Հայտնի փաստ է, որ Խորհրդային Միությունում տոտալիտար ռեժիմի կառավարման պայմաններում ԽՍՀՄ-ում վախի մթնոլորտ էր տիրում խիստ վերահսկողության, աննախադեպ գրաքննության, ինչպես նաև մեկից փոքր-ինչ շեղման պատճառով: - կողմնակի կոմունիստական ​​գաղափարախոսություն:   Այս հետազոտությունն իրականացվել է ՀՀ ԿԳՆ ԳՊԿ-ի կողմից տրամադրված ֆինանսավորմամբ ՝ 16YR-6A057 ծածկագրով գիտական ​​թեմայի շրջանակներում:  364 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ կտրուկ դրսեւորվեց ստալինյան տարիներին:   Նույնիսկ հայտնի և ազդեցիկ անհատները ՝ պետական ​​այրեր, գրողներ, գիտնականներ, ավելի հաճախ նախընտրում էին մոռանալ իրենց անցյալի որոշ դրվագներ ՝ խուսափելով բարձրաձայնել իրենց գործունեության մասին մինչև սովետական ​​ռեժիմի հաստատումը:   Նման օրինակները շատ են:   Միանգամայն բնական է, որ խորհրդային իշխանության տարիներին երկրում գործող դաժան «օրենքները» չեն շրջանցել հայ գրողներին և մտավորականներին, որոնց մեղադրել կամ նույնիսկ հանդիմանել լռությունը պահպանելու համար, բայց այդ մոտեցումը նշանակում է շրջանցել պատմության սկզբունքը ,   Գրականագետ Դավիթ Գասպարյանն այս առնչությամբ իրավամբ գրում է. «Անցյալը մոռանալով և նույնիսկ ժխտելով ՝ փորձ է արվել պատկերացնել մարդկանց սոցիալիստական ​​առօրյան նոր գաղափարական պահանջների դիրքերից, այնուհետև ՝ սոցիալիստական ​​շինարարությունն ու շինարարությունը» [10, էջ. 6]:  Հայ մեծ գրող, պատմաբան Դերենիկ Դեմիրճյանը (1877-1956) նույնպես խուսափեց Հ. Յ. ՀՅԴ-ին անդամակցելուց եւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում նրա գործունեության մասին բարձրաձայնելուց:   Եթե ​​1930-ականների սկզբին գրված իր «Ինքնակենսագրականում» նա ակնարկում է 1920 թ. Երևանում պաշտոնավարելու մասին [6, 7-8], ապա շրջանցում է այդ փաստը հետպատերազմյան շրջանում գրված «Ինքնակենսագրություն» -ում [12, pp 285-300; 13, էջ 7-20]:   Ինչ վերաբերում է ՀՅԴ-ին անդամակցելու փաստին, Դ.Դեմիրճյանն այդ մասին չի էլ ակնարկում:   Ավելին, նա գրում է. Խորհրդային իշխանության գաղափարի ընկալումն ինձ մոտ առաջացավ 19-20-ին, երբ ինձ (Մենշևիկ Թիֆլիսում) ասացին բոլշևիկների մասին, ովքեր «մեծապես նպաստում են մշակույթին, արվեստին և գիտությանը»:   Այնպես որ, երբ բոլշևիկները եկան, ես որոշակիորեն պատրաստ էի քաղաքականապես:  Այնուամենայնիվ, ստեղծագործական պլանում դեռ շատ բան կար կարգավորելու համար »[13, p. 13]:   Չ. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում պահվող Դ. Դեմիրճյանի անձնական արխիվում «Դեմիրճյանի պաշտոնավարման հետ կապված նամակագրություն» բաժնում պահվող փաստաթղթերը (Դեմիրճյանների ընտանիքի կողմից փոխանցվել են պետության պահպանությանը) վերաբերում են միայն նրա գործունեությանը: Գրականության և արվեստի ինստիտուտի գեղարվեստական ​​բաժնում որպես գիտական ​​քարտուղար աշխատելու տարիներին:   Այնտեղ 1917-1920թթ. Գրողի հասարակական-քաղաքական գործունեության վերաբերյալ փաստաթղթեր չկան, այդ թվում `ՀՅԴ անդամ լինելը և հատկապես Հայաստանի առաջին հանրապետության օրոք նրա պաշտոնավարման ընթացքում:   Ի դեպ, ինչպես խորհրդային, այնպես էլ հետխորհրդային տարիներին Դ. Դեմիրճյանի կյանքին և ստեղծագործություններին նվիրված աշխատություններում [15, էջ V-VIII; 24; 9, 16; 17, էջ 5-23; 22; 11; 19; 14, էջ 506-508] այս իրողությունները չեն հասցեագրվել:   Կարելի է ենթադրել, որ, ամենայն հավանականությամբ, այդ փաստերը հայտնի չէին Դեմիրճյան գիտնականներին, մանավանդ որ գրողը նույնպես ամեն գնով փորձում էր շրջանցել, մոռանալ իր կենսագրության այն էջերը, որոնք ոչ միայն անցանկալի էին տեսանկյունից իշխող գաղափարախոսության, բայց կարող էր ճակատագրական լինել գրողի համար: ինչպես դա եղավ նրա մի շարք գործընկերների դեպքում:  Վերջին տարիներին հայտնաբերված փաստաթղթերը նոր լույս են սփռում այս հարցերի վրա:  Ի սկզբանե տեղեկացնենք, որ մենք չգիտենք, թե երբ Դ. Դեմիրճյանը միացավ Հ. Յ. Դաշնակցությանը:   Այդ ուղղությամբ մեր ջանքերը դեռ գործնական արդյունքի չեն հանգեցրել:   Հասկանալի է, որ 1917 թ. Մինչև սեպտեմբեր նա արդեն կուսակցության անդամ էր:  1917 Փետրվարյան հեղափոխության պատճառած հուզմունքի պայմաններում, սեպտեմբերի 29-ից հոկտեմբերի 13-ը, Թիֆլիսում (Վրաստան) գումարվեց Հայաստանի ազգային խորհրդակցական ժողովը (համագումար), որին մասնակցում էին արևելահայերի տարբեր խավերի ներկայացուցիչներ:   Վերջինիս մասնակիցների թվում էր նաև Դ. Դեմիրճյանը:   Պատվիրակների ցուցակում նրա անվան դիմաց գրված է, որ նա Թիֆլիսից էր, ՀՅԴ անդամ, ներկայացնում էր Հայ գրողների ասոցիացիան [21, p. 105]:   Դ. Դեմիրճյանը համագումարին այս կազմակերպության միակ ներկայացուցիչն էր:   Գիտաժողովի մասնակիցների թվում էին հայտնի մտավորականներ (Լեո, Ավետիս Ահարոնյան, Հակոբ Մանանդյան, Հարություն Սուրխաթյան և այլք):   Արդարության համար, դատելով նիստերի արձանագրությունից, Դ.Դեմիրճյա 366 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ-ն ակտիվ մասնակցություն ունեցավ համաժողովի աշխատանքներին: Նա չխոսեց քննարկվող հարցերի շուրջ:   Վեհաժողովի որոշմամբ, Ռուսաստանի հայոց ազգային ժողովը ստեղծվեց որպես արևելահայերի «գերագույն ներկայացուցչական մարմին», իսկ վերջինիս գործադիր մարմինը 15 հոգուց բաղկացած Հայ ազգային խորհուրդն էր, որը նախագահում էր ՀՅԴ գործիչ, գրող - հրապարակախոս Ավետիս Ահարոնյան, քարտուղար Նիկոլ Աղբալյան:  Դրանից առաջ ՝ 1917 թ. Մայիսին, Դերենիկ Դեմիրճյանը ակտիվ մասնակցություն ունեցավ Թիֆլիսում (Վրաստան) գումարված Հայ ուսուցիչների ժողովին:   Ի դեպ, մայիսի 14-ին կայացած համագումարում Դ. Դեմիրճյանին հանձնարարվեց հարգանքի խոսք ասել եկեղեցում բանաստեղծ Ալեքսանդր aturատուրյանի մահվան քառասուներորդ արարողության ժամանակ (1865-1917) նույն օրը ,   Դեմիրճյանը պատշաճ կատարեց առաջադրանքը:   Նրան վիրավորել էր այն փաստը, որ իր խոսքի ընթացքում հոգեւորականները ստիպել էին նրան եկեղեցական վերնաշապիկ հագնել:   Այս մասին տեղեկացնելով Վեհաժողովի մայիսի 15-ի նիստում ՝ նա շեշտում է, որ «նա անզոր էր ընդդիմանալու ՝ ցանկանալով անպայման հանդես գալ Վեհաժողովի հայտարարությամբ»:   Համագումարի մասնակիցները դատապարտում են հոգևորականության վարքը (Մանուկ Աբեղյանն ավելի կտրուկ է խոսում) [23, թիվ 108, 112]:  Դ. Դեմիրճյանի հասարակական-քաղաքական գործունեության հաջորդ դրվագը, որը դուրս էր մնացել գրողի գիտական ​​կենսագրությունից, վերաբերում է 1918 թ. Նրա գործունեությունը մայիսին Երևանում:   Հայ ժողովրդի համար այդ ճակատագրական օրերը, երբ մեկ բռունցք դարձած հայերը մահվան կռիվ էին տալիս Սարդարապատում, Բաշ-Ապարանում և rakարաքիլիսայում գտնվող թուրքական բանակների դեմ: Դեմիրճյանը մտավորականներից էր, ով հրապարակային ելույթներով զինվորներին ու աշխարհի զինվորներին հաղթական մարտեր էր անվանում:   Հայ ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ Արամ Մանուկյանի, հայտնի մանկավարժ Արշավիր Շավարշյանի և այլ հայերի հետ միասին, Դ. Դեմիրճյանը, կոչ անելով բնակչությանը «առանց բարձրության, դասի 367 պատմություն, քաղաքական համոզմունքների և զբաղմունքի խտրականություն, զենք ձեռք բերեք, գնացեք դեպի ռազմաճակատ եւ օգնել մարտական ​​բանակին »[8, p. 32]:   Այս կապակցությամբ մենք այլ մանրամասներ չգիտենք, այս մասին արխիվային փաստաթղթեր գտնելու մեր փորձերը դեռ հաջող չեն:   Գրողի ինքնակենսագրականներում և Դեմիրճյան գիտնականների ուսումնասիրություններում նույնպես տեղեկություններ չկան:  Բոլորովին այլ ՝ 1920-ականներն ավելի ամբողջական են: Սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Երևանում Դ. Դեմիրճյանի գործունեության մասին մեզ հասած տեղեկությունները:   Այդ փաստաթղթերը տրվել են 2014 թվականին: Մենք հրապարակել ենք ՀՀ ԳԱԱ «Պատմական հանդեսում» [25]:  Հայտնի գրականագետ Տիգրան Հախումյանի հուշերում կա մի կարևոր վկայություն: Երեւանում գործունեության մասին:  Նա գրում է, որ 1920 թ.-ին Թիֆլիսում (Վրաստան) գրողի «Գարուն» բանաստեղծությունների ժողովածուի քննարկմանը հաջորդած ամիսներին նրանք այլևս չէին հանդիպում Դ. Դեմիրճյանին:   Լսվեց, որ նա տեղափոխվել է Երևան ՝ աշխատելու Հանրային կրթության և արվեստի նախարարությունում ՝ ղեկավարելով արվեստի և գրականության հետ կապված գործեր, բայց նրանք տեղեկություններ չունեին նրա գործունեության արդյունքների մասին:   Թիֆլիսի Հովնանյանի անվան դպրոցի աշակերտներից մեկը (որտեղ գրողը հայոց լեզու և գրականություն էր դասավանդում մինչ Երևան տեղափոխվելը) ասաց, որ Դեմիրճյանի Երևանից եկած նամակներից մեկը «բացի դժգոհությունից ոչ մի հաճելի տող չունի», և որ իր ջանքերը դեռ չեն տվել ակնկալվող արդյունքները [18, p. 220]:   Գրողի կյանքի և գործունեության մասին գրված այլ հուշերում մենք տեղեկություններ չենք գտել նրա գործունեության մասին Երևանում:  Հաշվի առնելով ժամանակի պահանջը և հիմք ընդունելով ՀՀ հանրակրթության և արվեստի նախարարության 1919 թ. Որոշումը (այն հաստատվել է 1918 թ. Նոյեմբերին): 2006 թ. Հուլիսի 4-ի առաջարկը ՀՀ կառավարությունը հուլիսի 17-ին օրենք ընդունեց նախարարության Հնաոճ իրերի և արվեստի վարչությունը երկու վարչությունների `հնությունների պահպանման և արվեստի հովանավորչության վերակազմակերպման մասին [5, էջ. 1-2; 20, էջ 144-145]:   Հուլիսի 18-ին ՀՀ հանրային կրթության և արվեստի նախարար Ս. Տիգրանյանը հանդիպեց նախկին նախարար Գ. 368 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Մելիք-raարագյոզյանին առաջարկվեց նորաստեղծ արվեստի վարչության պետի պաշտոնը:   Հուլիսի 23-ին վերջինս իր համաձայնությունը տվեց Թիֆլիսում (Վրաստան) որոշ ժամանակ մնալու պայմանի վերաբերյալ:   Այնուամենայնիվ, նա չկատարեց բաժնի պետի գործառույթները, և օգոստոսի վերջին նա հրաժարվեց այդ պաշտոնից [2, 13-15 փուլ]:   Այնուհետև կարճ ժամանակով (մինչև նոյեմբերի 1-ը) արվեստի բաժնի վարիչի պարտականությունները կատարում էր երաժշտագետ Սարգիս Բարխուդարյանը [4, 12 տուր]:   Սակայն նրանից հետո, ինչպես թվում է, նոր նշանակում չի եղել: 1920 թ. Նախարարություն Արվեստի բաժնի վարիչը նշված չէ 2013-ի հունվարի աշխատակազմի ցուցակում [4, 25]:  1920 թվ. 1918-ի գարնանը Հյուսիսային Կովկասում հակասովետական ​​ուժերին ջախջախելուց հետո Խորհրդային Ռուսաստանի Կարմիր բանակը տեղափոխվեց Անդրկովկաս:   Ապրիլի 28-ին Ադրբեջանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն:   Այս փաստից ոգևորված ՝ նա հայ բոլշևիկյան գործիչների մոտ հույսեր արթնացրեց, որ նրանք կարող են հասնել Հայաստանի խորհրդայնացմանը:   1920 թ. Մայիսի սկզբին Ալեքսանդրապոլում, Կարսում և հանրապետության այլ մարզերում բռնկված հակակառավարական ընդվզումը արագորեն ճնշվեց իշխանությունների կողմից:   Ապստամբությունից հետո Համազասպ Օհանջանյանի գլխավորած կառավարությունը կառավարության տարբեր ոլորտներում նշանակումներ կատարելիս նախընտրում էր դաշնակցականներին:   Այս իրավիճակում Թիֆլիսից (Վրաստան) հրավիրված էր նաեւ հայտնի գրող, դաշնակցական Դ. Դեմիրճյան.   Վերջինս հետագայում վկայեց, որ ինքը պարտավորություն է զգացել գալ հայրենիք և ծառայել սեփական ժողովրդին և նրա նորաստեղծ պետականությանը [6, էջ. 7-8]:   1920 Հանրային կրթության և արվեստի նախարար Գևորգ hazազարյան 1920 Սեպտեմբերի 17-ի հրամանով Դ. Դեմիրճյանը նշանակվեց նախարարության արվեստի վարչության պետ սեպտեմբերի 1-ին [25, էջ 194, 196]:   Նրա աշխատավարձը 18 800 ռուբլի էր:   Գրողը բնակվում էր Երեւանում ՝ Սադովայա 11 հասցեում:   Նա Երեւան է տեղափոխվել միայնակ ՝ առանց ընտանիքի: Նրա կինը ՝ Մարիամը, և որդին ՝ Վիգենը, շարունակում էին ապրել Թիֆլիսում (Վրաստան):   Salaryածր աշխատավարձի խնայողություններից և որպես պետական ​​պաշտոնյա ստացած սնունդից `նա նաև ուղարկում էր իր ընտանիքի անդամներին [25, էջ 194-195]:   Այդ տարիներին ցածր աշխատավարձ ունեցող 369 ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ աշխատավարձին զուգահեռ, պաշտոնյաներին տրամադրվում էր որոշակի քանակությամբ սնունդ:  Նոր հայտնաբերված փաստաթղթերի ուսումնասիրությունից մենք տեսնում ենք, որ Արվեստի բաժինը Դեմիրճյանի գլխավորությամբ կատարում էր արդյունավետ աշխատանք (ի տարբերություն նախորդի):   Դրա վկայությունն են այն ժամանակվա մի շարք հայտնի մտավորականների կողմից անցկացվող տարբեր դասընթացներ:   Այսպիսով, սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին բաժանմունքի կողմից կազմակերպված դրամայի դասընթացներում Վարդան Միրզոյանը (ղեկավար և ուսուցիչ), ուսուցիչ Դերենիկ Դեմիրճյանը, պարուսույց Սուրեն Մխիթարյանը, հոգեբանության ուսուցիչ Ա. Շավարշյանը:   Նոյեմբերին ամբիոնի վարիչն էին «տեսության ուսուցիչ» Սարգիս Բարխուդարյանը և «Դաշնակցության ուսուցիչ» Աննա Աբգարյանը: 54 եւ հաջորդաբար, 127-130]:   Հարկ է նշել այն փաստը, որ նշված դասընթացները տեղի են ունեցել 1920 թ.-ին: Թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ, երբ վտանգվում էր ոչ միայն հանրապետության ինքնուրույն գոյությունը, այլև հայերի ֆիզիկական անվտանգությունը:  Այն պարունակում է անփոխարինելի տեղեկություններ 1920-ին գեղարվեստական ​​բաժնի կատարած աշխատանքների մասին: Դեկտեմբերի 16-ին Դ .- ն դիմեց Խորհրդային Հայաստանի ժողկոմ Աշոտ Հովհաննիսյանին: Դեմիրճյանի ինքնագիրի ընդարձակ զեկույցը:   Այստեղ ներկայացված է արվեստի ճյուղերի իրավիճակը ՀՀ-ում, մասնավորապես, թատերական աշխատանքի կազմակերպումը, այս ոլորտում դերասաններ Օ.Սևումյանի և Վ.Միրզոյանի ստեղծագործությունները, Երևանում գործող դրամատիկական դպրոցի, Երևանի կոնսերվատորիայի գործունեությունը: Ալեքսանդրապոլում երաժշտական ​​դպրոց հիմնելուն ուղղված գործողությունները: Ս. Բարխուդարյանի ղեկավարությամբ խմբակային դասընթացներ կազմակերպել, 1919 Երևանում կազմակերպված նկարչական ցուցահանդեսի, պետության կողմից հայ գրողներին և արվեստագետներին ցուցաբերվող աջակցության մասին:   Դեմիրճյանը շեշտեց մայրաքաղաքում թատրոնի համար հարմար շենքի բացակայությունը (խորհրդարանական նիստերը տեղի ունեցան նախկին ակումբի դահլիճում), Թուրքիայի կործանարար արշավը հետաձգելու առկա ծրագրերը (ռազմական, ժողովրդական համերգներ, ներկայացումներ, տեղի ստեղծագործական խմբերի կազմակերպում և այլն): ) [25, էջ 196-198]:  Դ.Դեմիրճյանը պաշտոնավարեց նաև Հայաստանի Հանրապետության խորհրդայնացումից հետո առաջին օրերին:   1920, դեկտեմբերի 2-ին, ՀՀ հանրային կրթության և արվեստի նախարար Վ. Մինախորյանի հրաժարականից հետո, դեկտեմբերի 3-ին, նախարարի օգնական Պողոս Սոտնիկյանը ժամանակավորապես զբաղեցնում էր Խորհրդային Հայաստանի հանրային կրթության և արվեստի կոմիսարիատի տնօրենի պաշտոնը: 21 տուր]:   Նոր կառավարության ձևավորումից հետո, Խորհրդային Հայաստանի նորանշանակ ժողովրդական կոմիտե Աշոտ Հովհաննիսյանը 1920 թ., 2012 թ. Դեկտեմբերի 15-ի հրամանով ՀՀ նախկին հանրային կրթության և արվեստի նախարարության չորս ավագ աշխատակիցներ, որոնք վերափոխվել էին Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատը պաշտոնանկ արվեց: Սոթնիկյանը, Գեղարվեստի բաժնի վարիչ Դ. Դեմիրճյանը, դպրոցի ղեկավարներ Ս. Շխյանը և Ա. Շահնազարյանը:   Նրանք իրենց լուծարման նպաստները ստացել են պետական ​​գանձարանի կանխիկ ֆոնդից դեկտեմբերի 21-ին [25, էջ 195-196]:   Դ. Դեմիրճյանին Արվեստի բաժնի պետի պաշտոնում փոխարինեց արդեն հայտնի բանաստեղծ Եղիշե Չարենցը [1, 1 շրջան]:   Մենք կարծում ենք, որ Դ.Դեմիրճյանի աշխատանքից հեռացումը կարևոր նշանակություն ուներ աշխատանքից հեռացման համար:  Այսպիսով, հիմնվելով նոր հայտնաբերված փաստերի վրա, կարող ենք եզրակացնել, որ հայ ականավոր գրող, դաշնակցական Դերենիկ Դեմիրճյանը 1917-1920թթ. Նա իրականացրել է ուշագրավ գործունեություն, որի մասին, խորհրդային տարիներին, հասկանալի պատճառներով, խուսափում էր բարձրաձայնել:   Գրողի կենսագրության այս էջերը դուրս են մնացել նրա գիտական ​​կենսագրությունից:   Փաստորեն, 1917 թ. Մայիսին նա մասնակցեց Հայ ուսուցիչների համագումարին, իսկ սեպտեմբերին `Հայ ազգային խորհրդակցությանը:   1918 Մայիսյան հերոսամարտերի նախօրեին Երևանում տեսնում ենք, թե ինչպես է նա կանչում Արամ Մանուկյանին `պայքարելու հայ բնակչության հետ: 1920 թ. Սեպտեմբերի 1-ից մինչև դեկտեմբերի 15-ը եղել է ՀՀ Հանրային կրթության և արվեստի նախարարության 371 ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ Գեղարվեստական ​​բաժնի վարիչ, իսկ 1920-ին նշանակալից ներդրում ունեցել հանրապետության մշակութային կյանքի կազմակերպման գործում: Հայաստանի աշնանը:   Իհարկե, ապագայում ի հայտ եկող նոր փաստաթղթերը կբարձրացնեն մեր գիտելիքները, ինչպես Դ. Բացահայտվելու են Դեմիրճյանի կենսագրության նոր ՝ դեռ անհայտ էջերը:  , ։

Հայ նշանավոր գրող Դերենիկ Դեմիրճյանը խորհրդային տարիներին խնամքով թաքցրել է Հ. Յ. Դաշնակցությանն անդամակցելու փաստը եւ Հայաստանի Հանրապետության շրջանում իրականացրած գործունեությունը։
  Դ. Դեմիրճյանի կյանքին ու գրական գործունեությանը նվիրված ուսումնասիրություններում նրա կենսագրության այս էջերը չեն լուսաբանվել։
  Նորահայտ փաստերի հիման վրա հոդվածում ցույց է տրվում, որ Դ. Դեմիրճյանը 1917թ. մայիսին մասնակցել է Հայ ուսուցչական համագումարին, իսկ սեպտեմբերին՝ Հայոց ազգային համախորհրդակցությանը, Սարդարապատի ճակատամարտի նախօրյակին՝ 1918 թ. մայիսի 21-ին, Երեւանում տեղի ունեցած միտինգին, իսկ 1920 թ. սեպտեմբերի 1-ից մինչեւ դեկտեմբերի 15-ը հանդիսացել է Հայաստանի Հանրապետության Հանրային կրթության եւ արվեստի նախարարության Արվեստի բաժնի վարիչը եւ կարեւոր ներդրում ունեցել ՀՀ մշակութային կյանքի կազմակերպման գործում։
