ՔԱՂԱՔԸ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐԻ ՏԻՐՈՒՅԹՈՒՄ. ՊԱՏՄԱՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐՊատմական գործընթացների ուսումնասիրությունը դիտարկվում է որպես ներկան մեկնաբանելուհիմք։
   Մարդիկ  ժամանակի  ընթացքում  ադապտացվում  են  և  սովորում  հավանական  երևույթներին 1։
 Պատմական  սոցիոլոգիան,  միջանկյալ  օղակ  զբաղեցնելով  սոցիոլոգիայի  և  պատմության  միջև,  դիտարկում է ներկան անցյալի առնչությամբ՝ կենտրոնանալով արդիականության ձևավորման և փոխակերպման վրա։
 Չնայած  անցյալ  և  ներկա  ժամանակների  միջև  քերականական  զանազանությանը,  անցյալն  ուներկան  միմյանցից  ամբողջությամբ  առանձնացված  միավորներ  չեն։
   Պատմության  մեծ  մասի  ընթացքում մենք գործ ունենք այնպիսի հասարակությունների ու համայնքների հետ,  որոնց համար անցյալնիրապես հանդիսանում է օրինակ, մոդել ներկայի համար2։
 Քաղաքը, իր վրա կրելով և կենտրոնացնելով արդյունաբերական, տեխնոլոգիական նվաճումները,հասարակության  զարգացման  համար  ուղենիշ  է  դառնում։
   Չարլզ  Թիլին,  դիտարկելով  լայն  կառուցվածքային  փոփոխությունների  և  առօրեականության  միջև  կապը,  նշում  է,  որ  «արդիականությանքվինտէսենցիալ  պատմությունը  ոչ  այլն  ինչ  է,  քան  քաղաքի  պատմությունը»3։
   Քաղաքի  ուսումնասիրման  պատմասոցիոլոգիական  մեթոդաբանության  կիրառումն  այս  առումով  հնարավորություն  է  ընձեռում  հասարակության  զարգացման  արդի  փուլը  դիտարկելու  պատմական  զարգացման  համատեքստում։
 Գոյություն ունեն պատմասոցիոլոգիական վերլուծության ավանդույթներ4, որոնցից յուրաքանչյուրը պատմական փոփոխությունների և մեկնաբանումների արդյունք է։
  Ուսումնասիրության ընթացքումհանդիպում ենք մոտեցումների բազմազանության, որոնք հարկ է ամբողջացնել և ցույց տալ քաղաքիպատմասոցիոլոգիական  վերլուծության  մեթոդաբանական  հնարավորությունները  և  տեսանկյուններիփոխառնչությունները։
 Պատմասոցիոլոգիական  ուսումնասիրության  տիրույթը  ոչ  այնքան  անցյալ  իրադարձություններիվրա  կենտրոնացումն  է,  որքան  արդիականության  ձևավորման  վրա  վերջիններիս  ներգործության  դիտարկումը։
   Պատմաբաններն  օգտագործում  են  սոցիոլոգիան  վերլուծություն  իրականացնելու՝  լայնամասշտաբ գործընթացներում կոնկրետ շեշտն ընդգծելու և օրինաչափություններ դուրս բերելու համար։
 Այս  առնչությամբ  ֆրանսիացի  պատմաբան  Ֆ.  Բրոդելն  իր  «Ի՞նչ  է  Ֆրանսիան»  աշխատության  նպատակը սահմանում է «գտնել կապեր, տենդենցներ և կրկնություններ, որոնք դարձնում են այդ պատմությունը ռետրոսպեկտիվ սոցիոլոգիա»5։
 Ռ. Արոնը, ամփոփելով Մ. Վեբերի մոտեցումը պատմության և սոցիոլոգիայի նպատակի՝ պատճառական կապերը բացատրելու, մեկնաբանում է այն երկու ուղղությամբ՝ պատմական պատճառականություն  և  սոցիոլոգիական  պատճառականություն։
   Պատմական  պատճառականությունը  դիտարկում  էայն  պայմանները,  որոնք  առաջ  են  բերել  այլ  իրադարձություններ։
   Սոցիոլոգիական  պատճառականությունը երկու երևույթների միջև օրինաչափ փոխկապակցությունն է. պարտադիր չէ, որ երևույթը պատճառ դառնա այլ երևույթի համար, այն կարող է ինչ-որ չափով նպաստել երկրորդի առաջացմանը։
 Պատճառականության խնդիրը կայանում է այն բոլոր փաստերի ուսումնասիրման մեջ, որոնք նախորդել են իրադարձությանը։
  Սա նշանակում է զարգացման հաջորդականությամբ դասակարգել իրադարձությունները  և  անդրադառնալ  վերջիններիս  հաջորդաբար՝  ա)  դուրս  բերելով  պատմական  իրադարձության  կոնստրուկտը;  բ)  վերլուծելով  պատմական  իրադարձության  տարրերը  բարդ  ամբողջականից  դեպի  մասնավոր;  գ)  ենթադրելով,  թե  ինչ  կլիներ,  եթե  կոնկրետ  դեպք  տեղի  չունենար  կամ  այլկերպ  տեղի  ունենար։
   Այս  մեթոդաբանական  մոտեցումն  ամփոփում  է  այն  փուլերը,  առանց  որոնցուսումնասիրությունը  կսահմանափակվի  զուտ  նկարագրությամբ6։
   Այստեղ  կարևոր  է  գործող  սուբյեկտի գաղափարը. ամեն ինչ  ի սկզբանե որոշված չէ և ոչ իրականի մտովի կառուցումը միջոց է հասկա1 Տե՛ս Mumford L., The City in History։
  Its Origins, Its Transformations, and Its Prospects, New York, 1961, էջ 526։
 2 Տե՛ս Մարության Հ., Հիշողության դերն ազգային ինքնության կառուցվածքում. տեսական հարցադրումներ, Երևան, 2006, էջ 6։
 3 Tilly Ch., What Good is Urban History, Journal of Urban History, 22 (6), 1996։
 4 Տե՛ս Delanty G., Isin E., Handbook of Historical Sociology, US, 2003, էջ 9-81։
 5 Бродель Ф., Что такое Франция? Пространство и История, Москва, 1994, с.17։
 6 Տե՛ս Арон Р., Этапы развития социологической мысли, Москва, 1993, էջ 501։
 նալու  ինչպես  կարող  է  զարգանալ  իրադարձությունը։
   Մեթոդաբանությունը  թույլ  է  տալիս  գործողփաստերին  տալ  այլ  մեկնաբանում՝  արդյունքում  վերհանելով  օրինաչափություններ  և  տալով  հնարավորություն  կանխատեսելու  հավանական  զարգացումները։
   Ֆ.  Բրոդելը  հաստատում  է  միտքն  ու  այսառնչությամբ  հղում  անում  ֆրանսիացի  փիլիսոփա  Ժան  Պոլ  Սարտրին՝  նշելով  «Իրականությունը  չիկարող լինել դիալեկտիկ, եթե դիալեկտիկ չէ ժամանակը, այլ կերպ ասած՝ եթե չենք գիտակցում ապագայի  որոշ  դրսևորումներ։
   Մեր  այսօրն  ունի  իմաստ  այն  դեպքում,  եթե  տանում  է  դեպի  վաղը,  եթեդուրս ենք գալիս նրա շեմից»1։
 Քաղաքը  պատմասոցիոլոգիական  վերլուծության  ենթարկելիս  ուսումնասիրվում  է  քաղաքը՝  որպես  այդպիսին  ի  տարբերություն  ուրբան  պատմությունների,  որոնց  պարագայում  դիտարկվում  է  քաղաքի պատմությունը։
  Սակայն արդյո՞ք հնարավոր է քննարկել քաղաքի պատմությունն առանց քաղաքի մասին որպես այդպիսին իմանալու։
  Չ. Թիլին այս առնչությամբ նշում է, որ ուրբան պատմաբաններնանտեսում  են  քաղաքի  առօրեականությունը  մակրոգործընթացների  հետ  կապելու  մարտահրավերը,մինչդեռ քաղաքների՝ որպես այդպիսին ուսումնասիրելությունը տալիս է հնարավորություն դիտարկելու  ամենօրյա  փորձը  պատմության  լայն  կառուցվածքում2։
   Քաղաքներն  առաջինն  են  իրենց  վրա  արտացոլում սոցիալական կյանքի փոփոխությունները,  և քաղաքների մասին խոսելիս մենք խոսում ենքամբողջ ժամանակաշրջանի պատմության մասին։
 Լ.  Մամֆորդի  հայացքները  Չ.  Թիլիի  համար  միջոց  են  ցույց  տալու,  որ  ուրբան  պատմաբաններըդիտարկում  են  յուրաքանչյուր  քաղաք  որպես  առանձին  նմուշ,  այլ  ոչ  փոխհարաբերություններն  այդնմուշները  հաստատող  կամ  հերքող  գործընթացների  միջև։
   «Կամ  նրանք  դիտարկում  են  քաղաքներըչտարբերակված կերպով՝ կենտրոնանալով միջքաղաքային գործընթացների վրա, ինչպիսիք են ուրբանիզացիան և միգրացիան, կամ դիտարկում քաղաքը հստակ սահմանազատված՝ վերլուծելու ինքնամփոփ  ուրբան  գործընթացները»3։
   Մ.  Վեբերը  և  Լ.  Մամֆորդը  համարժեք  մոտեցում  էին  առաջարկում՝կենտրոնանալով  առանձին  պատմական  դեպքերի  ուսումնասիրության  վրա՝  այն  տարրերի,  որոնքապահովում  էին  տվյալ  քաղաքի  յուրահատկությունը՝  շեղվելով  այլ  քաղաքների  զարգացման  բնականոն, էվոլյուցիոն սխեմաներից։
 Լայն  պատմական  կոնտեքստում  ուսումնասիրություն  էին  իրականացնում  Աննալների  դպրոցիներկայացուցիչները։
   Դպրոցի  մեթոդաբանական  յուրահատկությունը  երևույթները  երկար  ժամանակային կոնտեքստում դիտարկելն էր (longue dure՛e)։
  Ֆ. Բրոդելը, ներկայացնելով ֆրանսիական մի շարքքաղաքների օրինակներ4, ցույց է տալիս քաղաքի պատմության երկարատև ուսումնասիրման միջոցովհամադրումների, օրինաչափությունների, կրկնությունների դուրսբերման հնարավորությունները։
 Ֆ. Բրոդելը նաև նշում էր, որ առօրեականությունը բացահայտելու համար պետք է ուսումնասիրելամեն ինչ, ինչից օգտվում է մարդը՝ կենցաղը, ուտելիքը, հագուստը, առարկաները, գյուղերը, քաղաքները. միայն դրա միջոցով է հնարավոր զգալ նրա առօրյա գործունեությունը, ինչպես նաև այն պատմամշակութային  կոնտեքստը,  որում  մարդիկ  ապրում  են։
   Հենց  այդ  պատճառով  է  պատմաբանն  անդրադարձել քաղաքներին՝ որպես վայր, որտեղ ձևավորվում է առօրեականությունը։
 Բրոդելը  զարգացրել  է  պատմական  իրականության  բազմաստիճան  կառուցվածքը  նկարագրողտեսություն։
   Նա  գտնում  էր,  որ  պատմությունը  պետք  է  ուսումնասիրի  սինխրոն,  ապա  նոր  դիախրոնգործընթացները։
  Սինխրոն վերլուծության իր տարբերակն ընդգրկում էր կառուցվածքի երեք շերտերիուսումնասիրություն՝ կառուցվածքային, կոնյեկտուրային և իրադարձային։
 Կառուցվածքը  համապատասխանում  է  երկարատև  հասարակական,  տնտեսական  և  մշակութային  իրականություններին։
   Կոնյեկտուրային  իրականությունը  բնութագրվում  է  կարճատև  ալիքներով,որոնք շարունակական են։
  Իսկ իրադարձային պատմությունը համապատասխանում է ժամանակայինտարբերակված շրջաններին՝ ընդհանուր պատմությունից հավանական կտրվածությամբ5։
 Քաղաքի  պատմասոցիոլոգիական  ուսումնասիրությունում  Բրոդելի  մեթոդաբանության  կիրառումը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու սոցիալական կառուցվածքին, կոնտեքստին և առանձին  իրադարձություններին։
   Այս  երեքից  ամենաշատն  նա  ուշադրություն  է  դարձրել  կառուցվածքայինին՝ կոնյեկտուրայինին և իրադարձայինին այդքան էլ չգրավվելով։
  «Կառուցվածքը կոնստրուկտ է. Բացի այդ և դրան զուգահեռ այն իրականություն է՝ կապված երկար ժամանակային միջակայքի հետ։
  Կառուցվածքներն են տալիս մարդկային կյանքին ձև և որոշակի շրջանակ, որից մարդը և նրա գործունեությունը դուրս չեն գալիս»6։
 Չնայած  Ֆ.  Բրոդելը  նկարագրում  է  պատմությանը  բնորոշ  տարբեր  ժամանակային  կտրվածքները, այդուհանդերձ պատմությունը մեկն է, և այս  մակարդակները միջոց են կարգավորելու պատմու1 Бродель Ф., 1994, с. 13։
 2 Տե՛ս Delanty G., Isin E., Handbook of Historical Sociology, US, 2003, էջ 313։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 314։
 4 Տե՛ս Бродель Ф., 1994։
 5 Տե՛ս Бродель Ф., Материальная цивилизация, экономика и капитализм,  XV-XVIII вв. Т.1։
  Структуры повседневности։
  возможное и невозможное, Москва, 1986, էջ 509-592։
 թյունը  և  տանելու  դեպի  «ամբողջական  պատմության1»  ստեղծման։
   Ամբողջական  պատմություննընդգրկում է պատմական իրականության տարբեր ասպեկտներ. քանի որ ասպեկտներից յուրաքանչյուրը  որոշակի  ռիթմով  է  ընթանում,  հարկավոր  է  այս  երեք  շերտերի  դիտարկում։
   Բրոդելի  մեթոդաբանության պրոյեկտումը քաղաքի ուսումնասիրությունում թույլ է տալիս վերլուծել որոշակի պատմականժամանակաշրջանում  քաղաքի՝  որպես  այդպիսին  լայն  կառուցվածքային  փոփոխությունները՝  համատեքստի դիտարկմամբ և իրադարձությունների հաշվի առմամբ։
 Այսպիսով,  քաղաքը  պատմասոցիոլոգիական  վերլուծության  ենթարկելիս  հարկ  է  տարբերակել՝դիտարկվում է քաղաքի պատմությունը, թե քաղաքի՝ որպես այդպիսին զարգացումները՝ միևնույն ժամանակ  ֆիքսելով,  որ  քաղաքներն  են  առաջինն  իրենց  վրա  արտացոլում  սոցիալական  կյանքի  փոփոխությունները, հետևաբար քաղաքների մասին խոսելիս մենք խոսում ենք ամբողջ ժամանակաշրջանիպատմության  մասին։
   Մեթոդաբանական  մոտեցման  ընտրությունն  այստեղ  առանցքային  է,  քանի  որդրանից է կախված վերլուծելիս պատմության օգտագործման առանձնահատկությունը՝ կառուցվածքիկամ առանձին իրադարձության շեշտադրումը, պատճառականության և օրինաչափությունների դուրսբերումը, ժամանակային և տարածական ընկալումները և այլն, ինչպես այս հնարավորություններն արտահայտված են Ֆ. Բրոդելի և Մ. Վեբերի վերը նկարագրված մեթոդաբանական մոտեցումներում։
 Եվ չնայած այն հանգամանքին, որ, ըստ Զ. Բաումանի, գլոբալիզացիոն գործընթացները բերում ենքաղաքների  ընկալման  փոփոխության  ևս՝  մի  իրավիճակի,  որ  ներկայումս  քաղաքներն  ընդունված  էհամարել  վայր,  որտեղ  հանդիպում  են  անծանոթներ,  որտեղ  մնում  են  իրար  կողք,  երկարաժամկետփոխհարաբերվում  իրար  հետ՝  շարունակելով  մնալ  անծանոթներ2,  այդուհանդերձ,  ողջ  պատմությանընթացքում  քաղաքները  եղել  են  անընդհատական  փոփոխությունների  կենտրոն,  և  քաղաքներում  ենծնունդ  առել  այն  փոփոխությունները,  որոնք  հետագայում  փոխել  են  ողջ  հասարակությունը։
   Ինչպեսկանխատեսում  էր  Լ.  Մամֆորդը,  «պատմության  ընթացքում  մենք  շարժվում  էինք  քաղաքից,  որը  միառանձին աշխարհ էր դեպի մի աշխարհ, որը քաղաքն է»3։
 Օֆելիա ԳրիգորյանՔԱՂԱՔԸ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐԻ ՏԻՐՈՒՅԹՈՒՄ.ՊԱՏՄԱՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԲանալի բառեր՝ պատմասոցիոլոգիական մեթոդաբանություն, քաղաք,պատմական փոխակերպումներ, Ֆ. Բրոդել, Մ. Վեբեր։

Քաղաքները,  իրենց  վրա  կրելով  սոցիալական  կյանքի  փոփոխությունները,  արտացոլում  են  ամբողջ  ժամանակաշրջանի  պատմությունը։
   Պատմական  լայն  կոնտեքստում  քաղաքի  ուսումնասիրումը  համադրումների,  օրինաչափությունների,  կրկնությունների  դուրսբերման  հնարավորություններ  է  տալիս։
   Հոդվածն  այս  առումով  ներկայացնում  է  քաղաքի  պատմասոցիոլոգիական  վերլուծության  մեթոդաբանական  հնարավորությունները  և  ամփոփում առկա մոտեցումները՝ փորձ անելով ցույց տալ առկա տեսանկյունների փոխառնչությունները։
