Հ.  Թումանյանի  ստեղծագործություններում  մշակութային-գրականարքետիպերի,  արքետիպային  մոտիվների  դրսևորումների  շուրջ  մերդիտարկումները  թումանյանագիտության  մեջ  ուսումնասիրության  նորհայեցակետեր  որոնելու  արդյունք  են։
   Այս  հոդվածի  նպատակն  էբացահայտելստեղծագործություններումորսորդության և վիշապամարտի արքետիպային մոտիվների կիրառմանառանձնահատկությունները։
 իբրևբնույթիհամընդհանուրէթնոմշակութային(ունիվերսալ)դիտարկումմեծանունԴրանքգրողիհայևենքարքետիպային  մոտիվներ,  որոնց  միջոցով  ի  հայտ  են  գալիս  հեղինակիաշխարհայացքի,  գեղագիտական  ու  բարոյաբանական  իդեալներիբովանդակության  մի քանի էական կողմերը։
 էլհայևմոտիվներիվերոհիշյալ  արքետիպայինՎերոհիշյալ  նպատակին  հասնելու  համար  մեր  խնդիրն  է  եղելշուրջանդրադառնալժամանակակից  գրականության  տեսության  մեջ  արտահայտված  որոշպատկերացումների։
   Ընդգծել  ենք,  որ  որսորդության  արքետիպայինմոտիվը  դրսևորվել  է  ինչպես  աշխարհի  տարբեր  ազգերի  գրողների,այնպեսՀ.  Թումանյանիստեղծագործություններում։
   Իշխան  Թաթուլի  երազը  «Թմկաբերդիառումը»  պոեմումվիշապամարտիարքետիպայինարծարծելիսգրականագիտական  վերլուծության  տիրույթում  հիմնականում  նկատիենք  ունեցել  գրողի  արձակ  և  չափածո  ստեղծագործություններից«Թմկաբերդի  առումը»  պոեմը,  որոշ  քառյակներ,  «Արջաորս»,  «Եղջերուիմահը», «Եղջերուն» պատմվածքները, «Սուտլիկ որսկանը» հեքիաթը։
 ենքդրսևորում։
 իբրևԹեմանմեկնաբանելհատկապեսգրողներիմոտիվիԹումանյանիվերոհիշյալստեղծագործություններըթեևթումանյանագետների  (Էդ.  Ջրբաշյան,  Հ.  Թամրազյան,  Մ.  Մկրյան,        Ա.  Եղիազարյան,  Ռ.  Վարդանյան)  կողմից  վերլուծվել  են,  սակայն  չենքննաբանվելվիշապամարտի  արքետիպայինմոտիվների դիտանկյուններից։
 որսորդությանևԲացի  այս, անցյալում «Արքետիպերի և արքետիպային մոտիվներիդրսևորումները Հ. Թումանյանի ստեղծագործություններում» թեման մերգրականագետների կողմից հատուկ ուսումնասիրման առարկա չի եղել։
 Նման առաջին փորձերից մեկը արդի հայ գրականագիտության մեջ մենքենք  կատարել  մեր  «Մշակութային-գրական  արքետիպերը  ՀովհաննեսԹումանյանի  ստեղծագործություններում»  վերնագրով  հոդվածում  [7]։
 Այս հոդվածը դրա տրամաբանական շարունակությունն է։
 մոտիվիարքետիպային«Որսորդությանգաղափարագեղարվեստական  ուրույն  դրսևորումները  Թումանյանի  ստեղծագործություններում»  թեման  ածանցվումբարդբովանդակություն  ունեցող  արքետիպի  շրջանակից։
   Սակայն  այն  ունինաևուրույննախադրյալներ  ու  արծարծումների  տիրույթ։
   Նախ  նկատենք,  որորսորդությունը  արքետիպային  մոտիվ  ենք  համարում,  քանի  որժամանակակից  գրականության  տեսության  մեջ  «Հաճախ  արքետիպընույնացվում    կամ  հարաբերակցվում  է  մոտիվի  հետ»  [10,  569]։
   Եվգրականագիտականհետազոտությանէ  Գյուղի՝համարիբրևմահացուէհանդեսհարստացելէորսորդությանհետճարպկություն,ստանալու,և՛Որսորդը  պետքօգտագործեր  վայրիայսպես, որսորդության արքետիպային մոտիվը տարբեր ժողովուրդներիհնագույն  մշակույթների  և  մասնավորապես  գրականությունների  մեջբազում  դրսևորումներ  է  ունեցել  և  իմաստավորվել  է  տարբերտեսանկյուններից։
   Այն  դիտվելէ  և՛  որպես  աշխատանքայինգործունեություն  ու  սնունդ  հայթայթելու  միջոց,  և՛  գեղագիտականկենդանական  աշխարհի  տեսակներըհաճույքգիտականորեն  ուսումնասիրելու  հնարավորություն։
   Որսորդությանէին  մարդու  ֆիզիկական  ու  մտավորընթացքում  զարգանումընդունակությունները։
 բերերհամարձակություն,վտանգներգազաններին  տապալելուհաղթահարելով՝մարդկային  բանականության  ընձեռած  առավելությունները  և  այլն։
   Այսամենով  հանդերձ՝  որսորդությունն  աստիճանաբար  նաև  զարգացրել  էմարդու  մտածելու  ընդունակությունները  աշխարհաճանաչողությանգործընթացներում։
   Այսպիսի  զբաղմունքի  ընթացքում  մարդկանցբառապաշարըկապվածգործողությունների  համապատասխան  իմաստներն  արտահայտողբառերով։
   Որսորդության  սիմվոլիկ  ընկալումները  դարձել  են  նույնիսկհասկացություններիտեսական,համակարգ։
 որորսորդությաննկարագրությունը,  նրա  հետ  կապված  հասկացությունները  մշակույթիպատմության  մեջ  լայնորեն  կիրառվել  են  իրենց  ուղղակի    ու  սիմվոլիկ,այլաբանական  իմաստներով։
   Դրանք  դրսևորվել  են  և՛  կենցաղում,  և՛գրականությանփիլիսոփայականդատողություններում։
  Կենցաղում, ամենատարբեր իրադրություններումօգտագործում  ենք,  օրինակ,  այսպիսի  արտահայտություններ՝  սիրածաղջկա  հետևից,  հետքերով  գնալ,  նրա  սերը  որսալ,  աղջկա/տղայիհայացքը  կամ  սիրտը  որսալ,  գիտության  մեջ՝  նոր  միտք  կամմտահղացում  որսալ,  հետազոտություններ,  որոնումներ  կատարել,երգարվեստում  ու  քնարերգության  մեջ՝  ռիթմեր  որսալ,  իդեալ  որսալ  (Մ. Մեծարենց), որս անել երգերում  (Ե. Չարենց)։
  Պատահական չէ նաև,որ  հանճարեղ  աշուղ-բանաստեղծ  Սայաթ-Նովայի  ծածկանունը  որոշբանասերներ  թարգմանում  են  «երգի  որսորդ»։
   Վստահորեն  կարելի  էասել,  որ  որսորդությունը  և  նրա  հետ  կապված  հասկացություններնուղղակի  կամ  սիմվոլիկ  իմաստներով  մինչև  այսօր  էլ  ընկալվում  ուկիրառվում են մեր կյանքի ամենատարբեր բնագավառներում։
 մեթոդաբանականՀետևաբարեղանակևէ  ասել,կարելիուգիտությանմեջ,և՛ենուշագրավԱհա  որսորդության  բարձր,  փիլիսոփայական  վեհ  իմաստըռուս  անվանիբացահայտելու  տեսանկյունիցգրականագետ,  հունահռոմեական  գեղագիտական  մտքի  նշանավոր   ուսումնասիրող  Ա.  Լոսևի  պարզաբանումները  հույն  հռչակավորփիլիսոփա  Պլատոնի  երկխոսություններում  որսորդության  մոտիվիսիմվոլիկ նշանակության մեկնաբանության կապակցությամբ։
  Ամփոփիչդատողություններ անելով՝ նա գրում է. «Այսպիսով՝ բավականությունը ևհաճելին,ևճշմարտությունը,  այս  ամենը  Պլատոնի  համար  հանդիսանում  էորսորդության  առարկա,  այն  նույն  իմաստով,  ինչպիսի  իմաստով  որորսորդը  հետապնդում  է  իր  որսին»  [11,  278]։
   Ավելին,  ըստ  Ա.  Լոսևի՝Պլատոնիդիալեկտիկականէությունըմտածողության «ճանապարհ» է և «մեթոդ» [11, 280]։
 գեղեցիկը,  առաքինին,իմաստությունըորսորդությանբարիքը,համարմոտիվիՈրսորդությանարտահայտություններըռուսգրականության  մեջ  բավականին  հետևողականորեն  ուսումնասիրել  էժամանակակից  ճանաչված  գրականագետ  Ա.  Բոլշակովան[9]։
 Համացանցում  զետեղված  «Деревня  как  архетип։
   от  Пушкина  доСолженицына»  տասը  դաս-դասախոսությունների  շարքում  4-րդընվիրված է 19-րդ դարի ռուս գրականության մեջ  որսորդության մոտիվիպատկերմանը  («Мотив  охоты  в  русской  литературе  19-ого  века»)։
 Գրականագետը  հանգամանորեն  խոսում  է  ռուս  դասական  գրողների (Ա. Պուշկին, Ի. Տուրգենև, Լ. Տոլստոյ և այլն) ստեղծագործություններումորսորդության  մոտիվի  ամենատարբեր  դրսևորումների  գեղարվեստական  պատկերման  թեմայի  շուրջ՝  նկատի  ունենալով  իրականորսորդությունիցփիլիսոփայականիմաստավորումները։
 սիմվոլիկ,մինչևդրաՀայ  գրականության  մեջ  ևս  որսորդության  արքետիպային  մոտիվնու  որսորդի  կերպարն  ուրույն  կերպով  և  մեկնաբանություններով  ենպատկերվել։
  Որսորդությունը տարբեր դիտանկյուններից է նկարագրվելու  արտահայտվել  Ղ.  Ալիշանի,  Րաֆֆու,  Լ.  Բաշալյանի,  Նար-Դոսի,      Ա.  Ահարոնյանի,  Վ.  Միրաքյանի,  Ա.  Բակունցի,  Ավ.  Իսահակյանի,          Ե.  Չարենցի,  Վ.  Անանյանի,  Հ.  Մովսեսի  և  ուրիշների  ստեղծագործություններում։
 Այստեղ  հիշատակենք  մի  քանի  նշանակալի  օրինակներ։
   Հայ  նորգրականության  տիրույթում  որսորդությամբ  զբաղվող  հայ  մարդկանցկերպարներ  ստեղծելով՝  որոշ  գրողներ  նրանց  ներկայացնում  ենազգային-ազատագրական  պայքարի  հետ  ունեցած  առնչությունների շրջանակի  մեջ։
   Րաֆֆին  «Կայծեր»-ում(1883-1887)  որսորդ  Ավոյիկերպարն  է  ստեղծել,  որը  վեպի  կարևոր  գաղափարատիպերից  է։
   Նաազատագրական պայքարի ջատագովներից է և այն նախապատրաստող,հեղինակի  բառով  «պրոպագանդիստ»  երիտասարդների  (Կարո,  Ասլան)հովանավորը։
   Ուշագրավ  է  Լ.  Բաշալյանի  «Տերտերին  ուխտը»  (1890) նորավեպի  հերոսը՝  Ակոպ  –  տեր  Մեսրոպը։
   Հրացանի  նկատմամբ  նրամոլեգին  հակումը  և  դիպուկ  կրակոցով  որս  կատարելու  հաճույքը նկարագրելով՝  հեղինակն  ի  դեմս  նրա  համալրել  է  ժամանակիարևմտահայ  գրականության  մեջ  զենք  գործածող  հայ  մարդուկերպարների  շարքը։
   Ինքնատիպ  է  Ավետիս  Ահարոնյանի  «Բաշոն»(1896)  վիպակի  հերոս,  որսորդությամբ  զբաղվող,  պատվասիրությանբացառիկ  զգացողությամբ  օժտված  գյուղացի  Ղզրոյի  տպավորիչկերպարը։
   Նա  դառնությամբ  խոստովանում  էր,  որ  եթե  իր  որսը  վայրիկենդանիներն  են,  ապա  Օսմանյան  կայսրության  մեջ  քրդերի  որսը,դժբախտաբար,  հայ  մարդիկ  են,  այդ  թվում՝  նաև  իր  որդին։
     Որդուսպանությունը,  դստեր  և  հարսի  առևանգումը  նրան  մղում  ենվրիժառությամբկողմիցհովանավորվող,  հայերի  հանդեպ  ընդհանուր  առմամբ  թշնամաբարտրամադրված  քրդերի  նկատմամբ։
   Իսկ  ահա  Նար-Դոսի  «Սպանվածաղավնին»  (1889)  վիպակում  Ռուբեն  Թուսյանի՝  լոկ  հաճույքի  համարորսորդությամբ  զբաղվելու  միջադեպը  պատկերվել  է  իբրև  այս  երկիսյուժեի  խթանման  և  բովանդակության  հարստացմանը  նպաստողգեղարվեստական  իրադրության  դրվագներից  մեկը։
   Իսկ  որսորդությանզոհի՝ սպանված աղավնու շնորհիվ առաջացած այս արտահայտությունըդարձել  է  վիպակի  վերնագիրը՝  խորհրդանշելով  մի  կողմից  գլխավորհերոսուհուն՝  Սառային,  մյուս  կողմից՝  թերևս  ավելի  շատ  նրա  ձեռքովսպանված նորածին զավակին։
 իշխանություններիթուրքականլցվելԻրական որսորդության և դրա մոտիվի սիմվոլիկ նշանակության ուորսորդների  մասին  գրել  են  նաև  նորագույն  շրջանի  հայ  գրողները։
 Հետաքրքիր  են  Ա.  Բակունցի,  Ե.  Չարենցի  անդրադարձները։
 Ա.  Բակունցի  «Մթնաձոր»  (1926)  պատմվածքում  որսորդությամբ  էզբաղվում  գյուղացի  Ավին։
   Անտառապահ  Պանինի  կողմից  նրան  արջիորսի  ուղարկելու  պահանջը,  իրական  որսորդության  միջոցովկամայականորենգրեթեողբերգականորեն է ավարտվում անօգնական գյուղացու համար։
 հարկադրանքըպատժելունրանՈրսորդությանսիմվոլիկիմաստընպատակասլացորենևպատկերավոր  կերպով  է  օգտագործել  իր  ռուբայիներից  մեկում               Ե.  Չարենցը։
   Պոետին  պատկերացնելով  իբրև  երգերի  որսորդ՝  նաիսկական  բանաստեղծի  համար  կարևորել  է  ոչ  թե  շատ  գրելուընդունակությունը,  այլ,  ըստ  էության,  նրա  կողմից  համամարդկայինհնչեղություն  ունեցող  հասարակական  ու  անհատական  հիմնախնդիրների դիպուկ բացահայտումները։
  Ուստի  գրել է.Ամեն պոետ՝ գալիս՝ իր հետ մի անտես նետ է բերում,Եվ նետն առած, խոհակալած-որս է անում երգերում.Բայց դառնում է պոետ նա մեծ ոչ թե նետի՛ մեծությամբ,Այլ նշանի՛ ահագնությամբ, որ հանճարներ է սերում։
 Որսորդության  մոտիվը,  կենցաղում  դրա  ուղղակի  դրսևորումներըկենդանիների  աշխարհի,  նրանց  տեսակների  ճանաչողության  նաևգեղագիտական  բավականություն  ստանալու  դիտանկյուններից  էպատկերվել  ճանաչված  գրող,  իսկական  որսորդ  Վախթանգ  Անանյանի՝հատկապես  որսորդական  պատմվածքներում,  հուշագրության  մեջ։
 Որսորդություններգերի,բանաստեղծականծավալունարծարծումների  թեմա  է  դարձել  նաև  ժամանակակից  բանաստեղծՀակոբ  Մովսեսի  «Յոթներորդ  որսորդություն»(2013)  բանաստեղծությունների ժողովածուում։
 մտահղացումներիորսորդություն,իմաստով՝սիմվոլիկիբրևիրէ  նաևմեջկողմերովինքնատիպ«Արջաորս»,որսորդություննՈրսորդության  մոտիվն  իր  իրական  ու  սիմվոլիկ  իմաստներով Հ.  Թումանյանի  երկերում։
   Կենցաղայինարտացոլվելէիրականության«Եղջերուի  մահը»,պատկերվել  գրողի  հատկապես«Եղջերուն»  արձակգործերում։
   Այս  մոտիվի  արծարծումներիշրջանակում  գրողի  ուշադրությունը  սևեռվել  է  դրա  այնպիսիդրսևորումների  վրա,  որոնցբացահայտվել  են  նրամարդասիրական աշխարհայացքի բնորոշ կողմերն ու գեղարվեստականարձակիԹումանյանիստեղծագործություններում  մոտիվն  արտահայտվել  է  և՛  իբրև  իրականորսորդության  նկարագրություն,  և՛  որպես  պատկերավորման  միջոց,այլաբերության  այնպիսի  տեսակ,  ինչպիսին  են  որսորդության  սիմվոլը,համեմատությունը։
 սկզբունքները։
 շնորհիվԱմենդեպքումԳրողի  վերոհիշյալ  պատմվածքներում  որսորդության  մոտիվըներկայացված  է  առավելապես  կենցաղում,  բնության  մեջ  որպեսիրականուգաղափարական  տարբեր  մոտեցումներով։
   «Արջաորսում»  (1899,  1913)գեղագիտականորսորդություն՝պատկերվածվտանգիենթարկելով  պաշտպանելուիրատես  հեղինակը  արջի  որսը  նկարագրում  է՝  օբյեկտիվորենդիտարկելով  դրա  դրսևորումները  Լոռու  ձորերում  ապրող    գյուղացուկյանքում։
   Որսորդությունը  գյուղացու  համար  մի  կողմից  բնությանգրկում ապրուստի միջոց հայթայթելու հնարավորություն է (այդպիսին է,օրինակ,  վայրի  մեղուների  մեղրը  ձեռք  գցելու՝  պատմողի  կողմիցարտահայտված  մտադրությունը),  մյուս  կողմից    նրա  պահած  ընտանիկենդանիներին՝  խոզերին,  վայրի  գազանից՝  այս  դեպքում  արջից՝  իրկյանքըմիջոց։
   Խոզինհափշտակելու  պատճառով  էլ  արջին  որսալու  հետ  կապված  միջադեպիմեջ  բացահայտվում  է  պատմող  գյուղացու՝  արջի  բնավորության  մասինունեցած  պատկերացումները,  հնարամտությունը,  վայրի  գազանի  դեմմիայնակ  գնալու  համարձակությունը։
   Բայց  և  այնպես,  այդ  ամենիշնորհիվ  ազատվելով  արջի  ճիրաններից,  նա  թեև  երկրորդ  փորձիժամանակ  հրացանով  ծանր  կերպով  վիրավորում  է  նրան,  սակայնվիրավոր  գազանի  կատաղության  հանդեպ  վախն  այնքան  մեծ  էր,  որորսին վերջնականապես տիրելու համար հետամուտ չի լինում։
  Եթե այսպատմվածքում  Թումանյան  հեղինակի  վերաբերմունքը  որսորդությաննկատմամբ  պատումի  օբյեկտիվ  բնույթի  հետևանքով  խնամքով  հետինպլան  է  մղվել,  ապա  «Եղջերուի  մահը»  (1898),  «Եղջերուն»  (1909)երկերում  հեղինակի  մոտեցումը  որսորդության  հանդեպ  դրսևորվում  էբացահայտէ  արձակբանաստեղծություն  համարել,  որքանով  որ  հեղինակը  քնարականմտերմությամբ է իր սրտացավ վերաբերմունքն արտահայտում որսկանիձեռքով  մահացու  կերպով  վիրավորված  «անտառի  չքնաղ  գեղեցկուհու»՝եղջերուի  նկատմամբ։
   Նման  մոտեցման  արտահայտություն  է  ծանրվիրավոր եղջերուի հոգեվիճակը հասկանալու, նրան մի որոշակի չափով«զգալու»  և«հիշելու»  ընդունակություններով  օժտելու  հեղինակիցանկությունը։
  Էմպաթիայի  (ապրումակցում) գրական հնարքով մարդուհոգեկան որոշ հատկանիշներ վերագրելով վայրի կենդանուն՝ հեղինակնափսոսում  էր,  որ  որսորդը  կրակոցով  սպանել  էր  բնության  այդ  չքնաղարարածին։
  Մարդն այդպես իր ձեռքով կործանել էր բնության ստեղծածգեղեցկությունը։
 կերպով։
 «Եղջերուիմահը»կարելիԹումանյանն  այստեղ  արդեն  առաջնորդվումիրաշխարհայացքում ձևավորված այն պատկերացմամբ, որ մարդը պետք էկարողանա ապրել ոչ միայն իր մարդկային կյանքով, այլև կենդանիներիկյանքով։
   Մեծ  գրողի  ու  մտածողի  անպարփակ  մարդասիրությունըտարածվում  էր  նաև  բնության  մեջ  ապրող  վայրի  կենդանիներիէրնկատմամբ։
  Այսպիսի մոտեցումը նրա մեջ բացահայտում էր համոզվածկենդանասերին,  նույնիսկ  վայրի  կենդանիների  վիճակով  մտահոգվածմարդուն։
 Կենդանիների  կյանքի  մասին  մտածելու,  կենդանական  աշխարհիգեղեցկությունը  պահպանելու  շուրջ  պատկերացումը  գեղարվեստորենառավել  բարձր  մակարդակով  ու  լիարժեք  է  արտահայտվել  գրողի«Եղջերուն» պատմվածքում։
  Այստեղ արդեն հեղինակն ինքը և՛ պատմողէ, և՛ գրական կերպար, որ որսորդ Օսեփի առաջարկով նրա հետ գնում էեղջերու  որսալու։
   Գյուղացի  Օսեփը  փորձառու,  գործնականորենմտածող  որսորդի  կերպար  է.  նա  որսորդությունից  հաճույք  ստանալու,որսի  միսը  ճաշակելու  և  պատմող  հեղինակին  էլ  այդ  գոծընթացներինհաղորդակից  դարձնելու  կողմն  է  հակված։
   Իսկ  ահա  բոստանչիՕվագիմը  կենդանիների  վիճակի  մեջ  մտնելու,  նրանց  ապրումակիցլինելու  մասին  հեղինակի  գաղափարներն  իր    կենսափորձից  բերվածօրինակով  յուրովի  հաստատող,  զգայուն  հոգով  օժտված  մարդ  է։
     Նրակողմից  եղնիկի  ձագին  սպանելու  և  մայր  եղնիկի  ու  նրա  ձագի  ցավիարտահայտություններն  իր  մահացած  թոռան  ու  նրա  մոր  ողբի  հետզուգահեռներն  այդ  նպատակին  են  ծառայում։
   Օվագիմը  նաև  որսկանՓիրումի  մասին  լեգենդը  պատմելով  է  հաստատում  որսորդությանանիծված լինելու գաղափարը։
  Պատմվածքում, ի տարբերություն որսորդՕսեփի  իրատես  բնավորությանը,  բոստանչի  Օվագիմ  բիձան  մեղմանձնավորություն  է։
   Նա  բանաստեղծական  խառնվածքով,  աշուղականերգեր  երգելու  նկատմամբ  հակում  ունեցող  գյուղացու  տիպ  է։
 Բոստանչին  ներկաների  խնդրանքով  նույնիսկ  «իր  պառավ  ձենով»«Քյարամի  և  Ասլիի  հեքիաթից»  մի  երգէ  կատարում,  ուրդատապարտվում էր եղնիկի որսը։
 Օսեփի  հետ  եղջերուի  որսին  մասնակցող  պատմող-հեղինակնարդեն ճանաչված բանաստեղծ էր, պոետական հոգեկերտվածք ունեցողև  բնության  ու նրա  կենդանի  արարածների  գեղեցկությունը  գնահատողանձնավորություն։
   Որսատեղում  անսպասելիորեն  նրա  դեմ  հայտնվածեղջերուն  իր  բնական,  կենդանական  վայրի  գեղեցկությամբ,  աչքերիտպավորիչ  հայացքով  հմայում  է  նրան։
   «Ես,  -  գրում  է  հեղինակը,առաջին անգամն էի տեսնում եղջերուն ազատ բնության մեջ։
  Նա  դուրսեկավ  մի  խաղաղ  հպարտությամբ,  վեհ  ու  չքնաղ,  ինչպես  բնության  էնամեն  գեղեցկությունների  տերն  ու  թագավորը։
   Կիսովին,  դեռ  անտառիմթության  մեջ  կանգնեց,  թուխ  դունչը  դրավ  գետնին,  ապա  թե  գլուխըբարձրացրեց, վայրենի շնորհքով ոլորեց երկայն վիզը ու նայեց իմ կողմը։
 Ամենագեղեցիկ  հայացքը,  որ  ես  տեսել  եմ  իմ  կյանքում»  [4,  89]։
 Թումանյանը  Օսեփի  դիպուկ  կրակոցից  ծանր  վիրավորված  եղջերուինգտնելուց  հետո  մորթելու  պահին  զգայուն  վերաբերմունքով  է  ընկալումեղջերուի  տանջանքները,  մարդու  կողմից  բնական  գեղեցկությամբօժտված  վայրի  կենդանու  տապալման  պատճառած  խոր  ցավը։
   Այդիրադրության  մեջ  ոչ  միայն  եղջերուի  որսի  հաջող  ավարտը  հաճույք  չիպատճառում նրան, այլև «բնության էն ամեն գեղեցկությունների» տիրոջու թագավորի կործանումը մարդու կողմից կատարված տգեղ ու դաժանարարքի է վերածվում, ինչը նպաստում է, որ նա մարդկային կեցությանվերաբերյալլայնընդհանրացում  կատարի.  «Ես  երեսս  շրջեցի,  իբրև  թե  սարերին  եմնայում։
  Ետևից մի խուլ տնքոց լսեցի… ու, չգիտեմ ինչու, սկսեցի մտածելկյանքի  ու  մահվան  մասին,  և  էնպե՜ս  տգեղ  էր  թվում  ինձ  կյանքը…»      [4, 90]։
 իմաստասիրական  խորամտությամբ  ավելինաևէրնաևկենդանիները։
 Ինքնապահպանման,Մարդու  և  բնության,  մարդու  և  կենդանական  աշխարհիներկայացուցիչների  առնչությունները  Թումանյանը  վերջին  երկուերկերում ներկայացնում է իր մարդասիրական լայն պատկերացումներիդիտանկյունից։
  Նա համոզված էր, որ մարդը պետք է ապրի ոչ միայն իրնմանի, այլ նաև կենդանիների կյանքով, նրանց մասին մտահոգվելով ուկարեկցելով։
   Չէ՞  որ  մարդուն  բնորոշ  հոգեկան  որոշակի  ապրումներունենսերնդիշարունակության  մասին  հոգ  տանելու  բնազդի  «բանականության»չափով  պատկերացում  դրսևորվում  է  նաև  նրանց  հոգեկանի  մեջ  ուիրենց  ձագերի  նկատմամբ  վերաբերմունքում։
   Մասնավորապեսեղջերուի որսի կապակցությամբ Թումանյանի բացասական մոտեցումը,մերնրա  ապրածժամանակաշրջանում  մեր  ժողովրդի  սոցիալ-պատմական  կեցությամբ,որսորդությանկազմակերպմանչկանոնակարգված,  տարերային  բնույթով։
   Դա  է  պատճառը,  որորսորդության  բարոյական  և  գործնական  կողմերինլավագիտակ,արհեստավարժ  որսորդ  ու  գրող  Վախթանգ  Անանյանը,  նկատիունենալով ժողովրդի մեջ առաջացած որսորդության բարոյականությանվերաբերյալ  ընդունելի  պահանջները,  1944  թ.  տպագրված  իր  միհոդվածում գրել է. «Այդ մորալով (բարոյականության համաձայն - Գ. Խ.)մեղք է ձագի վրա զենք բարձրացնելը, մեղք է մորը սպանելը, մեղք է հղիկենդանուն  անհանգստացնելը,  դատապարտելի  ագահություն  է  1-2կենդանուց ավելի սպանելը, մեղք է կենդանուն ջուր խմելիս սպանելը…կարծիքով,  պայմանավորված(հատկապեսեղջերուիորսի)Ծեր  որսորդները  երկնքի  բարկությամբ  են  ահ  տվել  այս  ավանդույթըխախտող  մարդկանց»  [1,  394]։
   Այս  և  այլ  ողջամիտ  պահանջներիպետական  վերահսկողությամբ  կիրառմանը  1950-ական  թթ.  գրողըականատեսՍոցիալիստականՀանրապետությունում  գտնվելու  ժամանակ,  որի  մասին  պատմում  է  իրհուշերում։
 ՉեխոսլովակիայիեղելէրմասինորսորդությանՎերադառնալովԹումանյանիպատկերացումներին՝ ասենք, որ նա մտահոգված էր ոչ միայն բնությանգեղեցկուհու՝  եղջերուի  ճակատագրով,  այլև  կենդանական  աշխարհիթերևս  բոլոր  արարածների։
   Քանի  որ  նրա  աշխարհայացքի  կայունբաղկացուցիչէր  կենդանասիրությունը,  ուստի  իր  խորիմաստքառյակներիցսրտացավվերաբերմունք  է  արտահայտել  նաև  իր  կողմից  խփելու  հետևանքովվիրավորված թռչունի վիճակի հանդեպ. մեկումբանաստեղծընրբանկատ,յուրովիգեղարվեստորենեն  արտահայտվել                               Մի հավք զարկի ես մի օր.                               Թըռա՜վ, գընաց վիրավոր։
                                Թըռչում է միշտ իմ մըտքում                               Թևը արնոտ ու մոլոր։
 Փաստորեն,  որսորդության  արքետիպային  մոտիվի  շրջանակներումգրողիհասարակական  ու  գեղագիտական  իդեալները,  որոնց  կարևորսկզբունքներից  էր  մարդու  և  բնության  մեծ  կյանքով  ապրելու  նրագերագույն  ձգտումը։
   Սակայն  մարդը,  ինչպես  գիտենք,  դեռ  չի  հասելբանաստեղծի  երազած  անարատ  մարդու  իդեալին։
   Ըստ  Թումանյանի՝մարդկությունը  համամարդկային  համերաշխության,  եղբայրության,բարեկամության  իդեալին  հասնելու  ցանկությանը  զուգընթաց  պետք  էկարևորի  նաև  կենդանասիրության  զգացմունքը։
   Ավելին,  նրապատկերացմամբ  մարդը    ոչ  միայն  լիակատար  ներդաշնակության  մեջպետք է գտնվի կենդանական  աշխարհի հետ,  այլև պետք է շարունակիհետաքրքրվել ու ապրել ողջ տիեզերքի կյանքով։
  Եվ քանի որ նա նկատելէր  հասարակական  կյանքում,  առաջադեմ  մարդկանց  շրջանում  նմանձգտումներ, ուստի գրել է. «Նրա մեջ (իր ժամանակաշրջանի զարգացածանհատների  ու  ազգերի  մեջ  -  Գ.  Խ.)  հետզհետե  որոշվում,  շեշտվում  ուհաստատվում  է  կենդանասիրության  խոր  ու  վսեմ  զգացմունքը,  որըտանում  է  դեպի  տիեզերական  մեծ  կյանքը»  [5,  170]։
   Այս  ուղղությամբդատողություններ  կատարելիս  գրականագետ  Ա.  Եղիազարյաննավելացնում  է,  որ  գրողի  համոզմամբ  «կատարյալ  մարդու  և  ժողովրդիիսկական  կյանքը  մեծ  կյանքն  է,  տիեզերական  կյանքը»  [2,  15]։
   Նմանհետևություն  անելու  համար  հիմք  են  հանդիսանում  նաև  Թումանյանի՝որսորդության արքետիպային մոտիվն արծարծող վերոհիշյալ երկերը։
 որսիկարծիքով՝իրնկատմամբ։
   ՄերԸստ էության, այդ մեծ կյանքի դիտանկյունից էր Թումանյանը նաևառանձին  դեպքերում  իր  բացասական  մոտեցումն  արտահայտումկենդանիներինմանվերաբերմունքի արտահայտությունն էր նաև  «Սուտլիկ որսկանը» (1910)հանրահայտ  հեքիաթը։
   Որսորդության  մոտիվը  պատկերող  նախորդերկերում  գրողը,  ինչպես  շեշտեցինք,  նկարագրել  էր  իսկականորսորդությունը։
  Իսկ ահա «Սուտլիկ որսկանը» հեքիաթ է։
  Հայտնի է, թեԹումանյանն  ինչ  կարծիք  ուներ  հեքիաթի  ժանրի  մասին.  «Դա,-  գրել  էնա,-  գրականության  մեջ  ամենաբարձր  արտահայտությունն  է,  ուրամբողջը  հավիտենական  սիմվոլներ  են»  [6,  472]։
   Հետևաբար,  գրողըժողովրդական հեքիաթի հիմքի վրա ստեղծած այս երկում, ըստ էության,օգտագործել  է  որսորդության  սիմվոլը՝  ենթատեքստում  նկատիունենալով  կենդանասիրության  և  տիեզերական  կյանքով  ապրելումասին  իր  պատկերացումներն  ու  գեղագիտական  իդեալը։
   Ուստի  այսհեքիաթում  որսի  իրադարձությունների  մասին  անհեթեթ,  ծիծաղաշարժպատմության  միջոցով  ծաղրվում  են  որսորդների  պարծենկոտությունը,ընդհանրապես  հեքիաթում  պատմվող  տվյալ  որսորդության  բոլորմասնակիցներնբոլորգործողությունները /«Հորս կնունքով, մորս ծնունդով, վեր կացանք մի օրհինգ ու վեց հոգով, թրով-թվանքով որսի գնացինք։
 … և այլն» [4, 216]։
 որսորդությանուգնալունրանցՈւշագրավ  է,  որ  Թումանյանը  որսորդության  արքետիպայինմոտիվի  հետ  կապված  դրվագները  օգտագործում  է  նաև  որպեսայլաբերություն,  համեմատության  եզր  իր  խոսքը  պատկերավոր դարձնելու  համար։
   Մեր  այս  միտքը  հաստատող  տպավորիչ  օրինակ  է«Թմկաբերդի առումը» պոեմի նախերգանքի հետևյալ հատվածը.                     Է՜յ, լա՛վ կենաք, ակա՛նջ արեք,                     Մի բան պատմեմ հիմի ձեզ,                     Խոսքըս, տեսեք, ո՞ւր է գնում,                     Քաջ որսկանի գյուլլի պես։
 Կարծում  ենք,  որ  պոեմի  իրադարձությունները  պատմող  աշուղիխոսքը  «Քաջ  որսկանի  գյուլլի  պես»  գնալու  հետ  համեմատելով՝բանաստեղծը նկատի է ունեցել իր պատկերացրած իսկական որսորդին։
 Իսկ այդպիսի որսորդը ոչ միայն դիպուկ է կրակում, այլև թերևս հետևումէ  դարերի  ընթացքում  ժողովրդի  մեջ  տարածում  գտած  որսորդիբարոյականության  այն  սկզբունքներին,  որոնց  մասին  խոսք  գնացվերևում։
   Այսինքն՝  մեծ  գրողն  ու  մտածողը  ոչ  թե  դեմ  է  որսորդությաննընդհանրապես,  այլ  նա  դեմ  է  որսորդության  այն  տարբերակին,  որըտեղի  է  ունենում  տարերայնորեն՝  շրջանցելով  կենդանասեր  որսորդիբարոյականության  մասին    ժողովրդի  մեջ  ավանդաբար  ընդունվածպատկերացումները։
 օրինաչափությանԱյսպիսով,  որսորդության  մոտիվը,  արքետիպային  մոտիվներին(ինվարիանտի  վարիատիվ)բնորոշ  անփոփոխի  տարբերակայինհամաշխարհայինդրսևորմանմշակութային-գրականաշխարհայացքիյուրահատկությամբ  պայմանավորված,  կարող  է  տարբեր  մեկնաբանություններ ստանալ։
  Որսորդությունը ուղղակի պատկերվելուց բացիգրականության  մեջ  հաճախ  արտահայտվում  է  նաև  որսորդությանսիմվոլիկգրողինպատակադրմամբ,գեղարվեստականմտածողության առանձնահատկություններով։
 ինչը  պայմանավորվածշնորհիվ,գրողիաշխարհայացքիևկյանքում,իմաստներով,է«Թմկաբերդի  առումը»Այժմ  անդրադառնանք  վիշապամարտի  արքետիպային  մոտիվիդրսևորմանը(1905)  պոեմում։
   Մերպատկերացմամբ  Թումանյանի՝  ձևի  և  բովանդակության  տեսանկյունիցբարձրարժեք այս պոեմի VIII հատվածում Թմուկ բերդի իշխան Թաթուլիերազի  մեջ  ներկայացված  է  վիշապամարտի  արքետիպային  մոտիվը՝ինքնատիպ գրական մշակմամբ։
  Երազի բեմում կատարվող դրվագը մերնշանավոր  թումանյանագետներին,  մասնավորապես  ակադեմիկոսներԷդ.  Ջրբաշյանին  և  Հ.  Թամրազյանին  ևս  հետաքրքրել  է,  սակայն  այլդիտանկյուններից։
   Այսպես,  օրինակ,  Էդ.  Ջրբաշյանը  գրում  է.«Հեքիաթային  պոետիկայի  զինանոցից  է  քաղված  պատուհասից  առաջԹաթուլի  տեսած  երազի  տեսարանը(VIII  գլուխ),  թեև,  պետք  էխոստովանել,  սա  միակ  հատվածն  է,  որը  էական  որևէ  բան  չիավելացնում,  նույնիսկ  մասամբ  կարծեք դուրս  է  մնում  պոեմի սրընթացզարգացման  տեմպից»Հ. Թամրազյանը։
  Նա, առարկելով Ջրբաշյանին, գրել է. «Բայց, ո՛չ։
  Սա միսովորական նկարագրություն չէ, այլ տեսիլ, որը գեղագիտական ուրույնդեր  է  կատարում  և՛  բանաստեղծական  կառույցի,  և՛  հոգեբանականմթնոլորտի  մեջ»  [3,  290]։
   Այնուհետև  զարգացնելով  իր  միտքը  մարդուկյանքում  երազների  ունեցած  նշանակության  շուրջ  Թումանյանիունեցած  պատկերացումներին  և  գրողի  ստեղծագործություններումդրանց  օգտագործմանը՝  գրականագետն  ավելացնում  է.  «Թումանյանն[8,  364]։
   Այս  տեսակետին  համաձայն  չէ                 ինքը  երազատես  էր,  մեծ  իմաստ  էր  գտնում  տեսիլների  մեջ,  որոնքմարդու խորհրդավոր զգացողությունների արձագանքն են։
  Այդպիսի՞ն չէարդյոք,  գեղջկուհու  երազը  «Անուշի»  մեջ.  իբրև  թե  անբախտ  Սարոյիանտեր ոչխարը մի մութ ձորի մեջ մարդկային ձայնով խաղ էր կանչում,իսկ հովվի մայրն էլ «նրանց առաջին աղլուխ էր առել ու պար էր գալիս»։
 Այդպես  են նաև  «Դեպի  Անհունի»  մի  շարք  հատվածներ։
   Այս  երազներըևս կենսական երևույթների ճնշման արձագանքներ են կամ ապրումներիյուրօրինակ  շարունակություն։
   Ահա  այս  նույն  երևույթի  հանճարեղարձագանքն է Թաթուլի երազը» [3, 290]։
 սահմանափակդերակատարությունԸնդհանուր  առմամբ  համաձայնլինելով  Հ.  Թամրազյանիվերոհիշյալ  տեսակետին՝  մենք  ուզում  ենք  ներկայացնել  իշխանԹաթուլի  երազի  տեսարանի  շուրջ  մեր  պատկերացումները։
   Նախնկատենք  հետևյալը,  որ  էական  տարբերություն  կա  «Անուշ»,  «ԴեպիԱնհունը»  պոեմներում  և  «Թմկաբերդի  առումը»  պոեմում  նկարագրվածերազների  միջև։
   Առաջին  երկու  պոեմների  հերոսների  երազները,այսպես  ասած,ունեն,անհատական  երազների  տեսակին  են  պատկանում։
   Դրանք  միայնտվյալ երկի հերոսների («Անուշ»-ում Սարոյի, «Դեպի Անհունը» պոեմում՝Հասմիկի)  ողբերգական  ճակատագրերի  կանխազգացման  հետ  ենկապված։
   Մինչդեռ  իշխան  Թաթուլի  երազում,  մեր  համոզմամբ,հեղինակը  գիտակցաբար  թե  ենթագիտակցորեն  ներկայացրել  էվիշապամարտի  (կամ  օձամարտի)  արքետիպային  մոտիվի՝  իր  կողմիցգրական  յուրօրինակ  պատկերմամբ  ներկայացված  ու  իմաստավորվածտարբերակ։
   Թմուկ  բերդի  իշխան  Թաթուլը՝  իբրև  քնարապատմողականժանրատեսակին  պատկանող  պոեմի  գլխավոր  կերպար,  հերոսականբնավորություն,  այնուամենայնիվ  սեփական  խոսքով  քիչ  է  հանդեսգալիս (ընդամենը մեկ անգամ՝ Նադիր շահին պատասխանելիս)։
  Երազիտեսարանը  օժանդակում  է,  որ  հերոսի  ներաշխարհի  և  բնավորությանայնպիսի  գծեր  ներկայացվեն,  որոնք  կարող  են  նպաստել  նրա՝  որպեսգրական կերպարի, հոգեբանական նկարագրի մի նոր բացահայտմանը։
 Բացի  այս,  վիշապի  կամ  հրեշի  դեմ  հերոսի  մղած  մարտի՝վիշապամարտի  մասին  հնագույն  մոտիվն  անցյալում  դրսևորվել  էաշխարհի տարբեր ազգերի բանահյուսական ժանրերով (հեքիաթ, էպոս,լեգենդ  և  այլն)  ստեղծագործություններում։
   Վիշապամարտի  մոտիվիհերոսը  պայքարում  է  ժողովրդի  շահերը,  ինչպես  նաև  մշակութայինբարձր արժեքները պաշտպանելու համար, իսկ հրեշը խորհրդանշում էքաոսը,  կյանքում  եղած  չարիքը։
   Թումանյանի  պոեմը,  քանի  որհիմնականում լեգենդի գրական մշակում է, ուստի Թաթուլի երազն ահաառնչվում  է  նաև  համամարդկային  նման  գերխնդրի  հետ։
   Իր  սնափառկնոջ դավաճանության պատճառով, ինչը երազի մեջ արհավիրքից առաջվերջին  պահին  Թաթուլը  գուշակում  է,  նա  չի  կարողանում  պայքարիդուրս  գալ  երազի  հրեշի,  իսկ  պոեմի  գեղարվեստական  իրականությանմեջ՝  Նադիր  շահի  զորքի  դեմ։
   Մինչև  այդ  պահը  թշնամու  դեմ  քաջաբարկռվող  հայրենասեր  իշխանն  ու  նրա  զորքը  կործանվում  են։
   Հետևաբարթվում  է՝  անպատասխան  է  մնում  այն  հարցը,  թե  արդյո՞ք  հնարավոր  էսկզբունքորեն  հաղթել  չարին,  չարիքը,    նրա  տարբեր  դրսևորումներըկյանքում։
  Ըստ էության, այս հարցի պատասխանի մեջ են ի հայտ գալիսնաև պոեմի բովանդակության գլխավոր կողմերը, գաղափարները։
 և՛լավհերոսներիճակատագրերով,Թումանյանը  վերոհիշյալ  խնդրին  վերջնական  ու  անբեկանելիլուծում  չի  առաջարկել։
   Բայցևայնպես,  հարցի  պատասխանը  հեղինակըյուրովի  է  ներկայացրել  և՛  պոեմի  գեղարվեստական  ամբողջության  մեջպատկերվածգործովանմահանալու,  անարատ  մարդու  իդեալն  ունենալու  բարոյախոսությունը  կարևորելով։
   Հետևաբար,  պոեմի  կառուցվածքային  ուբովանդակային  շերտերը  դիտարկելով՝  կարելի  է  ասել,  որ  ըստԹումանյանի՝  չարին,  թշնամուն  սկզբունքորեն  կարելի  է  հաղթել,  եթեդրանց  դեմ  պայքարող  մարդիկ  համերաշխ  են  գործում  ևչենենթարկվում  հակառակորդի  կամքին,  նրա  սադրանքներին։
   Այսսկզբունքն  են  հաստատում  պոեմի  դիպաշարում  պատկերվածիրադարձություններնարարքներիտրամաբանությունն  իրենց  ամբողջության  մեջ։
   Հակառակորդի  դեմկռվելիս,  ըստ  էության,  վստահելի,  համերաշխ,  ամուր  թիկունքունենալու  հանգամանքն  իբրև  նախապայման  նկատի  ունենալով  է,  որԹաթուլը համարձակ պատասխան է տալիս Նադիր շահին.ուգլխավորհերոսների                   Մի՛ պարծենա, գոռոզ Նադիր,                    Պատասխանեց էն հըսկան.                   Գըլխովը շատ ամպեր կանցնեն,                    Սարը միշտ կա անսասան։
 Բացի  այս,  հեղինակը  ցանկանում  էր  հաստատել  նաև  այնգաղափարը,  որի  համաձայն՝  սկզբունքորեն  կարելի  է  հաղթել  չարուժերին,  նույնիսկ  թվաքանակով  հզոր  թշնամուն,  եթե  դրանց  դեմկռվողները  պաշտպանում  են  իրենց  հայրենիքը։
   Այս  միտքն  էլհաստատելու համար կարելի է վկայակոչել հետևյալ հատվածը.                       Իրան, Թուրան ողջ եկել են,                       Թաթուլն անհաղթ, աննըկուն,                       Զորք ու բաբան խորտակվել են,                      Նըրա բերդը միշտ կանգուն։
 Թաթուլին ոգևորում է նաև իր չքնաղ կնոջ սերը։
  Երկիր ներխուժածչարիքի՝ Նադիր շահի զորքերի դեմ պայքարում հայրենասեր իշխանն ունրա զորքը  պարտվում են  միայն այն ժամանակ, երբ իշխանի սնափառկինը  պալատական  աշուղի  երգի  միջոցով  փոխանցված՝  Նադիր  շահիթագուհին  դառնալու  խոստումներից  գայթկղվում  է  և  հարբեցնումԹաթուլին ու նրա զինվորներին և գիշերով թշնամու դեմ բացում ամրոցիդարպասները։
 Գլխավոր հերոսի պայքարը չարիքի դեմ թեև ձախողվում է մատնիչկնոջ  մեղքով,  սակայն  անհետք  չի  մնում։
   Չարիքի  դեմ  պայքարողիշխանի  խիզախ  պահվածքը  հետադարձ  հարվածով  տարբեր,  սակայնխոր  ազդեցություն  է  գործում  չարիքն  իրագործողների՝  շահի  և  Թմկատիրուհու  վրա։
   Եվ  իրոք,  թվում  է՝  շահին  ուրախություն  չի  պարգևելերկար ժամանակ աննվաճ մնացած ամրոցի գրավումը իշխան Թաթուլիկնոջ  մատնության  միջոցով։
   Մի  պահ  հզոր  բռնապետի  հոգինդառնությամբ  է  լցվել  տեղի  ունեցածի  հետևանքով,  և  նա  մտորում  էկյանքում ոչ մեկին չհավատալու մասին, նույնիսկ «սիրած կնկա տըվածբաժակին»։
 Իր  հանցանքի հետևանքով  տեղի ունեցած  ողբերգությունը  զղջմանխորագույն  զգացողություն  է  առաջ  բերել  Թմկա  տիրուհու  հոգում։
   Եվահա  թվում  է՝  նրա  մեջ  արթնանում  է  անգիտակցականում  քնածտղամարդկային  սկիզբը(ըստ  Կ.  Յունգի  տեսության՝  Անիմուսիարքետիպը)  և  նա,  իր  մահվանն  ընդառաջ  գնալով,  համարձակպատասխան  է  տալիս  շահին՝  մեծարելով  Թաթուլ  իշխանին,  նրաբարոյական ու տղամարդկային առավելությունները։
 Քաջ էր ու սիրուն քեզնից առավել.Մի բարձր ու ազնիվ տղամարդ էր նա.Կնոջ մատնությամբ ամրոց չէր առել,Չեր եղել կյանքում երբեք խաբեբա…Շահը  չէր  կարող  հանդուրժել  նման  համարձակախոսությունը  ևհրամայումէ  մահապատժի  ենթարկել  իշխանուհուն։
   Այսինքն,պատասխանելով առաջադրված հարցին, պետք է ասենք նաև, որ պոեմիգլխավոր  հերոսի    արարքները,  նրա  անձնազոհությունն  ու քաջությունըթեև  չեն  վերացնում  չարիքը,  սակայն  նրա  խիզախությունը,  ազնիվպահվածքն  ու  հայրենասիրությունը  չեն  կարող  դրականորեն  չազդելմարդկանց  վրա,  անգամ  նրանց,  որոնք  նպաստել  են  հերոսիկործանմանը՝ իրենց  անձնական,  եսասիրական  ստոր  ցանկություններնիրականացնելու համար։
 Այսպիսով՝  Հ.  Թումանյանի  թե՛  որսորդության  արքետիպայինմոտիվի  հետ  կապված  ստեղծագործությունները  և  թե՛  «Թմկաբերդիառումը»  պոեմում  վիշապամարտի  արքետիպային  մոտիվի  կիրառումըհոդվածի  մեջ  ուսումնասիրելգեղագիտական,բարոյաբանական  իդեալների  համապատկերում։
   Մատնանշել  ենքվերոհիշյալ մոտիվներով ստեղծագործությունների առնչությունները հայև համաշխարհային գրականության մեջ համապատասխան մոտիվներիդրսևորման գրական ավանդույթի հետ։

Հոդվածում  արքետիպագիտության և  թումանյանագիտության  որը  նորություն  վիշապամարտի  արքետիպային  օրինաչափությունների  հայեցակետերից Հ. Թումանյանի որոշ երկերի ուսումնասիրման փորձ է  կատարվել,  մեջ։
   Որսորդության  մոտիվների  դրսևորումների գրականագիտական դիտարկումների շնորհիվ նկատելի  են  դառնում  հանճարեղ  հայ  գրողի  մի  շարք  ստեղծագործությունների  խորքային  ուրույն  առնչությունները  համամարդկային  մշակութայինգրական  ժառանգության  հետ։
   Թե՛  որսորդության  արքետիպային  մոտիվի  հետ  առնչվող  ստեղծագործությունները  և  թե՛  «Թմկաբերդի  առումը»  պոեմում  /Թաթուլի  երազում  արտահայտված/  վիշապամարտի  մոտիվի  կիրառումը  քննաբանվում  են  Թումանյանի  գեղագիտական,  բարոյաբանական  իդեալների,  տիեզերական  կյանքով  ապրելու  շուրջ  նրա հայացքների համապատկերում։
