ՀԱԷԿ-ի ԱՆՎՏԱՆԳ ՇԱՀԱԳՈՐՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ԱՆՎՏԱՆԳՎԱ ՀԵՏԱՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՆՀՐԱIԵՇՏ ՖԻSԻԿԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ Հայաստանի Հանրապետության տարածքը համարվում է խիստ սեյսմիկ ակտիվ տարածք, ուստի դրա տարածքում ատոմակայանի շահագործումը զգալի ներուժ ունի:  Ազգային տնտեսության ռազմավարական էներգետիկ անվտանգության տեսանկյունից ատոմակայանը համարվում է հանրապետության ամենակարևոր կառույցներից մեկը: 1980 թվականից ատոմակայանի անվտանգ շահագործման ոլորտում իրականացվում են երկրաբանական, երկրաֆիզիկական և այլ համապարփակ ուսումնասիրություններ:   Մասնավորապես, երկրաֆիզիկական աշխատանքների շարքում կարելի է առանձնացնել ատոմակայանի տարածքում իրականացվող կանոնավոր ուսումնասիրությունները Ատոմ-էներգիա-Սեյսմո ծրագրի ամբիոնից, Գիտությունների ազգային ակադեմիայից և Երկրաֆիզիկայի ամբիոնից: Ներկայացված աշխատանքը նվիրված է «ՀԱԷԿ-ի տարածքի սեյսմիկ ակտիվությունը հստակեցնելու համար երկրաֆիզիկական դաշտերի ուսումնասիրություն» խորագրով աշխատանքի արդյունքներին, որը բաղկացած է ներածությունից, ՀԱԷԿ-ի տարածքի երկրաբանական-երկրաֆիզիկական բնութագրերից, երկրաֆիզիկական դաշտային հետազոտության արդյունքներից: և եզրակացություններ: Մենք ներկայացրել ենք 1-ին շրջանը: Ատոմակայանի տարածքի 50,000 մասշտաբի երկրաբանական, բազալտային մակերեսի երկրաբանական, տեկտոնական սխեմատիկ քարտեզներ, ինչպես նաև երկրաֆիզիկական ոլորտի սովորական դիտարկումների սխեման: Վերջին 40 տարվա ընթացքում ՀԱԷԿ-ի խորը երկրաբանական կառուցվածքի ուսումնասիրության համար Հայկական երկրաբանական ծառայությունը, «Գրոզնեֆտ» -ը և «Գոմելոեոֆիզիկա» երկրաբանական կազմակերպությունները իրականացնելու են բարդ երկրաֆիզիկական-երկրաբանական ուսումնասիրություններ `Արարատ Գոգասի տարածաշրջանում նավթի և գազի հետախուզական աշխատանքների համար:  Աշխատանքների ընթացքում փորվել է 120 կմ գծային հորատանցքեր, որոնց մի մասի խորությունը եղել է մինչև 5 կմ [1-3]: ] ԱԷԿ-ի 25 կմ շառավիղը ծածկում է Արարատյան դաշտի մեծ մասը, ներառյալ Արագած լեռան հրաբխի նախալեռները, արևմտյան արվարձանները և Եղվարդի սարահարթի մի մասը: Գծապատկեր 1. Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի ֆիզիկական քարտեզ Շրջանի երկրաբանական կառուցվածքը մանրամասն նկարագրված է բազմաթիվ հետազոտողների աշխատանքներում:  Վ.Ա. Արամյանը կազմել է մանրամասն երկրաբանական քարտեզ ամբողջ տարածաշրջանի համար (1): 50000), իսկ ուղղումներից հետո, լրացումներից հետո, Ա.Ա.Գաբրիելյանը, Օ.Ա.Սարգսյանը և Է.Խարազյանը կազմեցին տարածաշրջանի սեյսմոտեկտոնական մոդելը:   Եվ ահա ՀԱԷԿ-ի տարածքում 50 խորությամբ 50 հորերի տվյալներ: Խարազյանը ձեւավորեց ատոմակայանի հիմնական և երկրորդական շենքերի տարածքի բազալտե առաստաղը 1: 1000 մասշտաբի քարտեզ (Նկար 2) [1, 3]: Գծապատկեր 2. Հիմնական և երկրորդական շենքի տարածքի բազալտե տանիքի քարտեզ ՀԱԷԿ-ի տարածքը գրեթե ամբողջությամբ ծածկված է Վերին Պլիոցենի չորրորդական հրաբխային, լճափնյա և երիտասարդ մայրցամաքային գոյացություններով:  Քասախ-Ամբերդ խորը հատվածներում, ինչպես նաև Անիիշրջանում, Վերին Պլիոցենի լավաների տակ, ենթարկվում են միջին թթվային հրաբխային շերտեր (տուֆի բրեկչներ, տուֆի կոնգլոմերատներ, տուֆե ավազաքարեր, տուֆեր և այլն), որոնք հայտնի են Օղջինյան անունով: Օլիգոցեն Միոցենի ավազե կավի և գիպսի հանքավայրերը ենթարկվում են տարածքի հարավ-արևելքում:  Հոկտեմբերյանի շերտը միջին-վերին միոցենի տարիքում է:  Փարաքար գյուղի տարածքում վերին պլիոցեն-չորրորդական հրաբխային ապարներ են ենթարկվում, հատկապես դոլերիտային բազալտները, որոնք ներկայացված են ստորին Վլոչհաբերդի հրաբխային շերտում և վերին միոցենի ավազաքարերում անկյունային անհամաձայնությամբ [1, 5]: ՀԱԷԿ-ի տարածքի երկրաբանական հատվածում ներկայացված են վերին պրոտերոզոյան, վերին կավճե, նեոգեն, պալեոցեն, ստորին միոցեն, միջին միոցեն, ստորին պլիոցեն, վերին պլիոցեն, միջին և վերին չորրորդական ապարներ [1, 3, 4]:  Այս տարածքում կա մեգաբլոկների, բլոկների, դրանց գոտիների տարանջատում, որոնք ավելի ակտիվորեն ներգրավված են ժամանակակից շարժումների մեջ:   Այս խնդիրները լուծելու համար օգտագործվել են սեյսմիկ հետախուզության, ինքնահոս հետախուզության, GPS- ի, մագնիսական հետախուզական հորատման մեթոդներ: Ալպ-Հիմալայան գոտու մաս կազմող ուսումնասիրվող տարածքում սեյսմիկ հետազոտությունների հիման վրա ՀՀ տարածքի երկրաբանական կառուցվածքը Կովկասում բաժանված է մի շարք կոտրվածքների, որոնք տեղակայված են Համալսարանի ուղղությամբ: Հայաստանի Հանրապետության ստեղծել է «GPS» չափման ցանց:   Այս ցանցն ընտրվել է այնպես, որ հնարավոր լինի գնահատել ՀԱԷԿ-ի տարածքին մոտեցող ակտիվ խզվածքների վեկտորի ուղղությունը և արագությունը: 1998, 2000, 2003 թվականներին GPS չափումներն արվել են նախապես ընտրված կետերում:   2009-ի ամռանը կրկին իրականացվեցին «GPS» չափումներ `Երկրի և խզվածքի գործունեության հնարավոր տեղաշարժը գնահատելու համար, որի համար ընտրվեց 22 կետ:  Սարդարապատիստուրայի կառուցվածքի հավանական կամ ակնհայտ տեղաշարժերը դիտվել են ընտրված կետերում, ինչպես նաև Շամիրամիպլատոյի հարավային սահմանի, Արագածի, Եղվարդի շրջանի մեծ խզվածքների, Երջանի խզվածքների և այլ կառույցների հերթափոխի ենթադրյալ հատվածը:  Չափումների ընթացքում օգտագործվել են 2 GPS ընդունիչ (Lecia GRXI200 Series): 1998, 2000, 2003 և 2009 թվականների «GPS» չափումները հնարավորություն տվեցին որոշել Փամբակ-Սյան, Գառնի և Javավախք խզվածքների շարժման արագությունը:  Արդյունքների հիման վրա պարզվել է, որ Արագածի սարահարթը և Արարատյան դաշտավայրը համեմատաբար կայուն են, դրանք չեն շարժվում, մինչդեռ Երխանյանի և Սարդարապատի խզվածքների տարածքում այլ խզվածքներ չեն հայտնաբերվել:   2009 թ.-ին կատարված «GPS» չափումների ժամանակ օգտագործվել են երկու նույնական GPS ընդունիչ ՝ տվյալների մշակման նոր մեթոդ, որը նվազեցնում է ստացված հին տվյալների սխալի աստիճանը:   Վերամշակման նոր մեթոդը առաջարկել է դոկտոր Ֆիլիպ Վերնանտ Դ Էրիկ Դրոֆիլինգերը (Մոնպելյեի համալսարան): Ատոմակայանի հարակից տարածքում անսարքությունների առկայությունը կարող է մեծացնել սեյսմիկ ռիսկը:   Ահա թե ինչու դրանից խուսափելու համար որոշակի երթուղիներով օգտագործվել են կանոնավոր ուսումնասիրություններ երկրաֆիզիկական բարդ մեթոդներով: Հայտնի է, որ բնական պայմաններում, երկրի ընդերքի ապարները գտնվում են այլ բնույթի սթրեսի տակ, ինչը որոշակի դեֆորմացիաների պատճառ է դառնում:   Կատարվում են ապարների ֆիզիկական հատկությունների (խտություն, մագնիսական կլանման գործակից, էլեկտրական տեսանյութերի դիմադրություն, ռադիոակտիվություն) փոփոխություններ, ինչպես նաև երկրի ընդերքի ժամանակակից շարժումներ:   Երկրի ժամանակակից շարժումներ ասելով `մենք հասկանում ենք ոչ միայն մակերեսային ուղղահայաց-հորիզոնական շարժումներ, այլև քիմիական, երկրաբանական, տեկտոնական գործընթացներ, որոնք տեղի են ունենում երկրի ընդերքում` առաջացնելով ապարների ֆիզիկական դաշտերի փոփոխություններ:   Երկրաֆիզիկական ոլորտի ուսումնասիրման ուղիները ընտրվել են տեկտոնական կառուցվածքների հատման ուղղությամբ: Դաշտային դիտարկումները կատարվում էին որոշակի հաճախականությամբ, ժամանակակից, բարձր ճշգրտության գործիքներով: Համեմատելով նույն կետերում չափված երկրաֆիզիկական դաշտերի տվյալները, բայց տարբեր ժամանակներում պարզվել է, որ ուսումնասիրված տարածքում ձգողական-մագնիսական ռադիոակտիվ դաշտերում փոփոխություններ չեն գրանցվել: Երկրաֆիզիկական դաշտերի պարբերական դիտարկումների արդյունքները ցույց են տալիս, որ ՀԱԷԿ-ի տարածքում երկրի ընդերքի ժամանակակից շարժումներ չկան:   Դիտարկված շատ փոքր փոփոխությունները գործիքավորման ճշգրտության սահմաններում են, ինչը ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ ատոմակայանի տեղամասը ընտրվել է շատ ճիշտ և կայուն տարածքում: Վերոհիշյալ փաստարկները թույլ են տալիս կատարել հետևյալ եզրակացությունները. • քանի որ Երկիր մոլորակը անշունչ և տեկտոնական չէ, այն ապրում է, այն իր ընդերքում անընդհատ ակտիվ ֆիզիկաքիմիական պրոցեսների է ենթարկվում (ռադիոակտիվ տարրերի քայքայում, տաքացման, հովացման տարբեր ազդեցությունների ներքո, հովացման նյութեր) ՀԱԷԿ-ի անվտանգ շահագործման ողջ ընթացքում անընդմեջ պետք է իրականացվեն երկրաբանական-երկրաֆիզիկական ուսումնասիրություններ: • Երկրի ընդերքի ժամանակակից շարժումներն ուսումնասիրելու համար խտությունը և կետերի քանակը պետք է ավելացվեն `ներառելով« GPS »մեթոդը: • Վերին շերտում տեղի ունեցող գործընթացների մասին ամբողջական տեղեկատվություն ստանալու համար անհրաժեշտ է ընդլայնել ուսումնասիրության տարածքը, որպեսզի դիտակետերը տեղակայվեն տարբեր գեոտեկտոնական գոտիներում: • fieldերմաստիճանի ազդեցությունից դաշտային դիտարկումների համար օգտագործվող գործիքների վրա խուսափելու համար խորհուրդ է տրվում աշխատանքներն իրականացնել գարնանային և աշնանային ամիսներին, երբ տարածքում օրվա ջերմաստիճանի տատանումները մեծ չեն: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Հայրապետյան Մերի ԱԷԿ ԱՆՎՏԱՆԳ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՀԵՏԱՈՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՖԻSԻԿԱԿԱՆ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԱՆՎԱՆՈՒՄ ։

Հայաստանի  ատոմակայանը  հանրապետության  կարևորագույն  կառույցներից  մեկն  է,  որի  անվտանգ  շահագործումը  գիտապրակտիկ  նշանակություն  ունի։
   Ներկայացվող աշխատանքը նվիրված է ատոմակայանի անվտանգ շահագործմանը։
   Ատոմակայանը  կառուցվել  է  սեյսմիկ  տեսանկյունից  համեմատաբար  հանգիստ  գոտում։
   Որոշակի  հեռավորության  վրա  անցնում  են  խզման  գոտիներ,  որոնց  ազդեցության  հետևանքով  ատոմակայանի  անվտանգ  շահագործման  համար  պարբերաբար ուսումնասիրվում են տարածքի երկրաֆիզիկական դաշտերը։
