ԿԱՅՈՒՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԴԵՍՏԻՆԱՑԻԱՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԻՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԶբոսաշրջային դեստինացիան զբոսաշրջային համակարգի որոշիչ տարրերիցէ։
  Այն կարելի է բնորոշել որպես կենտրոն (տարածք) բոլոր հնարավոր հարմարություններով,  մատուցման  միջոցներով  և  զբոսաշրջիկների  տարատեսակ  կարիքներիբավարարման  ծառայություններով։
   Այլ  խոսքով,  զբոսաշրջային  դեստինացիաններառում է զբոսաշրջիկին անհրաժեշտ առավել  կարևոր և որոշիչ տարրեր։
  Զբոսաշրջային դեստինացիայի շրջանը ամենակարևորներից է զբոսաշրջության համակարգում, քանի որ հենց դրա ստեղծած իմիջը գրավում է զբոսաշրջիկին, խթանումայցելությունները՝ ակտիվացնելով զբոսաշրջային համակարգերի գործունեությունը։
 Լեյպեր Ն.Կուպեր Ս.,Փլետչեր Դ.,Գիլբերտ Դ.,Շեպերդ Ռ.,Վանխիլ Ս.ԶբոսաշրջությանհամաշխարհայինկազմակերպությունՌիչի Բ.,Քրոուչ Դ.Կոնկրետ տարածք, որն զբոսաշրջիկն ընտրում էայցելության համար և որոշակի ժամանակ անցկացնումայնտեղ, տարածք՝ օգտվելով զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների առաջարկած ծառայություններից [1]։
 Ծառայությունների և միջոցների ամբողջություն, որոնքձևավորվել են զբոսաշրջիկի պահանջմունքներըբավարարելու համար [2]։
 Ֆիզիկական տարածություն, որտեղ զբոսաշրջիկըանցկացնում է նվազագույնը մեկ գիշեր։
  Դեստինացիանունի ֆիզիկական և վարչական սահմաններ, որոնքսահմանում  են դեստինացիայի շուկայականմրցունակությունը որոշող կառավարման համակարգն ուիմիջը [3]։
 Վարչական սահմաններ ունեցող կոնկրետ տարածք,երկիր, մակրոշրջան (մի քանի երկրի ամբողջություն),երկրի որևէ շրջան, քաղաք, յուրահատուկ տարածք(ազգային պարկ) և այլն [4]։
 Աշխարհագրական տարածք, որը բնորոշվում էՆիկիտինա Օ. Ա.զբոսաշրջային ռեսուրսների բարձր կոնցենտրացիայով,ինչպես նաև պարտադիր և օժանդակ ծառայություններմատուցող ենթակառուցվածքային ցանցով [5]։
 Սոցիալ-աշխարհագրական որևէ տարածք, որըզբոսաշրջիկը կամ զբոսաշրջիկների խումբը ընտրել էՊավլովա Է. Ն.որպես այցելության նպատակակետ, և որն ապահովում է   Փրամկե Վ.տեղավորման և ժամանցի համար անհրաժեշտ բոլորհաստատություններով, կազմակերպություններով,միջոցներով և ծառայություններով [6]։
 Դեստինացիան հետաքրքրությունների,ծառայությունների տարբեր տեսակների, գրավչությանենթակառուցվածքային ցանցի ամբողջություն է, որոնքձևավորում են տարածքի յուրահատկությունը [7]։
 Աղյուսակ 1. Դեստինացիա հասկացության սահմանումն ըստ տարբեր հեղինակների «Զբոսաշրջային դեստինացիա» հասկացությունը 1980-ականներին տուրիստիկայի  համաշխարհային  գրականության  գործածության  մեջ  է  դրել  պրոֆեսոր  Լեյպերը։
   Ըստ  նրա  դեստինացիան  աշխարհագրական  որոշակի  սահմաններով  տարածք է, որը, պարունակելով գրավչություն ապահովող պայմանների համալիր, կարող է ազդել զբոսաշրջիկի ընտրության վրա և բավարարել նրա պահանջմունքները։
 Հիմնվելով  վերոնշյալ  հեղինակների  կողմից  առանձնացված  սահմանումներիվրա՝  բխեցնում  ենք  զբոսաշրջային  դեստինացիաների  բնորոշ  կողմերը,  որոնքմիմյանց հետ փոխկապված և փոխպայմանավորված են։
  Բնորոշ կողմերը կարելի էբաժանել 5 հիմնական մասի՝1.  Աշխարհագրական տարածականություն. Ընդունված է համարել, որ դեստինացիան աշխարհագրական որոշակի սահմաններ ունեցող տարածք է՝ քաղաք,երկիր, կղզի և այլ։
 2.  Ենթակառուցվածքայնություն և զբոսաշրջային ռեսուրսների առկայությանանհրաժեշտություն.  Դեստինացիան ուղղակի տարածք չէ, որտեղ այցելում ենզբոսաշրջիկները, այլ տարածք, որն ապահովում է զբոսաշրջային բնույթի ծառայությունների մատուցման համապատասխան ենթակառուցվածքային ցանց։
 Սակայն  ենթակառուցվածքային  ցանցը  համարվում  է  դեստինացիայի  ընդամենը  օժանդակ  արտադրանք։
   Զբոսաշրջիկներն  այցելում  են  դեստինացիոնվայր ոչ հանուն ենթակառուցվածքի։
  Դեստինացիայի համար սկզբունքային կարևորություն ունեն զբոսաշրջային ռեսուրսները։
 3.  Մարքետինգային  ռազմավարության  կիրառության  անհրաժեշտություն.Դեստինացիան ինտեգրված, համակարգված արտադրանք է, որի հիմքում ընկած են զբոսաշրջիկի սպասելիքներն ու պահանջմունքները, իսկ զբոսաշրջայինենթակառուցվածքներն ապահովում են այդ պահանջմունքների բավարարումը։
 Մարքետինգային  քաղաքականության  կիրառումն  ընդլայնումէ  դեստինացիայի՝ որպես միայն տարածական միավորի մասին պատկերացումներնու ձևավորում դեստինացիայի մրցակցային համապատասխան իմիջ։
 4.  Դեստինացիան  որպես  կառավարվող  օբյեկտ.  Ըստ  «Զբոսաշրջությանհամաշխարհային կազմակերպության» սահմանման դեստինացիաների կառավարումը դեստինացիան ձևավորող բոլոր տարրերի համակարգված կառավարումն  է  (ենթակառուցվածքներ,  հասանելություն,  առաջխաղացում,  գնագոյացում և այլն) [3]։
 5.  Սոցիալական  հատկանիշ.  Սոցիալական  կողմը  ցույց  է  տալիս,  որ  դեստինացիան միայն զբոսաշրջային հետաքրքրության համար նախատեսված վայրչէ, այլ տարածք, որտեղ մարդիկ ապրում և աշխատում են։
  Այն սոցիալական,տնտեսական, մշակութային փոխհարաբերությունների և գործունեության համալիր է, որը կարող է նաև գոյություն ունենալ զբոսաշրջային գործունեությանշրջանակներից  դուրս։
   Անհրաժեշտ  է  համալիր  կերպով  մոտենալ  տարածքըդեստինացիոն վայր վերածելու խնդրին. հաշվի առնել ոչ միայն զբոսաշրջիկի,այլև տեղի բնակչության՝ այդ տարածքի հետ կապված նախապաշարմունքները։
 Կայուն  զբոսաշրջային  դեստինացիաներ.  1980-կան  թվականներին  հասարակության ժամանակակից հիմնախնդիրների և դրանց լուծման որոշումների ռազմավարության մշակման համար առաջ քաշվեց կայուն զարգացման կոնցեպցիան,ըստ որի կայուն զարգացումն այնպիսի զարգացում է, որը բավարարում է արդի ժամանակների  սերունդների  պահանջները`  չվտանգելով  ապագա  սերունդների  պահանջների բավավարումը և պահպանելով բնապահպանական անաղարտության ուսոցիալական հավասարության և արդարության սկզբունքները [8]։
 Բխելով կայունության գաղափարախոսությունից` կայուն է համարվում այն զբոսաշրջությունը, որն ամբողջությամբ հաշվի է առնում իր ծավալած գործունեությանտնտեսական,  սոցիալական  և  բնապահպանական  ներկա  և  ապագա  ազդեցությունները`  բավարարելով  այցելուների,  տնտեսության  ճյուղերի  և  հյուրընկալող  համայքների կարիքները [9]։
  Ընդ որում, զբոսաշրջային դեստինացիան կարող է կայունլինել,  եթե  նրանում  առկա  մարդածին  օբյեկտներն  ու  ենթակառուցվածքները,զբոսաշրջիկների  պահանջմունքների  բավարարմանը  նպատակաուղղված  սպասարկման  ձեռնարկությունները  գործում  են  կայուն  բիզնեսի  սկզբունքով։
   Այսինքն,զբոսաշրջային դեստինացիայի կայունության գործոնը պայմանավորում է դեստինացիայում ներդրված և կիրառվող կայուն կառավարման քաղաքականությունը։
 Որպեսզի առավել հստակ հասկանանք զդոսաշրջային դեստինացիաների կայուն կառավարման էությունն ու առանձնահատկությունները, անհրաժեշտ է դիտարկել զբոսաշրջային դեստինացիաների կառավարման մի քանի մոդել և վերլուծել կառավարման  այդ  մոդելների  ու  կայուն  կառավարման  միջև  եղած  փոխառնչությունները, բացահայտել՝ այդ մոդելներից յուրաքանչյուրը որքանով է համապատասխանում  կայունության  սկզբունքներին  և  իր  կառավարման  քաղաքականության  մեջկիրառում կայուն բիզնեսի առաջնային տարրերն ու մեթոդները։
 Նկար 1. Դեստինացիայի կառավարման վերևից ներքև մոդել [10]Վերևից  ներքև  մոտեցման  դեպքում  (նկար  1)  զբոսաշրջային  ռազմավարությունը, որպես կանոն, մշակվում է ազգային ամենաբարձր մակարդակով (հիմնականում  զբոսաշրջության  նախարարության  կողմից)  (օրինակ՝  Ավստրալիա,  Իտալիա)ամբողջ երկրի և առանձին տարածաշրջանների համար (հիմնականում սահմանվումեն զբոսաշրջային ռազմավարության միջոցով)։
  Արդյունքում այս ռազմավարություննամրապնդվում է համապատասխան մակարդակներում, ապա՝ իրականացվում։
  Այլկերպ ասած, շրջանը իրականացնում է զբոսաշրջային համապատասխան զարգացումների և պլանների վերահսկումը (լավագույն դեպքում ազգային մակարդակով),դրանց  իրականացման  համար  սահմանում  է  առաջնահերթություններ,  իսկ  փոքրտարածաշրջանների համար՝ ստեղծում որոշումներ կայացնելու ուղեցույցներ։
 Այնուհետև  այդ  չափանիշներն  ու  ռազմավարություններն  ընդունվում  են  ենթակա քաղաքական մակարդակներում այնքանով, որքանով թույլ են տալիս տեղական պայմանները։
  Շուկայական ուղղվածություն ունեցող ապրանքներ և ծառայությունների  փաթեթներ  մշակելու  համար  պատասխանատվությունը  (օրինակ՝  ամենըներառված ճամփորդություններ) ընկնում է ծառայություն մատուցող տեղական ընկերությունների և համագործակցող կողմերի վրա։
 Այնուամենայնիվ, հնարավոր է նաև, որ առանձին տարածաշրջաններ անբարենպաստ պայմաններում լինեն, քանի որ ֆինանսավորումը կարող է չբավարարել բոլոր տարածաշրջաններին, և հնարավոր է, որ աջակցություն ստանան միայն այն տարածաշրջանները, որոնք հետաքրքիր են կամ հարմար տեղադիրք ունեն զբոսաշըրջության տեսանկյունից։
 Նկար 2. Դեստինացիայի կառավարման ներքևից վերև մոդել [10]Ներքևից վերև մոդելում (Նկար 2) ռազմավարական որոշումները կայացվում ենստորին մակարդակներում։
  Հիմնականում նման մոտեցման դիմում են, երբ քաղաքական ամենափոքր միավորներն ունեն ինքնավարության բարձր աստիճան, ինչընշանակում  է,  որ  նրանք  կարող  են  անկախ  որոշումներ  ընդունել՝  ելնելով  իրենցքաղաքապետարանների/մարզպետարանների/  բնակիչների  շահերից։
   Որպես  կանոն, այս մոտեցման դեպքում երկրի համար չկա որևէ ընդհանուր ռազմավարություն։
  Արդյունքում  սա  հաճախ  հանգեցում  է  նրան,  որ  առանձին  քաղաքապետարաններ/մարզպետարաններ մշակում են նմանատիպ մոտեցումներ՝ հաշվի առնելովիրենց  իրավասության  տակ  գտնվող  տարածքում  իրականացվելիք  զբոսաշրջայինհետագա գործունեությունը։
 Զբոսաշրջային դեստինացիաների վերոնշյալ երկու մոդելների օրինակի հիմանվրա  կարող  ենք  բացահայտել  կայուն  կառավարման  առանձնահատկությունները։
 Սակայն անհրաժեշ է նախ և առաջ պատասխանել հետևյալ հարցերին՝ 2.  Ինչո՞ւ։
  Ինչո՞ւ ենք մենք անհանգստանում ծառացած տնտեսական, սոցիալաԻ՞նչ։
  Ի՞նչն ենք մենք ուզում կայունացնել։
 կան և բնապահպանական  հիմնախնդիրների համար։
 3.  Ինչպե՞ս։
  Ինչպե՞ս մենք կարող ենք ապահովել կայուն զարգացում։
  Ինչպիսի՞բազային մոտեցումներ կարող են մեզ օգնել [11]։
 Ի՞նչն է պետք կայունացնել` զբոսաշրջային դեստինացիաների կառավարումը։
 Կայունացնելով  զբոսաշրջային  դեստինացիաների  կառավարումը  տեղային  և  համաշխարհային մակարդակներով նպաստում ենք տնտեսական առաջընթացին, սոցիալական խնդիրների լուծմանն ու բնապահպանական գործընթացների առաջխաղացմանը։
 Ինչո՞ւ  ենք  ուզում  կայունացնել։
   Քանի  որ  խախտվել  է  միջսերնդային  և  ներսերնդային տարածական հավասարությունը։
  Զբոսաշրջային դեստինացիաների կայուն կառավարումը սոցիալական հավասարության և արդարության ծառացած մարտահրավերները հաղթահարելու միջոց է։
  Ինչպես նաև գործիք՝ շրջակա միջավայրիռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումն ապահովելու համար, որոնք կազմում ենզբոսաշրջության  զարգացման  գլխավոր  տարրը՝  աջակցելով  էկոլոգիական  հիմնական գործընթացներին և օգնելով պահպանել բնական ժառանգությունն ու կենսաբազմազանությունը։
 Ինչպե՞ս։
   Հհիմնվելով  համակարգային  մոտեցման  վրա։
   Համակարգայինսկզբունքներից  առավել  ընդունվածն  են  բազմազանությունը,  մասնակցությունը,գործընկերությունը, ենթակարգությունը։
 Վերևից ներքև մոտեցման դեպքում երկրի կառավարությունն է մշակում զբոսաշրջության  զարգացման  ռազմավարությունն  ու  իրականացնում  զբոսաշրջայինդեստինացիաների կառավարում։
  Այսինքն, «կայուն կառավարման մասնակցայնություն և բազմազանության ապահովում» բաղադրիչը ստորադասվում է։
  Համայնքներում թե´ սոցիալական, թե´ տնտեսական և թե´ բնապահպանական խնդիրներինքաջատեղյակ որոշում կայացնողների մասնակցության դերը կառավարման գործընթացում նվազում է, որը հակասում է կայուն կառավարման սկզբունքներին։
  Կայունկառավարման դեպքում տեղական իշխանությունների ղեկավարները, մարզպետարանների  զբոսաշրջային,  սոցիալական,  առողջապահության  համապատասխանբաժինների ներկայացուցիչները և տեղի բնակչությունը պետք է ներգրավված լինենդեստինացիոն  համակարգի  կողմից  առաջադրվող  ծրագրերի,  ծառայություններիառաջարկների քննարկմանը՝ պահպանելով տեղի կենսական առաջնահերթությունները։
 Ներքևից  վերև  մոտեցման  դեպքում  թույլ  կողմերն  այլ  են։
   Չնայած  զբոսաշրջային  դեստինացիաների  կառավարման  գործընթացում  բազմազանության,մասնակցության և գործընկերության բաղադրիչների ապահովմանը, դեստինացիաների  դերի  բարձրացման  և  իմիջի  հանրայնացման  տեսանկյունից  անհրաժեշտ  ենպետության կողմից մարքետինգային ռազմավարական քայլեր և զանգվածային ներդրումներ, որոնք այս դեպքում արվում են տեղական մակարդակով։
 Ամփոփելով  կարող  ենք  նշել,  որ  զբոսաշրջային  դեստինացիան  ֆիզիկականտարածք է, որը զբոսաշրջիկն ընտրում է այցելության համար և որտեղ տպավորություններ  ձեռք  բերելու  նպատակով  ժամանակ  է  անցկացնում՝  օգտվելով  զբոսաշրջային ենթակառուցվածքային ցանցի ծառայություններից։
  Այն ունի ֆիզիկականև վարչական սահմաններ, որոնք թույլ են տալիս դառնալ կառավարվող օբյեկտ։
  Ուսումնասիրելով զբոսաշրջային դեստինացիաների կառավարման մոդելները`պարզ է դառնում, որ յուրանքանչյուր մոդել ունի իր թույլ և ուժեղ կողմերը` դեստինացիան տնտեսապես առավել եկամտաբեր դարձնելու և կայուն կառավարումը որպեսսոցիալական/բնապահպանական  խնդիրների  լուծման  ռազմավարական  քայլ  դիտարկելու տեսանկյունից։
  Հաշվի առնելով զբոսաշրջային դեստինացիաների բնորոշկողմերն  ու  յուրահատկությունները`  դեստինացիան  կառավարող  թե´պետականմարմինները, թե´ տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու կազմակերպությունները պետք է ներդնեն կայուն կառավարման մեխանիզմներ` զբոսաշրջային դեստինացիայում կայունության իմիջ ստեղծելու, իմիջի տարածած արժեքը պահպանելուև զարգացնելու, ինչպես նաև ձեռք բերած փորձը փոխանցելու նպատակով՝ կայունկառավարման մեխանիզմները ենթարկելով դրական համաշխարհայնացման։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[2] Cooper C., Tourism։
  Principles and Practices, Harlow, Pearsen, 2005, p. 278.[4]  Ritchie  B.,  The  Competitive  Destination։
   a  Sustainable  Tourism  Perpective,Cambridge։
  CAB International, 2003, p. 291.[7] Framke W., The Destination as a Concept։
  A Discussion of the Business - Related[8] Boyd Stephen W. and Butler Richard W., ‘Managing Ecotourism։
  an Opportunity[9] URL։
  http։
 //www.e-unwto.org/home/main.mpx. (дата обращения։
  06.11.2017). [10] Scherhag K., Events - Wachstumsmarkt im Tourismus, Dresden։
  FIT, pp. 83-100.Գևորգյան ՇամամԿԱՅՈՒՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԴԵՍՏԻՆԱՑԻԱՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԻՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր` կայունություն, կայուն զարգացում, զբոսաշրջայինդեստինացիա, կառավարում։

Աշխատանքում  բացահայտվել  են  զբոսաշրջային ինդուստրիայի մաս կազմող  զբոսաշրջային դեստինացիաների էությունն ու բովանդակությունը,  մատնանշվել են  դեստինացիայի առանձնահատկություններն ու բնորոշող կողմերը։
     Աշխատանքի  նպատակն  է  ընդգծել  զբոսաշրջային  դեստինացիաների  կառավարման  գործընթացում  կայունության  մեխանիզմների  ներդրման  անհրաժեշտությունը։
  Արդյունքում եզրակացնում ենք, որ զբոսաշրջային դեստինացիաների կառավարման յուրանքանչյուր մարմին, հաշվի  առնելով կառավարման իր ուրույն մեխանիզմներին  բնորոշ  առավելություններն  ու  թերությունները,  պետք  է  կիրառի  կայունության սկզբունքները՝ կայուն դեստինացիայի առողջ ֆունկցիոնալության միջոցով  տնտեսական, սոցիալական և բնապահպանական, լոկալ և գլոբալ մարտահրավերները հաղթահարելու նպատակով։
