Անտառների ռեկրեացիոն բնօգտագործման հիմնահարցը լուծելու համարանհրաժեշտ է տարածքի բնական պայմանների ուսումնասիրություն և ռեկրեացիայի  կազմակերպման  համար  առավել  բարենպաստ  տեղամասերի  բացահայտում։
 Ներածություն։
   Արագ  աճող  ռեկրեացիոն  անտառօգտագործման  պայմաններում  հրատապ  խնդիր  է  անտառների  գնահատումը  ոչ  միայն  անտառտնտեսության  տեսանկյունից,  այլև  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային  պոտենցիալիառումով։
   Անտառների  ռեկրեացիոն  գրավչության  խնդրին  բազմիցս  անդրադարձել են Է. Ռեպշասը [1], Ն.Ս. Կազանսկայան [2], Ն.Վ. Ռոմաշովը [3], Ա. Ի.Տարասովը [4], Ս.Ա. Գենսիրուկան [5] և ուրիշներ։
  Անհրաժեշտ է ասել, որ տարբեր  հեղինակների  կողմից  առաջարկված  անտառների  ռեկրեացիոն  պոտենցիալի գնահատման մեթոդիկան չի կարող լինել ունիվերսալ։
  Այսինքն՝ այնչի  կարելի  կիրառել  ֆիզիկաաշխարհագրական  տարբեր  զոնաներում  գտնվողանտառների համար։
 Վերևում նշված աշխատանքների մեջ առավել նշանավոր է Է. Ռեպշասիմենագրությունը, որում հեղինակը առաջարկում է յուրօրինակ մեթոդիկա, ինչըթույլ է տալիս գնահատել Լիտվայի անտառների պիտանելիությունը հանգստիզանազան տեսակների կազմակերպման համար։
 Մեթոդիկայի  նկարագրությունը։
   Մեր  կողմից  իրականացված  հետազոտության հիմքում ընկած է Է. Ռեպշասի առաջարկած մեթոդիկան, որում անտառի ռեկրեացիոն պոտենցիալի գնահատումը կատարվում է չորս հիմնականուղղություններով։
  Գնահատման սխեման ներկայացված է թիվ 1 աղյուսակում։
 Նշված  ուղղությունների  մեջ  առավել  բարդ  է  անտառի  էսթետիկականհատկությունների  գնահատումը,  քանի  որ  շատ  հաճախ  այն  ունի  սուբյեկտիվբնույթ։
  Ըստ նախկինում կատարված ուսումնասիրությունների՝ առավել օբյեկտիվ գործոն, որն ազդում է էսթետիկական հատկության վրա, անտառի տարածական կառուցվածքն է, բնական վիճակը և բազմազանությունը։
 Անտառի  ռեկրեացիոն  գնահատման  էսթետիկական  հատկանիշը  որոշվում է բալերով «X» (նվազագույնը՝ 3 բալ, առավելագույնը՝ 15 բալ)։
  Այն կախվածէ մի շարք ցուցանիշների բալային գնահատականներից։
 Գնահատման սխեման ներկայացված է թիվ 2 և 3 աղյուսակներում։
  Էսթետիկական  հատկանիշների  գումարային  գնահատականը  հաշվարկվում  էստորև ներկայացվող բանաձևով [1]։
 որտեղ  X1-9  -  էսթետիկական  հատկանիշների  համապատասխան  ցուցանիշիարժեքն է բալերով APF - անտառի էսթետիկական հատկության գնահատականնէ բալերով։
 Աղյուսակ 1.  Անտառի ռեկրեացիոն գնահատման համակարգի կառուցվածքըԳնահատվել էՀաշվի են առնվել1.1    Ծառերի տեղաբաշխման տիպը1.2  Ծառուտի լրիվությունը1.3   Շարահարկայնությունը և տարիքը1.4  Տեսանելիությունը  (մ)1.5  Ծառերի տեսակային կազմը1.6  Ենթանտառի տեսակային կազմըԱնտառի տարածման տեղի ևծառային կազմիհամապատասխանությունըԵնթանտառիհամապատասխանությունըանտառի բնական վիճակին2.3  Արահետային ցանցի մակերեսը3.1  Գերակշռող տեսակը3.2  Տնկարքների կառուցվածքը3.3  Դիգրեսիայի աստիճանը4.1  Բուժման հնարավորություններըԳնահատմանասպեկտըԱնտառիէսթետիկականհատկանիշներըԱնտառիտարածականկառուցվածքըԱնտառիտեսակայինբազմազանությունըՌեկրեացիոնկայունությունըԱնտառի բնականվիճակըԱնտառիռեկրեացիոնկայունությանգնահատումըՖիտոնցիդներիառկայությունըՕդի3  ԲնապահպանականՍանիտարականև հիգիենիկպայմաններըաղտոտվածությանգնահատականըՄիջատներիառկայությունըՕդի աղտոտվածությանաստիճանըԱնտառի տարածման տեղիառանձնահատկությունըԻնչպես երևում է թիվ 2 աղյուսակից, տարածական կառուցվածքի առավելագույն գնահատականը, ըստ առաջարկվող մեթոդիկայի, ստանում են ծառերիհստակ արտահայտված  խմբային  ֆորմացիաները,  որոնք  ունեն  ոչ  մեծ  խտություն և լավ տեսանելիություն։
 Ըստ բազմազանության՝ առավել արժեքավոր են այն տնկարքները, որոնքկազմված են երկու, երեք տեսակներից, ունեն ոչ խիտ մատղաշ և ենթանտառ,ինչպես  բազմազան  խոտածածկույթ,  որտեղ  շատ  են  ծաղկավոր  տեսակները։
 Բնական վիճակի գնահատման ժամանակ հաշվի է առնվում ծառատեսակներիհամապատասխանությունը  տեղի  բնական  պայմաններին։
   Կարևոր  է  նաևենթանտառի  խոտածածկույթի  անտրոպոգեն  փոփոխվածության  աստիճանը,ինչպես նաև արահետային ցանցի խտությունը։
 Աղյուսակ 2.  Անտառի տարածական կառուցվածքի գնահատումըՑուցանիշԾառերի տեղաբաշխմանտիպը (X1)Ծառուտի լրիվությունը  (X2)ևՏնկարքներիշարահարկայնությունըտարիքը    (X3)Անտառիդիտողականությունը  (X4)ՉափանիշՀավասարաչափ շարքերովԽառըՀստակ արտահայտված խմբայինՄիաշարահարկ, միատարիքԵրկշարահարկ, տարբեր տարիքիԲազմաշարահարկ, տարբեր տարիքի> 10մ10-25մ26-45մ46-70մ< 70մԲալԱնտառի  ռեկրեացիոն  պոտենցիալի  կարևոր  գործոններից  է  նաև  որևէհատվածի  կայունությունը  ռեկրեացիոն  ծանրաբեռնվածությունների  նկատմամբ։
  Կայունություն ասելով` անհրաժեշտ է հասկանալ անտառային կենսաերկրահամակեցության  տարածքում  ռեկրեանտների  այն  քանակությունը,  որըչի առաջացնում որևէ բացասական երևույթ (դիգրեսիա1)։
 Աղյուսակ 3.  Անտառի բնական վիճակի գնահատումըՑուցանիշԾառուտիհամապատասխանությունըտեղանքինՉափանիշԲալՏեսակային կազմը չիհամապատասխանում տեղանքինՏեղանքին համապատասխանում են ոչդոմինանտ տեսակներըՏեղանքին համապատասխանում ենդոմինանտ տեսակները1  Դիգրեսիա երևույթը չպետք է շփոթել դեգրադացիայի հետ։
  Դիգրեսիա ասելով՝ անհրաժեշտ էհասկանալ էկոհամակարգի վիճակի վատացում արտաքին կամ ներքին ազդակների պատճառով։
  Դիգրեսիան կարող է ընթանալ մինչև կատացենոզ (քայքայում), որից հետո էկոհամակարգըկարող է վերջնականապես քայքայվել [8, էջ 23]։
 Կենդանի հողածածկույթիհամապատասխանությունըարմատական անտառինԱրահետային ցանցիմակերեսըԱմբողջովին մարդածինփոփոխություններովՀամապատասխանությունը մինչև 25%մակերեսումՀամապատասխանությունը մինչև 50%մակերեսումՀամապատասխանությունը մինչև 75%մակերեսումՀամապատասխանությունը մինչև 100%մակերեսումՆախկինում  հրատարակված  մի  շարք  աշխատություններում  [1;  5;  9;],որոնք նվիրված են ռեկրեացիոն կայունությանը, պարզվել է, որ տարբեր անտառային  ֆորմացիաներ    ռեկրեացիոն  ծանրաբեռնվածությունների  նկատմամբունեն  տարբեր  կայունություն։
  Օրինակ՝  որոշ  անտառներում  բացասական հետևանքները արդեն զգացվում են 2 մարդ-ժամ/հա ծանրաբեռնվածության ժամանակ։
  Այլ տիպի անտառներում ծանրաբեռնվածությունը կարող է հասնել մինչև10մարդ-ժամ/հա,  առանց  որևէ  բացասական  փոփոխությունների։
   Օրինակ՝Ն.Վ.Ռամաշովը [3] կեչու և կաղամախու անտառների համար որպես ռեկրեացիոն նորմատիվ (առավելագույնը) համարում է 6մարդ-ժամ/հա ծանրաբեռնվածությունը։
  Փշատերևների և մասնավորապես սոճուտների համար լեռնային ռելիեֆի պայմաններում առավելագույն ծանրաբեռնվածությունը կարող է հասնելընդամենը 2մարդ-ժամ/ հա [10, էջ 25]։
 Գեոհամակարգերի կայունությունը  բնութագրող  հիմնական  գործոնը  հանդիսանում է տվյալ համակարգի տարածման (տեղի) պայմանները, դոմինանտտեսակը,  տնկարքների կառուցվածքը  և  ռեկրեացիոն  դիգրեսիայի  աստիճանը։
 Առավել մեծ ռեկրեացիոն կայունությամբ, համաձայն [1; 3; 4] աշխատությունների,  բնութագրվում  են  այն  անտառները,  որտեղ  դոմինանտ  է  կաղնին,  իսկամենափոքր կայունությունը ունեն եղևնու և սոճու անտառները։
  Ըստ Է. Ռեպշասի՝  առավել  մեծ  կայունություն  ունեն  խմբային  դասավորություն  ունեցողծառերը, իսկ ավելի փոքր՝ հավասարաչափ տարածում ունեցողները։
 Աղյուսակ 4. Անտառի բազմազանության գնահատումըՑուցանիշԾառուտիտեսակային կազմըԿենդանի ծածկոցիտեսակային կազմըՉափանիշԲալՀիմնական սաղարթը կազմված է 4 կամ 1 տեսակից,մատղաշը և ենթանտառը բացակայում է կամ շատ խիտ է։
 Հիմնական սաղարթը կազմված է 2-3 տեսակից, մատղաշը ևենթանտառը բացակայում է կամ շատ խիտ է։
 Հիմնական սաղարթը կազմված է 1 տեսակից, մատղաշը ևենթանտառը նոսր խմբերով։
 Հիմնական սաղարթը կազմված է 4 և ավելի  տեսակներից,մատղաշը և ենթանտառը նոսր խմբերով։
 Հիմնական սաղարթը կազմված է 2-3  տեսակներից, մատղաշըև ենթանտառը նոսր խմբերով։
 Բացակայում ենՀացազգիներմամուռներ քարաքոսերի և խոտածածկույթի հետմամուռներ հատապտուղների և ծաղկավորխոտատեսակների հետբազմազան, ծաղկավոր խոտատեսակների գերակշռությամբՀիմք ընդունելով վերևում ասվածը, ըստ առաջարկվող մեթոդիկայի, անտառային  տեղամասի  ռեկրեացիոն  կայունության  գնահատականը  կարելի  էհաշվել բալային գնահատմամբ՝ հաշվի առնելով աղյուսակ 4-ում ներկայացվածտվյալները։
 Ներկայացվող ցուցանիշների գնահատումից հետո ուսումնասիրվող անտառային  տեղամասի  ռեկրեացիոն  կայունությունը  կարելի  է  հաշվարկելհետևյալ բանաձևով.որտեղ  RS -  ռեկրեացիոն  կայունության  գնահատականն  է  բալերով,  y 41 ռեկրեացիոն կայունության ցուցանիշները՝ ըստ աղյուսակ 4-ի։
 -ըԱնտառային  ռեկրեացիայի  կարևոր  ուղղություններից  մեկը  բուժականհանգիստն է։
  Այս առումով հատկապես առանձնանում են սոճուտները, որտեղկազմակերպվում են բուժարաններ և հանգստյան տներ։
 Ներկայումս  արագ  թափով  զարգանում  է,  այսպես  կոչված,  անտառայինթերապիան, որը ենթադրում է առողջության վերականգնում՝ անտառի բուժական հատկությունների օգտագործմամբ։
 Հայաստանի  պայմաններում,  մասնավորապես  Գյուլագարակի  արգելավայրի տարածքում նման հնարավորություն է ընձեռում սոճուտը։
  Սոճուտի տարածքում  տարվա  որոշակի    ժամանակահատվածում  ծառերի  կողմից  արտազատվում  են  մեծ  քանակությամբ  ֆիտոնցիդներ,  որոնք  ոչնչացնում  են  հիվանդածին մանրէները՝ նպաստելով մարդկանց առողջության վերականգնմանը։
 Աղյուսակ 5.   Անտառի ռեկրեացիոն կայունության գնահատման համակարգըՌեկրեացիոն կայունության ցուցանիշըԱնտառի աճմանպայմանների տիպնըստ ՊոգրեբնյակիԴոմինանտ տեսակըԾառուտի կառուցվածքըՌեկրեացիոն դիգրեսիայիաստիճանըեղևնիսոճի, կաղամախի, կեչի, սոճի, հաճարենի, հացենի, լորենի, թեղիսոճի, բոխի, սոճի, կաղնիխմբային տեղաբաշխումծառուտի ոչ հստակ տեղաբաշխումծառուտի հավասարաչափ տեղաբաշխումIII աստիճանII աստիճանI աստիճանչխախտված էկոհամակարգերպահպանվող տարածքներԲալՆկատի ունենալով այս հանգամանքը՝ անտառների ռեկրեացիոն գնահատման  ժամանակ  կարևորվում  է  նաև  անտառի  սանիտարահիգիենիկ  պայմանների գնահատումը։
  Վերջինս հիմնված է մի քանի ցուցանիշների վրա, որոնքներկայացված են աղյուսակ թիվ 5-ում։
 Է. Ռեպշասի կողմից առաջարկվող ցուցանիշներից, Գյուլագարակի արգելավայրի տարածքի սանիտարահիգիենիկ գնահատման համար առանձնացվելեն 7 ցուցանիշներ, որոնք առավել կարևոր են լեռնային անտառների համար։
 Աղյուսակ 6.   Անտառի սանիտարահիգիենիկ գնահատման համակարգըՀատկանիշՑուցանիշՄիավոր կամ տեսակԲալ ԱնտրոպոկլիմայականԹթվածնի արդյունավետությունըԳերակշռող տեսակըԾառուտիլրիվությունըՏարեկան աճՄիջատներիառկայությունը(ըստ տեղանքիպայմանների)Օդիաղտոտվածությանաստիճանըթխկի, լորենի, բոխիլաստենի  սևթեղի, հաճարենիհացենի, կաղնիսոճի, կեչի, կաղամախիոչ անտառածածկոչ անտառածածկ1 – 3 մ3/տարի4 – 7 մ3/տարի8 – 11 մ3/տարի> 12 մ3/տարիոչ անտառածածկթեղիհացենի, լաստենիսոճի, կեչի, կաղամախիթխկի, լորենի, կաղնիոչ անտառածածկ1 – 3 մ3/տարի4 – 7 մ3/տարի8 – 11 մ3/տարի> 12 մ3/տարիՕդիաղտոտվածությունըԳերակշռող տեսակըՏարեկան աճՍանիտարահիգիենիկ պայմանների գնահատումը կատարվել է Է. Ռեպշասիառաջարկած բանաձևով, որն ունի հետևյալ տեսքը.որտեղSH ը  սանիտարահիգիենիկ  պայմանների  գնահատումն  է  բալերով, սանիտարահիգիենիկ գնահատման ցուցանիշները։
 Հետազոտության  արդյունքները։
   Գյուլագարակի  արգելավայրի  գլխավորհարստությունը  սոճուտն է, որն այստեղ ներկայացված է մեկ տեսակով՝ սոճիկովկասյան (Pinus Hamata)[10]։
  Սա Հայաստանում սոճու ամենամեծ արեալն է։
 Վերջինս բաղկացած է երկու տեղամասերից, որոնցից ամենամեծը զբաղեցնումէ  75հա՝  տարածվելով  հյուսիսարևմտյան  դիրքադրության  լանջերին,  երկրորդավելի  փոքր  տեղամասը`  15հա,  տարածվում է Տորմակ  գետի  հովտի  հյուսիսարևելյան՝ հակադիր լանջի վրա։
  Պայմանավորված տեղադիրքով՝ սոճիների բարձրությունը Գյուլագարակի արգելավայրում հասնում է մինչև 30մ, իսկ բնի տրամագիծը՝ 0,5-0,6մ։
  Խիտտնկարքներում սոճին ունենում է սլացիկ, առանց ոստերի բուն։
  Ավելի նոսր ևքարքարոտ,  չոր լանջերին սոճին ստանում է ոչ սլացիկ տեսք։
 Հայաստանի տարածքում սոճին ապրում է մինչև 250 տարի։
  Այն լուսասերտեսակ է, որը լավ աճում է փուխր, հզոր հողերի տարածման շրջանում։
  Արգելավայրի  համեմատաբար  բարձրադիր,  ժայռոտ,  քարքարոտ  տեղամասերումսոճու բարձրությունը չի գերազանցում 7-8մ։
  Մեր պայմաններում սոճին լավ էդիմանում նաև խոնավության պակասին և բազմանում է միայն սերմերով։
  Այնունի ռելիկտային ծագում։
 Գնահատելու համար Գյուլագարակի արգելավայրի ռեկրեացիոն պոտենցիալը  մեր  կողմից  տարածքը  բաժանվել  է  երեք  պայմանական  հատվածամասերի (սեկտորների)՝ արևմտյան (I), կենտրոնական (II) և արևելյան (III)։
 Գնահատման արդյունքում ռեկրեացիոն հնարավորություններով առանձնանում  է  արգելավայրի  երրորդ  հատվածամասը  կամ  արևելյան  թևը,  որտեղհատկապես բարձր միավորներ են ստացվել սանիտարահիգիենիկ պայմանների գնահատման արդյունքում։
  35 առավելագույն հնարավոր բալից գնահատմանարդյունքում ստացվել է 21,5 բալ, որը համարժեք է 61,4%-ի։
  Ըստ էության կարելիէ ասել, որ բուն սոճուտի հատվածամասում սանիտարահիգիենիկ պայմաններըբարենպաստ են հանգստի կազմակերպման համար։
  Բարձր բալեր են ստացվելնաև ռեկրեացիոն կայունության գնահատման ժամանակ։
  Հնարավոր առավելագույն 20 բալից սոճուտի ռեկրեացիոն կայունությունը գնահատվել է 15 բալ, որըկազմում է 75%, ինչը լավ ցուցանիշ է։
  Այլ կերպ ասած, ճիշտ կազմակերպմանդեպքում  սոճուտը  հնարավորություն  է  տալիս  ընդունելու  զգալի  թվով  ռեկրեանտների։
 Միաժամանակ պետք է նշել, որ բոլոր հատվածամասերում նկատվում ենդիգրեսիայի  տարբեր  աստիճաններ,  ինչը  վկայում  է  զգալի  անտրոպոգենազդեցության մասին։
 Նկար 1. Գյուլագարակի արգելավայրի ռեկրեացիոն ծանրաբեռնվածության գնահատման քարտեզ սխեմա։
  Մ 1։
  100 000Արևելյան (III) հատվածամասի էսթետիկական տեսանկյունից կատարվածգնահատման արդյունքի համեմատաբար ցածր ցուցանիշը՝ 12 բալ, կամ առավելագույն  հնարավորի  27%-ը  պայմանավորված  են  գնահատման  ցուցանիշներիբազմաքանակությամբ (X1-9), որն անհրաժեշտ է լինում ցանկացած էսթետիկական  գնահատման  ժամանակ՝  ապահովելու  համար  համեմատաբար  մեծճշգրտություն։
 22 Էսթետիկական գնահատման հիմքում ընկած է լինում մարդու սուբյեկտիվ ընկալումը, ինչը գեներացնելու  և  համեմատաբար  ճիշտ  արդյունք  ստանալու  համար  անհրաժեշտ  է  մեծ  թվովտվյալների վերլուծություն։
 Կայունության առավել ցածր ցուցանիշը գրանցվել է արգելավայրի կենտրոնական հատվածամասում, որտեղ սոճու հետ միասին զգալի չափով տարածված են նաև լայնատերև տեսակներ։
  Ցածր բալերի պատճառը, ըստ երևույթին,պայմանավորված է մարդկանց զգալի հոսքերի և անտառում նրանց ինտենսիվտեղաշարժերով,  որի  մասին  վկայում  է  դիգրեսիայի  աստիճանը  (2  բալ)։
   Այսառումով վիճակը անհամեմատ ավելի լավ է արևմտյան (I) հատվածամասում,որտեղ  տեսակային  կազմում  նկատվում  է  փշատերևների  տեսակարար  կշռինվազում, հետևաբար էլ ավելի բարձր են ստացվում կայունության գնահատմանցուցանիշները։
  Բարձր բալեր են ստացվել նաև արևմտյան հատվածամասի սանիտարահիգիենիկ  պայմանների  գնահատման  վերաբերյալ,  ինչը  չի  կարելիասել էսթետիկական ցուցանիշների մասին, որոնք ամենացածրն են արգելավայրի ամբողջ տարածքում։
  Վերջինս պայմանավորված է ինչպես տեսակային կազմի  համեմատաբար  միատարրությամբ,  այնպես  էլ  ռելիեֆի  թույլ  մասնատվածությամբ։
 Ընդհանրացնելով  կարելի  է  ասել,  որ  Գյուլագարակի  արգելավայրի  ռեկրեացիոն հնարավորությունները բավականին բարձր են։
  Դրանք գնահատմանհամար առանձնացված երեք հատվածամասերում էլ ունեն միջինից բարձր ցուցանիշ։
  Առավել նպաստավոր ռեկրեացիոն հնարավորություններով աչքի է ընկնում արևելյան (III) հատվածամասը, որտեղ անտառի տեսակային կազմում գերակշռում է սոճին։
  Բալային ցուցանիշներով արգելավայրի արևելյան հատվածամասը կամ  սոճուտը  գնահատվել է  48,5  բալ, որը կազմում  է  առավելագույնհնարավորի 80,8%-ը։
 Ճիշտ  կազմակերպված  բնօգտագործման  և  համապատասխան  ենթակառուցվածքների  ստեղծման  դեպքում  սոճուտը  կարող  է  դառնալ  Հայաստանիամենագրավիչ հանգստի գոտիներից մեկը։
 Աղյուսակ 7.  Գյուլագարակի արգելավայրի անտառների ռեկրեացիոն Ցուցանիշգնահատման արդյունքերը։
 II հատվածամասԿենտրոնականԲալԱրժեքԲալԱրժեքI հատվածամասԱրևմտյանIII հատվածամասԱրևելյանԱրժեքԲալԸնդամենը`Առավելագույնը`Գ ր ա կ ա ն ու թ յ ու նохрана, преспективы использования). – М.։
  Лесн. пром-сть, 1977. – 96 с.ционном использовании равнинных лесов.–Харьков։
  Изд. НИИЛХА,1987.–176 с.4.  Генсирук  С.  А.  Рекреационное  использование  лесов.  –  Киев.։
   Изд.  «Урожай»,Տեղեկություններ հեղինակի մասինՄարտիրոսյան Լևոն Մովսեսի – աշխարհագրական գիտությունների թեկնածու,դոցենտԳյումրու պետ. մանկ. ինստիտուտի աշխարհագրության ամբիոնի վարիչ։
 E-mail։

Անտառային տարածքների ռեկրեացիոն օգտագործման հիմնահարցը ներկայումս ստանում է առավել մեծ հրատապություն։
  Սա պայմանավորված է զբոսաշրջության զարգացմամբ, որը նպաստում է դեպի անտառային տարածքներ  ռեկրեանտների հոսքերի ավելացմանը, ինչը էականորեն ազդում է անտառային  էկոհամակարգերի բնապահպանական իրավիճակի վրա։
