ՍԻՐՈ ՊԱՐԱԴՈՔՍՆԵՐԸԴժվար  է  պատկերացնել  մարդու  կյանքն  առանց  այնպիսի  հասկացությունների,  ինչպիսիք  են՝ազատությունը,  սերը,  կյանքի  իմաստի  փնտրտուքը,  երջանկությունը,  հավատը,  մահը։
   Եվ  քանի  որփիլիսոփայության ուսումնասիրության կենտրոնական սուբյեկտը մարդն է, ուստի այս հասկացություններն  ինքնին  դառնում  են  փիլիսոփայական  խորհրդածությունների  օբյեկտ։
   Սակայն  մեկ  հոդվածիշրջանակներում անդրադառնալ այս բոլոր հասկացություններին հնարավոր չէ, ուստի փորձենք քննարկել մարդկային սիրո թեման, որը սերտ կապ ունի մարդու կյանքը բնութագրող մյուս առանցքային հասկացությունների հետ։
 Առանց սիրո մարդը, կարծում եմ, ոչ ամբողջական էակ է՝ զրկված իրական կյանքի խորությունիցև  անընդունակ  արդյունավետ  գործունեության.  նա  չի  կարող  համարժեք  կերպով  հասկանալ  իրեն  ևմյուսներին։
  Սերը մեծապես նպաստում է անձի սոցիալ-հոգեբանական հասունացմանը, ուրիշի վիճակիմեջ մտնելու ընդունակությանը՝ էմպաթիայի զարգացմանը1։
  Սերը մարդու սոցիալականացման համարխիստ  անհրաժեշտ  է,  քանի  որ  ներգրավում  է  մարդուն  հասարակական  համակարգ,  որը  հիմնված  էներքին  շարժառիթ  ունեցող  պահանջի՝  դեպի  ավելի  բարձր  արժեքների։
   Արդի  ժամանակներում,  երբբուռն  ընթացք  են  ստացել  սոցիալական  փոխակերպումները  և  գիտատեխնիկական  զարգացումները,մարդկանց մոտ նկատվում են ագրեսիվ դրսևորումներ, համամարդկային արժեքների նկատմամբ անտարբերություն,  մարդկանց  մասսայական  ոչնչացման  դեպքեր  և  այլ  անմարդկային  իրողություններ։
 Այս  ամենը,  կարծում  եմ,  վկայում  է  սիրո  պակասի  մասին,  որի  հետևանքն  էլ  նախանձի,  թշնամանքիառաջացումն  ու  տարածումն  է։
   Պետք  է  փաստել,  որ  սիրո  ուսումնասիրումը  բարդ,  բազմասպեկտխնդիր է, որի տիրույթները եզերվում են արվեստի, հոգեբանության և փիլիսոփայության միջև։
 Հոգեբանության  ոլորտում  սիրո  երևույթը  քննարկման  թեմա  է  դառնում,  երբ  խոսքն  առնչվում  էմարդկային  հույզերին  և  զգացմունքներին։
   Սիրո  հոգեբանական  ուսումնասիրությունների  արդյունքներն  անհրաժեշտ  են  մարդկանց  ճիշտ  հասկանալու,  ինքնիմացության  և  ուրիշների  հետ  մեր  փոխհարաբերությունները կառուցելու համար։
  Հարկ է նկատել, որ սիրո ուսումնասիրությունը մարդու ճանաչողության  ուղիներից  է՝  հատկապես,  որ  այդ  զգացմունքն  ու  նրա  դրսևորումները  կապված  են  անձիկառուցվածքի գրեթե բոլոր կողմերի հետ։
 Գեղարվեստական  գրականության  և  արվեստի  ոլորտում  առհասարակ  սիրո  թեմային  բազումքննարկումներ են նվիրված։
  Սակայն այս հոդվածի շրջանակներում փորձենք գտնել արվեստին, հոգեբանությանը  և  փիլիսոփայությանն  առնչվող  ընդհանուր  գծերը  և  տալ  սիրո  փիլիսոփայականվերլուծությունը՝ որպես պարադոքսալ երևույթի։
 Հին  ժամանակների  մտածողներից  սիրո  էությունն  առավել  խորը,  նրբորեն  ու  վարպետությամբներկայացրել է Պլատոնը։
  Համաձայն անտիկ դիցաբանության` մարդը եղել է անդրոգին՝ կնոջ և տղամարդու միասնությամբ։
  Բայց քանի որ նրանք զայրացրել են Զևսին, վերջինս նրանց բաժանել է երկումասի  և  նետել  տարբեր  անկյուններ,  և  երբ  նրանք  միմյանց  գտնում  են,  առաջանում  է  սերը։
   Ահա  այդժամանակներից  սկսած  նրանք  փնտրում  են  մեկը  մյուսին2։
   Այս  դժվարին  և  գրեթե  անհնար  միասնությունը  հանգեցրել  է  նրան,  որ  մարդիկ  հաճախ  մտածում  են,  որ  սիրո  դրսևորումները  հազվադեպ  ենհանդիպում,  և  շատ  դեպքերում  այն  ընդամենն  իմիտացիա  է։
   Սրան  էլ  գումարվում  է  այն,  որ  հաճախառանձնացնում  են  սիրո  մի  քանի  տեսակ։
   Հին  Հունաստանում  տարբերում  էին  սիրո  չորս  տեսակ՝ստորգե, ապագե, ֆիլիան, էրոս։
  Որևէ մարդու հետ հուզական կապվածությունն ու հիացական վերաբերմունքը նրա նկատմամբ անվանում էին ստորգե։
  Ապագե անվանում էին մեծահոգի վերաբերմունքը,որի  դրսևորման  դեպքում  մարդն  առատաձեռն  է  ու  բարեգործ։
   Սա  նուրբ  զգացմունքային  սեր  է,  որնապրող  անհատը  կարծես  ցանկանում  է  հոգեպես  ձուլվել  իր  սիրած  էակին։
   Ֆիլիան  ըմբռնվում  էրորպես  ընկերություն  կամ  բարեկամություն։
   Իսկ  կրքոտ,  ռոմանտիկ  սիրո  դրսևորումը  նրանք  անվանում  էին  էրոս։
   Դա  բնութագրվում  էր  սիրո  օբյեկտին  ֆիզիկապես  մոտ  լինելու  ցանկությամբ։
   Արդի1 Տե՛ս Նալչաջյան Ա., Հոգեբանության հիմունքներ, Երևան,1997, էջ 464։
 2 Տե՛ս Պլատոն, Խնջույք, երկեր չորս հատորով, h.1-ին, Երևան, 2006, էջ 168-170։
 մասնագիտական  գրականությունում  ներկայացվում  է  սիրո  դրսևորումների  մի  քանի  տարբերակ՝մայրական  սեր,  եղբայրական  սեր,  սեր  առ  Աստված,  սեր  սեփական  անձի  նկատմամբ,  սեր  հակառակսեռի  նկատմամբ  և  այլն։
   Սիրո  դրսևորման  այս  վերջին  տեսակի  պարադոքսներին  է  նվիրված  սույնքննությունը։
 Հաշվի առնելով սիրո տարատեսակությունը՝ դրան սահմանում տալը դառնում է բավական բարդև  ոչ  ամբողջական։
   Սակայն  խոսելով  հակառակ  սեռի  նկատմամբ  սիրո  դրսևորումից՝  փորձենք  տալգրականության  մեջ  ընդհանրություն  գտած  մի  քանի  սահմանում։
   Նալչաջյանը,  առանձնացնելով  սիրոիմացական-արժեքային կողմը, նշում է, որ եթե որևէ  մեկը մեզ համար այնպիսի մեծ նշանակություն էձեռք  բերում,  որ  մեր  կյանքն  այլևս  չենք  պատկերացնում  առանց  նրա,  ապա  կարող  ենք  ասել,  որսիրում ենք այդ մարդուն։
  «Նման բարձր գնահատականի դեպքում մենք ունենում ենք հատուկ տեսակիհուզական  վիճակներ  և  դրանց  շարքեր՝  ապրումներ,  և  առօրյա  կյանքում  հենց  այդ  ապրումներն  էլանվանում  են  սեր»1։
   Սերն  անմիջական,  նեղ  անձնական  խորքային  զգացում  է,  որի  առարկաննախևառաջ մարդն է, բայց կարող են լինել այլ օբյեկտներ, որոնք ունեն հատուկ կենսական նշանակություն։
  «Սերը մեկ այլ մարդու կեցության հաստատումն է, նրա լինելու, զարգանալու և երբեք չմահանալու ցանկությունը, որով էլ այն հակադրվում է ատելությանը, որը ցանկանում է ոչնչացնել իր օբյեկտը»2։
 Ընդհանրական  ասված՝  «սերը  կարելի  է  բնութագրել  որպես  հակում,  պոռթկում,  ոգեշնչում,  կամք  առիշխանություն  և  դրա  հետ  մեկտեղ  հավատարմության  ձգտում,  որպես  ստեղծագործության  յուրահատուկ ոլորտ և միևնույն ժամանակ այլ ոլորտներում ազդակ դեպի ստեղծագործությունը, որպես անձիխորքային  արտահայտության  և  ազատության  առարկայական  դրսևորում,  որում  նա  պատրաստ  էինքնակամ տրվել ստրկության, որպես բարդ, բազմաշերտ կենսաբանական և սոցիալական, անհատական  և  հասարակական  նշանակությունների  առանձնացում,  ինտիմ,  թաքնված  և  դրա  հետ  մեկտեղբաց,  որոնող  հավակնություն»3։
   Այսպիսի  բնութագրումն  ինքնին  ակնհայտ  է  դարձնում  սիրո  բազմասպեկտ և պարադոքսալ դրսևորումը, որը փորձենք ներկայացնել առավել հանգամանալից։
 «Պարադոքս» բառն ունի հունական ծագում և նշանակում է տարօրինակ, անսպասելի, անսովոր,բառացի թարգմանությամբ՝ «շեղված կարծիք»։
  Առաջին անգամ այդ տերմինը կիրառել են ստոիկները,և պարադոքս բառի տակ նկատի են ունեցել ինքնատիպ հայացքներ։
  Երբեմն պարադոքս են անվանելայն դատողությունները, որոնք, ըստ էության, լինելով ճշմարիտ, հակասել են գոյություն ունեցող տեսակետներին և հենց այդ պատճառով էլ տարօրինակ են թվացել։
 Գիտական  գրականության  մեջ  առավել  հայտնի  են  տրամաբանական,  մաթեմատիկական  կամ,այսպես կոչված, բազմությունների տեսության պարադոքները։
   Հետաքրքրական են նաև լեզվաբանական, ինչպես նաև «գրական» պարադոքսները։
 Սիրո  պարադոքսները  սկզբունքորեն  առանձնանում  են  վերոնշյալ  պարադոքսներից  և  պետք  էքննարկվեն առանձին համատեքստում։
   Նախ պետք է նկատել, որ գրեթե հնարավոր չէ  սիրո մեկ ընդհանրական  սահմանում  գտնել։
   Պետք  է  նաև  նշել,  որ  մինչ  օրս  հստակ  սահմանազատում  չկա  անգամսիրահարվելու և սիրելու միջև։
  Սիրել և սիրահարվել երևույթներն այս հոդվածում նույնական են։
  Սաբացատրվում է նրանով, որ, կարծում եմ, սիրել երևույթը հաջորդում է սիրահարվելուն և հնարավոր չէպատկերացնել  դրանցից  մեկն  առանց  մյուսի։
   Գաղտնիքների  գաղտնիքը  հենց  այն  է,  թե  ինչու  սիրահարվել այս և ոչ մյուս մարդուն։
  Իհարկե, փորձ է կատարվում սա բացատրել կենսաքիմիական ռեակցիաների միջոցով, սակայն այն դեռևս լավ ուսումնասիրված չէ։
 Սիրո  պարադոքսալ  առաջին  դրսևորում  որպես  կարելի  է  նշել  նրա  հակվածություն  լինելուփաստը։
  Մի կողմից, ասվում է, որ սերը մարդու ազատ դրսևորում է, որ հնարավոր չէ հարկադրաբարսիրել4,  բայց  այն  նաև  հակվածություն  է,  որը  ենթադրում  է  հարկադրում։
   «Ազատությունը  ևկախվածությունը  սերտ  միաձուլված  են  սիրո  զգացմունքում  և  մենք  կարող  ենք  ասել,  որ  այնինքնառկա  է»5։
   «Կարելի  է  մտածել,  որ  սերը  պատմության  մեջ  առաջացել  է  որպես  հոգեբանականմիախառնում կնոջ ստրկությանը, ենթարկելով նրան, տղամարդն ինքն է ընկնում գերության մեջ»6։
 Սիրո  պարադոքսի  երկրորդ  դրսևորումը  խանդի  արտահայտման  ձևով  է  հանդես  գալիս։
 Սիրահարվածը մի կողմից ցանկանում է, որ հիանան իր սիրելիով, բայց  երբ նման հիացմունք և ուշադրություն  է  նկատում,  իսկույն  առաջանում  է  զգուշացում  և  զայրույթ,  միով  բանիվ՝  խանդ7։
   Այս  բարդապրումը  հատկապես  ուժեղանում  է  այն  դեպքում,  երբ  սիրած  էակն  իր  հերթին  սկսում  է  հետաքրքրություն  դրսևորել  հնարավոր  մրցակիցների  նկատմամբ։
   Այս  երևույթն  զգացմունքների  բար1 Տե՛ս Նալչաջյան Ա., 1997, էջ 464։
 2 Տե՛ս Золотухина-Аболина Е., Философская антропология, Москва, 2006, էջ 213։
 3 Տե՛ս Философия любви, Ч.1 (под общ. ред. Горского Д.), Москва, 1990, էջ 7։
 4 Տե՛ս Фромм Э., Искусство любить, Москва, 2014, էջ 43։
 5 Տե՛ս Золотухина-Аболина Е., 2006, էջ 220։
 6 Տե՛ս Философия любви1990, էջ 16։
 7 Տե՛ս Նալչաջյան Ա., 1997, էջ 467։
 դույթ  է,  որի  մեջ  մտնում  են  մի  քանի  հիմնական  բաղադրիչներ՝  սերը  «ընտրյալ»  անձի  նկատմամբ,թշնամանք  նույն  սիրած  մարդու  նկատմամբ,  թշնամանք  և  ատելություն  մրցակիցների  նկատմամբ,տագնապ՝  հնարավոր  կորստի  կանխատեսման  հետևանքով1։
   «Խանդող  սիրահարվածն  ատում  է  իրմրցակիցներին, միաժամանակ սիրում և ատում իր ընտրյալին և խորը զրկանքներ է ակնկալում»2։
 Մեկ այլ պարադոքս էլ նկատվում է սիրած էակի հանդեպ հավատարմության պահպանման և ճանաչողության  միջև։
   Մի  կողմից,  մարդը  պետք  է  հավատարիմ  մնա  իր  սիրուն,  բայց,  մյուս  կողմից,մարդը ճանաչող, նորություն տենչացող էակ է և դժվար է գտնվել բարոյականության այս երկու մոտեցումների միջև «ճանաչե՞լ», թե՞ «հավատարիմ մնալ»։
  Այս կապակցությամբ հաճախ է նշվում, որ սերընաև կամային դրսևորում է, և եթե այն լիներ միայն զգացմունք, հարկ չէր լինի հավերժ սիրո խոստումտալ։
 Սիրո  մեկ  այլ  պարադոքս  ի  հայտ  է  գալիս,  երբ  քննարկվում  է  սիրո  օբյեկտի  հարցը։
   Մարդկանցմեծամասնությունը  հակամետ  է  այն  կարծիքին,  թե  ֆիզիկական  գեղեցկությունը  զուգընկեր  գտնելուամենահուսալի  միջոցն  է։
   Բայց  հետազոտությունները  փաստում  են,  որ  դա  ամենևին  էլ  այդպես  չէ։
 Իհարկե,  ֆիլմերում  և  սիրավեպերում  փորձում  են  այդպես  ներկայացնել,  բայց  իրականությունըհաճախ այլ բան է փաստում։
  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մենք զուգընկեր «ընտրումենք» նրանց, ովքեր գրավիչ են այնչափ, որքան և մենք ինքներս։
  Այդ դեպքում ավելի բարձր է հավակնությունն  այն  բանի,  որ  զուգընկերը  երկար  կմնա  մեզ  հետ։
   Այդ  ձևով  նախապատվություն  տալըբնածին  է,  քանի  որ  նույնիսկ  մանկիկները  մղվում  են  դեպի  միջին  դեմքերը,  այլ  ոչ  թե  կուրացուցիչգեղեցկությամբ  դեմքերը3։
   Սա  հակադրությունն  է  այն  հանրանշանակ  կարծիքի,  թե  գեղեցկությանառկայությամբ է, որ հնարավոր է գտնել սիրած էակին։
  Փիլիսոփայության տեսանկյունից սերը բացատրվում  է  ոչ  թե  սիրո  օբյեկտի  միջոցով,  այլ  սիրելու  կարողությամբ։
   Այլ  պատճառներով  սիրո  առաջացումը բացատրել տակավին հնարավոր չէ։
 Արմեն ԽաչատրյանՍԻՐՈ ՊԱՐԱԴՈՔՍՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ սեր, պարադոքս, ազատություն, ճանաչողություն, խանդ։

Արդի ժամանակներում, երբ բուռն ընթացք են ստացել սոցիալական փոխակերպումները և գիտատեխնիկական  զարգացումները,  մարդկանց  մոտ  նկատվում  են  ագրեսիվ  դրսևորումներ,  համամարդկային  արժեքների  նկատմամբ անտարբերություն, մարդկանց մասսայական ոչնչացման դեպքեր և այլ անմարդկային իրողություններ։
   Այս  ամենը  վկայում  է  սիրո  պակասի  մասին,  որի  հետևանքն  էլ  նախանձի,  թշնամանքի  առաջացումն  ու  տարածումն  է։
   Սույն  հոդվածը  նվիրված  է  սիրո՝  որպես  մարդկային  կյանքի  կարևորագույն  երևույթի  ուսումնասիրությանը։
   Հոդվածում  առանձնացվում  են  սիրո  մի  քանի  պարադոքսներ,  որոնք  մարդու  ճանաչողության  առումով  կարող են որոշակի հետաքրքրություն առաջացնել։
