ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ (ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)18-19-րդ  դարերի  դեպքերի  ոչ  բարենպաստ  դասավորությունն  Օսմանյան  կայսրության  համար,առավել  ևս  20-րդ  դարեմուտին  նախորդած  դեպքերը  միջազգային  և  ներպետական  հարթակներումենթադրում էին կայսրության կողմից մասնատման դեմ լուրջ հակազդումներ։
  Կայսրության «նահանջիշրջանում»,  երբ  աստվածապետական  հիմքերն  անգամ  չէին  փրկում  սուլթաններին  հաշվեհարդարներից,  սուլթան  Մուստաֆա  Երրորդն  իր  պոեմներից  մեկում  նշում  էր,  որ  Օսմանյան  կայսրությունն  աշխարհի ապագա տիրակալն էր։
 Առաջին  համաշխարհային  պատերազմը  ներկայացվում  է  պատեհ  հնարավորություն  թուրքերիհամար՝ ոչ միայն կայսրության պահպանման դեմ բոլոր հնարավոր վտանգները վերացնելու, այլև այնընդարձակելու  համար։
   Թուրքական  պետության  երկու  ռազմական  խմբավորումներից  Եռյակ  միությունն ընտրելը բխում էր ոչ այնքան սրտանց ցանկությունից, որքան Անգլիայի, Ֆրանսիայի՝ իր գոյության համար վտանգավոր լինելուց և Ռուսաստանի` այս երկուսի հետ համագործակցելուց, իսկ ի հակադրություն  այս  պետությունների  քաղաքականության,  Գերմանիան  ավելի  նուրբ  էր  թափանցումկայսրություն։
  Ավելին, գլխատման վտանգի տակ գտնվող սուլթանների նման, ովքեր երազում էին հզորպետության մասին, թուրքերն էլ ցեղասպանություն իրականացնում էին՝ ելնելով ոչ միայն էթնիկականանհանդուրժողությունից,  այլև  վերջինիս  առաջացման  պատճառ  հանդիսացող  պետության  ամբողջականության պահպանման ձգտումից։
  Այսպիսով` թուրքերի, նրանց քաղաքական ղեկավարության գերնպատակն  էր  Օսմանյան  (կամ  թուրքին  պատկանող)  պետության  ամբողջականության  պահպանումը։
 Թերևս,  նման  կերպ  կարելի  է  բացատրել  միմյանց  հաջորդող  գաղափարախոսությունների`  համաճարակի նման տարածվելը։
  Եթե դրանցից յուրաքանչյուրին անդրադառնանք առանձին, մասնավորապեսկտեսնենք,  որ  օսմանիզմը  տարավ  Սահմանադրության  ընդունման,  էթնիկ  փոքրամասնություններինիրավունքներ  տալուն,  միայն  թե  ընդհանուր  օսմանահպատակությունն  ընդունվեր,  չնայած  սա  բացասաբար ընդունվեց թուրք-մահմեդական տարրի կողմից՝ որպես ռայաների (իրավազուրկ հպատակներ)հավասարում  մահմեդականներին։
   Հետո  առաջ  քաշվեց  պանիսլամիզմը,  որի  առաջնային  դերը  կայսրության արևելյան նահանգների պահպանումն էր, ապա՝ այդ գաղափարախոսության անարդյունավետության հետևանքով ծնվեց պանթուրքիզմը։
  Այս ամենն, անտարակույս, կապված էր նաև 19-րդ դարում  գլուխ  բարձրացած  ազգայնականության  բուռն  դրսևորումների  հետ1։
   Այս  շրջանում  մենք  գործունենք  ազգայնականության  երկրորդ  փուլի  հետ,  երբ  այն  պետականաստեղծ  ընկալումից  (առաջինփուլ. այս փուլում ազգայնականությունն ընկալվում էր իբրև հայրենասիրություն) վերածվում է մյուսներին իշխելու, գաղութացնելու մոտեցման։
 Գաղափարը  հանդիսանում  է  հասարակական  գիտակցության  իրական  աստիճանը,  իսկ  հասարակական-խմբային  հոգեբանությունը՝  զգայական,  էմոցիոնալ2։
   Իհարկե,  հարկ  է  հաշվի  առնել,  որառանց «հիմնարար պահանջմունքների բավարարման անհնար է ապահովել ինչպես կենսաբանական,այնպես  էլ  սոցիալական  օրգանիզմի  գոյությունը»3։
   Միայն  թե  անհրաժեշտ  է  նկատի  ունենալ  տվյալպետության ազգային շահի և դրա գործնական փուլ հանդիսացող գաղափարախոսության իրատեսականության  աստիճանը։
   Սրան  հանգելու  համար  պարտադիր  է  նաև  նկատի  ունենալ  պետության  ազգային  շահերի  գործադրումն  ուժերի  միջազգային  հարաբերակցության  համատեքստում4։
   Այսինքն,1 Թուրքերը թուրքերի մասին ժողովածուի մեջ կարդում ենք Ջեմալ փաշայի նշումներից. «Պետք է այստեղ նաև խոստովանել, որազգայնական ձգտումները, որ 19-րդ դարի կեսին նկատվեցին և տարածվեցին Եվրոպայում, իրենց անմիջական այն հետևանքնունեցան, որ առևտրական կամ ուսում առնելու նպատակով Եվրոպա և Ամերիկա ուղևորված հայ երիտասարդությունը տարվեցայն գաղափարով, որ իր ազգին ևս անհրաժեշտ է ձգտել ձեռք բերելու անկախ կյանք»։
  Նշվում է սակայն միայն հայերի մասին՝մոռանալով հիշատակել հենց իրենց, և հատկապես իրենց դավանած գաղափարախոսություններից վերջինի մասին։
  Տե՛ս հղումըhttp։
 //www.armin.am/am/Books-Historiography-Turqery-turqeri-masin/view_book/2։
 3  Ղևոնդյան  Ա.,  Ազգային  շահերի  հիմնահարցը  Հայաստանի  Հանրապետության  անվտանգության  ապահովման  առաջնայինմիջավայրում, Երևան, 2011, էջ 36։
 4 Ղևոնդյան Ա., էջ 59։
 հաշվի  առնել  հնարավոր  հակազդեցությունները,  որոնք,  համենայնդեպս  պատերազմի  ընթացքում,չդրսևորվեցին և հնարավորություն տվեցին ազգային շահի գործնականում կիրառման։
  Օսմանյան կոչվող  սոցիալական  հանրույթը  նաև  կենսաբանական  երևույթ  էր,  եթե  նկատի  ունենանք  թուրքականտարրը,  որին  մինչ  կայսրության  կործանումն  անհրաժեշտ  էր  ազգային  եսապաշտությամբ  զինել,  որպեսզի  այլևս  ստիպված  չլիներ  գաղթել։
   Օսմանյան  պետությունն  իր  գոյության  առաջին  փուլում  հանդես էր գալիս որպես ղազիների պետություն1։
  Այսինքն կրոնական, սոցիալական համախմբումն ավելիուժեղ  էր։
   Այս  առումով  հետաքրքրական  է  Ա.  Ղևոնդյանի  եզրակացությունը.  «Պետության  աշխարհաքաղաքական կշիռն ըստ էության այդ երկրի պատկերացումներն են աշխարհի և աշխարհում իր տեղիու  դերի  վերաբերյալ»։
   Սակայն,  սա  միայն  սկզբում,  քանի  որ  «Ազգերու  ստեղծագործութեան  մէջ  դերչունին պառաւացած լօզունգները»2, կարևորագույնը պետական շահն է։
 Այս  երկուսը  լրացրին  միմյանց։
   Կրոնական  համախմբմամբ,  սոցիալական  յուրահատկությամբթուրքական  տարրը  հասավ  մի  կայսրության  ստեղծման,  որի  սահմաններն  ու  գոյությունը  չէր  կարողհամագործակցության չտանել հարևանների հետ, մի բան, որ սկզբում կայսրության մոտեցումների մեջուղղակի չկար, բայց հետագայում, բազմիցս դրսևորվեց3։
 Կոտորածից  (այս  դեպքում  չկա  մտադրվածություն)  տարբերվող  Հայոց  ցեղասպանությունն  իրընդգրկումով, նախապես կազմված անվանացանկերով չէր կարող արդյունք լինել տեղական ազգամիջյան բախումների։
  Մինչ պատերազմական գործողություններին անցումն ինչպես ռուսական, այնպես էլթուրքական  կողմը  հայերի  դիրքորոշումն  ստուգող  քայլերի  դիմեց,  ամբողջ  Այսրկովկասը  լցվեց  թուրքլրտեսներով,  կովկասյան  թաթարների  շրջանում  տարվեց  քարոզչություն։
   Փաստորեն,  մինչ  հայաֆոբիայի դրսևորում ցեղասպանությանն անցնելը, ստեղծվեց բարենպաստ  հակահայ մթնոլորտ թուրքական  տիրապետությունից  այս  կողմ։
   Թուրքական  պատմագրության  մեջ  նշվող  բացատրությունը,  թեհայերի տեղահանումը պատերազմական անհրաժեշտությունից էր բխում, չի դիմանում լուրջ ուսումնասիրության, քանի որ, ճիշտ է՝ նման բացատրությունն ունի օժանդակող հանգամանք՝ ռազմական գործողություններն  ընթանում  էին  նաև  Արևմտյան  Հայաստանի  սահմաններում,  սակայն  այն,  որ  օսմանյան  վերին  օղակների  լեզվի  փաթաթան  էր  դարձել  հայերին  կոտորելու  անհրաժեշտությունը4,  բացահայտ  պետական  ուղղորդվածություն  էր  տալիս  այսպես  կոչված  «տեղահանմանը»։
   Բանն  այն  է,  որ«Տեղահանության օրենքը» (Tehcir kanunu), որի ընդունումից հետո պետք է սկսվեր տեղահանումը, ընդունվեց, երբ 1915 թ. մայիսի 24-ին Անտանտի երեք տերությունները՝ Ռուսաստանը, Մեծ Բրիտանիանև  Ֆրանսիան  հանդես  եկան  համատեղ  Հայտարարագրով5,  որտեղ  խստագույնս  դատապարտելովհայերի  զանգվածային  կոտորածները,  ընդգծեցին,  որ  այդ  հանցագործության  համար  անհատապեսպատասխանատու կճանաչվեն օսմանյան կառավարության անդամները։
  Օրենքն ընդունվեց ոչ թե տեղահանություն  սկսելու,  այլ  հետագայում  ցեղասպան  պետությանն  ու  ղեկավարներին  պաշտպանելուհամար,  որովհետև  մինչ  օրենքի  ընդունումն  արդեն  սկսվել  էին  «տեղահանումները»,  կոտորածները։
 1915  թ.  սկզբին  Կ.  Պոլսում  և  այլուր  սկսվել  էին  բարձրաստիճան  հայերի  սպանություններն  ու  պաշտոններից հեռացումները, իսկ մինչ այս օրենքի ընդունումն ամբողջ Զեյթունը հայաթափվել էր։
  Օրենքիամբողջական  անվան  մեջ  առկա  են  մի  շարք  դիտավորություններ,  քանի  որ  օրենքն  ընդունվում  էր  ոչթե մարդկանց կյանքը պաշտպանելու, այլ «կառավարության գործողությունների դեմ դուրս եկողներիհամար»  նախատեսում  էր  «ռազմական  տեսանկյունից  առնվելիք  միջոցների»  կիրառում։
   Դժվար  էպատկերացնել  կանանց,  երեխաների,  ծերերի՝  կառավարության  դեմ  դուրս  գալու  ունակությունը,  երբանգամ  նրանց  հիմնական  մասը  քաղաքաբնակ  էլ  չէր6,  իսկ  200.000  հայ  զինվորագրվածներ  էլ  ճակատում կոտորվել էին։
  Այս հակասումների պատասխանը կարելի է ստանալ Տրապիզոնի թեմի առաջնորդ  Հովհաննես  արք.  Նազյանի  հուշերում  տեղ  գտած  «Միություն  և  առաջադիմություն»  կուսակցության  օրգան  «Հիլալը  Ահմեդ»  օրաթերթի  քարոզած  գաղափարների  կեղծ  գիտականությամբ  համեմված  լինելու  նկատմամբ  անվստահությունից,  որոնցից  մեկի  իմաստը  ներկայացրել  է  հետևյալ  կերպ.1  Սաֆրաստյան  Ռ.,  Օսմանյան  կայսրություն.  ցեղասպանության  ծրագրի  ծագումնաբանությունը  (1876-1920  թթ.),  Երևան,2009, էջ 103։
 2 Նաթալի Շ., Թուրքերը եւ մենք, Երևան, 2011, էջ 44։
 3  Եվրոպական  երկրների  դիվանագետները,  երբ  գալիս  էին  Ստամբուլ,  նրանց  ոչ  թե  լսում  էին,  հարգանքով  վերաբերվում,  այլգումար էին տալիս իբրև օգնություն, հագուստ և այլն։
  Օսմանյան սուլթանը, բացի իրենից, չէր ճանաչում ուրիշ տիրակալի։
 4 Հայերի նկատմամբ բռնությունների քաղաքականության պատասխանատու Իզզեթ փաշան գտնում էր, որ հայկական հարցինկարելի է վերջ տալ՝ վերացնելով հայերին։
  Տե՛ս Սաֆրաստյան Ռ., Օսմանյան կայսրություն. ցեղասպանության ծրագրի ծագումնաբանությունը (1876-1920թթ.), Երևան, 2009, էջ 167։
 5 Սաֆրաստյան Ռ., Հայոց ցեղասպանության պետական ծրագիրը, ՎԷմ համահայկական հանդես, թիվ 1 (26), Երևան, 2009, էջ48-62։
 6 Արևմտյան Հայաստանի բնակչության միայն 10 տոկոսն էր բնակվում քաղաքներում։
  Տե՛ս Սիմոնյան Հ. (խմբ.), Հայոց պատմություն, Երևան, 2012, էջ 436։
 «Ըստ բնության օրենքներուն, ստորադաս ցեղերը պետք է գերադաս ցեղերուն կերն ըլլան»1։
  Սա «սոցիալական դարվինիզմին» բնորոշ հայացքների առկայություն էր պանթուրքիստական գաղափարախոսությունում։
   Այն  Չ.  Դարվինի  «գոյության  պայքարի»  և  «բնական  ընտրության»  կենսաբանականօրենքների կիրառում էր մարդկային հասարակության վրա։
 Նմանօրինակ  գաղափարախոսությունները  և  առհասարակ  գաղափարախոսություններն  առանցպետական օժանդակության չէին կարող մասսայական ընդգրկում ունենալ2։
 Հայոց  ցեղասպանության  ծրագրի  իրագործումից  առաջ  Արևմտյան  Հայաստանում  բարեփոխումների  ծրագրեր  էին  առաջ  քաշվել,  որոնք  նախ  Անգլիայի,  ապա  Գերմանիայի  միջնորդությամբ  էինկազմվում։
  Այս միջոցին ռուսական կողմն անցկացրեց իր պայմանները, որոնցից նշանակալից էին բարեփոխումների ծրագրում Տրապիզոնի վիլայեթի ընդգրկումը և ժանդարմերիայի, ոստիկանության, հասարակական բոլոր ծառայություններում ծառայողների կեսին հայկական տարրերից ընդգրկելը, հատկապես այն շրջաններում, որտեղ նրանք ամբողջ բնակչության սոսկ 10-30 տոկոսն էին կազմում3։
  Պատերազմից առաջ ռուսների նման քայլը թաքնված կոչ էր՝ ուղղված հայերին, ընդդեմ թուրքերի։
  Հասկանալի  է,  որ  բարեփոխումների  ծրագրի  երրորդ  կողմի  առաջ  քաշումով  հայերի  համար  ձեռք  բերվելիքըվտանգում  էր  կայսրության  ամբողջությունը,  որովհետև  նմանօրինակ  արտոնությունները  կտրելու  էինկայսրության  ձեռքերն  արաբական  վիլայեթներից,  իսկ  այդ  դեպքում  Օսմանյան  պետությունըկհայտնվեր Բյուզանդական կայսրության գոյության վերջին շրջանի կարգավիճակում։
  Այսպիսով` հարկէ  Սարիղամիշի  ճակատամարտի  դերակատարումը  ևս  նշել,  երբ  տարբեր  հաշվարկներով  թուրքականկողմը  80.000-90.000  զոհ  տվեց։
   Եվ  նման  պարագայում  Գերմանիային  իր  դաշնակցի  պարտությունըչէր  կարող  չանհանգստացնել։
   Բալկանների  նվաճումով  Մերձավոր  Արևելք  դուրս  գալու  ճանապարհըկբացվեր, սակայն Ռուսաստանի առաջացումը թուրքական կողմով թույլ չէր տա պատերազմից Գերմանիայի  ակնկալիքների  իրականացում։
   Սակայն  հարկ  չկա  մեղավորների  շրջանակների  լայնացում  կատարել. Օսմանյան կայսրությունը չէր փայլում ենթարկվելու միտումով, առավել ևս, երբ նրա մասնակցությունը  որոշիչ  դեր  էր  խաղացել  գերմանական  պլանների  ընդգրկունության  մեջ,  իսկ  պատերազմըծրագրից գործողության անցումն է, որի ժամանակ սեփական շահն ու անվտանգությունը որևէ մի պետություն  չէր  կարող  զիջել.  համամարդկային  արժեքները  սահմանափակվում  են  ազգային  շահով։
   Այնպատմության  ընթացքում,  ինչ  այս  ժողովուրդը  հայտնվեց  մեր  կողքին,  բոլոր  շփումներով,  ճանաչմանուղղություններով հանդերձ, մեր մեծագույն և ճակատագրական բացթողումը եղավ թուրք-պետությունհարաբերությունների անճանաչությունը։
 Այսպիսով,  երբ  խոսում  ենք  Հայոց  ցեղասպանության  մասին,  չպետք  է  այն  երբեմն  դիտարկենքտնտեսական, երբեմն ազգայնամոլական, երբեմն Թուրան ստեղծելու ձգտումների և այլնի շրջանակներում։
  Հայոց ցեղասպանությունը ծնունդ էր իր ժամանակի։
  Էությամբ ցեղասպան ազգեր չեն լինում, սակայն  չի  նշանակում,  թե  անհնար  է  նման  քայլերի  դրդել  թեկուզև  ամբողջական  հոծ  զանգվածին,  այսդեպքում՝  մի  ամբողջ  ժողովրդի։
   Երբ  հասարակության  գիտակցությունը,  մտավոր  «կարողությունը»ամբոխային տրամադրությունների ստորին մակարդակին է հավասարեցվում, միևնույն ժամանակ, զուգահեռաբար  տարիներ  շարունակ  ատելություն  է  քարոզվում,  ապա  տվյալ  հանրույթի  համար  ցեղասպանություն իրագործելը չի ընկալվում ոճրագործություն։
  Այսօր էլ բազմաթիվ ցեղասպանություններ են լինում հենց մեր աչքի առաջ` ինչպես եզդիներինը։
  Սա արդյունք չէ եզդիների` որևէ ուղղությամբառաջատարության,  պետականաստեղծման  ձգտումների  մարման,  այլ  աշխարհում  ընթացող  հակամարտություններին  արձագանքման  հիմքով  ցեղասպան  կողմի  առաջնայնությունների  արտահայտումէ։
   Նույն  կերպ  և  ասորիների  ցեղասպանությունը,  ովքեր  Մուշում,  Բիթլիսում,  Վանում  էին  բնակվում։
 Նրանց կոտորածներն ընթացան հայկական ջարդերի հետ միասին, և պատկերը գրեթե նույնն էր. քրիստոնյա լինելու հանգամանքը, այն, որ դա օգտագործվում էր մեծ տերությունների կողմից, սահմանայինբնակավայրեր զբաղեցնելն ասորիներին ևս դասեց հայերի շարքը և հիմք դարձավ նրանց կոտորածին։
 Կոտորածներն ընթացան նաև չեզոքություն հայտարարած Իրանի հյուսիսային տարածքներում, քանիոր օսմանյան Թուրքիան հավակնություններ ուներ այս տարածքների նկատմամբ։
  Եթե փորձենք նմանդիտանկյունից տեսնել ցեղասպանությունը, գուցե և հետագայում գտնենք համաշխարհային գոյակցության մի մոդել, որն ազգությունների մեծամասնությանը զերծ կպահի ցեղասպան դառնալուց։
 1 Տե´ս հղումը http։
 //www.noravank.am/upload/pdf/80_am.pdf։
 2 Զարևանդի մոտ կարդում ենք. «Պոլսո դիրքը ունեցող քաղաքի մը մեջ դժվար է մինչև անգամ «գաղափարին» ամենեն համոզված  հետևորդներուն  համար,  ձեռնարկել  որևէ  ակներև  գործունեության»։
   Տե՛ս  Զարևանդ,  Միացյալ  անկախ  Թուրանիա,Երևան, 1993, էջ 41։
 3  Ավստրո-Հունգարիայի  դիվանագետների  հաղորդագրությունները  Հայոց  ցեղասպանության  մասին  (1915-1918թթ.),  Երևան,2004, էջ 15։
 Լենա ՏաշչյանՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ (ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)Բանալի բառեր՝ Օսմանիզմ, պանիսլամիզմ, պանթուրքիզմ, ազգայնականություն, գաղափար, կոտորած, ցեղասպանություն։

Ցեղասպանությունը մարդկանց կազմակերպված ոչնչացումն է՝ նպատակ ունենալով վերջ տալ նրանց կոլեկտիվ  գոյությանը։
   Հետևաբար,  ցեղասպանության  իրականացման  համար  անհրաժեշտ  է կենտրոնացված  պլանավորում  և  իրականացման  ներքին  մեխանիզմներ,  ինչը  և  այն  վերածում  է  պետական  հանցագործության,  քանի  միայն  պետությունն  է  օժտված  այն  բոլոր  ռեսուրսներով,  որոնք  կարելի  է  օգտագործել  այդ  քաղաքականության  իրականացման համար։
    1915 թ.-ի մայիսի 30-ին Օսմանյան կայսրության նախարարների խորհուրդը տեղահանման մասին օրենք ընդունեց,  որի  համաձայն  ռազմական  հրամատարությունը  լիազորված  էր  ճնշել  բնակչության  զինված  դիմադրությունը  և  արտաքսել  դավաճանության  և  լրտեսության  մեջ  կասկածվողներին։
   Առաջին  միջազգային  արձագանքը  1915 թ.-ի մայիսին Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի համատեղ հայտարարությունն էր, որում հայ  ժողովրդի նկատմամբ իրականացված բռնությունը որակվում է որպես «հանցագործություն ընդդեմ մարդկության  և  քաղաքակրթության»։
   Կողմերը  համարում  էին,  որ  թուրքական  կառավարությունը  պատասխանատու  է  իրականացված հանցագործության համար։
