ԸՆՏՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻC ԸՍՏ ԵՐԿՐԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՏԱՐԱԱՇՐ GROԱՆՆԵՐՈՒՄ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐԻ ՁԵՌՆԱՐԿՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄՆԵՐԸ Հայաստանի Հանրապետության քաղցրահամ ջրի հիմնական ձկնորսական շրջաններից մեկը Արագած լեռն է:  Մենք իրականացրել ենք նոր գիտական ​​հետազոտություն `օգտագործելով էլեկտրական հետախուզության մեթոդը ուղղահայաց էլեկտրական զոնդով (UEZ):   Հաշվի առնելով այդ ուսումնասիրությունների արդյունքները, մշակվել և ընդհանրացվել են նախկինում արված հիդրոերկրաբանական, երկրաֆիզիկական և ջրաբանական նյութերի տվյալները:  Արագածի լեռնազանգվածի համար կառուցվել է տարածաշրջանային ջրազրկող շերտի քարտեզ (paleorelife): Ստացված արդյունքների հիման վրա հայտնաբերվել են ստորերկրյա ջրերի հոսքերը, որոնց հեռացումը, հատկապես վերին հոսանքներում, կարևոր դեր կխաղա նշված շրջանների ջրամատակարարման համար: Երկրաֆիզիկական և հիդրոֆիզիկական նյութերի մեկնաբանության հիման վրա ուսումնասիրվել են Արագածի լեռնազանգվածի ջրաբանական կառուցվածքի որոշակի խնդիրներ, այդ թվում `ճեղքված հրաբխային գոտիների, կոտրվածքների և ջրահոսքերի հայտնաբերում:   Բարդ ուսումնասիրությունների հիման վրա. 1. Բացահայտվել են այն վայրերը, որոնք հիդրոերկրաբանական տեսանկյունից հեռանկարային են կենտրոնացված ստորերկրյա ջրերի հոսքերը որոնելու համար: 2. Հրաբխային զանգվածների օրինակի միջոցով կատարվել են մաթեմատիկական մոդելավորման երկու տեսակ, որի արդյունքում ապացուցվել են հրաբխային զանգվածի ծանրության ազդեցության տակ առաջացած տարածաշրջանային ճեղքերի տարածման ուղղությունները: 3. theանգվածի այս ճեղքվածքային գոտիները նույնպես հին են համարվում [1]: Մենք միասին ներկայացնում ենք հրաբխային կառույցներում լեռնային ապարների հիդրոերկրաբանական և ֆիզիկական հատկությունները որպես ֆիզիկահիդրոերկրաբանական մոդել (FHEM) (Նկար 1):  Նման հիդրոերկրաբանական նմուշների առաջացումը հիմնականում արտացոլում է ապարների հիդրոֆիզիկական-պետրոֆիզիկական հատկությունները:   Հրաբխային կառույցների հիդրոերկրաբանական ամփոփ հատվածը, ներառյալ կազմավորման, տեղափոխման և ստորերկրյա ջրերի արտանետման տարածքները, կարող է ներկայացվել տարբեր ժայռային համալիրներով, որոնք ունեն տարբեր petrophysical և hydrophysical հատկություններ: FHEM-1 մոդելը նկարագրում է հրաբխային կառուցվածքի արտաքին կերակրման շրջանը: Սրանք բարձր լեռնային ջրբաժաններն են, որտեղ գործնականում ջրատար գոյացություններ չկան, որոնց պատճառով մթնոլորտային տեղումների մեծ մասը (խտացվող խոնավությունը կոտրված է) անցնում է ծակոտկեն լավայի միջով ՝ կազմելով խորը հոսք: FHEM-2 մոդելը նկարագրում է միջլեռնային-նախալեռնային շրջանները: Հիդրոերկրաբանական տեսանկյունից դա ստորերկրյա ջրերի փոխադրման (հոսքի) շրջան է: FHEM-3 մոդելը նկարագրում է ստորերկրյա ջրերի արտանետման շրջանը: Սովորաբար այստեղ կան միջլեռնային հովիտներ, վիմաբանական հատվածը բարդ է, լավայի ապարները համեմատաբար մեծ ուժ ունեն (երբեմն ՝ մինչև մի քանի հարյուր մետր) և բաղկացած են մեկ կամ մի քանի ջրատարներից: Waterրի երկրաֆիզիկական ուսումնասիրությունները կատարվում են տարածաշրջանային ջրակայուն շերտի կառուցվածքը և ջրատար հորիզոնների երկրաֆիզիկական հատկությունները որոշելու նպատակով [2, 3]: Նկար 1. Հրաբխային կառուցվածքի հրաբխային կառուցվածքի սխեման:  Նման հրաբխային գործընթացները նվազեցնում են լարվածությունը երկրի տակ ՝ նվազեցնելով ճնշումը խորը շերտերում:   Itselfայթքված լավայի ծանրության ազդեցության տակ երկիրը թեքվում և դեֆորմացվում է ՝ փորձելով վերականգնել խաթարված հավասարակշռությունը:  Հրաբխային շրջանների լարված և դեֆորմացված վիճակի ուսումնասիրությունների հիման վրա լավայի ապարներում հնարավոր են տարածաշրջանային հնարավոր ճեղքեր `կառույցի սեփական քաշի ազդեցության տակ:   Մեր հաշվարկներում կառուցվածքը մոդելավորվում է որպես անսահմանորեն բաշխված մածուցիկ-առաձգական սալ, որը հիմնված է առաձգական դեֆորմացվող առաձգական բազայի վրա:   Նույն խնդիրն առաջին անգամ լուծեց Գ. Գ. Օգանեզով  Մենք դա լուծեցինք մաթեմատիկորեն ՝ հաշվի առնելով ժամանակային բնութագրերը:  Ուսումնասիրություններն իրականացվել են ինչպես ամբողջ հրաբխային զանգվածի համար (մոդել -1), այնպես էլ առանձին սյունների տեսքով (մոդել -2) (Նկար 2) [3]: Գծապատկեր 2. Հաշվարկային մոդելների սխեմաներ Լավայի ապարների հնարավոր տարածաշրջանային ճեղքերի հաշվարկման արդյունքում, Արագածի հրաբխային զանգվածի օրինակի հիման վրա, կատարվել են երկրաֆիզիկական քանակական-որակական տվյալների համեմատություններ: Արագածի լեռնազանգվածի երկրաբանական քարտեզի վրա ինքնահոս դաշտը տարանջատվել է բազմաթիվ առավելագույններով և մինիմումներով:   Համեմատաբար մեծ նվազագույնը (ինքնահոս) նկատվում է մակերեսին մոտ տարածքում:  Մեկ այլ առանձնահատկությունն այն է, որ զանգվածի կենտրոնական մասը ուրվագծվում է ծանրության մեծ գրադիենտ գոտիներով:  Այս գոտիներից առաջինն անցնում է լեռնազանգվածի արևելյան մասով, իսկ երկրորդը ՝ հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք (Նկար 3): Գծապատկեր 3. Արագածի լեռնազանգվածի երկրաբանական սխեմատիկ քարտեզ: 1. Փոքր և կիսա ասոցացված ժամանակակից նստվածքներ, 2. Չորրորդական լավային համալիր (բազալտներ, անդեզիտոբազալտներ և այլն), 3. Պալեոգեն լավային համալիր (դոլերիտային բազալտներ, դացիտներ, անդեզիտոդացիտներ), ապարների համալիր, 6. հրաբխային ժայթքման կենտրոններ, 7. գրավիտացիոն գոտու սահմանը, 8. գրավիտացիոն ուժի գրադիենտի գոտիները (հնարավոր տարածաշրջանային կոտրվածքների և լավայի ժայռային շրջանների շրջաններ): Մագնիսական սենսացիայի տվյալների համաձայն, մնացորդային մագնիսականության ուղղությունը համընկնում է կոտրվածքի գոտիների հետ: Էլեկտրական հետախուզական աշխատանքներ են տարվել տարբեր ազիմուտներով, չափվել է ապարների էլեկտրական դիմադրությունը Արդյունքում, ճեղքված գոտիների վրա տեղի է ունեցել դիմադրության նվազում (էլեկտրական հաղորդունակության բարձրացում): Հնագույն հրաբխային կառույցների հատվածը ներկայացված է երկու ժայռային համալիրներով ՝ ջրազրկող (ստորին բարդույթ), ջրագոյացնող կազմավորումներ (վերին բարդույթ), որոնք տեղակայված են լավաների վերևում:  Երկրաբանական մեկնաբանության հիմքը ուղղահայաց տվյալների (UEZ) տվյալներն են:  Ավելին, որքան խորն է հնագույն հովիտը, այնքան դժվար է այն տարանջատել:  Դաշտային տվյալների ճշգրտությունը բարձրացնելու համար 150 մ-ից ավելի խորություններում օգտագործվել է մաթեմատիկական երկչափ մոդելավորման մեթոդ:  Ստացված տվյալներն օգտագործվում են OEZ կորերի մեկնաբանման մեջ: Գծապատկեր 4. Հին հովիտների մաթեմատիկական երկչափ մոդելավորման օրինակ երեք շերտերում Q (cid): 3408) ρ1 (cid. 3408) ρ2 (cid. 3408) ρ3 տիպի երկրաէլեկտրական հատվածի դեպքում, հովտային հովիտների մաթեմատիկական երկչափ մոդելավորման եռաշերտ երկրաէլեկտրական հատվածի դեպքում մենք ստանում ենք Q տիպի կորի, իսկ հնի դեպքում կորը մի փոքր շեղվում է:  Սա ապացուցում է հնության առկայությունը տվյալ խորքում (Նկար 4): Հիդրոերկրեֆիզիկական, հիդրոերկրաբանական, մաթեմատիկական մոդելավորման, մաթեմատիկական երկրաչափական մոդելավորման տվյալները համադրելով `գալիս ենք այն եզրակացության, որ հրաբխային կառուցվածքներում կան տարածաշրջանային կոտրվածքների գոտիներ:  Դրանք դառնում են ստորգետնյա ջրուղիներ կամ, այսպես կոչված, հնավայրեր: Եզրակացություն Հայաստանի կենտրոնական հրաբխային լեռնաշխարհում Արագածի լեռնազանգվածը քաղցրահամ ջրի գոյացման հիմնական շրջաններից մեկն է:  Արագածի լեռնազանգվածի տարածաշրջանային կոտրվածքային գոտիների, ստորերկրյա ջրերի հոսքերի, դրանց տարածական բաշխման, այնտեղ տարածված ապարների հիդրոֆիզիկական և petrophysical հատկությունների ուսումնասիրության արդյունքում մենք կատարել ենք հետևյալ եզրակացությունները.  Ուսումնասիրվել են լեռնային զանգվածի ստորերկրյա ջրերի առաջացման, շարժման և բեռնաթափման հիդրոդինամիկ պայմանները:  Արագածի լեռնազանգվածի համար լուծված 1-ին և 2-րդ մոդելի տվյալների համաձայն `ապացուցվել են տարածաշրջանային կոտրվածքների գոտիների ուղղությունները, որոնք առաջացել են լեռան ծանրության ազդեցությունից:  Լուծվել են ավելի քան 150 մ խորություններում ստորգետնյա հոսքերի հնագույն հովիտների մաթեմատիկական երկչափ մոդելները: Մեր աշխատանքը կարող է օգնել պարզել հիդրոերկրաբանական հորատանցքերի ճշգրիտ տեղը: Գրականություն ։

Հոդվածում  ներկայացնում  ենք,  որ  ՀՀ  քաղցրահամ  ջրերի  ձևավորման  հիմնական տարածաշրջաններից մեկն Արագած լեռան զանգվածն է։
  Լեռնազանգվածի  տարածքում  կատարել  ենք  գիտահետազոտական  նոր  ուսումնասիրություններ։
   Էլեկտրահետախուզությունն իրականացվել է ուղղաձիգ էլեկտրական զոնդավորման  (ՈւԷԶ)  մեթոդով։
   Հաշվի  առնելով  այդ  ուսումնասիրությունների  արդյունքները,  միաժամանակ  վերամշակվել  և  ընդհանրացվել  են  նախկինում  կատարված  հիդրոերկրաբանական, երկրաֆիզիկական և հիդրոլոգիական  նյութերի տվյալները։
   Լեռնազանգվածի  համար  կառուցվել  է  ֆիզիկոհիդրոերկրաբանական  մոդելը  (ՖՀԵՄ),  որի  համար  առանձնացվել  են  ստորերկրյա  ջրերի  ձևավորման,  տեղափոխման  և  բեռնաթափման  մարզերը։
   Կառուցվել  են  մաթեմատիկական  և  երկչափ  մաթեմատիկական  մոդելներ,  որոնցով  լեռան  քաշի  ազդեցության  ներքո  ապացուցվել  են  ռեգիոնալ  ճեղքավոր  գոտիների  այն  առաջացումները,  որոնցով  պայմանավորված են հնահովիտների տարածման ուղղությունները։
