ՎԻՐՏՈՒԱԼ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՄԵԴԻԱ ՀԱՐԹԱԿՏեղեկատվական  դաշտը  գլոբալ  մակարդակով  մեծ  փոփոխություններ  էապրում։
   Ավելին,  այսօր  աշխարհում  ցանցային  մեդիակապերի  հայեցակարգային  փոփոխություն  է  տեղի  ունենում,  որն  էլ  ազդում  է  ընդհանուր  տեղեկատվական դաշտի վրա։
  Մարդկանց հետաքրքրությունը սոցիալական ցանցերի  հանդեպ  մեծանում  է  անհամեմատ  արագ։
   Պատճառը,  կարծում  ենք,  այսհարթակում  մարդկանց՝  տեղեկատվության  ազատորեն  փոխանակումն  է,  անկաշկանդ  շփումը։
   «Հանրային  ոլորտի  կառուցվածքային  վերափոխումը»գրքով  20-րդ  դարի  տեսաբան  Յուրգեն  Հաբերմասը  սկիզբ  դրեց  հանրայինոլորտի դիսկուրսին։
  Հաբերմասն  առանձնացնում  է  արդի  զանգվածային  տեղեկատվամիջոցները որպես հանրային ոլորտի միջավայր։
  Սրանով նա կարծես փոխում է հանրությունների  սոցիալական  տեսության  ավանդույթը`  հակադրվելով  իր`Ֆրանկֆուրտի  դպրոցի  զանգվածային  մշակույթի  քննադատներին`  ՄաքսՀորքհայմերին և Թեոդոր Ադոռնոյին, ովքեր կարծում էին, որ զանգվածային ևմիջնորդավորված  մշակույթը  գաղափարական  իշխանություն  է,  և  ոչ  թե  հանրային  ոլորտ։
   Նկատենք,  որ  բազմաթիվ  հանրությունների  մասին  գաղափարըհարց առաջացրեց, թե ինչպես են նրանք իրար հետ հարաբերվում։
  «ՍոցիոլոգԳրահամ Մարդոքը և պատմաբան Գեոֆ Էլլեյը իրարից առանձին ստեղծեցինմի  գաղափար,  ըստ  որի՝  այս  այլընտրանքային  ոլորտները  «բեմահարթակներեն», որտեղ  տարբեր  ձայներ  կամ  շահեր  պատրաստում  են  իրենց  ձայնը`  ներկայացնելու ընդհանուր հանրային ոլորտում»1։
 Հաշվի առնելով 20-րդ դարի սոցիալական համատեքստը և այն հարաբերությունները,  որոնք  ծավալվում  են  հասարակության  մեջ,  կարելի  է  ասել,  որառանց  տեղեկատվամիջոցների  և  նրանց  կողմից  միջնորդավորվածությանհանրային ոլորտը դժվար է պատկերացնել։
 Այսօր  աշխարհում  ամենալուրջ  և  կարևոր  խնդիրներից  մեկը  դարձել  ենհամացանցում  տեղեկատվական  ազատ  հոսքերի  սահմանափակումները։
   Չինաստանը,  Իրանի  Իսլամական  Հանրապետությունը  և  վերջին  շրջանում  նաևՌուսաստանը  դրա  վառ  օրինակներն  են,  որտեղ  կիրառվում  են  կամ  առաջինքայլերն են իրականացվում համացանցում տեղեկատվական հոսքերի սահմանափակման և տասնյակ կայքերի արգելափակման առումով` նման «կարգավորումների» համար ստեղծելով օրենսդրական հիմքեր։
  Մինչդեռ համացանցումտեղեկատվական  հոսքերի  ազատության  վերաբերյալ  միջազգային  իրավապաշտպան  կազմակերպությունները  կոչ  են  անում  պետություններին  հնարավորինս զերծ մնալ իրավական կարգավորումներից, քանի դեռ ծայրահեղ անհրաժեշտություն  չկա։
   Հայաստանի  պարագայում  համացանցին  վերաբերողիրավական ակտերը մի քանիսն են, որոնք հիմնականում վերաբերում են համացանցով հրապարակային և անհատական ծանուցումներին, տվյալների հաղորդմանն  ու  համացանց  հասանելիության  ծառայությունների  մատուցմանսակագներին ու պայմաններին, թույլտվություններին  և  այլն։
   Դրանց մի մասնէլ անուղղակի կարգավորումներ են, որոնք բխում են քաղաքացիա-իրավականհարաբերություններից՝  վիրավորանք  և  զրպարտություն,  հեղինակային  իրավունք  և  այլն։
   Համացանցը  ինքնակարգավորվող  մի  տիրույթ  է,  որտեղ  մուտքագրված տեղեկությունը տարածվում ու գոյատևում է ինքնուրույն՝ դառնալովանվերահսկելի ժամանակի ու տարածության մեջ։
  Այդ պատճառով համացանցը  ավելի,  քան  որևէ  այլ  տիրույթ  կարող  է  անդառնալի  ու  անվերականգնելիվնաս  պատճառել  անձնական  ու  ընտանեկան  կյանքին,  անձի  արժանապատվությանը, պատվին ու գործարար համբավին, ի վերջո ազգային անվտանգությանը։
 Լուրը, առաջինը հայտնվելով համացանցում, տարածվում է կայծակնայինարագությամբ՝  շաբաթական  7  օր,  24  ժամ,  ցանկացած  պահի  ցանկացածձևաչափով,  ըստ  հրատապության  և  անհրաժեշտության  և  առանց  հավելյալծախսերի։
 Սոցիալական մեդիայի դարում ցանկացած մարդ դառնում է մեդիա կրիչ,ու թե´ կարգավիճակը,  թե´  նկարը,  թե´  տեսանյութն  արդեն  տեղեկատվությունեն։
  Սոցիալական ցանցերը գործիք կարող են լինել լրագրողի ձեռքում՝ նյութիհամար  ցանկալի,  հավելյալ  կամ  background-ային  տեղեկատվություն  հայթայթելու համար։
  Բայց հայաստանյան ցանցային մի շարք կայքերի համար սոցիալական մեդիան ու դրանում տեղ գտած բովանդակությունը կարող են գերիշխող  լինել  որպես տեղեկատվության աղբյուր։
  Մինչդեռ սոցցանցերը նաև անձնական տարածքներ են, որտեղ ցանկացած անհատ կարող է ազատ արտահայտվել։
  Այս փոփոխություններն իրենց զգալի ազդեցությունն են թողել նաևլրագրողների աշխատանքի վրա։
 «Այսօր  տեղեկատվամիջոցների  լսարանը  ձևափոխվում  է  ճիշտ  այնպես,ինչպես հանրային քննարկման վայրերն են փոխվում կամ անհետանում քաղաքային տարածքներից ու սոցիալական միջավայրից։
  Հանրային ոլորտը իրականից տեղափոխվում է վիրտուալ միջավայր»2։
 2 Հակոբյան Լ․, Զանգվածային հաղորդակցություն և հանրային կարծիք, Եր., 2013, էջ 75։
  Կարող ենք փաստել, որ այսօր կարևոր հարց է նաև այն, թե ինչպես կառավարել  հաղորդակցության  միջոցները  հանուն  հանրային  ոլորտի։
   Այլ  կերպասած՝  ինչպե՞ս  ենք  մենք  օգտագործում  նոր  միջոցները`  ստեղծելու  այլընտրանքային միջնորդավորված հանրային ոլորտներ։
  Այս փոփոխված դրությունընոր հարցեր է բերում։
  Ինչպե՞ս մեդիան կարող է ծառայել հանրային ոլորտին,երբ միաժամանակ ծառայում է պետությանը կամ մասնավոր շահին։
 «Հաղորդակցություն  և  հանրային  ոլորտ»  տեսության  առաջամարտիկներից,  հաղորդակցության  տեսաբան  Փիթըր  Դելգրինն3  առաջարկում  է  դիտարկել չորս չափում, որոնցով հասկանալի կլինի այսօրվա միջնորդավորված հանրային ոլորտը.կիսապետականհանրային  տեղեկատվամիջոցներ,Մեդիա հաստատություն։
  Հեռարձակման ի հայտ գալուն պես պետությունը  պատասխանատվություն  ստանձնեց  ստեղծելու  մեդիա  հաստատություններ,  որոնք  կնպաստեն  հանրային  ոլորտին։
   Եվրոպական  պետություններումհիմնվեցինորոնքստեղծվել էին պետության կողմից իր իսկ միջոցներով։
  Մեծ էր հավանականությունը,  որ  այդ  անվան  տակ  այն  կարող  էր  լինել  ավելի  շատ  քարոզչությանգործիք,  քան  հանրային  ծառայություն։
   Ամերիկայի  Միացյալ  Նահանգներումառևտրային  տեղեկատվամիջոցները  կարգավորվում  են  պետության  կողմիցընդունված օրենքներով։
  Նրանց կարգավորման հետ կապված բարդությունները  սկսվեցին,  երբ  մեդիակորպորացիաները  գլոբալ  տնտեսական  կենտրոնացման եկան։
  Նրանք վերածվեցին ինքնաֆինանսավորվող կառույցների, ինչը  կարևոր  փոփոխություն  բերեց  պետության  և  այս  կորպորացիաների  միջևհարաբերություններում։
 Մեդիա ռեպրեզենտացում։
  Այս պայմաններում առաջացել է մեդիա ռեպրեզենտացիայի  վերաձևակերպման  խնդիր։
   Որպես  քաղաքացիների  համարտեղեկատվության  գործնական  աղբյուր`  տեղեկատվամիջոցների  կարգավորումը կենտրոնացած է հանրային ոլորտից հնչող կարծիքների մեծ մասի վրա։
 Որքան շատ ու բազմազան են կարծիքները, որքան ազատ է ցանկացած տիպիկարծիքների մուտքը մամուլ, այնքան ազատ է այն։
 Սոցիալական  կառուցվածք։
   Սա  առնչվում  է  հանրային  ոլորտի  ներքինկառուցվածքին և նրա հարաբերությանը սոցիալական այլ հաստատությունների հետ, որոնք միասին ձևավորում են ընդհանուր սոցիալական կառուցվածք։
 Սա  հղում  է  վերևում  ասված  մի  քանի  հղացքներին,  ինչպիսիք  են  բամաթիվհանրային ոլորտների և դրանց հարաբերությունների, այլընտրանքային և տիրապետող  (դոմինանտ)  մեդիայի  հարաբերությունների  գաղափարները։
   Սանաև առնչվում է մի նորագույն երևույթի` մեդիագլոբալացման։
 Երես  առ  երես  փոխազդեցություն  կամ  ժողովներ։
   Մեդիա  ռեպրեզենտացիայի`  քաղաքացուն  պասիվ  դարձնելու  հարցը  սրվում  է  այստեղ,  որովհետև  տեղեկատվամիջոցների  լսարանը  ցրվում  է  ճիշտ  այնպես,  ինչպես  հանրային  քննարկման  վայրերն  են  փոխվում  կամ  անհետանում  քաղաքային  տարածքներից ու սոցիալական միջավայրից։
 Նկատենք,  որ  հայաստանյան  ցանցային  հանրությունը  զարգացման  միքանի  փուլ  է անցել, որոնց  ընթացքում որակապես  փոխվել  է ոչ միայն հասարակական-քաղաքական գործընթացների վրա ազդեցությունը, այլև բառապաշարը։
  Հանրային բնույթի առաջին հարթակները, որոնք հաջորդեցին զուտ ժամանցային  չաթերին,  ֆորումներն  էին։
   Հենց  այստեղ  էլ  սկսեցին  ձևավորվելհայ-ադրբեջանական վիրտուալ առաջին շփումները։
 2005 թվականին սկսեց ձևավորվել հայկական բլոգոսֆերան, որը տեղակայված  էր  հիմնականում  Livejournal-ում4։
   Արդեն  2008-ի  մարտին  բլոգներըտեղեկատվության  գրեթե  միակ  աղբյուրն  էի,  իսկ  ակտիվ  բլոգների  լսարանըքանակապես գերազանցում էր ցանցային մամուլի լսարանին։
  Սակայն սոցիալական ցանցերի ներխուժումը հանգեցրեց բլոգոլորտի անկմանը։
 Նկատենք,  որ  Ֆեյսբուքի  սոցիալական  ազդեցությունն  սկսվեց  2010-իգարնանից. «Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճի քանդման, օտարալեզու դպրոցների վերաբացման դեմ պայքարն ու նմանատիպ այլ շարժումներըսկիզբ դրեցին սոցցանցերի ակտիվացմանը։
 Վիրտուալ  տիրույթում  մեկ  այլ  խնդիր  է  լրագրողների  պահվածքը։
   Լրագրողների ազատ արտահայտման սահմանների թեման ակտիվ քննարկման առարկա դարձավ, երբ 2013 թվականին միանգամից երկու լրագրող ազատվեցին աշխատանքից իրենց ֆեյսբուքյան գրառման պատճառով։
  Երկու դեպքումէլ  և՛  թերթի  խմբագիրը,  և՛  հեռուսատընկերության  ղեկավարությունն  իրենցայդ քայլը բացատրեցին նրանով, որ «լրագրողը չի կարող օրվա մի մասն անցկացնել որպես լրագրող նյութեր պատրաստելով, իսկ մյուս մասը՝ սոցցանցերում  գրառումներ  կատարելով,  որը  չի  տեղավորվում  լրատվամիջոցի  «քաղաքականության մեջ»5։
  Փաստենք, որ երկու դեպքում էլ գործատուի և լրագրողիմիջև որևէ գրավոր կամ բանավոր պայմանավորվածություն չի եղել, սոցիալական մեդիայում վերջիններիս պահվածքի վերաբերյալ։
  Ուստի նման որոշումների  հետ  առերեսումը  անակնկալ  էր  լրագրողների  համար։
   Խոշոր  մեդիա  կազմակերպությունները  սոցիալական  մեդիային  ինտեգրվելուն  զուգահեռ  իրենցխմբագրությունների  համար  սոցիալական  մեդիայի  ուղեցույցներ  են  մշակում։
 Որպես  օրինակ՝  կարող ենք նշել  «Washington  Post»-ը,  ըստ  որի՝  լրագրողներըպետք է գիտակցեն, որ սոցիալական ցանցերում նրանց հետ կապված ցանկացած  բովանդակություն  համարժեք  է  նրան,  ինչը  հայտնվում  է  թերթում  կամկայքում այդ լրագրողների հեղինակությամբ։
  Ավելին, թերթի սոցիալական մեդիայի ուղեցույցի համաձայն՝ լրագրողները թե´ մասնագիտական, թե´ անձնական  նպատակներով  Facebook,  Twitter,  LinkedIn  և  սոցիալական  այլ  ցանցերօգտագործելիս պետք է «պաշտպանեն իրենց մասնագիտական ամբողջությու5 «Լավագույնը ցանցում», Լրագրողներ հանուն ապագայի ՀԿ, Եր., 2013, էջ 74։
 նը  և  հիշեն,  որ  իրենց  վարած  սոցիալական  մեդիա  հաշիվները  ազդում  են«Washington  Post»-ի  խմբագրության  հեղինակության  և  արժանահավատության վրա»6։
  Իսկ ահա Reuters-ի սոցիալական մեդիա քաղաքականության համաձայն՝ լրագրողները պետք է սոցիալական մեդիայում երկու առանձին հաշիվունենան.  «Եթե  դուք  օգտագործում  եք  սոցիալական  ցանցերը  մասնագիտական և անձնական նպատակներով, ապա ունեցեք երկու առանձին հաշիվ։
  Օնլայն  աշխարհում  անձնականն  ու  մասնագիտականը  գնալով  ավելի  են  միահյուսվում,  բայց  դուք  պետք  է  պահպանեք  ձեր  մասնագիտական  դեմքը,  այլկերպ ասած՝ դուք պետք է որոշակի չափանիշներ կիրառեք սոցիալական մեդիան մասնագիտորեն օգտագործելու ժամանակ, որոնք կտարբերվեն ձեր անհատական հաշիվն օգտագործելիս»7։
 Այսպիսով՝ մի կողմից անհերքելի է այն փաստը, որ սոցիալական մեդիանև  մասնավորապես  սոցիալական  ցանցերը  Հայաստանում  այսօր  հանրայիննշանակության  տեղեկատվության  շրջանառման  ակտիվ  հարթակ  են,  մյուսկողմից  էլ,  հաշվի  առնելով  այս  հարթակի  տեխնիկական  հնարավորություններն ու առանձնահատկությունները, առավել է կարևորվում տեղեկատվականանվտանգության  հարցը,  որի  պարագայում  առավել  զգուշավոր  գործելաոճըհատկապես լրագրողի պարտականությունն է։
 Գրականություն1.  «Լավագույնը  ցանցում»,  Լրագրողներ  հանուն  ապագայի  ՀԿ,  Եր.,  «Ասողիկ»  հրատ.,2013։
 2.  Հակոբյան Լ․, Զանգվածային հաղորդակցություն և հանրային կարծիք, Եր., 2013։
 3.  Richard Butsch, “Media and puplic spheres”, 2009։
 4.  “Critical Theory, Public Sphere and Culture. Jurgen Habermas and his Critics”, 2001։
 ՎԻՐՏՈՒԱԼ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՄԵԴԻԱ ՀԱՐԹԱԿՆոննա ԽաչատրյանԲանալի բառեր՝ ցանցային մեդիակապեր, հանրային ոլորտի դիսկուրս, տեղեկատվական վիրտուալ միջավայրԱմփոփում։

Վիրտուալ  տիրույթում  տեղեկատվության  ձեռքբերումն  ու  փոխանակումը  գրեթե  անվերահսկելի են, ինչն էլ իր հետ առաջ է բերում մի շարք հարցեր, որոնք ոչ միայն պայմանավորված  են  հանրային  ոլորտի  փոխակերպմամբ,  այլև  սոցիալական  մեդիայի  կիրառման  տարբեր դրսևորումներով ու նպատականերով։
  Հայաստանը ևս բացառություն չէ այդ մարտահարվերներին  դիմակայելու  առումով։
   Հոդվածի  արդիականությունը  այդ  խնդիրների  պատճառներն  ու  լուծումներն  առաջարկելն  է,  նորույթը՝  սոցիալական  մեդիան  հանրային  ոլորտի դիսկուրսի համատեքստում համակողմանի քննելը։
