ՀՀ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ ԱՐԴԻ ՎԻՃԱԿԻ ՇՈՒՐՋՀՀ էներգետիկան, բացառությամբ էլեկտրաէներգետիկայի, զարգանում է հիմնականում  վառելիքային  հումքի  (բնական  գազ)  և  միջուկային  հումքի  ներկրումով։
   ՀՀտարածքում  աննշան  քանակությամբ  հայտնաբերված  ցածրորակ  ածխի  (գորշ)  պաշարները արդյունաբերական նշանակություն չունեն։
  Հանքավայրերից են Ջերմանիսի(Արարատի  տարածաշրջան),  Ջաջուռի(Ախուրյանի  տարածաշրջան),  Դիլիջանի,Իջևանի հանքավայրերը։
  Էներգետիկ ճգնաժամի ժամանակաշրջանում՝ 1995 թ․, Ջաջուռի հանքավայրում արդյունահանվել է 25 հազ․ տ գորշ ածուխ [2, էջ 118]։
  Երկրաբանական  ծառայության  կողմից  գրանցված  է  տորֆի  60  հանքավայր,  որից  հետախուզված է 16-ը։
  Տորֆի հանքավայրեր կան Լոռու մարզում՝ Տաշիրի, Ստեփանավանի,  Գուգարքի  տարածաշրջաններում,  Գեղարքունիքի  մարզում՝  Վարդենիսի  տարածաշրջանում։
   Տորֆի  պաշարները  գնահատվում  են  ավելի  քան  21  մլն  մ3։
   Սկսած1920-ական  թթ.  տարեցտարի  աճող  մեծ  քանակությամբ  նավթամթերք,  քարածուխ,իսկ հետագայում նաև բնական այրվող գազ է ներմուծվել արտերկրից, մասնավորապես, նավթ՝ Ադրբեջանից և Ռուսաստանից, քարածուխ՝ Ռուսաստանից և Ուկրաինայից, իսկ բնական գազ՝ սկզբում Ադրբեջանից և Իրանից, իսկ հետո՝ Ռուսաստանից ևԹուրքմենիայից։
   Բնական  գազը  Հայաստան  է  մուտք  գործել  1960  թ.։
   Հայաստանըգազը  ներկայումս  ներկրում  է  Ռուսաստանից  և  Իրանից։
   Իրանից  ներկրված  գազըսպառում  է  Հրազդանի  ՋԷԿ-ը,  որի  արտադրած  էլեկտրաէներգիան  արտահանվում  էնորից  Իրան։
   Գազատարի  տարողունակությունը  թույլ  է  տալիս  Հայաստանին  սպառելու  տարեկան  միջինը  8-9  մլրդ  մ3  գազ,  սակայն  այժմ  մեր  հանրապետությունումսպառվում է 4 անգամ պակաս։
  Դա բացատրվում է նրանով, որ խորհրդային տարիներին  բնական  գազի  հիմնական  սպառողները  եղել  են  արդյունաբերական,  մասնավորապես  քիմիական  այնպիսի  հզոր  ձեռնարկություններ,  ինչպիսիք  են  «Նաիրիտը»  ևՎանաձորի  քիմիական  կոմբինատը։
   Իսկ  այժմ  բնական  գազի  հիմնական  սպառողնազգաբնակչությունն է և ավտոգազալցման ճանապարհային կայանները։
  Էներգետիկհամալիրում  նորանկախ  Հայաստանի  կարևոր  ձեռքբերումներից  է  Իրան-Հայաստանգազամուղի  կառուցումը,  որն  այլընտրանք  է  1960  թ.  կառուցված  Ռուսաստան-Հայաստան  գազամուղի։
   Իրանական  իշխանությունները  տարիներ  շարունակ  բանակցում  էին  Իրանից  Հայաստան  նավթամուղ  կառուցելու  վերաբերյալ,  որը  Իրանի նավթը  կմղի  դեպի  Հայաստան,  ինչը  հնարավորություն  կտա  կառուցելու  նավթավերամշակման ձեռնարկություն, և դրա բազայի վրա հնարավոր կլինի զարգացնել նավթաքիմիան։
  Այդ ծրագրին դեմ են ոչ միայն Ռուսաստանը, այլև Ադրբեջանը, Թուրքիան ևԵՄ-ը,  որովհետև  Ռուսաստանը  չի  ցանկանա,  որ  Հայաստանը  էներգետիկ  ոլորտումանկախություն  ձեռք  բերի  և  տարածաշրջանում  մեկ  մրցակից  ևս  ավելանա։
   Թուրքիան  և  Ադրբեջանը  նույնպես  շահագրգռված  են  Հայաստանի  տնտեսական  թուլացմամբ,  իսկ  ԵՄ-ը  տնտեսական  պատժամիջոցներ  է  կիրառում  Իրանի  դեմ։
   Ըստ  ՀՀէներգետիկայի  նախարար  Ա.  Մովսիսյանի,  եթե  հաջողվի,  նավթամուղի  կառուցումըկտևի երկու տարի, որը կպահանջի 100 մլն ԱՄՆ դոլար։
  Իրանը նախատեսում է խողովակաշարով ՀՀ արտահանել օրական շուրջ 15 հազ. տ բենզին և դիզվառելիք, իսկնավթամթերքի ՀՀ տարեկան պահանջարկը կազմում է մոտ 400 հազ. տոննա։
 ՀՀ էներգիայի սպառման ընդհանուր ծավալի մեջ բնական գազը մեծ մասնաբաժին  ունի՝  շուրջ  50  %։
   Հայաստանը  իր  բնական  գազի  ողջ  ծավալը  ստանում  է  Ռուսաստանից, որն ունի աշխարհի բնական գազի ամենամեծ ծավալները և վերահսկումէ  ՀՀ  էներգետիկ  ցանցի  80  %-ը։
   ՀՀ  բնական  գազի  ներմուծման  և  բաշխման  մենաշնորհը  պատկանում  է  Հայռուսգազարդին  (այժմ՝  «Գազպրոմ  Արմենիա»)։
   Հրազդանիջերմաէլեկտրակայանը,  որն  ապահովում  է  ՀՀ  էլեկտրաէներգիայի  պահանջի  մոտ  24%-ը, օգտագործում է բնական գազ՝ դարձնելով Հայաստանը էներգետիկ կախյալ ՌԴից։
   Ավելին,  բնական  գազը  երկրի  ձմեռային  ջեռուցման  գլխավոր  միջոցն  է։
   2007  թ.Գազպրոմը  Հայաստանին  տրամադրել  է  2  մլրդ  մ3  բնական  գազ։
   Որպես  տարանցիկերկիր Հայաստանը Վրաստանին հատուցել է Հայաստանի համար նախատեսված ողջծավալի  մոտավորապես  10  %-ը։
   Ռուսաստանի  բնական  գազը  Վրաստան  և  Հայաստան է մատակարարվում երկու գլխավոր խողովակաշարերով՝ Հյուսիսային ԿովկասԱնդրկովկաս  (1,200  մմ  տրամագիծ)  և  Մոզդոկ-Թիֆլիս  գազատարներով  (700  մմտրամագիծ)։
  2008 թ. Հայաստանը Ռուսաստանից ներմուծել է 2.2 մլդ մ3 գազ [1]։
 Գր. 1. Հայռուսգազարդի տարեկան գումարը 1 մ 3-ի դիմացԻրան-Հայաստան  բնական  գազի  խողովակաշարի  նոր  գազատարը  կառուցվել  է2008  թ.  հոկտեմբերին։
   Այն  սեփականացրել  և  գործարկում  է  «Գազպրոմ  Արմենիա»ընկերությունը։
  Գազատարը Հայաստանը միացնում է հարևան Իրանին, որն իր գազիպաշարների  ծավալով  աշխարհում  երկրորդ  տեղն  է  զբաղեցնում  Ռուսաստանիցհետո։
  Այն տարվա կտրվածքով ունի 2.3-2.5 մլրդ մ3 իրանյան գազի մղման թողունակություն։
   Չնայած  Իրանը  պատրաստ  է  Հայաստանին  գազ  մատակարարել,  սակայնՀՀ  էներգետիկայի  նախարարը  2008  թ.  հոկտեմբերին  հայտարարել  է,  որ  իրանյանգազի  կարիքը  դեռևս  չկա։
   Վերլուծաբանները  պնդում  են,  որ  իրանական  գազի  ներմուծման ՀՀ դիմադրությունը Ռուսաստանի կողմից ճնշման արդյունք է, որը պահպանում  է  ՀՀ  բնական  գազի  շուկայում  իր  մենաշնորհը։
   Գազպրոմին  է  պատկանում  ՀՀներսում  ներքին  սպառողներին  մատակարարող  գազամուղի  ցանցը։
   Բացի  այդ,  ամբողջովին Գազպրոմին է պատկանում խողովակաշարի վճռորոշ բաժինը։
 Հայաստանը, չունենալով նավթի պաշարներ, նավթամթերքը ներկրում է աշխարհի տարբեր երկրներից, մասնավորապես՝ Արևելյան Եվրոպայից, Ռուսաստանից և Իրանից։
  Թուրքիայից ներմուծվում են տարբեր քսայուղեր։
  Վերջին տարիներին բենզի0501001502002502005200820092010նի  սպառման  ծավալները  կտրուկ  նվազել  են՝  պայմանավորված  նախ  թանկացմամբ,և երկրորդ՝ մեքենաները լիցքավորվում են հիմնականում գազով, որն ավելի էժան է։
 Չնայած  հանածո  վառելիքի  բացակայությանը՝  Հայաստանն  ունի  էլեկտրաէներգիայի արտադրության զգալի ներքին ռեսուրսներ։
  1960-ական թթ․ ամբողջ էլեկտրաէներգիան թողարկվում էր հիդրոէլեկտրակայաններում, իսկ 1981 թ․ վերջինիս բաժինէր ընկնում 14 %-ը։
  1978 թ․ էլեկտրահաշվեկշիռը ունեցել է հետևյալ կառուցվածքը․Արտադրվել է՝ 11498 մլն կվտ/ժ,Ստացվել է դրսից՝ 106 մլն կվտ/ժ,Ծախսվել է տեղում՝ 7822-8862 մլն կվտ/ժ,Կորուստը ցանցում՝ 1049-1060 մլն կվտ/ժ,Հաղորդվել է դուրս՝ 964-1682 մլն կվտ/ժ։
 Վիճալագրական  տվյալներից  երևում  է,  որ  Հայաստանը  նախկինում  ոչ  միայնբավարարել է իր ներքին  պահանջները, այլև հնարավորություն է ունեցել զգալի քանակությամբ  էլեկտրաէներգիա՝  արտադրածի  15  %-ը,  տրամադրել  անդրկովկասյանէներգահամակարգին։
  2012 թ․ հաշվեկշիռն է.Արտադրվել է՝ 8036․2 մլն կվտ/ժ,Ներմուծվել է դրսից՝ 98․1 մլն կվտ/ժ,Ծախսվել է տեղում՝ 6438․2 մլն կվտ/ժ,Կորուստը ցանցում՝ 981․4 մլն կվտ/ժ,Արտահանվել է՝ 1696․1 մլն կվտ/ժ։
 2006  թ.  ոչ  ջերմային  ներքին  էլեկտրաէներգիայի  արտադրությունն  արտադրվողընդհանուր  էլեկտրաէներգիայի  76  %-ն  էր,  այդ  թվում՝  ատոմայինը՝  43  %-ը  և  հիդրոէլեկտրաէներգիան՝ 33 %-ը։
  2002 թ. այդ թվերը հետևյալն էին՝ 56 %, 32 % և 26 %։
 Այլընտրանքային  էներգիայի  արտադրության  առումով  այժմ  նախատեսվում  էՍյունիքում կառուցել երկրաջերմային էլեկտրակայան։
  2008 թ. սկսած գործում է քամու  միայն  մեկ  էլեկտրակայան  (Լոռու  մարզում)։
   ՀՀ  և  ԻԻՀ  միասին  նախագծում  ենիրանա-հայկական  էլեկտրակայան,  որը  կդառնա  քամու  ամենամեծ  էլեկտրակայանըՀՀ-ում։
   Էլեկտրաէներգիայի  մնացած  մասն  արտադրվում  է  բնական  գազի  այրմամբ՝Երևանի և Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայաններում։
 Գր. 2. ՀՀ Էլեկտրաէներգիայի հաշվեկշիռը (%-ով)՝ ըստ էլեկտրակայանների (2006 թ․)49,219,118,210,55,21,23ՄեծամորիԱԷկՀրազդանիՋԷկՈրոտանիՀԷկՍևանիՋրԷկԵրևանիՋԷկՁորագետիՀԷկՀայաստանը  INOGATE  եվրոպական  էներգետիկ  ծրագրի  գործընկեր  երկիր  է։
 Եվրամիության  էներգետիկ  ծրագիրն  ունի  չորս  հիմնական  ուղղություններ՝  էներգետիկ  անվտանգության  կատարելագործում,  էներգետիկ  շուկայի  անդամ  երկրներիկոնվերգենցիա  (միավորում)  Եվրամիության  ներքին  էներգետիկ  շուկայի  սկզբունքների  հիման  վրա,  էներգետիկայի  կայուն  զարգացման  աջակցություն,  ընդհանուր  ևտարածաշրջանային  էներգետիկ  ծրագրերի  համար  ներդրումների  ներգրավում։
 Միաժամանակ  մեր  հանրապետության  ամբողջ  էներգետիկ  համակարգը  գտնվում  էռազմավարական  դաշնակից  Ռուսաստանի  հսկողության  տակ,  ինչը  խոչընդոտ  էհանդիսանում եվրոպական այդ ծրագրի հաջող իրականացման համար։
 Գրականություն1.  «ՀՀ վիճակագրական տարեգիրք 2012», Երևան, 2012։
 2.  Մելքումյան Ս., ՀՀ և ԼՂՀ տնտեսական և սոցիալական աշխարհագրություն, Երևան,2005։
 3.  Վալեսյան Լ., Հայկական ՍՍՀ տնտեսական աշխարհագրություն, Երևան, 1981։
 Լաուրա Ավոյան ՀՀ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ ԱՐԴԻ ՎԻՃԱԿԻ ՇՈՒՐՋԲանալի բառեր՝ Էներգետիկա, էներգետիկ ճգնաժամ, կվտ/ժ, նավթ, գազ, այլընտրանքայինէներգիա, էլեկտրահաշվեկշիռ, էլեկտրակայան, միջուկային հումք։

ՀՀ  էներգետիկան  զարգանում  է  հիմնականում  միջուկային  վառելիքի  և  բնական  գազի  ներկրումով։
  Մինչև  1960-ական  թթ.  ամբողջ  էլեկտրաէներգիան  ստացվում էր  հիդրոէլեկտրակայաններում։
   Ներկայումս  էլեկտրաէներգիայի  գրեթե  կեսը  տալիս  է  Մեծամորի  ատոմակայանը։
  Այլընտրանքային էներգիայի արտադրության առումով նախատեսվում է կառուցել քամու և  երկրաջերմային էլեկտրակայաններ։
