Միջնադարյան Հայաստանում ազնվական հայ կանայք նպաստում էին հոգևոր և կրթական նշանակություն ունեցող շենքերի կառուցմանը, նրանց առատաձեռն դրամական նվիրատվություններին, հովանավորչությանը, հարկերից ազատմանը, ինչպես նաև կրթության և դպրության զարգացմանը:  Հայկական աղբյուրներում, հատկապես վիմագրական արձանագրություններում պահպանված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս գաղափար կազմել Բագրատունյաց Հայաստանի թագուհիների և արքայադուստրերի գործունեության մասին:   Հայ ազնվական դասի գործունեությունը ներառում էր շատ լայն շրջանակ:   Չնայած մենք երբեմն հանդիպում ենք հանրային գործերին նրանց միջամտության վկայության, նրանց ներդրումը քաղաքաշինության մեջ, մասնավորապես եկեղեցաշինության, ինչպես նաև եկեղեցիներին ու վանքերին նվիրատվություններ կատարելու մեջ, ավելի մեծ է:  Բագրատունի Հայաստանի թագուհիների և արքայադուստրերի գործունեությունը կարելի է դասակարգել երկու պայմանական խմբերի `շինարարություն և նվիրատվություն:  Եկեք առանձնացնենք Բագրատունու թագուհիներից մի քանիսը, որոնք առանձնանում են եկեղեցաշինության ասպարեզում:   Հատկանշական է, որ Աշոտ Գ Ողորմածի թագուհի տիկին Խոսրովանույշը (953-977), որի հովանավորն է հայ կանանց դերը տարբեր առիթների պատմության մեջ: Հացունու «Հայ կինը պատմության առջև» աշխատությունը, Վենետիկ, 1936, ինչպես նաև ճարտարապետական ​​հուշարձանների կառուցմանը վերաբերող Ռ. Բոյաջյան. «Հայ կանանց դերը միջնադարյան ճարտարապետական ​​հուշարձանների կառուցման գործում (IX-XIII դդ.)», «Լրատու. Գիտություն», 1978, թիվ 9, էջ 71-81:  403 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Սանահնի և Հաղբատի վանքերը կառուցվել են Ձորագետի հովտում (966-976):   2 Դրանք միջնադարյան Հայաստանի խոշոր գիտական ​​և կրթական հաստատություններից էին:  1001 թվականին Սյունիքի իշխան Վասակի հայոց թագավոր Գագիկ Ա-ի դստեր (990-1020) հայոց թագուհի Կատրանիդեի հոգածության ներքո: Կառուցվել է Անիի (Սբ. Աստվածածին) եկեղեցի 3 տաճարը, որի շինարարությունը սկսվել է 989-ին ՝ Սմբատ Բ թագավորի օրոք (977-990):  Բացի թագուհիներից, արքայադուստրերը նույնպես մասնակցում էին եկեղեցու կառուցմանը:  Նրանց մեջ անհրաժեշտ է առանձնացնել Աշոտ Ա Բագրատունու դստերը (881/883890) Մարիամին, որը Սյունիքի իշխանի Վասակ Գաբուրի կինն էր:   Հայոց կաթողիկոս Մաշտոց Եղիվարդեցու (897-898 կաթողիկոս) հետ միասին 874-ին կառուցվում են Ս. Սևանի Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները 4:   Մարիամը նաև կառուցում է Շողվաագա եկեղեցին `Սուրբ Առաքյալ Պետրոս անունով:  Գնդեվանք 5-ը կառուցվել է Սյունյաց իշխան Սմբատի կնոջ ՝ արքայադուստր Սոպայի (Սոպա) աջակցությամբ:  Հայ թագուհիները և արքայադուստրերը եկեղեցիները կառուցել են և՛ իրենց նախաձեռնությամբ, և՛ ավարտին հասցրել իրենց ամուսնու սկսած շինարարական աշխատանքները:   Բազմիցս կարելի է հանդիպել հայ արքայադուստրերի եկեղեցաշինական նախաձեռնություններին, որոնք իրականացվել են նրանց հարազատների հետ միասին:  Անիի Մայր տաճարի պատին պահպանված գրության մեջ կարդում ենք. «... Ես ՝ Կատրանիդեի հայ թագուհին, դուստրը ՝ Վասակա Սամուել Անեցին և նրա իրավահաջորդները, Chամանակագրություն, ջանասիրաբար Կ. Վարդան Վարդապետի լուսաբանած Պատմության պատմություն, Վենետիկ, 1862, էջ 90:  Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողկան, Տիեզերքի պատմություն, Ս. Պետերբուրգ, 1885, էջ. 256 տե՛ս նաև Սիսակի պետության պատմություն, Սյունյաց արքեպիսկոպոս Ստեփանոս Օրբելյան, Թիֆլիս, 1910, էջ 22: 300  Հուշագրությունը ձեռագիր է կազմել և կազմել Գ. Հովսեփյանը, հ. Ա., (5-րդ դարից 1250 թվականներ) Անթիլիաս, 1951, սյուն 89:  Հայ վիմագրության դիվան, հատոր III, կազմեց Ս. Բարխուդարյանը, Երեւան, 1967, էջ 13:  404 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Ես ապավինեցի Աստծուն ՝ Սյունիքի թագավորի ողորմության համար, և իմ Գագկա շահահանահի հրամանով ես կառուցեցի սուրբ Կաթաղիկեն ... »6:  Հայոց իշխան Գրիգոր Պահլավունու կինը ՝ «տիկին» Շուշանը, Վահրամ Պահլավունու և նրա մյուս որդիների հետ միասին, հիշատակվում է որպես Մարմաշենի և մի շարք այլ եկեղեցիների հիմնադիր 7:  895 Տաթևի վանքի շինարարական աշխատանքները սկսվում են Սյունյաց իշխանների ֆինանսական միջոցներից, ինչպես նաև «... հավատարիմ տիկին Շուշանայ ...» 8 արքայադուստրերից:  Բագրատունյաց Հայաստանում երբեմն կառուցվում էին եկեղեցիներ և վանական համալիրներ `ազնվական կանանց տեսլականները կատարելու համար, որոնք« պարտավոր էին »ձեռնարկել այս կամ այն ​​հոգևոր եկեղեցական հաստատության կառուցումը:   Այդ մասին է վկայում Վլասպուրականի Գագիկ Արծրուն թագավորի (908-943) թագուհու `Մլքե թագուհու (Թամար) օրինակը (վերջինս Սամպաթ Ա թագավորի եղբոր` Շապուհ I- ի դուստրն էր (890-914) - ՄԳ:   Գագիկ Արծրունին իր խորհուրդներով և կամքով Վանա լճի ափամերձ կղզում կառուցում է Ս. Խաչ եկեղեցի:   Ինչ վերաբերում է Վանեվան Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցուն, ապա հարկ է նշել, որ շենքի կառուցումը 903 թվին է: Նա ձեռնամուխ է եղել հայ սպարապետ Շապուհ Բագրատունու տեսլականին `իրականացնելով իր քրոջ` Սյունյաց արքայադստեր Մարիամի տեսլականը 9:   Այս եկեղեցու բակում 914 թ. Ամփոփվեց հայոց թագավոր Սմբատ Ա Բագրատունու մարմինը:  Ազնվական տիկնայք եկեղեցաշինական գործունեությունը խրախուսվում էր թագավորների և իշխանների կողմից:   Դա կարելի է ապացուցել Աշոտ Առաջինի օրինակով: Հայոց թագավորը խրախուսում և հովանավորում է դստեր եկեղեցաշինական աշխատանքները, իսկ Սևանի վանական համալիրի բացման արարողությանը մասնակցելով `եկեղեցին ժառանգում է Վարսերի, amամակաբերդի, Գոմաձորի գյուղերն ու այգիները: Բերդք, Ուրյաց ծորակ 10:  Տիկնանց եկեղեցիները կառուցվել են հիմնականում հայ վիմագրության քրիստոնեական դիվանի կողմից, հատոր I, կազմ. Հ. Օրբելին, Երևան, 1966, էջ 35:  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 223:  Նույն տեղում, Pp. 181-182թթ.  Նույն տեղում, էջ 174:  Գոյություն ունեն 405 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ, որոնք հիմնված են հավատի վրա, և երբեմն `արևի շողերի կամ իրենց սիրելիների հիշատակին:  Sanahni S. Ամենափրկիչ եկեղեցին կառուցվել է Խոսրովանույշ թագուհու կողմից թագավորի օգնությամբ ՝ իրենց որդիների ՝ Գուրգենի, Սմբատի և Գագիկի արևի համար:  Արքայադուստր Մարիամը միաբանություն էր հիմնել Շողվագա եկեղեցում `իր ամուսնու` Վասակ Գաբուրի հոգու համար 12:   Բացի այդ, նա խոստացավ կառուցել 30 եկեղեցի `ի հիշատակ իր հանգուցյալ ամուսնու:  Հայ թագուհիները և արքայադուստրերը, հատուկ ուշադրություն դարձնելով կրթությանը և դպրոցականությանը, վերոհիշյալ եկեղեցիներում և վանական հիմնարկներում հիմնեցին բազմաթիվ վանքեր, մասունքներ (գրքեր) և դպրոցներ:  Միջնադարյան Հայաստանի կրթական կենտրոններից մեկը նաև Սանահնի Մագիստրոսի ճեմարանն էր, որն ըստ Կ. Accordingաֆադարյանի, այն, հավանաբար, կառուցվել է XI դարում 13:  Սանահնի վանական համալիրի շենքերի շարքում հայտնի էր նաև սրբատունը և սրբատնային խուցը կամ գրախանութը:  Միջնադարյան Հայաստանում ձեռագրերը պահվում էին թանկարժեք եկեղեցական պարագաներով և մասունքներով, և սա այն տեղն էր, որտեղ ծառայում էր այս գրախանութը:   «Սանահն» գրախանութը կառուցվել է 1063 թվականին: Լոռվա Դավիթ Անհող թագավորի դստեր ՝ Հրանուշ թագուհու (989-1048) օգնությամբ:   Թագուհու այս ձեռնարկը ցույց է տալիս նրա հոգատար վերաբերմունքը գրքերի և առհասարակ կրթության նկատմամբ:   Վերջինիս հովանավորությամբ կառուցվել է նաեւ նույն վանական համալիրի Ս. Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի 14:  Հաղբատի վանական համալիրը հայտնի էր որպես ժամանակի գլխավոր գիտակրթական կենտրոն:  «Հաղբաթ» գրախանութի գործունեությունն առանձնահատուկ նշանակություն ու հետաքրքրություն ունի:   Դրա կառուցման ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ:   Այն առանձնահատուկ նշանակություն ուներ միջնադարյան Հայաստանում կրթության կազմակերպման գործում:   Կրթական ակտիվիստ Կ. Աֆադարյան, Սանահնի վանքը և դրա արձանագրությունները, Երևան, 1957, էջ. 18  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 174:  Fաֆադարյան Կ., Սանահնի վանքը և դրա արձանագրությունները, էջ 29-30:  Նույն տեղում, էջ 33:  406 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Պատմությունից բացի, այնտեղ գրվել և ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնցից կարող ենք առանձնացնել միայն Հաղբաթ (Գետաշեն) 1211 թվականը: Ավետարան 15:  Հաղբատի դպրոցը, բացի գրախանութից, այստեղ ստանձնել է նաև կրթության կարևորագույն գործառույթները:  Բացի եկեղեցաշինությունից, հայ կանայք ներգրավված էին նաև նվիրատվության գործողություններում ՝ հանդես գալով որպես առատաձեռն նվիրատուներ:  Նվիրատվության առարկան կարող էր լինել նաև անշարժ գույքը. Շարժական գույք, փող, սուրբ գրքեր, սպասք, թանկարժեք զարդեր, իրեր և այլն:  Նվիրատվության աղբյուրի և վիմագրական վկայության ուսումնասիրությունը տալիս է դոնորի սոցիալական կարգավիճակի, գույքի, շահույթի, դրա տնօրինման իրավունքի, ինչպես նաև քանակի, տեսակի, նպատակի և մի շարք այլ հարցերի պատկերացում:  Միջնադարում, չնայած կանայք համարվում էին իրավազրկված դասի անդամներ, այս պնդումը չէր տարածվում ազնվական կանանց վրա:   Ավելին, միջնադարյան իրավունքի ավանդույթները, որոնք արտահայտված են փոխաբերական արձանագրություններով, ապացուցում են լրիվ հակառակը 16:   Հայ թագուհիներն ու արքայադուստրերը ունեին ինչպես անշարժ, այնպես էլ շարժական գույք:   Անշարժ գույքը հողատարածքներ էին, ինչպես ժառանգական, այնպես էլ գանձապետական ​​հողեր:   Գյուղերը, այգիները և գույքի այլ տեսակները նույնպես միջնադարյան կանանց անշարժ գույքի մի մասն էին:  Այս ունեցվածքը հայրականորեն ձեռք էր բերվում որպես ժառանգություն կամ օժիտ, իսկ հայ թագավորները կամ իշխանները հաճախ իրենց կանանց շարժական ու անշարժ գույք էին տալիս:   Հարկ է նշել, որ Սյունիքի Սմբատ թագավորը (987-998) Տեղ գյուղը նվիրեց իր կնոջը ՝ Շահանդուխտին 17:  Fաֆադարյան, Հաղբաթ, Երեւան, 1963, էջ 35:  Սամուելյան Խ., Հին հայկական իրավունքի պատմություն, հ. 1, Երեւան, 1939, էջ. 247:  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 291-292:  407 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Վերադառնալով սեփականության խնդրին ՝ նշենք, որ կանայք կարող էին ազատորեն տնօրինել իրենց ունեցվածքը և դրանից ստացված շահույթը:   Օրինակ, Վահրամ Պահլավունու կինը ՝ Սեդան, իր սեփական Գագտ գյուղից բերքի տասներորդ մասը նվիրեց Բագնայր վանքին «... հանուն Zարականի ՝ իմ հայր Քրիստոսի Վասակայի» 18:   Ակնհայտ է, որ բերքից ստացված եկամուտը նրա սեփականությունն էր, և արքայադուստրն այն տնօրինելու լիակատար իրավունք ուներ:  Մեկ այլ դեպքում, Արքայադուստր Մարիամը ՝ Վասակի կինը, Շողվագ գյուղի համար արաբներից գնեց 60,000 դրամ, այն ազատեց բոլոր աշխարհիկ հարկերից և նվիրեց եկեղեցուն որպես իր սեփական կալվածք:   Նույն ճակատագրին արժանացավ Մազազ նահանգի Գներ գյուղը, որը արքայադուստրը գնել էր 3000 դահեկանով 19:   Հետաքրքիրն այստեղ ոչ միայն արքայադստեր իրավունքն է ազատ առևտրային կապեր հաստատելու, այլ նաև հաջորդ հանգամանքը, այսինքն ՝ արքայադստեր ձեռնարկը ՝ գյուղը ազատել բոլոր հարկերից:  Մենք նաև այլ վայրերում ենք հանդիպում գյուղերի հարկերից ազատելու դեպքերի:  Հովհաննես-Սմբատի կինը (1020-1041) Երերույքին ազատում է հարկից `իր որդու և ամուսնու արևի համար 20:  Գյուղեր եկեղեցուն նվիրելու ավանդույթը շարունակվում է նաև ապագայում:   Նվիրատուներից կարելի է առանձնացնել Հովհաննես Սմբատի կինը, Գագիկ Բագրատունին և Կատրանիդեի թոռը ՝ Սենեքերիմի դուստրը ՝ «Աբխազացու և հայի սքանչելիքը» 21 Մարիամը:  Վերջինս Տարուս գյուղը նվիրեց Մարմաշենի եկեղեցուն «... պապիկիս մեղքի (իմ) ներման և Կաթայի հանդեպ իմ բարության և վրեժխնդրության պատճառով լավ ընդունվեց Քրիստոսի Սուրբ Պետրոս եկեղեցու սրբերի կողմից:  Բազմաթիվ գյուղեր նվիրաբերվել են նաև Տաթևի, Սանահնիի և այլ վանքերին:   Տաթեւի վանք Ս. Ալիշան, Շիրակ, Պողոս-Պետրոս եկեղեցու բացում: Տեղագրություն, Վենետիկ, 1881, էջ. 113:  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 174:  Ալիշան, Շիրակ, էջ 171:  Նույն տեղում, էջ 149:  Նույն տեղում, Pp. 149-150թթ.  408 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Սյունիքի արքայադուստր Շուշանը, որը հիշատակվում է արարողության մասնակիցների մեջ, վանքին է նվիրում atsացարդ և Կարատնիս գյուղերը 23:   Համասպրուհին ՝ Սյունյաց Բաբգեն իշխանի դուստրը, Հալիս գյուղն ու մեծ այգին 24 նվիրում է նույն վանքին:   Շահանդուխտը ՝ Սյունյաց Սմբատ Ա թագավորի կինը (987-998), մահացավ Տաթեւի վանքում 998 թվականին ամուսնու համար: Նա 6000 դրամ է նվիրում Հաբանդ գավառի Տեղ գյուղին, որը, ըստ պատմաբանի, ինքը կառուցել է 25:   Արիթ գյուղը նույնպես նվիրված է Տաթևին 26:  Աշոտ III թագավորը և Խոսրովանույշ թագուհին շատ հարստացրին Սանահնի վանքը: «... Գեղորյաններ և հայրենիք, սարեր և ձորեր» 27:  Այգիներն ու պուրակները մեծ թվով նվիրատվություններ են կազմում:  Աշոտ III- ի դուստրը `Սոպենը, Դավթի պարտեզը նվիրում է Մրենի Սուրբ Կաթոլիկ եկեղեցուն:   «Ես Սոփիի դուստրը տվեցի հայ և վրացի մեծ թագուհի Աշոտ Շահանշահին և Դավիթի պարտեզը հիմնեցի որպես սրբավայր ...» 28:  29 կանանց կինը ՝ Շուշան Պահլավունին, 994 Մրվանի բլիթները նվիրաբերվում են Անիի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցուն 30:  Շուշան Պահլավունու արձանագրությունից տեղեկանում ենք, որ Ս. Գրիգոր եկեղեցուն Մրվանի պարան և D (80) դրամ նվիրելու մասին Ս.   Այս նվիրատվության դիմաց Շուշան Պահլավունին եկեղեցու հոգևորականներից պահանջեց կատարել JZ (16) ծառայություն ընդհանուր D (80) դրամի չափով, որից L (30) Սեդայի համար և վ (50) դրամ ՝ Մրվանի համար ( 31):  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 229:  Հայկական վիմագրության դիվան, հատոր II, կազմեց Ս. Բարխուդարյանը, Երեւան, 1960, էջ 51:  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 290-291:  Նույն տեղում, էջ 322:  Հուշահամալիր Սանահնո Վանից (Sanahni Keotuk), ջանասիրաբար ՝ Պ. Մուրադյան, Ս. Էջմիածին, 2007, էջ 63:  Ալիշան, Շիրակ, էջ 138:  Գրության հեղինակ Շուշան Պահլավունու մասին ավելի մանրամասն տե՛ս Գրիգորյան Գ., Անիի եկեղեցիների և վանքերի նվիրատվություններ (X-XIV դդ.) Երեւան, 2002, էջ 15-16:  Դիվան I, էջ 32:  Նույն տեղում, էջ 31:  409 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Այս հղումները հետաքրքիր են մի քանի առումներով:   Բացի այն, որ կատարվել է հստակ դրամական նվիրատվություն, այսինքն նշվել է նվիրատվության թեման ՝ գումարը, ինչպես նաև դրանց քանակը և համապատասխան չափով պատարագ մատուցելու դոնորի պահանջը:  Մենք կարևորում ենք հաջորդ նշումը, քանի որ նշված նվիրատվությունը տրվում է ցմահ եռամիասնության իրավունքով:  Կուպղիդուխտ Սյուն ՝ իշխան Հրահատի կինը, «... մի շինություն, որը կոչվում է Մաչ Բաղաց գավառում ...» 32 867 Լեռներն ու դաշտերը, մարգագետիններն ու դաշտերը, գետերը, ջուրն ու երկիրը, ծառերն ու տնկիները նվիրված են Սբ. Տաթևը Խաչը «... հավիտյան վայելելու եպիսկոպոսական աթոռը» 33:  Միջնադարյան Հայաստանում ձեռագրերի նվիրատվությունը նույնպես տարածված էր:   Կյուրիկե I- ի (10491089) դուստր Մարիամի կողմից Հաղպատի վանքին կատարած նվիրատվությունների շարքում նշվում է նաև «... իմ փառավոր ավետարանը» 34:  Հայ թագուհիների և արքայադուստրերի անունները կապված են նաև հոգևոր և մշակութային արժեքների պահպանման հետ:   Առանձնացնենք համանուն Ավետարանը, որը դարձել է Վասպուրականի (908-943) Գագիկ Արծրուն թագավորի կնոջ `Մլքե Թագուհու հատուկ խնամքի առարկան, որը նա հանձնել է իր կառուցած Սուրբ Վարագա վանքին: իր սեփական միջոցները: Աստվածածին եկեղեցի:  Կարսի թագավոր Գագիկի (1029-1065) և Գորանդուխտի դուստրը ՝ Մարիամը (Մարեմ), երկու անգամ պատվիրեց Հովհաննեսի Ավետարանի մեկնաբանությունը հայերեն թարգմանել 35:  Ավետարանի թարգմանությունը նույնպես պատվիրել են Սմբատ Բագրատունին և տիկին Մարեմը Սյունիքից 36:  Բացի Ավետարանները պատվիրած թագուհիներից և արքայադուստրերից, մենք հանդիպում ենք նաև հասարակ կանանց անունների: Տիկին Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 219:  Նույն տեղում:  Fաֆադարյան Կ., Հաղբաթ, էջ 175:  Ձեռագրերի հիշատակարան, սյուն 64:  Հայկական ձեռագրերի տետրեր: 5-12-րդ դարեր, աշխատասիրությամբ Ա. Մաթևոսյան, Երևան, 1988, էջ 37:  410 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ghովուկը Կղոտ գավառի Տալաշա վանքում 1018 թվականին ստացավ իր պատվիրած Ավետարանը 37:  Նրանք գնել են Ավետարանը 1183 թվականին: Խոսրովիդուխտն իր եղբայրների ՝ Գոհարի, մարգարեի և Սուքիասի հետ 38:  Ավետարաններ պատվիրելուց, ստանալուց և գնելուց բացի, կան նաև գրություններ, թե ինչպես են Ավետարանները փրկում կանանց:   Նրանցից առանձնացնենք միայն «... միայն հավատարիմ կնոջ, որի անունը կկոչի Շուշան» դեպքը 39:  Հոգևոր և մշակութային արժեքների նկատմամբ նման հոգատարությունը, իհարկե, պայմանավորված էր և՛ քրիստոնեական հավատով, և՛ հոգևոր դաստիարակության և կրթության կարևորությամբ:  Այսպիսով, մատենագիտական ​​և վիմագրական նմանատիպ փաստերը թույլ են տալիս պնդել, որ Բագրատունյաց Հայաստանում թագուհիների և արքայադուստրերի եկեղեցամետ գործունեությունը լայն շրջանակ ուներ: Եկեղեցու շենքից, նվիրատվություններից մինչև քրիստոնեական դաստիարակություն, կրթություն և այլն:  , ։

Բագրատունյաց Հայաստանի հոգեւոր-մշակութային կյանքի զարգացմանն իրենց նպաստն են բերել Հայոց թագուհիներն ու իշխանուհիները։
  Եկեղեցիների, վանքերի կառուցումը, դրանց շռայլ նվիրատվություններ կատարելը Հայոց ազնվազարմ տիկնանց հիմնական զբաղմունքն էր։
  Այս կապակցությամբ հայկական աղբյուրներում` պատմիչների աշխատություններում եւ վիմագիր արձանագրություններում, պահպանված վկայությունները նոր լույս են սփռում Հայոց թագուհիների եւ իշխանուհիների ինչպես կառուցողական, նվիրատվական, այնպես էլ` նրանց իրավունքների, սեփականության, դրա ազատ տնօրինման եւ մի շարք այլ հարցերի ուսումնասիրության վրա։
