Խաչմերուկ գետերը ՝ որպես աշխարհաքաղաքական գործոն (ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵIԱՆԻ ՕՐԻՆԱԿ) ՀՀ ջրային օրենսգրքի համաձայն, անդրսահմանային ջրային ռեսուրսները ընկնում են Հայաստանի Հանրապետության վրա: 2001 ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարը նշել է. «Եթե մենք զգույշ չլինենք, ապագայում պատերազմները կընթանան ոչ թե նավթի, այլ ջրի համար»:  Qualityրի որակի վատթարացումը կամ անդրսահմանային ջրային ավազանում ջրի նվազումը այժմ հակված է սպառնալիք դառնալ տարածաշրջանային կայունությանը, հատկապես երբ մթնոլորտն արդեն լարված է:  Waterրի շուրջ վեճերի հիմքը հաճախ հանդիսանում են հետևյալ պատճառները. 1. asրի դիտարկումը որպես ռազմաքաղաքական արժեք կամ նպատակ (օրինակ ՝ Հորդանան գետի ավազանը Սիրիայի համար, Հորդանանի պետությունը ՝ Իսրայելի պետությունների համար); Consրի `որպես վեճերի կարգավորման լծակ համարելը (օրինակ` Եփրատ գետը Թուրքիայի համար, Սիրիան `Իրաքի համար), 3. ջրի ներհոսքի քանակը` անհրաժեշտ է վերաբաշխման անհրաժեշտություն, 4. ջրի ային ջրի համակարգերը որպես թիրախ դիտարկելը: հակամարտության համար (օրինակ ՝ 20-րդ դարի վերջին Իրաքի կողմից Քուվեյթի ջրազերծման կայանի ոչնչացումը): Անցյալ դարի վերջին Լեռնային արաբաղի հակամարտության հետ կապված աշխարհաքաղաքական իրավիճակը սրվեց նաև Հարավային Կովկասում:   Մի ժամանակ Հայաստանն ու Ադրբեջանը կապող գետերը սանձազերծված պատերազմի արդյունքում փոխադարձ մեղադրանքների ու սպառնալիքների առարկա դարձան:   Այսօր Ադրբեջանը և Հայաստանը միմյանց մեղադրում են ջրի կանխամտածված աղտոտման մեջ: Եթե ​​կարճ ժամանակում Ադրբեջանի և Վրաստանի, Ադրբեջանի և Իրանի, Վրաստանի և Հայաստանի, Հայաստանի և Իրանի միջև էկոլոգիական խնդիրները օպտիմալ լուծում գտնեն, ապա Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ղարաբաղյան հակամարտությունը դիվանագիտական ​​է: Հարաբերությունների բացակայությունը թույլ չի տալիս լուծել այս ոլորտում առկա խնդիրները:  Ադրբեջանի իշխանությունները բազմիցս նշել են, որ Կուր-Արաքս գետերում ջրի աղտոտվածությունը անընդունելիորեն բարձր է, հատկապես պղնձի միացությունների և ֆենոլի հետ (հիդրոքսիլային խումբ պարունակող ֆենոլները անուշաբույր ածխաջրածիններ են, որոնցում հիդրօքսիլ խումբը ուղղակիորեն կցվում է հիդրօքսիլային խմբին:  Ֆենոլը անգույն, առանց հոտի բյուրեղային նյութ է):  Ադրբեջանական կողմը Հայաստանը տեսնում է որպես աղտոտման հիմնական մեղավոր և պատասխանատու:  Երկրների մեծ մասում, մասնավորապես ԵՄ-ում, ֆենոլի խտությունը ենթակա չէ թվային նորմալացման:  Եվրոպական գետերում ֆենոլի նորմալացման համար հաստատվում են հոտառության զգայուն նորմեր, այլ կերպ ասած, ֆենոլի խտությունը համարվում է բարձր, երբ գետի ջուրը հստակորեն ֆենոլի հոտ ունի կամ ունի ֆենոլային համ:   Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ մակերևութային ջրերում ֆենոլների առկայությունը պայմանավորված է լայնածավալ օրգանական քիմիական արդյունաբերությամբ, նավթի վերամշակմամբ, անտառային տնտեսությամբ, հատկապես փայտանյութի, լայնամասշտաբ անասունների թափոնների մեծածավալ արտադրությամբ:  Հասկանալի է, որ նշված բոլոր գործոնները բացակայում են մեր Հանրապետությունում, այն ժամանակներում, երբ Հայաստանը կոչվում էր «Մեծ քիմիական հանրապետություն» [5] և Նաիրիտ քիմիական հետազոտական ​​և արտադրական կոմբինատ, որոնք նախկինում արտադրում էին շուրջ 100-150 հազար տոննա տարբեր քիմիական նյութեր: , ավարտվել են: 50-75 հազար տոննա քլորոպրենային կաուչուկ, հազարավոր տոննա ազոտական ​​պարարտանյութեր, պոլիվինիլացետատ, քիմիական նյութեր, ներառյալ հեղուկ քլորը, քլորոպրեն պր – ի սինթետիկ կաուչուկը, կանգ առան ԽՍՀՄ փլուզման նախօրեին:   Եվ արդեն վերագործարկումից հետո ՝ 2001-2005թթ. Ըստ տվյալների ՝ այստեղ արտադրվել է ընդամենը 4,0-7,7 հազար տոննա սինթետիկ կաուչուկ [6]:  Խորհրդային տարիներին Ալավերդու պղնձաձուլարանը շահագործում էր պղնձի վերամշակման գործարան ՝ արտադրելով ծծմբական թթու, պղնձամոլիբդենային կոմբինատն արտադրում էր 40 000 տոննա պղինձ, և ներկայումս այդ թիվը տատանվում է ընդամենը 7-9 000 տոննայի միջև:  Թվերն ավելին են, քան խոսուն, դրանք ապացուցում են, որ Հայաստանը պարզապես չունի բավարար հնարավորություններ Ադրբեջանը ֆենոլով «թունավորելու» համար:   Խնդիրն այլ է պղնձի, ծանր մետաղների և այլ աղտոտիչների դեպքում:   Որպեսզի պարզվեր, թե որքանով են արդարացված հետպատերազմյան տարիներին Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից ներկայացված բազմաթիվ մեղադրանքները և որքանով էին օրինաչափ հայկական հակափաստարկները, անհրաժեշտ էր ուսումնասիրել երկու երկրների պաշտոնական վերլուծությունները Կուրի աղտոտման վերաբերյալ: -Արաքս գետի ավազան:  Արդյունքում պարզվեց, որ Հայաստանում ջրի որակի նմուշները վերցվում են 50 գետերից, 6 լճերից և ջրամբարներից:   Նմուշառման կետերի ընդհանուր քանակը 131 է, որից 107 կետերը տեղակայված են գետերի վրա:  Նմուշառման հաճախականությունը տատանվում է տարեկան 7-ից 12 անգամ և դիտարկման կետերի մեծ մասում նմուշառումն իրականացվում է ամեն ամիս:  Նմուշառման, փոխանցման, նախնական մշակման և փորձարկման ընթացակարգերի շուրջ 95% -ը կատարվում է ISO- ի և այլ միջազգային ստանդարտներին համապատասխան:  Ադրբեջանի տարածքում, որն ավելի քան չորս անգամ գերազանցում է Հայաստանի տարածքը, մակերեսային ջրերի մոնիտորինգի ծրագիրն իրականացվում է նմուշառման 50 կետերից, որից միայն 27-ը գտնվում են գետերի վրա: Samplesրի նմուշները փորձարկվում են ջրի որակի ընտրված պարամետրերի համար:   Նմուշառման հաճախականությունը տատանվում է տարեկան 6-ից 12 անգամ `կախված նմուշառման կետի գտնվելու վայրից, իսկ ընտրանքի կետերի մեծ մասում նմուշառումը կատարվում է տարեկան 12 անգամ: Այստեղ նմուշառման ընթացակարգերը ք հետագա քիմիական փորձարկումն իրականացվում է այլ ISO- ի [միջազգային ստանդարտներին [7] համաձայն:  Հարկ է նշել, որ ջրի որակի մոնիտորինգի գրեթե նույն պարամետրերը սահմանված են երկու երկրներում: Theերմային պայմաններ. Ջրի ջերմաստիճան, թթվածնի ռեժիմ ՝ O2, թթվածնի հագեցվածություն, TCP 5, TCP Cr., Սննդանյութեր ՝ P ընդհանուր, PO4, NO3, N ընդհանուր, NH4, NO2, տեղումներ ՝ Cl-, կարբոնատներ, ածխաջրածիններ, լուծվող ընդհանուր մասնիկներ) , կարծրություն, հաղորդունակություն, թթվայնություն ՝ pH, այլ պարամետրեր ՝ լողացող մասնիկներ, գույն, ընդհանուր կասեցված մասնիկներ, սիլիկատ, Li, Na, K, Be, Mg, Ca, Sr, Ba, B, Se, F, Al, քլորացված թունաքիմիկատ ( Lindane, heptachlor, hexachlorocyclohexane, DDD, DDE, DDT), նավթամթերք, բենզին, ծանր մետաղներ. As, Cd, Pb, Mo, Ni, Cu, Zn Fe, Mn, Sb, Mo, V, Ti, Cr, Co, Bi, Sn, Ag, մանրէաբանական պարամետրեր ՝ ընդհանուր կոլիֆորմ մանրէներ, աղիքային enterococci, Escherichia coli [7]: Ինչպես նշվեց, այս երկու երկրներում ջրի մոնիտորինգը կատարվում է նույն պարամետրերով, սակայն երկու երկրներին դիտարկող դիտակետերի քարտեզների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հայ-ադրբեջանական սահմանի մոտ դիտակետեր կան միայն Հայաստանի Հանրապետությունում: Հայաստանը, իսկ Ադրբեջանում դիտակետերը հիմնականում տեղակայված են ներքին տարածքում: սահմանից մեծ հեռավորության վրա: Քարտեզ 1. Մակերևութային ջրերը Հայաստանում Քարտեզ 2. Մակերևութային ջրերի նմուշառման դիտակետերի տեղակայումը Ադրբեջանում Որակյալ նմուշառման դիտակետերի որակի տեղադրությունը Այս հանգամանքը մեծ նշանակություն չի ունենա միայն այն դեպքում, եթե Քուր-Արաքսի ավազանի գետերը լինեն պարզ կամ հազարավոր կիլոմետրեր պահվեն: նույն հիդրոլոգիական օրինաչափությունը:  Բայց այս պարագայում պատկերն այլ է: Գետերի հիդրոլոգիական պարամետրերի փոփոխությունները տեսանելի են միայն մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա:   Բացի վերը նշվածից, ստորև բերված է Աղստ գետի պղնձի, ալյումինի և մանգանի քանակի մեծ փոփոխությունը `Դիլիջան-Իջան հատվածում, համապատասխան դիտակետերում: 1. Դիլիջան-Իջջան հատվածում գտնվող Աղստ գետի պղնձի, ալյումինի և մանգանի քանակի մեծ փոփոխություն (մգ / լ) Հարկ է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում անընդհատ քայլեր են ձեռնարկվում ջրային ավազանների մոնիտորինգը բարելավելու ուղղությամբ, մասնավորապես 2011 թ. ՀՀ կառավարության 2012 թ. հունվարի 27-ի որոշման համաձայն. «Կախված տեղանքի առանձնահատկություններից` յուրաքանչյուր ավազանի կառավարման տարածքի համար ջրի որակի նորմեր սահմանելու վերաբերյալ », կիրառվում են մակերևութային ջրերի որակի 5 դասեր: Հայաստանում I (գերազանց), II (լավ), III (միջին), IV (անբավարար) և V (վատ):  Ադրբեջանում մակերեսային ջրերի որակը դասակարգելու համար Ազգային մոնիտորինգի վարչությունը դեռ օգտագործում է նախկին ԽՍՀՄ դարաշրջանի մեթոդը:  Դասակարգման այս համակարգը հիմնված է ջրի որակի 6 պարամետրերի (լուծված թթվածին, TPC, ֆենոլ, Cu, նավթամթերքներ, NH4) տարեկան չափումների վրա:   Արդյունքում հաշվարկվում է «Աղտոտման ինդեքսը» (Ա NA): Աղտոտման ինդեքս = iCi / MAC i, որտեղ `n չափված պարամետրերի քանակն է (սովորաբար 6), Ci- ը որոշակի պարամետրի չափված արժեքն է, MAC i- ը` որոշակի պարամետրի առավելագույն թույլատրելի կոնցենտրացիան: Այնուհետև Ա NA-ն համեմատվում է դասակարգման աղյուսակի հետ (աղյուսակ 1), որում առկա են պայմանների 7 կատեգորիաներ ՝ շատ մաքուր, մաքուր, թույլ աղտոտված, չափավոր աղտոտված, էապես կամ խիստ աղտոտված, ծայրաստիճան բարձր մակարդակի աղտոտված (վտանգավոր աղտոտվածություն) [7 ] Ինդեքս 0.3-ից 10.0-ից պակաս Կատեգորիա   Այս ամսական տեղեկագրերը համառոտ վերլուծում են տվյալ ամսվա ջրի որակը ըստ առանձին գետային ավազանների:   Այս ամսական տեղեկագրերը տպագրվում են, ներկայացվում են ՀՀ բնապահպանության նախարարություն, իսկ ամսական տեղեկագրի էլեկտրոնային տարբերակը տեղադրվում է IARN- ում (www.armmonitoring.am) ում Բնապահպանության նախարարության պաշտոնական կայքում (www.mnp.am) և հասանելի է հանրության համար:   Վերլուծելով Armecommonitoring- ի կողմից տրամադրված տվյալները, կազմվել են գծապատկերներ, որոնք ցույց են տալիս դրա պղնձի պարունակության գերազանցումը (բազմապատիկ) հայ-ադրբեջանական սահմանին մոտ գտնվող Աղստ գետի չորս կետերում և դրա շարժը վեց տարվա ընթացքում: Նկար 2. Փոխեք (գերազանցելով) պղնձի թույլատրելի քանակը (բազմապատիկ) Դիլիջան-Իջջան հատվածում գտնվող Աղստ գետում, համապատասխան դիտակետերում [9] Նկար 3. Գետիկ գետում պղնձի ավելցուկային (բազմակի) քանակի փոփոխություն գետաբերան [9] Եթե Հայաստանում առկա են մոնիտորինգի տվյալներ Ադրբեջանի դեպքում, պետական ​​արխիվներում պահվող տվյալների և տեղեկատվության պահուստի մեծ մասը էլեկտրոնային ձևաչափով չեն, իսկ օգտվողների համար, այդ թվում `հասարակության լայն զանգվածների, դժվար է մատչել: կամ ընդհանրապես մատչելի չէ: Ի վերջո, հավելենք, որ 2005 թվականին Հայաստանի և Իրանի համատեղ ջանքերով սահմանամերձ տարածքում ամեն ամիս մակերեսային ջրերից նմուշներ են վերցվում և ստուգվում լաբորատորիայում:   Արդյունքում, ինչպես իրանական, այնպես էլ հայկական կողմերը հայտարարում են, որ սահմանային ջրերի աղտոտումը չի գերազանցում թույլատրելի նորմերը:   Հայաստանի Հանրապետությունը պատրաստ է Ադրբեջանի հետ նման մոնիտորինգ անցկացնել սահմանային բոլոր ջրերի համար, սակայն ադրբեջանական կողմը Հայաստանին մեղադրելով էկոլոգիական շանտաժի մեջ `նախագահ Իլհամ Ալիի գլխավորությամբ, Դավոսի միջազգային տնտեսական համաժողովում պաշտոնապես հայտարարեց, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև բնապահպանական համագործակցությունը հնարավոր է Ադրբեջանական հողերը դեռ օկուպացված են Հայաստանի կողմից:  Փաստորեն, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Jamesեյմս Ուորլիքը չի սխալվել այն հարցում, որ անդրսահմանային ջրերի դերը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ռազմաքաղաքական հակամարտությունում մեծ է: Եթե ​​երկու երկրները կարողանային համաձայնության գալ ջրային ռեսուրսների համատեղ օգտագործման շուրջ, դա կլինի լուրջ պատմական քայլ: լուծման համար: Գրականություն 1. ՀՀ ջրային օրենսգիրք, ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր: Թիվ 24. (199 / 10.0702012): AAG- ի 97-րդ տարեկան ժողովը: 3. Աբրահամյան Հ. Եվ ուրիշներ, Հայաստանի Հանրապետությունում ջրային ռեսուրսների օգտագործման հեռանկարները, Երևան, 2012, էջ. 180 4. Բաղդասարյան Ա. Եվ ուրիշներ, Հայաստան, Երևան, 1963, էջ 163: 5. Մելքումյան Ս., Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրություն, Երեւան, 2005, էջ: 173: 6. ENPI | 2011 թ. | 281-959 գետի անդրսահմանային կառավարման III փուլ: 7. ՀՀ շրջակա միջավայրի էկոլոգիական մոնիտորինգի արդյունքների մասին 2007 թ. 8. ՀՀ շրջակա միջավայրի էկոլոգիական մոնիտորինգի արդյունքների մասին. 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012 թվականների հաշվետվություններ: Անի Հակոբյան խաչմերուկ գետերը ՝ որպես աշխարհաքաղաքական գործոն (ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵIԱՆԻ ՕՐԻՆԱԿ) Հիմնաբառեր. Անդրսահմանային գետեր, դիտակետեր, ջրի նմուշառում, ֆենոլներ: ։

Հայ-ադրբեջանական  կոնֆլիկտն  ունի  նաև  իր  էկոլոգիական  դրսևորումները,  և  էկոլոգիական  շանտաժը  կոնֆլիկտի  լուծման  համար  ընտրված  գործիքներից  մեկն  է  դարձել։
   Սակայն  հնչեցվող  բոլոր  մեղադրանքներին  արդարացիորեն  հակադարձելուն  խանգարում  են  մի  շարք  գործոններ։
   Դրանցից  են  մակերևութային  ջրերի  մոնիտորինգի միասնական համակարգի ու միասնական չափանիշների և սահմանամերձ հատվածում հատուկ լաբորատորիաների  բացակայությունը։
   Սակայն  առավել  կարևոր  է  ոչ  թե  հասնել  աղտոտվածության  որոշման,  այլ  աղտոտվածության  նվազման  համար  միասնական  քաղաքականության  կիրառմանը  և  բավարար  քաղաքական  կամքի դրսևորմանը։
