Ներկայացվող հոդվածի նպատակն է վերլուծել Ջավախքի լեռնավահանիՀՀ  սահմաններում  գտնվող  հատվածի  ռելիեֆի  ռեկրեացիոն  ներուժը՝  զբոսաշրջության և ռեկրեացիայի տարբեր տեսակների զարգացման համար։
 Գեոմորֆոլոգիական ռեկրեացիոն ռեսուրսները ռելիեֆի ձևի և տիպի համադրություն են։
  Ընդ որում, ռելիեֆի բոլոր տարրերը կարող են ունենալ տարբերհասակ, ծագում և զարգացման պատմություն։
  Միաժամանակ գեոմորֆոլոգիական ռեկրեացիոն ռեսուրսները կարող են ունենալ գիտական, բժշկակենսաբանական և էսթետիկական արժեք, ինչը լավ նախապայման է ռեկրեացիայի, մասնավորապես զբոսաշրջության զարգացման համար։
 Գեոմորֆոլոգիական  ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  լիարժեք  օգտագործմանհամար դրանք պետք է ունենան որոշակի հատկանիշներ. լինեն գրավիչ, մատչելի,  լավ  ուսումնասիրված։
   Ունենան  էքսկուրսիոն  բարձր  հատկանիշներ,բազմազան բնապատկերներ և աչքի ընկնեն կայունությամբ [4]։
 Գեոմորֆոլոգիական  ռեսուրսների  մյուս  առանձնահատկությունը  նրանցառկայությունն է ամենուրեք (ռելիեֆը առկա է ամենուր)։
  Նկատի ունենալով այսհանգամանքը՝  կարելի  է  ասել,  որ  գեոմորֆոլոգիական  ռեսուրսների  ռեկրեացիոն  օգտագործումը  չի  կարող  ունենալ  որևէ  սահմանափակում։
   Ռելիեֆըորպես  ռեկրեացիոն  ռեսուրս  կարող  է  օգտագործվել,  եթե  դա  թույլ  է  տալիստեխնոլոգիական պիտանելիությունը։
 Հետազոտության արդյունքները։
  Ջավախքի լեռնավահանը տարածվում էհանրապետության  հյուսիսում՝  զբաղեցնելով  480կմ²  մակերես։
   Հյուսիսից  հարավ ՀՀ սահմաններում առավելագույն ձգվածությունը Լեգլի-Քարախաչի լեռնանցք ուղղությամբ հասնում է 19կմ։
  Արևմուտքից - արևելք լեռնավահանի լայնությունը Սիզավետ-Սևաբերդ (Կարակալա) ուղղությամբ կազմում է 25կմ։
 Լեռնավահանը իրենից ներկայացնում է երիտասարդ հրաբխային շրջան,որը վերջնականապես ձևավորվել է միջին չորրորդականի վերջում [5]։
 Հրաբխային գործունեությունը այստեղ ստեղծել է գմբեթանման կառույցներ, որոնք հիմնականում կազմված են անդեզիտային լավաներից։
  Ընդհանուրառմամբ Ջավախքի լեռնավահանը ՀՀ տարածքում աչքի է ընկնում մեղմ ռելիեֆով, ինչը նպաստավոր է հետիոտն զբոսաշրջային երթուղիների համար։
  Նրագլխավոր առանձնահատկություններից է նաև ջրբաժանային հատվածի համեմատաբար  հարթ  ռելիեֆը,  որտեղ  բարձրանում  են  մի  քանի  գմբեթանման  գագաթներ (Լեգլի 3156, Աչքասար 3196, Ղարանըխ 3038 և այլն)։
  Նշված լեռնագագաթները դժվարամատչելի չեն և կարող են հանդիսանալ հետիոտն զբոսաշրջության երթուղիների նպատակակետ։
 Որպես զբոսաշրջային հետաքրքրության օբյեկտ՝ կարող են հանդիսանալլեռնավահանի  վրա  պահպանված  ռելիեֆի  սառցադաշտային  ձևերը։
   Սառցադաշտային  գործունեության  հետևանքով  լեռնավահանի  գագաթային  մասումձևավորվել են սառցադաշտային կրկեսներ և կառեր։
  Դրանք հատկապես լավ ենարտահայտված հյուսիսային շրջաններում, դեպի արևմուտք (Չախկալգետ, Սարիգյուղ) և արևելք (Արկաջուր, Սևաբերդ) բացվող գետահովիտների վերին հոսանքներում։
   Զբոսաշրջիկների  համար  հետաքրքրական    կարող է  լինել  հատկապես  Սևաբերդ  գետի  հովիտը,  որը  տարածվում  է  լեռնավահանի  արևելյանլանջին (12կմ)։
 Աղյուսակ 1Ջավախքի լեռնավահանի ռելիեֆի մորֆոմետրիական  ցուցանիշներիգնահատումը։
 ՌեկրացիայիտեսակըԼեռնադահուկայինսպորտԴահուկայինսպորտ  (կարգայիներթուղիներիհամար)Արշավային(կարգայիներթուղիներիհամար)ԶբոսանքայինՌելիեֆիցուցանիշըԲարձրություն(ծ.մ., մ)Մասնատմանխորություն (մ)Լանջերիթեքություն (°)Բարձրություն(ծ.մ., մ)Մասնատմանխորություն (մ)Լանջերիթեքություն (°)Բարձրություն(ծ.մ., մ)Մասնատմանխորություն (մ)Լանջերիթեքություն (°)Բարձրություն(ծ.մ., մ)Մասնատմանխորություն (մ)Լանջերիթեքություն (°)Բարենպաստության աստիճանըԲարենպաստՀամեմատաբարՈչբարենպաստբարենպաստ3000-ից բարձ.Ավելի քան 250250-ից փոքր10-ից փոքր,    20 ից մեծ3000-ից բարձ.Մինչև 100250 և ավելիԱվելի քան 63000-ից բարձ.Ավելի քան 500Մինչև 300Ավելի քան 15Մինչև 53000-ից բարձ.Ավելի քան 10Գետահովտի  վերին  մասը  սառցադաշտային  կրկեսների  և  կառերի  միշղթա  է,  որը  կարևոր    զբոսաշրջային  օբյեկտ  է  գեոտուրիզմի  սիրահարներիհամար։
  Նմանատիպ հովիտներ են տարածվում նաև լեռնավահանի արևմտյանլանջերին ձևավորված գետահովիտների վերին հոսանքներում։
 Ջավախքի լեռնավահանից սկսվող գետերը միջին հոսանքներում գլխավորապես հոսում են սառցադաշտերի մշակած հովիտներով` տրոգներով։
  Վերջիններս  լավ  պահպանվել  են  հատկապես  լեռնավահանի  արևելյան  լանջերին(Սևաբերդ, Արքաջուր և այլն)։
 Ընդհանուր առմամբ Ջավախքի լեռնավահանը աչքի է ընկնում ռելիեֆիհարթեցված  ձևերի  առատությամբ,  ինչը  պայմանավորված  է  սառցադաշտերիէկզառացիոն  գործունեությամբ։
   Լեռնավահանի գագաթային,  մասամբ  արևմտյան լանջերը ծածկված են էկզառացիոն մակերևույթներով, իսկ հյուսիսում առավել  լավ  պահպանվել  է  սառցադաշտային  մշակման  ենթարկված  կատարայինգոտին [6]։
 Լեռնավահանի  առավել  բարձրադիր  մասում,  որը  գտնվում  է  հայ-վրացական պետական սահմանի վրա, բացի սառցադաշտային ռելիեֆից, ձևավորվել են կախված հովիտներ, որոնք կտրուկ ցածրանում են դեպի մայր գետը։
  Տիպիկ  կախված  հովիտներ  են  տարածվում  Չախկալ  և  Աչկաձոր  գետերի  վերինհոսանքում։
 Ջավախքի  լեռնավահանի  ռելիեֆի  ռեկրեացիոն  հնարավորություններըգնահատելու  համար  մեր  կողմից  որպես  ռելիեֆի  գնահատման  տարր,  հաշվարկվել է ռելիեֆի մորֆոմետրիական երկու հիմնական ցուցանիշ՝ լանջերի թեքությունը և մասնատման խորությունը։
  Որպես գնահատման ցուցանիշ՝ կարելիէ  օգտագործել  նաև  լանջերի  դիրքադրությունը,  սակայն  հոդվածի  սահմանափակ  ծավալը  հնարավորություն  չի  տալիս  գնահատման  մեջ  ներառելու  նաևնշված ցուցանիշը։
 Ռելիեֆի  մորֆոմետրիական  ցուցանիշների  ռեկրեացիոն  գնահատմանհամար  մեր  կողմից  կազմվել  է  հատուկ  աղյուսակ,  որտեղ  տրված  է  ռելիեֆիցուցանիշների որակական և բալային գնահատականը։
 Աղյուսակում  ներկայացված  գնահատման  համակարգը  վերաբերում  էռեկրեացիայի չորս տեսակների, որոնց զարգացումը Ջավախքի լեռնավահանիտարածքում առավել իրատեսական է։
  Լեռնադահուկային սպորտի համար հետազոտվող տարածքն ունի նպաստավոր  բնակլիմայական  պայմաններ։
   Ձնածածկույթի  տևողությունը  մինչև2000մ  բարձրությունները  կազմում է  140  օր,  ինչը  ապահովում  է  նաև  ռեկրեացիոն համալիրի տնտեսական արդյունավետությունը [7]։
 Լեռնադահուկային  սպորտի  համար  առավել  բարենպաստ  են  մինչև2500մ բարձրությունները, որոնք զբաղեցնում են լեռնավահանի եզրային հատվածները։
   Այս  բարձրություններն  զբաղեցնում  են  223,0  կմ²,  որը  կազմում  էլեռնավահանի  ընդհանուր  մակերեսի  46,4%-ը։
   Հիպսոմետրիկ  գոտիների  քարտեզը համադրելով մասնատման խորության քարտեզին՝ ակնհայտ է դառնում,որ  նպաստավոր  բարձրության  հետ  մասնատման  խորության  առավել  բարենպաստ  ցուցանիշներն  առկա  են  Ջավախքի  լեռնավահանի  արևելյան  և  հարավարևելյան  դիրքադրության  լանջերին,  որտեղ  մասնատման  խտությունըհասնում է 250-280մ։
 Ռելիեֆի գնահատման երրորդ ցուցանիշը՝ լանջերի թեքությունը՝ նշվածբարձրությունների համար, ունի հետևյալ պատկերը. արևելյան և հարավարևելյան  լանջերի  թեքությունները  տարածվում  են  18-30°-ի  սահմաններում,  ինչըգնահատվում է որպես համեմատաբար բարենպաստ։
  Աչկաձոր և Սևաբերդ գետերի հովիտներում թեքությունները կազմում են 25-33°, ինչը անբարենպաստ էլեռնադահուկային սպորտի համար (տե՛ս աղյուսակ 1)։
  Լեռնալանջերի թեքության ցուցանիշն առավել նպաստավոր է արևմտյանև հարավարևմտյան լանջերի համար, որտեղ թեքությունները կազմում են մինչև18°։
 Երեք  ցուցանիշների  համադրումը  ցույց  է  տալիս,  որ  2500մ  բարձրություններում  Ջավախքի  լեռնավահանի  ռելիեֆը  բարենպաստ  է  լեռնադահուկային սպորտի զարգացման համար։
 Դահուկային սպորտի համար ռելիեֆի խորքային մասնատվածության բարենպաստ ցուցանիշները (100-250մ) գերակշռում են լեռնավահանի արևմտյանլանջերին, որտեղ լանջերի թեքությունները ևս նպաստավոր են 1°-ից մինչև 6°։
 Թույլ  թեքությունները  բնորոշ  են  լեռնավահանի  և  Աշոցքի  գոգավորությանշփման գոտում, որը լճային և ֆլյուվիոգլյացիալ նստվածքներով ծածկված, թույլթեքությամբ հարթավայր է։
 Բացի հանգստի ձմեռային ձևերից, Ջավախքի լեռնավահանն ունի նպաստավոր պայմաններ ամառային ռեկրեացիայի կազմակերպման համար։
  Արշավային (կարգային) երթուղիների համար, նկատի ունենալով մասնատման խորության  ցուցանիշը  (300-500մ),  առավել  նպաստավոր  են  արևելյան  լանջերը։
 Դալիդաղ (3046), Կարանըխ, Չոմչա (2804) գագաթների շրջանում մասնատմանխորության  ցուցանիշը  տատանվում  է  300-350մ  սահմաններում,  ինչը  լավագույնն  է  հանգստի  նշված  տեսակի  կազմակերպման  համար։
   Լանջերի  թեքության  ցուցանիշը  (5-15°)  առավել  բարենպաստ  է  դառնում  մինչև  2200մ  բարձրությունները։
  Նշված թեքությունները գերակշռում են արևմտյան լանջերին։
 Ջավախքի լեռնավահանի ռելիեֆը հնարավորություն է ընձեռում զբոսանքային հանգստի կազմակերպման համար։
  Զբոսանքների իրականացումը առավել նպատակահարմար է ռելիեֆի ցածրադիր, մինչև 2500մ բարձրությունները,որը, ինչպես արդեն ասվել է վերևում, զբաղեցնում է լեռնավահանի 46,4%-ը։
  Այսառումով  առանձնանում  է  Քարախաչի  լեռնանցքի  (2273մ)  տեղամասը,  որըգտնվում  է  լեռնավահանի  հարավում։
   Այստեղ տարածվող լանջերը  թույլ  մասնատված են. մասնատման խորությունը՝ 80-150մ, ինչը լավագույն ցուցանիշն էզբոսանքային հանգստի համար։
 Լանջերի  թեքությունը  բուն  լեռնանցքի  տարածքում՝  3-5°,  իսկ  հարավարևմտյան լանջերին՝ Զույգաղբյուր-Հարթաշեն տեղամասում՝ 4-8°, ինչը նույնպես նպաստավոր է հետիոտն երթուղիների անցկացման համար։
 Եզրակացություններ։
   Կատարված  հետազոտությունների  հիման  վրահամադրվել են ռելիեֆի մորֆոմետրիական երեք ցուցանիշներ։
  Ըստ այդմ ակնհայտ է դարձել, որ.ա) Ջավախքի լեռնավահանի տարածքի գրեթե կեսը (46,4%) գտնվում է ռեկրեացիայի համար նպաստավոր բարձրություններում (մինչև 2500մ)։
 բ)  Լեռնավահանի  ռելիեֆի  մորֆոմետրիական  ցուցանիշները  նպաստավոր  ենհանգստի  կազմակերպման  ինչպես  ձմեռային,  այնպես  էլ  ամառային  ձևերիհամար։
 գ)  Լեռնադահուկային  (կարգային)  և  ռեկրեացիայի  այլ ձևերի  կազմակերպմանհամար առավել նպաստավոր են լեռնավահանի արևելյան լանջերը։
  Ոչ կարգային ռեկրեացիայի համար նպատակահարմար է օգտագործել հարավայինև  հարավարևմտյան  թույլ  մասնատված  և  փոքր թեքություն ունեցող լեռնալանջերը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն в условыях глобальных и региональных изменений։
  Тез. Докл. Конф. (Москва5.  Հայկական ՍՍՀ գեոմորֆոլոգիան։
  ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ, Եր., 1986, էջ 57։
 6.  Նույն տեղում` էջ 120։
 7.  Մարտիրոսյան  Լ.Մ.  Ձմեռային  ռեկրեացիայի  զարգացման  նպատակովԱշոցքի տարածաշրջանի բնական պայմանների գնահատման սկզբունքներըև քարտեզագրման մեթոդները։
  ԳՊՄԻ Գիտական տեղեկագիր, պրակ Ա, №1,2013թ. էջ 139-141։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՄարտիրոսյան Լևոն Մովսեսի – աշխարհագրական գիտությունների թեկնածու,դոցենտԳյումրու պետ. մանկ. ինստիտուտի աշխարհագրության ամբիոնի վարիչ։
 E-mail։

Վերջին տարիներին արագորեն զարգացող զբոսաշրջությունը և ռեկրեացիան խթանում են հանգստի տարբեր ձևերի ի հայտ գալուն։
  Դրանցից շատերը  պայմանավորված են տեղանքի ռելիեֆով։
  Վերջինս բնական համալիրի հիմնական  տարրն  է, ինչի  հետևանքով  ռելիեֆն  ունի  մեծ  ազդեցություն  ռեկրեացիոն  գործունեության  ձևավորման  և  զարգացման  վրա։
   Ռելիեֆը  կարող  է  որոշիչ  դառնալ նաև տվյալ շրջանի ռեկրեացիոն մասնագիտացման համար, իսկ որոշ  դեպքերում  այն  գլխավոր  գործոն  է  ռեկրեացիայի  մի  քանի  ճյուղերի  համար  (լեռնադահուկային սպորտ, լեռնագնացություն, ալպինիզմ և այլն)[1]։
  Ընդ որում,  պետք է նշել, որ ռելիեֆի ռեկրեացիոն կարողությունների գնահատումը գիտական հետազոտությունների երիտասարդ ուղղություն է [2; 3]։
  Այս պատճառով,  չնայած  զբոսաշրջային  համալիրի  արագ  զարգացմանը,  շատ  հարցեր,  որոնք  կապված  են  ռելիեֆի  ռեկրեացիոն  գնահատման  մեթոդների,  ռելիեֆի  զբոսաշրջային հատկանիշների բացահայտման հետ, մնում են չուսումնասիրված։
