Գիտ. Headեկավար: Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆ. Ս. Ավետիսյան, բ.գ.թ., դոց. Ա. Ոսկանյան. Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը բարդ խնդիր է, որն իր բացասական հետևանքներով էական ազդեցություն է ունենում բնակչության բարեկեցության և տնտեսական զարգացման վրա:   Նշենք, որ վերջին տարիներին կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության միջոցառումները զգալիորեն ակտիվացել են միջազգային, ազգային և տարածաշրջանային մակարդակներում: Հայաստանի Հանրապետությունը 1993 թ.-ին վավերացրեց ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության մասին շրջանակային կոնվենցիան `հանդես գալով որպես Հավելված I չհանդիսացող երկիր:  Չնայած Հայաստանում ջերմոցային գազերի արտանետումների մասնաբաժինը գլոբալ արտանետումների մեջ կազմում է ընդամենը 0,017%, վերջինս, կամավոր հիմունքներով, իրականացնում է արտանետումների, ընդհանուր առմամբ, կլիմայի փոփոխության մեղմացման միջոցառումներ 1: Մենք բազմիցս շեշտել ենք, որ կանխատեսվող կլիմայի փոփոխության պայմաններում իրավիճակը կվատթարանա, հատկապես գյուղատնտեսության ոլորտում, քանի որ երկիրը գյուղատնտեսության առումով գտնվում է ծայրահեղ ռիսկային երկրների շարքում:   Կլիմայի փոփոխության հետևանքով ջերմաստիճանի բարձրացումը, տեղումների քանակի նվազումը, վտանգավոր և անբարենպաստ հիդրոօդերևութաբանական ռիսկերի ավելացումը բացասաբար կանդրադառնան ոլորտի կայուն զարգացման վրա: 1 Կլիմայի փոփոխության մասին ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիա, http: // www. //www.nature-ic.am/res/pdfs/conventions/UNFCCC_arm.pdf: Կլիմայի փոփոխության բացասական հետևանքները գյուղատնտեսության վրա ՝ Գյուղատնտեսության համար հատկապես վտանգավոր են կարկտահարությունները, ցրտահարությունները, ուժեղ քամին, ձնաբուքերը, ջրհեղեղները, տեղատարափ անձրևները, որոնց դեպքերի ընդհանուր թիվը մենք ներկայացրել ենք Նկար 1-ում:  Տող 1. Հայաստանի Հանրապետությունում 2005-2014թթ. Խոշոր բնական աղետների ընդհանուր քանակը տեղի է ունեցել 2014 թ. Ընթացքում: Դիտարկվող ժամանակահատվածում ընդհանուր բնական աղետների առավելագույնը դիտվել է 2014 թ. ՝ 241 դեպք, իսկ նվազագույնը ՝ 2006 թ.` 83 դեպք: Վերլուծությունները ցույց են տվել, որ ցրտահարության դեպքերի թիվը զգալիորեն աճել է, ինչը պայմանավորված է Արարատյան դաշտում ջերմաստիճանի տարեկան միջին բարձրացմամբ, որն առավել նկատելի է մարտին, որի պատճառով բուսականությունը շուտ է սկսվում, ուստի ջերմաստիճանի կտրուկ անկում ապրիլին հանգեցնում է ցրտահարության դեպքերի ավելացմանը:  Մեծացել է առատ տեղումների և կարկուտի օրերի քանակը, ինչը պայմանավորված է բարձր կարկուտ առաջացնող բարձր ցիկլոնների ներթափանցման հաճախականությամբ: Հարկ է նշել, որ գյուղատնտեսության ոլորտում ցանկացած ցնցում ունի բացասական սոցիալական և ֆինանսական հետևանքներ ինչպես բնակչության կենսամակարդակի, այնպես էլ երկրի մակրոտնտեսական ցուցանիշների վրա:   Իհարկե, բնական ռիսկերի պատճառած վնասը մեղմելու համար 1 Ավետիսյան Ս., «Հայաստանի Հանրապետության պարենային անվտանգության հրատապ խնդիրներ», Երևան:  Տնտեսագետ, 2014 թ. 2 Դիագրամը կազմվել է և հաշվարկները կատարվել են Հայաստանի Հանրապետության տարածքային կառավարման նախարարության, ինչպես նաև ՀՀ ԱՎRA տվյալների հիման վրա: 3 Կլիմայի փոփոխության երրորդ ազգային հաղորդագրություն:   Երեւան, «Լուսաբաց» հրատարակչություն, 2015, 64 էջ: Այդ նպատակով պետությունը փորձում է որոշակի օգնություն ցուցաբերել բնական աղետներից տուժած գյուղացիներին, սակայն ՀՀ պետական ​​բյուջեի հնարավորությունները շատ սահմանափակ են, և, որպես կանոն, վնասներն ամբողջությամբ չեն փոխհատուցվում:  Շատ դեպքերում գյուղացիները ստիպված են աշխատել արտերկրում, որպեսզի կարողանան հնարավորինս ապահովել ընտանիքի նվազագույն ֆինանսական ծախսերը, իսկ գյուղատնտեսական վարկերի դեպքում `հաշվարկել վարկի մայր գումարը` տոկոսները:   Որոշ ձեռնարկություններ հրաժարվում են զբաղվել գյուղատնտեսական գործունեությամբ ՝ նպաստելով անմշակ հողերի արդեն ավելացող թվին: Որպես կլիմայի փոփոխության նկատմամբ գյուղատնտեսության կայունության բարձրացման միջոց ՝ մենք առաջարկում ենք օգտագործել փոխադարձ ապահովագրության համակարգի ներուժը: Գյուղատնտեսության ոլորտում ռիսկերի կառավարման գործիքները բաժանված են երկու խմբի `ֆերմերների մակարդակում իրականացվող միջոցառումներ և ռիսկերի փոխանցման միջոցառումներ: Երկրորդ խումբը ներառում է պետական ​​աղետից հետո օգնությունը, ապահովագրությունը և փոխադարձ ապահովագրությունը 1:   Հայաստանի Հանրապետությունում ներկայումս գործող ոչ մի ապահովագրական ընկերություն չի կնքում գյուղատնտեսական ապահովագրության պայմանագրեր, որոնց պատճառները տարբեր են (ոլորտում ռիսկի բարձր մակարդակ, պետական ​​աջակցության բացակայություն, օրենսդրական դաշտի անկատարություն և այլն):   Պետական ​​ապահովագրական ընկերության ստեղծում և Կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու լավագույն միջոցը կարող է լինել. Մենք դրան անդրադարձել ենք մեր նախորդ հոդվածներից մեկում 2:   Փոխադարձ ապահովագրությունը փորձված և փորձարկված ռիսկերի կառավարման գործիքներից է, որն օգտագործվում է 17-րդ դարում: Միացյալ Նահանգներում հրդեհային ապահովագրության առաջին ընկերությունը հիմնադրվել է 1752 թվականին, իսկ Մեծ Բրիտանիայում կյանքի փոխադարձ ապահովագրության առաջին ընկերությունը ՝ 1762.3-ին:   Փոխադարձ ապահովագրության էությունն այն է, որ ապահովագրողները գործում են միաժամանակ ընկերության հիմնադիրների հետ: Նշենք, որ 2005 թ.-ին Հայաստանի Հանրապետությունում փորձ կատարվեց փոխադարձ ապահովագրություն իրականացնել Սյունիքի մարզի Տոլորսի գյուղատնտեսական կոոպերատիվում, որտեղ կազմակերպվել էր «Գյուղատնտեսական կենդանիների վնասների փոխհատուցման հիմնադրամ»:   Գյուղատնտեսական կենդանիների ռիսկերի կառավարման մոնիտորինգի համար կազմվել է հարցաշար:  Կատարված հաշվարկների միջոցով 2 Ոսկանյան Գ., ՀՀ գյուղատնտեսությունում ապահովագրական համակարգի ներդրման քաղաքականությունը:  // Ագրոգիտություն, 3-4, 2015. էջ 87-91: 3 http: //dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/839715: Գյուղատնտեսական կենդանիների համար սահմանվել են հետևյալ սակագները. Կովեր ՝ 3,5-4,5%, երինջներ ՝ 6,5-7,5%, ոչխարներ, այծեր ՝ 5,5-6,5%:  Կատարված աշխատանքի շնորհիվ «Տոլորս» կոոպերատիվում կազմակերպվեց փորձնական փոխադարձ ապահովագրության ֆոնդ, որի միջոցով. 1. Կոոպերատիվի 45 անդամներից 22-ն ապահովագրեցին իրենց գյուղատնտեսական կենդանիների մի մասը: Ապահովագրվել են 122 գյուղատնտեսական կենդանիներ: Implementationրագրի իրականացման արդյունքները զգալիորեն ավելի բարձր կլինեին, եթե 2006 թ. Երաշտի պատճառով «Տոլորս» կոոպերատիվի անդամները մեծ վնասներ չկրեին: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ փոխադարձ ապահովագրությունն ավելի հեշտ է կազմակերպել գյուղատնտեսական կոոպերատիվներում, քանի որ անդամները ընդհանուր շահ ունեն այս գործում:  «Գյուղատնտեսական կոոպերատիվների մասին» ՀՀ օրենքը, որն ընդունվել է 2015 թվականին ՝ երկար տարիների քննարկումներից հետո, միանշանակ կնպաստի այս գործընթացին: դեկտեմբերի 21-ին:   Այնուամենայնիվ, համայնքային մակարդակում փոխադարձ ապահովագրություն կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է մշակել և կյանքի կոչել «Փոխադարձ ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը:  Հարկ է նշել, որ նմանատիպ օրենք գործում է մի շարք երկրներում, ինչպիսին է Ռուսաստանի Դաշնությունը 2:   Փոխադարձ ապահովագրության մասին ՀՀ օրենքը կներառի հետևյալ հիմնական դրույթները. մարմինը և վերահսկիչ մարմինը, - փոխադարձ ապահովագրական միության տնօրենը, - միության գույքը, - ապահովագրավճարները, - ապահովագրական պահուստները և այլն: Փոխադարձ ապահովագրությունն իրականացվելու է կամավոր կերպով `միության կանոնադրության կամ ապահովագրական պայմանագրի հիման վրա:   Միությունը պարտավոր կլինի փոխհատուցել իր անդամի վնասները ապահովագրական պատահարի դեպքում:   Փոխադարձ ապահովագրության միությունը կարող է տրամադրել 1 Կիրակոսյան Կ., Գյուղատնտեսական կենդանիների փոխադարձ ապահովագրության կազմակերպություն, Խորհուրդ գյուղացուն, Երևան, 2007, 43 էջ: Ռիսկի ռիսկի դիմեք ապահովագրողի վրա, որն ունի այդ կարգի լիցենզիա:  Ապահովագրության օբյեկտը կարող է լինել միայն միության անդամի գույքային շահը:   Փոխադարձ ապահովագրական միության կանոնադրությունը հիմնադիր փաստաթուղթ է, որը հաստատվելու է միության ընդհանուր ժողովի կողմից: Ընդհանուր ժողովը, խորհուրդը գործադիր տնօրենը լինելու են փոխադարձ ապահովագրության միության ղեկավար մարմիններ:   Իր պարտավորությունները կատարելու համար միությունը պարտավոր է ստեղծել ապահովագրական պահուստներ, որոնց հաշվին կարող է իրականացնել ներդրումային գործունեություն ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված ուղղություններով և սահմաններում:  Մենք առաջարկում ենք ստեղծել պետական ​​կառույց, որը համապատասխան խորհրդատվություն և տեխնիկական աջակցություն կտրամադրի այն կոոպերատիվներին կամ գյուղական համայնքներին, որոնք ցանկանում են իրականացնել փոխադարձ ապահովագրություն:   Այստեղ օգտագործվում է նաև վերաապահովագրության պաշտպանության հարցը, քանի որ փոխադարձ ապահովագրության դեպքում սիստեմատիկ ռիսկը մեծ է: Գոհար Ոսկանյան, aghաղկանուշ Միրզոյան ՀՀ-ում կլիմայի փոփոխության պայմանների փոխադարձ ապահովագրության ներդրման ուղիներ Հիմնաբառեր. Կլիմայի փոփոխություն, բնական աղետներ, հարմարվողականություն, փոխադարձ հարմարվողականություն ։

Կլիմայի փոփոխություններով պայմանավորված աճել է տարրերային աղետների  քանակը  և  մեծացել  է  դրանց  տեղի  ունենալու  հաճախականությունը։
   Սրանով  պայմանավորված՝  անհրաժեշտություն  է  առաջանում  կիրառել  կլիմայի  փոփոխությանն ուղղված համապատասխան գործիքները։
  Որպես այդպիսի գործիք՝ հոդվածում  հիմնավորվել  է  փոխադարձ  ապահովագրության  ներդրման  անհրաժեշտությունը։
   Ներկայացվել  է  փոխադարձ  ապահովագրության  ներդրման  համար  անհրաժեշտ  իրավական  ակտերի  հիմնական  դրույթները,  ինչպես  նաև  միջոցառումների ցանկը։
