Պետության եւ եկեղեցու առանձնացման եւ խղճի ազատության վերաբերյալ հիմնահարցերը առավելապես գտնվել են միջնադարյան եվրոպայի փիլիսոփաների այլախոհական մտքի ազդեցության ներքո։
  Վաղ կապիտալիստական հարաբերությունների սաղմնավորմանը զուգահեռ Իտալիայում ծնունդ առավ եւ Եվրոպայում տարածվեց վերածննդի դարաշրջանը։
   Վերջինիս գաղափարական դարբնոցում թրծվեցին այնպիսի աշխարհիկ փիլիսոփայական ուղղություններ, ինչպիսիք էին քննադատական ռեալիզմը, հումանիզմը 17 , որոնք ազատագրելով մարդուն կրոնական ինքնապաշարումից՝ հռչակեցին նրան որպես բարձՀումանիստները մարդուն դիտում էին ոչ թե դժոխային մեղքերի մեջ թաղված եւ ճակատագրի քմահաճույքին թողնված անգործունակ արարած, այլ ստեղծարար նախաձեռնողականությամբ օժտված եւ կատարելության ձգտող սոցիալապես ակտիվ էակ։
   Նրանց գաղափարախոսության արդյունքում աստվածային նախախնամությունը եւ հանդերձյալ կյանքի ձգտումը աստիճանաբար իր տեղը զիջեց երկրային երջանկությանը։
  Հումանիստական շարժման առանձին մի ճյուղ էլ հանդիսանում է բնապաշտական (գիտական) հումանիզմը, որից սերում է աշխարհիկ հումանիստական փիլիսոփայությունը։
   Կրելով էվոլյուցիայի տեսության անմիջական ազդեցությունը՝ աշխարհիկ հումանիզմը ժխտում էր Աստծո գաղափարը, երկնային կյանքը, մարդուն դիտում սոցիալական էվոլյուցիայի, այլ ոչ թե արարչաստեղծության արդյունք։
   «Աշխարհիկ հումանիզմի հռչակագրի» սկզբունքներից մեկն էլ հանդիսանում է պետությունից եկեղեցու անջատումը։
  187ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րագույն արժեք, բնության եւ տիեզերքի առանցքային տարր, կարեւորեցին անկաշկանդ, նախաձեռնող մտքի եւ բանականության վրա հիմնված մարդակենտրոն աշխարհայեցողությունը [7]։
   Աշխարհիկ պետության հայեցակարգի ձեւավորման շրջանում ի հայտ են գալիս աշխարհիկ գիտությունը, արվեստը, տիեզերքի վերաբերյալ աշխարհիկ ընկալումը։
   Կրոնական դոգմաների եւ պատկերացումների, ինչպես նաեւ կանոնական իրավունքի աստիճանական թուլացման հետ մեկտեղ ձեւավորվում է աշխարհիկ իրավագիտակցությունը։
  Այս շրջանում, երբ իրավական-քաղաքական միտքը պարուրված էր կրոնական պատկերացումների ոգով, իսկ Կաթոլիկ եկեղեցու հավատաքննության ատյանը (ինկվիզիցիա) անողոք դատաստան էր տեսնում այլադավանության եւ այլակարծության ցանկացած դրսեւորման նկատմամբ, հրապարակ իջան քաղաքական գործիչներ, տեսաբաններ, որոնք առաջադրեցին կրոնական հանդուրժողականության ապահովման, Կաթոլիկ եկեղեցու ներքին վերակազմավորման, պետությունից անջատման եւ նրա ենթակայության տակ անցնելու հիմնահարցերը։
  Այսպես ֆրանսիացի փիլիսոփա, աստվածաբան Հովհան Փարիզեցին իր «Թագավորական եւ պապական իշխանության մասին» («De Potestate Regia et Papali») աշխատությունում (1302թ.) հիմանվորում է հոգեւոր եւ աշխարհիկ իշխանությունների գործառութային ինքնուրույնությունը եւ անկախությունը։
   Պետությունը համաձայն Փարիզեցու ընդհանուր բարիքի համար միավորված մարդկանց միություն է, որտեղ առկա է աշխարհիկ առաջնորդի միահեծան իշխանությունը։
   Ի վերջո օրինական իշխանությունը միշտ էլ Աստծուց է, բայց այն ոչ թե եկեղեցու միջոցով է իրականացվում, այլ ժողովրդի, քանի որ ժողովուրդն է ընտրում միապետին [4, էջ 434]։
  Պետք է արձանագրել, որ 14-րդ դարի սկզբին արեւմտաեվրոպական մի շարք երկրներում եւ, մասնավորաբար Իտալիայում պետական եւ հասարակական կյանքը ուղեկցվում էր քաղաքական, տնտեսական բուռն գործընթացներով։
   Ֆեոդալական հարաբերությունների խորացումը կասեցնում էր առեւտրի, գյուղատնտեսության զարգացման հնարավորությունները եւ դրան զուգահեռ բուրժուա դասակարգի հզորացումը խթանում էր քաղաքների եւ առեւտրի աշխուժացումը եւ նպաստում բնակչության ֆեոդալական կախվածության թուլացմանը։
   Լայնորեն 188ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տարածվում էր այն թեզը, որ ներդաշնակ գոյակցությունը եւ քաղաքացիական համերաշխությունը հնարավոր է միայն ամուր աշխարհիկ պետության առկայության շնորհիվ։
   Հետզհետե թագավորական իշխանության կենտրոնացումը դառնում էր օրակարգի խնդիր։
   Հենց այս իրադարձությունների տրամաբանության մեջ էլ կարեւորվում է Դանթե Ալիգերիի եւ Մարսիլիուս Պադուացու տեսական-գաղափարական դերակատարությունը։
  Վաղ հումանիզմի նշանավոր ներկայացուցիչ, իտալացի բանաստեղծ Դանթե Ալիգերիի 18 իրավաքաղաքական հայացքները ամփոփվեցին «Միապետության մասին» («De Monarchia») աշխատության մեջ՝ կանխորոշելով պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների արմատական վերանայման նոր կառուցակարգեր [6, էջեր 327-346]։
  Դանթեն առաջ քաշելով աշխարհիկ եւ հոգեւոր իշխանությունների ինքնավարության գաղափարը քննադատում էր այն մարդկանց տեսակետը, որոնք միապետի իշխանությունը ենթարկում էին պապի իշխանությանը։
   Մեջբերելով աստվածաշնչյան միտքը Դանթեն գրում է. «Աստված ստեղծել է երկու հսկայական լուսատուներ՝ մեծ եւ փոքր, որպեսզի մեկը լուսավորի առավոտյան, իսկ մյուսը գիշերը։
   Ընդ որում, նրանք դա հասկանում են որպես այլաբանական խոսք՝ հոգեւոր եւ աշխարհիկ իշխանությունների մասին»։
   Դանթեն հերքում է հոգեւորականների այս ընկալումը, որոնք միապետին նույնացնելով լուսնի հետ նշում էին, որ այն իբրեւ փոքր լուսատու իր լույսը ստանում է արեւից՝ պապից [5, էջեր 102-103]։
   Դանթեն ոչ միայն հիմնավորում էր, որ աշխարհիկ իշխանությունը չի կարող կախման մեջ գտնվել հոգեւորից, այլեւ պնդում, որ այդ երկուսի գործառույթների մեկտեղումը հակասում է նրանց էությանը եւ հղի է լուրջ վտանգներով։
   Այս տեսանկյունից պապը եւ միապետը՝ որպես աստվածային կամքի արտահայտողներ ոչ թե հակադրվում, այլ փոխլրացնում են միմյանց [4, էջեր 127-138]։
  Դանթեն ակտիվորեն ներգրվված էր Իտալիայի քաղաքական գործընթացներում եւ սկզբնական շրջանում հարում էր գվելֆների քաղաքական հոսանքին, որոնք լինելով պապական իշխանության կողմնակիցներ սուր հակամարտության մեջ էին միապետի համախոհների՝ գիբելինների հետ՝ կանխորոշելով պետության եւ եկեղեցու առճակատումը։
   Սակայն գվելֆների հետ ունեցած տարակարծությունները գաղափարական կտրուկ շրջադարձ կատարեցին Դանթեի մոտեցումներում, որի պարագային Ֆլորենցիայի ազատագրման եւ Իտալիայի միավորման հեռահար նպատակ ընկալվում էր արդեն միապետը իր աշխարհիկ իշխանությամբ։
  189ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Դանթեն պետության լավագույն ձեւ համարում էր միապետությունը, որտեղ միապետի բացարձակ իշխանությունը հիմնված է իրավունքի, բարոյականության եւ աստվածային պատվիրանների վրա։
   Ավելին՝ նա աշխարհի խաղաղության ապահովման երաշխիք տեսնում էր միասնական համաշխարհային աշխարհիկ պետության կազմավորման տեսլականի մեջ, որը կգլխավորեր Աստծո պատվիրակ միապետը (կայսրը) [4, էջեր 48-50]։
  Աշխարհիկ եւ հոգեւոր իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը այլաբանորեն արտահայտվում է նաեւ իտալացի մտածողի «Աստվածային կատակերգություն» հանրահայտ երկում, որտեղ Դանթեն գրում է. «Հռոմ, որ բարեկարգել էր աշխարհ, ուներ երկու արեւ, որոնք ցույց էին տալիս երկրի եւ երկնքի ճանապարհ։
   Մեկը մյուսին մարեց, եւ սուրն ու մական խառնվեցին, եւ հետեւանքն այն եղավ, որ երկուստեք դարձան անկարգ, ապական։
   ...Արդ ձուլելով իր մեջ երկու վարչություն, եկեղեցին Հռոմա ցեխն է ընկնում եւ աղտեղում իրեն եւ իր բեռը զույգ» [1, էջեր 89-90]։
   Փաստորեն Դանթեն ընդհանուր բարոյալքման պատճառը տեսնում էր աշխարհիկ եւ հոգեւոր իշխանությունների միաձուլման մեջ։
  Զարգացնելով աշխարհիկ պետության մասին իր պատկերացումները, Դանթե Ալիգերին առաջ է քաշում բացարձակ ազատության գաղափարը՝ որպես Աստծո կողմից տրած պարգեւ։
   Իսկ այդ ազատությունը նախ եւ առաջ որոշում կայացնելու ազատությունն է, ասել է թե՝ կամքի, համոզմունքների ազատությունը [4, էջեր 41-42]։
  Աշխարհիկ պետության գաղափարը իր ձեւավորման ակունքներում նշմարվում է իտալացի մեկ այլ մտածող, Մարսիլիուս Պադուացու հայացքներում։
   Նրա ստեղծագործական կյանքի բարձունքը համարվում է «Խաղաղության պաշտպանը» («Defensor pacis») աշխատությունը, որտեղ շեշտադրվում է ոչ միայն աշխարհիկ եւ կրոնական, այլ նաեւ օրենսդիր եւ գործադիր իշխանությունների առանձնացման հիմնահարցը, որը ըստ էության դարձավ Ռեֆորմացիայի տեսական-գաղափարական հիմնասյուներից մեկը [2, էջ 149]։
  Պադուացին ընդգծված կերպով հակադրվեց կրոնական վերնախավին՝ վրդովվելով պապական իշխանության հեղինակությունը։
   Ըստ նրա Կաթոլիկ եկեղեցու քաղաքական գերակայության դոկտրինը «...կործանարար է մարդկային ցեղի համար եւ սպառնում է անդառնալի 190ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վնաս հասցնել ցանկացած համայնքի կամ նրա մի մասին, եթե վերջ չդրվի դրան» [2, էջ 67]։
   Գերագույն իշխանությունը պետք է պատկանի թագավորական իշխանությանը, իսկ Կաթոլիկ եկեղեցին պետք է զերծ մնա աշխարհիկ իշխանությանը բնորոշ գործառույթներից, ինչպես նաեւ ապաքաղաքականացվի եւ բերվի հարկային դաշտ։
   Եկեղեցին օժտված լինելով հարաբերական ինքնուրույնությամբ դիտարկվում էր պետական մեխանիզմի բաղադրատարր։
   Սրանով, սակայն Պադուացին հակված չէր բացարձակացնելու աշխարհիկ իշխանության դերը, այն սահմանափակելով իրավունքով։
   Միապետը պետք է հետեւի օրենքներին եւ դուրս չգա դրա սահմաններից։
  Պադուանցին չի հերքում իշխանության աստվածային ծագման թեզը, բայց միեւնույն ժամանակ ընդգծում է, որ Աստված պետական կառավարումը հաստատում է մարդկային ազատ բանականության միջոցով [2, էջ 101] առանց հոգեւոր դասի միջամտության։
   Այս համատեքստում մարդիկ կարող են ունենալ իրենց համոզմունքներին համապատասխան աշխարհայացք, եթե միայն մարդկային օրենքը չի արգելում։
   Սա նշանակում էր, որ հավատի ազատության սահմանափակման հիմքերը ամրագրում էր պետությունը, այլ ոչ թե Կաթոլիկ եկեղեցու ինկվիզիցիան։
  Ասվածի համատեքստում զարգացնելով իր մոտեցումները Պադուացին զատորոշում էր մարդկային օրենքները աստվածայինից։
   Ավելին, նա կարծում էր, որ աստվածային օրենքները հաստատվում են միայն Աստծո կողմից եւ արտահայտվում Սուրբ գրքում, իսկ դրանից դուրս գործող մյուս բոլոր կանոնները եւ սկզբունքները կազմում են մարդկային օրենքները, որոնք ստեղծվում են մարդու կողմից եւ արդարության պահանջների հիման վրա կարգավորում են երկրային կյանքը։
  Լինելով ջատագովը մեկ միասնական օրենսդրության ձեւավորման՝ Պադուացին ընդգծում էր, որ բոլոր մարդիկ, թե՛ աշխարհիկ եւ թե՛ հոգեւոր, պարտավոր են ենթարկվել մարդու իրավունքների պարտադիր նորմերին [2, էջ 288]։
  Պապական իշխանության նկատմամբ համանման վարքագիծ է դրսեւորել նաեւ Պադուացու գաղափարակից, նոմինալիստ Ուիլյամ Օկկամը [3, էջ 34]։
   Նա իր «Երկխոսություն», «Ութ հարցեր պապական իշխանության մասին» աշխատություններում սուր քննադատության է ենթարկում Կաթոլիկ եկեղեցին՝ պաշտպանելով միապետական իշխա191ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նության գերակայությունն ու ամբողջականությունը։
   Միաժամանակ, Օկկամը առաջադիմական դատողություններ է անում ի բնե բոլոր մարդկանց հավասարության, հավատի ազատության, պետության կողմից համընդհանուր շահի պահպանման, իրավունքի՝ որպես հասարակական հարաբերությունների հիմնական կարգավորչի, բնական եւ պոզիտիվ իրավունքի ներդաշնակության հարցերի վերաբերյալ։
  Հատկանշական է, որ վերոնշյալ մտածողները լինելով հոգեւորկրոնական դասի անխոնջ քննադատներ եւ աշխարհիկ պետության գաղափարի սերմանողներ, հանդես չէին գալիս Աստծո բացառման, հասարակական գիտակցությունից օտարման եւ աստվածխռովության դիրքերից, այլ հակառակը ընդգծում էին Աստծո՝ որպես անքննելի գերբնականության իրողությունը, իսկ միապետի իշխանությունը բխեցնում Աստծուց։
  Այսպիսով ակնհայտ է դառնում աշխարհիկ պետության հայեցակարգի կայացման գործում վերածննդի շրջանի մտածողների հումանիստական դատողությունների ազդեցությունը, որոնք վերափոխեցին մարդ-աստված հարաբերություններում մարդու կշիռը եւ նորովի մեկնաբանեցին բնական իրավունքի եւ հատկապես մարդու հիմնական իրավունքների տեսական դրույթները։

Հոդվածում վերածննդի դարաշրջանի մտածողների իրավաքաղաքական մտքի վերլուծության միջոցով փորձ է արվել վեր հանել աշխարհիկ պետության իրավական-սոցիալական կոնցեպտի զարգացման հիմնահարցերը։
  Հատկապես ուշադրության է արժանացել այս շրջանում պետության եւ եկեղեցու աստիճանական առանձնացման եւ խղճի ազատության իրավունքի արժեւորման գործընթացը եւ դրանց վերաբերյալ իրավաքաղաքական մտքի հումանիստական անդրադարձը։
