Մեկ  հոդվածի  սահմաններում  դժվար  է  անդրադառնալ  ռեկրեացիայիբոլոր  տարատեսակներին,  ուստի  առավել  նպատակահարմար  ենք  համարելվերլուծել Աշոցքի բնական պայմանների ձմեռային հանգստի կազմակերպմանհնարավորությունները։
 Ներկայումս ոչ մեկի կողմից կասկածի տակ չի դրվում այն տեսակետը,որ ռեկրեացիայի և զբոսաշրջության կազմակերպման համար անհրաժեշտ եննպաստավոր բնակլիմայական պայմաններ և բարենպաստ բնական միջավայր։
 Շատ անգամներ է ընդգծվել այն հանգամանքը, որ ռեկրեացիայի զարգացմանգլխավոր նախապայմանը բնական գործոններն են, որոնց գնահատումը առավել կարևոր է նշված ճյուղի զարգացման համար։
 Ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  գնահատման  գիտական  հիմքերը  դրվել  են20-րդ դարի 70-ական թվականներից խորհրդային գիտնականների կողմից։
  Որպես  ռեկրեացիոն  աշխարհագրության  դասական  գործեր՝  առավել  նշանավորեն Վ.Ս.Պրեոբրաժենսկու (1975), Յու. Ա. Վեդենինի (1969), Ն.Ն. Միրոշնիչենկոյի(1969,1984),  Բ.Ն.  Լիխանովի  (1973),  Ն.Ս.  Միրոնենկոյի,  Ն.Տ.  Տվերդոխլեբովի(1981)  և  այլոց  աշխատությունները։
   Նշված  գիտնականների  ճնշող  մեծամասնությունը  եկել  է  այն  եզրահանգման,  որ  տարածքի  համալիր  գնահատումըկարևորագույն պայման է ռեկրեացիոն պոտենցիալի զարգացման համար։
 Այս առումով առավել բարդ է լեռնային ռեկրեացիոն ռեսուրսների գնահատումը,  քանի  որ  անհրաժեշտ  է  հաշվի  առնել  որոշակի  առանձնահատկություններ՝ պայմանավորված բարդ ռելիեֆով, կլիմայական պայմաններով (բարենպաստից  մինչև  անբարենպաստ),  բազմազան  լանդշաֆտներով,  ձնասառցադաշտային ծածկույթով։
 Լեռնային ռեկրեացիայի կազմակերպման կարևոր խնդիրներից է ժամանակային-սեզոնային  բաղադրիչի  ճիշտ  կազմակերպումը։
   Հենց  սեզոնայինվիճակը լեռնային երկրահամակարգերի համար հանդիսանում է ռեսուրս, ընդորում,  գործառական  տարբեր  նշանակություններով։
   Լեռների  կլիմայականառանձնահատկություններով  կարող  է  պայմանավորված  լինել  ռեկրեացիոնգործունեության  բնույթը։
   Յուրաքանչյուր  սեզոնին  բնորոշ  է  ռեկրեացիոնգործունեության  որոշակի  տեսակ։
   Սեզոնային  առանձնահատկության  հաշվիառնելը  կարևոր է  ոչ  միայն  ռեկրեացիոն  գործունեության արդյունավետ  կազմակերպման համար, այլև անվտանգության նկատառումներով։
 Լեռնային երկրների ռեկրեացիոն յուրացման գործում մեծ կարևորությունէ ստանում նպաստող և սահմանափակող գործոնների վերլուծությունը, որտեղկլիմայական պայմաններն ունեն որոշիչ դեր։
  Այս առումով հատկապես առաջնային է համարվում մարդու ֆիզիոլոգիական կոմֆորտայնության հիման վրաիրականացված եղանակների տիպայնացումը 1։
 Եղանակների  դասակարգման  (տարանջատման)  ժամանակ  մեր  կողմիցնպատակահարմար  է  համարվել  ցրտահարության  քամի՝  ջերմաստիճանայինշեմի կիրառումը։
 Նման մոտեցումը, մեր կարծիքով, առավել կարևոր է լեռնայինռեկրեացիայի կազմակերպման ժամանակ, քանի որ այսպիսի երկրաբնապահպանական ցուցանիշի կիրառումը թույլ է տալիս հստակեցնել դրսում գտնվողմարդու հնարավորությունները։
   Ըստ եղանակի բարենպաստության՝  լեռնայինռեկրեացիայի  համար  կլիմաները  կարելի  է  դասակարգել  հետևյալ  հաջորդականութամբ. ա) բացառիկ բարենպաստ (տևողությունը՝ 210-240օր),  բ) բարենպաստ (տևողությունը՝  150 - 210 օր), գ)նվազ բարենպաստ (տևողությունը՝ 90150 օր)։
 Բարենպաստության նվազագույն շեմը վերցված է 90 օր՝ նկատի ունենալով տնտեսական արդյունավետությունը2։
 Տարածքի  բնական  պայմանների  ռեկրեացիոն  գնահատման  համար  անհրաժեշտ  է  վերցնել,  այսպես  կոչված,  հանգուցակետեր, որոնց  տվյալների  հիման վրա կարելի է իրականացնել գնահատումը։
  Բացի սրանից, գնահատմանհամար  կարելի  է  օգտագործել  փորձագիտական  տվյալներ։
   Ստացված  արդյունքների մշակումը կատարվում է վիճակագրական վերլուծության մեթոդով։
 Առավել ճշգրիտ արդյունքներ ստանալու համար կարևոր է նաև գնահատմանսանդղակի ճիշտ ընտրությունը։
 Աշոցքի  տարածաշրջանի  ձմեռային  ռեկրեացիայի  գնահատման  համարկարելի  է  վերցնել  3  հանգուցակետ,  որոնք  օդերևութաբանական  կայաններ  ևպոստեր  են։
   Աշոցքի  ձմեռային  ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  գնահատման  արդյունքների քարտեզագրումը անհրաժեշտ է իրականացնել խոշոր մասշտաբով(առնվազն 1։
 100000), քանի որ ավելի փոքր մասշտաբի դեպքում հնարավոր չէպատկերել կոմֆորտայնության պայմանների փոփոխությունը տարածաշրջանային և շրջանային մակարդակներում։
 Բնական և էկոլոգիական պայմաններից, որոնք ներազդում են ձմեռայինհանգստի  կազմակերպման  վրա,  մեր  կողմից  ընտրվել  են  10  ցուցանիշներ,որոնցից 9-ը կլիմայական է, և 1-ը՝ ոչ կլիմայական։
  Ցուցանիշների ընտրությանգլխավոր  պայմանը  պետք  է  լինի  համեմատականությունը  և  դիտարկումներիվստահելիությունը։
   Նկատի  ունենալով  վերևում  ասվածը՝  նպատակահարմարենք  համարել  տվյալներ  վերցնել  “Справочник  по  климату СССР,  вып.  16,  АрмССР”,  ինչպես  նաև  ՀՀ  ջրաօդերևութաբանական  վարչության  կողմից  հրատարակած տվյալները (տե՛ս աղյուսակ 1)։
 Ի տարբերություն գոյություն ունեցող գնահատման բազմաթիվ սանդղակների, որոնց մեծ մասը 5 բալային է 3, մեր կողմից մշակվել է 7 բալային սանդղակ,  որը,  մեր  կարծիքով,  թույլ  կտա  ավելի  լիարժեքորեն  գնահատել  ցանկացած գործոն։
  Գնահատման բալը մեծանում է կոմֆորտայնության գործոնի մեծացման  հետ  միասին։
   Ամենաբարձր  բալը  տասն  է,  իսկ  ամենացածրը՝  մեկը։
 Ձմեռային հանգստի պայմանների գնահատման ժամանակ առավել բարձր բալերը ձևավորվում են ըստ հետևյալ ցուցանիշների. կայուն ձնածածկույթի տևողությամբ  և  բարձրությամբ,  ձմեռային  միջին  ջերմաստիճաններով  և  արևայինօրերի թվով։
 Ամենացածր  բալերի  ձևավորման  պատճառ կարող  է  հանդիսանալ  ձնաբքերով,  մառախուղներով,  ինչպես  նաև  ուժեղ  քամիներով  օրերի  թիվը։
   Գնահատման բալերի մեծությունը սահմանվել է պայմանական անընդհատ (աստիճանաձև)  սանդղակով։
   Միևնույն  ժամանակ  առաջնային  ցուցանիշների  պարզգումարումով  չի  կարելի  ստանալ  ճշգրիտ  տվյալներ  բնական  պայմաններիվերաբերյալ,  որոնք  ցույց  կտան  միջավայրի  կոմֆորտայնությունը։
   Այս  պատճառով  յուրաքանչյուր  ցուցանիշի  համար  սահմանվել  են  չափելիության  (կարևորության)  գործակիցներ՝  մեկից  (առավել  փոքր  ցուցանիշ)  մինչև  հինգ(ամենաէական  ցուցանիշի  համար)։
   Այս  գործակիցները  թույլ  են  տալիսարտահայտել  միջավայրի  յուրաքանչյուր  բաղադրիչի  (տարր)  հարաբերականդերը  ձմեռային  հանգստի  և  մասնավորապես  լեռնադահուկային  սպորտիկազմակերպման համար։
 Աղյուսակ 1.     Աշոցքի տարածաշրջանի 3 դիտակետերի տվյալներըԴիտակետմ ծ մ յ ը ն ւ ո թ ւ ո ր ձ ր ա Բ ԱմասիաԱշոցքՊաղակնԳործակից ն ի ջ ի մ յ ն ի ա ռ ե մ Ձ ն յ ւ ո գ ա զ ա վ ն կ ա ձ ր ա ց ա Բ ի թ յ ւ ո կ ծ ա ծ ա ն ձ ն ւ ո ա Կ յ ր օ յ ը ն ւ ո թ ւ ո ղ ո և տ ն ի ջ ի մ ի թ յ ւ ո կ ծ ա ծ ա ն Ձ մ ս յ ը ն ւ ո թ ւ ո ր ձ ր ա բ ը վ ի թ ի ր ե ր օ վ ո ղ ւ ո խ ա ռ ա Մ ն ի ջ ի մ ի ր ե ն ս ի մ ա ը վ ի թ ի ր ե ր օ վ ո ք ւ ո Բ ն ի ջ ի մ ի ր ե ն ս ի մ ա ն ի ջ ի մ ի ր ե ն ս ի մ ա ը վ ի թ ի ր ե ր օ վ ո ր ե ն ի մ ա ք ղ ե ժ ւ Ո ը վ ի թ ի ր ե ր օ ա կ զ ր ա Պ ը վ ի թ ի ր ե ր օ ծ ա մ ա պ մ ա խ Թ Բալային սանդղակի և չափելիության գործակցի համադրումը կարելի է արտահայտել  կոմֆորտայնության  գնահատման  միասնական  բանաձևով,  որն  առաջարկվել է Վ. Ի. Ֆեդոտովի կողմից 4։
  Վերջինս, ըստ էության, ներկայացնում էմիջին թվաբանական և ունի հետևյալ տեսքը.որտեղ A-ն բնական պայմանների կոմֆորտայնության աստիճանի ընդհանուրգնահատականն  է, C-ն  գնահատման  i-երորդ  տարրի  գնահատականն  է  բալերով,K-ն գնահատման i-երորդ տարրի չափելիության գործակիցը։
  Միջին կշռային  բալը  պատկերացում  է  տալիս  ընդհանուր  և  հարաբերական  բարենպաստության (կամ անբարենպաստության) մասին։
 Աղյուսակ 2.       Աշոցքի տարածաշրջանի 10 ցուցանիշների բալային գնահատումըԴիտակետԱմասիաԱշոցքՊաղակնԳնահատման  ցուցանիշները (բալերով)ՄիջինԲոլոր գնահատականներն անհրաժեշտ է տալ առանց կլորացումների, այսինքն՝  հենց  այնպես,  ինչպես  ստացվել  է  հաշվարկից  հետո։
   Աղյուսակ  2-ումներկայացված են բնական պայմանների ցուցանիշների բալային գնահատմանարդյունքները։
 Ստացված տվյալների հիման վրա, ինտերպոլյացիայի մեթոդով, հանգուցակետերի միջև տարված են իզոգծեր (իզովիտներ), որոնք ցույց են տալիս կոմֆորտայնության  աստիճանի  հավասար  ցուցանիշները  (նկ.  1)։
   Քարտեզներիկազմումը  կարելի  է  իրականացնել  GIS  Mapinfo  5.0  ծրագրով։
   Մասշտաբի  մեծությունը կարող է պայմանավորված լինել քարտեզի օգտագործման նպատակներով։
   Մեր  կարծիքով,  Աշոցքի  տարածաշրջանի  ձմեռային  ռեկրեացիոն  ռեսուրսների գնահատման քարտեզագրումը առավել նպատակահարմար է իրականացնել 1։
 100000 մասշտաբով։
 Առավել  հիմնավորված  դարձնելու  համար  գնահատման  սկզբունքներըստորև ներկայացվում են մի քանի տվյալների գնահատման չափանիշները։
 Ձնածածկութային  ռեսուրսների  արդյունավետ  օգտագործման  համարշատ կարևոր են տեղի ընտրությունը և ձնաօդերևութաբանական պայմաններիառանձնահատկությունը։
  Լեռնադահուկային սպորտի համար ձյան ծածկույթիձևավորման նվազագույն բարձրությունը պետք է լինի 30սմ, իսկ զանգվածայինհանգստի կազմակերպման համար՝ 40-50սմ 5։
  Նկատի ունենալով այս տվյալները՝ մեր կողմից երեք դիտակետերի համար էլ այս ցուցանիշը գնահատվել էառավելագույն արժեքով՝ 7 բալ, քանի որ, ըստ աղյուսակ 1-ի տվյալների, ձնածածկույթի միջին բարձրությունը երեք դիտակետերում տատանվում է 74-84սմսահմաններում։
  Սա  նաև ամենակարևոր  գործոնն  է  լեռնադահուկային սպորտի համար, ուստի կարևորության գործակիցը գնահատվում է 5 բալ։
 Գնահատման  ժամանակ  մեր  կողմից  հաշվի  են  առնվել  ոչ  միայն  բազմամյա միջին տվյալները, այլև հավանական զարգացման տարբերակները։
  Այսառումով  լեռնադահուկային  սպորտի  կազմակերպման  համար  կարևորագույնգործոն  հանդիսացող  ձնածածկույթը,  հավանական  զարգացման  ցանկացածտարբերակի  դեպքում  երաշխավորված  է,  քանի  որ,  ըստ  բազմամյա  դիտարկումների,  ձնածածկույթ  չձևավորվելու  հավանականությունը  բոլոր  3  դիտակետերում հավասար է 0-ի 6։
 Ձմեռային ռեկրեացիայի սահմանափակող գործոններից են ուժեղ քամիները։
  Ամասիայում ուժեղ քամիների առավելագույն ցուցանիշները դիտվում ենմարտից-օգոստոս ընկած ժամանակահատվածում, որը չի խանգարում ձմեռային  ռեկրեացիայի  կազմակերպմանը։
   Այսպես՝  դեկտեմբերին  Ամասիայում  ուժեղ քամիների միջին թիվը նոյեմբեր-մարտ ժամանակահատվածում կազմում է11  օր.  այն  լեռնադահուկային  հանգստի  կազմակերպման  ժամանակահատվածի  օրերի  ընդամենը  7%-ն  է,  որն  ընդհանուր  առմամբ  լավ  ցուցանիշ  է  7։
 Ելնելով բերված տվյալներից՝ գնահատման սանդղակում այս գործոնը կարող էստանալ 5 միավոր։
  Նույն սկզբունքով գնահատվել են նաև մյուս դիտակետերիտվյալները։
 Նկ.1 Աշոցքի տարածաշրջանի ձմեռային ռեկրեացիայի նպաստավորության աստիճանի գնահատման քարտեզ-սխեմա։
      Մ 1։
 500000։
 Ձնածածկույթի  դինամիկայի  վրա  մեծ  ազդեցություն  է  թողնում  բուքը,որը էական դեր է խաղում լեռնային, միջին լեռնային և բարձր լեռնային գոտիներում։
  Բքի ժամանակ մեծ փոփոխությունների են ենթարկվում ինչպես ձնածածկույթի բարձրությունը, այնպես էլ նրա խտությունը։
  Որոշ հատվածներումմեկ  օրվա  ընթացքում  ձնածածկույթի  բարձրությունը  կարող  է  նվազել  մինչև50սմ 8, որը բացասական գործոն է լեռնադահուկային սպորտի կազմակերպման  համար,  ուստի  գնահատվել  է  4-5  բալ  բոլոր  դիտակետերի  համար  (տե՛սաղյուսակ 2)։
 Ձնածածկույթի բարձրության վրա զգալի ազդեցություն են թողնում մառախուղները։
  Բացասական ջերմաստիճանի և քամու բացակայության դեպքումմառախուղը,  նստելով  ձնածածկույթի  վրա,  նպաստում  է  ձյան  հալվելուն  ուխտանալուն։
  Մեկ օրվա ընթացքում մառախուղի ազդեցության տակ բացասական ջերմաստիճանի, բարձր խոնավության և քամու բացակայության պայմաններում ձնածածկույթի բարձրությունը կարող է նվազել մինչև 5սմ 8։
  Նկատիունենալով  այս  հանգամանքը՝  մառախուղի  գործոնը  գնահատվել  է  որպեսսահմանափակող և ստացել 3-5 բալ (տե՛ս աղյուսակ 2)։
 Ընդհանրացնելով վերևում ասվածը՝ կարելի է կատարել որոշակի եզրակացություններ։
 1. Չնայած համեմատաբար խիստ բնական պայմաններին՝ Աշոցքը ունի բոլորհնարավորությունները  ձմեռային  ռեկրեացիայի  զարգացման  համար։
   Վերջինս կարող է դառնալ տարածաշրջանի տնտեսական զարգացման կարևորնախադրյալներից մեկը։
 2.  Ըստ  քարտեզագրման  արդյունքների՝  իզովիտներն  ունեն  շրջանաձև  տարածում,  համաձայն  որոնց՝  առավել  բարենպաստ  պայմաններով  աչքի  ենընկնում տարածաշրջանի կենտրոնական տեղամասերը և Ամասիայի ենթաշրջանը։
 3. Լեռնային ռեկրեացիան (հատկապես բարձրլեռնային գոտում) օգտագործումէ այնպիսի տարածքներ, որոնք չեն կարող արդյունավետ օգտագործվել հողօգտագործման այլ ոլորտներում և լրացնում են այն «վակուումը», որն առաջանում է բնական համալիրների տնտեսական օգտագործման ոլորտում։
 4.  Լեռնային  ռեկրեացիոն  բնօգտագործման  ոլորտում  պահպանելով  երկրաբնապահպանական  բաղադրիչը՝  բարձրացվում  է  լեռնային  ռեկրեացիայիարդյունավետությունը,  այն  չի  կարող  զարգանալ  առանց  բնապահպանական բաղադրիչի (հանգստացողներին անհրաժեշտ են մաքուր օդ և մաքուրմիջավայր)։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն туризма”, М., 2007 с.4։
 12.  Ա. Ներսիսյան, Հայաստանի կլիման, Եր. 1964, էջ  210-211։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասին.Մարտիրոսյան Լևոն Մովսեսի – աշխարհագրական գիտ. թեկն., դոցենտ, Գյումրու պետ. մանկ.ինստիտուտի աշխարհագրության ամբիոնի վարիչ։
 E-mail։

Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  գնահատել  Շիրակի  մարզի  Աշոցքի  տարածաշրջանի ձմեռային ռեկրեացիայի զարգացման ներուժը։
  Ունենալով խիստ  բնակլիմայական պայմաններ  և  աղքատ  լինելով  հանքային  ռեսուրսների  պաշարներով`  ռեկրեացիան  Հայաստանի  այս  տարածաշրջանի  համար  կարող  է  լինել տնտեսական զարգացման կարևոր նախադրյալ։
