ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ. ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍԱԿԱՆ ԱՂԵՐՍՆԵՐ 20-ՐԴ ԴԱՐԱՍԿԶԲԻՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԵՏ1985  թ.  ԽՄԿԿ  կենտկոմի  քարտուղար  դարձավ  Միխայիլ  Գորբաչովը։
 Նրա կողմից հռչակած «Վերակառուցման» և «Հրապարակայնության» քաղաքականությունն  անհետևանք  չմնաց  միութենական  հանրապետությունների,այդ  թվում`  Ադրբեջանի  համար։
   Ադրբեջանում  «Վերակառուցման»  քաղաքականության ազդեցությունը և հաջորդող զարգացումները սերտորեն կապվածեն  ադրբեջանական  ազգայնական  գաղափարախոսության  հիմքերի  և  ազգային  տեսական  հայեցակարգերի  փոխակերպումների  մի  շարք  առանձնահատկությունների հետ։
 Ադրբեջանցիների  էթնիկ  ինքնության  ձևավորման  գործընթացը  սկիզբ  էառել ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում բնակվող կովկասյան թաթարների շրջանում 20-րդ դարի սկզբին1։
  Այդ գործում մեծ է ցարական Ռուսաստանի վա1 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի ցարական վիճակագրական տեղեկագրերում, ինչպեսնաև  ռուս  հեղինակների  աշխատություններում  ներկայիս  Ադրբեջանի  Հանրապետության  տարածքում  բնակվող  թյուրքալեզու  մահմեդականների  համար  գործածվում  էին  գերազանցապես«թաթար» կամ «կովկասյան թաթար» եզրույթները։
  Տե՛ս Первая всеобщая перепись населенияРождественская  ул.  √7,  1897,  http։
 //elib.shpl.ru/ru/nodes/15163-vyp-1-naselenie-gorodov-po12.04.2015։
 Տե՛ս նաև` Дубровина Н., История войны и владычества русских на Кавказе (том 1-ый, книга 21918 թ. Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության ի հայտ գալուց հետո շրջանառությանմեջ  մտավ  «թուրք»  եզրույթը`  խորհրդանշելով  այդ  տարածքում  ապրող  թյուրքալեզու  մահմեդականների  լեզվական  ինքնությունը  էթնիկության  հետ  նույնականացնելու  հնարավորությունը։
 Սրան  հակադրվում  էր  թյուրքալեզուների  կրոնական  ինքնությունը`  իսլամի  շիա  ուղղությունը,որը այդ ժամանակաշրջանում քաղաքական և մշակութային հակասություններ ուներ սուննիզմի,ուրեմն  նաև  օսմանյան  թուրքիզմի  հետ,  նաև  կրոնական  ընդհանրություն  Իրանի  շիիզմի  հետ։
 Այսրկովկասի  թյուրքալեզու  մահմեդականների  «թուրքական»  էթնիկական  ինքնության  ընտրության  հարցում  որոշակի  դերակատարում  է  ունեցել  նաև  Վ.  Լենին-Մ.  Քեմալ  ռուս-թուրքականդաշինքը,  որով  մասնավոր  պայմանավորվածություններ  էին  ձեռք  բերվել  նաև  Ադրբեջանի  մասով։
   Սակայն  20-րդ  դարի  30-ական  թվականներին  ԽՍՀՄ  քաղաքական  իշխանություններըբարձրացնում են Ադրբեջանի թյուրքալեզուների էթնիկական ինքնության առանձնահատկությանընդգծման  հարցը։
   1937  թ.  մարդահամարի  հարցումներից  սկսած՝  կիրառության  մեջ  դրվեց«ադրբեջանցին»` Ադրբեջանի տարածքում բնակվողների անվանումից աստիճանաբար վերածվելով  էթնիկ  պատկանելություն  արտահայտող  եզրույթի։
   Տե՛ս  Özcelik  Y.,  The  Development  and9 (2013), p. 27։
  Նշված հանգամանքները հաշվի առնելով` սույն հոդվածի շրջանակներում 20-րդրած  քաղաքականության  նշանակությունը։
   Ըստ  ամերիկացի  հեղինակ  ՄայքլՔրոյսանտի` «19-րդ դարի վերջին Ռուսական կայսրության տնտեսական զարգացումները  հանգեցրին  հայերի  և  ադրբեջանցիների  միջև  սոցիալական  շերտավորման խորացմանը. վերջիններս գերազանցապես աղքատ էին, ոչ արհեստավարժ և ներգրավված էին հիմնականում գյուղատնտեսական աշխատանքներում,  մինչդեռ  հայերը  քաղաքաբնակ  էին  և  որպես  ձեռնարկատերեր  ու  առևտրականներ՝  զբաղեցնում  էին  եկամտաբեր  պաշտոններ։
   Այս  իրողությունները  նպաստում  էին  ադրբեջանցիների  շրջանում  կենցաղային  մակարդակումհակահայկական տրամադրությունների առաջացմանը։
  Իսկ ադրբեջանցիներիկրթված խավի շրջանում պանթուրքիզմի աճը այդ տրամադրություններին հաղորդում էր ինտելեկտուալ հիմք»2։
 Մի  կողմից  նավթարդյունաբերության  զարգացման,  սոցիալ-տնտեսականանհավասարության  խորացման,  մյուս  կողմից`  ռուսական  վարչակարգի  վարած քաղաքականության հետևանքով3 1905-1906 թվականներին տեղի ունեցած հայ-թաթարական բախումների ժամանակ էլ առաջին անգամ թաթարների շրջանում դրսևորվում են հակահայկական տրամադրությունները։
 Չեխ պատմաբան Միրոսլավ Հրոչը նշում է` էթնիկ կամ ազգային առումովլուրջ սոցիալական հակամարտության առկայությունը կանխորոշիչ է ազգայինգաղափարախոսությունների  քարոզչության  և  դրա`  զանգվածային  շարժումդառնալու  գործում,  ինչը  շատ  ընդգծված  դրսևորվեց  Կովկասում  1905-09  և1917-1921 թվականներին, այդ թվում` հայ-թաթարական արյունալից բախումդարասկզբի  իրողություններին  անդրադառնալիս  մենք  կիրառելի  ենք  համարում  «կովկասյանթաթար» եզրույթը, սակայն անփոփոխ ենք թողնում մեր կողմից հղվող որոշ հեղինակների գործած «ադրբեջանցի» անվանումը։
 2 Croissant M., The Armenia-Azerbaijan conflict։
  Causes and implications, London, 1998, p. 8. 3  Ցարական  Ռուսաստանը  մտադիր  էր  հասնել  Այսրկովկասի  ամբողջական  ռուսականացմանըթե՛ մշակութային, թե՛ տնտեսական և թե՛ քաղաքական առումներով։
  Այդ ճանապարհին հնարավոր չէր հաշվի չառնել արդեն կայացած հայկական մտավորականության գործոնը, ուստի 20-րդդարի  սկզբին  ցարական  իշխանության  գաղութատիրական  քաղաքականության  ծավալմանը  ևռուսական ազդեցության ուժեղացմանը խոչընդոտող հնարավոր հեղափոխական շարժումներիցխուսափելու  նպատակով  գործի  դրվեց  ազգամիջյան  բախումների  հրահրման  քաղաքականությունը։
  Հայերի և վրացիների պարագայում մեծ դեր էին խաղում մշակութային, կրոնական ընդհանրությունները և դարերի ընթացքում առկա շփումները։
  Ուստի ռուսների` վրացիներին հայկական  կապիտալով  և  հարստություններով  շահագրգռելու  փորձերը  հաջողություն  չբերեցին։
   Այդառումով առավել նպատակահարմար էր հայերի դեմ հրահրել Այսրկովկասում բնակություն հաստատած մահմեդականություն դավանող կովկասյան թաթարներին։
  1896 թ. Կովկասի հարցերովկառավարչապետ  նշանակված  Գրիգորի  Գոլիցինը  քայլեր  ձեռնարկեց  մահմեդականների  դերըկայսրությունում ուժեղացնելու և հայերին թուլացնելու ուղղությամբ։
  Օրինակ՝ քաղաքացիականծառայության ոլորտում պաշտոնների 50-90  %-ը զբաղեցնող հայերի թիվը կտրուկ կրճատելուցհետո  նա  այդ  պաշտոնները  հանձնեց  մահմեդականներին։
   Գոլիցինի  քաղաքականությունը  շարունակեց Բաքվի նահանգապետ Միխայիլ Նակաշիձեն։
  1905 թ. հունվարին նա թույլ տվեց մահմեդականներին մեծ քանակությամբ զենք ձեռք բերել։
  Այդ զենքը գործադրվեց հայ-թաթարականբախումների  ժամանակ։
   Տե՛ս  Swietochowski  T.,  Russian-Azerbaijan  1905-1906։
   The  Shaping  ofNational Identity in a Muslim Community, London, 2004, pp. 40-41։
 ների  ժամանակ4։
   Լեհ  պատմաբան  Թադեուշ  Սվիտոխովսկին  ընդգծել  է.  «Առաջին  անգամ  «hայ-թաթարական  պատերազմը»  նպաստեց  մուսուլմաններիմիասնության ձևավորմանը հանուն մի նպատակի, որը գերազանցում էր տեղական  կամ  կրոնական  կապվածությունը,  և  այսուհետ  այս  բաժանումներըդադարեցին լուրջ խոչընդոտ լինել քաղաքական գործողության համար։
  Միասնության  խորհրդանիշը  դեռևս  մարգարեի  կանաչ  դրոշն  էր,  բայց  կրոնականբողոքը հիմնականում ուներ մուսուլման բնակչությանը էթնիկ կոնֆլիկտի համար  մոբիլիզացնելու  գործառույթ։
   Թեև  կարգախոսն  էր  «մահ  անհավատներին», սակայն դա գերազանցապես ուղղված էր հայերի դեմ` բացառելով բռնության  կիրառումը  ռուսների,  վրացիների  և  այլ  քրիստոնյա  ազգերի  նկատմամբ»5։
   Հայ-թաթարական  հակամարտությունը  վերածվեց  բազմակողմանիխնդրի. կրոնամշակութային ուղղվածությանը զուգահեռ այն ներառեց այնպիսի  գործոններ,  ինչպիսիք  են  անզիջում  պայքարի  վրա  հիմնված  ադրբեջանական նորաթուխ բուրժուազիայի դժգոհությունը, մասնագիտական հմտություններից  զուրկ  թաթարների  և  հայ  գործարարների  ու  առևտրականների  միջևշահերի բախումը, ինչպես նաև գերազանցապես գյուղաբնակ մահմեդականների ատելությունը քաղաքաբնակ հայերի նկատմամբ6։
 Զուգահեռաբար  20-րդ  դարասկզբին  ասպարեզում  են  հայտնվում  «ադրբեջանական» ազգայնականության «նախահայրերը», որոնք կարևոր դերակատարություն ունեցան կովկասյան թաթարների շրջանում սկսված խմորումներըքաղաքական ուղով տանելու հարցում։
  Նրանց շարքում էին Ալի բեյ Հուսեյնզադեն, Ահմեդ բեյ Աղաօղլուն, Ալիմարդան բեյ Թոփչիբաշևը և Մամեդ Էմին Ռասուլզադեն7։
  Հատկանշական է, որ իրենց գործունեության սկզբում նրանք գաղափարախոսական  առումով  ավելի  հակված  էին  մեծ  դեր  և  նշանակությունտալու կրոնին` իսլամին։
  1905-1907 թթ. հեղափոխական շարժումների ժամանակ ի հայտ եկած ադրբեջանական քաղաքական կազմակերպությունները ոչթե խնդիր էին դնում պայքարելու ադրբեջանցիների` որպես ինքնաբավ էթնիկ4 Հղումն ըստ Shissler H., Between Two Empires, Ahmet Ağaolu and The New Turkey, I. B. Tauris,London, 2002, p. 11։
 5 Swietochowski T., նշվ. աշխ., էջ 42։
 6 Swietochowski T., նշվ. աշխ., էջ 39։
 7  Այս  ժամանակաշրջանը  նշանավորվում  է  Կովկասի  մահմեդականների  հանդեպ  իրանականազդեցության թուլացմամբ և թուրքական ազդեցության ուժեղացմամբ, որը հատկապես արտահայտվեց հրատարակվող մամուլի տեսքով։
  Այսպես՝ «Իրշադ», «Հայաթ» թերթերը (1905-1906) և«Ֆույուզաթ»  ամսագիրը  (1906-1907)  հրապարակվում  էին  օսմանյան  լեզվի  ստամբուլյան  բարբառով,  ինչը  մեծ  դեր  խաղաց  Թուրքիայի  ազդեցության  մեծացման  և  Կովկասի  թյուրքախոսմահմեդականների շրջանում համաթուրքական ինքնության ձևավորման գործընթացում։
  Մամուլի  միջոցով  «milliyətçilik»  («ազգայնականություն»)  եզրույթը,  ավելի  ճիշտ՝  «նացիոնալիզմ»  փոխառված  բառը  մտավ  կիրառության  մեջ,  և  թերթերը  սկսեցին  իրենց  ընթերցողներին  կոչել  ոչմիայն  մահմեդականներ,  այլ  նաև  Կովկասի  թուրքեր  կամ  պարզապես  թուրքեր։
   Մանրամասնտես` Swietochowski T., նշվ. աշխ., էջ 56-63։
 ամբողջության ազգային իրավունքների համար, այլ Կովկասի բոլոր մահմեդականների  իրավունքների  համար8,  ինչը  բնական  էր,  քանի  որ  «ադրբեջանցի»էթնոս գոյություն չուներ։
  Ուստի այս փուլում կովկասյան թաթարների ինքնությունը հիմնված չէր ազգային էթնիկ գիտակցության վրա, այն կառուցվում էրկրոնական և տարածաշրջանային պատկանելության շուրջ, այդ իսկ պատճառով բնական և բացատրելի էին կրոնի շուրջ համախմբման փորձերը։
  Այս գործընթացները  նշանավորվում  են  մշակութային  վերելքով  թատրոնի,  լրագրության և այլ ոլորտներում9։
  Միաժամանակ հատկանշական է, որ մահմեդականության մշակութային իրավունքները քննարկվում էին բացառապես թյուրքալեզուների` կովկասյան թաթարների համար. այս խոսույթի (դիսկուրսի) մաս չէին կազմում մահմեդական կովկասալեզու լեզգիները, ավարները և այլ խմբեր։
 Կրոնական  ընկալումների  հիման  վրա  տարանջատված  էին  նաև  շիաները  ևսուննիները, ընդ որում՝ շիաները գլխավորապես թյուրքալեզու էին՝ բացառությամբ  իրանալեզու  թաթերի  և  թալիշների,  իսկ  սուննիները  կովկասալեզումահմեդականներն էին (լեզգիներ, ավարներ, ցախուրներ և այլն)։
 1905-1907  թթ.  ռուսական  հեղափոխության  ժամանակաշրջանում  կովկասյան  թաթարների  շրջանում  ի  հայտ  եկած  քաղաքական  կազմակերպությունների  ծրագրային  դրույթներում  (դրանցից  էին  «Հեյրաթը»,  «Դիֆային»  ևայլն) շարունակվում էր մեծ տեղ տրվել իսլամի գաղափարներին, միևնույն ժամանակ սկսեց էական գործոն դառնալ հայերի դեմ պայքարը։
  Դա հատկապեսսուր դրսևորվեց հայ-թաթարական բախումներից հետո10։
 9  Օրինակ՝  1908  թ.  առաջին  անգամ  բեմադրվել  է  «Լեյլա  և  Մաջմուն»  պիեսը։
   Մանրամասնտե՛ս Swietochowski T., նշվ. աշխ., էջ 56։
  Ուշագրավ է, որ 1911 թ.-ին Բաքվում լույս տեսնող«Баку»  թերթում,  որտեղ  ներկայացվում  էր  բաքվաբնակների  կյանքը,  կար  երկու  հստակբաժանում` «Армянская жизнь» և «Мусульманская жизнь»։
  Տե՛ս Баку, 1911, воскресенье, 9ого января; Вторникь, 24-ого января; Среда, 9-ого февраля և այլն։
  Այսինքն` այստեղ ևս որևէխոսք չկար «ադրբեջանցիների» մասին։
 10 Ի հայտ եկած կազմակերպություններից ամենաազդեցիկը «Դիֆայի» («Կովկասի համամուսուլմանական պաշտպանական կոմիտե») կոչվող գաղտնի խմբավորումն էր, որն «ինքնապաշտպանական» մահմեդական կազմակերպություն էր և ըստ Շիսլերի` Կովկասում ներկայանում էր որպես  Հայ  Հեղափոխական  Դաշնակցություն  կուսակցության  հակակշիռ։
   Տե՛ս  Shissler  H.,  նշվ.աշխ., էջ 127։
  Կազմակերպության խնդիրներից էր մահմեդական բնակչության համար վտանգավոր համարվող և հայանպաստ դիրքորոշման մեջ կասկածվող անձանց ահաբեկչության թիրախդարձնելը։
   Տե՛ս  Əzizov  Е.,  Difai,  XX  əsrin  əvvəllərində  erməni-azərbaycanlı  münaqişəsinin  ilkin  tarixişərtləri  və  səbəbləri,  Bakı-2009,  էջ  93։
   Ուշագրավ  է,  որ  կուսակցությունը  նաև  Ղարաբաղի  հետկապված որոշում էր ընդունել. ծրագրված էր բաքվեցի կապիտալիստների` Թաղիևների և Ասադուլաևների օգնությամբ հայերից գնել իշխան Ուցմիևների` Աղդամի մոտակայքում գտնող կալվածքները,  ինչպես  նաև  Աղդամից  Խոջալուի  կայարան  ընկած  բոլոր  հողատարածքները`  «բնակեցնելով բացառապես մահմեդականներով, հարկադրել շուշեցիներին բնակվել հենց Շուշիում ևընդհանրապես Ղարաբաղը դարձնել մահմեդական նահանգ»։
  Տե՛ս Багирова И., Политическиепартии и организации Азербайджана в начале века։
  1900-1917, Баку, “Елм”, 1997, էջ 91։
 Նշված  իրողությունները  հաշվի  առնելով`  կարելի  է  պնդել,  որ  20-րդ  դարասկզբին կովկասյան թաթարների շրջանում սկսում են ի հայտ գալ ազգայինինքնության  ձևավորման  առաջին  տարրերը։
   Այդ  գործընթացում  մեծ  էր  հայթաթարական բախումների նշանակությունը, որոնք յուրօրինակ «կատալիզատորի» դեր խաղացին կովկասյան թաթարների շրջանում ազգայնական գաղափարախոսության վերելքի գործում։
  Քաղաքական տարբեր նորաթուխ կազմակերպությունների կողմից Այսրկովկասի բոլոր մահմեդականներին միավորելուև կրոնը որպես հիմք օգտագործելու պանիսլամիստական գաղափարախոսական նպատակներ հետապնդող փորձերն առանձնակի հաջողությունների չհասան,  ուստի  քայլ  առ  քայլ  ազգային  գաղափարախոսական  շարժման  մեջ  սկսեց մեծ դեր խաղալ թյուրքականությունը։
  Դա պայմանավորված էր մի կողմիցտարածաշրջանում  Թուրքիայի  ազդեցության  ուժեղացմամբ,  մյուս  կողմից`թաթարական  մտավորականության`  թյուրքական  գաղափարախոսության  ուժեղ ներգործության տակ լինելու հանգամանքով։
  Արդյունքում թյուրքականությունը սկսեց որոշիչ ազդեցություն ունենալ կովկասյան թաթարների շրջանումսկիզբ  առած  ազգայնական  շարժումների  գաղափարախոսությունների  ձևավորման հետագա գործընթացում։
 Ադրբեջանի  հասարակական-քաղաքական  կյանքում  հայտնվում  են  «ումմայից»  «ազգին»,  իսլամականությունից  թյուրքականությանն  անցնելու  առաջին նախանշանները11։
  Այս գործընթացում մեծ է Ադրբեջանի ԴեմոկրատականՀանրապետության (1918-1920 թթ.) հիմնադիր Մամեդ Էմին Ռասուլզադեի և1913 թ.-ից նրա գլխավորած «Մուսավաթ» կուսակցության դերը։
  Դեռևս 1911թ. ստեղծված կուսակցության գաղափարախոսական հիմքում սկզբնական շրջանում ևս ընկած էր իսլամականությունը, սակայն աստիճանաբար այն իր տեղը  զիջեց  թյուրքականությանը։
   1917  թ.  փետրվարի  նախօրեին  գրած  իր  աշխատություններում  Ռասուլզադեն  «Մուսավաթ»-ի  գաղափարախոսությանհիմքում դրեց ազգայինը, ինչն էլ, ի վերջո, նպաստեց կուսակցության` իսլամական միության հայեցակարգից անցում կատարելու ադրբեջանցիների և թյուրքմյուս  ժողովուրդների  իրավունքների  համար  պայքարին12։
   «Մուսավաթ»  կուսակցության նշանաբանն էր՝ «թուրքացում, իսլամացում, արդիականացում»13։
 Այս գործընթացները պայմանավորեցին նաև պետության անվանման ընտրությունը։
  Ռասուլզադեն, խոսելով 1918-1920 թթ. Ադրբեջանի ԴեմոկրատականՀանրապետության  ձևավորման  մասին,  նշել  է. ««Ադրբեջան»  անվանումը  մի11  Балаев  А.,  Азербайджанская  нация։
   основные  этапы  становление  на  рубеже  XIX-XX  вв.,անգամից  չի  ընտրվել  որպես  երիտասարդ  հանրապետության  անվանում։
 Դրան  նախորդել  են  քննարկումներ,  որոնց  ժամանակ,  «Ադրբեջանից»  բացիքննարկվել  է  նաև  «Թուրքիա»  անվանելու  տարբերակը,  քանի  որ  ԹուրքիայիՀանրապետությունը դեռևս գոյություն չուներ (հարևան երկիրը պաշտոնապեսկոչվում էր Օսմանյան կայսրություն)»14։
  Ի վերջո, հաստատվում է «Ադրբեջան»անվանումը, քանի որ, ըստ Ռասուլզադեի, «Ադրբեջանը» վերաբերում էր Ադրբեջանի  թուրքերին`  որպես  էթնանվանում15։
   Առաջին  հանրապետության  անվանումը Ադրբեջան էր, մինչդեռ ազգի անվանումը թուրք էր, և լեզուն էլ թուրքերենն էր16։
  Հատկանշական է, որ նորաստեղծ հանրապետության Ադրբեջանանվանակոչումը  դժգոհություններ  առաջացրեց  թե՛  երկրի  ներսում,  թե՛  դրանից  դուրս17։
   Մասնավորապես  թուրքական  բուրժուազիան  դեմ  էր  նման  անվանակոչմանը,  նրանք  առաջարկում  էին  անվանել  Հարավային  ԿովկասիԹուրքական Հանրապետություն18։
 Այսպիսով՝  դարասկզբին  կովկասյան  թաթարների  շրջանում  սկսված  ազգայնական  շարժումները,  էթնիկ  համախմբման  միտումները,  զուգադրվելով1917 թ. Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո տարածաշրջանում ստեղծված քաղաքական իրավիճակին, մասնավորապես` թուրքական ազդեցությանաճին,  պայմանավորեցին  1918-1920  թթ.  Ադրբեջանի  Դեմոկրատական  Հանրապետության ի հայտ գալը19։
 14 Özcelik Y., նշվ. աշխ., էջ 28։
 15 Նույն տեղում։
 16 Ələkbərov F., Biz kimin varislik։
  Milli Azərbaycanın, yoxsa Sovet Azərbaycanın?,http։
 //modern.az/articles/21059/1/, 4.05.2012. 17 Նշենք, որ «Ադրբեջան» կամ «Ազարբայջան» անվանումը ծագում է Ատրպատական կոչվող տարածքի անվանումից։
  Այսրկովկասի հյուսիսարևելյան հատվածին տրված Ադրբեջան անվանումըչէր համապատասխանում պատմական և աշխարհագրական ավանդույթներին. պատմականորենԱդրբեջան է կոչվել Արաքսից հարավ և Վանա լճից արևելք ընկած տարածքը` Թավրիզ կենտրոնով։
   Տարբեր  ժողովուրդներ  «Այսրկովկասյան  Ադրբեջանի»  առանձին  հատվածներին  տարբերանվանումներ  են  տվել`  Փայտկարան,  Աղվանք-Ալբանիա,  Սյունիք,  Սակասեն,  Րան,  Շիրվան,Գանձակ  և  այլն,  քանի  որ  այդ  տարածքի  համար  ընդհանուր  անվանում  չի  եղել։
   Տե՛ս  Всероснальностей (1923 г.), Современный Азербайджан, ст. 167. Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության  հռչակումը  մեծ  դժգոհություն  առաջ  բերեց  Իրանում,  որտեղ  Առանի  և  Շիրվանի«Ադրբեջան»  անվանակոչումը  դիտվում  էր  որպես  Իրանի  Ատրպատական  նահանգի  հանդեպտարածքային  հավակնությունների  ակնհայտ  դրսևորում։
   Առաջարկ  եղավ  անգամ  Ատրպատական նահանգը վերանվանել Ազադիստան, սակայն, դա չընդունվեց։
  Մանրամասն տե՛ս Реза Э.,http։
 //modern.az/articles/22735/1/, 18.09.2012.19  ԱԴՀ  ձևավորման  առանձնահատկությունների  մասին  մանրամասն  տե՛ս  Հայրապետյան  Տ.,Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետություն. պատմական անհրաժեշտությո՞ւն, թե՞ հաջողված  դիվանագիտություն,  «ԵՊՀ  հիմնադրման  90-ամյակին  նվիրված  հոբելյանական  գիտականնստաշրջանի հոդվածների ժողովածու», ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2010, էջ 261-268։
 Խորհրդային  շրջանում  «ադրբեջանցի»  եզրույթի`  որպես  էթնանվանմանկիրառմանն ուղղված գործուն քայլերը որոշիչ նշանակություն ունեցան «ադրբեջանական»  ինքնագիտակցության  ձևավորման  գործընթացում`  ստեղծելովգաղափարական հիմք թյուրքականությունից ադրբեջանականությանը անցնելու համար։
  Եթե Խորհրդային Միության ձևավորման առաջին տարիներին ադրբեջանցիների անձնական փաստաթղթերում ազգության համար կիրառվումէր «թուրք» եզրույթը, ապա 1937 թ. դրան փոխարինեց «ադրբեջանցին»20։
  Ազգության և լեզվի իմաստով «Ադրբեջան» անվանումը սկսեց կիրառվել խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, և միայն 1937 թ. այն ստացավ պաշտոնական կարգավիճակ, իսկ «թուրք» եզրույթն արգելվեց21։
  Խորհրդային ժամանակաշրջանում  ադրբեջանցի  պատմաբանների  կողմից  շրջանառության  մեջդրվեցին  ադրբեջանցիների  ծագման  վերաբերյալ  մի  շարք,  հաճախ  միմյանցհակասող  տեսություններ,  որոնցից  կարելի  է  առանձնացնել  երեք  հիմնականները`  դրանք  պայմանականորեն  անվանելով  աղվանական,  իրանական  ևթյուրքական ծագումնաբանական տեսություններ22։
 Խորհրդային տարիներին կոմունիստական վարչակարգի ազգային քաղաքականությունը փաստացիորեն ուղղված էր մի կողմից ադրբեջանցիների էթնիկ  ինքնագիտակցության  ձևավորմանը,  մյուս  կողմից`  տարածաշրջանումնրանց  «բնիկության»  ապացուցմանը։
   Ինչպես  նշում  է  ամերիկահայ  պատմաբան  Ռոնալդ  Սունին,  «Խորհրդային  Միությունը  դարձավ  նոր  ազգերի  կերտման  ինկուբատոր»23,  որը  հստակորեն  դրսևորվեց  «ադրբեջանցիների»  դեպքում։
 Այսպիսով՝ 20-րդ դարի սկզբին սկսում են ձևավորվել կովկասյան թաթարների,  ներկայիս  ադրբեջանցիների  ազգային  ինքնության  առաջին  տարրերը։
 Նոր ձևավորվող ազգային գաղափարախոսությունների հիմքում դրվում է իսլամականությունը,  որը  հետագայում  փոխարինվում  է  թյուրքականությամբ։
 Էթնիկ համախմբման կարևոր գործոն է դառնում ընդհանուր թշնամու, տվյալդեպքում` հայերի դեմ պայքարելու գաղափարը։
  Ազգայնական գաղափարախոսության այս առանձնահատկությունները դրսևորվեցին նաև հետագայում` վերակառուցման  տարիներին`  ղարաբաղյան  հիմնախնդրի  վերաբացման,  ազ20 Özcelik Y., նշվ. աշխ., 29.21 Ələkbərov F., Biz kimin varislik։
  Milli Azərbaycanın, yoxsa Sovet Azərbaycanın?, 11.02.2012,http։
 //modern.az/articles/21059/1/, 4.05.2013. 22  Այդ  տեսությունների  վերաբերյալ  մանրամասն  տե՛ս  Հայրապետյան  Տ.,  Ադրբեջանական  ծագումնաբանական  հիմնական  տեսությունների  որոշ  առանձնահատկություններ,  «ՄերձավորԱրևելք.  Պատմություն,  քաղաքականություն,  մշակույթ»,  հոդվածների  ժողովածու,  պրակ  VIII,ԳԱԱ ԱԻ, Երևան, 2012, էջ 212-224։
 23 Հղումն ըստ Չեթերյանի։
  Տես` Cheterian V., War and Peace in the Caucasus։
  Ethnic Conflict andthe New Geopolitics, Columbia University Press, New York, p. 45։
 գային  ինքնության  վերելքի,  ազգայնական  գաղափարախոսությունների  վերածնման և հակակոմունիստական ուժերի ի հայտ գալու գործընթացում։
 Տաթևիկ ՀայրապետյանԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ.ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍԱԿԱՆ ԱՂԵՐՍՆԵՐ 20-ՐԴ ԴԱՐԱՍԿԶԲԻ ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԵՏԲանալի բառեր` Ադրբեջան, կովկասյան թաթարներ, ազգայնականություն, իսլամականություն, թյուրքականություն, ադրբեջանականություն, էթնանվանում, հայթաթարական բախումներ, Մամեդ Էմին ՌասուլզադենԱմփոփում։

Սույն հոդվածի նպատակն է ցույց տալ 1980-ականներին Ադրբեջանում սկիզբ  առած  ազգայնականության  աղերսները  20-րդ  դարասկզբին  կովկասյան  թաթարների  շրջանում  ծավալված  գաղափարախոսական  շարժումների  հետ։
   Ցույց  է  տրվում,  որ  1980-ականների  վերջին  և  1990-ականների  սկզբին  Ադրբեջանում  սկիզբ  առած  հակահայկական  ազգայնամոլական  դրսևորումների  արմատները  գալիս են կովկասյան թաթարների շրջանում հայերի հանդեպ սերմանվող ատելությունից։
   Այսպիսով՝  հակահայկականությունը  դառնում  է  ադրբեջանցիների  շրջանում ձևավորվող էթնիկ ինքնության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը։
