ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ԱՌԱՋԻՆ ՏՊԱԳԻՐ ԳՐՔԵՐԻ ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ17-րդ դարը հայոց լեզվի զարգացման կարևոր սահմանագիծ է՝ այն համարվում աշխարհաբարիսկիզբը։
  Հայ գրական լեզվի շրջանաբաժանման մեջ այս ժամանակահատվածն անվանում են վաղ աշխարհաբարի,  աշխարհաբարի  կազմավորման,  ժամանակակից  հայոց  լեզվի  ձևավորման  շրջան։
   Նորհայերենով գրված բազմաթիվ ձեռագրերի շարքում սկսում են տպագրվել նաև աշխարհաբար առաջինգրքերը։
   Դրանցից  երկուսը՝  «Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  (1675),  «Գանձ  չափոյ,կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  (1699)  երկերը,  որոնց  նվիրված  է  ներկա  հրապարակումը,  հետաքրքիր զուգադիպությամբ ներկայացնում են ճշգրիտ գիտությունները։
 «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ»-ը մաթեմատիկայի ձեռնարկ է, նախատեսվածէ եղել հայ վաճառականների համար։
  Գրքում գործածվել են մի շարք մաթեմատիկական տերմիններ ևտերմինային  բառեր,  չափի  և  կշռի  միավորներ։
   Այն  բաղկացած  է  առաջաբանից  (Առաջաբանութիւնգրգոյս),  հինգ  գլխից  (պայմանականորեն  կարող  ենք  անվանել  1-ին  բաժին),  որոնց  հաջորդում  են  ևսերեք գլուխներ (պայմանականորեն կարող ենք անվանել 2-րդ բաժին) և վերջաբանից (Վախճան)։
 Քննվող  գրքերից  մյուսը՝  «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»-ն,  դարձյալտպագրվել է հատկապես հայ վաճառականների համար։
  Առաջաբանը («Առ հայազուն վաճառասէր եղբայրս») հայտնում է գրքի  նպատակը, հիշատակարանը վերահաստատում է այն. «….ի յօգուտ  մերազնեայ Բանասէր վաճառական Եղբարց….»1։
  «Գանձ չափոյ, կշռոյ,  թւոյ և դրամից  բոլոր աշխարհի» երկում ևս գործածվում են մաթեմատիկական տերմիններ և տերմինային բառեր, առավել մեծ խումբ ենկազմում  չափման  տարաբնույթ  միավորները,  որը  բխում  է  բովանդակությունից։
   Գիրքը  բաղկացած  էառաջաբանից, երեք գլխից, հիշատակարանից։
 Կարծում ենք՝ այս երկու գրքերի բովանդակային ընդհանրությունը, աշխարհաբարի ձևավորմանակունքներում կանգնած լինելը, մեծ թվով մաթեմատիկական տերմինների առկայությունը լավագույնսհնարավորություն են տալիս համեմատական քննություն կատարելու՝ պարզելու համար հայերենի մաթեմատիկական տերմինաբանական համակարգի (տերմիններ, տերմինային բառեր, չափի և կշռի միավորներ)  զարգացման  աստիճանը  17-րդ  դարում։
   Կարևոր  է  նաև  պարզել,  թե  աշխարհաբար  առաջինտպագիր  գրքերում,  որոնց  հատուկ  է  մաթեմատիկական  բովանդակությունը,  ինչպիսի  արտահայտություն  է  ստացել  մաթեմատիկական  տերմինահամակարգը,  որ  միավորներն  են  գործածական  այսօր,կան արդյոք ընդհանուր և տարբեր եզրեր նույն դարաշրջանի վերոհիշյալ գրքերում կիրառված մաթեմատիկական տերմինաբանական համակարգերի միջև։
  Պետք է շեշտել նաև, որ այս դարը, լեզվի շրջանաբաժան լինելուց բացի, նոր սկիզբ է հայ գիտական մտքի պատմության համար, իսկ այն և մասնավորապես 17-րդ դարի հնատիպ գրքերը, ինչպես նշում են ուսումնասիրողները, «դեռ կարոտ են գիտական հանգամանալից ուսումնասիրության»2։
 Մաթեմատիկական  տերմիններ  և  տերմինային  բառեր  «Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  ևկատարեալ», «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի» գրքերում։
  Տերմինագիտությանտեսանկյունից  բառապաշարում  առանձնացվում  են  ոչ  տերմինային  բառեր  (տերմինային  նշանակություն  և  գործածություն  չունեն),  տերմինային  բառեր  (ընդհանուր  գործածությամբ  և  նշանակությամբբառ  են,  տերմինաբանորեն  մասնավորված  գործածությամբ  և  նշանակությամբ՝  տերմին),  տերմիններ(միայն տերմինաբանական նշանակություն ունեն)3։
  «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ»գրքում մաթեմատիկական տերմինները և տերմինային բառերը շարունակաբար գործածվում են գրքի1 Վանանդեցի Ղ., Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի, Ամստերդամ, 1699, էջ 80։
  Այսուհետ սույն գրքից բերվածօրինակների  մոտ  կնշենք  միայն  էջը։
   Օրինակները  հիմնականում  ներկայացնում  ենք  բնագրին  համապատասխանուղղագրությամբ և կետադրությամբ։
 2 Միրզոյան Հ., XVII դարի հայ փիլիսոփայական մտքի քննական վերլուծություն, Երևան, 1983, էջ 126։
 3 Աղայան Է. Բ., Լեզվաբանության հիմունքներ, Երևան, 1987, էջ 430։
 բոլոր  գլուխներում  և  մասերում,  իսկ  «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  գրքում՝«Կարճառօտ պատմութիւն ռաղամի դռնէրին» հատվածում, որը գրքի երրորդ՝ «Յաղագս մղոնաչափութեան» գլխի մի մասն է։
  Ստորև կանդրադառնանք «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ»երկում  գործածված  մաթեմատիկական  տերմիններին  և  տերմինային  բառերին՝  զուգահեռ  նշելով,  թեդրանք  ինչպես  են  արտահայտվել  «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  գրքում,  ինչպիսի ընդհանրություններ և տարբերություններ են առկա երկու գրքերի մաթեմատիկական տերմինաբանական համակարգերի միջև1։
 Համարողութիւն  բառը,  որը  նաև  «Արհեստ  համարողութեան»  գրքի  վերնագրի  մի  բաղադրիչն  է,նշանակում  է  1.  թվաբանական  արվեստ,  2.  ազգահամար2։
   Այն  լայն  գործածություն  ունի  գրքում։
   Համարողութիւն տերմինին իմաստով մոտ են համարողական արհեստ (ԱՀ 1)3 և (զ)թուական արհեստ (ԱՀ2) բաղադրյալ տերմինները, որոնք հոմանշային հարաբերության մեջ են գտնվում։
  «Գանձ»-ում ևս հանդիպում  է  համարողական արհեստ  բառակապակցությունը.  «Հիմն  և  այբուբեն  բոլոր  ռաղամին  է՛  չորստեսակ և 4 դուռն Համարողական Արհեստին….» (Գ 63)։
  «Արհեստ համարողութեան» գրքում կոտորեցելոց (ԱՀ առաջաբան) բառը գործածվել է կոտորակ տերմինի փոխարեն։
  Կոտորակ կամ կոտորիկ մեկնաբանվում  է  որպես  կոտոր,  որն  էլ  նշանակում  է  իրի  բաժանելուց,  պատռելուց,  կտրելուց  ստացվածկտոր4։
  Որպես մաթեմատիկական տերմին՝ այն վկայված է նոր ժամանակների հայերեն բացատրականբառարաններում  («Ժամանակակից  հայոց  լեզվի  բառարան»,  «Արդի  հայերենի  բացատրական  բառարան»), սակայն, ինչպես նկատում ենք, այն արդեն իսկ որպես տերմին գործածվել է 17-րդ դարի այսերկում՝  «….ամբողջ  թուոց  և  կոտորեցելոց….»  (ԱՀ  առաջաբան)։
   «Գանձ»-ում  այս  իմաստով  գործածվում է կտոր թիվ բաղադրյալ տերմինը. «….և թէ՛ կտոր թվի դուռն լինի» (Գ 64)։
 «Արհեստ համարողութեան» երկի առաջին գլուխը կոչվում է «Յաղագս, թէ ինչ է համարողութիւննև  թէ  քանի  գիր  ունի»։
   Գրքում  թվանշանն  անվանվում  է  գիր,  որի  արդյունքում  գիր  բառը  ևս  այստեղմաթեմատիկական տերմինի արժեք է ձեռք բերում՝ «Եւ ունի տասն գիր, այսինքն. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.9. 0» (ԱՀ 1)։
  Սակայն երկի ամբողջ ընթացքում գործածվում է նաև թիվ տերմինը, որը գրքում հանդիպում է երկակի գրությամբ՝ թիւ և թիվ։
  Երկում գործածվել են մի շարք թվականներ։
  4-րդ էջում բերվածօրինակների  շարքում  թվերը  բացատրված  են  միաւոր,  տասնաւոր,  հարիւրաւոր,  հազարաւոր,  բիւրաւոր  թվանշանների  կարգերով  (ԱՀ  4),  առավել  մեծ  թվերը  ներկայացված  են  թվանշանների  հետևյալկարգերով, որոնք գրքի մաթեմատիկական տերմինների խմբին են պատկանում ՝ ժ հազարաւոր-50000,ճ  հազարաւոր-600000,  ժ  բիւրաւոր-800 000 000,  ճ  բիւրաւոր-900 000  000,  միլիարաւոր-1 000 000000,  ժ  միլիարաւոր-20 000 000  000,  ճ  միլիարաւոր-300 000 000  000,  միլիասաւոր-4  000  000 000000  (ԱՀ  4)։
   Միլիարաւոր  և  միլիասաւոր  տերմինները,  ըստ  Գ.  Պետրոսյանի,  առաջին  անգամ  են  գործածվում5։
  Դրանք «Գանձ»-ում չեն հանդիպում։
 Մեր  քննած  երկու  գրքերում  առանձնացվում  է  համարողական  արհեստի  չորս  տեսակ։
   «Արհեստհամարողութեան» երկում դրանք անվանվում են հետյալ կերպ՝ բարդել, հանել, բազմացնել, բաժանել,«Գանձ»-ում  անվանումները  նույնն  են՝  բացի  համարողական  արհեստի  հանել  տեսակից,  որըներկայացված է դուրս հանել ձևով (Գ 63)։
  «Արհեստ համարողութեան» գրքի երկրորդ գլուխը կոչվումէ «Յաղագս թէ ինչ է սաղ թվի բարդելն»։
  Համարողական արհեստի այս տեսակը մեկնաբանվում է հետևյալ կերպ. «Բարդելն էն է որ ջոկ ջոկ գրած թվերն մէկտեղ ժողովել կուսուցանէ» (ԱՀ 5)։
  «Գանձ»-ումբարդելու բացատրությունն այսպիսին է. «Բարդելն, որև ջամանել կասեն, լինի, երբ շատ համարք ի մինտեղ հաւաքես» (Գ 64)։
  Այսպիսով, բարդել տերմինը գործածվել է նաև ջամ անել (Գ 66, 75, 76) փոխառյալ  տարբերակով  (ջամ՝  արաբ.  ğam՝  գումար,  ջամ  անել՝  գումարել)։
   «Արհեստ  համարողութեան»գրքում  հանդիպում  է  ճամ  բառը  (ԱՀ  117,  118),  որն  արաբերենից  փոխառյալ  ջամ  բառի  հնչյունականտարբերակն է՝ բառասկզբի ջ>ճ խլացմամբ։
  Բարդման ճիշտ արդյունքի դեպքում գործածվում է շիտակբարդած  արտահայտությունը,  իսկ  սխալ  արդյունքի  դեպքում  տրվում  է  ծուռ  բարդած  բնութագրումը։
 Գումարելի  տերմինի  փոխարեն  գործածվում  է  բարդելու  թվեր  բառակապակցությունը,  իսկ  գումարտերմինի  փոխարեն՝  բարդած  թիվ։
   Մի  քանի  թվերի  գումարման  ժամանակ  գործածվում  են  այսպիսի1 Աշխատանքում «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի» գրքի անվանումն այսուհետ կգործածենք պայմանականկրճատ  տարբերակով՝  «Գանձ»,  իսկ  «Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  գրքինը՝  «Արհեստ  համարողութեան»ձևով։
   Դյուրին  ընթերցանություն  ապահովելու  համար  բնագրային  օրինակների  հարևանությամբ  նշվող  էջերի  կողքին  կներկայացնենք գրքերի անվանումները հետևյալ պայմանական տարբերակներով՝ «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ»՝ԱՀ, «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի»՝ Գ։
 2 Նոր Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի, Վենետիկ, 1837, հ. 2, էջ 24։
 3  Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ,  Մարսել,  1675,  էջ  1։
   Այսուհետ  սույն  գրքից  բերված  օրինակների  կողքինկնշենք  էջը  տվյալ  աղբյուրից։
   Օրինակները  հիմնականում  ներկայացնում  ենք  բնագրին  համապատասխան  ուղղագրությամբ  ևկետադրությամբ։
 4 Նոր Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի, Վենետիկ, 1837, հ. 1, էջ 1117։
 5  Պետրոսյան  Գ.Բ.,  Հայկական  մաթեմատիկական  գրականությունը  XVII-XVIII  դարերում,  Պատմա-բանասիրական  հանդես,Երևան, 1959, N 1, էջ 191։
 տերմինային  բառեր՝  բարդելու  մեկ  շար(ն),  բարդելու  երկրորդ  շար(ն),  բովանդակ  բարդած(ն),  դուրսձգելու  շար(ն),  իսկ  ընդհանուր  գումարն  արտահայտվում  է  հետևյալ  կերպ՝  մընացած(ն)  ի  բովանդակբարդածէն (ԱՀ 15), որը գործածված է նաև բովանդակ բարդածէն մնացած(ն) ձևով (ԱՀ 16)։
  Սաղ թիվև ամբողջ թիվ տերմինները հոմանշային հարաբերության մեջ են գտնվում՝ ի տարբերություն «Գանձ»ի, որտեղ գործածվում է միայն սաղ թիվ բաղադրյալ տերմինը. «….թէ սաղ թվի, և թէ կտոր թվի դուռնլինի»  (Գ  64)։
   «Գանձ»-ում  սաղ  թիվ  բաղադրյալ  տերմինին  որպես  հականիշ  կարելի  է  դիտել  կիսատթիվ բաղադրյալ տերմինը. «….թէ՛ սաղ և թէ՛ կիսատ թվին» (Գ 66)։
  «Արհեստ համարողութեան» գրքումբովանդակ  բառը  ևս  տերմինային  արժեք  է  ձեռք  բերել.  «….և  բովանդակն  եղաւ  քսան  երեք  հազարեօթն հարիւր յիսուն և երկու» (ԱՀ 9)։
  Այս բառը հանդիպում է նաև «Գանձ»-ում. «Ինչպես հայոց բովանդակ գրեանքն….» (Գ 64),  սակայն այստեղ տերմինային արժեք չունի։
  Հաշվարկի ընթացքում հանվումեն այն միավորները, որոնց անհրաժեշտությունն այլևս չկա, այս դեպքում «Արհեստ համարողութեան»գրքում հանել իմաստով գործածվում է դուրս ձգել հարադիր բայը. «….եօթն դուրս կուձգեմք, քանի որկայ….» (ԱՀ 11)։
  Տվյալ հարադիր բայը «Գանձ»-ում հանդիպում է դուս ձգել (Գ 64) և դուրս ձգել (Գ 66)ձևերով։
  Երկու գրքերում էլ գումարման նշան չի գործածվում։
 «Արհեստ համարողութեան» «Յաղագս թէ ինչ է սաղ թվի հանելն» երրորդ գլխում հանելը ներկայացվում  է  հետևյալ  կերպ.  «Հանէլն  էն  է,  որ  մին  պզտիկ  թիւ  մի  ի  մեծ  թվէն  կամ  հաւասար  թիվ  մի  իհաւասար  թվէն  դուրս  քաշել  կուսուցանէ»  (ԱՀ  17)։
   «Գանձ»-ում  սա  մեկնաբանվում  է.  «Դուրս  հանելնկամ  դուս  ձգելն  է՛,  երբ  փոքր  համարքն  մին  մեծ  համարքէ  կու  հանես»  (Գ  64)։
   Ինչպես  նկատում  ենք,առաջինում  բացատրությունը  տրվում  է  թիվ  տերմինի  գործածմամբ,  իսկ  երկրորդում՝  համարք։
   «Արհեստ համարողութեան» գրքում հանման սահմանման մեջ մեծ և պզտիկ թիվ տերմինային բառերը կիրառվում են նվազելի, հանելի տերմինների փոխարեն (ԱՀ 17), իսկ «Գանձ»-ում տվյալ սահմանման մեջգործածվում են փոքր համարք, մեծ համարք (Գ 64) տերմինային  բառերը։
   Դուրս ձգել հարադիր բայինման,  որը  «Գանձ»-ում  հանդիպում  է  դուս  ձգել  և  դուրս  ձգել  ձևերով,  «Արհեստ  համարողութեան»գրքում  տերմինային  արժեք  է  ձեռք  բերել  նաև  դուրս  քաշել  հարադիր  բայը,  որը  գործածվել  է  հանելտերմինի  իմաստով։
   (Զ)փոխառնուլ(ն)  (ԱՀ  20  ևն)  տերմինային  բառը  գործածվում  է  փոխառված  թիվիմաստով, երբ հանման ընթացքում միավոր է փոխառնվում թվի մյուս բաղադրիչից։
  Այն հանդիպում էնաև հարադիր գրութեամբ՝ (զ)փոխ առնուլ(ն) (ԱՀ 21)։
  Հաւասարութիւն և անհաւասարութիւն տերմինների հետ գործածվում են մեծութիւն և պզտիկութիւն տերմինները։
  Մնացորդն «Արհեստ համարողութեան»  գրքում  անվանվում  է  մընացածն  (ԱՀ  18),  կու մնայ  (ԱՀ  20 ևն),  «Գանձ»-ում՝  մնացածն  (Գ  67)։
 Երկու գրքերում էլ հանման նշան չի կիրառվում։
 «Արհեստ  համարողութեան»  «Յաղագս  թէ  ինչ  է  սաղ  թվի  բազմացնելն»  չորրորդ  գլխում  մեկնաբանվում է. «Բազմացնելն էն է, որ մին թիւ մի մին ուրիշ թվի չափովն աւելացուցանել կուսուցանէ» (ԱՀ32)։
  Բազմապատկել տերմինի փոխարեն գործածվել է բազմացնել բայը. «….ապա 4 վերի երեքովն կուբազմապատկեմք կու լինի 12» (ԱՀ 35), «….ապա կուգամք ի երրորդ գիրն բազմապատկօղ….» (ԱՀ 39)։
 Նման  կիրառության  արդյունքում  ստացվում  են  բազմացնել-բազմապատկել  տերմինային  հոմանիշները։
  «Գանձ»-ում բազմացնելը մեկնաբանվում է այսպես. «Բազմացնելն, որև գռեհկօրեն ռաղամ անելասի, է՛ երբ մին փոքր համարքով մին որիշ մեծ համարք կու շատացնենք….» (Գ 65)։
  Այստեղ էլ որպեստերմինային  հոմանիշներ  կարելի  է  դիտել  բազմացնել  և  ռաղամ  անել  (բայական  հարադրությունըբաղկացած է օտար ռաղամ և հայերեն անել բառերից) միավորները։
  Եթե «Արհեստ համարողութեան»գրքում  բազմապատկելի  տերմինի  փոխարեն  գործածվում  է  բազմացնելու  գիր  (ԱՀ  34),  բազմապատկիչի փոխարեն՝ բազմացնօղ գիր (ԱՀ 34), արտադրյալի փոխարեն՝ բազմացուցած թիվ (ԱՀ 34), ապա«Գանձ»-ում առկա են համապատասխանաբար բազմացնելի, բազմացնօղ և բազմացուցած տերմինները (Գ 65)։
  Գրքերից որևէ մեկում բազմապատկման նշան չի գործածվում։
 «Արհեստ  համարողութեան»  «Յաղագս  թե  ինչ  է  սաղ  թվի  բաժանելն»  հինգերորդ  գլխում  բացատրվում է բաժանման գործողությունը՝ «…. որ մէկ թիւ մի մէկ ուրիշ թվի չափովն կտրատել կուսուցանէ» (ԱՀ 51)։
  Ինչպես այստեղ, այնպես էլ «Գանձ»-ում բաժանել տերմինի փոխարեն որպես տերմին էգործածվել կտրատել բայը. «Բաժանելն, որ գռեհկօրէն կտրատել ասի, է՛, երբ մին փոքր թւով մին որիշմեծ  համարք  բաժին-բաժին  կանենք»  (Գ  65)։
   Բաժանելի  և  բաժանարար  տերմինների  փոխարեն«Արհեստ  համարողութեան»  երկում  գործածվում  են  բաժանելու  թիւ  և  բաժանօղ  թիվ  տերմինայինբառերը. «Երբ մէկ թիւ մի բաժանել կուզեմք բաժանօղ թիւն պիտինք բաժանելու թվի տակն դնել դէպիձախ կողմն….» (ԱՀ 53), իսկ «Գանձ»-ում կիրառվում են բաժանելի, բաժանօղ, բաժանած տերմինները(Գ 66)։
  Երկու գրքերում բաժանման նշան չի գործածվում։
 «Արհեստ  համարողութեան»  գրքի  երկրորդ  մասը  բաղկացած  է  երեք  գլխից։
   «Յաղագս  թէ  ինչ  էկտրատած  թիվն»  գլուխը  նվիրված  է  կտրատած  թվի  բացատրությանը՝  «կտրատած  թիւն  սաղ  թվիկտորն է» (ԱՀ 80)։
  Կտրատած թիվ բառակապակցությունը դիտարկում ենք որպես բաղադրյալ տերմինային  բառ։
   Երկրորդ  և  երրորդ  գլուխներում  թվաբանական  խնդիրներ  են  մեկնաբանվում։
   Երկրորդգլուխը նվիրված է երեքի կանոնին և ընկերության բացատրությանը՝ «Յաղագս թէ ինչ է երեքի կանոննև թէ ինչ է ընկերութիւնն», իսկ երրորգ գլուխը՝ վաճառականների առևտրին՝ «Յաղագս առևտրից վաճառականաց»։
  «Գանձ»-ում ևս անդրադարձ է կատարվում երեքի և ընկերության կանոններին։
  Երեքիկանոնի բացատրության վերաբերյալ երկու գրքերում կարելի է գտնել ընդհանրություն։
  Հմմտ.՝ «….մինճանապարհ  մի  է  որ  երեք  գիտացած  թվով.  մին  ուրիշ  չի  գիտացած  թիւ  գտնել  կու  սուցանէ….  »  (ԱՀ106), «Այս երեքի կանոնաւս ամէն ռաղամջի կարէ 3 գիտացած թվով մին որիշ չըգիտացած թիւ գտանել, կամ 3 ծանօթ համարքով մին որիշ անծանօթ համարք գտանել» (Գ 68)։
  Իսկ ընկերության կանոնիբացատրության  հիմքը  երկու  գրքերում  կարելի  է  նույնական  համարել։
   Հմմտ.՝  «….զէրայ  թէ  որ  մինքանի մարդ մէկտեղ ընկերանան. և ամեն մարդ  իւր կարողութեան կեօրայ  փող  դնէ մէջ….» (ԱՀ 116),«Ասենք  թէ  1  քանի  մարդիք  մին  տեղ  ընկերանան  և  ամէն  մարդ  իւր  կարողութեան  գեօրայ  մէջ  տեղփող դնէ….» (Գ 76)։
  Այս մեկնաբանությունների ընդհանրությունը հաշվի առնելով՝ կարելի է մտածել, որգուցե  «Գանձ»-ի  վրա  մաթեմատիկական  տեսանկյունից  եղել  է  «Արհեստ  համարողութեան»  գրքիազդեցությունը։
  Վերոհիշյալ տերմինների և տերմինային բառերի մեծ մասն այսօր գործածական չէ։
 Տերմինների և տերմինային բառերի դասակարգում։
  Մեր ուսումնասիրած գրքերում գործածվելեն  քանակական  թվականներ,  որոնք,  բնականաբար,  այդ  գրքերի  մաթեմատիկական  տերմինաբանական համակարգի մասն են կազմում, սակայն ստորև ներկայացվող դասակարգման մեջ կներառենք միայն  այն  թվականները,  որոնք  մեր  ուսումնասիրած  գրքերում  յուրահատուկ  գործածություն  ունեն  ևառանձնահատուկ  կիրառություն։
   Մաթեմատիկական  տերմինների  և  տերմինային  բառերի  բառակազմական քննությունը կատարել ենք՝ ըստ կազմության առանձնացնելով հետևյալ խմբերի միավորները1՝ ա) պարզ տերմիններ և տերմինային բառեր՝ կշիռ (ԱՀ 51, Գ 3), չափ (Գ 3), թիւ (Գ 3), գիր (ԱՀ 1),համար  (ԱՀ  2),  բարդել  (ԱՀ  5,  Գ  63),  ժողովել  (ԱՀ  5),  բովանդակ  (ԱՀ  9,  Գ  64),  հանել  (ԱՀ  17),  քիչ(գործածվել  է  պակաս  մաթեմատիկական  տերմինի  իմաստով,  ԱՀ  17),  կու  մնայ  (հետաքրքիրկիրառություն ունի, այն գործածված է մնացորդ տերմինի փոխարեն. կազմության տեսակետից զննումենք  սա  ոչ  թե  որպես  բայ,  այլ  որպես  տերմին,  ԱՀ  4),  միլիաս  (բարդ  թվի  բաղադրիչ  է,  սակայն  նաևառանձին  ենք  դիտարկում,  քանի  որ,  ինչպես  վերը  նշվեց,  կարծիք  կա,  որ  գրքում  առաջին  անգամ  էգործածվել, ԱՀ 42), միլիար (միլիաս բառի մեկնաբանության սկզբունքով, ԱՀ 42), բաժանել (ԱՀ 51, Գ64), կանոն (ԱՀ 106), ջամ (արաբական ծագում ունի, Գ 64), պակաս (Գ 66), փորձ (ԱՀ 12, Գ 66), խնդիր(Գ 73), քաշ (ԱՀ 80),բ) ածանցավոր տերմինների և տերմինային բառերի շարքում առանձնացվել են հետևյալ խմբերը՝ 1.  նախածանցավոր  միավորներ՝  փոխ-՝  (զ)փոխառնուլ  (ն)՝  առնուլ  բայի  ն  սոսկածանցն  այստեղչենք  դիտարկել,  քանի  որ  գրքում  գործածված  (զ)փոխառնուլ  (ն)  տերմինը  գոյական  խոսքի  մաս  է  (ԱՀ2. վերջածանցավոր միավորներ՝ -ութիւն`hամարողութիւն (ԱՀ 1), հաւասարութիւն (ԱՀ 17), մեծութիւն  (ԱՀ  17),  պզտիկութիւն  (ԱՀ  17),  լայնութիւն  (Գ  72),  -եալ`կոտորեցելոց-կոտորեցեալ  (ԱՀ  առաջաբան),  -ին՝ առաջին  (ԱՀ  1), -րորդ՝ երկրորդ  (ԱՀ  1),  երրորդ  (ԱՀ  1),  չորրորդ  (ԱՀ 1),  -երորդ՝  հինկերորդ(ԱՀ  1),  վեցերորդ  (ԱՀ  1),  եօթներորդ  (ԱՀ  1),  ութերորդ  (ԱՀ  1),  իններորդ  (ԱՀ  2),  տասներորդ  (ԱՀ  2),աւոր՝  միաւոր  (ԱՀ  3),  տասնաւոր  (ԱՀ  3),  հարիւրաւոր  (ԱՀ  3),  հազարաւոր  (ԱՀ  3),  բիւրաւոր  (ԱՀ  3),միլիարաւոր (ԱՀ 4), միլիասաւոր (ԱՀ 4), -ի՝ աւելի (ԱՀ 17, Գ 64), -ած՝ մընացած (ԱՀ 18), բաժանած (Գ66), բարդած (Գ 66), փորձած (Գ 72), խառնած (Գ 66), -ելի՝ բաժանելի (Գ 66), -ելիք՝ բարդելիք (Գ 66), ող՝ բաժանօղ (Գ 66), 3. միաժամանակ նախածանցավոր և վերջածանցավոր միավորներ՝ ան- և -ութիւն՝ անհաւասարութիւն (ԱՀ 17),4. միջածանցավոր միավորներ՝ -ացն-՝ բազմացնել (ԱՀ 32, Գ 64), շատացնել (Գ 65), -ցոյց՝-աւելացուցանել (ԱՀ 32), -ատ-՝ կտրատել (ԱՀ 51, Գ 65), -պատիկ՝ բազմապատկել (ԱՀ 35),5.  միաժամանակ  միջածանցավոր  և  վերջածանցավոր  միավորներ՝  -ացն-  և-ելի՝  բազմացնելի  (Գ65), -ացն- և -ող՝ բազմացնօղ (Գ 65), -ացն- և -ած՝ բազմացուցած (Գ 65),գ)  բարդ  և  բարդածանցավոր  տեմինները  կերտվում  են  բառաբարդմամբ։
   Բարդածանցավոր  տիպի ստեղծմանը մասնակցում է նաև ածանցումը։
  Մեր դասակարգման ընթացքում այս խմբերին պատկանող մաթեմատիկական տերմիններ և տերմինային բառեր չեն առանձնացվել,դ) բաղադրյալ տերմինների խմբի մեջ առանձնացվում են բաղադրյալ երկանդամ, եռանդամ, բազմանդամ  ենթախմբեր՝  ըստ  բաղադրյալ  տերմինի  բաղադրիչների  քանակի։
   Ստորև  ներկայացնում  ենքբաղադրյալ մաթեմատիկական տերմինները և տերմինային բառերը՝1. բաղադրյալ երկանդամ մաթեմատիկական տերմիններ և տերմինային բառեր՝ ամբողջ թիւ (ԱՀառաջաբան), համարողական արհեստ (ԱՀ 1, Գ 63), թուական արհեստ (ԱՀ 2), սաղ թիվ (ԱՀ 5, Գ 64),կտոր թիվ (ԱՀ 64), կիսատ թիվ (Գ 66), բարդելու թիվ (ԱՀ 10), բարդած թիվ (ԱՀ 10), դուրս ձգել (ԱՀ 11,1  Օրինակներում  նշված տերմինները  և տերմինային  բառերը  գործածվել  են  համապատասխան գրքերի  տարբեր  էջերում,  մենքհիմնականում նշել ենք մեկը։
 Գ  66)  //  դուս  ձգել  (Գ  64),  դուրս  հանել  (Գ  63),  ջամ  անել  (Գ  66,  գործածվել  է  նաև  համադրականտարբերակը՝  ջամանել  (Գ  64)),  ռաղամ  անել  (Գ  65),  շրջած  կանոն  (Գ  71),  պզտիկ  թիւ  (ԱՀ  17),  փոքրհամարք  (ԱՀ  64),  մեծ  համարք  (ԱՀ  64),  մեծ  թիւ  (ԱՀ  17),  փոքր  թիվ  (Գ  65),  բովանդակ  բարդածն  (ԱՀ15),  հաւասար  թիվ  (ԱՀ  17),  դուրս  քաշել  (ԱՀ  17),  (զ)փոխ  առնուլ(ն)  (ԱՀ  21),  Պիթագորասի  աղիւսակ(ԱՀ 32),  բազմացնելու գիր (ԱՀ 34), բազմացնօղ գիր (ԱՀ 34), բազմացուցած թիվ (ԱՀ 34), բաժանելութիւ (ԱՀ 53), բաժանօղ թիվ (ԱՀ 53), կտրատած թիւ (ԱՀ 80), երեքի կանոն (ԱՀ 106, Գ 68), ընկերությանկանոն (ԱՀ 115, Գ 76),2. բաղադրյալ եռանդամ մաթեմատիկական տերմիններ և տերմինային բառեր՝ բովանդակ ժողոված թիւ(ն) (ԱՀ 5), բարդելու մեկ շար(ն) (ԱՀ 15), բարդելու երկրորդ շար(ն) (ԱՀ 15), բաժին բաժին անել(Գ 65), դուրս ձգելու շար(ն) (ԱՀ 15), մընացած(ն) ի բովանդակ բարդածէն (ԱՀ 15), բովանդակ բարդածէն մնացած(ն) (ԱՀ 16), 3.  բաղադրյալ  բազմանդամ  տերմինները  կազմությամբ  բարդ  թվականներ  են,  որոնք  գործածվելեն երկում (վերը նշել էինք, որ քանակական թվականները մաթեմատիկական տերմինաբանական համակարգում չենք ներառելու՝ բացի նրանցից, որոնք վերոհիշյալ գրքերում ունեն  յուրահատուկ գործածություն և առանձնահատուկ կիրառություն)՝ եօթն հարիւր եօթանասուն և եօթն հազար երկու հարիւրև երեսուն (ԱՀ 7), չորս միլիոն. ութնհարիւր և երեք հազար. հարիւր յիսուն և երկու (ԱՀ 37), երկու միլիաս. հինկ հարիւր ութսուն և երկու միլիար. հարիւր և մէկ միլիոն. երկու հարիւր վաթսուն և եօթն հազար. հարիւր և երեսուն երկու (ԱՀ 42) ևն։
 Չափի  և  կշռի  միավորներ։
   «Արհեստ  համարողութեան»  և  «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամիցբոլոր աշխարհի» գրքերում գործածվել են չափի և կշռի տարբեր միավորներ։
  Ստորև նախ ներկայացնում  ենք  այդ  գրքերում  գործածված  և  հայերենի  բացատրական  բառարաններում  վկայված  չափի  ևկշռի փոխառյալ միավորները՝ խմբավորելով ըստ փոխատու լեզուների1՝ 1. պարսկերենից փոխառյալ բառեր՝ դրհամ (Գ 7, 8 ևն)-պրսկ. derhām` կշռի չափ, դրամական չափման միավոր, թանկ (Գ 16)` միջին հայերենում թանգ-պրսկ. tang՝ ոսկու և արծաթի քաշի միավոր, գազ(Գ  28,  ԱՀ  93)-պարսկ.  gaz՝  երկարության  չափման  միավոր,  թուղթ  (Գ  30)`  միջին  հայերենում  թուխթպրսկ.  tuxt`  ծանրության  չափ  (15.  449  գ),  թուման  (Գ  35,  ԱՀ  80)-պրսկ.  tūmān՝  պրսկ.  դրամ,  միավոր՝10 000 արծաթ կամ ոսկի դինար, շահ (Գ 18) // շահի (Գ 21)-պրսկ. šāhi (թագավորական դրամի անուն)՝պարսկական փոքր դրամ,  փող (Գ 33)-պրսկ. nūl՝  շատ մանր և չնչին արժեքի մետաղյա դրամ, աբասի(Գ  70)-1.պարսկական  արծաթի  դրամ,  2.  վրացական  հին  արծաթի  դրամ,  3.  Անդրկովկասում  20կոպեկի դրամ արծաթով կամ պնձով, սարմայէն (ԱՀ 126)` սարմիայ-պարս. sār-maye՝ դրամագլուխ,2. արաբերենից փոխառյալ բառեր՝ ղանթարն (Գ 9, 10,  ԱՀ 143 ևն)-արաբ., թուրք qantar, պարս.ğentar՝ ծանրության չափ՝ ցենտներ-100 կգ, մսխալ (Գ 9) // մսղալ (Գ 12, ԱՀ 135)-արաբ. mitğāl, պարս.mesğal,  թուրք  miskal՝  ծանրության  չափ՝  մոտ  1.5  և  4.8  գրամ,  թուլթ  (Գ  14)-արաբ.  tult`մեկ  երրորդ,երրորդական  մաս,  ուշուր  (Գ  30)-արաբ.  us¯r,  թուրք.  öšür  (տասանորդի  տուրք)՝  տասանորդի  տուրքբերքի հողից, 3.  թուրքերենից  փոխառյալ  բառեր՝  ըստակ  (Գ  22)  //  ստակ  (ԱՀ  80)-ամենափոքր  տաճկականդրամ, ղրուշէթ (Գ 42)` ղրուշ, ղուռուշ՝ տաճկ. guruš` տաճկական դրամ, օխայ (ԱՀ 135)-թուրք. Ծանրության չափ՝ 1 կգ 225 գ, մանղուր (ԱՀ 123)-թուրք. mangir, երկարության չափման միավոր,4. եվրոպական լեզուներից փոխառյալ բառեր՝ դուկատ (Գ 22)` միջին հայերենում դաւկատ-իտալ.dukato՝ իտալական ոսկե դրամ, միավոր, ֆլօր (Գ 32)` միջին հայերենում ֆլորի, ֆլորին-միջին լատիներեն  florenus՝  եվրոպական  արծաթ  դրամ,  մարչիլ  (Գ  40,  ԱՀ  80),  գործածվել  է  նաև  մառչիլ  տարբերակը`միջին հայերենում մառնչիլ-(իտալ. marsili)՝ եվրոպական արծաթ դրամ, ֆլի (Գ 56)-տե՛ս ֆլօր, ֆիորին(Գ  71)-ֆլորին՝  իտալ.  florino`  ծաղկադրամ,  ֆրանս.  florin`  արծաթե  դրամ  զանազան  արժողությամբ՝ըստ երկրների, ունցա (Գ 7, 8 ևն) // ունց (Գ 27) // ունցէն (Գ 10, 12)-ունցիա՝ նույնն է ունկի՝ 1. հին մետաղադրամների  անվանում  Եվրոպայում,  ունցիա,  2.  կշռի  միավոր,  կարտ  (ԱՀ  80)-ֆր.  cartխաղաթուղթ,  1  կարտը  50  ստակ  է,  ղիտր  (ԱՀ  93)-հուն.  litra`  12  ունկիի  ծանրություն,  կշռի  միավոր,լիրայ  (ԱՀ  97)-հին  ֆր.  livr,  իտալ.  lira`  սկզբնապես  որոշ  ծանրության  քաշ,  հետագայում  այդ  քաշովարծաթ, 5 լիրան 1 մառչիլ է, տինար (ԱՀ 97)՝ դենար-լատիներեն denarius` տասանոց, մի դրամի կշիռ, 5.ռուսերենից  փոխառյալ  բառեր՝  արշին  (Գ  30)-ռուս.  аршин՝  ռուսական  երկայնության  չափ,  կօպէք  (Գ36)-ռուս. копейка՝ ռուսական պղնձի դրամ։
 Բացի  վերոհիշյալ  խմբերից  և  օրինակներից՝  մեր  քննած  գրքերում  կան  չափի  և  կշռի  մի  խումբօտար միավորներ, որոնք հայերենի բացատրական բառարաններում վկայված չեն, սակայն բնագրերից1 Երկու գրքերում հանդիպող և հայերենի բացատրական բառարաններում վկայված չափի ու կշռի միավորները խմբավորվել ենմիասին։
  Հարկ է նշել, որ «Արհեստ համարողութեան» գրքում դրանք անհամեմատ ավելի քիչ են։
  Օրինակների կողքին նշված էդրանց աղբյուրը, որպեսզի նաև հնարավոր լինի պատկերացում կազմել այս հարաբերակցության մասին։
 հասկանալի է, որ դրանք չափի և կշռի միավորներ են, երբեմն միավորների դեպքում նաև նշվում է, թեոր երկրում են գործածվում, օրինակ՝ լիբրա (Գ 9) //  լիբրէն (Գ 9, 10) //  լիբրայ (Գ 14)` «Բոլոր Իտալիույերկրումն մին լիբրա ունի 12 ունցա» (Գ 9), «Բաղդադ մին վաղիէն 50 մսղալ է՛, որ է՛ 75 դրհամ» (Գ 20)ևն։
  Եզրակացություն։
   Ուսումնասիրելով  վերոհիշյալ  գրքերի  մաթեմատիկական  տերմինաբանականհամակարգերը՝  կարող  ենք  նշել,  որ  առկա  են  տերմիններ  և  այնպիսի  բառեր,  բառակապակցություններ, որոնք բնագրերում տվյալ գործածություններով կարող են դիտվել որպես մաթեմատիկական տերմինային բառեր։
  Քննությունը ցույց է տալիս, որ երկու գրքերի մաթեմատիկական տերմինահամակարգերի  միջև  առկա  են  ընդհանուր  և  տարբեր  եզրեր,  օրինակ՝  երկու  երկերում  էլ  թվաբանական  գործողությունների նշաններ չեն գործածվում, «Արհեստ համարողութեան» գրքում հանման սահմանման մեջմեծ  և  պզտիկ  թիվ  տերմինային  բառերը  կիրառվում  են  նվազելի,  հանելի  տերմինների  փոխարեն  (ԱՀ17), իսկ «Գանձ»-ում տվյալ սահմանման մեջ գործածվում են փոքր համարք, մեծ համարք (Գ 64) տերմինային  բառերը,  եթե  «Արհեստ  համարողութեան»  գրքում  բազմապատկելի  տերմինի  փոխարեն  գործածվում է բազմացնելու գիր (ԱՀ 34), բազմապատկիչի փոխարեն՝ բազմացնօղ գիր (ԱՀ 34) , արտադրյալի  փոխարեն՝  բազմացուցած  թիվ  (ԱՀ  34),  ապա  «Գանձ»-ում  առկա  են  համապատասխանաբարբազմացնելի, բազմացնօղ և բազմացուցած տերմինները (Գ 65) ևն։
  Երկերում կիրառված տերմիններիև  տերմինային  բառերի  մեծ  մասն  այսօր  գործածական  չէ,  թեև  Գ.  Պետրոսյանը  նշում  է,  որ  17-18-րդդարերից  մեզ  հասած  մաթեմատիկական  աշխատություններում  կիրառված  տերմինների  մեծ  մասըմտել է հայոց լեզվի գիտական բառացանկի մեջ և հաջողությամբ նաև այսօր է կիրառվում1։
  Արդի հայերենում հիմնականում գործածական են վերոհիշյալ գրքերում կիրառված հետևյալ միավորները՝ կշիռ(Գ 3), չափ (ԱՀ 51, Գ 3), համար (ԱՀ 2), թիւ (Գ 3), հանել (ԱՀ 17), բաժանել (ԱՀ 51, Գ 64), կանոն (ԱՀ106), պակաս (Գ 66), խնդիր (Գ 73), քաշ (80), հաւասարութիւն (ԱՀ 17), մեծութիւն (ԱՀ 17), լայնութիւն(Գ 72), բաժանելի (Գ 66), անհաւասարութիւն (ԱՀ 17), բազմապատկել (ԱՀ 35), ամբողջ թիւ (ԱՀ առաջաբան),  մեծ  թիւ  (ԱՀ  17),  փոքր  թիվ  (Գ  65),  հաւասար  թիվ  (ԱՀ  17),  Պիթագորասի  աղիւսակ  (ԱՀ  32)։
 Թվականները, բնականաբար, գործածական են՝ բացառությամբ միլիար, միլիաս թվականների (ԱՀ 42),կիրառվում  են  նաև  թվականներից  -աւոր  ածանցով  կազմված  ածականները՝  միաւոր,  տասնաւոր  ևն՝բացառությամբ միլիարաւոր, միլիասաւոր ածականների (ԱՀ 4)։
 Տերմինների և տերմինային բառերի բառակազմական քննությունը ցույց է տալիս, որ հնարավոր էառանձնացնել պարզ, ածանցավոր (նախածանցավոր, վերջածանցավոր, միաժամանակ նախածանցավոր և վերջածանցավոր, միջածանցավոր, միաժամանակ միջածանցավոր և վերջածանցավոր միավորներ)  և  բաղադրյալ  խմբեր  (բաղադրյալ  երկանդամ,  եռանդամ,  բազմանդամ  միավորներ)։
   Գրքերումգործածված չափի և կշռի այն փոխառյալ միավորները, որոնց մասին հայերենի բացատրական բառարանները  տեղեկություն  են  հաղորդում,  ծագում  են  պարսկերենից,  արաբերենից,  թուրքերենից,  եվրոպական  լեզուներից,  ռուսերենից։
   Համեմատաբար  մեծ  խմբեր  են  կազմում  պարսկերենից  և  եվրոպական  լեզուներից  փոխառյալ  միավորները,  ռուսերենից  փոխառյալ  չափի  և  կշռի  միավորների  թիվնամենափոքրն է։
 Թամարա ՊողոսյանԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ԱՌԱՋԻՆ ՏՊԱԳԻՐ ԳՐՔԵՐԻ ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր` 17-րդ դար, աշխարհաբար, «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ», «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի» ։

Սույն աշխատանքը նվիրված է աշխարհաբար առաջին տպագիր գրքերի, մասնավորապես «Արհեստ համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  (1675),  «Գանձ  չափոյ, կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  (1699)  երկերի  մաթեմատիկական  տերմինաբանական  համակարգերի  համեմատական  քննությանը։
   Այս  գրքերում  գործածված  մաթեմատիկական  տարաբնույթ  տերմինների  և  տերմինային  բառերի  համեմատական  քննության  արդյունքում  պարզ  է  դառնում,  որ  դրանցում  առկա  են  թե՛  ընդհանուր  եզրեր,  թե՛  տարբերություններ,  որոնք  ներկայացվել  են  աշխատանքում։
  Երկերում կիրառված տերմինների և տերմինային բառերի մեծ մասն այսօր գործածական չէ։
   Տերմինների և տերմինային բառերի բառակազմական քննությունը ցույց է տալիս, որ նրանց մեջ հնարավոր է  առանձնացնել պարզ, ածանցավոր և բաղադրյալ խմբեր։
  Ածանցավոր և բաղադրյալ խմբերը բաղկացած են համապատասխան ենթախմբերից։
   Վերոհիշյալ  գրքերում  գործածված  և  հայերենի  բացատրական  բառարաններում  վկայված  չափի  և  կշռի  փոխառյալ միավորները դասակարգվել են ըստ փոխատու լեզուների։
  Այդ միավորները ծագում են պարսկերենից,  արաբերենից, թուրքերենից, եվրոպական լեզուներից, ռուսերենից։
  Համեմատաբար մեծ խմբեր են կազմում պարսկերենից  և  եվրոպական  լեզուներից  փոխառյալ  միավորները,  ռուսերենից  փոխառյալ  չափի  և  կշռի  միավորների  թիվն ամենափոքրն է։
