Լանդշաֆտագիտությունը  տարածաշրջանային  աշխարհագրությանուղղություններից  մեկն  է,  որն  ուսումնասիրում  է  բնական  տարածքային համալիրները`  լանդշաֆտները  և  դրանց  ձևաբանությունը։
   Լանդշաֆտայինմիավորների  հատկանիշների  փոխադարձ  կապերի  դինամիկայի  զարգացմանօրինաչափությունների ճանաչումը սերտորեն առնչվում է բնական միջավայրիտեղական  առանձնահատկությունների  հետ,  ուստի  լանդշաֆտային  հետազոտությունների  ժամանակ  մեծ  դեր  են  խաղում  դաշտային  (գիտարշավային  ևստացիոնար) մեթոդները։
 Լանդշաֆտագիտության լաբորատոր պարապմունքները  հանդիսանումեն  ուսանողների    ընդհանուր  համալիր  պատրաստման  կարևոր  օղակներիցմեկը։
  Լանդշաֆտագիտական լաբորատոր պարապմունքների ժամանակ ուսանողը աշխատում է տեղագրական քարտեզի հետ, իսկ վերջինիս հետ աշխատելու  և  դրանում  պարունակվող    տեղեկությունները  նպատակային  օգտագործելու հմտությունները հանդիսանում են աշխարհագետի, մասնավորապես լանդշաֆտագետի  խիստ  պարտադիր  հմտություններից  մեկը։
  Առանց  դրա հնարավոր  չէ  զբաղվել  լանդշաֆտային  քարտեզագրությամբ,  առավել  ևս  լանդշաֆտիբաղադրիչների միջև եղած կապի վերլուծությամբ։
 Մեթոդական այս հոդվածի հիմնական նպատակն է լանդշաֆտագիտություն  առարկայի  համար  ցույց  տալ  տեսական  դասընթացին  զուգահեռ`  լաբորատոր և գործնական աշխատանքների անհրաժեշտությունը և առաջարկել լաբորատոր  աշխատանքների  օրինակներ։
   Օգտագործելով  ելակետային  նյութերը`  ուսանողները  պետք  է  կարողանան  ինքնուրույն  կազմել  լանդշաֆտայինպրոֆիլներ, քարտեզների տեքստային, գրաֆիկական, աղյուսակային լեգենդա,խոշորամասշտաբ լանդշաֆտագիտական քարտեզներ։
 Կարևոր  խնդիր  է  նաև  ամրապնդել  ուսանողների  կողմից  նախկինումդասախոսությունների, գործնական պարապմունքների և պրակտիկաների ժամանակ  ստացած  գիտելիքները  և  հասնել  նրանց  կողմից  հորիզոնականներովպատկերված ռելիեֆի ազատ ընթերցմանը։
 Լանդշաֆտագիտության  տեսական  հարցերը  լուսաբանվում  են  «Լանդշաֆտագիտություն» դասընթացի դասախոսության մեջ, որից հետո ուսանողը,անկախ  իր  նեղ  մասնագիտացումից,  պետք  է  կարողանա  կարդալ  ոչ  միայնընդհանուր աշխարհագրական, այլ նաև թեմատիկ քարտեզները` երկրաբանական, երկրաձևաբանական, հողային, բուսաբանական և այլն [6]։
  Նրանք պետքէ ճիշտ պարզաբանեն լանդշաֆտային քարտեզների հարուստ ինֆորմացիան։
 Նման  գիտելիքները  ինքնանպատակ  չեն  և  նրանց  ամրապնդումըիրականացվում է բնական տարածքային համալիրների (ԲՏՀ) հատկանիշներիվերլուծության  ֆոնի  վրա`  կապված  ռելիեֆի  լիթոլոգիական  կազմի  կամ  մակերևութային նստվածքների հզորության, ջրաերկրաբանական պայմանների ևմակերևութային  հոսքի  ռեժիմի  փոփոխությունների  հետ։
   Միանման  կլիմայի,տեկտոնական կառուցվածքի և միանման հնէաշխարհագրական անցյալի պայմաններում  որոշակի  լանդշաֆտի  ոչ  մեծ  մակերեսի  վրա  վերը  հիշատակվածփոփոխությունները տեղի են ունենում հիմնականում հողաբուսական ծածկույթում, որը այս կամ այն հատկանիշներով իր ազդեցությունն է թողնում խոնավության  և  ջերմության  վերաբաշխման  վրա։
   Ըստ  էության,  առաջադրանքներըկատարելու  ժամանակ  պետք  է  նախանշվեն  ԲՏՀ  շարքում  տվյալ  տեղանքիամենաբարձրից  մինչև  ամենացածր  նիշերում  գտնվող  բնական  հատկանիշների փոփոխության օրինաչափությունները։
 Լանդշաֆտային  գիտարշավային  ուսումնասիրությունների  պրակտիկայում նման տեսակի աշխատանքների հետ ստիպված են լինում բախվել դաշտային  հետազոտությունների  նախապատրաստական  փուլում`  նախնականլանդշաֆտային քարտեզներ կազմելիս, երբ տեղագրական քարտեզներում բացահայտվում  են  բարդ  բնական  տարածքային  համալիրների  ձևածագումնաբանական  տարրերը  կամ  բուսական  համակեցությունների  բնակեցման  վայրերի տիպերը։
 Լաբորատոր պարապմունքների ժամանակ իրականացվում են հետևյալառաջադրանքները [4]. 1.  Քարտեզագրական  հիմքի  վրա  հատուկ  եզրագծերի  նշագծում`  ներկայացնելով  ռելիեֆը  հորիզոնականներով  և  ձևակերպելով  բնական  քարտեզներիտարբեր տեսակներ։
 2.  Աէրոլուսանկարների նախնական լանդշաֆտային ապակոդավորում և բնական  տարածաշրջանային  համալիրների  նախնական  տիպաբանական  բնորոշում։
 3.  Խոշորամասշտաբ լանդշաֆտային  նկարահանման պլանավորում (դիտմանկետերի և երթուղիների ցանկի նշագծում, տրված մակերեսի վրա լանդշաֆտային հետազոտությունների մշակում)։
 4.  Լանդշաֆտների ձևաբանական կառուցվածքների վերլուծություն լանդշաֆտային քարտեզներով և աէրոլուսանկարներով։
   Ձևաբանական կառուցվածքի  տարբեր  տիպերի  լանդշաֆտների  ուսումնասիրության  մեթոդիկայիառանձնահատկությունների սահմանում։
 5.  Խոշոր մասշտաբի լանդշաֆտային քարտեզի կազմում դաշտային համալիրուսումնասիրությունների  նյութերով,  լանդշաֆտների  ձևաբանական  մասերի համակարգում և տիպաբանություն, լեգենդայի կազմում։
 6.  Հատուկ  և  կիրառական  քարտեզների  կազմում  լանդշաֆտային  քարտեզիհիման վրա։
 Քանի  որ  պարապմունքներից  յուրաքանչյուրը  մեծ  կամ  փոքր  չափովընդգրկում  է  այնպիսի  հարցեր,  որոնց  ընկալումն  անհրաժեշտ  է  հետագա  թեմաների կատարման ժամանակ, ապա ուսանողները պետք է կատարված առաջադրանքը հանձնեն հերթական առաջադրանքի նախօրեին։
 Լաբորատոր աշխատանքի սկզբում ուսանողներին տրվում են քարտեզներից  դրվագներ, որոնց  վրա  նշված է  ռելիեֆը հորիզոնականներով  (գծագրական մակերեսը մոտ 4դմ2, մասշտաբը` 1։
 10000, հազվադեպ` 1։
 25000 կամ 1։
 5000,հորիզոնականներով  հատումը  առավելապես  յուրաքանչյուր  1մ  վրա,  երբեմն2,5 և 0,5մ վրա)։
  Անհրաժեշտ են նաև.ա. դիտակտիկ և այլ ձեռնարկների, ուսումնական պարապմունքների կոնկրետտեսակների անցկացման մեթոդական ցուցումներ, բ.  խոշորամասշտաբ  տեղագրական  քարտեզ`  ընդերքի    ուսումնասիրությանկետերով և արդյունքներով,գ.   բուսատեսակների էդաֆիկ ցանց,դ. խոշորամասշտաբ աէրոլուսանկարներ և տիեզերական լուսանկարներ։
 Լաբորատոր  աշխատանքներին  պատրաստվելու  ժամանակ  ուսանողներին տրվում է նաև անհրաժեշտ գրականության ցանկը [4]։
 Քարտեզների  դրվագների  տարածաշրջանային  ընտրությունը  ուսումնական նպատակով հիմնականում պետք է կատարվի այնպես, որ քարտեզներում  ընդգրկված  լինի  այն  լանդշաֆտային  տարածքի  մի  մասը,  որտեղ  ուսանողները պրակտիկա են անցկացնում, կամ էլ տիպային առումով դրանց նմանլանդշաֆտները,  օրինակ,  Գյումրու  մանկավարժական  ինստիտուտի  աշխարհագրության  բաժնի  ուսանողները  իրենց  լանդշաֆտագիտական  պրակտիկանանցկացնում  են  Արփի  լճի  ազգային  պարկի  տարածքում  (Ախուրյան  գետիվերին հոսանքում գտնվող «Գորշաբերդի» ձորը, Արփի լճի ափամերձ տարածքըև  այլն),  որն  էլ  համարվում  է  լաբորատոր  աշխատանքի  համար  ընտրվածհարմար տարածք է։
 Կարևոր է նաև, որ լանդշաֆտի ձևաբանական կառուցվածքը լինի  համեմատաբար պարզ`  10-12  տեսակի  ֆացիաներից  ավել չընդգրկի։
   Նման  ընտրությունը  ուսանողներին  հնարավորություն  է  տալիս  օրինաչափություններիվերլուծության ժամանակ կիրառելու իրենց առաջին դաշտային փորձը և ստացած  գիտելիքները։
   Բացի  այդ,  սրանով  վերանում  են  ավելորդ  տեխնիկականբարդությունները քարտեզներ կազմելիս։
 Ուսումնական քարտեզների վրա անցկացվում են դիտարկման այն  կետերը,  որոնց  համար  աշխատանքային  լեգենդայում  նշված  է  ընդերքի  լրիվանվանումը,  այսինքն`  ծագումնաբանական  անվանումը,  դրա  մեխանիկականկազմը  և  ընդերք  ձևավորող  գրունտը։
   Հարկ  է  նշել,  որ  բնական  տարածքայինհամալիրների  շատ  հատկանիշներ    պատահական  չէ,  որ  բացահայտվում  ենընդերքի այն բնութագրերով, որոնք իրենց կառուցվածքում և հատկանիշներումներառում են որպես ընդերք ձևավորող գործոններ հանդես եկող ամենատարբեր բնական գործընթացներ և երևույթներ։
 Այսպիսով` առաջադրանքը կատարելու համար առկա են որոշակի տեղեկություններ  ռելիեֆի  (քարտեզի  հորիզոնականները),  մակերևութային  նստվածքների  լիթոլոգիական  կազմի  և  հզորության  (հողառաջացնող  ապարներիբնութագիրը  լեգենդայում),  խոնավության  և  հոսքի  ռեժիմի  ընդհանուր  գծերի(քարտեզով  և  հողատիպերի  տարբերություններով),  հողատիպերի  տարբերությունների  և  դրանց  հատկանիշների  (որոնք  արտացոլում  են  էրոզիայի,  լվացման, հունային գործընթացների ակտիվության առանձնահատկությունները)  ևայլնի մասին։
 Հենվելով  ելակետային  այս  նյութերի  վրա`  ուսանողը  պետք է  կատարիինքնուրույն  աշխատանք,  առկա  էկոտոպներին  համապատասխանող  բուսական  համակեցությունների  շարքերի  կազմման  ուղղությամբ։
   Դրա համար  անհրաժեշտ  են  տեղեկություններ  անտառակազմի,  ենթանտառի,  խոտածածկի,հողային ծածկույթի հիմնական տեսակների, բնապահպանության վերաբերյալ,օրինակ,  Գորշաբերդի  տեղամասի  համար  անհրաժեշտ  են  կաղամախու  բնական ռելիկտային անտառի (մոտ 57հա), հետանտառի, Ախուրյանի ձախակողմյան  գետահովտի  արհեստական  անտառների  (ղրիմի  և  սովորական  սոճու  դոմինանտ տեսակների), Ախուրյանի կիրճի անտառային ֆորմացիաներում տարածված  բույսերի  (սոսնովսկու  եզնակոխ,  բալանսայի  դորոնիկում,  պարսկական գազ, ախուրյանի հաղարջ, ղարսի տուղտավարդ և այլն) մասին տեղեկություններ  [3]։
     Ուսանողներին  օգնելու  համար տրամադրվում  են    բուսածածկիսխեմատիկորեն  ընդհանրացված  էկոլոգիական  շարքերը,  անտառատիպայինաղյուսակները, գրական աղբյուրները։
 Որպեսզի լրացվեն պատկերացումներն  այն  մասին, թե ինչ  տեսք  ունենռելիեֆի  տարբեր  ձևերը  տեղանքում  և  քարտեզի  վրա,  օգտագործվում  ենմակետային  ուղեցույցներ,  տեղագրական  քարտեզների  վրա  ռելիեֆիպատկերների նմուշների ալբոմներ, «տեղագրություն» առարկային վերաբերողգրքեր, մակերևույթի թեքության ստույգ բնութագրեր։
 Լաբորատոր  աշխատանքներն  իրականացվում  են  հետևյալ  հերթականությամբ`  քարտեզի  կազմում,  լեգենդայի  մշակում,  բովանդակության  վերլուծություն և  լանդշաֆտ ձևավորող գործընթացների զարգացման բնական դիֆերենցման օրինաչափությունների բացահայտում, բացատրագրի կազմում։
 Ներկայացնում ենք մի քանի լաբորատոր աշխատանքներ, որոնք կարելի է անցկացնել ՀՀ պայմաններում.Լաբորատոր աշխատանք N 1Թեմա  - Լանդշաֆտի լիթոգեն հիմքի քարտեզի կազմում1.Տեղագրական  բնույթի  վերլուծության  և  երկրաբանական  հետազոտությունների տվյալների հիման վրա կազմել  լանդշաֆտի լիթոգեն հիմքի քարտեզ։
 2.Կազմել լանդշաֆտի լիթոգենային հիմքի քարտեզի լեգենդա։
 3.Կատարել  լանդշաֆտի  լիթոգենային  հիմքի  ձևավորման,  զարգացման  ևժամանակակից կառուցվածքի վերլուծություն։
 Լաբորատոր աշխատանք N 2Թեմա - Ուսումնական փորձատարածքի հողային քարտեզի կազմում1.  Լանդշաֆտի  լիթոգեն  հիմքի  քարտեզի  և  հողերի  ուսումնասիրություններիհիման վրա կազմել հողային քարտեզ։
 2. Կազմել հողային քարտեզի լեգենդա։
 3. Բացահայտել հետազոտված տարածքի հողագոյացման տարրական գործընթացների զարգացման օրինաչափությունները։
 Լաբորատոր աշխատանք N 3Թեմա - Լանդշաֆտային քարտեզի կազմում1.   Լանդշաֆտի լիթոգեն հիմքի և հողային քարտեզի հիման վրա կազմել լանդշաֆտային քարտեզ։
 2. Կազմել ուսումնասիրվող տարածքի լանդշաֆտային տեքստային, գրաֆիկական և աղյուսակային լեգենդա։
 3. Առանձնացնել ուսումնական փորձատարածքի բնական տարբերակման օրինաչափությունները։
 Լաբորատոր աշխատանք N 4Թեմա- Լանդշաֆտային պրոֆիլի կազմում1.  Ուսումնական  փորձատարածքումլանդշաֆտային  քարտեզի  միջոցովկազմել լանդշաֆտի պրոֆիլը։
 2.  Առանձնացնել  և  գրառել  բնական  տարբերակման  օրինաչափություններըլանդշաֆտային պրոֆիլի գծով։
 Լաբորատոր աշխատանք N 5Թեմա - «Գորշաբերդ» արգելավայրի լանդշաֆտային քարտեզի կազմում    բնապահպանության  արդյունավետության  բարձրացման  և  ռեկրեացիոնյուրացման նպատակներով1.  Կատարել «Գորշաբերդի» արգելավայրի տարածքի աէրոլուսանկարների (Մ1։
 10000-1։
 25000)  վերծանում  [5]  և  կազմել  լանդշաֆտային  քարտեզ  ուլեգենդա։
 2.  Առանձնացնել  լանդշաֆտի  ձևաբանական  կառուցվածքիյուրահատկությունները։
 3.  Անցկացնել    «Գորշաբերդի»  արգելավայրի  տարածքի  բնապահպանական  ևռեկրեացիոն գործունեության էկոլանդշաֆտային հենքը։
 Բոլոր լաբորատոր աշխատանքների վերջում ուսանողը պետք է կազմիհաշվետվություն։
 Եզրահանգում. Լաբորատոր այս աշխատանքները  ներկայացվում են առաջինանգամ  և  հոդվածում  առաջարկվող  համապատասխան  մեթոդական  ցուցումներով  հանդերձ`  կիրառելի  են  բարձրագույն  ուսումնական  հաստատություններում  աշխարհագրության  մասնագիտացում  ունեցող  ուսանողների  համար,«լանդշաֆտագիտություն» առարկայի շրջանակներում հետաքրքիր, բովանդակալից  և  նպատակային  լաբորատոր,  գործնական  աշխատանքների  կազմակերպման  գործընթացում։
   Լաբորատոր  այս  աշխատանքները  հնարավորություն  կտան  ուսանողների  մեջ  զարգացնելու  իրենց  տեսական  գիտելիքներիպրակտիկ  կիրառության  հնարները,  քարտեզագրական  հմտությունների  ձևավորումը  և  կիրառումը, դաշտային  պրակտիկաների  նպատակային իրականացումը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Գաբրիելյան Հ. Կ. - Երկրագնդի լանդշաֆտային թաղանթը, Երևան, ԵՊՀ հր.2000, 182 էջ։
 2.  Պողոսյան Դ. Ա., Խոյեցյան Ա. Վ. - Հայկական լեռնաշխարհի լանդշաֆտներըև ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանները, Երևան, 2008, ԵՊՀ հր. 230 էջ։
 3.  Մարտիրոսյան Լ. Մ. - «Գորշաբերդ» արգելավայրի կենսաբազմազանությանև  դրա  պահպանության  մի  քանի  հարցերի  մասին  -  ԳՊՄԻ  հանր.  գիտ.նստաշրջանի նյութեր, Գյումրի, 2011, էջ 148-151։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասին Ավետիսյան Գայանե Ռուլեսի – աշխ. գիտ. թեկն., Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետականմանկավարժական ինստիտուտ, ասիստենտ, E-mail։

Լանդշաֆտագիտության  լաբորատոր աշխատանքները  անցկացվում  են  լսարանում  և  առարկայի  համալիր  դասընթացի  կարևոր  ու  անբաժան  օղակներից  մեկն  են։
   Այս  հոդվածում  առաջարկվում  են  լաբորատոր  աշխատանքների  մի  քանի  նմուշներ,  նրանց  իրականացման  մեթոդներն  ու  հերթականությունը, որոնք ուսանողները կարող են կատարել` հենվելով իրենց  տեսական ու գործնական գիտելիքների վրա։
