ԲԱՌԱՍԿԶԲԻ Հ//Յ ՀՆՉՅՈՒՆ-ՏԱՌԵՐԻ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ(5-12-ՐԴ ԴԴ. ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ)Հին  հայերենի  հնչյունական  համակարգում  բառասկզբի  հ  և  յ  հնչյունները  ենթարկվել  են  պատմական  հնչյունափոխության,  և  արդյունքում  բառասկզբի  յ  հնչյունըձայնավորից առաջ կարդացվում է հ։
  Գրաբար ուսումնասիրողները հաճախ են դժվարանում հ//յ հնչյունների կիրառության հիմունքները ներկայացնելիս։
 Սույն  հոդվածում  քննելով  հ//յ  հնչյուն-տառերի  ուղղագրության  հիմունքները՝պարզ  դարձավ,  որ  միայն  պատմական-ստուգաբանական  ուղղագրության  դրույթներով առաջնորդվելը բավարար չէ. պետք է ներկայացնել նաև համեմատական լեզվաբանության մի շարք դրույթներ, քանի որ հ//յ հնչյուն-տառով սկսվող բառերի մեծ մասըփոխառություններ են։
 Հ//յ հնչյուն-տառերի պատմական զարգացման վերաբերյալ հայ լեզվաբանությանմեջ կան մի շարք դիտարկումներ։
  Է. Աղայանը հ//յ հնչյուն-տառերի գրաբարյան փոփոխության  պատճառը  համարում  է.  «…եթե  ձայնավորով  է  սկսվում  բառը,  ապա  նրաարտասանության ժամանակ ձայնալարերը թրթռալ պետք է սկսեն հենց այն պահից,երբ օդը դուրս մղել ենք սկսում, հակառակ պարագայում, եթե ձայնալարերն ավելի ուշեն  սկսում  թրթռալ,  դուրս  մղվող  օդը  տալիս  է  շունչ,  և  բառի  սկզբից  ավելանում  է  հհնչյունը»1։
 Մ.  Աբեղյանը  «Հայոց  լեզվի  տեսություն»  աշխատության  մեջ  առանձին  ենթագլխով է ներկայացնում «Յ հնչյունի փոխվելը Հ հագագի»՝ նշելով, որ բառերի սկզբումգրական լեզվի, ինչպես և շատ բարբառների մեջ, յ հնչյունը կամ դուրս է ընկել, կամմեծ  մասամբ  նույնացել  է  հ  հագագի  հետ։
   «Կան  բարբառներ,  որոնց  մեջ  մի  քանիբառերի սկզբում հին յ-երը, ըստ երևույթին, երևան են գալիս իբրև ձայնեղ հագագ, որմի նոր հնչյուն է մեր լեզվի մեջ»2։
 Վարագ  Առաքելյանը  «Գրաբարի  քերականութիւն»  աշխատության  մեջ  յ>հբառասկզբի  հնչյունափոխությունը  անվանում  է  բաղաձայնների  «արտաբերականփոփոխութիւն»3 ։
 Հ/յ  բաղաձայնների  արտասանական  տարբերություններին  Աշոտ  Աբրահամյանը«Գրաբարի  ձեռնարկ»  աշխատության  մեջ  անդրադարձել  է  «Փոփոխություններ  բաղաձայնների  արտասանության  մեջ»  ենթագլխում՝  ներկայացնելով  մի  քանի  օրինակներ4 ։
 Ժամանակակից  լեզվաբանության  մեջ  հ  հնչյունի  հնդեվրոպական  ծագմանմասին վկայում է Հ. Մարտիրոսյանը. հ հնչյունը բառասկզբում կարող է կամ հնչյունական հավելում լինել, կամ էլ հնդեվրոպական կոկորդային *H-ի հնատիպ արտացոլում։
 Բառասկզբի այդ հնչյունը պահպանել են միայն հայերենը և խեթալուվական լեզունե1 Տես Աղայան Է., Լեզվաբանության հիմունքներ, Երևան, 1987, էջ 267։
 2 Տես Աբեղյան Մ., Երկեր, հ. Զ, Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1974, էջ 100։
 3 Տես Առաքելյան Վ., Գրաբարի քերականութիւն, Երևան, 2010, էջ 12։
 4 Տես Աբրահամյան Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 1976, էջ 9։
 րը։
   Օրինակ՝  գրաբարում  կա  հաւ  բառ,  որ  նշանակում  է  պապ,  նախնի,  որ  սերում  էհնդեվրոպական  *HawHo  պապ,  նախնի  արմատից  և  ցեղակից  է  լատիներեն  avus(պապ),  գոթական  awo  (տատ)  լիտվերեն  av’ynas  (քեռի)  բառերին։
   Հայերենը  մի  համանուն  հաւ  էլ  ունի՝  թռչուն,  հավ  իմաստով,  որի  ցեղակիցներից  է  լատիներեն  avis(թռչուն) բառը։
  Սրա հնդեվրոպական արմատը, ենթադրվում է, եղել է *Hawis տեսքով1։
 Բառասկզբի  հ//յ  հնչյուն-տառերի  ուղղագրության  հարցին  սպառիչ  պատասխանտալու  ակնկալիքով  ուսումնասիրել  ենք  հ//յ  հնչյուն-տառերով  սկսվող  արմատները՝կատարելով  ծագումնաբանական,  իմաստաբանական,  հնչյունաբանական-տիպաբանական քննություն։
 Բառասկզբի  յ  բաղաձայնի  թուլացումը  նկատվում  է  հենց  5-րդ  դարից,  ինչպես՝յողդողդ  բառի  երկրորդ  բաղադրիչում  յ  բաղաձայնը  կրկնության  ժամանակ  ընկել  է։
 Նախաձայն  յ  բաղաձայնի  ջնջման  և  մյուս  կողմից  հ  շնչին  վերածվելու  ընթացքը  Հ.Աճառյանը  բացատրում  է  հետևյալ  կերպ.  «Երկուսի  միջև  գտնվում  է  շնչեղ  յ-ն,  որնայժմ  էլ  գործածվում  է  Կարինի  և  Մուշի  բարբառներում,  և  եթե  շնչեղ  ձայնեղներըվերածվեցին  շնչեղ  խուլերի,  ապա  շնչեղ  յ-ն  էլ  վերածվեց  հ-ի։
   Երկու  դեպքում  էլ  հշունչը պատճառ եղավ նախորդ թրթռուն բաղաձայնի թավացմանը»2։
 Հ//յ  հնչյունների  ձայնափոխությունը  Հ.  Աճառյանը  համարում  է  առաջատվական,որոնք արդյունք են «բազմաթիվ աննկատելի հաջորդական փոփոխությունների»3 ։
  Հ//յհնչյուն-տառերի  ուղղագրությանը  ճիշտ  տիրապետելու  համար  պետք  է  իմանալ  հինհայերենի  հնչյունափոխությունների  «ձայնական  օրենքները»,  որոնց  ճշմարտությանմիակ ապացույցը միևնույն երևույթի կրկնությունն է առանց բացառության։
 Հ//յ հնչյուն-տառերով սկսվող բառերը, ըստ ծագումնաբանության, լինում են.1.  հնդեվրոպական  արմատներում  գործածվող  հ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունները.•   p>հ  -  հալ  (հալվելը),  հաղ  (անգամ),  հայր,  հնոց  (փուռ),  հոգ  (ցաւ),  հոգի,հոլ//հոլանել (մերկ), հող, հով (զով), հովիւ, հուր // հրատ (խարույկ),  հաստ(ամուր),  հաստատ  (ստույգ),  հար  //  հարկ  (խփել),  հարթ,  հուն  (գետիծանծաղ  տեղ),  հինել  (հյուսել),  հօտ  (ոչխարի  խումբ),  հօրան,  հարուստ,հարսն,  հարց  (հարցում),  հեղ,  հեռի  (տեղով  կամ  ժամանակով  հեռու),հերիւն  (մախաթ),  հերկ  (1.  հողը  վարելը,  2.  արտ),  հերու  (անցյալ  տարի),հև, հէն (հյուսելը), հինգ, հինինալ (հևալ), հիւանդ։
 •   a>հ  -հան  (մեծ  մայր),  հանուր,  հացի  (վայրի  անպտուղ  ծառ),  հաւ  (կենդանի), հաւ (պապ), •   q>հ -հոլով (թավալում),•   o>հ -հողմ, •   n>հ -հաս (ժամանում),•   u>հ -հուպ (մոտ), •   s>հ -հեծ (գրաստի կամ կառքի վրա նստելը), հեղգ (ծույլ), հին,•   s>խ>հ -squ>խուղ>հիւղ (խրճիթ),•   e>հ -հեռ (ոխ)։
 2.  Հնդեվրոպական  արմատներում  գործածվող  յ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունները.s>յ -յագ (կշտանալը), յագաչումն (ձայն), յեռ (ընդելուզված), 1  Տես  Martirosyan  H.,  Etymological  dictionary  of  the  Armenian  inherited  lexicon,  Leiden,  Boston,  2010,(Leiden Indo-European etymological dictionary, series 8)։
 2 Տես Աճառյան Հր., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6, Երևան, 1971, էջ 650։
 3 Տես նույն տեղում, էջ 389։
 •   a>յ - յար (կից), յարմար (վայել), յօդ (մարմնի անդամների կապը), •   p>յ -յատակ, յաւ (ծայր), յղի (ծոցվոր), յոլով (շատ),•   q>յ -յեղ (փոխել)։
 3.  Բնաձայն  բառերը  կազմվել  են  հ  ձայնից,  ինչպես  հայ//հայհոյ//հայ  հուչ  առնել(ծաղրել), հաջել//հաչել, հառաչ, հինչ//հունչ, հռնչել, հռչակ (ուրախության աղաղակ)։
   Յամառ  բառը  առաջացել  է  յամէյառս  և  յառածս  ի  վեր  իւր  բառակապակցություններից։
 Յ-ով  հնդեվրոպական  արմատներն  ունեն  հ-ով  տարբերակներ,  որոնք  հավանաբար  հեղինակային  են-հետ-յետ,  հիսուն-յիսուն,  հատուկ-յատուկ։
   Սրանք  ունեն  նաևիմաստային  տարբերություններ,  ինչպես  հատանել  (հատ  կամ  կտոր  կամ  կես  կամպակաս առնել), և յատանեմ (հատանել մասամբ), հայր և յօրայ (խորթ հայր)։
 4.  Ասորական  փոխառություններում  գործածվող  հ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունները. •   h>հ -հալաւ (զգեստ), հեգ (վանկ), հեգենայ (գիր), հեթանոս,•   x>հ -հազոր (սին պտուղ), հաշիւ, հրաշ, հաղբ (որոգայթ)։
 5.  Ասորական  փոխառություններում  գործածվող  յ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունը.•   y>հ -յաթ (տարր), յամոյր (վայրի այծ), յապանաս (արհամարհանք)։
 6.  Հունական  փոխառություններում  գործածվող  հ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունները.• ρ  >հ -հռոդոմ (վարդ), հռոգ (թոշակ), հռետոր (ճարտասան),• ό  >հ -հրիզոն (կորեկ), հորմայ (մանյակ),• ά  >հ  -հագնի  (ծառատունկ),  հալուէ  (ծառ),  հաղիկա  (թեփից  և  կեղևիցմաքրված հնտեղէն), հերետիկոս//հերեսիովտ, • ή  >հ –հիպատիկեան (ծառ), հեգեմոն (առաջնորդ), հերոս, հիմէն (հեղուկներիմի չափ), հիւղէ (արեգակ), •έ  >հ  -հեննետիկոն  (միաբանական  թուղթ),  հեփտասագրոն  (Մեծ  Արջիհամաստեղությունը), ’Ε>հ -հերմէս (Փայլածու մոլորակը), ’ύδ>հ  -հիդրայ,  հիպողիմնիսկոս  (բժշկական  գրվածքների  մեջ  ընդունվածնշան), հիւղ (նյութ), հիւպատի//հիւպատոս (փոխարքայ), հիւղոս (կոկորդիլոսին  թշնամի  փոքր  կենդանի),  հիւպատիկոս,  հիւպարքոս  (կուսակալ),հիւպերէտ (կրոնավորի ծառա), հիւփօստազիզ (անհատ), ’ίυ>հ -հնդիկոն (լողակի բույսը)։
 7.  Հունական  փոխառություններում  գործածվող  յ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունները.• ύά>յ -յակինթ (ընտիր մի ակունք),• ία >յ -յամբիկոն (մեծավերջ), յասպիս (ազնիվ քար), յունուար,• ’ιώ>յ -յոբելեան (հրեական թողության տարին, որ հիսուն տարին մի անգամէր գալիս), • ’ιο>յ -յունիս, յուլիս, յուղիդաս (ձկան տեսակ),• ’άρ>յ -յարկ (թակարդ), • ’οβ>յ -յոբելիկ (կոթող), յոբելի (շամփրաձև նշան)։
 8.   Եբրայական  փոխառությունները  հիմնականում  սկսվում  են  y  հնչյունով,  որըհայերենում  վերածվում  է  յ-ի,  ինչպես  յահ  (աստված),  յոբելի  (շեփոր),  յաքում(Երուսաղեմի սյուներից մեկի անունը)։
 9.  Եբրայական  փոխառություններում  առանձնանում  է  n>յ  հերթագայությամբյեզեր (պսակ) բառը։
 10. Պահլավերեն փոխառություններում գործածվող հ հնչյուն-տառի հերթագայությունները.•   h>հ  -հազար,  հազարաւուխտ,  համշիրակ  (սննդակից),  համսայեակ  (համազգի), համակ (բոլոր), համակդեն (զրադաշտական աստվածաբան), համավար  (միակերպ),  համասպրամ  (անուշաբույր),  համար  (թիվ),  համարակար (հաշվակալ), համիմաղ (հակառակ, դատաստանով պահանջող), համհարզ  (թիկնապահ),  համբարու  (պարիկ),  հանգամանք,  հանգոյն  (նման),հանգրէճ  (ամփոփելը),  հանդարտ,  հանդէս  (ատեան),  հանճար  (խելք),հարազատ, հարակաշ (այգու կամ վարուցանքի ընկեր), հարեւան, հաւան(սանդ),  հաւասար,  հեշմակ  (դև),  հէն  (աւազակ),  հմայ  (կախարդություն),հնար (ճար), հպատակ, •   a>հ  -համբարակ  (շտեմարան),  համբարակապետ  (պետական  համբարանոցի  պետ),  համբարապան  (շտեմարանի  պահապան),  հաշտ  (խաղաղասեր), f>հ -հրահանգ, հրաման, հրամայել, հրաւէր, հրատարակ (մունետիկ), հրեշտակ (1. սուրհանդակ, 2. առաքյալ), հրովարտակ, հրուշակ, հրապարակ։
 11. Պահլավերեն փոխառություններում գործածվող յ հնչյուն-տառի հերթագայությունները.•   y>յ -յաւէժ, յաւէտ, յիշել, յիշատակ, յազ (զոհ), յաշտ (զոհ), յասմիկ, յաւանակ,յոյզ (փնտրտուք), յովազ (գազան), •   a>0, y>յ -յետկար (ձեռագիր),•   a>յ+a(ա) -յանդիման։
 12. Պարսկական փոխառություններում գործածվող հ հնչյուն-տառի հերթագայությունները.•   h>հ  -հազարդարուն  (ծաղիկ),  հազարֆշան//հազարճաշան//հազարքաշան(բույս), հալհամիճէ//հալհաւիճէ (շուշմիր), հալիլա//հլէլիճ (բույս), համաշահրի (նույն քաղաքից), համռահ (ուղեկից), հաշտադրամ (ութ դրամանոց [գոհար]), հաւաժիպակ (յոթ դրամանոց [գոհար]), հեմիան (պայուսակ), հիլ//հէլ(փոքր կակուլէ), հու (շարավալից արյուն)։
 •   a>հ -համբարապետ (բժշկական բույս)։
 13. Իրանական  փոխառություններում  գործածվող  հ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունները.•   h>հ -համառօտ, հանապազ, հօրոտ (ծաղիկ), համ, հոմ նախամասնիկները,համայն,f>հ  -հրոտից  (հայկական  տարվա  վերջին  ամիսը,  որն  ըստ  անշարժ  տոմարի՝ սկսվում է հուլիսի յոթից), հրասախ (փարսախ)։
 14. Իրանական  փոխառություններում  գործածվող  յ  հնչյուն-տառով  է  գրվումյուշկապարիկ բառը, որտեղ կատարվել է v>յ հերթագայությունը։
 15. Արաբական  փոխառություններում  գործածվող  հ  հնչյուն-տառի  հերթագայությունները. •  h>հ  (հիմնականում  բուսանուններ  են  կամ  բժշկական  տերմիններ)  –հալիոն//հիլիոն  (ծնեբեկ),  հազազ//հատատ,  հալպիպ  (խոտարմատ),  հավարիօն (տասներկու նյութից բաղկացած սպեղանի), հավր (սպիտակ կաղամախի),  հատաղ  (վայրի  պատինջան),  հարաճ,  հարբ  (կոտեմ),  հալվա//հալֆա,  հաճ  (փուշ),  հաշա  (սպիտակ  խոտ),  հաշիշ  (ղանապի),  հանդաղուղ(վայրի առվույտ), համահիմ (ընտանի ռեհան), համամա// համամէ (աղավնիճ),  համկնա  (անմեռուկ),  հանդալ  (դդմենի),  հանթիթ,  հապալաս  (մրտենու  պտուղը),  հարմալ  (սպանդ  բույսը),  հաւաք//հաբակ//հապախ  (ռեհան),հաւիճ  (անուշահոտ  համեմ),  հրշակ,  հինայ  (բույս  և  նրա  ներկը),  հլթիտ(խեժ), հնդկոկ//հնդակ (անստույգ բույս), հնդիպէ//հինդք (եղրդուկ), հոտոտ(մի տեսակ դեղ աչքացավի համար), հուլաբ, հուլպայ, հումայզ (թրթնջուկ),[հապըլխոր, հապըլմիթ, հապաղփակ, հապըլմլուք, հապըլնիլ, հապըլպան]բժշկական  բույսերը։
   Այսպես  են  գրվում  նաև  արաբական  հետևյալ  փոխառությունները-հեջուբ  (արարողապետ),  հերիսայ  (կերակուր),  հէճ  (մահմեդականների ուխտագնացությունը), հիլա (նենգություն), հուճրա (խորշ),հուրի (երկնային գեղուհի), հատատ (երկաթագործ), հունաղհունար (արաբական յուղ), հազր (հարկ), հարամի (ավազակ), համլայ (հարձակում), հարիրայ  (խյուս),  հարիֆ  (ընկեր),  հաւայ  (օդ,  եղանակ),  հաքր  (անարգ),  հավարի (լվացած ցորենի ալյուր)։
 •   x>հ -համալուն (բույս)։
 16.  Արաբական  փոխառություններում  գործածվում  է  նաև  յ  հնչյուն-տառը,  որըներկայանում է հետևյալ հերթագայությամբ.‘a>յ  -յալամ  (դրոշ),  յամբար  (անուշահոտ  ծաղիկ),  յարպէ  (մոշայի  պտուղ),յարար (գիհի), յունապ (յունապ պտուղը)։
 •   ā>յ -յալաթ (պիտույք)։
 17. Վրացերենից  կատարված  փոխառություններում  գործածվող  հ  հնչյուն-տառիհերթագայությունները.•   ჭვ>հ -հոռի (հայկական տոմարի երկրորդ ամիսը),•  ო>հ -հաճար (հացաբույս)։
 18. Պազենդերենից փոխառություն համբուն (նույն բնությունից, բնավ, ամենևին.պազենդերենից  կատարված  պատրաստի  փոխառություն  է)  բառը  ներկայանում է h>հ հերթագայությամբ։
 19. Արմատի  կրկնությամբ  հ-ով  կազմված  բառեր  (սրանք  գրել  արդեն  թուլացող      հ-ի մեջ)-հագ-հագագ (շունչ), հայթ-հայթ(հ)այթել, հեթեթանք, (հ)ափ-(հ)ափ(հ)ափել (առևանգել), հեկ-հեկեկալ (hukak), հեծ-հեծեծել (հառաչել), հեղ-հեղեղ։
 20. Արմատի  կրկնությամբ  յ-ով  կազմված  բառեր-յորջ-յորջորջ  (անուն),  յողդ-յողդողդ (տկար)։
 21. «Յ+արմատ»  կաղապարով  կազմված  բառերը-անդ-յանդրանալ  (դեգերել),  աննախածանց-յանկարծ,  անձ-յանձանձել,  անց-յանց  (յանցանք),  ապա-յապաղել(ուշացնել),  ապուրակի-յապուրակի  (հանկարծակի),  աջ-յաջող,  աչք-յաչաղ  (նախանձ),  առլեզ-յարալեզ,  արամուր-յարամուր  (մածյալ  մրով),  արձակ-յարձակիլ(հարձակվել),  արգ-յարգ  (  արժեք),  արգ-յարգունդ  ,  արդ-յարդ  (զարդ),  արդյարդարել  (զարդարել),  արկ-յարկ  (ձգելը),  արմ-յարմնիլ  (հաստատվել,  մնալ),աւել-յաւելուլ,  այգ-յեգուց,  ափ-յափսիթերս  (ոտքերի  և  ձեռքերի  վրա),  ելյելուզակ  (ավազակ),  երասան-յերասան  (ձիով  երկար  ժամանակ  ընթանալուցդիշացում),  երիւր-երիւրել  (յօրինել),  երիւր-յերիւրանք  (յօրինելը),  երկու-յերկուանալ,  արշաւ-յիշաւ,  յաւանակ-յովանակ  (չորքոտանու  ձագ),  ուշ-յուշ,  օշ-յօշ(պատառ),  օրէնք-յօրինել,  ած-յած  (պտույտ),  ամբիկոն-յամբիկոն  (մեծավերջ),ոյժ-յոյժ (սաստիկ), անկ-յանգ (վերջ), անկարճ-յանգուրճ, արբենա-յաբենայ (կախարդական բույս), աջ-յաջորդ, աղագ-յաղագս, այր-յայրատ (անառակ), յառնել։
 22. «Հ+արմատ» կաղապարով բառեր-պարտ-հպարտ, զօր-հզօր, սկայ-հսկայ, ինչհի,  հիմ,  անդերձապետ-հանդերձապետ,  անդիճել-հանդիճել//հանդաջել,  ագանիլ-հագանիլ,  մուտ-հմուտ,  ամբար-համբար(մթերանոց),  ամբարտակհամբարտակ (աշտարակ), լու-հլու (հնազանդ)։
 Հ,  յ  հնչյուն-տառերով  սկսվող  բառերի  մեջ  առանձնանում  են  համահունչ  համանուններ, ինչպես յոռի (վատ)-հոռի (հայկական տոմարի երկրորդ ամիսը), յօտ (1. որթիկտրած ճյուղ, 2. հալվե)-հօտ (ոչխարի խումբ )-հոտ (նեխելը), յամ (ուշ)-համ (1. ճաշակ,համ,  2.  նախամասնիկ  (նույն,  ամբողջ),  3.  շատ,  4.  գործածվում  է  իբրև  թարմատար),յարկ  (1.  թակարդ,  2.  ձգելը)-հարկ  (խփելը),  յետ  (հետո)-հետ  (ոտք),  յենուլ  (կռթնել)հենուլ (հէն (հիւսել) բառից) և այլն։
 Հ,  յ  հնչյուն-տառերով  սկսվող  բառերի  մի  մասը  չի  ստուգաբանվում։
   Վերջիններսուսումնասիրել ենք հայ մատենագրության մեջ և դասակարգել ենք՝ ըստ հեղինակային կիրառությունների։
 1.   Յովհաննէս Ոսկեբերան - յագչիլ (զգեստը վրան կպչել), յադգդել (հրել), յազական  (խռովահույզ),  յախուռն  (անխորհուրդ),  յաճախ  (շատ),  յամառ  (կամապաշտ),  յամբայր  (հախուռն),  յայտ  (հայտնի),  յառգղել  (արգելել),  յարնչիլ,յափշտակել, յիմար, յոյս (ակնկալություն), յոյր (գեր), յոռի (վատ)։
 2.   Ներսէս Շնորհալի -յամ (ուշ), համբառնալ, հանգէտ (նման), հաշ (նիհար), հասկանալ։
 3.   Սարգիս  վարդապետ  -յախուռն,  յակրի  (փշոտ  թուփ),  համակ  (գորշախայտգույնով),  համեմատ  (համաձայն),  հիմն  (հիմք),  հիւսն,  հրապոյր,  հանգէտ(նման)։
 4.   Սեբերիանոս - յախուռն, յստակ, համար (ժառանգություն), հաւան (համոզում)։
 5.  Ագաթանգեղոս - յաղթ, հրապար (կաշվե չվան), յորդոր, հոյն։
 6.   Փաւստոս  Բիւզանդ  -  յաղկիլ  (նեխել),  յեց  («յենուլ»  բայն  է),  հեճուկ  (թշնամական)։
 7.   Փիլոն  Եբրայեցի  -  յապաւել  (կտրել),  յափրանալ  (հագենալով  զզվել),  յեսան(սրոց)։
 8.   Գրիգոր  Նարեկացի  -  յստակ,  յղփանալ,  հակիրճ,  համբ  (խումբ),  համբակ(երեխա), համբար (ջայլամ), համբոյր, համր, համատակ//համտակք (վայրաբերմասունք), հանդէպ, հեզ, հեծան, հեղոյս (գամ), հիւանդ։
 9.   Եղիշէ  -  յափշտակել,  յիմար,  յոյս,  յստակ,  հայս  (ջրով  շաղախված  և  դեռչխմորված ալյուր), հատ (կտրելը), հեր, հրոս։
 Բառասկզբի  հ/յ  հնչյունների  տարբերակման  առաջին  հիմունքը  յ  նախդրի  կիրառության գիտակցումն է։
  Հինգերորդ դարում արդեն յ նախդիրը ձուլվել էր արմատներին։
 Ուսումնասիրելով  բառասկզբի  հ//յ  հնչյունների  ուղղագրությունը,  հնչյունականառանձնահատկությունները,  կատարելով  հնչյունաբանական-տիպաբանական  քննություն՝ հանգել ենք հետևյալ արդյունքներին.Հա-301, Հե-75, Հի-28, Հո-55, Հու-26, Հը-77, Հիւ-19 Յա-111, Յե -34, Յի-12, Յո-45, Յու-21, Յը-6, Յիւ-1 Հ//յ  հնչյունների  տիպաբանական  կիրառության  քննությունից  պարզ  դարձավ,  որհ հնչյունը ավելի հաճախադեպ է, քան յ-ն։
  Ըստ հաճախականության՝ հ և յ հնչյունները նախորդում են ա, ը, ե, ո, ի, ու ձայնավորներին։
 Կարինե ԴիլոյանԲԱՌԱՍԿԶԲԻ ՀՅ ՀՆՉՅՈՒՆ - ՏԱՌԵՐԻ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ(5-12-ՐԴ ԴԴ. ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ)Բանալի բառեր՝ ծագումնաբանական քննություն, իմաստաբանական քննություն,հնչյունաբանական-տիպաբանական քննություն, հնդեվրոպական արմատներ,փոխառություններ, կիրառական առանձնահատկություններ։

Պատմական  հնչյունափոխության  ենթարկված  բառերի  ուղղագրությունը  և  ուղղախոսությունը  պատմահամեմատական  լեզվաբանության  ուսումնասիրության  կարևորագույն  խնդիրներից են։
  Գրաբարի հնչյունական օրենքները քննվում են հունարենի, պարսկերենի, արաբերենի, կովկասյան լեզուների, ինչպես նաև հնդեվրոպական նախամայր լեզվի համեմատությամբ։
    Հ//յ բաղաձայնով սկսվող բառերի մեծ մասը փոխառություններ են արաբերենից, հունարենից և պահլավերենից։
