Նախաբան։
   Մարդկային  հասարակության  զարգացմանյուրաքանչյուր  ժամանակաշրջանում  միշտ  էլ  կարևորվել  է  ֆիզիկականկուլտուրայի  դերը  և  նշանակությունը  դպրոցականների  հետագակյանքին  և  երկրի  պաշտպանությանը  նախապատրաստելու  համար։
 Սակայնմասնագետներին  խիստանհանգստացնում է այն հանգամանքը, որ դպրոցականների 63 տոկոսըունի  կեցվածքի  շեղումներ,  43  տոկոսը՝  խրոնիկական  հիվանդություններ,  65  տոկոսը  հաճախակի  են  հիվանդանում  մրսածությունհիվանդությամբ։
   Ռուսաստանի  դաշնության  և  Բելոռուսի  դպրոցիշրջանավարտների  միայն  7  տոկոսին  կարելի  է  համարել  առողջ։
 ժամանակաշրջանումներկաՍովորողների  առողջական  վիճակի  և  ֆիզիկական  պատրաստվածության  բարելավման  ուղղությամբ  արտասահմանյան  երկրներումստեղծվում  են  այլընտրանքային  ֆիզիկական  դաստիարակությանծրագրեր,  ավելի  նպատակաուղղված  պլանավորվում  է  ֆիզիկականդաստիարակության  ուսումնականէկուլտուրա»  առարկայի«ֆիզիկականենբազմապիսիժամանակակից  տեխնոլոգիաներ,  սպորտայնացվածդասային  ձևեր,  ընդլայնվում  են  արտադասարանական  աշխատանքները։
  Մենք դիտարկում ենք այն հանգամանքները, որ դպրոցականներիֆիզիկական  դաստիարակության  համակարգի  վերակառուցման  մեջպետք  է  ներառել  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքներիկազմակերպումը, մասնավորապես շարժողական ընդունակություններիինքնուրույն մշակումը։
 գործընթացը,  ավելացվումներդրվումժամերը,Հետազոտության նպատակը. բացահայտել ավագ դպրոցականներիպատրաստությունը  սեփական  շարժողական  ընդունակություններիմշակման վերաբերյալ։
 Հետազոտությանգրականաղբյուրների  ուսումնասիրություն,  վերլուծություն  և  ընդանրացում,փաստաթղթերիհարցում,ինքնագնահատում։
 հարցաթերթիկայինգիտամեթոդականվերլուծություն,մեթոդները.Գիտական  նորույթը.  բացահայտված  է  ավագ  դպրոցականտղաների  և  աղջիկների  շարժողական  ընդունակությունների  զարգացածությանսեփականշարժողական  ընդունակությունների  մշակման  միջոցների  կազմիընտրությունը։
 ինքնագնահատմանմակարդակըևմշակումը։
 Շարժողականէ  հանդիսանումՀետազոտության  արդյունքները.  ֆիզիկական  դաստիարակությանշարժողական  ընդունակարևորագույն  կողմկություններիընդունակություններըշարժումները  կատարելու  կարողություններն  են,  որոնք  զարգանում  ենֆիզիոլոգենետիկորեն,[1]։
 Լ․Պ․Մատվեևըդաստիարակություն  ասելով,հասկանումէշարժողականևշարժողական    ընդունակությունների  մշակում։
   Ինչպես  տեսնում  ենք,շարժողական  ընդունակությունների  մշակումը  ֆիզիկական  դաստիարակության  տեսության  մեջ  դիտարկվում  է  որպես  հենքային,չափազանց կարևոր հիմնահարց։
 գործողություններինախորոծշվածգենետիկորենֆիզիկականենուսուցումԳիտական գրականության մեջ [5] նշվում է, որ ինքնագնահատմանկարողությունները  սկսվում  են  ձևավորվել  դեռևս  նախադպրոցականտարիներին։
  Ներկայումս շատ կարևոր է, որ սովորողները կարողանանճիշտ  ինքնագնահատել  սեփական  հնարավորությունները,  ֆիզիկականև  մտավոր  ներուժը։
   Երեխաները  ինքնուրույն  չեն  կարող  տիրապետելդրան։
 Մասնագետները  [4,  2]  գտնում  են,  որ  ուսուցիչները  պետք  էսովորեցնեն երեխաներին ինքնագնահատման և ինքնահսկման ձևերին,բովանդակությանը։
 Մերհետազոտությանբացահայտել  ավագ  տարիքիընթացքում  առանձնակի  խնդիրդպրոցականներիառաջադրվեց՝կարողությունը  ինքնագնահատելու  սեփական  շարժողական  ընունակությունների  զարգացածության  մակարդակը։
 Աշխատանքի  նպատակիիրականացման  համար  հարցաթերթիկային  հարցում  ենք  անցկացրել150 ավագ դպրոցականների շրջանում (տե՛ս աղյուսակ 1) ։
 Մեր կողմից առաջադրված 6 շարժողական ընդունակություններիցթե՛  տղաները,  թե՛  աղջիկները  համեմատաբար  բարձր  են  գնահատելարագաշարժությունը  (տղաները՝  55,3  տոկոս,  աղջիկները՝  44  տոկոս),ճարպկությունը  (տղաները՝  44,6  տոկոս,  աղջիկները՝  39,3  տոկոս)։
 Սակայն  այնպիսիշարժողական  ընդունակություններ,ինչպիսիք  են  մկանային  ուժը,  դիմացկունությունը  և  հավասարակշռությունը,  հարցվողների  կողմից  ավելի  շատ  գնահատվել  ենբավարար։
   Այս  պարագայում  պետք  է  հաշվի  առնել  նաև  այնհանգամանքը,  ուրյուրաքանչյուրի  կարծիքը  սեփական  անձինկատմամբ  միշտ  էլ  բարձր  է  լինում,  ինչն  առանձնապես  դրսևորվում  էինքնագնահատման ժամանակ։
 կարևորՈւստի  մեր  կողմից  արձանագրված  արդյունքները  իրականումկարող է անգամ տարբերվել իրականությունից։
 Հետաքրքիր  է  այն  հանգամանքը,  որ  տղաների  69,8  տոկոսը  ևաղջիկների  50,6  տոկոսը  գիտեն,  թե  որոնք  են  մարդու  շարժողականընդունակությունները։
   Սակայն  երբ  առաջարկվեց  թվարկել  այդընդունակությունները,  պարզվեց,31,1  տոկոսըկարողացան  թվարկել  հինգ  ընդունակություն,  և  ոչ  մեկը՝  ավել։
 Զարմանալի  է,  բայց  փաստ,  ոչ  մեկը  չմատնանշեց  հավասարակշռությունը, կոորդինացիան, ճշգրտությունը։
 որ  տղաների33,9  տոկոսը  թվարկեց  մինչև  4  ընդունակություն,  26,6  տոկոսը՝մինչև  3  ընդունակություն,  4,9  տոկոսը՝  2  և  3,7  տոկոսը՝  1։
   Աղջիկներըհամապատասխանաբար՝ 27,4, 28,3, 19,4, 17 և 7,8 տոկոս։
 Աղյուսակ 1.Ավագ դպրոցականների կողմից շարժողական ընդունակություններիզարգացածության ինքնագնահատումը (%)Շարժողական ընդունակություններ1.   Արագաշարժություն2.   Դիմացկունություն3.   Ճկունություն4.   Ճարպկություն5.   Մկանային ուժՀավասարակշռությունՀարցվողներիսեռըտղաաղջիկտղաաղջիկտղաաղջիկտղաաղջիկտղաաղջիկտղաաղջիկԼավԲավ.ՎատԻհարկե,  հարցման  արդյունքները  գոհացնող  համարել  չի  կարելի,երբ  կան  տղաներ  և  աղջիկներ,  որոնք  ունեն  գիտելիքների  ցածրմակարդակ  մարդու  այդ  կարևոր  ընդունակությունների  մասին։
   Մյուսկողմից՝  գիտելիքների  ցածր  մակարդակ  բացահայտվեց  շարժողականընդունակությունների  հետ  կապված  մյուս  հարցերում։
   Այսպես,  նրանցառաջադրվեց գրել այն միջոցները, որոնց օգնությամբ կարող են մշակելայսՀարցմանարդյունքներիհետևյալը։
 Արագաշարժության  մշակման  համար  տղաների  կողմից  թվարկվեցինհետևյալ  միջոցները․  29,7  տոկոսը  նշել  են  վազք,  մարզախաղեր,  33,7տոկոսը՝  բռնցքամարտ,  կարատե,  սուսերամարտ,  21,9  տոկոսը՝ցատկապարանով  ցատկելը,  թափավազքով  հեռացատկը,  14,7  տոկոսըգրել են ցանկացած ամեն մի վարժություն։
 շարժողականվերլուծությունըընդունակությունները։
 կամ  այնցույցտվեց  Աղջիկները, համեմատած տղաների, նշել են ավելի քիչ միջոցներ,այսպես՝  19,8  տոկոսը  նշել  է  վազք,  վոլեյբոլ,  26,3  տոկոսը՝  լող,մարմնամարզական  վարժություններ,  21,6  տոկոսը՝  շարժախաղեր,ցատկեր, 22,3 տոկոսը՝ պարեր և 10 տոկոսը՝ տուրիզմ։
   Ուժի  մշակման  համար  տղաների  կողմից  առաջադրվել  ենհետևյալ  միջոցները.  59,1  տոկոսը՝  կցագնդերով  վարժություններ,մարզասարքերի  վրա  վարժություններ,  սեղմումներ  հատակից,  վերձգումներ  պտտաձողից,  21,8  տոկոսը՝  ծանրության  բարձրացում,պարանմագլցում,  17,1  տոկոսը՝  ծանր  առարկաների  փոխադրում,  2տոկոսը գրել են կքանիստ։
 Աղջիկների  40,8  տոկոսը  նշել  է  վարժություններ  կցագնդերով,մարզասարքերի  վրա  վարժություններ,  սեղմումներ  հատակից,  31տոկոսը  կքանիստ,  11,2  տոկոսը՝  մարզախաղեր,  17  տոկոսը՝մարմնամարզական վարժություններ։
 Հարցման  արդյունքների  վերլուծությունըէ  տալիս՝սովորողները  սեփական  ուժի  մշակման  համար  նախընտրում  ենսահմանափակ  միջողցներ,  մտահոգիչ  է  այն  փաստը,  որ  սովորողներիմեծամասնությունը ներկա ժամանակաշրջանում լիարժեք պատրաստ չէինքնուրույն  մշակել  սեփական  շարժողական  ընդունակությունները  ևֆիզիկական  պատրաստվածության  հարցում  ապագայում  դրական  տեղչենք կարող հասնել։
 ցույցՃկունության  մշակման  համար  ավագ  դպրոցական  տղաներիկողմից  առաջադրվեցին  հետևյալ  միջոցները.  55,1  տոկոսը՝  ընդհանուրզարգացման  վարժություններ,  մարզասարքերի  վրա  վարժություններ,36,4 տոկոսը՝ մարզախաղեր, նետումներ, 8,5 տոկոսը՝ վազք։
  Աղջիկների39,9  տոկոսը  նշել  է  մարզասարքերի  վրա  վարժություններ,  պարզապեսֆիթնես, 29,7 տոկոսը՝ մարմնամարզական վարժություններ, գեղասահք,20,3 տոկոսը՝ մարզախաղեր, վոլեյբոլ, 10 տոկոսը՝ պարզապես ցատկեր։
 կողմիցառաջադրվեցին հետևյալ միջոցները՝ 67.3 տոկոսը՝ վազք, մարզախաղեր,22  տոկոսը՝  հեծանիվի  վարում,  ըմբշամարտ,  9.3  տոկոսը՝  տուրիզմ,քայլք, 13 տոկոսը ոչինչ չի նշել։
 համար  տղաներիԴիմացկունությանմշակամանՀարցման արդյունքները ցույց տվեցին, որ հիմնականում տղաներըճիշտ  միջոցներ  են  ընտրում  դիմացկունության  մշակման  համար,սակայն քիչ է թվարկված միջոցների քանակը, բավականին քիչ է։
 Այնուամենայնիվ,  դիմացկունության  մշակման  համար  մենքակնկալում  էինք  ավելի  շատ  միջոցների  առաջադրման,  որոնքընդգրկված  ենչափորոշիչծրագրում՝ լող, դահուկասահք, աթլետիկական վարժություններ։
 «Ֆիզիկական  կուլտուրա»  առարկայիԴիմացկունության  մշակման  համար  աղջիկների  65.3  տոկոսը  նշելէ  վազքեր,  մարզախաղեր,  19.3  տոկոսը՝  ցատկապարանով  ցատկել,տուրիզմ,  11.3  տոկոսը՝  ֆիթնես,  4.1  տոկոսը՝  ընդհանուր  զարգացմանվարժություններ։
 Ճարպկության  մշակման  համար  տղաների50.6  տոկոսըառաջարկել  է  վազքեր,  մարզախազեր,  2.6  տոկոսը՝  ըմբշամարտ,  15.3տոկոսը՝  արգելքների  հաղթահարում,  մարմնամարզական  վարժություններ՝  հիմնականում  պտտաձողի  վրա,  10.6  տոկոսը՝  հեծանվիվարում,  տուրիստական  արշավ,  մագլցում,  29  տոկոսը  այս  հարցին  չիպատասխանել։
   Աղջիկների  39.3  տոկոսը  նշել  է  շարժախաղեր,մարզախաղեր,  35.3  տոկոսը՝  մարմնամարզական  վարժություններ,  20տոկոսը՝  հեծանվի  վարում,  ցատկեր,  5.4  տոկոսը  հարցինչիպատասխանել։
   Հետևաբար,  շատ  կարևոր  է  պարզաբանել,  թե  ուսուցչիներըինչպիսի(ինչ)  նոր  տեղեկություններ  են  ստանում  սովորողներիշարժողական ընդունակությունների վերաբերյալ, հաղորդում են արդյոքնրանց  այդ  նոր  գիտելիքները՝  ինքուրույն  մշակելու  այս  կամ  այնշարժողկաան ընդունակությունները։
 Ուսումնասիրվող  հիմնախնդրի  համակողմանի  հետազոտմանհամար  կատարվել  է  «Физическая  культура  в  школе»  ամսագրիբովանդակային  վերլուծություն  (կոնտենտ  անալիզ)։
   Մասնագետներընշում են, որ այս մեթոդը ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի ոլորտումթույլ  է  տալիս  ստանալ  արժեքավոր  տեղեկություն,  գիտական  մտքերիզարգացման  ուղղություն։
   Նշված  ամսագիրը  համարվում  է  ֆիզիկականկուլտուրայիգիտամեթոդաբանականտեղեկատվական աղբյուրը։
 ուսուցիչներիհիմնականէր  կրտսեր  դպրոցականների«Физическая  культура  в  школе»  ամսագրում  վերջին  տասըտարիների  ընթացքումշարժողական  ութ  ընդունակություններիվերաբերյալ հրապարակվել է ընդամենը 35 հոդված, որից 15-ը կամ 42,8տոկոսը  առնչվումշարժողականընդունակությունների մշակմանը, 9-ը կամ 25,7 տոկոսը՝ միջին և 3 կամ8,5  տոկոսը՝  ավագ։
   Մնացած  8-ը  կամ  22,8  տոկոսը  վերաբերում  ենշարժողական  ընդունակությունների  մշակման  ընդհանուր  հիմնախընդիրներին։
   Մասնագետների  կողմից  քիչ  են  հրատարակված    նյութերըսովորողների  հավասարակշռության,  ճկունության,  ճարպկության,կոորդինացիայի մշակման միջոցների մեթոդների վերաբերյալ։
   Ուստի, ուսուցիչները չեն ստացել համապատասխան մեթոդականնյութեր  սովորողների  շարժողական  ընդունակությունների  համալիրմշակման ձևերի, միջոցների վերաբերյալ։
  Նրանք սովորողների մոտ չենհամապատասխանձևավորելդրդապատճառներ,  անհրաժեշտգիտելիքներ՝  ինքուրույն  մշակելու  այս  կամ  այն  շարժողականընդունակությունները։
 Եզրակացություն։
   Հարցման  արդյունքների  վերլուծությունը  ցույց  էտալիս հետևյալ փոխկապակցված պատկերը.1.  Ավագ  դպրոցականների  տեսական  գիտելիքների  մակարդակըչափազանց  ցածր  է՝  ինքնուրույն  մշակելու  այս  կամ  այնշարժողական ընդունակությունները։
 2.  Ավագ  դպրոցականների  որոշ  մասըչի  կարևորում  ընտրելշարժողական  ընդունակությունների  մշակման  համար  համապատասխան  միջոցներ,  իսկ  մեծամասնությունն  էլ  դժվարանում  էընտրել  միջոցների  լայն  շրջանակ,  այն  էլ  այն  դեպքում,  երբ  այդմիջոցները  չափազանց  լայն  ներկայացված  է  հանրակրթականդպրոցի ֆիզիկական կուլտուրայի չափորոշիչ ծրագրում։
 սովորողներիբարձրացնելու3.  Հասունացել  է  այն  հարցը,  որ  անհրաժեշտ  է  ձեռնարկել  համալիրմիջոցներ՝ֆիզկուլտուրայինկրթվածության  մակարդակը՝  ներառելով  աշխատանքի  կազմակերպման  բազմաթիվ  ձևերը՝  ռեֆերատիվ  աշխատանքների  հանձնարարում,  դասագրքերի  քննարկում,  ինտելեկտուալ  մրցույթներ,բանավեճեր,  տնայինհանձնարարություններ,  խմբակայինաշխատանք,  այլ  ձևով  ասած՝  ակտիվացնել  դպրոցականներիֆիզկուլտուրային ինքնակրթությունը։

Աշխատանքի  մեջ  բացահայտված  է  ֆիզիկական  դաստիարակության  տեսության  և  մեթոդիկայի  մեջ  հենքային  կարևորություն  ունեցող շարժողական ընդունակությունների ինքնագնահատումը ավագ  դպրոցականների  կողմից։
   150  ավագ  դպրոցականների  շրջանում  անցկացվել է հարցաթերթիկային հարցում։
  Հետազոտության  արդյունքների  վերլուծությունը  ցույց  տվեց,  որ  դպրոցականները  բարձր  են  գնահատում  սեփական  շարժողական  ընդունակությունները  և  դժվարանում  են  ընտրել  շարժողական  ընդունակությունների  մշակման  լայն  կազմ։
   Ուստի  ֆիզիկական  կուլտուրայի  ուսուցիչները  պետք  է  հաղորդեն  երեխաներին  տեսական  գիտելիքներ  և  գործնական  կարողություններ  մշակման  վերաբերյալ։
