19-ՐԴ ԴԱՐԻ ՀԱՅ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԻՋՍԵՐՆԴԱՅԻՆՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԲՆՈՒՅԹԸ ՐԱՖՖՈՒ «ՀԱՅԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋՀայ  սոցիոլոգիական  մտքի  զարգացման  հնարավորություններին  առնչվողխնդիրները ցայսօր արդիական են։
  Մասնավորապես, ուշադրության են արժանի ազգային սոցիոլոգիական ավանդույթի (այս դեպքում՝ «ազգային–ազատագրական պայքարի» հայեցակարգման) վերաիմաստավորման խնդիրները, որոնք նպատակ ունենբացահայտելու հայ սոցիոլոգիական մտքի հետագա զարգացման հեռանկարները։
 Եթե այդ մտքի զարգացման հիմք ընդունենք 19–րդ դարի հայ հասարակագիտական–սոցիոլոգիական  ավանդույթի  շրջանակներում  ձևավորված  մոտեցումները,ապա առաջնային խնդիր է դառնում վերջիններիս հիմքերի վերհանումը։
  Մասնավորապես,  ուշադրության  են  արժանի  ժամանակի  սոցիալական  մտքի  հիմնարարկատեգորիաներ  համարվող,  այն  է՝  ազգի  և  սերնդի  տեսական  հայեցակարգմանուղղությունների վերլուծությունը։
  Սրանք այն հասկացություններն են, որոնք ընկածեն  այդ  ժամանակաշրջանի  հայ  իրականության  վերարտադրության  հիմքում։
   Ազգ– սերունդ  հարաբերակցության  խնդրի  մեկնաբանություններ  կարող  ենք  տեսնելհատկապես  Րաֆֆու  «Հայ  երիտասարդությունը»  աշխատությունում  [1]։
   Այն,  ըստէության, փորձ է նորովի մոտենալ 19–րդ դարի հայ իրականության իմաստավորմաննու ներազգային գործընթացների ընկալմանը։
  Փորձ է արվել քննել այդ շրջանի հայիրականությանը  հատուկ  ներսերնդային  և  միջսերնդային  գործընթացներն  ուփոխհարաբերությունները՝ առաջ քաշել տեսական այնպիսի հիմնավորումներ, որոնքթույլ  կտան  մեկնաբանել  ներազգային  գործընթացները՝  դասակարգելով  սոցիալպատմական և տարածաժամանակային կոնկրետ համատեքստում։
  Հետազոտությանհիմքում ընկած է «երիտասարդություն» հասկացությունը՝ իբրև սերունդ դիտարկվելով՝  թե՛  ներսերնդային  դինամիկայի,  և  թե՛  միջսերնդային  հարաբերություններիչափումներում։
   Րաֆֆին  առանձնակի  կարևորության  է  արժանացնում  երիտասարդության խորքային հետազոտությունը՝ նշելով, որ այն ոչ միայն «թարմ ուժ» է, այլևտվյալ  ազգի  առաջընթացի  ու  ապագայի  գրավականը։
   Այս  տեսական  մոտեցմանհիմքում  ընկած  է  ռոմանտիկ–պատմական  ուղղությունը,  որի  շրջանակներում  ներսերնդային  և  միջսերնդային  գործընթացների  մեկնաբանություններում  մեծ  է  մշակույթի տեղն ու դերը։
  Սա թույլ է տալիս ոչ միայն այդ գործընթացները դիտել այնպիսիմակրոսուբյեկտիվ  գործոնների  ազդեցության  տակ,  ինչպիսին  մշակույթն  է,  այլևսոցիալական տարածաժամանակային որոշակի կապի մեջ [2]։
 19-րդ  դարի  հայ  երիտասարդության  ներսերնդային  գործընթացների  մեկնաբանմանն առնչվող տեսական մոտեցումներում լայնորեն կիրառվում է համեմատական  մեթոդը։
   Փորձ  է  արվում  քննելու  այդ  սերնդի  բազմաթիվ  շերտավորումները,ինչպես  նաև  պարզելու  հայ  երիտասարդության  ձևավորման  և  կայացման  գործընթացը  միջսերնդային  փոխազդեցությունների  միջոցով։
   Հայ  երիտասարդությանշերտավորված բնույթն առավել ակներև է գյուղաբնակ և քաղաքաբնակ հայ երիտասարդության  տարանջատման  պատճառով։
   Այս  տարանջատումը  հիմնվում  է  այնհատկանիշի  վրա,  որի  միջոցով  հասկանալի  է  դառնում,  թե  ինչու  է  ներսերնդայինդինամիկայի  մեկնաբանման  համար  կիրառվում  համեմատական  մեթոդը։
   Խոսքն,անշուշտ, սոցիալական դիրքի մասին է [3]։
  Մասնավորապես, խոսելով 19–րդ դարիգյուղաբնակ հայ երիտասարդության մասին, անհրաժեշտ է նշել, որ այն միջսերնդային  հետֆիգուրատիվ  հարաբերությունների  արդյունք  է։
   Այս  երիտասարդությունըձևավորվում և կայանում է ավանդական նորմերի հիման վրա՝ կարևորելով տարեցմարդկանց  փորձը  և  սոցիալականացման  միջսերնդային  ուղղվածությունը։
   Նյութական  ոչ  բավարար  ապահովվածությունը  ստիպում  է  երիտասարդությանն  առավելշատ  ժամանակ  հատկացնել  գյուղատնտեսական  գործունեությանը,  քան  ուսմանը։
 Արդյունքում հասարակության մեջ գերակայում է առավելապես գյուղատնտեսականտիպի երիտասարդությունը, և ոչ՝ կրթված։
  Այսպիսի պայմաններում գյուղաբնակ հայերիտասարդությունը  չի  կարող  արագ  զարգանալ,  քանզի  փոփոխվող  գործընթացների նկատմամբ ճկուն չէ։
  Ինչ վերաբերում է քաղաքաբնակ հայ երիտասարդությանը,կարելի է նշել, որ այն միջսերնդային կոնֆիգուրատիվ հարաբերությունների արդյունքէ, որը հիմքում ընկած  է պրեֆիգուրատիվ բնույթը, քանզի հիմնվելով բացառապեսներկայի վրա՝ հրաժարվում է նախկին փորձից և նորմերից։
  Այն վերածվում է յուրահատուկ «հակամշակույթի», որը միջոցներ չի ձեռնարկում բարձրագույն կրթությունստանալու  համար՝  հակառակ  նյութական  ապահովվածությանը  [4]։
   Ներսերնդայինֆիգուրացիաների այսպիսի բազմազանությունն իրապես արտահայտում է պատմական փորձի և դրա կիրառման առանձնահատկությունների վերաբերյալ նիցշեականության հիմնարար սկզբունքները [5]։
 Սա  է  հիմնական  այն  շերտավորումը,  որին  ենթարկվել  է  19–րդ  դարի  հայերիտասարդությունը։
  Գյուղաբնակ և քաղաքաբնակ հայ երիտասարդներին կարելի էդիտարկել  իբրև  մեկ  սերնդի  մեջ  գործառող  առանձին  միավորներ,  որոնք,  չնայածպատկանելով  սոցիալ–պատմական  միևնույն  տարածությանը,  չեն  մասնակցում«ընդհանուր բախտին»։
  Ներսերնդային այս երկատվածությունն առավել հասկանալիէ  դառնում  միայն  այն  ժամանակ,  երբ  քննության  ենք  առնում  հարաբերականորենմեկուսացված այդ ներսերնդային խմբերի կառուցվածքային հիմքերը՝ «էնտելեխիաները»։
  Դրանք, ըստ Մանհեյմի, պինդերյան մտածողության համաձայն ներսերնդայիննպատակադրումներ են, որոնք ձևավորում են տվյալ սերնդի աշխարհընկալումը [2](Գրաֆիկ 1)։
 Գրաֆիկ 1. Գյուղաբնակ երիտասարդության ֆիգուրատիվ կառուցվածքը 19-րդ դարի հայիրականությունումՆերսերնդային էնտելեխիկ կառուցվածքի հետազոտությունից պարզ է դառնում,որ  գյուղաբնակ  և  քաղաքաբնակ  հայ  երիտասարդության  էնտելեխիաները  բնավնույնական չեն, քանի որ առաջինի դեպքում էնտելեխիան ունի առավելապես «պահպանողական», իսկ երկրորդի դեպքում՝ «ազատական» բնույթ։
  Սակայն անհրաժեշտէ  նշել,  որ  այս  երիտասարդությունները,  հակառակ  էնտելեխիկ  տարբեր  հիմքերի,այնուամենայնիվ, մեկ միասնական սերունդ են կազմում։
  Այն էնտելեխիաները, որոնքայդ սերունդների տարբերակման հիմքն են, ընդհանուր էնտելեխիա կամ ընդհանուրհիմք են երկու կառուցվածքների միջև միավորման եզրեր գտնելու տեսանկյունից։
 Այս  կառուցվածքային  տիպերի  միասնականության  հնարավորությունը  հանգեցնում  է  սերնդի՝  որպես  մեկ  միասնական  սոցիալական  երևույթի  տեսականմասնավորեցմանը, ըստ որի՝ այն չի կարող համարվել սոցիալական խումբ, քանզի չիստեղծվում  կոնկրետ  նպատակների  և  սոցիալական  կապերի  հիման  վրա։
   Միասնականության այս հնարավորությունը թույլ է տալիս երիտասարդությանը՝ որպես մեկմիասնական  սերնդի,  դիտել  տարեց  սերնդի  հետ  փոխհարաբերությունների  մակարդակում,  որտեղ  ի  հայտ  են  գալիս  այդ  հարաբերությունների  արդյունքում  ձևավորված  այնպիսի  հատկանիշներ,  ինչպիսիք  են՝  մշակութային  գործընթացներումմասնակիցների  նորամուտը,  նախկին  մասնակիցների  «հեռացումը»,  պատմականկոնկրետ  գործընթացին  սահմանափակ  ժամանակամիջոցում  մասնակցությունը,կուտակված  մշակութային  ժառանգության  փոխանցումը  մի  սերնդից  մյուսին  ևանցման անընդհատության ապահովումը [2]։
  Վերլուծության էնտելեխիկ մեխանիզմըթույլ է տալիս ներսերնդային և միջսերնդային դինամիկ գործընթացները դիտել իբրևայդ  սերունդներին  հատուկ  էնտելեխիկ  հիմքերի  փոխհարաբերման  գործընթաց(Գրաֆիկ 2)։
 Գրաֆիկ 2. Սերնդի էնտելեխիկ կառուցվածքը Միջսերնդային փոխհարաբերությունները չեն ընդհատվում, մշտապես տեղի էունենում  փորձի  և  հիշողության  շերտավորում։
   Հենց  սա  է  պայմանավորում  հայերիտասարդության ձևավորումն ու կայացումը։
  Փորձի և հիշողության շերտավորումը,որը կարելի է դիտել իբրև տարեց սերնդի՝ երիտասարդ տարիքում կուտակած փորձ,դիալեկտիկ փոխհարաբերությունների միջոցով կարող է ազդեցություն ունենալ տվյալերիտասարդության ներկա փորձի վրա։
  Փորձի և հիշողության շերտավորման աստիճանն ուղղակիորեն կապված է միջսերնդային այն փոխհարաբերությունների տիպից,որը որդեգրել են փոխհարաբերվող սերունդները։
 Մասնավորապես, պրեֆիգուրատիվ փոխհարաբերությունների տիպի դեպքում,փորձի  և  հիշողության  շերտավորումը  գտնվում  է  ցածր  մակարդակի  վրա,  քանզիտվյալ ժամանակաշրջանի երիտասարդությունը ժխտում է անցյալի փորձն ու նորմատիվային չափանիշները։
 Փորձի և հիշողության շերտավորումները կարևորվում են նաև այն պատճառով,որ երիտասարդությանությունը, կրելով տվյալ ժամանակաշրջանի գիտելիքը, առավելճկուն  գործունեություն  կծավալի՝  զարգացնելով  սոցիալական  փոփոխվող  իրականությանը հարմարվելու ունակություններ։
  Սա է այն հիմնարար եղանակը, որի միջոցով հնարավոր կլինի լուծել միջսերնդային փոխազդեցությունների միջոցով սերունդների  հերթագայության  անընդհատությունն  ապահովելու  գերակա  խնդիրը։
   Այսխնդիրը դիտվում է, մասնավորապես, ազգային–ազատագրական պայքարի հայեցակարգման դաշտում, որը տեղավորվում է սոցիոլոգիական գիտելիքի այն մակարդակում, որի կվինտէսենցիան համարվում է ազգային–ազատագրական պայքարի հայեցակարգը  և  դրա  հետ  կապվող  գիտական  մեկնաբանությունները։
   Ազգային–ազատագրական պայքարը, ըստ Ռոգոզինի, «գաղութացված կամ կախյալ ազգերի ազգային ազատագրման և ազատ ու անկախ զարգացման պայքարն է …» [6]։
 Րաֆֆու «Հայ երիտասարդությունը» աշխատությունը ևս ուղղված է այս հարցիճանաչողական և կիրառական մոտեցումների առաջադրմանը։
  Խոսելով հայ իրականությունում  ազգային–ազատագրական  պայքարի՝  հայի  ինքնության  պահպանմանմիջոցի կարևորման մասին, Րաֆֆին նշում է. «Ժողովուրդը ինքն է բողոք բարձրացնում, թե՛ զենքով և թե՛ խոսքով… դրան ասում ենք, թե ազատության զգաց-մունքըարմատիցն է ծագում, ամբոխի սրտիցն է բխում, ցածրից վեր բարձրանում» [7]։
 Անդրադարձ  կատարելով  երիտասարդության  մեջ  տիրող  ներսերնդայինգործընթացներին՝ կարելի է փաստել, որ այդ շրջանի հայ երիտասարդությունը բաժանվում է երկու հիմնական շերտի՝ գյուղաբնակ և քաղաքաբնակ հայ երիտասարդության։
   Ինչպես  արդեն  նշվել  է,  այս  երիտասարդությունների  հիմքում  ընկած  եներկու  միմյանց  չնույնացող  և  հաճախ  հակադրվող  էնտելեխիաներ  (երիտասարդության առաջին տիպը պահպանողական էնտելեխիայի կրողն է, երկրորդը՝ ազատական)։
  Էնտելեխիաների այսպիսի հակադրությունը հաճախ բարդություն է ստեղծում, որ տեսական մոտեցումներ առաջ քաշվեն՝ այդ երիտասարդություններին ընդհանուր սերնդում ներառելու համար։
  Սակայն, եթե այդ հարաբերությունները դիտենքոչ կայուն պայմաններում, որտեղ սոցիալական առօրյա իրականությունը վերածվումէ էքզիստենցիալի, ապա պարզ կդառնա երիտասարդ սերունդների՝ հանուն գոյության պահպանման մեկ միության մեջ գործելու անհրաժեշտությունը [2]։
  Այստեղ, ըստէության,  երկրորդային  են  դառնում  սոցիալական  դիրքի  հետ  կապված  էնտելեխիկհակադրությունները, և սկսում են գործել սեփական գոյության, ազգային ինքնագիտակցության  ու  ինքնության  պահպանման  բնազդները։
   Այս  միասնությունը  թույլ  էտալիս  երիտասարդությանը  միավորվել  մեկ  ընդհանուր  էնտելեխիայի  շուրջ,  որիհիմքում  ընկած  են  ազգային–էքզիստենցիալիստական,  ազգային–ազատագրականգաղափարները։
  «Մասնակիցը դառնալ ազգային ինքնության և ինչու չէ նաև սեփական  գոյության  պահպանմանը»՝  սա  է  ընկած  ազգային–ազատագրական  պայքարիհիմքում [8]։
 Խոսելով  միջսերնդային  գործընթացների  և  հարաբերությունների՝  ազգային– ազատագրական պայքարի կայացման և ազգային ինքնության պահպանման գործումունեցած դերի մասին՝ անհրաժեշտ է կարևորել փորձի և հիշողության շերտավորմանգաղափարներն  ազգային  գիտակցության  մշտական,  վերարտադրության  և  պահպանման գործում։
  Այդ վերարտադրության հիմքում երիտասարդ և տարեց սերունդների  միջև  փոխհարաբերություններն  են,  որոնք  հիմնվում  են  էնտելեխիկ  հարաբերությունների վրա։
  Այդ հարաբերությունները շատ հաճախ դիալեկտիկ հակադրությունների  բնույթ  ունեն,  որտեղ  բախվում  են  երիտասարդության  և  տարեց  սերնդիէնտելեխիաները։
   Շատ  հաճախ  բևեռացված  և  հակադրվող  այս  էնտելեխիաներիամբողջությունը  բնորոշում  է  դարաշրջանի  ոգին։
   Դարի  ոգին  ազգային–ազատագրական  պայքարի  շրջանակներում  գործառելու  համար  պետք  է  էնտելեխիաներիհակադրությունը դնել ոչ թե ապակառուցողական, այլ կառուցողական մակարդակիվրա, որտեղ հակադրությունները կնպաստեն փորձի և հիշողության շերտավորմանը[9]։
   Վերլուծական  էնտելեխիկ  մեխանիզմում  սա  համազգային  էնտելեխիկ  հիմքի՝համազգային շահի գաղափարն է, որն այս կամ այն կերպ առկա է թե՛ տվյալ երիտասարդությանը, և թե՛ տարեց սերնդին հատուկ էնտելեխիաներում։
  Այս դիտանկյունիցազգային–ազատագրական  պայքարը  կարող  է  դիտարկվել  որպես  սերունդներիմիավորման և նպատակադրված գործողությունների ամբողջություն, որը հիմնվում էէնտելեխիկ  հիմքի  համազգային  գիտակցման  սկզբունքի  վրա։
   Այս  տրամաբանությամբ՝  ազգային–ազատագրական  պայքարի  հայեցակարգը  վերածվում  է  փուլայինգործընթացների  շղթայի,  որտեղ  առաջնային  փուլն  էքզիստենցիալ  իրավիճակիգիտակցումն  է  (առկա  են  նաև  էնտելեխիկ  հիմքի  համազգային  գիտակցման,  դրահիման  վրա  միավորման  և  կոնկրետ  գործողությունների  փուլեր),  իսկ  վերջնականփուլը՝ առաջադիմական արդյունքը։
  Այստեղ երիտասարդությունը շարժվում է սեփական  և  առկա  փորձի  համադրության  ճանապարհով՝  ավելի  զարգացնելով  ներսերնդային և ազգային գիտակցությունը։
  Այս գիտակցության զարգացումը մշտականսոցիալականացման արդյունք է, որը սկսվում է ընտանիքում՝ հայ երիտասարդի վաղմանկությունից։
   19–րդ  դարի  հայ  իրականության  մեջ,  որտեղ  բացակայում  էր  հայազգային  պետականությունը,  ավելի  էր  կարևորվում  տարեց  սերնդի  և  ընտանիքիդերը երիտասարդների ազգային ոգու և գիտակցության ձևավորման գործում։
  Տարեցսերունդը դառնում է սոցիալական այն միավորը, որը որդեգրելով որոշակի քաղաքականություն,  նպաստում  է  ազգային  գիտակցության  ձևավորմանը։
   Այսպիսով,  սերունդների փոխհարաբերությունները վերածվում են սոցիալական փորձի և հիշողության  կուտակման՝  շերտավորման  և  սերունդների  հերթափոխի  բարդ  գործընթացի։
 Գործընթաց,  որում  տարեց  սերունդն  առաջ  է  բերում  նոր  սերունդ՝  երիտասարդություն, որը տարեց սերնդի կուտակած անցյալի և սեփական փորձի համադրմամբկառուցում է իր ինքնագիտակցությունը։
  Սա է այն ճանապարհը, որը նոր սերնդի մոտզարգացնում  է  ազգային  գիտակցությունը,  դնում  այն  կառուցվածքային  առավելբարձր մակարդակի վրա՝ նպաստելով այդ գիտակցության հետագա վերարտադրմանը [10]։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Վերմիշյան Հ., «Հայ սոցիոլոգիայի պատմություն. XIX դարավերջ-XX դարասկիզբ»,Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2013, էջ 16-25։
 [3] Րաֆֆի «Հայ կինը եւ հայ երիտասարդութիւնը», Թիֆլիս, Արօր, 1890, 222 էջ։
 [6]  Рогозин  О.  К.,  Война  и  мир  в  терминах  и  определениях։
  военно-политический[7] Րաֆֆի, «Դեռ եւս ուշ չէ». Բանասիրական, «Մշակ» - 41, Թիֆլիս, 15 մարտ 1878,էջ 1։
 [9]  Սարուխանյան  Ն.,  «Րաֆֆին  և  Հայկական  հարցը».  Պատմա–բանասիրականհանդես, № 3, 2015, էջ 99-107։
 [10]  Մակարյան  Լ.  Բ.,  «Րաֆֆին  որպես  ազգային–ազատագրական  շարժմանգաղափարախոս», Բանբեր Երևանի համալսարանի 3 (69), ԵՊՀ, 1989, էջ 159-64։
 Ենգիդունյան Վահան19-ՐԴ ԴԱՐԻ ՀԱՅ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԻՋՍԵՐՆԴԱՅԻՆՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԲՆՈՒՅԹԸ ՐԱՖՖՈՒ «ՀԱՅԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ ազգ, ազգային-ազատագրական պայքար, սերունդ,երիտասարդություն, ստատիկա, դինամիկա, էնտելեխիա, ստրատիֆիկացիա։

Հիմք ընդունելով Րաֆֆու «Հայ երիտասարդությունը» աշխատանքի և սերունդների  փոխհարաբերման  խնդրիը՝  սույն  ուսումնասիրության  նպատակն  է  սոցիոլոգիական մոտեցումների համադրական վերլուծության միջոցով պարզել 19-րդ դարի  հայ  երիտասարդության  և  միջսերնդային  փոխազդեցությունների  կառուցվածքային  բնույթը՝  առաջարկելով  այդ  ժամանակաշրջանի  հայ  իրականությանը  հատուկ՝  ներսերնդային  և  միջսերնդային  փոխազդեցությունների  վերլուծության  մոդել։
   Հետազոտության  շրջանակներում  կառուցվում  է  ներսերնդային  և  միջսերնդային  փոխազդեցությունների վերլուծության էնտելեխիկ մոդել, որը հիմնված է սերունդների  ֆիգուրատիվ կառուցվածքի և ներքին նպատակադրումների վրա։
  Արդյունքում պարզվել  է,  որ  այդ  ժամանակաշրջանի  հայ  երիտասարդության  ներսերնդային  կառուցվածքն ունի էնտելեխիկ բնույթ։
