Տնտեսական աճի ապահովումը յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական համակարգի արդյունավետության բնութագիրն է:   Կախված տնտեսական աճի տեմպերից `կայացվում են որոշումներ, որոնք ազդում են ինչպես ներկա իրավիճակի, այնպես էլ ապագայում տնտեսվարող սուբյեկտների սպասումների վրա:  Տնտեսական աճի ապահովման ուղիները տարբեր տնտեսություններում տարբեր են:   Այնուամենայնիվ, կա մեկ ընդհանուր ձևակերպում ՝ տնտեսական աճի ապահովում ներքին և արտաքին գործոնների միջոցով:  Գործոնների երկու խմբերն էլ կարևոր են, բայց կախված միջազգային ասպարեզում երկրի կշռից, կառավարությունը ինչ խնդիրներ է դնում տնտեսական համակարգի առջև, որն է բնորոշ աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, 304 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ Այս գործոններից մեկը տարբեր փուլերում կարևոր է: տնտեսական քաղաքականության իրականացմանը: կամ մյուսը, ինչպես նաև, հնարավոր է, դրանց համադրությունը [4, էջ. 76]:  Տնտեսական աճի բարդությունն ու բազմակողմանիությունը, յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական կյանքի ամենակարևոր բնութագիրը, տնտեսական աճի վրա դինամիկ փոփոխվող տնտեսական միջավայրի ազդեցության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տնտեսական աճի գործոնները պարզելու մեթոդաբանական դժվարությունները: պայմանավորում են գիտնական-տնտեսագետների մշտական ​​ուշադրությունը:  Հայաստանում տնտեսական աճն ունի եզակի առանձնահատկություններ և պահանջում է հատուկ ուսումնասիրություն:   Դրանք ներառում են երկրի տարածքային անհամաչափ զարգացումը, երկարաժամկետ ներդրումների բացակայությունը, արտագաղթի աճող տեմպը և ՀՆԱ-ի զգալի անկումից հետո այն վերականգնելու անհրաժեշտությունը:  ՀՀ տարածքային տնտեսական զարգացման համաչափության հիմնական խոչընդոտներից մեկը տնտեսական գործունեության շարունակական կենտրոնացումն է Երևանի և փոքր թվով մարզերի շուրջ, ինչը արտացոլվում է մայրաքաղաքի տնտեսական դերի աճի մեջ:   Արդյունքում, Երևանի և մարզերի, ինչպես նաև մարզերի միջև տարածքային զարգացման համահարթեցումը կարևոր տեղ է գրավում տնտեսության առջև ծառացած և հրատապ լուծում պահանջող խնդիրների շարքում:  Տարածքային զարգացման անհամապատասխանությունների հետագա խորացումը խոչընդոտում է երկրի ներքին սոցիալական և տնտեսական կայունությանը և նույնիսկ անվտանգությանը ՝ նպաստելով բնակչության անցանկալի արտահոսքին տնտեսապես թույլ զարգացած տարածքներից:   Ուստի տարածքային զարգացման և տարածքային համաչափ զարգացման անհամապատասխանությունների հաղթահարումը համարվում է երկրի տարածքային զարգացման առաջնահերթություն ինչպես միջնաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հեռանկարում:  Հետազոտության թեմայի ընտրությունը պայմանավորված է անհրաժեշտ 305 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՈՎ, որոնք անհրաժեշտ են երկրի տնտեսական աճի և սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի փոխկապակցվածության սիստեմատիկ ուսումնասիրության համար `նպատակ ունենալով բացահայտել այն գործոնները, որոնք առավել զգալի ազդեցություն ունեն տնտեսական աճի վրա: և դրանց տատանումները տարածքների միջև:  Ներկայումս աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում տնտեսական գործունեության մակարդակի հիմնական ցուցանիշը մեկ շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքն է (ՀՆԱ), որն ավելի ճշգրիտ է նկարագրում ինչպես երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը, այնպես էլ նրա տարածքային կազմավորումները:   Քանի որ համախառն ներքին արդյունքը մեր երկրում չի հաշվարկվում տարածքային հիմունքներով (բացառությամբ ՀՀ ԱՎSS-ի փորձնական գնահատականների 2015-2016 թվականների համար), մեկ շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքի ցուցանիշները կարող են համարվել արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, շինարարության ցուցանիշներ: և ՀՀ մարզերի և Երևանի ծառայություններ: մեկ շնչի հաշվով գումարը:  ՀՀ տարածքային զարգացման արդյունավետ ծրագրեր մշակելու համար կարևոր է խմբերը (ներառյալ Երևան քաղաքը) խմբավորել ըստ մեկ շնչի հաշվով տարածքային ՀՆԱ-ի:   Բայց քանի որ այս ցուցանիշի արմատները սերտորեն փոխկապակցված են մարզերի տնտեսական զարգացման վիճակի և տնտեսական կյանքի առկա խնդիրների հետ, կարևոր խնդիր է ՀՀ մարզերի բազմաչափ խմբավորումը `ըստ տնտեսական զարգացման մակարդակի:   Այս կապակցությամբ կատարվել է կլաստերային վերլուծություն, որը հնարավորություն է տվել խմբավորել ՀՀ մարզերը ըստ մի շարք առանձնահատկությունների:  Հաշվի առնելով, որ սոցիալ-տնտեսական զարգացման շատ վիճակագրական ցուցանիշներ տարածքային առումով բացակայում են, ուստի բազմաչափ վերլուծության համար դիտարկվել են միայն այն գործոնները, որոնց վրա առկա են ելակետային տեղեկատվություն:   Ըստ այդմ, առանձնացվել են հետևյալ գործոնները, որոնց վերաբերյալ տվյալները ներկայացված են Հավելված 1-ի աղյուսակում. Y - ՀՆԱ մեկ շնչի հաշվով, հազ. Դրամ, X 1 - արդյունաբերական արտադրության ծավալը մեկ շնչի հաշվով, հազ. Դրամ, 306 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ X 2 - գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ծավալը մեկ շնչի հաշվով, հազ. Դրամ, X 3 - մեկ շնչի հաշվով շինարարության համախառն արտադրանքի ծավալը, հազ. Դրամ, X 4 - մեկ շնչի հաշվով մանրածախ առևտրի ծավալը, հազ. ՀՀ դրամ, X 5 - աղքատության մակարդակ,%, X 6 - քաղաքային բնակչության տեսակարար կշիռը ընդհանուր բնակչության մեջ,%, X 7 - զբաղվածության մակարդակ,%, X 8 - գործազրկության մակարդակ,%, X 9 - տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարար կշիռը (վերանվանվել է աշխատուժ ՝ նոր ստանդարտի համաձայն) ընդհանուր բնակչության շրջանում,%, X 10 - տղամարդկանց մասնաբաժին աշխատուժի ընդհանուր քանակի մեջ,%, X 11 - միջին ամսական անվանական աշխատավարձ (հազար դրամ), X 12 ՝ սպառողի ծախսեր մեկ շնչի հաշվով (միջին ամսական, դրամ), X 13 - ներմուծման ծավալը մեկ շնչի հաշվով, հազ. ՀՀ դրամ 14 X - մեկ շնչի հաշվով արտահանման ծավալը, հազ. Դրամ: X 14. Մեկ շնչի հաշվով արտահանման ծավալը ՝ հազար դրամ: X 14. Մեկ շնչի հաշվով արտահանման ծավալը ՝ հազար դրամ:  Այս ցուցանիշների բազմաչափ խմբավորման համար ընտրվել են միայն մեկ շնչին ընկնող տարածաշրջանային ՀՆԱ-ի վրա ազդող ամենաէական գործոնները, որոնք բացահայտվել են նախորդ փոխկապակցվածության վերլուծության արդյունքում. Y, X 1 - r 0,79 (տե՛ս Հավելված 1-ի աղյուսակ 2):  ՀՀ մարզերի կլաստերացումն իրականացվել է հիերարխիկ և K- միջին մեթոդներով [1, p. 102]:   Հիերարխիկ կլաստերացումը հնարավորություն տվեց գնահատել տարբեր շրջաններն ընդգրկող կլաստերների կազմը և քանակը, որն այնուհետև օգտագործվել է որպես կլաստերի մեթոդի ներդրման ցուցիչ K- միջոցների մեթոդով:  307 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ Կլաստերի կլաստերի միջինացման մեթոդը օգտագործվել է կլաստերի բնութագրերը արդյունահանելու և վերլուծելու համար:   Ավելին, 3-ը սահմանվել է որպես կլաստերների օպտիմալ քանակ:  Ստորև բերված աղյուսակները ցույց են տալիս Հայաստանի Հանրապետության մարզերի կլաստերացման արդյունքները `օգտագործելով IBM SPSS ծրագիրը [5, էջ. 101] օգտագործելով k- միջոցների մեթոդը:  Աղյուսակ 1 Փոփոխականների միջին արժեքներն ըստ կլաստերի (կլաստերի վերջնական կենտրոններ) Կլաստերների փոփոխականներ Դասակարգում ըստ կլաստերի Հայաստանի Հանրապետության մարզերի կլաստերի կազմը ներկայացված է աղյուսակում 2. Աղյուսակ 2. Կլաստերի կազմը ըստ մարզերի ՀՀ մարզեր) Առաջին գ. Երեւան, Սյունիք Արագածոտն, Շիրակ, Վայոց Ձոր Արարատ, Արմավիր, Գեղարքունիք, Լոռի, Կոտայք, Տավուշ, մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի երկրորդ երրորդ միջին ցուցանիշը (հազար դրամ) 1011,72 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Առաջին կլաստերը ներառում է Երևան քաղաքը ՝ Սյունիք, որտեղ դիտված բոլոր ցուցանիշները, ներառյալ մեկ շնչի հաշվով տարածքային ՀՆԱ-ն, առավելագույնն են 3 կլաստերում `2346,35 հազ. Դրամ:  Երկրորդ կլաստերը ներառում է 3 մարզեր `Արագածոտն, Շիրակ, Վայոց Ձոր, որը բնութագրվում է տարածաշրջանային ՀՆԱ-ի մեկ շնչի հաշվով միջին մակարդակով և ներմուծման ծավալով, բայց մնացած ցուցանիշներն ամենացածրն են` համեմատած այլ կլաստերների հետ:  Երրորդ կլաստերը ներառում է Արարատի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Կոտայքի և Տավուշի մարզերը:   Այս կլաստերում նկատվում է հակառակ պատկերը. Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն և ներմուծման ծավալը մյուս կլաստերի համեմատ ամենացածրն են, բայց մյուս ցուցանիշները գտնվում են միջին դիրքում:  Հետընթացի վերլուծության մեթոդը օգտագործվել է տարածաշրջանային ՀՆԱ-ի վրա տարբեր գործոնների ազդեցությունը քանակականորեն գնահատելու համար, ինչը, ի վերջո, հնարավորություն տվեց կառուցել բազմաֆակտորային մոդել `որոշելով ինչպես անհատական, այնպես էլ դրանց ընդհանուր ազդեցությունը մոդելի վրա:  Հետընթացի վերլուծության սկզբնական փուլը գործոնների ընտրությունն է, որն առաջին հերթին որոշվում է ելքային հատկության և այլ ցուցանիշների միջև փոխկապակցվածության որակական, տեսական վերլուծության հիման վրա `օգտագործելով վիճակագրական և մաթեմատիկական չափանիշներ:   Արդյունքում վերցվեց մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ հարաբերակցությունը (Y), որի տարածքային շերտավորումը հիմնականում բացատրվում է մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնական ցուցանիշների շերտավորմամբ:   Հետևաբար, որպես գործոնային առանձնահատկություններ առանձնացվել են մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը պայմանավորող մի շարք ցուցանիշներ:  Բազմաստիճան ռեգրեսիայի վերլուծությունը սկսելիս նախ հաշվի է առնվել, որ սոցիալ-տնտեսական հետազոտություններում բազմաչափ վիճակագրական մեթոդների կիրառումը պահանջում է ուսումնասիրվող վիճակագրական համադրության միատարրություն, որն ուսումնասիրվել է փոփոխականության գործակցով (տե՛ս Հավելված 1, աղյուսակ 309 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 1):   Արդյունքում պարզվեց, որ համադրությունը տարասեռ է ելքային հատկության և համարյա բոլոր գործոնների համար:  Ուստի, հաշվի առնելով մայրաքաղաքի և մարզերի միջև տարածքային զարգացման բևեռացումը, Երեւան քաղաքը բացառվեց ուսումնասիրությունից:   Արդյունքում, տատանումների գործակիցները զգալիորեն նվազեցին, բայց X1, X 3, X 6, X 8, X 13 և X 14 գործոնների համար անհամաչափությունը չվերացավ (տատանման գործակիցները 90.8%, 36.9%, 35.7 էին Համապատասխանաբար%, 42.1%, 57.9%, 125.2%):   Հետևաբար, այդ գործոնները բացառվել են ուսումնասիրությունից, ինչը հնարավորություն է տվել նաև բացառել բազմաբջջության ֆենոմենը, որը, ինչպես կարելի է տեսնել Հավելված 1-ի Աղյուսակ 1-ում ներկայացված զույգ փոխկապակցվածության գործակիցների մատրիցից, X 1 և X 11 է, X 1 և X 14., X 3 և X 10, X 4 և X 8, X 7 և X 13, X 9 և X 13, X 11 և X 14, X 13 և X 14 (զույգի փոխկապակցման գործակիցները բացարձակ արժեքով գերազանցում են 0.7):   Այս գործոնների ներառումը մոդելում կարող է հանգեցնել կոլեգիալ փոփոխականների համապատասխան ռեգրեսիայի գործակիցների անկայունության:  Դրանից հետո մոդելը հաշվի է առնում այն ​​մյուս գործոնները, որոնց զույգերի փոխկապակցման գործակիցը ելքային հատկանիշի հետ առավելագույնն է:   Ավելին, յուրաքանչյուր քայլում p- արժեքի միջոցով ստուգվեց մոդելի համապատասխանությունը: Եթե ​​p- արժեքը պակաս է α ընտրված նշանակության մակարդակից, ապա ռեգրեսիայի հավասարում պարտատոմսերի առկայության անհամապատասխանության զրոյական վարկածը մերժվում է, և գործոնն ընդգրկվում է ռեգրեսիայի մոդելում:   Այս գործընթացը շարունակվում էր այնքան ժամանակ, քանի դեռ p գործակիցը մոդելի մեջ ներառելիս p նշանակության մակարդակից ավելին էր, ինչը նշանակում է, որ մոդելը այլևս ադեկվատ չէ և մոդելի մեջ տեղին չէ ներառել գործոնը [8, p. 960]:  Այսպիսով, հաշվի առնելով վերը նշված սկզբունքները, քայլ առ քայլ ռեգրեսիայի վերլուծությունը IBM SPSS- ի միջոցով տրամադրեց ՀՆԱ-ի տարածաշրջանային շերտավորման մոդել, որը ներառում է X 5 և X 11. գործոններ: 310 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ հետևյալը. Հայաստանի մարզերում աղքատության մակարդակի 1 տոկոսային կետով նվազեցումը կհանգեցնի տարածաշրջանային ՀՆԱ-ի մեկ շնչի հաշվով 22,300 դրամի բարձրացմանը, իսկ միջին ամսական անվանական աշխատավարձի 1000 դրամով բարձրացմանը `աճի: տարածաշրջանային ՀՆԱ-ն մեկ շնչի հաշվով 10.000 դրամով:   Որոշման բազմակի գործակիցը ցույց է տալիս, որ մեկ շնչի հաշվով տարածաշրջանային ՀՆԱ-ի 74% -ով փոփոխությունը պայմանավորված է մոդելում ներառված գործոնների ազդեցությամբ:  Ձեռք բերված մոդելի միջոցով արվեց այսպես կոչված «պայմանական» կարճաժամկետ կանխատեսումը ՝ առանձնացնելով պայմանական 3 սցենար: Լավատեսական սցենար. Ենթադրվում է, որ աղքատության մակարդակը Հայաստանի մարզերում կնվազի տարեկան 1% -ով, իսկ միջին ամսական անվանական աշխատավարձը կբարձրանա տարեկան 10% -ով, կամ զրոյական կամ չեզոք սցենար: Ենթադրվում է, որ ՀՀ մարզերում մոդելում արտացոլված ցուցանիշների փոփոխություն չի լինի: Հոռետեսական սցենար: Ենթադրվում է, որ Հայաստանի մարզերում աղքատության մակարդակը կբարձրանա տարեկան 1% -ով, իսկ միջին ամսական անվանական աշխատավարձի բարձրացում չի լինի:  Վերոհիշյալ պայմանական սցենարների համաձայն, մինչև 2021 թվականը արված կանխատեսումը ներկայացված է Հավելված 2-ում, որի տվյալները ցույց են տալիս, որ 2021 թ.-ին Արագածոտնի և Վայոց Ձորի մարզերում 2018-ի հավասար հավասար պայմաններում այլ հավասար պայմաններում լավատեսական զարգացումների դեպքում կկազմի մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն: զգալիորեն աճել, համապատասխանաբար, 1.7 և 1.9 անգամ:   Արմավիրի և Շիրակի մարզերում կանխատեսվում է մեղմ 3-5% աճ:   Այլ տարածաշրջաններում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կաճի միջինը 40% -ով:  Չեզոք և հոռետեսական սցենարների դեպքում մարզերի մեծ մասում, բացառությամբ Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի և 311 ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՏԱՎՈՒՇԻ, կանխատեսվում է մեկ շնչի հաշվով տարածաշրջանային ՀՆԱ-ի նվազում:  Այսպիսով, վերլուծությունը կարող է հիմք հանդիսանալ տարածքային զարգացման քաղաքականության մշակման համար ՝ նպատակաուղղված աջակցություն տրամադրելով Հայաստանի Հանրապետության յուրաքանչյուր մարզին:  , ։

Սույն հոդվածում ուսումնասիրվել եւ գնահատվել են ՀՀ տնտեսական աճի տարածքային շերտավորման վրա ազդող գործոնները՝ կիրառելով բազմաչափ վիճակագրության երկու՝ կլաստերային եւ ռեգրեսիոն վերլուծության մեթոդները։
  Կլաստերային վերլուծությունը հնարավորություն է տվել խմբավորել ՀՀ մարզերն ըստ մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի եւ դրա վրա ազդող առավել էական գործոնների, իսկ քայլային ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքում ստացվել է ռեգրեսիոն մոդել, որի հիման վրա իրականացվել է մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի կարճաժամկետ սցենարային կանխատեսում։
