ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆԿՈՎԿԱՍՈՒՄ ԽՍՀՄ-Ի ՓԼՈՒԶՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ1990-ական թվականների սկիզբը աչքի ընկավ կարևոր աշխարհաքաղաքական  փոփոխություններով։
   Արդյունքում  Հարավային  Կովկասի  նկատմամբկրկին ակտիվացավ Թուրքիայի քաղաքականությունը։
  Թուրքիան միշտ էլ մեծհետաքրքրություն  է  ցուցաբերել  այս  տարածաշրջանի  նկատմամբ,  սակայնխորհրդային կարգերի հաստատումից հետո ստիպված էր իր հավակնությունները  մի  կողմ  թողնել։
   Դեռևս  1921 թ.  Մոսկվայի  և  Կարսի  պայմանագրերովճշգրտվել էր խորհրդա-թուրքական սահմանը, որը ապահովեց 70-ամյա կայունություն1։
   Սառը  պատերազմի  տարիներին,  երբ  Արևմուտքը  պայքարում  էրԽորհրդային  Միության  դեմ,  Թուրքիան  ևս  ընդգրկված  էր  այդ  պայքարում  ևհամարվում  էր  ամենակարևոր  հենակետը  տարածաշրջանում։
   Սա  էլ  ավելիկարևորվեց, երբ Թուրքիան վերջնականապես կողմնորոշվեց դեպի Արևմուտք՝1952  թ.  ապրիլի  2-ին  դառնալով  ՆԱՏՕ-ի  անդամ2։
   Նման  պայմաններումԹուրքիան  ուներ  բացառիկ  կարևոր  դեր  Արևմուտքի  համար՝  կանխելովԽորհրդային  Միության  մուտքը  միջերկրածովյան  շրջաններ  և  Մերձավոր  Արևելք՝  այսպիսով  իրականացնելով  դաշինքի  «զսպման  ռազմավարությունը»3։
 Սակայն իրավիճակը փոխվեց, երբ ԽՍՀՄ-ը փլուզվեց, ինչի արդյունքում Թուրքիան որոշ չափով կորցրեց իր կարևորությունը Արևմուտքի համար։
  Մասնավորապես ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից 1990 թ. ընդունած որոշմամբ կրճատվեցինԹուրքիային հատկացվող տնտեսական և ռազմական օգնության չափերը, իսկ1989 թ. Եվրոպական համայնքը մերժեց Թուրքիայի անդամակցությունը։
  Այնպայմաններից ելնելով՝ Թուրքիան քայլեր ձեռնարկեց իր նախկին դիրքերը վերականգնելու համար։
 1991  թ.  ԽՍՀՄ-ում  տեղի  ունեցած  օգոստոսյան  հեղաշրջման  անհաջողփորձից  հետո  անջատողական  գործընթացները  արագացան,  իսկ  Թուրքիան1  Արշակյան  Գ.,  Թուրքիայի  քաղաքականությունը  Հարավային  Կովկասում  1991-2001  թթ.,  Եր.2009, էջ 51։
 2 Մինասյան Ն., Թուրքիայի քաղաքականությունը Կենտրոնական Ասիայում 1991-2007 թթ., Եր.2013, էջ 23։
 3  Հովսեփյան  Լ.,  Թուրքիայի  քաղաքականությունը  Կենտրոնական  Ասիայում  1990-ական  թթ.որպես Եվրասիական քաղաքականության կարևորագույն ուղղություն, ձեռքբերու՞մ, թե՞ ձախողում, Թուրքագիտական և օսմանագիտական հետազոտություններ V, Եր. 2008, էջ 158։
 հնարավորություն  ստացավ  ակտիվացնելու  իր  քաղաքականությունը  Հարավային Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում։
  Թուրքիային թվում էր, թե եկելէ այն ժամանակը, երբ հնարավոր կլինի ստեղծել Մեծ Թուրան պետությունը,որը ձգվելու էր Ադրիատիկ ծովից մինչև Չինաստան։
  Այդ տարածքները ընդգրկելու էին Կենտրոնական Ասիան, Բալկանները և Կովկասը4։
  Ստեղծվեց մի իրավիճակ,  որը  ժամանակի  Արևմտյան  վերլուծաբանների  կողմից  բնութագրվեց որպես «աննախադեպ հնարավորություններով և ռիսկերով» լի իրադրություն Թուրքիայի համար5։
 Թուրքական կառավարությունը 1991 թ. սեպտեմբերին երկու պատվիրակություններ  ուղարկեց  հետխորհրդային  տարածաշրջան։
   Դրանցից  մեկը  գլխավորում էր դիվանագետ և պատմաբան Բիլալ Շիմշիրը, որն այցելեց խորհրդային թյուրքալեզու երկրներ։
  Իսկ մյուս պատվիրակությունը՝ ԽՍՀՄ-ում նախկին  դեսպան  Իսմեթ  Բիրսելի  գլխավորությամբ,  այցելեց  հետխորհրդայինքրիստոնեական  հանրապետություններ,  այդ  թվում՝  Հայաստան։
   Այս  պատվիրակությունների հիմնական խնդիրն էր ճշտել, թե անկախությունից հետո այսերկրները դեպի ուր են կողմնորոշվելու՝ Թուրքիա՞, թե՞ Իրան։
  Սակայն հետագայում  պարզ  դարձավ,  որ  Իրանի  նկատմամբ  այդպիսի  վերաբերմունքը  չափազանցված  էր,  քանի  որ  Իրանի  համար  ոչ  բարենպաստ  իրադրություն  էրստեղծել ԱՄՆ-ն՝ քաղաքական և տնտեսական մեկուսացման ենթարկելով6։
 Այցը ցույց տվեց, որ 1991 թ. անկախության ուղին բռնած ԿենտրոնականԱսիայի  և  Հարավային  Կովկասի  երկրների  ղեկավարները  մեծ  ուշադրությունէին ցուցաբերում դեպի Թուրքիա։
  Այսպիսով՝ Թուրքիան 90-ական թթ. վերանայեց  իր  տարածաշրջանային  գերակայությունները՝  ձգտելով  ներթափանցելդեպի Հարավային Կովկաս և Կենտրոնական Ասիա։
  Այցը նաև ցույց տվեց, որհատկապես թյուրքալեզու երկրները ավելի մեծ հետաքրքրություն էին ցուցաբերում  Թուրքիայի  նկատմամբ։
   Բացի  այդ՝  Թուրքիան  հետխորհրդային  երկրների  համար  այլընտրանքային  երկիր  էր,  որի  հետ  հնարավոր  էր  հաստատելբազմակողմանի  հարաբերություններ,  որի  միջոցով  այդ  երկրները  կարող  էինվերականգնել իրենց տնտեսությունը և ի դեմս Թուրքիայի՝ կարող էին ունենալռազմական  դաշնակից,  որը  որոշ  երկրների  դեպքում  բխում  էր  ազգային  անվտանգությունից։
  Ուստի Թուրքիան սկսեց ավելի ակտիվ քաղաքականությունվարել։
   Եվ  ի  վերջո  Հարավային  Կովկասի  և  Կենտրոնական  Ասիայի  նորանUniversity, Press 1996, http։
 //poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0801.htm 5  Սաֆրաստյան  Ռ.,  Ռուսաստանը  և  Թուրքիան  Հարավային  Կովկասում։
   Աշխարհառազմավարական զինադադա՞ր, 21-րդ ԴԱՐ, թիվ 4(10), 2005, էջ 35։
 6  Հովհաննիսյան  Ն.,  Հայաստանը  Անդրկովկսյան-մերձավորարևելյան  աշխարհաքաղաքականտարածաշրջանի գործոն, Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրների և ժողովուրդներ, հատոր XVIII,Եր. 1999, էջ 20։
 կախ թյուրքալեզու հանրապետությունների վրա իր ազդեցության օգնությամբԹուրքիան ցանկանում էր ոչ միայն վերականգնել իր ռազմավարական կարևորությունը  Արևմուտքի  համար,  այլև  օգտագործել  այդ  գործոնը  Եվրոպականհամայնքին վերջնական անդամակցության հարցում։
  Հարավային Կովկասը ևԿենտրոնական  Ասիան  Թուրքիայի  համար  ունեին  նաև  տնտեսական  նշանակություն. նորանկախ իսլամադավան հանրապետությունները թուրքական արտահանման համար նոր շուկա էին, ինչպես նաև գազի և նավթի նոր ռեսուսների աղբյուր, որոնց կարիքը խիստ զգում էր Թուրքիան։
  Քաղաքական տեսանկյունից  1989  թ.՝  Եվրոպական  համայնքի  կողմից  Թուրքիայի  անդամակցության հայտնի մերժումից հետո, Թուրքիայի՝ որպես թյուրքական հանրապետությունների համայնքի ղեկավարի հնարավոր նոր դերը էականորեն կբարձրացներ նրա մեկուսացման մտավախության խնդիրը։
 Այսպիսով՝ առկա քաղաքական պայմաններում Թուրքիան ստիպված էր որոշակի  շրջադարձ  կատարել  իր  արտաքին  քաղաքականության  բնագավառում՝  փորձելով  ճշգրտել  իր  տեղն  ու  դերը։
   Դա  հանգեցրեց  նրան,  որ  ինչպեսԹուրքիայի  ղեկավարության,  այնպես  էլ  հասարակական-քաղաքական  մտքիշրջանակներում սկսվեցին լուրջ քննարկումներ՝ առաջ բերելով նոր արտաքինքաղաքականություն  մշակելու  անհրաժեշտության  հարցը։
   Սակայն  այս  գործընթացում Թուրքիայի առջև ծառացել էին որոշակի խնդիրներ։
  Արտաքին քաղաքական  գերակայությունների  որոշման  հարցի  շուրջ  Թուրքիայում  լուրջքննարկումներ էին գնում, և առկա էին տարբեր դիրքորոշումներ՝ նոր աշխարհակարգի պայմաններում Թուրքիայի դերակատարության վերաբերյալ։
 Թուրքիան, գտնվելով իր արտաքին քաղաքական գերակայությունների ընտրության  կողմնորոշման  գործընթացում,  առանձնացրեց  արտաքին  քաղաքականության երեք կողմ. արդիականացման կողմնակիցները ցանկանում էինԹուրքիան  տեսնել  եվրոպական  պետություն,  ուստի  նայում  էին  դեպի  Արևմուտք, ծայրահեղ իսլամիստները հակված էին դեպի Մերձավոր Արևելք, ուստի նայում էին դեպի Հարավ, իսկ ազգայնականները, վկայակոչելով պատմությունը, թյուրք ժողովուրդների նոր դերակատարությունը տեսնում էին Կասպիական  ավազանում  և  Կենտրոնական  Ասիայի  տարածաշրջանում,  ուստի  նայում էին դեպի Արևելք։
  Այս երեք ուղղությունների կողմնակիցների բախումները հանգեցնում էին որոշ անվստահության Թուրքիայի տարածաշրջանային դերի հարցում7։
 Թուրքիայի  արտաքին  քաղաքականության  նոր  գերակայություններիմշակման գործընթացում 90-ականների սկզբներին ակտիվացան նաև «եվրասիական»  ուղղության  կողմնակիցները,  ինչի  արդյունքում  90-ական  թթ.  սկզ7 Մինասյան Ն., նշվ. աշխ., էջ 28։
 բից երկրի քաղաքական քննարկումներում կարևոր դեր էր գրավում «Եվրասիայի ռազմավարությունը», որը համարվում էր Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական ռազմավարությունը, նրա միջազգային հարաբերությունները և ազգայինանվտանգությունը  արտահայտող  հիմնական  ռազմավարություններից  մեկը։
 Սակայն «Եվրասիա» տերմինը մեծապես քաղաքականացված էր և գիտականառումով՝  անորոշ  սահմանված։
   Որոշ  քաղաքագետներ  և  գիտնականներ  Եվրասիան համարում էին գլխավորապես թյուրքական ժողովուրդներով բնակեցված տարածաշրջան, որի մեջ էին մտնում Թուրքիան, Բալկանների ու Կովկասի մի մասը, Կենտրոնական Ասիայի նախկին խորհրդային հանրապետությունները, Ռուսաստանի Վոլգայի շրջանը և Հյուսիսային Աֆղանստանը8։
 Ժամանակակից Թուրքիայի քաղաքական և գաղափարական քննարկումներում «Եվրասիա» տերմինին ավելի շուտ տրվում է քաղաքական, քան թե հստակ գիտական իմաստ։
  Օրինակ՝ նախագահ Սուլեյման Դեմիրելը այս տարածաշրջանի բաղկացուցիչ մաս էր համարում Բալկանները, Կովկասը, Կենտրոնական Ասիան, Մերձավոր Արևելքը, Թուրքիան, Իրանն ու Իրաքը, իսկ նախկին  վարչապետ  և  պանթյուրքիստ  «Ազգային  շարժում»  կուսակցության  նախագահ  Դևլեք  Բահչելին  Եվրասիայի  կազմում  ներառում  էր  Բալկանները,Կովկասը և Մերձավոր Արևելքը։
 Թուրք վերլուծաբանները և հետազոտաողները, օգտագործելով Եվրասիայի վերաբերյալ արևմտյան հեղինակների աշխարհաքաղաքական մոտեցումները,  փորձեցին  կազմել  սեփական  ռազմավարությունը։
   ՄասնավորապեսՄարմարա  համալսարանի  պրոֆեսոր  Ռամզան  Օզեյը  նախապատրաստել  էրթուրքերի  կենտրոնական  գերիշխանության  կոնցեպցիան,  համաձայն  որի՝  Անատոլիան համարվում էր աշխարհի ամրոցը, ուստի Թուրքիան, տիրապետելով  Անատոլիային,  հնարավորություն  էր  ստանում  վերահսկելու  Բալկաններըև Եվրոպան9։
 ԽՍՀՄ փլուզումը և Հարավային Կովկասում ինքնիշխան պետություններիի հայտ գալը հիմնարար կերպով փոխեց Թուրքիայի Եվրասիայի քաղաքականությունը։
  Հարավային Կովկասը աշխարհատնտեսական, ռազմավարական ևանվտանգության  տեսանկյունից  մեծ  կարևորություն  էր  ներկայացնում  Թուրքիայի  համար։
   Ուստի  Թուրքիան  սկսեց  ակտիվ  քայլեր  ձեռնարկել՝  ներթափանցելու  Հարավային  Կովկաս։
   Այդ  ուղղությամբ  առաջին  քայլերից  մեկը  եղավ  Ադրբեջանի,  Հայաստանի  և  Վրաստանի  հետ  սերտ  հարաբերություններհաստատելու քաղաքականությունը։
 Հարավկովկասյան տարածաշրջանում Թուրքիայի աշխարհատնտեսականշահերը մեծապես պայմանավորված էին Թուրքիայի ձգտումով՝ ոչ միայն ձեռք8 Հովսեփյան Լ., նշվ. աշխ., Էջ 162։
 9 Մինասյան Ն., նշվ. աշխ. էջ 29։
 բերելու արդյունաբերական ապրանքների արտահանման նոր շուկաներ, այլևբավարարելու իր տարեցտարի աճող էներգետիկ պահանջարկն ի հաշիվ կասպիական և միջինասիական տարածաշրջանի նավթի և գազի պաշարների։
  Իրտարածքով վերոհիշյալ տարածաշրջանի էներգակիրների համար դեպի Եվրոպա տարանցման երթուղիների ստեղծումը բարձրացնում էր Թուրքիայի ռազմավարական նշանակությունը որպես կամուրջ Արևմուտքի և կասպիական ումիջինասիական տարածաշրջանի միջև։
  Քանի որ ճանապարհը դեպի Կասպիցծով և Կենտրոնական Ասիա ընկած էր Հարավային Կովկասով, Թուրքիան շահագրգռված էր այդ տարածաշրջանների քաղաքական կայունությամբ ու տարածաշրջանային  ամբողջականությունը  համարում  էր  իր  ռազմավարականնպատակներից  մեկը։
   Այս  համատեքստում  անվտանգության  տեսանկյունիցթեև  Թուրքիայի  համար  խորհրդային  գերտերության  կողմից  սպառնացողվտանգը վերացել էր, այնուամենայնիվ Հարավային Կովկասում ընթացող ազգամիջյան  հակամարտությունը  պարունակում  էին  լուրջ  վտանգ  տարածաշրջանում  երկարատև  անկայունության  ստեղծման  տեսանկյուից։
   Սա,  անկասկած, անցանկալի էր ոչ միայն Թուրքիայի, այլև նրա արևմտյան գործընկերների համար։
 Թուրքիան Հարավային Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում իր քաղաքականությունն  իրականացնելիս  ստացավ  Արևմուտքի  աջակցությունը,  որիդրդապատճառների մասին են վկայում 1992 թ. նոյեմբերին ԱՄՆ-ի լրատվամիջոցների հրապարակումները, որտեղ նշվում էր, որ Թուրքիան փորձում էր օգնել  նոր  մահմեդական  երկրներին՝  դառնալու  աշխարհիկ  պետություններ՝կամրջի  դեր  կատարելով  Արևմուտքի,  Բալկանների  և  Մերձավոր  Արևելքիմիջև։
   «Տարածաշրջանում,  որտեղ  խոր  էթնիկական  հակասություններ  ու  թշնամություն կա, Թուրքիայի հետ բարեկամությունը կենսական նշանակությունունի  Արևմուտքի  համար»10։
   Հետխորհրդային  ժամանակաշրջանում  Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական և ռազմավարական նշանակության մեծացումը ևԱրևմուտքի կողմից այդ փաստի ընդունումը որոշիչ գործոններ հանդիսացանԹուրքիայի  արտաքին  քաղաքական  կուրսի  ձևավորման  գործում։
   ՕգտվելովԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանի դիրքերի և ազդեցության էական թուլացումից և ունենալով Արևմուտքի աջակցությունը՝ Թուրքիայի ղեկավարներըսկսեցին հավակնոտ հայտարարություններ անել, թե իբր Թուրքիայի գլխավորությամբ ստեղծվելու է 120 միլիոն թյուրքալեզու բնակչությամբ նոր թյուրքական  աշխարհ։
   Մասնավորապես  Թուրքիայի  նախագահ  Թուրգութ  Օզալն  իլուր  ամբողջ  աշխարհի  հայտարարեց,  որ 21-րդ  դարը  լինելու  է «թյուրքականդար»11։
 10 Արշակյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 20։
 11 Հովսեփյան Լ., նշվ. աշխ. էջ. 162։
 Աշխարհաքաղաքական  որոշ  փոփոխությունների  համատեքստում  Թուրքիան  մեծապես  փորձեց  օգտվել  այն  հանգամանքից,  որ  Խորհրդային  Միության  փոխարեն  Հարավային  Կովկասում  հայտնվեցին  երեք  նորանկախ  հանրապետություններ՝  Հայաստանը,  Վրաստանն ու Ադրբեջանը, իսկ  Կենտրոնական  Ասիայում՝  հինգ  մահմեդական  հանրապետություններ՝  Ղազախստանը,Ղրղստանը,  Ուզբեկստանը,  Թուրքմենստանը  և  Տաջիկստանը։
   Հետխորհրդային  հինգ  հանրապետությունների  հետ  Թուրքիան  ուներ  էթնիկական,  դավանաբանական, լեզվական, պատմական և ծագումնաբանական կապեր՝ Ղազախստանը,  Ղրղստանը,  Ուզբեկստանը,  Թուրքմենստանը  և  Ադրբեջանը։
 ԽՍՀՄ-ի  փլուզումից  հետո  այդ  տարածքներում  առաջացել  էր  քաղաքականվակում։
  90-ականներին  այդ  վակումը  լրացնելու  համար  լուրջ  մրցակցությունէր գնում Թուրքիայի և Իրանի միջև։
  Այդ մրցապայքարում Արևմուտքն էականաջակցություն ցուցաբերեց Թուրքիային, քանզի Արևմուտքը լուրջ մտավախություն ուներ, որ նորանկախ իսլամադավան երկրները կարող էին ընկնել իրանական իսլամիստական վարչակարգի ազդեցության տակ։
  Ուստի ԱՄՆ-ի կողմից  առաջ  քաշվեց  «թուրքական  մոդելը»՝  որպես  հակակշիռ  իրանական  կրոնապետության։
   «Թուրքական  մոդելն»,  ըստ  էության,  լինելու  էր  մեծ  մասամբմահմեդական  բնակչություն  և  ժողովրդավարական  համակարգ  ունեցող  աշխարհիկ պետություն, որը սերտորեն համագործակցելու էր Արևմուտքի հետ12։
 Առաջ քաշելով «թուրքական մոդելի» գաղափարը՝ ԱՄՆ-ն ցանկանում էր իր ամենավստահելի  դաշնակիցներից  մեկի՝  Թուրքիայի,  օգնությամբ  ոչ  միայն  վերացնել  իրանական  սպառնալիքը  հետխորհրդային  տարածաշրջանում,  այլևօգտագործել  Թուրքիան՝  հասնելու  իր  գլխավոր  նպատակներից  մեկին՝  հնարավորինս  թուլացնելու  Ռուսաստանի  ազդեցությունը  նորաստեղծ  ԱՊՀ  տարածաշրջանում։
  Այս հարցի շուրջ Թուրքիայի և ԱՄՆ-ի շահերը համընկնում էին, քանզի Թուրքիան ոչ միայն էապես շահագրգռված էր ամրապնդել իր դիրքերը  Հարավային  Կովկասում  և  Կենտրոնական  Ասիայում,  այլև  հանդես  գալորպես  Ռուսաստանին  հակակշռող  գործոն  հետխորհրդային  տարածաշրջանում։
   Ուստի  Թուրքիան  ողջունեց  Արևմուտքի  դիրքորոշումը,  ինչը  հնարավորություն էր ընձեռնում նրան ամրապնդելու իր դիրքերը միջազգային թատերաբեմում, մասնավորապես Ռուսաստանի և Իրանի հետ տարածաշրջանային մրցապայքարում։
  «Թուրքական մոդելի» գաղափարն առաջ է քաշվել ԱՄՆ պետքարտուղար  Ջեյմս  Բեքքերի  կողմից։
   Նա  1992  թ.  սկզբներին  ԿենտրոնականԱսիայի  երկրներ  այցելության  ժամանակ  նորանկախ  հանրապետություններիղեկավարներին խորհուրդ է տվել օգտագործել «թուրքական մոդելը» իրենց երկրների  քաղաքական  և  տնտեսական  զարգացման  համար։
   Սակայն  «թուր12 Հովսեփյան Լ., նշվ. աշխ. էջ. 160։
 քական  մոդելի»  ռազմավարության  հեղինակն  իրականում  ամերիկյան  RANDվերլուծական  կենտրոնի  առաջատար  մասնագետներից  պրոֆ.  Գրեհեմ  Ֆուլերն  էր։
   Շուտով  «թուրքական  մոդելին»  իրենց  աջակցությունը  հայտնեցիննաև ամերիկացի և եվրոպացի բարձրաստիճան այլ պաշտոնյաներ։
 Թուրքիան գործնական քայլեր էր ձեռնարկում՝ զարգացնելու իր հարաբերությունները նորանկախ թյուրքալեզու հանրապետությունների հետ։
  Մասնավորապես 1991 թ. հոկտեմբերին Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարության հատուկ բաժին ստեղծվեց, որը պետք է զբաղվեր նորանկախ թյուրքալեզու հանրապետությունների հետ հարաբերություններով13։
  1992 թ. սկզբներինԹուրքիան  հիմնադրեց  Թյուրքական  համագործակցության  և  զարգացմանգործակալությունը14,  որի  նպատակն  էր  բարելավել  հարաբերություններըթյուրքալեզու հանրապետությունների հետ, ինչը կնպաստեր նաև սերտացնելհարաբերությունները  տնտեսական,  մշակութային,  հեռահաղորդակցության  ևայլ բնագավառներում։
 Թուրքիան, հետխորհրդային տարածաշրջանում իրականացնելով ակտիվքաղաքականություն, դրանով իսկ ձգտում էր հանդես գալ որպես կամուրջ Արևմուտքի և Հարավային Կովկասի ու Կենտրոնական Ասիայի միջև, ինչ է ամենականառու  դրսևորումներից  էր  Թուրքիայի  նախագահ  Սուլեյման  Դեմիրելիհայտարարությունը,  ըստ  որի՝  Թուրքիան  ԱՊՀ  թյուրքալեզու  հանրապետությունների համար ծառայում է որպես «պատուհան դեպի արտաքին աշխարհ»։
 Թուրքիան  մեծապես  շահագրգռված  էր  տնտեսական  հարաբերություններըհենց  ԱՊՀ  թյուրքալեզու  երկրների  հետ  զարգացնելու  հարցում։
   Այսպիսով՝ԽՍՀՄ-ի  փլուզման  առաջին  տարիներին  Թուրքիան,  օգտվելով  ստեղծվածնպաստավոր պայմաններից, որոշակի հաջողություններ ունեցավ ՀարավայինԿովկասի  և  Կենտրոնական  Ասիայի  նորանկախ  թյուրքալեզու  հանրապետությունների հետ հարաբերությունների զարգացման գործընթացում։
 «Թուրքական մոդելի» իրականացման մյուս կարևոր նպատակն ուղղվածէր  հետխորհրդային  տարածաշրջանում  Ռուսաստանի  ազդեցության  թուլացմանը։
  Ուստի Թուրքիայի ակտիվ քաղաքականությունը հետխորհրդային հանրապետություններում  առաջացնում  էր  Ռուսաստանի  լուրջ  մտահոգությունը,որը  հանգեցնում  էր  ռուս-թուրքական  հարաբերությունների  լարվածության։
 Ռուսաստանի  ակտիվ ներգրավածությունն ԱՊՀ  ողջ  տարածաշրջանում հանգեցրեց  նրան,  որ  Թուրքիայի  դիրքերը  սկսեցին  թուլանալ։
   Այսպիսով,  ռուսական  զորքերի  առկայությունը  Վրաստանում,  ՀՀ-ում  և  Տաջիստանում,  հզոր13 Արշակյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 24։
 14 Onis Ziya, Turkey and Past-Sovet States։
  Potential and limits of regional power influebce. MiddleEast  Review  of  International  Affairs,  Vol.  5.  No  2  (Summer  2001),  p.  67,  http։
 //edoc.bibliothek.uniտնտեսական  լծակները՝  գազը  և  էներգակիրները,  և  նրա  կարողությունը՝  վերահսկելու  տարածաշրջանային  հակամարտությունները,  ստիպեցին  տարածաշրջանի ղեկավարներին ուշադրություն դարձնել Ռուսաստանի ցանկություններին։
 90-ականների  սկզբներին  Թուրքիայի  հարավկովկասյան  քաղաքականության կարևոր բաղադրիչներից էին նաև ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետևանքով Թուրքիայում  նոր  թափով  սկիզբ  առած  պանթյուրքիզմի  գաղափարախոսությանդրսևորումները։
   90-ականների  սկզբներին  Թուրքիայի  մի  շարք  գիտնականներ,  քաղաքագետներ  և  որոշ  պաշտոնատար  անձինք  սկսեցին  հայտարարելպանթյուրքիզմի  քաղաքականության  իրականացման  անհրաժեշտության  մասին։
  Թուրքիայի դիվանագիտական շրջանակներն զգուշորեն էին ձևակերպումպանթյուրքիստական կոնցեպցիայի վերածնունդը՝ այն որակելով ոչ թե սերտորեն  փոխկապակցված  թյուրքական  քաղաքական  միություն,  այլ  թյուրքականերկրների  խումբ,  որտեղ  Թուրքիան  ունենալու  էր  տնտեսական  և  քաղաքական ղեկավարող դեր։
  Ավելի արմատական երանգներ էին պարունակում թուրքական  ծայրահեղ  ազգայնականների  և  պանթյուրքիստների  հրապարակումները,  որոնց  կարծիքով՝  ԽՍՀՄ-ի  փլուզման  արդյունքում  «թյուրքական  աշխարհի»  միավորման  պլաններն  իրական  հեռանկարներ  էին  ստացել։
   Պանթյուրքիզմի  քաղաքականության  իրականացման  մեջ  առանձնահատուկ  կարևորություն  էին  ներկայացնում  նաև  Ռուսաստանի  մաս  կազմող  ինքնավարմահմեդական  հանրապետությունները։
   Թուրքիայի  որոշ  շրջանակներ  ակտիվքայլեր  էին  ձեռնարկում՝  ուժեղացնելու  իրենց  ազդեցությունը  Ռուսաստանիմաս  կազմող  մահմեդական  շրջաններում,  մասնավորապես  Թաթարստանում,Բաշկորտոստանում, Յակուտիայում և հատկապես հյուսիսկովկասյան հանրապետություններում15։
   Մասնավորապես  թուրքական  հատուկ  ծառայություններն  ու  պանթյուրքիստական  կազմակերպությունները  մեծ  ջանքեր  էին  գործադրում՝  իրականացնելու  տարածաշրջանային  ինտեգրման  տարբեր  նախագծեր՝  «Կովկասյան  միություն»,  «Կովկասի  իսլամական  համադաշնություն»,«Կովկասյան տուն», որի գլխավոր նպատակն էր ստեղծել Ռուսաստանի կազմից դուրս Հյուսիսկովկասյան համադաշնություն կամ միություն16։
  Բացի Ռուսաստաից՝  Հարավային  Կովկասում  Թուրքիան  իր  պանթյուրքիզմի  քաղաքականության  իրականացման  գլխավոր  խոչընդոտ  համարում  էր  ՀՀ-ին17։
   Թուրքիան Հարավային Կովկասում իր դիրքերն ամրապնդելու և Ադրբեջանը որպեսցատկահարթակ  օգտագործելու  միջոցով  Կենտրոնական  Ասիա  ներթափանցվելու խնդիր ուներ՝ թյուրքալեզու հանրապետությունների տնտեսական, քա15 Արշակյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 29։
 16 Արշակյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 11։
 17 Демоян Г., նշ. աշխ. էջ 29։
 ղաքական և մշակութային ձևավորելու հեռահար նպատակով։
  Ուստի ՀՀ-ն իրգոյությամբ  նրա  երկարաժամկետ  շահերի  խոչընդոտ  համարվեց։
   Այսպիսով՝ՀՀ-ն  իր  գոյությամբ  խոչընդոտ  էր  թյուրքալեզու  ժողովուրդների  միավորմանթուրքական տրամադրությանը։
  Սակայն այստեղ հարցը միայն թուրքերի՝ ադրբեջանցիներից տարանջատվելը չէր, այլև Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի  թուլացման  ամերիկյան  ծրագրերն  էին,  որոնց  իրականացման  գործումԹուրքիան մեծ պատրաստակամություն էր հայտնել։
 ԽՍՀՄ-ի  փլուզման  շեմին  Թուրքիան  բավականին  լուրջ  մտավախությունուներ՝  կապված  Հայաստանի  անկախության  ձեռքբերման  հնարավոր  հետևանքների հետ։
  Ուստի պատահական չէ, որ դեռևս 1990 թ. սկզբներին թուրքհայտնի հրապարակախոս Իլհամ Սելչուքը գրում է, որ եղբայրական Ադրբեջանի անկախացումը սքանչելի մի նպատակ էր18։
  Սակայն այդպիսի նպատակադրումը ենթադրում էր անկախության ճանապարհին քաջալերել նաև Հայաստանին։
   Վերջինիս  անկախացման  պարագայում  Թուրքիան  անխուսափելիորենհայտնվելու  էր  Հունաստան-Հայաստան  աքցանի  մեջ19։
   Վերջիններս  պահանջատիրական հավակնություններ ունեին Անատոլիայի նկատմամբ։
  Իլհամ Սելչուքի մտավախությունն այդ օրերին մասնավորապես բաժանում էր նաև թուրքական կառավարությունը. արտգործնախարար Մեսութ Յըլմազը թուրքականհեռուստատեսությամբ հայտարարեց. «Աստված մի արասց» Խորհրդային Միությունը  քայքայվի։
   Մեզ  համար  նախընտրելի  է  Թուրքիայի  հարևանությամբունենալ գերհզոր պետություն՝ քաղաքական կայուն կարգավիճակով, քան անկախ, բայց անկայուն մի քանի հանրապետություններ»20։
  Սակայն ՀՀ ԳԽ նախագահ  Լևոն  Տեր-Պետրոսյանն  հանդես  եկավ  հայտարարությամբ,  որը  փարատեց  Թուրքիայի  մտավախությունը։
   Նա  մասնավորապես  նշեց,  որ  Հայաստանը քաղաքակիրթ երկրին արժանավայել հարաբերություններ պետք է հաստատի  անխտիր  բոլոր  հարևանների,  այդ  թվում՝  Թուրքիայի  հետ։
   Քանի  որԽՍՀՄ-ի  փլուզումից  հետո  Հայաստանը  զրկվել  էր  խորհրդային  պաշտպանական վահանից, ուստի անկախություն ձեռք բերելուց հետո Հայաստանը կանգնել էր իր անվտանգությունը սեփական ուժերով վերականգնելու խնդրի առաջ,ուստի  «բարիդրացիական  հարաբերություններ  հաստատել  անխտիր  բոլորհարևանների, այդ թվում՝ Թուրքիայի հետ» խելամիտ որոշում էր21։
  Թուրքիայի18 Չաքրյան Հ., Ղարաբաղյան հիմնահարցը հայ-թուրքական հարաբերություններիհամատեքստում, Եր. 1998, էջ 12։
 19 Նույն տեղում։
 20 Չաքրյան Հ., Ղարաբաղյան հիմնահարցը հայ-թուրքական հարաբերություններիհամատեքստու, Եր. 1998, էջ 11։
 21 Չաքրյան Հ., Հայ-թուրքական հարաբերությունները Մերձավոր և Միջին Արևելքի քաղաքականզարգացումների ենթատեքստում, 21-րդ դար, թիվ 1, 2003, էջ 101։
 21 Պատկերավոր պատմություն, Հայաստան-Թուրքիա։
  Մեծ բանավեճ, Եր. 2009, էջ 6։
 նախագահ  Թուրգութ  Օզալը  դրական  արձագանքեց  Լևոն  Տեր-Պետրոսյանիհայտարարությանը՝ մասնավորապես նշելով, որ Թուրքիան ծրագրում է տնտեսական  հարաբերություններ  հաստատել  Հայաստանի  հետ։
   Թուրքիան  տվյալդեպքում  տնտեսական  շահերով  չէր,  որ  առաջնորդվում  էր։
   Միևնույնն  է,  Հայաստանի հետ առևտուրը նրա ապրանքաշրջանառության ընդհանուր ծավալիլոկ չնչին մասն էր կազմելու։
  Նա Հայաստանի հետ առևտրատնտեսական կապեր  հաստատելու  պատրաստակամությամբ  փորձում  էր  շահել  միջազգայինհանրության  համակրանքը,  հասնել Մեծ  եղեռնի  միջազգային  ճանաչման  ուղղությամբ  աշխատանքների  կասեցմանը  և  հայաստանյան  իշխանություններիմիջոցով  չեզոքացնել  սփյուռքահայության  «հակաթուրքական»  գործունեությունը։
   Անշուշտ,  Լ.  Տեր-Պետրոսյանի  հայտարարությունը  կարող  էր  դրականազդել  հայ-թուրքական  հարաբերությունների  վրա,  սակայն  Թուրքիան  դեռևսչուներ հստակ դիրքորոշում Հայաստանի նկատմամբ։
  Հայաստանի նկատմամբիր  դիրքորոշումը  մասամբ  հստակեցնելու  նպատակով  1991  թ.  ապրիլինԽՍՀՄ-ում Թուրքիայի դեսպան Վոլքան Վուրալը եռօրյա պաշտոնական այցովժամանեց Հայաստան։
  Վուրալի հետ հանդիպման ընթացքում Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց. «Հայաստանը փոխվում է, և այս նոր աշխարհում մենքպետք  է  նաև  աշխարհայացքով  հարևան  պետություններ  լինենք։
   Մենք  ցանկանում ենք բարեկամներ դառնալ։
  Մենք պատրաստ ենք փոխշահավետ ցանկացած  համագործակցության  և  որևէ  տարածքային  պահանջներ  չունենք»22։
 Այս հանդիպման ժամանակ էլ կանխորոշվեցին երկու պետությունների կողմիցհարաբերություններ  զարգացնելու  գերակայությունների  տարբերությունները։
 Եթե  Հայաստանի  համար  երկկողմ  հարաբերությունների  օրակարգում  առաջնային էին տնտեսական հարաբերությունների զարգացմանն առնչվող խնդիրները,  ապա  թուրքական  կողմի  համար  առանձնակի  կարևորություն  ունեինԱրցախյան  հիմնահարցի  կարգավորումն  ու  հայ-թուրքական  գոյություն  ունեցող սահմանի ճանաչման հարցերը։
  Սակայն շուտով հայ-թուրքական հարաբերություններում լուրջ տարաձայնություններ ի հայտ եկան։
  1991 թ. մայիսի 11ին «Аргументы и факты» օրաթերթում հրատարակվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանիհարցազրույցը,  որտեղ  նա,  անդրադառնալով  հայ-թուրքական  հարաբերություններին, նշեց, որ Եվրոպայում 1920-1921 թթ. հարատև հեղափոխությանգաղափարի  ձախողումից  հետո  Խորհրդային  Ռուսաստանն  իր  հայացքն  ուղղեց դեպի Արևելք՝ ձգտելով ստանալ Թուրքիայի և մահմեդական ժողովուրդների համակրանքը։
  Այդ նպատակին հասնելու համար Հայաստանն անդամահատվեց։
  Ռուսաստանը Կարսի մարզը զիջեց Թուրքիային, իսկ Լեռնային Ղարաբաղը՝  Ադրբեջանին։
   Այս  մեկնաբանությունները  լուրջ  դժգոհություն  առաջացրին թուրքական շրջանակներում։
  Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հարաբերություններում  որակական  նոր  փուլ  սկսվեց  ՀՀ-ի  անկախության  հռչակումից  հետո։
   1991  թ.  սեպտեմբերի  21-ին  ՀՀ-ում  անցկացվեց  անկախությանհանրաքվեն,  որին  հաջորդեց  անկախության  հռչակումը  Գերագույն  խորհրդիկողմից։
   1991  թ.  դեկտեմբերի  16-ի  որոշումով  Թուրքիայի  կառավարությունըճանաչեց  ՀՀ-ի  անկախությունը,  բայց  դիվանագիտական  հարաբերություններչհաստատեց։
   Բացի  այդ՝  Թուրքիան  գտնում  էր,  որ  Հայաստանն  ավելի  շահագրգռված է իր հետ հարաբերություններ հաստատել, որովհետև Հայաստանը չուներ ելք դեպի ծով և գտնվում էր ռազմական գործողությունների մեջ Ադրբեջանի հետ՝ կրելով տնտեսական զգալի դժվարություններ։
 Դեկտեմբերի  24-ին  վարչապետ  Սուլեյման  Դեմիրելը  ուղերձով  դիմեց  ՀՀնախագահ  Լևոն  Տեր-Պետրոսյանին՝  առաջադիմության  և  բարգավաճման  ապագայի  մաղթանքներով23։
   Թուրքիան,  թեև  ճանաչեց  ՀՀ-ի  անկախությունը,այնուամենայնիվ  ՀՀ-ի  հետ  դիվանագիտական  հարաբերություններ  չհաստատեց իր քայլը պատճառաբանելով ՀՀ-ի տարածքային պահանջներով։
  Թուրքիան  նման  նախապայմաններով  փորձում  էր  Հայաստանին  դարձնել  կամակատար և նրա միջոցով իր կամքը թելադրել Արցախի հայությանն ու հայկականՍփյուռքին։
  Թուրքիան այս քայլով ստանում էր ոչ միայն ռազմավարական առավելություն.  դիվանագիտական  հարաբերությունների  հաստատումը  կախվածության  մեջ  դնելով  որոշ  նախապայմանների  կատարումից՝  իրեն  հնարավորություն էր տալիս Հայաստանի հետ հաստատելու և պահպանելու «ոչ համաձայնագրային կապեր» ամենատարբեր մակարդակներում, ներառյալ բարձրագույն՝ օգտագործելով դրանք վերջին հաշվով նրա վրա ազդեցություն գործելու նպատակով ամենատարբեր մակարդակներում24։
  Այսպիսով՝ կարող ենքեզրակացնել,  որ  Հայաստանի  հետ  դիվանագիտական  հարաբերություններիհաստատման հարցում թուրքական կողմն անհրաժեշտ նախապայման էր համարում  ՀՀ-ի  պաշտոնապես  հրաժարումը  Թուրքիայի  հանդեպ  տարածքայինպահանջներից, թեև Լ. Տեր-Պետրոսյանը փաստացիորեն հրաժարվել էր ճնշումգործադրել Արցախի վրա՝ դադարեցնելու պայքարը և ընդունելու Ադրբեջանիգերակայությունն ու տարածքային ամբողջականությունը։
  Միաժամանակ պահանջեց երաշխիքներ, որ Հայաստանը զերծ կմնա Թուրքիայի շահերին հակասող գործողություններից և ամեն կերպ կչեզոքացնի հայկական լոբբիի «հակաթուրքական» գործունեությունը Սփյուռքում։
  Այս առթիվ «Հյուրրիեթը» գրում է.«Սրանք այն նախապայմաններն են, որոնց պարտադրումը եթե ոչ այսօր, ապա23  Չաքրյան  Հ.,  Ղարաբաղյան  հիմնահարցը  հայ-թուրքական  հարաբերությունների  համատեքստում, Եր., 1998, էջ 14։
 24 Սաֆրաստյան Ռ., Հնարավոր չէ 21-րդ դարում պատնեշներ ստեղծել հարևանների միջև, Եր.,2003, էջ 36։
 վաղը բոլորովին անհնար է լինելու։
  Թուրքիան Հայաստանի հետ բարիդրացիական  հարաբերություններ  հաստատելու  կարիք  չունի։
   Ընդհակառակը,  այդպիսի  խնդիր  ունեն  հենց  հայերը։
   Ընդ  որում՝  Թուրքիայի  աջակցությունը  Հայաստանի  համար  կենսական  անհրաժեշտություն  է»25։
   Թեև  Թուրքիան  հրաժարվեց  ՀՀ-ի  հետ  դիվանագիտական  հարաբերություններ  հաստատելուց,բայց միևնույն ժամանակ ձգտում էր որոշակի հարաբերություններ հաստատելՀՀ-ի հետ, մասնավորապես տնտեսական բնագավառում։
  1992 թ. նոյեմբերինԹուրքիայի և Հայաստանի միջև կնքվեց համաձայնագիր, որով պետք էր Թուրքիան ժամում 300կմ/ժ վատ էլեկտրաէներգիա տրամադրեր Հայաստանին, որըանհրաժեշտություն էր այդ ժամանակ Հայաստանի համար։
  Դա մեծ դժգոհություններ առաջ բերեց Թուրքիայում։
  Թուրքիայի այս քայլը դժգոհության ալիքբարձրացրեց Ադրբեջանում, և հենց Ադրբեջանի միջամտությամբ էլ չեղյալ համարվեց։
  Եթե այդ գործարքը իրականություն դառնար, Ադրբեջանի մտադրությունը՝ տնտեսական շրջափակման ենթարկելու Հայաստանը, ի չիք կդառնար։
 Ադրբեջանը նույնիսկ հայտարարեց, որ Թուրքիան իրեն հայտարարում է Ադրբեջանի եղբայր, բայց հաց է տալիս մեր թշնամիներին26։
  Չնայած Թուրքիայի ևՀՀ-ի  միջև  նկատվող  լարվածությանը՝  հետագայում  տեղի  ունեցան  մի  շարքհանդիպումներ Թուրքիայի և ՀՀ-ի պաշտոնատար անձանց միջև, և Թուրքիանդիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու համար կրկին առաջ էրքաշում արդեն ներկայացրած պահանջները։
  Հետխորհրդային հայ-թուրքականհարաբերությունների առաջին շրջանը ավարտվեց 1994 թ. մայիսի 12-ին Լեռնային  Արցախում  կնքված  զինադադարով,  որը  կայացավ  Ռուսաստանի  միջնորդությամբ։
   Եվ,  այսպիսով,  ուժեղացավ  Մոսկվայի  ազդեցությունը  Հարավային Կովկասում։
 Հարավային Կովկասում  1990-ականների  սկզբին  սեփական  դիրքերն  ամրապնդելու  քաղաքականությունն  իրականացնելիս  Թուրքիան  հատկապեսկարևորում  էր  Վրաստանի  աշխարհագրական  դիրքը,  որը  էներգետիկ  ռեսուրսների  տեղափոխման  ճանապարհին  միակ  կամուրջն  էր,  քանի  որ  մյուսհավանական  կամուրջը`  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքը,  հասկանալի  պատճառներով  դուրս  էր  դրվում  թուրքական  արտաքին  քաղաքականության  հաշվարկներից։
   Հետևաբար,  Թուրքիան  ի  սկզբանե  առանձնահատուկհետաքրքրությամբ  սկսեց  հետևել  Վրաստանում  ընթացող  գործընթացներին,հատկապես,  վրաց-աբխազական  հակամարտությանը։
   Վրաստանի  անկախությունը  Թուրքիան  ճանաչեց  1991 թ.  նոյեմբերի 1-ին, սակայն նրա  հետ  դիվա25  Չաքրյան  Հ.,  Ղարաբաղյան  հիմնահարցը  հայ-թուրքական  հարաբերությունների  համատեքստում, Եր., 1998, էջ 15։
 26 Cornell Svante E., Turkey and the conflict in Nagorno Kharabagh։
  A delicate balance, MiddelEastern Studies, vol 34, N1, London, Frank Cass Publishers,  January, 1998, p. 67։
 նագիտական հարաբերություններ  հաստատեց  միայն 1992 թ.  մայիսին`  ԱՄՆի  կողմից  Վրաստանի  անկախության  ճանաչումից  հետ,  Վրաստանի  առաջիննախագահ Զ. Գամսախուրդիայի  վարչակազմի  տապալումից  և  Է. Շևարդնաձեի  Վրաստան  վերադառնալուց  հետո27։
   Խնդիրն  այն  է,  որ  մինչ  այդ  Վրաստանում  ընթանում  էր  քաղաքացիական  պատերազմ,  և  միայն  հեղաշրջումիցհետո,  երբ  1992 թ.  մարտին  Վրաստանում  ստեղծվեց  Պետական խորհուրդ,ու  վերջինիս  ղեկավարման  համար  հրավիրվեց  Է. Շևարդնաձեն, երկրում կայունություն հաստատվեց։
 Թուրքիայի  ակտիվացման  հարցը  վրացական  կողմը  դիտում  էր  երկուհարթությունում. նախ՝ տարածաշրջանում թուրքական գործոնի դերակատարման մեծացումը կնպաստեր Հարավային Կովկասում ռուսական դիրքերի թուլացմանը, երկրորդ՝ Վրաստանը  Թուրքիան  համարում  էր  կարևոր  դաշնակիցտարածաշրջանում  և  նրա  օգնությամբ  ցանկանում  էր  ապահովել  առևտրինոր  շուկաներ  և  ներդրումների  աղբյուրներ,  որը  հնարավոր  կլիներ  հակադրելՌուսաստանի  ազդեցությանը  Վրաստանի  տնտեսության  վրա։
   Բացի  այդ՝Վրաստանը ցանկանում էր, Թուրքիայի  հետ  հարաբերությունները սերտացնելով, զարգացնել կապերը ՆԱՏՕ-ի  հետ։
  Վրաստանը գտնում էր, որ Թուրքիայիհետ  հարաբերությունների  ամրապնդումն  էական  ազդեցություն  կունենարՎրաստանի և ՆԱՏՕ-ի  միջև  հարաբերությունների  զարգացման  վրա։
   Վերջիներկու  իրողությունները  հաշվի  առնելով  է,  որ  Վրաստանի  նախագահ  է.  Շևարդնաձեն 1992 թ. մարտին Անկարա կատարած այցից հետո  հայտարարեց,որ  «վրաց-թուրքական  հարաբերությունները  մոտ  են  ռազմավարական լինելուն»28։
   Տեսնելով,  որ  Վրաստանում  աստիճանաբար  կայունություն  է  հաստատվում,  Թուրքիան  անցավ  իր  ծրագրերի  իրականացմանն  ուղղված կոնկրետ  քայլերի։
   1992  թ.  վերջին  Թուրքիայի  վարչապետ  Ս.  Դեմիրելը  պաշտոնական  այցով  ժամանեց  Վրաստան։
  Ս. Դեմիրելի այցն առաջին պաշտոնականայց  էր  Վրաստան  վերջինիս  անկախացումից  հետո։
   Այս  փաստը  ևս  ցույց  էտվեց, որ Վրաստանը կարևոր նշանակություն ուներ Թուրքիայի համար։
   Այցիընթացքում  նա  և  Է. Շևարդնաձեն  ստորագրեցին  բարեկամության  և  համագործակցության  պայմանագիր։
   1992  թ.  դեկտեմբերին  Թուրքիան  Վրաստանին  տրամադրեց  50  մլն դոլարի վարկ`  ցորեն  և  այլ  ապրանքներ  ձեռք  բերե27 Kylov Alexander, Georgian-Abkazian conflict http։
 //www.kapba.de/TheGeorgianAbkhazianConflict.html։
 28 Արշակյան Գ., Եղիազարյան Ա. Թուրք-վրացական հարաբերությունները Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականության համատեքստում 1991-2001թթ., 21-րդ դար,  թիվ 2 (48), 2013, էջ44։
 p. 33։
 լու  համար29։
   Թուրքիան  նպատակ  ուներ  այդ  ճանապարհով  խթանելու  նաևթուրքական մասնավոր ներդրումները Վրաստանում։
 Թեև  Թուրքիան  կարևորում  էր  Վրաստանի  աշխարհագրական  դիրքըսեփական  տարածաշրջանային  ծրագրերում,  թուրք-վրացական  հարաբերություններում սկզբնական շրջանում լարվածություն  կար։
   Թուրքիան  Վրաստանի  հետ  կապերի  սերտացման  հարցում  այնքան  էլ  չէր  շտապում`  սպասելովՎրաստանում 1992 թ. բախումների հանգուցալուծմանը։
  Բացի այդ՝ վրաց-աբխազական հակամարտությունը, որը սկսվել էր 1992 թ. օգոստոսի 14-ին վրացական  զորքերի  Աբխազիա  ներխուժմամբ,  Թուրքիայի  արտաքին  քաղաքականության  առջև  դրել  էր կարևոր  երկընտրանք։
 1993 թ. վերջերից Վրաստանի նկատմամբ Թուրքիայի ուշադրությունն ավելի մեծացավ` պայմանավորված Անդրկովկասում գերակա  դիրքը  վերահաստատելու  Ռուսաստանի  ակտիվությամբ։
  Վրաստանի  շուրջ  ծավալվող  նմանզարգացումների  վերաբերյալ  Թուրքիայի  լուրջ մտահոգությամբ և ադրբեջանական էներգետիկ ռեսուրսներն  իր  տարածք  Վրաստանի  տարածքով  տեղափոխելու ձգտմամբ։
   Ուստի  Թուրքիան  սկսեց  քայլեր  ձեռնարկել  թուրք-վրացական  հարաբերությունները  բարելավելու  համար,  որոնցում  զգալի  սառնություն էր առաջացել Թուրքիայում տեղի ուեցած վերոհիշյալ խմորումների հետևանքով։
 1994 թ.  հունվարին  Վրաստանի  նախագահ  Է. Շևարդնաձեն  պաշտոնական  այցով  ժամանեց  Թուրքիա։
   Այցի  ընթացքում  նա  և  Թուրքիայի  նախագահ  Ս.  Դեմիրելն  Անկարայում  ստորագրեցին  հռչակագիր,  որտեղ  կողմերըհաստատում  էին  իրենց  պարտավորությունը`  «աջակցելու  անկախությանը,խաղաղությանը,  կայունությանը  և  ժողովրդավարությանը»։
   Երկու  ղեկավարները  հայտարարեցին,  որ  իրենց  համագործակցությունն  ուղղված  է  լինելուանդրկովկասյան  տարածաշրջանի  կայունացմանը։
   Բացի  այդ՝  ստորագրվեցին  առևտրական և տնտեսական մի շարք համաձայնագրեր30։
 Կարելի  է  արձանագրել  որ,  չնայած,  Թուրքիայի  ազգային  փոքրամասնությունների  մի  մասի`  հօգուտ  Աբխազիայի  իրականացվող  քարոզչությանը,Թուրքիան  պաշտոնապես  ճանաչեց  Վրաստանի  տարածքային  ամբողջականությունը,  որը  թելադրված  էր  ինչպես  ադրբեջանական  էներգետիկ  ռեսուրսներն իր տարածք տեղափոխելը Վրաստանի վրայով իրականացնելու ցանկությամբ,  այնպես  էլ  Ռուսաստանի  առաջխաղացմանն  ինչ-որ  բան  հակադրելուանհրաժեշտությամբ  հատկապես  այն  դեպքում,  որ  1994  թ.  փետրվարի  3-ինՎրաստանը և Ռուսաստանը ստորագրել էին ռազմական բարեկամության և հա29  Վերանյան  Կ.,  Աբխազիան  աշխարհաքաղաքական  շահերի խաչմերուկում,  21-րդ դար, թիվ 4(10), 2005, էջ 48։
 30 Արշակյան Գ., Եղիազարյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 47։
 մագործակցության  համաձայնագիր,  ինչպես  նաև  24  այլ  պայմանագրեր։
   Ըստայդ համաձայնագրերի՝ խաղաղապահ ռուսական զորք էր տեղակայվելու Աբխազիայում,  սահմանապահ  ռուսական  զորք  էր  տեղակայվելու  թուրք-վրացականսահմանին,  Վրաստանի  տարբեր  շրջաններում  տեղակայվելու  էին  ռուսականռազմակայաններ։
  Վրաստանը նաև ստիպված եղավ անդամակցել ԱՊՀ-ին։
 Վրաստանի  համար  կենսական  դաշնակցի  դերը  ստանձնելուց  հետոԹուրքիայում  սկսեցին  գերագնահատել  իրենց  կարևորությունը  Վրաստանիհամար։
   Թուրք  հետազոտողները  նույնիսկ  սկսեցին  հիմնավորել,  որ  Վրաստանն  իր  անկախության  համար  իրականում  պարտական  է  Թուրքիային,քանի  որ  հենց  իրենց  հարևան  լինելու  հանգամանքը  թույլ  տվեց  Վրաստանին  նախկինում  գոյություն  ունեցող առևտրային համակարգի փլուզման հետևանքները  հաղթահարել՝  տնտեսական  նոր  կապեր  հաստատելով։
   Ըստնրանց`  1988 թ.  թուրք-վրացական  սահմանային  Սարպի-Բաթում  անցակետիբացումը  հսկայական ազդեցություն ունեցավ Վրաստանի արտաքին տնտեսական  կապերի  վրա։
   Տեղի  ունեցող  հակամարտությունների  պայմաններումԹուրքիայի  հետ  այդ  և  մյուս  սահմանակետերը  Վրաստանի  համար  դարձանպատուհան դեպի արտաքին աշխարհ։
  Թեև  այդ  ամենն  իրականությանը  որոշչափով  համապատասխանում  էր,  սակայն  դրա  դիմաց  Թուրքիան,  ձգտելովսերտ  հարաբերություններ  հաստատել  Ադրբեջանի  հետ,  վերջինիս  հետ  անմիջական  սահմանի  բացակայության  պայմաններում  կանգնել  էր  «միջանկյալ»  Վրաստանի  հետ  բարեկամական  հարաբերություններ  հաստատելուանհրաժեշտության առջև։
 Այդպիսով` Վրաստանի հետ հարաբերությունների բարելավմամբ  Թուրքիան  ակնկալում  էր  ուժեղացնել  իր  ազդեցությունը  ողջ  հարավկովկասյանտարածաշրջանում։
   Այդ  քաղաքականությունը  վերջինը  հատկապես  զարգացրեց արդեն վրաց-աբխազական պատերազմի ավարտից հետո։
 Հարավային  Կովկասում  երեք  հանրապետությունների  անկախացումիցհետո  Թուրքիան  հենց  սկզբից  նախապատվությունը  տվեց  Ադրբեջանին։
 Թուրքիան  Ադրբեջանի  անկախությունը  ճանաչել  է  1991  թ.  նոյեմբերի  9-ին։
 Թուրքիան Ադրբեջանում իր  ազդեցությունը մեծացնելու համար փորձում էրօգտագործել  այն  հանգամանքը,  որ  երկու  երկրներն  էլ  ունեն  լեզվական  ևմշակութային ընդհանուր գծեր։
  Հարկ է նշել, որ Ադրբեջանի  առաջին  նախագահ  Այազ  Մութալիբովի  նախագահության  օրոք  (1990-1992 թթ.)  թուրք-ադրբեջանական  հարաբերություններն  այդքան  էլ  հարթ  չէին  ընթանում։
   Ա.Մութալիբովի  նախագահության  ժամանակ  Թուրքիան  թեև  աջակցում  էրԱդրբեջանին  ԼՂ  հակամարտության  ընթացքում,  սակայն  դժգոհ  էր  նրավարած  արտաքին  քաղաքականությունից,  մասնավորապես՝  նրա  ռուսամետդիրքորոշումից։
   Ա.  Մութալիբովի  օրոք  ռուս-ադրբեջանական  հարաբերությունները  բավական  ջերմ  էին,  ինչը լուրջ  անհանգստություն  էր  պատճառումԹուրքիային։
   1992 թ.  փետրվարի  25-ին  Ադրբեջանում հակակառավարականլուրջ շարժում սկսվեց, ինչի արդյունքում Ա. Մութալիբովը 1992 թ. մայիսի 14ին ստիպված էր հրաժարական  տալ և լքել հանրապետությունը31։
 Թուրք-ադրբեջանական  հարաբերությունների  ընդլայնման  և  ամրապնդման  համար  կարևոր  գործոն  հանդիսացավ  Ադրբեջանում  1992 թ.  հունիսինԱբուլֆազ  Էլչիբեյի  գլխավորությամբ  Ազգային  ճակատի  իշխանության  գալը։
   Նրա  ժամանակ  Թուրքիայի  և  Ադրբեջանի  միջև  ձեռք  բերվեց  սկզբունքային  պայմանավորվածություն  Բաքու-Ջեյհան  նավթատարի  կառուցման վերաբերյալ։
  Նախագահ ընտրվելուց հետո Ա. Էլչիբեյն սկսեց վարել  խիստ  թուրքամետ  և  ընդգծված  հակառուսական  քաղաքականություն,  և  միգուցե  այդքաղաքականությունը  նպատակ  ուներ  գրգռելու  Անկարայի  ախորժակը։
   Այսժամանակաշրջանում  էլ  ձևավորվեց  «երկու  պետություն  մեկ  ժողովուրդ»դրույթը32։
   Նրա  հակառուսական  տրամադրվածությունն  էապես  նպաստումէր  Ադրբեջանում  Թուրքիայի  ազդեցության  ամրապնդմանը։
   Թուրք-ադրբեջանական  հարաբերություններում  հանգուցային  էր  1991-1994 թթ. Արցախումընթացող  հակամարտությունը։
   Թուրքիան  անվերապահորեն  աջակցում  էրԱդրբեջանին Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունում՝ ոչ միայն դիվանագիտական,  քաղաքական,  ֆինանսական,  այլ  նաև  ռազմական  լուրջ  օժանդակություն  ցուցաբերելով  Ադրբեջանին։
 1993 թ հունիսին 4-ին Ադրբեջանում տեղի ունեցավ հեղաշրջում։
  Գյանջայում Սուրեթ Հուսեյնովի գլխավորությամբ բարձրացված ապստամբության արդյունքում Ա. Էլչիբեյի իշխանությունը տապալվեց Ադրբեջանում։
  Գնդապետ Ս.Հուսեյնովի գլխավորած զորքերը շարժվեցին դեպի Բաքու, ստիպեցին Ա. Էլչիբեյին  հրաժարական  տալ,  ինչի  արդյունքում  նախագահի  պաշտոնում  Աբուլֆազ Էլչիբեյին փոխարինեց Նախիջևանի մեջլիսի նախագահ, Ադրբեջանի կոմկուսի նախկին քարտուղար Հեյդար Ալիևը։
  Ալիևի իշխանության գալը Թուրքիայում դիտվեց որպես Ռուսաստանի հաղթանակ։
  Թուրքիայի մի շարք վերլուծաբանների և քաղաքագետների կարծիքով՝ Ադրբեջանում Էլչիբեյի իշխանությունից հեռացնելը ռուս-թուրքական մրցակցությունում ոչ միայն Ռուսաստանի լուրջ հաղթանակն էր, այլև Թուրքիայի դիվանագիտական և բազմակողմանի  նահանջը։
   Թուրք-ադրբեջանական  հարաբերությունների  լարվածությանպատճառներից էր նաև այն, որ Ալիևը Թուրքիայում սկզբում դիտվում էր որպես ռուսամետ գործիչ, որի պատճառը Ալիևի զբաղեցրած բարձր պաշտոննե31 Արշակյան Գ., Եղիազարյան Ա., նշվ. աշխ. էջ 36։
 32  Rohozinski  Jerzy,  Azerbaijan  and  Turkey։
   the  light  and  shade  of  ''Turkish''  broderhood,  CESReport, Warsaw, July, 2008, p. 10։
 րն էին ԽՍՀՄ-ում և նրա օրոք Ադրբեջանի անդամակցելը ԱՊՀ-ին33։
  Հ. Ալիևիիշխանության  օրոք  որոշակի  շտկումներ  մտցվեց  չափից  ավելի  միակողմանիթուրքամետ արտաքին քաղաքականության մեջ՝ դադարեցնելով նավթային միշարք պայմանագրերի իրագործումը, որոնցում արևմտյան նավթային ընկերությունները գերակշռող դիրք էին գրավում։
  Դրանով ստեղծվեց Բաքու-Մոսկվափոխհարաբերություններում տիրող լարվածության թուլացում։
  Միաժամանակթուլացավ Թուրքիայի միջամտությունը Ադրբեջանի ներքին կյանքին։
 1993 թ. հունիսի 23-ին Ալիևի հրամանով չեղյալ հայտարարեցին նախկինում Ադրբեջանի կառավարության և Բաքու-Ջեհյան միջազգային կոնսորցիումի միջև կնքված  նավթային բոլոր պայմանագրերը։
  1993 թ. սեպտեմբերին Ալիևը  չեղյալ  հայտատարեց  Էլչիբեյի  վարչակազմի  և  Թուրքիայի  միջև  կնքվածմի  շարք  պայմանագրեր,  Ադրբեջան  մուտք  գործելու  համար  վիզայի  ռեժիմմտցրեց թուրք ազգայնականների համար, ինչպես նաև աշխատանքից հեռացրերց Ադրբեջանում աշխատող շուրջ 1600 թուրք ռազմական փորձագետների,որոնք  մարզում  էին  ադրբեջանական  բանակը։
   Ալիևը  բանակցություններ  սկսեց  Ռուսաստանի  հետ՝  ռուսական  «Լուկօյլ»  նավթային  ընկերությանը  ներգրավելու  կասպիական  նավթի  շահագործմամբ  զբաղվող  Ադրբեջանական  միջազգային նավթային ընկերության նախագծում, համաձայն որի՝ 1994 թ. մարտին Բաքուն Ռուսաստանին տրամադրեց իր բաժնետոմսերի 10%-ը34։
  Ադրբեջանում  սկսեցին  Էլչիբեյի  գլխավորած  Ազգային  ժողովրդական  ճակատի  անդամների  ձերբակալությունները։
   Իրադարձությունների  նման  կտրուկ  փոփոխությունն  առաջացրեց  Թուրքիայի  խիստ  զայրութը։
   Այդ  կապակցությամբ1993 թ. հուլիսի 21-ին Ադրբեջան ժամանեց Թուրքիայի ԱԳ առաջին փոխնախարար  Օզդեմ  Սանբերքը,  որը  Հեյդար  Ալիևին  հանձնեց  Թուրքիայի  նախագահ Սուլեյման Դեմիրելի նամակը։
  Ադրբեջանի նոր իշխանություններին հանձնած  նամակում  հետևյալն  էր  ասվում.  «Ապավինենք  ժողովրդավարությանը,խուսափենք օրենքներին, իրավունքներին ու մարդու ազատություններին հակասող  գործողություններից,  ներքին  համաձայնության  եկեք,  միավորվեք  ուձեր պայքարն ուղղեք ընդհանուր արտաքին թշնամու դեմ»35։
 1993  թ.  դեկտեմբերի  28-29-ը  Ադրբեջանի  արտգործնախարար  ՀասանՀասանովը այցելեց Թուրքիա։
  Այս հանդիպման երկու կողմերն էլ համաձայնության  եկան  ուժի  կիրառմամբ  փոխելու  Ադրբեջանի  սահմանը  Նախիջևանիհետ, որը 1921 թ. Կարսի պայմանագիրը36։
  Այս իրադրությունից ելնելով Թուրքիան վերանայեց իր դիրքորոշումը Ադրբեջանին ռազմական օգնություն տրա33 Արշակյա Գ., Եղիազարյան Ա., նշվ. աշխ. էջ 39։
 34 Արշակյա Գ., Եղիազարյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 40։
 35 Նույն տեղում։
 36 DePauw Freddy,  նշ. աշխ.։
 մադրելու  հարցում37։
   Թուրքիան  դադարեցրեց  Ադրբեջանին  նվիրատվությանկարգով սպառազինությունների մատակարարումը, փոխարենը որոշեց Ադրբեջանին տրամադրել վարկեր։
  Դրանց ընդհանուր ծավալը կազմում էր 30 միլիոնամերիկյան  դոլար։
   Սակայն  վարկերից  օգտվելու  համար  ադրբեջանական  իշխանություններին  առաջադրվում  էին  հետևյալ  նախապայմանները՝  բացառելթուրքական  ռազմական  օգնության  փոշիացումը  և  ապահովել  թուրք  զինվորական խորհրդարանների գործուն մասնակցությունը Ադրբեջանում ազգայինբանակի  կազմավորման  աշխատանքներին։
   Ըստ  «Հուրրիյեթի»՝  նախապայմանների առաջադրումը ադրբեջանական իշխանությունների բացատրվում էրթուրքական  ռազմական  օգնության  նկատմամբ  վերջիններիս  անպատասխանատու վերաբերմունքով։
  Ըստ «Հուրրիյեթի»՝ հաղորդած տվյալների, եթե Ադրբեջանում  նախորդ  իշխանություններն  աչքաթող  էին  անում  Թուրքիայից  առաքվող  զենքի  ու  զինամթերքը,  որի  հետևանքով  այդ  ամենը  զորամասերումփոշիանում էր, ապա նորընտիր իշխանությունները պարզապես անտեսում էինթուրքական պետության միջոցներով Ադրբեջան գործուղված ավելի քան 150թուրք  զինվորական  խորհրդականներին  և  անգործունեության  էին  մատնումնրանց38։
  Ադրբեջանում  զենքի  ու զինամթերքի  փոշիացման  փաստերը  Թուրքիայիտեսանկյունից  անընդունելի  էին։
   Բայց  ավելի  անընդունելի  էր  թուրք  խորհրդականների անտեսումը, երբ այդ նույն իշխանությունների կողմից հետևողականորեն  խրախուսվում  էր  Ռուսաստանից,  Աֆղանստանից  և  այլ  երկրներիցհրավիրված  խորհրդականների  գործունեությունը։
   Թուրքական  կառավարությունը իր տրամադրության տակ ուներ ռազմական օգության չարաշահումների վերաբերյալ հավաստի փաստեր և նախապայմաններ առաջադրելու միջոցով զգուշացնում էր Բաքվին, որ այլևս չի կարող հանդուրժել դրանց կրկնությունը։
  Ադրբեջանը  ընդունեց  Թուրքիայի  նախապայմանները։
   Վերսկսվեց  թուրքական ռազմական օգնության ներհոսքը Ադրբեջան։
  1994 թ. փետրվարի 8-9ը Հ. Ալիևը այցելեց Թուրքիա։
  Նախագահ Դեմիրելը հայտարարեց, որ Թուրքիան կշարունակի աջակցություն ցույց տալ Ադրբեջանին։
  Դեմիրելը դատապարտեց հայերի գործողությունները Արցախում և հայտարարեց. «Օգնել մեր ազերի եղբայրներին իրենց յոթանասուն տարի ձգվող ջանքերում վերակառուցելուքաղաքակիրթ  դեմոկրատական  երկիր»39,  այդ  հանդիպման  ժամանակ  երկուառաջնորդները  օգտագործեցին  «մեկ  ժողովուրդ  երկու  պետություն»  արտա37  Կարսի  պայմանագիրը  կնքվել  է  1921  թ.  հոկտեմբերի  13-ին  Քեմալական  Թուրքիայի  ևԽորհրդային Ռուսաստանի միջև։
 38 Չաքրյան Հ., Ղարաբաղյան հիմնահարցը հայ-թուրքական հարաբերություններիհամատեքստում, Եր., 1998, էջ 28։
 39 DePauw Freddy, նշվ. աշխ.։
 հայտությունը40։
  Այս հանդիպման ժամանակ Ալիևը հայտարարեց, որ ցանկանում է ետ վերադարձնել կորցրած տարածքները, և փորձելու է աջակցությունստանալ  Թուրքիայից,  ԱՄՆ-ից  և  Ռուսաստանից՝  Ղարաբաղյան  հարցը  խաղաղ լուծելու համար։
  «Ադրբեջանը շարունակում է ապրել միայն իր զորքերովև այդպես էլ կշարունակվի ես այդ մասին կրկին ասել եմ մեր եղբայր Թուրքիային, մեր եղբորը, և չպետք է կասկած լինի, որ դա միշտ այդպես կլինի անկախհանգամանքներից, չի խախտվի Ադրբեջանի անկախացումը»41։
 1994 թ. մայիսի 5-ին Ալիևն այցելեց Թուրքիա։
  Մինչ այդ մայիսի 4-ին Ադրբեջանը Բրյուսելում ստորագրել էր պայմանագիր, որով դարձել էր «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» կազմակերպության անդամ, քննարկելու հետագա  քաղաքական  և  ռազմական  հարաբերությունները,  ինչպես  հայտարարում  էր  թուրքական  մամուլը։
   Թուրքիայի  նախագահի  մամլո  ծառայությունըհայտարարեց, որ հանդիպման ընթացքում կողմերը որոշել են վերանայել հարաբերությունները  և  իրենց  տեսակետները  տարածաշրջանային  խնդիրներիվերաբերյալ։
   Այս  հանդիպման  ժամանակա  Դեմիրելը  կրկին  անդրադարձել  էՀայաստանին և դատապարտել վերջինիս գործողությունները։
  Սակայն Թուրքիայի՝ Ադրբեջանին օգնելու ջանքերն բախվեցին ռուսական գործոնին, և կասկածի տակ դրվեց դրանց արդյունավետությունը։
 Այսպիսով՝  կարող  ենք  եզրակացնել,  որ  Թուրքիան  չկարողացավ  լիակատար  ազդեցություն  սահմանել  Հարավային  Կովկասում։
   Հարավային  Կովկասում Հայաստանը միակ երկիրն է, որ Թուրքիայի հետ չունի դիվանագիտականհարաբերություններ, բայց պետք է նշենք, որ հենց Թուրքիան էլ փակեց իր առջև դռները դեպի Հայաստան՝ դնելով նախապայմաններ և փակելով սահմանը։
 Մենք  արդեն  նշել  ենք,  որ  Հայաստանը  բազմիցս  պատրաստակամություն  էհայտնել՝  կարգավորելու  հարաբերությունները  Թուրքիայի  հետ,  բայց  միշտբախվել է Թուրքիայի կողմից առաջադրված նախապայմաններին։
  Թուրքիայինման դիրքորոշումը ենթադրում է, որ Հայաստանը Թուրքիային անհրաժեշտ էրէներգետիկ ռեսուսների տեղափոխման  և այդ ճանապարհով Հայաստանին իրազդեցության կենտրոնում պահելու համար և վերջնականապես ազատվելու «հայկական խոտանից», որը Թուրքիայի պանթյուքիստական ծրագրերի իրականացման ճանապարհին է եղել այս ամենի մասին է վկայում վարչապես Ս. Դեմիրելի կողմից Հայաստանին տրված «անիծյալ սեպ» անվանումը, հասնել նրան,որ  Մեծ  եղեռնի  վերաբերյալ  քաղաքականությունը  դադարեցվի։
   Մինչ  օրս  էլՀայաստանի  և  Թուրքիայի  միջև  դիվանագիտական  հարաբերություններ  չենհասատվել, և սահմանը շարունակում է փակ մնալ։
  Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, թվում է թե, Թուրքիան հենց այս երկրի հետ է, որ որևէ խնդիրներ չի ու40 Rohozinski-Jerzy, նշվ. աշխ., էջ 10։
 41 DePauw Freddy, նշվ. աշխ.։
 նենալու,  քանի  որ  երկուսն  էլ  ունեին  մշակութային  և  լեզվական  ընդհանրություններ։
   Ադրբեջանի  անկախացումը  Թուրքիայում  կարևորվեց,  բացի  այդ՝Թուրքիան  ակտիվորեն  սկսեց  միջամտել  Ադրբեջանի  ներքին  կյանքին,  սկսեցռազմական  և  դիվանագիտական  մեծ  աջակցություն  ցույց  տալ  Արցախյանխնդրում, բայց, ինչպես տեսանք, Ադրբեջանի կողմնորոշումը դեպի Թուրքիա միքանի  անգամ  փոփոխությունների  ենթարկվեց,  որը  կասկածի  տակ  էր  դնումԹուրքիայի նկրտումները Հարավային Կովկասում։
  Ինչպես տեսանք, Ղարաբաղյան պատերազմում կրած պարտությունից  հետո  Ադրբեջանը  դարձյալ  վերանայեց իր արտաքին  քաղաքականության  ուղղվածությունը ու ի  վերջո վերադարձավ  միակողմանի  թուրքամետ  քաղաքականությանը,  որը  նաև  նշանակում էր ուղղվել դեպի Արևմուտք և դեպի ՆԱՏՕ։
  Ինչ վերաբերում է Վրաստանին, ապա կարող ենք նկատել, որ վերջինիս կողմնորոշումը դեպի Թուրքիա ավելի  հստակ  էր,  քան  Ադրբեջանինը։
   Դա  պայմանավորված  էր  նրանով,  որՎրաստանի համար անկախություն նշանակում էր անկախություն Ռուսաստանից, և Թուրքիան Վրաստանի համար այն երկիրն էր, որը կդառնար վստահելիդաշնակից։
  Բացի այդ՝ Վրաստանը ուներ արևմտյան կողմնորոշում և Թուրքիան այդ հարցում իդեալական տարբերակ էր, քանի որ Վրաստանում Թուրքիանընկալում էին որպես Արևմուտք։
  Բայց ասել, որ Վրաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունները միշտ հարթ են եղել, սխալ կլինի, քանի որ կապված Աբխազիայում տեղի ունեցող իրադարձությունների հետ՝ նկատվեց որոշակի լարվածություն երկկողմ հարաբերություններում, բայց երկու կողմերն էլ կարողացանհաղթահարել այդ տարաձայնություները և այսօր Վրաստանը և Թուրքիան համագործակցում են բազմաթիվ ոլորտներում։
 Թադևոսյան Լարիսա ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍՈՒՄ ԽՍՀՄ-Ի ՓԼՈՒԶՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ Բանալի բառեր՝ Հարավային Կովկաս,  ԽՍՀՄ, Թուրքիա, Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան, քաղաքական նոր կուրս, Արցախյան և Աբխազական կոնֆլիկտներ։

Հոդվածը  անդրադառնում  է  20-րդ  դարի  վերջին  Հարավային  Կովկասում  տեղի  ունեցող  իրադարձություններին։
   Մասնավորապես  անդրադարձ  է  կատարվել  Խորհրդային  Միության  փլուզումից  հետո   տարածաշրջանի  երեք  հանրապետություններում՝  Հայաստանում,  Վրաստանում  և  Ադրբեջանում,  տեղի  ունեցող  իրադարձություններին։
   Հոդվածում  քննարկվել  է  Թուրքիայի  արտաքին  քաղաքականության  նոր  կուրսը  և  դրա  կիրառումը  տարածաշրջանի  երեք  հանրապետություներում։
   Առանձին-առանձին  քննարկվել  է  Թուրքիայի և երեք հանրապետությունների   հարաբերույթունները, դրանց ձևավորման ընթացքը, հաջողումը և ձախողումը։
   Հոդվածում մասնավորապես  անդրադարձ է կատարվել նաև  տարածաշրջանի  երկու  կարևոր  կոնֆլիկտներին՝  Արցախ  և  Աբխազիա,  և  Թուրքիայի  արտաքին  քաղաքականության  վերաբերմունքը  այդ  կոնֆլիկտներին։
   Հոդվածում  եզրակացություն է կատարվում, որ Թուրքիան չկարողացավ  լիարժեքորեն իրագործել իր արտաքին  քաղաքականության առջև դրված խնդիրները Հարավային Կովկասում։
