ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱMPՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՇՏԱԲԵՐԸ (XVI-XIX դդ.) Օսմանյան կայսրությունը, լինելով իր ժամանակի ամենահզոր տերություններից մեկը, գերզինական կրոն էր, որի համար պատմության ընթացքում դրա մեջ ապրող շատ ժողովուրդների հնազանդությունը տարածքային պահպանումն էր: ամբողջականություն  Բնակչության իսլամացումը և թուրքացումը կայսրության քաղաքականության ամենակարևոր ուղղությունն էր:   Պարտադրանքի քաղաքականությունն իրականացվում էր ֆիզիկական բռնությունների, կոտորածների, կոտորածների, ինչպես նաև տնտեսական և բարոյական ճնշումների միջոցով `ստեղծելով սոցիալական ծանր պայմաններ, որի արդյունքում բնակչությունը հաճախ բախվում էր անտանելի զրկանքների միջոցով դրանցից ազատվելու վերջին տարբերակին: իսլամ ընդունելը:   Օսմանյան պետության կողմից տարվող ձուլման քաղաքականությունը հանգեցրեց նրան, որ կարճ ժամանակ անց կայսրության տարածքում բնիկների թիվը սկսեց նվազել, և նրանց զավթիչների թիվն աճեց: Երկար ժամանակ Օսմանյան պետության եկամտի հիմնական աղբյուրը շարունակական պատերազմներն էին, որոնցից բնակչության մեծամասնությունն ապրում էր թալանի միջոցով:   Բացի այդ, մշտական ​​եկամուտը ապահովում էին օսմանյան հպատակների կողմից գանձվող հարկերն ու տուրքերը, որոնք օրեցօր ավելանում են: Օսմանյան հպատակների վճարած հարկերը բաժանվել էին երկու խմբի ՝ օրինական (հիմնված մահմեդական շարիաթի վրա) և սովորական: Առաջին խումբը ներառում էր հետևյալ հարկերը. Աշար կամ ուշ (տասներորդ), խարաջ, ջիզի:   Սովորական հարկերի քանակը շատ և անկայուն էր:   Միաժամանակ գանձվում էին հատուկ հարկեր, որոնք հավաքագրվում էին բացառապես ոչ մահմեդականներից:  Սոցիալական տեսանկյունից դրանցից ամենադժվարը գլխավոր հարկն էր ՝ ջիզիան:  Գրեթե մինչ կայսրության ավարտը վերջինիս վիճակված էր մնալ ամենաուժեղ տնտեսական հենքը ոչ մուսուլման հպատակների հետապնդումների, ճնշումների, զանազան անօրինությունների և կամայականությունների համար: Այսպիսով, Օսմանյան կայսրությունում ոչ մահմեդականներից գանձվող հիմնական, ծանր հարկը գլխահարկն էր, որը մենք հայ պատմագրության մեջ գտնում ենք որպես «խարաջ», իսկ օսմանյան-թուրքական փաստաթղթերում ՝ «ջիզիե»:   Այս հարկը միշտ եղել է օսմանյան գանձարանի եկամտի ամենակարևոր աղբյուրներից մեկը: Թուրքերի համար jizya- ն հիմնականում ընկալվում է որպես զաքաթ (մահմեդական տասանորդ) հարկ համարժեք հարկ, որը վճարվում է զինծառայության փոխարեն, և խարաջը համարժեք է «հողի հարկին», որը գանձվում է մահմեդականներից: Jizya- ն իսլամական երկրներում անհավատներից գանձվող հարկ է, որը իրավաբանները համարում են փրկագին նվաճումների ընթացքում իրենց կյանքը փրկելու, պաշտպանության և գույքի անձեռնմխելիության համար 1:   Izիզիայի պատմությունը սկիզբ է առել այն ժամանակներից, երբ Մուհամեդ մարգարեն համաձայնվեց Նաջրանի քրիստոնյաների հետ հարկի չափի վերաբերյալ, որը նրանք պարտավոր էին վճարել մահմեդական պետությանը ՝ իրենց պաշտպանության համար:  Այս պայմանագրի համաձայն, նրանք ամսվա ընթացքում պետք է վճարեին 2000 Safar- ում և 1000-ը Rajab- ում:  Հագուստի յուրաքանչյուր կտոր գնահատվում էր մոտ 40 դիրհամ:  Խալիֆա Օմարի օրոք Իսլամական պետության տարածքը զգալիորեն ավելացավ, և դրան պատկանող շատ մահմեդական պետություններ:   Հարկային քաղաքականությունը որոշ փոփոխությունների ենթարկվեց:   Izազիրին վերցնում էին միայն մեծահասակներից, ազատ տղամարդկանցից:   Հիվանդները, երեխաները, կանայք, ստրուկներն ու ծերերն ազատվում էին այս հարկից, քանի որ, ըստ Շարիաթի, ջիզիան պետք է վճարեն միայն նրանք, ովքեր սկզբունքորեն ունակ են պայքարել մուսուլմանների դեմ:  Իսլամական աղանդներում հոգևորականության կողմից վճարվող հարկերի վերաբերյալ տարբեր տեսակետներ կան:   Որոշ աղանդներ դա թույլ են տալիս, իսկ ոմանք ՝ ոչ:  Jիզի չափը կախված է մարդկանց նյութական վիճակից 1:   Մեծահարուստների թվում էին մեծահարուստ դրամափոխիչներ, կտորների վաճառականներ, բժիշկներ, խոշոր հողատերեր, իսկ փոքր տերերը ՝ դերձակներ, նկարիչներ և այլ արհեստավորներ:  Payingիզիային վճարելով ՝ ոչ մահմեդականներին հնարավորություն է տրվել ապրել մահմեդական պետության հովանու ներքո ՝ իրենց ավանդական կրոնները կիրառելու ազատության պաշտպանության ներքո:   Եթե ​​ոչ մահմեդական իսլամ ընդուներ, նա կազատվեր izիզիայից: Միայն Օսմանյան կայսրությունում սկսվեց աճել izիզիայի չափը:  Նորությունն այն էր, որ հարկ վճարողների ցուցակում ներառված էին կանայք, ովքեր ժառանգել էին հողերը: Օսմանյան կայսրությունում հողը, բնակչությունը և հարկերը գրանցվում էին յուրաքանչյուր 30 տարին մեկ ՝ հաճախ կապված վարչական միավորների փոփոխությունների կամ նոր սուլթանի գահ բարձրացման հետ 3:   Ըստ էության, յուրաքանչյուր նոր սուլթան գահ բարձրանալուց հետո ջիզիայի չափը զգալիորեն ավելացավ 4:   Այն հավաքվել էր օսմանյան պետության ոչ մահմեդական բոլոր չափահաս տղամարդկանցից:   Հետաքրքիր է նշել ուժեղ հիշատակում Արեւմտյան Հայաստանին, երբ մի երիտասարդ մեծահասակ էր համարվում: Նրանք լարով չափեցին տղայի պարանոցը ՝ ատամներով երկու անգամ երկար բռնելով լարի ծայրերը ՝ փորձելով լարն անցնել նրա գլխի շուրջը:  Եթե ​​թելը չի ​​հատվել, դեռահասը համարվում է անչափահաս և հարկ վճարող 5:  Հարկ վճարող կամ կապիտալ հարկ վճարող հասարակությունը, կախված մարդու տնտեսական կարգավիճակից և վճարունակությունից, բաժանված է երեք մակարդակի. Ala, evsatfedna:  Յուրաքանչյուր վերին կատեգորիա տալիս էր ցածրից կրկնակի, իսկ վերինինը ՝ ամենացածրի քառապատիկ 6: Մեկ շնչին ընկնող հարկի այս տեսակը չէր կարող կայուն մնալ պետության նյութական վիճակի և փոխարժեքի փոփոխության պատճառով: Ֆիքհի գրքերում թեև 48 դիրհամ արծաթ էր նախատեսվում Jիզյեն ալայի համար 48, 24 դիրհամ ս դնայի համար ՝ էսսաթ, կամ համապատասխանաբար 4, 2 և 1os3, Փափազյան Ա., Թուրքական փաստաթղթեր հայերի մասին Հայաստանի (16-19-րդ դարեր) ), Երեւան, 1999, էջ 81: 5 «Հայ ժողովրդի պատմություն», Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1972, էջ 73: 6 Ավդալբեկյան Թ., Խոսքը Թուրքիայում ըստ XVII-XVIII դարերի հայ պատմագրության տվյալների, «ՊԲՀ», 1959, էջ. 126: Այնուամենայնիվ, այս բաժանումը ձևական բնույթ ուներ, քանի որ սկզբունքորեն այդ սկզբունքը չէր կիրառվում 1:  Եթե ​​1500-ականներին: Սկզբում ջիզիան 25-28 ակր էր, ապա 1595-1604 թվականներին ՝ 140 ակր:  1585 Մուրադ III- ը ավելացրեց կայսրության ոչ մահմեդական հպատակների հիմնական հարկը ՝ բյուջեի դեֆիցիտը ծածկելու համար 2: Մուրադ III- ից առաջ կար 30 ակչե ջիզիեն ալայի համար և 20 աքչե էվսատ 20 եդնայի համար:  Մուրադ III- ի օրոք (1574-1595) ալկոհոլը հարկվում էր որպես պետական ​​եկամուտների ավելացման բարեփոխումների մաս:  Թուրքական աղբյուրներից մեկում մենք կարդում ենք, որ Թայբեր Ռայանը, բողոքելով խմիչքների հարկից, պահանջել է այն հանել և ավելացնել ջիզային, և դրա հիման վրա կառավարությունը բարձրացրեց ջիզայի չափը համապատասխանաբար 45, 30 և 15 ակչե 3-ի: ,  Ֆրանսիացի հետազոտողներից Էբասկի Էլիասը, ուղղակիորեն նշելով հարկերի բարձրացման պատճառները, այս կապակցությամբ ճշգրիտ հայտարարություն է տալիս: «Եթե պետությանը փող պետք լիներ, այս տեսակի հարկը (ջիզյեն) կկրկնապատկվեր»: Մուրադ IV- ին ներկայացված լայհաներից մեկում նշվում է, որ մինչ 1582 թվականը ջիզային գանձում էին 40-50 ակչե, մինչդեռ Մուրադ IV- ի (1612-1640) օրոք ջիզիան բարձրանում էր մեկ շնչին ընկնող 240 ակչե: Օսմանյան հարկային համակարգում գոյություն ունեին ֆեոդալական ռենտայի բոլոր երեք ձևերը ՝ ծխական, բնական և դրամական:  Պրեմիումը բոլոր 6-ից ամենատարածվածն էր:  Այնուամենայնիվ, jizya- ն գրեթե միշտ վճարվում էր կանխիկ 7:  Ոչ մահմեդականներից գանձված այս հարկից հավաքված գումարը կազմում է կայսրության պետական ​​բյուջեի ամենամեծ մասը. այս իմաստով դա հարկային հիերարխիայի «օրինական» հարկերից ամենակարևորն էր:   1488-1489 1528 թվականին ամբողջ Օսմանյան կայսրությունից հավաքված izիզիահ հարկի եկամուտը հասնում է կայսրության ընդհանուր եկամտի 8% -ին 8: Գայլ հավաքելու երկու եղանակ կար ՝ կոլեկտիվ, այսինքն ՝ մեկ ընդհանուր հարկ հարկ, որը դրված էր մի խումբ մարդկանց համար, որը միանգամից գանձվում էր, և անհատական, որը որոշվում էր ըստ մարդկային ունեցվածքի:  Միանգամյա մեթոդը, մի կողմից, կառավարությանը երաշխավորում էր կայուն եկամուտ, մյուս կողմից ՝ համայնքի նոր անդամներին թույլ տվեց խուսափել ջիզիա վճարելուց:  Այս հարկահավաք ձիու օգտագործումը հաճախ ստեղծում էր զավեշտալի իրավիճակ, երբ գյուղացիները, պատասխանատու լինելով ամբողջ համայնքի համար, պարտավոր էին վճարել ինչպես մահացածների, այնպես էլ այնտեղից գաղթածների համար:   Այս իրավիճակը ճանապարհ բացեց զանգվածային անկարգությունների համար ՝ երբեմն հանգեցնելով ամբողջ գյուղի անհնազանդության:  Մի քանի տարին մեկ հաշվվում էին izիզիայի բոլոր մեծահասակ ոչ մուսուլման հարկատուները, որի ընթացքում ցուցակներից հանվում էին մահացածների և տարածքից արտագաղթածների անունները:   Իսկ izիզիայի կառավարությունը հատուկ հարկահավաքի միջոցով փորձում է ամեն գնով հավաքել փախստականներին:  Ստեղծվեց ճիշտ 3 «Հայ ժողովրդի պատմություն», էջ 286: 4 Նույն տեղում, Պ. 6 Փափազյան Ա., Թուրքական փաստաթղթեր…, էջ 95: 8 Նույն տեղում, էջ 105: Երբ կայսրության տարբեր մասերում, հատկապես Բալկաններում, տեղի ունեցան զանգվածային փոխակերպումներ: Մարդիկ զանգվածաբար իսլամ ընդունեցին, որպեսզի ազատվեն գլխավոր հարկից 1:  Կարելի է մեջբերել Ն. Մի հատված գրքից: «Բոլոր մահմեդական-քրիստոնյա գյուղացիները եկամտի սննդի այն մասը, որն օրենքով պահանջվում էր, վճարում էին որպես եկամտահարկի մի տեսակ պետությանը:   Այնուամենայնիվ, քրիստոնյաներից ավելի շատ հարկեր էին գանձվում, քանի որ այս իրավիճակը, որը լիովին համահունչ էր շարիաթի օրենքներին, դրական ազդեցություն ունեցավ հողերի թուրքացման քաղաքականության վրա: »2 XVI-XVII դդ. Հանգամանքների բերումով `ավելի ու ավելի ակնհայտ են դառնում թիմային-ռազմական համակարգի փլուզման նախանշանները, որը օսմանյան հասարակության հիմնաքարն է և հանդիսանում է նրա պետականության հիմնաքարը:   Նոր աշխարհից (Ամերիկա) իսպանա-ամերիկյան ոսկու ներհոսքի պատճառով տեղի ունեցավ աճող գների աճ, որն իր հետ բերեց թուրքական արծաթի դրամի արժեզրկում և գնաճի բարձր մակարդակ:   Օսմանյան կառավարությունը 1584 թվականին ստիպված էր արժեզրկել իր ոսկե և արծաթե մետաղադրամները:  Իսպանիայի դեսպանը Ֆիլիպ II թագավորին գրում է. «Կայսրությունն այնքան աղքատ է և ուժասպառ, որ այժմ շրջանառության մեջ գտնվող միակ արժույթն ասպիրներն են, որոնք ամբողջությամբ երկաթից են պատրաստված»:   Գործազրկությունը մարդկանց դրդեց ծախսել կեղծ փողեր ու դիմել տարբեր ֆինանսական անօրինականությունների:   Իրավիճակն այնքան սրվեց, որ պետությունն ինքը սկսեց կեղծել փողերը 3: Գանձապետարանը լրացնելու համար անընդհատ ավելանում էին հարկերն ու տուրքերը: Քոչի բեյը սուլթան Իբրահիմին ուղղված իր ուղերձում (1640-1648) գրել է.  «Հարկը, որը գանձվում է անհավատներից` մեկ շնչի հաշվով 285 ակր չափով, կոչվում է «խարաջ»:   Իր հաղորդագրության մեջ Քոչի բեյը սուլթանին առաջարկում է հրաման արձակել, որ հարկահավաքները ավար և տականք հավաքելիս չվերցնեն ավելին, քան գրքում նշված է 4: Izազիրի փոխարժեքների տատանումները տեղից տեղ չափազանց մեծ էին:   Այն հանդիպում է հայկական աղբյուրներում: XVII դարի հետ կապված արձանագրություններում մենք տեսնում ենք, որ Սուլթան Սուլեյմանի օրոք ՝ XVII դարում: Վերջապես, Վան քաղաքից հավաքված խարաջի դրույքը տատանվում էր 3-4 ոսկուց մինչև 1 ոսկի 5:   Կարելի է նկատել, որ «կուրուշը» գալիս է նախկինում օգտագործված «աքչե» մինչև «ոսկին»:  Կուրուշի պատմությունը սկսվում է 1678 թվականից, երբ այն շրջանառության մեջ դրվեց Սուլեյման Շքեղի օրոք ՝ եվրոպական մետաղադրամները փոխարինելու համար:  Այսպիսով, քուրուշը գերազանցեց օսմանյան մյուս դրամական միավորները և համարվեց ավելի թանկ:  Այսպիսով, Վանում գլխավոր հարկը 10 քուրուս էր կամ 400 պարա (1 կուրուշ = 40 պարա), իսկ Կարսում ՝ 16 պարա, այսինքն ՝ 25 անգամ պակաս 6: Ամփոփելով ուսումնասիրվող ժամանակահատվածը `ստացվում է հետևյալ պատկերը: 1690-1691 Տարբեր գլխավոր հարկի դրույքաչափերն են. Եդնա - 2,5 քուրուշ, էվսաթ ՝ 5 քուրուշ, ալա ՝ 10 քուրուշ:  XVIII դարի Դիֆերենցիալ հարկերի դրույքաչափերն աճում են երկրորդ կեսին: էդնա - 4 քուրուշ, էվսատ - 8 քուրուշ, ալա - 16 քուրուշ: 3 Բայբուրդյան Վ., Օսմանյան կայսրության պատմություն, Երեւան, 2011, էջ: 308 թ. 4 Փափազյան Ա, Թուրքական փաստաթղթեր., Էջ 93: 5 Ավդալբեկյան Թ., Էջ 184: 6 Նույն տեղում, Պ. Տարբեր անվանումներով լրացուցիչ հարկեր գանձվում էին բնակչության համար `izeիզե անունով:  Հայկական աղբյուրներում անօրինականորեն գանձվող գլխավոր հարկերը կոչվում էին «լրացուցիչ գլխավոր հարկ», «ավելորդ գլխահարկ», «ավելի խարաջմ», «խարաջիկոտոր» և «հարամ խառաջ»:   Լրացուցիչ գլխավոր հարկը համեմատաբար փոքր էր: Չնայած բնակչության բաժանումը ըստ գույքի հիմնականում ձևական էր, կանոններում դեռ կան փաստեր, երբ որոշ տեղերում հաճախ հաշվի են առնվել գյուղացիների սոցիալական պայմանները կամ հողերի առկայության հարցը:  Օրինակ, Բիթլիսի վիլայեթի կանոնները նշում են, որ Խոյտ, Ումուր և Քեվաշ թաղամասերում, որոնք շատ անհասանելի և ժայռոտ են, շատ քիչ մշակություն կա, և հիվանդասենյակների մեծ մասը աղքատ է ՝ 35 հա մեկ անձի համար:  Մյուս «Նահիասում» ջիզիան 55 աքչե էր:  Սովորաբար գլխավոր հարկ գանձելու ժամանակ պաշտոնյաները կոպիտ կամայականություն էին կիրառում, նույնիսկ պատերազմների ժամանակ պետությունը տարին երկու անգամ անօրինական գլխավոր հարկ էր սահմանում:   Նրանք, ովքեր ի վիճակի չէին վճարել գլխավոր հարկը, ենթարկվում էին խիստ ֆիզիկական պատժի:  Կամայականությունը տարածվեց ոչ միայն հարկման ոլորտում, այլ նաև անտեսեց տղաների տարիքը և նրանց հարկեց շատ վաղ հասակից:  XVIII դարի մատենագիրներից Հակոբ Տիվրիկեցին գրում է. «... և նա հինգ տարեկան տղայից շատ տիկնիկներ կգներ, ոչ ոք չէր կարող նրա հետ խոսել» 1:  1830 թ. Սուլթան Մահմուդ II- ը փորձեց կարգավորել համակարգը `կարգադրելով հավաքել միայն օրինական հարկեր:   Այնուամենայնիվ, միևնույն ժամանակ, օրինականացվել են մի շարք անօրինական հարկեր 2, ուստի հարկ վճարողների սոցիալական կարգավիճակը էապես չի փոխվել: Խոսելով izիզիի մասին ՝ պետք է նշենք նաև հարկը, որը կիրառվել է Բալկաններում նախաօսմանյան ժամանակաշրջանում:   Խոսքը իսպաներենի մասին է, որը 25 ակր էր և միշտ վճարվում էր դրամով:  Այն շարունակում էր հավաքվել, երբ այդ բալկանյան տարածքները գրավեցին օսմանյան պետությունը:  1540 Օսմանցիները այս տեսակի հարկերը մտցրեցին Արևմտյան Հայաստանի հարկային համակարգ և սկսեցին հավաքվել izիզյայի հետ:  Իսպենսիրականում դա տանտիրոջ հարկահավաքողից գանձվող գլխավոր հարկն էր, և այն վերցվում էր ընդհանրապես ոչ մահմեդական բոլոր բնակիչներից, հիմնականում 25 աքչի 3-ում:  Jիզյայի նման նրանք նույնպես ազատվեցին դրանից, եթե իսլամ ընդունեին: Ըստ Հանաֆի աղանդի, որը Օսմանյան կայսրությունում պաշտոնական կարգավիճակ ուներ, «գրչի մարդիկ», այսինքն ՝ հրեաները, քրիստոնյա էին:   Բայց ինչպես հոգևորականության, այնպես էլ հոգևորականության հարկման պրակտիկան, ինչպես նաև հոգևորականության պրակտիկան ոչ միայն երկիմաստ են Օսմանյան կայսրությունում, այլ նույն խնդրի հոդվածներում մենք տեսնում ենք հակասություններ:  Օրինակ ՝ ինչ-որ տեղ կարդում ենք. «Քրիստոնյան, եթե դառնա քահանա և աշխատի ի շահ իր ժողովրդի, չի վճարելու դրա համար:   Նրա չար որդիները և ստրկությունից ազատվածները վճարելու են փրկագնի հարկը: »   Մեկ այլ կանոնով մենք հանդիպում ենք: «Դավթարում գրանցված ոչ մուսուլմանը, եթե հետագայում քահանա դառնա, կշարունակի վճարել իսպանական և խարաջի հարկերը:   Եթե ​​տվյալ կրոնական անձնավորությունը, լինելով նյութապես ծանր իրավիճակում, դժվարանում է վճարել խարաջի և իշխանի հարկերը, ապա 1 Փափազյան Ա, թուրքական փաստաթղթեր…, էջ 94: 3 Փափազյան Ա., Թուրքական փաստաթղթեր…, էջ 95: նրանից ոչինչ չի խլվում: »1   Քրիստոնյայի համար ջիզիայից ազատվելու միակ միջոցը կարող է լինել ակտիվ զինվորական ծառայությունը:  Պետական ​​ծառայության ընտանիքները ազատվել են իզիից: Izազիրը այնքան էլ դժվար չէր առաջին երկու մակարդակների համար ՝ Alai և Evsat, քանի որ երրորդը աղքատների համար էր:  Պատահեց, որ ինչպես քրիստոնեական, այնպես էլ հրեական համայնքների հարուստ, հարուստ անդամները բարեգործական նվիրատվություններ ստեղծեցին, որպեսզի օգնեն իրենց համայնքի աղքատ անդամներին ջիզիա վճարել:  Որոշ ոչ մահմեդականներ հարկեր չվճարելու միջոցներ էին փնտրում: Ամենատարածված ձևերից մեկը այն էր, որ մարդիկ աշխատանք փնտրեին եվրոպական հյուպատոսների մոտ, քանի որ նրանք այդպիսի աշխատանք ունենալու դեպքում ազատվում էին հարկից: 1855 թ. Մայիսի 7-ին կայսերական նոր հրամանագրով վերացվեց ոչ մահմեդականների համար վաղուց հաստատված «խարաջը» և սահմանվեց մահմեդականների հետ հավասար զինվորական ծառայության իրավունքը 4:   Ավելին, այն դարձավ պարտադիր:  Միևնույն ժամանակ, քրիստոնյաներն իրավունք ունեին գնելու իրենց ազատությունը ՝ վճարելով սահմանված գումարը և ազատվելով զինվորական ծառայությունից: Մեկ տարի անց նրա համար պաշտոնապես սահմանվեց հարկ ՝ բեդել-իասկերյե, որը փոխարինեց զինվորական ծառայությանը 5:   Փաստորեն, գլխահարկը փոխարինվեց ոչ մահմեդականների հարկային արտոնությունից: Այսպիսով, քրիստոնյաները դեռ ամբողջովին մեկուսացված էին զինվորական ծառայությունից, ավելին ՝ ծառայությունից ազատման համար սահմանված ռազմական հարկը ավելի ծանր էր, քան գլխավոր հարկը (այն գերազանցում էր 10 անգամ) 6:  Հայտարարությունը մեծ դժգոհություն առաջացրեց Թուրքիայի քրիստոնյա հպատակների շրջանում:  Մահմեդականները շատ դժգոհ էին: «Քրիստոնյաները դժգոհ էին այն փաստից, որ ընդգրկվելով թուրքական բանակում ՝ նրանք զենքը կուղղեին քրիստոնեական պետությունների, հատկապես Ռուսաստանի դեմ, որով կապում էին ազատագրման իրենց հույսերը, և ֆանատիկ մահմեդականները վախենում էին կորցնել կայսրությունում իրենց գերիշխող դիրքը»:   Երկու կողմերի դժգոհությունը կայսրությանը ստիպեց հետաձգել քրիստոնյաներից զորք հավաքագրելու խնդիրը անվերջ 7:   Այս իրավիճակը տևեց մինչև 1909 թվականը, երբ Օսմանյան խորհրդարանը վերացրեց հարկը ՝ զինվորական ծառայությունը դարձնելով պարտադիր բոլոր տղամարդկանց համար ՝ անկախ կրոնից:   Սա Օսմանյան Թուրքիայում ոչ մահմեդականներից գանձվող հարկի պատմության ավարտն է: Ինչպես մյուս բոլոր ոլորտներում, այնպես էլ հարկային համակարգում, Օսմանյան պետությունը բռնազավթված տարածքների բնիկների նկատմամբ խտրական խտրականության քաղաքականություն վարեց:  Հարկային կոշտ քաղաքականության պատճառով Օսմանյան Թուրքիան միանգամից լուծեց մի քանի խնդիր: Նա թուլացրեց ոչ մուսուլմանների ուժն ու ազդեցությունը, ինչը չէր ցանկանում: 1 Փափազյան Ա., Թուրքական փաստաթղթեր…, էջ. 82 4 Փափազյան Ա., Ոչ թուրք ազգերի իրավազրկված վիճակը Օսմանյան կայսրությունում և Թանզիմաթ, «Հնագիտության հիմնախնդիրները», էջ 4: 1-2, Երեւան, 1983, էջ: 74 6 Փափազյան Ա., Ոչ թուրք ազգերի իրավազրկված պետությունը…, էջ. 74 7 Նույն տեղում: Նրանց թիվը ավելացնելով ՝ նա փոխեց կայսրության բնակչության ժողովրդագրական պատկերը հօգուտ մահմեդական թուրքերի, հարստացրեց պետական ​​գանձարանը: Անի Սարուխանյան ԿԱՊԻ ՀԱՐԿԸ ՕՍՏԱՆԱԿԱՆ ԿԱMPՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ (XVI-XIX դդ.) Հիմնաբառեր. Գլխավոր հարկ (ջիզյա), Օսմանյան կայսրություն, հարկային համակարգ, ոչ մուսուլմաններ, բռնի ձուլման քաղաքականություն, ալա, էվսաթ, էդնա, զինվորական ծառայություն: ։

Օսմանյան  կայսրության  ողջ  պատմության  ընթացքում  տեղի  ոչ  մուսուլման  բնակչության  բռնի  իսլամացման  քաղաքականությունը  կենսագործվում  էր  ինչպես  ֆիզիկական  բռնությունների և զանգվածային կոտորածների, այնպես էլ տնտեսական ճնշումների միջոցով։
  Քրիստոնյա  բնակչության հարստահարման օրինական և ամենակարևոր միջոցներից էր ամենածանր հարկատեսակի՝ գլխահարկի գանձումը։
  Գլխահարկը, որ ժամանակին կազմում էր ողջ կայսրության  եկամտի  հիմնական  աղբյուրը,  տարեցտարի  ավելի  բարձր  դրույքաչափ գրանցելով,  դարձել  էր  քրիստոնյաների  սնանկացման,  իսկ  չվճարելու  դեպքում`  ամենածանր  պատիժների  ենթարկվելու  պատճառ,  ինչից  խուսափելու  համար  քրիստոնյա  բնակչությունը  հաճախ  ստիպված  ընդունում էր իսլամ։
