Կրիմինալոգիայում«հանցավոր  անձի»ավանդականորեն  հատուկ  տեղ  է  գրավումտեսությունը։
   Այդ  տեսությունըմերհետաքրքրության  առարկա  հանդիսացող  իրավապահ  մարմիններինախկին աշխատակից հանցավոր անձանց հետ։
 սերտորեն  առնչվումէԳրականության  մեջ  նշված  տեսության  վերաբերյալ  բազմաթիվտեսաբանների կողմից առանձնացվում է հանցավոր անձին բնութագրողմի  շարք  հատկանիշներ,  ուստի  այդ  նկատառումներից  ելնելով՝կներկայացնենք  առանձին  տեսաբանների  մոտեցումներ  այդ  հարցում,այնուհետև  լրացման  կամ  բացառման  մեթոդներով  կփորձենք  կառուցելայդ  հատկանիշների  հիմնական  խմբերը  և  դրանցից  ամեն  մեկիշրջանակում ընդգրկված հատկանիշները։
 Նպատակը։
   Իրավապահ  մարմինների  նախկին  աշխատակիցհանցավոր  անձանց  բնութագիրը  իր  քրեական,  կրիմինալոգիական  ևքրեակատարողական կողմերով ամբողջական ու համալիր վեր հանելունպատակով  այդ  խմբի  հանցավոր  անձանց  խնդիրը  կդիտարկենք«հանցավոր անձի» ընդհանուր ուսմունքի համատեքստում։
 Արդիականությունը։
 Այսուղղությամբիրականացնելուպայմանավորված է երկու հիմնական գործոնով.արդիականությունըևհետազոտությունանհրաժեշտությունըշրջանակի  հարցը  վիճելիա)  «հանցավոր  անձի»  ուսմունքում  անձի  կառուցվածքայինէ։
   Տարբեր  հեղինակներտարրերիառանձնացնում  են  անձին  բնութագրող  հատկանիշների  զանազանխմբեր, իսկ միևնույն խմբում երբեմն նաև իրենց շրջանակով տարբերվողհատկանիշներ և որակներ,բ)  «հանցավոր  անձի»  կառուցվածքը  հետազոտելիս  անհրաժեշտ  է,մեր  կարծիքով,  համաձայնել  մի  շարք  քրեագետների  այն  մոտեցմանհետ,  որ  ցանկացած  անձի  ուսումնասիրության  գործում  ելակետայինպետքէ  համարել  նրա՝  որպես  ամբողջական  կազմավորմանբովանդակությունը,  որպես  անհատի  և  սոցիալական  միջավայրի  (այնմիջավայրի,  որում  ապրում  և  դաստիարակվում  է  մարդը,  և  որում  նադրսևորում  է  իրեն)  փոխկապակցվածությունը,  վերջինս  արտացոլողբոլոր  որակների  ու  հատկությունների  միասնությունը։
   Այդ  դեպքումանհատի առանձին վերցրած ոչ մի որակ չի որոշում և չի կարող որոշելվարքագծի,վարքագծիբովանդակությունը։
 մասնավորապես՝հանցավորԿրիմինալոգիայում  «հանցավոր  անձը»  որպես  հետազոտությանօբյեկտ  դիտարկվում  է  համընդհանուր  առումով,  այսինքն՝  որպեսընդհանրապես  հանցագործության  սուբյեկտ,  և  հատուկ  առումով՝  ըստհանցագործությունների  տեսակների  կամ  հանցավոր  անձանց  խմբերի(օրինակ`  զինվորականներ,  անչափահասներ  և  այլն)։
   Իհարկե,  մերհետազոտական  խնդիրը  չէ  բազմակողմանի  դիտարկել  և  ամփոփելկրիմինալոգիայումբոլորհիմնահարցերը,  հատկապես,  որ  դրանք  տեսության  մեջ  դեռևսխորհրդային շրջանից  բավական խորը և  լայնորեն ուսումնասիրված են[1,10,11]։
   Այդ  ուսմունքի  մեջ  մեզ  հետաքրքրում  է  «հանցավոր  անձ»հասկացության բնորոշումը և նրա անհատական բնութագրիչ տարրերը։
 Այսինքն՝ ընդհանուր տեսությանը մենք անդրադառնալու ենք այն մասովմիայն,  որը  վերաբերում  է  «հանցավոր  անձ»  հասկացությանը։
   Այդգիտական  հասկացությունը  հիմք  պետք  է  հանդիսանա  իրավապահ«հանցավորանձի»տեսությանմարմինների  նախկին  աշխատակից  հանցավոր  անձի  հասկացությանբացահայտման  համար։
 «Հանցավոր  անձի»  տեսության  մեջ  ավանդաբար  քննարկվողտեսական  հիմնահարցերից  է  այդ  անձին  բնութագրող  հատկանիշներիհամակցությունը,  որ  կազմում  է  նրա  հանցավոր  կերպարի  տարրերը,առանձնահատկությունները  և  բնութագրերը։
   Այս  հարցը,  սակայն,կդիտարկենք  ոչ  թե  հանցավոր  անձի  ընդհանուր  ուսմունքիշրջանակում,  այլ  առանձին  խմբերիհանցավոր  անձանցհետազոտությանը  նվիրված  ուսումնասիրությունների  համատեքստում։
 Տեսական  հետազոտությունների  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որիրավապահ  մարմինների  նախկին  աշխատակից  հանցավոր  անձանցխմբին  նվիրված  ընդհանուր  հետազոտություններչկան,  սակայնիրավապահ  առանձին  ոլորտների  հանցավոր  աշխատակիցների(ծառայողների)  անձիևքրեակատարողական  հատկանիշների  հետազոտություններ  կատարվելեն [2,8,12]։
 կրիմինալոգիական,քրեաիրավականմենքկփորձենք  այդՀետևաբարիրավապահ  առանձինոստիկանության  աշխատողներհետազոտություններումոլորտների(քննիչներ,առաջադրվածպետավտոտեսուչներ,և  այլն)հանցավոր  անձանց  նկարագրի  տարրերը  համադրելով՝  ստանալիրավապահ  մարմինների  նախկին  աշխատակից  դատապարտյալհանցավոր  անձի  բնութագրի  առավել  ամբողջական  ու  լրիվ  տարրերիհամակցությունը։
   Այդ  տարրերի  ամբողջությունը  մեզ  հետաքրքրում  էնախ՝ իրավապահ մարմինների նախկին աշխատակից հանցավոր անձինկարագիրը  կառուցելու  համար,  իսկ  այնուհետև՝  այդ  տարրերինհամապատասխան  տվյալ  խմբի  մեջ  ազատազրկման  դատապարտվածիրավապահ մարմինների նախկին աշխատակից անձանց հետազոտմանմեթոդիկայի  կառուցման  համար։
   Բացի  այդ,  պետք  է  հաշվի  առնելկրիմինալոգիական  հայտնի  տեսությունը,  որ  հանցավոր  անհատի,  նրաանձի  ու  հատկանիշների  բնութագիրը  թույլ  է  տալիս  որոշել  հանցավորարարքի բնույթը և հասարակական վտանգավորության աստիճանը, վերհանել  կոնկրետ  հանցագործության  և  ընդհանրապես  հանցավորությանպատճառները,  մշակել  գիտականորեն  հիմնավորված  կանխատեսում  ևհանցագործությունների կանխման համալիր միջոցներ։
 «Հանցավորիանձը»կրիմինալոգիայիամենաբարդևբազմազանությամբ աչքի ընկնող հասկացություններից է [3,13]։
 կամանձիբնութագրական[4]։
   Այդ  որակներն  ու  հատկանիշները«Հանցավոր  անձի»  տեսության  տարրերից  է  այդ  անձի  բնութագրիկառուցվածքըհատկանիշներիհամակցությունը։
   Այս  տեսական  հարցն  ունի  մեծ  գործնականնշանակություն,  քանի  որ  հանցավոր  անձի  վերլուծությունը  ենթադրումէ  անհրաժեշտ  և  բավարար  կրիմինալոգիական  տեղեկատվությունհանցագործություն  կատարած  անձի  որակների  ու  հատկանիշներիմասինելակետայիննշանակություն ունեն «հանցավոր անձի» ուսմունքում, որովհետև դրանցվերաբերյալ  տեղեկատվության  միջոցով  հնարավոր  է  դառնումհասկանալ  հանցավոր  անձի,  այսպես  կոչված,  դերը  հանցավորությանմեջ,  մշակել    հանցագործությունների  ճիշտ  և  բավարար  կանխարգելիչմիջոցառումներ։
   Հետևաբար  անհրաժեշտ  ենք  համարում  հատուկ  կանգառնել  հանցավոր  անձի  կառուցվածքի  կամ  հանցավոր  անձիբնութագրերիչ  տարրերի,  անձին  բնութագրող(հատկանիշների  ուորակների  շրջանակի)  հիմնահարցի  հետազոտության  վրա։
   Այսուղղությամբ  հետազոտություն  իրականացնելու  արդիականությունը  ևանհրաժեշտությունը պայմանավորված է երկու հիմնական գործոնով.շրջանակի  հարցը  վիճելիա)  «հանցավոր  անձի»  ուսմունքում  անձի  կառուցվածքայինտարրերիէ։
   Տարբեր  հեղինակներառանձնացնում  են  անձին  բնութագրող  հատկանիշների  զանազանխմբեր, իսկ միևնույն խմբում երբեմն նաև իրենց շրջանակով տարբերվողհատկանիշներ և որակներ,բ)  «հանցավոր  անձի»  կառուցվածքը  հետազոտելիս  անհրաժեշտ  է,մեր կարծիքով, համաձայնել մի շարք քրեագետների այն մոտեցմանը, որ«ցանկացած  անձի  ուսումնասիրության  գործում  ելակետային  պետք  էհամարել նրա՝ որպես ամբողջական կազմավորման բովանդակությունը,որպես  անհատի  և  սոցիալական  միջավայրի  (այն  միջավայրի,  որումապրում  և  դաստիարակվում  է  մարդը,  և  որում  նա  դրսևորում  է  իրեն)փոխկապակցվածությունը,  վերջինս  արտացոլող  բոլոր  որակների  ուհատկությունների  միասնությունը։
   Այդ  դեպքում  անհատի  առանձինվերցրած  ոչ  մի  որակ  չի  որոշում  և  չի  կարող  որոշել  վարքագծի,մասնավորապես՝ հանցավոր վարքագծի բովանդակությունը» [4]։
 Այսպիսով, հանցավոր անձի հատկանիշների շրջանակի տեսականբազմազանությունըներկայացնելառանձին  տեսաբանների  մոտեցումներն  այդ  հարցում,  այնուհետևլրացման  կամ  բացառման  մեթոդներով  կառուցել  այդ  հատկանիշներիհիմնական  խմբերը  և  դրանցից  ամեն  մեկի  շրջանակում  ընդգրկվածունենալով՝  փորձենքնկատիհատկանիշները։
   Մոտեցումներից  մեկի  համաձայն՝  հանցագործի  անձիկրիմինալոգիականէ  երեք  հիմնականբաղադրատարրերի բացահայտում և ուսումնասիրություն.բնութագիրը  ներառումա)  սոցիալ-ժողովրդագրական  հատկանիշներ  (սեռատարիքայինառանձնահատկությունները,  սոցիալական  ծագումը  և  դրությունը,ընտանեկան և պաշտոնեական դրությունը, ազգային և մասնագիտականպատկանելությունը, նյութական ապահովվածության մակարդակը),բ)հատկանիշներըբարոյահոգեբանական(արժեքայինդիրքորոշումները  և  կողմնորոշումները,  սոցիալական  դիրքերը  ևակնկալիքները,  բնավորությունը  և  խառնվածքը,  բարոյական  ևիրավական  գիտակցության  մակարդակը,  պահանջմունքները,  շահերը,հայացքները,  համոզմունքները  և  սովորությունները,  որոնք  ընկած  ենհանցավոր վարքագծի շարժառիթների հիմքում),գ)  քրեաիրավական  բնութագիրը(հանցավոր  գործունեությանուղղվածության,  բովանդակության  ու  շարժառիթների,  միանձնյա  կամխմբային  բնույթի,  դրա  շարունակականության  ու  ինտենսիվությանվերաբերյալ տվյալները) [4]։
 Պրոֆեսորներ  Ա.  Ռ.  Ռատինովը  և  Գ.  Խ.  Եֆրեմովը  հանցագործանձի հատկանիշները ամփոփում են երեք խումբ բաղադրատարրերում. ա)  սոցիալական  կարգավիճակը(սեռը,  տարիքը,  ընտանեկանդրությունը, կրթական մակարդակը և այլն),բ)    սոցիալական գործառույթները, որոնք արտահայտվում են անհատիգործունեության հիմնական ոլորտներում իրական դրսևորումներիցուցանիշների(մասնագիտական-աշխատանքային,սոցիալական-մշակութաբանական, սոցիալ-կենցաղային),միջոցովվերաբերմունքնգ)    բարոյահոգեբանական դիրքորոշումները, որոնք արտահայտում ենհիմնականմարդուտեսակներին  (վերաբերմունքն  օրենքի,  աշխատանքի,  ընտանիքի,մշակութային արժեքների և այլնի նկատմամբ) [5]։
 Պրոֆ.  Ա.  Բ.  Սախարովն  առանձնացնում  է  հանցավոր  անձիգործունեությանիրքրեագիտական բնութագրի հետևյալ տարրերը՝ ա) սոցիալ-ժողովրդագրական հատկանիշները, բ) քրեաիրավական բնութագրերը, գ) հոգեֆիզիկական առանձահատկությունները, դ) հոգեբանական առանձահատկությունները [6]։
 Քրեագետներ  Կ.  Ա.  Պրոխորովը  և  Ե.  Ա.  Բրայացևան,  դիտարկելովպրոֆ. Ա. Բ. Սախարովի առաջարկած հանցավոր անձի հատկանիշներիյուրահատուկ  բնութագրերովայս  խմբերը,  համաձայնվում  են  նրա  դասակարգման  և  առաջարկածհատկանիշների շրջանակին, սակայն անհրաժեշտ են համարում դրանքլրացնել[7,  8]։
   Կ.  Ա.  Պրոխորովնէ  պրոֆ.  Ա.  Բ.  Սախարովի  հանցավոր  անձիառաջարկումհատկանիշների  բովանդակությունըլրացնել  քրեակատարողական,շարժառիթային  և  հարբած  վիճակում  հանցագործություն  կատարելուբնութագրերով։
   Ե.  Ա.  Բրայցևան  դրանցից  բացի  առաջարկում  էհատկանիշների  շրջանակում  ներառել  հոգեկան  առողջության  վիճակը,ինչպես  նաև  ոչ  միայն  հարբած  վիճակում,  այլև  թմրանյութերօգտագործած վիճակում հանցագործության կատարումը [8]։
 հետոբնութագրականհատկանիշները,Կ. Ա. Պրոխորովի և Ե. Ա. Բրայցևայի մոտեցումներն առանձնանումեն  նրանով,  որ  առաջարկում  են  հանցավոր  անձի  հատկանիշներիշարքում  ավելացնել  այդ անձի քրեակատարողական բնութագրերը։
  Այսմոտեցումը կարելի է համարել ընդունելի, որովհետև այն ամբողջացնումէ  հանցավոր  անձի  հատկանիշները,  որոնցում  ներառվում  են  ոչ  միայնմինչև  հանցագործությունը  նրան  բնութագրական,  այսպես  կոչված,հետադարձ  հատկանիշների  ամբողջությունը,  այլև  դատապարտվելուպահիցհատկապեսվերաբերմունքը  պատժին  և  դրա  կատարման  գործընթացին։
   Հանցավորանձի  բնութագրերի  շարքում  քրեակատարողական  հատկանիշներ  եններառում  նաև  Վ.  Ա.  Ֆեսունովը  [9]  և  մի  շարք  այլ  տեսաբաններ։
   Վ.  Ա.Ֆեսունովը  հատուկ  քննարկման  առարկա  չի  դարձնում  իրավապահմարմինների  նախկին  աշխատակիցների  որպես  հանցավոր  անձանցհատկանիշների  դասակարգման  խմբերի  ևյուրաքանչյուր  խմբումդրանց  շրջանակի  հարցը,  այլ  միանգամից  ներկայացնում  է  այդհանցավոր  անձանցսոցիալ-ժողովրդագրականցուցանիշները, քրեաիրավական, քրեակատարողական հատկանիշները,հատուկհոգեբանական  առանձնահատկությունները։
 Հարբածվիճակումհանցագործություն  կատարելը  որպես  հանցավոր  անձի  բնութագրիտարր համարելու առաջարկության մասին  կարելի է ասել, որ  այն ունիռացիոնալ իմաստ, սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ այդ հատկանիշըչենք  կարող  ընդգրկել  բոլոր  հանցագործությունների  և  բոլոր  վայրերումկամկատարվածհանցագործությունների  և  դրանք  կատարած  անձնաց  բնութագրերիշարքում,  որովհետև  այն  տարբերակված  դրսևորումներ  ունի  ըստազգային-ժողովրդագրականկրիմինալոգիականևհետազոտությանմիջավայրում(կամթմրանյութօգտագործած)հանցագործության  սուբյեկտների,  հանցագործությունների  տեսակների,ժողովրդագրական առանձնահատկությունների։
 նախկինմաիմիններիաշխատակիցԱյսպիսով,  փորձենք  թվարկման  միջոցով  ամփոփել  տարբերգիտնականների  կողմից  առաջարկվող  հանցավոր  անձի  (ներառյալիրավապահանձանց)կառուցվածքում  առաջադրվող  հատկանիշների  խմբերը՝  սոցիալժողովրդագրական  (հանցավոր  անձի  այս  խմբի  հատկանիշներն  Ա.  Ռ.Ռատինովը  և  Գ.  Խ.  Եֆրեմովն  անվանում  են  սոցիալականկարգավիճակ)  [5],  բարոյահոգեբանական  (Ա.  Բ.  Սախարովն  այսհատկանիշը  վերաձևակերպում«հոգեֆիզիկական  ևհոգեբանական  առանձնահատկություններ»  հատկանիշների  խումբ)  [6],քրեաիրավական,  սոցիալական  գործառույթներ,  քրեակատարողական,շարժառիթային,  հարբած  կամ  թմրանյութ  օգտագործած  վիճակումհանցագործություն կատարելը։
 է  որպեսՎերջին հատկանիշը մենք արդեն բացառեցինք ՀՀ-ում իրավապահմաիմինների  նախկին  աշխատակից  հանցավոր  անձանց  բնութագրերիշարքից։
   Թվարկված  հատկանիշների  մեջ  առանձնահատուկ    տեղ  ենզբաղեցնում  սոցիալական  գործառույթները  և  հանցագործությանշարժառիթները՝կառուցվածքիբաղադրատարրեր։
  «Սոցիալական գործառույթները» ՝ որպես հանցավորանձի  կառուցվածքային  տարր,  առաջարկում  են  Ա.  Ռ.  Ռատինովը  և     Գ.  Խ.  Եֆրեմովը՝մասնագիտական,աշխատանքային,  սոցիալ-մշակութաբանական  և  սոցիալ-կենցաղայինորակները [5]։
 դրա  տակընդգրկելովհանցավորորպեսանձիխմբում,հատկանիշներիՈւսումնասիրության  արդյունքում  ակնհայտ  է  դառնում,  որ  այսխմբի՝  որպես  հանցավոր  անձի  կառուցվածքային  տարրի,  և  դրահատկանիշների  մի  մասը  մյուս  գիտնականների  մոտ  ներառված  էսոցիալ-ժողովրդագրականօրինակ՝մասնագիտությունը,  աշխատանքը,  կրթությունը  և  այլն։
   Ուրեմն,կարծում ենք, որ կարիք չկա այս հատկանիշներն առանձնացնել հատուկխմբում։
   Մյուս  կողմից՝  սույն  հետազոտությունը  վերաբերում  էիրավապահ  մարմինների  նախկին  աշխատակից  հանցավոր  անձիկառուցվածքային  տարրերին,  որոնց  միավորում  է  մեկ  սոցիալականգործառույթ.  նրանք  բոլորն  էլ  նախկինում  կամ  էլ  հանցագործությանկատարման պահին ունեցել են մեկ միավորող հատկանիշ, կատարել ենաշխատանք  իրավապահ  մարմիններից  որևէ  մեկում։
   Այսպիսով,աշխատանքային-մասնագիտական  չափանիշով  այս  անձանց  միջև  չկաէական  սկզբունքային  տարբերություն,  ինչպես  կարող  է  լինել,  օրինակ,դիտավորյալ  սպանություն  կատարած  հանցավոր  անձանց  համախմբիմեջ։
 Ինչ  վերաբերում  է  հանցավոր  շարժառիթներին,  որը  որպեսհանցավոր  անձի  բնութագրի  կառուցվածքային  մաս  առաջարկում  է      Կ.  Ա.  Պրոխորովը  [7],  ապա  մեր  կարծիքով,  եթե  հանցավոր  անձիկառուցվածքային  բնութագրերի  շարքում  հատուկ  առանձնացվում  ենքրեաիրավականոր հանցագործության  շարժառիթներն  արդեն  իսկ  ներառվում  են  այսխմբում,  իսկ որոշ դեպքերում քրեական օրենքը դրանք արժևորում կամհանցագործության,  կամ  հանցակազմի  հատկանիշ  է  համարում։
 Հետևաբար  կարիք  չկա  այդ  մեկ  հատկանիշն  առանձնացնել  կամդիտարկել հանցավոր անձի կառուցվածքի առանձին տարր։
 հատկանիշները,  ապաենթադրվումէ,Այսպիսով,  ամփոփելով  կարող  ենք  իրավապահ  մարմիններիհանցավոր  անձինախկին  աշխատակիցդատապարտյալներինկարագրի կամ կառուցվածքի տարրեր համարել՝ ա) սոցիալ-ժողովրդագրական հատկանիշները, բ) բարոյահոգեբանական հատկանիշները, գ) քրեաիրավական հատկանիշները, դ) քրեակատարողական հատկանիշները։
 Եզրահանգում։
   Իրավապահ  մարմինների  նախկին  աշխատակիցհանցավոր անձի հատկանիշների համախումբն են կազմում՝ ա) սոցիալ-ժողովրդագրական հատկանիշները, բ) բարոյահոգեբանական հատկանիշները, գ) քրեաիրավական հատկանիշները, դ) քրեակատարողական հատկանիշները։
 Այս  համախումբը  կառուցելիս  մենք  օգտագործեցինք  առանձինգիտնականների՝ հանցավոր անձի կառուցվածքի տարրերի վերաբերյալառաջարկած դրույթները, որոնք մշակվել էին դասակարգման որոշակի,գրեթե  համընկնող  չափանիշների  հիման  վրա։
   Այդ  դասակարգումներըտեղայնացնելովժողովրդագրական  առանձնահատկությունների  և  իրավապահ  մարմինների  նախկին  աշխատակիցհանցավոր  անձիյուրահատկությունների  հետ՝  հնարավորությունընձեռվեց կառուցել այդ խմբի հանցավոր անձանց կառուցվածքի ամփոփև  միջինացված  նկարագիրը։
   Սակայն  պետք  է  նկատի  ունենալ,  որկրիմինալոգիական  գրականության  մեջ  կան  նաև  հանցավոր  անձիկառուցվածքային  տարրերի  դասակարգման  այլ  հայեցակարգայինՀայաստանիչափանիշներ,  որոնք  էականորեն  տարբերվում  են  վերը  բերվածտեսաբանների մոտեցումներից։
 слова։

Կրիմինալոգիայում  «հանցավոր  անձը»  որպես  հետազոտության  օբյեկտ  դիտարկվում  է  համընդհանուր  առումով։
   «Հանցավոր  անձի»  տեսության  մեջ  ավանդաբար  քննարկվող  տեսական  հիմնահարցերից  է  այդ  անձին  բնութագրող  հատկանիշների  համակցությունը,  որոնք  կազմում  տարրերը,  առանձնահատկությունները և բնութագրերը։
