ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐԸ ԳԵՐՄԱՆԱԲՆԱԿ ԹՈՒՐՔ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ 1990-2000-ԱԿԱՆ ԹԹ.Գերմանիայում այսօր բնակվում է մոտ չորս միլիոն թուրք։
  Ըստ Գերմանիայի դաշնային վիճակագրական տվյալների վարչության` միջին վիճակագրական թուրքը Գերմանիայում բնակվում է 24 տարի։
 Ինքնության  ձևավորման  համար  սա  բավական  լուրջ  ժամանակ  է։
   Այսինքն,  երիտասարդ  թուրքերնիրենց  սոցիալական  կայացման  փուլն  ամբողջությամբ  անց  են  կացրել  գերմանական  մշակութայինդաշտում։
   Այս  փաստին  հակառակ,  թուրքերի  մեծ  մասը  ո՛չ  գերմանական,  ո՛չ  էլ թուրքական  միջավայրում  ամբողջապես  ադապտացված  չէ։
   Որևէ  խմբին  չպատկանելը  հանգեցնում  է  սեփական  «ես»-իմշտական փնտրտուքի։
 Վերջին  քսան  տարում  ինքնության  ձևափոխման,  պահպանման  խնդիրները  կենտրոնական  տեղեն  զբաղեցնում  գերմանաբնակ  թուրք  գրողների  ստեղծագործություններում։
   Ինքնության  փնտրտուքում  թուրք  գրողները  մերթ  ընդ  մերթ  անդրադառնում  են  անցյալին,  գովաբանում  Օսմանյան  պետությունը,  պանթյուրքիստական  գաղափարներ  արծարծում.  «Հայրս  բարկացավ,  -  ասում  է  երիտասարդթուրք գրող Քարա Յադեի բեսթսելլեր «Սելամ Բեռլին» վեպի հերոսը, - Մի՛ հիմարացիր։
  Թուրքին հնարավոր չէ գաղութացնել։
  Հնդիկին, աֆրիկացուն՝ այո։
  Բայց թուրքին՝ երբեք։
  Անհնար է։
  Ոչ ոք թուրքերին չի կարող տիրել և ուծացնել։
  Հակառակ դեպքում մի միլիարդ չինացիները մեկ միլիոն ույղուր-թուրքերին վաղուց հաջողությամբ ուծացրած կլինեին։
  Չկա նման բան։
  Չինաստանի հյուսիսում դեռ թուրքույղուրներ  կան,  և  նրանք  ոչ  թե  չինարեն,  այլ  թուրքերեն  են  խոսում,  ճիշտ  և  ճիշտ  ինձ  և  քեզ  նման։
 Հասկացա՞ր»1։
  Նմանատիպ միտում ենք տեսնում նաև մեկ այլ հայտնի գերմանաբնակ թուրք կին-գրողԷմինե  Սևգի  Օզդամարի  հետևյալ  տողերում.  «Ինչ  լավ  է,  ինչ  հաճելի  է,  որ  բուլղարներն  այլևս  չեննեղանում դարավոր օսմանյան տիրապետության համար։
  Այժմ բուլղարները ԵՄ-ում են, իսկ թուրքերըդեռ  խնդրում  են  մուտքի  մոտ։
   Դա  պետք  է  որ  նրանց  համար  փոքրիկ  մխիթարանք  լինի։
   Նույն  պատճառով տարիներ առաջ ուրախացել էի նաև ԵՄ մտած Հունաստանի համար»2։
 Ազգայնական գաղափարներով տարված թուրք գրողները գերմանական հասարակությունը մի օրհեղափոխելու  ցանկություններ  են  փայփայում։
   Գրող  Հաթիջե  Աքյունն  իր  «Ապագային  անցյալից  հայացք» վեպն այսպես է ավարտում. «Մերվեն [գրքի գլխավոր հերոսուհին,  - Ն. Պ.] թող մեծանա առանցհասկանալու ձեռքի կտորի, եղևնու և նրբերշիկի տարբերությունը։
  Մերվեն գլխաշոր չի կրելու և պասպահել  էլ  ստիպված  չի լինելու։
   Ապագայում  էլ  Ձմեռ պապը,  Սուրբ  Նիկոլասը  և  զատկի  նապաստակնսկսելու  են  մեր  տուն  գալ  ու  գնալ։
   Ես  ու  աղջիկս  նվերների  փաթեթները  բացելուց  առաջ  թուրքականմանկական երգ ենք երգելու կամ թուրքական երաժշտության տակ պարելու ենք։
  Գուցե մի օր էլ, ինչպես մեր գերմանացի ընկերներն են հարցնում, ինչպես ենք տոնում Նոր տարին, մենք էլ նրանց կհարցնենք, ինչպես են պատրաստվում Շեքեր բայրամին»։
 Թուրք գրող Զաֆեր Շենոջաքի «Վտանգավոր բարեկամություն» վեպի հերոսներից Ալին ասում է.«Հիվանդներ։
   Գերմանացիները  հիվանդ  են։
   Ամենալավ  երկրներից  մեկում  եք  ապրում...  ամենահարուստներից  եք...  Ո՞րտեղից  է  այդ  անհանգսությունը...  Ձեզ լա՛վ  նայեք,  որովհետև  մենք  գալիս  ենք....Մենք Գերմանիայի նոր հայրենասերներն ենք... Մենք հեռու երկրում ծնվածներս այս երկրում 30 տարիբանվորություն ենք անում... Մի՛ վախեցեք, ձեզ չենք խեղդի, քանի որ հարամ մսին ձեռք չենք տալիս...Մենք վաղվա գերմանացիներն ենք... Նամուս, աբլաք և ամոթի զգացումը մեզնից կարող եք սովորել»3։
 Ազգայնականությունը, սակայն, միշտ չէ, որ բավարարում է թուրք հեղինակներին։
  Հակառակ ծայրահեղությանը հասնելով՝ մի շարք գրողներ սկսում են լիովին հրաժարվել և մոլեգնորեն ժխտել թուրքական  ամեն  ինչ։
   Օրինակ,  Ալև  Թեքինայի  «Ալի  Շտերն»  պատմվածքի  հերոս  Ալի  Յըլդըզը  փորձում  էամեն գնով տարրալուծվել, միախառնվել գերմանական հասարակությանը։
  Փոխում է անունը, Յըլդըզ[աստղ] բառը փոխարինելով գերմաներեն «շտերն» համարժեքով1։
  Ծանոթ թուրքերի հետ բացառապեսգերմաներեն  է  խոսում։
   Նա  համաձայն  է  տանել  օտարերկրացիների  նկատմամբ  արհամարհական  վերաբերմունքը։
  Արդյունքում՝ դառնում է օտար օտարների մեջ, մշակութային անդամալույծ։
 Ինքնության ճգնաժամին յուրօրինակ մարտահրավեր է դառնում որոշ գրողների լրիվ հրաժարումըմիգրանտական թեմատիկայից։
  Օրինակ, Աքիֆ Փիրինչչիի դետեկտիվ վեպերի հերոս դառնում է Ֆրենսիս կատուն2, իսկ Զեհրա Չըրաքը հայտարարում է, որ չի ցանկանում թուրքականության արկղիկի մեջփակված մնալ։
  Միգրանտական թեմատիկային գրեթե չեն  անդրադառնում վերջին տարիներին  տպագըրվող  այնպիսի  հեղինակներ,  ինչպես  օրինակ՝  Էրգին  Օզգենը,  Դիլեք  Զափթըջըօղլուն,  Սելիմ  Օզդողանը3։
   Իսկ  որոշ  թուրք  գրողներ,  ձգտելով  ազատվել թուրքական  և  գերմանական  արժեքների  մշտական  պայքարից,  իրենց  հերոսներին  կարծես  միտումնավոր  հեռացնում  են  Գերմանիայից՝  ստիպելովբնակություն հաստատել երրորդ երկրում։
 Թուրք-գերմանական  ինքնության  հարցը  յուրովի  է  մեկնաբանվում  հայտնի  գրող  Ֆերիդուն  Զաիմօղլուի ստեղծագործություններում։
  Գրականագետ Թ. Չիզմանը գրում է. «Ֆերիդունը ներկայացնումէ այս խառը թուրք-գերմանական ինքնությունը։
  Ի տարբերություն իր որոշ կոլեգաների՝ նա խնդիր չունի նախ և առաջ գերմանացի լինելու հետ։
  Նա նաև հանգիստ հայտարարում է իրեն ոչ օրթոդոքս մուսուլման  լինելու  մասին։
   Նա  իր  յուրահատուկ  ձևով  է  իսլամ  դավանում  և  չի  վախենում  քննարկմանառարկա  դառնալ»։
   Իր  գործերից  ամեն  մեկում  նա  ներկայացնում  է  ինքնության  խնդրի  մի  կոնկրետկողմ, թուրք-գերմանական մշակութային հակասությունների հաղթահարման, համադրման մի տարբերակ։
   «Քանաք  շփրաք»  գրքի  հերոսները  սոցիալական  սանդուղքի  ամենացածր  մակարդակում  կանգնած քանաքեր թուրքերն են՝ գողեր, կավատներ, տղամարդ-մարմնավաճառներ, թմրամոլներ, հոգեբուժարանի  հիվանդներ,  տրանսեքսուալներ,  աղբ  հավաքողներ,  մի  քանի  գործազուրկ  և  այլն4,  այսինքն՝մարդիկ,  ում  ձայնը  հասարակության  մեջ  ավանդաբար  լսելի  չէ։
   Նրանց  հետ  իրականացված  հարցազրույցների  հիման  վրա  տպագրված  գիրքը,  ըստ  Թ.  Չիզմանի,  իսկական  «գետտոյական  խոսակցություն»  է,  ընդ  որում  շատ  օրիգինալ  քանաք  գերմաներենով  լի  հիփ-հոփի  ռիթմերով,  բանահյուսականտարրերով5։
  Ինքը Ֆ. Զաիմօղլուն ասում է. «Դա սկզբի պատմությունն էր։
  Ես անդրադառնում եմ մանկությանս միջավայրին… Մեզ Գերմանիայի նեգրեր էին ասում։
  Գերմանացիները միշտ այս միգրացիային որպես տեխիկական  գործի էին վերաբերվում և  ծուղակն ընկան։
  Մի ուսուցիչ մի անգամ «արվեստագետ  եմ  ուզում  դառնալ»  նախադասությանս  պատասխանեց.  «օդում  ես  սավառնում,  մարդու  պեսմեխանիկ դարձիր, դա թուրքի համար հերիք է»6։
 «Liebesmale, Scharlachrot» նամակագրական վեպում Ֆ. Զաիմօղլուն ցույց է տալիս արդեն սոցիալական  հարթության  երկու  ծայրերում  գտնվող  թուրքերի  խնդիրները։
   Նրա  հերոսներից  Հաքանըգանգստերական խմբավորման անդամ է, տիպիկ քանաքեր, իսկ Սերդարը՝ գերմանական մշակույթինև  ապրելակերպին  հնարավորինս  ասիմիլացված  կերպար։
   Երկու  հերոսների  հակադրությամբ  Ֆ.  Զաիմօղլուն  ցույց  է  տալիս  Գերմանիայի  թուրք  երիտասարդության  երկվության  խնդիրը։
   Սրա  հետ  մեկտեղ,  տարբերություններին  հակառակ՝  նրանց  ամուր  ընկերությունը,  սակայն,  թուրքական  միասնության  յուրօրինակ  խորհրդանիշ  է.  գերմանական  հակազդեցության  պայմաններում  նրանք  միշտ  պատրաստ են միավորված հանդես գալ։
  Երկու ծայրահեղություններ ցույց տալով՝ Ֆ. Զաիմօղլուն ոչ մեկինբացահայտ նախընտրություն չի տալիս։
  Նա ցանկանում է ցույց տալ, որ ունիվերսալ լուծում գոյությունչունի, որ կարևորը մարդիկ են, ոչ թե խմբակային մոտեցումը։
  Հերոսներն իրենց անատոլիացի են անվանում, Գերմանիան՝ Ալմանյա՝ կարծես պահպանելով կապը հայրենիքի հետ, դեմ դուրս գալով ուծացման անխուսափելիությանը և ցույց տալով, որ թուրքերի դերը գերմանական մշակույթում և պատմության մեջ անհերքելի է։
  Հեղինակը փորձում է ցույց տալ, որ այս մարդիկ ունիկալ միջմշակութային ինքնություն ունեն, որը վեր է թե՛ թուրքական, թե՛ գերմանական կարծրատիպերից։
  «Գերմանական խելագարություն»  վեպում  գերմանաբնակ  թուրք  արվեստագետի  պատմության  համատեքստում  Ֆ.  Զաիմօղլուն ներկայացնում է գերմանական մշակույթը, որ  իրականում հեռու է կատարյալ լինելուց, սակայնգերմանացիները փորձում են այն պարտադրել բոլոր փոքրամասնություններին։
  Որպես օտարերկրացիմիգրանտ՝  գերմանական  մշակույթի  քննադատումն  իրական  մարտահրավեր  էր։
   Հատկապես,  որ  Ֆ.науки и образования, № 3, 2009, с. 126-127, http։
 //www.science-education.ru/download/2009/03/2009_03_099.pdf.2 Ekiz T., Avrupa Turk edebiyati ve bir temsilcisi։
  Emine Sevgi Ozdamar, Journal of Arts and Science, Çankaya Üniversitesi, № 7, 2007, ss.Dergisi, № 12, 2010, ss. 329-349, http։
 //hutad.hacettepe.edu.tr/index.php/hutad/article/viewFile/121/87.4  Adelson  L., The  Turkish  Turn  in  Contemporary  German  Literature։
   Toward  a  New  Critical  Grammar  of  Migration,  Palgrave  Macmillan,5 Նույն տեղում, էջ 97։
 Զաիմօղլուն  ներկայացնում  է  իր  կարծիքն  առանց  հարցնելու  կամ  քննարկելու  որպես  բացարձակճշմարտություն։
   Կիրառելով  էքսպրեսիոնիզմի  և  նատուրալիզմի  տարրեր՝  նա  ստեղծում  է  այնպիսիվառ կերպարներ ու նկարագրություններ, գռոտեսկի հասնող դրվագներ, որ ընթերցողը մնում է ապշահար։
  Ըստ հայտնի գրականագետ Լ. Ա. Անդերսենի՝ այս կերպ Զաիմօղլուն հարթում է ճանապարհ դեպի  նոր  ռեալիզմ։
   Ցույց  տալով,  որ  թե  մարգինալները,  թե  հասարակության  ամենաբարձր  մակարդակում  ապրող  մարդիկ  նույն  բնազդներով  ու  ցանկություններով  են  առաջնորդվում,  նույն  մտքերն  ուպահվածքն  են  ցուցաբերում՝  հեղինակը  փորձում  է  ապացուցել,  որ  մարդը  մարդ  է  անկախ  սոցիալական կարգավիճակից, կրթությունից, ազգությունից։
  «Գերմանական խելագարություն» գրքում Ֆ. Զաիմօղլուն  հատուկ  ընդգծում  է,  որ  բոլոր  հասարակությունների  ու  սոցիալական  շերտերի  ներկայացուցիչների համար սեքսուալ ցանկություններն ու հաճույքներն են պահվածք ձևավորում։
  Ֆ. Զաիմօղլունմերժում  է  գերմանաթուրքական  գրականության  բազմաթիվ  ավանդական  մոտեցումներ։
   Նա  դեմ  էդուրս գալիս միջմշակութային հասարակություն հասկացությանը։
  Ֆ. Զաիմօղլուն գտնում է, որ այդ բոլոր խնդիրների ուռճացումը միտված է իրական խնդիրներից, սոցիալական ու քաղաքական անարդարություններից ուշադրություն շեղելուն։
 Թուրք գրողները փորձում են նաև քննադատել արևմտյան արժեքները։
  Վերջին տարիներին լուրջճանաչում  ձեռք  բերած  թուրք  գրող  Ֆերիդուն  Զաիմօլուի  և  գերմանացի  գրող  Գյունթեր  Շենքելի  համատեղ տպագրած «Սև կույսեր» թատերական մենախոսությունների շարքում մուսուլման կանայք, խոսելով  իրենց  սեքսուալ  փորձառության  մասին,  նշում  են,  որ  երիտասարդների  համար  գլխաշորը  դառնում է խոչընդոտ։
  Այս ստեղծագործության մեջ Ֆ. Զաիմօղլուն փորձում է ցույց տալ, որ մուսուլմանները  բացարձակապես  հեռու  չեն  կյանքի  հաճույքներից,  իսկ  արևմտյան  հասարակություններն  ավելիշատ կոմպլեքսներ ունեն։
 Այսպիսով, 1990-ականների կեսերից մինչ մեր օրերն ինքնության խնդիրն ամենատարբեր արտահայտումներով  առանցքային  դեր  ունի  Գերմանիայի  թուրք  գրողների  ստեղծագործություններում։
   Սեփական «ես»-ի փնտրտուքներում նրանք մերթ ժխտում են թուրքականությունը, մերթ հայտնվում ազգայնամոլության ճիրաններում, մերթ ընդհանրապես փորձում հրաժարվել այս թեմայի քննարկումից։
 Նաիրա ՊողոսյանԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐԸ ԳԵՐՄԱՆԱԲՆԱԿ ԹՈՒՐՔ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ 1990-2000-ԱԿԱՆ ԹԹ.Բանալի բառեր՝ Գերմանիայի թուրքական համայնք, թուրքական գրականություն, ինքնության խնդիր, մշակութային ճգնաժամ, գասթարբայթերներ։

Այժմ Գերմանիայում ապրում է ավելի քան չորս միլիոն թուրք։
  Նրանցից շատերը ծնվել, մեծացել են Գերմանիայում  և  երբեք  չեն  եղել Թուրքիայում։
   Չնայած  այս  հանգամանքին՝  նրանք  հաճախ  ինտեգրված  չեն  գերմանական հասարակության մեջ։
  Սակայն թուրքական մենթալիտետը ևս խորթ է նրանց համար։
  Հայտնվելով երկու լիովին տարբեր մշակույթների միջև՝ այս մարդիկ մշտապես գտնվում են իրենք իրենց որոնումներում։
  Պատահական  չէ, որ ինտեգրման հիմնախնդիրն առանցքային է 1990-ականների կեսերի և 2000-ական թթ. Գերմանիայի թուրք  գրողների ստեղծագործություններում։
  Իրենց «ես»-ի, կյանքում իրենց տեղի որոնումներում այս գրքերի հերոսները  երբեմն ամբողջությամբ մերժում են ամեն թուրքականը, իսկ երբեմն՝ դառնում մոլի ազգայնականներ։
  Ավելին, որոշ  գրողներ  առհասարակ  հրաժարվում  են  անդրադառնալ  միգրանտների  թեմաներին՝  գերադասելով  գերմանական  հիմնախնդիրներն ու համամարդկային հարցերը։
