Իսլամը, որպես աշխարհի խոշորագույն կրոնաքաղաքական համակարգերից մեկը, իր ձևավորման հենց սկզբից դրսևորել է յուրահատուկ համակարգային որակներ,որոնք  հանդիսանում  են  իսլամական  հասարակության  աշխարհայացքի,  կրոնականպատկերացումների,  ներքին  և  արտաքին  քաղաքականության,  սոցիալ-տնտեսականհարաբերությունների,  կենցաղի,  մշակույթի,  իրավագիտակցության,  ընտանեկան  ևառհասարակ  միջանձնային  փոխհարաբերությունների  հիմնական  անփոփոխ  ուղենիշները։
  Իսլամական հասարակությունում տեղի ունեցող գործընթացների ակունքները թաքնված են դեռևս Մուհամեդի ժամանակներից եկող առանձնահատկությունների մեջ։
  20-րդ դ. 2-րդ կեսին բռնկված և մինչ օրս շարունակվող «Իսլամական պայթյունը», որը ժամանակին ոչ մի կերպ չէր կանխատեսվել գիտնականների և քաղաքական գործիչների կողմից, ևս մեկ անգամ հիշեցրեց աշխարհին, որ կրոնները չեն հեռացել համաշխարհային ակտիվ թատերաբեմից և շարունակում են մնալ արդի աշխարհի  ազդեցիկ  քաղաքական  գործոններ։
   Դրանց  դրսևորումները  պահանջում  են  խորգիտական,  համապարփակ  վերլուծություն,  և  չի  կարելի  հապշտապ  և  կատեգորիկգնահատականներ  տալ  դրանց  դերի,  ազդեցության  նվազեցման  և  զարգացման  հեռանկարների  վերաբերյալ,  անգամ  մարդկությանը  կատարելապես  այլ  որակներ  բերած գիտատեխնիկական և բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխություններից հետո։
 «Իսլամական  պայթյունն»  իր  զանազան  դրսևորումներով  և  տարաբնույթ  զարգացումներով  հնարավոր  չէ  ուսումնասիրման  ամբողջական  դաշտի  մեջ  վերցնել  ևմիանշանակ  գնահատական  տալ։
   Անշուշտ,  իսլամական  տարբեր  երկրներում  տեղիունեցող  իրադարձությունները  փոխկապակցված  են,  բայց  և  բոլորովին  տարբեր  ևհակասական։
   Անհերքելի  է,  որ  իսլամական  աշխարհը  մոլորակի  ամենապայթյունավտանգ  և  հակամարտություններով  լեցուն  տարածաշրջաններից  մեկն  է։
   Նշենք,  որԵրկրորդ  աշխարհամարտից  հետո`  մինչև  1990-ական  թթ.,  աշխարհում  տեղի  ունեցած զինված 120 հակամարտություններից 40-ը, այսինքն՝ մոտ 33 %-ը, կապված ենՄերձավոր Արևելքի հետ1։
  Դրան էլ ավելացնենք տեռորիստական բազմաթիվ ակտերը, բարդ ինտեգրացիոն գործընթացները, ֆունդամենտալիստական ուղղություններիվերակենդանացումը,  իսլամական  սոցիալիզմի  ի  հայտ  գալը,  Իսլամական  հեղափոխությունը  Իրանում,  Իսլամի  օգտագործումը  հակահեղափոխական  պայքարում,  արդեն մեր օրերում սկսված և հրդեհի պես տարածված «Արաբական գարուն»-ը և այլն։
 Բնականաբար,  վերը  թվարկված  գործընթացները,  արյունալի  պատերազմների  վերածվող անլուծելի կոնֆլիկտները, քաղաքական տեղաշարժերն ունեն իրենց ներքինքաղաքական  սոցիալ-տնտեսական  պատճառները`  փոխկապակցված  արտաքին  միջամտությունների,  մարտահրավերների,  գերտերությունների  քաղաքական,  տնտեսական  (էներգետիկ)  շահերի  և  այլ  տարատեսակ  գործոններով,  բայց  այդ  խնդիրներնուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կապված են իսլամական հասարակության և դրապատմական  զարգացման  ու  կրոնական  առանձնահատկությունների  հետ։
   Դրանցհիմքում ընկած են հենց կրոնի պոստուլատները, քանզի իսլամը հենց իր ներսում անլուծելի կոնֆլիկտների և հակամարտությունների մի կծիկ է։
 Համաշխարհային  կրոնների  տարաբնույթ  դրսևորումների  ընթացքն  ու  սկզբնապատճառները  վերլուծելու  համար  անհրաժեշտ  է  հաշվի  առնել  կարևոր  մի  հանգամանք.  կրոնները  խարսխված  են  առաջին  հերթին  իրենց  առաջացման  և  հետագազարգացման գործում վճռորոշ նշանակություն ունեցող անձանց, այսինքն՝ հիմնադիրների կյանքի և գործունեության վրա, այլ ոչ թե, ինչպես նախկինում կարծում էին շատուսումնասիրողներ,  այս  կամ  այն  գործընթացների  ամբողջության  հիմքի  վրա։
   Քրիստոնեության  մեջ  այդ  կերպարը  հանդիսանում  է  Հիսուս  Նազովրեցին,  բուդդայականության մեջ` Սիդհարթհա Գաուտաման, իսկ իսլամի մեջ` Մուհամեդ բեն Աբդալլահը։
 Ամենևին  էլ  զարմանալի  չէ,  որ  21-րդ  դ.  արևելյան  մի  շարք  երկրներում  հանդիպումենք  միլիոնավոր  մուսուլմանների,  որոնք  իրենց  վարվեցողության  մեջ  փորձում  եննմանվել  Մուհամեդին։
   Առանց  այս  առանցքային  գործոնը  հաշվի  առնելու  շատերըզարմանում  են,  թե  ինչու  է  ամբողջ  իսլամական  հասարակությունն  ընկնում  համընդհանուր  հիստերիայի  մեջ,  երբ  Դանիայում  պատրաստում  են  մարգարեի  մասին  ծաղրանկարներ,  կամ  էլ  ԱՄՆ-ում  նկարահանում  են  ֆիլմ,  որտեղ  ծաղրուծանակի  է  ենթարկվում  մի  անձնավորություն,  որի  վրա  է  հիմնված  շուրջ  1.5  մլրդ  մարդկանց  հավատքը  և  կենցաղը,  իսկ  նրա  հիմնադրած  կրոնը  նրանց  համար  հարյուրամյակներիընթացքում դարձել է կյանքի գլխավոր ուղեկից, մտածելակերպ և գործելակերպ, արդարության հույս այս կյանքում և փրկություն այնկողմնային աշխարհում։
 Փորձենք դասակարգել իսլամին բնորոշ համակարգային առանձնահատկությունները։
   Առաջին  հերթին  պետք  է  առանձնացնել  ամբողջատիրությունը  կամ  տոտալիտարիզմը, որը ենթադրում է ումմայի մաքրակրոնություն և դրա յուրաքանչյուր անդամի նկատմամբ կոշտ վերահսկողություն։
  Մինչ այս երևույթի զանազան դրսևորումներին  անդրադառնալը  որոշ  համեմատական  զուգահեռներ  անցկացնենք  մյուս  խոշորկրոնական  համակարգի՝  քրիստոնեության  հետ,  որը  վերջնական  եզրահանգման  գալու  կարևորագույն  ասպեկտներից  մեկն  է։
   Ի  տարբերություն  իսլամի`  քրիստոնեությունը ստեղծվեց արդեն գոյություն ունեցող խոշորագույն պետական կազմավորման`Հռոմեական  կայսրության  հեռավոր  դոմինիոններից  մեկում  ու  հետագա  տարիներիզարգացումների  ընթացքում  հրդեհի  պես  տարածվեց  նրա  բոլոր  պրովինցիաներումև, ի վերջո, հաղթանակի հասավ` դառնալով գերակա կրոն։
  Իսկ իսլամը, ստեղծվելով«քաղաքակիրթ  աշխարհից»  բավականին  հեռու  գտնվող  Արաբական  թերակղզում,միավորեց ամբողջ թերակղզին մի ուժեղ պետական կազմավորման մեջ։
  Նրա գաղափարներով  տոգորված  ֆանատիկ  բանակները  ղազավաթի՝  սրբազան  պատերազմիդրոշի  ներքո  կոտրեցին  Ալեքսանդր  Մակեդոնացու  և  Հռոմի  կողմից  իրականացվածանգերազանցելի  նվաճումների  վերաբերյալ  մարդկանց  ունեցած  կարծրատիպերը  ևստեղծեցին Հնդկաստանից մինչև Ատլանտյան օվկիանոս ձգվող անծայրածիր խալիֆայություն։
  Եթե քրիստոնեության մեջ իշխանությունը տրոհվում է աշխարհիկի և հոգևորի,  ապա  իսլամում  նմանատիպ  տրոհում  գոյություն  չունի։
   Խալիֆը,  որպես  Մուհամեդի  տեղապահը  երկրի  վրա,  հանդիսանում  էր  ինչպես  պետության  գլուխը,  այնպես  էլ`  բարձրագույն  հոգևոր  իշխանության  կրողը  և  տնօրինողը։
   Թերևս  հոգևոր  ևաշխարհիկ իշխանությունների չտրոհվելը հիմնական պատճառն է, որ իսլամը, ի տարբերություն քրիստոնեության, թույլ ինստիտուցիոնալիզացված համակարգ է1։
 Այս բոլոր փաստարկները հստակորեն ցույց են տալիս, որ հասարակության կենցաղը, պետության ներքին և արտաքին քաղաքականությունը դեռևս Մուհամեդի ժամանակներից  սկսած  հիմնված  են  եղել  իսլամի  հիմնական  դրույթների  և  շարիաթովսահմանված  օրենքների  վրա,  ինչն  էլ  մեխանիկորեն  ստեղծում  է  ամբողջատիրականհամակարգ, իսկ քրիստոնեությունն իր ինստիտուտներով (եկեղեցի) և առանձին հիերարխիկ  համակարգով  հստակորեն  առանձնացված  է  պետությունից,  այսինքն`  մեծհաշվով  պետություն  է  պետության  ներսում  և  անհրաժեշտության  դեպքում  կարող  էհակազդել  աշխարհիկ  իշխանությանը։
   Քրիստոնեության`  ավտորիտար  համակարգլինելու  իրողությունը  դժվար  չէ  նկատել,  եթե  ուշադրություն  դարձնենք  եկեղեցի-հավատացյալ  հարաբերություններին։
   Առաջինը.  եկեղեցու  կողմից  իրականացվող  կրոնա-ծիսական  արարողություններին  հավատացյալի  մասնակցությունը  կախված  էնրա  կամքից,  դեռ  ավելին`  նա  առանց  խոչընդոտների  կարող  է  հեռանալ  եկեղեցուց։
 Այսպիսով, եկեղեցու կողմից չկա հավատացյալների կենցաղի, վարքի կամ վարվեցողության  որևէ  վերահսկողություն,  իսկ  հավատացյալը,  լինելով  մեղսավոր,  կյանքիվերջում  ապաշխարելով  կարող  է  ներում  ստանալ  և  դրախտ  ընկնել։
   Չնայած  պատմության  ընթացքում  կաթոլիկ  եկեղեցու  կողմից  տոտալիտար  համակարգ  ստեղծելուգործնական փորձեր կատարվել են, իսկ պետական իշխանությունների կողմից եկեղեցուն  կախվածության  մեջ  գցելու  փորձեր  են  կատարվել,  բայց  այդ  գործընթացները,հանդիպելով մեկը մյուսի կտրուկ հակազդեցությանը, անհաջողությամբ են պսակվել։
 Մեր օրերում եկեղեցու և պետության հարաբերությունները կարգավորվում են օրենքներով  և  բացառում  նրանց  սերտաճումը։
   Իսկ  իսլամում  հակառակ  պատկերն  է.  ենթադրվում է յուրաքանչյուրի կոշտ վերասկողություն,  ինչը նույնիսկ իրականացվում էպետական բարձր պաշտոնյաների մակարդակով։
  Օրինակ, 1981 թ. հոկտեմբերի 6-ինԵգիպտոսի  նախագահ  Անվար  Սադաթն  սպանվեց  զորահանդեսի  ժամանակ,  քանիոր  շեյխ  Օմար  Աբդել  Ռահմանը  հավատուրացության  համար  ֆետֆա  էր  հայտարարել նրա դեմ1։
  Այդ տեռորիստական ակտը, որ իրականացվել է «Ջիհադ» կրոնաքաղաքական  կազմակերպության  կողմից,  հիմնականում  բացատրվում  է  դեռևս  նախորդնախագահ  Գամալ  Աբդել  Նասերի`  կրոնաքաղաքական  կազմակերպություններինկատմամբ  սկսած  կոշտ  քաղաքականությամբ։
   Նասերի  նկատմամբ  ևս  ժամանակինմահափորձ էր կազմակերպվել «Մուսուլման եղբայրներ» կազմակերպության կողմից։
 Սադաթի  սպանությունը  պայմանավորված  էր  Եգիպտոսի  քրիստոնյաների՝  ղպտիների  նկատմամբ  նրա  հատուկ  քաղաքականությամբ  և  Իսրայելի  հետ  երկխոսությամբ,որը  իսլամական  ֆունդամենտալիստների  կողմից  ընկալվել  էր  որպես  հավատուրացություն և իսլամից հեռացում։
  Նմանատիպ ակտերը բավարար են` պատկերացնելուվերոհիշյալ վերահսկողության ընդգրկվածությունը։
 Ինչ  վերաբերում  է  ումմայի  անդամների  վերահսկողությանը,  ապա  դա  հստակորեն իրականացվում է շարիաթի միջոցով, որը մուսուլմանների կրոնա-ծիսական պարտականությունների,  կենցաղի,  վարվեցողության  կարգի,  արարքների,  իրավական  որոշակի նորմերի, սկզբունքների մի ամբողջ համակարգ է։
  Այն կարգավորում և հստակեցնում  է  յուրաքանչյուր  իսլամադավանի  կյանքը։
   Շարիաթի  օրենքներին  հետևելընշանակում  է  ապրել  ճշմարիտ  կյանքով,  որը  մուսուլմանին  առաջնորդում  է  առ  Աստված և դեպի դրախտ։
  Եվ իսկապես, «շարիաթ» թարգմանաբար նշանակում է կածան,որը  տեղակայված  է  անապատում  և  առաջնորդում  է դեպի  ջրհորը,  իսկ  դրանից  շեղվելը նշանակում է մոլորվել և մահանալ ծարավից ու ջրի պակասից։
  Իհարկե, կարելիէ  հասկանալ,  թե  ինչ  է  անապատաբնակների  համար  նշանակում  առանց  ջրի  մնալը։
 Շարիաթը համարվում է աստվածային օրենք՝ տրված մարդկանց Ղուրանի, Հադիսների և կրոնական այլ հեղինակավոր անձանց կողմից։
  Իրականում Շարիաթը մարմնավորվում  է  ֆիկխի  (իսլամական  իրավունք)  և  գործնականում  մուսուլմանական  կամՇարիաթի  դատարանների  միջոցով2։
   Եվ  հիմնական  ուշադրությունը  դարձվում  է  այսկամ այն արարքների թույլատրելիության կամ արգելանքի վրա։
  Շարիաթի հիմնականխնդիրները կարգավորվում են ֆիկխի միջոցով, որն զբաղվում է նրա օրենքների մեկնությամբ ու իմաստավորմամբ, հիմք է ծառայում` գնահատելու մարդկանց արարքները,  ինչպես  նաև  լավ  արարքը  վատից  տարբերակելու  համար։
   Քանի  որ  շարիաթը  ևֆիկխն  արմատապես  կապված  են,  հաճախ  այս  երկու  տերմինները  նույնացվում  են։
 Շարիաթը  կարգավորում  է  Ալլահի  հետ  մարդկանց  արտաքին  հարաբերություններիձևերը  (ումմայի  օրենքներ-իբադատ),  մարդկանց  հարաբերությունները  միմյանց  հետ(մուամալյաթ)  և  տարբերակում  է  նրանց  խախտումների  համար  հատկացված  պատիժները  (ուկուբատ)։
   Ինչպես  նշեցինք,  շարիաթը  միայն  մարդկանց  դեպի  Ալլահը  առաջնորդող  արտաքին  վարվեցողության  ճանապարհ  է,  իսկ  ներքին,  հոգևոր  վարվեցողության ճանապարհ է համարվում է թարիքաթը, որը դեպի Ալլահն է առաջնորդումմիստիկական  ինքնախոհության  և  էքստազի,  այսինքն`  տասավվուֆի  միջոցով1։
   Շարիաթի և ֆիկխի կենսագործումն իրականացվում է ուլեմաների միջոցով (Իմամ, ֆակիխ, մուֆտի, քադի), որոնք համարվում են իսլամական աստվածաբանության և կրոնական  իրավունքի  գիտակներ։
   Նրանք  մեծ  ազդեցություն  ունեն  հասարակությանվրա և համարվում են հավատի պաշտպաններ, կարողանում են ձևավորել հասարակական կարծիք և հաճախ մանիպուլյացիաների ենթարկել հասարակական տրամադրությունները։
  Չնայած իսլամի երկու ուղղություններում իմամաթի ինստիտուտի զգալի  տարբերություններին,  հենց  այդ  ուլեմներն  են  իրականացնում  հասարակությանկոշտ  վերահսկողությունը,  իսկ  եթե  դրանց  էլ  ավելացնենք  հասարակության  յուրաքանչյուր  անդամի`  մյուս  անդամների  նկատմամբ  վերահսկողության  հանգամանքը,ապա ամբողջատիրական համակարգը դրանով գրեթե ռեալիզացվում է։
  Նախ նշենք,որ  ուրբաթօրյա  աղոթքից  երեք  անգամ  անհարգելի  բացակայողը  հեռացվում  է  համայնքից,  իսկ  յուրաքանչյուր  իսլամադավան  հանուն  հավատի  պաշտպանության  իրպարտքն է համարում ստուգել` արդյոք իր հարևանը առավոտյան աղոթո՞ւմ է, թե՞ ոչ,արդյոք  նա  չի՞  խախտում  ռամադան  ամսվա  պահքը  կամ  ծոմը։
   Եվ  եթե  այդպես  է,ուրեմն նա չի կարող չներկայացնել համպատասխան մեկնաբանություն իր պահվածքի համար, քանի որ նրան կարող են հեռացնել համայնքից։
  Իսկ համայնքից հեռացնելնշանակում է նրա հետ այլ անդամների կողմից շփման բացառում, տնտեսական գործունեության  կանխում,  այսինքն`  անհատը  մեկուսանում  է  հասարակությունից,  իսկեթե պարզվի, որ նա հեռացել է իսլամից և, օրինակ, ընդունել քրիստոնեություն, ապանրա  դատավճիռը  կայացված  է`  մահապատիժ։
   Ի  տարբերություն  քրիստոնեության,յուրաքանչյուր  իսլամադավան  համարվում  է  կրոնական  քարոզիչ,  և  աղոթքի  ժամանակ նրանց գլխավորում է ավագը։
  Այսպիսով, յուրաքանչյուր մուսուլման պարտավորէ օրը հինգ անգամ աղոթել, ռամադան ամսին պաս պահել, չբացակայել ուրբաթօրյագլխավոր աղոթքից և հետևել իսլամական օրենքներին, ավանդույթներին,  հակառակդեպքում կարող է մահապատժի ենթարկվել կա'մ տեղում՝ հասարակական ուժերի օգնությամբ, կա'մ էլ՝ հատուկ մահապատժի միջոցով։
 Իսլամին  բնորոշ  համակարգային  որակներից  է  քարոզչական  ագրեսիան,  որինպատմական  զարգացման  տարբեր  փուլերում  զուգորդել  է  նաև  ռազմական  ագրեսիան,  և  հենց  այս  երկու  կարևորագույն  ուղենիշներն  են  հանդիսացել  Իսլամի  տարածման ու զարգացման հիմնաքարերը։
  Եվ պատահական չէ, որ իր ձևավորման հենցսկզբից  այն  ընթացել  է  դաժանագույն  պատերազմների  և  հավատքը  սրի  ուժով  տարածելու  ճանապարհով։
   Եթե  հարցին  նայենք  կրոնագիտական  տեսանկյունից,  ապահամաշխարհային  կրոններից  և  ոչ  մեկը  չի  կարող  հիմնված  լինել  արյան,  վրեժի  ևատելության  վրա,  բայց  իսլամի  պարագայում  այս  կարևորագույն  հանգամանքի  կող1 Негря Л., Ислам։
  краткий справочник, Москва, 1986, с. 123. քին կան նաև ոչ պակաս կարևոր սկզբունքային դրույթներ, որոնք հաճախ ուղղակիորեն հակասում են վերոհիշյալ սկզբունքին և ի չիք դարձնում իսլամի «ծայրահեղ մարդասիրական» էությունը։
  Նախ կրոնը չի կարող կտրված լինել իր ձևավորման և տարածման  տարածաշրջանների  քաղաքական,  հասարակական,  սոցիալ-տնտեսականիրականությունից,  իսկ  իսլամը  հանդիսացավ  անծայրածիր  Արաբական  թերակղզումարաբական  տարբեր  ցեղերի  միավորման  և  հզոր  պետականության  ստեղծման  հիմնական  առաջնորդող  գաղափարախոսությունը  և  ուժը։
   Իսլամի  ի  հայտ  գալը  պատմական  հենց  այդ  ժամանակաշրջանում  պատահականություն  չէր,  այլ  պատմականպարզ օրինաչափություն, այն է՝  սոցիալ-տնտեսական վերելք ապրող և քաղաքականմիավորման ու կազմավորման անհրաժեշտության առջև կանգնած թերակղզուն բնականաբար  անհրաժեշտ  էր  պետականաստեղծ  գաղափարախոսություն,  որը  տվյալժամանակաշրջանում  և  տվյալ  տարածաշրջանում  կարող  էր  լինել  միայն  կրոնական։
 Այնպես  չէ,  որ  այդ  գործընթացն  արտահայտվեց  միայն  իսլամի  ի  հայտ  գալով։
   Դրանախադրյալները շատ ավելի վաղ կային, և նույնիսկ որոշակի փորձեր են կատարվելթերակղզին  միավորելու  այս  կամ  այն  աստվածության  դրոշի  ներքո։
   Բայց  այդ  գործընթացն առաջնորդելը վիճակված էր Մուհամեդին։
  Նրա հաջողումը պետք է ընկալելմի  երևույթի  առկայությամբ,  որը  վճռորոշ  ազդեցություն  է  ունեցել  մարդկությանպատմության ընթացքի և  հետագա զարգացման վրա, այն է՝ հանգամանքների համընկնումը,  որը  փրկեց  Մուհամեդի`  ավելի  քան  23  տարվա  ձախողված  կարիերան  ևհող նախապատրաստեց իսլամի հետագա տարածման և զարգացման համար։
 Եթե  քրիստոնեությունը  կայսրության  գրեթե  բոլոր  տարածքներում  ստեղծեց  իրինստիտուցիոնալ  կառույցները,  որոնք  շուրջ  300  տարվա  դինամիկ  քարոզչության,համառ ու անզիջում պայքարի շնորհիվ կարողացան նվաճել ողջ կայսրությունը, ապաիսլամի  քարոզչությունը  բոլորովին  այլ  որակներով  է  դրսևորվել։
   Հստակորեն  տարբերվում  են  Մուհամեդի  քարոզները  Մեքքայում  և  Մեդինայում,  որտեղ  նա  արդենօժտված  էր  քաղաքական  և  իրավական  բարձրագույն  իշխանությամբ։
   Եթե  Մեքքայում  նա  քարոզում  էր  միաստվածային  հավատքին  վերադառնալու  և  արատավորբարքերից հրաժարվելու մասին1, ապա Մեդինայում հրեական և մյուս արգելքները չեզոքացնելուց  և  միանձնյա  իշխանությունն  իր  ձեռքը  վերցնելուց  հետո  քարոզչականայլ  տեխնոլոգիաներ  է  կիրառում։
   Իսլամական  ումման,  դառնալով  թերակղզու  խոշորագույն  և  օրակարգ  թելադրող  ուժը,  իսլամի  տարածման  համար  արդեն  օգտագործում  է  ճնշումների  ու  վերջնագրերի  կամ  ռազմական  հաջող  գործողությունների  քաղաքականություն, որն էլ դարձավ իսլամի տարածման հիմնական կռվանը նաև Մուհամեդի մահից հետո։
  Այդ ճնշումները պայմանավորվում էին թերակղզու այլադավանների, հատկապես` արևապաշտների նկատմամբ բացարձակ անհանդուրժողականությամբ։
  Նրանք պետք է իսլամ ընդունեին կամ սրի մատնվեին։
  Դրան զուգորդում էիննաև  քաղաքական  և  կրոնական  ճնշումները,  այսինքն`  միևնույն  քաղաքում  ապրողիսլամադավանը  և  այլ  կրոնի  ներկայացուցիչը  օժտված  չէին  հավասար  կրոնական,իրավական,  տնտեսական,  քաղաքական  իրավունքներով,  որոնք  խիստ  սահմանափակված կամ էլ կատարելապես ոտնահարված էին։
  Հատկանշական է յուրահատուկհարկային  քաղաքականությունը  իսլամդավանի  և  ոչ  իսլամադավանի  նկատմամբ։
 Քարոզչության այս ագրեսիվ մոտեցումները կկորցնեին իրենց արդյունավետությունը,եթե չլիներ ռազմական ուժի գործոնը։
  Բավական է նշել, որ Մուհամեդը թերակզու մեծմասը  միավորեց  ռազմական  ուժի  օգնությամբ,  իսկ  նրա  մահվանից  հետո  իսլամինպարտությունից փրկեցին նշանավոր զորահրամանատար Խալիդ բեն ալ-Վալիդի հաջող ռազմական գործողությունները Ար-Ռիդա քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում` ընդդեմ Մուհամեդի կարիերան կրկնել փորձող Մուսսայիլիմիայի, Ալ Ասվադի ևումմայի տիրապետությունից անջատված շրջանների և ցեղախմբերի դեմ1։
  Հետագայում  իսլամը  հաջողությամբ  տարածվեց  խալիֆների  իրականացրած  անծայրածիրնվաճողական  արշավանքներին  զուգընթաց,  իսկ  դրա  ամրապնդումը  և  արմատավորումն  ապահովեցին  Մուհամեդի  կողմից  ստեղծված  ու  նրա  հաջորդների  ժամանակորոշակի  զարգացման  ենթարկված  կրոնա-ծիսական,  կենցաղային,  իրավական  նորմերը։
   Բայց  նվաճողական արշավանքների  և  տվյալ  կրոնական,  մշակութային  քաղաքական համակարգի ներթափանցումը նվաճված հասարակությունների մեջ  կվերածվի տրամաբանությունից կտրված գործընթացի, եթե հաշվի չառնենք մի շարք կարևորագույն առանձնահատկություններ։
  Իսլամը, որպես համաշխարհային կրոն, օժտվածէ ունիվերսալ հատկանիշներով, օրինակ՝ Ղուրանում մենք երբեք չենք  հանդիպի այնպիսի մի այաթի, որը դիմում է հենց արաբներին, ընդհակառակը` Մուհամեդի ուղղակի կամ անուղղակի քարոզները վերաբերում են մարդկությանը, և առաջնային է դառնում  իսլամի  տարածումը,  ինչն  էլ  առաջնորդում  է  Ջիհադի  դրոշի  ներքո  ֆանատիկբանակներին`  իսլամը  տարածելու  ամբողջ  աշխարհով`  ունենալով  «վերբնականի  օգնությունը  և  աջակցությունը»։
   Այս  արժեհամակարգային  երեք  գաղափարների  սինթեզն է ռեալիզացնում ռազմաքաղաքական նվաճումների գաղափարաբանական հիմքը  և  մղում  հաջողությունների։
   Բացի  այդ,  պետք  է  հաշվի  առնել  համաշխարհայինկրոնների` տարբեր հասարակություններում արագ հարմարվելու և փոխներթափանցվելու ունիվերսալ կարողությունները։
 Կարպիս ՓաշոյանԻՍԼԱՄԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՈՐԱԿՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ իսլամական աշխարհ, Արաբական գարուն, Մուհամեդ բեն Աբդալլահ,ամբողջատիրություն, ավտորիտարիզմ, Մուսուլման եղբայրներ, ջիհադ, շարիաթ, ղուրան, սուննա, ֆիկխ, քարոզչական ագրեսիա, ռազմական ագրեսիա։

Հոդվածը  պատմակրոնագիտական  համառոտ  վերլուծություն  է,  որտեղ  հարցադրումներ  են  դրվում  իսլամի  համակարգային  և  պատմական  առանձնահատկությունների  վերաբերյալ։
   Հաշվի առնելով սահմանափակ հնարավորությունները՝ տրվում են ընդհանրացնող գնահատականներ,  բայց  իսլամական  հասարակության  մեջ  տեղ  գտած  ամեն  մի  խնդիր  կամ  հակամարտություն ունի իր խոր ներքին պատճառները, և պետք է հաշվի առնել, որ գործ ունենք խիստ  բազմազան կրոնական համակարգի հետ, որտեղ կան ինչպես տարբեր կրոնական ուղղություններ,  այնպես  էլ  կրոնի  հետագա  զարգացման  վերաբերյալ  տարաբնույթ  պատկերացումներ  ու  մոտեցումներ ունեցող կրոնաքաղաքական խմբավորումներ և կազմակերպություններ։
