ՀՀ ԳՈՐԾԱՐԱՐ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆՆԵՐՆ ԸՍՏ «ԴՈՒԻՆԳ ԲԻԶՆԵՍ» ԶԵԿՈՒՅՑԻՏնտեսության զարգացման համար պետությունը պետք է ստեղծի առողջմրցակցություն և տնտեսական գործունեության համար անհրաժեշտ պայմաններ, որոնց իրականացման միջոց է գործարար միջավայրի կարգավորումը։
  Առաջադրված  նպատակի  իրագործման  համատեքստում  պետությունը  տիրապետում է համապատասխան լծակների, որոնց համալիր, նպատակաուղղվածև տնտեսապես հիմնավորված կիրառումը պետք է ուղղված լինի ինչպես տնտեսվարող  սուբյեկտների,  այնպես  էլ  ամբողջ  տնտեսության  բնականոն  զարգացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծմանը։
 Հայաստանի կառավարությունն իրականացնում է գործարար միջավայրիխորը  և  համապարփակ  բարեփոխումներ`  օտարերկրյա  ներդրողների  և  գործարարների համար առաջարկելով բիզնեսի համար նպաստավոր միջավայր։
 Անդրադառնալով  Հայաստանի  Հանրապետության  գործարար  միջավայրին` հարկ է նշել, որ ոլորտում բարեփոխումների արդյունավետության մասինեն վկայում Համաշխարհային բանկի կողմից հրապարակվող «Doing Business»ամենամյա  զեկույցները,  որոնք  կազմվում  են  գործարարների  և  պետականմարմինների կողմից լրացրած հարցաթերթիկների ամփոփման հիման վրա։
 Գծապատկեր 1. Առանձին երկրների գործարարության ոլորտի զբաղեցրած դիրքը` ըստ«Դուինգ բիզնեսի» 2012-2016 թվականներին 11 Աղբյուրը` The World Bank. Doing Business in a more transparent world, 2012-2015, էջ 70-74։
 Նկատենք,  որ  Համաշխարհային  բանկի  և  Միջազգային  ֆինանսականկորպորացիայի  կողմից  2015  թվականի  հոկտեմբերի  27-ին  հրապարակված`«Գործարարությամբ  զբաղվելը  2016»  վարկանիշային  զեկույցի  տվյալներովՀայաստանը  189  երկրների  շարքում  նախորդ  տարվա  հրապարակված  արդյունքների (49-րդ տեղ) համեմատությամբ բարելավել է իր դիրքը 10, իսկ վերագնահատված  արդյունքներով  (38-րդ  տեղ)՝  3  կետով`  բարձրանալով  35-րդտեղը։
 Ինչպես  երևում  է  գծապատկեր  1-ից  Հայաստանի  գործարար  միջավայրըերկրորդն է Վրաստանի ու ԱՊՀ երկրների շարքում ` զիջելով միայն Վրաստանին։
 Համաշխարհային բանկի կողմից «Դուինգ բիզնեսի» վերլուծությունը իրականացվում է ըստ հետևյալ ոլորտների՝•  կազմակերպությունների գրանցում,•  շինարարության թույլատվության ստացում,•  սեփականության գրանցում,•  վարկերի ստացում,•  ներդրողների ապահովություն,•  հարկում,•  միջազգային առևտուր,•  պայմանագրերի իրականացման ապահովում,•  ձեռնարկությունների լիկվիդացում։
 Աղյուսակ 1.Գործարարության ոլորտում Հայաստանի ցուցանիշները 2012-2016թթ.2ցուցանիշցուցանիշցուցանիշցուցանիշցուցանիշԿազմակերպությունների գրանցումՇինարարությանթույլատվությանստացումՍեփականությանգրանցումՎարկերի ստացում Ներդրողներիապահովություն ՀարկումՄիջազգայինառևտուր2 Աղբյուրը` The World Bank. Doing Business in a more transparent world, 2012-2015, էջ 70-74։
 ՊայմանագրերիիրականացմանապահովումՁեռնարկություններ ի լիկվիդացումԱյսպես, աղյուսակ 1-ում ներկայացված է Հայաստանի զբաղեցրած դիրքը«Դուինգ բիզնեսում» 2012-2016 թթ.՝ ըստ 9 առանձին ոլորտների։
  Ինչպես երևում է աղյուսակից, Հայաստանի Հանրապետությունը 2012-2016 թթ. ամենաշատը բարելավել է իր ցուցաիշները հարկման ոլորտում 112 կետով՝ աշխարհի189  երկրների  շարքում  զբաղեցնելով  41-րդ  հորիզոնականը,  իսկ  ամենաքիչը՝սեփականության  ոլորտում  10  կետով՝  զբաղեցնելով  62-րդ  հորիզոնականը։
 Նշված հանգամանքը պայմանավորված  է  նրանով,  որ  վերջին  տարիներին  ՀՀԿառավարության կողմից իրականացվել են գործարար միջավայրին ուղղվածբարեփոխումներ, որի արդյունքում պարզեցվել է տնտեսվարող սուբյեկտներիկողմից  հաշվետվությունների  ներկայացման  գործընթացը,  ինչպես  նաև  կազմակերպությունների գրանցման և լուծարման կարգը։
  Որոշակի բարեփոխումներ են իրականացվել նաև հարկային, մաքսային և քաղաքաշինության ոլորտներում։
   Անդրադառնանք  այն  ոլորտներին,  որտեղ  իրականացվող  բարեփոխումները ունեցել են տեսանելի արդյունքներ։
 Ինչ  վերաբերում  է  վարկերի  ստացման  ոլորտին,  ապա  հարկ  է  կարևորելհատկապես հետևյալ փոփոխությունները՝•  առցանց վարկեր ստանալու հնարավորություն (www.e-credit.am),•  վարկային պատմությանը ծանոթանալու հնարավորություն,•  կոմունալ-կենցաղային  ծառայություններ  մատուցող  ընկերություններից  ԱՔՌԱ  վարկային  բյուրոյին  տեղեկատվության  տրամադրման  ապահովում։
 •  ՀՀ բոլոր առևտրային բանկերի կողմից ընդհանուր նկարագրով գրավների տրամադրում,•  ընդունվել է «Շարժական գույքի նկատմամբ իրավունքների պետականգրանցման մասին» ՀՀ օրենքը, որով նախատեսվում է որպես գործարքի ապահովման առարկա օգտագործվող շարժական գույքի շրջանակիընդլայնում,•  ներդրման  փուլում  է  գտնվում  հանրային  ռեգիստրների  միասնականպորտալի  տարբերակը,  որը  կիրականացնի  սպասարկման  գրասենյակի  գործառույթներ,  ինչպես  գործող  սպասարկման  գրասենյակներըհնարավորություն կունենան մեկ պատուհանի սկզբունքով մատուցելուծառայություններ։
 Գծապատկեր 2. Վարկերի ստացում ոլորտը բնութագրող գործոնները ՀայաստանիՀանրապետությունում 2012-2016 թվականներին3Կատարված փոփոխությունների արդյունքում մասնավոր  վարկային  բյուրոյում  գրանցած  մասնակիցների  քանակը  աճել  է,  իսկ  պետական  վարկայինբյուրոյինը՝  նվազել  հասնելով  մինչև  0%։
   Վարկային  հասանելիության  գործակիցը ավելացել է 2 միավորով։
 ՀՀ հարկման ոլորտը 2012-2016 թթ. «դուինգ բիզնեսում» բարելավել է իրդիրքերը 112 կետով ՝ զբաղեցնելով 41-րդ հորիզոնականը՝ 189 երկրների շարքում (տե՛ս աղյուսակ 1)։
 Հարկման ոլորտում իրականացվել են հետևյալ բարեփոխումները։
 •  ներդրվել են հարկ վճարողների հարցումներով պաշտոնական և ընթացիկ պարզաբանումների տրամադրման հստակ ընթացակարգեր, մասնավորապես  սահմանվել  են  պարզաբանումների  տրամադրման  կանոնները, ժամկետները և հրապարակումը։
 •  ներդրվել  է  վճարումների  պետական  էլեկտրոնային  համակարգը  (epayments.am), որը հնարավորություն է տալիս Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված պետական տուրքի, տեղականտուրքի,  պետական  կամ  տեղական  ինքնակառավարման  մարմիններիկողմից  մատուցվող  ծառայությունների  համար  գանձվող  վճարը  կամվարչական տուգանքները կատարելու էլեկտրոնային եղանակով։
 3 Աղբյուրը՝ The World Bank. Doing Business in a more transparent world, 2012-2015, էջ 70-74։
 •  Երևանի  քաղաքապետարանում  ներդրվել  է  գույքի  և  հողի  հարկերիվճարման առցանց համակարգ. առցանց վճարումները կատարվում ենԵրևանի քաղաքապետարանի www.yerevan.am կայքի միջոցով։
 •  վերացել է ՀՀ տարածքում արտադրանքի, ապրանքների և դրանց գների  (հասույթի)  գրանցման  (հաշվառման)  գրքերի,  ինչպես  նաև  ՀՀ  տարածքում  առաքվող  կամ  տրամադրվող  կամ  տեղափոխվող  արտադրանքի,  ապրանքների  գրանցման  (հաշվառման)  գրքերի  վարման  պահանջը։
 •  ընկերությունները  նախկին  50-ի  փոխարեն  տարեկան  միջին  հաշվովկատարում են 10 հարկային վճարում։
 •  էապես կրճատվել են հարկային մարմիններ ներկայացվող հաշվետվությունների քանակը և պարբերականությունը։
 •  ռեզիդենտ և ոչ ռեզիդենտ կազմակերպությունները, անկախ ԱԱՀ վճարող  համարվելու  հանգամանքից,  այսուհետև  հարկային  մարմին  չեններկայացնում ֆինանսական հաշվետվություններ (Ձև 1 և Ձև 2)։
  Իրավական  ակտերում  կատարված  փոփոխություններով  հանվել  են  նաևպետական վիճակագրական հաշվետվությունների 1Ֆ և 2Ֆ ձևերը։
 •  ԱԱՀ  ամսական  հաշվետվության ներկայացման  պահանջը  վերացվել  էայն  տնտեսվարողների  համար,  որոնց  տարեկան  շրջանառությունըփոքր է 100 մլն դրամից` նախկին 60 մլն դրամի փոխարեն։
 •  ոչ  ռեզիդենտներին  եկամուտ  վճարելիս  հարկային  գործակալներըվճարված  եկամտի  և  պահված  շահութահարկի  վերաբերյալ  ամփոփհաշվարկը ներկայացնում են տարին մեկ անգամ` նախկին եռամսյակիփոխարեն։
 •  անկախ  վարձու  աշխատողների  քանակից`  գործատուները  հարկայինմարմին պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարի հաշվետվությունը ներկայացնում են եռամսյակը մեկ` նախկին ամսականի փոխարեն։
 •  կառավարությունը  տնտեսվարողներին  հնարավորություն  ընձեռեցհաշվետվությունը հարկային մարմին ներկայացնել էլեկտրոնային եղանակով  (e-gov.am)։
   Հարկային հաշվետվության  ներկայացման  էլեկտրոնային  համակարգի  միջոցով  այսօր  արդեն  կարելի  է  ներկայացնել  39տեսակի հաշվետվություն, ընդ որում՝ համակարգն անընդհատ կատարելագործվում  է՝  ընդգրկելով  հաշվետվությունների  նոր  տեսակներ։
 Էլեկտրոնային հաշվետվության համակարգից օգտվող հարկատուներիթիվը հասել է 6100-ի։
 •  2013  թ.  հունվարի  1-ից  կիրառության  մեջ  է  դրվել  «Շրջանառությանհարկի մասին» ՀՀ օրենքը։
 •  Ներդրվել և գործում է հարկ վճարողի այլ պարտավորությունների դիմաց հաշվանցման և (կամ) վերադարձի համար դիմումի ներկայացմանառցանց համակարգ։
  Համակարգից կարելի է օգտվել հարկային մարմնի  պաշտոնական  ինտերնետային  կայքի  «Էլեկտրոնային  ծառայություններ»  բաժնի  «Հաշվետվությունների  ներկայացման  էլեկտրոնայինհամակարգ» ենթաբաժնում տեղադրված 85-րդ դիմումի միջոցով։
 •  Թղթային  եղանակով  շրջանառվող  փաստաթղթերի  թվի  և  դրանցպատրաստման  ժամանակի  կրճատման  նպատակով  ներդրվել  է  հաշվարկային փաստաթղթեր ենթահամակարգը։
 Գծապատկեր 3. Հարկման ոլորտը բնութագրող գործոնները ՀայաստանիՀանրապետությունում 2012-2016 թվականներին4Ինչպես  երևում  է  գծապատկեր  3-ից  2012-2016  թթ.  հարկերի  մուծմանվրա ծախսվող ժամանակը էականորեն կրճատվել է 265 ժամով, ինչպես նաևկրճատվել  է  ընդհանուր  հարկերի  տեսակարար  կշիռը  շահույթի  նկատմամբ։
 Հինգ անգամ կրճատվել  է  նաև  վարկային  վճարումների  քանակը՝ 50-ից  հասնելով 10-ի։
 Անդրադառնալով  Հայաստանի  Հանրապետության  հարկային  օրենսդրությանը` հարկ է նշել, որ շատ հարկատեսակների սահմանված դրույքաչափերիմեծությամբ  Հայաստանը,  մյուս  երկրների  հետ  համեմատած,  բարվոք  վիճակում է։
  Սակայն գործարարության արդյունավետությունը բացահայտող ոլորտներից ամենաթույլ ոլորտը շարունակում է մնալ հարկային համակարգը։
 Հարկ է հավելել, որ Համաշխարհային բանկի կողմից 2016 թ. զեկույցում2015  թ.-ի  համեմատությամբ  որոշ  ցուցիչների  մասով  արձանագրված  դիրքի4  Աղբյուրը՝  World  Bank.  2015.  Doing  Business  2016։
   Understanding  Regulations  for  Small  andMedium-Size  Enterprises.  Washington,  DC։
   World  Bank  Group.  DOI։
   10.1596/978-0-8213-9615-5.License։
  Creative Commons Attribution CC BY 3.0։
 հետընթացը  (ընկերությունների  հիմնում՝  5-րդ  տեղ,  կազմակերպություններիլիկվիդացում՝ 71-րդ տեղ, ներդրողների ապահովություն՝ 49-րդ տեղ, վարկերիստացում՝  42-րդ  տեղ)  կամ  ընդհանրապես  փոփոխություն  չի  գրանցվել  (հարկերի վճարում՝ 41-րդ տեղ, սեփականության գրանցում՝ 14-րդ տեղ), գնահատվող այլ երկրների հետ համեմատության կամ մեթոդաբանական փոփոխությունների արդյունք է։
 Ներկայումս  նախարարության  կողմից  մշակվել  է  Գործարար  միջավայրիբարելավման 2016 թ. ծրագիրը, որի` ներկայիս ձևաչափով ընդունման և դրանում  ներառված  միջոցառումների  համալիր  իրականացման  դեպքում,  հավասար այլ պայմաններում, Հայաստանի մասով հնարավոր է գրանցել 10 կետովբարելավում։
   Միաժամանակ  նկատենք,  որ  իրականացվող  բարեփոխումներըոչ միայն պետք է ուղեկցվեն նորմատիվ իրավական ակտեում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելով, այլև նպաստեն երկրում գործարար միջավայրի բարելավմանը՝ տնտեսական զարգացումների համատեքստում։
 Թամարա ՇանոյանՀՀ ԳՈՐԾԱՐԱՐ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆՆԵՐՆԸՍՏ «ԴՈՒԻՆԳ ԲԻԶՆԵՍ» ԶԵԿՈՒՅՑԻԲանալի բառեր՝ գործարար միջավայր, տնտեսություն, բարեփոխումներ, գործարարությանոլորտ, Դուինգ բիզնեսԱմփոփում։

Առողջ  մրցակցություն  և  տնտեսության  զարգացման  համար  անհրաժեշտ  պայման  է  գործարար միջավայրի բարելավման և ներդրումների խրախուսման քաղաքականությունը։
   Ներդրումների  խրախուսումը  ՀՀ  տնտեսական  քաղաքականության  առաջնահերթ  ուղղություններից մեկն է։
    «Doing  Business»  ամենամյա  զեկույցներում  ներկայացվում  են  ներդրողների  պաշտպանվածության ոլորտում տեղի ունեցող զարգացումները, փոփոխությունները, համընդհանուր և տարածաշրջանային միտումները, լավագույն առաջընթաց արձանագրած երկրներն  ու բարեփոխումներից հետ մնացող երկրները։
  Հոդվածում քննարկվել են Հայաստանի Հանրապետությունում բարեփոխումներն՝ ըստ «Doing Business»-ի։
