ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԱզգային ինքնության մասին խոսելիս նախ և առաջ պետք է հստակեցնել ինքնության երևույթը և, մասնավորապես՝ դրա հոգեբանական մեկնաբանումը։
  Ինքնություն  (identity)  եզրույթը  ծագում  է  լատիներեն  identitas  բառից  (idem՝  նույն,  ինքը)։
 Ինքնության հոգեբանության ամենավառ ներկայացուցիչ Է. Էրիքսոնն այն սահմանումէ  որպես  անձի՝  ինքն  իր  հետ  նույնության  և  ամբողջականության,  «ես»-ի  հարատևության զգացում, ինչպես նաև ավելի մեծ համակարգերի մասը կազմելու, դրանցանդամ  լինելու  զգացողություն  [1]։
   Պետք  է  նշել,  որ  ինքնության  կարևոր  մաս  էկազմում  ինքնագիտակցությունը։
   Սա  նշանակում  է,  որ  այն  բացի  զգացումից,  ունինաև իմացական բաղադրիչ։
  Որոշ գիտնականներ ինքնությունը նույնացնում են «ես»կոնցեպցիայի  հետ՝  սահմանելով  որպես  մարդու՝  իր  մասին  ունեցած  պատկերացումների  և  դրա  հանդեպ  վերաբերմունքի  ամբողջություն։
   Էրիքսոնը  նշում  է,  որինքնության ձևավորումը ենթադրում է հոգեկան բոլոր մակարդակներում տեղի ունեցող արտացոլման և դիտման միաժամանակյա գործընթաց, որի արդյունքում անձըգնահատում է իրեն և´ ներսից դիտելով, և' շրջապատող մարդկանց ընկալումներն ուպատկերացումները ներքնայնացնելով [1]։
 Տարբերակում  են  ինքնության  անձնային  և  սոցիալական  ձևեր։
   Անձնայինինքնությունն  անձի  ինքնանույնականության  արդյունքում  է  ձևավորվում,  մինչդեռսոցիալական  ինքնությունն  անձի՝  ավելի  մեծ  համակարգերի  պատկանելու,  դրանցմասը կազմելու զգացումն է։
  Խոսքը խմբային, սոցիալական ինքնության մասին է, որըենթադրում է «մենք» կոնցեպցիայի և խմբային գիտակցության առկայություն։
 Ինքնության  մեկ  այլ  մոտեցումը  պատկանում  է  վերլուծական  հոգեբան  Կ.  Գ.Յունգին։
  Յունգն անձը ներկայացնում է կոլեկտիվ անգիտակցականի բովանդակությունը կազմող արքետիպերով։
  Ինքնությունը կարևորագույն տեղ է զբաղեցնում անձիկառույցում։
  Յունգը գրում է. «Մեզնից յուրաքանչյուրի մեջ ծննդյան պահից կա անձիորոշակի օրինակ, նմուշ, որը մենք պիտի դառնանք։
  Հենց դա է մեր անձի ինքնությունը… Կյանքի հանգամանքները և մարդկային ջանքերը բնորոշում են ինքնությանմիայն խորհրդանշական համատեքստը, դրա «դրսևորման» աստիճանը և իրացումը»[2]։
  Արքետիպերի տեսության մեջ Յունգն ինքնությունը բնորոշում է որպես անձի ամբողջականության  և  հակադիր  կողմերի  ներդաշնակ  հավասարակշռության  արքետիպ։
  Ինքնության խորհրդանշանների հանդիպում ենք հեքիաթներում, երազներում,առասպելաբանության  մեջ։
   Երբեմն  այն  դրսևորվում  է  մանդալայի  կամ  դաոյիխորհրդանշաններով՝ որպես ամբողջականության և դուալիզմի սիմվոլ։
 Ինքնության կոլեկտիվության ամենակարևոր տեսակներից է ազգային ինքնությունը։
  Փորձենք սահմանել «ազգ» հասկացությունը և տարբերակել ազգայինն էթնիկականից։
  Ազգը սոցիալական մեծ խումբ է, որը ենթադրում է մարդկանց որոշակիհանրույթ՝ միասնական տարածքով, լեզվով, մշակույթով, ազգային հոգեկան գծերով,ինչպես նաև տնտեսական սերտ կապերով։
  Ազգը համարվում է էթնոսի զարգացմանբարձրագույն ձևը [3]։
 Ազգային ինքության գործառույթները կարևոր են և՛ ազգի պահպանման ու զարգացման, և´ պետականության պահպանման, և՛ անհատի անձնային հոգեբանականկայունության առումներով։
  Ազգի գոյության համար անհրաժեշտ ազգային միավորվածությունը, որը հաճախ ուղղվում է նաև ազգի պետական և տարածքային ամբողջականության  պահպանմանը,  հնարավոր  է  միայն  էթնոկիրների  ինքությանկոգնիտիվ  և  հուզական  բաղադրիչների  առկայության  պայմաններում։
   Ազգն  ուազգային  ինքնությունն  ապահովում  են  անհատի  խմբային  պատկանելությունը,սահմանում արժեքային կողմնորոշիչներ, ուղղորդում նրա մտածողությունը և վարքը,տալիս կայունության և ապահովության զգացում։
 Անձն  ազգային  ինքնության  միջոցով  ունենում  է  վերմարդկային  և  ժամանակագրական  առումով  կայուն,  հարատև  երևույթի  հետ  նույնության  զգացում,  որըտալիս  է  նրան  ապրելու  իմաստ՝  զերծ  պահելով  էքզիստենցիալ  նևրոզներից։
   Այսմասին  գրել  են  Ֆրոյդը,  Ֆրոմմը,  Քյոնիգսբերգը,  Վեբերը։
   Է.  Ֆրոմն  այս  երևույթնանվանում է «փախուստ ազատությունից» [4], իսկ Քյոնիգսբերգը գրում է, որ մարդընույնականանում  է  իր  ազգի  հետ,  որպեսզի  խուսափի  իր  վերջավոր  գոյությունից,անցավորությունից՝ տեղափոխվելով մի ոլորտ, որն անմահ է թվում [5]։
 Այսպիսով,  ազգային  ինքությունը  մարդու՝  իր  ազգի  հետ  նույնականանալուարդյունքում  ձևավորված  հոգեկան  վիճակ  և  երևույթ  է,  որը  ներառում  է  ազգայինպատկանելության գիտակցումը, էթնոնիմիան՝ ազգային պիտակի կրումը, սեփականազգի  հետ  նույնության  զգացումը  և  հուզական  դրական  վերաբերմունքը՝  որպեսհուզական բաղադրիչ։
  Ազգային  ինքնության  կարևորագույն  մաս  է  կազմում  այդ  ազգի  հոգեկերտվածքի  բաղադրիչ  համարվող  մշակութային խորհրդանշական համակարգը՝ լեզուն,ավանդույթները, բանահյուսությունը, էթնիկ առասպելը։
  Մյուս կարևոր գործոններնեն՝  ազգային-հավաքական  հիշողությունը,  պատկերացումներն  ընդհանուր  նախնիների ու անցյալի մասին։
  Հարցը խորհրդապաշտության տեսանկյունից դիտարկելիսկարելի է ասել, որ ազգային ինքնությունը, ինչպես և ազգային պատկանելիությունը,բնորոշվում են պայմանականորեն որոշված ատրիբուտներով, որոնք սահմանազատում  են  այս  կամ  այն  ազգի  ներկայացուցիչներին՝  ըստ  մշակութային  գործոնների։
 Նման տեսակետ ունի Բ. Անդերսոնը։
  Նա գրում է, որ ազգն այնպիսի հանրույթ է, որըսոցիալապես ստեղծվում է և «պատկերվում» մարդկանց գիտակցության մեջ, որոնքէլ  ընկալում  են  իրենց  որպես  «գոյություն  ունեցող»  այդ  խմբի  մի  մաս։
   Փաստորեն,ազգի ներկայացուցիչներն ունեն միայն մտային պատկերացում իրենց միասնությանմասին, և հենց այդ պատկերացումերն են ազգի և ազգային ինքնության հիմքում [6]։
 Ազգն  իր  ձևավորման  պահից  ամբողջ  պատմության  ընթացքում  կարևորգործառույթ է ունեցել՝ ապահովելով ինքնության կարևորագույն ձևերից մեկը։
  Այսօր՝հետմոդեռնիզմի  սոցիալական  իրադրության  պայմաններում,  շատ  գործընթացներ,կառույցներ  և  ինստիտուտներ  փոխել  են  իրենց  դրսևորման  ձևերը։
   Տեղի  ունեցողսկզբունքորեն  նոր  սոցիալական  գործընթացները  տանում  են  համաշխարհայինտնտեսական, քաղաքական, մշակութային, կրոնական ինտեգրացիայի և ունիֆիկացիայի,  որն  էլ  ստացել  է  «համաշխարհայնացում»  (գլոբալիզացիա)  անվանումը։
 Իմանալիևը գրում է, որ այն նախ և առաջ համաշխարհային միասնական ֆինանսատեղեկատվական հարթության ստեղծման գործընթաց է` հիմնված նոր տեխնոլոգիաների վրա [7]։
 Սոցիոլոգ  Ժան  Բոդրիարը,  անդրադառնալով  համաշխարհայնացման  գործընթացին, գրում է, որ ժողովրդավարացումը, տեղեկատվական ազատությունը և դրաանընդհատ հոսքը, լինելով առաջին հայացքից դրական, կառուցողական սոցիալական  գործընթացներ,  իրականում  ունեն  հակառակ  միտումները։
   «Որքան  շատ  էտեղեկատվությունը, այնքան այն ավելի քիչ է իրականում։
  Երբ այն չափազանց շատէ,  այն  դադարում  է  ընկալվել։
   Դրանում  է  համաշխարհայնացման  պարադոքսը.տեղեկատվության ավելցուկը բերում է ապատեղեկատվության՝ ծնելով էնթրոպիա»,գրում  է  Բոդրիարը։
   Ազատության  մասին  Բոդրիարը  գրում  է․  «Ոչ  պայմանականազատումը,  այսինքն՝  ամեն  ինչի  և  բոլորի  ազատագրումը  խնդիրն  արագորենհասցնում է կրիտիկական կետի, երբ ազատելով բարին՝ ազատվում է նաև չարը, ևայս տեսանկյունից ազատումը բարոյական քայլ չէ» [6]։
  Նա համաշխարհայնացումըհամեմատում է քաղաքակրթության վերջալույսի հետ, երբ կորչում են ազգային բունառանձնահատկությունները։
   Համաշխարհայնացումը  հանգեցնում  է  նաև  սոցիալական այնպիսի փոփոխության, ինչպիսին  մշակութային ստանդարտիզացիան է, որնէլ կապված է տարբեր մշակութների միջև պատնեշների վերացման հետ։
  Լիբկինդըխոսում է այնպիսի երևույթի մասին, ինչպիսին է ակկուլտուրացիան, ինչը նշանակումէ մշակույթների փոխհարաբերում և փոխներգործում։
  Այս գործընթացի արդյունքումխախտվում են մշակույթների սկզբնական մոդելները. դրանք կարծես միախառնվումեն։
   Անձի  կողմից  նման  իրավիճակներում  դիտարկվող  հակազդումները  կարելի  էդասակարգել չորս տիպի՝ ներգրավում, ձուլում, անջատում կամ մարգինալիզացիա։
 Դրական  ելք  է  համարվում  ներգրավումը՝  ինտեգրատիվ  եղանակով  մշակութայինմոդելների  համադրումը  և  միևնույն  ժամանակ  յուրաքանչյուրի  էական  հատկանիշների պահպանումը։
 Այսպիսով,  առանձին  մշակույթները  համաշխարհայինին  չհարմարվելու,  չինտեգրվելու դեպքում կանգնում են վերացման վտանգի առաջ, իսկ հարմարումն արդենիսկ ենթադրում է ուծացում, ձուլում։
  Համաշխարհայնացման գործընթացի հիմքը շատգիտնականներ համարում են, այսպես կոչված, վեստերնիզացիան  (արևմտականացումը),  որն  էլ  կապվում  է  ԱՄՆ-ի  քաղաքական,  տնտեսական,  տեղեկատվական  ևարժեքային սկզբունքների տարածման հետ։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  համաշխարհայնացման  գործընթացների  վրա  մեծազդեցություն է թողնում ժամանակի տեղեկատվական, տեխնոլոգիական հագեցվածությունը,  բոլոր  ոլորտներում  համաշխարհային  ցանցերի  առկայությունը։
   Սակայնինչպիսի՞ ազդեցություն է թողնում այն անձի հոգեկան ինքնության և մասնավորապես՝  էթնո-կոլեկտիվ  ինքնության  վրա  [8]։
   Ինչպես  արդեն  նշեցինք,  ինքնությանհամար  կարևոր  է  մենք-ի  և  ոչ  մենք-ի  առկայությունը,  հստակ  սահմանազատումը։
 Հենց այդ սահմանների կայունությունն էլ ռեսուրս է ազգային ինքնության պահպանման համար։
 Հարկ  է  նշել,  որ  համաշխարհայնացման  և  ունիֆիկացիայի  այս  գործընթացըտարբեր արձագանք և երբեմն «հակահարված» է ստանում տարբեր ազգերի կողմից։
 Բերելով  հայ  էթնոսի  օրինակը՝  կարող  ենք  նշել,  որ  ունենալով  ազգային  կոլեկտիվկոնցեպցիայի  կայուն  ձև,  որը  զարգացել  է  հազարամյակներ  շարունակ՝  որպեսպաշտպանական հակազդում, հայ էթնոսն իր ուժեղ դիմադրությունն է ցուցաբերումհամաշխարհայնացման գործընթացին։
  Սա բնորոշ է նաև հնագույն այլ պետություններին,  ինչպիսիք  են՝  Ճապոնիան,  Չինաստանը,  Հնդկաստանը։
   Այստեղ  մեծ  դերունեն էթնոպաշտպան և էթնոտարբերակիչ այն հատկանիշները, որոնք և կազմում ենէթնիկ  ինքնության  հիմքը։
   Դրանք  են՝  ավանդույթները,  լեզուն,  կրոնը,  ընտանիքը,կրթությունը։
 Մասնավորեցնելով  նշենք,  որ  կրոնը,  լինելով  էությամբ  հզոր  տարբերակիչգործոն, խթան է նաև ազգային արմատների պահպանման համար։
  Պատմությունըցույց է տալիս, որ կրոնը եղել է մեր ինքնության հիմնային ատրիբուտներից, երբ դեռչունեինք պետականություն, սեփական տարածք, անգամ՝ գիր։
  Կարող ենք նշել, որայն ցայսօր շարունակում է կատարել այդ գործառույթը։
  Օրինակ, հատկանշական է,որ սփյուռքում հայկական համայնքները պահպանում են իրենց ինքությունը հատկապես ոչ քրիստոնեական երկրներում, որտեղ, որպես կանոն, հակադրությունն ավելիմեծ է և «մենք»-ի ու «նրանք»-ի տարբերակումն ավելի հստակ է, քան կաթոլիկ կամուղղափառ դավանանք ունեցող երկրներում։
  Այդպիսի համայնքներում առաքելականեկեղեցիների առկայությունը ևս վկայում է նշված փաստի մասին։
 Ազգային հոգեբանական կերտվածքը, ազգային բնավորությունը սերունդներինէ  փոխանցվում  մշակութային  այնպիսի  գործոնների  միջոցով,  ինչպիսիք  են  ավանդույթները,  ժողովրդական  բանահյուսությունը,  արվեստը  և  արհեստները։
   Առաջինհայացքից  ոչ  էական  թվացող  ասացվածքներն  ու  առածներն  անգամ  շատ  բան  ենասում ազգի ինքնության մասին [9]։
  Այդ իսկ պատճառով մյուս կարևոր միջոցը հենցսրանց արդիականացումն է ազգային ինքնությունը պահպանելու համար։
  Այդ գործում մեծ է ընտանիքի և կրթության դերը, քանի որ անձի սոցիալականացման առաջնային  ինստիտուտները  հենց  դրանք  են։
   Ինչպես  գիտենք,  կրթությունը  մշակույթիվերարտադրման  կարևորագույն  գործառույթ  ունի։
   Այսօր  համաշխարհայնացմանգործընթացին է ենթարկվում նաև հանրակրթությունը, ինչը հետապնդում է մշակույթների փոխհաղորդակցման նպատակ ևս։
  Եվ վերջապես լեզուն՝ որպես ազգի ինքնության ատրիբուտ, նույնպես ենթարկվում է համաշխարհայնացման։
  Դրա վառ օրինակնէ  բառապաշարում  միջազգային  եզրույթների  առկայությունը,  որոնցից  խուսափելըկամ միանգամից մայրենի լեզվով թարգմանելն արտացոլում է համաշխարհայնացմանը դիմադրելու միտումը։
 Այսպիսով, ազգային ինքնությունը համաշխարհայնացմանն արձագանքում է միքանի եղանակներով։
  Որոշ դեպքերում տեղի է ունենում ամբողջական ձուլում, հաջորդծայրահեղական  տարբերակը  ֆունդամենտալիզացիան  է,  որը  կտրականապես  բացառում է ազգայինից տարբերվող, համընդհանուր որևէ բան։
  Այդպիսի օրինակ ենՍաուդյան  Արաբիան,  Իրանը։
   Որոշ  դեպքերում  ազգն  ընտրում  է  մոդեռնիզացիան՝պահպանելով  ազգային  առանձնահատկությունները՝  միևնույն  ժամանակ  հետևելովհամաշխարհային նոր միտումներին։
 Ըստ  մեր  վերլուծության՝  ազգային  ինքնության  պահպանումը  կարևոր  է  հատկապես սոցիալական անկայուն այնպիսի պայմաններում, որոնք կարղ են հանգեցնելինքնության ճգնաժամի։
  Այդ կարևոր կառույցի պահպանման համար առաջնային էմշակույթի  դերը,  որը  ստանձնում  է  ազգային  ոգու  պահպանումը  և  սերնդեսերունդվերարտադրումը։
 Համաշխարհայնացումն  ազգային  ինքնության  տեսանկյունից  մարտահրավերներ է առաջ քաշում՝ պարունակելով նաև ձուլման որոշակի վտանգ, սակայն օպտիմալելքը բազմաթիվ դրական ազդեցություններ ունի ոչ միայն ազգի և պետության տնտեսական  և  քաղաքական  զարգացման,  այլև  ալյ  մշակույթների  հետ  հաղորդակցմանմիջոցով սեփական մշակույթի վերարժևորման տեսանկյունից։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Эриксон Э., Идентичность։
  юность и кризис։
  пер. с англ., Москва, издательская[5]  Մանուսյան  Ս.,  Ազգային  ինքնության  սոցիալ-հոգեբանական  ըմբռնումը,  ԵՊՀանձի հոգեբանության տեսական և կիրառական հարցեր, Երևան, «Ասողիկ հրատարակչություն, 2016, էջ 179-92։
 [8]  Стефаненко  Т.  Г.,  Этнопсихология։
   Учебник  для  вузов,  4-е  изд.,  испр.  и  доп.,Բոյաջյան ԱրաքսԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻԲանալի բառեր` ազգ, ազգային ինքնություն, համաշխարհայնացում, մշակույթ,խորհրդանշաններ, սոցիալական ինքնություն, ձուլում, ակկուլտուրացիա։
 ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ։

Հոդվածում խոսվում է ազգային ինքնության բնույթի և դրսևորման մասին, փորձ  է  արվում  վերլուծել  այդ  կառույցի  գործառույթները։
   Հոդվածում  առանցքային  է  համաշխարհայնացման  ազդեցությունն  ազգային  ինքնության  վրա,  ինչպես  նաև  անհատի և ազգի հակազդումներն ու կրած անխուսափելի փոփոխությունները։
  Մասնավորապես,  խոսվում  է  մշակութային  ոլորտում  տեղի  ունեցող  փոփոխությունների  մասին։
   Փորձ  է  արվում  վերլուծել  հնարավոր  ձուլման  կամ  մարգինալիզացման  վտանգի հարցերը հայ ազգի օրինակով։
