ՄԵՂԱԴՐՅԱԼԻ՝ ՍՈՒՏ ՑՈՒՑՄՈՒՆՔ ՏԱԼՈՒ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸՄեղադրյալի  կողմից  սուտ  ցուցմունք  տալու  հնարավորություն  կամ  «ստելու  իրավունք»,  որպեսայդպիսին, ՀՀ գործող քրեական դատավարության օրենսգիրքը (այսուհետ` Օրենսգիրք) ուղղակիորենչի նախատեսում։
  Այս «իրավունքի» առկայությունը բխում է նրանից, որ ի տարբերություն վկայի և տուժողի, ովքեր սուտ ցուցմունք տալու համար ենթակա են քրեական պատասխանատվության (ՀՀ քրեական օրենսգիրք, հոդ. 338), մեղադրյալը (կասկածյալը) ենթակա չէ։
  Տեսության մեջ նման հնարավորության էությունը բնորոշելու կապակցությամբ մոտեցումները տարբեր են։
  Կարծիք է արտահայտվում, որօրենսդիրն  այսկերպ  կասկածյալին  կամ  մեղադրյալին  սուտ  ցուցմունք  տալու  հնարավորության  ընձեռումը դիտարկել է՝ որպես լռելու իրավունքի բաղկացուցիչ1։
  Թեև ՀՀ օրենսդրությամբ մեղադրյալի կողմից սուտ ցուցմունք տալու համար պատասխանատվության մասին դրույթ նախատեսված չէ, սակայնմեղադրյալի սուտ ցուցմունք տալու հնարավորությունը որևէ կերպ պայմանավորված չէ անմեղությանկանխավարկածի  սահմանադրական  իրավունքով2։
   Մեր  կարծիքով՝  մեղադրյալի  ստելու  հնարավորությունն ըստ Օրենսգրքի տրամաբանության՝ պետք է դիտել որպես մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի  բաղկացուցիչ,  քանի  որ  համաձայն  65-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի.  «Մեղադրյալն  ունի  պաշտպանության իրավունք։
  Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը մեղադրյալին հնարավորություն է ընձեռում  օրենքով  չարգելված  բոլոր  միջոցներով  իրականացնել  պաշտպանության  իր  իրավունքը»։
   Այսինքն՝  ըստ  էության,  օրենսդիրը  մեղադրյալին  հնարավորություն  է  տալիս  նաև  ստելով  իրականացնելիր  պաշտպանության  իրավունքը,  քանի  որ  մեղադրյալը  չի  կրում  ճիշտ  ցուցմունքներ  տալու  պարտականություն։
 Ինչպես  արդեն  նշվել  է,  մեղադրյալի  «ստելու  իրավունքը»  հաճախ  իրավաբանական  գրականության մեջ համարում են լռելու իրավունքի տարր։
  «Լռելու իրավունք» հասկացություն ո՛չ ՀՀ սահմանադրությունը,  ո՛չ  Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  մասին  եվրոպական  կոնվենցիան  (այսուհետ`  Եվրոպական  կոնվենցիա),  ո՛չ  Օրենսգիրքը  ուղղակիորեն  չեն  նախատեսում։
  Մասնավորապես՝ ՀՀ սահմանադրության 22-րդ հոդվածի համաձայն՝ ոչ ոք պարտավոր չէցուցմունք  տալ  իր,  ամուսնու  կամ  մերձավոր  ազգականների  վերաբերյալ։
   Սահմանադրական  այսդրույթին  համապատասխան՝  Օրենսգիրքը  քրեական  դատավարության  սկզբունքների  շարքում  ամրագրում է ցուցմունք տալու պարտականությունից ազատ լինելը (Օրենսգրքի 20-րդ հոդված)։
 Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն (այսուհետ՝ ՄԻԵԴ) իր նախադեպային իրավունքում բազմիցս նշել է, որ չնայած լռության և իր դեմ ցուցմունք չտալու իրավունքները Եվրոպական կոնվենցիայի  6-րդ  հոդվածով  նախատեսված  չեն,  այնուամենայնիվ,  դիտվում  են  որպես  6-րդ  հոդվածովերաշխավորված  արդար  դատաքննության  հասկացության  հիմքում  ընկած  համընդհանուր  ճանաչումունեցող միջազգային չափորոշիչներ3։
  Այսինքն՝ մեղադրյալի լռելու իրավունք ասելով` պետք է հասկանալ վերջինիս իրավունքը՝ ցուցմունքներ չտալու իր, ամուսնու կամ մերձավոր ազգականների վերաբերյալ, իսկ Օրենսգրքի 20-րդ հոդվածի իմաստով` նաև չտրամադրել հանցանք գործելու մեջ իր, ամուսնուկամ մերձավոր ազգականների մեղավորությունը հիմնավորող նյութեր։
  Ինչպես երևում է, մեղադրյալիստելու «իրավունքը» ամենևին էլ լռելու իրավունքի բաղկացուցիչ մասը չէ, և մեղադրյալին ցուցմունքներ  տալուց  հրաժարվելու,  լռություն  պահպանելու  իրավունքի  ընձեռումը`  ինքնին  չի  ենթադրում  նաևստելու հնարավորության տրամադրում։
 Լռելու  իրավունքի  հետ  անխզելիորեն  կապված  է  ճշմարտացի  ցուցմունք  տալու  պարտականությունը4։
  Ինչպես նշվեց, այսպիսի պարտականություն գործող օրենսդրությամբ նախատեսված է միայն1  Տե՛ս  Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  եվրոպական  չափանիշների  կիրառումը  ՀՀքրեական դատավարությունում, խմբ.՝ Ղազինյան Գ.Ս., Երևան, 2010, էջ 159։
 2 Տե՛ս ՀՀ սահմանադրության մեկնաբանություններ, ընդ. խմբ.` Գ. Հարությունյանի, Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, Էջ 257։
 3 Տե՛ս ECHR, John Murrey v. the United Kingdom, Judgment of 8 February 1996. Reports, 1996-I., Para.45։
 4  Տե՛ս  Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  եվրոպական  չափանիշների  կիրառումը  ՀՀքրեական դատավարությունում, էջ 158։
 վկայի և տուժողի համար։
  Մեղադրյալի համար նման պարտականություն նախատեսված չէ, ուստի` նաչի  կարող  պատասխանատվության  ենթարկվել  սուտ  ցուցմունքներ  տալու  համար։
   Օրենսգիրքն  այսընդհանուր կանոնից մեկ բացառություն է նախատեսում։
  Այսպես, Օրենսգրքի 65-րդ հոդվածի 3-րդ մասի  համաձայն՝  «…Մեղադրյալի  վրա  չի  կարող  որևէ  պատասխանատվություն  դրվել  իր  տված  ցուցմունքների և բացատրությունների համար, բացի այն դեպքերից, երբ նա հայտարարել է հանցագործությանն  ակնհայտորեն  առնչություն  չունեցող  անձի  կողմից  հանցանք  կատարելու  մասին»։
   Ընդ  որում,այս դեպքում նրան պետք է պատասխանատվության ենթարկել ոչ թե սուտ ցուցմունք տալու, այլ սուտմատնության հանցակազմի համար (ՀՀ քրեական օրենսգրքի 333-րդ հոդված)։
 Ի տարբերություն գործող օրենսդրական կարգավորումների, ՀՀ քրեական դատավարության նորօրենսգրքի նախագծի (այսուհետ` Նախագիծ) 228-րդ հոդվածը նախատեսում է. «...Քննիչը մեղադրյալին բացատրում է նաև լռելու նրա իրավունքը, պարզաբանում է, որ այդ իրավունքից  օգտվելը չի կարող մեկնաբանվել ի վնաս նրա, ինչպես նաև հայտնում է, որ նրա ցուցմունքը քրեական վարույթի ընթացքում կարող է օգտագործվել՝ որպես ապացույց։
  Եթե մեղադրյալը ցուցմունք տալու ցանկություն էհայտնում,  ապա  քննիչը  նրան  տեղեկացնում  է  ճիշտ  ցուցմունք  տալու  պարտականության  և  նախազգուշացնում սուտ ցուցմունք տալու համար սահմանված պատասխանատվության մասին։
  Այս փաստըհավաստվում  է  մեղադրյալի  ստորագրությամբ»։
   Օրենսդրական  այս  նորամուծությունը,  սակայն,  տեսաբանների  և  պրակտիկ  աշխատողների  կողմից  միանշանակ  չի  ընկալվում։
   Դատավարագետների  ևպրակտիկ իրավաբանների կողմից բերվում են մի շարք կողմ և դեմ փաստարկներ։
  Սույն աշխատանքում կքննարկվեն այդ դիրքորոշումները, և փորձ կարվի պատասխանել այն հարցերին, թե ինչ խնդիրներ  կարող  են  լուծվել  Նախագծով  առաջարկված  կարգավորմամբ,  և  արդյոք  նպատակահարմար  էսուտ ցուցմունքներ տալու համար մեղադրյալին քրեական պատասխանատվության ենթարկելը։
 Նախ,  պետք  է  նշել,  որ  գործող  Օրենսգրքում  առկա  իրավական  կարգավորումը  պրակտիկայումլուրջ  խնդիրներ  է  առաջացրել1։
   Առաջին  հերթին  պրակտիկ  աշխատողների  մեծ  մասը,  պայմանավորված  այն  հանգամանքով,  որ  մեղադրյալը  փաստացի  ունի  ստելու  հնարավորություն  առանց  դրա  համար քրեական պատասխանատվության ենթարկվելու վախի, ի սկզբանե նրա ցուցմունքները գնահատում  են  որպես  ոչ  արժանահավատ։
   Երկրորդ,  ինքը`  մեղադրյալը,  գիտակցելով,  որ  ստելու  դեպքումիրեն  չի  սպառնում  պետական  հարկադրանք,  հաճախ  ապակողմնորոշում  է  վարույթն  իրականացնողմարմիններին` այդպիսով խոչընդոտելով քննության ընթացքին։
  Վերոշարադրյալը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ Նախագիծն արդեն իսկ հիշատակված 228-րդ հոդվածում առաջարկված իրավակարգավորմամբ փորձում է լուծել հենց այս խնդիրները։
  Այժմ քննարկենք դրանք առանձին-առանձին։
 Այսպես,  Դ.  Խաչատրյանը,  վերլուծելով  ապացույցների  թույլատրելիության  վերաբերյալ  ՄԻԵԴ-ինախադեպային իրավունքը, կարծիք է հայտնել այն մասին, որ. «…սուտ ցուցմունք տալու դատավարական  իրավունքի  պատճառով  մեղադրյալը  զրկված  է  իր  դեմ  ցուցմունք  տվող  «նախազգուշացված»վկաների հետ համահավասար արժանահավատության պայմաններում ցուցմունք տալու իրավունքից։
 Արդյունքում,  երբ  մեղադրյալը  ցուցմունք  է  տալիս  դատարանում,  այսպիսով`  փաստացի  ինքն  իրենհրավիրելով որպես պաշտպանության կողմի վկա, խախտվում է Կոնվեցիայի 6-րդ հոդ.-ի 3-րդ մասի (դ)կետի այն պահանջը, որ նա ունի «իր վկաների մասնակցության և հարցաքննվելու իրավունք այն նույնպայմաններում, որոնք կիրառվում են իր դեմ ցուցմունք տվող վկաների նկատմամբ»։
  Արդյունքում, ըստէության,  այս  ապացույցի  տեսակը  գրեթե  չի  գնահատվում  և  մեղադրական  դատավճիռ  կայացնելիսպարզապես  նշվում  է,  որ  այն  «չի  համապատասխանում  իրականությանը  և  հետապնդում  է  քրեականպատասխանատվությունից և պատժից խուսափելու նպատակ»» 2։
 Այս  խնդրի  առավել  խորը  պարազաբանման  համար  կարծում  ենք՝  անհրաժեշտ  է  քննարկել  մեկայլ հարց ևս։
  Դատավարագետների մեծ մասը առանց վարանելու մեղադրյալի համար օրենքով չսահմանափակված  ստելու  հնարավորությունը  անվանում  են  նրա  իրավունքը։
   Սակայն  այստեղ  հարց  էառաջանում` արդյո՞ք դա մեղադրյալի համար «իրավունք» է՝ այս հասկացության ամբողջ իմաստով։
  Մ.Ստրոգովիչն  այս  կապակցությամբ  նշում  է.  «Եթե  կասկածյալը  կամ  մեղադրյալը  իրավունք  ունենայինակնհայտ սուտ ցուցմունքներ տալու, ապա քննիչը կամ դատարանը պարտականություն կկրեին ոչ միայն  նրանց  այս  իրավունքը  պարզաբանելու,  այլև  նպաստելու,  որ  իրականացվի  այն։
   Խոսքը  ոչ  թեստելու  իրավունքի,  այլ  ստելու  համար  քրեական  պատասխանատվության  բացակայության  մասին  է,որոնք,  իհարկե,  չեն  նույնանում»3։
   Կարծում  ենք`  իսկապես  մեղադրյալն  այդպիսի  իրավունք  չունի։
 Ստելը  հակաբարոյական  է,  և  բնական  է,  որ  սուտը  չի  կարող  օրենսդրի  կողմից  օրինականացվել։
   Այն1  Տե՛ս  «Մեղադրյալը  սուտ  ցուցմունք  տալու  համար  ևս  պատասխանատվության  կենթարկվի»,  հասանելի  է՝www.armversion.am/2012/10/23։
 2  Տե՛ս  Խաչատրյան  Դ.,  Ապացույցների  թույլատրելիության  վերաբերյալ  Մարդու  իրավունքների  Եվրոպական  դատարանիհիմնական նախադեպային դիրքորոշումները, Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի լրատու, Երևան (3), էջ 11։
 3 Տե՛ս Проблемы судебной этики,под.ред. Строгович М., Москва,1974, с. 138-139՞հանգամանքը,  որ  մեղադրյալն  իրավունք  ունի  օրենքով  չարգելված  բոլոր  միջոցներով  (իսկ  ստելն  արգելված  չէ)  պաշտպանել  իր  իրավունքները,  դեռևս  չի  նշանակում,  որ  վերջինս  ունի  ստելու  իրավունք։
 Կարծում  ենք`  ընդունելի  չէ  օրենսդրական  կարգավորման  նման  մեկնաբանությունը  և  դրա  հետևանքով տարածված պրակտիկան։
  Գոյություն ունեցող պրակտիկան հենց այսպիսի մեկնաբանության հետևանքն է։
  Այսինքն` խնդիրն այն է, որ չպետք է առաջնորդվել մեղադրյալի ցուցմունքների` սուտ լինելու  կանխավարկածով։
   Անդրադառնալով  Դ.  Խաչատրյանի  դիրքորոշմանը`  կարծում  ենք,  որ  գործողօրենսդրական  կարգավորումն  ամենևին  էլ  չէր  հակասի  կոնվենցիոնալ  պահանջներին,  այսինքն`  մեղադրյալի` իր վկաներին (այդ թվում` իրեն) միևնույն պայմաններով, ինչ իր դեմ ցուցմունք տված վկաները,  կանչելու  և  հարցաքննելու  իրավունքին,  եթե  պրակտիկայում  մեղադրյալի`  քրեական  պատասխանատվության մասին նախազգուշացված չլինելու հանգամանքը չընդունվեր որպես նրա ցուցմունքների  սուտ  լինելու  կանխավարկածի  հիմնավորում։
   ՄԻԵԴ-ի  նախադեպային  իրավունքի  որոշակիուսումնասիրությունը  թույլ  է  տալիս  ենթադրություն  անել,  որ  ՄԻԵԴ-ը  չունի  նախադեպային  որոշում,որով  մեղադրյալին  այսպիսի  «իրավունք»  ընձեռելը  ճանաչվեր  Եվրոպական  կոնվենցիային  հակասող,այն դեպքում, երբ Եվրոպական Կոնվենցիային մասնակցող երկրներից շատերում ևս գործում է նույնպիսի  իրավական  կարգավորում։
   Մասնավորապես,  օրինակ`  Ֆրանսիայում  մեղադրյալն  իր  գործով  չիկարող հարցաքննվել՝ որպես «հասարակ» վկա։
  Ֆրանսիայի քրեական դատավարության օրենսգրքովիր  գործով  ցուցմունքներ  տվող  մեղադրյալն  անվանվում  է  աջակցող  վկա  (assisted  witness),  և  արգելվում է նրան երդմամբ հարցաքննելը, այսինքն` նա չի կարող ենթարկվել քրեական պատասխանատվության  իր  տված  սուտ  ցուցմունքների  համար1։
   Գերմանիայի  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքըևս  ամրագրում  է,  որ  արգելվում  է  մեղադրյալին  հարցաքննել  երդմամբ.  այդպիսով,  փաստորեն,  նա  չինախազգուշացվում սուտ ցուցմունքներ տալու համար քրեական պատասխանատվության ենթարկվելու մասին2։
  Հարց է ծագում` մի՞թե այսպիսի իրավական կարգավորմամբ այս երկրների առջև չի դրվելնույն  խնդիրը,  ինչ  մեզ  մոտ  է  առաջացել։
   Կարծում  ենք՝  խնդիրն  առաջին  հերթին  մեր  իրավագիտակցության, օրենքի սխալ մեկնաբանման և կիրառման մեջ է և ոչ թե` ինքնին օրենքի։
 Բացի  այդ,  չպետք  է  մոռանալ  մի  կարևոր  հանգամանք  ևս.  մեղադրյալը,  տուժողը,  վկան  չունենմիատեսակ դատավարական կարգավիճակ։
  Եթե վկայի համար քրեական դատավարությանը մասնակցելը  հետապնդում  է  արդարադատության  իրականացմանը  օժանդակելու  նպատակ,  իսկ  տուժողը`հենց  ինքը  այդ  արդարադատությունը  պահանջողն  է,  ով  ևս  պետք  է  նպաստի  դրա  իրականացմանը(վերջիվերջո, ցուցմունք տալը նրա համար բացի իրավունք լինելուց՝ նաև պարտականություն է), ապանույնը  չի  կարելի  ասել  մեղադրյալի  համար։
   Ի  վերջո  մեղադրյալը  քրեական  դատավարությանը  մասնակցում  է  առաջին  հերթին  պաշտպանվելու  համար  և  ոչ  թե  արադարադատության  իրականացմանընպաստելու։
  Իհարկե, ասվածը չի նշանակում, թե նա իրավունք ունի խոչընդոտել արդարադատությանիրականացմանը։
   Այսպիսով,  անդրադառնալով  բարձրացված  երկրորդ  խնդրին,  այն  է`  մեղադրյալիկողմից  վարույթն  իրականացնող  մարմիններին  ապակողմնորոշելուն,  մոլորեցնելուն,  պետք  է  նշել,  որսա ևս բխում է հասարակության իրավագիտակցության մակարդակից, օրենքի ոչ ճիշտ կիրառումից։
 Այսպես,  ՀՀ  սահմանադրության  18-րդ  հոդվածի  2-րդ  պարբերության  համաձայն`  յուրաքանչյուրոք ունի իր իրավունքներն ու ազատությունները օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով պաշտպանելուիրավունք,  իսկ  42-րդ  հոդվածի  2-րդ  պարբերությամբ  սահմանվում  է,  որ`  յուրաքանչյուր  ոք  ազատ  էկատարելու այն, ինչն արգելված չէ օրենքով և չի խախտում այլոց իրավունքները և ազատությունները։
 Վերոհիշյալ  սահմանադրական  դրույթների  վերլուծությունից  բխում  է,  որ  անձի`  իր  իրավունքներն  ուազատությունները  օրենքով  չարգելված  բոլոր  միջոցներով  պաշտպանելու  իրավունքը  ևս  սահմանափակված է այլոց իրավունքներով և ազատություններով։
  Եթե այս լույսի ներքո մեկնաբանենք գործողօրենսդրական  կարգավորումը,  կարող  ենք  փաստել,  որ  մեղադրյալի  կողմից  իր  իրավունքները  օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով պաշտպանելու իրավունքը (ներառյալ նաև սուտ ցուցմունքներ տալով) ևս անսահմանափակ չէ, և եթե մեղադրյալը ակնհայտորեն չարաշահում է իր իրավունքները` ներառյալ՝ իր պաշտպանության իրավունքը, ապա, բնականաբար, նրա համար պետք է առաջանան որոշակի  բացասական  հետևանքներ։
   Օրինակ,  եթե  մեղադրյալը  պարբերաբար  սուտ  ցուցմունքներ  է  տվել,որոնք  ստուգվելու  արդյունքում  պարզվել  է,  որ  չեն  համապատասխանում  իրականությանը,  ապաապացույցները գնահատելիս համապատասխան սուբյեկտների մոտ այս իրավիճակում կարող է ձևավորվել ներքին համոզմունք` դրանց ոչ արժանահավատ լինելու վերաբերյալ։
 Ինչպես  արդեն  նշվել  է,  Նախագիծն  առաջարկված  կարգավորմամբ  փորձ  է  անում  լուծել  պրակտիկայում առաջացած խնդիրները։
  Չենք կարող չհամաձայնել, որ մեղադրյալին սուտ ցուցմունք տալուհամար քրեական պատասխանատվության ենթարկելու դեպքում բարձրացված հարցերը չէին առաջանա։
   Սակայն  պետք  նկատի  ունենալ  նաև,  որ  ցանկացած  նոր  իրավակարգավորում  նոր  խնդիրներ1 Տե՛ս Criminal Procedure Code of the French Republic, art. 113-7։
 2 Տե՛ս The German Code of Criminal Procedure (Strafprozessordnung), para. 60։
 առաջացնելու  վտանգ  է  պարունակում  իր  մեջ։
   Գաղտնիք  չէ,  որ  Օրենսգրքով  դրսևորված  մոտեցումըպայմանավորված է հանցանքի կատարման մեջ կասկածվող կամ մեղադրվող անձի հոգեբանությամբ,վերջինիս հետապնդած շահով, իրեն չվնասելու բնական ցանկությամբ։
  Եթե մեղադրյալին նախազգուշացվի սուտ ցուցմունք տալու համար քրեական պատասխանատվության ենթարկելու մասին, բնականէ, որ այս դեպքում նա արդեն իրեն կաշկանդված կզգա։
  Նման իրավիճակում նա կա՛մ ստիպված կլինիլռել`  օգտվելով  իրեն  վերապահված  այդ  իրավունքից,  կա՛մ  ստիպված  կլինի  ասել  ճշմարտությունը։
 Որոշ իրավաբաններ կարծիք են հայտնում, որ այս դեպքում մեղադրյալի հաղորդած ցանկացած սուտտեղեկություն, որը նշանակություն ունի գործի լուծման համար և վերաբերում է ապացուցման առարկային,  կառաջացնի  նրան  քրեական  պատասխանատվության  ենթարկելու  խնդիր։
   Սակայն,  կարծումենք՝ այս մոտեցումը ևս ընդունելի չէ, և իրականում Նախագծով առաջարկված դրույթը չպետք է այդկերպ մեկնաբանել։
  Կարծում ենք` Նախագծով առաջարկված կարգավորումը վերաբերում է այն դեպքերին, երբ մեղադրյալը տալիս է այնպիսի սուտ ցուցմունք, որը նպատակ է հետապնդում քննությունըապակողմնորոշելու, վարույթն իրականացնող մարմիններին և դատարանին մոլորության մեջ գցելու։
 Նախագծի այս դրույթը մեկ այլ խնդիր էլ կարող է առաջացնել։
  Հաշվի առնելով մեղադրյալի հոգեբանությունը` կարելի է ասել, որ սուտ ցուցմունքի համար քրեական պատասխանատվության և պատժի ենթարկվելու վախը հնարավոր է վերջինիս ստիպի լռել։
  Այսինքն` կստացվի, որ նա «կհարկադրվի»օգտվել իր այդ իրավունքից։
  Ի վերջո, ցուցմունքներ տալուց ազատ լինելը կամ լռելը մեղադրյալի իրավունքն է, և հոգեբանորեն մեղադրյալը գիտակցում է, որ իր լռությունը կարող է ամրապնդել իր նկատմամբ առկա մեղադրանքը կամ կասկածը։
  Լռելու իրավունքից օգտվելն, իհարկե, չի կարող մեկնաբանվել ի վնաս մեղադրյալի։
  Մեղադրյալի իրավունքների պաշտպանության նման երաշխիք նախատեսումէ նաև Նախագիծը։
  Սակայն չպետք է մոռանալ, որ այս իրավունքը ևս բացարձակ չէ։
  Չի կարելի բացառել, որ լռելու իրավունքից օգտվելը այն պայմաններում, երբ ակնհայտ էր կասկածյալի կամ մեղադըրյալի  բացատրության  անհրաժեշտությունը,  կարող  է  դատարանի  կողմից  հաշվի  առնվել  մեղադրանքիկողմի  ապացույցները  գնահատելիս1։
   «Մյուրերն  ընդդեմ  Միացյալ  Թագավորության»  գործով  անդրադառնալով այս հարցին` ՄԻԵԴ-ը մասնավորապես նշել է. «…չի կարելի պահանջել, որ մեղադրյալի կողմից ցուցմունք տալուց հրաժարվելը դատարանը նրա մեղքը հաստատող ապացույցները գնահատելիսհաշվի չառնի։
  Այն հարցը, թե արդյոք ցուցմունք տալուց հրաժարվելու իրավունքից օգտվելու դեպքումմեղադրյալի  նկատմամբ  անբարենպաստ  կարծիք  ձևավորելը  Կոնվենցիայի  6-րդ  հոդվածի  1-ին  կետիխախտում է, պետք է լուծվի գործի բոլոր փաստական հանգամանքների համատեքստում...»2։
  Այսինքն`որոշ դեպքերում լռելը այնուամենայնիվ կարող է վկայել մեղադրյալի դեմ։
  Ստացվում է, որ նման իրավիճակում նա կա՛մ պետք է լռի և այդպիսով վկայի իր դեմ, կա՛մ պետք է ինքնախոստովանական ցուցմունք  տա,  որովհետև  հակառակ  դեպքում  քրեական  պատասխանատվության  կենթարկվի  նաև  սուտցուցմունք տալու համար։
 Պրակտիկ իրավաբանների մի մասը նաև նշում են, որ ընդհանրապես վկային կամ տուժողին սուտցուցմունք  տալու  համար  քրեական  պատասխանատվության  ենթարկելը  պրակտիկայում  կիրառություն  չի  ստանում։
   Այս  խնդրին  անդրադաձել  է  նաև  Վճռաբեկ  դատարանը`  իրավական  դիրքորոշումարտահայտելով այն մասին, որ. «Եթե որևէ ցուցմունք գնահատվի որպես «սուտ» նախքան տվյալ գործով  վերջնական  դատական  ակտով  այդ  ցուցմունքի  գնահատումը,  ապա  դա  կխաթարի  արդարադատության  Սահմանադրական  գործառույթի  բուն  էությունը։
   Վճռաբեկ  դատարանը  գտնում  է,  որ  ՀՀքրեական  օրենսգրքի  338-րդ  հոդվածով  նախատեսված  սուտ  ցուցմունք  տալու  հանցակազմի  առկայության կամ բացակայության մասին հետևության հնարավոր կլինի հանգել միայն համապատասխանդատական ակտը կայացնելուց հետո3։
  Բացի այդ, ինչպես արդեն նշվեց, ցանկացած սուտ ցուցմունք չիկարող գնահատվել որպես այս հանցակազմի օբյեկտիվ կողմ։
 Ամփոփելով  վերոգրյալը`  եզրահանգում  ենք,  որ  քննարկվող  խնդրի  առնչությամբ  գործող  օրենսդրական  կարգավորումը  չի  հակասում  ՄԻԵԴ-ի  նախադեպային  դիրքորոշումներին։
   Կարծում  ենք`  ընդունելի  չէ  այն  դիրքորոշումը,  համաձայն  որի`  սուտ  ցուցմունք  տալու  համար  պատախանատվությանբացակայությունը  հավասարազոր  է  ստելու  իրավունքի  առկայության։
   Մեր  կարծիքով՝  Նախագծովառաջարկված  կարգավորումն  իսկապես  կարող  է  լուծել  այսօր  առկա  խնդիրները,  բայց  միևնույն  ժամանակ կարող է առաջացնել այլ խնդիրներ, որոնք, դժվարանում ենք պատասխանել՝ առկա խնդիրների համեմատությամբ կլինեն նվազ կարևոր, թե` հակառակը։
  Ուստի, կարծում ենք` ավելի նպատակահարմար է շտկել գոյություն ունեցող պրակտիկան` պարտավորեցնելով վարույթն իրականացնող մարմիններին, դատարանին մեղադրյալի ցուցմունքները գնահատելիս հիմնավորել դրանց սուտ լինելը (ոչթե առաջնորդվել դրանց սուտ լինելու կանխավարկածով), և միայն համապատասխան հիմնավորման1 Հարությունյան Գ., Վաղարշյան Ա., ՀՀ սահմանադրության մեկնաբանություններ, Երևան, 2010, էջ 262։
 2 Տե՛ս ECHR, John Murrey v. the United Kingdom։
 3 Տե՛ս Վճռաբեկ դատարանի քրեական գործով թիվ ԼԴ/0301/01/09 , 27.08.2010։
 պարագայում  դրանք  ոչ  արժանահավատ  գնահատել։
   Ինչ  վերաբերում  է  քննությունն  ապակողմնորոշող  մեղադրյալին,  ապա  նրա  կողմից  իր  իրավունքները  չարաշահելը  իր  համար  պետք  է  առաջացնիբացասական  հետևանքներ,  մասնավորապես՝  վերջինիս  ցուցմունքները  սուտ  և  ոչ  արժանահավատգնահատելը։
 Քրիստինե ԳալստյանՄԵՂԱԴՐՅԱԼԻ՝ ՍՈՒՏ ՑՈՒՑՄՈՒՆՔ ՏԱԼՈՒ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ լռելու իրավունք, պաշտպանության իրավունք, սուտ ցուցմունքներ տալու հնարավորություն,«ստելու իրավունք», քննությունն ապակողմնորոշել, ցուցմունքները ոչ արժանահավատ գնահատել։

Հոդվածում  քննարկվել  է  գործող  օրենսդրական  կարգավորման  պայմաններում  մեղադրյալի  կողմից  սուտ  ցուցմունքներ  տալու  փաստացի  հնարավորությունը,  պրակտիկայում  դրա  հետևանքով  առաջացած  խնդիրները,  ՀՀ  քրեական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  նախագծով  առաջարկված  կարգավորումը`  մեղադրյալի  կողմից  ցուցմունքներ տալու դեպքում սուտ ցուցմունքներ տալու համար քրեական պատասխանատվության ենթարկվելու  մասին նախազգուշացվելը, և այսպիսի կարգավորման դեպքում հնարավոր խնդիրները։
   Հոդվածում  նշված  պրակտիկ  խնդիրների  արդյունավետ  լուծումը  կարելի  է  ապահովել  ինչպես  նախագծով  առաջարկված կարգավորմամբ, այնպես էլ գոյություն ունեցող պրակտիկայի շտկմամբ։
