Հ. Թումանյան, Թումանյանագիտություն, գրական վարկած, հնագիտություն, գեղագիտական ​​իդեալ, հնէաբանության համակարգ, մշակութային-գրական հնէաբանություն, հնատիպ դրդապատճառներ, միջտեքստայնություն: Թումանյանագիտության հետազոտությունների նոր հայեցակարգի ճանապարհին:   Այս տարի լրանում է հայ մեծ գրող Հովհաննես Թումանյանի / 1869-1923 / 150-ամյակը:   Գրական մեծ ժառանգության ուսումնասիրության պատմությունն անցել է դարավոր ճանապարհ, և այն շարունակվում է մինչ օրս: Թումանյանագիտությունն այս ընթացքում մեծ նվաճումներ է ունեցել:   Գրականագետների յուրաքանչյուր նոր սերունդ, մեծ գրողների գործերն ուսումնասիրելիս, կատարում է նոր ճշգրտումներ, նոր հայտնագործություններ և մեկնաբանություններ: Հանճարեղ լոռեցի նկարչի գեղարվեստական ​​մտածողության, գեղագիտական ​​սկզբունքների, ազգային և համաշխարհային գրականության հետ սերտ կապի բացահայտման և դրանց գրական վերլուծության շահերը մինչ օրս պահպանվում են:   Մասնավորապես, մեր դիտարկումների արդյունքում եկել ենք այն եզրակացության, որ Թումանյանի մի շարք գործեր, գեղարվեստական ​​մտածողության և աշխարհայացքի մի շարք առանձնահատկությունների դրսևորումները հիմք են տալիս դրանք քննարկելու մշակութային-հնագիտական ​​տիպի հարաբերությունների ոլորտում: արխետիպեր Գրականագետ Ազատ Եղիազարյանը մեր օրերում պահանջել է ավելի խորությամբ և նորովի ուսումնասիրել գրող-Թումանյանի ստեղծագործական գործունեության տարբեր շերտերն ու կապերը:   Նա Թումանյանի ստեղծագործություններում շեշտը դնելով եվրոպական և արևելյան մշակույթների եզակի համադրության վրա, նա գրում է. «Բայց արևելյան հարաբերությունների ցուցակը բավարար չէ Թումանյանին հասկանալու համար:  Անհրաժեշտ է այդ հարաբերությունների համակարգված, խորը ուսումնասիրություն:   Թումանյանը, իհարկե, չպետք է կտրված լինի Եվրոպայից, եվրոպական մշակույթից և այլանդակությունից:   Բայց նրա մարդկային անհատականության «գրական ժառանգության» ամենակարևոր հատկանիշներից մեկը «եվրոպականի» և եվրոպականի այդ զարմանալի համադրությունն է: «[2] Անդրադառնալով Թումանյանի գիտության ամբողջությամբ ուսումնասիրված թեմաների հիշատակմանը ՝ նա իրավացիորեն նշում է. «Ընթերցողը հասկանում է, որ Թումանյանի ստեղծագործության ուսումնասիրության խնդիրները չեն սպառվում թվարկված հարցերով:   Նրա ժառանգությունը նոր հարցեր է առաջացնում: »[2]  Եվ, իրոք, մենք հավատում ենք, որ նման ժամանակակից նշանակության ամենակարևոր թեմաներից մեկը մեծ գրողի ստեղծագործություններում արխետիպերի ուսումնասիրությունն է: մշակութային-գրական, հնարավոր մշակութային-գրական հնէաբանությունները և դրանց համակարգը: Modernամանակակից հումանիտար գիտություններում թվաբանությունն ի հայտ է եկել որպես գիտության ճյուղ, որն առավել արդյունավետորեն դրսեւորվում է գրականության ոլորտում:   Գրականության միջ-պարադիգմների ուսումնասիրությունն արտահայտությունների միջոցով (անփոփոխ գրողի ստեղծագործություններում բացահայտվում են պատմական անցյալում կոլեկտիվ անգիտակցականի հետ խոր կապեր, համընդհանուր մշակութային արժեքներ, գեղարվեստական ​​փորձի մտածողության աղբյուրներ:   Դրանց ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունների բազմազան արտահայտումը), ինչպես նաև բնական (երկկողմանի) կառուցվածքային բնույթը (օրինակ ՝ Քաոս / Տիեզերք, Գյուղ / Քաղաք և այլն)   Հնագիտությունները ուսումնասիրող ժամանակակից տեսաբաններից մեկը ասում է. «Արխետիպերի հիմնական (հիմնական) հասկացությունները, կերպարները, գաղափարները. Գ. Խ.), Որոնք մարդկանց համար հիմք են համարվում, առաջնորդում են նրանց կյանքի ճանաչման գործընթացում և ունեն անուններ» [7, 48]: Մենք պետք է ուսումնասիրենք Թումանյանի ստեղծագործությունների մշակութային-գրական արտեֆակտները այն պատճառով, որ գրողի `համաշխարհային մշակույթի և գրականության հետ հարաբերությունների շրջանակներում, ակնհայտ է նրա բացառիկ սերտ կապը ժողովրդական աշխարհայացքի, աշխարհայացքի և առհասարակ բանահյուսության հետ:   Իսկ հնագույն հասկացությունները, այսինքն ՝ մարդկության «հավաքական անգիտակցականի» (Ք. Յունգ) ոլորտում ի հայտ եկած հիմնական փիլիսոփայական դրդապատճառներն առավել անմիջականորեն են հայտնվում ստեղծագործություններում, հատկապես առասպելներում, դիցաբանություններում:  Հայտնի է, թե որքան հարուստ են Թումանյանի ստեղծագործությունները ժողովրդի կյանքում ու կյանքում, որքանով են դրանք լցված իրենց կենսական հոգսերով:   Նրա բարձրարժեք արձակ բանաստեղծություններում անմոռանալի դաժանությունն ու հեղինակի կողմից ընկալվող հովվերգական ասպեկտները: Պատկերված են գյուղ-գյուղական պարերը, Թումանյանի գեղարվեստական ​​աշխարհում արտահայտվել են նրա ազգային ու համընդհանուր նվիրական իդեալներն ու երազանքները:   Նրա գրական ստեղծագործություններում բացահայտվում էին ազգային ոգու առանձնահատկությունները, իսկ քառյակների մեջ բացահայտվում էին իրեն ստեղծած գրական աշխատողի բարձրագույն և խորը մտորումները կատարյալ գեղարվեստական ​​մակարդակում:   Այդպիսին են հայ ընթերցողների բազմաթիվ սերունդներին լայնորեն հայտնի լավագույն բանաստեղծությունները, բալլադները, բանաստեղծությունները: Եվ ահա Հ. Թումանյանի ստեղծագործություններում մշակութային հնագիտությունների պատկերման ուսումնասիրությունը օգնում է բացահայտել գրողի հոգեբանության և գեղագիտական ​​սկզբունքների և «ստեղծագործական գործընթացի սուբյեկտիֆիգուրայի» հնագիտական ​​ընկալման [5, 241] հարաբերությունները:   Նման հետազոտության շնորհիվ մենք կարող ենք նաև ցույց տալ մի շարք ասպեկտներ (պատկերներ, պատկերներ, խորը նմանություններ), որոնք հայտնվել են համաշխարհային արվեստում (հատկապես Եվրոպայում և Արևելքում):   Ի վերջո, մշակութային-գրական հնէաբանությունները, իրենց բնույթով, հավաքական անգիտակցականի արտահայտություններ են `պայմանավորված բոլոր ազգերի, մասնավորապես` գրականության մշակույթներում էթնոմշակութային դրսեւորումներով: Գրականության համընդհանուր մտածողության գաղափարները) և հետագայում ՝ բարիտոնները: Իսկ արվեստի շատ արժեքավոր գործերի հարաբերությունները գրողի հնագիտության և հոգեբանության հետ առանձնահատուկ կերպով մատնանշում են այն շվեյցարացի հոգեբան, փիլիսոփա Կ., Որն առաջին հերթին այն դրել է գիտական ​​լայն շրջանառության մեջ: Յունգ   Մարդկության հոգու մեջ առկա «հավաքական գիտակցության» տիրույթի բաղկացուցիչ մասերը համարելով արխետիպերը ՝ նա գրում է. «Անհատն անկարող է լիարժեք զարգացնել իր լիազորությունները, քանի դեռ իր օգնությանը չի հասնում հավաքական գաղափարներից մեկը, որը մենք անվանում ենք իդեալ: , այն ամբողջ ուժը, որի գիտակցական կամքի բանալին սովորաբար երբեք ի վիճակի չէ ինքնուրույն գտնել »[9, 230]:   Ուշադրություն դարձրեք հետևյալին. Յունգը կարծում էր, որ գրողի խնդիրն իր ստեղծագործություններում պետք է լինի հնարավորինս `կողմերի հզոր օրթոգոնալ կարծրատիպերը լիարժեքորեն բացահայտելու համար` ինչպես կայուն, այնպես էլ տարբեր (անփոփոխ-տարբերակ) արտահայտություններում: Ստեղծագործական հայտարարությունից հետևում է, որ հնագույն կերպարները, դրդապատճառները և գաղափարները գրողի քննադատության առարկա դարձնելով գրողի աշխատանքում ՝ մենք կարող ենք տեսնել խորը և համապարփակ հարաբերությունները, որոնք ի հայտ են գալիս տարբեր ազգերի մշակույթներում, որոնք խթան են հանդիսանում մասնավորապես, Թումանյանի համար: Հնատիպերի գրական ուսումնասիրությունները տեսանելի են դարձնում այն ​​ներքին շփումները, որոնք ի սկզբանե հայտնվելով համաշխարհային մշակույթի շերտերում պատմական անցյալում, յուրահատուկ գեղարվեստական ​​մարմնացում են ստանում յուրաքանչյուր նոր մեծ գրողի ստեղծագործություններում:     «… Մենք, գրում է Ա. Բոլշակովան, կարող է հատկապես առանձնացնել մշակութային անգիտակիցը որպես ոլորտ, որտեղ իդեալները, շարժառիթները, որոնք հետագայում ակտիվ դեր են խաղում, 12]: Գրականության մեջ դրսեւորվող մշակութային-գրական հնէաբանության կարևոր դերը մեզ դրդում էր հիմնվելով վերոհիշյալ տեսական, ելակետային գաղափարների, մոտիվների, մոտիվների և գրական ազգային հնագիտական ​​նիշերի կիրառման վրա: Թումանյանի ստեղծագործություններում: Նախնական հնագիտական ​​աշխատանքներ »՝ դիտարկումների միջոցով պարզելու համար, որ հնագիտության տեսական թեմաները գրականության մեջ հատկապես տարածված են վերջին տասնամյակների ընթացքում:   Այդ գործընթացում հատկապես նշանակալի է ժամանակակից ռուս գրականագետ Ա. Բոլշևիկյան ներդրում: Ուսումնասիրելով հնագետների առանձնահատկությունները փիլիսոփայության, մշակութաբանության և գրականության փիլիսոփայական տեսանկյուններից ՝ նա նաև փորձեց համակարգված գաղափար ստեղծել երեւույթի դրսևորումների վերաբերյալ:  Ըստ նրա ՝ հնատիպերը կարելի է բաժանել երեք հիմնական խմբերի ՝ (հեթանոսական աստվածներ, Հիսուս. Աստվածային հնություն Քրիստոս), բ. Բնական փիլիսոփայական հնէաբանությունները (տիեզերք, քաոս, համաշխարհային ջրհեղեղ), գ. մարդկային արխետիպեր (մայր, հայր, երեխա, հովիվ, բանաստեղծ):   Նման խմբի հիմքը վերոհիշյալ ոլորտներում մարդկային մտքի և հոգեբանության ընթացքում ծագող հիմնական հետաքրքրությունների ոլորտների առկայությունն է: Բնություն, մարդկային գոյություն, աստվածային հասկացություններն արտահայտվել են տարբեր ձևերով (փոխաբերական կերպով, ընդհանրացնող դատողություններով) տարբեր էթնիկական խմբերի նախնադարյան մշակութային գործունեության մեջ, մարդկանց հոգու խորքում, որոնք փոխանցվում են սերնդեսերունդ , ինչպես նաև տարբեր ազգերի շփումների միջոցով:  Ըստ Կ. Յունգի ՝ «կոլեկտիվ անգիտակցականի» տիրույթն է, որտեղ հնէաբանությունները ի հայտ են գալիս որպես նախնադարյան կերպարներ, գաղափարներ, ընդհանուր հասկացություններ:   Դրանք արտահայտված են տարբեր ժողովուրդների գեղարվեստական ​​մշակույթում, յուրահատուկ գրականություն են մշակել գրողների կողմից: Իհարկե, չի բացառվում, որ հնատիպերի հիմնական տեսակների համադրություններով ծնված հնիշները կարող են առաջացել (օրինակ `սուրբ մարդու հնագույն կերպարը` որպես աստվածային և մարդկային համադրություն): Քանի որ հնագույն հերոսներն առաջին անգամ լայնորեն կիրառվել են առասպելներում (առասպելներ), դրանք օգտագործվում են որպես հնագույն մոտիվներ (օրինակ ՝ վիշապամարտը) գրական ստեղծագործություններում ՝ միկրո առասպելների տեսքով: Եվ ահա, ըստ մեզ, հետաքրքիր դիտարկումներ կարող են կատարել Հ. Հենց Թումանյանի ստեղծագործություններում վերոհիշյալ հնագիտական ​​խմբերին պատկանող հերոսների և գաղափարների գեղարվեստական ​​եզակի մարմնավորման հետ կապված կամ դրանց համադրմամբ ձևավորված: Մի քանի մշակութային-գրական հնագետների դրսեւորումներ Հ. Թումանյանի աշխատություններում:   Մշակութային-գրական հնէաբանությունները դրսեւորվել են Թումանյանի ստեղծագործություններում ՝ իրենց տարբեր առանձնահատկությունների շնորհիվ ՝ յուրովի բացահայտելով գրողի գեղագիտական ​​իդեալի մի շարք ուշագրավ կողմերն ու բովանդակությունը:   Գրողի ստեղծագործություններում հայտնվել են հնատիպ համակարգի տարբեր բաղադրիչներ ՝ տարբեր զուգակցումներով (բարդ հնէաբանություն, տարածքային հնություն, առանձին պատկեր, հնատիպ մոտիվ):   Այստեղ մենք կանդրադառնանք դրանցից մի քանիսի գեղարվեստական ​​մարմնացումներին Թումանյանի ստեղծագործություններում: Գյուղ / քաղաք յուրաքանչյուր հնագույն զույգը պատկերվում է տարբեր կերպ `ինչպես տարբեր ազգությունների, այնպես էլ հայ գրականության մեջ:   Էյնհ Թումանյանի չափածո եւ արձակ գործերում:   Արխետիպի վերոհիշյալ բովանդակությամբ դա ներքին-արտաքին անտագոնիզմ է:   Բանաստեղծն ավելի հաճախ էր անդրադառնում Գյուղական հնէաբանության ներքին անտագոնիզմին ՝ մի կողմից պատկերելով հայկական գյուղական աշխարհի դաժան իրողությունը, դրամատիկ իրավիճակները ՝ իրենց ողբերգական հետևանքներով, մյուս կողմից ՝ իդեալական, հովվերգական կողմերը, դրսեւորումները: քաջություն և քաջություն:     Հնատիպ զույգի բաղադրիչների արտաքին հակասությունների տեսանկյունից գյուղը հակադրվում է այն քաղաքին, որին մասնակիորեն անդրադարձավ Թումանյանը: Գյուղում տիրող կոպիտ բարքերը, սոցիալական անարդարությունը, խավարն ու տգիտությունը, հայրապետական ​​բարքերի ողբերգական հետևանքները, «ավանդույթները» պատկերված են հայտնի բանաստեղծություններում («Մարոն», «Լոռվա Սաքո», «Հառաչանք», «Անուշ»), «Աղք» Նեսոյի Karabakhարաբաղյան «Գայլ» պատմվածքներում), հեքիաթներում («Քաջ Նազար», «Կիկոսի մահ», «Հիմար մարդը»): Ներկայացնենք հայկական գյուղի դաժան իրականությունը բացահայտող մեկ-երկու օրինակ:   Հայկական գյուղում սոցիալական իրականության և ցարական իշխանությունների մեղքով հարցաքննությունների յուրօրինակ խտացումը «Բողոք» -ի ծերունու սուգն ու ագրարիզմն է: «Վա isյ ինձ «Աղքատի պատիվը» պատմվածքում գյուղի, արհեստավորի ՝ Սիմոնը, գեղեցկուհի կնոջը ամուսնու բացակայության դեպքում բռնաբարում է գյուղի «լոտի» երիտասարդներից մեկը ՝ Սանդրոն:   Սիմոնի ընտանիքի վնասված պատիվը պաշտպանելու համար նա պահանջում է դատի տալ մեղավորին ՝ նախապես հրաժարվելով խնդրի լուծման առաջարկից որոշակի գումար վերցնելուց:   Այնուամենայնիվ, գյուղի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը ՝ տանտերը Պետրոս Աղենը և նույնիսկ մյուս գյուղացիները, պնդում են, որ նա գնա նավարկելու առաջարկված գումարը:   Գյուղական համայնքի կողմից իրականացվող նման անարդար հարկադրանքը ստիպում է անպաշտպան և անողոք գյուղացուն վերցնել փողերը և ամաչելով ու ստորացնելով հեռանալ:   Գյուղում բռնաբարված կնոջ պատիվը վաճառվել է փողի դիմաց:  «Թափահարելու համար, գնա, դա մուֆթին է, դրիր գրպանդ»: Եթե մեկ տարի տառապեք, պատ տեղադրեք, այդքան չեք աշխատի, - ասում են նրանք:   Կամ ՝ «Դուք ասում եք ՝ մի բան արեք ինձ հետ, առաջ գնացեք» [3, 33]: Գյուղի հնագիտության ներքին կառուցվածքի մյուս կողմը `այն դիտել որպես ուղղափառ, հովվերգական, ինչպես նաև հերոսական:   Թումանյանի համար Լոռու գյուղական աշխարհը `հայրենի Դսեղ գյուղը, հանդես է գալիս որպես փոքրիկ հայրենիք, որպես ծննդավայր, մտերիմ մարդկանց շրջապատ, որտեղ անցել է նրա մանկությունը:   Գրողի ստեղծագործություններում գյուղը ներկայացվում է իդեալիստական ​​ձևով, քանի որ այստեղ նա հանդիպում էր բարոյապես մաքուր, հասարակ և ազնիվ, առատաձեռն, առատաձեռն մարդկանց:   Ուստի գյուղը լքած բանաստեղծը հոգնել է իր բաղձալի մարդկանցից ու տեղերից:   Նա գյուղի հանդեպ կարոտը, ինքնաբուխ կարոտը և սերը բացառիկ ջերմությամբ արտահայտեց «Անուշ» պոեմի հետևյալ մասում: Նա ճչում է ծղրիդներին, անդադար լաց է լինում այդ հիանալի երկրի կարոտից, անքուն, Եվ թևերը տարածվում են վարպետի նման, Հոգիս թռչում է, թռչում տուն                                             Որտեղ նրանք երկար ժամանակ սպասում էին ինձ իրենց հայրենիքի առջեւ, Եվ ձմռան երկար գիշերը նստած, նրանք խոսում են Լոռվա ծեր քաջերի մասին: Գյուղը բանաստեղծի համար գրավիչ էր ժողովրդի հետ սերտ կապի, ազգային կյանքի, ինչպես նաև մարդու անմիջական կապը բնության հետ զգալու, մարդու հարազատությունը բնության հետ պահպանելու, հետհավիտենական կենդանի աշխարհը պահպանելու, պահպանելու տեսանկյունից: միասնության տիեզերական զգացումը:   Այս ամենը բանաստեղծի կյանքի զգացմունքի, նրա աշխարհայացքի և ներաշխարհի էությունն էր:   Ուստի իր աշխարհագրական առանձնահատկություններով, հատկապես Լոռիով ՝ լեռներով և հովիտներով, այն դառնում է աշխարհի, հայրենիքի և ժողովրդի ճակատագրի վերաբերյալ ցավոտ, տխուր մտքերի, վշտերի ու մտահոգությունների գեղարվեստական ​​պատկերման միջոց, համեմատության եզրեր:   Այս առումով ուշագրավ է նրա հայտնի «Պրելյուդը» բանաստեղծությունը: Լեռներ, նորից քեզնից ոգեշնչված, Իմ հոգին կյանքով լի որոտ է, Եվ բախտից հալածված իմ ջերմ ցանկությունները կրակոտ հոտով թռչում են դեպի քեզ:                                              Հովիտներ, ձորեր ՝ լայն բաց, սրտիս խորը վերքերի պես: Դուք նույնպես Աստծո հարվածի հետքերն եք, ես գալիս եմ ձեզ մոտ, ուզում եմ երգել:                                              Դու էլ խոսեցիր, ասացիր նաեւ, թող չափվես քո անդունդներով, դու էլ ես, տեսնում եմ, այնքան մեծ ու խորն ես, Որքա terribleն սարսափելի է հոգուս վիշտը… Գյուղական աշխարհի նահապետական ​​արատավոր սովորությունները դատապարտեցին Հ. Թումանյանի տարբեր ժանրի գրական ստեղծագործություններում այնուհետև նկարվել և մեծ ոգեշնչմամբ ներկայացվել են գյուղական համայնքում պահպանված գեղեցիկներն ու ազնիվները:   Այս առումով հատկապես հատկանշական է «Անուշ» բանաստեղծությունը: Անուշի և Սարոյի սերը և միմյանց նկատմամբ բացառիկ հավատարմությունը բանաստեղծության մեջ արտահայտվել է հին հայկական ժողովրդական հավատալիքների բնորոշ պատկերով, բանահյուսության մեջ արտահայտված ֆանտաստիկ գաղափարներով:   Մահից հետո երկնքում համբուրվում են աստղերի վերածված սիրահարները: Նրանք նվիրված կլինեն հիանալի գիշերվա վեհ պահին, Երկնքի անհատակ, հեռավոր խորքերից, Անմահորեն մահացած սիրահարների աստղերը հավաքվում են միասին, Արի, համբուրիր մի կարոտ համբույր Աշխարհից հեռու, կապույտ կամարի մեջ: Գյուղ / քաղաք archetype զույգի բնորոշ կողմերից մեկը արտաքինի արտահայտումն է, այսինքն `գրողի ստեղծագործություններում միմյանց հակադրվելու միտման արտահայտումը:   Մի քանի բացառություններով Թումանյանի ստեղծագործություններում գեղարվեստական ​​միջավայրը գյուղն է:  Իզերկերում գյուղի և քաղաքի հակադրությունը ակնհայտ գեղարվեստական ​​և գաղափարական իրողություն է:   Գրողի ուշադրությունը կենտրոնացած է հայկական գյուղական աշխարհի, նրա ժողովրդի, բարոյահոգեբանական խնդիրների, դրամատիկ և ողբերգական իրողությունների վրա գոնե այն պատճառով, որ ժողովրդամետ բանաստեղծն ու մտածողը հայ ժողովրդի մեծամասնության հետ կապը զգում են յուրահատուկ ճանապարհ   Եվ նրանց մեծ մասը տվյալ պատմական շրջանում (19-րդ դարի վերջ, 20-րդ դարի սկիզբ), ինչպես նախկինում, հիմնականում ապրում էին իրենց հայրենիքի գյուղական բնակավայրերում:   Ինչքան էլ Թումանյանը սրտի ցավով ներկայացներ գյուղական աշխարհում ապրող հայ մարդու հետամնացությունը, արատավոր սովորությունները ՝ դրանց ողբերգական հետևանքներով, այնուամենայնիվ, նա տեսավ իր որոշ իդեալների իրագործումը բնության հետ սերտ կապի մեջ ապրող հայ գյուղացու հետ, բարձր մարդկային բարոյական արժեքներ: «Գիքոր» պատմվածքը գյուղացիների տարբեր տեսանկյունից հետաքրքիր է գյուղի և քաղաքի հակադրությունը ներկայացնելու, քաղաքը գովաբանելու տեսանկյունից, որտեղ քիչ թե շատ ծանոթ հայ գյուղացի Գիքորի մոր բացասական վերաբերմունքն է: արտահայտվում է քաղաքը, ինչպես նաև ամուսնու ՝ Համբոյի օրինակը: «Ես չեմ ուզում, որ իմ դիակ երեխային տանեն անարդար աշխարհ, ես դա չեմ ուզում», - լաց էր լինում կինը:   Բայց Համբոն չլսեց: «   Կարծում ենք, որ երբ նա իրեն պատահական է արտահայտում, դա համարում է «անարդար աշխարհ»:   Մեծ քաղաքը (մինչդեռ, այդուհանդերձ, բացասաբար էր կապված «Համբոյիկ» գիտակցության «դրական, Թիֆլիսի դեպքում») հետ, ոչ թե գյուղացիների, այլ քաղաքային հեռանկարների ասպարեզի հետ է:   Այս թեմայի շրջանակներում ուշագրավ է նաեւ «Ոսկե քաղաքը» հեքիաթը ՝ հատկապես գրողի աշխարհընկալման բնորոշ կողմերը նկարագրելու տեսանկյունից:  Հեքիաթների առումով նա անդրադարձել է Ա.Եղիազարյանին [1, 32-64]:   Մենք կորցրել ենք մեկ այլ հանգամանք:  Հեքիաթում պատկերված «Կանաքարա, Գոհար թագուհի, քաղաքի բնակիչներ» Դիվանա պատկերների միջոցով, ըստ էության, բացահայտվում են Թումանյանի որոշակի երազանքները հասարակության ու ժողովրդի ապագայի մասին:   Քաղաքաբնակները երջանիկ են, քանի որ այստեղ շահագործում չկա, թագուհին մտածում է երջանիկ ապրող բնակիչների մասին:   Եվ դրանով հատկանշական է, որ քաղաքի երջանիկ բնակիչների հիմնական զբաղմունքը, աշխատանքային գործունեությունը ներկայացվում է այգեգործությամբ, որը հիմնականում գյուղական բնակչության աշխատանքային միջավայրն է:   Հեղինակը օգտագործեց այն ամենը, ինչ կապված էր գյուղացու կյանքի հետ:   Եվ ահա «Բանաստեղծը և մուսան» պոեմում բանաստեղծը հետապնդվում և չի գնահատվում նրանց կողմից, ովքեր չեն կարող գնահատել նրան քաղաքային միջավայրում: Ըստ արժանի պոեզիայի, հնագետները, ընդհանուր առմամբ, սերտորեն կապված են գրողների գեղագիտական ​​իդեալի հայտնագործությունների և գեղարվեստական ​​պատկերման հետ:   Սա մեզ համար գրական օրինաչափությունների արտահայտման խնդրին անդրադառնալու կարևոր նախապայմաններից մեկն է:   Գյուղ / քաղաք հնատիպ զույգի հետ կապված վերոնշյալ աշխատությունները նույնպես վկայում են այն փաստի մասին, որ դրանք, իհարկե, չեն սպառում Լոռվա-Լուսատական ​​հանճարեղ իդեալի ամբողջ կարողությունը:   Գյուղական պատկերներն ամբողջությամբ, ըստ էության, Հայրենիքի բարդ հնագիտության արտահայտման միջոց են:   Թումանյանի գեղագիտական ​​իդեալի տարբեր կողմերը կարտահայտվեն այլ հնագիտական ​​կերպարների միջոցով:   Հաշվի առեք հնագետ գրողի ՝ Chaos / Cosmos- ի աշխատանքները: Theույգի աշխատանքներում Թումանյան գիտնականներն արդեն նկատել են, որ գրողի «Դեպի հավերժ» բանաստեղծությունների մի մասը, բալլադներից ոմանք `հերոսներ, հետապնդվում են մարդկանց միջավայրում, վերափոխվում երկնային մարմինների (աստղերի): կամ թռչուններ, հանգստանալով բնության մեջ:   Մենք հավատում ենք, որ կոլեկտիվ անգիտակցականից բխող Քաոս (անկարգություն, խառնաշփոթ) հնագույն հասկացությունները տարբերակված արտահայտություններով տեղափոխվել են մարդկային հարաբերություններում հայտնվող Քաոսի դրսեւորում (տարբերակային դրսեւորում):   Եվ դա հակադրվում էր Տիեզերք հասկացությանը (կարգ, տիեզերքի ներդաշնակ գոյություն), որը, ի տարբերություն հասարակական կյանքում տիրող քաոսի, վերագրվում էր բնության օրինաչափություններին:   Այս իմաստով է, որ մարդկանց կողմից հալածված Անուշն ու Սարոն մահից հետո վերածվում են աստղերի ՝ փրկելով իրենց սերը ՝ ապաստանելով երկնքում:  Եվ մարդկանց կողմից հալածված բալլադներում, թշնամուն գերի, անմեղ, միմյանց սիրող, ազատության կարոտ, նրանք «վերածվում են բնական էակների», հաճախ թռչունների դառնում, նորից ապաստանում բնության մեջ («Դժբախտ վաճառականներ», «Ախթամար» »,« Անիծյալ հարսնացուն »,« Որբ »,« Փարվանա »,« Աղավնավանք »): Կարծում ենք, որ Թումանյանի վերոհիշյալ աշխատություններում նման վերափոխումների գեղարվեստական ​​հնարքի իմաստը պետք է գնահատել արժեքային մոտեցման տեսանկյունից:   Ի վերջո, նրա և ժողովրդի համար բարոյական մեծ արժեք ունեցող իրադարձությունները (Սարոյի և Անուշի փոխադարձ նվիրվածության ուսերը / «Անուշ»), հայ գերիներին («Աղավնավանք») ազատելու գաղափարը, ապրելու երազող հարսնացուն զերծ իր չար սկեսուրի հալածանքներից («Անիծյալ հարսնացուն») Թուրքերից («Որբ») ազատվելու ձգտող աղջիկը, չար խորթ մոր հետապնդումից խուսափող եղբայրները կերպարներ են այնպիսի բարոյահոգեբանական արժեքների մարմնացում են, որոնց հեղինակը ձգտում է պահպանել տիեզերքի քաոս / տիեզերք արխետիպը: («Պողոս-Պետրոս») Մայրություն Նախկինում, հատկապես բանահյուսության մեջ, կային կերպարներ ՝ տարբեր հնէաբանական հատկությունների համադրությամբ:   Այդպիսին են սուրբ մարդկանց պատկերները:   Սրբերի գրական պատկերները, ըստ էության, համատեղում են որոշ գաղափարներ թեիստական ​​արխետիպերի, իրական մարդու արտաքինի և գործողությունների մասին:   Նման համեմատության արդյունքն է ՝ ընդհանուր կյանքի տեսանկյունից, Իմաստուն ծերուկի / ծեր կնոջ հնատիպ զույգը, որի բաղկացուցիչ անդամները հաճախ առանձին են հանդես գալիս գրական ստեղծագործություններում:   Եվ ամեն դեպքում, բանաստեղծը գեղարվեստորեն ներկայացնում է իր գեղագիտական ​​իդեալը տարբեր գաղափարական կարողությունների միջոցով ՝ իր ստեղծած մշակութային հնէաբանությունների միջոցով:   Այսպիսով, օրինակ, «Օղավնի վանքը» Դումցերունյան բալլայի իմաստուն ծերունի Օհանի հնագույն տարբերակն է:   Բանաստեղծը նրան ներկայացրեց որպես մտահոգ ազգայնականության հերոս ՝ աղոթելով «իր հոգու / իր ազգի, աշխարհի համար»:   Նա իր գերբնական ունակություններն օգտագործում է իր ժողովրդի գերիներին Լենկթեմուրի ձեռքերից ազատելու համար:  Տարված «մեծ գող» Լենկթեմուրը, որը տարված է երկրներ նվաճելով, կառավարելով և ոչնչացնելով մարդկանց, սուրբ մարդուն, ծեր վանականին, որը բալլադում հակառակ հեղինակի իդեալն է:  Վերջինս չի մտածում իր բարեկեցության, այլ գերեվարված հայ ժողովրդի փրկության մասին:   Եվ այսպես, երբ թաթար գեներալը հարցնում է. «Ի՞նչ ես ուզում, ո holyվ սուրբ ալոր, Գանձ, զորությո՞ւն, թե՞ փառավոր կյանք», տեր Օհան պատասխանում է. «Քեզ փառքն ու գանձը պետք չէ, ես ուզում եմ իմ ժողովրդին քեզնից, ուզում եմ դու թույլ կտաս նրանց գնալ ուր ուզում են, և թող նրանք իրենց կյանքն ազատ ապրեն այս աշխարհում, իջնեն… Սուրբն ասաց մեծ ավազակին: Լենկթեմուրը սուրբ մարդու ցանկությունը կատարելու համար հրամայում է, որ հայ գերիներն ազատ արձակվեն միայն մեկ վանքում տեղավորված մարդկանց քանակով:   Եվ ահա հայ մեծ բանաստեղծը դավաճանական բռնապետի այդպիսի «առատաձեռնությունը» հակադրեց իր աստվածահաճո, ազգային շահերին նվիրված անձի իր իդեալը մարմնավորելու հրաշագործ կարողությանը: Բոլոր գերիները, ովքեր մտնում են վանքը, հայր Օհան աղոթքով վերածվում են աղավնիների ու թռչում պատուհանից դուրս: Աստվածայինը դրսեւորվեց մարդկային տեսքով տեսլականի նման ապուշի տեսքով, որը հայտնվեց «Հազարան բլբուլ» հեքիաթային պոեմում, որը «պայծառ ու վսեմ» է, ինչպես սուրբ J.. Տեսիլքը: Քայլը թեթև է , դեմքը ուրախ է, իսկ հայացքը ՝ իմաստուն »: Կարծում ենք, որ այս տեսլական ծեր մարդը իմաստուն իմաստուն ծեր մարդ է:   Դա անմիջականորեն կապված է Թումանյանի գեղագիտական ​​իդեալի, նրա նվիրական գաղափարներն արտահայտելու գաղափարի հետ:   Poemumais- ը ծերունին հայտնվում է, երբ Ալամ թագավորի խնդրանքով, երկրի տարբեր մասերի գիտնականները չեն կարողանում վերականգնել փշերի և տատասկերի վերածված արքայական ծաղկանոցը նրա պահապաններին `վերածվելով իրենց նախկին տեսքով գազանների, այսինքն ՝ փուշերը ծաղիկներ դարձնել, իսկ գազանները ՝ մարդ: Տեսլական ծերունին թագավորին առաջարկում է խնդրի լուծման բանալին:   Նրա խորհրդով հնարավոր է կատարել ցանկալի վերափոխում ՝ Հազարան բուլգա թռչնին բերելով պարտեզ, որտեղ նա երգելու է հազար ձայնով:   Այս կախարդական թռչունը հեքիաթային երգում, երաժշտության մեջ, շոուում:  Հեղինակի կարծիքով, մարդու մեջ հնարավոր է պահպանել մարդկային գծերը, ինչպես արվեստը կարող է գազանային քնքուշ ու խելացի մարդ դարձնել: Այս կերպ, Թումանյանի թերահավատությունը `կապված տեխնոլոգիայի և նվաճումների միջոցով հասարակության զարգացման ապահովման հետ, արտահայտվեց առհասարակ արվեստի խորհրդանշական առաջընթացում: Բանաստեղծությունը շեշտում է, որ երկրի հայտնի գիտնականները ի վիճակի չեն լուծում գտնել առաջարկվող խնդրին:   Մասնավորապես, մարդու միջանձնայինը պահպանելու գործընթացներում, ըստ այս բանաստեղծության հիմնական գաղափարի, օգտագործվում է երաժշտության (առհասարակ արվեստի) դերն ու նշանակությունը:   Բանաստեղծության մեջ այս գաղափարը հաստատելու համար հեղինակը օգտագործել է նաև Իմաստուն ծերունու (տեսիլքի պես հայտնված ծերունու) հնագույն պատկերը:   Խորհրդի արդյունավետության միջոցով հեղինակը փորձեց օգտագործել նախապատմական ժամանակներում արվեստի մասին գաղափարների իմաստն ու հեղինակությունը:   Հայտնի է, օրինակ, որ Հունական դիցաբանության ամենահայտնի դեմքերից մեկի ՝ Օրփեոսի երգը հրաշք ազդեցություն ունեցավ աստվածների և մարդկանց պաշտամունքի վրա:   Երգելու իր հմայիչ ունակության շնորհիվ նա կարողանում է հին մահացածների աշխարհից վերադարձնել իր սիրելի կնոջը ՝ Եվրիդիկային:  «Օրփեոսը փառավորվեց որպես երգիչ ՝ Գերաժիշտ, որի արվեստը օժտված էր այնպիսի կախարդական ազդեցությամբ, որ հնազանդվում էին ոչ միայն մարդիկ, այլև աստվածները և հնազանդությունը» [8, 262]: Թումանյանի ստեղծագործություններում մշակութային և գրական արխետիպերի օգտագործման տեսանկյունից ուշագրավ է վիշապամարտի օգտագործումը, որը նախատիպային շարժառիթ է, իշխան Թաթուլի երազում, որը նկարագրված է «Տմկաբերդը վերցնելը» պոեմում: Այն յուրահատուկ գեղարվեստական ​​դեր ունի գլխավոր հերոսի հոգեբանական խորքերը, անգիտակցականի տիրույթները երազների միջոցով բացահայտելու գործում:   Այս տեսանկյունից պարզ է դառնում, որ երազի վճռական պահին հերոսի կանխազգացումը կնոջ դավաճանությունը, ինչպես նաև դրդապատճառի ամբողջ բովանդակությունը:  Նման մոտեցումը հիմնավորված է հետևյալ գաղափարով. «Անգիտակցականի տեսությունը առաջնորդվում է նրանով, որ մարդու նախնական ինքնագիտակցությունը, իմանալով իր մասին ամեն ինչ, չի կարող դա արտահայտել տրամաբանության միջոցով, այլ միայն սոցիալ-մշակութային մակարդակում» [6, 12]: Հետաքրքիր է, որ նա ստեղծագործական գործընթացի առարկա է (անփոփոխականի տարբերակ), մասնավորապես բանաստեղծի բանաստեղծական-գեղարվեստական ​​պոեմում Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմում `ի դեմս ժողովրդական աշուղական կերպարի անմահի» (Ս . Մելքոնյան) [4, 16]:  Վերջին երկու թեմաների նյութը ծավալուն է, այն կարող է ներկայացվել մեկ այլ հոդվածում: Այսպիսով, այս հոդվածում, որպես գրական վարկած, առաջարկում ենք ուսումնասիրել Թումանյանի ստեղծագործությունները դրանցում մշակութային և գրական հնագիտությունները պատկերելու տեսանկյունից:   Նման մոտեցումը նպաստում է գրողի տեղայնացման խորը խորությանը `փոխատեքստայնությանը վերաբերող թեմաները դարձնել ազգային և համընդհանուր մշակութային ժառանգություն, մատնանշել գրական հարաբերությունների արտահայտման տարբեր հնարավորություններ, դրանք գեղագիտական ​​քննարկել: Հարստությունը գաղափարապես հետևում է գրական տարբերակին: ։

Հոդվածում  կարևորել  ենք  Հ.  Թումանյանի  ստեղծագործության  ուսումնասիրության  բնագավառում  նոր  մոտեցումներ  հանդես  բերելու  անհրաժեշտությունը։
   Այս    նպատակով  ներկայացրել  ենք  արքետիպի  մեջ  տեսության  արտահայտված  և  վերլուծաբար  զարգացրել  ենք  գրականագիտական  հետևյալ  վարկածը,  այն  է՝  Հ.  Թումանյանի  ստեղծագործություններում  բացահայտել  մշակութային-գրական արքետիպերի պատկերման ինքնատիպությունը,  մատնանշել  դրանց  արժեբանական,  ճանաչողական,  գեղագիտական  նշանակությունը,  առնչությունները  համամարդկային  մշակութային  ժառանգության հետ։
