Գիտ. ղեկ.՝ տ.գ.դ., պրոֆ. Ա. ՍարգսյանԳինեգործության  պատմությունը  Հայաստանում  գրեթե  նույնքան  հինէ,  որքան  խաղողագործությանը։
   «Գինի»  բառն  առաջացել  է  հնդեվրոպական  նախալեզվից։
   Ի  սկզբանե  այս  բառով  բնորոշել  են  խաղողի  հյութիխմորումից ստացված խմիչքը։
 1Հայաստանում  գինեգործական  հիմնական  շրջաններն  են  Արարատի,Արմավիրի, Արագածոտնի, Սյունիքի և Վայոց Ձորի մարզերը։
  Արարատյանհարթավայրը  գինեգործության  խոշորագույն  շրջանն  է.  այստեղ  է  աճեցվում  երկրի  խաղողի  60%-ը։
   Այս  տարածաշրջանում  աճեցվող  խաղողըպարունակում է արոմատիկ բաղադրիչներ և շաքար, ինչը պայմանավորում էխաղողի  արտասովոր  համը։
   Արարատյան  դաշտավայրում  կա  մոտ  30հողային  տեսակ,  ինչի  արդյունքում  տարբեր  հողատարածքների  վրաաճեցվող  խաղողի  նույն  տեսականին  ունի  տարբեր  համային  երանգներ։
 Ներկայումս  Հայաստանի  տարածքում  գործում  է  գինեգործական  43  գործարան։
  Հայկական գինու 70%-ն արտահանվում է ԱՊՀ երկրներ, իսկ մնացած մասը` ԱՄՆ և ԵՄ երկրներ։
  ՀՀ գինու շուկայում ձեռնարկատիրությանզարգացումը երկրի պարենային մթերքների արտաքին ապրանքաշրջանառության  հաշվեկշռի,  հանրապետության  մակրոտնտեսական  ցուցանիշների բարելավման, գյուղական բնակավայրերի աղքատության հաղթահարման  կարևորագույն  գործոններից  է։
   Վերջինս  պահանջում  է  հանրապետության խաղողագործության և գինեգործության ճյուղի ավանդույթների,ստեղծված  վիճակի  համակողմանի  ուսումնասիրությունների  հիման  վրագինու  շուկայի  զարգացման  և  մրցունակության  բարձրացման  խոչընդոտների  բացահայտում  և  դրանց  լուծման  քաղաքականության  ուղղությունների առաջադրում։
 Ալկոհոլային խմիչքների շուկայում արտադրության ծավալների փոփոխությունը հստակ կերպով արտացոլվում է ներքոհիշյալ աղյուսակում։
 1 Հարությունյան Ս., Քալանթարյան Ա., Պետրոսյան Հ. և ուրիշներ, «Գինին հայոց ավանդական մշակույթում», Երևան, 2005, էջ 19։
 Աղյուսակ 1. ՀՀ-ում ալկոհոլային խմիչքների արտադրության ծավալների փոփոխությունը 2010-2014 թթ.1 (հզ. լիտր)Արտադրանքի անվանումըԽաղողի գինիՇամպայնԿոնյակ  Օղի և օղի-լիկյորգարեջուրՏարիՆշված խմիչքների արտադրության 88.1%-ը բաժին է ընկնում կոնյակի,իսկ 9.2%-ը` խաղողի գինու արտադրությանը։
  2010-2014 թթ. արտադրվելէ  30.723  հզ  լիտր  խաղողի  գինի։
   2015  թ.  հունվար-նոյեմբեր  ամիսներինՀՀ-ում արտադրվել է 2022.3 հզ լիտր՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի 5127.8 հզ լիտրի փոխարեն։
 Գինի օգտագործող 70 երկրների ցանկում  Հայաստանը զբաղեցնում է68-րդ  հորիզոնականը։
   Սա  չափազանց  ցածր  ցուցանիշ  է,  եթե  հաշվի  առնենք, որ գինեգործության հնագույն օրրաններից մեկը` Արենին գտնվում էՀայաստանում։
  Մինչդեռ ալկոհոլ օգտագործող երկրների ցանկում Հայաստանը  լավագույն  եռյակում  է։
   Հայաստանում  մեկ  շնչին  բաժին  է  հասնում16 լիտր ալկոհոլ։
  Ըստ պաշտոնական վիճակագրության` մեկ շնչի հաշվովտարեկան օգտագործվում է 1.25 լիտր գինի, 220 գրամ կոնյակ և 5.8 լիտրօղի։
   Նշենք,  որ  գինու  մեծ  արտադրություն  ունեցող  երկրներում  ճիշտ  հակառակ  իրավիճակն  է.  ավելի  շատ  գինի  է  սպառվում  (1  շնչի  հաշվով  50լիտրից  ավելի),  քան  օղի։
   Համեմատության  համար  նշենք,  որ  Ռուսաստանում տարեկան օգտագործում են 5.5, Սկանդինավյան երկրներում` 15, Ֆիլիպիններում` 21.5, Սինգապուրում` 23.5 լիտր գինի։
  Այսպիսով, հենց միայնայն  բանի  հաշվին,  որ  մենք`  հայերս,  օղու  փոխարեն  գինի  նախընտրենք,կարող ենք ունենալ գինու արտադրության և սպառման նկատելի աճ։
 Գինու  սպառման  աճը  Հայաստանում  2015  թ-ին  2014  թ.  համեմատկազմել  է  31%,  2000  թ.  համեմատ`  12%։
   Վերջին  10  տարվա  կտրվածքովսպառման ծավալները ավելացել են 2.3 անգամ։
 Գինեգործական  արտադրանքի  իրացման  համար  հիմնական  շուկանԱՊՀ  երկրներն  են,  առաջին  հերթին`  Ռուսաստանի  Դաշնությունը,  այնուհետև Բելառուսի և Ուկրաինայի Հանրապետությունները, իսկ այլ երկրներից  գինին  համեմատաբար  մեծ  սպառում  ունի  Ամերիկայի  Միացյալ  Նահանգներում։
   Աղյուսակ  2,  3-ում  ներկայացվել  են  գինու  արտահանման  ևներմուծման ծավալները 2013-2014 թթ.։
 1 Տվյալների համար հիմք են ծառայել հետևյալ աղբյուրները` ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը2010  թ.,  2011  թ.,  2012  թ.,  2013  թ.,  2014  թ.,  2015  թ.  հունվար-դեկտեմբերին։
   ՀՀ  ԱՎԾ,Երևան, 2010; 2012; 2013; 2014; 2015; Աղյուսակ 2.Խաղողի գինու արտահանման և ներմուծման ծավալները ՀՀ-ում (հզ լիտր)1ՔանակԱրժեք /հզ դոլար/ՔանակԱրժեք /հզ դոլար/ՆերմուծումԱրտահանումԱղյուսակ 3.Վերմուտի և խաղողի այլ բնական գինու՝ ավելացրած բուսական կամհոտավետ նյութեր արտահանման և ներմուծման ծավալները ՀՀ-ում (հզ լիտր) ՔանակԱրժեք /հզ դոլար/ՔանակԱրժեք /հզ դոլար/ՆերմուծումԱրտահանումՆերմուծվող  1լ  խաղողի  գինու  մաքսային  արժեքը  2013  թ.  կազմել  է5.7  դոլար,  իսկ  2014  թ.՝  4.7  դոլար,  արտահանվող  գինու  1  լիտրի  մաքսային արժեքը 2013 թ. կազմել է 3 դոլար, իսկ 2014 թ.՝ 25.98 դոլար։
  Ներմուծվող 1 լիտր վերմուտի գինու մաքսային արժեքը 2013 թ. կազմել է 3.4դոլար,  իսկ  2014  թ.՝  3.3  դոլար,  արտահանվող  գինու  1  լիտրի  մաքսայինարժեքը 2013 թ. կազմել է 3 դոլար, իսկ 2014 թ.՝ 0.004 դոլար։
 2015  թ.  առաջին  կիսամյակի  ընթացքում  արտահանվել  է  628.9  հզլիտր՝  1657.7  հզ  դոլար  արժողությամբ,  իսկ  ներմուծվել  է  75.6  հզ  լիտր՝360 հզ դոլար մաքսային արժողությամբ։
 Վերջին տարիներին ընդլայնվել է գինու արտահանման շուկաների աշխարհագրությունը,  մասնավորապես`  ոչ  մեծ  քանակությամբ  արտադրանքէ  արտահանվում  Եվրոպա  (հատկապես`  Ֆրանսիա,  Գերմանիա,  Բելգիա,Ավստրիա, Չեխիա, Լեհաստան և Շվեյցարիա), Ավստրալիա և այլն։
 Ավստրիալիա /լ/Գերմանիա /հզ լ/Իսպանիա /հզ լ/Իտալիա /հզ լ/Աղյուսակ 4.Ներմուծման ծավալներն՝ ըստ երկրների 2013-2014 թթ. Մաքսային արժեք/հազ դոլար/ՔանակՄաքսային արժեք/հազ դոլար/Քանակ1 Հայաստանի Հանրապետության արտաքին առևտուրն ԱՏԳ ԱԱ-ի ապրանքախմբերով,http։
 //customs.am/Shared/Documents/_CI/Customs_Statistics/Import_Statistics/2014/vt_artar_imp _apr_2013_2014.pdf։
 Լեհաստան /հզ լ/Լիբանան /հզ լ/Մոլդովիայի Հանրապետություն /հզ լ/Ուկրաինա /հզ լ/Չիլի /հզ լ/ՌԴ /հզ լ/Վրաստան /հզ լ/Ֆրանսիա /հզ լ/ՄիացյալԹագավորություն /լ/Ինչպես  երևում  է,  2015  թ.  157.5  լիտրով  ավելացել  են  Ավստալիայիցներմուծման  ծավալները,  սկսել  են  ներմուծվել  նաև  Լեհաստանից,  Լիբանանից, Միացյալ Թագավորությունից։
 Աղյուսակ 5.Արտահանման ծավալներն՝ ըստ երկրների 2013-2014 թթ.Ավստարալիա /լ/Բելգիա /լ/Գեմանիա /հզ լ/Բրազիլիա /լ/Թայվան (Չինաստանի նահանգ) /լ/Լիտվա հազ. լ.Կանադա /հզ լ/Կուբա /լ/Ղազախստան /հզ լ/Միացյալ Նահանգներ /հզ լ/Նիդերլանդներ լՉինաստան /լ/Չեխիայի հանրապետություն /հզ լ/ՌԴ հազ լՎրաստան /հզ լ/ՔանակՄաքսային արժեք/հազ դոլար/Մաքսային արժեք/հազ դոլար/ՔանակԻնչպես  երևում  է,  2014  թ.  Վրաստան  արտահանման  ծավալներըկրճատվել  են  6  հզ  լիտրով,  ՌԴ՝  ավելացել  485.2  հզ  լիտրով,  Չինաստան՝44532.3 հզ լիտրով։
 ՀՀ  գինու  շուկան  բնորոշվում  է  սուր  մրցակցությամբ,  որտեղ  կազմակերպությունների  մրցակցային  դիրքի  գնահատման  համար  նպատակահարմար  է  գնահատել  նրանց  կողմից  ձեռքբերումների  (խաղողի  մթերումների) ծավալը և դրանց փոփոխությունը։
 ՀՀ-ում  գործող  գինեգործական  ընկերություններից  ոչ  մեկն,  ըստ  ՀՀօրենսդրության, մենաշնորհային դիրք չի ունեցել և չունի, սակայն որոշ ընկերություններ  ունեն  գերիշխող  դիրք։
   Այսպես,  գերիշխող  դիրք  են  ունեցել«Երևանի  կոնյակի  գործարան»  ՓԲԸ-ն  և  «Գրեյթ-Վելլի»  ՀՁ  ՍՊԸ-ն։
   Սակայն  նշված  ընկերությունների  հետ  միասին  առաջատար  է  եղել  նաև«Երևանի կոնյակի-գինու-օղու կոմբինատ Արարատ» ԲԲԸ-ն։
  Խաղողի հումքի գնումների  շուկայում առաջատար դիրք են ունեցել նաև  «Գրեյթ-Վելլի»ՀՁ  ՍՊԸ-ն  (4.16%),  «Պռոշյանի  կոնյակի  գործարան»  ՍՊԸ-ն  (11.07%),«ՄԱՊ»  ՓԲԸ-ն  (4.16%),  «Սամկոն»  ՍՊԸ-ն  (4.07%),  «Քաղցրաշենի  գինուգործարան» ՍՊԸ-ն (4.27%)։
 Գինեգործության  ոլորտի  զարգացումն  ունի  ինչպես  դրական,  անպեսէլ  բացասաբար  ազդեցություն  ունեցող  գործոններ։
   Դրական  ադեցությունունեն՝1.  ՀՀ  գինեգործության  լավագույն  ավանդույթը,  լավագույն  պայմանները,տարբեր արտադրատեսակների գծով նախկինում ձեռքբերած համբավը.2.  Խաղողի հումքի աճեցման ավանդույթը, ջրի լավ որակը.3.  Խաղող  վերամշակող  ընկերությունների  առկայությունը,  դրանց  զարգացման կարողությունները.4.  Գինեգործութան  ոլորտում  գործող  կազմակերպությունների  կողմից  արտադրվող գինիների մեծ տեսականու առկայությունը։
 1Բացասական ազդեցություն ունեն՝1.  Գինեգործության հումքի բազա հանդիսացող խաղողի սորտային կառուցվածքում տեղական ավանդական սորտերի կրճատումը.2.  Առանձին տարիներին խաղողագործության համար անբարենպաստ բնակլիմայական պայմանները.3.  Գինեգործության  ընկերությունների  կարողությունների  օգտագործմանցածր մակարդակը.4.  Մարքեթինգային  և  գովազդի  գործունեության  անարդյունավետությունը.Գինեգործության  ոլորտում  գինեգործական  կազմակերպություններիտեխնոլոգիական վերազինման անրաժեշտությունը2.Զարգացման հիմնական ուղիներն են՝1.  Խաղողի սելեկցիայի, այգու մշակման ագրոտեխնիկական կատարելագործումը.2.  Վիրուսազերծ  տնկանյութի  արտադրությունը  և  հիվանդությունների  դեմպայքարի  արդյունավետ  տեխնիկայի  ներդրումը,  բարձրորակ  սորտերիփորձարկումը.3.  Արարատյան  դաշտավայրում  և  Վայոց  Ձորի  մարզում  խաղողի  այգիներիհիվանդության բացառում։
 1 Հայկական ըմպելիքների ընտրանի, Երևան, 2002, էջ 150։
 2  Ղազարյան  Ա., ՀՀ գինեգործական կազմակերպությունների մրցունակությունը և այդ պայմանավորող գործունեությունը։
  Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ և կառավարում 2։
  Երևան,Էնցիկլոպեդիա-Արմենիա հրատ. 2010, էջ 102-121։
 Քնարիկ ԽաչատրյանԳԻՆՈՒ ՈԼՈՐՏԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր՝ գինեգործություն, արտահանում, ներմուծում, մաքսային արժեք։

19-րդ  դարի  վերջին  Հայաստանում  արդեն  ձևավորվել  էր  գինու  և  կոնյակի  խոշոր  արդյունաբերական  արտադրություն։
   Գինեգործության  ճյուղի  տեսակարար  կշիռը  հանրապետության  սննդարդյունաբերության  եկամուտների  մեջ  կազմում  է  37.4%,  իսկ  վերջինիս  տեսակարար  կշիռը  հանրապետության  արդյունաբերական  արտադրանքի  կառուցվածքում  հասնում  է  16.7%-ի։
   Ոլորտն  ունի  զարգացմանն  խոչընդոտող  որոշակի  գործոններ,  որոնց  համար  անհրաժեշտ  է  իրականացնել  մի  շարք  միջոցառումներ  (խաղողի  սելեկցիայի զարգացում,  առավել  բարձրորակ սորտերի  փորձարկում,  բերքահավաքի  ժամկետների  և  հավաքագրման  պարբերականության պահանջների ապահովում և այլն)։
