ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐՈՒՄՖԵԹՈՒԼԼԱՀ ԳՅՈՒԼԵՆԻ ԿԵՐՊԱՐԻ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԿՐՈՆԱԿԱՆՔԱՐՈԶՉԻՑ ԱՀԱԲԵԿՉԻ Թուրքիայում և աշխարհում քննարկվող կարևորագույն կերպարներից է Ֆեթուլլահ Գյուլենը։
  Ոչ վաղ անցյալում Գյուլենի խումբը համարվում էր կրոնական համայնք,իսկ Գյուլենը՝ հարգանք վայելող կրոնական գործիչ։
  Այսօր նրան Թուրքիան աշխարհին ներկայացվում է որպես ահաբեկչական խմբավորման պարագլուխ։
 Գյուլենի  գործունեությանը  շատերը  տալիս  են  «Գուլենական  շարժում»  անվանումը, բայց Գյուլենը շարժումը կոչում է «Հիզմեթ», որը թուրքերենից թարգմանաբարնշանակում է ծառայություն։
 1960-ականների կեսից Գյուլենը տարածում էր իր քարոզը, գաղափարները, հիմնում տարբեր կենտրոններ և խուսափում հանրային քաղաքական շրջանակների հետսերտ աղերսներ ունենալուց։
  Իսկ 1990-ականներից տեսնում ենք, որ նա ներքին ուարտաքին քաղաքական գործընթացների կիզակետում է, թեև մշտապես նշել է, որդեմ է քաղաքական իսլամին։
  Գյուլենին աջակցել են Թուրքիայի ժամանակի նշանավոր քաղաքական գործիչները՝ Բյուլենթ Էջևիթը, Սուլեյման Դեմիրելը, Թուրգութ Օզալը, Թանսու Չիլերը և այլք։
  Շարժման մի շարք անդամներ, ներգարվվելով ներքաղաքական, քաղաքական գործընթացների մեջ, դարձան ազդեցիկ քաղաքական գործիչներ [1]։
 1980 թ.-ի սեպտեմբերի 12-ի ռազմական հեղաշրջման առաջին օրերը ծանր էինիսլամական շրջանակների համար։
  Ավելի ուշ հեղաշրջման ղեկավար Քենան Էվրենըթույլատրեց երկրում ծավալել կրոնական գործուներություն [2], քանի որ կարծում էին,թե կրոնական կրթության բացակայությունն անջրպետ է առաջացրել, որը հեշտությամբ լցվում է ծայրահեղական գաղափարախոսություններով [2]։
  Արդեն 1980-ականների վերջին Ֆեթուլլահ Գյուլենի համայնքը Թուրքիայում դարձավ իսլամական ամենաազդեցիկ կազմակերպություններից մեկը [3]։
  1986-1997թթ.-ի ընթացքում Գյուլեննաջակցություն  ստացավ  աշխարհիկ  կառավարությունից։
   Գյուլենի  այժմյան  քննադատներն այս օրերին նրա դիրքորոշումը որակում են իբրև Գյուլենի իրական քաղաքական դիրքորոշում։
 Գյուլենի գաղափարներով էր տարված Թուրքիայի նախագահ Թուրգութ Օզալը(1983-1989  թթ.-ին՝  վարչապետ,  1989-1993  թթ.-ին՝  նախագահ)։
   Օզալը  նպաստեցնեոօսամնիզմի գաղափարախոսության ծննդին, տնտեսական և մշակութա-լուսավորության  մուտքին  թյուրքալեզու  բնակչությամբ  հետխորհրդային  տարածքներ։
   Այսշարժման  հաջողության  մեջ  իր  դերն  ունեցավ  Գյուլենի  և  Օզալի  ընկերությունը։
 Թուրքական թերթերը գրում են, որ «Գյուլենի աստղը» սկսեց շողալ Թուրգութ Օզալիօրոք [4]։
 Այսպիսով,  Ֆեթհուլլահ  Գյուլենի  ազդեցությունը  և  հեղինակությունը  գագաթնակետին հասան 1990-ականներին։
  Դա տեղի ունեցավ իսլամական շարժման զարգացմամբ։
   «Իսլամական  վտանգը»,  որը  կապված  էր  նաև  այս  զարգացման  հետ,Գյուլենին դարձրեց ոչ քաղաքական, երկընտրանքային իսլամի հաղթող, կրոնականև օրենսդրական քննարկումներում կենտրոնական դեմք [4]։
 Գյուլենը  և  իր  շարժումը  տուժեցին,  երբ  ռազմական  ղեկավարությունը  եզրակացրեց, թե իսլամի նորացումը, որին ռազմական գործիչները մասամբ աջակցել էին1980 թ.-ից ի վեր, հասել է անհանգստացնող չափերի, և ժամանակն էր խորտակելԷրբաքանի կուսակցությունը և համապատասխանաբար կրճատել իսլամական քաղաքացիական հասրակության սահմանները։
  1997 թ.-ի փետրվարի 27-ին տեղի ունեցավռազմական հերթական հեղաշրջումը։
  «Փետրվարի 28»-ը փաստեց, որ քեմալականները մտադիր չեն զիջել քաղաքական և տնտեսական իշխանությունը «սև թուրքերին»(իսլամականներին)  ու  քրդերին  [5]։
   Էլիզաբեթ  Օզդալգան  նշում  է,  որ  Գյուլենի  դեմհետապնդումները  իրենց  գագաթնակետին  հասան  1999  թ.-ին,  երբ  «արթնացավ»1997 թ.-ի փետրվարի թավշյա հեղաշրջումը [6]։
  Դեռևս 1998 թ.-ի մարտին Ազգայինանվտանգության խորհուրդը հետաքննել էր Գյուլենի գործը։
  Խումբը, որը ցանկանումէր  լիկվիդացնել  Գյուլենին,  չդադարեցրեց  իր  գործունեությունը.  նրանք  բողոքեցիներկրից  դուրս  գործող  դպրոցների  դեմ  [7]։
   Առողջական  խնդիրների  պատրվակովԳյուլենը արդեն 1999 թ.-ի մարտի 31-ին մեկնել էր ԱՄՆ։
  1999 թ.-ի հունիսին Գյուլենիխոսքերն  ու  քարոզները  պարունակող  ժապավենները  հեռարձակվեցին  գլխավորալիքներից մեկով՝ ATV-ով։
  Հունիսի 18-ին՝ առաջին ցուցադրումից երկու շաբաթ հետո,այս  ժապավենները  դարձան  մեդիայի  հետաքրքրության  գլխավոր  թեման  [8]։
   Այդձայնագրություններում նրա՝ 1970-ականների վերջի և 1980-ականների սկզբի քարոզներն  էին։
   Հիմնվելով  դրանց  վրա՝  Անկարայի  պետական  անվտանգության  դատարանի մեղադրող կողմը պահանջեց Գյուլենի դեմ մեղադրական օրդեր՝ պնդելով, որնա  ցանկանում  է  քանդել  պետությունը՝  հիմնելով  գաղտնի  կազմակերպություններ։
 Պետական անվտանգության դատարանը 2000 թ.-ի օգոստոսի 28-ին մերժեց ձերբակալման օրդերը [6]։
  Մի քանի անհաջող փորձերից հետո 2000թ.-ի աշնանը հաջողվեցհասնել Գյուլենի դեմ դատաական հետաքննության։
  Գլխավոր շտաբի պետ, գեներալՔըվըրքօղլուն նշում էր, որ հետադիմական խմբերը թափանցել են նույնիսկ դատական օրգաններ։
  Հաջորդ օրը Գյուլենի դեմ ներկայացվեց 79 էջանոց մեղադրականեզրակացություն։
  Մեղադրանքները հեռակա էին, քանի որ Գյուլենն արդեն ԱՄՆ-ումէր  գտնվում։
   Մեղադրանքի  մեջ  նշվում  էր,  որ  Գյուլենն  իրեն  պատկանող  կազմակերպություններով փորձում է ժխտել Աթաթուրքի սկզբունքները, վերացնել աշխարհիկ հանրապետությունը, ստեղծել պետություն, որը կհենվի շարիաթի վրա։
  Մեղադրականի մեջ ընդգծվում էր, որ գյուլենականները թափանցել են Թուրքիայի զինվածուժեր։
  Նշվում էր, որ թափանցում են նաև ոստիկանական ցանց՝ անհրաժեշտությանդեպքում նրանց օգտագործելու համար։
  Համաձայն ահաբեկչության դեմ պայքարի 7րդ  օրենքի  1-ին  հոդվածի  1-ին  կետի՝  Գյուլենին  սպասվում  էր  5-10  տարի  ազատազրկում  [9]։
   Եթե  Գյուլենը  վերադառնար  Թուրքիա  նա  կձերբակալվեր։
   Նանախընտրեց մնալ ԱՄՆ-ում։
  Իսկ հետագայում, երբ Թուրքիայում արդեն իշխանության  էր  եկել  ԱԶԿ-ն,  դատական  լսումների  ժամանակ  որոշվեց  հետաձգել  Գյուլենիդատավարությունը՝ պայմանով, որ նա առաջիկա հինգ տարիների ընթացքում զերծմնա արդարադատության հետ խնդիրներ ունենալուց։
  2006 թ.-ին ԱԶԿ կառավարությունը  ձևափոխեց  ահաբեկչությանը  վերաբերող  քրեական  օրենսգիրքը,  և  Գյուլենիգործը կարճվեց [10]։
 Այն  բանից  հետո,  երբ  1998  թ.-ի  հունվարին  Սահմանադրական  դատարանըփակեց  Refah  կուսակցությունը,  Ազգային  տեսակետի  անդամները  հիմնեցին  Fazilet(Առաքինություն) կուսակցությունը։
  Այս կուսակցությունում ի հայտ եկան տարաձայնություններ Ազգային տեսակետի հին սերնդի՝ Էրբաքանի առաջնորդությամբ, ու նորսերնդի  միջև։
   Նոր  սերնդի  ղեկավարներն  էին  երեք  անձինք՝  Թայյիփ  Էրդողան,Աբդուլահ Գյուլ և Բյուլենթ Արընչ։
  Այս երեք առաջնորդներն ունեին ավելի լավ անձնական հարաբերություններ Գյուլենական շարժման հետ՝ ի տարբերություն Էրբաքանի։
 Բացի անձնական հարաբերություններից, նրանք գաղափարապես մոտ էր Գյուլենիշարժմանը։
   Ազգային  տեսակետի  երիտասարդ  սերունդն  ու  Գյուլենական  շարժումնունեին գաղափարների փոխանակման երկու վայր։
  Առաջինը Գյուլենի մեդիա ցանցնէր ու մասնավորապես Zaman  օրաթերթը, երկրորդը՝ Աբանթ լճի հանդիպումներն էին[11]։
   ԱռԿ-ում  պահպանողականների  և  բարեփոխականների  միջև  հակամարտությունն անխուսափելի էր։
  Բայց իրականում ԱռԿ-ը չպառակտվեց, այլ 2001 թ.-ի հունիսին փակվեց Թուրքայի ՍԴ-ի կողմից։
  Շատ չանցած «Ազգային  տեսակետ» գաղափարաքաղաքական շարժումը երկատվեց. 2001 թ.-ի հուլիսի 20-ին պահպանողականները հիմնադրեցին «Երջանկություն» կուսկացությունը, իսկ օգոստոսի 14-ին չափավոր  բարեփոխականների  թևը  հիմնադրեց  «Արդարություն  և  զարգացում»  կուսակցությունը՝ Էրդողանի և Գյուլի գլխավորությամբ [5]։
  Էրդողանը, հետևելով Գյուլենին,իր ելույթներում առաջ քաշեց Hizmet-ի գաղափարը՝ որպես պետության և ժողովրդիմիջև  գործակցության  սկզբունք։
   Ըստ  Էրդողանի՝  դարեր  շարունակ  ուղղորդվել  է«ազգը  պետության  համար»  սկզբունքով,  մինչդեռ  այժմ,  ըստ  նրա,  հարկավոր  էուղղորդվել  հակառակ  տրամաբանությամբ  և  պետությունը  վերածել  ժողովրդին  ևանհատին ծառայություններ մատուցող ինստիտուտի [5]։
  Վարած քաղաքականությանարդյունքում  ԱԶԿ-ն  աջակցություն  էր  ստանում  «անատոլիական  բուժուազիայի»կողմից, նույնը նաև Գյուլենական շարժումը։
  «Անատոլիական վագրերի» և գյուլենականների միջև գոյություն ուներ ակտիվ բիզնես համագործակցություն, համագործակցությունը  դրսևորվում  էր  նաև  արտաքին  առևտրում  [12]։
   Այսպիսով,  երկու  խմբիտնտեսական դինամիկան ապահովում են մուսուլանական պահպանողական բնակչությունը։
  Երկու խումբն էլ ունի ուժեղ թուրքական մտածելակերպ, ընդհանուր տեսակետեր՝  Թուրքիան  պետք  է  դառնա  աշխարհում  և  տարածաշրջանում  ազդեցիկպետություն։
  ԱԶԿ-ի վարած նեոօսմանական քաղաքականությունը, որն գլխավորապես արտահայտված է Ահմեթ Դավութօղլուի «Ռազմավարական խորք» գրքում, ևսվկայում է նրա մասին, որ Թուրքիային տալիս էին կենտրոնական տեղ՝ համարելովայն տարածաշրջանի էպիկենտրոնը, Օսմանյան կայսրության ժառանգը, որը կարողէ  վերածվել  մուսուլմանական  գերտերության։
   Օսմանյան  կայրության  ժառնագըլինելու գաղափարները առկա են նաև Գյուլենական շարժման գաղափարներում, իսկտարածաշրջանում  ակտիվորեն  գործելու  լավագույն  վկայությունն  են  հանդիսանումառնվազն նրա հիմնած դպրոցները Թուրքիայում և դրանից դուրս։
 2002  թ.  նոյեմբերի  3-ի  արտահերթ  խորհրդարանական  ընտրություններումընդամենը 16 ամիս առաջ ստեղծված ԱԶԿ-ն ստացավ ընտրողների քվեների 34.17 %ը  [5]։
   ԱԶԿ-ն  ձևավորեց  իր  կառավարությունը  առանց  կոալիցիայի։
   Ընտրություններում  ամենամեծ  աջակցությունը  ստացել  էր  Գյուլենական  համայնքի  կողմից։
 Կուսակցության ստեղծումից ի վեր այն համաձայնեցված էր գործում համայնքի հետ։
 Համայնքի մեդիա դաշտը ծառայում էր հօգուտ ԱԶԿ-ի [13]։
  Իսկ 2007 թ. հուլիսի 22-ինտեղի  ունեցած  արտահերթ  ընտրություններում  ԱԶԿ  հաղթանակի  մասին  (46.5  %ձայն) խոսելիս Թարաֆ թերթի լրագրող, ոստիկանական ակադեմայում դասավանդող  դոցենտ,  դոկտոր  Օնդեր  Այթաչն  ասաց,  թե  խորհրդարանական  ընտրություններում  ստացած  ձայների  զգալի  տոկոսն  եկել  էր  Ֆեթուլլահ  Գյուլենի  համայնքից.«ԱԶԿ-ն խորհրդարանական վերջին ընտրություններում ամենաքիչը 11 % ձայն ստացավ  Գյուլենական  շարժումից։
   Գյուլենական  շարժումն  ավելի  վաղ  կենտրոնից  աջորևէ կուսակցության այնքան չի աջակցել, որքան ԱԶԿ-ին» [12]։
 Բիրգյուն  թերթի  լրագրողներից  Այքութ  Էրդողդուն  իր  սյունակում  գրել  էր,  որԳյուլենական համայնքից դուրս ոչ մի տարիկաթ չունի կրթված անձինք, իսկ միանգամից  իշխանության  եկած  ԱԶԿ-ն  այդքան  էլ  պատրաստ  չէր։
   Այս  իմաստովԳյուլենական  համյանքը  և՛  կուսակցությանը  տված  աջակցությամբ,  և՛  պատրաստիկադրերով հանգիստ տեղավորվեց իշխանության ներսում։
  Ահմեթ Հաքանը Հյուրիեթթերթում 2011 թ.-ին մի հոդված էր գրել, որից կարելի է առանձնացնել հետևյալ հետաքրքրիր ու դիպուկ միտքը. «Ասել Համայնք արդեն մի քիչ էլ նշանակում է ԱԶԿ ասել։
 Ասել Ֆեթուլլահ Գյուլեն արդեն մի քիչ էլ նշանակում է ասել Թայյիփ Էրդողան» [13]։
 Ամենամեծ  աջակցությունը  ԱԶԿ-ին  Ֆեթուլլահ  Գյուլենը  ցույց  տվեց  2010  թ.։
 Քարոզիչը կոչ արեց քաղաքացիներին, որ հանրաքվեի ժամանակ աջակցեն ԱԶԿ-ին՝փոխելու սահմանադրությունը։
  Հանրաքվեն կայացավ սեպտեմբերի 12-ին և 58 %-ըկողմ  քվեարկեց։
   Սա  կարելի  է  համարել  կրոնական  քարոզչի  և  կառավարությանվերջին համագործակցությունը [14]։
 Առաջին  հայացքից  ԱԶԿ-ի  և  Գյուլենական  շարժման  միջև  ընդհանուր  շատսկզբունքներ կան՝ իսլամ, պահպանողականություն, ազգայնականություն, կենսաոճ։
 Սակայն կարճ ժամանակ անց պարզ դարձավ, որ դա այդպես չէ։
  Կան շատ տարբերություններ,  որոնք  նրանց  «կոալիցիան»  վերածեցին  միմյանց  դեմ  պայքարի։
 Էրդողանի կողմից այդքան շատ հարգանքի, մեծարանքի արժանացած մարդը սկսումէ նրա կողմից քննադատվել և աստիճանաբար վերածվել հակառակ կերպարի։
  Այդպատճառները կարելի է  հիմնական երեք խմբերով առանձնացնել՝ արտաքին քաղաքականություն, շահերի բախում և քրդական հարց։
 Անկասկած, ԱԶԿ-ի համար կարևոր ոլորտներից է արտաքին քաղաքականությունը, այս ոլորտը միաժամանակ ամենավիճահարույց և անհանջողություններ ունեցող ոլորտն է։
  Կառավարման առաջին տարիներին ԵՄ անդամ դառնալու ցանկությունը,  ԱՄՆ-ի  հետ  հարաբերությունների  զարգացումը,  Իսրայելի  հետ  մերձեցումը,հարևան երկրների և գլխավորապես Սիրիայի հետ «զրո խնդիր» քաղաքականությունը  ընկալվեցին  որպես  ԱԶԿ  կառավարության  արտաքին  քաղաքականությանհաջողված  քայլեր։
   Սակայն  2009  թ.-ին  Դավոսում  Էրդողան-Շիմոն  Պերես  լարվածությամբ սկսված գործընթացով վերը նշված քայլերը վատթարացան։
  Արևմուտքի ևԷրդողանի  ու  իր  կառավարության  միջև  որոշակի  սահմանազատման  պատճառհանդիսացած իրադարձություններից էր Թուրքիայի քաղաքականությունը Սիրիայում՝ուղղված Բաշար ալ-Ասադի ու նրա իշխանության դեմ, Սիրիայի ու տարածաշրջանիարմատական  իսլամական  խմբավորումներին  աջակցելը։
   Կառավարության  աջակցությունն  այնպիսի  խմբավորումների,  ինչպիսին  են  ան-Նուսրան,  Իսլամականպետությունը կամ ամենաքիչը նման խմբավորումների գործողություների ու գործունեության վրա աչք փակելը հանգեցնում էր լարվածության։
  Այսպիսի իրավիճակումԳյուլենական շարժման դիրքորոշումը հանգեցրեց բախման երկու շարժումների միջև։
 Գյուլենական  համայնքը  քննադատում  էր  ԱԶԿ-ի՝  Արևմուտքից  անկախ  և  նույնիսկժամանակ  առ  ժամանակ  նրա  դեմ  ուղղված  քաղաքականությունը,  որը  Իրանի,Սիրիայի, Իրաքի և Եգիպտոսի հարցում ծայրահեղ միջամտողական բնույթ ունի։
  Այսհարցում Համայնքը իր գաղափարներով հարում է Արևմուտքի ընդհանուր քաղաքական գծին։
  Իսրայելի նկատմամբ դիրքորոշումը ևս պառակտման պատճառ դարձավ։
 Սա պայմանավորված էր ոչ միայն Իսրայելի՝ Պաղեստինի դեմ վարած քաղաքականությամբ,  այլև  նրանով,  որ  այս  երկու  դերակատարները  Իսրայելի  հետ  տարբերբնույթի հարաբերությւոններ էին ցանկանում ստեղծել։
  Իսրայելի համար ՄերձավորԱրևելքում  վտանգավոր  են  իսլամական  արմատական  խմբավորումները։
   Աֆղանստանում,  Իրաքում,  Սիրիայում  ուժեղացող  ալ-Քաիդան,  ան-Նուսրան,  վտանգէին ներակայացնում Իսրայելի համար, իսկ կառավարությունը այս խմբավորումներիդեմ  չէր  պայքարում։
   Համայնքն  էլ,  ի  հակադրություն  կառավարության,  որոշակի  ևԻսրայելի  ու  Արևմուտքի  համար  ցանկալի  դիրքորոշում  ստանձնեց։
   Անհամերաշխության առաջին սերմերը կարելի է համարել 2010թ. մայիսը, երբ Գյուլենը և ԱԶԿանհամաձայնություն ունեցան նավատորմի շուրջ, որը պետք է հումանտիար օգնություն էր հասցներ շրջափակման մեջ գտնվող  Գազայի բնակիչներին։
  ՆախաձեռնողըՀումանիտար օգնություն հիմնադրամն էր, որը հարում էր ԱԶԿ-ին [15]։
  2010 թ. մայիսի31-ին  Իսրայելի  ջրային  տարածքների  մատույցներում  «Գազայի  ազատությաննավատորմը» հարձակման ենթարկվեց Իսրայելի հատուկ նշանակության ջոկատների կողմից։
  Արդյունքում՝ սպանվեց Թուրքիայի ութ և ԱՄՆ մեկ քաղաքացի, վիրավորվեցին տասնյակ մարդիկ։
  Տեղի ունեցածը միջազգային լարվածության պատճառդարձավ։
   Դավութօղլուն  այն  անվանեց  «Թուրքիայի  սեպտեմբերի  11»  [16]։
   Գյուլենը«Wall Street Journal»-ում քննադատեց այս միջամտությունը՝ համարելով այն անօրինական միջամտություն Իսրայելի ներքին գործերին [14]։
  Սա հանգեցրեց ԱԶԿ-Համայնքլարվածության մեծացմանը։
 Հաջորդ  կետը  շահերի  բախումն  էր,  որը  և  լարված  հարաբերությւոններիգլխավոր պատճառներից է։
  Այն ժամանակաշրջանում, երբ ԱԶԿ-ի և համայնքի միջևլավ  հարաբերություններ  էին,  պարզ  էր  իշխանական  գործընկերների  դերայինբաշխումը։
  Էրդողանի  ղեկավարած ԱԶԿ-ն շարունակաբար հաղթում էր ընտրություններում։
  Զինվորական խնամատարությունը լիկվիդացնելուն ուղղված նրանց քաղաքականությունը  հաջողության  հասավ։
   Այդ  նպատակով  համայնքը  քայլեր  էրձեռնարկում  հատկապես  դատական  և  անվտանգության  համակարգերում։
   Ավելիպատկերավոր  ասած  ԱԶԿ-ն  բեմի  վրա  էր,  իսկ  համայնքը՝  ետնաբեմում։
   Այս  կերպԱԶԿ ավելի շատ ձայն, իսկ Համայնքն ավելի շատ կադրեր էր ստանում։
  Երկուսի նպատակն էլ ավելի շատ ուժ ձեռք բերելն էր։
 Լարվածության մեծացման այլ պատճառների թվում է այն, որ Գյուլենի ցանցիանդամները  սկսեցին  մեղադրվել  Գյուլենական  շարժման  նպատակների  համարքաղաքականությամբ  զբաղվելու  մեջ։
   Էրդողանն  ինքը  հստակորեն  մեղադրում  էրնմանատիպ  պահվածքը՝  կոչելով  այն  «պետություն  պետության  ներսում»։
 Կառավարամետ մեդիան սկսեց բացահայտորեն մեղադրել Գյուլենական շարժմանընրանում,  որ  համայնքը  փորձում  է  ստեղծել  «նոր  խնամատարական  վարչակագ»։
 Իշխող կուսակցության և Գյուլենական շարժման քաղաքական հայացքները սկսեցինչհամընկնել [17]։
 Բախման  հաջորդ  ոլորտը  քրդական  հարցն  է։
   2011  թ.  սեպտեմբերին  հանրության մեջ քննարկվում էր այն լուրը, թե ԱՀԾ և Քուրդիստանի համայնքային միությունը  (KCK)  գաղտնի  բանակցությունների  մեջ  են։
   2012  թ.  փետրվարին  Ստամբուլիհատուկ դատարանի դատախազությունը  դատարան կանչեց Հաքան Ֆիդանին՝ ԱՀԾգլխավոր խորհրդականին։
   Ներկայացվեցին մի շարք հարցեր՝ «KCK-ին գաղտնիքների  բացահայտումը»,  «գաղտնի  ծառայությունների  մատուցում  այդ  կազմակերպությանը»,  «համագործակցություն  KCK-ի  հետ  Քրդական  պետություն  հիմնելուհամար»։
 Վարչապետ  Էրդողանը  մեղադրեց  պետական  դատախազներին՝  նշելով,  որնրանք չարաշահում են իրենց դիրքերը։
  Էրդողանը երկու շաբաթ անց խորհրդարանիմիջոցով հմտորեն փոխեց ԱՀԾ-ի մասին օրենքը։
  Այդ փոփոխությունը երաշխավորումէր,  որ  ծառայության  աշխատակիցները  ստանալու  են  քրեական  լրացուցիչ  իմունիտետ։
  2012 թ. հուլիսին Էրդողանը կրճատեց հատուկ դատարանների թիվը և նրանցգործառույթները։
   Սա  թույլ  տվեց  պետությանը  մարգինալացնել  այն  ցանցը,  որըկապված  էր  Գյուլենական  շարժման  հետ։
   Այսօր  գյուլենականները  ժխտում  ենպետական  դատախազների  ներգրավածության  պատասխանատվությունը  KCK-իգործին։
  Ինչևէ, միջադեպի ժամանակ Շարժման մամուլը հստակորեն պաշտպանումէր ԱՀԾ ղեկավարի դեմ ուղղված քննադատություները, իսկ կառավարամետ մեդիանշարունակում  էր  ցույց  տալ,  թե  Գյուլենական  շարժումը  նշանակալի  խոչընդոտ  էքրդական  հարցի  լուծման  ճանապարհին։
   Հետաքննությունը  վերածվեց  Թուրքիայիերկու ազդեցի ֆիգուրների՝ Էրդողանի և Գյուլենի միջև պայքարի։
  Թուրքական ԱՀԾն որս սկսեց գյուլենականների դեմ [18]։
 Խմբերի  միջև  լարվածության  ու  բախման  պատճառներից  է  նաև  կոռուպցիոնսկանդալները,  որոնք  բռնկվեցին  2013  թ.  դեկտեմբերի  կեսերից։
   Կոռուպցիոնսկանդալների  մեջ  էր  ներքաշված  նաև  վարչապետ  Էրդողանի  որդին՝  ԲիլյալԷրդողանը։
  Էրդողանը մի քանի անգամ կրկնեց, որ կոռուպցիայի դեմ պայքարն իրենցքաղաքականության անկյունաքարն է, և իր վճռականությունը հայտնեց արմատախիլանելու գաղտնի խմբերի ուժը, որոնք թաքնված են կառավարության ներսում («պետություն պետության ներսում»)։
  Չնայած նա անվանապես չնշեց Գյուլենական շարժումը կամ դատախազի և Գյուլենական շարժման միջև առկա կապը, սակայն բոլորինպարզ էր, որ Էրդողանը նրանց է ակնարկում։
  Էրդողանն առաջին անգամ բացահայտորեն  տվեց  Ֆեթուլլահ  Գյուլենի  անունը  2013  թ.  մարտին  Կայսերիում  հանրահավաքի  ժամանակ  [18]։
   Կոռուպցիոն  սկանդալի  գործով  երկու  դատախազներն  էլ՝Աքաշն  ու  Օզը,  հայտնի  էին  որպես  գյուլենականներին  հարողներ։
   Կոռուպցիոնսկանդալների ժամանակ Զաման թերթը լիովին փոխեց իր քաղաքականությունը։
  Զամանը, որը մինչ այդ ԱԶԿ-ի աջակիցն էր, դարձավ նրա ամենաուժեղ քննադատներիցմեկը [19]։
 Գյուլենն  սկսել  էր  բացահայտ  քննադատել  վարչապետի  ավտորիտար  քաղաքականությունը և երբեմն իր քարոզներում նրան կոչում էր «փարավոն»։
  Կոռուպցիոնսկանդալից հետո Թուրքիայի կառավարող շրջանակները և նրանց աջակցող ԶԼՄները որգեդրեցին հետևյալ մարտավարությունը՝ ամեն ինչում մեղավոր է ՖեթուլլահԳյուլենը և իր շարժումը, որն աշխատում է Իսրայելի և ԱՄՆ-ի համար։
  Գյուլենն ու իրփաստաբանները մերժեցին վերոնշյալ մեղադրանքները [4]։
 Երբ  Էրդողանը  հայտարարեց  Գյուլենի  դեմ  «վհուկի  որսի»  մասին,  Գյուլենականների ու իրենց համայնքի համար «ձևավորված կարգ» դարձան ձերբակալությունները, սպառնալիքները, հետապնդումները։
  Շարժումը սկսեց ավելի շատ թիրախավորվել 2013 թ. դեկտեմբերից հետո, այսինքն վերո նշալ սկնադալային գործընթացներից հետո [20]։
 2016  թ.  հուլիսի  15-16-ին  Թուրքիայում  տեղի  ունեցավ  ռազմական  հերթականհեղաշրջման  փորձը։
   Դրա  արձագանքներն  ու  հետևանքներն  առկա  են  մինչ  օրս։
 Բնականաբար, ռազմական հեղաշրջման փորձը մեծ իրադարձություն էր, որը տարբեր  ոլորտներում  և  գլխավորապես  հասարակական-քաղաքական  ոլորտում  մեծ  ուբազմազան  գնահատականներ  ստացավ։
   Պետությունը  և  հատկապես  նախագահՌեջեփ  Թայյիփ  Էրդողանն  ու  իր  կառավարությունը  մեղադրում  են  ՖեթուլլահԳյուլենին՝  հետևելով  ձևավորված  ավանդույթին`  բարդելով  մեղքը  նրանց  կողմիցահաբեկչական համարվող Գյուլենական համայնքի վրա։
  Գյուլենն ու իր հետևորդներնիրենց հերթին այս հեղաշրջման փորձը համարում են Էրդողանի ու իր թիմակցիներիկազմակերպած բեմադրություն՝ առանձնացնելով ու ներկայացնելով տարբեր հակափաստարկներ։
 Արդեն հուլիսի 19-ի հայտարարության մեջ վարչապետ Բինալի Յըլդըրըմն ասումէր.  «Սեպտեմբերի  11-ի  ժամանակ,  երբ  ցանկանում  էիք  ահաբեկիչներին  բռնել,հարցնո՞ւմ  էիք  ապացույցների  մասին»  [21]։
   Այսինքն  վարչապետն  իր  հաղորդագրության մեջ Գյուլենին, կարելի է ասել, հավասարեցնում է հայտնի ահաբեկիչ Ուսամաբին Լադենի հետ՝ ակնարկելով, թե ինչպես ժամանակին ԱՄՆ էր առանց ապացույցների Աֆղանստանից պահանջում Ուսամա բին Լադենին, այնպես էլ հիմա իրենք ենԱՄՆ-ից պահանջում Գյուլենին։
 Գյուլենը,  որը  իր  հայրենիքում  տարիներ  շարունակ  որակվում  է  որպես  ահաբեկիչ, ահաբեկչական խմբավորման պարագլուխ, ռազմական հեղաշրջման փորձիցհետո Թուրքիայի Հանրապետության Ներքին գործերի նախարարության, Անվտանգության գլխավոր վարչության, Ժանդարմերիայի և Ափամերձ շրջանների պաշտպանության հետ կապված կայքում՝ «Aranan Terörist» [22],  որտեղ որոնվող ահաբեկիչները  ներկայացվում  են  հինգ  կատեգորիայով,  Գյուլենհը  տեղ  գտավ  կարմիրցուցակում՝ հրատապ փնտրվողների և բարձր գլխագին ունեցողների ցուցակը [23]։
 Ռազմական հեղաշրջման փորձից հետո երկրում տեղի ունեցող իրադարձություններում իշխանությունները փորձում են գտնել և կարծես թե «գտնում են» Գյուլենիմեղքը։
   Իհարկե,  դժվար  է,  այժմ  հստակ  եզրակացություններ  կատարել  և  առանձնացնել  այս  կամ  այն  գործընթացները,  որտեղ  իրապես  կա  գյուլենակնների  ցանցիմասնակացությունը։
  Բայց մի բան հստակ է, Թուրքիան գրեթե բոլոր ճգնաժամայիներևույթների  հեղինակ  է  ներկայացնում  Գյուլենին  ու  գյուլենականներին։
   ԱյսինքնԹուրքիան շարունակում է հետևել տարիներ առաջ որդեգրած իր գծին՝ «ամեն ինչումմեղավոր է Գյուլենը»։
  Օրինակներից է Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպան ԱնդրեյԿարլովի  սպանությունը։
   2016  թ.-ի  դեկտեմբերի  19-ին  Անկարայի  ժամանակակիցարվեստների  կենտրոնում  ցուցահանդեսի  բացման  ժամանակ  ոստիկան  ՄևլյութՄերթ Ալթընթաշը սպանեց Թուրքիայում Ռուսաստանի դեսպան Անդրեյ Կարլովին։
 Այնուհետև սպանվեց հենց ինքը Ալթընթաշը։
  Իշխանամետ Յենի Շաֆաքում նշվում է,որ  Գեզիի  դեպքերից  այս  կողմ  Թուրքիան  ներքին  խառնաշփոթի  մեջ  ներքաշելփորձող ուժերը ահաբեկչական գործողություններով, ռազմական հեղաշրջման փորձով  ջանում  են  արտաքին  հարաբերությունները  ևս  վնասել,  այդ  իսկ  պատճառովFETÖ-ի  ձեռքով  իրականացվեց  Ռուսաստանի  դեսպան  Անդրեյ  Կարլովի  սպանությունը։
  Նույն հոդվածում նշվում է, որ PKK-ն, DAEŞ-ը, FETÖ-ն Թուրքիայի տարածքումիրականացնում  են  հարձակումներ,  ահաբեկչական  գործողություններ  [24]։
   Համաձայն  տեղեկությունների՝  Ալթընթաշը  սովորել  է  գյուլենականներին  պատկանողդերսհանեում։
   Մարդասպանի  տնից  էլ  հայտաբերվել  են  FETÖ-ի  և  ալ-Քաիդայի(շեղագրումը մերն է - Ջ. Բ.) երիզները [25]։
 Կրկին  ուշադրություն  դարձնենք  այն  փաստին,  որ  Թուրքիան  Գյուլենականհամայնքը ներկայացնում է աշխարհում իրապես ահաբեկչական համարվող խմբավորումների շարքում, այստեղ, օրինակ, Յենի Շաֆաքը (իմա` թուրքական կառավարությունը - Ջ. Բ.) Համայնքին դնում է Իսլամական պետության հետ նույն շարքում,ինչպես շեշտել էինք վերը, Գյուլենին Յըլդըրըմն իր հայտարարության մեջ, կարելի էասել, համեմատում էր Ուսամա բին Լադենի հետ, հետևաբար, համայնքը դրվում էնույն մակարդակում, ինչ ալ-Քաիդան է։
 Ամփոփելով կարող ենք ասել, որ քաղաքական դաշտի ներկայացուցիչների հետմտերիմ  հարաբերություններ  հաստատած  կրոնական  գործչի  կերպարը  տարիներիընթացքում՝  կապված  ներքաղաքական  զարգացումների  ու  պահանջների,  ինչպեսնաև Էրդողանի անձնական ամբիցիաների ու հեռագնա նպատակների հետ, փոփոխվում է։
  Էրդողանի մեծարած կրոնական կերպարը նրա ակտիվ ազդեցությամբ այժմներկայացվում է որպես ահաբեկիչ։
  Մինչև 2013 թ.-ը կրոնական համայնք համարվողկառույցը սկսեց ներկայացվել որպես FETÖ (Ֆեթուլաթական ահաբեկչական խմբավորում) կամ PDY (Զուգահեռ պետություն կառույց)։
  Տեսնում ենք Գյուլենի կերպարիաստիճանական փոփոխությունը նաև ժողովրդի աչքերում։
  Իհարկե, այստեղ մեծ էնաև վախի մթնոլորտի դերը. ռազմական հեղաշրջման փորձից հետո ձերբակալությունների  ալիքը  պատճառ  է  դարձել,  որ  Թուրքիայում  շատերը  թաքցնեն  Գյուլենիհանդեպ  տածած  իրենց  համակրանքը,  բայց,  այս  ամենով  հանդերձ,  ամբողջ  աշխարհն ականատես է, որ 21-րդ դարի Թուրքիայում շատ բան չի փոխվել, և ժողովուրդը հրապարակներից մահապատիժ է պահանջում Գյուլենի համար։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Տեր-Մաթևոսյան Վ., Իսլամը Թուրքիայի հասարակական-քաղաքական կյանքում(1970-2001թթ.), Երևան, 2008, էջ 107։
 URL։
  http։
 //www.dusun-think.net/dosya/160148216.pdf  (Accessed։
  17.11.2016).URL։
     http։
 //geurasia.org/panel/uploads/Ambasadori-Religia/Dvizenie-Fethullt-Gelena.pdf(Accessed։
  17.11.2016).http։
 //www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=513(Accessed։
 [5]  Սաֆրաստյան  Ռ.  և  ուրիշներ,  Թուրքիայի  հանրապետության  պատմություն,Երևան, 2014, էջ 300, 302-304, 308-310, 344։
 [7]  Гюрсой  И.,  Почему  Эджевит  не  придал  значения  доносам  о  Гюлене?,  URL։
 www.hizmet.today/ecevit-gulen/ (Accessed։
  18.11.2016).national context։
  parallels with Indonesia. Islam in the Contemporary World։
  The FethullahURL։
  www.middleeast.org.ua/research/turkey.htm (Accessed։
  19.11.2016). [10]  Փաշայան  Ա.,  «Արդարություն  և  զարգացում»  կուսակցության  իսլամականհենարանը, 18.10.2007 URL։
 19.11.2016)։
 [11]  Շաքարյան  Ա.,  Արարատից  այն  կողմ.  Ապակոդավորելով  Թուրքիան,  Երևան,2011, էջ 95-96։
 Türk Basınına Yansımaları։
  Yeni Şafak, Star, Zaman, Bugün ve Milliyet Gazeteleri Örneği,URL։
 savasi/ (Accessed։
  07.12.2016).URL։
  https։
 //www.wsj.com/articles/SB10001424052748704025304575284721280274694 (Accessed։
  09.12.2016).[17]  Джонс  Д.,  Турция։
   Между  правительством  Эрдогана  и  движением  Гюленаназревает  открытое  противостояние?,  URL։
   http։
 //russian.eurasianet.org/node/59802(дата обращения։
  09.12.2016).[18] Erdogan and Gülen։
  Political Battle Waged in Courts, Position Paper, Al Jazeera Centerhttp։
 //medyascope.tv/2016/08/05/erdogan-ile-gulen-arasinda-varolmavarkalma[19] Carney J., Shifting the community press։
  a brief examination of Gülen-affiliated papers[20] Update։
  Persecution of the Gülen Movement in Turkey, Rethink Institute, Washingtonhttp։
 //m.yenisafak.com/amphtml/gundem/terorist-basi-icin-4-dosya-gonderdik-2496648(Accessed։
  4.01.2017).[22] URL։
  www.terorarananlar.pol.tr (Accessed։
  19.01.2017).[23]  URL։
   http։
 //www.terorarananlar.pol.tr/detaylar/Sayfalar/kirmizi.aspxURL։
  http։
 //www.yenisafak.com/gundem/suikast-soylemi-bitsin-gostergesi-2597310(Accessed։
  2.02.2017).[25]  Rus  büyükelçiyi  öldüren  Mevlüt  Mert  Altıntaş'ın  FETÖ  bağlantıları,  2017,  URL։
 http։
 //m.posta.com.tr/rus-buyukelciyi-olduren-mevlut-mert-altintas-in-feto-baglantilarihaberi-1250909 (Accessed։
  2.02.2017).(Accessed։
 Բադիկյան ՋեմմաԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐՈՒՄՖԵԹՈՒԼԼԱՀ ԳՅՈՒԼԵՆԻ ԿԵՐՊԱՐԻ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԿՐՈՆԱԿԱՆՔԱՐՈԶՉԻՑ ԱՀԱԲԵԿՉԻԲանալի բառեր` Ֆեթուլլահ Գյուլեն, Ռեջեփ Թայյիփ Էրդողան, Գյուլենականհամայնք-«Արդարություն և զարգացում» կուսակցություն հակասությունը, շահերիբախում, կրոնական գործչից անցումը ահաբեկչի։

Գյուլենական  շարժման  հիմնադիր  Ֆեթուլլահ  Գյուլենն,  իր  գործունեությունը  սկսելով նախորդ դարի  60-ական թվականներից, մտերմանում է քաղաքական դաշտի կարևոր գործիչների հետ։
  Գյուլենը մտերիմ հարաբերություններ է հաստատում  նաև  Ռեջեփ  Թայյիփ  Էրդողանի  հետ։
   Էրդողանի  միջոցով  ավելի  է  կարևորվում  Գյուլենի կերպարը՝ որպես կրոնական գործիչ, սակայն նրանց մոտ հակասություններ  են ծագում։
  Էրդողանը Գյուլենին սկսում է ներկայացնել որպես ահաբեկիչ։
    Այսօր  Թուրքիայի՝  ԱՄՆ-ին  ուղղված  պահանջներից  է  Գյուլենին  Թուրքիային  հանձնելը,  որին  Թուրքիայում,  ամենայն  հավանականությամբ,  սպառնում  է  մահապատիժ։
