Արդի  քաղաքական,  կրթամշակութային  հիմնախնդիրների  անաչառլուսաբանումը բխում է հայ-վրացական սերտ համագործակցության և բարեկամության վերականգնման հրամայականից։
 Ներկա  ուսումնասիրությունը  նպատակ  ունի  էթնոկրթական  նպատակամետ մոդելներով հանգուցալուծել «հայ-վրացական կնճիռը», կանխել օրեցօրխորացող  ճգնաժամը,  ջավախահայության1  ուծացումն  ու  զանգվածային  արտագաղթը։
   Հիմնահարցի  շուրջ  առկա  տարաբնույթ  մոտեցումները ապակողմնորոշում  են  միջազգային  հանրությանը  և  հանգեցնում  շահագրգիռ  սուբյեկտների ոչ համակարգված գործելակերպին։
 Վրաց  պատմաբանները  387  թվականի  տխրահռչակ  պայմանագրովկատարված  փոփոխությունների  հիման  վրա  պնդում  են,  թե  Գուգարքը  միշտեղել է Քարթլիի թագավորության կազմում [7, 69]։
 Անառարկելի է Ա. Շիրակացու այն վկայությունը, որ թեպետ Գուգարքնայժմ  Վիրքի  կազմում  է,  վերցված  է  Հայաստանից  [12,  297]։
   Ջավախքը  ՄեծՀայքի  Գուգարք  նահանգի  9  գավառներից  մեկն  էր,  իսկ  Գուգարքը  առաջինանգամ Վիրքին է միացել 387 թվականին [7, 67]։
 1830  թվականին  Էրզրումի  ու  նրա  շրջակայքի  հայերը  զանգվածորենգաղթել են Ջավախք։
 20-րդ դարի 20-ական թվականներին Ջավախքը (նրա մի մասը), որպեսէթնոտարածքային  միավոր,  Հայաստանին  վերամիավորելու  կամ  ՎրացականԽՍՀՄ  կազում  մեկ  հայկական  վարչական  միավոր  ստեղծելու  մասին  (Ալ.Բեկզադյան, Ալ. Մյասնիկյան) հորդորը մերժվել է վրացական պետական շրջանակների կողմից [7, 18 և 21]։
 Վրաց պատմաբան Լեոնտի Մրովելի վկայությամբ, մինչ այդ Ջավախքնամայի չի եղել, սուրբ Նինոն մ.թ. 3-րդ դարում Ֆոգայում՝ Փարվանա լճի ափին,հովիվների  հետ  խոսել  է  հայերեն։
   Ուստի  երկրին  ժամանակավորապեստիրելու  և  այլամերժության  փաստը  չի  կարող  հիմք  ծառայել  «սեփականտարածք» համարվելու համար։
 Սամցխե-Ջավախքն զբաղեցնում է Վրաստանի տարածքի մոտ 10 տոկոսը,  որտեղ  բնակվում  է  վիրահայության  ավելի  քան  կեսը,  իսկ  զուտ  Ջավախքում,  որն  զբաղեցնում  է  Վրաստանի  3,7  տոկոսը,  բնակչության  94-95  տոկոսը հայեր են [10.14, 14], այն այժմ կազմում է 125 հազար հայ (ոչ պաշտոնական  տվյալներով՝  145  հազար)։
   Ջավախքը  սփյուռք  չէ,  ջավախահայությունըսուբէթնոս  է,  որն  ապրում  է  իր  բնօրրանում՝  պատմական  տարածքի  վրա,ուստի  ազգային  անվտանգության  պարտադրանքով  դառնում  է  անհրաժեշ1 Ջավախահայությունը Ջավախքում բնակվող հայերն են։
  Վրացահայությունը («Վիրահայությունը») ողջՎրաստանում ապրող հայերն են։
  Այստեղ «վրացի» եզրույթն էթնանուն չէ։
 տություն՝  բարձրացնել  Վրաստանի  վարչատարածքային  կազմում  ինքնավարության  կարգավիճակի  տրամադրման  հարցը։
   Հակառակ  դեպքում  ջավախահայությունը  ոչ  հեռու  ապագայում  կկորցնի  իր  էթնիկական  դիմագիծը,  կինտեգրվի  վրացական  մշակույթին՝  քաղաքացիական  հասարակության  ստեղծման  պատրվակով։
   Այդ  գործընթացը  համապատասխանում  է  գլոբալ  միտումների ընդհանուր տրամաբանությանը, քանզի անհնար է ինքնամեկուսացումը՝ինքնաբավ  համակարգի  ստեղծմամբ։
   Էթնիկական  բոլոր  բաղադրիչները  աստիճանաբար  միախառնվում  են  միասնական  քաղաքացիական  ընկերակցության մեջ՝ էթնիկական նույնականությունը փոխարինելով քաղաքացիականով։
 Սակայն  Վրաստանում  տևականորեն  էթնիկական  ընկերակցության  հաստատումը դժվար իրագործելի է, հատկապես էթնիկական փոքրամասնություններադրբեջանցիների  և  հայերի  միջև,  քանզի  նրանց  խմբային  քաղաքական  կողմնորոշումները  և  մշակութային  պահանջները  տարաբնույթ  են։
   Բացի  դրանից,արմատական  էթնոսի  անթաքույց,  ոչ  լատենտ  ձևով  իրականացվող  նպատակադիր  խտրականությունը  ջավախահայության  նկատմամբ  չի  կարող  նպաստել համապետական գիտակցության ձևավորմանը։
  Էռնեստ Գելները տեղին էնշել. «Ազգերի մի մասի բավարարվածությունը մյուս մասի հիասթափություննէ նշանավորում» [2, 10-11]։
 Վրացական  կողմը  պարտավոր  է  հաշվի  նստել  պատմական  անողոքճշմարտության հետ և զսպել ուժգնացած անհիմն հավակնությունները հայկական  հնամենի  տարածքների  նկատմամբ։
   Անցել  են  այն  ժամանակները,  երբլեզուն  տարածելու  և  տեղանունները  փոխելու  միջոցով  հնարավոր  է  վրացականացնել  այն  ամենը,  ինչը  հայկական  է։
   Այժմ  ոչ  պաշտոնական  տվյալներովհայերը  Վրաստանում  հաշվվում  են  460  հազար,  իսկ  ըստ  պաշտոնականաղբյուրների մոտ 250 հազար, այդ թվում Թբիլիսիում՝ 150 հազար[13, 348]։
 Վրաստանում  մինչև  2002թ.  քանակով  երկրորդ  տեղն  զբաղեցնում  էինհայերը  (437,2  հազար),  իսկ  ռուսները  (341,2  հազար)՝  երրորդ[14,  13]։
   Այժմադրբեջանցիների  ծնելիության  արագ  աճը  հնարավորություն  է  տվել  այդէթնոդավան  խմբին  զբաղեցնելու  առաջին  տեղն  (6,5%)  ազգային  փոքրամասնությունների շարքում, իսկ հայերը՝ երկրորդ (5,7%) [14, 13]։
  2002թ. տվյալներովՎրաստանում  ապրում  են  մինչև  284,8  հազար  ադրբեջանցիներ,  սակայնվերջիններս համոզված են, որ իրենք կես միլիոն են և նույնիսկ ավելին[9, 18]։
 Ադրբեջանցիները  հավաքական  կերպով  բնակվում  են  Քվեմո-Քարթլիինահանգում,  հիմնականում  Մառնեուլիի,  Գարդաբանի,  Բոլնիսի  և  Դմանիսիշրջաններում։
  2002թ. մարդահամարի համաձայն՝ այդ նահանգի բնակչությունըեղել է 497530 մարդ, որից 45,1 տոկոսը ադրբեջանցիներ են, 44,7 տոկոսը վրացիներ  են,  6,4  տոկոսը՝  հայեր  [6,  7]։
   Հայտարարություններ  են  հնչում  հատուկՇարժում  ստեղծելու  մասին,  որի  նպատակն  է  Վրաստանից  անջատել  ՔվեմոՔարթլին և որպես այդ գործընթացի սկիզբ՝ առաջ է քաշվելու ադրբեջաներենինտարածաշրջանային լեզվի կարգավիճակ տալու հարցը։
 Եթե  Վրաստանում  հայերը  համարվում  են  ազգային  փոքրամասնություն,  ապա  համասեռ  Ջավախքում  ազգային  մեծամասնություն  են։
   Այստեղտեղին է մեջբերել ԵԱՀԿ-ի Գերագույն հանձնակատար Մաքս վան Դեր Ստուլիբնորոշումը. «…փոքրամասնությունը խումբ է, որը բնութագրվում է լեզվական,էթնիկական կամ մշակութային այնպիսի առանձնահատկություններով, որոնքնրան  տարբերակում,  զատում  են  մեծամասնությունից։
   Երկրորդ՝  փոքրամասնությունը  խումբ  է,  որը  սովորաբար  ձգտում  է  ոչ  միայն  պահպանել  իր  ինքնատիպությունը, այլև այն վառ կերպով դրսևորել» [3, 165]։
 Էթնիկական  խտրականության  արդյունքում  Ջավախքը  հայաթափվումէ, լոկալ արմատական ազգի միգրացիան դառնում է ազգային անվտանգությանխնդիր։
   Ավելին,  տեղի  է  ունենում  թուրք-ադրբեջանական  տարրի  վերաբնակեցում,  որոնց  մինչև  2011թ.  վերաբնակեցման  հարցը  եղել  է  ԵվրախորհրդինՎրաստանի  անդամակցության  նախապայմաններից  մեկը։
   400  հազար  թուրքմեսխեթցիների  տարածաշրջան  վերաբնակեցնելը  Վրաստանի  իշխանությունների  ժողովրդագրական  իրավիճակը  փոխելու  մտադրությունն  է,  որն  սպառնում է միջէթնիկական և միջկրոնական հարաբերություններին։
 20-րդ  դարի  սկզբներին  բազմազգ  Վրաստանն  ինքնապաշտպանականբնազդով ձեռնամուխ եղավ մշակել միաէթնիկ ազգային պետության ստեղծմաննախագիծ,  որն  ազգայնամոլական  դրսևորում  է՝  էթնիկական  փոքրամասնությունների  իրավունքների  ոտնահարմամբ  բազմազգ  պետությունը  դարձնելմիաէթնիկ, այլ կերպ՝ ձուլել ազգը և պետությունը։
 Միջազգային պրակտիկայում մոնոէթնիկ համարվում է այն պետությունը,  ուր  բնակչության  95  և  ավելի  տոկոսը  կազմում  է  մեկ  էթնոսի  ներկայացուցիչներ  (Իսլանդիա,  Նորվեգիա,  Պորտուգալիա,  Ալբանիա,  Մալթա,  Յամայկա, Եմեն, Հունգարիա)։
  [17, 54]Գ.Տ.  Տավադովը  գտնում  է,  որ  ազգային  պետությունն  էթնիկական  տարածքի  հիմքի  վրա  կազմավորված  էթնոսի  (ազգի)  պետություն  է  և  մարմնավորում  է  ժողովուրդների  քաղաքական  անկախությունն  ու  ինքնուրույնությունը։
  [16, 275]Միաէթնիկ  կառուցվածք  ունեցող  հասարակարգերում  ժողովրդավարացման  համար  ստեղծվում  են  ավելի  բարենպաստ  պայմաններ,  քան  էթնիկական  անհամասեռության  դեպքում։
   Էթնիկական  կոնֆլիկտները  Վրաստանում  հանգեցրել  են  ավտորիտար  էթնովարչակարգի  հաստատմանը,  որը  ոչդյուրին  է  դարձնում,  այսպես  կոչված,  բազմաէթնիկ  ժողովրդավարությունը,որչափով  նրա  հիմքում  առկա  է  միջխմբային  հակասությունը։
   Այդ  մասինվկայություն  են  տալիս  նույնիսկ  միջազգային  կառույցները՝  ԱՄՆ-ի  պետդեպարտամենտը,  Եվրախորհրդի  հակաճգնաժամային  խումբը։
   Ջավախքումվտանգվում  է  կրթամշակութային  տիրույթը,  արագ  տեմպերով  փակվում  ենհայկական  դպրոցները,  կրճատվում  են  հայոց  լեզվի  դասաժամերը  և  ավելացվում  վրացերենը,  արգելվել  է  դասավանդել  «հայոց  պատմություն»  առարկան,փոփոխվում  են  տեղանունները։
   2005  թվականին  Վրաստանում  ընդունվել  է«Հանրային  կրթության  մասին»  օրենք,  ըստ  որի  (հոդված  4.3)՝  «Վրաստանիքաղաքացիները, որոնց մայրենի լեզուն վրացերենը չէ, իրավունք ունեն ամբողջական ընդհանուր կրթություն ստանալու մայրենի լեզվով», սակայն մոլեռանդորեն հող է նախապատրաստվում համավրացական կրթական համակարգինանցնելու համար, ինչն արդեն մասամբ գործնականորեն տեղի է ունեցել։
  Ավելիքան  90 տոկոս  հայերով  բնակեցված  տարածքում  պարտադրվում է  պետականլեզուն,  արագացվում  հայերի  վրացականացման  գործընթացը  [11,  60.8,  142]։
 Հանրապետությունում անցկացվում է ուսուցիչների և հանրակրթական դպրոցների  տնօրենների  պաշտոններին  հավակնող  թեկնածուների  վրացերեն  լեզվիթեստավորում։
  Պատճառաբանվում է, թե առանց վրացերենի իմացության անհնար է ինտեգրվել վրացական պետությանը։
  Հայերը չեն անտեսում պետականլեզուն՝  վրացերենը,  քանի  որ  բոլոր  պաշտոնական  փաստաթղթերը  վրացերենլեզվով են։
 Համաշխարհային  քարտեզագրության  մեջ  «Վրաստանը»  որպես  երկիրնշվում  է  միայն  15-րդ  դարում։
   Մինչ  այդ  Վրաստանի  շրջանում  նշված  ենԿոլխիս,  Իբերիա  և  Մենգրելիա  երկրները  [1,  12]։
   Հայերն  այլ  ժողովուրդներիհետ  համահավասար  մասնակցություն  են  ունեցել  վրացական  պետությանկայացմանն ու բարգավաճմանը։
  5-րդ դարի հայոց հոգևոր մշակույթի ծաղկունանդաստանի  հիմնադիրը՝  Մեսրոպ  Մաշտոցը,  այբուբեն  ստեղծեց  նաև  բախտակից  վրացիների  համար։
   Հայերը  քվեարկել  են  Վրաստանի  անկախությանօգտին՝ ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները երաշխավորող սահմանադրության հիմքերով։
 1995թ.  Ստրասբուրգում  ընդունվել  է  ազգային  փոքրամասնություններիպաշտպանության  կոնվենցիա  (համաձայնագիր),  ըստ  որի՝  համախումբ  ապրող  էթնիկ  բնակչությունն  իր  պատմական  տարածքում  իրավունք  ունի  առնվազն  լեզվական  և  մշակութային  ինքնուրույնության,  դրան  ավելացրած  մշակութային կապը իր մայր պետության հետ, թեպետ այն ինքնակազմակերպմանկենսունակ մոդել  չէ, քան քաղաքական միավորի ստեղծումը։
 Միջազգային  փորձը  ցույց  է  տվել,  որ  այն  երկրներում,  ուր  ազգայինփոքրամասնությունները  կազմում  են  20  տոկոս,  իրավունք  ունեն  որպեսերկրորդ տարածաշրջանային լեզու համարել իրենց մայրենին։
  Աշխարհի 20-30երկրներում 20 տոկոս հավաքական ապրող ազգային փոքրամասնություններիլեզուները տարածաշրջանային լեզուների կարգավիճակ ունեն [4]։
  Իսպանիայիև  Իտալիայի  սահմանադրություններում  կան  հոդվածներ,  որոնք  երաշխավորում են ազգային փոքրամասնությունների լեզուների պահպանման և զարգացման  պետական  աջակցությունը։
   Ֆինլանդիայում  շվեդական  փոքրամասնության (շուրջ 6%) լեզուն հայտարարվում է ևս պետական [17, 50]։
  Սա բացառիկերևույթ է, որը բացատրվում է պատմական դրդապատճառներով, քանզի տևական  ժամանակ  Ֆինլանդիայում  շվեդական  լեզուն  համարվել  է  կրթամշակութային լեզու։
 Մայրենի  լեզվի  հիման  վրա  հանրակրթության  ապահովումը  ոչ  միայնազգային  փոքրամասնության  ընդհանրական  ինքնության  պահպանման  ուխորացման,  այլև  երկրի  ներքաղաքական  կայունության  և  լեզվի  հիմնախնդրիժողովրդավարական լուծման գրավականն է։
 Դպրոցներն  ավարտողներին  տալիս  են  վաուչեր  Երևանում  ուսումըշարունակելու համար, սակայն ատեստատը վերապահվում է միայն Վրաստանում սովորողների համար։
  Պետությունը չի սուբսիդավորում այն դպրոցներին,որոնցում աշակերտների թիվը 700-800-ից պակաս է։
 Ջավախքում  դպրոցների  հանրույթներին  ոչ  միայն  արգելում  են  մասնակցել եկեղեցիների՝ Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված հոգեհանգստյան  պատարագին  և  միջոցառումներին,  այլև  Վրաստանի  իշխանություններըմինչև  այսօր  չեն  ճանաչել  հայերի  ցեղասպանությունը՝  մտավախություն  ունենալով վատթարացնել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ։
 Երկար  պայքարից  հետո  վերջերս  Քաղաքացիական  օրենսգրքով  ՀայԱռաքելական  սուրբ  եկեղեցին  և  ևս  կրոնական  5  ուղղություն  Վրաստանումիրավաբանական կարգավիճակ ստացան։
  [5]Հայ  Առաքելական  եկեղեցիները,  հայկական  շենք-շինությունները  որպես սեփականություն չեն տնօրինվում հայ էթնոսի կողմից, դրանք Վրաստանիօրենքներով գտնվում են վրաց ուղղափառ եկեղեցու և վրացական պետությանհովանավորության ներքո։
 Վրաստանում  անկախության  տարիներին  օլիգարխների  շարքում  ազգությամբ հայեր գրեթե չկային։
  Այժմ երկրում կապիտալ ներդրումների դաշտըբավականաչափ  նպաստավոր  է  դարձել  նաև  հայ  ներդրողների  համար։
   Այսպես՝  2010թ.  պաշտոնական  տվյալներով  Վրաստանում  վերագրանցվել  է  103հայկական ընկերություն, և վերջերս ստեղծվել է հայ գործարարների միություն[7,341]։
 Համագործակցության  ծիլեր  են  երևում  նաև  Վիրահայոց  թեմի  հոգևորկառույցի հետ։
 Վրաստանի  ժողովրդավարության  գործընթացին  պատնեշում  է  նաևերկրի  կառավարմանը  վիրահայության  գրեթե  բացակայությունը։
   Վրացականվերնախավը  (էլիտա)  ազգայնամոլական  քաղաքականությամբ  երկրի  կառավարման համակարգից դուրս է մղում ազգային փոքրամասնություններին, անհամաչափություն ստեղծում իշխանական վերնախավում։
  Այժմ, ոչ պաշտոնական  տվյալների  համաձայն,  պետական  համակարգում  հայերի  թիվը  1-2  տոկոսից չի անցնում։
  Այս մոտեցումը բացատրվում է հայերի իբր պետական լեզվիչիմացությամբ։
   Ավելին՝ հայ  մասնագետը  Վրաստանում  համեմատաբար  քիչ էվարձատրվում։
 Վրաստանում  պաշտոնապես  գրանցված  են  մինչև  67  հայկական  ՀԿներ,  թեպետ  իրականում  ակտիվ  գործում  են  դրանցից  մի  քանիսը։
   Դրանքկատարում  են  ազգապահպան  գործառույթ  և  հիմնականում  գործում  են  տեղիսուղ միջոցների հաշվին։
 Վրաստանն  ինտեգրվում  է  Եվրամիությանն  ու  ՆԱՏՕ-ին։
   ՎրաստանըՌԴ-ի  հետ  բախման  արդյունքում  ոչ  միայն  կորցրել  է  Հարավային  Օսիան  ևԱբխազիան,  այլև  դատապարտվել  է  երկարաժամկետ  կոնֆլիկտային  գոտուկարգավիճակին,  որը  լուրջ  սպառնալիք  է  Թբիլիսիի  էներգետիկ  քաղաքականությանը։
 Վրաստանը  դիվանագիտական  կապերի  մեջ  չի  մտնում  այն  տերությունների  հետ,  որոնք  ճանաչում  են  Հարավային  Օսիայի  և  Աբխազիայիանկախությունը։
 Թուրքիայի  և  Ադրբեջանի  հետ  Վրաստանի  անհեռատես  ռազմավարական  բնույթի  հարաբերությունները,  նրա  գործուն  մասնակցությամբ  իրականացվելիք  մի  շարք  տարածաշրջանային  ծրագրերը  և  Հայաստանի  Հանրապետության շրջափակումը չեն բխում մեր շահերից։
 ՀՀ  իշխանությունները  ծավալում  են  հավասարակշռված  քաղաքականություն,  քանի  որ  հարևան  երկրից  մենք  գտնվում  ենք  տարանցիկ  ուղեհաղորդակցության կախվածության մեջ։
 Ջավախահայության  ինքնապաշտպանական  ավանդական  մեխանիզմները  խոր  արմատներ  չունեն՝  ի  համեմատություն  Սփյուռքի  համայնքների,քանի որ ապրելով սեփական տարածքում և մայր երկրի հարևանությամբ՝ քիչ էանհանգստացնում ուծացման վտանգը։
 Այսուհանդերձ,  ջավախահայության  ազգային  ինքնորոշման  (ոչ  անջատողական ծրագրով) պահանջը վրաց ժողովրդի կոշտ գործելակերպի արգասիքէ՝  տնտեսական  շահագործում,  քաղաքական  ճնշում,  ազգային  հալածանք,իրավազրկում, ազգի ուղղակի ինտեգրում և ուծացում։
 Ծրագրավորված  առաքելություն  իրականացնելու  մղումով  1997  թվականից  Վրաստանում  գործում  է  ազգային  փոքրամասնությունների  հարցերովԵԱՀԿ-ի  գերագույն  հանձնակատարի  գրասենյակը  [3,115],  որը  հիմնականումզբաղվում  է  Սամցխե-Ջավախքի  շրջանի  հայերին  առնչվող  խնդիրների  հանգուցալուծմամբ և այդ տարածաշրջանում լարվածության կանխարգելմամբ։
 1980-ականներից  Արևմուտքում  արագ  զարգանում  են  բազմամշակութային  կրթության  վերաբերյալ  տեսություններն  ու  մեթոդաբանական  մոտեցումները։
 Այն  երկրներում,  որտեղ  ժողովրդագրական  կազմը  բազմաէթնիկ  է,առաջարկվում են կրթական տարբեր մոդելներ։
 Ամերիկյան «ձուլող կաթսա» ռազմավարության փոխարեն՝ շրջանառության  մեջ  մտցվեց  «ամերիկյան  աղցան»  արդիական  հայեցակարգը,  այլ  կերպ՝ներդրվեց  բազմալեզու  կամ  երկլեզու  (բիլինգվալ)  կրթական  համակարգը,  որըդիտվում է միջէթնիկական հակամարտությունների հաղթահարման մոդել։
 Երկլեզու  բովանդակային  կրթությունը  բազմաէթնիկ  հասարակություններում  թույլ  է  տալիս  ինտեգրվել  այդ  հասարակությանը՝  պահպանելով  ազգային ինքնությունը։
 Երկլեզու  կրթության  արտասահմանյան  փորձն  ունի  4  մոդել,  որոնքվերաբերում են օտար լեզվի կիրառման տարիքային շեմին [18]։
 1.  Ռադիկալ  (ծայրահեղական)  մոդել.  ենթադրում  է  առաջին  դասարանիցսկսած աշակերտների կրթության կազմակերպում ոչ մայրենի լեզվով։
 2.  Անցումային  լեզվական  մոդել.  ենթադրում  է  սովորողների  աստիճանականնախապատրաստում  ոչ  մայրենի  լեզվով  ուսումնառությանը՝  առարկաներիդասավանդման թվի ավելացման ուղիով։
 3. Լեզվի խորացված ուսուցման մոդել. ենթադրում է բոլոր կամ մի շարք առարկաների դասավանդում միաժամանակ երկու՝ մայրենի և օտար լեզուներով։
 4.  Լեզվական  գոյատևման  մոդել,  որի  համաձայն՝  բոլոր  առարկաները  դասավանդվում են մայրենի լեզվով, իսկ օտար լեզվին վերապահվում է օժանդակդերակատարություն։
 Առաջին  երկու  մոդելներն  անընդունելի  են,  քանի  որ  հանգեցնում  ենազգային ինքնության՝ կորստին։
  Վերջին երկու մոդելները կարելի է փորձարարական  մակարդակով  կիրառել  Սփյուռքի  որոշ  գաղթօջախներում,  որտեղ  ազգային  կրթությունը  վտանգված  է։
   Նպատակահարմար  է  կիրառել  երկլեզուկրթության  բովանդակային  տիպը՝  երկու  լեզվով  կրթական  գործընթացի  կազմակերպումը։
 Էթնիկական փոքրամասնություններն ըստ իրենց նպատակադրումներիկարելի է դասակարգել հետևյալ խմբերի.1.  Պլյուրալիստական  խումբը  ձգտում  է  պահպանել  իր  էթնիկական  ինքնությունը,  սակայն  հասարակության  սոցիալական  ինստիտուտների  գործունեությանը ցուցաբերում է ակտիվ մասնակցություն։
 2. Ասիմիլացվող (ձուլվող) խումբը հոգ չի տանում իր էթնիկական ինքնությանպահպանման մասին։
 3.  Անհանդուրժող-մարտնչող  խումբը  սեփական  էթնիկական  ինքնությունն  էթմբկահարում և ձգտում է լրիվ քաղաքական անկախության։
 4.  Քաղաքացիական  և  սոցիալական  ինտեգրմանը  մասնակցող  խումբ,  որըձգտում  է  ունենալ  առնվազն  մշակութային  անկախություն  կամ  տվյալ  պետության վարչատարածքային կազմում ինքնավարություն։
 Ազգային  մշակութային  անկախությունը  ջավախահայությանը  հատուկօրենսդրական ակտերով  թույլ է տալիս օգտվել իր մշակութային արժեհամակարգից,  դավանաբանական քարոզչությունից, զարգացնել իր լեզուն հրապարակային և պաշտոնական ոլորտներում, ուսումնասիրել հայոց պատմությունը,ստեղծել ազգային միություններ, խորացնել մշակութային, գիտակրթական կապերը  հայկական  համայնքների,  մայր  հայրենիքի  հետ։
   Հիմնախնդրի  համանման  լուծումը  բնավ  չի  նսեմացնում  մյուս  էթնիկական  փոքրամասնությունների իրավունքները։
 Հայկական  գործոնն  առավել  չափով  է  անհանգստացնում  վրաց  հասարակությանը և ծնում հակահայկական տրամադրություններ։
 Այսուհանդերձ,  Վրաստանում  հայ-վրացական  հարաբերություններումսկսվում  է  նոր  քաղաքական  շրջափուլ։
   Ռուսական  դաշնային  կապիտալըհոսում  է  Վրաստան,  որը  հետապնդում  է  քաղաքական  նպատակ՝  ուժեղացնելվերահսկողությունը  այդ  երկրի  նկատմամբ։
   Այդ  կոնսեսուսը  ձեռնտու  է  նաևՀայաստանի    Հանրապետությանը։
   Վրաստանի  իշխանություններն  սկսել  ենանտեսել  Ադրբեջանի  հետ  ՀՀ-ի  հարաբերությունների  բարդացումը,  ռուսվրացական  հարաբերությունների  վերականգնման  և  զարգացման  գործումաջակից են տեսնում հարևան երկրին՝ Հայաստանի Հանրապետությանը։
 Բազմաէթնիկ  հասարակության  մեջ  փոքրամասնությունների  ինտեգրման  գործընթացը  կընթանա  բնականոն,  առանց  լարվածության,  եթե  այնուղեկցվում է նրանց մշակութային,  լեզվական, կրոնական առանձնահատկությունների պահպանմամբ, արժեքային համակարգի բազմազանության ճանաչմամբ,  հասարակական  կյանքին  ակտիվ  մասնակցության  ապահովմամբ,ինտեգրված բազմազգ վերնախավի ձևավորմամբ։
 Ջավախահայության  էթնոքաղաքական  իրավիճակը  պահանջում  էայնպիսի  բազմամշակութային  կրթական  տեսական  մոդելի  մշակում,  որը,հենվելով  ազգապահպան  մեծ  ներուժ  ունեցող  միջազգային  փորձի  վրա,  թույլկտա հասնել գոնե մշակութային ինքնավարության։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Գալչեան,  Հայաստանը  համաշխարհային  քարտեզագրության  մեջ,  Եր.,2005, 271 էջ ։
 2.  Գելներ Է., Ազգերը և ազգայնականությունը, «Հայաստան» Եր., 2003, 172 էջ ։
 3.  Եվրոպայում  անվտանգության  և  համագործակցության  կազմակերպությունը  (Պատմությունը,  գործունեությունը  և  հեռանկարները),  Ա.  Հարությունյան, Եր., «Անտարես», 2006, 300 էջ։
 4.  Իրավունք, 26-29 հոկտեմբերի, 2007։
 5.  Իրավունք, 18-21 մայիսի, 2012։
 6.  Հայկական ժամանակ, օրաթերթ, 4 մայիսի, 2013, էջ 7։
 7.  Հայոց հյուսիսային դարպասները. Ջավախք, Լոռի, նյութերի ժողովածու, 8(կազմ. Վ. Սարգսյան), Եր. «Միտք», վերլուծական կենտրոն, 2012, 440 էջ։
 8.  Հանրային կառավարում, 2-3, «Պետական ծառայություն», Եր., 2011, 183 էջ։
 9.  Հանրապետական, ՀՀ կուսակցություն, թիվ 1, 2008, 44 էջ։
 10.  Ձայն վիրահայոց, «Վիրահայերի միասնություն», ՀԿ պաշտոնաթերթ, թ. 26,փետրվար, 2007։
 11.  Մինասյան Ս., Վրաստանի էթնիկական փոքրամասնություններ, Եր., 2006,172 էջ։
 12.  Շիրակացի Ա., Մատենագրություն, Եր., 1979, 398 էջ։
 13.  Վարդանյան  Թ.,  Թիֆլիսի  հայ  համայնք.  նոր  մարտահրավերներ,  հիմնախնդիրներ,  Հայոց  հյուսիսային  դարպասները,  Ջավախք,  Լոռի,  Նյութերիժողովածու, 8, Եր., «Միտք», 2012, 440 էջ։
 14.  Минасян  с.,  Этнические  меньшинства  Грузии։
   Потенциал  интеграции  наской Республике. http։

Կոմպակտ  ապրող  բնիկ  ջավախահայությունը  ինքնությունը  պահպանելու, արտագաղթը կանխելու նպատակով սեփական Ջավախք էթնոտարածքի  վրա պետք է ձեռք բերի մշակութային ինքնավարություն՝ հայերենին ընձեռելով  տարածաշրջանային լեզվի կարգավիճակ։
   Միջէթնիկական  կոնֆլիկտները  լուծելու  և  քաղաքացիական  հասարակությանն  ինտեգրվելու համար Ջավախքում  արմատավորել  երկլեզու  (բիլինգվալ)  կրթական  համակարգ՝  օտար  լեզվին  վերապահելով  օժանդակ  դերակատարություն։
