ԱԴՐԲԵԱՆԱԿԱՆ ԱATIONԳԱՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ Ա SOԲՅՈՒՐՆԵՐԸ. ՔԱEԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄՆԵՐ 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՎԱ H ՊԱՏՄԱԲԱՆԱԿԱՆ-ՔԱ PԱՔԱԿԱՆ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ հետ 1985 Միխայիլ Գորբաչովը դարձավ Խորհրդային Միության Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտկոմի քարտուղար: Նրա կողմից հռչակված «Վերակառուցման» և «Հրապարակայնության» քաղաքականությունն աննկատ չմնաց Միության հանրապետությունների, այդ թվում `Ադրբեջանի կողմից:   «Վերակառուցման» քաղաքականության ազդեցությունը Ադրբեջանում և դրան հաջորդած զարգացումները սերտորեն կապված են ադրբեջանական ազգայնական գաղափարախոսության և ազգային տեսական հայեցակարգերի հիմքերի վերափոխման մի շարք առանձնահատկությունների հետ: Ադրբեջանցիների էթնիկական ինքնության ձևավորման գործընթացը սկսվեց 20-րդ դարի սկզբին ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում ապրող կովկասյան թաթարների շրջանում 1:  Այս պարագայում ցարական Ռուսաստանի ցարական վիճակագրական տեղեկագրերը 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարասկզբին նույնքան մեծ են, որքան «թաթար» կամ «կովկասյան թաթար» հասկացություններն օգտագործվել են ներկայիս հանրապետության տարածքում բնակվող թյուրքախոս մահմեդականների համար: Ադրբեջանի:  Տե՛ս Ռոժդեստվենսկայա փողոցի բնակավայրի առաջին անձնական նկարագիրը: √7, 1897, http: //elib.shpl.ru/ru/nodes/15163-vyp-1-naselenie-gorodov-po12.04.2015: Տե՛ս նաև Դուբրովինա Ն., Պատերազմի պատմությունը և Կովկասում Ռուսաստանի կառավարությունները (հատոր 1, գիրք 1) 21918-ին Ադրբեջանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության ի հայտ գալուց հետո շրջանառության մեջ մտավ «թուրք» տերմինը ՝ խորհրդանշելով թյուրքի լեզվական ինքնությունը - խոսող տարածքում բնակվող մահմեդականներ: նույնականացնելու կարողություն: Դրան հակադրվում էր թյուրքախոս ժողովրդի կրոնական ինքնությունը ՝ իսլամի շիական աղանդը, որն այդ ժամանակ քաղաքական և մշակութային հակասություններ ուներ սուննիզմի, այսինքն ՝ օսմանյան թյուրքիզմի, կրոնական ընդհանրություն իրանական շիիզմի հետ: Սառցե Կովկասի թյուրքալեզու մահմեդականների «թուրքական» էթնիկական ինքնության ընտրության հարցում որոշակի դեր ուներ Վ. Լենին-Մ. Քեմալ ռուս-թուրքական դաշինք, որով մասնավոր պայմանավորվածություններ էին ձեռք բերվում Ադրբեջանի վերաբերյալ:   Այնուամենայնիվ, 1930-ականներին ԽՍՀՄ քաղաքական իշխանությունները բարձրացրեցին Ադրբեջանի թյուրքալեզու ժողովուրդների էթնիկական ինքնությունը շեշտելու հարցը:   1937 թվականից մարդահամարի սկզբից ներդրվեց «ադրբեջանցի» տերմինը ՝ Ադրբեջանի տարածքի բնակիչների անունից աստիճանաբար վերածվելով էթնիկություն արտահայտող տերմինի:   Տե՛ս celzcelik Y., The Development and9 (2013), էջ: 27  Հաշվի առնելով նշված հանգամանքները `սույն հոդվածի շրջանակներում 20-րդ քաղաքականության նշանակությունը:   Ըստ ամերիկացի հեղինակ Մայքլ Քրուազանի, «19-րդ դարի վերջին Ռուսաստանի կայսրության տնտեսական զարգացումները հանգեցրեցին հայերի և ադրբեջանցիների սոցիալական շերտավորման խորացմանը: Վերջիններս հիմնականում աղքատ էին, ոչ պրոֆեսիոնալ, հիմնականում զբաղվում էին գյուղատնտեսական աշխատանքներով, իսկ հայերը ապրում էր քաղաքում որպես ձեռնարկատերեր և վաճառականներ ՝ շահութաբեր պաշտոններ զբաղեցնելով:   Այս իրողությունները նպաստեցին, որ ներքին մակարդակում ադրբեջանցիների շրջանում հակահայկական տրամադրություններ առաջանան:  Եվ պանթուրքիզմի վերելքը ադրբեջանական կրթություն ստացած դասակարգի շրջանում մտավոր հիմք ստեղծեց այդ տրամադրությունների համար: »2 Մի կողմից ՝ նավթարդյունաբերության զարգացման, սոցիալ-տնտեսական հավասարության խորացման, մյուս կողմից ՝ Ռուսաստանի ռեժիմի վարած քաղաքականության շնորհիվ, 1905-1906 թվականներին հայ-թաթարական բախումների ժամանակ, հակա- Թաթարների շարքում առաջին անգամ հայտնվեցին հայկական տրամադրություններ: Չեխ պատմաբան Միրոսլավ Հրո չ-ն նշում է, որ լուրջ սոցիալական կամ էթնիկական հակամարտության առկայությունը նախապայման է ազգային գաղափարախոսությունների քարոզչության և զանգվածային շարժման վերածվելու համար, ինչը շատ ցայտուն արտահայտվեց Կովկասում 1905-09 և 1917-1921 թվականներին, ներառյալ համարեք «կովկասյան թաթար» տերմինը, բայց մենք անփոփոխ ենք թողնում «ադրբեջանցի» անվանումը, որն օգտագործվում է որոշ հեղինակների կողմից, որոնց մենք հղում ենք անում: 2 Կրուասան Մ., Հայաստան-Ադրբեջան հակամարտությունը:  Պատճառները և հետևանքները, Լոնդոն, 1998, էջ. 8. 3 arարական Ռուսաստանը մտադիր էր հասնել Սառցե Կովկասի ամբողջական ռուսացմանը ՝ ինչպես մշակութային, տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական առումով:  Այս եղանակով անհնար էր հաշվի չառնել հայ մտավորականության արդեն հաստատված գործոնը, ուստի 20-րդ դարի սկզբին սկսվեց էթնիկական բախումներ հրահրելու քաղաքականություն `խուսափելու գաղութատիրական քաղաքականության ընդլայնմանը խոչընդոտող հնարավոր հեղափոխական շարժումներից: ցարական կառավարությունը:  Հայերի և վրացիների պարագայում մշակութային և կրոնական ընդհանրությունները մեծ դեր խաղացին դարերի ընթացքում գոյություն ունեցող շփումների մեջ:  Հետևաբար, վրացիներին հայկական մայրաքաղաքով և հարստությամբ հետաքրքրելու ռուսների փորձերը հաջողություն չբերեցին:   Այսպիսով, ավելի նպատակահարմար էր Սառցե Կովկասում իսլամ դավանող կովկասյան թաթարներին հայերի դեմ հրահրելը:  1896 թ. Կովկասի վարչապետ նշանակված Գրիգորի Գոլիցինը քայլեր ձեռնարկեց կայսրությունում մուսուլմանների դերը ուժեղացնելու և հայերին թուլացնելու ուղղությամբ:  Օրինակ ՝ քաղաքացիական ծառայության 50-90% պաշտոններ զբաղեցնող հայերի թիվը կտրուկ կրճատելուց հետո նա այդ պաշտոնները հանձնեց մահմեդականներին:   Գոլիցինի քաղաքականությունը շարունակեց Բաքվի նահանգապետ Միխայիլ Նակաշիձեն:  1905 թ. Հունվարին նա թույլ տվեց մահմեդականներին մեծ քանակությամբ զենք ձեռք բերել:  Այդ զենքն օգտագործվել է հայ-թաթարական բախումների ժամանակ:   Տե՛ս Swietochowski T., Russian-Azerbaijan 1905-1906:   Ազգային ինքնության ձևավորումը մահմեդական համայնքում, Լոնդոն, 2004, էջ 40-41: 4   Լեհ պատմաբան Թադեուշ Սվիտոկովսկին ընդգծեց. «Առաջին անգամ« հայ-թաթարական պատերազմը »նպաստեց մուսուլմանների միասնությանը մի նպատակի համար, որը գերազանցում էր տեղական կամ կրոնական պատկանելությունը: Այսուհետ այդ բաժանումները դադարեցին լուրջ խոչընդոտ հանդիսանալ քաղաքական գործողությունների համար:  Միասնության խորհրդանիշը դեռ մարգարեի կանաչ դրոշն էր, բայց կրոնական բողոքն հիմնականում ուներ մահմեդական բնակչությանը էթնիկական հակամարտությունների մոբիլիզացնելու գործառույթը:   «Կարգախոսն էր ՝« մահ անհավատներին », բայց այն հիմնականում ուղղված էր հայերի դեմ ՝ բացառելով բռնությունների կիրառումը ռուսների, վրացիների և այլ քրիստոնյա ազգերի դեմ»:   Հայ-թաթարական հակամարտությունը վերածվեց բազմաբնույթ հակամարտության: Իր կրոնական և մշակութային ուղղվածությանը զուգահեռ, այն ներառում էր այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են ադրբեջանական նորաստեղծ բուրժուազիայի դժգոհությունը `հիմնված անզիջում պայքարի վրա, ոչ հմուտ թաթարների բախում, հայ գործարարներ և վաճառականներ և ատելություն գերակշռող գյուղական մահմեդականների և քաղաքային հայերի նկատմամբ: Միևնույն ժամանակ, 20-րդ դարի սկզբին ասպարեզում հայտնվեցին «ադրբեջանական» ազգայնականության «նախնիները», որոնք զգալի դեր խաղացին կովկասյան թաթարների շրջանում քաղաքական խմորումները ղեկավարելու գործում:  Նրանց թվում էին Ալի բեյ Հուսեյնզադեն, Ահմեդ բեյ Աղաօղլուն, Ալիմարդան բեյ Թոփչիբաշը և Մամեդ Էմին Ռասուլզադեն 7:  Հատկանշական է, որ իրենց գործունեության սկզբում նրանք գաղափարապես ավելի հակված էին մեծ դեր ունենալ իսլամի կրոնում:  1905-1907 Հեղափոխական շարժումների ընթացքում ի հայտ եկած ադրբեջանական քաղաքական կազմակերպությունները նպատակ չունեին պայքարել ադրբեջանցիների դեմ ՝ որպես ինքնաբավ էթնիկական խմբավորում: 4 Հղում ըստ Shissler H., Between Two Empires, Ahmet Ağaolu and The New Turkey, IB Tauris, London, 2002, p. 11 5 Swietochowski T., նշվ. աշխատանք., էջ 42: 6 Swietochowski T., նշվ. աշխատանք., էջ 39: 7 Այս ժամանակահատվածը նշանավորվում է Կովկասի մահմեդականների վրա իրանական ազդեցության թուլացմամբ, թուրքական ազդեցության ուժեղացմամբ, ինչը հատկապես արտահայտվեց տպագրված մամուլում:  Այսպիսով, «Իրշադ», «Հայաթ» թերթերը (1905-1906) և «Ֆույուզաթ» հանդեսը (1906-1907) լույս են տեսել օսմաներենի պոլսահայ բարբառով, որոնք մեծ դեր են ունեցել Թուրքիայի ազդեցության մեծացման և գործընթացում: զարգացնելով Կովկասի թյուրքալեզու մահմեդականների շրջանում բոլոր-թուրքական ինքնությունը:  Մամուլի միջոցով գործի դրվեց «միլլիյաթչիլիկ» («ազգայնականություն») տերմինը, ավելի ճիշտ `« ազգայնականությունից »փոխառված բառը, և թերթերը սկսեցին իրենց ընթերցողներին անվանել ոչ միայն մահմեդականներ, այլ նաև Կովկասի թուրքեր կամ պարզապես թուրքեր:   Մանրամասները `Սվիետոչովսկի Տ., Նշ. գործողություն cit., էջ 56-63: ամբողջի ազգային իրավունքների համար, բայց Կովկասում բոլոր մահմեդականների իրավունքների համար 8, ինչը բնական էր, քանի որ չկար «ադրբեջանական» էթնոս:  Հետևաբար, այս փուլում կովկասյան թաթարների ինքնությունը հիմնված չէր ազգային էթնիկական գիտակցության վրա, այն կառուցվել էր կրոնական-տարածաշրջանային պատկանելության շուրջ, հետևաբար, կրոնի շուրջ համախմբվելու փորձերը բնական էին և բացատրելի:  Այս գործընթացները նշանավորվում են թատրոնի, լրագրության և այլ ոլորտների մշակութային աճով 9:  Միևնույն ժամանակ, հատկանշական է, որ իսլամի մշակութային իրավունքները քննարկվում էին բացառապես թյուրքախոս ժողովուրդների ՝ կովկասյան թաթարների համար: Մահմեդական կովկասյան լեզգի լեզուները, ավարները և այլ խմբավորումներ այս դիսկուրսում չէին: Կրոնական ընկալումների հիման վրա, նաշիները բաժանվել են սուննիի, ավելին ՝ շիաները հիմնականում թյուրքախոս էին, բացառությամբ իրանախոս թաթարների, թալիշների և սուննիների կովկաս-մուսուլմաններ (լեզգիներ, ավարներ, ցախուրներ և այլն): .) 1905-1907 թվականներին Ռուսական հեղափոխության ժամանակաշրջանում կովկասյան թաթարների մեջ հայտնված քաղաքական կազմակերպությունների ծրագրային դրույթներում (նրանց թվում էին «Հեյրատ», «Դիֆայ» Գայլ) տեղը իսլամի գաղափարներին, միևնույն ժամանակ հայերի դեմ պայքարը սկսեց դառնալ էական գործոն:  Այն հատկապես սրվեց հայ-թաթարական բախումներից հետո 10: 9 Օրինակ ՝ 1908 թ. Առաջին անգամ բեմադրվեց «Լեյլա աջ Մաջմուն» պիեսը:   Մանրամասների համար տե՛ս Swietochowski T., նշվ. աշխատանք., էջ 56:  Հատկանշական է, որ 1911 թվականին Բաքվում լույս տեսած Բաքվի թերթը, որը ներկայացնում էր Բաքվի բնակիչների կյանքը, ուներ երկու հստակ բաժանում ՝ «հայկական կյանք» և «մահմեդական կյանք»:  Տե՛ս Բաքու, 1911, Հարություն, հունվարի 9; Երեքշաբթի, հունվարի 24-ին; Չորեքշաբթի, փետրվարի 9-ին և այլն:  Այսինքն ՝ այստեղ ոչ մի բառ չկար «ադրբեջանցիների» մասին: 10 Այս կազմակերպություններից ամենաազդեցիկը գաղտնի խումբ էր, որը կոչվում էր «Դիֆա» (Կովկասի համամուսուլմանական պաշտպանության կոմիտե), մահմեդական «ինքնապաշտպանության» կազմակերպություն, որը, ըստ Շիզլերի, Կովկասում ներկայացնում էր Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը:   Տե՛ս Shissler H., նշվ. Cit., P. 127:  Կազմակերպության խնդիրներից մեկը մահմեդական բնակչության համար վտանգավոր համարվող դիրքում հայամետ լինելու մեջ կասկածվող ահաբեկիչներին թիրախավորելն էր:   Տե՛ս izzizov E., Difai, XX ixsrin əvvəllərində'snaqişin -vvəllərlinə münaqişəsinin ilkin tarixişərtləri və səbəbləri, Bakı-2009, էջ: 93   Հատկանշական է, որ կուսակցությունը որոշում կայացրեց նաև relatedարաբաղի հետ կապված: Բաքվի կապիտալիստների ՝ Թաղիս և Ասադուլաների օգնությամբ, հայերից նախատեսվում էր գնել Ուծմի իշխանի կալվածքները և Աղդամի մոտակայքում, ինչպես նաև Աղդամից Խոջալու կայարան գտնվող բոլոր հողերը,  Տե՛ս Բագիրովա Ի., Ադրբեջանի քաղաքական կուսակցություններ և կազմակերպություններ վաղ դարում:  1900-1917, Բաքու, Էլմ, 1997, էջ: 91 Հաշվի առնելով նշված իրողությունները ՝ կարելի է պնդել, որ 20-րդ դարի սկզբին կովկասյան թաթարների շրջանում սկսեցին ի հայտ գալ ազգայնականության ձևավորման առաջին տարրերը:   Հայ-թաթարական հակամարտությունների նշանակությունը մեծ էր այդ գործընթացում, որը խաղաց յուրօրինակ «կատալիզատորի» դեր կովկասյան թաթարների շրջանում ազգայնական գաղափարախոսության վերելքում:  Տարբեր նոր քաղաքական կազմակերպությունների փորձերը `միավորել Կովկասի բոլոր մահմեդականներին` կրոնը որպես համաիսլամիստական ​​գաղափարական նպատակների հիմք օգտագործելու համար, անհաջող էին, ուստի քայլ առ քայլ թյուրքիզմը սկսեց մեծ դեր ունենալ ազգային գաղափարական շարժման մեջ:  Դա պայմանավորված էր մի կողմից տարածաշրջանում Թուրքիայի ազդեցության ուժեղացմամբ, իսկ մյուս կողմից ՝ թաթարական մտավորականության ուժեղ ազդեցության տակ թուրքական գաղափարախոսությունից:  Արդյունքում, թյուրքիզմը սկսեց որոշիչ ազդեցություն ունենալ կովկասյան թաթարների շրջանում սկսված ազգայնական շարժումների գաղափարախոսությունների հետագա ձևավորման վրա: «Ումմայից» «ազգի» և իսլամից թյուրքիզմի անցման առաջին նշաններն ի հայտ են գալիս Ադրբեջանի հասարակական-քաղաքական կյանքում 11:  Այս գործընթացում մեծ է Ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետության (1918-1920) հիմնադիր Մամեդ Էմին Ռասուլզադեի և 1913 թվականից նրա գլխավորած «Մուսավաթ» կուսակցության դերը:  Դեռևս 1911 թվականին: Սկզբնապես կուսակցության գաղափարական հիմքը իսլամն էր, բայց աստիճանաբար այն տեղի տվեց թուրքիզմին:   1917 թ. Ռասուլզադեն իր գրություններում 1945 թ. Փետրվարի նախօրեին հիմնեց ազգայնական գաղափարախոսությունը Մուսավաթի վրա, ինչը, ի վերջո, նպաստեց կուսակցության անցմանը Իսլամական միություն հասկացությունից դեպի ադրբեջանցիների և թյուրք ժողովուրդների իրավունքների պայքարին 12:   «Մուսավաթ» կուսակցության կարգախոսն էր «Թուրքացումը, իսլամացումը, արդիականացումը» 13: Այս գործընթացները պայմանավորում էին պետության անվան ընտրությունը:  Ռասուլզադեն, խոսելով 1918-1920թթ. Ադրբեջանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության կազմավորման վերաբերյալ նա նշել է. «« Ադրբեջան »անվանումն է 11 Balaev A., ադրբեջանական ազգ:   XIX-XX դարերի ավերակների վրա բնակության հիմնական փուլերը նույնիսկ չեն ընտրվել որպես երիտասարդ հանրապետության անուն: Դրան նախորդել էին քննարկումները, որոնց ընթացքում «Ադրբեջան» -ից քննարկվում էր «Թուրքիա» կոչելու տարբերակը, քանի որ Թուրքիայի Հանրապետությունը դեռ գոյություն չուներ (հարևան երկիրը պաշտոնապես կոչվում էր Օսմանյան կայսրություն) »14:  Ի վերջո, հաստատվեց «Ադրբեջան» անվանումը, քանի որ, ըստ Ռասուլզադեի, «Ադրբեջանը» Ադրբեջանի թուրքերին անվանում էր որպես էթնոնիմ 15:   Առաջին հանրապետության անունը Ադրբեջան էր, իսկ ազգի անունը ՝ թուրքերեն, իսկ լեզուն ՝ թուրքերեն 16:  Հատկանշական է, որ Ադրբեջանում նորաստեղծ հանրապետության անվանակոչումը դժգոհություն առաջացրեց ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս 17:   Մասնավորապես, թուրքական բուրժուազիան դեմ էր նման անվանմանը, նրանք առաջարկում էին այն անվանել Հարավային Կովկասի Թուրքական Հանրապետություն 18: Այսպիսով, ազգայնական շարժումները, էթնիկական միավորման միտումները, որոնք սկիզբ են առել կովկասյան թաթարների շրջանում դարասկզբին, զուգորդվել են 1917-ի հետ: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո տարածաշրջանում քաղաքական իրավիճակը, մասնավորապես `թուրքական ազդեցության աճը, պայմանավորված էր 1918-1920թթ. Ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետության առաջացումը 19: 14 celzcelik Y., նշվ. աշխատանք., էջ 28: 15 Նույն տեղում: 16 ələkbərov F., Մենք տարբեր ենք:  Ազգային Ադրբեջա՞ն, թե՞ Խորհրդային Ադրբեջան, http: //modern.az/articles/21059/1/, 4.05.2012: 17 Պետք է նշել, որ «Ադրբեջան» կամ «Ադրբեջան» անվանումը ծագում է Ատրպատական ​​կոչվող տարածքի անունից:  Սառցե Կովկասի հյուսիս-արևելյան հատվածին տրված Ադրբեջան անվանումը չէր համապատասխանում պատմաաշխարհագրական ավանդույթներին: Պատմականորեն Ադրբեջանը կոչվում էր տարածք Արաքսից հարավ, Վանա լճից արևելք, կենտրոնում ՝ Թավրիզը:   Տարբեր ժողովուրդներ տարբեր անուններ են տվել «Սառցե Կովկասի» որոշ մասերին ՝ Փայտկարան, Աղվանք-Ալբանիա, Սյունիք, Սաքասեն, Ռան, Շիրվան, Գանձակ և այլն, քանի որ այդ տարածքի համար ընդհանուր անուն գոյություն չի ունեցել:   Տե՛ս Համառուսաստան (1923), Azerbaijanամանակակից Ադրբեջան, էջ 22: 167. Ադրբեջանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության հռչակումը մեծ դժգոհություն առաջացրեց Իրանում, որտեղ «Շիրվան» Արանի «Ադրբեջան» անվանումը դիտվում էր որպես Իրանի Ատրպատական ​​նահանգի տարածքային պահանջների ակնհայտ դրսևորում:   Անգամ առաջարկվեց Ատրպատականի նահանգը վերանվանել Ազադիստան, բայց այն չընդունվեց:  Մանրամասների համար տե՛ս Ռեզա J.., Http: //modern.az/articles/22735/1/, 18.09.2012.19 ԱՊՀ կազմավորման առանձնահատկությունների վերաբերյալ ավելի մանրամասն տե՛ս Ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետություն Տ. Հայրապետյան: Պատմական անհրաժեշտությո՞ւն, թե՞ հաջող դիվանագիտություն: «ԵՊՀ 90-ամյակին նվիրված հոբելյանական գիտական ​​շրջանի հոդվածների ժողովածու», ԵՊՀ հրատարակչություն, Երեւան, 2010, էջ 261-268: Խորհրդային շրջանում «ադրբեջանական» տերմինը որպես էթնոնիմ օգտագործելուն ուղղված ակտիվ քայլերը որոշիչ էին «ադրբեջանական» ինքնագիտակցության զարգացման գործընթացում ՝ ստեղծելով գաղափարախոսական հիմք թյուրքերենից ադրբեջաներեն անցնելու:  Եթե ​​Խորհրդային Միության կազմավորման առաջին տարիներին ադրբեջանցիների անձնական փաստաթղթերում ազգության համար օգտագործվում էր «թուրք» տերմինը, ապա 1937 թվականին այն փոխարինվեց «ադրբեջանցի» 20-ով:  Ազգայնության և լեզվի տեսանկյունից «Ադրբեջան» անվանումը սկսեց օգտագործվել խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, միայն 1937 թ.-ին: Այն ստացավ պաշտոնական կարգավիճակ, և «թուրք» տերմինը արգելվեց 21:  Խորհրդային շրջանում ադրբեջանցի պատմաբանների կողմից շրջանառվել են ադրբեջանցիների ծագման մասին միմյանց հաճախ հակասող մի շարք տեսություններ, որոնցից կարելի է առանձնացնել երեք հիմնականը ՝ դրանք պայմանականորեն անվանելով աֆղանական, իրան-թուրք-թյուրքական տեսություններ 22: Խորհրդային տարիներին կոմունիստական ​​ռեժիմի ազգային քաղաքականությունը փաստորեն միտված էր մի կողմից ադրբեջանցիների էթնիկական ինքնագիտակցության հաստատմանը, իսկ մյուս կողմից ՝ տարածաշրջանում նրանց «բնիկության» ապացուցմանը:   Ըստ ամերիկահայ պատմաբան Ռոնալդ Սանիի, «Սովետական ​​Միությունը դարձավ նոր ազգերի ստեղծման ինկուբատոր» 23, ինչը հստակորեն դրսեւորվեց «ադրբեջանցիների» դեպքում: Այսպիսով, 20-րդ դարի սկզբին կովկասյան թաթարների, այժմ ՝ ադրբեջանցիների, ազգային ինքնության առաջին տարրերը սկսեցին ձեւավորվել: Առաջացող ազգային գաղափարախոսությունները հիմնված են իսլամի վրա, որը հետագայում փոխարինվում է թյուրքիզմով: Ընդհանուր թշնամու, այս դեպքում ՝ հայերի դեմ կռվելու գաղափարը դառնում է էթնիկական միավորման հնարավոր գործոն:  Ազգայնական գաղափարախոսության այս առանձնահատկությունները պարզվել են նաև հետագայում ՝ վերակառուցման տարիներին, Karabakhարաբաղյան հակամարտության վերաբացման ժամանակ, az 20zcelik Y., նշվ. աշխատանք., 29.21 ələkbərov F., Մենք տարբեր ենք:  Milli Az yrbaycanın, yoxsa Sovet Azərbaycanın, 11.02.2012, http: //modern.az/articles/21059/1/, 4.05.2013: 22 Այս տեսությունների մանրամասների համար տե՛ս Տ. Հայրապետյան, Ադրբեջանի ծագումնաբանության հիմնական տեսությունների որոշ առանձնահատկություններ, «Մերձավոր Արևելք. Պատմություն, քաղաքականություն, մշակույթ », հոդվածների ժողովածու, հատոր VIII, Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Երեւան, 2012, էջ 212-224: 23 Հղում ըստ Չեթերյանի:  Տե՛ս Cheterian V., Պատերազմը և խաղաղությունը Կովկասում:  Ethnic Conflict and New Geopolitics, Columbia University Press, New York, p. 45 Դրանք եկան ինքնության վերելքի, ազգայնական գաղափարախոսությունների վերածննդի, հակակոմունիստական ​​ուժերի ի հայտ գալու գործընթացում: Տիկին ՀայրապետյանADRBEJANAKAN NATIONALISM AKUNKNERE.GAGHAPARAKHOSAKAN- ը կապում է 20-րդ դարի սկզբի պատմական REALITY HETBanali բառերի հետ, Ադրբեջան, կովկասյան թաթարներ, ազգայնականություն, իսլամիզմ, թյուրքականություն, adrbejanakanutyun, etnanvanum, haytatarampulzz բախումներ, MamedAmen Eminem ։

Սույն հոդվածի նպատակն է ցույց տալ 1980-ականներին Ադրբեջանում սկիզբ  առած  ազգայնականության  աղերսները  20-րդ  դարասկզբին  կովկասյան  թաթարների  շրջանում  ծավալված  գաղափարախոսական  շարժումների  հետ։
   Ցույց  է  տրվում,  որ  1980-ականների  վերջին  և  1990-ականների  սկզբին  Ադրբեջանում  սկիզբ  առած  հակահայկական  ազգայնամոլական  դրսևորումների  արմատները  գալիս են կովկասյան թաթարների շրջանում հայերի հանդեպ սերմանվող ատելությունից։
   Այսպիսով՝  հակահայկականությունը  դառնում  է  ադրբեջանցիների  շրջանում ձևավորվող էթնիկ ինքնության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը։
