Ներածություն։
  ՀՀ հյուսիսային ծալքավոր մարզը զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի ամբողջ հյուսիսային հատվածը և հարավից սահմանակցում է կենտրոնական հրաբխային մարզին։
  Որպես տիպիկ ծալքաբեկորավոր միտարածք՝ նորագույն երկրաբանական փուլի ընթացքում այն ենթարկվել է խիստդիֆերենցացված  ինտենսիվ  տեկտոնական  բարձրացումների  և  իջեցումների,ինչը ցայտուն կերպով արտահայտվում է նրա ժամանակակից բարդ բլոկայինկառուցվածքում։
  Այս ուղղությամբ կատարվող հետազոտությունների շարքումուրույն նշանակություն ունի երկրակեղևի նստվածքային շերտի կառուցվածքի՝որպես երկրակեղևի ամենավերին և առավել դինամիկ շերտի ուսումնասիրությունը։
   Շեղվելով  ավանդական  երկրաբանա-երկրաֆիզիկական  մեթոդներից՝մեր  կողմից  փորձ  է  ձեռնարկվել,  դեռևս  նախորդ  աշխատանքներում  կիրառելժամանակակից տեկտոնական երկրաձևաբանության մեթոդները, որոնք առավելապես  հենված  են  ժամանակակից  ռելիեֆի  ու  նրա  առանձին  տարրերիվերլուծության վրա և ուղղորդված են երկրակեղևի ամենավերին հորիզոններիկառուցվածքի ուսումնասիրությանը։
  Նշված աշխատանքների շրջանակներումստացված արդյունքները իրենց հիմնավոր բնույթով և հուսալիությամբ թույլ ենտալիս  շարունակել  ու  աստիճանաբար  խորացնել  այս  ուղղությամբ  տարվողաշխատանքները։
 Հետազոտության մեթոդիկան։
  Ինչպես մեր նախորդ աշխատանքներում,այս դեպքում ևս հետազոտությունը տարվել է ուսումնասիրվող տարածքի գետային  ցանցի  քանակական  արժեքների  վերլուծությամբ։
   Առաջնորդվելովհայտնի Հորտոն-Ստրահլերի դասակարգմամբ՝ [1], մեր կողմից առանձնացվելեն  հետազոտվող  տարածքի  2-րդ  և  3-րդ  կարգի  գետահոսքերը։
   2-րդ  կարգիգետահոսքերի վերլուծությանը նվիրված են մեր նախորդ աշխատանքները [2,3],որոնց շրջանակներում իր հիմնավորումը գտավ այն նախնական ենթադրությունը, որ 2-րդ կարգի գետահոսքերով կազմված իզոլոնգերի դաշտը բնութագրում էնստվածքային  շերտի  ամենավերին  հորիզոնների  կառուցվածքը։
   Ելնելով  աշխատանքի բուն նպատակից՝ այն է՝ ուսումնասիրել նստվածքային շերտի առավել  խորը  հորիզոնների  կառուցվածքը,  ինչպես  նաև  իզոլոնգերի  մեթոդի  երկրաբանական  մեկնաբանության  տեսությունից, որի  համաձայն,  գետահոսքերիկարգի աճմանը զուգընթաց, աճում է նաև ուսումնասիրվող շերտի տեղադրմանխորությունը,  այս  հոդվածի  սահմաններում  հիմնական  շեշտը  դրվել  է  3-րդկարգի  գետահոսքերի  վրա,  որոնք  թույլ  են  տալիս  հետազոտել  նստվածքայինշերտի  առավել  խորը  հորիզոնները,  որոնք  անմիջականորեն  կսահմանակցենբյուրեղային հիմքի մակերևույթին։
  Վերջին պնդումը իր հիմնավորումը գտել էմեր նախորդ աշխատանքում [4], երբ վերլուծության էր ենթարկվում Վայք-Սյունիք տարածաշրջանը, և կիրառվել էր նույն մոտեցումը։
 Հետազոտության հիմնական արդյունքները։
  Ստորև բերված Նկար 1-ումներկայացված  է  հետազոտվող  տարածքի  սահմաններում  բյուրեղային  հիմքիմակերևույթի կառուցվածքը բնորոշող գրավիտացիոն մոդելը [5, 6]։
  Մոդելի վրաբյուրեղային  հիմքի  իջած  և  բարձրացած  կառուցվածքների  միջև  սահման  ընդունված է ծովի մակերևույթը բնորոշող 0 կմ-ի իզոհիպսը, որի նկատմամբ բյուրեղային  հիմքի  մակերևույթն  ունի  դրական  կամ  բացասական  արժեքներովբնութագրվող  համապատասխանաբար  բարձրացած  և  իջած  գոտիներ  կամառանձին կառուցվածքներ։
 Միաժամանակ նկար 1-ի վրա կարելի է դիտել բարձրացած և իջած գոտիների հաջորդականություն, որոնք առավելապես ունեն ընդհանուր կովկասյանձգվածություն։
  Դրանցից առաջինը Շիրակի միջլեռնային գոգավորության տարածքն  է,  որտեղ  բյուրեղային  հիմքը  գտնվում  է  ծովի  մակերևույթից  հաշվածմինչև 4 կմ խորության վրա։
  Դեպի արևելք՝ հանրապետության տարածքի ծայրհյուսիս-արևմուտքից  մինչև  Արզաքանի  մերկացումների  տեղամասը  ձգվում  էբյուրեղային հիմքի բարձրացման գոտի, որտեղ հիմքը ծովի մակերևույթի համեմատ բարձրանում է 1-2 կմ-ով։
  Այս գոտին Սպիտակի տեղամասում ընդհատվում է համանուն իջած -1 - -1.5 կմ, կառուցվածքով, որը միմյանց է կապում Շիրակի և Բավրա-Վանաձոր-Դիլիջան-Ճամբարակ ուղղությամբ ձգվող համանունիջած գոտին։
  Սրանից դեպի արևելք և զուգահեռ ուղղությամբ ձգվում է ՏաշիրԻջևանի բարձրացումը, որը արևելքից եզրավորվում է Նոյեմբերյան-Բերդի իջեցումով։
  Բացի ընդհանուր կովկասյան ուղղությունից, դիտվում են նաև հակակովկասյան ձգվածության որոշ կառուցվածքներ, որոնցից ցայտուն արտահայտվում  են  Գյումրի-Սպիտակ-Վանաձոր  ձգվածության  իջած,  Արթիկ-ՎանաձորԴիլիջան  ձգվածության  բարձրացած  և  Հրազդան-Դիլիջան-Բերդ  ձգվածությանիջած  կառուցվածքները։
   Նմանատիպ  բարդ  մոզայիկ  պատկերը  վկայում  է  հետազոտվող  ծալքաբեկորավոր  մարզի  բարդ  երկրաբանատեկտոնական  պատմության մասին։
 Նկար 1. ՀՀ հյուսիսային ծալքավոր մարզի երկրակեղևի բյուրեղայինհիմքի մակերևույթի գրավիտացիոն մոդելըԱնդրադառնալով նստվածքային շերտի կառուցվածքային մոդելին՝ նշենք,որ ինչպես  պարզվեց  մեր  նախորդ՝  Վայք-Սյունիք  տարածաշրջանին  նվիրվածաշխատանքում, նստվածքային շերտի կառուցվածքային մոդելը, որը կազմվածէ 3-րդ կարգի գետահոսքերի քանակական տվյալների հիման վրա, բնութագրումէ  նրա  առավել  խորը  հորիզոնները,  որոնք  խորքից  անմիջականորեն  սահմանակցում են բյուրեղային հիմքի մակերևույթին։
 Առաջարկված  նստվածքային  շերտի  կառուցվածքի  մոդելի  վրա  (տե՛սնկար 2), դաշտի արժեքները տատանվում են 3-ից մինչև 16 կմ սահմաններում։
 Հիշեցնենք,  որ  համաձայն  կիրառված  իզոլոնգերի  մեթոդի,  դաշտի  ցածր  արժեքները  բնութագրում  են  իջած,  իսկ  բարձր արժեքները՝  բարձրացած  կառուցվածքները։
  Առաջարկվող մոդելում 6 կմ երկարության իզոլոնգը ընտրված է որպես այդ կառուցվածքների տարանջատման սահման։
 Կառուցվածքների վերլուծության նույն հաջորդականությամբ առաջնորդվելով՝ պետք է նշել, որ նստվածքային շերտի կառուցվածքային մոդելում հստակորեն դիտվում է իջած և բարձրացած կառուցվածքային գոտիների նմանատիպհերթափոխ, ինչ բյուրեղային հիմքի դեպքում էր։
  Միաժամանակ հարկ է մատնանշել  այն,  որ  գոտիների  սահմանների  ձգվածության  մեջ  կան  որոշակիանհամապատասխանություններ, ինչը բնականաբար պետք է դիտվեր։
 Նկար 2. ՀՀ հյուսիսային ծալքավոր մարզի երկրակեղևի նստվածքայինշերտի կառուցվածքի մոդելը ՝ ըստ 3-րդ կարգի իզոլոնգերի դաշտի տվյալներիԵվ  այսպես,  ծայր  արևմուտքում  հստակ  առանձնանում  է  Շիրակի  իջեցումը, որը, սակայն, Սպիտակի իջեցման հետ մեկտեղ ընդգրկվում է Ամասիայիցմինչև Ճամբարակ ձգվող ընդարձակ իջած գոտու սահմաններում, որը երկրաբանական  տեսանկյունից  համապատասխանում  է  Սևան-Շիրակի  գեոսինկլինալին։
   Միաժամանակ  ընդարձակ  այս  գոտին  տեղ-տեղ  ընդհատվում  է  որոշբարձրացումներով,  որոնք  ըստ  էության  բյուրեղային  հիմքում  դիտվող  հակակովկասյան  ձգվածության  Արթիկ-Վանաձոր-Դիլիջանի  բարձրացած  կառուցվածքի  ազդեցության  արդյունք  են։
   Ինչպես  բյուրեղային  հիմքի  մակերևույթիմոդելում,  այստեղ  ևս  այդ  կառուցվածքը  արևելքից  միանում  է  Տաշիր-Իջևանիբարձրացմանը։
 Նստվածքային  շերտի  կառուցվածքի  առաջարկվող  մոդելում  բացակայում է Ամասիա-Վանաձորի բարձրացած գոտին, որը հստակ արտահայտված էրբյուրեղային հիմքի մակերևույթում։
  Այս հանգամանքը թերևս հարկ է բացատրելնրանով, որ բյուրեղային հիմքի մակերևույթի մոդելը գրավիտացիոն մոդել է ևհենված է գրավիտացիոն լոկալ դաշտի վերահաշվարկի վրա, որի վրա, ինչպեսհայտնի  է,  մեծ  ազդեցություն  են  գործում  ապարների  խտության  արժեքները։
 Նշված  Ամասիայի  տեղամասում,  որը  Սևան-Ամասիայի  օֆիոլիտային  գոտուհյուսիսարևմտյան շարունակությունն է, լայն տարածում ունեցող գերհիմքայինկազմի ապարները ստեղծել են ավելցուկային խտություն գրավիտացիոն լոկալդաշտը  հաշվարկելիս,  ինչը  հանգեցրել  է  բյուրեղային  հիմքի  մակերևույթիարհեստական  բարձրացմանը,  և  չի  բացառվում,  որ  նշված  տեղամասումբյուրեղային  հիմքը  իրականում  գտնվում  է  ավելի  մեծ  խորության  վրա,  քանառկա  է  բերված  մոդելում։
   Այս  են  վկայում  նաև  այլ  հեղինակների  կողմիցկատարված  որոշ  հետազոտություններ  նշված  տեղամասի  համար  [7],  որոնցհամաձայն՝  այստեղ  բյուրեղային  հիմքի  մակերևույթը  գտնվում  է  ծովիմակերևույթից  հաշված  մինչև  4-5  կմ  խորության  վրա։
   Նույնը կարելի է պնդելնաև Սևանի օֆիոլիտային տեղամասի համար։
 Մնացյալ կառուցվածքային գոտիներից Նոյեմբերյան-Բերդի իջած գոտիննստվածքային շերտի կառուցվածքային մոդելում առավել հստակ արտահայտված է Բերդի տեղամասով, իսկ ինչ վերաբերում է Նոյեմբերյանի տեղամասին,ապա  այստեղ  դիտվում  է  Լալվարի  ինտրուզիաների  ազդեցությունը,  ինչի  հետևանքով  դաշտի  արժեքներն  այստեղ  բարձր  են՝  մինչև  16  կմ։
   Եվ  վերջապեսցայտուն արտահայտվում է նաև Հրազդան-Դիլիջան-Բերդի իջած գոտին՝ դաշտիառավելագույնը մինչև 5 կմ արժեքով։
 Եզրակացություն։
   Ամփոփելով  վերը  կատարված  համեմատական  վերլուծությունը՝ պետք է եզրակացնել, որ ՀՀ հյուսիսային ծալքավոր մարզի սահմաններում նստվածքային շերտի առավել խորը հորիզոնների կառուցվածքայինդիմագիծը առավելապես ժառանգված է բյուրեղային հիմքից։
  Վերջինիս մակերևույթին  արտահայտված  հիմնական  ձևախախտումները՝  կառուցվածքատեկտոնական առանձին գոտիների ու միավորների տեսքով, ազդել են վերը տարածվող նստվածքային շերտի խորքային հորիզոնների կառուցվածքի վրա՝ հաղորդելով  վերջինիս  համադրելի  կառուցվածք։
   Այս  ամենի  պարագայում  չպետք  էանտեսել ինտրուզիվ մարմինների ներդրման գործընթացի դերն ու նշանակությունը,  քանզի  տեղային  մակարդակով  առանձին  կառուցվածքների  գոյացմանհամար նրանք խաղացել են վճռորոշ դեր։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ческий подход к количественной морфологии. М.։
  Изд. Инос. Лит., 1948. 158 с.2.  Սարգսյան Ռ.Ս. Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի երկրակեղևի բյուրեղային հիմքի և նստվածքային շերտի միջև ձևակառուցվածքային կապերիվերլուծությունը // ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր, Երկրաբանություն և աշխարհագրություն։
  2015։
  N3. էջ 20-24։
 3.  Սարգսյան  Ռ.Ս.  Հայաստանի  հյուսիսային  ծալքավոր  գոտու  երկրակեղևինստվածքային  շերտի  ձևակառուցվածքի  ուսումնասիրությունը  մորֆոմետրիկ տվյալներով // ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր, Երկրաբանություն և աշխարհագրություն։
  2015։
  N1։
  էջ 24-30։
 4.  Սարգսյան  Ռ.Ս.,  Հովհաննիսյան  Հ.Հ.  Վայք-Սյունիք  տարածաշրջանի  երկրակեղևի նստվածքային շերտի կառուցվածքային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունն իզոլոնգերի եղանակի կիրառմամբ//ԵՊՀ գիտականտեղեկագիր, Երկրաբանություն և աշխարհագրություն։
  2017։
  N2։
  էջ 97-102.геофизических данных // Изв. НАН РА, Науки о Земле։

Կիրառելով տեկտոնական երկրաձևաբանության արդի մեթոդները՝ հոդվածում ուսումնասիրվել և վերլուծվել է ՀՀ հյուսիսային ծալքավոր մարզի երկրակեղևի նստվածքային շերտի առավել խորը հորիզոնների կառուցվածքը, բյուրեղային  հիմքի  մակերևույթի  հետ  ունեցած  կառուցվածքատեկտոնական  կապերի համատեքստում։
