ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ SERԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԲԱ BՆԵԼՈՒ ԷԿՈՍԻՍՏԵՄԱՅԻՆ VԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ (ԵԿ) այն օգուտներն են, որ մարդիկ ստանում են էկոհամակարգերից:   Էկոհամակարգերի միջոցով մատուցվող էկոհամակարգի ծառայությունների տարբեր կատեգորիաներ ներառում են `1 Foodառայություններ ՝ սնունդ, ջուր, փայտ և այլն, 2 ․ Կարգավորող ծառայություններ. Ազդել կլիմայի, ջրհոսքերի, հիվանդությունների, թափոնների և ջրի որակի վրա 3 3 մշակութային ծառայություններ. տրամադրել հանգստի, գեղագիտական ​​և հոգատար առավելություններ, 4 Օժանդակ ծառայություններ. Հողի մշակումը, ֆոտոսինթեզը սննդանյութերի հոսքերը: «Էկոհամակարգերը» անշունչ միջավայրի դինամիկ բարդույթներ են, որոնք փոխգործակցում են բույսերի, կենդանիների և միկրոօրգանիզմների հետ ՝ որպես ֆունկցիոնալ միավորներ:  «Էկոհամակարգի ծառայությունները» էկոհամակարգերի ուղղակի ուղղակի ներդրումներն են `մարդու բարեկեցությունն ապահովելու համար:   «Էկոհամակարգային ապրանքներ և ծառայություններ» հասկացությունը հոմանիշ է էկոհամակարգային ծառայությունների հետ: Դրամական արտահայտությամբ, այս ապրանքների և ծառայությունների գնահատումը համարժեք է էկոհամակարգի ծառայությունների գնահատմանը [4]: Գնդեվազ գյուղի լեռնային էկոհամակարգերը տեղական բնակչության համար ծառայությունների աղբյուր են (սնունդ, քաղցրահամ ջուր, խոտ և այլն): Մարգագետիններն ու կերերը բնակչության կողմից օգտագործվում են որպես արոտավայրեր գյուղատնտեսական կենդանիներ արածեցնելու, մեղվաբուծություն կամ որպես բնական խոտհարք:  Էկոհամակարգի այս ծառայությունների գնահատումն իրականացվել է շուկայական գնի մեթոդի միջոցով, իսկ բերքատվությունը գնահատվել է դաշտային ուսումնասիրությունների ընթացքում: Գյուղում անցկացված հարցումների արդյունքում պարզվել է, որ մրգերի և հատապտուղների և բանջարեղենի քանակն իրականում օգտագործվել է գյուղացիների կողմից: Շուկայական գինը:   Շուկայական գին ասելով `մենք հասկանում ենք գյուղատնտեսական ապրանքների վաճառքի գինը, որով ֆերմերը ապրանքը վաճառում է վերավաճառող կամ վերամշակող ընկերությանը:  Արոտավայրերի և խոտհարքների արտադրողականությունը որոշելու համար տեղադրվել են 1 մ 2 մակերեսով փորձնական հողամասեր:  1 արոտավայրի կամ խոտհարքի բերքը հաշվարկվել է հետևյալ բանաձևով. B = Kt * Gch * 10 000, որտեղ B - բերքատվությունն է, kgKt - թաց կենսազանգվածն է փորձադաշտում, kgGH - թաց կենսազանգվածը փոխարկման գործակիցն է չոր կենսազանգվածի (0.35): Գնդեվազ գյուղի արոտավայրերի դեպքում միջին բերքատվությունը մոտավորապես կազմում է: Ba = 0,46 * 0․35 * 10 000 = 1600 կգ, Bkh = 0,71 * 0․35 * 10 000 = 2500 կգ: Ըստ ռելիեֆի գործոնի ության բարձրության, համայնքի ընդհանուր խոտածածկ տարածքները տարածված են երեք տարբեր բարձրություններում (լանդշաֆտային գոտիներ). 1. ցածրավայր - լեռնատափաստանային ենթագոտի, բերքատվությունը `1200 կգ / հա, 2. միջին` մարգագետնային տափաստանային ենթաոլորտում: -գոտի, բերքատվությունը 1400 կգ / հա է, 3. բարձր ենթալպյան գոտում `բերքը 1600-1800 կգ / հա: Քանի որ լեռնաշխարհի արոտավայրերը հիմնականում օգտագործվում են, դրա համար էլ ենթադրում ենք, որ արոտավայրերի միջին բերքը 1600 կգ / հա է:  1 կգ խոտի արժեքը 50 դրամ է (2018):  Արոտավայրերի դեպքում 1 հա տնտեսական արժեքը 80,000 է, խոտհնձերի դեպքում `125,000 դրամ: Արոտավայրերի թույլատրելի բեռը հաշվարկվել է `ցույց տալով անասունների առավելագույն քանակը, որոնք կարող են արոտավայրի տարածքում սնվել արոտավայրից (1 հա) ամբողջ արոտավայրում` առանց վնասելու արոտի արդյունավետության վրա:   Որոշվում է հետևյալ բանաձևով [1]. ATB = B / P x T, որտեղ. ATB- ի թույլատրելի արոտավայրերի բեռ, B1 հա արոտավայրի բերք (կգ / հա), P պայմանական արոտավայրերի պահանջարկ (կգ), T արոտավայրերի օրական տարածք , Գնդեվազ գյուղի դեպքում ՀՊՄ-ի մեկ ղեկավար ընդունել է 400 կգ քաշ ունեցող կովի: Կենդանու քաշը բազմապատկվում է 0․025 (զոոտեխնիկական) գործակցով [1]: 100 x 10 = 40 կգ):  Այս դեպքում ATB = 1600 / (10 × 180) = 0.8: Ըստ առանձնացված գոտիների `տվյալ ցուցանիշը տատանվում է 0.6-0.8 միջակայքում:   Այսինքն, ստացվում է, որ ամբողջ արոտավայրում մեկ հեկտարից 0,8 գլուխ:   Գյուղում 3105 հա արոտավայրերի դեպքում արոտավայրերի թույլատրելի բեռնման դեպքում խոշոր եղջերավոր անասունների թիվը հավասար է 2484 (ներկայումս մոտ 160 գլուխ):   Ամբողջ նախիրի արոտավայրերի պահանջարկը հաշվարկելու համար մենք ամբողջ նախիրը (տարբեր տեսակների եռալեզման խմբեր) վերածում ենք մեծ պայմանական միավորների (ՊՇՄ) վերափոխման գործակիցներով [1]: Աղյուսակ 1. Կենդանիների պայմանական մեծ միավորի (ԳՇՄ) գյուղատնտեսական քանակի վերափոխման կենդանիներ (տեսակներ և սեռերի խմբեր) փոխակերպման հաշվարկը պայմանական է Խոշոր միավոր (PCU) (գլուխ) Կովեր sուլեր Ձիեր խոզեր Խոշոր պայմանական միավորների ընդհանուր քանակը Ոչխարներ և այծեր Հաշվի առնելով մեկ գլխի համար մեծ պայմանական միավորի ամենօրյա կերերի պահանջը, մենք հաշվարկել ենք ամբողջ արոտի օրվա կտրվածքով կերային պահանջը արոտավայրերի ամբողջ ժամանակահատվածի համար (աղյուսակ 2): PCU մեկ շնչի հաշվով MPW (կենդանի) միջին քաշը (կգ) Մեկ շնչի հաշվով օրական պահանջը Ընդհանուր PCM օրական պահանջը (կգ) (կգ) Արոտավայրերի PCM եռամսյակի ժամանակահատվածի (օրվա) պահանջը արոտավայրերի սահմաններում (կգ) Աղյուսակ 2. Համայնքի խոշոր պայմանական միավորի անասնակերության պահանջը արոտավայրերի սեզոնում: Անասնագլխաքանակի ընդհանուր կերերի (ԱՀ) պահանջարկն ամբողջ արոտավայրային ժամանակահատվածի համար (180 օր) 561 տ չոր նյութ է կամ 561x4 = 2244 տ կանաչ զանգված (չոր նյութի փոխարկման գործակիցը 4 է):  Դրանից հետո համայնքի ամբողջ արոտավայրում անասունների ամբողջ բնակչության փաստացի խտությունը հաշվարկվում է `որոշելու համար, թե յուրաքանչյուր խոշոր պայմանական միավոր (արհեստական ​​միավոր) արոտավայրի որքան տարածք է իրականում ապահովված:   Հողային ռեսուրսները կազմում են 3105 հա: Բնակչության իրական խտությունը = PCU բնակչություն / արոտավայրեր (հա) = 312:  3105 = 0,1 գ  Այսինքն, PCM- ի 1 գլուխ ընկնում է (1 հա):  0․1) = 10 հա արոտավայր:  Այս դեպքում. 2869) (նշ. 2874) (նշ. 2868) (նշ. 2868) (խնամել 2869) (նշ. 2868) (նշ. 3400) (նշ. 2869) (նշ. 2876) (նշ. 2868) = 0.8 ATB = Ըստ առանձնացված գոտիների `տվյալ ցուցանիշը տատանվում է 0.6-0.9 միջակայքում:  Այսինքն ՝ ստացվում է, որ ամբողջ արոտավայրում մեկ հեկտարից 0,8 գլուխ: Արոտավայրերի իրավիճակի ինդեքսի (PES) արժեքներից ելնելով, արոտավայրերի թույլատրելի բեռնման նորմի արժեքներից, արոտավայրի նկատմամբ պահանջարկը հաշվարկվել է `հասկանալու համար, արդյոք համայնքի արոտավայրերն իրենց տարածքով ավ բավարարելու են առկա պահանջարկը: անասնապահական արոտներ:  Հաշվարկը հիմնված է արոտի միջին բերքի, արոտավայրի տևողության և 1 PCM օրական կերերի պահանջի վրա:  Ըստ ուսումնասիրությունների ՝ տարբեր գոտիներում համայնքների արոտների միջին բերքատվությունը կազմում է .1200 + 1400 + 1700 = 4300:  3 = 1433 կգ / հա (միջին տարբեր արոտավայրերով):  Արոտի տարածքի պահանջը = (PCM x O x T):  B = (312 x 40 x 180): 1433 = 1568 հա: Այսինքն ՝ ամբողջ արոտավայրում համայնքում անասնագլխային արոտների պահանջարկը կարելի է բավարարել 1568 հա արոտավայրերով: Բնության արտաքին օգտագործման տեսանկյունից, Գնդեվազ գյուղի բնակչությունը հավաքում է ուտելի բանջարեղեն, խոտաբույսեր, մրգեր և հատապտուղներ:  Հարցումները (113 տուն) պարզել են բնակչության կողմից հավաքվող մրգերի, հատապտուղների, բանջարեղենի և խոտաբույսերի տարեկան քանակը: Անուն 1. ավելցուկ 2. սթրես 3. Սիբեխ 4. Մանդակ 5. ծնեբեկ 6. ալագյազ 7. Շուկայական միջին գինը, շուկայական արժեքը, հավաքագրման տարածքում, հազ. մետաղադրամ 8. կանխիկ 9. շուշան 10. դանդուռ 11. սունկ 12. տանձ 13. մասուր (չոր) 14. ուրց (չոր) 15. երիցուկ (չոր) 16. պոչ 17. ալոճին Ընդհանուր գումարը: Աղյուսակ 3. Համայնքի բնակչության կողմից հավաքված պտուղ-հատապտուղների, բանջարեղենի, խոտաբույսերի տարեկան քանակը Վաճառքի միջին գին Այսպիսով, մենք կարող ենք հստակորեն արձանագրել, որ հաշվարկների արդյունքում Գնդեվազ համայնքը էկոհամակարգային ծառայությունների մեծ ներուժ ունի:   Եթե ​​բնակչությունն ունի համապատասխան միջոցներ, այն միանշանակ կարող է օգտվել համայնքի գյուղատնտեսության զարգացման լայն հեռանկարներից: Գնահատման հիման վրա պարզ է դառնում, որ արոտավայրերի գրեթե կեսը չի օգտագործվում ներկայիս պայմաններում, ընդ որում `անասնապահության դեպքում, այն ունի մոտ 15 անգամ պակաս բնակչություն, քան հնարավոր թիվը:   Այս ամենը, երբ համայնքում կա տվյալների մշակման գործարան: Ինչ վերաբերում է ուտելի բանջարեղենի, խոտաբույսերի, մրգերի և հատապտուղների հավաքածուին, ապա հաշվարկները ցույց են տալիս, որ էկոհամակարգի ծառայության արժեքը ութ միլիոն դրամ է (նույնիսկ ավելին):  Բնակչության մեծ մասը (միայն 15 ընտանիք է զբաղվում հավաքած բույսերի վաճառքով) հավաքված բույսերն օգտագործում է անձնական և տնային կարիքների համար: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Թովմասյան Գ., Կենսաբազմազանության կայուն կառավարում, Հարավային Կովկաս, Արոտավայրերի և խոտհարքների կառավարման պլանների կայուն կառավարման ուղեցույց, Երևան, «ՏԱՍԿ» ՍՊԸ, 2015, էջ 42, 48, 61: [2] Վայոց ձորի մարզի Գնդեվազ գյուղում հողային ֆոնդի առկայության մասին հաշվետվություն (բաշխում (DZ22): [3] Էկոհամակարգերի և կենսաբազմազանության տնտեսագիտություն, URL:   http: //www.teebweb.org/( Հասանելի է:  29.03.2019): [4] URL:  http: //armstatbank.am/ (հղումը կատարվել է 22.04.2019): Լուսինե Խաչատրյան ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ SERԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԳՅՈՒԱՏՆՏԱՆ Բանալի բառեր. Էկոհամակարգի ծառայություններ, մատակարարի էկոհամակարգի ծառայություններ, արոտավայրերի բերք, թույլատրելի բեռ, մեծ միավորի պահանջ, պայմանական ծառայություն, արոտի արժեք ։

Հոդվածի  նպատակն  է  Ամուլսարի  ոսկեբեր  քվարցիտների  հանքավայրի  ազդակիր  համայնք  համարվող  Գնդեվազ  գյուղում  գնահատել  էկոհամակարգային  ծառայությունների  արժեքը։
   Հետազոտության  հիմնական  խնդիրներ  են`  ուսումնասիրել  համայնքի  բնակիչների  կողմից  իրականացվող  կողմնակի  բնօգտագործման  ձևերը, վերլուծել սոցիալական հարցումների արդյունքները և գնահատել էկոհամակարգային ծառայությունների արժեքը՝ կոնկրետ ցուցանիշներով։
   Ուսումնասիրությունների  արդյունքում  պարզ  դարձավ,  որ  Գնդեվազ  գյուղի  արոտավայրերի կեսը ներկայումս փաստացի չի օգտագործվում, միաժամանակ ցույց  տվեցինք,  որ  ՊԽՄ-ի  առկա    քանակը  կարելի  է  ավելացնել  մոտ  10-12  անգամ։
   Գնահատված էկոհամակարգային ծառայությունների արժեքը (ավելի քան 8 մլն  դրամ)  հնարավորության  կտա  իրակացնել  պաշարների  կայուն  կառավարում,  բազմակողմանի  օգտագործում  և  արդյունավետ  պահպանություն։
   Իսկ  այդպիսի  գործունեությունը,  ի  տարբերություն  հանքարդյունաբերության,  կլինի  տնտեսապես  շահավետ, երկարաժամկետ, էկոլոգիապես անվտանգ։
