ԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐԻ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ` ՈՐՊԵՍՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԱռաջին  համաշխարհային  պատերազմում  Թուրքիայի  պարտությունն  արձանագրվեց  դաշնակիցտերությունների  և  պարտված  Օսմանյան  կայսրության  միջև  1918  թ.  հոկտեմբերի  30-ին  Մուդրոսումկնքված  հաշտության  պայմանագրով։
   Այս  պայմանագիրը  թուրքական  կողմից  հաստատվեց  ԱհմեդԻզզեթ  փաշայի  նորընտիր  կառավարության  կողմից,  իսկ  Անտանտի  անունից  այն  վավերացրեցբրիտանական ծովակալ Կալտրոպը։
 1918 թ. հոկտեմբերի 19-ին, պատերազմական իրադրության պայմաններում Թուրքիայի նորընտիրկառավարության կողմից օսմանյան խորհրդարանում առաջ քաշված ծրագրում «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության վարած քաղաքականությանը որևէ գնահատական չտրվեց։
  Ահմեդ Իզզեթփաշան ոչ միայն իթթիհադականների նկատմամբ հետաքննություն չսկսեց, այլև կարգադրեց ոչնչացնելմի շարք մեղադրական փաստաթղթեր։
  Այնուամենայնիվ, երկրում ստեղծված տագնապային իրավիճակը պահանջում էր նախկին իշխանությունների գործողությունների հապշտապ վերանայում։
  Մի կողմիցնախկին  կառավարության  վարած  քաղաքականությունից  սահմանազատվելու  ցանկությունը,  մյուսկողմից  եվրոպական  տերությունների  ճնշումը  հարկադրեց  իշխող  կառավարությանը  շարժվել  երիտթուրքերին  իրավական  պատասխանատվության  ենթարկելու  ճանապարհով։
   Այս  պահանջով  հանդեսեկավ ողջ միջազգային հանրությունը՝ ի դեմս բազմաթիվ ականավոր մշակութային գործիչների, ինչպիսիք էին` Ժ. դը Մորգանը, Յ. Մարկվարտը, Յո. Լեփսիուսը, Ա. Մեյեն, Ֆր. Մեկլերը և այլք։
 Այսպիսի  իրադրության  պայմաններում  Ահմեդ  Թևֆիկ  փաշայի  կազմած  նոր  կառավարությունըորոշում  ընդունեց  պատասխանատվության  ենթարկել  երիտթուրքական  «Իթթիհադ  վե  թերաքի»  կուսակցության  կենտրոնական  կոմիտեի  անդամներին,  երիտթուրքական  պառլամենտի  և  կառավարության ղեկավարներին, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության իսլամական հոգևոր պետերին` ի դեմ շեյխուլ-իսլամի1։
 Երիտթուրքերին դատավարության ընթացքում ներկայացվեց երկու հիմնական մեղադրանք. Առաջին՝  առանց  Օսմանյան  կայսրության  բարձրագույն  օրենսդիր  մարմնի`  Մեջլիսի  գիտության`  երկիրըներքաշել  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմի  մեջ  և  երկրորդ՝  հայերի  տեղահանություն,  նրանցնկատմամբ բռնությունների և կոտորածների իրականացում։
 Անտանտի  անդամ  երկրները,  փորձելով  հավատարիմ  մնալ  1915  թ.  մայիսի  24-ին  ԲարձրագույնԴռանն  ուղղված  իրենց  հայտարարությանը`  հանդես  եկան  երիտթուրքերի  գործը  համատեղ  ուժերովքննելու  ցանկությամբ։
   Այդ  նպատակով  1919  թ.  հունվարին  Փարիզում  կայացած  համաժողովի  արդյունքում  ստեղծվեց  «III  ենթահանձնաժողով»  անվանումը  կրող  մարմին,  որը  1919  թ.  մարտի  29-ին՝վերջնական  զեկույցի  ընթերցումից  հետո,  հանգեց  այն  եզրակացության,  որ  «թշնամի  երկրների  այնբոլոր քաղաքացիները, որոնք խախտել են մարդկային օրենքները կամ պատերազմական ավանդույթները, ենթակա են դատական հետապնդման»։
  Թեև զեկույցում բացահայտ կերպով չէր նշվում, սակայնայս հանձնաժողովը հաշվի էր առել նաև Օսմանյան կայսրության կողմից սեփական քրիստոնյա քաղաքացիների հանդեպ գործադրված ոճրագործությունները2։
 Սկզբնական  շրջանում  Մեծ  Բրիտանիան  ցանկանում  էր  երիտթուրքերի  գործի  քննությունն  անցկացնել սեփական դատական ատյաններում։
  Այսպես, Մեծ Բրիտանիայի Գերագույն կոմիսարը 1919 թ.հունվարի 7-ին Օսմանյան կայսրության արտգործնախարար Մուսթաֆա Ռեշիդ փաշայի հետ հանդիպման  ժամանակ  պատերազմական  հանցագործներին  բաժանել  էր  երկու  խմբի՝  պատերազմի  ընթացքում  անգլիացի  գերիների  նկատմամբ  բռնություններ  գործադրածներ  և  հայերի  կոտորածների  պատասխանատուներ3։
   1919  թ.  մարտի  5-ին  Մեծ  Բրիտանիայի  Գերագույն  կոմիսարության  պահանջովկատարվեցին  իթթիհադականների  զանգվածային  ձերբակալություններ։
   Մեկ  տարի  անց,  սակայն,1  Հովհաննիսյան  Ն.,  Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչման  հարցը  երիտթուրքերի  դատավարության  վճռի  լույսի  ներքո  (19191920 թթ.), Երևան, 2006, էջ 25։
 2 Անումյան Մ., Ճանաչում և դատապարտում. երիտթուրքերի դատավարությունները (1919-1921 թթ. և 1926 թ.), Երևան, 2013,էջ 44-45։
 3 Նույն տեղում, էջ 45։
 կառավարությանն ուղարկված իր վերջնական զեկույցում անգլիական իրավարար մարմինները, հաշվիառնելով  որոշ  փաստեր,  մեղադրյալներին  պատասխանատվության  ենթարկելը  համարում  էինանհնար։
  Այստեղ տեղին է Ու. Չերչիլի՝ երիտթուրքական էքսցենտրիկ քաղաքականությունը բնորոշողմեջբերումը. «Մենք արժանի ենք պատժվելու, բայց թող մեզ դատի մեր հին բարեկամ Անգլիան»1։
  Այսդեպքում ևս անգլիական ճկուն դիվանագիտությունը, մի կողմից՝ հակադրվելով երիտթուրքերին, մյուսկողմից՝ նրանց ենթարկելով իր ծրագրերին, ուրվագծեց իրեն բնորոշ շահադիտական կողմնորոշումը։
 Երիտթուրքերի  դատավարության  բուն  գործընթացն  ընթացել  է  երեք  փուլով։
   Առաջին  փուլի  մեկնարկը  տրվեց  1918  թ.  դեկտեմբերի  16-ի  դեկրետով,  որով  կազմվում  են  հարցաքննիչ  հանձնախմբեր.կայսրության  նահանգները  բաժանվեցին  10  դատաքննչական  շրջանների,  որոնցից  յուրաքանչյուրիհամար  նշանակվեցին  դատախազներ,  հարցաքննիչ  դատավորներ  և  քարտուղարներ։
   Վերջիններիսվերապահված  էր  մեղադրական  ծածկագիր  հեռագրերի,  հրամանների,  հրահանգների  և  այլ  տարաբնույթ փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը։
 Դատավարության առաջին փուլի ընթացքում բացահայտվեց դոկտոր Նազըմի կողմից «Միությունև  առաջադիմություն»  կուսակցության  գաղտնի  արխիվից  որոշ  կարևոր  փաստաթղթերի  հափշտակման  փաստը։
   Սակայն  դատական  գործընթացի  ընթացքում  մեղադրական  բազմաբնույթ  վկայությունների առատությունը հնարավորություն տվեց լիարժեքորեն հիմնավորել իթթիհադականների մեղքը։
 Դատավարության  երկրորդ  փուլն  սկսվեց,  երբ  «Նորին  մեծություն  փադիշահի  1335  թ.  (1919  թ.)մարտի 8-ի կայսերական հրամանով» կազմվեցին առաջին, երկրորդ և երրորդ ռազմական արտակարգատյանները`  դատարանները։
   Սուլթանի  հրամանով  I  ռազմական  արտակարգ  ատյանում  տեղի  ունեցավ  երիտթուրքական  կառավարության  ղեկավարների  և  «Միություն  և  առաջադիմություն»  կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամների դատավարությունը։
  Այն սկսվեց 1919 թ. ապրիլի 28-ինԿոստանդնուպոլսում և ավարտվեց 1919 թ. հունիսի 26-ին, իսկ դատավճիռն արձակվեց հուլիսի 5-ին2։
 Հրապարակված  դատավճռում  բացահայտվում  էր,  որ  «Միություն  և  առաջադիմություն»  կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն բաղկացած է եղել երկու հատուկ կազմակերպություններից, որոնցիցմեկը ծավալել է «բաց քաղաքականություն»` հենվելով կուսակցության ներքին կանոնադրության վրա,իսկ մյուսը գործել է գաղտնի ցուցումներով։
  Կուսակցության «Երեքի կոմիտեն» պատերազմական գործողությունների  պատրվակով  շեղել  է  կառավարման  համընթաց  ուղին՝  կազմելով  ստի  ու  կեղծիքիհանձնաժողով և առաջնորդվելով միայն սեփական որոշումներով։
  Երիտթուրքերի քաղաքականությունը շրջանցել է խնդրի լուծման ժողովրդավարական տարբերակները, ինչն էլ հանգեցրել է երկրում խորհետադիմության առաջացման։
 Այս  դատավարության  արդյունքում  հեռակա  կարգով  մեղադրվեցին  11,  իսկ  ներկաներից՝  20  կուսակցական  և  պետական  գործիչներ։
   Հեռակա  կարգով  մահավճիռ  է  կայացվում  Թալեաթի,  Էնվերի,Ջեմալի ու դոկտոր Նազըմի նկատմամբ, մեղադրյալներ Ջավիդը, Մուստաֆա Շերեֆը և շեյխ ուլ-իսլամՄուսա Քյազիմը դատապարտվում են 15 տարվա աքսորի, իսկ Ռըֆաթ և Հաշիմ բեյերն արդարացվումեն։
 Երկրորդ  ռազմական  արտակարգ  ատյանի  առջև  կանգնեցին  «Միություն  և  առաջադիմություն»կուսակցության  շրջանային  պատասխանատու  քարտուղարները  և  պաշտոնյաները։
   Այն  սկսվեց  1919թ.  հունիսի  21-ին  և  տևեց  մոտ  7  ամիս։
   Դատավարության  սկզբում  մեղադրյալների  թիվը  եղել  է  7,հետագայում՝ հասել 12-ի։
 Այս դատական գործընթացում ապացուցվում է պատասխանատու քարտուղարների և լիազորներիմեղավորությունը  Թուրքիան  պատերազմի  մեջ  ներքաշելու,  տեղահանություններ,  կողոպուտներ,կոտորածներ  կազմակերպելու,  ինչպես  նաև  անօրինական  առևտրային  և  այլ  տիպի  գործարքներիկնքման ճանապարհով երկիրը թշվառ կացության մատնելու մեջ։
 1920  թ.  հունվարի  8-ին  հրապարակված  դատավճռի  համաձայն`  մեղադրյալներից  Կաստամոնուիպատասխանատու  քարտուղար  Հասան  Ֆեհմին  և  Բոլուի  պատասխանատու  քարտուղար  Միդհադինդատապարտվում  են  10  տարվա  տաժանակիր  աքսորի,  իսկ  Մանիսայի  պատասխանատու  քարտուղար Ավնի բեյի համար սահմանվում է 9 ամսվա ազատազրկում։
 Երրորդ  ռազմական  արտակարգ  ատյանում՝  1919-1920  թթ.,  քննվեցին  Յոզղաթի,  Տրապիզոնի,Բյոյուք  Դերեի  և  Խարբերդի  տեղահանության  ու  կոտորածների  կազմակերպիչների  և  կատարողներիգործերը3։
 Յոզղաթի դատաքննությունն առաջինն էր հայերի ջարդերի մեղադրանքով հարուցված դատականգործերի շարքում։
  Այն սկսվեց 1919 թ. փետրվարի 5-ին և տևեց մինչև ապրիլի 7-ը։
  Համաձայն ապրիլի8-ին  կայացած  դատավճռի՝  ամբաստանյալներից  Բողազլյանի  կայմակամ  Քեմալը  դատապարտվել  է1 Սարուխանյան Տ., Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում և Մեծ Բրիտանիան (1915-1918թթ.), Երևան, 2005,էջ 87։
 2 Հովհաննիսյան Ն., էջ 27։
 3 Հովհաննիսյան Ն., էջ 27։
 մահվան,  իսկ  ժանդարմերիայի  գումարտակի  հրամանատար  Թևֆիկը`  15  տարվա  տաժանակիրաքսորի1։
 Տրապիզոնի դատավարությունն ընթացել է 1919 թ. մարտի 26-ից մինչև մայիսի 20-ը։
  Մայիսի 22ին  կայացված  դատավճռով՝  հարյուրապետ  Թևֆիկը  դատապարտվել  է  10  տարվա  տաժանակիր  աքսորի։
  Մյուս մեղադրյալների նկատմամբ դատաքննությունը շարունակվել է։
 Բյոյուք  Դերեի  դատավարությունն  սկսվել  է  1919  թ.  մարտի  23-ին  և  տևել  մինչև  մայիսի  24-ը։
 Համաձայն 1919 թ. մայիսի 24-ի դատարանի որոշման՝ Բյոյուք Դերեի ոստիկանապետ Աբդուլ Քերիմըդատապարտվել  է  1,  իսկ  Բաքերի  խանութպան  սալոնիկցի  Ռեֆիք  բեյը`  2  տարվա  ազատազրկման։
 Մյուս մեղադրյալներն արդարացվել են։
 Մամուրեթ-ուլ Ազիզի կամ Խարբերդի դատավարությունն սկսվել է 1919 թ. Հուլիսի 28-ին և տևելմինչև 1920 թ. հունվարի 10-ը։
  1920 թ. հունվարի 13-ին հրապարակված դատավճռի համաձայն՝ հակահայկական  «Հատուկ  կազմակերպության»  («Թեշքիլաթը  Մահսուսե»)  հիմնադիր  Բեհաէդդին  Շաքիրը  հեռակա  կարգով  դատապարտվել  է  մահվան,  իսկ  Ռեսնելի  Նազըմը՝  նույնպես  հեռակա  կարգով15 տարվա տաժանակիր աքսորի։
  Դատարանը մյուս մեղադրյալներին անմեղ է ճանաչել։
 Երիտթուրքական  դատավարության  երրորդ  փուլն  ընդգրկում  է  բուն  դատավարությունը  և  երեքռազմական արտակարգ ատյանների արձակած դատավճիռները2։
 Հիշյալ  դատավարությունների  ընթացքում  բացահայտվել  են  բազմաթիվ  հանցագործություններիմանրամասներ, որոնցից էին կանանց, անչափահաս երեխաներին և ծերերին տեղահանության ենթարկելու, քարավանները գոյության անհրաժեշտ պայմաններով չապահովելու, ինչպես նաև նրանց դիմադրության  ամենափոքր  իսկ  հնարավորությունը  բացառող  փաստերի  հիմնավորումները։
   Հետաքննությունը պարզում է նաև, որ բանտերից ազատ արձակված հանցագործներից կազմվել էին «ԹեշքիլաթըՄահսուսե» և «Թեշքիլաթը Գեդիդա» անվանումներով զինված հրոսակախմբեր, որոնք նախատեսվածէին հայերին տեղահանության ժամանակ ոչնչացնելու համար։
  Համաձայն թուրք սոցիոլոգ Թաներ Աքչամի  հաղորդած  տեղեկությունների`  Հայոց  ցեղասպանության  իրականացման  մեխանիզմներն  ու  կառույցներն ստեղծվել են դեռևս 1914 թ. օգոստոսի 2-ին, երբ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության  Կենտրոնական  կոմիտեի  հատուկ  ժողովում  որոշվել  էր  ստեղծել  «Թեշքիլաթի  մահսուսեն»(Հատուկ  կազմակերպություն),  որը  գործելու  էր  Պաշտպանության  նախարարության  կազմում  և  դառնալու էր հայերի ոչնչացման հիմնական և կործանիչ ուժը3։
 «Միություն  և  առաջադիմություն»  կուսակցության  Կենտրոնական  կոմիտեի  գաղտնի  փաստաթղթերից  մեկում  Էրզրումի  վալի  Մյունիր  բեյը  հայտնում  է.  «Քըղիի  ճանապարհով  Էրզրումիցուղարկված  հարուստ  հայերի  քարավանները,  հարձակման  ենթարկվելով  Բեհաէդդին  Շաքիր  բեյիկազմած  հրոսակախմբերի  և  դերսիմցիների  կողմից,  կոտորվել  են,  իսկ  նրանց  ունեցվածքը`  կողոպտվել»4։
 Դատաքննության  ընթացքում  անդրադառնալով  կողոպուտների  թեմային`  թուրքական  իշխանությունները  պնդում  էին,  թե  իբր  տարհանված  բնակչության  գույքն  ու  ունեցվածքը,  գտնվելով  պետության անմիջական վերահսկողության ներքո, հետագայում վերադարձվելու են իրենց օրինական տերերին։
  Տարաբնույթ փաստաթղթերի հետազոտությունները, սակայն, մեզ հիմք են տալիս հաստատել հիշյալ պնդումների անհեթեթությունը։
 Ահա  թե  ինչպիսի  բնորոշում  էր  տվել  իր  գործընկերներին  նախկին  իթթիհադական  Մեվլան  ԶադեՌըֆաթը։
   «Նրանց  սնունդը`  մարդկային  մարմիններ,  խմածը`  արյուն-արցունք,  շնչածը`  վառոդի  ծուխ,«արդարությունը`  կախաղան,  եղբայրությունը`  տարագրություն,  հավասարությունը`  սպանություն,ազատությունը` բանտ։
  Նրանք ավելի քանդեցին, քան շինեցին, մեռյալների ոսկորներով ապարանքներշինեցին։
   Նրանց  կարդացածը  միայն  մահավճիռներ  էին,  գրածը`  պատերազմական  հրահանգներ,  իսկծրագրերը` դավադրություն և ընդհանուր ջարդ»5։
 Պահպանված ֆրանսիական և հայկական աղբյուրների համաձայն` դատարանում իթթիհադականներին  մեղադրող  կողմ  էր  հանդես  եկել  նաև  Մուսթաֆա  Քեմալը,  իսկ  երբ  հայտնի  էին  դարձել  երիտթուրքերի՝  նրա  նկատմամբ  կատարած  մահափորձի  հանգամանքները,  նա  հայտարարել  էր.  «պիտիկոտորեմ  բոլորը  և  պիտի  ջնջեմ  իթթիհադի  բոլոր  անդամներին։
   Այս  կուսակցությունն  է,  որ  իր  տխուրքաղաքականության պատճառով կոտորել տվեց և տեղահան արեց 1 միլիոն քրիստոնյաների»6։
 Հարկ է ընդգծել, սակայն, որոշ թուրք գործիչների և պաշտոնյաների ոչ միայն խիստ բացասականվերաբերմունքը  երիտթուրքերի  մահակործան  ծրագրերին,  այլև  հրաժարումը՝  կատարել  ղեկավար1 Անումյան Մ., էջ 87։
 2 Հովհաննիսյան Ն., էջ 27։
 3 Սարուխանյան Տ., էջ 47։
 4 Փափազյան Ա., Հայերի ցեղասպանությունը՝ ըստ երտթուրքերի դատավարության փաստաթղթերի, Երևան, 1988, էջ 177։
 5 Կիրակոսյան Ջ., Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ, գ. II, Երևան, 1983, էջ 225;6 Նույն տեղում, էջ 179։
 կառավարության` «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի՝ հայ ժողովրդին  տեղահանելու  և  կոտորելու  գաղտնի  հրամանները։
   Այսպես,  1919  թ.  մեծ  վեզիր  Դամադփաշան  դատապարտել  է  իթթիհադականների  որդեգրած  ոճրածին  ծրագիրը.  «Ես  իմ  առջև  նպատակեմ դնում փաստերը ձեռքիս ցույց  տալ ամբողջ աշխարհին, թե ում վրա է ընկնում իսկական պատասխանատվությունն այդ սարսափելի հանցագործությունների համար»,- հայտարարել էր նա1։
 Թուրքական  դատական  ատյաններում  դատվածների  նկատմամբ  մահավճիռների՝  մեծամասամբհեռակա կարգով կայացումը պատճառ հանդիսացավ վերջիններիս օրինական որոշումների կայացմանդերի  ստանձնումը  հայ  վրիժառուների  կողմից։
   1921-1922  թթ.  «Նեմեսիս»  գործողության  շրջանակներում ահաբեկման ենթարկվեցին Թալեաթը, Ջեմալը, Էնվերը, Շաքիրը, Սայիդ Հալիմը և Ազմին։
 Արդի թուրքական կառավարության կողմից հիմնախնդիրները շրջանցելու, պատմական փաստերնու  իրողությունները  ժխտելու  դիրքորոշումը  նշանակում  է  խուսափել  քաղաքակրթական  պատասխանատվությունից, ինչը հղի է միանգամայն իրական քաղաքակրթական անկասելի հետևանքներով։
 Նելլի ԲաղդասարյանԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐԻ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ` ՈՐՊԵՍ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր՝ Ստամբուլի իրավական ատյաններ, երիտթուրքերի դատավարություն, ԹուրքիայիՀանրապետություն, Հայոց ցեղասպանություն, ճանաչում և դատապարտում։

Այսպիսով,  1919-1921  թթ.  Ստամբուլի  իրավական  ատյաններում  63  դատական  գործերի  ուղեկցությամբ  երիտթուրքերի գործի քննությունը և համապատասխան իրավական պատիժների սահմանումը խոսում է պատմության ընթացքում թուրքական կառավարության կողմից մեկ անգամ արդեն Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և  դատապարտման մասին։
   Ներկայումս  ինչպես  վկայում  է  անվանի  հայ  պրոֆեսոր  Ն.  Հովհաննիսյանը`  ժամանակակից  Թուրքիայի  Հանրապետությանը մնում է միայն եղելության վերաճանաչման խնդիրը։
