ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՄՈՆԻԹՈՐԻՆԳԸ ՈՐՊԵՍ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉՄարդը  գլոբալ  էկոհամակարգի  մի  մասն  է։
   Նա  հասցրել  է  ազդել  կենսոլորտիբոլոր բաղադրամասերի վրա` ամենուրեք թողնելով անդառնալի հետևանքներ, որոնքկարող են կասկածի տակ  դնել իր գոյության պահպանման ապագան։
  Մարդու նմաններգործությունը հազարամյակների ընթացքում ուղղված է եղել միայն սեփական կարիքների բավարարմանն ու բարեկեցության ապահովմանը` անտեսելով կամ չհասկանալով բնության հավասարակշռման, ինքնավերականգնման և ինքնավերարտադրության պահպանման անհրաժեշտությունը։
 Մասնագետների գնահատմամբ՝ մարդկային հասարակությունն իր գոյության ողջընթացքում  և  հատկապես  20-րդ  դ.  ոչնչացրել  է  երկրագնդի  բնական  համալիրների70%-ը,  որոնք  ընդունակ  էին  ասիմիլացնել  հասարակության  գործունեության  հետևանքով  առաջացող  տեխնածին  թափոնները։
   Ընդգծենք,  որ  ներկայումս  էլ  մարդկային հասարակությունը շարունակում է «հաջողությամբ» ոչնչացնել այդ համալիրները։
  Այս ամենի հանրագումարում բնական միջավայրի վրա ազդեցության թույլատրելիսահմանը այժմ գերազանցվում է մի քանի անգամ։
  Առանձնացնենք մեկ կարևոր գործոն ևս՝ ամեն տարի բնություն արտանետվող հազարավոր տոննա թափոնները բնական վիճակով երբեք  չեն հանդիպել։
  Այս ամենի պատճառով կենսաբանական միկրոօրգանիզմները,  որոնք  հանդես  են  գալիս  որպես  բնական  միջավայրի  էկոլոգիականհավասարակշռությունը  ապահովող  կարգավորիչներ,  ի  վիճակի  չեն  իրականացնելուիրենց վերապահված գործառույթը։
  Ըստ մասնագետների՝ 30-50 տարի հետո երկրագնդի վրա կարող է սկսվել անդառնալի մի գործընթաց, որը 21-22-րդ դդ. սահմանագլխին անխուսափելի կդարձնի համամոլորակային բնապահպանական աղետը։
 20-րդ դ. 2-րդ կեսին հասարակության զարգացման ներկայիս մակարդակը հնարավորություն ընձեռեց նոր տեխնոլոգիաների միջոցով կազմակերպել բնական միջավայրի մոնիթորինգի ամբողջական համակարգ, որի շնորհիվ հնարավոր դարձավ հավաքել  և  մշակել  բնական  միջավայրի  փոփոխությունների  մասին  հսկայական  նյութ։
 Արդյունքում  արձանագրվեց  շրջակա  միջավայրում  տեղի  ունեցող  արագ  և  բացասական փոփոխությունների փաստը, որոնք աշխարհագրական առումով ընդգրկեցինամբողջ երկրագունդը։
 Ըստ  այդմ՝  կարող  ենք  փաստել,  որ  համաշխարհային  հասարակության  առջևձևավորվեց  սոցիալական  նոր  պատվեր,  այն  է`  գիտական  հետազոտությունների  հիման  վրա  բացահայտել  բնություն-հասարակություն  փոխհարաբերությունների  դինամիկան,  գնահատել  շրջակա  միջավայրի  վրա  անթրոպոգեն  ազդեցության  հետևանքները և մատնանշել հասարակության զարգացման նոր ռազմավարությունը։
 Այսպիսով,  համաշխարհային  հասարակության  զարգացման  նոր  ռազմավարությունում  որպես  կարևոր  բաղադրիչ  հանդես  է  գալիս  շրջակա  միջավայրի  փոփոխությունների  և  դրանց  համատեքստում  հասարակական  կյանքի  կազմակերպման  համար մոնիթորինգային միասնական համակարգի անհրաժեշտությունը։
  Վերջինիս տարածական ասպեկտները կազմում են «աշխարհագրական մոնիթորինգ» գիտակարգիբովանդակությունը։
 Սակայն,  այս  պարագայում  պետք  է  հաշվի  առնվեն  մի  քանի  նկատառումներ.նախ՝  գլոբալիզացված  աշխարհում,  երբ  տարածության  և  ժամանակի  ընկալումներըանընդհատ  վերարժևորվում  են,  տեղի  է  ունենում  գործընթացների  և  երևույթներիզարգացման  կտրուկ  արագացում։
   Հետևաբար,  ժամանակակից  հասարակությանըբնորոշ  տեղեկատվության  ազատ  փոխանակման  պայմաններում  բացահայտվում  ենգիտական գիտելիքի զարգացման նոր հնարավորություններ։
   Արդյունքում գիտականգիտելիքը  շատ  արագ  է  հնանում։
   Ուստի  «աշխարհագրական  մոնիթորինգ»  գիտակարգի բովանդակությունը ժամանակի ընթացքում նույնպես կարիք ունի անընդհատկատարելագործման։
 Մատնանշված  խնդիրներն  էլ  ամբողջացնում  են  սույն  հոդվածի  արդիականությունն ու նորույթը։
 Ինչպես արդեն նշել ենք, արդի ժամանակաշրջանում  գիտատեխնիկական հեղափոխության, արդյունաբերության բոլոր ճյուղերի, էներգետիկայի, տրանսպորտի, երկրագնդի  բնակչության  կտրուկ  աճի,  ուրբանիզացման  մակարդակի  և  համատարածքիմիացման սրընթաց աճը հանգեցնում են աշխարհագրական թաղանթի ոլորտներիբնահասարակական  հավասարակշռության  խախտմանը։
   Սակայն  պետք  է  հատուկընդգծենք,  որ  քաղաքակրթության  զարգացման  ներկա  պայմաններում  անթրոպոգենազդեցությունների բացասական հետևանքները չեն կարող ճանաչվել որպես անխուսափելի իրողություններ։
  Առաջացած խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ են կայուն տեսական հիմքի վրա ձևավորված խոր և հիմնարար գիտելիքներ։
 Մարդկության  առջև  ծառացած  խնդիրները  լուծելու  համար  նախ  անհրաժեշտ  էդրանք  խորությամբ  հետազոտել,  առկա  փոփոխությունները  մշտական  հսկողությանտակ պահել, և պարբերաբար դիտարկումներ կատարել։
  Մարդկությունը դեռևս հնուցօգտագործել է դիտարկումների մեթոդը, որն օգտագործվում է տարբեր տեսակի գիտական  ու  պրակտիկ  գործունեություն  կատարելու,  տարբեր  երևույթների  ու  օբյեկտներիմասին տեղեկություններ ստանալու, դրանց հատկություններն ու օրինաչափությունները բացահայտելու համար, հիմնված է շրջակա միջավայրի երևույթների և օբյեկտներիհամեմատաբար երկարատև, ուղղորդված և պլանավորված ընկալման վրա։
 20-րդ  դ.  գիտության  մեջ  առաջ  եկավ  «մոնիթորինգ»1  տերմինը։
   Այս  տերմինըառաջին անգամ օգտագործվել է պրոֆեսոր Ռ. Մաննի կողմից 1972 թ. ՄԱԿ շրջակամիջավայրի  մասին  Ստոկհոլմի  միջազգային  կոնֆերանսում։
   Սակայն  այսօր  ինչպեսգիտական,  այնպես  էլ  հասարակական  ընկալումներում  մոնիթորինգ  հասկացությանվերաբերյալ առկա են բազմիմաստ մոտեցումներ։
  Տիրապետող են «էկոլոգիական մոնիթորինգ»  կամ  «շրջակա  միջավայրի  մոնիթորինգ»  հասակցությունների  մեկնաբանումները։
   Ըստ  այդմ՝  ներկայացնենք  մասնագիտական  գրականության  մեջ  շրջանառվող մի քանի տեսակետներ։
 Վ.  Հարությունյանի  դիտարկմամբ`  «…մոնիթորինգը  մարդու  շրջակա  բնականմիջավայրի դիտարկումների և վերահսկման համակարգ է` նրա պահպանության, միջոցառումների մշակման, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և կենդանի օրգանիզմների  համար վտանգավոր իրադրությունների կանխարգելման նպատակով»2։
 1 Լատիներեն «monitor» (դիտել, վերահսկել) բառից։
 2 Հարությունյան Վ., Շրջակա միջավայրի մոնիթորինգ, Երևան, 2010, էջ 10։
 Ըստ  Ե.  Վենիցիանովի`  «մոնիթորինգը  մի  համակարգ  է,  որն  ուսումնասիրում  էշրջակա բնական միջավայրի մեկ կամ մի քանի տարրեր նպատակաուղղված կրկնվողդիտարկումների միջոցով` ժամանակի ու տարածության մեջ»1։
 Ռուս  գիտնական  Ն.  Պոպովի  սահմանմամբ  «…մոնիթորինգ  է  անվանվում  շրջակա բնական միջավայրի մեկ կամ մի քանի տարրերի պարբերաբար կրկնվող դիտարկման  համակարգը`  ժամանակի  ու  տարածության  մեջ`  համապատասխանաբար  նախապես նախապատրաստված ծրագրով»2։
 Մեր  կարծիքով,  վերոհիշյալ  սահմանումներում  բացակայում  են  բնապահպանական ժամանակակից ռազմավարության՝ կայուն զարգացման տեսանկյունները։
 Նկատենք,  որ  «Կայուն  զարգացման»  հայեցակարգը  կիրառական  շրջանառության  մեջ  դրվեց  1992  թ.՝  Ռիոյի  գագաթնաժողովում,  երբ  ընդունվեց  «21-րդ  դարիօրակարգ»  կոնվենցիան։
   Ըստ  այդմ՝  համաշխարհային  հասարակության  համարփաստվեց  այն  իրողությունը,  որ  զարգացման  ներկա  նվաճումները  սոսկ  պատրանքեն, քանի որ դրանք ապահովում են միայն տնտեսական ցուցանիշների քանակականաճ,  իսկ  հասարակական  կյանքի  տնտեսական,  սոցիալական  և  էկոլոգիական  ոլորտների  միջև  հավասարակշռությունը  խախտված  է։
   Հետևաբար  պետք  է  փնտրել  այլուղիներ։
   Ներկայումս  մարդկությունը  առաջնորդվում  է  կայուն  զարգացման  հայեցակարգով,  որն  ունի  «տնտեսական  աճից  կայուն  զարգացում»  առանցքը։
   Հասարակություն-բնություն  փոխհարաբերության  ներկա  հանգրվանում  անհրաժեշտություն  էդարձել  բնապահպանական  նոր  ռազմավարության  մշակումը,  որի  հիմքում  դրվում  էբոլորովին  նոր  մոտեցում,  այն  է՝  վերանայել  ներկայումս  հասարակության  տնտեսական  ոլորտի  զարգացման  բնույթի  նպատակահարմարությունը  և  ըստ  այդմ  անցումկատարել  տնտեսական  աճից  դեպի  կայուն  զարգացում։
   Տնտեսությունը  չպետք  էզարգանա  միակողմանի,  այլ  պետք  է  ներառի  իր  մեջ  տնտեսական,  էկոլոգիական,սոցիալական ասպեկտները, և  զարգացումը պետք է ընթանա այս երեք սեկտորներիհավասարաչափ զարգացման պայմաններում՝ որպես նպատակակետ ընդունելով այդսեկտորների ներդաշնակումը։
 Ընդհանրացնելով  վերը  մատնանշված  խնդիրները  և  հենվելով  աշխարհագրական  գիտությունների  ժամանակակից  մեթոդաբանության  վրա՝  աշխարհագրականմոնիթորինգ  գիտակարգի  բովանդակությունը  կարող  ենք  սահմանել  հետևյալ  կերպ.աշխարհագրական մոնիթորինգը մարդ-հասարակություն-բնություն սխեմայում առկափոխազդեցությունների,  փոխառնչությունների  և  փոխպայմանավորվածություններինպատակաուղղված  ու  նախօրոք  պլանավորված  դիտարկումների  և  վերահսկմանամբողջական համակարգ է` ժամանակի և տարածության մեջ։
 Ինչպես  նկատելի  է  սահմանումից,  աշխարհագրական  մոնիթորինգի  համարառանցքային է դառնում մարդ-հասարակություն-բնություն համակարգը։
  Այս համակարգում յուրաքանչյուր  օղակ, ունենալով զարգացման սեփական  օրինաչափությունները,  այնուամենայնիվ  կախված  է  մյուս  օղակների  լիարժեք  կենսագործունեությունից։
   Այսպես  օրինակ՝  յուրաքանչյուր  անհատ  ինքն  ազդում  է  ինչպես  ընդհանուր  հասարակական  կյանքի,  այնպես  էլ՝  բնության  վրա։
   Սակայն  նույն  հասարակությունը  ևբնությունը  ուղղակի  ազդեցություն  ունեն  յուրաքանչյուր  անհատի  կենսագործունեության վրա։
  Հետևաբար, ինչպես մարդ-բնություն, հասարակություն-բնություն, այնպեսէլ  մարդ-հասարակություն  փոխհարաբերություններում  պետք  է  հիմնովին  վերագնահատել արդի արժեհամակարգը և ստեղծել նոր` ժամանակին ու իրավիճակին համապատասխան  կենսաձև։
   Այն  պետք  է  իրականացնել  հասարակության  մեջ  համապա1 Венецианов Е., Винниченко В. и др., Экологический мониторинг։
  шаг за шагом, Москва, 2003, с. 12.2 Якунина И., Попов Н., Методы и приборы контроля окружающей среды։
  экологический мониторинг,տասխան  գիտելիքների  ու  տեղեկատվության  մակարդակի  կտրուկ  ու  հիմնարարբարձրացման  միջոցով։
   Պետք  է  գիտակցել  ու  արժևորել  այն  հանգամանքը,  որ ամենինչ պետք է սկսել անհատից, քաղաքացուց։
 Ինչ  վերաբերում  է  «աշխարհագրական  մոնիթորինգ»  գիտակարգի  ներքին  կառուցվածքին, ապա մեր գնահատմամբ այն պետք է ամբողջովին համապատասխանիինչպես  վերը  մատնանշված  սահմանման  բովանդակությանը,  այնպես  էլ՝  աշխարհագրական  գիտությունների  համակարգի  տեսամեթոդական  ժամանակակից  պահանջներին։
   Ըստ  այդմ՝  «աշխարհագրական  մոնիթորինգ»  գիտակարգի  ներքին  կառուցվածքի համար առաջարկում ենք ներքոհիշյալ բաղադրիչները (գծ. 1)։
 Գծապատկեր 1.Աշխարհագրական մոնիթորինգԲնաաշխարհագրականմոնիթորինգՀասարակականաշխարհագրականմոնիթորինգԲնահասարակականաշխարհագրականմոնիթորինգԳծապատկերից  պարզ  է  դառնում,  որ  աշխարհագրական  մոնիթորինգի  ներքինկառուցվածքի համար առանձնացնում ենք երեք բաղադրիչ։
 Բնաաշխարհագրական  մոնիթորինգը  բնական  երկրահամակարգերի  նպատակաուղղված ու նախօրոք պլանավորված դիտարկումների և վերահսկման համակարգէ։
   Աշխարհագրական  մոնիթորինգի  այս  բաղադրիչի  դիտակետում  հատկապեսանթրոպոգեն ազդեցության հետևանքների հետազոտումն է։
 Հասարակական աշխարհագրական մոնիթորինգի համար ելակետը կայուն զարգացման  համատեքստում  հասարակական  կյանքի  նպատակաուղղված  ու  նախօրոքպլանավորված դիտարկումների և վերահսկման համակարգն է։
 Բնահասարակական աշխարհագրական մոնիթորինգի հետազոտության օբյեկտնընդհանուր  աշխարհագրական,  ինտեգրալ  գոյացություններ  են՝  տարածքային-արտադրական համալիրները (ՏԱՀ), ճյուղային արտադրական մասնագիտացված շրջանները,  անթրոպոգեն  լանդշաֆտները,  ագրոարդյունաբերական  շրջանները  և  նմանատիպ  այլ  տարածքային  միավորներ։
   Ակնհայտ  է,  որ  աշխարհագրական  մոնիթորինգիայս բաղադրիչի նշանակությունը շատ բարձր է, քանի որ բնահասարակական համակարգերի  ամբողջականությունն  ապահովվում  է  բնության,  բնակչության  և  տնտեսության միջև առկա ուղիղ, հակադարձ և վերափոխված կապերով։
 Այսպիսով,  կարող  ենք  արձանագրել,  որ  յուրաքանչյուր  բաղադրիչի  ստացվածարդյունքները  ընդհանրանում  են  աշխարհագրական  մոնիթորինգի  միասնական  բազայում, որն էլ իր հերթին միավորվում է բնապահպանական ընդհանուր գիտելիքներիմեջ։
 Հավելենք,  որ  ինչպես  միասնական  աշխարհագրական  մոնիթորինգի,  այնպես  էլդրա  բաղադրիչների  համար  խիստ  կարևոր  է  տեսական  և  մեթոդական  կատարելագործման պահանջը, իսկ դա արդեն ավելի բարձր մակարդակի հետազոտությանառարկա է։
 Եզրակացություն։
   Ընդհանրացնելով  մեր  հետազոտության  արդյունքները՝  ներկայացնում ենք հետևյալ եզրակացությունները և առաջարկները.•  Ժամանակակից  հասարակության  զարգացման  ներկա  հանգրվանը  խիստանհրաժեշտ  է  դարձնում  բնապահպանական  կրթության  նշանակությունը։
 Վերջինիս  համատեքստում  կարևորվում  է  «աշխարհագրական  մոնիթորինգ»գիտակարգի գիտական և կրթական նշանակությունը։
 •  Արդի  հասարակության  առջև  ծառացած  հիմնախնդիրներին  համապատասխան  պետք  է  վերարժևորել  «աշխարհագրական  մոնիթորինգ»  գիտակարգիբովանդակությունը  և  ներքին  կառուցվածքը։
   Դրա  համար  որպես  ելակետպետք  է  ընդունվեն  մարդ-հասարակություն-բնություն  համակարգում  առկակապերն  ու  փոխհարաբերությունը  և  կայուն  զարգացման  հայեցակարգիտեսանկյունները։
 •  Համաձայն «աշխարհագրական մոնիթորինգ» գիտակարգի բովանդակությանև ներքին կառուցվածքի նորովի գնահատման սկզբունքների՝ պետք է վերանայվեն  «աշխարհագրական  մոնիթորինգ»  բուհական  առարկայի  կրթականվերջնարդյունքներն ու կառուցվածքը։
 •  Մասնագետների համար ձևավորվել է սոցիալական նոր պատվեր՝ կատարելագործել «աշխարհագրական մոնիթորինգ» գիտակարգի տեսական և մեթոդական հիմքերը։
  Այն իր հերթին կբարձրացնի նաև աշխարհագրական մոնիթորինգի հետազոտական արդյունքների պրակտիկ կիրառումը։
 Հրաչյա Հովհաննիսյան ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՄՈՆԻԹՈՐԻՆԳԸ ՈՐՊԵՍ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉԲանալի բառեր՝ բնապահպանություն, «Կայուն զարգացան» հայեցակարգ, բնապահպանականգիտելիքներ, «աշխարհագրական մոնիթորինգ» գիտակարգ, բնաաշխարհագրականերկրահամակարգ, հասարակություն, բնահասարակական համակարգ, բուհական կրթություն։

Հոդվածում բնապահպանական գիտելիքների խիստ արժևորման համատեքստում նորովի  են գնահատված «աշխարհագրական մոնիթորինգ» գիտակարգի բովանդակությունը և ներքին  կառուցվածքը։
   Մասնավորապես՝  կարևորվել  է  մարդ-բնություն-հասարակություն  համակարգում  առկա  կապերի  և  փոխհարաբերությունների  բացահայտումը,  ինչպես  նաև՝  կայուն  զարգացման  տեսանկյունների  միջև  հավասարակշռության  ապահովումը։
   Հետազոտության  արդյունքում  կատարված  եզրակացություններն  ու  առաջարկները  վերաբերում  են  ինչպես  գիտակարգի  տեսական  և  մեթոդական  կատարելագործման,  այնպես  էլ  գործնական  կիրառության  խնդիրներին։
   Ըստ  այդմ՝  կարևորել  ենք  «աշխարհագրական  մոնիթորինգ»  բուհական  առարկայի  կառուցվածքի և կրթական վերջնանպատակների հստակեցումը։
