ՀՀ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՐՁՐ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՏԱՐԱՔՆԵՐԻ ԵՎ ՏԱՐԱԱՇՐԱՆԱՅԻՆ ԲՆԱԿԱՐԱՆՆԵՐԻ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԳԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԱՇՐԱՆԱՅԻՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐՆԵՐԸ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ռազմավարական խնդիրներից առաջնային նշանակություն ունի Հայաստանի Հանրապետության զարգացումը:   Ի թիվս բազմաթիվ այլ գործոնների, հանրապետության լեռնային և բարձրլեռնային գոտիների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը պայմանավորված է նմանատիպ տարածքների վերաբնակեցման ներկայիս իրավիճակով, տեղի ունեցող գործընթացներով, ինչպես նաև վերաբնակեցումը բնութագրող կարևոր տարրերով, ինչպիսիք են բնույթը: բնակչության և բնակավայրերի, բնակչության, բնակչության և տարածաշրջանային բնակչության թիվը: տարբերություններ և առանձնահատկություններ: Եթե ​​հանրապետության լեռնային-բարձր լեռնային շրջաններում բնակավայրերի թիվը գրեթե հավասար է [1], ապա բնակչության թվաքանակով բարձրլեռնային գոտիները գերազանցում են լեռնային շրջանները ավելի քան 68 հազարով: Դա, առաջին հերթին, պայմանավորված է բարձր լեռնային շրջաններում (հիմնականում 2000-2200 մ բարձրություններում) ավելի մեծ սողանքների, խոտհարքների և արոտավայրերի առկայությամբ: Գյուղական շրջաններԼեռ, Բարձր լեռնային լեռներԱրագածոտնԱրարատԳեղարքունիքԼոռիԿոտայքՇիրակԱգեներալՍյունիք Վայոց ՁորՀ Աղյուսակ 1:  Արարատի բարձր Լոռու մարզերում չկան բարձր լեռնային բնակավայրեր, իսկ մնացած վեց մարզերում կան ինչպես լեռնային, այնպես էլ բարձր լեռնային բնակավայրեր: 2017 Այսօրվա դրությամբ ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային բնակավայրերի բնակչության 45․2% -ը բաժին ընկավ Գեղարքունիքի մարզին:  ՀՀ 13 քաղաքներից 5-ն ունեն նման տարածքներ (38%):  Նրանց բաժին է ընկնում Հայաստանի Հանրապետության նման տարածքների քաղաքային բնակչության 44-9% -ը:  Մարզը հանրապետության ամենալարված բնակավայրերից մեկն է `լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում` ինչպես ընդհանուր տարածքի, այնպես էլ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի առումով (աղյուսակ 2):  Դա պայմանավորված է տարածաշրջանի առափնյա շրջաններում գյուղատնտեսության զարգացման, խոշոր գյուղերի ձևավորման, ինչպես նաև տարածաշրջանում ավանդաբար նկատվող բնակչության բարձր բնական աճի համար առավել բարենպաստ պայմանների առկայությամբ: Սովորաբար լեռնային երկրներում բնակեցված տարածքը ներառում է գյուղական բնակավայրերի, վարելահողերի, բազմամյա տնկարկների և բնակավայրերին հարակից այլ տնտեսական հողերի հիմնական տարածքը:  Բնակեցված տարածքից դուրս են մնում անտառները, սեզոնային արոտավայրերը, լեռնային արոտավայրերը, ինչպես նաև չօգտագործված հողերը [3, 4]:   Այս իմաստով, բարձրլեռնային տարածքներում բնակչության խտության հաշվարկն ըստ վարելահողերի կարող է ավելի իրատեսորեն արտահայտել այդպիսի տարածքների բնակչության պատկերը [3]:   Գեղարքունիքի մարզի լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում գյուղական բնակչության խտությունն ըստ վարելահողերի ավելի քան 246 է, իսկ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի առումով `67 մարդ / կմ 2: Մարզի բոլոր մարզերում կան նման բնակավայրեր Շիրակում, բայց դրանց շուրջ 78% -ը գտնվում է Ամասիայի, Աշոցքի և Արթիկի տարածաշրջաններում:   Ավելին, առաջին երկու մարզերում բոլոր 47 այդպիսի գյուղեր:   Մարզի նշված տարածքներում բնակչության խտության ցուցանիշները փոքր են Հայաստանի Հանրապետության այդպիսի տարածքների համապատասխան միջին ցուցանիշներից (աղյուսակ 2), ինչը խոսում է Շիրակի լեռնային և բարձր լեռնային շրջանների համեմատաբար ցածր բնակչության մասին:   Խոսքը հիմնականում վերաբերում է Աշոցքի և Ամասիայի շրջաններին, որտեղ բնակավայրերի մեծ մասն ունի փոքր բնակչություն: Արագածոտնի մարզում բարձր լեռնային բնակավայրերը գտնվում են հիմնականում Արագածի, Ապարանի և Թալինի տարածաշրջաններում: Նման կարգավիճակ ունեն Արագածի և Ապարանի տարածաշրջանների բոլոր գյուղերը:  Մարզի նշված տարածքներում բնակչության խտության ցուցանիշները 2-3 կետով ավելի են, քան ՀՀ միջին ցուցանիշները `ընդհանուր մակերեսով հողային գյուղատնտեսական նշանակության հողերի տեսքով, իսկ գյուղական բնակչության խտությունը գյուղատնտեսական նշանակության հողերի և վարելահողերի նկատմամբ` 59 և Համապատասխանաբար 177 մարդ / կմ 2: Կոտայքի մարզը Հայաստանի Հանրապետության բնակչության թվով երրորդն է այսպիսի տարածքներում, քանի որ Հրազդանը բնակչության թվով ամենամեծ քաղաքային բնակավայրն է:  Մարզի լեռնային «բարձր լեռնային շրջանների» գյուղական բնակչությունը հիմնականում տեղակայված է Հրազդանի «Կոտայքի» մարզերում:   Մարզի նշված բոլոր տարածքների բնակչության ցուցանիշները (բացառությամբ գյուղական բնակչության խտությունը վարելահողերի պատճառով) գերազանցում են Հայաստանի Հանրապետության նմանատիպ տարածքների միջին ցուցանիշները (աղյուսակ 2): Լոռու մարզի լեռնային բնակավայրերի կեսից ավելին (16) գտնվում են Սպիտակում, մնացածը ՝ Գուգարքի և Տաշիրի տարածաշրջաններում:  Կենտրոնացված շրջանի լեռնային բնակչության շուրջ 68% -ը գտնվում է Սպիտակի տարածաշրջանում:  Մարզի լեռնային տարածքները Հայաստանում առանձնանում են գյուղական բնակչության ամենամեծ խտությամբ վարելահողերի տեսանկյունից (312 մարդ / կմ 2): Սյունիքը կազմում է հանրապետության լեռնային տարածքի բարձր լեռնային շրջանների բնակչության 11 11 երի բնակչության 44% -ը:  Այստեղ գյուղական բնակավայրերի 66 գյուղերի բնակչության ավելի քան 78% -ը կենտրոնացած է Սիսիանի տարածաշրջանում:  Մարզի նշված տարածքները բնակչության խտության բոլոր ցուցանիշներով զբաղեցնում են ՀՀ վերջին տեղերից մեկը, ինչը վկայում է մարզի նման տարածքների բնակչության ցածր խտության մասին (աղյուսակ 2): Վայոց ձորի 20 գյուղ ունի այսպիսի կարգավիճակ ըերմուկ քաղաքը, որը միասին կազմում է Հայաստանի Հանրապետության նման տարածքների բնակչության միայն 2․4% -ը:  Մարզում նման բնակավայրերը հավասարաչափ բաշխված են Վայքի և Եղեգնաձորի մարզերում, և բնակչության խտության բոլոր ցուցանիշները մի քանի անգամ (բացառությամբ գյուղական բնակչության խտության ցուցանիշի) մի քանի անգամ ցածր են ՀՀ միջինից (աղյուսակ 2): Հանրապետության նման տարածքների բնակչության միայն 0․6% -ն է ընկնում Արարատի մարզի 6 լեռնային գյուղեր:   Այստեղ բնակչության խտության ցուցանիշները բարձր չեն, դրանք բավականին մոտ են Սյունիքի և Վայոց ձորի համապատասխան ցուցանիշներին (աղյուսակ 2): Բացի բնակչության խտությունից, հանրապետության լեռնային, բարձր լեռնային շրջանների բնակչության աստիճանը, վերաբնակեցումը բնութագրող կարևոր ցուցանիշներից է գյուղական բնակավայրերի խտությունը կամ տարածքի չափը մեկ միավորի համար:  ՀՀ նշված տարածքներում գյուղական բնակավայրերի միջին խտությունը 100 կմ 2-ի վրա 3 գյուղ է (գրեթե հավասար է ՀՀ միջին ցուցանիշին), իսկ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար `3․6:  Վերջինս 1․8 անգամ փոքր է ՀՀ միջինից:  Դա բացատրվում է Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում (մասնավորապես արոտավայրերում և խոտհարքներում) գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համեմատաբար բարձր տեսակարար կշռով:   ՀՀ լեռնային-բարձրլեռնային շրջաններում գյուղական բնակավայրերի խտությունն ավելի մեծ է Արագածոտնի և Շիրակի, Վայոց Ձորի, Սյունիքի և Արարատի մարզերի ընդհանուր տարածքի և գյուղատնտեսական նշանակության հողերի տեսանկյունից (Աղյուսակ 3): Մարզեր Արագածոտն Արարատ Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Գյուղական բնակավայրերի վերականգնում (բնակավայր / 100 կմ 2) վարելահողեր Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի ընդհանուր տարածք Աղյուսակ 3. Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային շրջանների գյուղական բնակավայրերի խտությունը Վարչական տարածքում (կմ 2) ա k: ա ղ: ւ: o: C: յ: յ: n: ի: ա q: ա ղ: ա Հ. Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի տարածք (կմ 2) Վարելահողեր բազմակի ծառերի կանաչապատման գյուղատնտեսական տարածք (կմ 2) խոտհարքների տարածք (կմ 2) տարածքներ Բնակչության խտություն (մարդ / կմ 2) Գյուղական բնակչության խտություն (մարդ / կմ 2) Ընդհանուր մակերեսի տեսքով Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի առումով Վարելահողերի քանակով Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի առումով [6] ՀՀ բարձր լեռնային շրջաններում կան գյուղեր, որոնց բնակչության թիվը չի անցնում տասնյակից ավելի, գյուղեր, որոնք պատկանում են ոչ միայն այդպիսի տարածքներին, այլև ՀՀ-ում գերհզոր գյուղերի թվին:   ՀՀ նշված տարածքներում գյուղական բնակավայրերի միջին թիվը 1077 մարդ է, ինչը 2017-ին 278-ով պակաս է ՀՀ միջին ցուցանիշից (1355):   Այնուամենայնիվ, այս ցուցանիշը զգալի տարբերություններ ունի ըստ մարզերի (Աղյուսակ 4): Փոքր (201-500 մարդ) և միջին (501-1000 մարդ) գյուղեր ամենամեծ մասնաբաժին ունեն Հայաստանի Հանրապետության բարձրլեռնային գոտիների գյուղերի ընդհանուր քանակում:   Նրանց բաժին է ընկնում այդպիսի գյուղերի 48-5 բնակչության 21․9% -ը:  Հայաստանի Հանրապետությունում 201-1000 բնակիչ ունեցող գյուղերը կազմում են ընդհանուր թվի 36․3% -ը. դրանք կազմում են Հայաստանի Հանրապետության գյուղական բնակչության ընդամենը 14 only5% -ը [6]:   Սա նշանակում է, որ լեռնային և բարձր լեռնային շրջանների վերաբնակեցման համակարգում, համեմատած Հայաստանի Հանրապետության հետ, ավելի մեծ դեր ունեն փոքր և մեծ գյուղերի գյուղերը: 1001-3000 բնակիչ ունեցող գյուղերը ՀՀ վերաբնակեցման համակարգում առանձնահատուկ տեղ ունեն թվաքանակով (312 գյուղ) 45 բնակչության մասնաբաժին (45%) [6], իսկ նման գյուղերի բաժինը լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում պակաս է, քան համապատասխան ՀՀ ցուցանիշը (33%) 7․5% -ով (աղյուսակ 4):  Հարկ է նշել, որ լուրջ խնդիր է համարվել Հայաստանի նման շրջանների առանցքային բնակավայրերի բնակչության գյուղերի քանակի համեմատաբար ցածր տոկոսը, քանի որ գյուղերի այս խումբն ավելի մեծ ներուժ ունի ինչպես ժողովրդագրական, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական առումով: զարգացում. օկուպացնելով ՀՀ գյուղական բնակավայրերը և վերաբնակեցման համակարգը: Գյուղերի խմբեր ըստ բնակչության (մարդկանց) Գյուղերի քանակ Գյուղերի քանակն ընդհանուրի վրա (%) Բնակչության բաշխում ըստ բնակավայրերի խմբերի (%) Գյուղերի միջին թվաքանակը (մարդ) Մինչև 505000 Ընդհանուր աղյուսակ 4. Գյուղական բնակավայրերի բաշխում ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում նակ Բնակչության տեղաբաշխում ըստ գյուղերի (2017) կամ ըստ մեծ-մեծ գյուղերի թիվը (11․2%) 2 less5% -ով պակաս է, բայց բնակչության տեսակարար կշռի տեսանկյունից դրանք գրեթե հավասար են (39․3 և 38․8%):  Վերջինս բացատրվում է հատկապես Գեղարքունիքի մարզի լեռնային, բարձր լեռնային շրջաններում խոշոր, գերհզոր գյուղերի կենտրոնացվածությամբ: Հանրապետության լեռնային, բարձր լեռնային շրջաններում մեծ թվով գյուղեր (160 գյուղ, 46%) կազմում են մինչև 500 գյուղ բնակչությամբ. դրանք կազմում են նշված մարզերի գյուղական բնակչության ընդամենը 10․3% -ը:  Նշենք, որ Հայաստանում նման գյուղերը 2015 թ. Դրությամբ 2010 թ. Դրությամբ նրանք կազմում էին մշտական ​​բնակչություն ունեցող գյուղերի ընդհանուր թվի 34-8% -ը, որը կազմում էր ՀՀ գյուղական բնակչության ընդհանուր 5-6% -ը: ,  Բացի այդ, ամենամեծ (96 գյուղ, 27-7%) փոքր (201-500 բնակիչ) գյուղեր գտնվում են հանրապետության լեռնային, բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերում, բայց նրանց բաժին է ընկնում գյուղական բնակչության միայն 8-5% -ը: նշված տարածքները (լեռնային-բարձր լեռնային. ՀՀ գյուղերի ավելի քան 57% -ը ՝ 201-500 բնակիչներով, գտնվում են տարածքներում): Մինչև 200 բնակիչ ունեցող գյուղերն առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում:  Հայաստանի Հանրապետությունում նրանք կազմում են գյուղերի ընդհանուր թվի 16․6% -ը (151 գյուղ); դրանք կազմում են Հայաստանի Հանրապետության գյուղական բնակչության 1․3% -ը [6], իսկ լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում այդ ցուցանիշները կազմում են համապատասխանաբար 18 և 5 և 1 ․8%:  Գյուղական բնակավայրերի այս խմբում մինչև 50 բնակիչ ունեցող ՀՀ 26 գյուղերից 16-ը, որոնք ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական և հեռանկարային զարգացման տեսանկյունից համարվում են առավել խոցելի, գտնվում են բարձր լեռնային շրջաններում, հիմնականում Շիրակի և Սյունիքի մարզերը (աղյուսակ 5): Հանրապետության լեռնային, բարձր լեռնային շրջաններում գյուղական բնակավայրերի քանակի բաշխումն առանձնանում է ըստ բնակչության նկատելի տարածքային (տարածաշրջանային) տարբերություններով, որին ներկայացված է Աղյուսակ 5-ում բերված տվյալների մանրամասն նկարը: Վերլուծության արդյունքներն ամփոփելիս և ընդհանրացնելիս հնարավոր է եզրակացնել, որ բնակչության բաշխումը Հայաստանի լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում բնակավայրերից առանձնանում է խիստ տարածքային (տարածաշրջանային) անհամամասնությամբ:  Բնակչության խտությունը համեմատաբար բարձր է Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Արագածոտնի և Շիրակի մարզերում:  Գյուղի բնակչության խտության ամենաբարձր ցուցանիշներն ունեն Գեղարքունիքի, Լոռու, Կոտայքի, Արագածոտնի, Սյունիքի, Վայոց Ձորի, Արարատի և Շիրակի մարզերը: Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում գյուղական բնակավայրերի քանակի մեծ տարբերությունների պատճառով: Լոռու և Կոտայքի մարզերում, որտեղ գյուղերի միջին բնակչությունն ավելի բարձր է, քան լեռնային և բարձր լեռնային գոտիների միջինից, այլ մարզերում այս ցուցանիշը նկատելիորեն փոքր է, Հայաստանի լեռնային և բարձրլեռնային շրջաններում գյուղական բնակավայրերի բաշխումը տարածաշրջանային մեծ տարբերություններ ունի: ,  Բոլոր մարզերում, հիմնականում Արագածոտնում, Շիրակում և Գեղարքունիքում, կան 201-1000 բնակիչ ունեցող գյուղեր:   Մինչև 200 բնակիչ ունեցող գյուղերի խմբում ամենամեծ մասնաբաժինը ունեն Շիրակի և Սյունիքի մարզերը:  Խոշոր գյուղերի ավելի քան 73% -ը գտնվում են Գեղարքունիքի լեռնաշխարհում, իսկ Գեղարքունիքի, Շիրակի, Արագածոտնի և Լոռու մարզերն ամենամեծ մասն ունեն 1001-3000 բնակիչ ունեցող գյուղերի խմբում:  Սյունիքի, Վայոց ձորի և Արարատի մարզերի նման տարածքներում չկա ավելի քան 2000 բնակիչ ունեցող գյուղ: Հայաստանի Հանրապետության բարձր լեռնային շրջաններում վերաբնակեցման տարածական տարբերությունների և բնութագրերի առանձնահատկությունների վերլուծության արդյունքները կարող են օգտագործվել սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերի, տարածաշրջանային քաղաքականության, վերաբնակեցման հիմնախնդիրների, առանձին մարզերի և սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրեր: ՄարզերՎերին և գյուղական բնակչության բաշխումը ըստ ավելի քան 5000 abab ababa բնակչության խմբերի (մարդկանց) բաբաբ աբաբր: ւ: o: n: ա ժ: դ: n: Հ: յ: n: ա թ: ւ: o: ոչ k: ա n: բ: ժ: զ: ի: թ: n: ի: ժ: ի: մ: ի: r: ե: ղ: ւ: o: C: յ: ժ: k: ա n: ա q: ա դ: r: ա մ: ԱրագածոտնԱրարատԳեղարքունիք LoriKotaykShirakSyunikVayots DzorHAgram 5. ՀՀ մարզերի լեռնային-բարձր լեռնային շրջաններում գյուղական բնակավայրերի բնակչության բաշխման աղյուսակ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ (2017) ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] ՀՀ կառավարության որոշում բնակավայրերը դասակարգել ըստ բարձրության, Երեւան, նոյեմբերի 27 , 19986 թ. [2] Հայաստանի Հանրապետության մարզեր և Երևան քաղաքը ՝ թվերով 2017, URL:  http: //www.armstat.am/hy/?nid=82&id=1975 (Հղումը ՝ 16-03-2018): [3] Ավագյան Գ.Ե., ՀՍՍՀ բնակչությունը, Երեւան, 1975: [5] Հայաստանի Հանրապետության համայնքների (բնակավայրերի) վարչական տարածքների հողային ֆոնդերի կադաստրի պետական ​​կոմիտեի տվյալները, 2017 թ. [6] Պոտոսյան Ա., Հայաստանի Հանրապետության և բնակավայրերի գյուղական բնակչություն, Երևան, 2017: Վահան Պոտոսյան ՀՀ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՐՁՐ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՏԱՐԱՔՆԵՐԻ ՏԱՐԲԵՐ ԳԻԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԱՇՐԱՆԱՅԻՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐՆԵՐ Հիմնաբառեր. Բնակավայր, բնակավայր, լեռնային, բարձրլեռնային բնակավայրեր, բարձրլեռնային տարածքներ: ։

Հոդվածում վիճակագրական տվյալների վերլուծության, ամփոփման և ընդհանրացման հիման վրա տրվել է ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում բնակչության ու բնակավայրերի տեղաբաշխման, գյուղական բնակչության՝ ըստ բնակավայրերի  մարդաքանակի  բաշխվածության  տարածաշրջանային  առանձնահատկությունների ու հիմնախնդիրների։
