ԵՎՐՈՊԱՅԻ «ՓԱՓՈՒԿ ՈՒԺԻ» ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋՈՑՈՎՊետությունները    միջազգային  հարաբերություններում  իրենց  ազդեցությունըտարածելու համար կիրառում են տարբեր ռազմավարություններ` համադրելով տնտեսական, ռազմական և նորմատիվ տեխնոլոգիաները։
  Եվրոպան, առավել կոնկրետ՝Եվրոպական միությունը, համարվում է նորմատիվ ուժ (քաղաքակրթական ուժ), քանիոր  իր  առջև  նպատակ  է  դրել  ազդեցություն  գործել  պետությունների  վրա  նորմերիտարածման  միջոցով։
   Եվրոպական  (ԵՄ)  հիմնաքարային  նորմերն  ամրագրված  են«acquis  communautaire»-ում  և  «acquis  politique»-ում,  դրանք  են՝  խաղաղությունը,ազատությունը,  ժողովրդավարությունը,  մարդու  իրավունքները,  օրենքի  գերակայությունը [1]։
  ԵՄ-ն հիշյալ նորմերի տարածման համար նախապատվությունը տալիս է«փափուկ  ուժի»  ռազմավարությանը,  որը  համապատասխանում  է  թե՛  որդեգրածարժեքային համակարգին, թե՛ կիրառվում է առավելապես ԵՄ արտաքին և անվտանգության քաղաքականության շրջանակում։
  Ըստ Ժոզեֆ Նայի՝ «փափուկ ուժ»-ն այնքաղաքական  ռազմավարությունն  է,  որն  ի  տարբերություն  «կոշտ  ուժի»,  ցանկալինպատակներին հասնելու միջոց կիրառում է արժեքների տարածման և համակրականկապերի ստեղծան մեթոդաբանությունը [2]։
  «Փափուկ ուժը» փաստացի պետությանիմիջի ձևավորմանն ուղղած ռազմավարություն է, որը հետագայում պետք է կապիտալիզացվի  արտաքին  քաղաքականության  ոլորտում։
   «Փափուկ  ուժի»  ռազմավարության տեխնոլոգիաներն առավելապես ուղղված են այլ պետությունների հասարակությունների  սոցիալականացմանը՝  հետագայում  միջազգային  հարաբերություններում դիրքերը ամրագրելու համար։
 «Փափուկ  ուժն»  ապահովում  է  «եվրոպականացման»  իրագործումը,  այն  է՝Եվրոպայի  սահմաններից  դուրս  մշակութային  արժեքների,  սոցիալական  նորմերի,ինստիտուցիոնալ  կազմակերպման  ձևերի  տարածումը։
   «Եվրոպականացման»նպատակն  է  ընդլայնել  և  խորացնել  ազդեցության  սահմանները,  ինչպես  նաև  այլպետություններում  մեծացնել  Եվրոպայի  համակիրների  թվաքանակը։
   Եվրոպականացումն ավելի լայն հասկացություն է՝ համեմատած եվրոպական ինտեգրման հետ․այն  կենտրոնանում  է  ոչ  թե  ԵՄ  ազդեցության  տարածքի  պետությունների  միայնիշխող  էլիտայի  վրա,  այլ  փորձում  է  ազդել  նաև  հասարակության  վրա  [3]։
   Ուստի,եվրոպականացումն  իրագործելու  մեխանիզմներից  մեկը  սոցիալականացումն  է,այսինքն՝ հասարակության մեջ եվրոպական արժեհամակարգի տարածումը։
  Լուկասը«փափուկ ուժի» ռազմավարությանը վերագրում է ուժը կիրառող սուբյեկտի կողմիցիրականացվող  գործողություններիլեգիտիմացումը։
   Այն  հնարավորություն  էստեղծում, որ օբյեկտն ընդունի սուբյեկտի գաղափարախոսությունը [4]։
  ԵՄ-ն այժմիրավասություն  ունի  հանդես  գալու  որպես  մեկ  միասնական  դերակատար՝  միջազգային  հարաբերություններում  իր  արտաքին  քաղաքականությունն  իրագործելովԵվրոպական հարևանության քաղաքականության միջոցով։
  Այն Արևելյան քաղաքականության երկրների և Միջերկրական համագործակցության ծրագրեր ունի, որոնցմիջոցով իր ազդեցությունն իրագործում է ինստիտուցիոնալացված։
 ԵՄ-ն  մի  շարք  գործիքներ  ունի  արտաքին  քաղաքականությունում  «փափուկուժի» կիրառման համար, օրինակ՝ տնտեսական գրավչություն, ներդրումներ ԵՄ-ինչանդամակցող  պետություններին,  որոնք  անդամակցում  են  ԵՄ  արտաքինքաղաքականության որևէ ծրագրի։
 ԵՄ-ի «փափուկ ուժի» գործարկման մեթոդներից մեկը կրթության, հատկապես՝բարձրագույն կրթության ոլորտում իրագործվող քաղաքականությունն է։
  Կրթությանմիջոցով արժեքներ տարածելու ռազմավարությունը նախկինում ակտիվորեն կիրառելէ ԽՍՀՄ-ն իր քաղաքացիների մոտ նոր՝ կոմունիստական գաղափարախոսությունըտարածելու համար։
  Այն կիրառում է նաև ԱՄՆ-ն՝ իմիջի պահպանման նպատակով[5]։
 Համաշխարհայնացման դարաշրջանում հետարդյունաբերական հասարակությունների  տնտեսությունները  միտում  ունեն  վերափոխության՝  դառնալով  գիտելիքահեն տնտեսության, ուստի, կրթությունը կարևոր է պետության մարդկային կապիտալի  հարստացման  համար։
   Բացի  այդ,  հենց  բարձրագույն  կրթության  համակարգում  են  անհատները  մասնագիտական  կոմպետենցիաներ  ստանում։
   Հաշվիառնելով  աշխատաշուկայում  ի  հայտ  եկած  նոր  կոմպետենցիաների  պահանջարկը(soft  skills`  միջմշակութային,  թիմային,  հաղորդակցական  կոմպետենցիաներ)՝կրթության միջազգայնացումը դարձավ ժամանակի հրամայականը. բուհերն այսուհետ  փորձում  են  միջազգայնացնել  իրենց  կրթական  ծրագրերը  և՛  ներգնա,  և՛արտագնա  միջոցների  շնորհիվ։
   Բացի  տնտեսական  առաջընթացի  գլխավոր  գրավական լինելուց՝ կրթությունը կարևորվում է նաև ոչ նյութական արժեքների ստեղծման և տարածման, այն է՝ պետականաշինության համար [6]։
  Կրթությունը միաժամանակ միջազգային հարաբերություններում պետության վարկանիշի բարձրացմանև արժեքային համակարգի «արտահանման» միջոց է։
  Կրթությունն անհատին գիտելիքով,  կարողություններով  և  հմտություններով  օժտելու  համակարգ  է,  որը  կապիտալիզացվում է անհատի կյանքի ընթացքում։
  Սակայն կրթությունը նաև գործընթացէ, որում անցյալն ինկորպորացվում է ներկայում՝ օգնելով կառուցել ապագան։
  Բացիայդ, անհատին է փոխանցում հասարակության կուտակած գիտելիքները [7]։
 Կրթությունը՝  որպես  «փափուկ  ուժ»,  իրագործվում  է  երեք  մեխանիզմներով՝արժեքների  տարածման,  ռեսուրսների  տարածման  և  քաղաքականության  որոշնպատակներին հասնելու միջոց։
  Որպես քաղաքական նպատակների իրագործմանմեխանիզմ՝ բարձրագույն կրթությունը հնարավորություն է տալիս հյուր ուսանողներիմիջոցով հետագայում ազդել նրանց հայրենիքի պետական քաղաքականության վրա[8]։
 ԵՄ-ի  «փափուկ  ուժի»  քաղաքականության  կիրառման  սկիզբը,  կրթության,մասնավորապես՝  բարձրագույն  կրթության  ոլորտում  կարելի  է  համարել  1988  թ.ընդունված  և  հետագայում  կիրառված  Համալսարանների  մեծ  խարտիան  (MagnaCharta Universitatum), որը ստորագրել էին 388 ռեկտորներ։
  Այս փաստաթուղթը հիմնաքարային է, քանի որ արտահայտում է ԵՄ-ի պատրաստակամությունը՝ բարձրագույն կրթության բնագավառում որդեգրելու միասնական մոտեցում, որտեղ համալսարանները կկարևորվում իբրև մշակույթը տարածող և համաշխարհային տնտեսությանմարտահրավերներին արագ արձագանքող կարևոր ինստիտուտներ։
  Դրան հաջորդած  Սորբոնի  և  Բոլոնիայի  հռչակագրերն  առավել  կոնկրետացնում  են  Եվրոպայի(Եվրոպայի խորհրդի) նպատակը՝ կրթության վրա ունեցած ազդեցությունը դարձնելով առավել ինստիտուցիոնալացված՝ հստակ ռազմավարություն և ինստիտուտներիգործընթացների  իրականացման  համար։
   Բոլոնիայի  գործընթացի  առաջնայիննպատակը Եվրոպական բարձրագույն կրթության միասնական տարածքի ստեղծումնէ (ԵԲԿՏ)՝ ուսանողներին, շրջանավարտներին և բարձրագույն կրթության աշխատողներին  անարգել  շարժունության  հնարավորություն  տալով  բարձրորակ  ու  մատչելիկրթություն  ստանալ  ԵԲԿՏ-ին  ինտեգրված  երկրների  բուհերում։
   Եվրոպականբարձրագույն  կրթությունը  Եվրոպայի  սահմաններից  անդին  գրավիչ  դարձնելուհամար Եվրոպայի ներսում պետությունների կրթական համակարգերի համադրելիության անհրաժեշտություն կար։
  Այդ խնդիրը լուծելու համար ներդրվեց կրեդիտայինհամակարգը,  եռաստիճան  կրթությունը,  փոխանակման  ծրագրերի  և  կրթաթոշակների  հնարավորությունը։
   Ուստի,  Բոլոնիայի  գործընթացը,  որն  այժմ  49  անդամպետություն ունի, նպաստում է ոչ միայն եվրոպական կրթության ձևաչափի տարածմանը,  այլև  միջմշակութային  հաղորդակցման  հարթակ  է,  որը  հնարավորություն  էստեղծում եվրոպական արժեհամակարգի տարածման համար։
  Սակայն կրթության՝որպես «փափուկ ուժի» օգտագործման հաջողումը կախված է այն համատեքստից,որտեղ այն կիրառվում է, այսինքն՝ ինչքանով է արժեքներին ասիմիլացվելը նպաստելու իրենց (օբյեկտի) կյանքի որակի բարձրացմանը [9]։
 ՏՀԶԿ հետազոտությունների տվյալներով՝ կրթության արտահանման շուկայումառաջատար է եղել ԱՄՆ-ն, որին հաջորդել է Մեծ Բրիտանիան։
  Սակայն Բոլոնիայիգործընթացի և փոխանակային ծրագրերի դյուրացումով ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի ասիացիուսանողների թվաքանակը հավասարեվեց [10]։
 2010  թվականին  Լիսաբոնում  կայացած  Եվրոպական  խորհրդի  հանդիպմաննընդունված օրակարգն ամրագրում է, որ Եվրոպան պետք է ձգտի դառնալու աշխարհիամենաարդյունավետ  գիտելիքահեն  տնտեսությունը  [11]։
   ԵՄ  հանձնաժողովը  ԵՄ-իապագա զարգացումը կապում է եվրոպական արժեքներն ընկալող երիտասարդներիհետ [12]։
  Նշվում է, որ կրթական ծրագրերը եվրոպական միջավայրում նպաստում եներիտասարդների  սոցիալականացմանը,  իսկ  երկարաժամկետ  հեռանկարում՝Եվրոպական ինտեգրացիոն քաղաքականության հաջողմանը։
 «Փափուկ ուժի» կիրառման համար հարկավոր են միջազգայնացման ծրագրեր,որոնք ուսանողների, դասախոսների և շրջանավարտների շարժունության հնարավորություններ կստեղծեն։
  Փոխանակման ծրագրերից է Էրասմուսը (Էրասմուս+, Էրասմուս  Մունդուս),  որն  իրականացրել  և  ֆինանսավորել  է  ԵՄ  Հանձնաժողովը  դեռևս1987  թվականից։
   Այն  ԵՄ-ի  շարունակական  կրթության  քաղաքականության  բաղադրիչն է։
  Էրասմուսն առաջնորդվում է «Ուսանողներին բերել Եվրոպա, Եվրոպանբերել  բոլոր  ուսանողներին»  կարգախոսով։
   Չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  Բոլոնիայի գործընթացը Եվրոպական Միության ծրագիր չէ, այնուամենայնիվ, Էրասմուսիծրագրերը ԵԲԿՏ-ում շարժունության հիմնական ծրագրերն են և ֆինանսավորվում ենԵՄ աղբյուրներից։
  Բացի շարժունության ծրագրերից՝ ԵՄ-ն ֆինանսավորում է նաևպետությունների  կրթական  բարեփոխումների  համար  իրականացվող  ծրագրերը(օրինակ՝ TEMPUS)։
  Էրասմուս ծրագրին ԵՄ-ն 2007-2013 թթ. համար հատկացրել է 3.1միլիարդ,  իսկ  2014-2020  թթ.՝  նախատեսել  16.174  միլիարդ  եվրո  [13]։
   Ծրագրիմեկնարկից ի վեր շարժունության ծրագրերին ՊԴ կազմից մասնակցել են շուրջ 3.3միլիոն ուսանողներ և 470.000 մարդ։
  Կապ է հաստատվել ԵՄ-ից դուրս գտնվող 1423բուհի  հետ  [14]։
   Բոլոնիայի  գործընթացի  նպատակներից  է  մինչև  2020  թվականնապահովել  ԵԲԿՏ-ի  բուհերի  բոլոր  շրջանավարտների  նվազագույնը  20  %-իմասնակցությունը շարժության որևէ ծրագրի։
 Էրասմուսը  շարժունություն  է  ապահովում  ամբողջ  ԵԲԿՏ-ում,  այսինքն՝  և՛  ԵՄպետությունների միջև, և՛ դրանցից դուրս։
  ԵՄ-ը ԵՄ քաղաքացիների մեջ միասնականԵվրոպայի  գաղափարն  ու  եվրոպական  ինքնություն  սերմանելու  խնդիր  ունի։
 Հետազոտությունները փաստում են, որ փոխանակման ծրագրերը երիտասարդներիմոտ  ձևավորում  են  «եվրոպական  գիտակցությունը»՝  օգնելով  զարգացնել  միջմշակութային  կոմպետենցիաները։
   Ըստ  էմպիրիկ  հետազոտությունների՝  ոչ  ԵՄ  քաղաքացիները  շարժունության  ծրագրից  հետո  իրենց  ասոցացնում  են  Եվրոպայի  հետ։
 Տաբեր  մշակույթների  հետ  հարաբերվելու  արդյունքում  ձևավորվում  է,  այսպեսկոչված,  «մենք  զգում  ենք»  (we-feeling)  ֆենոմենը։
   Շարժունության  մասնակցածուսանողների  մոտ  զարգանում  են  հետևյալ  կոմպետենցիաները՝  հանդուրժողականություն, օտար լեզվով  շփվելու կարողություն, հաղորդակցության հմտություններ։
 Բացի այդ, շարժունթյունը կարող է ազդել նաև նրանց զբաղունակության վրա [15]։
 Ուսումնասիրություններ  են  կատարվել  ԵՄ  քաղաքացի  ուսանողների  և  Թուրքիայիուսանողների  շրջանում՝  հասկանալու,  թե  նրանց  մշակութային  պատկերացումներըորքանով  են  փոխվել  «Էրասմուս+»-ի  շարժունությանը  մասնակցելուց  հետո։
   Թուրքուսանողների  88  %-ը  փոխել  էր  Եվրոպայի  մասին  պատկերացումը,  իսկ  ԵՄուսանողների միայն 49.4 %-ն էր փաստել, թե փոխել է պատկերացումները ԵՄ այլպետությունների  մասին։
   Թուրք  ուսանողների  76  %–ը  պատասխանել  էր,  թեհրաժարվել է իր նախապաշարմունքներից, մինչդեռ ԵՄ ուսանողների միայն 54.5 %– ն  էր  այդպես  պատասխանել  [16]։
   Թվերի  միջև  տարբերությունը  կարող  է  պայմանավորված լինել այն հանգամանքով, որ եվրոպացի ուսանողները, բացի «Էրասմուս»ի  շարժունության  ծրագրերից,  ավելի  լայն  հնարավորություններ  ունեն  այլ  մշակույթներին ծանոթանալու համար։
 ԵՄ-ի կրթական ծրագրերն իրականացվում են թե՛ ԵՄ-ի ներսում, թե՛ Հարևանության  քաղաքականության  շրջանակներում  ԵՄ-ի  սահմաններից  դուրս՝    չանտեսելով նաև այլ պետությունները։
  Մասնավորապես՝ Ասիայում ԵՄ-ի իմիջի ձևավորմանհամար  ԵՄ  Հանձնաժողովը  1994  թվականին  ձևավորել  էր  «Դեպի  նոր  Ասիառազմավարությունը», որով նախատեսում էր բարձրագույն կրթության ոլորտում ուժեղացնել ԵՄ-Ասիա համագործակցությունը [17]։
 ԵՄ-ն  իր  արժեքների  և  եվրոպական  մշակույթի  տարածման  համար  օգտագործում է ոչ միայն ֆորմալ, այլև ոչ ֆորմալ կրթությունը։
  2014-2020 թթ․ «Էրասմուս»ծրագրերի համար նախատեսված բյուջեի 10 %-ն ուղղվելու են երիտասարդության ոչֆորմալ  և  ինֆորմալ  կրթությանը։
   ԵՄ-ն  ոչ  ֆորմալ  կրթությունն  իրականացնում  է«Երիտասարդությունը գործողության մեջ» ծրագրով (Youth in action)․ վերջինս էլ իրհերթին է ֆինանսավորում կարճաժամկետ թրեյնինգային կրթական ծրագրեր [18]։
 «Փափուկ  ուժ»-ի  ռազմավարության  կարևորագույն  մեխանիզմներից  է  նաևկրթությունը, որը ոչ միայն գիտելիքի ստացման, այլև սոցիալականացման կարևորհամակարգ  է։
   ԵՄ-ն  կրթությունն  օգտագործում  է  և՛  ԵՄ  տարածքում  իր  քաղաքացիների եվրոպականացման, և՛ ԵՄ սահմաններից անդին եվրոպական արժեհամակարգի տարածման համար։
  Հիշյալ նպատակն իրագործելու համար ԵՄ-ն օգտվումէ  Բոլոնիայի  գործընթացով  ստեղծված  Եվրոպական  բարձրագույն  կրթությանտարածքից՝  ֆինանսավորելով  ուսանողների,  դասախոսների  և  աշխատակիցներիուսումն  ու  վերապատրաստումը։
   Այդպիսով  ԵՄ-ն  զարգացնում  է  նրանց  մասնագիտական  կոմպետենցիաները  և  դարձնում  ավելի  մրցունակ։
   Հետազոտությունիցկարելի  է  եզրակացնել,  որ  «Էրասմուս»-ի  շարժունության  ծրագրերը  նպաստում  ենմասնակցի  ակադեմիական  զարգացմանը,  մեծ  ազդեցություն  են  թողնում  նրաարժեհամակարգի  փոփոխության,  հաղորդակցման,  լեզվական  և  միջմշակութայինկոմպետենցիաների ձևավորման վրա։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[5] Tomusk, V., 2006a, Pizza Bolognese à la Russe։
  The Promise and Peril of the BolognaProcess  in  Russia.  In։
   Tomusk,  V.  ed.,  2006,  Creating  the  European  Area  of  HigherEducation։
  Voices from The Periphery. Springer. Ch. 11, pp. 227-49.[6]  Inglehart  R.,  Welzel  C.  H.,  Modernization,  Cultural  Change  and  Democracy։
   TheHuman Development Sequence, Cambridge։
  Cambridge University Press. 2005.[7] N’Diaye P., Culture Development։
  Some Regional Experiences, UNESCO, 1981, p. 42.[9] Baldwin D., ‘Power Analysis and World Politics։
  New Trends Versus Old Tendencies’,[11] The Lisbon Special European Council։
  Towards Europe of Innovation and Knowledge.[15]  The  Erasmus  Impact  Study։
   Effects  of  Mobility  On  the  Skills  and  Employability  of[18]  European  Commission,  URL։
   www.ec.europa.eu/youth/success-stories/youth-inaction_en (Accessed։
  14.06.2018).Դերզյան ՏաթևԵՎՐՈՊԱՅԻ «ՓԱՓՈՒԿ ՈՒԺԻ» ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋՈՑՈՎԲանալի բառեր` փափուկ ուժ, նորմատիվ ուժ, կրթություն, Եվրոպական միություն,Եվրոպայի խորհուրդ, եվրոպականացում, ԵԲԿՏ, Էրասմուս, շարժունություն,կրեդիտ, կոմպետենցիաներ։

Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  նորովի  բացահայտել  «փափուկ  ուժը»՝  որպես  Եվրոպայի  դիրքերը  միջազգային  հարաբերություններում  ամրապնդելու  եվրոպականացման գործիք։
    Հոդվածի  խնդիրներն  են՝  բացահայտել  տարբեր  ծրագրերի  (Բոլոնիայի  գործընթաց,  Էրասմուս)  ազդեցությունը  եվրոպականացման  գործընթացի  վրա`  ուսումնասիրելով  դրանց  արդյունավետությունն  ու  հասկանալով  միտումները։
   Աշխատանքի արդիականությունը պայմանավորված է զարգացող երկրների նկատմամբ ԵՄ-ի որդեգրած քաղաքականությամբ, այն է՝ եվրոպական կրթական ծրագրերի  թվաքանակի  և  ֆինանսավորման  աճով,  ինչպես  նաև  կրթության  արժևորմամբ՝  որպես սոցիալականացման գործիք։
