ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐԸ ՔԵՄԱԼ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՔԱITԱՔԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ 1920 ԹՎԱԿԱՆԻ ՄԱՅԻՍ-ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԸ Պարտությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմում և Թուրքիայի մասնատման հետևանքով իրական վտանգը առաջացրեց վերջինիս հակառակ շարժումը `ջրաղացի շարժումը: Դա պարզապես ազգային շարժում էր, որը չէր հետապնդում հեղափոխական նպատակներ. այն ձգտում էր վերականգնել Թուրքիան, պայքարել դրա մասնատման դեմ, վերականգնել իր ինքնիշխանությունը, որտեղ դա հնարավոր է:  Այդ պայքարը պետք է ուղղված լիներ նրա կտրուկ ավարտին ընդդեմ Հայաստանի, որը փորձում էր վերադառնալ իր պատմական հայրենիք: Ազգայնական շարժումը ղեկավարում էր երիտթուրքական նախկին ակտիվիստ Մուստաֆա Քեմալը:  Սան Ռեմոյի համաժողովից հետո, համոզված լինելով, որ Անտանտի երկրները պատրաստվում են զգալի տարածքներ տրամադրել Հայաստանի Հանրապետությանը, Քեմալը որոշեց նյութ պատրաստել քեմալական-բոլշևիկյան համագործակցության համար և Ռուսաստանին հրավիրել Անդրկովկաս:   Այսպիսով, Քեմալը փորձեց հակակշիռ ստեղծել Անտանտի նկատմամբ, որի արդյունքում, լարախաղաց դիրքեր գրավելով, խուսափեց կորուստներից և, առավել եւս, ունեցավ նոր նվաճումներ: 1920 թ. Ապրիլի 26-ին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովն ընդունեց իր առաջին արտաքին քաղաքական ակտը ՝ Լենինին ուղղված նամակ, որը ստորագրեց Քեմալը և ուղարկվեց ԽՍՀՄ կառավարություն:   Առաջարկվում էր համատեղ պայքար մղել օտարերկրյա իմպերիալիստների դեմ:   Այդ դեպքում Քեմալը իր վրա վերցրեց պայքարը Հայաստանի Հանրապետության դեմ, իսկ Վրաստանի դեմ պատերազմը թողվեց Խորհրդային Ռուսաստանին:   Նշվում էր, որ ամեն ինչ թուրքական էր ՝ համոզելու Ադրբեջանին ընդունել սովետական ​​իշխանությունը:  Թուրքիան խնդրեց 5 միլիոն թուրքական լիրա արժողությամբ «առաջին օգնություն» ոսկի, զենք և զինամթերք:   Հայաստանն անդրադարձավ այն հատվածին, որտեղ նշվում էր, որ Ազգային ժողովը որոշում կայացրեց, որով Թուրքիայի Հայաստանը, Քուրդիստանը, Լազիստանը, Բաթումը, Արևելյան Թրակիան, թուրք-արաբական խառն բնակչություն ունեցող տարածքները իրավունք ունեն որոշելու իրենց ճակատագիրը 1:   Ապրիլի 30-ին Մուստաֆա Քեմալը հատուկ ծանուցագիր ուղարկեց Անտանտի կառավարություններին, որում ասվում էր, որ նրանք չեն ճանաչելու կամ չեն ընդունելու թուրքական տարածքների հաշվին Հայաստանը հիմնելուն ուղղված որևէ համաձայնագիր: Ապրիլի 28-ին Մուսավաթ Ադրբեջանը դարձավ խորհրդային:   Թվում է, թե վերոհիշյալ նամակի կետերն ուժի մեջ են, փաստորեն պետք է նշել, որ նամակը Մոսկվա է հասել միայն հունիսի 1-ին, ուստի տեղի ունեցածը ոչ մի կապ չէր կարող ունենալ դրա հետ:   Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի խորհրդայնացումը եւս մեկ ապացույց է այն բանի, որ թուրք-բոլշևիկյան շահերը համընկել են: Չնայած Թուրքիայի հետ համագործակցելու շահեր ունենալուն, Ռուսաստանի Խորհրդային Կառավարությունը լիովին համաձայն չէր իրեն ուղղված նամակի այն կետերի հետ, որոնք արտացոլված են 1920 թ. Հունիսի 3-ին Չիչերինի գրած պատասխան նամակում:  Չիչերինը գրում է Հայաստանի դեմ պատերազմ սկսելու Թուրքիայի առաջարկի մասին: «Խորհրդային կառավարությունը հույս ունի, որ դիվանագիտական ​​բանակցությունները թույլ կտան Մեծ Ազգային ժողովը, մի կողմից, Թուրքիայի և, մյուս կողմից, Հայաստանի և Պարսկաստանի միջև, հաստատել ճշգրիտ սահմաններ, որոնք պահանջում են արդարություն, ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունք: « 1 Սիմոնյան Հ., Թուրք-հայկական հարաբերությունների պատմությունից, Երեւան, 1991, էջ: 369: 2 ohոհրաբյան Ե., Խորհրդային Ռուսաստան և հայ-թուրքական հարաբերություններ, Երևան, 1979, էջ: 16 3 Կիրակոսյան.. (խմբ.), Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության մեջ ով խորհրդային արտաքին քաղաքական փաստաթղթեր, փաստաթուղթ 248, Երևան, 1972, էջ: 448: Ինչպես տեսնում ենք, որպես խնդիրների կարգավորման հիմք, Խորհրդային Ռուսաստանն ընդունում է խաղաղ բանակցային գործընթացը, շահագրգիռ կողմերի հրավերով պատրաստակամություն է հայտնում ստանձնել միջնորդի պարտականությունները: Ինչ վերաբերում է Ազգային ժողովի որոշմանը, որ խառն բնակչություն ունեցող տարածքներին իրավունք է տրված ինքնուրույն որոշելու իրենց ճակատագիրը, ապա խորհրդային կողմը մեկնաբանում է այսպես. «Խորհրդային կառավարությունն, իհարկե, այդ որոշումը հասկանում է այնպես, որ նշված վայրերում անցկացվի ազատ հանրաքվե ՝ վտարանդի միգրանտների մասնակցությամբ, որոնք նախկինում ստիպված էին լքել իրենց հայրենիքը իրենցից անկախ պատճառներով , որը պետք է վերադարձվի հայրենիք »: Սահմանային վեճերի լուծման ազգագրական սկզբունքը առաջ է քաշել Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը, որը պետք է հիմնվեր մինչև 1914 թվականը: Հիմք ընդունելով ազգության գոյություն ունեցող նկարագիրը:   Այլ կերպ ասած, գերակշռող մահմեդական բնակչություն ունեցող հողերը պետք է անցնեին Թուրքիա, իսկ հիմնականում հայերով բնակեցված հողերը պետք է անցնեին Հայաստան:   Փաստորեն, եթե այս սխեման գործեր, Վանի իթ Բիթլիսի նահանգները կարող էին անցնել Հայաստանին (առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ հայերը մեծամասնություն ունեին միայն այս երկու վիլայեթներում): Այս ժամանակահատվածում Թուրքիան ակտիվորեն զբաղվում էր իր հիմնական ռազմական ուժերը կենտրոնացնելով Հայաստանի դեմ:  Քյազիմ Կարաբեկիր փաշան նշանակվեց Թուրքիայի արեւելյան բանակի հրամանատար:   Արդեն 1920-ին ՝ ապրիլին, Կարաբեքիրը հեռագրով Քեմալ Քեմալին Անկարայում: «Առաջիկա օրերին ես կկարողանամ տեղեկացնել, որ Հայաստանը ջնջվել է աշխարհի քարտեզից» 2:  Մենք տեսնում ենք, որ ընդամենը մի քանի օրվա ընթացքում նախատեսվում էր նվաճել Հայաստանը: 1920 Գարնանը քեմալականները 22 հազարանոց բանակ էին կենտրոնացնում Հայաստանի սահմաններին ՝ 69 թնդանոթով և 200 հրետանով:   Այդ բանակը պատրաստ էր ներխուժել Հայաստան 3:  Թուրքական ուժերի թիվն ավելացավ ամռանը, երբ 50-հազարանոց բանակ էր կենտրոնացած Հայաստանի հետ սահմանին:   Սա այն դեպքում, երբ հունիս-օգոստոս ամիսներին նրանք 15 հազար զորք էին հետ կանչել Թրակիայի և Անատոլիայի խորքերը շարժվող 60 հազար հունական բանակի դեմ 4:  Սա վկայում է, որ քեմալականների համար գլխավորը արեւելյան ճակատն էր: Ինչպես տեսնում ենք, թուրքական բանակը պատրաստ էր, և Քյազիմ Կարաբեքիրը սպասում էր հրաման ՝ սկսելու ռազմական գործողություններ Հայաստանի դեմ:  1914 թ. Օգոստոսի 14-ին Ազգային ժողովի նիստում Քեմալ փաշան հայտարարեց, որ Արելյան զորքին հրամայված է պատրաստվել հունիսի 6-ին ռազմական գործողությունների մեկնարկին ՝ նպատակ ունենալով գրավել Սարիղամիշ-Սողանլու կիրճերը, վերահսկողություն հաստատել Բրեստ-Լիտովսկի վրա: -Բաթումիի տարածքներ: ել ՝ այդպիսով կանխելով հնարավոր հայկական հարձակումը Կարինի (Էրզրում) վրա 5: Հարց է առաջանում. Ինչո՞ւ տեղի չունեցավ թուրքական արշավանքը:   Ինչպես ցույց են տալիս փաստերը, դա պայմանավորված էր Խորհրդային Ռուսաստանի դիրքորոշմամբ (սա ընդունեց Մուստաֆա Քեմալը):  Նախ, մենք տեսանք, որ հունիսի 3-ի նամակում Չիչերինը դեմ էր ցանկացած ռազմական գործողության:   1920 թ. Հունիսի 4-ին Մոսկվայում Խալիլ փաշա Չիչերինի Կարախանի հետ բանակցություններից հետո, Մուստաֆա Քեմալը հայտնեց. «Մեզ տեղեկացրել են, որ անհրաժեշտ է հրաժարվել Հայաստանի դեմ գործողություններից»: Քեմալը պատճառների մասին գրում է հետևյալը. «Կարին ժամանող մի ռուս գործակալ հանդիպեց մեր պատվիրակության հետ:  «Այդ այցից անմիջապես հետո մենք ստիպված եղանք կասեցնել մեր հարձակվողներին»:  Այս ամենից կարելի է եզրակացնել, որ սովետական ​​ռուսները զգալի դեր խաղացին հայ-թուրքական հարաբերությունների հետագա կարգավորման գործընթացում, ուստի անհրաժեշտ էր գտնել դրա հետ հարաբերությունների կարգավորման և բարեկամական հարաբերությունների հաստատման ուղիներ: 1 Կիրակոսյան J.. (Խմբ.), Էջ 448: 2 Սիմոնյան Հ., Էջ 369: 3 ohոհրաբյան Ե., Էջ 36: 4 Սիմոնյան Հ., Էջ 380: 5 Մսիրլյան.., Երեք ուխտեր, Բեյրութ, 1979, էջ. 40 6 Սիմոնյան Հ., Էջ 374: 7 Մսիրլյան.., Էջ 40: 1920 թ. Հուլիսի 4-ին Մոսկվայում ստացվեց Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի գործադիր կոմիտեի անդամ Բեքիր Սամիի պատասխանը:   Գրված էր ավելի մարտական ​​ոճով; այն սահմանում է որոշակի պահանջներ:   Նշվեց Հայաստանի մասին: «Մենք ագրեսիվ նպատակներ չենք հետապնդում, ընդհանրապես չենք մտածում իմպերիալիստական ​​էքսպանսիայի մասին: «Հավասարության սկզբունքների վրա հիմնված միջնորդությունն այն լուծումն է, որը լավագույնս համապատասխանում է մեր կողմից ընդունված սկզբունքներին, որոնք իրականացվել են Ռուսաստանի Խորհրդային Հանրապետության կողմից Բրեստ-Լիտովսկի հաշտեցման և Բաթումի կոնվենցիայի ստորագրումից ի վեր»:   Ինչպես տեսնում ենք, Բրեստ-Լիտովսկ-Բաթումի համաձայնագրերն ընդունվում են որպես հիմք Հայաստանի հետ սահմանների արդարացի կարգավորման համար:   Սա ցույց տվեց նվաճողական միտումներ. փաստորեն դուրս մղվեց ինքնորոշման իրավունքի գաղափարը: Ո՞րն էր այս փոփոխության պատճառը:   Այս ընթացքում ընթանում էին բանակցություններ Հայաստանի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև:  Լ. Շանթի գլխավորած հայկական պատվիրակությունը Ռուսաստանից պահանջում էր ճանաչել Հայաստանի անկախությունը, գոնե ընդունել այն փաստը, որ Արևմտյան Հայաստանը միացավ Հայաստանին, որ Ռուսաստանը պարտավորվեց չխառնվել Հայաստանի գործերին, օգնություն ցուցաբերել և այլն:  Ռուսական կողմը (Չիչերին, Կարախան) համաձայն է բավարարել պահանջները, եթե Հայաստանը մերժի Սիրիայի պայմանագիրը և խզի հարաբերությունները Անտանտի երկրների հետ և թույլ տա նրան օգտագործել իր երկաթուղիները Թուրքիայի հետ կապվելու համար:  Ի պատասխան ՝ հայկական կողմն ասում է, որ իրավասու չէ քննարկել նման հարցեր: Արդյունքում բանակցություններն ընդհատվում են Երեւանում շարունակելու պայմանով:   Կարծում ենք, որ այս բանակցությունների ձախողման արդյունքում Թուրքիան ավելի կոշտ քաղաքականություն վարեց Հայաստանի նկատմամբ: Կոշտ քաղաքականությունն ավելի ու ավելի էր խորանում. արդեն հուլիսի 8-ին, Անկարայի կառավարությունը վերջնագիր հուշագրով հայտարարեց ՀՀ կառավարությանը, որ երկու երկրների հարաբերությունները հիմնված են Բրեստ-Լիտովսկի և դրա շարունակական Բաթումի պայմանագրերի վրա, որոնք տարածում են թուրքական իշխանությունը Կարսի, Արդահանի և Բաթումիի վրա: նահանգներում, որտեղ անցկացվեց «ժողովրդական հանրաքվեն» 2: 1920 թ. Հուլիսի 19-ին Չիչերինը հեռագիր ուղարկեց ՀՀ արտաքին գործերի նախարարին, որում ասվում էր. «Բացառությամբ սովետական ​​կառավարության խաղաղասեր նկրտումների ազդեցության, թուրք ազգայնականները դադարեցրեցին իրենց զորակոչը, որը նպատակ ուներ հարվածել նոր հարված հայ ժողովրդին »: «Լեգրանի հետ տեսակետների փոխանակման գործընթացում ՀՀ կառավարությունը կհամոզվի խորհրդային կառավարության անցած ճանապարհի արդարության մեջ, հնարավոր կլինի գտնել բոլոր հարցերի շուրջ նրա հետ վերջնական համաձայնագիր կնքել և նրա հետ խաղաղության համաձայնագիր կնքել: « հարաբերությունների մասին »3: Հուլիսի 19-ին քեմալական թուրքական պատվիրակությունը Բեքիր Սամիի գլխավորությամբ ժամանում է Մոսկվա եւ բանակցություններ սկսում Կարախանի ու Չիչերինի հետ:   Ըստ թուրք հեղինակ Սալահինի, Չիչերինը պահանջում էր տարածքներ տրամադրել Հայաստանից մինչեւ Վանի ու Բիթլիսի նահանգներ:  Այս պահանջը խոր դժգոհությամբ ընդունվեց թուրքական պատվիրակության կողմից, որը հանդիպում է պահանջում Լենինի հետ:  Հանդիպումը տեղի է ունենում օգոստոսի 14-ին:  Հայտնի չէ, թե նրանք ինչ զրույց են ունեցել, բայց Չիչերինը, որը դրանից հետո շարունակեց բանակցությունները, շարունակեց պնդել իր տեսակետները 4:  Բանակցությունների արդյունքում օգոստոսի 24-ին կստորագրվի «Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ համաձայնագրի նախագիծը»:  Ըստ այդմ ՝ կողմերը պարտավոր էին չճանաչել խաղաղության բոլոր պայմանագրերը կամ միջազգային ակտերը, որոնց ընդունմանը հակառակվելու է մյուս կողմը:   Թուրքիա ասելով նկատի ունեին բոլոր այն տարածքները, որոնք ներառված էին Թուրքիայի ազգային դաշնագրում:  Կողմերի միջեւ նախկինում կնքված բոլոր պայմանագրերը համարվել են առոչինչ:  Կողմերը պարտավորվել են փոխադարձ համաձայնությամբ ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները `երկու կողմերի միջև անխոչընդոտ երկաթուղային տրանսպորտ ապահովելու և այլ պայմաններ ապահովելու համար 1 Kirakosyan J., p. 449: 2 Մսիրլյան.., Էջ 41: 3 Կիրակոսյան J.., Էջ 453-454: 4 Գալոյան Գ., Հայաստան և մեծ տերությունները 1917-1923 թվականներին, Երևան, 1999, էջ: 264: որոնք ուղղակիորեն կապված չեն Հայաստանի հետ 1:   Մենք տեսնում ենք, որ կողմերը հրաժարվում են ճանաչել ինչպես Շրի Լանկայի, այնպես էլ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրերը:   Ավելի վաղ ՝ օգոստոսի 14-ին, Մուստաֆա Քեմալը հրաժարվեց ճանաչել Սիրիայի պայմանագիրը ՝ հայտարարելով, որ ոչ միայն չի ընդունում այն, այլ որ Թուրքիան պարտավոր է միացնել Կարսը, Սարիղամիշը, Արդահանը և Բաթումը: Ըստ Գ. Գալոյանի, այս համաձայնագիրը հիմք չի հանդիսացել թուրքական ներխուժման համար:   Նա պնդում է, որ նախքան Բեքիր Սամի գալը Թուրքիա, իր հետ տանելով նախագծի տեքստը, քեմալականները, օգտվելով ստեղծված իրավիճակից և վախենալով, որ Ռուսաստանը կարող է առաջիկայում պնդել իր առաջարկը ՝ Հայաստանին տալ Արևմտյան Հայաստանի որոշ տարածքներ, փորձում էին մաքրել իրենց հաշիվները: ոչնչացնելով այն 2-ով:   Սալահինը վկայում է, որ քեմալականները որոշել են «քանդել Երևանի կառավարությունը կամ կրճատել Հայաստանի տարածքն այնքանով, որ չեղյալ համարեց Սիրիայի պայմանագիրը, ճանաչեց թուրք ազգայնականների կառավարությունը, ճանապարհ բացեց Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև և դադարեցրեց հետապնդումները: մահմեդականների »: 1920-ին որոշում կայացվեց պատերազմ սկսել Հայաստանի դեմ: 1918 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Բաքվում գումարվեց Արևելքի ժողովուրդների առաջին համագումարը, որին մասնակցում էին 37 ազգերի 1891 պատվիրակներ:  Այստեղ առաջ է քաշվում այն ​​տեսակետը, որ Արևելքում համաշխարհային հեղափոխության հաղթանակին խոչընդոտում է «իմպերիալիստական ​​Հայաստանը», ուստի դրա ոչնչացումը գերխնդիր է:   Եվ քանի որ Թուրքիան և Ադրբեջանը հռչակվել էին որպես արևելքի ճնշված ժողովուրդների ազատագրման պայքարի ռահվիրաներ, նրանք պետք է ունենային Հայաստանին մահացու հարված հասցնելու առաքելություն 4:   Եվ այդ ժամանակ, երբ Հայաստանը կհայտնվեր անելանելի դրության մեջ, խորհրդային ուժերը երկիր կմտնեին որպես ազատագրողներ: 1920 Քյազիմ Կարաբեկիր փաշան սեպտեմբերի 7-ին գալիս է Անկարա:   Հաջորդ օրը Քեմալի ղեկավարությամբ գումարվեց Գերագույն ռազմական խորհուրդը, որտեղ քննարկվում էր Հայաստանի դեմ ռազմական գործողություններ սկսելու անհրաժեշտությունը:  Քեմալը, վստահ լինելով, որ նույնիսկ Վրաստանը չի օգնի Հայաստանին, հրամայեց ներխուժել Հայաստան 5: Անցնելով նման նախապատրաստական ​​շրջան ՝ թուրքական բանակը սեպտեմբերի 23-ին առանց պատերազմ հայտարարելու ռազմական գործողություններ սկսեց Հայաստանի դեմ:   Կյանքը ցույց տվեց, որ հայկական բանակը պատրաստ չէ դիմակայել թուրքական հարձակումներին:   Սեպտեմբերի 29-ին թուրքական զորքերը մտան Սարիղամիշ, հոկտեմբերի 1-ին ՝ Կաղզվան:  Սեպտեմբերի 30-ին ՀՀ կառավարությունը դիմել է ՀՀ բոլոր քաղաքացիներին ՝ ոտքի կանգնելու հայրենիքը «տաջիկների մղձավանջից» ազատելու համար:  Օգնության խնդրանքները անընդհատ ուղարկվում էին Դաշնակիցներին, որոնք մնում էին «բարբառային անապատի ձայն»:   Sideգալով հայկական կողմի անկարողությունը ՝ թուրքական բանակն անընդհատ առաջ էր շարժվում ՝ հասնելով նոր նվաճումների:  Հոկտեմբերի 30-ին Կարսը խայտառակ ընկավ:   Նոյեմբերին թուրքերը մտան Ալեքսանդրապոլ ու գրավեցին այն:   Նոյեմբերի 18-ին, առաջին փորձի ձախողումից հետո, կնքվեց զինադադար, որով ավարտվեցին ռազմական գործողությունները: Հարց է առաջանում. Ինչու թուրքերը գնացին հրադադարի, երբ նրանք ոչ մի լուրջ դիմադրության չհանդիպեցին:   Կարծում ենք, որ Է. Ohոհրաբյան.   Նա պնդում է, որ Արարատյան դաշտը Հայաստանի սիրտն է, նրա բնօրրանը, ուստի այնտեղ ներխուժումը չէր կարող կապված լինել որոշակի ռիսկի հետ:  Դա կարող էր կրկնվել 1918 թվականին: օրինակ.  Այդ ժամանակ քեմալականները չէին կարող անտեսել խորհրդային կառավարության դիրքորոշումը հայ-թուրքական հարաբերությունների հարցում:   Խորհրդային Ռուսաստանը չէր ցանկանում Թուրքիայի միացումը Հայաստանին:   Վերջապես, քեմալականները քաջատեղյակ էին, որ հայկական հարցը վաղուց արդեն միջազգային խնդիր էր. «Եվրոպական հասարակական կարծիքի ճնշման տակ նրանք ստիպված էին համակերպվել փոքր Հայաստանի գոյության հետ»: 1 Գալոյան Գ., Էջ 265-266: 2 Նույն տեղում, էջ 269: 3 Նույն տեղում: 4 Սիմոնյան Հր., Էջ 390: 5 Մսիրլյան.., Էջ 48: 6 Zohrabyan e., Pp. 84-86 թթ. Նոյեմբերի 24-ին Ալեքսանդրապոլում սկսվեցին հայ-թուրքական բանակցությունները:  Հայկական պատվիրակությունը գլխավորում էր Ալ. Խատիսյանը, իսկ թուրքականը ՝ Քյազիմ Կարաբեքիրը:  Նոյեմբերի 30-ին թուրքական պատվիրակությանը ներկայացվեց թուրքական պայմանները, իսկ հաջորդ օրը վերջնագրի օգնությամբ սպառնաց պատերազմ սկսել:  Նոյեմբերի 30-ի գիշերը հատուկ ժողով էր գումարվել, որին մասնակցում էին խորհրդարանի անդամներ, կառավարություն, ՀՅԴ բյուրոն ամբողջությամբ, անհատներ ու զինվորականներ:  Այստեղ որոշվում է ընդունել թուրքական պահանջները:   Վերջապես, դեկտեմբերի 2-3-ի գիշերը ստորագրվեց հայ-թուրքական հաշտեցման պայմանագիրը, որի պայմանները հայկական կողմի համար ահավոր դժվար էին: Պայմանագրով ավարտվեց պատերազմը Հայաստանի և Թուրքիայի միջև, Կարսը, Սարիղամիշը, Արդահանը, Օլթինը, Սուրմալու նահանգը, Կաղզվանը և Ալեքսանդրապոլը անցան Թուրքիային: Նախիջևանի, Շարուրի և Շահթախտի շրջանները ժամանակավորապես դրվել էին Թուրքիայի տրամադրության տակ, մինչև այնտեղ անցկացվեր հանրաքվեն:   Հայաստանը նաև ընդունեց, որ այդ տարածքները պատմական, էթնիկական և իրավական անվիճելի կապեր ունեն Թուրքիայի հետ:  Հայաստանը կարող էր ունենալ 1500 զինվորականների ջոկատ ՝ 8 լեռնային դաշտային թնդանոթներով և 20 գնդացիրներով 1: Հայաստանի առաջին հանրապետության և Թուրքիայի հարաբերություններն այսպես ավարտվում են իրավական հիմք չունեցող համաձայնագրի ստորագրմամբ: Այսպիսով, վերը նշվածը շեշտում է այն փաստը, որ Թուրքիան կարողացավ օգտագործել Հայաստանի հաշվին հասնելու համար միջազգային հարաբերություններում ստեղծված ուժերի դասավորվածությունը:  Թուրքիան շրջադարձ կատարեց Անդրկովկասը լքող ուժերից ՝ ջանքեր գործադրելով Սովետական ​​Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման և «համագործակցության» եզրեր գտնելու համար: Հայաստանի Հանրապետությունը չկարողացավ ճիշտ գնահատել տարածաշրջանում տեղի ունեցող փոփոխությունները. հույսերը կապված էին ավարտին Անտանտի երկրների կողմից ընդունված, բայց այս պահին ընդունված Սուր պայմանագրի հետ:   Նա չընդունեց այն փաստը, որ Խորհրդային Ռուսաստանի դերը որոշիչ է Հայաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունների վերջնական կարգավորման գործընթացում: Երբ համոզվեցինք, որ Թուրքիան հավատարիմ է իր քաղաքականությանը, այն է, որ տեղի ունեցածը վավերացնի միայն ռազմական ձեռքբերումներից հետո ՝ համաձայնագրերի միջոցով:   Նա չէր սպասում, որ Անտանտը կամ Խորհրդային Ռուսաստանը կամ Հայաստանից ինչ-որ հրաշքով նվաճված տարածքներ կտան իրեն, բայց օգտագործեց միջազգային ուժերի և տարածաշրջանից նրանց հեռացման հակասությունները `իրենց զինված ուժերի միջոցով հարցը լուծելու համար: Գեորգ Կեսոյան ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐԸ ՔԵՄԱԼ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՔԱITԱՔԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ՄԱՅԻՍ-ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ ԱՄԿԵՏՈՒՄ ERԱՄԱՆԱԿԸ 1920 ԲՆԱԳԱՎԱwordsՆԵՐ. Քեմալական շարժում, տարածքների հատում, հեռացող և վերադարձող ուժեր, տարածաշրջանում քաղաքական ուժերի գնահատում ։

Քեմալական շարժումն իր սուր ծայրով ուղղվեց Հայաստանի դեմ։
  Ընդ որում` այն փորձում էր ոչ միայն կանխել  Հայաստանին  իր  պատմական  հայրենիքից  նոր  տարածքների  անցումը,  այլև  նրանից  զավթել  նոր  տարածքներ։
  Հատկանշական է, որ քեմալականները ճիշտ գնահատեցին տարածաշրջանում ուժերի փոփոխությունը և հեռացող  ուժի`  Անտանտի  փոխարեն  համագործակցեցին  վերադարձող  ուժի`  Խորհրդային  Ռուսաստանի  հետ։
   Հայ  քաղաքական ուժերը, տարվելով Սևրի անիրագործելի պայմանագրով, իրենց գործողությունները չհամապատասխանեցրին ժամանակի քաղաքական թելադրանքին։
