Հայաստանում, ինչպես բոլոր ժողովրդավարական երկրներում, դատական ​​համակարգը տարբերվում է իր անկախությամբ և ինքնիշխանությամբ:   Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության, դատական ​​համակարգը ամրագրված է որպես պետական ​​կառավարման առանձին ճյուղ [1]:   Իսկ դատավորի գործունեությունը ամրագրված է նաև մի շարք իրավական նորմերով:   Քանի որ առանց այդ իրավական նորմերի ամրագրման, դատավորները չեն կարող կատարել իրենց պարտականությունները:  ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Ինչպես գիտենք, միայն դատարանները կարող են արդարադատություն իրականացնել Հայաստանի Հանրապետությունում, իսկ դատավորները պետական ​​պաշտոնյաներն են, որոնք իրավասու են վերականգնել արդարությունը [2]:  ՀՀ դատական ​​համակարգում դատավորները բախվում են տարբեր խնդիրների:   Պետությունն իր հերթին պարտավորվում է ապահովել դատավորների անձեռնմխելիությունը, քանի որ առանց դատավորների անձեռնմխելիության ապահովման, մենք չենք կարող պահանջել արդար դատավարություն:  Հայաստանը, դեռ անկախությունից հետո, պայքարում է արժանապատիվ դատական ​​համակարգ ստեղծելու համար:  Դատական ​​իշխանության անկախության նոր փուլի հիմքը դրվեց 1995 թվականին, երբ ընդունվեց Սահմանադրությունը:  Անկախ դատական ​​և իրավական համակարգ ստեղծելու փուլը ձևավորվել է 1996 թ.   Այս նոր դատական ​​համակարգի նախապայմանը Արդարադատության խորհրդի ձևավորումն էր, որը դատական ​​իշխանության ինքնակառավարման մարմին էր և որոշում կայացրեց դատական ​​իշխանության նշանակման, առաջխաղացման և այլ հարցերի վերաբերյալ:   Արդարադատության խորհուրդը ՀՀ Նախագահին ներկայացրեց այն անձանց շրջանակը, որոնք կարող են նշանակվել դատավորի պաշտոնում:  Դատական ​​համակարգի բարեփոխումները շարունակվում են մինչ օրս:   Ներկայիս դատական ​​համակարգի սկզբունքներն ամրագրված են Հայաստանի Հանրապետության դատական ​​օրենսգրքում [2], որը հստակ ներկայացնում է դատական ​​իշխանության սկզբունքները, դատական ​​համակարգի կառուցվածքը, առանձին դատարանների գործունեության շրջանակը, դրանց հետ կապված խնդիրների լուծման ուղիները: դատական ​​համակարգը, յուրաքանչյուր դատարանում դատավորների գործունեությունը, նրանց կարգավիճակը, գործունեության երաշխիքները, վարքի կանոնները:  Այսպիսով, Դատական ​​օրենսգիրքն [2] ամրագրում է, օրինակ, դատավորների ապաքաղաքականացումը:   Այս դրույթը պարունակում է այն փաստը, որ դատավորը չի կարող լինել որևէ կուսակցության անդամ կամ զբաղվել կուսակցության քաղաքական քարոզչությամբ:   Նա տեղական ինքնակառավարման մարմինների կամ Ազգային ժողովի ընտրություններին կարող է մասնակցել միայն որպես ընտրող:  Դատավորի անկախ գործունեությունն ապահովելու երաշխիքների հաստատումը ժամանակակից պետության համար համարվում է կարևոր խնդիր:   Այն սահմանում է պետությունը ՝ Դատական ​​օրենսգրքի միջոցով:   Դատավորի անձեռնմխելիությունը նաև օրենքով ամրագրված է պետության կողմից [4, 51-րդ հոդվածի 11-րդ գլուխ]:   Դատավորի անձեռնմխելիությունն այն է, որ որոշ դեպքերում դատավորը չի կարող զրկվել մի շարք իրավունքներից, ինչպիսիք են ազատությունը, առանց Գերագույն դատական ​​խորհրդի որոշման, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ դատավորը ձերբակալվել է հանցագործություն կատարելիս կամ դրանից հետո:  Պետք է նաև բացառել, որ դատավորի դեմ չի կարող հարուցվել քրեական գործ առանց Բարձրագույն դատական ​​խորհրդի որոշման, և որ դատավորը չի կարող հարցաքննվել որպես վկա իր լիազորությունների իրականացման ընթացքում կամ այն ​​դեպքերում, երբ նա կամ նա դատավարություն է անցկացրել իր իրավասության շրջանակներում: [4, 11-րդ գլուխ, 51-րդ հոդվածի 8-րդ կետ]:   Այս դրույթը դատական ​​համակարգի բարեփոխումների ընթացքում ավելացված նոր կետերից մեկն է:  Դատավորի անձեռնմխելիության հետ մեկտեղ պետք է հաշվի առնել նաև նրա անփոփոխելիությունը, որն ակնհայտորեն ամրապնդվում է Հայաստանի Հանրապետությունում համապատասխան իրավական նորմերով:   Դատավորի անփոփոխությունը արտահայտվում է նրա պաշտոնավարման ժամկետով և մի շարք այլ հանգամանքներով:   Դատավորի պաշտոնավարման ժամկետը համարվում է մինչև 65 տարի:   Իհարկե, Դատարանում համապատասխան մասնագիտացման դատավորների կրճատման դեպքում տվյալ դատարանում իրենց պաշտոնավարումը շարունակելու նախապատվությունը տրվում է համապատասխան մասնագիտացման ավագ դատավորներին:   Եթե ​​դատավորի լիազորությունները դադարեցվում են, կամ այդ դատարանի դատավորների թիվը ավելանում է, ապա այդ դատարանում համապատասխան պահեստային դատավորը շարունակում է ծառայել որպես դատավոր, և, իհարկե, այլևս չի համարվում պահեստային դատավոր:  ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Գերագույն դատական ​​խորհրդի որոշմամբ, երբ առաջին ատյանի դատարանը չի կարող ապահովել իր բնականոն գործունեությունը դատավորների քանակի պատճառով, ապա Գերագույն դատական ​​խորհրդի որոշմամբ նույն մասնագիտացման մեկ այլ դատավոր կարող է ուղարկվել դատարան: ընդհանուր իրավասության մինչեւ մեկ տարի ժամկետով:  Դատավորի անձեռնմխելիության և անփոփոխելիության այս երկու կարևոր սկզբունքներից բացի, որոնք որոշում են նրա արդար վարքը, պետք է նաև առանձնացնել դատավորի աշխատավարձը և սոցիալական ապահովությունը, քանի որ առանց դատավորի սոցիալական ապահովության երաշխիքի, դատավորի կոռուպցիոն ռիսկը մեծանում է:  Իհարկե, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նոր դատական ​​համակարգ ստեղծելու գործընթացում այդ հանգամանքը ամրագրվեց հստակ իրավական նորմով, քանի որ առանց այն իրավական նորմով ամրագրելու, դատական ​​համակարգում քաոս է լինելու, որպես դատավոր միշտ համարվում է կոռուպցիոն ռիսկի տակ:  Պետությունն իր առջեւ խնդիր է դնում հնարավորինս նվազեցնել այդ ռիսկերը:  Սահմանադրությունը վերաբերում է նաև դատավորի սոցիալական ապահովագրությանը, որը, համաձայն 164-րդ հոդվածի 10-րդ մասի, սահմանում է նրա բարձր կարգավիճակին և պատասխանատվությանը համարժեք վարձատրություն: [1]   Դատավորն իրավունք ունի կենսաթոշակ ստանալու կենսաթոշակային տարիքը լրանալու դեպքում, այսինքն `65 տարեկան դառնալու դեպքում, ինչպես նաև օրենքով սահմանված այլ դեպքերում:   Դատավորի կենսաթոշակը չի կարող դադարեցվել, եթե նա այլ աշխատանք է կատարում, բայց դա չի տարածվում, երբ դատավորը անցնում է պետական ​​ծառայության:   Դատավորի սոցիալական երաշխիքն ապահովելով `պետությունը ստանում է առողջության և պատահարների դեմ պետական ​​ապահովագրության իրավունք` պետական ​​միջոցների հաշվին `Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից սահմանված պայմաններին և չափին համապատասխան:  Դատավորը պետական ​​ծառայողի համար ունի նաև սոցիալական այլ երաշխիքներ, որոնք կարող են օգտագործվել բացառապես հանրային իրավունքի կողմից [8]:   Դատավորի աշխատավարձը և դատավորի կողմից սահմանված նպաստները, ինչպես նաև կենսաթոշակի չափը չեն կարող կրճատվել:   Դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե դա արվում է համարժեքորեն բոլոր պաշտոնյաների համար:  Նրա արձակուրդի գործոնը պետք է առանձնացնել նաև դատավորի սոցիալական երաշխիքների շարքում, քանի որ դա չափազանց կարևոր է դատավորի գործունեությունն ապահովելու համար:   Այն ամրագրված է Հայաստանի Հանրապետության դատական ​​օրենսգրքի 58-րդ հոդվածում [4, հոդված 58]:  Դատական ​​արձակուրդը ամենամյա է և վճարվում է 30 աշխատանքային օրվա ընթացքում:  Գիտական ​​ատենախոսություն պաշտպանելու համար դատավորն իրավունք ունի մինչև 30 օրվա ընթացքում ունենալ առանց վարձատրության արձակուրդ:   Բացի այդ, 30-օրյա ժամկետը սահմանվում է այնպես, որ չխաթարվի դատարանի բնականոն գործունեությունը, և այդ ժամկետը տրվում է դատավորին մաս-մաս, բայց ոչ ավելի, քան երեք մասի:   Դատարանի նախագահը հաստատում է դատավորի տարեկան արձակուրդի ժամանակացույցը մինչև յուրաքանչյուր տարվա հունվարի 31-ը, որը ենթակա է հրապարակման և հրապարակվում է դատական ​​իշխանության պաշտոնական կայքում:   Իհարկե, կան դեպքեր, երբ արձակուրդը տրվում է հաստատված ժամանակացույցին չհամապատասխանող ժամանակահատվածում, և այդ արձակուրդը տրամադրելու պատճառների մասին պետք է զեկուցվի Կարգապահական կոմիտեին, որին տեղեկացնում է դատարանի նախագահը:  Միայն Բարձրագույն դատական ​​խորհուրդը կարող է որոշել դատավորին արձակուրդ տրամադրելը:   Բարձրագույն դատական ​​խորհուրդը լուծում է նաև դատավորի արձակուրդի հետ կապված վեճերը:  Միայն Բարձրագույն դատական ​​խորհրդի համաձայնությամբ դատավորի արձակուրդի չափը կարող է երկարացվել ընտանեկան կամ անձնական հանգամանքների պատճառով, ինչը համարվում է չվճարվող արձակուրդ:  Կրթական ծրագրերին մասնակցելու իրավունքը համարվում է դատավորի գործունեության մի մաս, որը կրկին ամրագրված է իրավական նորմով [4, 1-ին գլուխ, 4-րդ հոդված]:  Կրթական ծրագրերի օգտագործումը դատավորին հնարավորություն է տալիս ապահովել իր մասնագիտական ​​աճը և իր մասնագիտական ​​կարողությունները նոր մակարդակի հասցնել: 56 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.   Դատավորին պետք է թույլ տրվի մասնակցել կրթական ծրագրերին, գիտաժողովներին և փաստաբանների այլ մասնագիտական ​​հավաքներին միայն այն դեպքում, եթե դատավորի բացակայությունը չի խաթարում դատարանի բնականոն գործունեությունը:   Երբ դատավորը դատարանի կամ կրթական հանձնաժողովի նախագահի համաձայնությունը ձեռք է բերել մասնակցելու որևէ կրթական միջոցառման, նրա բացակայությունը համարվում է հարգելի, և դատավորի աշխատավարձը պահպանվում է:   Դատարանի նախագահը համաձայն է բացակայել մինչև հինգ աշխատանքային օր, միայն այն դեպքում, եթե դատավորը մասնակցում է կրթական ծրագրերին, հանձնաժողովներին և այլ իրավական մասնագիտական ​​հանդիպումներին:   Երբ դատավորը չի բավարարում այդ հնգօրյա ժամկետը, նա կարող է դիմել կրթական հանձնաժողով `ավելի շատ օր տրամադրելու խնդրանքով:  Դատավորի փաստացի գործունեությունն ապահովվում է ոչ միայն նշված սկզբունքներով, այլև դատավորի նկատմամբ սահմանված վարքագծի կանոններով:   Այս վարքագծի կանոնները նպատակ ունեն ապահովել դատավորի բնականոն գործունեությունը և ապահովել դատարանի անաչառությունն ու անկախությունը, ինչը կնպաստի անկողմնակալ դատավարությանը:   Դատավորի էթիկայի և վարքի կանոնները ապահովում են դատավորի և դատական ​​համակարգի բարձր հեղինակությունը:   Դատավորների վարքագծի կանոններն ու էթիկայի կանոններն օրինականորեն ամրագրված են Հայաստանի Հանրապետության դատական ​​օրենսգրքում [4, հոդվածներ 66, 68]:  Հատկանշական է, որ դատավորի վարքագծի կանոնները պարտադիր են նաև Ազգային ժողովի կողմից ընտրված Բարձրագույն դատական ​​խորհրդի անդամների համար:   Դատավորը պարտավոր է պահպանել սույն օրենսգրքով սահմանված պատշաճ վարքագծի կանոնները [7]:   Վարքագծի կանոններին չհամապատասխանելը հանգեցնում է դատավորի նկատմամբ կարգապահական պատասխանատվության:  Իսկ դատավորի կողմից էթիկայի կանոնների խախտումը չի կարող հանգեցնել դատավորի կարգապահական պատասխանատվության:   Դատավորի վարքագծի կանոններն օրինականորեն ամրագրված են սույն օրենսգրքում [4, 68-րդ հոդվածի 3-րդ կետ]:   Այս օրենսգրքում նրանց թիվը տասնչորս է:  ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Դատավորը չի կարող արդար դատաքննություն իրականացնել առանց դատավորի երաշխավորված և արդարացի գործունեության ապահովման ՝ իր գործունեության հիմքում ընկած վերը նշված սկզբունքներին համապատասխան:  Հաշվի առնելով ՀՀ դատական ​​համակարգի ծանրաբեռնվածությունը ՝ դատավորի արդար գործունեությունն առավել կախված է դառնում պետությունից:   Պետությունը, հանդես գալով որպես դատավորի արդար գործունեության երաշխավոր, չպետք է խոչընդոտի նրա գործունեությանը և անձնական անձեռնմխելիությունը վեր դասի իր քաղաքական շահերից:   Չնայած այն հանգամանքին, որ պետությունն ապահովում է բոլոր անհրաժեշտ պայմանները դատավորի համար արդար դատաքննություն իրականացնելու համար, կան դեպքեր, երբ դատավորները սխալներ են գործում իրենց աշխատանքում:   Այս բացթողումների արդյունքն այն է, որ մի շարք դեպքեր իրենց բողոքներով հայտնվում են միջազգային ատյաններում:  Այս գործերը հիմնականում լուծվում են ի վնաս մեր պետության, և փաստորեն պետությունը փոխհատուցում է ՝ շատ դեպքերում պահպանելով դատավարության համար անհարկի պայմաններ:  Հայաստանը սկսել է անկախությունից ի վեր դատական ​​համակարգում ռազմավարական փոփոխությունների ծրագիր, որը շարունակվում է մինչ օրս:  Մեր կարծիքով, այդ փոփոխությունների մեջ պետք է ներառվի մեկ այլ դրույթ, որը վերաբերում է միջազգային դատարաններում ՀՀ քննարկած գործերին:   Հայաստանի Հանրապետությունում բոլոր ատյաններում ընդունված գործը հայտնվում է Միջազգային դատարանում, և երբ մեր պետությունը փոխհատուցման կողմ է, մենք առաջարկում ենք, որ այդ գործերը վերանայվեն մեր երկրում, բայց այլ դատավորների քննության ներքո: ,   Այս գործերի քննությունը թույլ կտա բացահայտել ՀՀ դատական ​​համակարգի և դատավորների թերությունները, որոնք անմիջական ազդեցություն ունեն մեր երկրի ժողովրդավարական պետություն լինելու վրա:   Եվ այդ թերությունները միշտ էլ նկատվում են ՀՀ եռաստիճան դատական ​​համակարգում:  Այսպիսով, դատավորի անկախ գործունեությունը կախված է պետությունից, քանի որ պետությունն ապահովում է անհրաժեշտ պայմաններ դատավորի համար արդար դատաքննություն իրականացնելու համար, իսկ դատավորն ապահովում է արդար դատաքննություն և արդարության վերականգնում:   Պետությունը միշտ պետք է դատական ​​համակարգը անկախ և զերծ պահի կառավարման այլ ճյուղերից:   Անկախացումից հետո Հայաստանի Հանրապետությունը սկսել է նոր ժամանակաշրջան, որտեղ դատական ​​համակարգի բարեփոխումներն իրականացվում են հստակ մշակված ծրագրերով:   Այն ներառում է նաև սահմանադրական բարեփոխումներ:   Բայց, իհարկե, կան նաև մի շարք բացթողումներ, որոնք դեռ լրացուցիչ վերլուծության կարիք ունեն:  Մեր կարծիքով, լրացուցիչ վերլուծություններ պետք է կատարվեն `գնահատելու Հայաստանի Հանրապետության եռաստիճան դատական ​​համակարգի արդյունավետությունը:   Անհրաժեշտ է վերլուծություն կատարել վերաքննիչ դատարաններում, հասկանալ, թե որքանով է արդյունավետ գործի քննությունը կոլեգիալ եղանակով, այսինքն `ինչը փոխում է գործի քննությունը կոլեգիալ կազմով վերաքննիչ դատարանում:  , ։

Դատավորը համարվում է դատական իշխանության անքակտելի շարժիչ ուժը, առանց որի դատական իշխանությունը չի կարող գոյատեւել։
  ՀՀ դատական համակարգում, դատավորի գործունեության վերաբերյալ մի շարք ելակետային սկզբունքներ ամրագրված են ՀՀ Սահմանադրությունում, ՀՀ դատական օրենսգրքում, որոնք հիմք են ծառայում նրա գործունեության համար։
  Հոդվածում ներկայացվել են ՀՀ դատական համակարգում դատավորի գործունեության իրավական կարգավորումները, դատավորի գործունեությունը ապահովող միջոցները։
  Քննարկվելեն դատական համակարգի մի շարք կարեւորագույն խնդիրներ, որոնց առնչվումեն դատավորն ու պետությունը դատական իշխանության արդար գործունեության համար։
  Այս համատեքստում ուսումնասիրվել ու բացահայտվել են ՀՀ դատական համակարգին, դատավորի գործունեությանը բնորոշ մի շարք առանձնահատկություններ, կատարվել առաջարկություններ։
