Աշխատանքի նպատակն է ցույց տալ հայ գրողների և մտավորականների մի փոքր խմբի անցած ճանապարհը 30-ականների իրականության մեջ, ներկայացնել մի քանի գրական ճակատագրեր `հիմնված վերջին փաստերի վրա: Լեռ Կամսարը իր օրագրերում (ոչ միայն), Վալտեր Արամյանիրը ՝ իր «Կոլիմա» գրքում, Գուրգեն Մահարին ՝ իր աքսորից ստացված նամակներում, «eringաղկած փշալարեր» վեպում, Վահրամ Ալազանը ՝ «Տառապող ուղիներ» հուշագրության մեջ (Այս անունները միայն մեր հոդվածի համատեքստում):  Նրանցից յուրաքանչյուրն ընտրել է փաստերը հանելու յուրօրինակ միջոց: մեկը ՝ օրագրով և ծիծաղով, երկրորդը ՝ հուշագրությունը, իսկ երրորդը ՝ արցունքաբեր հումորով:  Այս գործերը կարող էին շատ ավելի վաղ հայտնվել, բայց երբեմն ժամանակներն ավելին են, քան պարտադիր են, ընդհակառակը ՝ մարդը չէ, որ տերը է: Բռնապետը պատմական պահն է:  «Մենք շարունակում ենք հայհոյել ընկեր Ստալինին, իհարկե, արժանի կերպով:   Բայց այդպես, ես ուզում եմ հարցնել: Ո՞վ է գրել չորս միլիոն ձեռագրերը:   (Այս թիվը շրջանառվում է կուսակցության գաղտնի փաստաթղթերում):  Ձերժինսկի՞:  Եժո՞վ   Աբակումովն ու Յադոգան   Ոչ մի դեպքում.   Դրանք գրել են հասարակ խորհրդային մարդիկ:   Արդյո՞ք դա նշանակում է, որ ռուսները դավաճաններ են:  Ոչ մի դեպքում.  Պատմական պահի միտումները պարզապես ազդեցություն ունեցան »/ 4, էջ 56 /:   Ահա մի ուշագրավ փաստ. … Քաղաքացին համառորեն ցանկանում էր ուսումնասիրել իր հոր «գործը» ՝ պարզելու, թե ով է ժամանակին դավաճանել իրեն… Նրան թույլատրվեց նայել արգելված էջերը:  Անհրաժեշտ էր տեսնել, թե ինչ է կատարվում նրա հետ, երբ կարդաց, որ իր հայրը ցուցմունք է տվել ուրիշների դեմ… Ոչ բոլորը ցանկանում են հաշվի առնել դժվար ժամանակները, թե ինչ խոշտանգումների են ենթարկվել վկայությունները »/ 8, էջ: 13 /:   Մեր օրերում ժամանակի թելադրանքի պատճառով հետաքրքրություն են ձեռք բերում բեմի «արգելված պտուղները», ինչպես նաև հնարավոր հայտնագործությունները:  Մեր օրերում շատ են հղվել այս իրողությունը:   Նշենք դրանցից միայն մի քանիսը ժամանակագրական կարգով. Դավիթ Գասպարյան, Փակ դռների գաղտնիքը (Չարենց, Բակունց և ուրիշներ), Երևան, 1994, Սիակ Արզումանյան, արդի հայկական վեպ, հատոր 5, ՀԳՄ հրատարակչություն, Երևան, 2004, Հալաթովա Կարին, ДелоНо…, С пожелтевших էջ ողբերգական судеб, Ереван, 2012: «Ate …ակատագիր. Թող ճակատագիր լինի: Բայց ճակատին այդքան երկար տեքստ… պե՞տք է մեր ճակատները լինեն լայն, բաց, չափազանց լայն և բաց…»:                                          Գուրգեն Մահարին 1936 թվականի մայիսի վերջին Աղասի Խանջյանը մեկնում է Մոսկվա ՝ մասնակցելու Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի հունիսյան պլենումին: «Ես այդ պլենումի հոտը զգացի» (1, էջ 3) - Վահրամ Ալազանը վերաբերում է Աղասի Խանջյանի խոսքերին տարիներ անց:   Փաստորեն, Ա.Խանջյանի մարգարեական խոսքերը հավասար էին բացարձակ ճշմարտությանը, և ի վերջո շատ խորտակված կենսագրություններից մեկը պատահեց հենց Խանջյանի հետ: «Հուլիսի 9-ին Բերիանը Խանջյանին հրավիրեց Թիֆլիս (Վրաստան) ՝ Ենթակոմիտեի նախագահության նիստին:  Այդ նիստում Բերիան Խանջյանից պահանջեց խոստովանել, որ ինքը ազգայնական է: Ստեփանյանի ազգայնական խումբը:  Նիստից հետո Բերիան իր առանձնասենյակում սպանում է Աղասի Խանջյանին և պաշտոնապես հայտարարում, որ Խանջյանը «ցուցադրաբար ինքնասպան է եղել Թիֆլիսում (Վրաստան), որպեսզի հայ ժողովուրդը վրաց ժողովրդի հետ վիճի» (1, էջ 4):  Ի դեպ, այս և շատ այլ վկայություններ (30-40 բանտային ռեժիմի մասին) V. Ալազանի այս հուշագրությունն արժեքավոր է փաստական ​​նյութի տեսանկյունից:  1990 Լույս է տեսնում Վահրամ Ալազանի «Տառապանքի արահետներով» հուշագրությունը, որը գրվել է 1961-1965 թվականներին: Այն պարզապես հնարավոր չէր ավելի վաղ տպել, ինչպես Գուրգեն Մահարու, Լեռ Կամսարի, Վալտեր Արամյանի և շատ այլ գործերի:   Անգամ մեկ մարդկային ճակատագիր կպատմի պատմական իրականության մասին ՝ առանց նույնիսկ վախի մի խոսք խեղաթյուրելու, քանի որ որքան տարբեր են անհատ-սիբիրյան «ձեռագրերը», այնքան նրանց տառապանքի ձևերը նույնն են: Վորկուտան, Բասարգեչարը, Կոլիման, Բոգուչանը, Կրասնոյարսկը, Կուրայը և այլ շատ այլ սառցադաշտեր, որոնք տաքանում էին միայն աքսորի շնչով:  Փաստը ճշգրտորեն նկարագրված է մեծ երգիծաբան Լեր Կամսարի կողմից: Այնքան մարդ է աքսորվել Սիբիր, որ այնտեղից «բուգի» է բարձրացել, աքսորյալները, չդիմանալով շոգին, «բացել են Սիբիրի դուռն ու պատուհանը, որպեսզի մի փոքր զովություն ներթափանցեն այրված գոտու միջով» (5, p 102): Լեռ Կամսարը, որը ֆելետոնիստ էր, ստիպված էր ամեն օր արձագանքել իրադարձություններին ուժի ուժով, օրվա զարկերակին, որի վրա նա ամուր սեղմեց մատը:   Եվ երբ նրան արդեն արգելված էր արտահայտել իր մտքերը, նա նույն ուժով է «արձագանքում» իրադարձություններին, այս անգամ ՝ օրագրի տեսքով:  Երգիծաբանը աքսորի օրագիր է գրել, բայց, ցավոք, այդ օրագրի դրվագները չեն պահպանվել:  Եվ այն, ինչ նա իսկապես գրել էր ՝ բավականին ժլատ փաստերով, բայց որոշ չափով արձանագրվել էր արդեն 1953-1958 թվականներին: արտացոլող օրագրում:  Ահա դրա մի քանի նկար: «Բասարգեչարում ես գրեցի բաց երկնքի տակ, ծալովի խոտի տակ, ծալված:   Բանտում ես կոշիկներս գլխիվայր շրջեցի:   Արտաքսման մեջ իմ լավ ընկեր Դավիթ raարագյոզյանի թիկունքում:   Խեղճ մարդ, նա ժամերով թեքվում էր իմ առջև ՝ առանց փնթփնթան սեղանի »/ 5, էջ 411-412, 77, 184 /: Կամսար լեռը գրում էր բոլոր վտանգավոր ժամանակներում, մինչդեռ նրա ժամանակակիցն ու գուշակը ասում էին ամենայն զգուշությամբ: «Ես օրագիր չունեի:  Ո՞ր տարին էր պահվում այդ օրագիրը, երբ Բերիայի և Ստալինի լրտեսները նույնիսկ փորձում էին կարդալ մարդկանց միտքը:  Ինքը ՝ Ալազանը, պարզապես մտովի «բլոգ էր անում»:  Խորհրդային երկրի այլ քաղաքացիների հուշերում պետք է պատմվեր նրանց «ազատությունը» և արտասանվեր մի մեծ ասացվածք, որն այդ տարիներին իսկապես ծաղրանք էր, որը նետվում էր ժամանակի երեսին: «Մարդը ամենաթանկ կապիտալն է» (Ի. Ստալին) / 1, էջ 79 /: Եվ Ալազանը չի՞ արձագանքում այդ նույն ծաղրին ծաղրով ՝ նշելով. «Այո, մարդն ամենաթանկ կապիտալն է:  Նա ճանապարհ է բացում ձիու համար ... »/ 1, էջ 118-119:  Theամբարից երեք մղոն հյուսիս ընկած էր մի մեծ անտառ:  Ամռան ամիսներին անտառի խորքում վառելափայտ էին պատրաստում ձմռանը սահնակներով ճամբար տեղափոխելու համար, բայց առատ ձյունն ու ձյունը փակեցին դեպի անտառ տանող միակ ճանապարհը, երբ սահնին կապած ձին չէր կարող անցնել the snow… Մնացել էր ոտքով ձյուն գալ: Իսկ Վալտեր Արամյանը ճիշտ հակառակն է: «Մարդը այս կյանքի միայն ծաղրն է» / 2, էջ 17 /:  Եվ նա ՝ մարդը, առավել քան տանջված է իր իսկ մարդկային արժանապատվության ոտնահարումից:   Ալազանի տառապանքի ուղին երկար էր, լի անորոշությամբ, ինչը ավելի քան տանջալից է, բայց դա ղեկավարության կողմից օգտագործված բազմաթիվ հնարքներից մեկն էր:   Ազատազրկման հենց առաջին իսկ պահից, ինչպես բոլորը, Ալազանը միայն ցնցված է ՝ տեսնելով բանտի պատի 37 խազ:  «Տեր Աստված, արդյո՞ք իմ նախորդը 37 օր ընտելացել է այս պայմաններին, և ես մտածում էի, որ մի քանի օրից տուն կվերադառնամ» / 1, էջ 17 /:   Ի դեպ, Գուրգեն Մահարին հայտնվում է այս նույն իրավիճակում: «Մտածում էի, որ այս պատմությունը օրեր անց կավարտվի, նրանք կստուգեն այն և կթողնեն»:   Նույն պատկերը կամ այլ արտահայտությամբ կա նաև Ուոլտեր Արամյանի վեպում: «Նոր» բանտարկյալները հրաժարվում են նույնիսկ սնունդից ՝ միշտ նայելով դռան կողմը ՝ սպասելով «թյուրիմացության» բացահայտմանը:  Բայց կա սուր ծաղր: «Ոչինչ, ոչինչ, միայն առաջին տասը տարին դժվար է» / 2, էջ 12 /:   Հասկանալի է, որ սա ընդհանուր բնույթ ուներ, մեկ տրամաբանությամբ ՝ փորձերն, ինչպես ասում են, փչանում են:   Բայց բոլորի աչքի առաջ դա տառապանքի նույն (երկու անգամ, երեք անգամ ավելի երկար) ուղին էր ՝ դեպի մահվան հովիտներ, որտեղ «ապրում էին» կիսամեռ, կիսաթաղված կամ կիսամեռ մարդիկ:   Ներկայացնելով իր տառապանքի ուղին ՝ Ալազանը ընթերցողի համար լայն հորիզոն է բացահայտում (և պատմություն), բացահայտում է բարքեր, օրենքներ, անգամ սննդակարգ (տե՛ս 1, էջ 189-190):   Ամբողջ մեծ խորհրդային երկրում ամեն ինչ նույնն է:  Ալազանը պատմում է այն մարդկանց մասին, ովքեր, անկախ սեռից, տարիքից և էթնիկ պատկանելությունից, նույնացվում են իրենց ստացած կարգավիճակի հետ:  Հեղինակը շատ մանրամասն նկարագրում է անհատի անհատական ​​դրաման Ստալինյան բռնապետության տարիներին ՝ բանտարկության առաջին օրերից մինչև աքսոր, արդարացում, «ազատություն», երկրորդ աքսոր, մինչ բաղձալի «մահ, որը կյանք տվեց տասնյակ մարդկանց միլիոններ »(1, էջ 226):   Այնուհետև, որպես ամփոփում, առանձնացվում են նշանակալից օրերն ու ամսաթվերը. «1954-ի հուլիսի 9-ին մեզ ազատ արձակեցին և արդարացրեցին» / 1, էջ 22: 238 /:   Եվ ԼեռԿամսարը դառը արհամարհանքով «ուսերը վեր է հանում»: «Ի՞նչ տարբերություն. Մարդը երջանկացնում է մարդկանց իր կյանքով, թե՞ իր մահվամբ» / 5, էջ 65 /:   Ալազան իրերն անվանում է իրենց անուններով, և գեղարվեստական ​​միջամտություն գրեթե չկա: Գնահատելով ստալինյան ռեժիմի գործունեությունը ՝ գրողը գալիս է մի հետաքրքիր և սուր սահմանման: «Ստալինի կոտորածի քաղաքականության ասպեկտներից մեկն այն էր, որ նա ոչնչացնում էր մարդկանց մեկ այլ խմբի մի խմբի միջոցով, որն արդեն կատարել էր իր կամքը, և ոչնչացնում էր այդ խմբին մեկ այլ խմբի միջոցով:   Ամատունի-Ակոպով-Մուղդուս ավազակախմբի բանտարկումը Ստալինի քաղաքականության դրսեւորում էր »(1, էջ 53):  Եվ սա դեռ այդ հրեշավոր քաղաքականության մի մասն էր:  «Ինձ տանջում էր գիշերը քունը, ցերեկը անքնությունը», իսկ մյուս կողմից ՝ «առեղծվածը, անորոշությունը, գաղտնիքը հատուկ էին ստալինյան դարաշրջանին» (1, էջ 38,80), - գրողը նշում է.   Այդ ժամանակաշրջանին բնորոշ «հայտնագործություններից» մեկն այն էր, որ մինչ Գողգոթա քաղբանտարկյալները հանցագործների հետ ուղեկցվում էին որպես ստվեր, որպես պատժի գերագույն «մեթոդ»: Եվ միակ անհերքելի ճշմարտությունն այն էր, որ նրանք, ովքեր կարծում էին, որ իրենց առաջնորդն են, իրականում չէին ցանկանում հաշտվել մահացող մտավորականների մահվան հետ:   Նրանք ցանկանում էին ոչնչացնել իրենց սեփական ձեռքերով: Նրանք գիտեին իրենց առաջնորդի «ընտրած ճաշակը» (2, էջ 49): Հնարավորինս աշխատել ՝ կորցնելու և մարդու դեմքն ու արժանապատվությունը մոռանալու, ինքնասիրությունը ոտնահարելու համար (ինչու՞ է առաջին հերթին հայելին արգելվել բանտերում…):  Եվ հնարքներ, որքան կարող ես:   Բացի ճամբարում անցկացվող անհամար ավանդական հնարքներից, օրեցօր հորինում էին նորերը, իսկ հաջողության չափանիշը դաժանությունն էր: որքան դաժան, այնքան անգնահատելի: «Եթե այսօր նրանք տրակտորով վարում են Կոլիմայի հսկայական երկիրը, ձեր առջև կկանգնեն խոշտանգված բանտարկյալների ոսկորների հսկայական բուրգեր» / 1, էջ 110 /, - գրել է Վալտեր Արամյանը:   Ռուս գրող Սոլժենիցինը նշում է սովետական ​​բանտերում կիրառվող պատժի 31 ձև ՝ «այդ տարիներին աշխատանքային ճամբարներ»:   Ստալին-Բերիա կոտորածի մեքենան ոչ մի բանի ընդունակ չէր, պարզապես իր նպատակին հասնելու համար:   «Անհատի պաշտամունքի գաղափարախոսության և գործնական քարոզչության հայեցողությունը մարդկային անհատականության անտեսման, նրա ներքին անսպառ հնարավորությունների համահարթեցումն էր, նրա դերը տանելով սովորական« պտուտակին », որը հնարավոր էր կարգավորել կամ պտտեցնել ցանկալի ձվով: երբ ուզում ես »(3, էջ 30):  «Ստալինիզմի մղձավանջը նույնիսկ այն չէ, որ միլիոնավոր մարդիկ զոհվեցին:   Ստալինիզմի մղձավանջն այն է, որ այն անբարոյականացրեց միլիոնավոր մարդկանց »(4, էջ 153):  Եվ ոչ ոք պատասխանատվություն չէր կրելու:  Գուրգեն Մահարին ներկայացնում է այս գաղափարը իր սեփական ներկապնակով: «Ի՞նչ եք անում, տղաներ, ինչո՞ւ հեռու չեք նայում, կա պատմություն, կա պատասխանատվություն»: Քննիչներից մեկը հանգցրեց ծխախոտը ՝ այն սեղմելով պրոֆեսորի ճակատին: «Քանի դեռ մենք գոյություն ունենք, պատմություն չի լինի, և երբ կլինի պատմություն, մենք չենք լինի» / 6, էջ: 175 /: … Նրանք նույն ժամանակաշրջանի մարդիկ են, որոնք նման են նրանով, որ ունակ են մտածելու և (հետևաբար և) աքսորվածներ են: Նշված գրողները վառ անհատականություններ են, բայց նրանք նման են միմյանց և հազարավորներին: Նրանց միացրեց ճակատագիրը:  Միջոցառումը ճշգրտորեն սահմանում է Լեռ Կամսարը: «Բոլոր անկախ մտածողները բանտարկվեցին, դռները փակվեցին:  Կան մի քանի նորածիններ, որոնք դեռ չեն սկսել խոսել:   Հենց նրանց ոտքով հարվածեն, նրանք կազատազրկվեն… »/ 5, էջ 22: 56 /, ապա, որպես ամփոփագիր, նա ավելացնում է. «Հավանաբար, ով պատերազմում նվաճի Սիբիրը, կժառանգի Ռուսաստանի ամբողջ ուղեղը» / 5, էջ. 105 /: Հարցաքննություններից մեկի ժամանակ, ըստ էության, հաջորդ գիշեր Վահրամ Ալազանն ու Գուրգեն Մահարին միմյանց կուչ եկան «վանդակներում»:   Մահարու ստեղծագործության անտիպ ու անհայտ էջերն արդեն ամփոփվել են մեկ գրքում, որն ունի բավականին խոսուն վերնագիր ՝ «Սիբիրյան»:  Հենց Գուրգեն Մահարի աքսորն էր ստեղծում «ծաղկանոց» տերմինը, որը, լինելով շատ տպավորիչ և ճշգրիտ, այսօր օգտագործվում է որպես ամբողջ տարածաշրջանը ներկայացնող գրականության ընդհանուր սահմանում (տե՛ս 3):   Սիբիրը գրեթե երկու տասնամյակ է զբաղեցնում Մահարու կյանքում: նա մեկուսացված էր ընտանիքից, շրջապատից, գրական կյանքից: Մահարին, իհարկե, միայնակ չէր: Եղիշե Չարենցը, Ակսել Բակունցը, Վահան Թոթովենցը, Zapապել Եսայանը, Լեռ Կամսարը, Վաղարշակ Նորենցը, Վահրամ Ալազանը նույն ճակատագրին արժանացան նրա հետ ՝ նրա հետ փոքր ժամանակային տարբերությամբ:  Եվ այդ մասին հոգացել են մեղադրող մարմինները ՝ նախապես պատրաստելով մեղադրանքը: այնպիսի օրինակներ, որքան մեղադրյալը: «Եթե դուք ձեր համար հանցանք եք գործել, լավ, նրանք կդիտեն ձեր հանցանքը և կդատապարտեն ձեզ:  Եվ եթե չես հասկանում, նրանց վրա կախված են ամեն տեսակ պատրաստի հանցագործություններ, նրանք կհագցնեն քեզ, ով նստի քո վրա, դրանով քեզ կդատապարտեն »/ 5, էջ. 217 /,  Բանտարկյալի կարգավիճակին ընտելանալը դժվար չէր: Բանտում ամեն օր նա գալիս էր ապացուցելու, որ տեղի ունեցածը բացառություն չէ, այլ աննախադեպ ողբերգական կատակերգության մեկ այլ էջ:  Իսկ հեռավոր սառցադաշտերի տիպիկ «բանաձեւը» տալիս է Գրիգոր Աճեմյանը: «Սիբիր… Բազմազգ մարդկանցով բնակեցված երկիր, բնական պաշարներով հարուստ երկիր Ստալինի ճամբարներ, որոնք ստեղծեցին իրական կյանքի տպավորություն ՝ ծածկելով ծխին զուգահեռ հոսող մեկ այլ աշխարհիկ կյանք:  Սիբիր… Նովոյվանովի ճամբար կամ «Կրասլագ» հիդրա- «տրեստ» բաժիններից մեկը / 7, էջ 3-24 /:   Եկեք նորից դիմենք Լեռ Կամսարին: «Ռուսաստան արան Ամենայն ազատության գերեզման, փակ խոսք, բոլոր արժեքավոր մարդկանց բանտարկություն, վերջապես բանտեր, բանտեր և բանտեր, այնքանով, որ դու կարող ես կոչվել բանտ-երկիր և քրեակատարողական հիմնարկ» / 5, էջ 239-240 /:  Mahar- ը կեղծ անտարբերությամբ ավարտում է ասվածը: «Կարելի էր լավ ծիծաղել, եթե այս ամենը չափազանց ողբերգական լիներ» (7, էջ 693):  Ոչ ոք չի կարող մոռանալ կենդանին ու անկենդան անհատական ​​երկրպագության տարիներին, նույնիսկ ամենամեծ ցանկության դեպքում:  Մահարու կերպարները նույնպես իրական են, որոնց նա անդրադարձել է սիբիրյան պատմություններում:  Իսկ հերոսների կողքին նա գրող է ՝ իր իսկ մտքերով ու հիշողություններով:   Չխորանալով գրողի «Սիբիրյան» էջերի մեջ ՝ միայն ներկայացնենք ապագա պատմությանը հասցեագրված մահարական-սիբիրական բառը: «Թող թող հավերժ մնա հավիտենական արձանը, որի ստեղծումը ես տեսա, և որը դեռ կանգնած է սրտիս վրա սառույցով:  Դա տեղի ունեցավ բեռի մեջ, հավերժական սառույցի դաժան գոտում:   Մահվան ճամբարից դուրս երիտասարդ կալանավորին կանգնեցրին ճամբարից տեսանելի սառցե բլրի վրա, ջրեցին դույլերով և կարմրեցին:  Theուրը արագորեն սառեց, և բլուրի վրա կանգնած էր սառցե հուշարձան, որի ձեռքերը մարդկային էին:  Դա միակ հուշարձանն էր, որն անմահացրեց միլիոնավոր մահացած և մահացող բանտարկյալների հիշատակը: Թող այդ սարսափելի հուշարձանը հավերժ մնա:  Մեռելների սառած ճիչն էր, որ սերունդները պետք է լսեն նրանց ձայնը, հիշեն, չմոռանան, հիշեն, թույլ չտան այս սարսափելի պատմությունը կրկնվել »/ 6, էջ 56 /: Հեռավորություն ՝ Կոլիմա, որտեղից գրեթե ոչ ոք չէր վերադարձել, բայց Վալտեր Արամյանը վերադարձել էր:  Գրողը մյուսների նման փաստերի ու իրադարձությունների մասին խոսում է ականատեսի գիտությամբ, բայց նա իրադարձություններին իմաստալից գնահատում է: նրան չի բավարարում միայն վավերագրողի գրիչը:   Նրա հերոսը ինքն է, բայց կողքից, ասաց նա, երրորդ դեմքով:  Խոսելով աքսորի վայրի մասին ՝ գրողն ընդհանրացնում է.  Այստեղ ապրելու կամ չապրելու հարցը լուծելու համար լրիվ «ազատություն» է:   Ոչ ոք չի խանգարի որևէ մեկին, եթե նա ուզում է սպանել, եթե լաց է լինում, նույնիսկ եթե ուզում է երգել »/ 2, էջ 45 /: Աս Աղասի Խանջյանի կինը, որը նույնպես ձերբակալված էր, իր կոչը գաղտնի դիմում է երջանիկներին: «Եկեք, համբերեք բոլոր դժվարություններին, շուտով կգա մի օր, երբ կուսակցությունը մեզ արդարացնի, կվերադարձնի մեզ հայրենիք» / 1, էջ. 111 /:  Նրա խոսքերն իրականություն դարձան, «և նրանք, ովքեր չէին կարող մահանալ, նրանք, ովքեր ժպտում էին և նրանց աչքերը տխրում էին, սկսեցին վերադառնալ» / 6, էջ: 411 /: Այսպիսով, մենք փորձեցինք ներկայացնել պատկերացում 1930-ականների իրողության, նկարել սիբիրյան տառապանքների ուղիներով անցած մի քանի հայ գրողների ճանապարհը դեպի մահվան հովիտներ, իբր հիմնված իրենց ստեղծագործությունների վրա: ռեպրեսիաներ Այն հիմնված է նրանց արտադրանքի վրա:   Լեռա Կամսարագիրների օրագիրը ստալինյան ռեժիմի օրոք: Հաջորդ աշխատանքները հիմք են ծառայում հոդվածի համար:  Կարմիր գրականություն 1. Ալազան Վ., Տառապանքների միջոցով / հուշեր /, Երեւան, խորհուրդ: գրող, 1990, 239 էջ: 2. Արամյան Վ., Կոլիմա, Վեպ, Երեւան, UՕԸ հրատարակչություն, 2006, 239 էջ: 3. Արզումանյան Ս., Modernամանակակից հայկական վեպ, հ. 5-րդ, ՀԳՄ հրատարակչություն, Երեւան, 2004, 411 էջ: 4. Դովլաթով Ս., Onaոնա, Վիպակ, Երեւան, Գրական հայրենիք, 2008, 200 էջ: 5. Լեռ Կամսար, Կարմիր օրեր, Երեւան, «Նաիրի», 2000, 470 էջ: 6. Մահարու Գուրգեն, Բանաստեղծությունների ժողովածու, հ. 5-րդ, Երեւան, «Սովետական ​​գրող», 1989, 672 էջ: 7. Մահարու Գուրգեն, Սիբիրյան / Բանաստեղծություն, արձակ, նամակներ /, Acանասիրաբար ՝ Գրիգոր Աճեմյանի, Երեւան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2009, 848 էջ + 16 էջ ներդիր: Տեղեկություններ հեղինակի ՝ Կարինե Համլետի Մարտիրոսյանի մասին - Գյումրի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական ​​մանկավարժական ինստիտուտի հայ գրականության ամբիոնի դիմորդ Էլ. ։

Հոդվածում  խոսք  է  գնում  ստալինյան  բռնապետության  տարիներին  մի  քանի հայ գրողների ճակատագրի մասին՝ քաղված իրենց իսկ գործերից։
  Աշխատանքում  օգտագործված  են  նրանց  ստեղծագործությունները՝  Լեռ  Կամսարի  «Կարմիր  օրեր»  օրագրային  նյութերի  ժողովածուն,  Վահրամ  Ալազանի  «Տառապանքի  ուղիներով»  հուշապատումը,  Վալտեր  Արամյանի  «Կոլիմա»  վեպը,  Գուրգեն  Մահարու  «Սիբիրական»  ժողովածուն  և  «Ծաղկած  փշալարեր»  վիպակը։
  Բոլոր գրողներն էլ սիբիրյան ողբերգությունը ներկայացնում են իբրև  ականատես-վկաներ, ինչը նրանց ստեղծագործությունը առավել արժեքավոր է  դարձնում։
