ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ԲՈՒՆԴԵՍԹԱԳԻ` ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆԸՆԴՈՒՆՎԱԾ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐԻ (2005 ԵՎ 2016 ԹԹ.) ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ        Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացն սկսվել է դեռևս1965  թ.,  երբ  ցեղասպանության  50-ամյակի  կապակցությամբ  Ուրուգվայն  առաջինանգամ  ճանաչեց  և  դատապարտեց  Հայոց  ցեղասպանությունը։
   Դրան  հաջորդողտասնամյակների ընթացքում, մասնավորապես՝ Հայաստանի անկախացումից հետոտարբեր  պետությունների  խորհրդարաններ  և  կառավարութուններ,  նահանգներ,քաղաքներ,  միջպետական  և  ոչ  պետական  կազմակերպություններ,  զանազան  այլկառույցների ընդունել են Հայոց ցեղասպանությանը վերաբերող բազմաթիվ բանաձևեր,  հայտարարագրեր  և  օրենքներ,  որոնք,  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  բազմաթիվպատճառներով, կառուցվածքով և բովանդակությամբ երբեմն խիստ տարբերվում ենմիմյանցից։
         Ներկայիս Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության իրավանախորդ Գերմանական  Կայսրությունն  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմում  ՕսմանյանԹուրքիայի ռազմական դաշնակից էր և, անշուշտ, տեղյակ էր տեղի հայ բնակչությաննկատմամբ  «Միություն  և  առաջադիմություն»  կուսակցության  և  պետական  ապարատի  այլ  մարմինների  կողմից  իրականացվող  բնաջնջման  քաղաքականությանը։
 Հաշվի առնելով Գերմանիայի հանդեպ Օսմանյան Թուրքիայի ստորադաս կարգավիճակը, կարելի է հաստատել, որ Գերմանական Կայսրությունն ուներ բոլոր լծակները՝կանխարգելելու Հայոց ցեղասպանությունը, սակայն, իր ռազմաքաղաքական շահերից ելնելով, այնուամենայնիվ, գերադասեց լռել և թողնել, որ մարդկության դեմ իրագործվի այդ մեծագույն ոճիրը։
         Գերմանիայի  խորհրդարանը  երկարատև  լռությունից  հետո  առաջին  անգամՀայոց ցեղասպանության մասին բանաձև է ընդունել 2005 թ. հուլիսի 15-ին։
  Գործընթացն  սկսվել  էր  դեռևս  նույն  թվականի  հունվարի  24-ին,  երբ  Բրանդենբուրգիերկրամասում պատմության դասագրքերի մեջ ներառված Հայոց ցեղասպանությանմասին հատվածը չեղյալ համարվեց։
  Դա մեծ իրարանցում առաջացրեց գերմանականլրատվամիջոցներում,  իսկ  փետրվարի  22-ին  քաղաքական  շարունակություն  ստացավ, երբ ընդդիմադիր ՔԴՄ/ՔՍՄ խմբակցությունը «1915 թ.-ի ապրիլի 24-ին հայերիտեղահանությունների  և  ջարդերի  90-րդ  տարելիցի  հիշատակի  կապակցությամբԳերմանիան պետք է օժանդակի թուրքերի և հայերի հաշտեցմանը» [1] վերնագրովհայցադիմում ներկայացրեց խորհրդարանի քննարկմանը։
  Գործին միացան նաև հայհամայնքը և Գերմանիայի հասարակական ու քաղաքական առաջադեմ գործիչները։
 Ի վերջո, օրակարգ մտցնելուց հետո բոլոր խմբակցու-թյունների բանաձևը միաձայնընդունեցին։
         Բանաձևի տեքստն ուշադիր կարդալիս հնարավոր չէ չնկատել, որ այնտեղ ոչհայանպաստ բազմաթիվ եզրույթներ և ձևակերպումներ կան։
  Բանաձևում տեղ գտածորոշ կոչերից և առաջարկներից կարելի է եզրակացնել, որ դրա նպատակը ոչ այնքանՀայոց  ցեղասպանության  ճանաչումն  է  և  դատապարտումը,  որքան    փոխադարձզիջումների միջոցով թուրք-հայկական հարաբերությունների կարգավորմանը, որումԳերմանիան պատրաստակամ էր միջնորդի դեր ստանձնել։
         Բանաձևի, թերևս, ամենամեծ թերությունն այն է, որ ուղիղ կերպով ոչ մի անգամչի նշվում, որ Օսմանյան Կայսրությունում 1915 թ.-ից առաջ և հետո տեղի ունեցածգործողությունները  հայ  բնակչության  նկատմամբ  իրականցված  ցեղասպանությունեն։
  Փոխարենը գործածվել են «կոտորածներ», «բռնություններ», «տեղահանություններ», «վայրագություններ» եզրույթները, որոնք իրավական ոչ մի լուրջ նշանակությունչունեն։
  Այդուհանդերձ, պետք է նկատել, որ բանաձևի` «Միջնորդության պատճառները»  հատվածում  վերոնշյալ  դեպքերի`  ցեղասպանություն  որակելու  հանգամանքնանուղղակիորեն մեջբերվում է հետևյալ ձևակերպմամբ` «բազմաթիվ անկախ պատմաբաններ,  խորհրդարաններ  և  միջազգային  կազմակերպություններ  հայերի  արտաքսումն ու բնաջնջումը նկարագրում են որպես ցեղասպանություն» [2]։
         Տեքստում  «Արևմտյան  Հայաստան»-ի  փոխարեն  մեջբերվում  է  «Անատոլիա»եզրը, որն արհեստականորեն շրջանառության մեջ են դրել հենց թուրքերը` նպատակունենալով  մոռացության  մատնել  տարածաշրջանի  բնիկների  առաջ  քաշած  տեղանունը։
         Ինչպես հայտնի է, 2005 թ. ապրիլին Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ ԹայյիփԷրդողանը նամակ էր հղել ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին, որտեղ, ի թիվս այլոց,առաջարկում  էր,  այսպես  կոչված,  «պատմաբանների  համատեղ  հանձնաժողով»ստեղծել,  որը  պետք  է  Ցեղասպանության  հարցին  վերջնական  լուծում  տար  [3]։
 Հետաքրիրն այն է, որ մինչ նամակը կհասներ նախագահ Քոչարյանին, այն պաշտոնական  խողովակներով  արդեն  տարածվել  էր  ԱՄՆ-ի  օրենսդիր  մարմիններում  ևտարբեր  լրատվամիջոցներում։
   Սա  ցույց  է  տալիս,  որ  այդ  նամակը  ոչ  թե  իրականփորձ էր երկխոսություն սկսելու, այլ Հայոց ցեղասպանության 90-ամյա տարելիցինընդառաջ միջազգային հանրությանը խաբելու և շեղելու նպատակ էր հետապնդում։
 Դժբախտաբար, այդ նամակն իր կնիքը թողեց նաև Բունդեսթագի 2005 թ. բանաձևիվրա,  քանզի  այն  սին  հույսեր  էր  տվել,  թե  հնարավոր  է  թուրք-հայկական  երկխոսություն։
  Տեքստում մի քանի անգամ հիշատակվում է պատմաբանների ժողով գումարելու  անհրաժեշտությունն,  այնինչ  պարզ  էր,  որ  Հայոց  ցեղասպանության  հիմնահարցը վաղուց դուրս էր եկել պատմության ուսումնասիրության դաշտից և պահանջում էր իրավաքաղաքական լուծումներ, ինչը պատմաբանները, բնականաբար, չէինկարող ապահովել։
         Բանաձևում  նաև  փորձ  է  արվում  հայկական  ջարդերը  կապել  զուտ  Երիտթուրքական  կուսակցության  և  դրա  ղեկավարության  հետ,  որն  ակներև  է  հետևյալձևակերպման մեջ. «բարձրաստիճան թուրք պաշտոնյաների՝ այս գործողություններինկատմամբ  ցուցաբերած  դիմադրությունը,  ինչպես  նաև  Օսմանյան  խորհրդարանիքննադատությունը դաժանաբար ճնշվեցին Երիտթուրքերի վարչակարգի կողմից» [2]։
 Այնինչ  հայտնի  է,  որ  երիտթուրքերն  արդեն  իսկ  սերտաճել  էին  պետական  ապարատին և միակուսակցական համակարգի պարագայում ոչ մի դիմադրության մասինխոսք, այն էլ բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից, լինել չէր կարող։
         Բոլոր թերություններին զուգահեռ բանաձևում առկա են մի շարք ձևակերպումներ, որոնք անուղղակիորեն հաստատում են Օսմանյան Կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված ջարդերի ցեղասպան բնույթը` դրանց կանխամտածված ու նախապես կազմակերպված լինելու հանգամանքը։
         Բանաձևի`  «Միջնորդության  պատճառները»  բաժնում  պատմական  ակնարկ  էկատարվում, որի ընթացքում խոսվում է 1915 թ. ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսի հայմշակութային  և  քաղաքական  գործիչների  աքսորի  և  սպանության  մասին,  հայտղամարդկանց՝ թուրքական բանակ զորակոչելու, աշխատանքային ճամբարներումտեղավորելու, իսկ այնուհետև սպանելու, հատուկ հայ ազգաբնակչությանը ոչնչացնելու նպատակով ստեղծված միավորների (օրինակ` Թեշքիլաթ-ը Մահսուսե) մասինև այլն։
  Ուշագրավ է, որ հայկական կոտորածների կազմակերպաման և իրագործմանմեջ  առանձնահատուկ  կերպով  երիտթուրքական  կուսակցությանը  մեղադրելունզուգահեռ նշվում է նաև, որ «մինչ օրս և հակառակ փաստերին՝ Թուրքիայի կառավարությունը,  որպես  Օսմանյան  Կայսրության  իրավահաջորդ,  հերքում  է,  որ  այսվայրագությունները  եղել  են  լավ  ծրագրած  և  կազմակերպված  և/կամ  վերաբնակեցման երթերի ժամանակ տեղի ունեցած զանգվածային մահերն ու կոտորածներըցանկալի  են  եղել  Օսմանյան  կառավարության  համար»։
   Այսինքն,  այս  հատվածումնախ  նշվում  է,  որ  ժամանակակից  Թուրքիան  Կայսրության  իրավահաջորդ  է  և,երկրորդ,  խոսվում  է  կոտորածների  լավ  ծրագրված  և  կազմակերպված  լինելուփաստերի մասին, որոնք ժխտում է Թուրքիայի մերօրյա կառավարությունը։
         Հատուկ  ուշադրության  է  արժանի  Բունդեսթագի՝  հայկական  կոտորածներումԳերմանական Կայսրության մասնակի մեղսակցության ընդունման փաստը։
  Բանաձևում  նշվում  է,  որ  Գերմանական  Կայսրությունը,  որպես  Օսմանյան  Թուրքիայիգլխավոր դաշնակից, ի սկզբանե տեղյակ է եղել կատարվելիք դեպքերի մասին, և որԹուրքիայում  Գերմանիայի  դեսպանատան  և  հյուպատոսությունների  զեկույցներըկրկին  գալիս  են  փաստելու  կոտորածների  ծրագրավորված  և  կազմակերպվածբնույթը [2]։
         Այսպիսով, կարելի է նշել, որ  Գերմանիայի Բունդեսթագի՝ 2005 թ.-ի բանաձևըբնույթով չճափազանց հակասական է։
  Այնտեղ վիճելի ձևակերպումներ և եզրույթներկան.  հայ  բնակչության  զանգվածային  սպանություններն  ուղղակիորեն  չեն  բնութագրվում որպես ցեղասպանություն, անընդհատ շեշտվում է ի սկզբանէ որևէ կառուցողական ելք բացառող և գործնականում անիրականալի «պատմաբանների հանձնաժողով»  հրավիրելու  անհրաժեշտությունը։
   Սակայն,  սրան  հակառակ,  առաջինանգամ խոսվում է նաև Հայոց ցեղասպանության մեջ Գերմանիայի մեղսակցության,Թուրքիայում  Հայոց  ցեղասպանության  հարցով  անկողմնակալ  հետազոտողներինկատմամբ  իրականացվող  բռնաճնշումների  մասին  մասին,  իսկ  «Միջնորդությանպատճառները» բաժնում ներկայացված ձևակերպումները և փաստերը կասկածի տեղրեն  թողնում,  որ  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմի  ընթացքում  ՕսմանյանԿայսրությունում  հայերի  նկատմամբ  իրականացված  տեղահանումն  ու  բնաջնջումըցեղասպանություն  էր։
   Բացի  այդ,  կարևոր  է  նաև  այն,  որ  Գերմանիան  90  տարվաընթացքում առաջին անգամ նմանատիպ մակարդակով փաստացի ճանաչում է Հայոցցեղասպանությունը։
         Արդեն  2016  թ.  հունիսի  2-ին  Գերմանիայի  խորհրդարանում  քվեարկությանդրվեց  և  ընդունվեց  «Օսմանյան  Կայսրությունում  101  տարի  առաջ  հայերի  և  մյուսքրիստոնյա  փոքրամասնությունների  ցեղասպանության  և  հիշատակի  մասին»  [4]բանաձևի  նախագիծը։
   Բանաձևը  համատեղ  մշակել  էին  իշխող  կոալիցիայի  մասկազմող Քրսիտոնեադեմոկրատական միություն (CDU) և Քրիստոնեականսոցիալական  միություն  (CSU),  Սոցիալդեմոկրատական  (SDP)  և  ընդդիմադիր  Կանաչներիկուսակցությունները։
 2005  թ.  բանաձևի  համեմատությամբ  2016  թ.-ի  բանաձևը  սկզբունքային  միքանի տարբերություն ուներ. նախ բանաձևը, բացի հայերից, նվիրված է նաև մյուսքրիստոնյաների ցեղասպանության հիշատակին, ինչը նախորդ բանաձևում հստակշեշտադրում  չուներ։
   Երկրորդ,  այլևայլ  ձևակերպումների  փոխարեն  արդեն  հստակորեն նշվում է ցեղասպանություն (գերմաներեն՝ Völkermord) բառը։
  Երրորդ, բացակայում է «Անատոլիա» եզրույթը, որը փոխարինվել է «Օսմանյան Կայսրություն» ընդհանրական  անվամբ։
   Ցանկալի  կլիներ,  որ  «Արևմտյան  Հայաստան»  անվանումընույնպես շեշտվեր, քանի որ այս տարբերակն, իհարկե, պատմական համատեքստում«Անատոլիայից» ավելի գերադասելի է։
         Ի տարբերություն նախորդ բանաձևի, որտեղ նշվում էր «…Առաջին համաշխարհային  պատերազմից  առաջ  և  հետո…»  [2]  հայ  ժողովրդի  նկատմամբ  բռնության,կոտորածի  և  տեղահանության  ենթարկվածների  հիշատակը,  2016  թ.  բանաձևումհայկական կոտորածների ժամանակագրությունը սահմանափակվում է 1915-16 թթ.ով,  որով  փաստացի  հաշվի  չեն  առնվել  Համաշխարհային  պատերազմից  հետոԹուրքիայի  փաստացի  ղեկավար  Մուստաֆա  Քեմալի  հանցագործությունները`ուղղված ոչ միայն կիլիկիահայությանն ու արևմտահայությանը, այլև արևելահայությանը։
         Բանաձևում  կրկին  հիշատակվում  է  Գերմանական  Կայսրության  մասնակիմեղսակցությունը  կատարված  ողբալի  դեպքերին,  ինչպես  նաև  բարձրաձայնվում  էժամանակակից  Գերմանիայի  պատասխանատվության  կարևորությունը։
   Մի  քանիպարբերություն  ներքև  նշվում  է,  որ  …պետք  է  տարբերել  ոճրագործների  գործածմեղքը և այսօր ապրող մարդկանց կրած պատասխանատվությունը» [4]։
  Սա փոքր-ինչտարօրինակ է, որովետև, եթե խոսքը գնում է ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետության մասին, ապա հարց է ծագում` ինչու՞ Գերմանական Կայսրության իրավահաջորդ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը կարող է պատասխանատվություն կրել իր նախնիների արարքների համար, իսկ Օսմանյան Կայսրության իրավահաջորդ Թուրքիայի Հանրապետությունը ոչ։
         Մի փոքր տարօրինակ է հնչում նաև Բունդեսթագի կոչն` ուղղված Հայաստանիև  Թուրքիայի  Հանրապետություններին`  վավերացնելու  ցյուրիխյան  արձանագրություններն այն պարագայում, երբ հենց Թուրքիան, խախտելով բոլոր պայմանավորվածությունները,  արձանագրությունները  վավերացնելու  համար  նորանոր  նախապայմաններ էր առաջ քաշում [5]։
         Հետքրքիր  է  նաև  բանաձևի  այն  հատվածը,  որտեղ  խոսվում  է  ԹուրքիայիՀանրապետությունում  սկսված  հայկական  հուշարձանների  պահպանման  գործընթացի մասին, որով կրկին անուղղակի կերպով ակնարկվում է, որ մինչ այդ թուրքական իշխանությունները, միտումնավոր չխնամելով հայկական պատմական հուշարձանները, իրականացնում էին մշակութային ցեղասպանություն։
         2005  թ.  բանաձևի  համեմատությամբ  սրանք  էին  հիմնական  տարբերությունները։
  Մնացած հատվածը, աննշան տարբերություններով, կրկնօրինակում է նախորդբանաձևի տեքստը։
  Անշուշտ, պետք է արձանագրել` չնայած նոր բանաձևում առկամի  շարք  թերություններին,  այն,  դրական  իմաստով,  էապես  գերազանցեց  նախորդբանաձևը։
         Եթե համեմատենք Գերմանիայի Բունդեսթագի  2005 և 2016 թթ.-ին ընդունածբանաձևերը,  իրավական  գնահատականներ  տալու  և  եզրութաբանական  ձևակերպումների տեսանկյունից վերջին բանաձևն առավել ամբողջական է և ճշգրիտ։
  Իհարկե, վերոնշյալ բանաձևերը Հայոց ցեղասպանության փաստին պատմաիրավական ևքաղաքական  գնահատականներ  տալու  անկաշկանդվածության  տեսանկյունից  զիջում  են,  որպես  օրինակ՝  հարավամերիկյան  պետություններին(Արգենտինա,Ուրուգվայ,  Բոլիվիա),  սակայն  դրա  համար  կան  օբյեկտիվ  պատճառներ,  որոնցիցամենակարևորն այն է, որ հարավամերիկյան պետությունները Թուրքիայից աշխարհագրորեն բավական մեծ հեռավորության վրա են գտնվում։
  Աշխարհագրական հեռավորության և պետությունների միջև տնտեսական, քաղաքական և հասարակականհարաբերությունների ոչ խորը մակարդակը նշանակալի գործոն է, որը թույլ է տալիսհարավամերիկյան  երկրներին  ավելի  ազատ  գործելու  Ցեղասպանության  հարցում`տուրք չտալով Թուրքիայի հետ առնչվող շահերին ու Անկարայի հնարավոր հակաքայլերի  բացասական  ազդեցությանը։
   Սրանից  ելնելով  պետք  է  արձանագրել,  որչնայած  բանաձևի  տեքստում  առկա  հակասական  և  երկիմաստ  ձևակերպումներին`Գերմանիայի  Բունդեսթագի՝  2016  թ.  ընդունած  բանաձևն  առավել  արժեքավոր  էՀայոց  ցեղասպանության  հետևանքների  քաղաքական  և  իրավական  լուծմանտեսակետից հետևյալ պատճառներով` 1.  Գերմանիան  քաղաքական,  տնտեսական,  մշակութային  տեսանկյուններիցաշխարհի առաջատար երկրներից է։
 2.  Իր  իսկ  խոստովանությամբ  նա  մասնակիորեն  մեղավոր  է  եթե  ոչ  Հայոցցեղասպանության իրագործման, ապա, գոնե, այն չկանխարգելելու գործում։
 3.  Մինչ օրս Գերմանիան Թուրքիայի հետ կապված է քաղաքական, տնտեսականև այլ կապերով, ուստի այս հանգամանքում Բունդեսթագի՝ Հայոց ցեղասպանությանբանաձևի ընդունումն առավել արժեքավոր է։
         Անկասկած, Գերմանիան սույն բանաձևերն ընդունելիս առաջին հերթին առաջնորդվել  է  սեփական  շահերով՝  Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչման  հանգամանքըկրկին  որպես  գործիք  օգտագործելով  ընդդեմ  Թուրքիայի  (այսպես,  Բունդեսթագի՝Հայոց ցեղասպանության մասին 2016 թ.-ի բանաձևն ընդունվեց ի պատասխան ԵՄի  և  Գերմանիայի  հանդեպ  թուրքական  կառավարության  շանտաժային  քաղաքականության)  [6]։
   Այս  պարագայում  Հայաստանի  Հանրապետության  և  հայկականսփյուռքի խնդիրն է ընդունել այս իրողությունը և փորձել հնարավորինս ճկուն խաղալԹուրքիայի և այլ պետությունների, տվյալ պարագայում՝ Գերմանիայի աշխարհաքաղաքական հակասությունների վրա։
  Ի վերջո, եթե ապագայում այս բանաձևի հիմքիվրա  ընդունվի  օրենք,  ինչը  կրկին  տեղի  կունենա  միայն  աշխարհաքաղաքականիրողությունների  համապատասխան  պարագայում,  ապա  դա  կարող  է  նախադեպդառնալ, որ այլ տերությունները Հայոց ցեղասպանության փաստին անդրադառնալիսառավել անկաշկանդ և օբյեկտիվ գնահատականներ տան։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Խաչատրյան  Ա.,  Գերմանիայի  Դաշնային  Հանրապետության  Բունդեսթագի`Հայոց ցեղասպանության մասին բանաձևի քննախոսություն, էջ 200URL։
  http։
 //www.ysu.am/files/21A_Khachaturyan.pdf (Հղումը կատարվել է՝ 15.12.2017)։
 [2]  Քոչարյան  Վ.,  Հայոց  ցեղասպանությունը  միջազգային  իրավական  փաստաթղթերում փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Երևան, 2014, էջ 37, 41-2։
 [3] Կրկին «պատմաբանների հանձնաժողով», «բաց արխիվներ», URL։
    http։
 //www.1in.am/1546005.html (Հղումն արվել է՝ 08.01.2018)։
 [4]  Գերմանիայի  Բունդեսթագում  ընդունված  Հայոց  ցեղասպանության  վերաբերյալբանաձևի ամբողջական տեքստը, URL։
  https։
 //news.am/arm/news/330248.html (Հղումը կատարվել է՝ 11.12.2017)։
 [5] Թուրքիան նոր նախապայման է առաջ քաշում, URL։
  http։
 //www.a1plus.am/52129.html (Հղումը կատարվել է՝ 12.01.2018)։
 [6] Եվրոպան անզոր է Թուրքիայի շանտաժի դեմ, URL։
  http։
 //galatv.am/hy/inozlmn/le-figaro-4/ (Հղումը կատարվել է՝ 08.01.2018)։
 Պետրոսյան Գևորգ ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ԲՈՒՆԴԵՍԹԱԳԻ` ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆԸՆԴՈՒՆՎԱԾ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐԻ (2005 ԵՎ 2016 ԹԹ.) ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ Բանալի բառեր` Գերմանիայի Բունդեսթագ, Հայոց ցեղասպանություն, Հայոցցեղասպանության վերաբերյալ բանաձև, պատմաբանների հանձնաժողով,Թուրքիա, երիտթուրքական կուսակցություն։

Հոդվածում  համեմատական  քննության  միջոցով  փորձ  է  կատարվել  հասկանալու`  աշխարհաքաղաքական  ինչ  պայմաններում  են  ընդունվել  Հայոց  ցեղասպանության մասին Գերմանիայի Բունդեսթագի երկու բանաձևերը, և արդյոք ընդունված  բանաձևերն իրենց բովանդակությամբ և իրավական նշանակությամբ ամբողջական  են և ընդունելի։
  Այս իարադարձությունների ներքո վերլուծել ենք նաև այս հարցում  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմի  ընթացքում  Գերմանիայի՝  որպես  երիտթուրքական  կառավարության  դաշնակցի  և  Հայոց  ցեղասպանության  իրագործման  մեղսակիցի առանձնահատուկ դիրքորոշումը։
