ԿԱՆԱՅՔ 18-ՐԴ ԴԱՐԻ ՖՐԱՆՍԻԱԿԱՆ ՄԵԾ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄՖրանսիական  հեղափոխության  ամենավառ  առանձնահատկությունը,  որ  զարմացրել  և  միաժամանակ հիացրել է ժամանակիցներին ու դրա մասնակիցներին, կանանց ակտիվ ներգրավվածություննէ  քաղաքականությանը։
   Հեղափոխությունն  ի  հայտ  բերեց  կին  անհատականությունների,  որոնք  կողքկողքի  կանգնած  տղամարդկանց  հետ՝  պայքարեցին  հանուն  ազատության,  շատերն  էլ  իրենց  կյանքըչխնայեցին հանուն դրա։
  Մինչ հեղափոխությունը կանայք, շնորհիվ իրենց հետաքրքիր գաղափարների, ֆրանսիական հասարակությունում  որոշակի  արտոնություններ  էին  ստացել՝  նրանց  թույլատրվում  էր  հաճախել  տղամարդկանց  մի  շարք  ակումբներ,  մասնակցել  մասսայական  քննարկումների։
   Ֆրանսիական  հեղափոխության  տաղանդավոր  կին  գործիչ  Մանոն  Ռոլանը  գրում  էր.  «Կանանց  երիտասարդ  սերունդը,  միկողմ  դնելով  աղոթագրքերը,  սկսեց  ընթերցել  պատմական  ստեղծագործություններ,  քաղաքականմտածողների աշխատություններ»1։
  Հենց սրանով էր պայմանավորված, որ 18-րդ դարի հայտնի մտածող,  մաթեմատիկոս,  տնտեսագետ  Ժան  Անտուան  Քոնդորսենը  հեղափոխությունից  երկու  տարիառաջ, պատմության մեջ առաջին անգամ կտրուկ բարձրացրեց սեռերի քաղաքական հավասարությանհարցը։
 2 Նա քայլեր ձեռնարկեց, որպեսզի  կանանց համար հանրային կրթությունը մատչելի դարձնեն։
 Քոնդորսենն  օգնում  էր  կանանց  ընդունվել  բարձրագույն  կրթական  հաստատություններ  և  այդ  նպատակով  անհատական  դասընթացներ  էր  կազմակերպում  տարբեր  առարկաներից։
   Մինչ  այդ  աղջիկներին ու չափահաս կանանց մինչև քսան տարեկան դառնալը պահում էին վանքերում, որտեղ նրանքկրթություն էին ստանում քահանաների կողմից հաստատված հին գրքերով։
  Կանանց  ակտիվ  մասնակցությունը  հեղափոխական  շարժմանը  նախ  և  առաջ պայմանավորվածէր իրենց իրավունքներն ընդլայնելու ցանկությամբ։
  Պատահական չէ, որ բազմաթիվ կանայք ջերմորենողջունեցին  հեղափոխությունը։
   Սակայն  այն  ամբողջովին  չարդարացրեց  կանանց  սպասելիքները։
 Մասնավորապես, 1789 թ. օգոստոսի 26-ին Սահմանադիր ժողովի կողմից ընդունված «Մարդու և քաղաքացու  իրավունքների  մասին  հռչակագիրը»  թեև  ֆրանսիական  հեղափոխության  մեծ  ձեռքբերումէր,  սակայն  վերաբերում  էր  ֆրանսիական  ազգի  միայն  մի  մասին`  տղամարդկանց,  և  ամբողջությամբանտեսում էր մյուս մասին` կանանց3։
 Այս տարիներին ակտիվ հասարակական-քաղաքական գործունեությամբ աչքի ընկան բազմաթիվկանայք,  ինչպիսիք  էին`  Մանոն  Ռոլանը,  Թերուան  դե  Մերիկուրը,  Օլիմպիա  դե  Գուժը,  Սիմոնա  Էվրարը, Քլեր Լակոմբը, Լյուսիլ Դեմուլյեն, Թերեզա Թալյենը, Շառլոտա Կորդեն, տիկին դե Ստալը և այլք։
  Նրանցից իր արտահայտած հետաքրքիր մտքերով առանձնանում էր Օլիմպիա դե Գուժը։
  Նա մեծոգևորությամբ ողջունեց հեղափոխությունը։
  Օլիմպիա դե Գուժը պահանջում էր հանրության մեջ սևամորթների  համար  իրավունքներ,  հասարակությունում  կնոջ  դերի  բարձրացում,  հանդես  էր  գալիս  իպաշտպանություն  ապօրինի  երեխաների։
   Նա  առաջիններից  մեկը  կոչ  արեց  կառավարությանը՝  կանանց տալ ամուսնալուծության իրավունք, առաջարկեց ստեղծել ծննդատներ, ազգային արհեստանոցներ` գործազուրկների և անօթևանների համար։
  Նա հիմնադրեց կանանց մի շարք կազմակերպություններ,  հրապարակեց  ավելի  քան  30  քաղաքական  բրոշյուրներ։
   Օլիմպիա  դե  Գուժը  1791  թ.`  առաջինըպատմության  մեջ,  ձևակերպեց  և  հրատարակեց  «Կնոջ  և  քաղաքացու  իրավունքների  մասին  հռչակագիրը»,  որը  սակայն  Ազգային  Կոնվետը  մերժեց։
   Հռչակագրի  առաջին  հոդվածում  գրված  էր.  «Կինըծնվում  է  ազատ  և  տղամարդուն  հավասար  իրավունքներ  ունի»4։
   Շատ  լավ  պատկերացնելով  քաղաքական  իրավիճակը,  Օլիմպիա  դե  Գուժը՝  խոսելով  կանանց  իրավունքների  մասին,  գրում  էր.  «Եթեօրենքը թույլատրում է կանանց կառափնարան տանել, ուրեմն թող թույլատրի նաև խոսել ամբիոնից»։
 Չնայած  նրան,  որ  Օլիմպիա  դե  Գուժն  աջակցում  էր  հեղափոխությանը,  դեմ  էր  արյունահեղությանը, արքայի գլխատմանը, ինչպես նաև Ռոբեսպիերի և Մարատի վարած քաղաքականությանը։
  Նա1 Щепкина Е., Женское движение в годы французской революции, http։
 //istmat.info/node/377464 Адлер Э., Знаменитые женщины французской революций։
  1789-1795 гг., Санкт-Петербург, 1907, с. 242.գրում էր. «Արյունը, նույնիսկ մեղավորների, որ  թափվեց այսքան դաժանությամբ, ընդմիշտ կարատավորի  հեղափոխությունը»1։
   Նա  հանդես  է  եկել  ի  պաշտպանություն  Լուի  16-րդի`  դատավարությանժամանակ, և նույնիսկ իր օգնությունն առաջարկել վերջինիս փաստաբանին։
  1793 թ. ամռանը Կոնվենտից  ժիրոնդիստների  արտաքսումից  հետո  նա  հրատարակեց  քաղաքական  մի  բրոշյուր`  «Երեք  արկղկամ  ինչպե՞ս  փրկել  հայրենիքը»,  որտեղ  առաջարկում  էր  հանրաքվե  անցկացնել,  որով  ժողովուրդնինքը կորոշի, թե իր համար կառավարման որ համակարգն է նախընտրելի։
  Օլիմպիա դե Գուժը գտնումէր, որ իշխանության երկու հիմնական ճյուղերը` օրենսդիրը և գործադիրը, պետք է միավորվեն, ինչպեստղամարդիկ  ու  կանայք`  հանուն  հասարակական  ընդհանուր  շահի։
   Բրոշյուրի  հրապարակման  օրը`օգոստոսի 6-ին նա ձերբակալվեց՝ մեղադրվելով նախկին թագուհու` Մարիա Անտուանետայի հանդեպկարեկցանք  տածելու  մեջ։
   Հեղափոխական  դատարանը  նրան  նույնիսկ  փաստաբան  չտրամադրեց՝գտնելով,  որ  ինքն  ի  վիճակի  է  պաշտպանել  իրեն։
   Բանտում  գտնվելու  ժամանակ  ընկերների  օգնությամբ  հրապարակեց  իր  վերջին  աշխատությունը`  «Օլիմպիա  դե  Գուժը  հեղափոխական  տրիբունալիառջև»։
   Ինչպես  և  սպասվում  էր  նրա  նկատմամբ  մահվան  դատավճիռ  կայացվեց։
   Կառափնարանումնա  մեծ  արիություն  ցուցաբերեց։
   Օլիմպիա  դե  Գուժի  վերջին  խոսքերն  էին.  «Հայրենիքի  որդիներըվրեժխնդիր կլինեն իմ մահվան համար»2։
 Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակաշրջանի մեկ այլ երևելի կին գործիչ  էր Մանոն  Ռոլանը։
   Նա  պատմաբան  և  տնտեսագետ,  ժիրոնդիստների  կառավարության  ներքին  գործերի  նախարարՌոլան դե լա Պլատեի կինն էր։
  1789 թ. շարժումը ոգևորում էր նրան։
  Մանոն Ռոլանն անկեղծորեն հավատում էր. որ հեղափոխությունը կնորացնի աշխարհը։
  Նա ակտիվորեն ներգրավվում է ֆրանսիականքաղաքական կյանքին, ամուսնու հետ գլխավորելով Ժիրոնդիստներին։
  Պատահական չէ, որ հասարակփարիզցիներն ասում էին. «Միակ տղամարդը Ժիրոնդիստների կուսակցության մեջ տիկին Ռոլանն է»։
 Նա ընկերների հետ միասին Փարիզում ստեղծում է իր սեփական սրահը, որը կարճ ժամանակահատվածում վերածվում է քաղաքական էլիտար ակումբի։
  Այստեղ պարբերաբար հավաքվում էին պատգամավորներ և լրագրողներ, որոնց թվում էր նաև Ռոբեսպիերը։
  Հիմնադիր ժողովի փակվելուց հետո տիկին Ռոլանն ամուսնու հետ թողնում է Փարիզը, սակայն, շարունակում է նամակագրական կապ պահպանել Ռոբեսպիերի  ու այլոց հետ։
   Իսկ երբ ամուսինը նախարար է նշանակվում, Մանոն Ռոլանը համոզում  է  նրան  չվստահել  դատարանին,  արքայական  պալատի  անդամներին  ու  արքային,  քանի  որգտնում  էր,  որ  նրանց  նպատակը  նախարարներին  միաժամանակ  հանգստացնելն  է։
   Նա  թեթևամիտԴյումուրյեի դեմ է զինում Ժիրոնդիստներին։
  Նրա ազդեցության տակ ռազմական նախարար Սերվաննազգային ժողովին առաջարկում է առանց արքայի թույլտվության ու խորհրդի համաձայնության շուրջ20,000 զինվոր տեղակայել Փարիզի շուրջ։
  Մանոն Ռոլանն ակտիվորեն պատրաստվում էր օգոստոսի10-ի ապստամբությանը։
  Ժիրոնդիստական նախարարների խորհուրդն ամենևին դուր չէր գալիս նրան։
 Մանոն  Ռոլանը  երազում  էր  այնպիսի  խորհրդի  մասին,  որը  կազմված  կլիներ  անկաշառ,  չափավորհանրապետականներից։
 Լուի 16-րդի նկատմամբ մահապատժի որոշում կայացնելուց հետո պարոն Ռոլանը հրաժարականտվեց նախարարի պաշտոնից։
  1793 թ. գարնանը մեղադրվեց դավաճանության մեջ, կարողացավ լքելՓարիզը և փրկվել կալանքից։
  Ներկուսակցական պայքարի նման սրված պայմաններում Մանոն Ռոլանը  նամակ  գրեց  դեպարտամենտին  և  ժիրոնդիստներին  տրամադրեց  Մարատի  դեմ։
   Նրան  մեղադրեցին մի շարք ռոյալիստների հետ մտերիմ հարաբերություններ ունենալու մեջ։
  Երբ ստացվեց ամուսնուձերբակալության հրամանը, տիկին Ռոլանը փորձեց պաշտպանել վերջինիս պատիվը և ձերբակալվեց։
 Մահվան  դատավճիռը  նա  լսեց  շատ  հանգիստ։
   Դատարանին  ուղղված  նրա  վերջին  խոսքերն  էին.«Շնորհակալություն դատավորներին, որ դուք ինձ արժանի գտաք կիսելու այն մեծ մարդկանց ճակատագիրը, որոնք բռնության ենթարկվեցին ձեր կողմից։
  Ես էլ կփորձեմ կառափնարանում ցույց տալ այննույն  քաջությունը,  որ  ցուցաբերեցին  նրանք»3։
   Կառափնարանում  Մանոն  Ռոլանը,  նայելով  Հեղափոխության  հրապարակում  կանգնեցրած  Ազատության  արձանին,  գլուխը  խոնարհեց  արձանի  առաջ  ևբացականչեց.  «Ազատություն,  նրանք  քեզ  արյունով  շաղախեցին»4։
   Նա  մեծ  ավանդ  է  ունեցել  Ժիրոնդիստների գործունեության մեջ, և պատահական չէ, որ ժողովուրդը նրան անվանել է «Ժիրոնդիստներիթագուհի»։
   Նա  իր  մասին  ասում  էր.  «Հեղափոխությունը  ես  եմ»։
   Մանոն  Ռոլանը  երազում  էր,  որՖրանսիայում օրենքը հավասար լինի բոլորի համար` անկախ սեռից և հասարակական դիրքից։
 Հեղափոխության տարիներին Թերեզա Կաբարրյուսը, հետագայում տիկին  Թալյեն հանդիսանումէր  Բորդոյի  հեղափոխական  խորհրդի  անդամ։
   Նա  հեղափոխական  գաղափարների  ջերմ  երկրպագուէր և տիկին Ռոլանի օրինակով ցանկանում էր անձնական մասնակցություն ունենալ դրանում։
  ԹերեզաԿաբարրյուսը հանդես  էր գալիս կանանց քաղաքական իրավունքների մասին բրոշյուրներով։
  Սակայն2 Նույն տեղում էջ 250։
 4 Նույն տեղում։
 Փարիզը  համակերպվել  էր  այդպիսի  հայտարարություններին  և  ուշադրություն  չի  դարձնում  նախկինմարկիզուհուն։
  Սա չի վհատեցնում Թերեզային և նա շարունակում է իր գործունեությունը։
  Երբ ժիրոնդիստները տապալվում են, Թերեզան 1793 թ. որոշում է մեկնել Մադրիդ` հոր մոտ, քանի որ հեղափոխությունը չէր արդարացրել նրա սպասելիքները1։
  Սակայն Բորդոյում նրան` որպես ներգաղթյալի նախկին  կնոջ,  կալանավորում  են։
   Այստեղ  Թերեզան  ծանոթանում  է  իր  ապագա  ամուսնու`  Ժան  ԼաբերԹալյեի հետ, որը Կոնվետի կողմից այստեղ էր ուղարկվել ժիրոնդիստների դեմ հաշվեհարդար տեսնելու համար։
  Թերեզան, ցանկանալով իրենից հեռացնել բոլոր կասկածները, սկսում է ակտիվորեն մասնակցել Բորդոյի հասարակական կյանքին։
  Նա կազմում է հաշվետվություն` «Դաստիարակության մասին», որտեղ առաջարկում էր դպրոցներում մտցնել մշտական կրթություն։
  Նա շատ կարևորում էր ֆիզիկական դաստիարակության անհրաժեշտությունը։
 Բորդոյում  եղած  ժամանակ  նա,  վայելելով  Թալյենի  բարեհաճությունը,  հարյուրավոր  մարդկանցփրկում  է  կառափնարանից։
   Թալյենը,  որ  հայտնի  էր  իր  դաժանությամբ,  շուտով  սկսում  է  զիջողականություն  ցուցաբերել,  արդյունքում  արժանանում  է  Ռոբեսպիերի  ուշադրությանը  և  մեղադրվում  մոդերատիզմի  մեջ։
   Նա  ետ  է  կանչվում  Փարիզ,  իսկ  Թերեզան  ձերբակալվում  է,  բանտարկվում  նախ՝  ԼաՖորսում, ապա Կարմում, որտեղ էլ մտերմանում է Ֆրանսիայի ապագա կայսրուհի Ժոզեֆինա Բոարնեի հետ։
  Գտնվելով բանտում և սպասելով իր մահվան վճռին, մի նամակ է գրում իր սիրեցյալին, որըմի շարք պատմաբանների կարծիքով մեծ ազդեցություն է գործում Ֆրանսիայի հետագա պատմությանվրա։
  Նրա բովանդակությունը հետևյալն էր. «Քիչ առաջ իմ բանտախցից հեռացավ ոստիկանապետը։
 Նա եկել էր ինձ հայտնելու, որ վաղը պետք է կանգնեմ հեղափոխական տրիբունալի առջև։
  Սա չի համապատասխանում այն երազին, որ տեսել էի այսօր  գիշերը.  Ռոբեսպիերը կարծես դադարել էր գոյություն ունենալուց և բանտերի դռները բացվել էին։
  Սակայն ֆրանսիացիների վախկոտության պատճառով  շուտով  չի  մնա  մեկը,  որ  իրականացի  իմ  երազը։
   Ես  մեռնում  եմ,  քանի  որ  պատկանում  եմ  վախկոտի»։
  Սա ստիպում է Թալյենին վերջնական որոշում կայացնել և մասնակցել հեղաշրջմանը, որի արդյունքում Ռոբեսպիերը պաշտոնանկ է արվում, իսկ Թերեզան՝ ազատ արձակվում։
  Մադամ դե Գոնկուրը«Ֆրանսիական  հասարակությունը  դիկտատուրայի  ժամանակաշրջանում»  գրքում  գրում  է.  «Գեղեցկուհի  Թալյեն  հաշտեցրեց  կանանց`  հեղափոխության,  տղամարդկանց`  նորաձևության,  բուրժուազիային` հանրապետության հետ»։
 Հասարակական  ակտիվությամբ  աչքի  էր  ընկնում  նաև  Լյուսիլ  Դեմուլյենը։
   Նա  հեղափոխությանժամանակաշրջանի ականավոր գործիչ Քամիլ Դեմուլյենի կինն էր։
  Նրա անձնական օրագրերում պահպանվել  են  հետաքրքիր  գրառումներ,  որոնք  վերաբերում  են  1792  թ.  օգոստոսի  10-ի  դեպքերին,  երբՖրանսիայի թագավորը գահընկեց արվեց։
  Նա գրում էր. «Փողոցում լսվում էին մարդկային աղաղակներ,  մենք  մտածում  էինք,  որ  ամբողջ  Փարիզը  լողում  է  արյան  մեջ։
   Հետո  մենք  քաջություն  հավաքեցինք  և  գնացինք  Դանտոնի  մոտ։
   Մենք  ցանկանում  էինք  ազատ  լինել։
   Օ՜,  Աստված  իմ,  որքան  թանկվճարեցինք դրա համար»։
 Լուի 16-րդի դատավարության ժամանակ Լյուսիլն անընդհատ այցելում էր Կոնվետ։
  Ինչպես ամուսինը, նա նույնպես կողմնակից էր արքային մահապատժի ենթարկելուն։
  Երբ հայտարարվում է մահապատժի դատավճիռը, նա բացականչում է. «Ի վերջո մենք կտոնենք»։
 1794 թ. մարտի 31-ին ամուսնու ձերբակալությունը շփոթեցնում է նրան։
  Լյուսիլն ամեն ինչ անումէր ամուսնուն փրկելու համար, նույնիսկ նամակ է գրում Ռոբեսպիերին, որ անպատասխան է մնում։
  Իվերջո նրան մեղադրում են դանտոնական կազմակերպությանը գումար տրամադրելու, Փարիզում նորխռովություն  հարուցելու  փորձի  մեջ։
   Ամուսնու  գլխատումից  որոշ  ժամանակ  անց`  ապրիլի  13-ին  մահապատժի ենթարկվեց նաև Լյուսիլը։
 Հեղափոխության  տարիներին  կանանց  զանգվածային  ելույթների  կազմակերպման  գործում  մեծավանդ ունի կին գործիչ Թերուան դե Մերկուրը։
  1789  թ., իմանալով ֆրանսիական իրադարձությունների մասին, նա թողնում է երգչուհի դառնալու մեծ երազանքը և Լոնդոնից շտապում Փարիզ։
  Վերադառնալով  Ֆրանսիա,  մասնակցում  է  հեղափոխական  իրադարձություններին,  այդ  թվում  Բաստիլիգրավմանը։
  1789 թ. հոկտեմբերի 6-ին Թերուան դե Մերկուրը ղեկավարում է կանանց երթը դեպի Վերսալ։
  Հասարակության մեջ  բարձր հեղինակություն ունենալու պատճառով ազնվական բոլոր թերթերընրան անվանում էին «թափառող սրիկա»2։
  Նա «Օրենքի ընկերներ ակումբի» հիմնադիրն էր։
  Դեմ լինելով հեղախոխության ժամանակաշրջանում իրականացվող բռնություններին, 1790 թ. հեռանում է Փարիզից, հաստատվում Լեշ քաղաքում, որտեղ էլ 1791 թ. փետրվարի 16-ին ձերբակալվում է ավստրիական գործակալների կողմից։
  Նրան մեղադրում են Մարիա Անտուանետայի դեմ մահափորձի մեջ և փակում  Կուֆշտայնի  ամրոցում։
   Ավստրիական  կայսր  Լեոպոլդ  2-րդի  որոշման  համաձայն՝  տարեվերջինազատ է արձակվում և վերադառնում Փարիզ։
  Այստեղ զբաղվում է ակտիվ հասարակական-քաղաքական գործունեությամբ, հանդես գալիս կանանց իրավունքների ընդլայնման օգտին։
  1792 թ. փետրվարին  յակոբիններին  զեկույց  է  ներկայացնում,  որտեղ  պնդում  է,  որ  Ֆրանսիայի  ազատությունն  ամրապնդելու  միակ  միջոցն  անխնա  պատերազմ  մղելն  է  ապստամբ,  ներգաղթյալ  ազնվականության  ևօտարերկրյա խռովարարների դեմ1։
 Նա  1793  թ.  աշնանը  հանդես  է  գալիս  ի  պաշտպանություն  ժիրոնդիստների։
   Սա  պայմանավորված էր նրանով, որ յակոբինականների շրջանում բուռն քննարկումներ էին ընթանում կանանց ակումբների փակման անհրաժեշտության մասին։
  Ռոբեսպիերը հայտարարել էր. «Հասարակության մեծամասնությունը պահանջում է, որ կանայք վերադառնան ընտանեկան օջախ»2։
  Թերուան դը Մերկուրը կոչովէ  հանդես  գալիս՝  ուղղված  Ֆրանսիայի  քաղաքացիներին,  որտեղ  մասնավորապես  ասում  է.  «Եկել  էժամանակը,  երբ  ընդհանուրի  շահը  պահանջում  է,  որ  մենք  միանանք  և  զոհաբերենք  միմյանց  նկատմամբ տածած ատելությունը հանուն հասարակության բարօրության»3։
 1793 թ. մայիսի 13-ին նրան շրջապատում են բազմաթիվ կանայք, որոնց հրահրել էին յակոբինականները, մերկացնում ու դաժան ծեծի ենթարկում։
  Միայն Մարատի միջամտությունն է փրկում վերջինիս մահից, բայց այս ամենն անհետևանք չի մնում։
  Թերուան դը Մերկուրի առողջական վիճակն օր օրիվատթարանում է, և նրան տեղափոխում են հոգեբուժարան, որտեղ էլ մնում է մինչև մահ՝ 1817 թ.։
 Քլեր  Լակոմբը  մինչ  Ֆրանսիական  հեղափոխությունը  Մարսելում  դերասանուհի  էր,  սակայն  անհանգստանալով  հեղափոխական  իրադարձություններով,  1792  թ.  գալիս  է  Փարիզ։
   1793  թ.  սկսում  էհարել  ձախ  ծայրահեղականներին։
   Քլեր  Լակոմբը  համարվում  է  «Ազգային-հեղափոխական  հասարակություն» խմբակի հիմնադիր անդամը և քարտուղարը, որին անդամակցել կարող էին միայն կանայք։
 Կազմակերպության նպատակն էր քննարկել այն բոլոր միջոցները, որոնց շնորհիվ կարելի էր կաթվածահար անել հանրապետության բոլոր թշնամիներին։
  Վերջիններս հավաքվում էին Սենտ-Օնորե փողոցում  գտնվող  յակոբինների  գրադարանում։
   1793  թ.  մայիսի  19-ին  Լակոմբի  գլխավորությամբ  նրանքուղերձ  են  հղում  յակոբինականներին,  պահանջելով  ավելի  խիստ  քայլեր  ձեռնարկել  ժիրոնդիստներիդեմ։
   Սակայն  այս  ամենը  ձևական  բնույթ  էր  կրում  և  հրահրված  էր  հենց  յակոբինականների  կողմից։
 Նշենք, որ վերոհիշյալ կազմակերպության անդամներն էին, որ ծեծի ենթարկեցին Թերուան դը Մերկուրին, քանի որ վերջինս հարում էր ժիրոնդիստներին։
 Քլեր  Լակոմբը  պայքարել  է  հանուն  կանանց  իրավահավասարության,  կարևոր  դեր  խաղացել1793 թ. մայիսի 31-ից հունիսի 2-ն ընկած ժամանակահատվածի իրադարձություններում։
  Նա օգոստոսին  հանդես  է  եկել  միջնորդությամբ,  որում  պահանջել  է  բոլոր  ազնվականներին  հեռացնել  բանակումվարած պաշտոններից և կառավարությունից։
  Դրանից հետո յակոբինականները վերջինիս մեղադրումեն հեղափոխությանը դավաճանելու, իսկ նրա ակումբի անդամներին` քաղաքի շուկայում զանգվածային անկարգություններ հրահրելու մեջ։
  Հենց սա էլ առիթ է դառնում, որ յակոբինականները փակեն կանանց  բոլոր  ակումբները։
   1794  թ.  ապրիլի  2-ին  Քլեր  Լակոմբին  ձերբակալում  են,  իսկ  1795թ.  ազատարձակում։
  Սակայն 1798 թ. հետո նրա հետքերը կորչում են և մեզ անհայտ է նրա հետագա ճակատագիրը։
 Տիկին  դե  Ստալը  հայտնի  ֆրանսիական  գրող  է,  ականավոր  քաղաքական  գործիչ  Ժակ  Նեկկերիդուստրը։
  Հեղափոխության տարիներին օգտվելով իր ազդեցությունից ու դիրքից, փրկեց շատերին կառափնարանից։
  Փարիզում բացել է սեփական սրահը։
  Սեպտեմբերյան դեպքերը ստիպեցին նրան փախչել Փարիզից Անգլիա, որտեղ էլ գրեց մի բրոշյուր (1790 թ.), որում իր բողոքն էր հայտնում Մարիա Անտուանետայի մահապատժի կապակցությամբ։
  1796 թ. վերադառնում է Փարիզ, վերաբացում իր սրահը, որը հայտնի գրական և քաղաքական կենտրոն է դառնում։
  1816 թ. տիկին դե Ստալը գրեց. «Հեղափոխության  պատճառները  պետք  է  փնտրել  պատմական  համատեքստում,  ոչ  թե  առանձին  անհատների գործողությունների մեջ»։
 Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակաշրջանի ականավոր կին գործիչների մեջ ուրույն տեղնունի  Շառլոտա  Կոնդեն։
   Նա  պատկանում  էր  հին  ազնվականական  տոհմի,  մինչև  1790-ականներինփակված է եղել մենաստանում։
  Այստեղ ապրելու տարիներին ընթերցում է պատմական և փիլիսոփայական  բնույթի  գրքեր։
   Արդյունքում  դառնում  է  ժողովրդավարական  գաղափարների  ջերմ  ջատագով։
 Հեղափոխության տարիներին կատարվող բռնություններն ու ծայրահեղությունները նրան գարշանք ուսարսափ էին ներշնչում։
  Նրա  մտերիմներից  տիկին  Մարոմի  հավաստմամբ՝  ճաշկերույթներից  մեկի  ժամանակ  ՇառլոտաԿոնդեն հրաժարվել է խմել արքայի կենացը, հայտարարելով, որ թեև չի կասկածում վերջինիս արժանիքներին, բայց «կամ նա թույլ է, իսկ թույլ թագավորը չի կարող բարի լինել, կամ էլ այնքան ուժեղ չէ,որ կանխի իր ժողովրդի թշվառությունը»4։
  Չնայած դրան, Լուի 16-րդի գլխատումը հոգեկան մեծ ցավու  ապրումներ  պատճառեց  նրան։
   Աղջիկը,  որ  դարձել  էր  հանրապետական  հեղափոխությունից  դեռ2 Նույն տեղում, էջ 22։
 3 Նույն տեղում, էջ 24։
 շատ առաջ, սգացել է ոչ միայն արքայի, այլև այլոց մահը։
  Նա իր հուշերում գրում էր. «Ահա նա, մեր բարի  ֆրանսիան`  հանձնված  այն  մարդկանց  իշխանությանը,  ովքեր  մեզ  այսքան  վնաս  պատճառեցին։
 Մարդիկ, ովքեր մեզ ազատություն էին խոստանում, հենց իրենք էլ սպանեցին այն»1։
 1793  թ.  մայիսի  31-ին  Կանն  են  ժամանում  ապստամբ  մի  խումբ  ժիրոնդիստ  պատգամավորներ։
 Անձամբ  ծանոթանալով  նրանց  հետ՝  Շառլոտան  կազմում  է  Ֆրանսիայում  դաժանություններ  իրականացնողների  ղեկավարներին  սպանելու  ծրագիր։
   1793  թ.  հուլիսի  1-ին  նա  ժամանում  է  Փարիզ,  բայցդեռ  տատանվում  էր  Ռոբեսպիերի  և  Մարատի  միջև։
   Շառլոտան  կանգ  է  առնում  վերջինիս  վրա,  երբթերթերից մեկում կարդում է նրա հայտարարությունը. «Հեղափոխությունն ամրապնդելու համար դեռմեզ 200 հզ գլուխ է անհրաժեշտ»։
 Հուլիսի 11-ին նա տեսակցություն է խնդրում Մարատից, որպեսզի հայտնի Կաննում ժիրոնդիստների մեքենայությունների մասին, բայց տեսակցության թույլտվություն է ստանում միայն հուլիսի 13-իերեկոյան։
  Եվ երբ Մարատն իր մոտ արձանագրում էր թվացյալ դավադիրների անունները, Կոնդեն դաշույնով  հարվածում  է  նրա  սրտին2։
   Մարատը  տեղում  մահանում  է։
   Հուլիսի  17-ին  Շառլոտա  Կոնդենկանգնում  է  յակոբինական  դատարանի  առջև,  որտեղ  դրսևորում  է  մեծ  քաջություն,  հայտարարելով.«Մարատի մահն օրհնանք է Ֆրանսիայի համար»3։
  Նույն օրը երեկոյան նրան գլխատեցին։
 Ֆրանսիական  հեղափոխությունում  կանանց  ակտիվությունը  և  հասարակական-քաղաքականգործունեությունը  մեծ  ազդեցություն  է  թողնում  այլ  երկրների  կանանց  վրա։
   Անգլիայում  կանայքսկսում  են  ոգեշնչվել  Օլիմպիա  դե  Գուժի  «Կնոջ  և  քաղաքացու  իրավունքների  մասին»  հռչակագրով,սկանդինավյան երկրներում ի հայտ են գալիս Օլիմպիա դե Գուժի և Լակոմբի աջակիցների ակումբներ։
 Զոյա ՉատինյանԿԱՆԱՅՔ 18-ՐԴ ԴԱՐԻ ՖՐԱՆՍԻԱԿԱՆ ՄԵԾ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն, ժիրոնդիստներ, յակոբինականներ, ականավոր կին գործիչներ, Մանոն Ռոլան, Թերուան դե Մերիկուր, Օլիմպիա դե Գուժ, Սիմոնա Էվրար, Քլեր Լակոմբ, Լյուսիլ Դեմուլյիեն, Թերեզա Թալյեն, Շառլոտա Կորդեն, տիկին դե Ստալ։

Ֆրանսիայում՝  ժամանակակիցներին  ու  դրա  մասնակիցներին  ապշեցրած  հեղափոխության  ամենացայտուն  առանձնահատկությունը  դարձավ  կանանց  ակտիվ  ներգրավվածությունը  պետական  քաղաքականության  մեջ։
   Շատ կանայք ակտիվորեն ընդգրկվեցին տարբեր՝ քաղաքականությամբ զբաղվող ակումբներում ու ընկերակցություններում։
   Կանայք  տղամարդկանց  հավասար  պայքարում  էին  ազատության,  քաղաքական  և  սոցիալական  իրավունքների համար, իսկ նրանցից ոմանք դրա համար տվեցին իրենց կյանքը։
