ԱՇԽԱՐՀԻ ԱՌԱԻՆ Տպագրված գրքերի մաթեմատիկական տերմինոլոգիական համակարգերի համեմատական ​​քննություն 17-րդ դարը հայոց լեզվի զարգացման կարևոր հանգրվան է, այն համարվում է աշխարհի սկիզբ:  Հայ գրական լեզվի բաժանման շրջանում այս շրջանը կոչվում է վաղ համաշխարհային լեզվի կազմավորման, համաշխարհային լեզվի կազմավորման, ժամանակակից հայոց լեզվի ձեւավորման շրջան:   Նորվեգերեն գրված բազմաթիվ ձեռագրերի շարքում սկսեցին տպագրվել առաջին համաշխարհային գրքերը:   Դրանցից երկուսը ՝ «Արհեստների դիտարկման կատարյալ կատարելությունը» (1675), «Ամբողջ աշխարհի չափի, քաշի, թվերի և փողի գանձը» (1699), որին նվիրված է սույն հրատարակությունը, ճշգրիտ գիտությունները ներկայացնում են հետաքրքիր պատահականություն «Բոլորը կատարյալ են արհեստների հաշվարկի համար» մաթեմատիկայի դասագիրք է, որը նախատեսված է հայ վաճառականների համար:  Գիրքն օգտագործում է մի շարք մաթեմատիկական տերմիններ `տերմինային բառեր, չափը` քաշի միավորներ:   Այն բաղկացած է նախաբանից (Նախաբան), հինգ գլուխ (պայմանականորեն կարող ենք անվանել 1-ին բաժին), որին հաջորդում է «երեք գլուխ (պայմանականորեն կարող ենք անվանել 2-րդ բաժին)» և ավարտից (Վերջ): Դիտարկվող մյուս գիրքը ՝ «Չափի, քաշի, թվերի և փողի գանձը ամբողջ աշխարհի», տպագրվել է հատկապես հայ վաճառականների համար:  Նախաբանում («Դեպի իմ հայ վաճառական սիրող եղբայր») նշված է գրքի նպատակը, հուշագրությունը վերահաստատում է այն: «Հօգուտ մեր սիրելի Banaser վաճառական եղբայր Ts. 1  «Չափի, քաշի, փողի քանակի գանձ ամբողջ աշխարհում» երկուսն էլ օգտագործում են մաթեմատիկական տերմիններ, տերմինային բառեր, ավելի մեծ խումբը բաղկացած է տարբեր չափման միավորներից, որոնք բխում են բովանդակությունից:   Գիրքը բաղկացած է ներածությունից, երեք գլուխներից և հուշագրությունից: Կարծում ենք, որ այս երկու գրքերի բովանդակության նմանությունը, աշխարհագրագետի տեսքը, մեծ թվով մաթեմատիկական տերմինների առկայությունը լավագույն հնարավորությունն է համեմատական ​​քննություն կատարելու `զարգացման աստիճանը պարզելու համար: հայկական մաթեմատիկական տերմինաբանական համակարգի (տերմինները, տերմինները, չափը և քաշը):   Հնարավոր է նաև պարզել, թե աշխարհում առաջին գրքերում որն է արտահայտված միավորների մաթեմատիկական տերմինը, որը բնութագրվում է մաթեմատիկական բովանդակությամբ, և արդյո՞ք միավորներն օգտագործվում են այսօր, կա՞ արդյոք ընդհանուր «տարբեր եզրեր մաթեմատիկական տերմինաբանական նույն դարաշրջանի վերոհիշյալ գրքերում օգտագործվող համակարգեր »:  Պետք է ընդգծել, որ այս դարը, շրջանաձեւ լեզու լինելուց զատ, նոր սկիզբ է հայ գիտական ​​մտքի պատմության համար, և որ, մասնավորապես, 17-րդ դարի հնագույն գրքերը, ինչպես նշում են գիտնականները, «դեռ պետք է մանրակրկիտ գիտական ​​ուսումնասիրություն »: Մաթեմատիկական տերմինները ային տերմինային բառեր են «Ամբողջ աշխարհում« արհեստի կատարելություն »,« Չափի, քաշի, փողի քանակի գանձ ամբողջ աշխարհում »գրքերում:  Տերմինաբանության տեսանկյունից ոչ վերջնական բառերը առանձնանում են բառապաշարում (դրանք չունեն նշանակված օգտագործման տերմին), տերմինային բառեր (ընդհանուր իմաստ ունեցող բառ, «հատուկ օգտագործման և նշանակության տերմին»), տերմիններ (ունեն միայն տերմինաբանական իմաստ) 3.  Մաթեմատիկական տերմիններ բառերը «Արհեստի ամբողջ և կատարելագործումը» գրքում շարունակական տերմիններն անընդհատ օգտագործվում են 1 Vanandetsi եցի, Չափի, քաշի, քանակի գանձ ամբողջ աշխարհում, Ամստերդամ, 1699, էջ: 80  Այսուհետ մենք նշելու ենք միայն էջը `այս գրքից բերված օրինակներով:   Օրինակները հիմնականում ներկայացվում են բնագրին համապատասխան ուղղագրությամբ: 2 Միրզոյան Հ., 17-րդ դարի հայ փիլիսոփայական մտքի քննություն, Երեւան, 1983, էջ: 126: 3 Աղայան ԵԲ, Լեզվաբանության հիմունքներ, Երեւան, 1987, էջ: 430 թ. բոլոր գլուխներում և մասերում, և «Չափի, քաշի, թվերի և փողի գանձը ամբողջ աշխարհում» գրքում ՝ «Կարճ պատմություն Ռագամի դռներին» բաժնում, որը գրքի երրորդ գլխի մի մասն է, «Յաղագսի վազքը»:  Եկեք նայենք «կատարյալ» արհեստի «կատարյալ արհեստի» մեջ օգտագործված մաթեմատիկական տերմիններին զուգահեռ, թե ինչպես են արտահայտվել այդ արտահայտությունները «Չափի, քաշի, թվերի և ամբողջ աշխարհի գանձը» գրքում, որոնք են նմանություններն ու տարբերությունները: երկու գրքերի արանքում , Հաստատակամություն բառը, որը նաև «Արհեստի թվաբանություն» գրքի վերնագրի բաղկացուցիչ է, նշանակում է 1. թվաբանական արվեստ, 2. էթնիկական թիվ 2:   Այն լայնորեն օգտագործվում է գրքում:   Հանդուրժողականություն տերմինի իմաստով բարդ բաղադրիչները (թվային արհեստ (AH1) 3 և (զ) թվային արհեստ (AH2) մոտ են, որոնք հոմանիշ կապի մեջ են:  «Գանձ» -ում հանդիպում է «թվային արհեստ» արտահայտությունը: «Հիմնական այբուբենը բոլոր չորս լաթերն են, կամ 4 դուռը դեպի Հաշվողական արհեստներ to»: (C 63):  «Արհեստների քննարկում» գրքում «սպանդ» տերմինի փոխարեն օգտագործվել է «սպանդեր» բառը (ադրբեջանական այբուբենի նախաբանը):  Բեկորը կամ կոտորակը մեկնաբանվում է որպես կոտորակ, որը նշանակում է մի կտոր, որը ձեռք է բերվում իրը բաժանելով, պատռելով, կտրելով 4:  Որպես մաթեմատիկական տերմին ՝ դա վկայվում է ժամանակակից հայերենի բացատրական բառարաններում («Armenianամանակակից հայերենի բառարան», «Modernամանակակից հայերենի բացատրական բառարան»), բայց, ինչպես նշում ենք, 17-րդ դարում այն ​​արդեն օգտագործվել է որպես տերմին - «թ. Թուոց և կոտորեցելոց» (Ադրբեջանի Հանրապետության առաջաբան):   «Գանձ» -ում այս իմաստով օգտագործվում է կտոր համարի բարդ տերմինը: «Եւ. Եվ եթե կտորի դուռը համար է» (C 64): «Հաշվելու արհեստի» առաջին գլուխը կոչվում է «Յաղագս, ի՞նչ է հաշվում, և քանի՞ տառ ունի»:   Գրքում թվանշանը կոչվում է տառ, որի արդյունքում տառ բառը այստեղ ստանում է մաթեմատիկական տերմինի արժեքը. «Եվ դա տաս տառ ունի, այսինքն. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.9. 0 »(ԱՀ 1):  Այնուամենայնիվ, երգի ամբողջ ընթացքում օգտագործվում է «համար» տերմինը, որը գրքում հանդիպում է կրկնակի գրությամբ `թիվ: թիվ.  Երկուսում էլ օգտագործվել են մի շարք ամսաթվեր:  4-րդ էջում բերված օրինակներից թվերը բացատրվում են մեկ, տասնյակ, հարյուրավոր, հազարավոր, հազարավոր թվանշանների հերթականությամբ (ԱՀ 4): , j biuravor -800 000 000, j biuravor -900 000 000, j միլիարդատեր -1 000 000000, j միլիարդատեր -20 000 000 000, j միլիարդատեր -300 000 000 000, միլիարդատեր -4 000 000 000000 (AH 4):   Միլիարդավոր և միլիարդ տերմիններ, ըստ Գ. Ըստ Պետրոսյանի, դրանք օգտագործվում են առաջին անգամ 5:  Դրանք «Գանձ» -ում չեն հանդիպում: Մեր ուսումնասիրած երկու գրքերում առանձնացվում են հաշվարկային արհեստների չորս տեսակներ:   «Արհեստի» երկու տերմիններում դրանք կոչվում են հետևյալը. Բարդացնել, հանել, բազմապատկել, բաժանել, «Գանձում» անունները նույնն են, բացառությամբ արհեստի տեսակի հանումից, որը ներկայացված է հանումով ձի (C63):  «Արհեստագործություն» գրքի երկրորդ գլուխը կոչվում է «Յաղագներ, որն է բարդ թվերի խնդիրը»:  Համակարգչային արհեստի այս տեսակը մեկնաբանվում է հետևյալ կերպ. «Դժվար է սովորեցնել խմբով գրված թվերը, որոնք միասին հավաքվում են» (AH 5):  «Գանձ» ռմբակոծության բացատրությունը հետեւյալն է. «Դժվար կլինի ասել, որ բարդ կլինի, երբ դրա մեջ շատ թվեր հավաքես» (G 64):  Այսպիսով, bardel տերմինն օգտագործվում էր որպես փոխառված ձև (C66, 75, 76) (ջեմ - արաբ. Ğam - փող, ջեմ ՝ ավելացնելու համար):   «Արհեստների դիտում» գրքում հանդիպում է ջեմ բառը (AH 117, 118), որը արաբերենից փոխառված ջեմ բառի հնչյունական տարբերակն է, բառի սկզբի մ> ջ:  Բարդության ճիշտ արդյունքի դեպքում օգտագործվում է շիտակ արտահայտությունը, իսկ սխալ արդյունքի դեպքում `նկարագրությունն աղավաղվում է: Sum տերմինի փոխարեն օգտագործվում է բարդ թվեր արտահայտությունը, իսկ հանրագումարի փոխարեն `բարդ թիվ:   Երբ մի քանի թվեր ավելացնելիս օգտագործվում են նման աշխատություններում:   Հեշտ ընթերցման համար, բնօրինակների կողքին նշված էջերի կողքին, մենք կներկայացնենք գրքերի վերնագրերը հետևյալ պայմանական տարբերակներով. «Ամբողջական և կատարյալ արհեստ» - ԱՀ, «Գանձի չափը, քաշը, ամբողջ գումարի քանակը աշխարհը »- Ք. 2 Հայկազյան լեզվի նոր բառարան, Վենետիկ, 1837, հ. 2, էջ 24: 3 Արհեստի կատարյալ կատարելություն, Մարսել, 1675, էջ 1:   Այսուհետ, այս գրքից բերված օրինակների կողքին, մենք հիշատակում ենք էջը տվյալ աղբյուրից:   Օրինակները հիմնականում ներկայացված են բնագրին համապատասխան ուղղագրությամբ: 4 Հայկազյան լեզվի նոր բառարան, Վենետիկ, 1837, հ. 1, էջ 1117 թ. 5 Petrosyan GB, Հայ մաթեմատիկական գրականությունը XVII-XVIII դարերում, Պատմա-բանասիրական հանդես, Երեւան, 1959, N 1, էջ: 191 թ. Պայմաններ. Բարդացնել մեկ տող (ներ) ը, բարդ երկրորդ տող (ներ) ը, բովանդակային միացություններ (ներ) ը, քաղվածքներ տողերը (ը), և ընդհանուր գումարը արտահայտվում է հետևյալով. Պարունակության մնացած բաղադրիչներից (ԱՀ 15) ) օգտագործված մնացած բովանդակության հետ (n 16):  Ամբողջ թիվ հասկացությունները միահյուսված են, ի տարբերություն «Գանձ» -ի, որտեղ օգտագործվում է միայն ամբողջ թիվ հասկացությունը: «Եթե համարը լայն է, և եթե դուռը կտոր է» (G 64):   «Գանձում» բաղադրյալ թիվ տերմինը կարելի է համարել որպես կիսաբարդ բաղադրյալ տերմինի հակադրություն: «Անկախ նրանից, թե դա լրիվ է, թե կիսով չափ» (C 66):  «Արհեստների դիտում» գրքում պարունակության բովանդակությունը ձեռք է բերել տերմինային արժեք: «Բովանդակությունը քսաներեք հազար յոթ հարյուր հիսուն երկու էր» (AH 9):  Այս բառը հանդիպում է նաեւ «Գանձ» -ում: «Ինչպե՞ս գրել հայկական բովանդակություն J.»: (C64), բայց այստեղ չունի վերջնական արժեք:  Հաշվարկի ժամանակ հանվում են այն կետերը, որոնք այլևս անհրաժեշտ չեն, այս դեպքում ՝ «Արհեստների հաշվարկ» գրքում հանման իմաստն օգտագործվում է հարակից բայը բացառելու համար: «Յոթը դուրս կգցենք, քանի որ շատ բան կա»: (ԱՀ 11):  Այս մակդիր բայը հանդիպում է «Գանձ» -ում `քաշելու համար (C 64) և դուրս բերելու համար (C 66):  Երկու գրքերը չեն օգտագործում գումարած նշան: «Արհեստների հաշվարկ» երրորդ գրքի «Յաղագս, որն է ամբողջ թվի հանում» ներկայացված է հետևյալ կերպ. «Հանումն է սովորեցնել փոքր թվին հանվել մեծ թվից կամ հավասար թվից հավասար թվից» ( ԱՀ 17):   Սա մեկնաբանվում է «Գանձ» -ում: «Արտաքսում է, երբ մեծ թվից հանում ես մի փոքր թիվ» (C 64):   Ինչպես նկատում ենք, առաջինում բացատրությունը տրվում է թիվ տերմինի օգտագործմամբ, իսկ երկրորդում `թիվ:   «Արհեստագործություն» գրքում ՝ հանում սահմանման ժամանակ, փոքր քանակի բառերը գործածվում են հանման, հանման (ԱՀ 17) հասկացությունների փոխարեն, իսկ «Գանձ» -ում ՝ փոքր թիվ, մեծ թիվ (C 64) օգտագործվում է.   «Գանձ» -ում հանդիպող հարակից բայը հանել, հանել, ձեռքերով հանել, «Հաշվարկի արհեստ» գրքում ձեռք է բերել տերմինային արժեք, հանել հարակից բայը, որն օգտագործվել է «հանել» եզրույթի իմաստով:   (F) փոխառություն (n) տերմինը (ԱՀ 20) օգտագործվում է փոխառված իմաստով, երբ հանման ընթացքում միավորը փոխառվում է համարի մյուս բաղադրիչից:  Այն հանդիպում է մակագրության հետ. (Զ) վերցնել (n) (AH 21):  Հավասարություն և անհավասարություն հասկացություններն օգտագործվում են չափ և փոքրություն հասկացությունների հետ համատեղ:  «Արհեստների քննարկումը» գրքում մնացածը կոչվում է մնացածը (AH 18), այն մնում է (AH 20), «Գանձում» մնացածը (C 67): Երկու գրքերում էլ հեռացման հետք չկա: Մեկնաբանվում է «Արհեստների հաշվարկ» չորրորդ գլուխը ՝ «Յաղագս, ո՞րն է ամբողջ թվի բազմապատկումը»: «Բազմապատկումն այն է, ինչը սովորեցնում է մի թվին ավելացնել մյուսով» (AH 32):  Բազմապատկել Տերմինի փոխարեն օգտագործվում է բազմապատկում տերմինը: «… .Այդ դեպքում մենք վերը նշված 4-ից երեքը կբազմապատկենք 12-ով» (ԱՀ 35), «… .հետո մենք կբազմապատկենք երրորդ տառով»: »(AH 39): Նման կիրառման արդյունքում հոմանիշների տերմինը բազմապատկվում է:  «Գանձ» -ում բազմապատկումը մեկնաբանվում է այսպես. «Բազմապատկումը, որպեսզի այն գռեհիկորեն արվի, այն է, երբ մենք մեկ այլ մեծ թիվ բազմապատկենք մեկ փոքր թվով»: (C 65):  Այստեղ նույնպես, որպես հոմանիշների տերմիններ, կարելի է տեսնել և ragham- ի բազմացումը (բայը կազմված է օտարերկրյա ռաղամից `անել հայերեն):  Եթե ​​արհեստագործական գրքում բազմապատկման փոխարեն օգտագործվում են բազմապատկման տառեր (PC 34), բազմապատկման փոխարեն բազմապատկման տառեր (PC 34), ապրանքի փոխարեն բազմապատկման համարներ (PC 34), «Գանձում» կան համապատասխանաբար բազմապատկող, բազմապատկման տառեր: և բազմապատկած պայմաններ (C65):  Ոչ մի գրքում չի օգտագործվում բազմապատկման նշան: «Արհեստների հաշվարկի» հինգերորդ գլուխը «Յաղագս ինչ է ամբողջ թվի բաժանումը» բացատրում է բաժանման գործողությունը. «To. Սովորեցնել մի համարը մյուսի չափը կտրել» (AH 51)  Եվ այստեղ, և «Գանձ» -ում բայը բաժանվում է որպես տերմին օգտագործվող տերմինի փոխարեն: «Բաժանումը, որը նշանակում է գռեհիկ կտրել, այն է, երբ մենք որոշակի թիվը բաժանում ենք որոշակի թվի» (G 65):   Բաժանվող և բաժանարար տերմինների փոխարեն «բաժանարար թիվ» տերմինը օգտագործվում է և «Արհեստների հաշվարկի» ժամանակ: «Երբ ուզում ենք թիվ բաժանել թվին, պետք է բաժանարար թիվը դնել համարի տակ ՝ ձախ»: (AH 53), իսկ «Գանձ» –ում օգտագործվում են բաժանարար, բաժանարար, բաժանված հասկացությունները (C66):  Երկու գրքերում բաժանման նշան չկա: «Արհեստների քննարկում» գրքի երկրորդ մասը բաղկացած է երեք գլուխներից:   «Յաղագս ինչ համարակալված համար է» գլուխը նվիրված է համարակալված համարի բացատրությանը. «Համարակալված համարը ամբողջ թիվն է» (AH 80):  Մենք համարում ենք, որ հատվածի համարը բարդ տերմին է:   Երկրորդ և երրորդ գլուխները բացատրում են թվաբանական խնդիրները:   Երկրորդ գլուխը նվիրված է երեքի կանոնին, ընկերության բացատրությունը. «Յաղագս, ո՞րն է երեքի կանոնը, որն է ընկերությունը», իսկ երրորդ գլուխը նվիրված է վաճառականների առևտրին. «Յաղագս վաճառականներից մինչև վաճառականներ »:  «Գանձ» -ը վերաբերում է երեք ընկերությունների կանոններին:  Երրորդության բացատրության վերաբերյալ երկու գրքերը շատ ընդհանրություններ ունեն:  Հմմթ. «J.. Ճանապարհ է, որը հայտնի է երեք թվով: Մեկ ուրիշը չգիտի, թե ինչպես գտնել թիվ: (AH 106),« Այս երեք կանոններով, յուրաքանչյուր մրցավազքում, կարելի է գտնել անհայտ թիվ 3 հայտնի թվերով, կամ գտնել 3 հայտնի թվերով անհայտ թիվ »(C68):  Եվ ընկերության բացատրության հիմքը երկու գրքերում էլ կարելի է նույնական համարել:   Հմմթ. «Երանի ոչ ոք չկարողանա ինձ հետ ընկեր լինել»: Յուրաքանչյուր մարդ իր ամենօրյա կարողության վրա փող է դնում »: (Ա.Հ. 116),« Ասենք, որ մի քանի հոգի մի տեղ ընկերներ են ձեռք բերում, որոնցից յուրաքանչյուրն ամենալավն է դնում: նրա կարողությունը »(C 76):  Հաշվի առնելով այս մեկնաբանությունների ընդհանրությունը, կարելի է կարծել, որ «Գանձ» գրքի վրա մաթեմատիկական տեսանկյունից ազդել է «Արհեստի դիտարկումը» գիրքը:  Վերոնշյալ բառերի և տերմինների մեծ մասը այսօր չի օգտագործվում: Տերմինների և տերմինային բառերի դասակարգում:  Քանակական թվեր կօգտագործվեն մեր ուսումնասիրած գրքերում, որոնք, իհարկե, այդ գրքերի մաթեմատիկական տերմինաբանական համակարգի մաս են կազմում, բայց ստորև ներկայացված դասակարգման մեջ մենք կներառենք միայն այն թվերը, որոնք հատուկ օգտագործում են մեր ուսումնասիրած գրքերում: ,   հազարավոր (AH 3), թվային (AH 3), միլիարդներ (AH 4), միլիարդներ (AH 4), ավելին (AH 17, C 64), ձախ (AH 18), բաժանված (C 66), բարդ (C66), փորձված (C72), խառը (C66), -li- բաժանելի (C66), -elik- բարդ (C66), ազատ-բաժանարար (C66), 3. միաժամանակ նախածանց և վերջածանցային կետեր. անհավասարություն (AH 17), 4. Միջանկյալ միավորներ `-ac-- բազմապատկել (PC 32, C 64), բազմապատկել (C 65), -նշում` -բարձրացնել (PC 32), -at- - կտրել (PC 51, C 65), -dice: բազմապատկել (AH 35), 5. միևնույն ժամանակ միջանկյալ և վերջածանցային միավորներ. -Ոցն- և -ելի ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- և -ogh ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C 65 ), գ) բարդը կազմվում է բառակազմությամբ: բարդ (C66), փորձված (C72), խառը (C66), -li- բաժանվող (C66), -elik- բարդ (C66), չամրացված-բաժանվող (C66), 3. միաժամանակ նախածանց և վերջածանցներ. անհավասարություն (AH 17 ), 4. Միջանկյալ միավորներ. բազմապատկել (PC 32, C 64), բազմապատկել (C 65), -ինդիկացիա ՝ -բարձրացնել (PC 32), -at- - կտրել (PC 51, C 65),-զառ ՝ բազմապատկել (AH 35), 5. ժամը միևնույն ժամանակ միջանկյալ և վերջածանցային միավորները. -ոցն- և -էլի-բազմապատկիչ (C65), -atsn- և -ogh- բազմապատկիչ (C65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C65), գ) բարդ և բարդ ածանցյալները կազմված է բառակազմությամբ: բարդ (C66), փորձված (C72), խառը (C66), -li- բաժանվող (C66), -elik- բարդ (C66), չամրացված-բաժանվող (C66), 3. միաժամանակ նախածանց և վերջածանցներ. անհավասարություն (AH 17 ), 4. Միջանկյալ միավորներ. -At- բազմապատկել (PC 32, C 64), բազմապատկել (C 65), -նշում-ավելացնելու համար (PC 32), -at- կտրել (PC 51, C 65), - ծալել բազմապատկելու համար (AH 35), 5. միևնույն ժամանակ միջքաղաքային և վերջածանցային միավորներ. -ոցն- և -էլի-բազմապատկիչ (C65), -atsn- և -ogh- բազմապատկող (C65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C65), գ) բարդ և բարդ ածանցյալները կազմվում են բառակազմությամբ: բազմապատկել (C 65), -նշել-աճել (AH 32), -at- կտրել (AH 51, C 65), -dice բազմապատկել (AH 35), 5. միաժամանակ միջանկյալ և վերջածանցային միավորներ ՝ -ոցն- և -eli-multiplicative (C65), -atsn- և -ogh-multiplier (C65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C65), գ) բարդ և բարդ ածանցյալները կազմվում են բառակազմությամբ: բազմապատկել (C 65), -նշել-աճել (AH 32), -at- կտրել (AH 51, C 65), -dice բազմապատկել (AH 35), 5. միաժամանակ միջանկյալ և վերջածանցային միավորներ ՝ -ոցն- և -ելի ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- և -ogh ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C 65), գ) բարդը կազմվում է բառակազմությամբ: -otsn- և -eli- բազմապատկիչ (C65), -atsn- և -ogh- բազմապատկիչ (C65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C65), գ) բարդ և բարդ ածանցյալները կազմվում են բառակազմությամբ: բազմապատկել (C 65), -նշել-աճել (AH 32), -at- կտրել (AH 51, C 65), -dice բազմապատկել (AH 35), 5. միաժամանակ միջանկյալ և վերջածանցային միավորներ ՝ -ոցն- և -ելի ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- և -ogh ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C 65), գ) բարդը կազմվում է բառակազմությամբ: -otsn- և -eli- բազմապատկիչ (C65), -atsn- և -ogh- բազմապատկիչ (C65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C65), գ) բարդ և բարդ ածանցյալները կազմվում են բառակազմությամբ: բազմապատկել (C 65), -նշել-աճել (AH 32), -at- կտրել (AH 51, C 65), -dice բազմապատկել (AH 35), 5. միաժամանակ միջանկյալ և վերջածանցային միավորներ ՝ -ոցն- և -ելի ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- և -ogh ՝ բազմապատկող (C 65), -atsn- ած -s բազմապատկած (C 65), գ) բարդը կազմվում է բառակազմությամբ:   Ածանցը մասնակցում է բարդ ածանցի տիպի ստեղծմանը:  Այս խմբերի պատկանող մաթեմատիկական տերմինները չեն առանձնացվել մեր դասակարգման ընթացքում և տերմինային բառերը չեն տարանջատվել. դ) Բաղադրյալ տերմինների խմբում առանձնանում են երկբաղադրիչ, էներգետիկ, բազմանդամ ենթախմբերը ՝ ըստ բաղադրյալ տերմինի բաղադրիչների քանակի:   Ստորև ներկայացնում ենք բարդ մաթեմատիկական տերմինները բառաբառ ​​բառեր. 1. Կոմպոզիտային հայտի մաթեմատիկական տերմիններ բառի տերմինները. Ամբողջ թիվ (նախաբան), հաշվարկային արհեստ (PC1, C63), թվային արհեստ (PC2), ամբողջ թիվ (PC5, C64) ), Մասնակի համար (C66), բարդ թիվ (ԱՀ 10), բարդ թիվ (ԱՀ 10), բացառել (ԱՀ 11.1) Օրինակներում նշված տերմիններ բառերը Բառ բառերը օգտագործվել են համապատասխան գրքերի տարբեր էջերում, մենք հիմնականում նշել ենք մեկը ութ հարյուր երեք հազար: հարյուր հիսուն երկու (AH 37), երկու միլիարդ: հինգ հարյուր ութսուներկու միլիարդ: հարյուր և մեկ միլիոն: երկու հարյուր վաթսունյոթ հազար: հարյուր երեսուներկու (AH 42): որ մենք մաթեմատիկական տերմինաբանության համակարգում չենք ներառի քանակական թվեր, բացառությամբ նրանց, որոնք հատուկ օգտագործում են (հատուկ կիրառություն) վերոհիշյալ գրքերում ՝ յոթ հարյուր յոթանասունյոթ հազար երկու հարյուր երեսուն (ԱՀ 7), չորս միլիոն: ութ հարյուր երեք հազար: հարյուր հիսուն երկու (AH 37), երկու միլիարդ: հինգ հարյուր ութսուներկու միլիարդ: հարյուր և մեկ միլիոն: երկու հարյուր վաթսունյոթ հազար: հարյուր երեսուներկու (AH 42): հարյուր երեսուներկու (AH 42): որ մենք մաթեմատիկական տերմինաբանության համակարգում չենք ներառի քանակական թվեր, բացառությամբ նրանց, որոնք հատուկ օգտագործում են (հատուկ կիրառություն) վերոհիշյալ գրքերում ՝ յոթ հարյուր յոթանասունյոթ հազար երկու հարյուր երեսուն (ԱՀ 7), չորս միլիոն: ութ հարյուր երեք հազար: հարյուր հիսուն երկու (AH 37), երկու միլիարդ: հինգ հարյուր ութսուներկու միլիարդ: հարյուր և մեկ միլիոն: երկու հարյուր վաթսունյոթ հազար: հարյուր երեսուներկու (AH 42): հարյուր երեսուներկու (AH 42): որ մենք մաթեմատիկական տերմինաբանության համակարգում չենք ներառի քանակական թվեր, բացառությամբ նրանց, որոնք հատուկ օգտագործում են (հատուկ կիրառություն) վերոհիշյալ գրքերում ՝ յոթ հարյուր յոթանասունյոթ հազար երկու հարյուր երեսուն (ԱՀ 7), չորս միլիոն: ութ հարյուր երեք հազար: հարյուր հիսուն երկու (AH 37), երկու միլիարդ: հինգ հարյուր ութսուներկու միլիարդ: հարյուր և մեկ միլիոն: երկու հարյուր վաթսունյոթ հազար: հարյուր երեսուներկու (AH 42): հինգ հարյուր ութսուներկու միլիարդ: հարյուր և մեկ միլիոն: երկու հարյուր վաթսունյոթ հազար: հարյուր երեսուներկու (AH 42): հինգ հարյուր ութսուներկու միլիարդ: հարյուր և մեկ միլիոն: երկու հարյուր վաթսունյոթ հազար: հարյուր երեսուներկու (AH 42): Չափ և քաշի միավորներ:   «Արհեստների դիտում» և «Աշխարհի չափի, քաշի, թվերի և փողի գանձ» գրքերում օգտագործվել են չափի և քաշի տարբեր միավորներ:  Ստորև մենք նախ ներկայացնում ենք այդ գրքերում օգտագործվող հայերեն բացատրական բառարաններում ապացուցված չափի ված քաշի միավորները ՝ դրանք խմբավորելով ըստ փոխառված լեզուների 1: 1. Պարսկերեն փոխառված բառեր. Դրախմա (G 7, 8) - Պարոն derhām - քաշի չափ, դրամական չափման միավոր, թանկ (C16) միջին հայերենում - ոսկե ոսկի արծաթե կշիռ, գազ (G 28, AH 93) - պարսկերեն: gaz - երկարության, թղթի (C 30) չափման միավոր - միջին հայերենի թուխպրսկում: tuxt - քաշ (15. 449 գ), թուման (G 35, AH 80) - պարսկերեն: t ՝ mān ՝ պրսկ. Դրամ, միավոր ՝ 10 000 արծաթ կամ ոսկի դինար, տոկոս (G18) // տոկոս (G21) - ս.թ. šāhi (արքայական մետաղադրամի անվանումը) - պարսկական մանրադրամ, փող (C 33) - պարսկերեն: nūl - փոքր արժեք ունեցող շատ փոքր մետաղական մետաղադրամ, abasi (G 70) -1.Պարսկական արծաթե մետաղադրամ, 2. Հին վրացական արծաթե մետաղադրամ, 3. Անդրկովկասում, 20 կոպեկ արծաթ կամ պղինձ, Sarma- ից (AH 126), Sarmia- պարսկերեն: sār-maye - դրամական կապիտալ, 2. արաբերեն փոխառված բառեր. ղանթարն (Գ 9, 10, ԱՀ 143 ևն) - արաբերեն, թուրքերեն qantar, պարսկերեն ğentar. քաշի չափը ՝ 100 կգ, մսխալ (Գ 9) // մսղալ (Գ 12 , ԱՀ 135) - արաբ. mitğāl, պարսկերեն mesğal, թուրքերեն miskal - քաշը ՝ մոտ 1,5 և 4,8 գրամ, tult (C 14) - արաբերեն: tult - մեկ երրորդ, երրորդ մաս, ushur (C 30) -arab. us¯r, թուրք. öšür (տասանորդ տուրք) տասանորդ տուրքի երկրից, 3. Թուրքերեն փոխառված բառեր. ըստ (C 22) // ստակ (AH 80) - ամենափոքր տաջակ դրամ, գրուշեթ (C 42) - ղրուշ, ղուրուշ - տաճկ: guruš - Tachkan դրամ, Օխայ (AH ​​135) -Թուրք: Քաշը `1 կգ 225 գ, մանգո (AH 123) -Թուրք: մանգիր, երկարության չափման միավոր, 4. եվրոպական լեզուներից փոխառված բառեր. dukat (C 22) - daukat-ital միջին հայերենում: dukato - իտալական ոսկե մետաղադրամ, միավոր, flor (C32) - flor միջին հայերենում, florin - միջին լատինական florenus - եվրոպական արծաթե մետաղադրամ, marshmallow (C40, AH 80), օգտագործվել է narchil տարբերակը - միջին հայերենի marchil - (իտալ. Marsili) - եվրոպական արծաթե դրամ, fli (C 56) - տե՛ս flor, fiorin (C 71) - flor - իտալերեն: florino - մետաղադրամ, ֆրանս. ֆլորին - տարբեր արժեք ունեցող արծաթե մետաղադրամ, կախված երկրից ՝ ունցիա (C7, 8) // ունց (C27) // ունցիա (C10, 12) - ունցիան նույնն է ունցիան. 1. Եվրոպայում հին մետաղադրամների անվանումը, ունցիա, 2. քաշի միավոր, քարտ (AH 80) -ֆր. սայլի քարտ, 1 քարտը 50 կույտ է, ghitr (AH 93) - հուն. լիտր - 12 ունցիա քաշ, քաշի միավոր, լիրա (AH 97) - հին ֆր. լիվր, իտալ. լիրա - սկզբում որոշակի քաշ, հետագայում այդ քաշը, 5 լիրա 1 ունցիա է, Դինար (AH 97) - Դենար-լատինական դենար - տասնյակ, քաշը մեկ դրամ, 5. Ռուսերենից փոխառված բառեր. Արշին (C 30) - ռուսերեն: аршин - ռուսական երկարության երկարությունը, միացնել (C 36) - ռուսերեն: կոպեկ - ռուսական պղնձե մետաղադրամ: Բացի վերոնշյալ խմբերից, օրինակ, մեր ուսումնասիրած գրքերում կան չափի և քաշի մի շարք միավորներ, որոնք վկայված չեն հայերեն բացատրական բառարաններում, բայց բնօրինակներից 1 Գտնված չափի և քաշի միավորները երկու գրքերում հայտնաբերված հայերեն բացատրական բառարաններում խմբավորված էին միասին:  Նշենք, որ «Արհեստների դիտարկումը» գրքում դրանք անհամեմատ ավելի քիչ են:  Նրանց աղբյուրը բերված է օրինակների կողքին, որպեսզի դուք կարողանաք պատկերացում կազմել այս հարաբերակցության մասին: Հասկանալի է, որ դրանք քաշի միավորներ են, երբեմն միավորների դեպքում նշվում է, որ դրանք օգտագործվում են տեսական երկրներում, օրինակ ՝ Կշեռք (C9) // Կշեռք (C9, 10) // Կշեռք (C14): " Ամբողջ Իտալիայում Մեկ ֆունտն ունի 12 ունցիա »(C9),« Բաղդադը վաղվանից ունի 50 կոլոլակ, ինչը 75 դրամ է »(C20):  Եզրակացություն   Ուսումնասիրելով վերոհիշյալ գրքերի մաթեմատիկական տերմինաբանության համակարգերը ՝ կարելի է նշել, որ կան տերմիններ և բառեր, բառակապակցություններ, որոնք բնօրինակներում տրված գործածություններով կարող են համարվել մաթեմատիկական տերմինային բառեր:  Քննությունը ցույց է տալիս, որ երկու գրքերի մաթեմատիկական տերմինաբանության համակարգերի միջև ընդհանրություններ կան, օրինակ ՝ երկու դեպքում էլ թվաբանական նշաններ չեն օգտագործվում, Արհեստների գրքում փոքրաթիվ բառերը օգտագործվում են ցածր, շարժական տերմինների փոխարեն: 17), իսկ «Գանձ» –ում տրված բառերը օգտագործում են փոքր թիվ, մեծ թիվ (C 64) տերմինը, եթե «Արհեստների հաշվարկ» գրքում բազմապատկման տերմինի փոխարեն օգտագործված է բազմապատկման տառ (ԱՀ 34), փոխարեն բազմապատկիչ - բազմապատկման նամակ (ԱՀ 34), արտադրանքի փոխարեն ՝ բազմապատկած թիվ (ԱՀ 34), ապա «Գանձում» կան համապատասխանաբար բազմապատկող, բազմապատկած-բազմապատկած տերմիններ (C 65):  Բանաստեղծություններում օգտագործվող տերմինների մեծ մասը, բառերը տերմիններն այսօր չեն օգտագործվում, կամ Գ. Պետրոսյանը նշում է, որ մաթեմատիկական աշխատություններում օգտագործված տերմինների մեծ մասը, որոնք մեզ հասել են 17-ից 18-րդ դարերից, մտել են գիտական ​​բառարան հայոց լեզվի, «այն այսօր հաջողությամբ օգտագործվում է» 1:  Armenianամանակակից հայերենում հիմնականում օգտագործվում են վերոհիշյալ գրքերում օգտագործվող հետևյալ միավորները. Քաշ (C3), չափ (PC 51, C3), թիվ (PC 2), թիվ (C3), հանել (PC 17), բաժանել ( PC 51, C) 64), կանոն (AH 106), պակաս (C66), խնդիր (C73), քաշ (80), հավասարություն (AH17), մեծություն (AH17), լայնություն (C72), բաժանելի (C66), անհավասարություն (AH 17), բազմապատկել (AH 35), ամբողջ թիվ (AH նախաբան), մեծ թիվ (AH 17), փոքր թիվ (C 65), հավասար թիվ (AH 17), Պյութագորասի աղյուսակ (AH 32): Թվերն, իհարկե, օգտագործելի են, բացառությամբ միլիարդների, միլիարդներ (AD 42), իսկ «ավոր» ածանցով ածականներն օգտագործվում են տարիներից ՝ միավորներ, տասնյակներ, բացառությամբ միլիարդների, միլիարդների (AD 4): Տերմինների և տերմինային բառերի բառաբանական ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հնարավոր է տարբերակել պարզ, ածանցյալը (նախածանց, վերջածանց, միևնույն ժամանակ նախածանց և վերջածանց, միջերեսային, միևնույն ժամանակ միջքաղաքային և վերջածանցային միավորներ) և բարդ խմբեր (բարդ երկբառ միավոր), բազմանդամ   Գրքերում օգտագործված չափի և կշռի միավորները, որոնց մասին տեղեկատվություն են տրամադրում հայերենի բացատրական բառարանները, ծագում են պարսկերեն, արաբերեն, թուրքերեն, եվրոպական լեզուներից, ռուսերենից:   Համեմատաբար մեծ խմբերը պարսկերենից և եվրոպական լեզուներից փոխառված միավորներն են, ռուսերեն երենից փոխառված միավորների քանակը չափերով և քաշով ամենափոքրն է: Թամարա Պողոսյան ԱՇԽԱՐՀԻ ԱՌԱԻՆ Տպագրված գրքերի մաթեմատիկական տերմինոլոգիական համակարգերի համեմատական ​​քննություն Հիմնաբառեր. 17-րդ դար, ամբողջ աշխարհում, «Բոլոր արհեստները «Կատարյալ», «Չափի, քաշի, ամբողջ աշխարհի դրամների գանձ» , ։

Սույն աշխատանքը նվիրված է աշխարհաբար առաջին տպագիր գրքերի, մասնավորապես «Արհեստ համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  (1675),  «Գանձ  չափոյ, կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  (1699)  երկերի  մաթեմատիկական  տերմինաբանական  համակարգերի  համեմատական  քննությանը։
   Այս  գրքերում  գործածված  մաթեմատիկական  տարաբնույթ  տերմինների  և  տերմինային  բառերի  համեմատական  քննության  արդյունքում  պարզ  է  դառնում,  որ  դրանցում  առկա  են  թե՛  ընդհանուր  եզրեր,  թե՛  տարբերություններ,  որոնք  ներկայացվել  են  աշխատանքում։
  Երկերում կիրառված տերմինների և տերմինային բառերի մեծ մասն այսօր գործածական չէ։
   Տերմինների և տերմինային բառերի բառակազմական քննությունը ցույց է տալիս, որ նրանց մեջ հնարավոր է  առանձնացնել պարզ, ածանցավոր և բաղադրյալ խմբեր։
  Ածանցավոր և բաղադրյալ խմբերը բաղկացած են համապատասխան ենթախմբերից։
   Վերոհիշյալ  գրքերում  գործածված  և  հայերենի  բացատրական  բառարաններում  վկայված  չափի  և  կշռի  փոխառյալ միավորները դասակարգվել են ըստ փոխատու լեզուների։
  Այդ միավորները ծագում են պարսկերենից,  արաբերենից, թուրքերենից, եվրոպական լեզուներից, ռուսերենից։
  Համեմատաբար մեծ խմբեր են կազմում պարսկերենից  և  եվրոպական  լեզուներից  փոխառյալ  միավորները,  ռուսերենից  փոխառյալ  չափի  և  կշռի  միավորների  թիվն ամենափոքրն է։
