ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՀԱՅԵՐԻ EMՈOՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՆԿԱՐԻ ՇՈՒՐ Հայկական սփյուռքը ստեղծվել է ցեղասպանության և տեղահանության արդյունքում, երբ հարյուր հազարավոր մարդիկ ստիպված էին արտասահմանում ապրելու իրավունք գտնել:   Հանցագործության արդյունքում շուրջ 1 միլիոն մարդ արտագաղթել է Արեւմտյան Հայաստանից և հայտնվել անելանելի վիճակում:   Առաջին հիմնական խնդիրը դրանց կարգավորումն էր:  Ըստ ազգային պատվիրակությունների և քաղաքական կուսակցությունների, «առայժմ լավագույնն է պահպանել հայկական արտագաղթը Թուրքիայի և Հայաստանի հարևան երկրներում և վայրերում:   Այս կերպ նրանք հույս ունեն, որ. Ա) միգրանտները ապաստան կգան այն երկրներում, որոնք արդեն ունեն հայկական գաղութներ և ապահովում են ֆինանսական աջակցություն: Փախստական ​​հայերը հույս ունեին վերադառնալ հայրենիք:   Նրանց ոգեշնչեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գոյությունը, Միացյալ Անկախ Հայաստանի հռչակումը, Սուր պայմանագիրը:  Այնուամենայնիվ, նրանք պետք է վեր բարձրանային Հայաստանի խորհրդայնացումից և թաղվեին Լոզանի խորհրդաժողովից հետո:   Վերջինս նույնիսկ մերժեց «հայկական օջախ» ստեղծելու գաղափարը:   «Այդ ժամանակվանից օտար ափերում հայտնված հայերն առաջին հերթին սկսել են ապահովել, զարգացնել և զարգացնել իրենց տնտեսական և ազգային գոյությունը, արմատավորվել նոր բնակավայրերում», - ասում է Կ. Դալլաքյանը: Այսպես է ձեւավորվել հայկական սփյուռքը:   Հարկ է նշել, որ, չնայած սփյուռքի կազմավորման երկար տարիներին, այն առաջացավ հազարավոր հայերի միաժամանակ մասնակցությամբ: Նրանք ստեղծվել էին մեծ խմբերով ցանկացած վայրում, ինչը գոյատևման և ինքնության ուժ էր: Այժմ աշխարհի 190 երկրներում հայեր կան, հայ մեծ բանաստեղծ Հ. Շիրազի խոսքը: «… Որ լուսինը նույնիսկ ծանոթ է հայ թափառողին» 3: Ելնելով սփյուռքահայերի գոյությունից, որը պայմանավորված է ընդունող երկրի սոցիալ-քաղաքական, տնտեսական և մշակութային առանձնահատկություններով, հայկական սփյուռքի համայնքները կարող են խմբավորվել ըստ այդ երկրների ընդհանուր բնութագրերի. Արևելքի հայկական համայնքներ, Արևմուտք, Հարավային Ամերիկա և հետխորհրդային տարածք 4:  Մենք դիտարկել ենք հետևյալը. Արևելյան երկրներ. Լիբանան, Սիրիա, Իրան, Թուրքիա, Եգիպտոս, Եթովպիա, Հնդկաստան, Ավստրալիա, արևմտյան երկրներ. ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, Կանադա, Բուլղարիա, Լեհաստան, Հունգարիա, Հարավային Ամերիկա 1 «Հայոց պատմություն», հ. 4, գիրք Ա, Երեւան, 2010, էջ 624-625: 2 Նույն տեղում, Պ. 3 Շիրազ Հ., Հայկական դանթեական, Երեւան, 1991, էջ 1: 4 Տե՛ս «Հայկական սփյուռք» հանրագիտարան, Երեւան, 2003, էջ 9: երկրներ ՝ Ուրուգվայ, Արգենտինա, Բրազիլիա, հետխորհրդային երկրներ ՝ Ռուսաստան, Վրաստան (տես Աղյուսակ 1): Իսկ ի՞նչ է Սփյուռքը:   Մենք համաձայն ենք Վ.-ի հետ: Սաֆրոնի հետ, որը Սփյուռքը համարում է այն գաղթական համայնքները, որոնք (կամ նրանց նախնիները) հայրենիքից տարածվում են օտար երկրներ, ունեն հավաքական հիշողություն, տեսլական կամ առասպել իրենց իրական հայրենիքի, նրա ֆիզիկական դիրքի, պատմության, ձեռքբերումները, նրանք կարծում են, որ այնտեղ անհնար է ամբողջությամբ ինտեգրվել, ուստի նրանք իրենց մասամբ օտարացած են զգում, նախնիների հայրենիքին վերաբերվում են որպես իրենց իսկական իդեալական հայրենիքի, որին իրենք կամ իրենց երեխաները պետք է վերադառնան: , որը որոշում է նրանց համերաշխությունը `էթնոհամայնքային գիտակցություն 1: Սփյուռքահայերի շարժը (հազարներով) Աղյուսակ 1 eriամանակաշրջան Երկիր 1 ԱՄՆ 2 Ուրուգվայ 3 Արգենտինա 4 Կանադա 5 Բրազիլիա 6 Սիրիա 7 Լիբանան 8 Հնդկաստան 9 Իրան 10 Հունգարիա 11 Թուրքիա 12 Եգիպտոս 13 Եթովպիա 14 Մեծ Բրիտանիա 15 Ֆրանսիա 16 Իտալիա 18 Ֆրանսիա 16 Ֆրանսիա թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա թ: և ոչ n: ի: M: թ: թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա թ: թ: n: ա k: ա Երբ սեղանին ենք նայում, տեսնում ենք, որ 20-րդ դարում: Երկրորդ կեսին տեղի է ունենում սփյուռքահայերի ինտենսիվ շարժում:   Մի կողմից, Մերձավոր Արևելքի հայ համայնքները նիհարում են, մյուս կողմից `Եվրոպայում հայերի թիվն ավելանում է: 1, էջ 211-227: 2 «Հայկական սփյուռք» հանրագիտարան.   Գասպարյան Ս., Սփյուռքահայ գաղութներն այսօր. Մշակութային կյանքի ուրվագիծ, Երեւան, 1962:  Ոսկանյան Ա., Սփյուռքահայերի տարվա կազմը, «ԼՀԳ», 9, էջ. 4751 թ.   «Հայերն աշխարհում. Համառոտ հանրագիտարանային բառարան», Երեւան, 1995:   «Հայկական սփյուռք» տարեգիրք, Երեւան, 2009: Ռիկայի հայերի քանակը, այսինքն ՝ հայերի տեղաշարժը Արևելքից դեպի Արևմուտք:  Ըստ Օքսֆորդի համալսարանի դասախոսի, գիտնականը, ըստ դոկտոր Հրաչ Չիլինգիրյանի, Մերձավոր Արևելքի հայ բնակչությունը 1975 թ.-ին 625 հազար մարդ է նվազել, իսկ 2008 թ. Կազմել է 320 հազար: 1: Մերձավոր Արևելքի երկրներից ԱՄՆ, Կանադա և Եվրոպայի երկրներ հայերի արտագաղթի պատճառները «Նորավանք» հիմնադրամի հայագիտական ​​կենտրոնի փորձագետ Վ. Հովյանը համարում է .1. Արևմտյան երկրներում կյանքի ավելի բարձր որակ: 2. Հեշտ հարմարվողականություն արևմտյան սոցիալ-մշակութային միջավայրին:  Հայերը, քրիստոնյա լինելով, ավելի հեշտությամբ են յուրացնում եվրոպական «ամերիկյան սոցիալ-մշակութային բարքերը» և, հետևաբար, ավելի հեշտությամբ են ինտեգրվում այդ հասարակություններին, քան մահմեդականները:   Եվրոպա-ամերիկյան նրանց ավելի մտերմիկ սոցիալ-մշակութային միջավայրը Մերձավոր Արևելքի հայերի ՝ Արևմուտք արտագաղթելու խթան է: 3. Գերիշխող իսլամական միջավայրը:   Այն որոշ չափով խորթ է հայերի համար:   Չնայած հայերի նկատմամբ ընդհանուր աշխարհիկ պետությանը և հանդուրժողականությանը, Մերձավոր Արևելքում չեն եղել քաղաքական կամ քաղաքացիական ազատություններ, որոնք հայերի ինքնադրսևորման մեծ հնարավորություն են տալիս:   Սա բացատրում է այդ երկրներում հայկական համայնքների քաղաքական պասիվությունը: 4. Ներքին-արտաքին ցնցումներ. Արաբա-իսրայելական հակամարտություն, 1975-1990թթ. Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմ, 1979 թ. Իսլամական հեղափոխություն Իրանում, Իրան-Իրաք պատերազմ (Պարսից ծոցի առաջին պատերազմ, 1980-1988), Իրաքի ներխուժում Քուվեյթ (Gulfոցի երկրորդ պատերազմ, 1990), Իրաք-ԱՄՆ պատերազմ (Gulfոցի երրորդ պատերազմ, 2003) 2: Այս ամենը Հ. Չիլինգիրյանը ավելացնում է ներհամայնքային հիմնախնդիրները, որոնք կապված են երեք ինստիտուտների ՝ Հայ եկեղեցու, հայկական դպրոցի և հայալեզու մամուլի հետ 3:  Սփյուռքահայերը նախընտրում են իրենց սեփական շահերը ՝ անտեսելով մյուս բացասական գործոնները, մենք ուզում ենք նշել դրականը:  Սփյուռքահայերը իրենց պարտավորված չեն զգում ոչ մի երկրի առջև, պատրաստ չեն ջանքերն ուղղել նրա պաշտպանությանը, այսինքն ՝ եթե անգամ կորցնեն հայկականության զգացողությունը, չեն ձուլում, որ ինչ-որ մեկը դառնա կոսմոպոլիտ:   Այս հանգամանքը պահպանում է նրանց «դարձի բերելու» ու որպես հայ դաստիարակելու հնարավորությունը: Այնուամենայնիվ, պետք է խոստովանենք, որ Սփյուռքում հայկական զգացողության խնդիր կա:   Մասնավորապես, «Հորիզոն» թերթի 1983 թ. Համարը: Ըստ նույն թվականի ապրիլի 26-ին Օտտավայում հրապարակված «Կանադայի 1981 թվականի մարդահամարի» մեջ տպագրված տեղեկատվության, Կանադայում 21 հազար մարդ «իրեն հայ է ճանաչում»: մարդ 4  Երբ մենք այս թիվը դնում ենք այդ ժամանակ Կանադայում հաշվարկված 70 հազարի մեջ: Հայերի թվի կողքին ոչնչացման մեծ վտանգ կա:   Հունգարիայում իրավիճակն ավելի վատ է:   2002 հայերեն 1 Տե՛ս «Նոր առաջ», 25 մայիսի, 2013 թ. 2 Հովյան Վ., Հայկական սփյուռքի վերափոխումը. Մարտահրավերներ և հնարավորություններ, «Գլոբուս», 5, 2013 թ., Էջ 25: 3 Տե՛ս New Forward, 25 մայիսի, 2013 թ. 4 Տե՛ս Ոսկանյան Ա., Էջ 47-51: Ինքնավարության ընտրություններում որպես հայ գրանցված շուրջ 2500 մարդ: (Անցյալ տարի 600-ը հայ էր համարվում) 1: Հիշենք, որ այս շրջանում Հունգարիայում ապրում էր 15 հազար մարդ: Հայերեն. Այս փաստերը ստիպում են մեզ համաձայնել Ա. Այվազյանի այն մտքի հետ, որ ծագումով հայերը հայեր են:   Առաջին դեպքում նրանք հայրենիքի համար պատասխանատվության զգացում չունեն, չեն ուզում մտածել հայրենիքում ապրելու մասին, չեն ուզում լինել հայոց լեզվի կրող ՝ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար հաշտվելով անխուսափելի ձուլման ու ուծացման հետ: իրենց սերունդներից, այսինքն ՝ անձնական ներգրավվածություն չունեն ազգային կյանքում:   Այստեղ պետք է հիշել ամերիկացի հայտնի սոցիոլոգ, պրոֆեսոր Լուիզ Կրիսբերգի ուսումնասիրության արդյունքը: «Ավելի մեծ համայնքին պատկանելը հաճելի զգացողություն է առաջացնում: Ինքնապաշտպանական խմբի մաս լինելն անմահության պես մի բան է ապահովում:   Մյուս կողմից, ներքին հպարտության պակաս ունեցող խմբին պատկանելը վնասում է անհատի ինքնագնահատականը: »3 Հայերը կազմում են իրենց բնակվող երկրների բնակչության մի փոքր մասը:   Այդ թիվը տատանվում է 1% -ի սահմաններում և միայն առանձին դեպքերում այն ​​գերազանցում է 1% -ը:   Նման դեպքերի օրինակ են Լիբանանը (2%) և Ռուսաստանը (1,5-2%):   Այնուամենայնիվ, եթե նրանք միասնական են, նրանք կարող են պահանջներ ներկայացնել այն երկրներին, որոնք պաշտպանում են իրենց հայրենիքի շահերը:   Նման օրինակներից մեկը 1994 թվականն է: Այն, ինչ տեղի ունեցավ ԱՄՆ-ում:   ՀՅԴ Արևմտյան Ամերիկայի Հայ Դատի հանձնախմբի շնորհիվ Նախագահ Բ. Ամերիկահայերը պատասխանեցին Քլինթոնի վարչակազմի փորձին ՝ չեղյալ համարել բանաձևը, որն արգելում է ԱՄՆ-ի աջակցությունն ադրբեջանցիներին ՝ հազարավոր հեռագրեր ուղարկելով Վաշինգտոն (3000 հեռագիր Սպիտակ տան և դեմոկրատական ​​առաջնորդներին), հիշեցնելով նրանց, որ բանաձեւը չեղյալ համարելը մեծապես կվնասի Կալիֆորնիայի հայերի շրջանում ԱՄՆ նախագահի բարեհաճությանը: Օգնության պատճենների առատությունը գրանցվել է 1988 թվականին: Հայաստանում տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո `Արցախյան շարժման ընթացքում:   Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ ոչ բոլորին էր հետաքրքրում Հայաստանի իրավիճակը:  Երբ նայում ենք «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի նվիրատվությունների ցուցակին, պարզ է դառնում, որ սփյուռքահայերից ոչ ավելի, քան երկու տասնյակ մարդ է մտահոգված Հայաստանով և անավարտ ներգրավվածությամբ:   Կանգնելով օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պայմաններից վեր ՝ սա ցույց է տալիս սփյուռքահայերի պասիվությունը հայրենիքին ծառայելու պատրաստակամության մեջ: Հաջորդ հարցը սփյուռքահայերի աճող թվաքանակի դինամիկան է:  Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս սփյուռքահայերի թվի աճի տեմպի նվազում:   Այսպիսով, եթե 1980-1960 թվականներին սփյուռքահայերի թիվը մոտ 20 երկրների օրինակով այն ավելի քան կրկնապատկվեց ՝ 943 700-ից հասնելով 1 965 500, ապա հաջորդ 20 տարիների ընթացքում (2000 թվականից մինչև 1980 թվականներ) աճեց շուրջ 13% -ով ՝ կազմելով 2,232,780:  Եվ սա այն դեպքում, երբ վերջին տասնամյակների ընթացքում Հայաստանից մեծացել է հայերի արտահոսքը, Սփյուռքի համալրումը:  Վերջին հանգամանքը ցույց է տալիս, որ սփյուռքահայերի բնական աճի տեմպերը կտրուկ նվազել են, կամ դրանց ձուլման տեմպերը աճել են: 1 Տե՛ս hamամակոչյան Ա., Արևելյան Եվրոպայի հայ համայնքների հիմնախնդիրները, Երևան, 2011, էջ: 117: 2 Տե՛ս Ա. Այվազյան, Հայ ինքնության գրավականները կամ ով է հայ, Լոս Անջելես, 2008, էջ 16-17: 3 Տե՛ս http: //vahagnakanch.files.wordpress.com/2011/04/azgaynaganutyan-masin.pdf. 4 Տե՛ս Petrosyan K., Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունները 1988-2001 թվականներին, Երեւան, 2011, էջ 28-29:  Հայերը աշխարհում սփռվելուն զուգահեռ սփռված են նահանգների ամբողջ տարածքում:   Այս հանգամանքը նվազեցնում է նրանց «հայկական ինքնությունը» պահպանելու հնարավորությունները:   Օրինակ ՝ ինչպե՞ս կարող է հայը մնալ 162 հազար հայ: բնակչություն և 152 հազ. Ապրելով 11 հոգով գերակշռող տարր ունեցող երկրում, սա այն դեպքում, երբ Սփյուռքի յուրաքանչյուր կենտրոն յուրովի է հարաբերություններ կառուցում հայրենիքի հետ:   Այս իմաստով հայկական սփյուռքի կենտրոնների միջեւ նմանություն չկա: «   Արդյունքում մենք ստանում ենք հայերի տասնյակ պատկերներ:   Այստեղ հայերն աճում են այն իմաստով, որ հայկականությունը բոլորի հետ հաղորդակցման հիմքն է, որը կդառնա հայերի միասնության հիմքը աշխարհի բազմազանության մեջ: Հայերին բնորոշ հաջորդ երեւույթը քաղաքաշինության բարձր և աճող դինամիկան է:   Ներկայումս սփյուռքահայերի 80% -ը ապրում է քաղաքներում 1:   Դա պայմանավորված է նրանց զբաղմունքով, նրանց աշխատանքի բնույթով: Փոխվել է նաև Հայաստանում ապրող հայերի թվի և սփյուռքահայերի հարաբերակցությունը:  1970 Աշխարհի հայերի 36% -ը ապրում էր Խորհրդային Հայաստանում:   2001 թ. Ըստ տվյալների ՝ այդ թիվը նվազել է ՝ կազմելով 32% 2:   Ներկայումս հայերի 25-30% -ը բնակվում է Հայաստանում:  Սա հետխորհրդային շրջանում Հայաստանում գրանցված ծնելիության ցածր մակարդակի արդյունք է `Հայաստանից հայերի արտահոսքի պատճառով:   Վերջինիս արդյունքում առկա համայնքները լցվում են, քանի որ նոր համայնքներ ու նոր Սփյուռք է ձեւավորվում:  Սա մի կողմից նշանակում է խորացնել հայկական ուժերի ցրումը, մյուս կողմից թարմացնում է նախկին սփյուռքի անդամների հիշողությունը, հետաձգում և բարդացնում նրանց ձուլումը:  Փոխվել է նաև սփյուռքահայերի բաշխման պատկերը ըստ աշխարհի տարածաշրջանների:  Սփյուռքի կազմավորման շրջանում Ասիայում հայերի թիվը մեծ էր:   1926 Այնտեղ ապրում էր ամբողջ աշխարհի հայերի 74% -ը (բացառությամբ Խորհրդային Միության տարածքում ապրողների):   Սակայն այս թիվը աստիճանաբար նվազել է:  1970 առաջնությունը պատկանում էր Ամերիկային, որն աճեց 2001-ին: Այն կազմել է 54,1%, այսինքն `նախկին Խորհրդային Միությունից դուրս ապրող հայերի կեսից ավելին ապրում էր Ամերիկայում:   2001 թվական Ըստ տվյալների ՝ Եվրոպան երկրորդ տեղում էր 31% -ով, իսկ Ասիան ընկավ երրորդ տեղում ՝ 12% -ով: Ասիայում սփյուռքահայերը կենտրոնացած էին Խորհրդային Միության տարածքում, որտեղ հայ բնակչությունը 1970 թվականին էր: Ըստ տվյալների, դա կազմում էր Ասիայում հայ բնակչության 72% -ը, որի 88% -ը `Անդրկովկասի երկրներում:  Այս թիվը աստիճանաբար նվազեց 2001 թ.-ին: Աշխարհի բոլոր հայերի 69% -ը ապրում էր նախկին Խորհրդային Միությունում, որի 58% -ը `Անդրկովկասի երկրներում 3: Այսպիսով, Սփյուռքում հայերը դեռ կայուն բնակավայր չունեն:  Բացի Հայաստանից Սփյուռք տեղաշարժից, սփյուռքի ներսում կան նաև տարբեր ուղղություններով շարժումներ:   Բացահայտելով այս շարժումների պատճառները ՝ պարզ է դառնում, որ հայերը ոչ մի պարտավորություն չեն ստանձնել երկրին:   Միևնույն ժամանակ, մենք պետք է ապացուցենք, որ դրա մի մեծ մասը ամրագրվել է ինչ-որ նահանգում, կորցրել է հայկական ինքնագիտակցությունը: 1 Տե՛ս «Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունները հայ մամուլում», Երեւան, 2012, էջ: 21 2 Տե՛ս Ռ. Կարապետյան, Միգրացիա և նոր հայկական սփյուռքը, Երևան, 2013, էջ: 34 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 33: Գորգ Կեսոյան Սփյուռքահայերի ժողովրդագրական պատկերի մասին Հիմնաբառեր. Սփյուռքահայերի շարժումներ, նրանց պատասխանատվության հարցը, հայկական ծագում ունեցող հայեր, սփյուռքահայերի ուծացում, աշխարհագրական բաշխում: ։

Սփյուռքահայության զգալի հատվածը գտնվում է անընդհատ տեղաշարժի մեջ։
  Դա պայմանավորված  է  այն  երկրներում  տիրող  ներքին  և  արտաքին  պայմաններով,  որտեղ  հայերը  բնակվում  են։
   Սա  վկայում  է  այն  մասին,  որ  նրանք  իրենց  պատասխանատու  չեն  համարում  տվյալ  երկրի  ճակատագրի  հանդեպ,  սակայն  ցավալի  է,  որ  հեռացած  են  նաև  Հայաստանի  հոգսերով անհանգստանալուց։
  Վերջինս թույլ է տալիս ասել, որ կան ծագումով հայեր և հայեր։
   Ցավալի է ընդգծել, որ բավական մեծ ծավալներ ունի սփյուռքահայերի ուծացումը։
  Նրանք  աշխարհագրական  մեծ  ցրվածություն  ունեն,  որն  էլ  ավելի  է  մեծացնում  ուծացման  վտանգը։
   Այստեղ  առաջին  պլան  է  գալիս  Հայաստանի  Հանրապետության`  որպես  հայությանը  համախմբող կառույցի դերը։
