Ագաթանգեղոսի «Պատմության» մեջ, Անակ Պարթեւի դավադրությունից հետո, մահապատիժ է սահմանվում նրա ու նրա ընտանիքի նկատմամբ:  Ընտանիքի դայակը առեւանգում է Անակի երկու կրտսեր որդիներից մեկին ՝ ապագա Գրիգորին, հարեւան Կապադովկիա ՝ փրկելով նրան վրեժխնդրությունից Արշակունի Խոսրով թագավորի սպանության համար ([1], էջ 32):  Որպեսզի Գրիգոր Պարթեւը մանկան տարիներին վտարվի Մեծ Հայքից ՝ իր գրկում, նա պետք է որ ծնված լիներ 259-260թթ. Վերին Հայաստանի եկեղեցական գավառում Արշակունիների թագավորական տոհմից սերված ընտանիքներից մեկում:   Ընտանիքը հայտնի չէ, և եղբոր անունն իբր Սուրեն էր ([2 [; [3], էջ 64 (հմմ. [4], էջ 145-146)), ինչը պարթեւական առանձնահատկություն է, բացառությամբ իհարկե նա եղբայր ուներ: , իսկ եթե վերջինս չի հայտնվել երկվորյակների առասպելի համաձայն:   Բայց քանի որ եղբոր անվան միակ ապացույցը գալիս է ավելի ուշ բանավոր աղբյուրից, ավելի ճիշտ է կարծել, որ «Սուրենը» հայտնվել է Պատմաբան Խորենացու ազդեցության տակ, իբր պարթեւական տոհմից ստացված ([5], էջ 145 -146):  259/60 թվին, երբ Պարսկաստանը նվաճեց ամբողջ Հայաստանը, ներառյալ ՝ Վերին Հայաստանը, շատ իշխող ընտանիքներ տեղափոխվեցին Փոքր Հայք և Կապադովկիա, իսկ Գրիգորի ընտանիքը գաղթեց Վերին Հայաստանից Կեսարիա, որտեղ նա մկրտվեց և անվանվեց Գրիգոր ավազան: վերահսկել, թքել, վերահսկել լույսը, արթնացնել. այս իմաստային դաշտից կարծես ստացվել է հայկական մականունը (Լուսավորիչ):   Ավելի ուշ, ըստ իր հունական «Վարքի», ձեռնադրվել է քահանա:  Դատելով հունական «Ագաթանգեղոս» (ավետարանչ) մականունից ՝ Գրիգորը, հավանաբար Կեսարիայից, այցելել է ավետարանական հայացքներ ունեցող տարբեր նահանգներ, այդ թվում ՝ Բարձր Հայք, երբ վերջինս ազատագրվել է պարսիկներից, ինչպես նաև կենտրոնական Հայք, երբ 293/4: այն անցնում է Մեծ Տրդատի իշխանությանը:   Չի բացառվում, որ նա, որպես համարձակ քարոզիչ, Ագաթանգեղոս է արել Մեծ Հայքում նույնիսկ վերջինիս անկախացումից առաջ ՝ պարսից տիրապետության տարիներին:   287 թվին, երբ Տրդատ III- ը Դիոկղետիանոս կայսեր օգնությամբ վերականգնեց հայոց գահը Հռոմեացիների գերակշռող Փոքր և Բարձր Հայաստանում, Գրիգոր քահանան վերադարձավ իր ծննդավայրը ՝ դատարանում որպես քարտուղար աշխատելու (Chrmes?):  Հետաքրքիր է, որ Ագաթանգեղոսի նախաբանի համաձայն ՝ ինքը ՝ Ագաթանգեղոսը, նույնպես թագավորի քարտուղարն էր, ինչը նույնպես ապացուցում է, որ Գրիգորն ու Ագաթանգեղոսը նույն անձն են:  Կարիք չկա որևէ ապացույցի, որ Տրդատ արքան նախապես կարող էր իմանալ, որ իր զարմիկը քրիստոնյա է, և ավելին, որ նա քահանա էր և շրջիկ քարոզիչ (ագաթանգեղոս), մանավանդ 287-ից և դրան հաջորդած տարիներին: , Քրիստոնյաները ստիպված չէին գաղտնի կամ կիսագաղտնի կյանքով ապրել:   Հետևաբար, Ագաթանգեղոսի պատմության այն դրվագը, որ Տրդատ Գ-ն իմացել է Գրիգոր դավանանքի մասին, Երիզայում Անահիտ դիցուհուն զոհաբերելիս, պետք է համարվի որպես տեղեկատվություն, որը ներկայացվել է վարքային ժանրի պահանջով:   Փաստորեն, բնական էր, որ Տրդատ թագավորը շփվում էր քրիստոնյաների հետ, ծառայում էր բանակում, պաշտոններ էր զբաղեցնում և, վերջապես, կրոնի ազգայնացումից հետո, իր քրիստոնյա զարմիկին նշանակում էր Հայ եկեղեցու ղեկավար:   Հասկանալի է, որ դրանում դեր են խաղացել ոչ միայն այն փաստը, որ իր զարմիկը քրիստոնյա էր, քահանա և ագաթանգեղոս, սրանք, ի դեպ, կարող են վկայել նրա ժողովրդականության և համբավի մասին, այլ նաև Գրիգոր հմուտ և հմուտ լինելու փաստը: պաշտոնական և ներքին հարաբերություններում: Առաջացած խոչընդոտներն ու խնդիրները լուծելիս, ինչպես երեւում է «Հաճախականության» ցուցումներից:  Գրիգորը, որպես եկեղեցու առաջնորդ, կաթողիկոս պետք է ձեռնադրվեր մոտակա եկեղեցում, տվյալ դեպքում ՝ Կեսարիայում, որը իրեն հարազատ էր մանկությունից և պատանեկությունից:   Ահա թե ինչու, թագավորական պատվով, իշխանների ուղեկցությամբ (298-99), նրան գործուղեցին Կեսարիա ՝ Փոքր Հայքի վրայով, որտեղից նա հրավիրեց հոգևորականների և եկեղեցու կազմակերպիչների, որոնք շատ անհրաժեշտ էին սկզբնական շրջանի համար:   Գրիգոր Լուսավորիչը կարողացավ առանց սուր բախումների բռնել եկեղեցու կողքին գտնվող հայ հոգևորականության ներկայացուցիչներին, ովքեր 363-ին տեղի վաղ քրիստոնեական համայնքների հոգևորականների հետ միասին միացան առաջին եպիսկոպոսական դասին:   Եվ եթե դրան գումարենք Գրիգորի կողմից ստանձնած դպրոցներում վերապատրաստված հոգևորականները, ապա նոր կրոնի կադրային ծառայության պահանջը կարելի է բավարարված համարել:  Եվ իրոք, միայն վերը նշված չորս աղբյուրներից հոգևոր սպասավորներ հավաքագրելով հնարավոր էր եկեղեցական կյանք ապահովել Հայաստանի բոլոր գավառներն ու քաղաքները:   Հայտնի է, որ Ն. Ադոնցը, ամփոփելով սահմանափակ ապացույցները, պնդում է, որ ի սկզբանե Գրիգոր Լուսավորչի գործակիցները եկեղեցական կյանքի կազմակերպման և ղեկավարման 12 եպիսկոպոսներ էին, որոնք աստիճանաբար աճում էին ՝ ընդօրինակելով Մեծ Հայքի նախարարական վարչական կառուցվածքը եկեղեցական կառույցում ([ 6], էջ 360):  Այսպիսով, մոտ քառասուն տարեկան հասակում ստանձնելով հայկական եկեղեցու ղեկը ՝ Գրիգոր Պարթեւ կաթողիկոսին հաջողվեց իր թագավորության ընթացքում կատարել մի շարք կարևոր բաներ:  ա Սահմանել մշտական ​​երկրպագության, պատարագի, մկրտության և այլ հաղորդությունների կանոններ:  բ Ստեղծեք դպրոցներ հունական և ասորական լեզուներով. S. Heteroepic (տե՛ս heteroepic (= այլ լեզուներով) ընթերցանություն [7], էջ 227-228) թարգմանելու մեթոդը ներմուծելու և լայնորեն օգտագործելու համար ՝ գրքին տիրապետելով:  գ Ստեղծել նոր սրբավայրերի ցանց ամբողջ երկրում ՝ նախաքրիստոնեական հիմունքներով կամ նոր ձևով:  դ Ստեղծեք համահայկական քրիստոնեական տոնական կյանք `համաձայն Երուսաղեմի օրացույցի և քրիստոնեական Easterատկի:  ե. Ընդունեք քրիստոնեական ժողովների կանոնները և լրացրեք դրանք տեղական կանոններով:  զ. Հրահանգներ և ուսուցողական նամակներ ուղարկեք բոլոր թեմերին `պարզելու առաջացած հարցերն ու խնդիրները:  Վերջինիս պարտական ​​ենք նշված ոլորտին Գրիգոր կաթողիկոսի գործունեության մեջ ՝ «Ելույթների հաճախականություն» ստեղծելու համար:  Մեծ վարդապետը, իր աշխատություններում գրված թղթերով պատասխանելով այս ու այն հարցին, մտադրություն ու ցանկություն չուներ ստեղծելու վերոհիշյալ ժողովածուն:   Այս նամակները, չնայած գրված էին հունարեն, բայց այնքան տարածված և հեղինակավոր էին, որ հավանաբար դրանք հավաքվել և հնարավորինս հավաքվել են Ներսես Մեծի օրոք, կամ նրա հրամանով, պայմանական վերնագրով հավաքածու ստեղծելու համար. Greek logo pala 364 sioi (= «Հաճախականություն» «խոսք», որը նշանակում է բազմակի, բազմակի, շատ ելույթներ, և ոչ մի կապ չունի հաճախ ընթերցվելու կամ պատմելու հետ:  Հաճախականություն IV դ. Դա 19-րդ դարի սկզբին ստեղծված արտասահմանյան հայ գրականության ամենավառ արտահայտությունն է, որի շնորհիվ մեծ վարդապետի կյանքն ու գործը, մտքերն ու խոսքերը կենդանանում ու շնչում են:  Պետք է ասել, որ իր մեծությանը արժանի Գրիգոր Պարթևը ստացավ նաև մեծ մարդու `Տրդատի Մեծի համընդհանուր աջակցությունը` եկեղեցաշինության մեծ գործը հաջողությամբ պսակելու և հայ հասարակության մեջ նոր կրոնը ներմուծելու համար:   Բնական է, որ եթե չլիներ Տրդատ Գ-ի նոր քաղաքական-կրոնական կուրսը, Հայաստանը չէր դառնար առաջին քրիստոնեական պետությունը, Գրիգորը չէր լինի եկեղեցու առաջնորդ, և քրիստոնեությունը Հայաստանում դանդաղ ու աստիճանաբար ծաղկելու էր, ինչպես այլ վայրերում և հարևանող Փոքր Հայքում և Կեսարիայում: Քրիստոնեայ ականաւոր դէմքերէն մէկը, թերեւս նաեւ առաջին հայ աստուածաբան հայրը:   Ուստի հարկ է նշել, որ նա իր Հաճախականությամբ ներկայացավ որպես Հայ եկեղեցու բարոյական ուղեցույց ՝ հիմնականում քրիստոնեության ազգայնացման շնորհիվ:  Բայց սա չի նշանակում, որ Տրդատի և Գրիգորի միջև տարաձայնություններ չեն եղել, մանավանդ այդքան լուրջ գործի կազմակերպման շուրջ, հատկապես այդքան երկար կառավարման ընթացքում (մոտ քառորդ դար):   Եթե ​​հաշվի առնենք, որ Տրդատ արքան քրիստոնեություն է ընդունել ոչ թե հավատքի ուժով, այլ քաղաքական հաշվարկով, իսկ Գրիգորը մանկուց դաստիարակվել է որպես քրիստոնյա, ապա նրանց միջև տարաձայնություններն անխուսափելի են, գոնե այն պատճառով, որ Տրդատը պաշտոնապես վերաբերվի այս հարցին: և Գրիգորը ՝ համոզմունքներից դրդված:   Նույն կերպ, արքայի պահվածքը կարող էին ընդօրինակել այն իշխանները, ովքեր «դիվանագիտորեն» քրիստոնեություն էին ընդունել և կրկին բախվել էին բարոյագետ Գրիգորին և այլ հայրերին:   Սա է պատճառը, որ դատվում է «Հաճախականության» մի փոքր մասը, որը հետազոտողների մեծամասնության կողմից անարդարացիորեն վերագրվեց Մաշտոցի գրիչին (V դար): «Եվ սա հայտնի է, որ Աստծուն փառաբանում է ոչ թե տոհմը, այլ առաքինության առաքինությունը:   Քանզի Հայաստանում չկա ավելի մեծ բան, քան Պարսկաստանում, քան Արշակունյաց ժողովրդի մեջ և Աբրահամի սերունդների մեջ, որոնք Աբրահամից սերվեցին, և նա, և բոլոր ազգերը, երկրի թագավորներ, ըստ բոլորի անպարտելի տիրոջ:   Բայց եթե նրանք լավ չեն արթնանա, ավելի շատ տառապելու են Տիրոջ կողմից. Եվ Աստծուն հաճելի նրանց ծառաները, արքաները փառավորվում են Տիրոջ մեջ, և նրանք, ովքեր պատասխանատու են իրենց մեղքերի համար, պատժվում են արդար արդարությամբ »([8], էջ 238):  Մեջբերումը ցույց է տալիս, որ հեղինակը արքային կոչ է անում բարոյապես զգոն լինել քրիստոնյաների օրենքի համաձայն ապրելու համար, որպեսզի Աստծուց պատուհաս չստանա:   Այստեղ ոչ թե «Հաճախականության» թարգմանիչ-խմբագիր Մաշտոցն է, ով միջամտեց 420-ական թվականներին Արտաշես թագավորին դիմելու համար, ինչպես կարծում են որոշ հայտնի հայագետներ, բայց, ինչպես իր «Մաշտոց» գրքում նշել է Ա. , Մարտիրոսյանը, Գրիգոր Պարթեւն անուղղակիորեն դիմում են Տրդատին, քանի որ Արշակունիները ապրել են V դարում: Նրանք արդեն գտնվում էին Սասանյանների ստվերում և չէին տարբեր ազգերի թագավորներ: 19-րդ դարի սկզբին նրանք դեռ հայտնի թագավորական ընտանիքի համբավ ունեին Պարսկաստանում, Հայաստանում և այլ ազգերում ([9], էջ 116):   Բացի այդ, Ս. Աբրահամին որպես Արշակունիների նախահայր վերաբերող գրքին հղումը չի բխում հայկական ավանդույթից, այլ ավելի լայն Մերձավոր Արևելքի և Իրանական գաղափարներից, որոնք ձևավորվել են Սասանյան հեղափոխությունից առաջ, մ.թ. I- III դարեր, Իրանի պարթեւական Արշակունիների իշխանության տարիներին, հավանաբար հրեա ռաբբիների, վաճառականների կամ քրիստոնյա գաղթականների կողմից, որոնք դիվանագիտորեն գերադասում էին պարթեւ թագավորներին:  Այսպիսով, Տրդատ թագավորի կողքին, Գրիգոր կաթողիկոսի դերը նաև մեծ էր նախաքրիստոնեական պաշտամունքներն ու նախապաշարմունքները հաղթահարելու և Հայաստանում քրիստոնեությունը արմատախիլ անելու հարցում գրեթե անարյուն և առանց սոցիալական ցնցումների:   Այնուամենայնիվ, XIX-XX դարերից մինչև այսօր նրանք չեն դադարում քննադատել Գրիգոր Լուսավորչին հեթանոսական մշակույթը ոչնչացնելու մեղադրանքով:  Սակայն պարզվում է, որ Գրիգոր Ագաթանգեղոսը և Մեծ Տրդատը հիմնականում մասնակցում էին հին տաճարների և մշակութային արժեքների ոչնչացման գործին:   III դար Քսաներորդ դարի երկրորդ կեսին այս տխրահռչակ գործի հեղինակները պարսիկ իշխաններն էին, ովքեր փորձում էին պաշտոնական զրադաշտականությունը ներմուծել ամբողջ Հայաստանում 1:  Միայն այն փաստը, որ Բագավան տաճարի տեղում կառուցվել է ատրուշան, և Ս. Էջմիածնի Մայր տաճարի հիմքում հայտնաբերվել է կավե վառարան, բավական է ասել, որ պարսիկները ոչնչացնում էին oroրադաշտական ​​սրբավայրի նախկին սրբարանը, և քրիստոնյաները ծածկում էին նախկինը ՝ նոր կրոնի սրբարանը կառուցելու համար:   Եթե ​​քրիստոնյաները քանդեին տաճարը և գիրքը, ապա Գառնիի տաճարը չէր փրկվի, նույնիսկ եթե դա հրաշքով լիներ կամ անհայտ պատճառով: Այս հարցին մենք կանդրադառնանք մեկ այլ հոդվածում:  Նա 366 ro- ով փրկվեց պարսիկներից, ինչը նշանակում է, որ հարցը դեռ պետք է քննվի:   Առայժմ կարող ենք ասել, որ Գառնիի տաճարը չի տեղավորվում մեր վերականգնված պատմաքաղաքական և մշակութային համատեքստում: Այն կամ պետք է քանդվեր, կամ չկառուցվեր:   Որպես վարկած ՝ մենք կարող ենք առաջ քաշել այն դրույթը, որ տաճարը կառուցվել է Պարսկական Ներսեհից Հելիոս-Տրդատ Մեծ Հայքի իշխանության փոխանցումից հետո:   Այսինքն ՝ արևապաշտ Աուրելիանի կողմից պսակված Տրդատին հաջողվեց ավարտել Հելիոս-Միհրի տաճարի շինարարությունը նախքան քրիստոնեության ազգայնացումը, այսինքն ՝ 393-99 թվականների միջև, մոտավորապես այնքան տարի, որքան պահանջվում էր Աղթամարի տաճարի համար, 915 -921:   Քրիստոնեությունից հետո Գառնիի տաճարի տարածքը պարսպապատ և մարդկանցից մեկուսացված իր լոգարաններով, պալատով և այլ կենդանի ենթակառուցվածքներով դարձավ արքայադուստր Խոսրովիդուխտի հանգստավայր և դամբարան, ինչպես հստակ գրում է պատմիչ Խորենացին (տե՛ս [5], էջ 241-242): ևս մեկ անգամ հաստատում է նրա հուսալիությունը:  Հասկանալի է, որ նման զարգացումների արդյունքում կարելի էր փրկել միայն հեթանոսական տաճարը, ավելին ՝ արդարացված կլիներ, որ կառույցի որոշ մասեր, ձևավորման որոշ հատվածներ թերի կամ թերի թողնեին, որովհետև քրիստոնեության ազգայնացման ակտը 299-ը տեղի էր ունեցել: և Գրիգոր Պարթևի եկեղեցաշինական գործունեությունը:  Համաձայն օրենսգրքի, նախքան կաթողիկոս դառնալը, Գրիգոր քահանան ամուսնացած էր Կեսարիացի քրիստոնյա Դավթի դստեր ՝ Մարիամի հետ, ուներ երկու որդի ՝ ավագը ՝ Վրթանեսը, իսկ կրտսերը ՝ Արիստակեսը:   Չի հիշվում ՝ նրանք այլ երեխաներ ունեցե՞լ են, բայց այս երկուսը ՝ նախ կրտսերը, ապա ՝ ավագը, իրենց հորից հետո Հայոց կաթողիկոսի իրավահաջորդներն էին:   Հասկանալի է, որ Վրթանեսին անվանել են տոհմական անունով, միգուցե Գրիգորի հայրը կոչվել է Վարդան, իսկ նրա կրտսեր որդուն ՝ հունական քրիստոնեական անուն:  Վրթանեսը նույնն արեց իր երկու որդիներին, Հուսիկ անունով տոհմին և Քրիստոնյա Գրիգորիսին պապի անունով անվանակոչելիս:   Ի դեպ, հնարավոր է, որ Հուսիկը եղել է իր պապի Գրիգոր աշխարհիկ անունը:   Նույն կերպ Հուսիկը, որը իր որդիներից մեկին կոչում էր Պապ ազգանունով, մյուսը ՝ Աթանագիններ (հուն. ՝ անմահ), հավանաբար Աթանասի պատվին Ս.   Այնուհետև Գրիգոր Լուսավորչի տոհմը շարունակեց մեկ երեխա ՝ Ներսեսը Աթանացի քաղաքից, Սահակը ՝ սրանից, որի միակ դուստրը Սահականուշն էր:   Ըստ անորոշ տեղեկատվության, Ս. Աթանասը Գրիգորի կնոջ եղբայրն էր կամ հարազատը ՝ 367, որը նահատակվեց Կեսարիայում Դեկոսի (ոչ թե Դիոկղետիանոս) հետապնդումների ժամանակ, և, հավանաբար, դրա համար էլ սրբադասվեց:   Ինչ վերաբերում է Հուսիկի մյուս որդուն ՝ Պապիին, որին անզավակ էր թողել իր պաշտոնական կինը, պետք է ասել, որ ըստ Փավստոս Բուզանդի ՝ նա Տարոնի Հացիկ գյուղի հարճից ունեցել է ապօրինի ժառանգ ՝ Վրիկ անունով:   Վերջինս համեմատելի է Կորյունի «Վարք Մաշտոցում» հիշատակված օրհնված Վարդան Կարճազատի հետ, որը Նա Մաշտոցի հայրն է ([10], էջ 79; [11], էջ 38):   Եթե ​​Վարդանը Վրիկն է, ապա Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը երկու եղբայրների թոռներ են, այսինքն ՝ բավականին մոտ ազգականներ, ինչը իր հերթին կարող է նպաստել նրանց սերտ գործընկերությանը:  «Ագաթանգեղայի պատմությունից» ([12], էջ 452) հայտնի է, որ Գրիգոր Պարթևը իր կյանքի վերջին շրջանում դարձել է ճգնավոր հայրենի լեռներում (Սեպուհի Մանյա այրք կոչվող ճգնավորքում, ըստ ժողովրդական բանավոր խոսքի ավանդույթ) (No. [13]):   Իհարկե, հայկական շատ գավառներում նրանք ցանկանում էին, որ ազգային սուրբը տառապեր և մեռներ իրենց սարերում, և այն փաստը, որ Սեպուհն այդքան սարերից ընդունելի դարձավ, մեկ անգամ ևս ցույց է տալիս, որ Սուրբ Գրիգոր Մեծը հայ էր:  Գրիգոր Պարթևը թագավորեց շուրջ 30 տարի և թաղվեց իր ընտանեկան դամբարանում:   Նա IV դ. Երկրորդ կեսում նա արդեն համարվում էր սուրբ զանգվածների շրջանում, բայց Սահակ Պարթեւի կողմից սրբադասվեց:  , ։

Գրավոր աղբյուրների համադրմամբ փորձ է արվել վերականգնելու Գրիգոր Լուսավորչի կենսագրությունը։
  Գրիգոր Պարթեւը (Լուսավորիչը) ծնվել է մոտ 259/60 թ. Բարձր Հայքի Եկեղյաց գավառի Թիլ կամ Թորդան ավանում՝ արքայական տոհմի ընտանիքներից մեկում։
  Մանկությունը եւ պատանեկությունը անցել է ընտանիքի հետ՝ Կապադովկիայի Կեսարիա (Մաժաք) քաղաքի հայ-հունական խառը միջավայրում, որտեղ եւ ուսում է առել, ապա մկրտվել, իսկ 80-ականներին ձեռնադրվել է քահանա։
  287/ 8թ. վերադարձել է Բարձր Հայքի Չրմես քաղաք, իսկ 293/4 թ. հաստատվել Արտաշատ մայրաքաղաքում՝ երկու տեղում էլ ծառայելով որպես արքունի քարտուղար։
  80-90ական թվականներին եղել է քրիստոնեության շրջիկ-քարոզիչ՝ ագաթանգեղոսություն անելով Մեծ Հայքում, ինչի շնորհիվ ձեռք է բերել «Ագաթանգեղոս» մականունը։
  298/9 թ. 368քրիստոնեության պետականացման արդյունքում դարձել է Մեծ Հայքի եկեղեցապետ, հնարավոր է, առաջին անգամ կոչվելով կաթողիկոս։
  Գրիգորը Տրդատ III-ի օգնությամբ երկիրը դարձրեց քրիստոնյա ոչ միայն անվանապես, այլեւ իրապես՝ հաստատելով եկեղեցական ամենօրյա սպասարկում՝ տեղական եւ հրավիրյալ կադրերով, միասնական տոնակարգ, ծիսակարգ, կանոնակարգ, հունարեն եւ ասորերեն դպրոցների ցանց, Ս. Գրքի ընթերցման հետերոէպիկ եղանակ եւ այլն։
  Պաշտոնավարման տարիներին հունարեն գրել է կանոններ, թղթեր՝ ուղղված եկեղեցական կյանքի կարգավորմանը եւ ժողովրդի լուսավորմանը։
  Հետագայում թղթերի հիման վրա կազմվել է մի հունարեն ժողովածու (πολλοί λόγοι =Ճառք յաճախապատումք), որը, V դ. առաջին քառորդում թարգմանվելով եւ խմբագրվելով Մաշտոցի կողմից, փրկվել է կորստից եւ մեզ է հասել նույնությամբ։
  Ծերության բերումով 325 թ. կաթողիկոսի պաշտոնը զիջել է իր երկու որդիներից կրտսերին՝ Արիստակեսին, ինքը անցել հայեցողական կյանքի։
  Վախճանվել է հավանաբար 20ականների վերջերին՝ ապրելով մոտ 70 տարի։
  Թաղվել է տոհմական դամբարանում։
  IV-V դդ. սահմանին Սահակ Պարթեւի կողմից նա կանոնացվեց իբրեւ հայ եկեղեցու սուրբ, իսկ դարի վերջերից կոչվեց Լուսավորիչ։
