ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԴՐԱՄԱՆ ԵՎՊԵՏԱԿԱՆ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԳյուղատնտեսության ոլորտում ապահովագրական կենսունակ համակարգի  ներդրումը  երկրի  տնտեսության  ագրարային  հատվածի  կայուն  ու  համաչափ  զարգացման  հիմնական  նախապայմաններից  է։
   Միաժամանակ  գյուղատնտեսության  ոլորտի  ապահովագրությունը  կարևոր  նախապայման  է  ոլորտի  կայուն  զարգացման, ներդրումային դաշտի բարելավման  և երկրի պարենային անվտանգության մակարդակի ապահովման գործում։
 Համաձայն  միջազգային  դիտարկումների՝  ներկայումս  մոլորակի  բնակչության շուրջ 13%-ը թերսնված է ապրում, մինչդեռ գյուղատնտեսության ներուժըոչ միշտ է լիարժեքորեն օգտագործվում։
  Օրինակ` ՀՀ-ում ներկայումս վարելահողերի ավելի քան 30%-ը մնում է անմշակ1։
  Հարկ է նկատել, որ երևույթը պայմանավորված է մի շարք պատճառներով, որոնց մեջ բնականաբար իր առանցքային  դերն  ունի  գյուղատնտեսական  ապահովագրության  բացակայությունը։
 Նկատենք, որ գյուղատնտեսության ոլորտը զարգանում է այն երկրներում, որտեղ արդյունավետ է գործում ոլորտի ապահովագրական համակարգըª առավելագույնս  նպաստելով  առկա  խնդիրների  արդյունավետ  լուծմանը։
   Այսինքն`գյուղատնտեսության  ապահովագրական  համակարգի  առկայությունը  գյուղատնտեսության  ոլորտի  զարգացման  կարևորագույն  հնարավորություն  է  ունախապայման,  իսկ  դրա  բացակայությունը`  լուրջ  խոչընդոտ։
   Ապահովագրության  համակարգում  գյուղատնտեսության  ապահովագրությունը  ամենաբարդտեսակներից է, որը պայմանավորված է ինչպես ճյուղային առանձնահատկություններով,  այնպես  էլ  ապահովագրության  այս  տեսակի  ներդրման  խոչընդոտներով։
  Միջազգային փորձի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսության առանձնահատկությունների թելադրանքով ապահովագրմանն անմիջական աջակցություն է ցուցաբերում պետությունը։
  Նման մոտեցումը խթանում է գյուղատնտեսության ապահովագրությունը, բարձրացնում ապահովագրական  ընկերությունների  ներդրումային  վստահությունը  և  մեղմացնումնրանց ռիսկերը։
 1 Սարգսյան Հ., Հայաստանի տնտեսական վերափոխումները և վերելքի հեռանկարները, Երևան,2014, էջ 355։
 Գյուղատնտեսության ապահովագրության  գաղափարը ծագել  է 1750 թ.ին  Ֆրանսիայում,  երբ  մի  խումբ  ֆերմերներ  ստեղծեցին  միություն`  նպատակունենալով ապահովագրել գյուղատնտեսական գործունեության հետ կապվածռիսկերը։
   1797  թ.-ին  գյուղատնտեսության  ապահովագրությունը  ներդրվեցնաև  Գերմանիայում։
   Այնուհետև,  ելնելով  այս  համակարգի  արդյունավետությունից,  այն  տարածվեց  ամբողջ  աշխարհով։
   Գյուղատնտեսության  ապահովագրությունը ինքնին գույքի և ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության  համակցություն  է։
   Սակայն  տարբեր  երկրներում  այն  հանդես  է  գալիստարբեր ձևերով և տարատեսակներով։
  Օրինակ` Գերմանիայում գյուղատնտեսության  ապահովագրությունը  հիմնականում  իրականացվում  է  ասոցիացիաների  կողմից։
   Ֆերմերային  տնտեսությունների  գերակշիռ  մասը  այդ  ասոցիացիաների  հիմնադիրներ  և  անդամներն  են,  սակայն  ասոցիացիայի  անդամչհանդիսացող  տնտեսությունները  նույնպես  կարող  են  ապահովագրել  իրենցռիսկերը։
   Հարկ  է  ընդգծել,  որ  գյուղատնտեսության  ապահովագրության  ամենատարածված տարատեսակը Գերմանիայում կարկտահարությունից ապահովագրությունն  է։
   Այստեղ  ապահովագրավճարների  հավաքագրման  և  հատուցումների  վճարման ամբողջ  գործընթացը  համակարգվում  է ասոցիացիաներիաշխատակազմի կողմից։
  Սակայն հատկանշական է այն փաստը, որ հատուցման ենթակա վնասի գնահատումը իրականացվում է ասոցիացիայի անդամների,  այսինքն`  ֆերմերների  կողմից։
   Ֆրանսիայում  կառավարության  կողմիցստեղծվել է «Տարերային աղետների ֆոնդ»։
  Գյուղացիական տնտեսությունները  այս  ֆոնդին  կատարում  են  վճարումներ,  իսկ  տարերային  աղետների(ցրտահարություն,  ջրհեղեղ,  երաշտ,  համաճարակներ  և  նմանատիպ  այլ  աղետներ)  դեպքում  ֆոնդի  փորձագետների  կողմից  իրականացվում  է  վնասիգնահատում, որից հետո վնաս կրած տնտեսությունները ստանում են փոխհատուցում։
   Ի  դեպ, այս ֆոնդին ֆերմերային  տնտեսությունները  որևէ  կերպ չենանդամակցում և դրա ղեկավարմանը չեն մասնակցում։
 Իտալիայում և Իսպանիայում գյուղատնտեսության ապահովագրությունըհիմնականում  իրականացնում  են  մասնավոր  ապահովագրական  ընկերությունները։
   Միաժամանակ  կառավարությունը  և  տեղական  ինքնակառավարման մարմինները զգալի ֆինանսական աջակցություն են ցուցաբերում և՛ ֆերմերային տնտեսություններին (իրենց վրա վերցնելով ապահովագրավճարի միմասը  հետևյալ  համամասնություններով`  Իտալիայում  մինչև  50%  պետականբյուջեն, մինչև 10% համայնքային բյուջեները, իսկ Իսպանիայում պետությունըփոխհատուցում  է  ֆերմերներին  ապահովագրավճարի  20-44%-ը),  և՛  ապահովագրական  ընկերություններին`  մատչելի  վերաապահովագրության  միջոցովկիսելով  ապահովագրական  ընկերությունների  ռիսկը։
   Իսպանիայում  ապահովագրական  ընկերությունների  մեծ  մասը  միավորված  են  ասոցիացիաներում,որոնք պատասխանատու են ոլորտի ռազմավարությունը մշակելու և իրագործելու համար։
  ԱՄՆ-ում և Կանադայում գյուղատնտեսական ապահովագրության համակարգերն  ունեն  բազմաթիվ  ընդհանրություններ,  ինչը  պայմանավորված  էհարևան երկրների  միջև տնտեսական սերտ կապերով և պարբերաբար  իրականացվող  փորձի  փոխանակման  միջոցառումներով։
   Այս  երկու  գերտերություններում  գյուղատնտեսության  ապահովագրությունն  իրականացնում  ենմասնավոր  ընկերությունները։
   Այստեղ  գոյություն  ունի  գյուղատնտեսականապահովագրության երեք հիմնական տարատեսակ` •  «Մուլտիռիսկ»  –  (ծածկում  է  գրեթե  բոլոր  տարերային  աղետների  հետևանքով առաջացած վնասները),•  կարկտահարությունից և հրդեհներից ապահովագրություն, •  ֆերմերային տնտեսության նախընտրած կոնկրետ ռիսկից ապահովագրություն  (օրինակ` ցրտահարությունից ապահովագրություն)։
 Պետական  աջակցությունը  այստեղ  այն  է,  որ  ԱՄՆ-ի  դեպքում  կառավարությունը,  իսկ  Կանադայի  դեպքում  կառավարությունը  և  տեղական  ինքնակառավարման  մարմինները  «Մուլտիռիսկ»  ապահովագրության  տեսակիապահովագրավճարի  մի  մասը  վերցնում  են  իրենց  վրա  (մինչև  50%)։
   Բացիսրանից՝  պետությունը  զգալի  աջակցություն  է  ցուցաբերում  նաև  ապահովագրական  ընկերություններին`  իր  վրա  վերցնելով  ապահովագրական  հատուցման  50%-ը։
   ԱՄՆ-ում  և  Կանադայում  գյուղատնտեսության  ոլորտի  զարգացման  համար  պատասխանատու  կառույցները  արդեն  մի  քանի  տասնամյակ  է,ինչ  վարում  են  վիճակագրական  հատուկ  հաշվառում  (APH  -  actual  productionhistory), որի հիմնական նպատակն է ապահովագրական ընկերություններին ուշահագրգիռ  այլ  անձանց  տրամադրել  արժանահավատ  տեղեկություններանասնաբուծական  և  բուսաբուծական  արտադրության  վերաբերյալ։
   Իսկապահովագրական ընկերությունները, հիմնվելով այդ տեղեկությունների վրա,որոշում են ռիսկայնության աստիճանը, ապա` ապահովագրավճարները։
 Ռուսաստանի  Դաշնությունում  ապահովագրությունը`  որպես  ֆինանսական  ինստիտուտ,  գտնվում  է  զարգացման  սկզբնական  շրջանում։
   Այս  իրավիճակը բնորոշ է զարգացող տնտեսություն ունեցող երկրների մեծամասնությանը, այդ թվում` և Հայաստանի Հանրապետությանը։
  ՌԴ-ում կառավարությունըսուբսիդավորում  է  գյուղատնտեսական  գործունեությամբ  զբաղվողներին  ապահովագրական պայմանագրեր կնքելու ընթացքում։
  Միևնույն ժամանակ ՌԴգյուղատնտեսության  նախարարությանը  կից  ստեղծվել  է  «Ապահովագրության ոլորտի աջակցության պետական գործակալություն», որի հիմնական խնդիրներն են`•  ապահովագրության  պետական  աջակցության  համար  կազմակերպելմիջոցառումներ, •  վերահսկողություն  իրականացնել  պետական  բյուջեի  այն  միջոցներինկատմամբ,  որոնք  ուղղվում  են  գյուղատնտեսական  ապահովագրությանը,•  ապահովագրության համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը շահագրգիռ  անձանց  տրամադրելու  համար  վարել  վիճակագրական  հաշվառում  (օրինակ`  «գյուղատնտեսական  մշակաբույսերի  և  կենդանիներիբերքատվության ու մթերատվության մատյանի» վարում), •  նախորդ տարիների փորձի ընդհանրացում և համակարգի կատարելագործմանն  ուղղված  հիմնավոր  առաջարկությունների  ներկայացում«օրինակ` պետական աջակցության նոր մեխանիզմների մշակում»։
 Անհրաժեշտ է նկատել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում գյուղատնտեսությունը գտնվում է հիմնականում ֆիզիկական անձ հանդիսացող տնտեսվարող սուբյեկտների գործունեության ներքո։
  Այսինքն՝ գյուղացիական տնտեսություն  վարելիս  չի  իրականացվում  հաշվապահական  հաշվառում,  փաստաթղթավորում և ձևակերպումներ։
  Իհարկե, նման իրավիճակը ևս բարդացնում է գյուղատնտեսության ապահովագրության ներդրման գործընթացը, քանի  որ  ապահովադրի  կողմից  ներկայացված  ցանկացած  տեղեկատվությունպետք  է  հիմնավորված  լինի  համապատասխան  փաստաթղթերով։
   Տեղեկատվական անհամաչափության խնդրի լուծման համար կառավարությունը կարողէ  կազմակերպել  տվյալների  հավաքագրման,  մշակման,  պահպանման,  ռիսկերի գնահատման գործընթացները, ինչպես նաև ապահովադիրներին տրամադրել  խորհրդատվական  և  տեղեկատվական  համապատասխան  ծառայություններ։
   Նշենք,  որ  «Հայաստանի  Հանրապետության  գյուղի  և  գյուղատնտեսության 2010-2020 թվականների  կայուն  զարգացման  ռազմավարությամբ» նախատեսվում է իրականացնել գյուղատնտեսական ռիսկերի գնահատում։
  Գյուղատնտեսության  ապահովագրություն  Հայաստանի  Հանրապետությունումփորձ  արվեց  ներդնել  1990-ականների  վերջերին`  պետական  կառավարմանմարմինների օժանդակությամբ, սակայն այն կենսունակ չգտնվեց։
 Գյուղատնտեսական  գործունեությամբ  զբաղվողները  հիմնականում  խուսափում էին ապահովագրական գործարքներ կնքելուց, եթե պարտադրված չէին դա անել՝ նպատակային վարկ ստանալու համար։
  Այս իրավիճակը մի կողմից  կապված  էր  ապահովագրական  կազմակերպությունների  նկատմամբ  ունեցած  ոչ  բավարար  վստահության  ու  տնտեսություն  վարելու  ավանդականսովորությունների,  մյուս  կողմից  էլ`  ցածր  վճարունակության  հետ։
   Որոշ  հաշվարկների  համաձայն՝  գյուղատնտեսական  արտադրության  ընդհանուր  ծախսերի  մեջ  գյուղատնտեսության  ապահովագրավճարի  բաժինը  տատանվում  է20-30%-ի միջակայքում, ինչը գյուղատնտեսական ապահովագրությունից խուսափելու  լուրջ  պատճառ  է։
   Ապահովագրական  ընկերություններն  էլ  խուսափում  են  գյուղատնտեսական  ապահովագրությունից,  քանի  որ  բարենպաստտարիներին  այդ  ապահովագրատեսակի  գծով  հավաքագրված  ապահովագրավճարների 70-75%-ը, իսկ անբարենպաստ տարիներին 80-85%-ը ուղղվումեն ապահովագրական հատուցումներին։
 Գյուղատնտեսության  ապահովագրության  առումով  ցածր  պահանջարկիհիմնական պատճառներից մեկն էլ այն է, որ գյուղացիական տնտեսությունները  լիարժեքորեն  չեն  գիտակցում  ապահովագրության  առավելությունները։
 Հաճախ այն դիտարկվում է որպես ոչ շահութաբեր ներդրումային ուղղություն,քանի որ ապահովագրավճարները տրվում են ամեն տարի, իսկ հատուցումները՝  միայն  ապահովագրական  պատահար  տեղի  ունենալու  դեպքում։
   Պետությունը, համագործակցելով ապահովագրական ընկերությունների, խորհրդատվական և այլ բնույթի ծառայություններ մատուցող կառույցների հետ, կարող էմեծ  դեր  խաղալ  գյուղատնտեսության  ապահովագրության  օգտակարությանվերաբերյալ բնակչության ճիշտ պատկերացումների ձևավորման հարցում։
 2Այսպիսով՝  կարող  ենք  փաստել,  որ  ներկայումս  ՀՀ-ում  գյուղատնտեսության  ապահովագրության  համակարգի  ներդրման  ճանապարհին  առկա  ենհետևյալ խոչընդոտները` •  օրենսդրական դաշտի անկատարությունը,•  ֆերմերային  տնտեսությունների  փոքր  չափերն  ու  մեծ  թվաքանակը,ինչը  բարդացնում  է  արտադրական  գործընթացի  նկատմամբ  վերահսկողությունը  ապահովագրական  ընկերությունների  և  պետությանկողմից,  եթե  նույնիսկ  գյուղատնտեսական  ապահովագրությունըներդրվի  (ֆերմերային  տնտեսությունները  հիմնականում  չեն  վարումփաստաթղթային  հաշվառում,  ինչի  պատճառով  ձեռնարկությունը  չիկարողանա  հիմնավորել  ապահովագրական  ընկերությանը,  որ  արտադրական գործընթացները կազմակերպվել են ժամանակին և պատշաճ որակով),•  գյուղատնտեսության  ոլորտի  վերաբերյալ  արժանահավատ  վիճակագրության բացակայությունը, •  ապահովագրական  կազմակերպությունների  նկատմամբ  ոչ  բավարարվստահությունը, •  գյուղատնտեսական  գործունեությամբ  զբաղվողների  մեծ  մասի  ցածրվճարունակությունը,•  ապահովագրված գործելու սովորության/մշակույթի բացակայությունը,•  համապատասխան որակավորում ունեցող մասնագետների պակասը։
 Հարկ  է  նկատել,  որ  գյուղատնտեսությունում  ապահովագրական  համակարգի  ներդրման  գործընթացի  արդյունավետությունը  պայմանավորված  էտնտեսավարողների,  ապահովագրող  ընկերությունների  և  պետության  միջևհամագործակցության արդյունավետությամբ։
  Անվիճելի է, որ այս համատեքստում  ավելի  կարևորվում  են  պետության  դերը  տնտեսավարող  և  ապահովագրական ընկերություն փոխհարաբերություններում։
 2  Սարգսյան  Հ.,  Ագրարային հատվածի և գյուղի կայուն զարգացման սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրները, Երևան, 2011, էջ 54։
 Տնտեսության  զարգացման  համատեքստում  գերական  խնդիրների  շարքում  առանձնահատուկ  տեղ  է  հատկացվում  գյուղատնտեսության  ոլորտիզարգացմանը։
   Մինչդեռ  ՀՀ  ապահովագրական  ընկերություններից  ոչ  մեկըդեռևս  ռիսկի  չի  դիմում  զբաղվելու  գյուղատնտեսության  ոլորտում  ապահովագրական  գործունեությամբ,  ինչը  զարգացած  երկրներում  համարվում  էապահովագրական շուկայի կարևոր բաղադրիչ և զարգացման ուղղություն։
 Բնականաբար,  բարձր  ռիսկայնության  հետևանքով  ապահովագրականգործունեության ծավալումը ուղեկցվում է հիմնականում եկամուտների հոսքիդժվար  կանխատեսմամբ։
   Հետևաբար  գյուղատնտեսական  արտադրությունըդառնում է ոչ գրավիչ ներդրումների համար` դանդաղեցնելով կապիտալի ներհոսքը  և  վարկային  ռեսուրսների  ներգրավման  հնարավորությունները։
   Այսպայմաններում ռազմավարական նշանակություն է ստանում գյուղատնտեսական  ապահովագրության  իրականացումը։
   Սակայն,  պայմանավորված  ոլորտում  ապահովագրության  ներդրման  օբյեկտիվ  դժվարություննեով,  առանցպետական միջամտության և աջակցության, անհնար է այն ներդնել։
 Հարկ  է  նկատել,  որ  ՀՀ  գյուղատնտեսության  ոլորտում  ապահովագրության  ներդրման  գործընթացը  կարելի  է  իրականացնել  միայն  պետական  մակարդակով մշակված երկարաժամկետ ծրագրի հիման վրա։
  Պետությունն ինքըպետք է նախաձեռնի ապահովագրության ներդրման գործընթացը և այն իրականացնի  մասնավոր  հատվածի  հետ համագործակցությամբ։
   Այս կապակցությամբ անհրաժեշտ է իրականացնել հետևյալ քայլերը`•  մշակել գյուղատնտեսական ռիսկերի գնահատման համակարգ,•  պայմանավորվածություն  ձեռք  բերել  մասնավոր  ապահովագրականընկերությունների հետ,•  պլանավորել սուբսիդավորման կարգն ու ծավալները։
 Գյուղատնտեսության  ապահոգրության  իրականացման  և  վերը  նշվածխոչընդոտների  վերացման  ուղղությամբ  պետությունը  կարող  է  մեծ  դեր  խաղալ։
  ՀՀ-ում գյուղատնտեսության ապահովագրության իրականացման համարկարևորում  ենք  հատկապես  գյուղատնտեսական  ռիսկերի  գնահատումը,ապահովագրավճարների և ապահովագրական ընկերությունների գործավարման  ծախսերի  սուբսիդավորումը։
   Գյուղատնտեսության  ապահովագրությանգծով փոխհարաբերությունների կարգավորման համար պետք է նախաձեռնել«Գյուղատնտեսության  ապահովագրության  մասին»  ՀՀ  օրենքի  մշակման  ուընդունման  աշխատանքներ։
   Առաջարկում  ենք  կիրառել  ապահովագրավճարների  սուբսիդավորման  տարբերակված  մոտեցումներ,  որոնց  դեպքում  համեմատաբար  բարձր  սուբսիդիաներ  պետք  է  տրամադրել  Հայաստանի  համարռազմավարական  նշանակություն  ունեցող  մշակաուբույսերի  ու  տարածաշրջանների  համար  (օրինակ՝  սահմանամերձ  և  լեռնային  շրջանները),  ինչպեսնաև  պետության  կողմից  ապահովագրական  ընկերությունների  քվոտայավորում  (օրենքի  ուժով  պարտադրված  ապահովագրական  գործարքներում  ներգրավվելու  աստիճանը  գյուղատնտեսության  ապահովագրության  հետ  փոխկապակցելով)։
 ՀՀ  գյուղատնտեսության  կայուն  զարգացման  համար  ապահովագրականհամակարգի  ներդրումն  ունի  սոցիալական  և  տնտեսական  նշանակություն։
 Գյուղատնտեսական  ապահովագրության  համակարգի  ներդրումը  հանրապետությունում  թույլ  կտա  նվազեցնել  գյուղացու  կորուստները  և  փոխհատուցելեկամուտների կորուստը` կապված անբարենպաստ բնակլիմայական պայմանների և ֆորս-մաժորային իրավիճակների հետ։
 Մելսիդա ԹովմասյանԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԴՐԱՄԱՆ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ գյուղատնտեսական գործունեություն, գյուղատնտեսությանապահովագրություն, պետական աջակցություն, ապահովագրության համակարգիզարգացումԱմփոփում։

Տնտեսական  բարեփոխումների  համատեքստում  ապահովագրությունը  էական  նշանակություն  է  ձեռք  բերում՝  պայմանավորված  գործարար  ակտիվության  խթանման,  ներդրումային  միջավայրի  բարելավման  և  ռիսկերից  պաշտպանվելու  հնարավորությունների  ընդլայնման  ու  նոր  տնտեսական  միջավայրի  ձևավորման  հետ։
   Հոդվածում  կարևորվել  է  այն  գաղափարը,  համաձայն  որի՝  ՀՀ  գյուղատնտեսության  ոլորտում  ապահովագրության  ներդրման գործընթացը կարելի է իրականացնել միայն պետական մակարդակով մշակված  երկարաժամկետ  ծրագրի  հիման  վրա։
   Պետությունը  պետք  է  նախաձեռնի  ապահովագրության  ներդրման  գործընթացը  և  այն  իրականացնի  մասնավոր  հատվածի  հետ  համագործակցությամբ։
