ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՄԵԴԻԱՅԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԾԻՔԻՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՎՐԱԱրդի պայմաններում սոցիալական մեդիայի (սոցիալական ցանցեր, բլոգոսֆերա) միջոցով մարդկանց հաղորդակցման և տեղեկատվության փոխանցման գործընթացն աննախադեպ ծավալների է հասել։
  Միևնույն ժամանակ, քանակական իմաստով սոցիալական ցանցերի ընդլայնման և դրանցում մարդկանց շփման երևույթի քանակական կողմը հաճախակի ստվերում է այդ երևույթի որակական հատկանիշներնու հետևանքները, այն է` սոցիալական մեդիայի ազդեցության արդյունքում հանրայինկարծիքի  ձևավորումն  ու  փոփոխումը,  ավանդական  ԶԼՄ-նների  հետ  սոցիալականցանցերի մրցակցումն ու որոշ առումներով ավելի արդյունավետ գործառնումը։
 Մասնավորապես, այսօր շատ տարածված է կարծիքի առաջնորդների` քաղաքական գործիչների, վերլուծաբանների, լրագրողների, փորձագետների կողմից անձնական  կարծիքի  ներկայացումը  ոչ  թե  ավանդական  ԶԼՄ-ներով,  այլ  սոցիալականցանցերի  հարթակներում`  ֆեյսբուքյան  կամ  թվիթերյան  էջերում։
   Այս  կարծիքները,լինելով  այլոց  գրառումներից  գրեթե  ոչնչով  չտարբերվող  սուբյեկտիվ  կարծիք,անմիջապես լայն տարածում են ստանում, և ավանդական ԶԼՄ-ները վերատպագրումեն` ուղղակիորեն ազդելով հանրային կարծիքի ձևավորման վրա։
 Անհրաժեշտ է պարզել, թե ինչու են հասարարական կարծիքի ձևավորման վրաազդելիս դիմում սոցիալական մեդիայի հնարավորություններին, և ինչպես են դրանքգործառնում` ի համեմատություն ավանդական ԶԼՄ-ների։
 Կարևոր է ուսումնասիրել այն տարաբնույթ հնարները (տեխնիկական, բովանդակային,  պատկերային,  և  այլն),  որոնք  կիրառվում  են  սոցիալական  ցանցերում`կարծիքների արտահայտման, լայն լսարանի ուշադրությունը գրավելու վրա։
 Նկատվել է նաև մեկ այլ հետաքրքիր հանգամանք. հաճախ ոչ միայն սոցիալական մեդիան է նախընտրելի համարվում և դառնում տեղեկատվության տարածմանառաջնային աղբյուր, այլև հակառակը. այն դառնում է ավանդական ԶԼՄ-ների հարթակ` տեղեկատվության տարածման, հրապարակումների քննարկման և հետադարձկապի հաստատման համար։
 Միջազգային և ազգային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ սոցիալական մեդիայի հարթակն ակտիվորեն օգտագործվում է նախընտրական քարոզարշավներում, օրենսդրական նոր նախաձեռնությունների քննարկման համար՝ քաղաքական և այլ գործիչների կողմից իրենց անձնական կարծիքը հրապարակայնորենհայտնելու, պաշտոնական կարծիքի հետ համադրելու նպատակով։
 Միևնույն  ժամանակ,  սոցիալական  ցանցերում  այս  կամ  այն  գործչիներկայությունը նաև կարող է նպաստել իր իմիջին` վկայելով նրա «ժամանակակից»,«տեղեկատվական գործընթացներում մշտապես լինելու մասին։
  Նույնը վերաբերում էնաև գերատեսչություններին։
 Արդիական հարցերից է համացանցային տեղեկատվության և, մասնավորապես,սոցիալական մեդիայի օրենսդրական կարգավորման հարցը։
 Այս  և  մի  շարք  այլ  երևույթների  քննարկումն  ու  կիրառումը  տեղեկատվականքաղաքականության մեջ գիտական և կիրառական կարևոր հիմնախնդիրներից է։
 Անընդհատ  համաշխարհայնացվող  աշխարհը  ներթափանցում  է  տեղեկատվական  հասարակության  ձևավորման  դարաշրջան։
   Ինչ  ասել  է  տեղեկատվականհասարակություն։
   Դա  այն  հասարակությունն  է,  որտեղ  վճռորոշ  դեր  են  խաղումգիտելիքի ու տեղեկատվության ձեռքբերումը, մշակումը, պահպանումը, փոխանցումը,տարածումն ու օգտագործումը ոչ միայն ավանդական ԶԼՄ-ների, այլև սոցմեդիայիմիջոցով, որն, ի դեպ, նոր տեխնոլոգիաների շնորհիվ անընդհատ կատարելագործվում է [1]։
 Սոցիալական մեդիան և ցանցերը փոխում են նորության ստեղծման և տարածման ձևը։
  Դրանք ազդում են ԶԼՄ-ների վրա երեք ձևով, այն է՝1. բովանդակության ստեղծման, 2. տեղեկատվության բաշխման և հաղորդման, 3. տեղեկատվության փնտրելու, ստանալու և հասանելիության գործիք դառնալուեղանակով [2]։
 Ուստի սոցիալական մեդիան ավելի շատ բազմազանության և բազմակարծության  հնարավորություն  է  տալիս,  քան  ավանդականները։
   Այսօր  ոչ  միայն  կառավարություններն են ձևավորում համացանցային իրականությունը, այլև քաղաքացիականհասարակությունը, արդյունաբերությունը, մեդիա ընկերությունները, լրագրողները ևբլոգերները, ինչպես նաև սոցցանցերի օգտատերերն են իրենց դերակատարությամբձևավորում ապագայի համացանցը։
  Այս տեսանկյունից հրատապ է դառնում «հավաքական պատասխանատվությունը» և մեդիագրագիտությունը։
 Ներկայումս գործող սոցիալական ցանցերից Հայաստանում առավել տարածումունեն «Facebook»-ն ու «Twitter»-ը [3]։
  Ենթադրելի է, որ մյուս սոցիալական ցանցերումտեղի  ունեցող  զարգացումները  մասամբ  են  հայտնի  հայաստանյան  հանրությանը։
 Օրինակ՝ «Odnoklassniki.ru» և «Vkontakte.ru» կայքերը, որոնք նույնպես շատ տարածված են Հայաստանում, հանրային ընկալման վրա ազդեցություն ունեցող գործընթացներում ներգրավված չեն, ինչը հիմնականում կապված է այդ սոցիալական ցանցերումանհրաժեշտ գործիքակազմի բացակայությամբ։
  Twitter-ը, որն աշխարհում մի քանիհարյուր  միլիոն  օգտատեր  ունի,  Հայաստանում  նույնպես  իր  տարածվածության  ևզարգացվածության  տեսանկյունից  զիջում  է  «Facebook»-ին։
   Այն  հիմնականում  այլցանցերում  ակտիվության  վերաբերյալ  տեղեկատվության  տարածման  միջոց  է։
 Չնայած  քաղաքացիական  տարբերշարժումների  ու  նախաձեռնություններիֆեյսբուքյան  և  թվիթերյան  էջերը  հաճախ  հանդես  են  գալիս  փոխկապակցվածկերպով։
 Անդրադառնալով սոցիալական մեդիայի հնարավորություններին ու հայաստանյան  իրականության  մեջ  հասարակական  կարծիքի  ձևավորման  և  ուղղորդմանտեսանկյունից  դրա  կիրառման  արդյունավետությանը`  առանձնացնենք  մի  քանիհարցեր և փորձենք տալ դրանց պատասխանները։
  Ի՞նչ արդյունավետություն են ունեցել  քաղաքացիական  շարժումները՝  հասարակական  լայն  հնչեղություն  ունեցողխնդիրները  տեղափոխվելով  վիրտուալ  հարթակներ,  որքանո՞վ  են  արդյունավետ  ևնպատակային  օգտագործվել  և  օգտագործվում  ցանցային  հաղորդակցության  հնարավորությունները։
   Սոցիալական  մեդիայի  հնարավորությունները  և  ազդեցությունը  հասկանալուհամար թվարկենք մի քանի հանրային շարժումներ, որոնք սկիզբ են առել համացանցում և ունեցել են հաջողություններ իրական կյանքում` հանրային կարծիքի ձևավորման և այն կապիտալիզացնելու առումով։
  Բերենք մի քանի օրինակներ՝ «Մոսկվա»  կինոթատրոնի  ամառային  դահլիճի  պաշտպանություն».Շարժման մասնակիցներին 2010 թ. գարնանը հաջողվեց կասեցնել ամառային դահլիճը քանդելու և դրա տեղը եկեղեցի կառուցելու՝ կառավարության որոշումը։
 Օտարալեզու դպրոցների վերաբացման դեմ շարժում. 2011 թ. նախաձեռնողներին  հաջողվեց  հասարակության  շրջանում  կես  տարվա  ընթացքում  այսթեման դարձնել ամենաքննարկվողներից մեկը, բավականին լուրջ փոփոխություններմտցնել ԱԺ-ում քննարկման դրված օրենսդրական փաթեթում, բայցևայնպես, օրենքիընդունումն ամբողջությամբ կասեցնել չհաջողվեց։
 Հղի կանանց նպաստների փոփոխության դեմ բողոքի շարժումը. Կառավարության համապատասխան որոշումը բողոքի ալիք բարձրացրեց հղի կանանցև  նրանց  աջակիցների  շրջանում։
   Խումբն  աճեց  անասելի  տեմպերով՝  իր  մեջ  ներգրավելով  ինչպես  հիմնական  շահառուների,  այնպես  էլ  մտահոգ  քաղաքացիների,որոնք  անմիջապես  դրսևորեցին  կոնկրետ  գործողություններ՝  ցույցերի  անցկացում,ԶԼՄ-ներում հարցի ակտիվ արծարծում և այլն։
 Թռչկանի ջրվեժի պաշտպանությանն ուղղված շարժումը. Ակտիվիստներին հաջողվեց ստիպել կառավարությանը՝ փոխելու Թռչկանի ջրվեժի վերաբերյալորոշումը և դադարեցնելու այնտեղ ՀԷԿ-ի կառուցումը։
 Երևան քաղաքի Մաշտոցի պուրակում կանաչ տարածքների հաշվինխանութներ կառուցելու դեմ պայքարը տևեց մի քանի ամիս՝ ավարտվելով պուրակում խանութների ապամոնտաժմամբ։
 «Էլեկտրիկ Երևան» նախաձեռնությունը. Օգտագործելով Սոցմեդիայիհնարավորությունները,  ակտիվիստները  հասան  նրան,  որ  համացանցից  շարժումըտեղափոխվեց  փողոց`  ստանալով  մեծ  հնչեղություն։
   Գործընթացը  տևեց  մոտ  մեկամիս,  իսկ  արդյունքում  էլեկտրաէներգիայի  թանկացում  տեղի  չունեցավ  այնպես,ինչպես նախատեսված էր։
  Նույն խմբի գործողությունները զսպեցին նաև ջրի թանկացման որոշումը։
 «Ընդդեմ կենսաթոշակային 5 %-ի պարտադիր վճարին» խմբի համացանցային բողոքի էներգիայի կուտակումները վերջապես դուրս եկան փողոց։
  Ցուցարարների հետ հանդիպումներ ունեցան տարբեր պաշտոնյաներ՝ ընդհուպ երկրի այնժամանակվա վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը։
  Շարժումը հաջողված էր այնքանով,որ,  իտարբերություն  մասնավոր  հատվածի,  «պարտադիր»  բաղադրիչը  տարածվեցմիայն պետական սեկտորի աշխատակիցների վրա։
  Հովիկ Աբրահամյանի արտահայտությունը,  թե  կենսաթոշակների  5  %-ի  պահումը  կլինի  «պարտադիր  և  ոչ  պարտադրված», մեծ տարածում գտավ համացանցում, ու վերածվեց մեմի։
 «Ընդդեմ տրանսպորտի թանկացման» շարժումը կրկին հաջողվեց ևստիպեց  պատասխանատու  պաշտոնյաներին  հրաժարվել  հասարակական  տրանսպորտը 150 դրամ սահմանելու որոշումից։
 Բերված  օրինակները  հավաստում  են,  որ  սոցմեդիան  ուղղակիորեն  ազդում  էհանրային կարծիքի ձևավորման, իսկ որոշ դեպքերում՝ որոշումների կայացման վրա։
 Հայաստանյան  իրականության  մեջ  սոցցանցերի  զարգացման  սկզբնականշրջանում  ԶԼՄ-սոցցանց  հարաբերության  մեջ  փոխներթափանցում  տեղի  ունեցավ։
 Եթե 2010-2011 թթ. հայաստանյան ԶԼՄ-ները սոցցանցում փորձում էին գրավել հնարավորինս մեծ լսարանի, ապա հետագայում սկսեցին արձագանքել ֆեյսբուքյան բովանդակությանը՝ դրանց հիման վրա հրապարկումներ պատրաստելու, դրանք պարզապես արտատպելու և այլ եղանակներով։
 Օրինակ «Ազատություն» ռադիոկայանն ունի ամենշաբաթյա ծրագիր, որը կոչվում է «Ֆեյսբուքյան ասուլիս»։
  Տաղավարում հանդիպման հյուրի հետ քննարկվում ենշաբաթվա  ընթացքում  սոցցանցերում  ակտիվորեն  արծարծված  խնդիրները,  այնուհետև  հարց-պատասխան  ձևաչափով  ֆեյսբուքյան  օգտատերերը  հնարավորությունեն ունենում իրենց հարցն ուղղելու հանդիպման հյուրին։
  Այսինքն ցանցային հասարակության հետ ապահովվում է կապ։
 Հանրային ռադիոն նույնպես ունի հաղորդում, որը կոչվում է «Ֆեյսբուքյան Հայաստան» [4]։
  Այստեղ հրավիրված հյուրերն ուղիղ եթերով քննարկում են շաբաթվաիրադարձությունները  և  ուղիղ  հեռախոսակապով  պատասխանում  են  ռադիոունկնդիրների հարցերին։
 Էլեկտրոնային լրատվամիջոցներից շատերն ունեն «Բլոգ» բաժին, որտեղ հրապարակվում  են  սոցցանցերից  վերցված  օգտատերերի  գրառումներն  այս  կամ  այնխնդրի  վերաբերյալ։
   Նմանատիպ  պրակտիկա  կիրառվեց  նաև  տպագիր  մամուլում։
 Այստեղ, մի կողմից, սոցիալական ցանցը հանդես է գալիս որպես միջոց ավանդականլրատվամիջոցների և հանրային մեծ լսարանի հետ շփումների համար, մյուս կողմից՝սոցմեդիայի տիրույթում քննարկված, հասարակական հնչեղության ստացած խնդիրները  երկրորդ  կամ  երրորդ  հերթով  (կամ  ձեռքով)  շրջանառվում  են  արդեն  այլհարթակներում՝ ուղղակիորեն ազդելով հասարակական կարծիքի ձևավորման վրա։
 ԵԱՀԿ  Երևանի  գրասենյակի  աջակցությամբ  2013  թ.  ֆեյսբուքյան  տարբերօգտատիրական խմբերում անցկացվեցին հարցումներ, որոնք ի թիվս այլ իրողությունների, բացահայտեցին ուշագրավ մի հանգամանք, որը վերաբերում է հենց լրագրողների և ԶԼՄ-ների՝ ցանցային կոնտենտներն օգտագործելու վերը նշված խնդրին։
 Նախքան այդ, ելնելով այն բանից, որ ԶԼՄ-ներին այս ցանց է ուղղորդել ակտիվ ումեծ լսարան ձեռքբերելու խնդիրը, թվում էր, որ ԶԼՄ ներկայացուցիչները Ֆեսյբուքսոցցանցը  հիմնականում  պետք  է  օգտագործեին  տեղեկատվության  տարածմանհամար։
  Սակայն պարզվեց, որ լրագրողական խմբի մեծ մասn օգտվում է Ֆեյսբուքիցտեղեկատվության ստացման, այլ ոչ թե տարածման համար։
  Արյդունքներից հետևումէր, որ հարցված լրագրողների համար Ֆեյսբուքը գլխավորապես ծառայում է որպեստեղեկատվության աղբյուր [5]։
 Լայն լսարանի ուշադրությունը գրավելու համար սոցցանցերում մեծ ազդեցություն ունի լուսանկարների և տեսանյութերի տարածումը։
  Լուսանկարի՝ ժամանակինտեղադրումը թույլ է տալիս ապահովելու ավելի մեծ հաճախելիություն տվյալ էջի, իսկսոցիալական  ցանցերի  միջոցով՝  նաև  կայքերի  համար։
   Տեսանյութերը  թեպետտարածվում են հիմնականում «ՅուԹյուբ» («YouTube») սոցցանցի միջոցով, սակայնայսօր արդեն հնարավոր է դարձել սոցիալական այլ ցանցերում սեփական արտադրության տեսանյութերը հանրայնացնել, ինչպես նաև տարածել յություբյան տեսահոլովակները։
  Աղմկահարույց տեսանյութերը սոցիալական ցանցերում առիթ են դառնում  ծավալուն  քննարկումների,  հատկապես  Ֆեյսբուքում,  հետո  տեղափոխվում  ենավանդական  մեդիա՝  թերթեր,  այդ  թվում  նաև  էլեկտրոնային,  ապա  հեռուստատեսություն, ռադիո և այլն։
  Այժմ սոցցանցում արդեն հասանելի է «ուղիղ եթեր» հավելվածը, ինչն ավելի դինամիկ է դարձնում տեղակատվության փոխանցումը։
 Այս գործիքակազմը մեծ հնարավորություն է ստեղծում հասարակական-քաղաքական ցանկացած իրադարձությունն ավելի արագ, թեկուզև անմշակ ու չմեկնաբանված, հասցնելու թե՛ թիրախային, և թե՛ ավելի լայն լսարանին։
  Այս տեսանկյունից համացանցը,  մասնավորապես  սոցմեդիան,  օգտագործվում  է  որպես  նախընտրականարշավների  ու  քաղաքական  այլ  միջոցառումների  միջոց՝  հավաքների,  ցույցերի,պիկետների  ժամանակ։
   Այս  հարթակը  յուրօրինակ  «ջերմաչափ»  է՝  այս  կամ  այնօրենսդրական  նախաձեռնության,  կարգի  ու  որոշումների  նկատմամբ  հասարակական ընկալումներն ու վերաբերմունքը չափելու համար։
  Օրինակները բազմազան են։
 Ելնելով  սոցմեդիայի՝  հասարակական  կարծիքի  ձևավորման,  փոփոխման,ուղղորդման  վրա  ազդելու  հնարավորություններից,  առաջանում  է  նաև  կեղծ  տեղեկություն (fake news) տարածելու ռիսկը։
  Այս առումով դրա վերահսկողությունն ապահովելու, այդ թվում` տեխնիկապես որևէ համակարգով ստուգելու, արգելելու, դրա հետկապված  ռիսկը  նվազեցնելու  հնարավորությունը  խնդրահարույց  է։
   Անգամ  ՀՀ«Տեղեկատվության ազատության մասին» և «ԶԼՄ-ների մասին» օրենքներում սոցմեդիայի տեղեկությունների, այդ թվում` նաև կեղծ տեղեկատվության տարածման վերաբերյալ կարգավորումներ չկան։
  Սոցցանցերում հրապարակված մտքերը համարվումեն անհատական կարծիքներ, որոնք արտահայտելու արգելքը խոսքի ազատությանխոչընդոտում է։
  Հայաստանի Հանրապետությունն ընդունել է Մարդու իրավունքներիեվրոպական  կոնվենցիան,  որում  ասվում  է.  «Յուրաքանչյուր  ոք  ունի  ազատորենարտահայտվելու իրավունք։
  Այս իրավունքը ներառում է սեփական կարծիք ունենալու,տեղեկություններ և գաղափարներ ստանալու և տարածելու ազատությունը` առանցպետական մարմինների միջամտության և անկախ սահմաններից» [6]։
  Կեղծ տեղեկության տարածումն այս պարագայում կարող է հավասարակշռվել միայն դրան հակառակ՝ նույն սոցմեդիայում իրական տեղեկությունների ավելի ակտիվ տարածումներով։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՀայաստան»«Ֆեյսբուքյան[1]  Webster  F.,  Theories  of  the  Information  Society,  Third  Edition,  London  and  NY։
 [2] Բայադյան Հ., Ժամանակակից տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների  տարածումը  և  զարգացումը  Հայաստանում,  Երևան,  «Նորավանք»  ԳԿՀ,2005։
 [3] Facebook in Armenia։
  Users and Using, Results of Surveys Among Facebook Users inURL։
  https։
 //www.osce.org/yerevan/108535?download=true (Accessed։
  16.10.2017).https։
 //www.facebook.com/%D5%96%D5%A5%D5%B5%D5%BD%D5%A2%D5%B8%D6%8 1820988144784877/ (Accessed։
  12.09.2017)։
 [5] Սոցիալական մեդիան տեղեկատվության աղբյուր հայաստանյան լրատվամիջոցների համար. Ձևավորվող ստանդարտներ և կիրառվող պրակտիկա։
  ԵԱՀԿ Երևանյան գրասենյակ, 2014 թ, էջ 4-5։
 [6] Կոնվենցիա մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին փոփոխված 11-րդ արձանագրությամբ, 4 նոյեմբերի, 1950 թ., Հռոմ, URL։
  http։
 //pmg.am/images/convention_human_rights.pdf (Accessed։
  03.11.2017)։
 URL։
 կայքէջ,Սարոյան ՎահագնՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՄԵԴԻԱՅԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԾԻՔԻՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՎՐԱԲանալի բառեր՝ սոցիալական մեդիա, ավանդական ԶԼՄ, հասարակական կարծիք,հասարակություն։

Հոդվածում արծարծվում է սոցիալական մեդիայի ազդեցությունը հասարակական կարծիքի ձևավորման, փոփոխման և ուղղորդման վրա։
  Անհրաժեշտ է պարզել,  թե ինչու են հասարարական կարծիքի ձևավորման վրա ազդելիս դիմում սոցմեդիայի  հնարավորություններին,  և  ինչպես  են  դրանք  գործառնում`  համեմատած  ավանդական ԶԼՄ-ների հետ։
  Սոցմեդիան հանդես է գալիս որպես ավանդական լրատվամիջոցների և հանրային մեծ լսարանի հետ շփումների միջոց, ինչը ուղղակիորեն ազդում  է հասարակական կարծիքի ձևավորման վրա։
