ԲԱՐՁՐ ՏԱՐԱՔԻ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵUՎԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Բարձրակաշ Ս. Գրիգոր վանքը գտնվում է Դսեղ գյուղում:  Մեզ ավերակների մեջ հասած արձանագրություններից պարզ է դառնում, որ այն կառուցվել է 13-րդ դարում:  Վանական համալիրը բաղկացած է երկու եկեղեցուց, գավիթից, մատուռից, Մամիկոնյան ընտանիքի գերեզմանատնից, ձիթհանքից և խաչքարերի մնացորդներից:   Սուրբ Սբ. Գլխավոր եկեղեցին Աստծո մայրն է:   Շինարարությունը սկսել է Համազասպ Մամիկոնյանի թոռը և Սարգիսի որդին ՝ Մարտպան:   Գավիթը հարավից հարող է եկեղեցուն: «Այն կոչվել է Բարձրակաշ` գյուղի նկատմամբ իր դիրքի պատճառով: հարթավայրից ներքև, ծանրանալով, փորձում էին մատնանշել 9-րդ դարում կառուցված եկեղեցու տեղը:  Բարձր քաշը դարձել է տեղանուն »1: Հարավում գտնվում է միջնադարյան գերեզմանատունը, որի տարածքում Ս. Հարության մատուռը, որը կոչվում է նաև ագռավի տապան:   Այն կառուցվել է Հովհաննես Վարդապետ և Նորայի եղբայր Սարգիսի կողմից 1234 թվականին:   Ս. Հարություն մատուռի հարավային կողմում կար նավթաղաց, որից պահպանվել էր ստորին մասը:  Այն կառուցել է Վարդապետ Գորգը 2: Այս հոդվածում մեր նպատակն է վերծանել վանքի պատերին արված արձանագրությունները, բացահայտել դրանց լեզվական և ոճական առանձնահատկությունները:  Թեման այնքան արդիական է, որ արձանագրություններն ամփոփում են լեզվական, պատմական, հայագիտական ​​և ազգագրական հարուստ նյութերը:   Գրառումների միջոցով մենք կարող ենք պարզել, թե այդ շրջանում հայերի շրջանում ինչ տոներ են տարածվել, որ գերակշռում են անձնական անունները, դրանցից քանիսն են օգտագործվել այդ դարաշրջանում, ո՞րն է խորհրդանիշների գրման համակարգը և այլն: Ընդհանուր առմամբ, մենք գտել ենք տարբեր ծավալի և տարբեր բովանդակության 24 արձանագրություն:  Բարձրակաշ անունը հանդիպում է 4 արձանագրություններում, 3-ը ՝ գավթի հարավային մասում, 1-ը ՝ Ս. Աստվածածին եկեղեցու հարավային պատին: Արձանագրությունները գրված են առաջին դեմքով `բաժանվում են կառուցվածքային խմբերի: 1. Առաջին հերթին դա կենսագրական տեղեկություններ է, որոնցից պարզվում է, թե ով է շինարարը, շինարարության նպատակը. 2. Արձանագրություններից առանձնացնում ենք անունները, որոնց մեջ նշված են գերակշռող տղամարդկանց անունները նշված են կանանց անուններ, 3. արձանագրություններն ամփոփում են հովանավորների անունները, 4. ընտանիքի սրբության գաղափարը պարզ է դառնում գրություններից, քանի որ հեղինակը ներկայացնում է ծնողներին, քրոջը, եղբորը: կնոջ անունները, 5. Հայտնի է դառնում, թե ով է թագավորել այդ շրջանում, ում օրոք կառուցվել է վանքը և այլն:  Արձանագրությունների վերջում սովորաբար լինում են անեծքներ, նրանք, ովքեր ոչնչացնում են թիրախը, նրանք, ովքեր խափանում են իրենց աշխատանքը, իսկ վերջում նրանք խնդրում են Աստծո օրհնությունը իրենց կատարած աշխատանքի համար: Հետևյալ անունները կարդացվում են բարձր քաշի արձանագրություններում. Տոնի օրհնություն, Հռիփսիմեանց տոն, Սուրբ խաչի տոն, Համբարձում, Սուրբ Իգնատիոսի, Սուրբ Սարգսի, Սուրբ Թեոդոսիոսի, Դավթի, Սուրբ Գրիգոր, Քառասուն օր, Easterատիկ, Խաչվերացի տոն: Արձանագրություններում նշվում են շատ հատուկ անուններ, հիմնականում ՝ անձնական անուններ:  Նրանցից ոմանք ունեն աստվածաշնչային ծագում, ինչպիսիք են Հուդան, Քրիստոսը, Կայենը: Հրաչյա Աճառյանը անհայտ է համարում շատ անձնական անունների ծագումը:   Դրանց մեջ կան Աշոտ, Համլիկ, Պռաուշ, Սմբատ, Խաղբակ, Հռիփսիմե անունները:   Հունական անուններն են ՝ Գրիգոր, Թեքլի, պարսկերեն ՝ Մարզպան (Մարցպան), Վասակ, Քուրդ, Համազասպ, Խորիշահ:   Մարկոս ​​ազգանունը լատինական ծագում ունի, Մլքան արաբերեն է:   Գավկա և 1 Հայ վիմագրության դիվան, Պրակ 9, Երևան, 2012, էջ: 356 թ. 2 Տե՛ս Գ. Շախկյան, Լոռու պատմության քարքարոտ էջերը, Երեւան, 1986, էջ 36-38: Julուլբեկի անունների ծագման մասին մենք տեղեկություններ չունենք:   Mamkananun- ը հայկական ծագում ունի, որը հիմնված է mam բառի վրա, և ինչպես է վերջավորությունը:  Theուցակված անձնական անուններից են `Թեքղի, Խորիշահ, Հռիփսիմե, Մամկան, Մլքան 1: Այս անձնական անունների մեծ մասը օգտագործվել է 13-16-րդ դարերում, նրանցից շատերը Էլդրաից հետո չեն օգտագործվել հայերենում: Որոշ ընտանեկան անուններ ընդգրկված են արձանագրություններում:   Հնագույն տոհմական անունների մեջ նշվում են Մամիկոնյան, Խաղբակյան, Համազասպյան, իսկ ավելի ուշ շրջանի ազգանունները ՝ Հակոբյան և Ունանյան: Հատուկ անունների մեջ արձանագրություններում հինգ տեղ ենք գտնում. Ողջաբերդ, Tsաղկուտ, Սերեկագոմ, Խրամ և Սանահին: Հապավումը լայնորեն կիրառվել է ինչպես հին մատենագրության, այնպես էլ վիմագրության մեջ:  Ձեռագրերում մեջ Հին գրականության մեջ ընդունված էր միաժամանակ մի քանի տառ տպել:  Այս իրադարձությունը կոչվեց ամփոփ կամ դիպլոմ:   Հնում կար ընդամենը յոթ բառերի ամփոփում. Աստված, Հիսուս, Քրիստոս, Տեր, Սուրբ, Երուսաղեմ, Իսրայել 2: Ամփոփվել են միայն սրբազան բառերը, որոնց վրա դրվել է հնագույն հայերենի կետադրության համակարգին հատուկ պատվի նշանը (-), որից ծագում է պատիվ բառը:  Հետագայում պատիվը դարձավ սովորական հապավում և օգտագործվում է յուրաքանչյուր բառի համար 3: Բարձր քաշի արձանագրություններում մենք տեսնում ենք հետևյալ կրճատումները. Պատվո նշանը հանդիպում ենք առանձին տառերի վրա: Բ.  Սա մենք այլեւս չենք տեսնում որպես ամփոփում, քանի որ այստեղ գործ ունենք տառի թվային արժեքի հետ:  Այդ նշանն ուներ իր սկզբնական իմաստը ՝ տեղադրելով թվային տառերի վրա: Արձանագրությունները վիմագրության բաղկացուցիչ մասն են:   Կցորդը կամ կցորդը գրվածքի մի տեսակ է, որը բաղկացած է մեկ կամ մի քանի տառերի համադրությունից:   Տեղ խնայելու համար նրանք աշխատում էին նույն տարածության վրա հնարավորինս շատ տառեր տեղադրել: Բարձր քաշ ունեցող գրությունների ամենամեծ խումբը նախորդ տառի աջ սյունակից կազմված կցորդներն են ՝ միանալով հաջորդ տառի ձախ սյունին:   Հետևյալ տառերը միացվել են այս եղանակով. OR, AV, PA, EV, MI, AB, AR, KA, IS, U, PE, KA, YER, ME, AM, MA, AK, IR, ME, AK, TA , NA, IT, TI, MY, OR, KAR, պար, MAR, GOR, ամեն ինչ, տուբերկուլյոզ:  Կցորդներ կան, երբ մի տառը նստում է մյուսի ուսին ՝ TAR, TE:   Որոշ հավելվածներում տառերը դասավորված են այնպես, որ կարծես թե մի նամակ գրված է մյուսում:  Նրանք կոչվում են Tsotsagir4: Ri, Any, En: Կցորդները կարող են խմբավորվել ըստ տառատեսակների քանակի:   Ամենամեծ խումբը բաղկացած է երկու տառից բաղկացած կցորդներից, համեմատաբար ավելի քիչ կցորդներից, երբ երեք տառերը միանում են իրար:  Չորս տառերով կցորդները հազվադեպ են լինում:  Վերջիններս AMEN բառի հավելվածներն են:  Արձանագրությունները մտնելուց հետո մենք հանդիպում ենք երկու տառից բաղկացած հավելվածի ՝ տուբերկուլյոզը, որը միևնույն ժամանակ հակիրճ ավարտ է:  Սա կարող ենք համարել հավելված-ամփոփագիր: 1 Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայերեն անձնանունների բառարան, Երևան, 1942: 2 Տե՛ս Աբրահամյան Ա., Հայ գրականություն, Երեւան, 1973, էջ: 195 թ. 3 Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի ամբողջական քերականություն, հ. 6, Երեւան, 1971, էջ 372: 4 Տե՛ս Abrahamyan A., p. 187 թ. Վերնագրում առավել հաճախ օգտագործվում են այն տառերը, որոնք ունեն սյունակային գծեր. A, K, M, R, O, S, R:  Օժանդակ դեր են խաղում հետևյալ տառերը. D, E, T, I, X, J, N, P, U, P, Q.  Z, Y, Ժ, L, Ծ, D, Ճ, Y, Sh, Ch, Ջ, V տառերը համեմատաբար հազվադեպ են օգտագործվում 1: Վերոհիշյալ արձանագրություններում հետեւյալ հավելվածը `Ռ. Այն գործում է որպես կապ U տառերի, այսինքն ՝ O տառերի միջև, իսկ որոշ դեպքերում պարզապես r: Արձանագրություններում կետադրական նշաններ գրեթե չկան:   Արձանագրության վերջում դրված վերջաբանը հազվադեպ է, և միայն որոշ դեպքերում:  Կետային նշանն առավել հաճախ կարելի է տեսնել տառերով ներկայացված թվերից աջ կամ ձախ:   Օրինակ: Ֆ. Ա.   կամ. ԱՅԼ   և այլն   Կետ կետից գրեթե չի օգտվում, եթե հաշվի չառնենք վերջին արձանագրությունը:   Վերջին գրառումներից մեկում մենք տեսնում ենք կոտորակի նշանի օգտագործումը:  Ստորև ավելի մանրամասն կխոսենք այդ երկու նշանների մասին: Արձանագրությունները հիմնականում արվել են 13-րդ դարում, բացառությամբ 2-ի:   Մենք խորապես հավատում ենք, որ դրանք ավելի ուշ ժամանակաշրջանի են:  Խոսքը շքամուտքի հարավային պատին արված հետեւյալ արձանագրությունների մասին է: «20 / V 28 Ա. Հակոբյան «և» Լեւ. Ունանյան «  Այս արձանագրությունների մի ժամանակահատվածի առկայությունը բացահայտում է մի քանի հանգամանք:  Առաջին հերթին դրանք գրված են ժամանակակից ուղղագրության մեջ: Գրաբարյան ուղղագրության դեպքում դրանք պետք է գրվեին «Հակոբյան» և «Ունանյան»:  Մենք ականատես ենք նաև մի ամփոփագրի, որը, սակայն, արվել է ոչ թե պատվի նշանով, այլ բացով, որը խորթ էր տվյալ ժամանակահատվածին:  Օգտագործվում է կոտորակի նշանը (/), որը բացակայում էր հին հայերենի կետադրական համակարգում:   Արձանագրություններում համարները ներկայացված են տառերով, օրինակ ՝ ՈՉ կամ ԲՈԼՈՐ, և այստեղ մենք տեսնում ենք թվերով արտահայտված թվային թիվ ՝ 20, 28: Ոճական առանձնահատկություններից մեկը ինքնագլուխ ձիերի առկայությունն է:  Նման բառերը նվաստացում են, աննշան և այլ բառեր:  Որոշ արձանագրություններում մենք գտնում ենք ծառա բառի օգտագործումը որպես ինքնանվաստացման ձև: «Ես Սարգիսն եմ Տիրոջ ծառան» կամ «Ես Մարկոսն եմ Աստծո ծառան» և այլն: Փոխառված բառերում հատկապես տարբերվում են a2 ձայնավորների մեջ: Նման երեւույթ կա արձանագրություններից մեկում, երբ ատաբեկ բառը ներկայացված է աթապակի ձվով. Ուսումնասիրելով վանքի բոլոր արձանագրությունները ՝ եկանք այն եզրակացության, որ դրանց ուղղագրության հիմքը հնչյունական է:  Պատմական ուղղագրության կանոնները չեն պահպանվում:   Եվ այսպես, գրաբարում ձայնավորը գրվել է ձայնավորներից հետո, բայց փորագրված արձանագրություններում մենք նկատում ենք ձայնի նվազում, ինչպիսիք են Martspana, Ashoto, Hogo, Hamlka և այլն:  Սա ապացուցում է, որ արդեն 13-րդ դարում y- ն այլ կերպ չէր արտասանվում: Իհարկե, կային որոշ բացառություններ, մասնավորապես `y բառը պահպանվեց Աստծո խոսքում, քանի որ այն կարող էր շփոթեցնող լինել, երբ կրճատում էր:  Մի արձանագրության մեջ Սորադերա անունը գրված է Սորայի լեզվով, զուգահեռաբար օգտագործվել են «հոգի», «հոգի», «որդի», «որդիներ» և այլն: Երբեմն նույն արձանագրության մեջ մենք տեսնում ենք ուղղագրական վարկածներ, օրինակ ՝ նրանք հանդիպում են եկեղեցուն, միևնույն ժամանակ եկեղեցու անդամներին, կամ մերը լինելու փոխարեն ՝ դա մերն է:   Նույն կերպ zsotsa դերանունը հանդիպում է zsatsa ձվի հետ:   Վկան ականատես եղավ մեջքի մեջքին: Նույն բառը կարող է գրվել տարբեր գլանափաթեթներով:   Օրինակ ՝ վանքերում արձանագրությունը հանդիպում է արտաքին հոլովով ի ի -i, արտաքին արտաքին վաններից // վանաց արտաքին տեսքով: Տարբեր հոլովույթներին պատկանող սովորական գոյականներն ավելի տարածված են, քան խոսքի մասերը, ի տարբերություն հատուկ գոյականների, որոնք հիմնականում ենթարկվում են արտաքին հոլովման:  Բայց այստեղ նույնպես կան բացառություններ, ինչպիսիք են Հովհաննեսի, Հուդայի, Կայենի, Քրիստոսի անունները ենթակա են արտաքին հոլովման, Գրիգոր ոտ Աշոտ անունները ենթակա են արտաքին հոլովման և այլն: Ամենատարածված գոյականները ենթարկվում են oa և ia արտաքին նշանակություններին: Գոյություն ունեն նաև անցումների օրինակներ. Արի, տեր, և այլն: Բայերը և դերանունները հաճախ հանդիպում են գոյականներից հետո:   Բայերը հիմնականում անցյալի կատարյալ ժամանակի ձևերն են, որոնք դրված են առաջին դեմքի եզակի մեջ, երբեմն 1 Տե՛ս Abrahamyan A., p. 187 թ. 2 Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի ամբողջական քերականություն, հ. 6, էջ 838 թ. հոգնակի   Կան նաև բացասական ցուցիչով օգտագործվող որոշ բացասական նշաններ, չեն ընկալում: Վերջին դերբիի կազմի հետ կապված ՝ կարելի է նշել, որ XIII դարում ավարտը զուգահեռ արդեն օգտագործվել է, ինչպես նաև զարդարվել ոսկով և մարգարիտներով: Դերանունները հիմնականում փոխադարձ են (իմ, նրա), ցուցադրական (սա, նա, այն) և անձնական (ես, մենք):  Գոյություն ունեն որոշիչ (յուրաքանչյուր, ամեն, բոլոր) և հարցական դերանուններ (ով, ով, ով, ինչ):  Ստացող դերանունները սովորաբար ավելի ուշ օգտագործվել են հին հայերենում, օրինակ ՝ մեր ազգի, և այս արձանագրություններում կան դրանց օգտագործման շատ նախադասություններ, օրինակ ՝ մեր ազգի: Ածականների և ածականների թիվը սահմանափակ է: Կա ընդամենը 3 մակաբա, այնտեղ, հիմա, նորից: Կապերը հազվադեպ են լինում, որոնցից ոմանք նախադրյալներ են ՝ հանուն, հանուն, ըստ, նախքան, համարի, որոնցից ոմանք նախադրյալներ են, հանուն, ետևի, համար:   Գրաբարում հետագա կապեր գրեթե չկային, և վերոհիշյալ օրինակները վկայում են դրանց գոյության մասին արդեն XIII դարում:  Մեկ արձանագրության մեջ կապը օգտագործվում է հետևյալ իմաստով. Մահվանից հետո հայրս: Կապերը հաճախակի են, բայց դրանք հաճախ կրկնվում են, հատկապես և երբեմն նաև այլ կապեր:  Հղումները և հնչյունները չեն ստուգվում, և թվերն արտահայտվում են տառերով, բացառությամբ վերջերս կատարված գրության, որտեղ օգտագործվել են 28,20 համարները: Լիլիթ Ghուլինյան Բարձր ռեսուրսների արձանագրությունների լեզվաբանական առանձնահատկությունները Հիմնաբառեր. Բարձր քաշ, արձանագրություն, ամփոփագիր, կցորդ, գլխարկ: ։

Բարձրաքաշի  վանքը  գտնվում  է  Դսեղ  գյուղում։
   Վանքի  պատերին  պահպանվել  են  արձանագրություններ,  որոնք  վկայում  են,  որ  վանքը  կառուցվել  է  13-րդ  դարում։
   Այդ  արձանագրություններն  ունեն  պատմական,  լեզվական,  հայագիտական  և  ազգագրական  մեծ  նշանակություն։
   Դրանց  միջոցով  ծանոթանում  ենք  տվյալ  ժամանակաշրջանի գրային նշանների, համառոտագրությունների համակարգին, ազգային տոներին, տեղեկանում,  թե ինչ անձնանուններ են տարածված եղել հայոց մեջ։
