Մենք կարող ենք որոշ տեղեկություններ ստանալ Մարաբ Մծուռնացու մասին `Խորենացի և Սեբիոս հատվածների իմաստային և հոգեբանական վերլուծությամբ, որոնք հասել են նրա անունին:  Նախևառաջ, զարմանալի է, որ նա հաշվի է առնում իր էթնոլոգիական խնդիրները մարդկային ընդհանուր տոհմաբանության ոլորտում, բայց Ս. Անկախ գրքից:  Մովսես Խորենացի 1, նկատելով Մարաբ Մծուռնացուն և Ս. Գրքի Jաբեթական ժառանգների ցուցակների միջև եղած տարբերությունը անմիջապես միջամտում է: «Հիմա նույն գրքում (Մծուռնացի - Ա.Ս.) ես սկսեցի ասել. Yapostoste 2, Merod (c?), Sirat, Taklad, որը Jabet, Gomer, Tiras, Torgom է:   Դրանից հետո նույն ժամանակագրագետը (Մարաբ Մծուռնացի - Ա.Ս.) նախկինում ասաց. Հայկը, Արամանեակը և մյուսները կարգի մեջ են ... »(I, T):   Եվ սա միակ դեպքը չէ:   Քանի որ, ըստ Խորենացի, Մարաբ Մծուռնացու աղբյուրը, Ալեքսանդրի հրամանով քաղդեերենից հունարեն թարգմանված գիրքը, ինչպես նաև Նոյի որդիների անունները Ս. Նա գիտի գրքից այլ բան: Ruրուան Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը» կանդրադառնա գրքի սկզբում, որին կանդրադառնան գրքի համարները և տողի մեջտեղում տեղադրված փակագծերում նշված գլուխը ՝ հռոմեական և հայերեն համարներով:   Օրինակ ՝ (I, T) [1]:  «Յապետոց» բառին կցված «տե» բառը հունարեն միացություն է, որը Մծուռնացին չի հասկացել և համարել է բառի վերջ, որը անցել է Խորենացիին:  76 և Տիտան և Յաֆեթ ... »(I, T):   Բայց կա նաև երրորդ տարբերություն: Գրքի հետ:   Մծուռնացին Բելին գիտի ոչ քրիստոնեական աղբյուրից, որ նա Տիտանի տոհմ է:  Այս երեք տարբերությունները հաշտեցնողը, սակայն, Խորենացին է և ոչ Մծուռնացին, ինչը նշանակում է, որ վերջինս ձեռքում չունի Աստվածաշունչը:  Եկեք համեմատենք սա մեկ այլ դիտարկման հետ:  Ըստ Խորենացու, հայոց նախնիների պատմությունը `Մծուռնացու բնօրինակը, սկսվում է այսպես. «Սարսափելի ու տեսանելի, աշխարհում առաջինը և աշխարհի մեծ գործը, աշխարհի սկիզբը և մարդկությունը:   Եվ նրանք գտան երկնքից հասարակությունից կտրված, անկայուն, մարմնով հաղթող և հսկայական մի ազգի ... »(I, T):   Այստեղ պարզ է դառնում, որ հեղինակը ոչ միայն քրիստոնյա է, այլև կանոնավոր հեթանոս, քանի որ նա ներկայացնում է բոլոր աստվածներին համամարդկային իմաստով ՝ հիմնվելով այն տրամաբանության վրա, որ այդ ժամանակ ազգեր և լեզուներ չկային:   Եվ երբ ամբարտավան մարդիկ հասկացան աշտարակաշինության խորհուրդը, «իմ մեծ քամին և աստվածայնորեն ներշնչված բարկության ոգին ցրեցին զորանոցները, և մարդիկ արտասանեցին իմ անխոս բարբառը բոլորի խառնաշփոթի մեջ»:   Դա նրանցից մեկն էր և Հայկ Յապետոստյանը ՝ հայտնի և քաջ նախարար, ուժեղ և գեր »(I, T):   Նախևառաջ, նա չի կարող մեղադրել աստվածներին քրիստոնեական աշխարհի մեծ բարիքի համար և չի ընդունի, որ աշտարակը փլուզվեց քամու պատճառով, որը նրանց տարավ, որովհետև, ըստ քրիստոնյաների, աշխարհը և մարդկությունը ստեղծեց միակ Ստեղծիչը: Աստված   Երկրորդ, ընդհանուր մարդկային նախնու և համընդհանուր աստվածների գաղափարը հակադրվում է հատուկ հեթանոսական կրոնական ուսմունքի և հատուկ է նոր տիպի փիլիսոփայագետի, որի համար ընդհանուր նախնիների և ազգերի բաժանման գաղափարը համընդհանուր գիտելիք է: , նոր, իրական գիտելիքներ:   Այնուամենայնիվ, պետք է ասել, որ այս ոչ քրիստոնյա և ոչ հեթանոս հեղինակը անկրոն անհատ չէ, նա հույն գիտնական է ՝ ունիվերսալ գաղափարներով, հարգում է քաղդեական ուսմունքները, ով բարեպաշտությանն ու կրոնին է վերաբերվում այնպես, ինչպես գրեթե կոսմոպոլիտ հրեաներին: , երբեմն Գնոստիկները, կամ այսպես կոչված «գլոբալիստական» ստեղծողները:   Բայց որպես փիլիսոփա, Մծուռնացին իսկապես իր ժամանակի ավետարանականներից մեկն է:   Դա երեւում է նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նա ասում է, որ հսկաների ցեղը սերել է հին աստվածներից և փորձել ամբարտակ կառուցել:  77 Հայտնի է, որ Պատարագը, ինչպես մ.թ.ա. IV դար Մովսեսի փիլիսոփա Էվեմերոսի հետևորդները հեռավոր անցյալի մարդկանցից տարբերվում էին ավելի ուշ ժամանակների փոքր մարդկանց կողմից իրենց հսկայական չափերով, ֆիզիկական տվյալներով, ձայնով, ոգով, բնույթով և այլն:  Այդ պատճառով նրանք աստվածացան, երբ ժամանակները փոխվեցին, այսինքն ՝ երբ առասպելական, նախապատմական կամ էպիկական ժամանակին հաջորդեց պատմական, սոցիալական, առօրյա ժամանակը, նրանք աստվածացան:   Վերջինս ակնհայտորեն զուգորդվում է հետհերոսական, հետհերոսական ժամանակի հետ, որը փոխարինեց «Սասնա ծռեր» էպոսի հերոսների էպիկական ժամանակին, այսինքն `պատմական ժամանակին, երբ մարդիկ, դառնալով իրենց սովորական ներկայիս չափը, դարձան ֆիզիկապես և հոգեպես մանրացված, երբ ցորենն այլևս վարդի չափ չէ: - ընկույզ, և հողը թուլացել է, այն չի կարող տանել հերոսին:  Կարելի է կարծել, որ Մարաբ Մծուռնացին իր մասին որոշակի տեղեկություններ է տրամադրում նաև Հայկի և Բելի պատերազմին հաջորդած հատվածում, երբ Հայկական լեռնաշխարհի վայրերը բնակեցված են և օժտված են անուններով:  Հայկի անունը կրող երկիրը ՝ Հայկ, Բելի անկման վայրը - Գերեզմանակք, Հայկի կառուցած գյուղը ՝ Հայկաշեն, հայրերի բնակության վայրը ՝ Հարք անունից մինչև Հայքի ժառանգների անունով մարզերի անվանում և շարքի ստեղծում: տեղական էպոնիմիաների (Շառա - Շիրակ, soոլակ - soոլակերտ և այլն) դրա հիման վրա եզակի ազգագրական պատմություն հյուսելու համար անհրաժեշտ է գոնե գոնե հայախոս լինել, եթե ոչ հայկական:  Հակառակ դեպքում, օտարերկրյա գիտնականի համար, եթե նա հայերեն լավ չգիտեր կամ չգիտեր, գոնե պետք է աշխատեր հայկական բանահյուսության մեջ այդ հսկայական նյութը հավաքելու և համախմբելու համար:   Ասվածից պարզ է դառնում, որ բուն հայոց պատմության հեղինակը մի հայ է, ով գրել է հունարեն, իսկ ըստ Խորենացու ՝ նաեւ ասորերեն:   Արդեն ասվել է, որ Խորենացին փոխելով Մարաբ Մծուռնացու անունը (Մար Աբա), ազգությունը (ասորերեն), լեզուն (նաև ասորերեն), քաղաքը (Մծբին), գործուղման վայրը (Նինվե), նպատակը (օգտագործելով պետական ​​դիվանը) , փորձեց պատմություն կերտել մ. թ ա III-II դարեր Հայաստանի, նրա թագավոր Վաղարշակի և նրա իրավահաջորդի մասին:   Այս հոդվածը նաև հարց է առաջացնում, թե ինչու է հայերի առաջին արքային Արշակունը կոչվել Վաղարշակ, ի տարբերություն մեզ հասած երկու այլ վկայությունների [3, 4] ՝ Արշակի և Տրդատի, որոնք մնում են իրական պատմության մեջ:   Ավելացնենք, որ ասորական թեման Խորենացու ներդրումն է, այնպես չէ՞: թ ա III դարում, երբ իբր Արշակունիները իշխում էին Հայաստանում, ասորական գիրը դեռ գոյություն չուներ:  78 Մնում է միայն բացահայտել Վաղարշ II- ի և Marab Mtsurnatsi- ի կապը:  Բանն այն է, որ Մարաբ Մծուռնացու դեպքը, ինչպես նշեց Խորենացին, մեծ ջանքեր էր պահանջում և չէր լինի առանց հովանավոր-հաճախորդի:   Արդեն ասվել է, որ աշխարհիկ վերնախավն ավելի շատ հետաքրքրված էր ազգագրական թեմաներով:   Հատկապես փիլիսոփա կայսր Մարկուս Ավրելիուսի քսանամյա կառավարման ընթացքում (161180) փիլիսոփաների և համընդհանուր գիտությունների հեղինակությունը աճեց կայսրությունից այն կողմ ՝ հարևան դատարաններում ձևավորելով բարձր կարգի ճաշակ և հոգևոր բարիքների պահանջարկ էլիտաներ:   Իզուր չէ, որ թագավորական արխիվներում հաճախ էին հայտնաբերվում նոր գիտությունների մասին գրքեր, ինչը կարող է նշանակել, որ դրանք նույնպես հաճախ պատվիրվում էին արքունիքում կամ կառավարական տներից:   Հասկանալի է, որ նման պատվեր նախապես տրվում է հայտնի կիրթ փիլիսոփայի, դպրոցի գործավարի, թագավորական քարտուղարի կամ պարզապես հմուտ գրագետ մարդու կողմից:   Խորենացին և Սեբիոսը փիլիսոփա Մարաբին կապում են դատարանի հետ: առաջինն ուղղակիորեն Վաղարշակի միջոցով, երկրորդը ՝ Սանատրուկի միջոցով, բայց շատ անուղղակի:   Ենթադրվում է, որ Տրդատի օրոք սյունի վրա Ագաթանգեղոսի թողած արձանագրությունը բացվում է Սանատրուկի պալատի ավերակներից, որից Մարաբ Մծուռնացու աշակերտները այն արտատպել են ուսուցչի գրքում, որտեղ Սեբիոսը կարդում է Պարթեւական և Հայ Արշակունիների ցուցակները Միջագետքում: ,   Կեղծարարը նույնիսկ չի նկատել, որ Տրդատն ու Ագաթանգեղոսը չեն կարող այդպիսի բան վերցնել թագավորական արքունիքից և արձանագրել նման բան, քանի որ նրանց արքունիքը ոչ թե Մծբնում էր (Մծնուր), այլ Արտաշատում:   Այս և արդեն նշված այլ պատճառներով, Սեբիոսի խոստովանության նախաբանի տվյալները պետք է համարվեն շինծու:  Խորենացին նույնպես հնարում է իր աղբյուրի ստեղծման պատմությունը, բայց նրա մասին մի բան հաստատ է, որ հաճախորդը Վաղարշակ թագավորության օրոք Մծբնի արքունիքն է (կարդա ՝ Մծուրք):   Եվ միակ թագավորը, ով կարող էր լինել Վաղարշակ անվան թելադրողը, Վաղարշ Երկրորդ Արշակունին է ՝ գահի ժառանգական իրավունքի ստեղծողը և Մծուրքում նստավայր ունենալը:   Եվ հենց նա կարող էր արքունիքում փիլիսոփա Մարաբ Մծուռնացուն պատվիրել «Հայոց պատմությունը», ինչը Խորենացուն հիմք տվեց նրան Վաղարշակի անունից ուղարկել Պարթեւների թագավոր Նինվեին:   Փաստորեն, ինչպես պարզվեց, «Վաղ հայկական պատմության» նյութը խիստ հայկական է և հասանելի է միայն հայախոս փիլիսոփաներին:   Ալեքսանդր Մեծի հրամանով այն չի կարող թարգմանվել հունարեն 79 քաղդեական ձեռագրերից:   Նրա իրական աղբյուրը Խորենացուն հայտնում է Արամի մասին պատմությունների մասին, առանց երկմտելու, որ նա կարող է հակասել իրեն, և մեջբերում է Մարաբ Մծուռնացու խոսքերը. «Բայց չնայած ոչ թե սկզբնական գրքում, բայց ինչպես պատմում է Մար Աբաս Քաթինան (կարդա ՝ Մարաբ փիլիսոփա - Ա.Ս.), փոքրաթիվ մարդկանցից և առանց նշանի այս կովից այս կովը գտավ այս հանդիպումը թագավորական արքունիքում» (I, 14 )   Ահա Մծուռնացու իրական աղբյուրը:   Ահա թե ինչպես է նա բացատրում, թե ինչու քաղդեյան գրառումներում Արամի հերոսական գործերի մասին հիշատակումներ չկան: «Նույն մարդն ինձ ասաց մեկ այլ պատճառ, որ, որպես ուսանող, Նինոսը, հպարտ և եսասիրական նպատակներով ... պատվիրեց շատ գրքեր և զրույցներ առաջին հերթին, տեղերում և տեղերում ՝ քաջության գործեր այրելու համար ... և գրիր հանուն իր »(I, 14):  Ակնհայտ է, որ Մարաբ Մծուռնացին, շեշտը դնելով Արամի միջազգային դերի վրա, իր պարտքն է համարում բացատրել, թե ինչու այդքան մեծ գործերի հեղինակը, ում անունից հետո հույները հայերին անվանում են Արմեն, իսկ պարսիկներն ու ասորիները `Արմենիկ, հայտնի չեն օտարերկրացիներին:   Ահա հարմար առիթ `լավը հիշելու Սբ. Մալխասյանցը հերքել վերոհիշյալ մեջբերման մեջ արտահայտված իր հայտարարությունը (էջ 10), ըստ որի Խորենացին այլ աղբյուրներ ուներ Արամի ստեղծագործությունների համար [5]:  Խորենացիում մենք գտնում ենք մեկ այլ նուրբ վկայություն, որից երեւում է, որ Մարաբ Մծուռնացին բանավոր ավանդույթից վերցրել է նաեւ Հայկ 7 Բելի պատմությունը: «Եվ Նինվեի թագավոր Նինոսը, ի հիշատակ իր նախնու Բելայի, Բելլան մտքում ուներ, սովորում էր զրույցի ընթացքում և մտածում էր երկար վերադարձնել սա ... խոսելու, ջնջելու համարձակ Հայկի ցանած բոլոր սերմերը»: (I, XIII):   Թվում է, որ Նինոսը, լսելով խոսակցությունները և մտքում պահելով Բելի պատմությունը, վիճում է իր նախնու հետ:   Այս նուրբ վկայությունն իսկապես հոգեբանական նշանակություն ունի հասկանալու համար, որ Մարաբ Մծուռնացու հիմնական աղբյուրը բանավոր է, եթե ուղղակիորեն չի գրվել նրա կողմից, ապա գոնե վերցված է արքունի դատարանում պահվող գրառումներից կամ երկուսից էլ:  Այսինքն ՝ Արամի, Հայկի և Արայի մասին պատմությունները պարտավոր չէին գրանցվել Նինվեի տարեգրություններում:  Եվ ինչպես Արամի, այնպես էլ Հայկի և Արայի պատմությունների աղբյուրը հայկական բանավոր ավանդույթն է:   Ըստ Խորենացու, Մարաբ Մծուռնացին հավաքում է միայն այն, ինչ անհրաժեշտ է «Ազգերի պատմություններ» -ի գլխավոր գրքից, նա ՝ Խորենացին, Մարաբից հավաքում է միայն նախնիների մասին տեղեկությունները: «Եվ այս զրուցակիցը պետք է կանգ առնի 80 օր, քանի որ մեր պարտքն է ոչ թե ողջույն գրել այդ պատմությանը, այլ փորձել ցույց տալ մեր նախնիներին և հին նախնին» (I, T):   Կամ. «Ինչը հետևում է այսօրվա գրքում (Մարաբի - Ա.Ս.), բայց եկեք դասավորենք այն, ինչ անհրաժեշտ է մեր հավաքույթի համար» (I, 12):   Փաստորեն, Խորենացին միանգամայն իրավացի է այն հարցում, թե ինչպես է նա ընտրությամբ նյութ վերցրել Մարաբ Մծուռնացու գրքից:   Բայց ահա, թե ինչպես է Մարաբը ընտրովի օգտագործել Նինվեի գոյություն չունեցող գիրքը, որը կարելի է համարել հարաբերական:   Քանի որ, ինչպես տեսանք Աբիդենոսի օրինակում, այլ ազգերի շարքում օտար ազգագրական գրքերում կարելի էր գտնել հայ նախնիների ցուցակը ՝ Հաբեթից մինչև Արմեն (Հայկ) կամ Արամ, այսինքն ՝ մինչև երկու հայկական համանուն:   Այնուամենայնիվ, անհնար էր սյուժեներ գտնել այդ ցուցակներում նշված նախնիների կամ նրանց ժառանգների աշխատանքների մասին օտարերկրյա գրքերում.   Այնպես որ, պատմաբանն այնքան ճիշտ է, որ հայոց նախնիների ցուցակը կարելի է հանել օտար գրքերից, բայց ճիշտ չէ, որ այդ գրքերում գրված են նաև հայ նախնիների անուններ և արարքներ: [6]   Այստեղ պետք է ասել, որ պատմաբանն ինքն իրեն հերքում է ՝ ասելով, որ «մանավանդ որ մենք նրանցով չենք պարծենում և չենք բարգավաճում, օտար ազգերի քաջությունն ու աշխատանքը» (I, 14):   Անհասկանալի է, թե արդյոք Մարաբ Մծուռնացին նույնպես ցանկություն է ունեցել վկայակոչել Խորենացու նման գրավոր աղբյուրը, բայց գուցե այո, քանի որ Խորենացու սկզբնաղբյուրները երբեմն կարող էին ծագել հենց ինքը ՝ Մարաբից:   Օրինակ ՝ Պարենի մասին Մարաբի գրքից մեջբերումներ անելուց հետո Խորենացին ավելացնում է, որ պարզ չէ, թե իր կամ Մարաբի խոսքերը: «Այդ դեպքում, եթե դուք ասում եք (ո՞ւմ հաճախորդն է - Ա. Ս.), Ինչու՞ ենք մենք և մեր նախահայրերը նրանց անուններն այսպես իմանում, և ես ասում եմ, որ քաղդեացիների, ասորիների և պարսիկների հնոցում մեզանից շատերն ու իմ գործն իրենց անուններ և գործեր ՝ թագավորի պատկերով, որպես գործակալներ և վերակացուներ իմ աշխարհի, նրանց կողքին կանգնած և մեծ կողմնակալ »(I, IA):   Ոմանց կարող է թվալ, որ այս բառը միանշանակ պատկանում է Խորենացուն:   Բայց եթե Խորենացին Վաղարշակի անունից փիլիսոփա Մարաբին գործուղման է ուղարկում Նինվեի թագավորական արքունիք, այդ բառի հարցն ու պատասխանն անհարկի են դառնում:   Ահա թե ինչու այս բառը ավելի հարիր է իրական Մարաբին, ով օգտագործում է միայն հայկական դիվան և զուտ տրամաբանական պատասխան է տալիս իր բարձրացրած հարցին, որ նախնիների անուններն ու գործերը այդքան չեն անհետացել, դրանք եղել են գրանցվել է ինչ-որ տեղ փոքր չափով: ,   Միայն նրանք են գրանցվել ոչ թե Նինվեում, այլ մի շարք դիվաներում:   Դա այն է, ինչը համարվում է ժամանակի կիրթ մարդու տեսակետը:   Այս մարդկանց միավորում է ոչ միայն փիլիսոփայական մեթոդաբանությունը, այլ նաև տերմինաբանությունը, արտահայտման ոճը, գուցե միմյանց դիմելու և մեծարելու եղանակը (օրինակ ՝ Ո՞վ է ծեր, իմաստուն և այլն):   Այնուամենայնիվ, գրավոր աղբյուրի նախապատվությունը և ցանկացած տեղեկատվության, թեկուզ փոքր տեղեկատվության համապատասխանությունը գրավոր աղբյուրներին, կարելի է համարել որպես հելլենիստ գիտնականների ընդհանուր առանձնահատկություն, ովքեր ձգտում էին ավելի հուսալի գիտելիքներ փոխանցել ՝ առանձնանալով սովորական հոգևոր տեղեկատվությունից և մեկնաբանություն:   Փիլիսոփա Մարաբ Մծուռնացին նույնպես այն գիտնականներից էր, ով դարձավ առաջին հայտնի հայ պատմաբանը [7]:  , ։

Մովսես Խորենացին, քաղագրելով Մարաբ Մծուրնացու` հեթանոս հելլենասեր, Եվհեմերի հայացքների հետեւորդի «Պատմությունից», նրան վերագրել է օտար գրավոր աղբյուրներ։
  Պարզվում է, որ գոնե հայոց ազգածին նահապետների մասով (Հայկ, Արամ եւն) Մարաբ Մծուրնացու աղբյուրը հայ բանահյուսությունն է։
  Ուստի Մարաբը եղել է ոչ միայն հայ առաջին պատմիչը, այլեւ՝ առաջին բանահավաքը։
