ՀԱՅ ԿԻՆՈՅԻ ԵՎ ԹԱՏՐՈՆԻ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԵՐՋԻՆ ՀՆԳԱՄՅԱԿՈՒՄ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸՔննադատությունն  այն  կարևոր  գործոններից  է,  որը  կարող  է  շարժիչ  ուժ  դառնալ  ցանկացածբնագավառի զարգացման գործում։
  Նույն պատճառով լրագրության մեջ ևս քննադատությունը պետք էիր ուրույն տեղն ունենա, հատկապես եթե խոսքը վերաբերում է արվեստին և արվեստի քննադատությանը։
 Շատ  տեսաբաններ  քննադատությունը  դիտարկում  են  որպես  «գնահատական»,  իսկ  ուրիշները՝«գնահատելու  ունակություն»։
   Սակայն  քննադատությունը  միայն  աշխատանքի  գնահատումը  չէ։
   Այնավելի շուտ ճանաչողական-կողմնորոշիչ գործունեություն է, որը ոչ միայն գնահատում է աշխատանքը,այլև  հասարակության  մեջ  ձևավորում  գնահատողական  վերաբերմունք  դեպի  տարբեր  մշակութայիներևույթներ։
  Ինչպես նշում է քննադատ Ն. Շելգունովը, «քննադատական մտքի հզորությունը չի կայանում նրանում, որ այն վերլուծում է երևույթը, այլ նրանում, որ այն ստիպում է Ձեզ մտածել»1։
 Ըստ  ֆրանսիացի  փիլիսոփա  Ռոլան  Բարտի՝  քննադատությունը  բաղկացած  է  5  ասպեկտից,որոնցից անգամ մեկի բացակայությունը կարող է մեծապես ազդել քննադատության որակի վրա2։
  Այդասպեկտները հետևյալն են՝1.  Ճշմարտանմանություն։
   Քննադատի  խոսքը  պետք  է  վստահություն  ներշնչի,  և  ընթերցողըչպետք է անգամ կասկած ունենա քննադատի իրավացի լինելու մեջ։
 2.  Օբյեկտիվություն։
   Քննադատը  չպետք  է  կողմնապահություն  անի։
   Այդ  դեպքում  քննադատությունը կվերածվի մեկնաբանության։
 3.  Ճաշակ։
  Քննադատը պետք է կարողանա տարբերել արվեստը մասսայական մշակույթից։
 4.  Պարզություն։
   Քննադատի  լեզուն  պետք  է  հնարավորինս  պարզ  և  հասկանալի  լինի,  որպեսզինրա քննադատությունը հասանելի լինի բոլորին։
 5.  Ասիմվոլիա։
  Քննադատը պետք է կարողանա հասկանալ նշանները և օգտագործել դրանք։
 Քննադատությունը՝ որպես լրագրության հատուկ ստեղծագործական տեսակ, կատարում է ոչ միայն տեղեկատվական, այլև կրթական, ճանաչողական գործառույթներ։
  Դրա ֆունկցիան չի սահմանափակվում  միայն  ֆիլմերի  և  ներկայացումների  թերություններն  ու  առավելությունները  շեշտելով։
   Այսինքն՝  քննադատության  ուղղվածությունը  չպետք  է  լինի  միայն  դեպի  կինոն  ու  թատրոնը,  այլև  դեպիհասարակությունը։
  Քննադատությունն ունի շատ կարևոր մի խնդիր՝ ազդեցություն ունենալ հասարակության՝ արվեստի մասին պատկերացումների և արժեհամակարգի վրա։
 Դիմելով անցյալին՝ կարելի է նշել, որ խորհրդային հասարակությունում քննադատությունը լրագրության կարևորագույն մասերից մեկն էր։
  Չնայած նրան, որ այդ շրջանում քննադատությունը քարոզչական մեքենայի կարևորագույն մասնիկ էր, այն միշտ եղել է ցանկացած պարբերականի անբաժանելիմաս, դրա մշակութային արժեհամակարգի նշան։
 Խորհրդային  Միության  փլուզումից  հետո  հետխորհրդային  երկրներում  քննադատությունը  որոշչափով  հետընթաց  ապրեց։
   Տեսաբանները  կինոյի  և  թատրոնի  ոլորտում  նկատված  հետընթացը  կապում  են  հենց  քննադատության  որակի  անկման  հետ։
   Տեղի  ունեցավ,  այսպես  կոչված,  գեղարվեստական  քննադատության  մուտացիա։
   Քննադատության  սկզբունքները,  մեթոդները,  թեմատիկ  դաշտը,ժանրային կառուցվածքն ամբողջովին փոխվեցին։
  Տպագիր մամուլում նվազագույնի հասավ վերլուծական  և  գրական-գեղարվեստական  ժանրերի  օգրագործումը։
   Քանի  որ  կար  ժուռնալիստիկան  մասսայական  մշակույթին  միացնելու  միտում,  նկատելի  դարձավ  հեղինակների  պակաս։
   Հեղինակային  լրագրությամբ  սկսեցին  զբաղվել  անհատներ,  ովքեր  իրենց  պատրաստած  նյութերում  հավելում  էին  նաևսեփական կարծիքը։
  Այդ իսկ պատճառով քննադատների, կինոյի և թատրոնի մասնագետների կարիքըխմբագրություններում նվազեց։
  «Թատերական քննադատություն» և «կինոքննադատություն» տերմիններին  փոխարինեցին  «թատերական  ժուռնալիստիկա»  և  «կինոժուռնալիստիկա»  տերմինները։
   Սա2 Տե՛ս Барт Р., Критика и истина, Москва, 1987։
 կայն  ժամանակի  ընթացքում  (1990-ական  թթ.  վերջերին  և  2000-ական  թթ.  սկզբներին)  նորից  սկսեցզգացվել  քննադատության  կարիքը։
   Հենց  այս  ժամանակ  «արվեստի  քննադատության»  փոխարենսկսեց առաջ մղվել «արտ-ժուռնալիստիկա» տերմինը, որն ավելի լայն հասկացություն է, քան քննադատությունը։
  Այն ներառում է և՛ քննադատություն, և վերլուծություն, և՛ գրական-գեղարվեստական ոճ։
 Այսպիսով,  որոշակի  վերափոխումներից  հետո  այսօր  առկա  է  քննադատության  նոր  ոլորտ,  որիառջև դրված են նոր խնդիրներ։
  Հետևաբար, քննադատության ավելի բարդացված համակարգը ենթադրում է առավել մեծ ազդեցություն կինոյի և  թատրոնի ոլորտի, ինչպես  նաև դրա վերաբերյալ հասարակության պատկերացումների և արժեհամակարգի վրա։
 Խորհրդային  Միության  փլուզումից  հետո  Հայաստանը,  այլ  հետխորհրդային  երկրների  նման,նույնպես մեծ կորուստներ ունեցավ քննադատության բնագավառում։
  Իհարկե, ժամանակի ընթացքումորոշակի  առաջընթաց  եղավ,  սակայն  դիտարկելով  դրությունը  2010-2015  թթ.-ին՝  կարելի  է  փաստել,որ հայկական քննադատական միտքը դեռ կատարելագործման կարիք ունի։
 Ամենամեծ բացերից մեկը, ըստ իս, այն է, որ չկան համապատասխան մասնագետներ։
  Քիչ են մշակութային և հատկապես կինոյի և թատրոնի ոլորտում մասնագիտացող լրագրողները, այդ պատճառովնրանց քննադատությունները ոչ միայն որակյալ չեն, այլև ի զորու չեն որևէ ազդեցություն ունենալ։
  Իսկկինոգետների  ու  թատերագետների  քննադատությունները  հաճախ  զուրկ  են  լրագրողական  լեզվից  ևարտահայտչամիջոցներից։
  Դրանք չափազանց մասնագիտական են և այդ պատճառով ոչ հանրամատչելի։
  Օրինակ՝ թատերագետ Լևոն Մութաֆյանը հաճախ քննադատություններ էր հրապարակում տարբեր թերթերում և կայքերում, որոնք հիմնականում գրված էին բարդ մասնագիտական լեզվով և չափազանց ծավալուն էին։
  Վառ օրինակ է նրա գրախոսությունը Տիգրան Գասպարյանի «Ջոն արքա» ներկայացման մասին1։
  Ծավալուն այս գրախոսությունն անդրադառնում է այնպիսի մանրամասների և բեմական նրբությունների, որոնք կարող են անհասկանալի լինել ընթերցողին։
 Երիտասարդ  սերունդը  նույնպիսի  քննադատության  ուղին  է  բռնում,  օրինակ՝  ԵԿԹՊԻ  ուսանողՏիգրան  Մարտիրոսյանի  «Ես  միայն  զանգահարելու  եմ  եկել»  ներկայացման  գրախոսությունը,  որըհրապարակվել է «Ազգ» պարբերականում2։
  Երիտասարդ թատերագետը փորձել է նյութում տեղավորելիր ուսումնառության տարիներին սովորած մասնագիտական գիտելիքները՝ ընդհանրապես հաշվի չառնելով, որ ընթերցողների մեծամասնությունն այլ մասնագիտության տեր են և նրանց առավել մատչելիտեղեկություն է հարկավոր։
 Թերևս, նյութերում լուրջ թերություն է նաև այն, որ քննադատությունների հիմքում հաճախ անձնական ամբիցիաներն են  քննադատվող գործչի նկատմամբ։
  Սա բավական տարածված  երևույթ է, որնկատելի  է  և՛  կինոգետնետի  ու  թատերագետների,  և՛  լրագրողների  քննադատություններում։
   Վերընշված օրինակում նույնպես նկատելի է Լևոն Մութաֆյանի բացասական վերաբերմունքը «Ջոն արքայի»  ստեղծագործական  անձնակազմի  նկատմամբ,  իսկ  Վահան  Բադալյանի  «Մակբեթ»  ներկայացմանմասին գրախոսության մեջ պարզ երևում է Լևոն Մութաֆյանի դրական վերաբերմունքը3։
  Անձնականամբիցիաների  արտահայտման  հանգամանքը  շատ  ավելի  տեսանելի  է  «Առավոտ»-ում։
   Օրաթերթիլրագրող Գոհար Հակոբյանը չի փորձում թաքցնել իր անձնական վերաբերմունքը քննադատվող գործչինկատմամբ։
   Օրինակ՝  նա  հաճախ  անդրադառնում  է  Միքայել  Պողոսյանի  գործունեությանը  և,  բացթողնելով  այն  հանգամանքը,  որ  վերջինս  մեծագույն  ավանդ  ունի  հայ  արդի  կինոյի  զարգացման  գործում,  անընդհատ  փորձում  է  շեշտել  նրա  կապերը  կառավարության  հետ՝  դա  ներկայացնելով  որպեսբացասական  երևույթ։
   Այսպես՝  Միքայել  Պողոսյանի  «Եթե  բոլորը»4  ֆիլմի  մասին  գրախոսության  մեջԳոհար  Հակոբյանը  չի  փորձում  թաքցնել  իր  բացասական  վերաբերմունքն  արվեստագետի  հանդեպ՝նրան  անվանելով  «մշտապես  նախագահի  հովանավորության  պտուղները  վայելող  արվեստագետ»5։
 Անշուշտ, քննադատության բնագավառում նմանատիպ կողմնապահությունն անթույլատրելի է։
 Հայ քննադատության առջև ծառացած խնդիրներից է նաև թատրոնի «ծերացումը»։
   Կարծում եմ՝թատրոն  մուտք  գործող  երիտասարդներին  բավական  ուշադրության  չի  դարձվում։
   Կարևորագույնպատճառներից  մեկն  այն  է,  որ  քննադատները  հազվադեպ  են  անդրադառնում  երիտասարդների  աշխատանքներին։
  Քննադատությունները հիմնականում գրվում են արդեն փորձառու թատերական գործիչների  մասին  (ինչը  չի  կարելի  ասել  կինոյի  մասին,  որտեղ  երիտասարդ  գործիչներից  շատերի  գոր1  Տե՛ս  Մութաֆյան  Լ.,  «Ջոն  արքան՝  ձևի  և  բովանդակության  շրջադարձներում»,  «Ազգ»  օրաթերթ,  «Մշակույթ»  հավելված,«Թատրոն» խորագիր, Երևան, 25.08.2012։
 2  Տե՛ս  Մարտիրոսյան  Տ.,  «Դրախտի  և  դժոխքի  դիլեման»,  «Ազգ»  օրաթերթ,  «Մշակույթ»  հավելված,  «Թատրոն»  խորագիր,Երևան, 21.09.2012։
 3  Տե՛ս  Մութաֆյան  Լ.,  ««Մակբեթը»՝  «պարադոկսալ»  փոխակերպումներով»,  «Ազգ»  օրաթերթ,  «Մշակույթ»  խորագիր,  Երևան,22.07.2010։
 4  «Եթե  բոլորը»  ֆիլմն  արժանացել  է  մի  շարք  մրցանակների,  այդ  թվում  նաև  արտասահմանյան  հեղինակավոր  փառատոններում, ինչպես նաև ներկայացվել է «Օսկար» անվանակարգի։
 5 Տե՛ս Հակոբյան Գ., «Միքայել Պողոսյանն անկեղծ է սատարում նախագահին», «Առավոտ» օրաթերթ, Երևան, 26.01.2012։
 ծերը, բարձրանալով մեծ էկրան, անմիջապես քարկոծվում են քննադատների կողմից)։
  Չնայած դրան՝երբեմն  հանդիպում  են  քննադատություններ,  որոնք  անդրադառնում  են  երիտասարդ  ստեղծագործողներին։
  Մասնավորապես, «Առավոտ» օրաթերթը 2010 թ.-ին մի գրախոսություն հրապարակեց Հ. Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնում ԵԿԹՊԻ սաների բեմադրած ներկայացման  վերաբերյալ։
   Երիտասարդները  Ղազարոս  Աղայանի  ծննդյան  170-ամյակի  առթիվ  բեմադրելէին  նրա  «Արեգնազանը»  և  շնորհիվ  «Առավոտ»-ի՝  ներկայացմանը  տված  դրական  գնահատականի  ևԵրվանդ Ղազանչյանի հասցեին դրական կարծիքի, ով տրամադրել էր բեմը երիտասարդներին, ներկայացումը բավական երկար կյանք ունեցավ։
 Մեր  իրականության  մեջ  տարածված  տարբերակ  է  նաև  քննադատություններ  գրել  այն  աշխատանքների մասին, որոնք մեծ աղմուկ են բարձրացրել։
  Այդպիսի աշխատանքները երբեք անուշադրության  չեն  մատնվում  քննադատների  կողմից։
   Օրինակ՝  2012  թ.-ին  մեծ  աղմուկ  բարձրացրեց  ԱրաԵրնջակյանի «Հոբելյանական հաճախորդ» ֆիլմը, ինչի արդյունքում քննադատություններ հայտնվեցինգրեթե  բոլոր  պարբերականներում  և  կայքերում։
   Դրանցից  է  Արմեն  Շախկյանի  գրախոսությունը1,որում հեղինակը վստահեցնում է, որ ֆիլմը ոչ այլ ինչ է, քան հեռուստաթատրոն, քանի որ իրադարձությունները տեղի են ունենում միայն մեկ բնակարանում։
  Անդրադառնալով ֆիլմի շուրջ բարձրացած աղմուկին՝ Արմեն Շախկյանը  գրում է, որ  ֆիլմը  թերի չէ, խնդիրը հայկական  մենթալիտետն է, հանդիսատեսի կողմից ֆիլմի ընկալումը։
 Այսօր  ողջ  աշխարհում  քննադատության  համար  մեծ  դեր  ունի  նաև  համացանցը։
   Դրա  միջոցովկինոյի և թատրոնի քննադատությունը ստացել է նոր որակ, նոր մոտեցում։
  Այսպիսով, մեծ նշանակություն է ստացել «համացանցային գրախոսությունը»՝ որպես քննադատական ժանր։
  Մեծ տարածում ենգտել  համացանցում  ֆիլմերի  և  ներկայացումների  վերաբերյալ  գրախոսությունները։
   Սրանք  բաժանվում  են  երկու  տեսակի՝  սիրողական  (սովորական  այցելուների  կողմից  գրվող)  և  մասնագիտական(կինոգետների,  թատերագետների  կամ  լրագրողների  կողմից  գրվող)։
   Ըստ  այդ  գրախոսություններիորոշվում է ֆիլմի կամ ներկայացման վարկանիշը, ինչի շնորհիվ էլ ստեղծվում է լավագույնների ցանկ։
 Քննադատության այս մշակույթը թույլ է տալիս իրականացնել որակյալ և անորակ ֆիլմերի և ներկայացումների  տարբերակում։
   Այս  մեթոդն  իրանացնում  է  IMDb  միջազգային  կինոարխիվը  (InternationalMovie Database), ինչի շնորհիվ այն համարվում է կինոաշխարհի ամենավարկանիշային կայքը։
  Ռուսական շուկայում այս մեթոդն ակտիվորեն կիրառում է Кинопоиск կայքը։
   Օրինակ՝ 2015 թ. լույս տեսածՍթիվեն Սփիլբերգի «Լրտեսական կամուրջ» ֆիլմը գրախոսությունները որակել են որպես տարվա լավագույն  ֆիլմերից  մեկը,  ինչի  շնորհիվ  ֆիլմը  մեծ  դիտողականություն  է  ձեռք  բերել  ռուսական  շուկայում։
  Այստեղ աչքի են ընկնում հատկապես Իգոր Տիմոշկինի2, Պավել Յացինովիչի3, Եկատերինա Եֆրիմիչովայի4, Յուրի Կուստիշևի5 գրախոսությունները։
  Սրանք գրված են պարզ, հանրությանը հասկանալի լեզվով, սակայն մասնագիտորեն վեր են հանում ֆիլմի դրական և բացասական կողմերը։
 Հայ  իրականության  մեջ  համացանցային  այս  ուղղությունն  առայժմ  զարգացած  չէ։
   Առցանց  ֆիլմեր և ներկայացումներ կան, սակայն  դրանց վերաբերյալ կարծիք են հայտնում  մեծամասամբ դիտողները, այլ ոչ մասնագետները, և այդ կարծիքները հիմնականում մեկնաբանությունների տեսքով են, այլոչ  գրախոսությունների։
   Մեր  շուկայում  գործում  է  Հայաստանի  ազգային  կինոկենտրոնի  «Կինոաշխարհ»  կայքը,  որտեղ  հիմնականում  գրախոսություններ  են  հրապարակում  Սիրանուշ  Գալստյանը,Ռուզան  Բագրատունյանը,  Նանա  Պետրոսյանը,  Նաիրա  Փայտյանը,  Անահիտ  Հարությունյանը,  իսկավելի երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչներից՝ Արմեն Օհանյանը, Մարիա Թոքմաջյանը և այլք։
  Սակայն «Կինոաշխարհ»-ը նախատեսված է ոչ թե լայն հասարակայնության, այլ կոնկրետ կինոյի բնագավառի  մարդկանց  համար,  ինչը  որոշակիորեն  փոքրացնում  է  նրա  ազդեցությունը։
   Այսպիսով,  չնայած«Կինոաշխարհ»-ում լույս են տեսնում բավական որակյալ գրախոսություններ, այն չի հանդիսանում ազդեցիկ գործոն հայ կինեմատոգրաֆիայում։
 Այսպիսով,  ուսումնասիրությունների  արդյունքում  կարելի  է  փաստել,  որ  հայկական  քննադատությունն  առայժմ  չի  համապատասխանում  միջազգային  չափանիշներին,  և  շատ  բան  կարիք  ունիհղկման։
   Մինչդեռ  քննադատության  որակի  բարձրացումը  կարևոր  քայլ  է  ոչ  միայն  լրագրության,  այլևկինոյի  և  թատրոնի  զարգացման  համար,  քանի  որ  դրանք  իրար  փոխկապակցված  երևույթներ  են։
 Շատ  կարևոր  է  քննադատությունն  առհասարակ  դարձնել  լրագրության  գործիք՝  օգտագործելով  այնտարբեր ժանրերում (ինչպես գրախոսության, այնպես էլ ակնարկի, հարցազրույցի, լուրի և այլն)։
 1 Տե՛ս Շախկյան Ա., «Ընդհատված սեքսի էֆեկտը», «Ազգ» օրաթերթ, «Մշակույթ» հավելված, Երևան, 2.06.2012։
 2 Тимошкин И., ««Стойкий мужик» холодной войны», (հասանելի է www.kinopoisk.ru/film/840884/ հղմամբ)։
 3 Яцинович П., «Типичный Спилберг», (հասանելի է www.kinopoisk.ru/film/840884/ հղմամբ)։
 4 Ефремычева Е., «Ценность характера. Важность силы духа», (հասանելի է www.kinopoisk.ru/film/840884/ հղմամբ)։
 5 Кустышев Ю., «Твои поступки- вот что важно», (հասանելի է www.kinopoisk.ru/film/840884/ հղմամբ)։
 Ռաֆայել ԶարբաբյանՀԱՅ ԿԻՆՈՅԻ ԵՎ ԹԱՏՐՈՆԻ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԵՐՋԻՆ ՀՆԳԱՄՅԱԿՈՒՄ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸԲանալի բառեր՝ կինո, կինեմատոգրաֆիա, թատրոն, կինոգիտություն, թատերագիտություն, լրագրություն, քննադատություն, գրախոսություն, թերթեր, ամսագրեր, համացանց, քննադատության որակի բարձրացում, կինոաշխարհ։

Հոդվածը ներկայացնում է հայ կինոյի և թատրոնի քննադատության վիճակը վերջին հնգամյակում։
  Դրա բացասական կողմերն առավել ակներև դարձնելու նպատակով հոդվածում ներկայացվում են նաև որակյալ քննադատության  մի  քանի  հիմնաքարեր,  ինչպես  նաև  արտասահմանում  առավել  հաջող  կիրառվող  քննադատական  մեթոդներ։
  Հոդվածի նպատակն է ցույց տալ հայ իրականության մեջ կինոյի և թատրոնի քննադատության մեջ եղած  բացերը և հիմք ծառայել բնագավառի առավել մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների համար, որոնք անհրաժեշտ  են առավել որակյալ քննադատական դաշտ ստեղծելու համար, ինչն էլ իր հերթին նպաստում է կինոյի և թատրոնի  զարգացմանը։
