Կարնո  բարբառի  առանձնահատկությունները  ներկայացված  են  Հ.Մկրտչյանի «Կարնո բարբառը» [5] աշխատության մեջ, սակայն անցել են տարիներ, և խոսվածքները ենթարկվել են բազմաթիվ փոփոխությունների։
  Բառապաշարի  փոփոխությունները  կապվում  են  կենսաձևի,  գիտության,  տնտեսության զարգացման հետ, իսկ քերականական փոփոխությունների վրա հսկայական  է  գրական  լեզվի  ազդեցությունը,  քանի  որ  դպրոցը,  գրականությունը  ուկրթվածության մակարդակի բարձրացումը նպաստում են, որ բարբառների ուխոսվածքների  քերականական  ձևերը  մոտենան  գրական  լեզվի  նորմերին։
 Հոդվածում մենք ուսումնասիրել և ներկայացրել ենք այն փոփոխությունները, որկրել  է  ժողովրդական  կենդանի  խոսքը,  փորձել  ենք  ցույց  տալ  Շիրակի  արդիխոսվածքների հնչյունական յուրահատկությունները։
 Շիրակի  տարածքի  խոսվածքների  փոխհարաբերություններն  ավելիհստակորեն  ներկայացնելու  նպատակով  Շիրակի  մարզը  բաժանել  ենք  4տարածքների`1. Կենտրոնական կամ Գյումրիի տարածք, որն ընդգրկում է Գյումրի քաղաքը իր շրջակայքի մի քանի գյուղական բնակավայրերով` Մայիսյան, Վահրամաբերդ,  Կապս,  Մարմաշեն,  Հացիկ,  Շիրակ,  Արևիկ,  Հովունի,  Այգաբաց,Առափի, Ղարիբջանյան։
  Հենց այս տարածքում է պահպանվել Կարնո բարբառիԼենինականի խոսվածքը, որն ուսումնասիրել է Հ. Մկրտչյանը։
  Հաշվի առնելովայն փաստը, որ այսօր Լենինականը կոչվում է Գյումրի, ուստի նպատակահարմար  ենք  գտնում  Գ.  Ջահուկյանի  օգտագործած  Լենինականի  խոսվածք  անվանումը փոխարինել Գյումրիի խոսվածքով։
 2. Հյուսիսարևելյան և հարավային կամ Արթիկ- Մարալիկի տարածք, որնընդգրկում է Շիրակի մարզի ավելի քան 65 %-ը` Արթիկի տարածաշրջանի  22գյուղական  բնակավայրերը,  Անիի  տարածաշրջանի  17  և  Աշոցքի  տարածաշրջանի 25 գյուղական բնակավայրերը, Արթիկ և Մարալիկ  քաղաքները։
 Քանի  որ  հայ  բարբառագետներից  քչերն  են  զբաղվել  այս  տարածքիխոսվածքների  քննությամբ,  և  ՀՀ  ԳԱԱ  լեզվի  ինստիտուտում  այս  հսկա  տարածքի  ընդամենը  մի  քանի  բնակավայրերի  խոսվածքների  ու  ենթախոսվածքների վերաբերյալ գրանցված տետրեր կան (Ազատան, Ցողամարգ, Գետք), իսկհայ  բարբառագիտական  աշխատություններում,  հատկապես  Գ.  Ջահուկյանիկատարած բազմահատկանիշ դասակարգման մեջ ևս այս տարածքը չի առանձնացվում որպես բարբառախոս վայր, այլ  մեխանիկորեն ընդգրկվում է Կարնոբարբառի  Լենինականի  խոսվածքի  մեջ,  ուստիև  պայմանականորեն  կանվանենք Արթիկ-Մարալիկի տարածքի խոսվածքներ  և կփորձենք ցույց տալ բարբառային  հատկանիշների  դրսևորումները,  դրանց  փոխհարաբերություններն  ուփոխներթափանցումները։
 3.Արևմտյան կամ Ոսկեհասկի տարածք, որի մեջ ընդգրկված են Ոսկեհասկ, Հայկավան, Ողջի, Մեղրաշատ բնակավայրերը։
  Շիրակի մարզի տարածքում  Ոսկեհասկում  և  շրջակա  մի  քանի  բնակավայրերում  պահպանվել  է  Մշոբարբառը, ուստի այս տարածքի համար բնութագրական կհամարենք Մշո բարբառի Ոսկեհասկի խոսվածքի  առկայությունը։
 4.Հյուսիսարևմտյան կամ Ամասիայի տարածք,  որն  ընդգրկում  է  Ամասիայի  տարածաշրջանի  հետևյալ  բնակավայրերը`  Ամասիա,  Գտաշեն,  Զարիշատ, Ալվար, Բերդաշեն, Արդենիս, Աղվորիկ, Զորակերտ, Ծաղկուտ, Գառնարիճ, Շաղիկ, Արեգնադեմ, Բյուրակն, Բանդիվան, Հովտուն, Ջրաձոր։
  Այս բնակավայրերում  1988թ.–ից  հետո  բնակություն  են  հաստատել  Ախալքալաքիցներգաղթածները,  որոնք  իրենց  հետ  բերել  են  իրենց  խոսվածքները,  որոնք  էլպայմանականորեն կանվանենք Ամասիայի տարածքի խոսվածքներ։
 Այսպիսով, ըստ վերը նշվածի` այսուհետ կառանձնացնենք. 1.  Կենտրոնական տարածքի Գյումրիի խոսվածք, 2.  Արթիկ-Մարալիկի տարածքի խոսվածքներ, 3.  Արևմտյան տարածքի Ոսկեհասկի խոսվածք,4.  Հյուսիսարևմտյան կամ Ամասիայի  տարածքի խոսվածքներ։
 Խնդրո առարկա խոսվածքների հնչյունական հատկանիշների ու առանձնահատկությունների քննությունը փաստում է, որ Շիրակի տարածքի խոսվածքներն ունեն իրենց ինքնատիպ յուրահատկությունները, որոնցով հատկանշվումէ այսօրվա շիրակցու կենդանի խոսքը։
  Մեր խնդիրն է` նկարագրել Շիրակի խոսվածքների  արդի  վիճակը,  բացահայտել  խոսվածքների  փոխհարաբերությունները,  ներթափանցումներն  ու  փոխազդեցությունները  հնչյունական  համակարգում։
 Մի քանի հրապարակումներում մենք ներկայացրել ենք խնդրո առարկախոսվածքների հնչյունական առանձնահատկությունները [2,3]։
  Այժմ կփորձենքցույց տալ բարբառային հատկանիշների դրսևորումները` պարզելու խոսվածքների հնչյունական զուգաբանությունների հարաբերակցությունը։
 Հիմք ընդունելով Կարնո և Մշո բարբառներում բարբառային հատկանիշների դրսևորումների` Գ. Ջահուկյանի [3] բերած տվյալները, Կարնո և Մշո բարբառներում  ուսումնասիրողների  [1,  4.5] արձանագրած  լեզվական  փաստերը  ևՇիրակի տարածքի խոսվածքների վերաբերյալ մեր դիտարկումները` կփորձենքցույց տալ տարածքիս խոսվածքների հիմնական և էական տարբերություններըև ներկայացնել բարբառային միավորների իրական փոխհարաբերությունները։
 Շիրակի  տարածքի  խոսվածքների  փոխհարաբերություններն  առավելհստակորեն  պատկերացնելու  համար  ստորև  կներկայացնենք  բարբառներիբազմահատկանիշ  դասակարգման  աղյուսակները,  որոնց  օգնությամբ  կփորձենք պարզել խոսվածքների հնչյունական զուգաբանությունների հարաբերակցությունը։
 Աղյուսակներում բերված են  Գ. Ջահուկյանի կատարած հայերենի բարբառների բազմահատկանիշ դասակարգմանը վերաբերող Մշո, Կարնո և Լենինականի  բարբառախոս  կենտրոնների  տվյալները,  որոնց կողքին  ներկայացրելենք  Գյումրիի  խոսվածքի,  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքի,  Արթիկ-Մարալիկի  ևԱմասիայի տարածքների բարբառախոս վայրերի բարբառային հատկանիշները/տե´ս աղ. 1, 2/։
  Աղյուսակների` մեր լրացրած սյունակները տրվում են շեղատառերով։
 Աղյուսակներում պլյուսների և մինուսների հարաբերակցությամբ առավել ակնառու կլինեն խոսվածքների փոխհարաբերությունները։
 Դիտարկվող  խոսվածքները  բաղաձայնական  համակարգում  ունեն  հետևյալ տարբերությունները /տե´ս աղ. 1/.1/1/. Ամասիայի տարածքի խոսվածքներում բառասկզբի ձայնեղ պայթականներն  ու  կիսաշփականները  շնչեղ-խլության  հատկանիշ  են  դրսևորում`  իտարբերություն տարածքի մյուս խոսվածքների։
  Իհարկե, այս հատկանիշը աղյուսակներում Ամասիայի տարածքի համար նշել ենք +̅  նշանով, քանի որ Ախալքալաքի բարբառային միավորները, շփվելով Շիրակի մյուս խոսվածքների հետ,ձեռք  են  բերում  բառասկզբի  ձայնեղ  պայթականների  և  կիսաշփականներիշնչեղ-ձայնեղություն,  ինչը  Շիրակի  տարածքի  խոսվածքների  ամենաբնութագրական հատկանիշներից է։
 2/4/. Ր-ից հետո և միջձայնավորային ու բառավերջի հետձայնավորայինդիրքերում գտնվող ձայնեղ պայթականներն ու կիսաշփականները շնչեղ-խլության  հատկանիշ  ունեն  Ամասիայի  տարածքի  խոսվածքներում`  ի  տարբերություն տարածքիս մյուս խոսվածքների, որոնցում վերոնշյալ դիրքերում վերածվում են պարզ խուլ բաղաձայնների։
 3/11/.  Տ-ի  առնմանական  փոփոխությունը  ն,  ռ,  ր  ձայնորդներից  առաջ,որը  բնորոշ  է  եղել  Կարինի  խոսվածքին,  Շիրակի  տարածքի  խոսվածքներումբացակայում է։
  Գ. Ջահուկյանը Կարինի և Լենինականի բարբառախոս վայրերիհամար +1 -ով է նշում տ-ի առնմանական փոփոխությունը ն, ր, ռ  ձայնորդներիցառաջ` կր՜ռ/ռ/։
  Այսօր այդ հատկանիշը արձանագրվում է միայն Ամասիայում,որտեղ առկա են Ախալքալաքի բարբառային միավորները։
 4/13/.Կիսաշփականների շփականության հատկանիշը նախաբաղաձայնական  դիրքում  /ջ,  ճ,  չ,  ձ,  ծ,  ց~ժ,  շ,  զ,  ս/  այսօր  առկա  է  Գյումրիի  և  ԱրթիկՄարալիկի տարածքի խոսվածքներում, այնինչ այս հատկանիշը Գ. Ջահուկյանը– -ով է նշում թե´ Կարինի, թե´ Լենինականի բարբառախոս վայրերի համար։
 5/17/.  Բառասկզբում  ո-ից  առաջ  հ-ի  դիմաց  շրթնային  շփականի  /ֆ/առկայությունը  Գ.  Ջահուկյանը  նշում  է  Կարինի  և  Լենինականի  համար։
   Այսհատկանիշը  մենք  բացառել  ենք  Գյումրիի  համար,  իսկ  Արթիկ-Մարալիկի  ևԱմասիայի տարածքի խոսվածքների համար նշել ենք +̅ -ով։
 6/24/.  Բաղաձայնահաջորդ  ն-ի  պահպանվածությունը  /բ’էռըն,  գ′առըն,հարսըն/, որը բացակայում է գրեթե բոլոր խոսվածքներում, առկա է միայն Ոսկեհասկում, ինչը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ առկայացմանկարգը նշված ենթախոսվածքում գործառում է միայն ն հոդով։
 Այժմ  փորձենք  առանձնացնել  այն  ընդհանուր  հատկանիշները,  որոնքբնորոշ են տարածքիս բոլոր խոսվածքներին։
  Դրանք 8-ն են.1/2/. Բառասկզբի  ձայնեղ պայթականներն ու  կիսաշփականները  շնչեղձայնեղության հատկանիշ են դրսևորում։
 2/6/. Ր-ից հետո և միջձայնավորային ու բառավերջի հետձայնավորայինդիրքերում  գտնվող  խուլ  պայթականներն  ու  կիսաշփականները  ձայնեղանումեն։
 3/7/. Ոչ բառասկզբի շնչեղ խուլերը ապաշնչեղանում են։
 4/9/. Նգն  հնչյունակապակցութան դիմաց առկա է յն /կանգնել-կայնէլ/։
 5/14/. Հ-ի դիմաց բառամիջում և բառավերջում յ-ի առկայությունը /բահբ’այ, սահման-սայման/։
 6/15/.  Բառասկզբում  /ձայնավորից  առաջ  /հ-ի  դիմաց  հավելական  շնչի/հատկապես ձայնեղ հ-ի/ առկայությունը, ընդ որում թե´ բնիկ, թե´ փոխառյալբառերում։
 7/21/. Ֆ-ի առկայությունը տարածքի բոլոր խոսվածքների համար նշվածէ +̅ նշանով /հող-ֆօղ, հոն-ֆօն, ֆանդ, ֆըլան/։
  8/22/. Բաղաձայնական զուգաբանությունների շարքում ուշագրավ է 22-դհատկանիշը,  որն  առնչվում  է  ր-ի  քմայնացածությանը  և  դրա  հետ  կապվածփոփոխություններին։
  Գ. Ջահուկյանը Կարինի, Մշո և Լենինականի բարբառախոս  կենտրոնների  սյունակներում  բացառում  է  այս  հատկանիշի  դրսևորումը։
 Սակայն Շիրակի տարածքի խոսվածքների հնչյունական համակարգի առանձնահատկություններին անդրադառնալիս արդեն խոսել ենք ր-ի արտասանականյուրահատկությունների մասին [2, էջ 68], ուստիև այս հատկանիշը մենք նշել ենք+-ով բոլոր խոսվածքների համար։
 Պարզորոշ երևում է, որ Շիրակի տարածքի խոսվածքները բաղաձայնական համակարգերում ավելի շատ ընդհանրություններ ունեն, քան տարբերություններ։
 Հնչյունական հատկանիշներ/զուգաբանություններ/Բաղաձայնական հատկանիշներԿարինԼենինական  Մուշ  Գյումրի  Ոսկեհասկ  ԱրթիկԱմասիաՄարալիկԱղյուսակ 1.Ըստ  ձայնավորական  հատկանիշների`  համեմատվող  խոսվածքներնունեն հետևյալ տարբերությունները.1 /26/. Շեշտակիր այ-ի դիմաց առաջին շարքի ձայնավոր /է/ ունեն Գյումրիի և Արթիկ-Մարալիկի տարածքի խոսվածքները /այս>էս, հայր>հէր/, իսկ Ոսկեհասկի ենթախոսվածքում առկա է այ>ը /այս>ըս/, իսկ Ամասիայի տարածքիխոսվածքներում` այ>ա /այս-աս, հայր>հար/։
 2 /41/.Շեշտակիր ա-ի դիմաց միայն Ոսկեհասկի ենթախոսվածքում է, որկա ի /գրեմ>գ’ըրիմ, տեղ>տիղ, հետ>հիդ/։
 Ձայնավորական հատկանիշներից ընդամենը երկուսն են, որ ընդհանուրեն Շիրակի տարածքի բոլոր խոսվածքների համար.1/32/.  Միավանկ  բառերի  սկզբնային ե-ից  առաջ յ-ի  հավելումը  /եզն-յէզ,երբ-յէպ/։
 2/33/.  Միավանկ  բառերի  սկզբնային  ո-ից  առաջ  շրթնային  տարրի  հավելումը ոխ-վօխ, որբ-վօրպ/։
 Աղյուսակ 2-ի տվյալներից պարզորոշ երևում է, որ խոսվածքների ձայնավորական զուգաբանություններն ավելի սակավաթիվ են։
  Սա պայմանավորվածէ  արդի  գրական  լեզվի  ազդեցությամբ,  ինչի  հետևանքով  Շիրակի  տարածքումայսօր չկան քմային ձայնավորներ, բացակայում են երկբարբառները, շեշտակիրե-ն  և  ո-ն  չունեն  բարձրացող-երկբարբառային  արտասանություն  և  այլն։
 Վերոնշյալ հատկանիշները /29, 30, 31/ Գ. Ջահուկյանը նշում է + -ով թե´ Լենինականի,  թե´  Մուշի  համար,  սակայն  Շիրակում  այսօր  այդ  հատկանիշներըբացակայում են /տե´ս աղ.2/։
 Աղյուսակ 2.Հնչյունական հատկանիշներ/զուգաբանություններ/Ձայնավորական հատկանիշներԿարինԼենինականՄուշ  Գյումրի  Ոսկեհասկ  ԱրթիկԱմասիաՄարալիկԱյժմ փորձենք աղյուսակների տվյալների հիման վրա համեմատել բարբառախոս կենտրոնների ընդհանուր և տարբերիչ հատկանիշները։
 Կարնո    բարբառը  և  Ամասիայի  տարածքի  խոսվածքներն  ունեն  8/4,6,7,9,11,14,17,21/  ընդհանուր և 4 /2,3,5,22/ տարբեր բաղաձայնական, 2 /32,33/ընդհանուր և 2 /26,34/ տարբերիչ ձայնավորային հատկանիշներ։
 Կարնո  բարբառն  ու  Արթիկ-Մարալիկի  խոսվածքն  ունեն  բաղաձայնական  8  ընդհանուր  /2,6,7,9,14,15,17,21/  և  3  /4,13,22/  տարբերիչ,  ձայնավորային  2/32,33/ ընդհանուր և 2 /26,34/ տարբերիչ հատկանիշներ։
 Այժմ  համեմատենք  Գ.  Ջահուկյանի  ներկայացրած  տվյալները Լենինականի և մեր կազմած զուգաբանությունների աղյուսակները Գյումրիի բարբառախոս  կենտրոնների  վերաբերյալ։
   Աղյուսակներում  արձանագրվում  է  հետևյալպատկերը. Լենինականն ու Գյումրին ունեն բաղաձայնական 7 /2,6,7,9,14, 15,21/ընդհանուր և 5 /4,11,13,17,22/ տարբերիչ, ձայնավորային 3 ընդհանուր /26,32,33/և 4 տարբեր /29,30,31,34/ զուգաբանություններ։
 Մշո  բարբառի  և  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքի  զուգաբանություններիքննությունից երևում է, որ վերոնշյալներն ունեն բաղաձայնական 7 ընդհանուր/2,6,9,14,15,19,21/  և  5  տարբերիչ  /4,7,13,22,24/,  ձայնավորային  2  ընդհանուր/32,33/ և 6 տարբերիչ /26,29,30,31,34,41/ զուգաբանություններ։
 Ամփոփելով  մեր  կատարած  դիտարկումները`  կարող  ենք պատկերացնել, թե ինչպիսի փոխհարաբերություններ և փոխներթափանցումներ ունեն Շիրակի տարածքի խոսվածքները, և ժամանակի ընթացքում ինչպիսի փոփոխություններ  է կրել  ժողովրդի  կենդանի  խոսքը  հնչյունական  համակարգում։
   Ընդհանրացնելով կարող ենք նշել, որ  Շիրակի տարածքի խոսվածքների հնչյունական համակարգին բնորոշ է քմային ձայնավորների բացակայությունը, գրաբարի  երկբարբառների  և  եռաբարբառների  փոփոխությունները  Շիրակի  տարածքում գրեթե համընդհանուր կարգով ընթացել են դեպի երկբարբառների պարզեցում`  մենաբարբառացում,  բաղաձայնական  համակարգում  բացի  գրաբարի  ևարդի հայերենի 30 բաղաձայններից գործառում են նաև շնչեղ ձայնեղ բ̔, գՙ, դ̔, ձ̔, ջ̔պայթական և կիսաշփական հնչյունները, խոսվածքներում ր ձայնորդը գործառում  է  որպես  ոչ  թե  առաջնալեզվային,  այլ  միջնալեզվային  բաղաձայն,  որինուղեկցում է թույլ հագագային շունչը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Բաղդասարյան-Թափալցյան Ս.,  Մշո  բարբառը, Եր.,  ՀՍՍՌ  ԳԱ  հրատ.,1958, 277 էջ։
 2.  Գևորգյան Լ. Վ., Բաղաձայնների հնչյունափոխությունը Շիրակի տարածքի խոսվածքներում, Ջահուկյանական ընթերցումներ, Հանրապետականգիտական նստաշրջանի զեկուցումներ, Եր., «Զանգակ», 2012, էջ 67-76։
 3.  Գևորգյան  Լ.  Վ.,  Շիրակի  խոսվածքների  բաղաձայնական  համակարգը,Հանրապետական գիտական նստաշրջան, Նյութերի ժողովածու, Գյումրի, «Դպիր» հրատարակչություն, 2008 էջ 4-7։
 4.  Հանեյան Ա., Հայ բարբառների ձայնեղ շնչեղ բաղաձայնների գործառական  բնութագիրը,  Գիտական  հոդվածների  ժողովածու,  «Ասողիկ»,  Եր.,Կանթեղ, 2003, էջ 55-61։
 5.  Մկրտչյան Հ. Մ., Կարնո բարբառը, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., Եր., 1952, 189 էջ։
 6.  Ջահուկյան Գ. Բ., Հայ բարբառագիտության ներածություն, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱհրատ., 1972, 347 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինԼուսինե Վահրամի Գևորգյան – բան. գիտ. թեկն.,ԳՊՄԻ մանկավարժության և սոցիալական աշխատանքի ամբիոնի դասախոս,E-mail։

Կարնո բարբառի առանձնահատկությունները ներկայացված են Հ. Մկրտչյանի  «Կարնո  բարբառը»  աշխատության  մեջ,  սակայն  անցել  են  տարիներ,  և  խոսվածքները ենթարկվել են բազմաթիվ փոփոխությունների։
  Հոդվածում մենք  նկարագրել ենք Շիրակի խոսվածքների արդի վիճակը, փորձել ենք բացահայտել  խոսվածքների  փոխհարաբերությունները,  ներթափանցումներն  ու  փոխազդեցությունները, ցույց ենք տվել բարբառային հատկանիշների դրսևորումները`  պարզելու  խոսվածքների  հնչյունական  զուգաբանությունների  հարաբերակցությունը։
