ԱՄԵՐԻԿԱ-ԻՐԱՆՅԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԻՐԱՆԻ ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆԾՐԱԳՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ (Ջ. ԲՈՒՇ ԿՐՏՍԵՐԻՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ)Մերձավոր Արևելքը ժողովուրդների բազմազանությամբ և պատմաաշխարհագրական առանձնահատկություններով եղել և մնում է աշխարհի քաղաքական քարտեզի  ամենաբարդ  և  լարված  տարածաշրջաններից  մեկը։
   Մերօրյա  հակամարտություններից շատերը սկիզբ են առնում հենց Մերձավոր Արևելքում, իսկ այստեղ գտնվողպետությունների սահմանների վերաձևումները դեռևս շարունակվում են։
  Ընդհանուրառմամբ, Մերձավոր Արևելքը կարելի է դիտարկել իբրև մի մեծ տարածաշրջան, որտեղ  հատվում  են  ոչ  միայն  էթնիկ  և  կրոնական  տարբեր  հանրույթների,  այլև  աշխարհաքաղաքական գլխավոր ուժերի շահերը, որոնք շատ հաճախ դրսևորվում ենամենատարբեր հակամարտությունների ձևով։
 Վերջին  տասնամյակներում  Մերձավոր  և  Միջին  Արևելքի  երկրներից  շատերըտարբեր պատճառներով կանգնել են եղել ինքնիշխանությունը կորցնելու լրջագույնվտանգի  առաջ,  և  այդ  պետություններից  մի  քանիսն  իրենց  ինքնիշխանությունըպահպանելու միակ հնարավոր ուղին կապել են միջուկային ծրագրերի զարգացմանհետ,  ինչն  էլ,  որպես  կանոն,  յուրատեսակ  դիմադրության  է  հանդիպել  առանձինկազմակերպությունների  և  երկրների,  մասնավորապես՝  Ամերիկայի  Միացյալ  Նահանգների կողմից։
  Ասվածի դասական օրինակն է Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջուկային ծրագրի շուրջ առաջացած հիմնախնդիրը, որի կարգավորմանգործընթացում  իրենց  մասնակցությունն  ունեն  աշխարհաքաղաքական  տարբերդերակատարներ՝  ԵՄ-ն  (ի  դեմս  Մեծ  Բրիտանիայի,  Ֆրանսիայի  և  Գերմանիայի),ՄԱԿ-ը, Ռուսաստանի Դաշնությունը, Չինաստանը և հատկապես Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները։
 Իրանի միջուկային ծրագրի [1] սկիզբ կարելի է համարել 1953 թ.-ին ՄոհամեդՌեզա  Փահլավի  շահի  հայտարարությունը  քաղաքացիական  միջուկային  ծրագրիմեկնարկի  մասին,  որն  իրականացվելու  էր  ԱՄՆ  նախագահ  Դուայթ  Էյզենհաուերի«Ատոմ  հանուն  խաղաղության»  նախաձեռնության  շրջանակում  (Դ.  Էյզենհաուերիհայտնի ելույթը [2] ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայում 1953 թ. դեկտեմբերի 8-ին ազդարարեց վերոհիշյալ նախաձեռնության մեկնարկը)։
  Այդ ժամանակաշրջանում Իրանըհամարվում էր Արևմուտքի, մասնավորապես՝ ԱՄՆ-ի գլխավոր դաշնակիցը տարածաշրջանում, հետևաբար, Նահանգները ոչ միայն չէր խոչընդոտում, այլև մեծապեսօժանդակում էր Իրանի կողմից և՛ միջուկային, և՛ գիտարար այլ ոլորտներում իրականացվող գրեթե բոլոր նախաձեռնությունները։
  Սակայն արդեն 1979 թ.-ին, երբ իսլամական հեղափոխության արդյունքում Իրանի Մոհամադ Ռեզա Փահլևի շահը գահընկեց արվեց, և Իրանում այաթոլլահ Ալի Խոմեյնու ղեկավարությամբ հաստատվեց կրոնապետական վարչակարգ, Իրանի միջուկային ծրագիրը ամբողջությամբ դուրս եկավԱՄՆ  վերահսկողության  շրջանակից  (հեղափոխությունն  ինքնին  ուղղված  էր  նաևամերիկյան ազդեցության դեմ, ուստի բնական է, որ դրա հետևանքը լինելու էր ԱՄՆԻրան բոլոր տեսակի միջպետական հարաբերությունների խզումը) և դարձավ ԱՄՆԻրան լարված հարաբերությունները պայմանավորող հիմնական առարկան։
 Երկու  երկրների  միջև  փոխհարաբերությունները  հատկապես  լարված  բնույթստացան Ջորջ Ուոքեր Բուշի նախագահության տարիներին (2001-2009 թթ.)։
  Ամենինչ սկսվեց այն բանից հետո, երբ 2002 թ. ամերիկյան ոչ կառավարական կազմակերպություններից  մեկը  հրապարակեց  տիեզերքից  արված  լուսանկարներ  Իրանիտարածքից,  որտեղ  պարզ  երևում  էին  ուրանի  հարստացման  մի  շարք  օբյեկտներ։
 Ակնհայտ դարձավ, որ Իրանը խախտել է ՄԱԿ-ի Ատոմային էներգիայի միջազգայինգործակալության  (ԱԷՄԳ) 1974  թ.  պայմանագրի  դրույթները  և  լայնամասշտաբ  ուչհայտարարված գործունեություն է ծավալել միջուկային ոլորտում։
  Այս իրողությամբպայմանավորված՝ ԱՄՆ կառավարությունն սկսեց քաղաքական  ճնշում գործադրելիրանական  կողմի  վրա՝  պահանջելով  բացահայտել  նախկինում  իրականացվածմիջուկային գործունեությունը և հրաժարվել ուրանի հարստացման ծրագրից։
  Առաջինպահանջն իրականացնել, թերևս, իրանական կողմը համաձայնեց՝ զուգահեռաբարհայտարարելով, թե չի հրաժարվելու ուրանի հարստացման գործընթացից։
  Հարկ էնկատել,  որ  ամերիկյան  հասարակությունը  դեռևս  գտնվում  էր  9/11-ի  ողբերգականահաբեկչության ծանր տպավորությունների ներքո, ինչն էլ հաջողությամբ օգտագործում  էր  Նահանգների  քաղաքական  վերնախավը։
   Առաջ  էր  քաշվում  այն  համոզմունքը,  թե  Իրանի  կողմից  միջուկային  ծրագրի  զարգացումը  նպատակաուղղված  էզանգվածային ոչնչացման զենք ստեղծելուն, ասել է թե՝ այն սպառնում է ամերիկյանժողովրդի  անվտանգությանը։
   Մինչդեռ  իրանական  կողմը  շարունակում  էր  հակադարձել, թե իրենց միջուկային ծրագիրը հետապնդում է բացառապես խաղաղ նպատակներ։
 2002 թ.-ին իր «Չարիքի առանցքը» (Axis of evil) վերտառությամբ ելությում ԱՄՆնախագահ Բուշը «չարիքի երկրների» թվում Իրաքի և Հյուսիսային Կորեայի (ԿԺԴՀ)կողքին առանձացրեց նաև Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը՝ վերջինիս քաղաքականությունն, ըստ էության, համարելով սպառնալիք ԱՄՆ ազգային անվտանգությանը։
   ԱՄՆ  նախագահն  Իրանին  մեղադրեց  միջազգային  ահաբեկչությաննաջակցելու համար։
  Պաշտոնական Վաշինգտոնի այս և նմանատիպ հայտարարություններն  ուղղված  էին  և՛  ներքին,  և՛  արտաքին  լսարաններին՝  իբրև  հիմնավորումԻրանի նկատմամբ իրականացված և իրականացվելիք ճնշումների։
  Ակնհայտ է նաև,որ  վերոնշյալ  հայտարարություններով  ԱՄՆ  նախագահը  նպատակ  ուներ  միջազգային հանրության շրջանում բարձրացնելու ԱՄՆ-ի՝ իբրև միջազգային ահաբեկչության դեմ առավել արդյունավետ և վճռական պայքար մղող երկրի վարկանիշը։
  Հատկապես  ուշագրավ  է  նախագահ  Բուշի՝  Իրանի  ժողովրդին  անուղղակիորեն  հասցեագրված հաղորդագրությունն առ այն, որ իրանցիներն իրավունք ունեն ընդվզել վարչակարգի դեմ, ապրել «ազատ և ժողովրդավար» հասարակությունում, և որ ՄիացյալՆահանգները պատրաստակամ է օժանդակել այդօրինակ դրսևորումները։
 Նույն թվականին հրապարակված ԱՄՆ «Ազգային անվտանգության ռազմավարության» (2002 թ.) [5] դրույթների բովանդակությունից կարելի է արձանագրել «Բուշիդոկտրին»-ի  առանցքային 4 ուղղությունները. ա) ուժի կիրառում ամերիկյան շահերիձգտման համար, բ) կանխարգելիչ գործողությունների իրավունք գիտակցվող սպառնալիքների դեմ, գ) հարկ եղած դեպքում միակողմանի գործելու իրավունք և դ) արտերկրում ժողովրդավարության հաստատման ձգտում [6]։
 2003  թ.  մայիսի  4-ին  Շվեյցարիայի  կառավարությունն  ԱՄՆ  Պետդեպարտամենտին ուղարկեց, այսպես կոչված, «անսովոր» և «չստորագրված» հուշագիր՝ բաղկացած միայն մեկ էջից։
  Հուշագրին կից ներկայացվում էր ամերիկաիրանյան դիվանագիտական հարաբերությունների «ճանապարհային քարտեզ»-ը (կազմել էր շվեյցարացի դիվանագետ Թիմ Գուլդիմանը), որը բաղկացած էր «ԱՄՆ նպատակները» և«Իրանի նպատակները» բաժիններից։
  Բավականին հավակնոտ դրույթներ պարունակող այս փաստաթուղթը, այնուամենայնիվ, անպատասխան մնաց ամերիկյան կառավարության  կողմից։
   Հետագայում  ամերիկյան  տարբեր  լրատվամիջոցներ,  քաղաքական  գործիչներ  և  վերլուծաբաններ  իրարամերժ  գնահատականներ  տվեցին«Ճանապարհային քարտեզին»։
  Նրանցից ոմանք համոզված էին, որ Բուշի կառավարության կոշտ դիրքորոշումն էր հիմնական պատճառը, որ «քարտեզը» կյանքի չկոչվեց, մյուսները գտնում էին, որ այն միայն մեկ դիվանագետի կամքի դրսևորումն էր՝բացարձակապես կտրված իրականությունից։
 2003 թ. ընթացքում, այնուամենայնիվ, որոշ աշխուժացում նկատվեց մի կողմից՝Իրանի, մյուս կողմից՝ Միացյալ Թագավորության, Գերմանիայի և Ֆրանսիայի միջև։
 Սկսված ոչ ֆորմալ բանակցությունների արդյունքը 2004 թ. Փարիզում ստորագրվածհամաձայնագիրն  էր,  որով  իրանական  կողմը  պարտավորվեց  միջուկային  ծրագրի՝խաղաղ բնույթ ունենալու հստակ և երկարաժամկետ երաշխիքների ներկայացնել, իսկմինչ այդ՝ ժամանակավորապես դադարեցնել ուրանի հարստացումը։
  ՊաշտոնականԹեհրանը  հստակորեն  ցույց  տվեց  դիվանագիտական  կապերի  հաստատման  իրպատրաստակամությունը։
   Բանակցությունների  այս  ձևաչափն  իրանական  կողմըդիտարկում  էր  իբրև  հնարավոր  կամուրջ  Միացյալ  նահանգների  հետ  դիվանագիտական  հարաբերություններ  հաստատելու  համար։
   Մյուս  կողմից՝  իրանականիշխանությունները  ձգտում  էին  Վաշինգտոնից  ստանալ  հստակ  երաշխիքներ,  որամերիկյան  զորքերը  չեն  ներխուժի  Իրան  (ինչն  այդ  ժամանակ  Իրանի  հասարակական-քաղաքական  շրջանակներում  հավանական  էր  համարվում՝  կապված  ամերիկյան և բրիտանական ուժերի՝ 2003 թ. Իրաք ներխուժելու հետ), իսկ հետագայումխուսափել հնարավոր պատժամիջոցներից։
 Սակայն բանակցությունների այս փուլն ի սկզբանե մատնված էր անհաջողության, ինչը պայմանավորված էր մի շարք հանգամանքներով. ա) բանակցություններիընթացքի  վերաբերյալ  միասնական  չէին  ԵՄ  անդամ  երկրների  տեսակետները՝պայմանավորված նրանց տնտեսական և քաղաքական տարամետ շահերով, բ) ԱՄՆԵՄ  դիրքորոշումները  ևս  բնորոշվում  էին  ակնհայտ  տարաձայնություններով,  գ)հնարավոր  երկխոսության  վերաբերյալ  ամերիկյան  կողմի  ունեցած  դիրքորոշումնէականորեն հակասում էր պաշտոնական Թեհրանի սպասումներին։
 Բուշի  կառավարության  մերձավորարևելյան  քաղաքականությունն  այս  ժամանակաշրջանում  ընդհանրապես  հենվում  էր  այն  մտայնության  վրա,  որ  ԱՄՆ  ռազմաքաղաքական  և  տնտեսական  ներուժը  հնարավորություն  է  տալիս  առավել  կոշտմիջոցներով  և  համեմատաբար  սեղմ  ժամկետներում  տարածել  իրենց  ժողովրդավարական  արժեքները,  ինչպես  նաև  պայքարել  այն  վարչակարգերի  (հատկապեսԻԻՀ իշխանություններ) դեմ, որոնք, ըստ Կառավարության դիրքորոշման, ուղղակիսպառնալիք էին ներկայացնում ԱՄՆ ազգային անվտանգությանը։
  Նախագահ Բուշըչէր  խուսափում  նաև  նախորդ՝  ժողովրդավարական  կառավարությանն  ուղղվածքննադատությունից`  նշելով,  որ  ժողովրդավարների  չափազանց  «ազատական»քաղաքականությանը փոխարինելու է եկել նեոպահպանողականությունը՝ արտաքինքաղաքականության արմատական վերափոխումներով [6]։
  Ամերիկյան վարչակազմըոչ  մի  կերպ  չէր  վստահում  Իրանի  իշխանություններին  և  չէր  պատկերացնումերկխոսությունն իրանական կողմի հետ՝ առաջ քաշելով վարչակարգի վերացման ևուրանի հարստացման ծրագրի դադարեցման անհրաժեշտությունը։
  Այսպիսով, նախագահ Բուշ կրտսերի նախագահության առաջին ժամկետում ամերիկաիրանյան հարաբերություններում որևէ զգալի տեղաշարժ չարձանագրվեց։
 2005 թ. մարտին ԱՄՆ պետքարտուղար Ք. Ռայսը հայտարարեց, որ Վաշինգտոնը չի խոչընդոտի Իրանի անդամակցությանը Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը  և  կվերացնի  իրանական  արտադրության  որոշ  ապրանքների  վրադրված էմբարգոն, եթե պաշտոնական Թեհրանը հրաժարվի ուրանի հարստացմանծրագրից։
 Հարկավոր  է  արձանագրել,  որ  արդեն  2005-2006  թթ.	 իրանական  կողմիդիրքորոշումները  ևս  բավական  կոշտ  դարձան։
   Դրան  մի  կողմից  նպաստեց  իրանական հիմնախնդրի քննարկումը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ տեղափոխելը,որն էապես փոխեց բանակցությունների բնույթը, մյուս կողմից՝ նորընտիր նախագահՄահմուդ  Ահմադինեժադի  կեցվածքը  և  քաղաքական  դիրքորոշումները։
   2006  թ.հիմնահարցի  լուծման  «նոր  ուղիներ»  որոնելու  վերաբերյալ  նախագահ  Բուշինուղղված նրա նամակն ամերիկյան կառավարության ներկայացուցիչները որակեցինիբրև  դիվանագիտական  խարդավանք  և  չարժանացրին  բավարար  ուշադրության։
 Ամերիկյան  կառավարությունն  ամեն  կերպ  ջանում  էր  սեփական  հասարակականքաղաքական շրջանակներում տարածել այն մտայնությունը, թե իբր Իրանը և մասնավորապես՝  նախագահ  Ահմադինեժադն  անմիջականորեն  սպառնում  են  իրենցերկրի անվտանգությանը, նպաստում միջազգային ահաբեկչության տարածմանը՝ այսկերպ  հիմնավորելով  հնարավոր  միակողմանի  ճնշումներն  Իսլամական  Հանրապետության  նկատմամբ։
   2006  թ.  հունվարին  Իրանը  Նաթանզում  վերսկսեց  ուրանիրեցնի  ուրանի  հարստացման  գործընթացը։
   Փաստորեն  1980  թ.‐ից  հետո  առաջինհարստացման գործընթացը։
 Նույն թվականի մայիսի 31-ին ԱՄՆ պետքարտուղար Ք. Ռայսը հայտարարեց,որ  ԱՄՆ-ն  պատրաստ  է  վերսկսել  երկխոսությունն  ԻԻՀ  հետ,  եթե  վերջինը  դադաանգամ  ամերիկյան  կառավարությունը  հանդես  եկավ  Իրանի  հետ  որոշակիպայմաններում բանակցություններ վարելու պատրաստակամությամբ։
  Արդեն հունիսի 6-ին, այսպես կոչված, «5+1-ի խումբը» (Իրանի միջուկային խնդրի լուծման նպատակով «վեցնյակը» կազմավորվեց  ԱՄՆ-ի, Չինաստանի, Ռուսաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից) իրանական կողմին ներկայացրեց բանակցությունների նոր փաթեթ, որն ընդգրկում էր բավական  հավակնոտ  նախապայմաններ  և  ավելի  կոշտ  պահաջներ,  և  որը,  բնականաբար, հանդիպեց իրանական կողմի կոշտ դիմադրությանը։
 Իրանը  հրաժարվեց  կյանքի  կոչել  նաև  1696-րդ  բանաձևը  (ինչը  համարվում  էԻրանի կողմից միջազգային իրավունքի խախտում, քանի որ ՄԱԿ-ի ԱԽ որոշումներիիրագործումը  պարտադիր  է  կազմակերպության  անդամ  բոլոր  երկրների  համար),ինչն էլ հետագայում ԱՄՆ կառավարությանն ավելի լայն հնարավորություն ընձեռեց՝ավելացնելու  Իրանի  վրա  գործադրվող  միջազգային  ճնշումը՝  չխուսափելով  նաևռազմական ուժի կիրառման հնարավորությունը քննարկելուց։
  Իրավիճակը չփոխվեցնաև  ՄԱԿ-ի  ԱԽ  1737-րդ  [7]  բանաձևի  ընդունումից  հետո։
   Փաստորեն  2006  թ.դեկտեմբերը  նշանավորվեց  Իրանի  նկատմամբ  տնտեսական  պատժամիջոցներիկիրառման առաջին փուլի մեկնարկով։
 2007  թ.  հրապարակվեց  ԱՄՆ  Ազգային  հետախուզության  տնօրեն  ՄոհամեդԷլբարադեյի զեկույցը [8], որում նշվում էր, թե Իրանը դեռևս 2003 թ․ դադարեցրել էմիջուկային զենքի ստեղծման գործընթացը։
  Այս իրադարձությունը նոր հարցականներ  ի  հայտ  բերեց  ոչ  միայն  պաշտոնական  Թեհրանի  և  Վաշինգտոնի,  այլև  երկուերկրների  հասարակությունների  և  միջազգային  հանրության  շրջանակներում։
 Ակնհայտ  է,  որ  այս  փաստն  ավելի  վաղ  հրապարակվելու  դեպքում  կարող  էր՝  ա)կասկածի տակ դնել ամերիկյան վարչակազմում ավելի կոշտ դիրքորոշում դրսևորողհատվածի  փաստարկներն  Իրանի  նկատմամբ  ավելի  խիստ  պատժամիջոցներկիրառելու վերաբերյալ (փոխնախագահ Դ. Չեյնին և նրա կողմնակիցները առաջարկում  էիր  քննարկել  նույնիսկ  Իրանի  դեմ  ռազմական  օպերացիայի  հնարավորությունը), բ) ցույց տալ, որ չափազանցված են թե՛ ԱՄՆ-ի, թե՛ ԵՄ-ի՝ Իրանին ներկայացվող  նախապայմանները,  գ)  խորացնել  հասարակական  ճնշումները  և  առաջացնելներքաղաքական ճգնաժամ։
  Հատկանշական է, որ ամերիկյան կառավարության միշարք նախկին ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև բազմաթիվ սենատորներ և կոնգրեսականներ  համակարծիք  չէին  նախագահի  վարած  արտաքին  քաղաքական  գծին,ինչի  մասին  հայտարարում  էին  իրենց  թե՛  պաշտոնական,  թե՛  ոչ  պաշտոնականհայտարարություններում։
  Միանշանակ չէր նաև ամերիկյան հասարակության վերաբերմունքը նախագահ Բուշի գործունեության վերաբերյալ (ասվածը հիմնավորելու ենգալիս իրականացված սոցիալական հարցումների արդյունքները [9], որոնք արտահայտում են նախագահի և վարչակազմի աննախադեպ ցածր վարկանիշերը)։
  Սակայնհազիվ թե կարելի է պնդել, որ Էլբարադեյի զեկույցն էականորեն փոխեց ամերիկյանարտաքին քաղաքական գիծը։
 Գրեթե երեսուն տարվա դադարից հետո երկու երկրների բարձրաստիճան պաշտոնյաների  հանդիպումը  և  ուղղակի  բանակցությունները  Բաղդադում  (ամերիկ-յանկողմից  բանակցել  է  Ռայան  Քրոքերը՝  ԱՄՆ  դեսպանը  Իրաքում,  և  նրա  իրանցիպաշտոնակիցը՝ Հասան Կազեմի Քոմին) ևս որևէ արդյունքի չհանգեցին։
 Հաջորդ  տարվա  սկզբին  ԱՄՆ  իշխանություններն  Իրանին  մեղադրեցին  Հորմուզի  նեղուցում  ռազմածովային  ուժերի  միջև  սադրանքներ  հրահրելու  համար  ևմեդիահարթակում հակաքարոզչական ակտիվ գործողություններ սկսեցին նրա դեմ։
 2009 թ. վերսկվեցին բանակցություններն Իրանի և «վեցնյակի» միջև։
 ԱՄՆ-Իրան  հարաբերությունների  լարված  բնույթը,  իսկ  մի  շարք  բնագավառներում՝  դրանց  իսպառ  բացակայությունը,  ինչպես  նաև  միջուկային  բանակցությունների  անարդյունավետությունը  վկայում  են,  որ  ուսումնասիրվող  հիմնախնդիրնունի խորը արմատներ։
  Քննարկվող  ժամանակաշրջանում երկու երկրներին էլ բնորոշեն տարածաշրջանում իրենց տարբերվող, հաճախ՝ էապես հակադրվող աշխարհաքաղաքական շահեր և հավակնություններ, ինչպես նաև բավական կոշտ արտաքինքաղաքականություն  վարող  քաղաքական  առաջնորդներ՝  ի  դեմս  նախագահներ  Ջ.Բուշի և Մ. Ահմադինեջադի։
  Բուշի վարչակազմը ձգտում էր ամեն կերպ պահպանել ևամրապնդել իր ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում, իսկ միջուկային զենք ունենալուպարագայում  Իրանը  կարող  էր  լրջորեն  խոչընդոտել  այդ  գործընթացը։
   ԱՄՆ«Ազգային անվտանգության ռազմավարությունը» (2006 թ.) [10] հստակ արձանագրում էր, որ՝ 1. գազի և նավթի մատակարարման անվտանգության ապահովումը, 2.ահաբեկչական կազմակերպությունների սպառնալիքի վերացումը, 3. զանգվածայինոչնչացման  զենքի  տարածման  կանխումը  և  4.  Իսրայելի  գոյության  և  ռազմականառավելության  պահպանումը  Միացյալ  Նահանգների  քաղաքականության  առանցքային  ուղղություններց  են  [10]։
   Ակնհայտ  է,  որ  վերոնշյալ  դրույթները  փոխկապակցված են։
  Ստացվում է հետևյալ շղթայական ռեակցիան. Իրանն անկախ է նավթիև  գազի  արտահանման  հարցերում,  իսկ  նրա  միջուկային  ծրագիրն  (Ջ.  Բուշիվարչակազմի համոզմամբ) ուղղված է զանգվածային ոչնչացման զենքի արտադրությանը, ինչն անմիջականորեն սպառնում է Իսրայելի գոյությանը. դեռ ավելին՝ բացառված  չէ,  որ  միջուկային  զենքը  կարող  է  հայտնվել  ահաբեկչական  կազմակերպությունների ձեռքում, քանի որ Իրանը համարվում է նրանց հովանավորն ու ամենախոշորֆինանսավորողը։
   Այլ  էին  իրանական  կողմի  առաջնահերթությունները՝  պահպանելերկրի  տարածքային  ամբողջականությունն  ու  վարչակարգը,  ինչպես  նաև  չկորցնելազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում։
 Բուշի  վարչակազմը  գտնում  էր,  որ  Մերձավոր  Արևելքում  Իսրայելն  իրենցառանցքային, եթե չասենք՝ գլխավոր դաշնակիցն է, ուստի տրամաբանական է, որիրանա-իսրայելական  հարաբերությունները  տակավին  հեռու  էին  բարեկամականդառնալուց։
   Մեկ  անգամ  չէ,  որ  կողմերից  յուրաքանչյուրն  սպառնացել  է  ոչնչացնելմյուսին։
   Իրանական  կողմն  առհասարակ  հրաժարվել  (և  հրաժարվում  է)  ճանաչելԻսրայելի  Պետությունը,  Հոլոքոստը՝  Շոան,  իսկ  Իսրայելն  իրանական  միջուկայինծրագիրը համարել է տարածաշրջանի անվտանգությանն ուղղված սպառնալիքներիցամենավտանգավորը։
  Նախագահ Ահմադինեջադի կառավարման շրջանը՝ 2005-2013թթ.,  կարելի  է  համարել  իրանա-իսրայելական  հակամարտության  ամենաարտահայտված  փուլը,  որում  փոխադարձ  մեղադրանքներն  ու  սպառնալիքները  թույլտվեցին կատարել ամենատարբեր կանխատեսումներ՝ ընդհուպ անխուսափելի զինված  բախում  [11]։
   Մյուս  կողմից՝  նախագահ  Մ.  Ահմադինեջադը  չէր  բացառումՌուսաստանի Դաշնության հետ քաղաքական և տնտեսական համագործակցությանաշխուժացումը՝  այսպիսով  փորձելով  նաև  ձեռք  բերել  ռուսական  կողմի  աջակցությունը «վեցնյակ»-ի մակարդակով բանակցությունների ժամանակ։
 Նախագահ  Ջ.  Բուշի  մոտեցումը  միջուկային  ծրագրի  հիմնախնդրին  կարելի  էբնորոշել  իբրև  «երկու  ժամացույցների»  ռազմավարություն  [12].  մի  կողմից՝  ձգձգելկոնկրետ գործողությունների իրականացումը՝ մինչ այն պահը, երբ ակնհայտ կդառնաԻրանի  կողմից  միջուկային  զենքի  ստեղծման  ճանապարհային  քարտեզը,  մյուսկողմից՝ առաջ գցել ժամանակը, երբ հանրային ճնշումը կա´մ կստիպի վարչակարգինփոխել իր միջուկային քաղաքականությունը (և դադարեցնել ուրանի հարստացումը),կա´մ՝ կայացնել ռազմավարական կարևոր քայլ՝ երկխոսություն սկսելու միջազգայինհանրության հետ։
 Այսպիսով՝  նախագահ  Բուշի  կառավարման  երկու  ժամկետների  ընթացքումամերիկա-իրանյան  հարաբերությունները  ոչ  միայն  չարձանագրեցին  զգալի  տեղաշարժ, այլև բավական մեծ ետքայլ գրանցեցին։
  Դրա պատճառները պետք է փնտրելոչ  միայն  և  ոչ  այնքան  ամերիկյան  տնտեսական,  քաղաքական  կամ  ռազմականներուժի սահմանների, որքան Բուշի վարչակազմի քաղաքական համոզմունքների ևգաղափարախոսության  մեջ։
   «Ամերիկյան  բացառիկության»  կարծրատիպը՝  բնորոշայդ կառավարության արտաքին քաղաքականությանը,  ենթադրում էր սպառնալիքների լեզվի և վախի ազդեցության գործադրում, ինչն էլ, բնականաբար, չէր կարողտեղ  թողնել  արդյունավետ  բանակցությունների  և  փոխզիջումների  համար։
 Նախագահի`  միջազգային  քաղաքական  ճնշումների,  տնտեսական  պատժամիջոցների և «ամերիկյան բացառիկության» լեզվով խոսելու և իրանական պետությանն ունրա քաղաքացիներին «ժողովրդավարություն պարտադրելու» փորձերը, մեղմ ասած,հաջողությամբ  չավարտվեցին։
   Հնարավոր  չեղավ  կոտրել  երկու  երկրների  միջևարդեն  երեք  տասնամյակ  գոյություն  ունեցող  դիվանագիտական  փակուղին,  այդհասարակություններում  քիչ  թե  շատ  ձևավորել  վստահության  մթնոլորտ,  իսկ  հանրագումարային արդյունքում նաև՝ վերջնականապես լուծել Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ առաջացած ճգնաժամի հաղթահարման հիմնախնդիրը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Jahanpour    F.,  Chronology  of  Iran's  Nuclear  Programme,  1957-2007,  URL։
 https։
 //www.oxfordresearchgroup.org.uk/chronology-of-irans-nuclear-programme-19572007  (Accessed։
  02.05.2018).[2] Eisenhower D. D., Atoms for Peace Speech, URL։
 https։
 //www.iaea.org/about/history/atoms-for-peace-speech  (Accessed։
  01.05.2018).URL։
  https։
 //interaffairs.ru/jauthor/material/1603  (дата обращения։
  28.04.2018).  [4] President Bush։
  Axis of Evil Speech, URL։
  https։
 //www.youtube.com/watch?v=btkJhAM7hZw&t=101s (Accessed։
  08.05.2018). URL։
  https։
 //www.state.gov/documents/organization/63562.pdf  (Accessed։
  12.05.2018).[6] Simpson K,  U.S. Nuclear Diplomacy with Iran։
  From the War on Terror to the Obama[7] ՄԱԿ-ի ԱԽ 1737-րդ բանաձև։
 URL։
  http։
 //www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/RES/1737%282006%29(Accessed։
  11.05.2018).December  2007,  URL։
   https։
 //www.iaea.org/newscenter/pressreleases/statement-iaeadirector-general-new-us-intelligence-estimate-iran (Accessed։
  06.05.2018).  Overview։
  Bush and Public Opinion, URL։
  http։
 //www.people-press.org/2008/12/18/bushand-public-opinion/  (Accessed։
  04.05.2018).https։
 //www.state.gov/documents/organization/64884.pdf (Accessed։
  09.05.2018).[11] Խալաֆյան Ն. Իսրայել և Իրան. բազմաշերտ հարաբերություններ, URL։
  http։
 //theanalyticon.com/?p=9952 (Հղումը կատարվել է՝ 14.05.2018)։
 URL։
  http։
 //iranprimer.usip.org/resource/george-w-bush-administration (Accessed։
 Թադևոսյան ՍուրենԱՄԵՐԻԿԱ-ԻՐԱՆՅԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԻՐԱՆԻ ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆԾՐԱԳՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ (Ջ. ԲՈՒՇ ԿՐՏՍԵՐԻՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ)Բանալի բառեր՝ Իրանի միջուկային ծրագիր, Ջորջ Բուշ կրտսեր, ԱԷՄԳ, «Բուշիդոկտրին», Մահմուդ Ահմադինեջադ, աշխարհաքաղաքական շահեր։

Հոդվածում  քննարկվում  է  Իրանի  միջուկային  ծրագրի  շուրջ  առաջացած  ճգնաժամի հաղթահարման հիմնախնդիրը, այդ համատեքստում` ամերիկա-իրանյան  հարաբերությունները  նախագահ  Ջորջ  Ուոքեր  Բուշի  պաշտոնավարման  երկու  ժամկետների ընթացքում։
  Համեմատվում են երկու կողմերի՝ ԱՄՆ-ի և ԻԻՀ-ի՝ մերձավորարևելյան տարածաշրջանում ունեցած շահերը և նպատակները, նրանց դիրքորոշումները հիմնահարցի լուծման կապակցությամբ։
  Մեկնաբանվում են այն պատճառները, որոնք խոչընդոտ դարձան ինչպես կողմերի միջև առաջացած լարվածությունը  թոթափելու, այնպես էլ նշանակալի առաջընթաց գրանցելու ճանապարհին։
