«Մոգերի երկրպագությունը» ՀԱՅԿԱԿԱՆ «ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԱՍՏՎԱԱ» ԳՐԱԿԱՆ ԱՎԵՏԱՐԱՆՆԵՐՈՒՄ Տաճարում հրեա ուսուցիչների հետ զրույցի պատմությունը (ukeուկ. 2): 41-52)):  Այս հանգամանքը պատճառ է հանդիսացել «Մանկության» շատ պարադոքսալ (ապոկրիֆալ 1) ավետարանների, որոնք շրջանառության մեջ են 2-րդ դարի վերջից և լայնորեն տարածվել են: Նորթկաքարանի հերոսների և դրվագների մասին հնագույն գրությունների մի ամբողջ շարք հյուսված էր նաև հայկական միջավայրում 2:  Գիտնականներից ամենահետաքրքիրը Հին Կտակարանի ավետարանն է, որը հայտնի է որպես «Տիրոջ մանկություն» կամ «Քրիստոս տղայի գիր» 3:   Գիրքը Հայաստան է բերվել Միջագետքից 6-րդ դարի վերջին նեստորական ասորիների կողմից և վերախմբագրվել է հայ հեղինակների կողմից:  Կիրառելով «Հակոբոսի նախաքննական եկեղեցու» 4 («Protevangelium Iacobi»), «Թովմայի պատմությունը» («Narratio Thomae»), ինչպես նաև ասորական, պարսկական և արաբական ավանդույթների, «Մանկության» հայկական ավետարանի կնիքները իր հարուստ բովանդակությամբ ազանցը գերազանցում է առաջին անհրաժեշտության իրերը: Հատկապես անցյալ դարում հայկական «Մանկության ավետարանի» նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով:   Դա առաջին հերթին կապված է այն փաստի հետ, որ Ավետարանը հիշատակվում է միջնադարի արգելված գրքերի բոլոր ցուցակներում, որոնցից են Սամուել Անեցի 5-ի (մոտ 1100 / 05-1185 / 90) և Մխիթար Այրիվանեցի 6-ի մատենագրերը: (1222-1307) առանձնանում են 7:   Սակայն այս հանգամանքը չի խանգարել, որ պարականոնը դառնա հայերի համար, այսպես կոչված, «ժողովրդական» սուրբ գրքերից մեկը:  «Գիր Տղության» ավետարանը թափանցեց հայկական միջավայր, ձեռք բերեց հայկական եզակի գծեր և շարունակեց ընդօրինակվել մինչև 19-րդ դարի վերջ 8:  9 փեսա «փեսա», «մանկության ավետարան» կամ «Հիսուսի որդիության տառը» տերմինները 1 «ապոկրիֆալ» տերմինը (հունարեն ՝ «αποκρυφος» - «գաղտնիք») առաջին անգամ օգտագործվել է Լիոնի եպիսկոպոս Իրինեոս Լուգդոնացին (140-մոտ 202): Գնոստիկի անվավեր և կեղծ գրքերի նկարագրության համար տե՛ս Sventsitsky I., Առաջին քրիստոնյաների գաղտնի գրությունները, Մոսկվա, 1980, էջ:  «Ապոկրիֆա» վերնագիրը գնոստիկական «Գործեր Հովհաննեսի» երգն էր, որին հավանաբար ծանոթ էր Իրենեուսը: 2 Ավդալբեկյան Մ., Հայ գեղարվեստական ​​ստեղծագործության ծագումը, (V դար), Երեւան, 1971, էջ: 184 թ. 3 Երուսաղեմի Հակոբյան վանքի Մատենադարանի N 1432, 3062, 3164 և 3364 ձեռագրերում պահպանված «Մանկության ավետարանները» լույս է տեսել Սիփան վրդ. Մխսյան - «Սիոն», № 46, 1972, էջ 122-131, 235-239:  Այս չորս Ավետարաններից հայտնի է միայն թիվ 3062 համարի գրման ժամանակը և վայրը, որոնցից մենք տեղեկանում ենք Հիշատակի երեկոյից: «Մանկության» 4 Ավետարանների ամենավաղ թվագրումը Jamesեյմսի նախա ավետարանն է ՝ 2-րդ դարի վերջին:  Գիրքը գրվել է վաղ քրիստոնյա հեղինակի կողմից, որը քաջատեղյակ էր Միդրաշի ավանդույթին, տե՛ս Brown R., The Messiah- ի ծնունդը, Նյու Յորք:  Doubleday, 1976, էջ. 559 թ. 5 Matosyan K., Samuel Anetsi et al., Chronology, From Adam to 1776, Երեւան, 2014, էջ: 144: 6 Տե՛ս 1272-1287 թվականներին գրված Մխիթար Այրիվանեցու հայտնի «Չառընտիրը»: Երեւանի Մաշտոցի շրջանում: Մատենադարան (այսուհետ ՝ ՄՄ), թիվ 1500, էջ 369 բ: 7 Անասյան Հ., Հայ մատենագիտություն, 5-17-րդ դարեր, Անկանոն գրքեր, Երեւան, 1959, էջ 906: 8 Տե՛ս, օրինակ, Ն. Բողարյան: Եպիսկոպոս, Մայր ցուցակ ՝ հայերեն ձեռագիր Ս. Յակոբեանի, հ. XI, Նյու Յորք 1897, թիվ 3860, Մանկության ավետարան: 9 arbարբհանալյան Գ., Մատենադարանի հայ թարգմանությունների նախնիները, Վենետիկ, 1889, էջ 192-194:  Այս ավետարանը պարունակող ձեռագրերի հավաքածուն այժմ պահվում է Մատենադարանում ՝ 7574 համարի տակ:   Այն տպագրվել է անգլերենով ՝ թարգմանությամբ և լայնածավալ ներածությամբ Ա. Տերյանի կողմից, տե՛ս Terian A., The Armenian Gospel of the Infancy, Oxford, New York, 2008: մեզ հասավ 1239 թ.-ին Աստծո կողմից տրված գրիչը (Սեբաստիա) 1 «վերնագիրն է« Երանելի Հակոբի եղբոր Տերը ասաց Յոահիմին և Աննային »:   Սա տղայության ավետարանի ամենալայն տարբերակներից մեկն է: Ինչպես արդեն նշել ենք, «Գիր Տղության» ավետարանը նեստորականները բերել են Հայաստան, և, ի սկզբանե գրվելով հերետիկոսների կողմից, մերժվել և արգելվել է:   Այնուհանդերձ, այն այնուհետև ձեռք բերեց մեծ ժողովրդականություն և ժողովրդականություն ՝ որպես Հիսուս Քրիստոսի մասին պատկերացում կազմելու լավագույն միջոց: Մենք որոշակի տեղեկություն չունենք «Գիր Տգուտյան» հայերեն թարգմանության ժամանակի մասին, բայց XII դարում այն ​​արդեն հիշատակում է Սարգիս Շնորհալին «Կաթողիկե Հարթերը» 2-ի մեկնաբանության մեջ: Տարբեր ժամանակներում կազմված Աստվածաշնչի հայկական կանոնական գրքերի ցուցակների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ կանոնական, գաղտնի կամ կանոնական գրքերի ըմբռնումը միշտ չէ, որ հայերի մեջ նույնն է եղել: Onceամանակին անընդունելի համարվող որոշ գրքեր հետագայում դարձան կանոնական գրքեր;   Սա կարող էր պատճառ դառնալ, որ ընդօրինակող գրիչը չգիտեր օրվա կանոնը ՝ պատճենել եկեղեցու կողմից մերժված գրքերը:  Հանձնարարականներ կային, որ եկեղեցական գրքերը պետք է պատճենեին ուղղափառ հայկական եկեղեցուն նվիրված մարդիկ, ովքեր կանոնագրության վերաբերյալ ճշգրիտ մատենագիտական ​​գիտելիքներ ունեին, բայց այդպիսի գրիչները շատ չէին միջնադարյան հայկական վանքերում:   Շատ դեպքերում հայ գրողները պատճենում էին եկեղեցական գրքերը առանց խտրականության, առանց տարբերակում ընդունվածի և մերժվածի:  Այնուամենայնիվ, տգիտությունը կարող էր շատ փոքր դեր ունենալ Հայաստանում, այսպես կոչված, թաքնված և կեղծ գրքերը պատճենելու հարցում:  Հատկանշական է Սսի 1243-ը: Եկեղեցու կողմից ընդունված կանոնները, որտեղ եկեղեցական գրքերի պատճենահանողը պահանջում է ոչ միայն գիտելիք, երկարատև փորձ, այլև կրոնի ամբողջականություն 5:  Սա նշանակում է, որ Հայաստանում հնաոճ գրքեր պատճենելու պատճառը նաև պատճենահանողների կրոնական, գաղափարական հակումներն էին, այսինքն ՝ որոշ չափով թաքնված և կեղծ համարվող գրքերը կարող են դիտավորյալ բազմապատկվել:   Այսպիսով, գրիչները կարող էին իմանալ, որ գիրքը մերժվել է պաշտոնական եկեղեցու կողմից:  Նամակ տղաների ծխական համայնքին 1239 Պատճենված ձեռագրի հետագա հուշագրություններում (1591) գրիչը ավելացնում է. «Եթե չես ուզում կարդալ կամ պատճենել, մի խնայիր կնոջը թևը թևը, այս տարի ես կորցրել եմ ձեռքը, ով ուզում է Աստծո օրհնությունը, տեղ կհասնի, ով էլ պահի, անիծված կլինի »6:  Այս խոսքերը հստակ ցույց են տալիս, որ հեղինակը ոչ միայն տեղյակ է եղել իր պատճենահանման մասին, այլ նաև զգուշացրել է, որ ով թաքցնի, անիծված կլինի:   Այսպիսով, այս գրքերում կան դրույթներ, որոնք չեն հակասում հայկական եկեղեցու դավանանքին, ինչն էր պատճառը, որ դրանց կրկնությունը հետագայում շարունակվեց:   Հաջորդ դարերում Հայ եկեղեցին որոշակի ազատություն պահպանեց ՝ կանոնական գրքերը կանոնական գրականություն դասակարգելու հարցում:  Դա ակնհայտ է այդ ժամանակաշրջանի Աստվածաշնչի ձեռագրերից, որոնք ներառում են «Կորնթոսի երրորդ նամակը», «Հովհաննեսի հայտնությունը» և «Հանգիստը», «Տասներկու հայրապետների կտակը», «Ասանեթի պատմությունը» և այլն (օրինակ ՝ 1263 և 12 մ.թ.ա. Աստվածաշնչի ձեռագրերը Երզինկանում, ձեռագիր № 4243 № № 1925, Երուսաղեմ):  Մեր ականավոր վանականներից շատերն իրենց աշխատություններում օգտագործում էին արգելված գրքեր, ուստի պետք է ենթադրել, որ վաղ քրիստոնեության մեջ գրված շատ անկանոն գրքեր կամ չեն դարձել կանոնական, բայց դադարել են արգելվել և լայնորեն օգտագործվում են հայ աստվածաբանների կողմից:   Այս փաստը, հավանաբար, կարելի է բացատրել այն փաստով, որ վաղ քրիստոնեական շրջանի աղանդներն այլևս տարածված չեն կամ այլևս վտանգավոր չեն: 1 Մաթոսյան Ա., Հայոց ձեռագրերի հուշեր, 13-րդ դար, Երեւան, 1984, էջ: 20  Գարեգին Ա, Ձեռագրերի հուշեր, հ. Ա, Անթիլիաս, 1951, էջ 939-940: 2 Սարգիս Շնորհալի, Մեկնաբանություն կաթողիկոսի յոթ փաստաթղթերի, Երուսաղեմ, 1998, էջ. 399: 3 Տե՛ս, օրինակ, Տեր-Մովսիսյան Մ., Աստվածաշնչի հայերեն լեզվի թարգմանության պատմություն, Սանկտ Պետերբուրգ, 1902, էջ 213-223, 224266: 4 Իշխանյան Ռ., Հայ մատենագիտության պատմություն, V-XVIII դդ., Երեւան, 1964, էջ 29: 5 Պալճեան Ալ., Հայերի կաթոլիկ վարդապետության պատմություն և Հռոմեական եկեղեցու հետ միություն Ֆլորենցիայի սինոդում, Վիեննա, 1878, էջ 22: 269: 6 Տե՛ս Շահազիզ Եր., Նոր Նախիջևանի ձեռագրերը, Լումայ, 1902, №3, մայիս-հունիս, Թիֆլիս (էջ), էջ 4: 241:   XVI դարում այս հուշագրության ավելացումը մատնանշում է այն փաստը, որ արդեն այդ դարաշրջանում վերաբերմունքը ոչ կանոնական գրքերի նկատմամբ շատ ավելի հանդուրժող էր: Քրիստոս-Ադամ եզակի հարաբերությունների գաղափարը ծագել է Պողոս Առաքյալի նամակում:  «Տղայություն» գիրքը եզակի կամուրջ է քրիստոնեության ամենակարևոր դրույթներից մեկի `փրկության փրկության ստեղծման միջև:  Ստեղծագործության մասին հին առասպելները տեղ են գտել այսպես կոչված «ադամական գրականության» մեջ 3:  Կարիք չկա ասելու, որ մատենագրական ցուցակների արգելված գրքերից պահպանվել և պատճենահանվել են միայն Ադամի և Քրիստոսի ավետարանների Ավետարանները: Փրկությունն արդեն իրականացվում է Հիսուսի ծննդյան միջոցով:  Եվայի տեսքը, որը մանկաբարձուհի է խաղում, խորհրդանշական է: «Ես ամբողջ Եվայի առաջնեկն եմ, իմ աչքերով տեսա իմ փրկությունը, որն ինձ համար աշխատեց, հոգիս աճեց, և իմ Փրկչի Աստծո հույսը ցնծաց» 4 (ukeուկ. 2: 2): 30)  Ավելին, Եվան տեսնում է ոչ թե նորածին, այլ երեխա, որն արդեն ինքնուրույն է քայլում:   «Եվ սկեսուրը եկավ հոր մոտ, վերցրեց երեխային իր ձեռքերում, գրկեց նրան, համբուրեց նրան և օրհնեց Աստծուն, քանի որ երեխան գեղեցիկ էր դարձել և շատ գեղեցիկ»:  Այս դրվագում Հիսուսի հայտնվելու այս մանրամասն նկարագրությունը մատնանշում է Հիսուսի մարդկային էությունն ընդգծելու փորձը, ինչի մասին վկայում է Եվայի և Հիսուսի հանդիպումը:   Չնայած Եվան չմասնակցեց Մարիամի ծնվելուն, այնուամենայնիվ, նա ծնեց Հիսուսին, որը Նոր Կտակարանի ավետարաններում վերագրվում է Մարիամին:   Ենթաոգու Եկեղեցու հայտնի մեկնաբան Թեոդորոս Մագիստրատորը (մ.թ. 350-428) քարոզեց, որ Եվան, ով իր մարդկային էությունը ստացավ մեկ մարդուց միայն Աստծո բացարձակ կամքով, Հիսուսի նախատիպն է:  Եվայի և Մարիամի խորհրդանշական կապը ակնհայտ է հին գրականության մեջ:  «Ադամի մահը» հեթանոսական ծխական զրույցում ներկայացված է Ադամի և Եվայի տեսլականը: «Գիշերվա կեսին նրանք տեսան Ադամին ու Եվային մութ տան մեջ սգացող:  Եվ ահա, մի գեղեցիկ կին (Մարիամ), իր գրկում ունենալով երեխա (Քրիստոս), մտավ Եվայի մոտ, և նա եկավ նրա մոտ, և հանկարծ ամբողջ տունից պայծառ լույս շողաց: Կախարդների պաշտամունքի դրվագը հատուկ ուշադրության է արժանի «Մանկություն» -ի հայկական ավետարանում, որը հայկական ձեռագրերում ունի տարբեր վերնագրեր 8:  Ավետարանական հղումները ընդհանուր պրակտիկ բժիշկներին, մեղմ ասած, նեղ են:  Նրանց համար միակ ապացույցը գտնվում է Մատթեոս 2-ում: 1-12 համարները խոսում են որոշ «արևելքի կախարդների» (հուն. ՝ μάγος) մասին, ովքեր աստղի հանկարծակի հայտնվելուց հետո եկել են Հուդայի երկիր երկրպագելու և նորածիններին նվերներ (ոսկի, կնդրուկ և մյուռոն) նվիրելու հրեաների արքա:  Պարզ չէ հստակ, թե Արեւելքի որ երկրից են եկել, քանիսն ու, վերջապես, ովքեր են եղել:  Ավետարանիչի կողմից օգտագործված «աճպարար» բառը հին հունարենում բավականին լայն իմաստ ուներ:   «Մոգերը» կոչվում էին պարսիկ խնամակալներ, հավատի վկաներ, բարձրագույն գիտելիքներ ունեցող մարդիկ, մոգեր:  Նշված չէ, թե վերը նշվածներից ո՞ւմ է վերաբերում ավետարանական հիշատակումները:  Ասորերենում այս բառը թարգմանվում է որպես «մգուշ», որը վերագրվում է զրադաշտական ​​դավանանքի հետեւորդներին, ավելին, այն վերաբերում է ոչ միայն հոգեւորականներին, այլեւ աշխարհիկներին: Դարեր շարունակ ավետարանական այս խորհրդավոր կերպարները առաջացրել են քրիստոնյաների հետաքրքրասիրությունը ՝ ստեղծելով հարուստ պարանոիդային ավանդույթներ շատ լեզուներով: «Մոգերի հայտնությունը» ասորական արձանագրությունը նշված կանոնների մեջ ունի ամենավաղ թվագրումը:   Այն աճպարարների մասին ամենաերկար և ընդգրկուն լեգենդն է, որը պահպանվել է 2 Dorfman-Lazarev I., Վերադարձ դեպի ծննդյան երգը:  Հայոց Գրություններում առաջին մարդկային էակների հիշողությունը о3 Հայտնի հայ գիտնական Մ. Հսկայական ներդրում ունի Ադամի և Եվայի մասին հին գրականության ուսումնասիրման ոլորտում: Սթոուն, տե՛ս Stone M., The History of the Prefethers, Adam and His Sons and Grandsons, JSAS 1, 1984, էջ 79-91, նույն տեղում: Հայկական ապոկրիֆներ Ադամի և Եվայի հետ կապված, Լեյդեն:  Brill, 1996, էջ 180-200, նույնը ՝ «Ադամի մահը». An ArmenianAdam գիրք, Harvard Theological Review 59, 1966, էջ. 288: 4 Տայեցի Ես., Հին և նոր նախնիների թանգարան, Բ. Անկանոն գիրք Նոր կտակարան (թանգարան), Վենետիկ, 1898, էջ 38-39: Հիսուսի խաչելությունը մեզ ազատում է Ադամի անեծքից, իսկ նրա ծնունդը Եվայի «Եվայի անիծյալ անեծքը» -ից ՝ տե՛ս Stone M., Thebones of Adam and Eve, Argall R., Bow B., Werline R., For a later սերնդի համար ,   Իսրայելում ավանդույթի վերափոխումը, վաղ հուդայականությունը և վաղ քրիստոնեությունը, Harrisburg 2000, էջ 241-244: 5 Մենք մեր նախորդ հոդվածում մանրամասն անդրադարձել ենք Մարիամի և Հիսուսի ծննդյան պատմությանը, տե՛ս Մամյան Մ., Faceեյմսի նախաբանը, «Հայ աստվածաբան», Ե, Երևան, 2013, էջ 21-37: 7 Քյոսեյան Հ., Հայ միջնադարյան արվեստի աստվածաբանության դրվագներ, Էջմիածին, 1995, էջ 12: 8 Տայեցի Այո: Հինավուրց ժամանակներից այն իր ազդեցությունն ունեցել է 5-րդ դարում: գրված է կեղծ Արիան Մեթյուի («Opus Imperfectum in Matthaeum») մեկնաբանության վրա:  Այստեղ «Արևելքի երկիրը» կոչվում է Շիր, որը հաճախ նույնացվում է Չինաստանի հետ 1:  «Կախարդների հայտնության» մեջ մոգերի թիվը հասնում է տասներկուսի: Մոգերի կապը Պարսկաստանի հետ հիմնականում հնագույն արմատներ ունի:   Մոգերիմաների մասին պատմող մեկ այլ հին անվավեր աշխատության հեղինակը ՝ «Քարանձավի գանձերը» (6-7-րդ դարեր) քաջատեղյակ էր իրանական մշակույթին:  Այս կանոնը գրվել է Հյուսիսային Միջագետքի այն հատվածում, որը սահմանակից էր Սասանյան Պարսկաստանին:  Դա Հին և Նոր Կտակարանի պատմությունների եզակի խառնուրդ է, որը սկսվում է Արարումից և ավարտվում Պենտեկոստեին:   Ստեղծագործության XLV-XLVI գլուխները վերաբերում են պարսիկ աճպարարներին, որոնց աստղի մեջ հայտնվելը պատկերում էր «պսակված Աստվածածինը մանկանը ձեռքին» 2:  Որպես նրանք, ովքեր ունեն աստվածային գիտելիքներ, նրանց համար հայտնվում է Աստվածային ծրագիրը. Քրիստոսի գալուստը և նրա ծնունդը Հուդայի երկրում:   Ըստ ավանդության ՝ նրանք Նոդ լեռան քարանձավից երկնքից, ոսկուց, կնդրուկից և զմուռսից վերցրին Ադամի գանձը և շարժվեցին դեպի Իսրայել: Կիպրոսի Եկեղեցու հայր Epiphanes- ը (315-403) իր «reesառերում» վերաբերում է Աբրահամի սպասուհի Կետուրային (Էմրան, Էքսան, Մադան, Մոդոն, Էսբոկ, Սովին) ծնված 6 որդիներին, նրանց կանանց և նրանց սերունդներին 3:   «Նա նվերներ տվեց իր հարճերին և ուղարկեց նրանց իր որդի Իսահակի մոտից դեպի արևելք» (.ննդ. 25): 1-6):   Հիմք ընդունելով Հինքթաքարանի այս հատվածը, նշում է հայ անվանի գիտնական Բ. «Եվ Աբրահամի կինը մահացավ Սառայից հետո ՝ իր զավակների պատճառով, որոնք ազգերից էին, հեթանոսներից և հեթանոսներից, ցրվել էին և տարածել էին իր ճշմարտության հավատը իր բոլոր ծայրերում:   Նա նրանց ճանապարհեց ՝ իրենց Հորը քարոզելու ճշմարտության հավատը: »4   Ըստ այդմ, Մեսիայի գաղափարը հատուկ էր ոչ միայն Աբրահամի արդարացի հետնորդներին և Իսրայելի 12 ցեղերին, այլ նաև Կետուրայի հետնորդներին, ովքեր պահպանեցին իրենց գիտելիքները Աբրահամից:   Կիպրացի Եպիփան իր ելույթներում հայերին համարում է պարտիզանական:   Այս լեգենդներից տեղյակ էին ինչպես հայկական, այնպես էլ ասորական (Թեոդոր Բար Քոնայ, Միքայել Ասորերեն) աղբյուրները (երկուսն էլ «Հաճախակի խոսք», Մովսես Խորենացի, Սեբեոս, Վարդան Արսելցի, Սամուել Անեցի) 6: Վերոհիշյալ «reesառերը» հստակ արտահայտում են այն միտքը, որ պարսիկները, պարթեւները և հայերը, Աքեմենյանների տոհմի հիմնադիրը (մ.թ.ա. 550-529) և նրա հետնորդները ՝ պարթեւները, հայ Արշակունիները, պետք է սերած լինեին այդ ազգի Կետուրայում ծնված 6 որդիներ: ,  Այդ մասին վկայում են Օրինաց, Եզրաս և Դանիել գրքերում Կյուրոսին ուղղված գովեստի խոսքերը, մասնավորապես ՝ Եսայիայի մարգարեության մեջ: 1-10.2. 4, 9: 6, 13, 14, 21, 45: 1-4):   Ս. Գրքի կանոնական գրքերը ակնարկում են Կյուրոս 8-ի մեսիական հանգամանքը, որը, ըստ մեկնաբանության ավանդույթի, Քրիստոսի խորհուրդների նախահայրն է ՝ համահունչ Կիպրոսյան Եպիփանեսի բերած տոհմաբանական լեգենդի հետ:  Կյուրոսի տոհմաբանության նման նկարագրությունն ինքնաբերաբար ենթադրում է նրա տոհմաբանական կապը հրեական ազգի հետ: Մագ-Գոգ կամ Մոգ-Գով անունը կապված է Մագերի բնօրինակի հետ: Հաշվի առնելով Կիպրոսի Epiphanes- ում նկարագրված 12 մոգերի երթուղին (Գոգից և մոգերից հյուսիս-արևելք անցնելով գալիս են իրենց հայրենիքը ՝ Խարան, հասնում Եդեսիա կամ Ուրհա, որտեղ հանդիպում են Աբգար թագավորին, որով անցնում են Եփրատը, մտնում Պաղեստին): «Երբ մոգերը Պարսկաստանից, Պարթեւաստանի հայերի մոտ եկան, նրանք կտրեցին այդ ճանապարհը (իրենց փոքրիկ իշխանների հետ), որ այդ սահմաններում պետք է որ Մագ-Գովգա լիներ, կամ Կիպրոսի 3 էպիպաններ ՝ arառք (աշխատանք ՝ Քյոսեյան Հ. .), Էջմիածին, 2013, էջ 8: 4 Սարգիսյան Բ., Երեք մոգերի արքայի զրույցը հայ մատենագրության մեջ և դրա կարևորությունը, «Բազմավեպ», 1910, էջ 4: 68 5 Մաթոսյան Կ., Սամվել Անեցի ժամանակագրության ձեռագրեր և նոր հայտնաբերված լրացումներ, Երևան, 2009, էջ 4: 125 թ. 6 Կիպրոսի Epiphanes, էջ 6: Պարթեւներին և հայերին որպես Աբրահամի և Կետուրայի հետնորդներ ներկայացնելու ավանդույթի համար տե՛ս Terian A., Հայրենասիրություն և բարեպաշտություն հայ քրիստոնեության մեջ:  վաղ panegyrics մասին Saint Gregory, Նյու Յորք, 2005, էջ 104-105: 8 Այս տե՛ս Yeghiayan B., Examination History in Scriptural Times, հ. Ա.Գ., Անթիլիաս, 1972, էջ 581-589: Հովսեփիոս Պլավիոսը չի նշում Կեթուրայից հայերի և պարթեւների ծագումը, ինչը ենթադրում է, որ Կիպրոսյան Եպիփանեսի հայ թարգմանիչը ավելացրել և հյուսել է ազգային ավանդույթ ՝ ցույց տալու համար հայերի բիբլիական ծագումը, տե՛ս Epiphany: , նաեւ Mogai ով Govgay », այսինքն ՝ Աբրահամի չորս ոտանի որդիների հնագույն բնակավայրը, որտեղից նրանք տարածվեցին և խառնվեցին abաբեթ կամ Արիական ազգերի հետ 1:  Եվ իրոք, Պարսկաստանի միջին հայկական շրջանում, theԼՄ-ներում, գտնվում է Մոգի կամ Մագի գավառը, որը հիշատակում է Հերոդոտին 2:  Այս սահմանի մեջ է գտնվում Քաղդեացիներին սահմանակից Մեծ Հայքի մոկքը և Հատուկ Մոկսգավարը, ինչը հիշատակվում է նաև Բարդուղիմեոս առաքյալի վկայության մեջ ՝ որպես «ժողովուրդ երկրից» 3:  Մաղաքիա Օրմանյանը գրում է նաև մոգերի `Մոկաց նահանգից լինելու մասին լեգենդի մասին: «Նրանցից շատերը հին ժամանակներից Մագի աշխարհից զանգահարել են իրենց հայրենիքը, և մեր հեղինակները առիթ են գտել իմանալ Մոկաց և Մոկաց նախարարների աշխարհը կամ գոնե Մոկաց նախարարը մտածում է կախարդների կամ մոգերից մեկի և նույնիսկ մոգերից մեկը ՝ Ս. Toույց տալ Գասպարի գերեզմանը Ակնդաշտայ վանքում ՝ Մոկսավանի մոտակայքում »4: Լեգենդի համաձայն, մոգ Բաղամը երեսունհինգ տարի քարոզում էր Հակոբի և Մեսիայի գալստյան մասին:   Ելնելով այս հանգամանքից ՝ լսելով մարգարեների կոչը, պարսիկները, հայերն ու պարթեւները միավորվեցին Կյուրոսի ՝ «քրիստոնյա թագավորի մոգի» շուրջ, վրեժ լուծելու Բաբելոնից:   Պարսիկների և հայերի հզոր դասը ձեւավորվել է այս ժամանակներից, ինչպես վկայում են Ագաթանգեղոսը և enենոբ Գլակը:  Պարսկական «Հայ Պարթեւ-Արշակունյակները» ավանդաբար զբաղվում էին մոգությամբ և աստղագուշակությամբ:   Պատմական վկայությունների համաձայն, պարթեւական հարստության վերջին արքան ՝ Արտավան V- ն, օգտագործեց իր մոգական գիտելիքները ՝ կանխատեսելու իր տխուր վախճանը: Այսպիսով, մոգերը, ովքեր եկել էին երկրպագելու Քրիստոսի ծննդյան օրը, այդ երեք աշխարհներից էին, որոնց ղեկավարում էին «պարթեւ թագավորները կամ թրթուրները, որոնց կեղծ էպիֆաները կոչում էին նաև« թագավորներ Գոգա և մոգա »6: Կիպրոսի Եպիփանեսի բերած ավանդության մեջ տասներկու աճպարարների անունների մեջ «htահթուն», «Աշտավ» և «Արև» նկարագրվում են որպես «հարազատներ» կամ «եղբայրներ», ինչը ինքնին ցույց է տալիս նրանց սերտ հարազատությունը:  Այդ նույն պատճառով նրանց նախորդները (Արշակ Մեծ և Վաղարշակ) և հետնորդները (Արտավան Վ և Մեծն Խոսրով) կրկին կոչվում են եղբայրներ:  Ուստի պատահական չէ, որ ասորական պատմագրության մեջ գերակշռում էր այն մտածողությունը, որ «պարթեւները կամ պարսիկները, պարթեւներն ու ասորիները, պարթեւներն ու հայերը նույնն են»:   Այլ կերպ ասած, «Հաճախակի պատճառներից» մեկը խոսում է Աստվածահայտնության առանց Աստվածահայտնության խոսակցության ազդեցության մասին, որտեղ մենք կարդում ենք. «  Փաստերի նման արձանագրումը թույլ է տալիս ենթադրել, որ դրանք պատմական իրողության մնացորդներն են, որոնք վկայում են հայ-պարթեւական սերտ հարաբերությունների մասին: Հայկական հնագույն ավանդույթում Պարսկաստանին նույնպես առաջնահերթություն է տրվում 8:   Ավետման ավարտից անմիջապես հետո նույն հրեշտակը մեկնում է Պարսկաստան: 1 Հիսուս Գոգ ագ Մագոգը (Mag և Govg) Sebeos- ի պատմության մեջ (նշվ. Քաղ. Աբգարյան Գ., Երևան, 1979, էջ 142) նույնացվում է Դանիելում նկարագրված չորրորդ գազանի հետ, որը նա ներկայացնում է որպես նոր կործանարար ուժ: - «Իսմայիլի թագավորությունը», որը նույնացվում է արաբական խալիֆայության հետ (Thomson R., հայկական գաղափարախոսություն և պարսիկներ- Atti dei Convegni lincei, 201, Conegno internazionale «La Persia e Bisanzio», Roma, 2004, էջ 381):  Epiphanes- ի խոսքում նշվում է Գոգի և Մագոգի թագավորությունը (որը ծագել է .ննդ. 10): 2, Եզեկ. 38, 39, տե՛ս Սուրբ Գրությունների բառարան, Կ. Պոլիս, 1881, էջ 22: 121) Դանիելի տեսիլքի զրույցը (7): 2-7) այն տարբերությամբ, որ Epiphanes- ի խոսքում Դանիելի տեսիլքում հայտնված գազանների երեք կողմերը նույնացվում են պարսիկների, մարերի և պարթեւների ռազմաքաղաքական ուժի հետ, որից սպասվում էր ժողովուրդների փրկությունը ,  Տե՛ս նույն տեղում, Պ. 2 Տե՛ս Gerodot, Պատմությունը իններորդ գրքերում (պարսկերեն և անգլ. ՝ GA Stratanovenko), Լենինգրադ, 1972, Հերոդոտոսը հիշատակում է մոգերին Մեդիայի տարածքում (I. 101): 3 Կիպրոսի Epiphanes, էջ 10: 4 Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, Էջմիածին, 2001, էջ 4:  Այս մասին տե՛ս 13-րդ դարի պատմաբան Վարդան Արսելզուն ՝ Աշխարհայացքում: «Մոկաց նահանգը իշխանական պետություն է, որտեղ կան շատ վանորաներ:   Նախ ՝ Ամենափրկիչ, որտեղ կա հրաշագործ Գասպարայի և Սուրբ Վարդան գերեզմանն ու Սուրբ Կանանի վանքը, այդ իսկ պատճառով Սուրբ Խաչը հիշատակվում է Մոկացի Անանիա կաթողիկոսի կողմից », Պերպերյան Ա. , Փարիզ, 1960, էջ 41: 5 Բաղաամի այս առաքելության իմաստային բացատրությունն օգտագործվել է Ստեփանոս Սյունեցու և Հովհան Օձնեցու եկեղեցական աշխատություններում:   Տե՛ս Amatuni S. Rev., «Ընդարձակ և հակիրճ ժամանակագրական մեկնաբանությունը Սյունյաց Ստեփանոս եպիսկոպոսի և նրա« Հիմնադրամի Սուրբ եկեղեցու ծառը », Էջմիածին, 1917, էջ 13-16,« Հովհաննես Մկրտչի մատենագիտություն », Վենետիկ , 1833, էջ 81: 6 Սարգիսյան Բ., Էջ 100: 7 Հաճախակի խոսք, Բ Մատենագիրք Հայոց, Անթիլիաս, 2003, էջ. 124 (164): 8 Մար Նիկ., Հայաստան ամառային ճամփորդությունից, դիտողություններ և հատվածներ հայկական ձեռագրերից, թարգմանությունը ՝ Anopian O., Vienna, 1892, p. 43  Ըստ հեղինակի, այս հին ավետարանը պարսկական ծագում ունի, ինչը հիմնականում պայմանավորված է այն ակնառու դերով, որը պատկանում է պարսիկ մոգ-արքային, պարսիկ ժողովրդին ընդհանրապես:  Փոխառված բառերը, ինչպիսիք են «դուկան», «չոգան», խոսում են այս իսկության պարսկական ծագման օգտին:  Ընդհանրապես, այս հուշագրությունը գրված է հետագա դարերի լեզվով, որը հատուկ է պարսկա-արաբական գրականությանը սերտ առնչվող հայկական առակներին և առակներին: ազդարարել Պարսկաստանի (Մելքոն), Հնդկաստանի (Գասպար), Արաբիայի (Բաղդասար) (որոնք նրա եղբայրներն էին) մոգերի արքաների ծննդյան մասին և նրանց առաջնորդել Բեթլեհեմ:  Նրանք գալիս են Հուդայի երկիր իրենց տասներկու զորավարների և տասներկու հազարների հետ:  Մանկության ավետարանում առանձնահատուկ դեր է խաղում պարսիկ մոգ Մելքոնը, որին վիճակված էր բերել Ադամին տրված Աստծո «Ուխտը». «Ադամը դրախտից դուրս գալուց հետո, Կայենը սպանեց իր եղբորը ՝ Աբելին, և սգաց Ադամի համար նրա պատճառով: որդի »: Աստված Ադամի որդի Ադամին ուղարկեց սփոփանքի որդուն թարգմանելու:  Քանի որ Ադամն ուզում էր աստված դառնալ, և Աստված խոնարհեցրեց իրեն մարդ դառնալու համար ՝ իր ամենաողորմած խոնարհության պատճառով:  Ես կտամ ուխտի ուխտը հայրապետի հետ, ուխտի կնիքով, որ ուղարկեմ միածին Որդուն ՝ Աստծո Խոսքը, որը մարմնավորվելու է ձեր սերնդից, որ լինի իմ որդու որդին, ով է կանգնած ձեր առջև:  Այդ ժամանակ ես կմիանամ որպես մեկը ՝ լավն ու չարը ճանաչելու համար: «  Կան բազմաթիվ բազմալեզու ապացույցներ, որ Սեթը «կտակ» է ստացել Ադամից, բայց միայն հայկական ավանդույթի մեջ է ասվում, որ դա «գրվածք» էր, «կնքված նամակ Աստծուն»:  Նախքան Աբրահամին հասնելը, այս «Ուխտը» կամ «Սուրբ Գիրքը» անցել էին Հինտականարանի նահապետների ձեռքը, բայց Աբրահամը զարմանալիորեն կտակեց այն ոչ թե իր որդիներից մեկին, այլ Մելքիսեդեկին (այս առումով Հոբելյանների գիրքը, որտեղ Աստծո օրհնությունն է Աբրահամից անցավ Հակոբին) 16, 16-18; 17, 6; 19, 16-29; 22, 10-13) 3. Եվ նա վերցրեց այն իր հորից, իր որդիներից, նրա որդիներից և իր ժողովրդից և հրամայեց նրանց նամակը ջանասիրաբար պահել մինչև Նոյը:   Նոյը վերադարձավ իր որդի Սեմի մոտ, իսկ նրա որդիները ՝ նրանից հետո: Իսրայելի թագավորին ՝ թագավորի որդուն: «Մանկության» ավետարանում Մելքիսեդեկի անունը կապվում է ոչ այնքան Քանանի, որքան Արքելիխոսի հետ, որի միջոցով Աստծո «ուխտը» հասավ Կյուրոս, ումից հետո այն պահպանվեց երկար տարիներ, «հարցը» հասավ մոգերին:   Այս շղթան ցույց է տալիս, որ հայկական ավանդույթի մոգերը գործում են ոչ թե որպես հեթանոս, այլ որպես Աբրահամի ժառանգներ: Մոգերի կողմից մանկան Հիսուսին բերած «Ուխտը» իր նախապատմությունն ունի հայկական «Դրախտից Ադամի համբարձման պատմությունը» հնգահարկ առակում:   Ըստ այդմ ՝ Ադամը, որը նախկինում երբեք խավար չէր տեսել, համաձայն է ուխտ կնքել (ձեռագիր) «սատանայի» հետ 5 սատանային, ծառայել նրան «ամբողջ ծնունդով», մեր ծառաներն են »6:   Բայց Ադամը գիտակցում է, որ իրեն խաբել է սատանան և լաց է լինում յոթ (որոշ ձեռագրերում ՝ հինգ) օր ՝ Աստծուց ներում խնդրելով:   Այս անգամ, սակայն, Աստված ներում է Ադամին: «Յոթ օր հետո Աստծո հրեշտակը կուղարկվի, նա ձեռագիր չի տա Ադամին, նա կսփոփի նրան հետևյալ բառերով.« Մի վախեցիր, մի գուցե Ադամը քեզ խաբի: քանզի նա ասաց քեզ. «Երեխայի լույս աշխարհ գալուց առաջ ես այն երեխան եմ, որին ոչ ոք չպետք է ծնի»: իմ անմահ աստվածությունը, որը չունի անմահություն: Քանի որ նա քեզանից խաբեությամբ վերցրեց ձեռագիրը, որ գերի մնաս սատանայի ձեռքում, քանի որ դու իմ պատկերն ես:  Եվ վեցերորդ դարում ես ձեզ կուղարկեմ իմ աստվածության լույսի ներքո, իմ սիրելի որդին, որը ծնվեց ձեր սերնդից, սուրբ կույս, քանի որ նա կլինի ձեր որդին, և իմ որդին կջնջի ձեր ձեռագիրը և կփոխանցի դու քո ստրկությունից: քեզ առաջին փառքը պարգևիր »7:  Մագ Մելքոնը դիմում է նորածին Հիսուսին. «Ահա մի գրավոր նամակ, որը դուք կնքեցիք և կնքեցիք և մեզ դրեցիք պահեստ, կարդացեք նամակս և հաստատեք ձեր գրածը:  Եվ գրված էր գրված, կնքված և պահված, որը մոգերը չէին համարձակվում բացել դուռը ՝ տալու քահանաներից որևէ մեկին կամ ժողովրդին կարդալու: քանզի նրանք չպետք է արժանի լինեն Որդու արքայությանը, քանի որ նրանք առաքյալներ և խաչելություններ էին Փրկչի համար:   «Գիրքը» առաջին անգամ բացվում և կարդում է դրա հեղինակը ՝ Մարդ արարիչը, այդպիսով իրականություն դարձնելով դրանում պարունակվող «ուխտը»: 1 Միջնադարյան քրիստոնեական պատկերացումներում սովորաբար մոգերին ուղեկցում էին հրեշտակները: 2 Թայեթի Ես., Էջ 278: 3 Klijn A., Seth in Jewish, Christian and Gnostic Literature, Leiden, 1977, էջ 48-60: 4 MM թիվ 5599, 76-78: 5 Հովսեփյան Ս., Հին և նոր նախնիների թանգարան, Ա. Հին կտակարանի անկանոն գիրք (թանգարան), Վենետիկ, 1896, էջ 312:  Հայկական ավանդույթի մեջ Ադամն ինքն է առաջարկում սատանային ծառայել: «Երբ լույսը տեսնենք, մենք կլինենք ձեր ծառաները, մեր ամբողջ ծնունդը»: 7 Սարգիսյան Բ., Հին կտակարանի անվավեր գրքի ուսումնասիրություն, Վենետիկ, 1898, էջ 39-40: Հասնելով քարանձավի մուտքի մոտ, աճպարար թագավորները խոնարհվում են նորածին երեխայի առաջ, որից հետո նրանք հերթով մտնում են քարանձավ ու առաջարկում իրենց նվերները:  Ավելի ուշ երեք աճպարարները, համեմատելով իրենց տեսածը, եկան այն եզրակացության, որ նրանցից յուրաքանչյուրը տարբեր ձևերով Հիսուս էր 1:  Նրանց վկայությունները հաստատում են քրիստոլոգիական այն կետերը, համաձայն որոնց ՝ ա) նորածինը ճշմարիտ Աստված է, որի առջև խոնարհվում են երկնային զորությունները. «Գասպար թագավորն ասաց. Երբ ես խնկամանը բերեցի նրա առաջ, ես տեսա նրան փառաբանված Աստծո Որդու փառավոր գահի մարմնում, որը մարմնով ծառայում էր նրան»: Բ) Նա Դավթի սերունդներից է: ծնված իր քաղաքում »: Եվ երբ ես ներս մտա, նրան տեսա բարձրությունից նստած գահի վրա, ես նրան տեսա որպես մարդու մարմնի որդի ՝ իր բազմության առջև, որը երկրպագում էր նրան ընկած երկրում: . "վերցնում է այն, ինչը լիովին բացառում է գրքի եռապատիկ ծագումը: «Մելքոնն ասաց. Ես նրան տեսա մարմնի մեջ, մահացածների տանջանքի մեջ և հարության մեջ և ողջ:  Հիսուսի տարբեր կերպարները, որոնք մոգերին էին հայտնվում, նախանշում են նրա տառապանքներն ու մահը:  Եվ այսպես, նորածին տղամարդը, ով հայտնվեց Եվային և մոգերին, մարմնացած Աստված է, որն ունի իպոստազի բազմազանությունը բացահայտելու միջոցով իր կերպարը փոխելու զորություն:   Այս դրույթը լիովին համահունչ է Հայ եկեղեցու հավատքին Հիսուսի անբաժանելիության վերաբերյալ, ըստ որի ՝ Հիսուսի մարմինը Ադամի մարմինն է մեղքից առաջ:   Սա մատնանշում է այն փաստը, որ մեզ հասած «Մանկության» ավետարանը չի կարող նույնացվել նեստորականների բերած կանոնի հետ, որոնք փորձում էին Հայաստանում տարածել դուալիզմի վարդապետությունը 4: «Մոգերի պաշտամունքը» պատկերագրական հարուստ թեման հիմնականում վերցված է «Մանկության» հնագույն ավետարաններից: Մարի Մամյան «Կախարդների երկրպագությունը» ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ «ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԱՍՏՎԱԱՇՆՉՈՒՄ» Սովորական Ավետարանում Հիմնաբառեր. ։

Հայկական «Մանկության ավետարանը», որ Հայաստան է բերվել 6-րդ դ. վերջին Միջագետքից նեստորական  ասորիների կողմից և վերախմբագրվել հայ հեղինակների ձեռքով, յուրօրինակ կապ է հանդիսանում նախաստեղծ  մարդկանց և Մեսիայի Ծննդյան միջև։
  Մոգ-թագավորների երկրպագության պատմության միջոցով հայ խմբագիրը  հստակ  արտահայտում  է  այն  միտքը,  որ  նույնիսկ  նախքան  իր  Հարությունը  Հիսուսը  կարող  էր  հաղթահարել  իր  մարդկային  բնության  սահմանափակումները,  նա  նաև  հստակ  ձգտում  ունի  ընդգծել  նորածին  Փրկչի  իրական  մարդկային բնությունը։
  Ավետարանում ու, հատկապես, «Մոգերի երկրպագության» դրվագում արծարծված Մարդեղացած Բանի գաղափարը լիովին համապատասխանում է Հայ Եկեղեցու վարդապետությանը։
  Հայկական պարականոն այս գրվածքում ընդգծված է Քրիստոնեական հիմնական գաղափարներից մեկը, ըստ որի, իր իսկ պատկերով  Ադամին  ստեղծած  Բանն  իջնում  է  երկիր  մարդկության  Փրկագործության  համար,  որն  իրականացվում  է  արդեն իսկ Քրիստոսի Ծնունդով։
