Տնտեսավարման շուկայական պայմանների կատարելագործմանը համընթաց հայաստանյան ընկերություններն անհրաժեշտություն են ունենում ներդնելու դրանց մրցունակության բարձրացմանն ուղղված կառավարման ժամանակակից  մեթոդներ  և  մոդելներ։
   Ընկերությունների  երկարաժամկետ  նպատակների իրագործման և կայուն զարգացման համար առանձնահատուկ նշանակություն  ունի  ներդրումային  գործունեության  կառավարման  արդյունավետությունը։
   Գործնականում  ներդրումային  որոշումների  կայացման  ծայրահեղբարդությունը, որը պայմանավորված է կապիտալի օգտագործման երկարատևժամկետով,  ներդրումային  նախագծերի  արդյունքների  անորոշության  բարձրաստիճանով և ներդրումային գործընթացների համալիր բնույթով, առանձնակիսրությամբ  է  դնում  ընկերության  սահմանափակ  ֆինանսական,  մարդկային  ևնյութական  ռեսուրսների  օգտագործման  արդյունավետության  մաքսիմալացմանն  ուղղված  ներդրումային  նախագծերի  կառավարման  ամբողջական  համակարգի  մշակման  անհրաժեշտության  հարցը։
   Կապիտալի  ներդրման  ցանկացած  որոշում  ուղեկցվում  է  անորոշությամբ։
   Նման  պայմաններում  առանձնահատուկ  կարևորություն  է  ձեռք  բերում  ներդրումային  գրավչության  կանոնավոր  հետազոտությունների  իրականացումը։
   Ներդրումային  գրավչությանքանակական արտահայտությունն են տնտեսության մեջ ներդրված միջոցներիկորստի  հավանականությունն  արտահայտող  ներդրումային  ռիսկերը,  որոնքառաջանում  են  սոցիալական,  քաղաքական  և  տնտեսական  բազմաթիվ  պատճառներով։
  Միայն ռիսկերի ընդհանուր գնահատման արդյունքում է հնարավորդառնում գնահատել ներդրումային նախագծի արդյունավետությունը։
 Տնտեսական  գործունեության  մեջ,  ռիսկի  հիմնախնդրի  հետ  կապված,անհրաժեշտ է նշել, որ այն օբյեկտիվ երևույթ է, այսինքն, եթե իրականացվում էորևէ  գործունեություն,  ապա  ռիսկն  անպայմանորեն  գոյություն  ունի`  անկախնրանից` հաշվի են առնում, թե անտեսում են այն {2}։
       Մենք առաջարկում ենք ռիսկի գնահատումներում օգտագործել ընդհանրական համալիր չափանիշ, որը կբնութագրի ներդրումային որոշման կենսագործման  արդյունքում  հնարավոր  կորուստների  մեծությունը։
   Չափանիշը  պայմանականորեն  կարելի  է  անվանել  ռիսկի  գին.    Գrisk=  {P,L}  որտեղ  L-ն  ներդրումային  որոշման  իրագործման  արդյունքում  հնարավոր  կորուստների  գումարնէ, P-ն անբարենպաստ ելքի (կորուստներ կրելու) հավանականությունն է։
         Ռիսկի  գնի  որոշման  համար  նպատակահարմար  է  օգտագործել  միայնայնպիսի  ցուցանիշներ,  որոնցում  հաշվի  են  առնվում  ինչպես  անբարեհաջողելքի հավանականությունը, այնպես էլ դրանից կորուստների մեծությունը։
  Որպես  այդպիսի  ցուցանիշներ՝  առաջարկում  ենք  օգտագործել  նախևառաջ  դիսպերսիան, ստանդարտ (միջին քառակուսային) շեղումը և վարիացիայի գործակիցը։
  Ըստ որում, այս ցուցանիշների հիման վրա իրականացված գնահատմանարդյունքների տնտեսագիտական մեկնաբանման և համեմատական վերլուծությունների  իրականացման  ընթացքում  ավելորդ  բարդությունների  չբախվելուհամար անհրաժեշտ է դրանք բերել դրամական չափողականության։
         Համաշխարհային  պրակտիկայում  կիրառվում  են  անորոշության  և  ռիսկիպայմաններում  ներդրումային  նախագծերի  կառավարման  արդյունավետության  գնահատման  բազմաթիվ  մեթոդներ,  որոնք  ենթադրում  են  երկու  հիմնական` քանակական և որակական մոտեցումների կիրառում։
        Որակական  մոտեցման  հիմնական  խնդիրը  դիտարկվող  ներդրումայիննախագծի  ռիսկերի  հնարավոր  տեսակների  բացահայտումն  է  և  նույնականացումը  (իդենտիֆիկացիան),  ինչպես  նաև`  ռիսկի՝  տվյալ  տեսակի  վրա  ազդողաղբյուրների ու գործոնների բացահայտումը և նկարագրությունը։
  Որակականմոտեցումը, որը թույլ չի տալիս որոշել ներդրումային նախագծի ռիսկի թվայինմեծությունը,  հիմք  է  հանդիսանում  քանակական  մեթոդների  օգնությամբ  հետագա հետազոտությունների համար։
 Ինչ  վերաբերում  է  ռիսկի  և  անորոշության  պայմաններում  ներդրումային նախագծերի արդյունավետության գնահատման  քանակական մեթոդներին, ապա դրանցից առավել տարածում ունեն՝1.  վիճակագրական մեթոդը,2.  զեղչադրույքի ռիսկով ճշգրտման մեթոդը,3.   հավաստի համարժեքների մեթոդը,4.  արդյունավետության չափանիշների զգայունության վերլուծության մեթոդը,5.  սցենարների մեթոդը։
          Ներդրումային նախագծերի ռիսկի գնահատման վիճակագրական մեթոդըհիմնված  է  վիճակագրական  չափանիշների  օգտագործման  վրա։
   Ըստ  որում,առավել  լայն  կիրառություն  ունեն  մաթեմատիկական  սպասումը,  դիսպերսիան, միջին քառակուսային շեղումը և վարիացիայի գործակիցը։
 Զեղչադրույքի  ռիսկով  ճշգրտման  մեթոդը  գործնականում  ամենապարզև առավել կիրառություն ունեցող մեթոդն է։
  Դրա հիմնական գաղափարը հանգում է ռիսկով ճշգրտված զեղչադրույքի օգտագործմամբ ներդրումային նախագծի իրականացման արդյունքում ակնկալվող դրամական հոսքի ընթացիկ արժեքի գնահատմանը {4}։
   Ըստ որում, զեղչադրույքի մեծության ճշգրտման նպատակով վերցվում  է դրա որոշակի հենքային մեծությունը, որը համարվում է ոչռիսկային  կամ  նվազագույն  ընդունելի  ռիսկայնությամբ,  որին  այնուհետև  գումարվում է ռիսկի դիմաց ակնկալվող պարգևավճար։
  Ինքնըստինքյան հասկանալի  է,  որ  բարձր  ռիսկայնությամբ  օժտված  նախագծերի  պարագայում  ռիսկիպարգևավճարը պետք է ևս բարձր լինի։
          Ինչպես արդեն նշեցինք, այս մեթոդի հիմնական առավելությունը անհրաժեշտ  հաշվարկների  իրականացման  պարզությունն  է։
   Դրա  հետ  միասին  մեթոդն ունի նաև լուրջ թերություններ, որոնք սահմանափակում են դրա կիրառելիության շրջանակները։
  Որպես թերություն կարելի է նշել այն, որ զեղչադրույքի  մեծության  ճշգրտման  նպատակով  դրամական  հոսքերի  ապագա  մեծությունները  բերվում  են  ժամանակի  ներկա  պահին  զեղչադրույքի  ավելի  բարձրարժեքի  կիրառմամբ,  ինչը,  սակայն,  ռիսկի  աստիճանի  վերաբերյալ  որևէտեղեկատվություն  չի  տալիս,  այսինքն՝  ներդրողի  համար այնքան  էլ պարզ  չէ,թե նախագծի արդյունավետությունն արտացոլող ցուցանիշները ինչպիսի հնարավոր շեղումներ կարող են արձանագրել։
  Բացի այդ, սույն մեթոդի կիրառմանպարագայում  նախագծի  ընթացիկ  արդյունավետության  հաշվարկման  ժամանակ  օգտագործվում  է  ռիսկայնությունն  արտացոլող  գործակցի  հաստատունմեծություն,  ինչը  թերևս  չի  կարելի  պատշաճ  համարել,  քանի  որ  շատ  նախագծերի համար բնութագրական է դրա իրագործման յուրաքանչյուր հաջորդ փուլում  ռիսկայնության  մակարդակի  աստիճանական  նվազման  երևույթը։
   Այլկերպ  ասած,  շահութաբեր  նախագծերը  որոնք  չեն  ենթադրում  ժամանակի  ընթացքում ռիսկի աճ, կարող են գնահատել ոչ ճիշտ կերպով, ինչը բնականաբարկհանգեցնի որոշումների կայացմանը։
 Ի վերջո, նախագծի արդյունավետությունը միայն մեկ ցուցանիշից` ռիսկով  ճշգրտման  տոկոսադրույքից  կախվածության  մեջ  դնելը  լրջորեն  սահմանափակում է մեծ թվով տարբերակների դիտարկման և մոդելավորման հնարավորությունները։
 Ի տարբերություն զեղչադրույքի ռիսկով ճշգրտման  մեթոդի՝ հավաստիհամարժեքների  մեթոդի  դեպքում  ճշգրտվում  է  ոչ  թե  զեղչադրույքը,  այլ  բունդրամական  հոսքերի  մեծությունը։
   Ճշգրտումն  իրականացվում  է  հավաստիության  գործակիցների  միջոցով`  նախագծի  իրագործման  յուրաքանչյուր  ժամանակահատվածի  համար։
   Հավաստիության  գործակիցներն  արտահայտում  ենոչ  ռիսկային  և  ռիսկային  դրամական  հոսքերի  հարաբերությունը։
   Դրանց  բանաձևն ունի հետևյալ ընդհանուր տեսքը.որտեղ CCFt նախագծի իրագործման  t-րդ ժամանակահատվածում ոչ ռիսկայինգործառնություններից  ակնկալվող  զուտ  դրամական  հոսքերի  մեծությունն  է,CFt t-րդ ժամանակահատվածում ակնկալվող զուտ դրամական հոսքերի մեծությունն է, at  հավաստիության գործակիցն է t-րդ ժամանակահատվածում։
           Չնայած  at  գործակիցների  հաշվարկման  արտաքուստ  թվացող  պարզությանը`  գործնականում դրանց  գնահատումը  այդքան էլ  հեշտ  խնդիր  չէ  {5}։
 Առավել հաճախ at մեծությունները դուրս են բերվում փորձագիտական գնահատումների մեթոդով, և այդ դեպքում դրանք արտացոլում են դրամական հոսքիայս  կամ  այն  բաղադրիչի  ստացման  հարցում  փորձագետների  վստահությանաստիճանը։
 at  գործակիցների  օգնությամբ  կարելի  է  ստանալ  ներդրումային  նախագծի  իրագործման  ամբողջ  ժամանակաշրջանի  ընթացքում  ակնկալվող  զուտդրամական հոսքերի ռիսկով ճշգրտված մեծությունը.որտեղ  CF  դրամական  հոսքն  է  t-րդ  ժամանակահատվածում,  T-ն  նախագծիտևողությունն է, I0 -ն սկզբնական ներդրումների մեծությունն է։
         Նախապատվությունը տրվում է այն նախագծին, որն ապահովում  հավաստիության գործակիցներով ճշգրտված ամենամեծ դրամական հոսքը։
        Պետք է փաստել, որ այս մեթոդը ևս զերծ չէ թերություններից։
  Դրանց թվումկարելի  է  նշել  նախագծի  իրագործման  յուրաքանչյուր  փուլին  բնորոշ  ռիսկայնությանը լիարժեքորեն համապատասխանող հավաստիության գործակիցներիհաշվարկման  բարդությունը,  ինչպես  նաև  փոփոխականների  հավանակայինբաշխումների վերլուծության անհնարինությունը։
        Ցուցանիշների զգայունության վերլուծության մեթոդը բավականաչափ լայնկիրառություն ունի ֆինանսական կառավարման մեջ։
  Ընդհանուր դեպքում այնհանգում  է  բաղադրիչ  ցուցանիշների    փոփոխության  նկատմամբ  ընդհանրական  ցուցանիշի  զգայունության  վերլուծությանը։
   Այսինքն`  փորձ  է  արվումգնահատել,  թե  ելքային  փոփոխականը  ինչպիսի  տատանումներ  է  արձանագրում մուտքային փոփոխականների  տատանումների դեպքում։
 Ի վերջո, ընտրվում է այն նախագիծը, որի արդյունավետության ցուցանիշն  արձանագրում  է  նվազագույն  տատանումներ,  ինչը  դիտվում  է  որպեսնվազագույն ռիսկայնության վկայություն։
 Այս մեթոդի գլխավոր թերությունն այն է, որ դրա միջոցով հնարավոր էգնահատել  արդյունքային  ցուցանիշի  վրա  մուտքային  փոփոխականների  տատանումների ազդեցությունն առանձին-առանձին, այսինքն՝ յուրաքանչյուր փոփոխական դիտարկվում է մյուսներից մեկուսացված։
 Սցենարների  մեթոդը  թույլ  է  տալիս  արդյունքային  ցուցանիշի  զգայունության  հետազոտությունը  համակցել  դրա  շեղումների  հավանակային  գնահատականների վերլուծությանը։
 Այս  դեպքում  նվազագույն  ռիսկային են համարվում  փոքրագույն  միջինստանդարտ  շեղումն  ու  վարիացիայի  գործակիցն  ունեցող  ներդրումային  նախագիծը։
 Եթե սցենարում ներառված այս կամ այն իրավիճակի ստեղծման հավանականությունները  հայտնի  են,  ապա  նախագծի  սպասվելիք  ինտեգրալայինարդյունքը կարելի է գնահատել մաթեմատիկական սպասման միջոցով.որտեղ  NPVi–ն  ինտեգրալային  արդյունքն  է,  i-րդ  սցենարի  իրագործմանդեպքում pi-ն i-րդ  սցենարի իրագործման հավանականությունն է։
 Ամբողջ  նախագծի  ռիսկը  գնահատվում  է  բացասական  NPV-ով  սցենարներիհավանականությունների հանրագումարի միջոցով.Այս  նշանակումների  ժամանակ  նախագծի  անարդյունավետ  ելքի  դեպքումկորստի միջին մեծությունը կգնահատվի հետևյալ կերպ.Ընդհանուր  առմամբ  ներկայացված  մեթոդը  թույլ  է  տալիս  ստանալնախագծերի իրագործման առանձին տարբերակների ամբողջական պատկերը և  տեղեկատվություն  է  տրամադրում  դրանց  արդյունքային  ցուցանիշներիզգայունության և հնարավոր տատանումների վերաբերյալ։
 Բացի  նշվածներից,  ներդրումային  նախագծի  ռիսկերի  գնահատմանմեթոդների  շարքում  կարելի  է  նշել  այնպիսի  ոչ  պակաս  ճշգրիտ  մեթոդներ,ինչպիսիք են խաղերի տեսության մեթոդները, իմիտացիոն մոդելավորումը, ոչհստակ բազմությունների տեսության վրա հիմնված մեթոդները։
  Ներդրումային նախագծի  արդյունավետության գնահատումը հանգումէ  բացարձակ  և  հարաբերական  առումներով  դրա  եկամտաբերության  մակարդակի  որոշմանը։
   Ներդրումային  նախագծերի  արդյունավետության  գնահատման նպատակով կիրառվում են մի շարք քանակական և որակական ցուցանիշներ։
   Առավել  հաճախ  այդ  նպատակով  օգտագործվում  է  փոխկապակցվածցուցանիշների հետեւյալ համակարգը. 1.  զուտ եկամուտ (net income-NI),2. զուտ դիսկոնտավորված եկամուտ (net discounted income-NDI) կամ, ինչպեսայն այլ կերպ անվանվում է, ինտեգրալային արդյունք,3. զուտ  բերված (կամ ընթացիկ) արժեք (net present value-NPV),4. եկամտաբերության (շահութաբերության) ինդեքս (profitability index-PI),5. եկամտաբերության (շահույթի) ներքին նորմա (internal rate of return-IRR),6. հատույցի (միանվագ ծախսերի վերադարձման) ժամկետ (payback period-PP),7. ներդրումների արդյունավետության գործակից (ARR)։
 Այս  ցուցանիշները,  իրենց  կարևոր  կիրառական  նշանակությամբ  հանդերձ,  ունեն  նաև էական  թերություններ։
  Այսպես՝ դրանք  գլխավորապես մասնակի  բնույթ  ունեն  և  ներդրումային  նախագծերի  տնտեսական  արդյունավետությունը  բնութագրում  են  այս  կամ  այն  տեսանկյունից։
   Այդ  իսկ  պատճառովնախագծերի  առավել  ընդգրկուն  գնահատման  համար  անհրաժեշտ  է  այս  ցուցանիշները դիտարկել որպես համակարգային ամբողջություն, որի բաղադրիչներից  յուրաքանչյուրը  փորձում  է  լրացնել  մյուսների  կիրառման  արդյունքումառաջացած բացը։
  Սակայն նույնիսկ դիտարկված բոլոր ցուցանիշների կիրառման դեպքում հնարավոր չէ խուսափել լուրջ բարդություններից։
  Այսպես՝ քանիոր դրանք տարբեր բնույթ ունեն, ուստի դրանց արժեքները ևս կարող են հակառակ պատկեր ստեղծել։
  Այս դեպքում ծագում է ցուցանիշներից որևէ մեկին նախապատվություն  տալու  խնդիրը,  որը  չնայած  շատ  հաճախ  լուծվում  է  NPV-իօգտին,  սակայն  այս  լուծումը  ևս  թերի  է  և  չունի  բավարար  հիմնավորվածություն։
 Ելնելով  վերը  շարադրվածից՝  կարելի  է  եզրահանգել,  որ  ներդրումայիննախագծերի արդյունավետության նկարագրված ցուցանիշների ընդհանուր թերություններից մեկը ելակետային տվյալների որոշակիության պահանջն է, քանի  որ  կամայական  ներդրումային  նախագիծ  բնութագրվում  է  անորոշությանգործոնների  բազմությամբ։
   Այսինքն՝  կամայական  ներդրումային  նախագծիվերլուծություն  հանգում  է  շուկայական  իրավիճակի  մեծ  թվով  անորոշ  փոփոխականների  ապագա  արժեքների  կանխատեսման  անհրաժեշտությանը,  ևբնական է, որ հնարավոր չէ ստանալ բացարձակապես ճշգրիտ կանխատեսում։
 Ներդրումային  նախագիծը  դիտարկելով  որպես  եկամտաբերությանտարբեր մակարդակներով օժտված ակտիվների փաթեթ՝ ներդրումային ռիսկինվազեցման  խնդիրը,  մեր  կարծիքով,  կարելի  է  լուծել՝  ընտրելով  փաթեթիայնպիսի կառուցվածք, որը կապահովի նվազագույն դիսպերսիա։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   3.  Èãîìèìà, Ë. Ë. ‘’Èìâåðòèöèè’’։
  ñ‚åá. ïîðîáèå /  ïîä ðåä. ä-ðà ýêîí. íàóê, ïðîô.Â. À. Ñëåïîâà. – Ì. ։
  Ýêîíîìèñòú, 2004. – 478 ñ.7.  ×åðìîâ  Â.À.  ‘’Èìâåðòèöèîììà‛  ðòðàòåãè‛'.  —  Ì.։
   ÞÍÈÒÈ-Äàíà,  2003.–  1588.  http։
 //www.ada.am/arm/for-investors/fdi-statistics/ Զարգացման հայկականգործակալության պաշտոնական կայքՏեղեկություններ հեղինակների մասինՍիմոնյան Թամարա Սուրիկի – տնտ. գիտ. թեկն., դոցենտ, Գյումրու պետականմանկավարժական ինստիտուտի տնտեսագիտության ամբիոնի վարիչ, E-mail։
  Tsimonyan62@mail.ru.Իսրայելյան Խաչատուր Սարգսի - Գյումրու պետական մանկավարժական ինստիտուտիտնտեսագիտության ամբիոնի դասախոս,  E-mail։

Ցանկացած տնտեսության զարգացման կարևորագույն հիմնախնդիրներից  մեկը  երկրում  ներդրումային  գործընթացի  աշխուժացումն  է,  որի  լուծումը  կարևոր  նախապայման  է  տնտեսության  կայունության  և  հետագա  տնտեսական աճի ապահովման համար։
  Ներկայիս պայմաններում շատ կարևոր է նաև  ներդրումների արդյունավետության գնահատման և ներդրումային որոշումներ  ընդունելու  հարցը։
   Հոդվածում  ուսումնասիրվում  է  ներդրումային  նախագծի  արդյունավետության  գնահատման  մեթոդները  ռիսկի  և  անորոշության  պայմաններում։
