20-րդ դարի վերջին քառորդին Հայաստանում տեղի ունեցած  իրադարձությունները,  միմյանց  հաջորդելով,  կոտրում  էին  բոլոր  կայացած  կարծրատիպերը, փոխում երկրի կյանքի բնականոն ընթացքն ու նկարագիրը ամենուր,այդ թվում նաև Գյումրիում։
  Ավանդաբար լինելով մշակութային քաղաք և անդրադառնալով  բոլոր  փոփոխություններին  ու  նորամուծություններին՝  Լենինականը  (Գյումրին) արձագանքում  էր  քաղաքական,  տնտեսական,  մշակութայինշրջադարձերին։
  Խորհրդային Միության փլուզումը, Հայաստանի անկախացումը,  Ղարաբաղյան  պատերազմը,  ավերիչ  երկրաշարժը  իրենց  կնիքը  դրեցինմարդկանց հոգեբանության վրա։
  Քաղաքը «կորցրեց» իր պատմությունը թե՛ գաղափարական  և  թե՛  նյութատեխնիկական  առումով.  խզվեց  կապը  անցյալի  ուներկայի միջև։
  Իրականությունը բաժանվեց երկու մասի` երկրաշարժից առաջ ևհետո,  ինչպես  կասեր  Բոդլերը  «հինը  դեռ  չէր  ավարտվել,  իսկ  նորը  դեռ  չէրսկսվել»[1]։
   Շատերը,  հայտնվելով  երկու  արժեհամակարգերի  միջև,  կորցնումէին իրենց դեմքն ու հանձնվում ճակատագրի քմահաճույքին։
  Արվեստագետները,  ընդհակառակը,  փորձում  էին  կռիվ  տալ  ժամանակի  ու  հանգամանքներիհետ՝ բացահայտելով նոր ժամանակների գաղափարները, թաքնված իմաստները, առանձնահատկությունները. նրանք իրենց արվեստով ուղիներ էին հարթումնոր գաղափարների հաստատման համար։
 Ավագ  սերնդի  արվեստագետներից  յուրաքանչյուրը  յուրովի  էր  արձագանքում ժամանակի փոփոխություններին։
  1960-ականների ներկայացուցիչներՍերգեյ Միրզոյանը, Աշոտ Հովհաննիսյանը իրենց նկարներում կանխատեսել են1988թ. աղետը։
  Այսպես՝ Միրզոյանի՝ 1987թ. ստեղծած «Յոթվերք» կտավը կանխատեսական էր. այն ասես հրաժեշտ էր Լենինականին, որը մեկ տարի անց վերածվելու  էր  ավերակների։
   Նկարը  կատարված  է  զարմանալի  ազատությամբ,պինդ քսվածքներով, վառ գունային հակադրություններով։
  Տեսարանն ընտրվածէ բարձր դիտակետից. նկարը մոնումենտալ է, ամբողջական։
  Երկրաշարժից հետո Միրզոյանը միառժամանակ դադարեց ստեղծագործելուց. նա ասես կորցրելէր կապը իր սիրելի քաղաքի հետ։
  Եվ, ինչպես լինում է նման դեպքերում, հենցնկարչությունն էլ կրկին հարություն տվեց նրան։
  Նա սկսեց նկարել վառ, ակտիվգույներով, աննախադեպ պինդ քսվածքներով։
  1997թ. վրձնած «Սուրբ Նշան եկեղեցին» դառնում է Միրզոյանի նոր այցեքարտը արվեստում։
  Գիշերային երկնքիմուգ ֆոնին ուրվագծվում է արծաթափայլ եկեղեցին։
  Այն կանգուն է՝ ի հեճուկսբոլոր փորձությունների ու աղետների։
  Եկեղեցու վսեմ ու հպարտ նկարագիրըհավատ է ներշնչում. քանի դեռ կանգուն է հավատքի տաճարը, կգոյատևի նաևքաղաքը...Աշոտ  Հովհաննիսյանը  առանձնահատուկ հոգևոր կապ  էր  զգում Լենինականի հետ։
  Նրա խոսքերով` «Լենինականը այն ժամանակ ինձ թվում էր միակքաղաքն աշխարհում»[2]։
  1988թ. նրա ստեղծած «Կանխատեսում. ինքնադիմանկարը» դարձավ իրոք կանխատեսական՝ իր և սիրած քաղաքի համար։
  Նկարումպատկերված է ճեղքված գլուխ, դեֆորմացված դեմք, որից լույս է ճառագում, իսկխորաթափանց աչքերում փրկության աղերս կա. նկարի ֆոնն ընդգծված է ինտենսիվ վառ կարմիրով։
  Այն ասես կանխատեսում է մոտալուտ աղետն ու մարդկային անսահման ողբերգությունը… Այս առիթով նկարիչը գրել է. «Իրականությունն երբեք չի կարողացել ազդել արվեստագետի վրա։
  Նկարիչը գերզգայուներևույթ է… Ամբողջ կյանքում մեկ շաբաթից ավելի բաց չեմ թողել վրձինը, իսկայս ձմեռ մեկուկես ամիս արվեստանոց չմտա։
  Իրոք, ֆիզիկական ազդեցությունը շատ մեծ է, բայց պետք է հոգեպես դիմակայենք…. խուճապն անթույլատրելիէ…. պիտի կարողանանք ճիշտ եզրակացություններ անել» [2]… Կային նկարիչներ, որ, նկարելով Գյումրին, այդպես էլ երբեք չնկարեցիննրա ավերակներն ու վերքերը։
  Նրանց համար Գյումրին մշտապես մնաց իբրևկանգուն ու պոետիկ քաղաք։
  Վարդպարոնյանի «Հին Լենինական», «Հին թաղամաս», «Ձմեռ Գյումրիում» կտավներում կա կարոտախտ, թախիծ, կորցնելու ուվերագտնելու  անվերջանալի  կենսափիլիսոփայություն…  Սակայն  նա  երբեքչնկարեց ավերված քաղաքը։
 Քաղաքի վավերագիր կարող ենք համարել լուսանկարիչ Հայկ Ադամյանի աշխատանքները, որոնք նրա լուսանկարչական սարքով «դիտված» ու «տեսնված»քաղաքային տեսարաններ են՝ մինչ աղետը ու աղետից հետո ընկած ժամանակահատվածում։
   Դրանք  ժամանակի  ու  քաղաքի  փաստագրական  հենքն  են։
 Նայելով  քաղաքին  «բաց  աչքերով»՝  նկարիչը  անողորմ  ճշմարտացիությամբպատմում էր քաղաքի վերքերի մասին, բայց կարճ ժամանակ անց նրա նյարդերըչեն  դիմանում։
   Նա  որոշում  է  հեռանալ  սիրելի  քաղաքից՝  մեկնելով  հեռավորՄիացյալ Նահանգներ...Երկրաշարժի թեման առանցքային է քանդակագործ Զավեն Կոշտոյանիստեղծագործության  մեջ։
  Սեփական  կորստի  ու բազում զոհեր  տված  քաղաքիվիշտը Կոշտոյանը ամփոփել է երկրաշարժի զոհերին նվիրված՝ մոր ու մանկանհուշարձանի մեջ, որտեղ մայրը իր մարմնով պաշտպանում է մանկանը պատերի ծանրությունից, որ սեղմել են ու վտանգի տակ դրել նրանց կյանքը։
  Այսպիսով,Կոշտոյանը անձնական  ողբերգությունը վերածում  է համամարդկային  ողբերգության,  դարձնում  «Պիետայի»  յուրօրինակ  մարմնավորում։
   Արձանախումբըգտնվում էր Ամենափրկիչ եկեղեցու բակում (հետագայում տեղափոխվել է Անի(58) թաղամաս, եկեղեցու բակ), իսկ 2008թ. այն փոխարինվում է մոսկվաբնակքանդակագործ Ֆրիդ Սողոյանի  «Անմեղ  զոհերին,  բարերար  սրտերին»  արձանախմբով, որը նվիրաբերվեց քաղաքին երկրաշարժի տարելիցին։
 Հետաքրքրական է, որ 1980-ականների սերնդի նկարիչները 2000-ականներին անդրադարձան կրոնին՝ փորձելով գտնել իրենց տանջող հարցերի պատասխանները։
  Գարիկ Մանուկյանի, Գագիկ Մանուկյանի կրոնական շարքերըմիտված էին հոգևոր արժեքների բացահայտմանը։
  Ի՞նչ էր սա. տուրք ժամանակի՞ն, տարիներ շարունակ արգելքի տակ գտնվող թեմաների բացահայտո՞ւմ, թե՞սեփական  ներաշխարհի  ինքնազննման  ու  կատարսիսի  փորձ...  Գագիկ  Մանուկյանի շարքը նվիրված էր Քրիստոսի «փորձություններին»՝ «Ավետում», «Տաճար  բերում»,  «Խաչելություն»,  «Խաչից  իջեցում»,  «Հարություն»։
   Այս  թեմաներըերկար  ժամանակ  Խորհրդային  Միությունում  պահվում  էին  «7  փակի  տակ»։
 Նկարիչը  փորձել  էր աղետը դիտել  քրիստոնեական  շարքի  աղետի  /«Խաչելություն»/ ու վերածննդի /«Հարություն»/ տիրույթում։
 Գարիկ Մանուկյանը «Տեղատվություն» շարքում բնական աղետները՝ մակընթացության  հետևանքով  առաջացած  տեղատվությունն  ու  երկրաշարժը,համեմատել  է  միմյանց  հետ՝  ցույց  տալով  բնության  մեջ  գոյություն  ունեցողիրական մի վիճակ, որն ունի հայտնի վերացարկում։
  Տեղատվությունը նկարիչըտեսել է Դանիայում. ծովը, ետ քաշվելով, ավազի վրա թողել է մամուռ, թպրտացող ձկներ, խեցիներ, իր «հարստությունը»՝ դուրս պրծած իրական ու երևակայական բեկորների տեսքով։
  Աղետը խաթարում է բնության ընթացքը, ներդաշնակությունը։
 Նկարիչը իր շարքը ներկայացրել էր խոհափիլիսոփայական տեսանկյունից, տվել հետաքրքիր մեկնություններ, գտել նոր արտահայտչաձևեր։
 Եղան  նկարիչներ,  որոնք  աղետի  մասին  խոսելիս  ձևավորեցին  իրենցպատկերային սիմվոլիկ լեզուն, արտահայտչամիջոցները։
  Երկրաշարժի թեմանստիպեց  վերադառնալ  դեպի  պատմություն,  քաղաքի  անցյալ  շերտերը…  «Երբհասկացա, որ հողը շնչեց, նույնիսկ պոռթկաց ոտքերիս տակ, այստեղ սկսվեցզրույցը բնության հետ»,-այսպես է ասել Համբարձում Ղուկասյանը։
  Նա 1988թ.երկրաշարժից հետո երկար ժամանակ չէր կարողանում ստեղծագործել։
  Դադարից հետո, վրձինները ձեռքը վերցնելով, նախ ստեղծեց «Ռեքվիեմ» աբստրակտոճով  շարքը։
   Ընտրելով  քաղաքի  խորհրդանիշը  հանդիսացող  տեսարանները՝Ամենափրկիչի  շենքը,  Աբովյան  ճեմափողոցը,  այգուց  բացվող  դիտակետը,դրանք  դրեց  որոշակի  գունային  հարաբերությունների  մեջ։
   Գույնը  ստանում  էխորհրդանշական իմաստ։
  «Գունային խորհրդանշանի գաղափարը ներթափանցեց իմ ստեղծագործության մեջ, երբ Գուրզուֆում ես տեսա բնության մեջ գոյություն ունեցող գույների սպեկտրալ հաջորդականությունը։
  Բնության մեջ ամենինչ  օրինաչափ  է,  կարգավորված»[2]։
   Այս  հայտնագործությունը  շարունակություն ստացավ «Ժամանակ» շարքում, որը անդրադարձ էր հետերկրաշարժյանԳյումրու  նկարագրին։
   Շարքի  բանալին  կամերտոնն  է,  որն  ասես  նշմարում  էքաղաքի  սրտի  տրոփյունը։
   Առաջին  կտավում  գորշ  գույներով  պատկերված  էԱմենափրկիչը. կամերտոնը չի շարժվում։
  Սա հետերկրաշարժյան Գյումրին է՝սառն ու անշարժ։
  Մյուս կտավում կամերտոնը շարժվում է, իսկ նկարի գույներըդառնում են տաք ու մուգ։
  Գյումրու զարկերակը բաբախում է, ապաքինվում եննրա  վերքերը։
   Քաղաքի  ֆոնին  Ղուկասյանը պատկերում  է  նրա  բնակիչներին՝մատաղ ու խաշ սիրողներին, դերասաններին ու պարուհիներին, մուրացիկներին  ու...  ասպետների,  որոնք  փորձում  են  փրկել  քաղաքը  հուսալքությունից,քաղքենիությունից, հոգևոր սովից...Հետերկրաշարժյան Գյումրու կարևոր մշակութային իրադարձություններից էր Գյումրու Բիենալեն, որը կարծես Վենետիկի Բիենալեի ու Կասսելի Դոկումենտայի 2 փառատոների հանրագումարն էր։
  Հիմնադիրները Վազգեն Պահլավունի-Թադևոսյանն  ու  Ազատ  Սարգսյանն  էին,  որոնք  ուժերի  լարումով,առանց լուրջ ֆինանսավորման կազմակերպեցին ու անցկացրին Բիենալեները։
 Գյումրու Բիենալեի մասին խոսելիս՝ հեղինակները նշում են նրա՝ հետխորհրդային, հետաղետային, հետինդուստրիալ, հետավտորիտար, ընդհանրապես՝ նրա «հետ» /«post»/ լինելը։
  Ի սկզբանե միտում ունենալով Գյումրիում աշխուժացնել մշակութային կյանքը՝ Բիենալեն ձգտում էր նաև ներգրավվել ժամանակակից  արվեստի  համատեքստի  մեջ։
   Սակայն  ժամանակը  ցույց  տվեց,  որԳյումրին այդպես էլ մնաց «հետ»-ի կարգավիճակում։
  Հենց սկզբից իր առջև չդնելով ժամանակակից արվեստի մասին քննարկումների նպատակ՝ ըստ էությանմնաց այդ «դիրքորոշման» մեջ։
  Սրա մասին են խոսում Բիենալեի տարբեր կատալոգներում զետեղված հոդվածները, որոնցում միշտ նշվում է, որ «Գյումրինհետերկրաշարժյան  քաղաք  է։
   Գյումրիի  Բիենալեն  առավել  քան  նպաստավորվայր էր, որտեղ հնարավորություն կար Ավանդույթը /Պատմությունը/ այդպիսինպահելով՝ մի քայլ առաջ գնալ՝ ստեղծել ապագան։
  Ավելի ճշգրիտ՝ այն ինքն էրլինելու ապագան»։
 [3]Գյումրու Բիենալեի առավել խորհրդանշական գործերից է քանդակագործԱլբերտ Վարդանյանի «Վիրաբուժական միջամտություն» ինստալյացիան, որովշենքի (Գյումրու սոցիալ-կրթական կենտրոնի հարևանությամբ) ճեղքված մասըմետաղյա  «թել  ու  ասեղով»  քանդակագործը  «վիրահատություն»  էր  արել  ու«կարել» այն։
 «Բիենալեն հայտնվեց փակուղու առջև՝ չկարողանալով հարթել այն ճանապարհը,  որով  ուզում  էր  քայլել»։
   Ընդհանուր  առմամբ  կազմակերպվեցին  8Բիենալեներ. ամեն մեկը ուներ իր խորագիրն ու կոնցեպտը։
  Չնայած կազմակերպիչները փորձել էին այս ամենը տեղադրել ժամանակակից համաշխարհայինարվեստի համատեքստում, բայց գյումրեցիների մեծամասնությունը չընդունեցու  չսիրեց  կոնցեպտուալ  արվեստը.  այն  մնաց  արվեստագետների  ու  ակադեմիայի ուսանողների հետաքրքրության տիրույթում։
 Այսպիսով, ավագ սերնդի արվեստագետներից  յուրաքանչյուրը յուրովիէր արձագանքում ժամանակի փոփոխություններին։
 Այսօր իրավիճակը հետերկրաշարժյան Գյումրիում հիշեցնում է ՅուրգենՀաբերմասի «անցյալի արդիականությունը» արտահայտությունը՝ անցյալի ժամանակակից լինելու փաստը։
  [4] Մշակութային հարուստ ավանդույթներ ունեցող Գյումրին հայտնվել է մշակութային երկփեղկման դաշտում։
  Քաղաքն ունիստեղծագործական  ներուժ,  չունի  այն  զարգացնելու  հնարավորություն,  ունենալով բազմաշնորհ նկարիչներ՝ չունի պատկերասրահ, ժամանակակից արվեստի թանգարան։
 печать на душевном состоянии людей. Город “потерял” свою историю։
  и в идейном,настоящим. Действительность разделилась на две части։
  до и после землетрясения.Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Բոդլեր Շառլ, Էսթետիկա և քննադատություն։
  Երևան։
  Սարգիս Խաչենց։
  1999։
 430 էջ։
 2.  Մարգարյան Ա. Շիրակ աշխարհի ստեղծագործողներ։
  Երևան։
  Gold Print &Design. 2016։
  60 էջ։
 3.    Գյումրվա  Times,  1.  07.  2014,  Նազարեթ  Կարոյան,  Կարինե  Գուսարենկո,«Պատմականացումը  կարող  է  ընդհատել  Գյումրվա  Բիենալեի  կենսագրությունը»։

20-րդ դարի վերջին քառորդին Հայաստանում տեղի ունեցան իրադարձություններ, որոնց արձագանքը տեղ գտավ նաև Գյումրու քաղաքական, տնտեսական, մշակութային իրականության մեջ։
  Խորհրդային Միության փլուզումը,  Հայաստանի անկախացումը, Ղարաբաղյան պատերազմը, ավերիչ երկրաշարժը  իրենց  կնիքը  դրեցին  մարդկանց  հոգեբանության  վրա։
   Քաղաքը  «կորցրեց»  իր  պատմությունը  թե՛  գաղափարական  և  թե՛  նյութատեխնիկական  առումով.  խզվեց կապը անցյալի ու ներկայի միջև։
  Իրականությունը բաժանվեց երկու մասի`  երկրաշարժից  առաջ  և  հետո։
   Արվեստագետները  փորձում  էին կռիվ  տալ  ժամանակի ու հանգամանքների հետ՝ բացահայտելով նոր ժամանակների գաղափարները, թաքնված իմաստները,առանձնահատկությունները. նրանք իրենց  արվեստով  ուղիներ  էին  հարթում  նոր  գաղափարների  հաստատման  համար։
   Ամեն մեկը յուրովի՝ իրեն բնորոշ ձեռագրով ու մտածողությամբ արձագանքում  էր աղետի թեմային։
