ԻՆՉՊԵՍ ԳԻՏԱԿՈՒԹՅԱՆ THEԱՐԳԱՄԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ Ըստ ավագ դպրոցի աշակերտների, մարդը որպես «համասեռամոլություն» ունի առանձնահատկություններ, մտածողություն, ճանաչողական հմտություններ, որոնք անհրաժեշտ են նպատակային կամ գիտակցված կյանք կառուցելու համար: Յուրաքանչյուր մարդ իր ներաշխարհի հոգեբան է:   Հոգեբանական և փիլիսոփայական գիտությունները, գրականությունը, արվեստը, այլ մարդկանց հետ բաց և հուսալի հարաբերությունները, ինքն իր հետ շփումը, սեփական կյանքի փորձը կարող են օգնել մարդուն ինքնաճանաչելու մեջ:   Ինքնագիտակցությունը բացում է առնվազն 4 հնարավորություն `ինքն իրեն ճանաչել, գնահատել, փոխել, ընդունել:  Կան տարբեր գիտություններ, որոնք ուսումնասիրում են մարդու ներաշխարհը: Անձի ուսումնասիրությունները չեն ավարտվում նրա հոգեկան առանձնահատկությունների ՝ խառնվածքի, դրդապատճառների, կարողությունների, բնավորության ուսումնասիրությամբ:   Ինքնագիտակցության ուսումնասիրությունը համարվում է վերջին փուլ:   Ս. Ռուբինշտեյնը նշեց, որ մարդու ուսումնասիրությունն ավարտվում է ինքնագիտակցության հայտնաբերմամբ 1: Ինքնագիտակցության զարգացումը ներառված է անձի ձևավորման գործընթացում և համարվում է անձի բաղադրիչներից մեկը:   Ինքնագիտակցության զարգացման նպատակը սեփական «ես» -ի գիտակցումն է, ինքն իրենից առանձնացումը (դրանք արտահայտվում են անհատի և անկախության բաղադրիչներում): Ա.Սպիրկինը ինքնագիտակցությունը համարեց սեփական գործողությունների իրականացում և գնահատում, դրանց արդյունքների, մտքերի, զգացմունքների, բարոյական կերպարի հետաքրքրությունների, իդեալների և վարքի դրդապատճառների, իր ամբողջ պատկերի կյանքի մեջ իր տեղը: Ինքնագիտակցության շնորհիվ անձը իրեն իրական է զգում, առանձնացված ուրիշներից և բնությունից: Վ.Ստոլինն առանձնացնում է ինքնագիտակցության ձևավորման մի քանի աղբյուրներ, որոնք անհատականացման տարբեր ժամանակահատվածներում ունեն տարբեր ազդեցություն և կշիռ:  Դրանց թվում են ուրիշների գնահատականները, տեղեկատու խումբը, համեմատությունը ուրիշների հետ, իրական-իդեալական «Ես» -ի համեմատությունը, նրա գործունեության արդյունքների չափումը և այլն:   Ըստ նրա ՝ ինքնագիտակցությունը ապահովում է վարքի մշտականություն, ունի պատասխանատվության զգացում սոցիալական արժեքների նկատմամբ, որոնք յուրացվում են անհատի կողմից:  Վ.Վ. Ստոլինը ինքնագիտակցությունը համարում էր վարքի հարատևությունն ապահովող երեւույթ և պատասխանատվության զգացում ունի այն սոցիալական արժեքների նկատմամբ, որոնք անհատը յուրացնում է 3: Ինքնագիտակցության ձևավորման փուլերը համընկնում են մտավոր զարգացման փուլերի, մտավոր-անձնական ոլորտների ձևավորման հետ, որոնք սկսվում են ծնունդից մինչև պատանեկության ավարտ:   Օրինակ, առաջին փուլը կապված է նորածնի մարմնի կառուցվածքի `մարմնի մասերի համագործակցային շարժման, տարածության մեջ իր դիրքի ընկալման հետ:  Հաջորդ փուլը համարվում է քայլելու սկիզբը:  Մյուսը գենդերային ինքնության ձևավորման փուլն է, իրեն որպես հակառակ սեռի ներկայացուցիչ վերաբերվելը, իսկ ինքնագիտակցության զարգացման ամենակարևոր փուլը խոսքի ձևավորումն է, առաջնային գործառույթը `ինքնակառավարումը անձի պահվածքը: Լ. Ստոլյարենկոն առանձնացնում է ինքնագիտակցության զարգացման հետևյալ փուլերը. • Անուղղակի հուզական փուլ (պարզ ինքնաճանաչողություն, որն ապահովում է ինքնագիտակցության գործընթացների ճանաչում, մարմնի հոգեկան վիճակները), • Անհատական ​​փուլ (մակարդակ անհանգստություն ինքն իր նկատմամբ, որն ունի թույլ կողմեր), 1 Տե՛ս s Averin V., Personalities of personalities, Learning Position, St. Petersburg, 1999, p. 89 2 Տե՛ս Spirkin A., Cognition and Self-Cognition, Moscow, 1972, p. 149: 3 Տե՛ս Ստոլին Վ., Մարդկանց ինքնաճանաչում, Մոսկվա, 1983, էջ 31: • ինտելեկտուալ-վերլուծական փուլ (ինքնորոշման գործընթացների ինքնագիտակցության միջոցով և ինքնավերլուծության միջոցով), • նպատակային գործունեության փուլ (ինքնագիտակցում, ինքնակառավարում, ինքնաքննադատություն, ինքնարտահայտում) 1: Ըստ Է. Սապոգովայի. Ինքնագիտակցությունը պարունակում է. 1. ինքնագիտակցություն, որը ձևավորվում է սեփական գործունեության արդյունքների վերլուծությամբ, ուրիշների կողմից սեփական գործունեության արդյունքների գնահատմամբ ՝ հոգեկան վիճակների դիտարկման միջոցով, մտքեր, մտահոգություններ, 2. ինքնակառավարում և ինքնակարգավորում, 3. ինքնագնահատում, որը պարունակում է գիտելիքներ և գնահատումներ իր մասին, 4. ինքնաընդունում, որը համարվում է «ես» -ի և որպես ինքնավստահության բաղկացուցիչ ցուցիչ անձի հաջող զարգացման պայման, 5. ինքնագնահատական ​​2. Ինքնագիտակցության կառուցվածքները կարող են դրդել համապատասխան գործունեություն ծավալելուն, կարող են մասնակցել նպատակային գործողությունների:   Ինքնագիտակցությունը իր ճանաչողական-հուզական ձևերով կարող է որոշել շրջապատի նկատմամբ վերաբերմունքը, նրանց հետ հաղորդակցման ոճը և բնույթը:   Ինքնաճանաչումը `ինքնաճանաչման« ինքնագիտակցության »տեսքով, կարող է ազդել անձի այս կամ այն ​​հատկության վրա, այնուհետև ամբողջությամբ մարդու վրա:   Այն կարող է օգտագործվել ինքնակառավարման տարբեր ձևերով: Ինքնագիտակցությունը համարվում է ամենաբարձր հոգեբանական գործառույթները, ինչը թույլ է տալիս մարդուն առանձնանալ այս աշխարհում ՝ արտացոլվելով արտաքին աշխարհի վրա, ճանաչելով ներաշխարհը, անհանգստանալ և համապատասխանաբար վերաբերվել իրեն: Ինքնագիտակցության բովանդակության մեջ կա 3 փոխկապակցված բաղադրիչ. • ճանաչողական, որը արտահայտում է անհատի ինքնաճանաչումը, • հուզական, որն արտահայտում է նրա ինքնագնահատականը (ինքնագնահատականը), • վարքային, որն ապահովում է անհատի ինքնակառավարումը 3: , Ըստ Ա. Մասլոուի, յուրաքանչյուր մարդ ծնվում է ինքնաիրացման ցանկությամբ: ձգտում է առավելագույնս բացահայտել իր հնարավորություններն ու կարողությունները:   Ըստ նրա ՝ մարդիկ, ովքեր ունեն ինքնաիրացման հնարավորություն, ստեղծագործական մոտեցում ունեն կյանքի նկատմամբ, ավելի ինքնուրույն են, արագ արձագանքում են:  Նրանց ավելի շատ է պետք, քան պետք է 4-ին: Ի. Քոնիի «Ես» հասկացության համաձայն և ինքնագիտակցությունը համարվում են հոգեթերապիայի և հոգեբանական խորհրդատվության կենտրոնական բաղադրիչ: Ա.Լեոնտը ինքնագիտակցության խնդիրը համարեց անհատի հոգեբանության ուսումնասիրության կենսական խնդիր:  Այն համարվում էր չլուծված, չբացահայտված խնդիր, որը սողոսկում էր գիտահոգեբանական վերլուծության մեջ: Հոգեբանական ուղղություններից մեկում, բիհիբիորիզմում, ինքնագիտակցության հետ կապված խնդիրները լուրջ գիտական ​​խնդիրներ չեն համարվում, և անհատական ​​հոգեբանությունը քննադատում է ինքնագիտակցության հետ կապված փորձարարական հետազոտությունների հնարավորությունները: Ինքնագիտակցության անհատական ​​բաղադրիչները փորձնականորեն ուսումնասիրվում են 5:   Ինքնագիտակցության բացահայտման մեթոդներից մեկը պրոյեկտիվ թեստերն են («Rorschachitest», «Thematic aperception test (TAT)» եւ այլն): Հոգեբանությունը բացահայտում է ոչ միայն ինքնագիտակցության անհատական ​​տարրերի համադրությունը, այլև դրանց դինամիկան. Ձգտում է բացահայտել այն գործոնները, որոնք ազդում են «Ես» պատկերի ձևավորման վրա, դրա անհատական ​​բաղադրիչները (ինքնագնահատական, ինքնագնահատական), ինչը անձի ինքն իր ընկալումը: Աշակերտների ինքնագնահատման մակարդակը հնարավոր չէ որոշել միայն նրանց ակադեմիական առաջընթացի կամ սոցիալական ծագման ենթադրությունների հիման վրա:   Որպես ինքնագիտակցության նախապայմաններ կամ որոշիչներ ընդունված գործոնները սիստեմատիկորեն պետք է դիտարկվեն առարկայի գործունեության հետ կապված: 1 Տե՛ս Stolyrenko L., մանկավարժական հոգեբանություն, բարձրագույն կրթության շարք: 3-րդ հրատ., Ռոստովը Դոնուի մասին, 2003: 2 Տե՛ս Սապոգովա Ե., Մարդկային զարգացման հոգեբանություն, Ուսանող ուսանողների դասագիրք, Մոսկվա, 2005: 3 Տե՛ս Stolin W., 1983, p. 35 4 Տե՛ս Maslow A., Motivation and Personality, New York, 1970, p. 340 թ. 5 Տե՛ս Kon I., Revelation “”, Moscow, 1978, էջ 48-51: Իրենք նկարագրելիս մարդիկ հաճախ մատնանշում են նրանց առանձնահատկությունները, որոնք տարբերում են մյուսներից ՝ փորձելով ընդգծել դրանց առանձնահատկությունները:   Պետք է նշել, որ ոչ բոլոր հատկանիշներն են գիտակցում անձը: Արդեն ավագ դպրոցական տարիքում (15-16 տարեկան) ցանկություն կա ինքնակատարելագործվել, կողմնորոշվել:  Նրանք ուզում են լինել հետաքրքիր, խելացի, պայծառ, բազմազան, տարբերվող:   Ավագ դպրոցի աշակերտների տարիքային խումբը ներառում է 15-18 տարեկան երեխաներ (ուշ պատանեկություն և վաղ պատանեկություն):  Եվ պատանեկությունը, և դեռահասությունը անհատականության ային տարիքի հոգեբանության ուսումնասիրության մի մասն են: Ամբողջ կյանքի ընթացքում մարդը, գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար, ուսումնասիրում է իրեն, իր հնարավորությունները, կարողությունները:   Կա ինքնագիտակցության զարգացում:   Վ. Jamesեյմսը առաջին հոգեբանն էր, ով սկսեց ուսումնասիրել «Ես» հասկացության խնդրահարույց բնույթը:  Նա դիտեց գլոբալ, անձնական «Ես» -ը որպես կրկնակի պատկեր, որին միանում են գիտակցված «ես» -ը և «ես» -ը ՝ որպես օբյեկտ:  Սրանք մի ամբողջության երկու կողմերն են, որոնք միշտ գոյություն ունեն միաժամանակ:  Մեկը համարվում է մաքուր փորձ, մյուսը ՝ այդ փորձի բովանդակությունը 1: «Ես» հասկացությունը համարվում է մարդու և իր շրջապատի մասին մարդկային գաղափարների հավաքածու:   Մարդը գնահատում է շրջապատող աշխարհի վերաբերյալ ամբողջ տեղեկատվությունը `կապված իր մասին ընկալումների ընդհանուր համակարգի հետ և զարգացնում համապատասխան վարք` հիմնվելով իր արժեքային համակարգի, իդեալների, վերաբերմունքի վրա:  Այդ պատճառով ինքնագիտակցությունը հաճախ մեկ այլ անունով կոչվում է անձի «ես» հասկացություն: Մարդու ինքնագիտակցությունը, որպես նրա տեսակետներն արտահայտող համակարգ, շատ անհատական ​​է:  Մարդիկ գնահատում են իրադարձությունները տարբեր ձևերով, նրանց վարքագիծը, նույն օբյեկտները իրական աշխարհում: Պատանեկությունը և դեռահասության սկիզբը (13-14-ից 17-18), ըստ AN Leont- ի, բնութագրվում է ուսումը շարունակելով:  Երեխան քիչ թե շատ ներգրավված է հասարակության կյանքում:  Ձգտելով ինքնաիրացման ՝ ավագ դպրոցի տարիքի մարդը սկսում է հաջողություն ցույց տալ գործունեության որոշակի տեսակի մեջ, մտքեր արտահայտում ապագա մասնագիտության մասին:   Պատանեկության ընթացքում տեղի է ունենում հոգեբանական ճանաչողական գործընթացների զարգացում, անձի զարգացում, որի ընթացքում փոխվում են երեխայի շահերը:  Ուսումնական գործընթացն այլևս առաջնահերթություն չէ նրա համար:  Երեխան սկսում է կողմնորոշվել «մեծահասակների» կյանքի համար:  Մարմինը սկսում է արագ աճել:  Դեռահասության շրջանում շեշտադրվում է դեռահասի սեռական ինքնության փուլը, սակայն պետք է նշել, որ մտավոր զարգացումը դեռահասության տարիքում չի ավարտվում: Ըստ Էլկոնինի ՝ դեռահասության առաջնային գործունեությունը հասակակիցների հետ ինտիմ անձնական շփումն է:   Այս հաղորդակցությունը պատանիներին հնարավորություն է տալիս գիտելիքներ ստանալ իրենց կյանքի մասին:   Խմբի պատկանելությունը դեռահասին ոգեշնչում է վստահ լինել իր ուժեղ կողմերում:   Դեռահասի համար օգտագործվում է այն խմբի կարծիքը, որին նա պատկանում է:   Դեռահաս «Ես» -ի սուբյեկտիվ կերպարը ձեւավորվում է հիմնականում նրա շրջապատի կարծիքի հիման վրա: Սա դեռահասների ինքնագնահատականի դրական տեղաշարժի հիմքն է 2: Դեռահասության շրջանում նկատվում են հետևյալ անհատական ​​նորագոյացությունները. • տեղի է ունենում «հասունության զգացում», • ինքնագիտակցության ձևավորում, • ինքնորոշման ձևավորում և ինքնահաստատում 3: Ռուբինշտեյնի խոսքով ՝ դեռահասների և երիտասարդների ինքնագիտակցության զարգացումը պարզունակ քայլերից անցնում է ավելի խորը ինքնաճանաչման:   Դեռահասների ինքնագիտակցությունը աստիճանի գնահատելու աստիճանը կախված է այն կարծրատիպերից, թե ինչպիսին պետք է լինեն տղամարդը և կինը: Ավագ դպրոցի աշակերտի բնութագրական առանձնահատկություններից մեկը նրա ինքնագիտակցության աճն է:   Ինքնագիտակցության մակարդակը որոշվում է նաև ավագ դպրոցի աշակերտի `շրջապատող մարդկանց պահանջների մակարդակով:  Դրանք դառնում են ավելի քննադատական, ինքնաքննադատական ​​և մեծ պահանջներ են ներկայացնում մեծահասակների և հասակակիցների բարոյական կերպարի նկատմամբ: Վ.Սաֆինի ուսումնասիրությունները ենթադրում են, որ ավագ դպրոցի աշակերտները մեծ պահանջներ ունեն իրենց դասընկերների բարոյական հատկությունների նկատմամբ:   Հեղինակը ուսումնասիրել է ավագ դպրոցի աշակերտների գնահատման առանձնահատկությունները, որոնց հետ 1 Տե՛ս Maklakov A., General Psychology, դասագիրք ուսանողների համար, Սանկտ Պետերբուրգ, 2008, էջ: 22 2 Տե՛ս Խուդոյան Ս., Անձնական զարգացման ճգնաժամային դարաշրջաններ, Երեւան, 2004, էջ: 45 3 Տե՛ս Stolyrenko L., 2003, p. 319: Նրանք գնահատում են իրենց հասակակիցների կամքի ուժը:   Պարզվեց, որ ավագ դպրոցի աշակերտները, գնահատելով իրենց դասընկերների անձնական հատկությունները և բարոյական հատկությունները, նախընտրում են կամքի հատկությունները:   Այսպիսով, դա լավ հիմք է ավագ դպրոցի աշակերտների զգացմունքներում բարոյական դիրքեր ձեւավորելու համար: Դեռահասների մոտ շփվելու ցանկություն է առաջանում, միևնույն ժամանակ մեծանում է ընկերներ ձեռք բերելու ցանկությունը:   Նրա «ես» -ը տարբերվում է դեռահասի «ես» -ից:   Կենտրոնանալով մի քանի կոնֆլիկտների վրա ՝ նա կրթական առումով դառնում է չկողմնորոշված, ներքուստ հակասող:   Նախկին մանկության ինքնությունից ազատվելու անգիտակից ցանկությունը ակտիվացնում է նրա արտացոլումը, անհատականության զգացումը, որով նա տարբերվում է մյուսներից:  Ավելի փոքր դեռահասի առանձնահատկությունների մասին իրազեկությունը առաջացնում է միայնության կամ մանկության վախերի զգացողություններ: Դեռահասների կամ դեռահասների իրենց ընկալումը միշտ վերաբերում է խմբի «Մենք» կերպարին, այսինքն `նրանց սեռին բնորոշ պատկերին (հասակակից-հասակակից), բայց երբեք լիովին չեն համընկնում այդ« Մենք »պատկերի հետ:  Նա ուզում է տարբերվել:  Ինքնագիտակցության վերակառուցումը կապված է ոչ այնքան դեռահասի մտավոր զարգացման հետ, որքան հասունության նոր համատեքստում նրա մասին նոր ծագած հարցերի հետ, թե ինչ տեսակետից է նա դա դիտում: Հասունության զգացումը ղեկավարվում է ավագ դպրոցի աշակերտների գիտակցության մեջ ստրկությամբ կամ իգական սեռով:  Ինքն իրեն որպես մարդ ընկալումը զարգանում է ինտենսիվորեն `գենդերային հատուկ կարիքներով, դրդապատճառներով, արժեքային կողմնորոշումներով, հակառակ սեռի նկատմամբ համապատասխան վերաբերմունքով, վարքի համապատասխան ձևերով:  Շատ աղջիկներ գնահատում են իրենց ընկերներին իրենց բարոյական հատկությունների համար:  Այս հատկությունները դեռահասների մոտ ավելի քիչ են արտահայտված:   Բայց դասից դաս տեղափոխվելիս նման գնահատականների թիվն ավելանում է:   Ըստ I. Ս. Coni և VO Ըստ Լոսենկովի, աղջիկները պակաս շփվող են, բայց ավելի ազնիվ, արդար և հավատարիմ:   Մեկի ինքնագնահատականի մասին պատկերացումները հաճախ կարող են չափազանցվել, արտահայտվել իրականում, օրինակ, եթե նա չի պահում իր խոսքը, ապա ասվածը կընկալվի որպես պարծենկոտություն:  Դեռահասները կարող են ունենալ նաև ինքնագնահատականի չափազանց ցածր մակարդակ:   Նրանք հիվանդագին ընդունում են քննադատությունն ու հումորը:   Նրանք համարում են, որ ձախողման հիմնական պատճառն այն է, որ որոշ մարդիկ չեն նկատում իրենց արժանիքները: Ավագ դպրոցի աշակերտների ինքնագնահատականը զգուշություն է ցույց տալիս:  Նրանք ավելի շուտ մատնանշում են իրենց թերությունները, քան առավելությունները:  Թե՛ աղջիկներն, թե՛ տղաներն ունեն «արագ բռնկման», «կոպտության», «եսասիրության» հատկություններ:   Դրական հատկությունների շարքում առավել հաճախ հայտնաբերվում են նման ինքնագնահատականներ. «Հավատարիմ ընկերությանը», «չեմ դավաճանում ընկերներիս», «օգնում եմ դժվար իրավիճակում» և այլն:  Առաջին պլան են մղվում այն ​​հատկությունները, որոնք կարող են օգտագործվել հասակակիցների հետ շփվելու կամ նրանց խանգարողները (դյուրագրգռություն, կոպտություն, եսասիրություն):   Բարձր ինքնագնահատականը բացահայտվում է, երբ մեկը գերագնահատում է իր մտավոր ուժերը 1: Վաղ պատանեկության հիմնական կրթական նվաճումը մեկի ներաշխարհի հայտնաբերումն է:   Միակ գիտակցված իրականությունը դեռահասի համար արտաքին աշխարհն է, որտեղ նա արտացոլում է իր երեւակայությունը:  Լիովին տեղյակ լինելով իր գործողությունների մասին ՝ նա դեռ լիովին չի հասկանում իր սեփական հոգեբանական կարգավիճակը:   Դեռահասի համար արտաքին ֆիզիկական աշխարհը սեփական փորձի հնարավորություններից մեկն է: Բազմաթիվ հոգեբանական փորձերից ակնհայտ է, որ երբ երեխաներին ցույց են տալիս նկար, խնդրում են նկարագրել դրանք, ապա երեխաներն ու դեռահասները նկարագրում են գործողություններ, գործեր, իրադարձություններ, ուշ դեռահասներ և դեռահասներ ՝ գործող մտքեր և զգացմունքներ:   Դիմացինի հոգեբանական, խորը «բովանդակությունը», ներքին աշխարհը նրանց ավելի շատ է անհանգստացնում, քան արտաքին, իրավիճակային ենթատեքստը:  14-15 տարեկան մարդիկ սկսում են հասկանալ և վերաիմաստավորել իրենց հույզերը, ինչպես նաև սեփական «Ես» -ի վիճակը: Ներքին աշխարհի հայտնագործումը առաջացնում է բազմաթիվ տագնապալի, դրամատիկ տագնապներ:  Ներքին «Ես» -ը չի համընկնում արտաքին վարքի հետ:  Նրանց համար առաջնահերթություն է դառնում ինքնատիրապետման հարցը: Սեփական յուրահատկության, յուրահատկության, յուրահատկության գիտակցումից բացի, կա միասնության զգացում:   Դեռահասի «Ես» -ը դեռ անորոշ է, երբեմն այն ընկալվում է որպես անհանգստություն կամ ներքին դատարկության զգացում, որը պետք է ինչ-որ բանով լցվի:  Շատ ավագ դպրոց 1 Տե՛ս Matykhina M., Mikhalychik T., Prokin N., Adult and մանկավարժական հոգեբանություն, Դասավանդիր: пособие для студентов, Москва, 1984, էջ 280 -281: Նրանց բնորոշ է հարգել սեփական եզակիությունը:   Այն անցնում է տարիքի հետ:   Տարիքի հետ այն առանձնացնում է դրա բնորոշ անհատական ​​առանձնահատկությունները: Պատանիների և դեռահասների համար բոլոր ժամանակների չափանիշներում համարվում է ամենակարևորը `« հիմնավորված »:  Նրանք թեթևակի են զգում ժամանակի հոսքը, բոլոր անհանգստությունները կապված են նրանց սահմանափակ անձնական փորձի հետ:  Ապագան նրանց է ներկայացվում միայն ընդհանուր առմամբ:  Դեռահասները հետագայում նկատելիորեն մեծացնում են ժամանակի հոսքի սուբյեկտիվ ընկալման արագությունը:   Ideasամանակի ընթացքում գաղափարների զարգացումը սերտորեն կապված է ինչպես մտավոր զարգացման, այնպես էլ երեխայի կյանքի առաջընթացի հետ:  Պատանեկության շրջանում ժամանակային շղթան ընկալվում է որպես առանձին անցյալ և ապագա: Temամանակային հեռանկարների դիտումը կարևոր է ռեֆլեկտիվ «Ես» -ի տարիքային դինամիկան հասկանալու համար:   Անգլիացի գիտնականներ Դ. Քոլմանը, Դ. Հերցբերգը, Մ. Մորիսը ուսումնասիրել են 13-16 տարեկան պատանիների «ինքնության ճգնաժամը», օգտագործելով Թերի նախադասությունների մեթոդը 1977 թ.-ին ՝ համատեղելով դրականը («Երբ ես մտածում եմ իմ մասին, ես ինձ հպարտ եմ զգում») հետ բացասականը («Երբ ես մտածում եմ իմ մասին, ես երբեմն»): «Վախենում եմ») և չեզոք («Երբ ես մտածում եմ իմ մասին, փորձում եմ պատկերացնել, թե ինչպիսին կլինեմ մեծանալուն պես»):  Պարզվեց, որ «Ես» -ի դրական-բացասական գնահատականները տարիքի հետ փոքր-ինչ փոխվում են, մինչդեռ տարիքի հետ կտրուկ աճում է մտածողությունը ապագա «Ես» -ի մասին:  «Ո՞վ եմ ես» հարցը: Ենթադրում է պատանեկան տարիքում ոչ այնքան յուրահատուկ հատկությունների գնահատում, այլ հեռանկարների, հնարավորությունների, ինչ եմ դառնալու, ի՞նչ է լինելու ինձ հետագայում, ինչպե՞ս և ինչու եմ ապրում: Մահվան թեման սուր է հնչում պատանեկան ինքնագիտակցության մեջ, բայց ոչ միանշանակ: Ոմանց համար դրանք անխոհեմ վախեր են առաջացնում, ոմանց համար ՝ նոր մտավոր խնդիրներ ՝ կապված ժամանակի գաղափարի հետ, օրինակ ՝ «Ես չեմ ուզում իմանալ, թե երբ եմ մեռնելու, ուզում եմ իմանալ, թե երբ եմ նորից վերածնվել»: Ըստ Էրիկսոնի, պատանեկությունը կառուցվում է ինքնության ճգնաժամի շուրջ, որը բաղկացած է սոցիալական-անհատական ​​անձնական ընտրություններից, նույնականացում-ինքնորոշումից:  Եթե ​​դեռահասը չի կարողանում լուծել այդ խնդիրները, ապա նրա մեջ ձեւավորվում է անպատշաճ ինքնություն, որի զարգացումը ընթանում է չորս եղանակով: 1. Փախչել հոգեբանական մտերմությունից, սերտ միջանձնային հարաբերություններից, 2. timeամանակի զգացումից շեղում, կյանքի պլաններ կառուցելու անկարողություն, մեծանալու վախ, փոփոխություն, 3. Ստեղծագործական ունակությունների շեղում, ներքին ռեսուրսների մոբիլիզացման անկարողություն և կենտրոնանալ որոշակի գործունեության վրա, 4. «Բացասական ինքնության» ձևավորում, ինքնորոշումից հրաժարվել և բացասական օրինաչափությունների իմիտացիա 1: Ինքնության մակարդակը սերտորեն կապված է անհատականության անհատական ​​գծերի հետ:   Հնարավոր է ունենալ ինքնագնահատականի բարձր մակարդակ:   «Շեղված ինքնությունը» և «վաղաժամ ինքնությունը» կապված են ավելի քիչ մտավոր անկախության հետ, հատկապես սթրեսային իրավիճակներում բարդ խնդիրներ լուծելիս:   Դեռահասների առաջին տեսակը կաշկանդված է զգում, երկրորդները ցանկանում են թողնել խաղը: Աշխատող դեռահասները «հասուն ինքնության» են հասնում ավելի շուտ, քան մյուսները: Գենդերային ինքնությունը նույնպես գերակա խնդիր է համարվում:  Ինքնությունը ձեւավորվում է հիմնականում մասնագիտական ​​կողմնորոշման ոլորտում:  Դեռահասների ինքնաքննության հակումը զգալիորեն մեծանում է, ամաչկոտությունը, եսակենտրոնացումը, «Ես» պատկերի հստակությունը նվազում է, ինքնագնահատականը նվազում է, ինքնագնահատականի որոշակի որակներ փոխվում են:   Այս փոփոխությունների վրա ազդում են նաև դրանց արտաքին տեսքը ՝ մաշկը, դեմքը, մարմինը:   Արտաքին տեսքը առաջնային է ինչպես դեռահասների, այնպես էլ դեռահասների համար:  Նրանց անընդհատ համեմատում են իրենց ընկերների և շրջապատի հետ: Ավագ դպրոցի աշակերտների ինքնագիտակցությունը տարբերվում է եսասիրությունից, որն առանցքային դեր է խաղում:  Այն թույլ է տալիս երիտասարդին (պատանին) բացել իր ուրույն ներաշխարհը, թույլ է տալիս հաստատել իր աշխարհայացքը: Ինքնագիտակցության զարգացումն այդ տարիքում տեղի է ունենում հետևյալ հիմնական ուղղություններով. 1. Ինքնության գիտակցում, «ես» -ի և ոչ թե «Ես» -ի սահմանափակում դրա կիրառումը անձնական ժամանակային տարածքում, 1 Տե՛ս Kon I: , Վաղ մանկության հոգեբանություն, Տարիքային հոգեբանություն:   Մանկություն, թույն, юность.   Хрестоматия   Учеб.пос.длястуд.пед.вузов, Москва, 1999, էջ 36: 2. «Ես» -ը գոյության առարկա է (այն հայտնվում է երեք տարեկան հասակում, երբ երեխան գիտակցում է իրեն որպես գործունեության աղբյուր), 3. իր կրթական հատկությունների մասին իրազեկություն (սեփական անհատականություն), 4. սեփական բարոյականության ուսումնասիրություն ինքնագիտակցության համակարգ: Անհատական ​​ինքնության ձևավորումը ավագ դպրոցի ինքնագիտակցության զարգացման հիմնական ուղղությունն է:   Վերջիններիս բնորոշ է սեփական «Ես» (ինքնության ճգնաժամ), մասնագիտության ընտրություն, ինքնակողմնորոշում վերաիմաստավորելու անհրաժեշտությունը:   Ուշադրություն է հրավիրվում սեփական մարմնին և դրա վերափոխմանը: Նրանք շատ լուրջ են վերաբերվում ցանկացած արտաքին թերությունների (կարճահասակություն, գերություն, մանկական հատկություններ և այլն):  Մեծանում է ինքնատիրապետումը, սեփական հոգսերի արտացոլումը, հետաքրքրությունը ներքին աշխարհի նկատմամբ: Դեռահասների հասունացման կարևոր փուլերից մեկը ինքնագիտակցության զարգացումն է, որի շնորհիվ մարդը կարողանում է առանձնանալ իր կյանքի գործունեությունից, գիտակցում է իր կարիքները, հնարավորությունները, ձգտումները, մտքերը, հոգսերը և այլն:   Դեռահասները ձգտում են հասկանալ իրենց, իրենց կարողությունները և առանձնահատկությունները, նրանց նմանություններն ու տարբերությունը այլ մարդկանցից, ինքնատիպությունը, եզակի լինելը:   Այստեղ է, որ ծնվում է դեռահասի բարձր կամ ցածր ինքնագնահատականը:   Նա փորձում է գտնել իր համեմատելիության չափանիշները:   Ձեր շրջապատի գնահատման կողմնորոշումից անցում կա դեպի ինքնագնահատման կողմնորոշում:   Ձևավորվում են իդեալական «Ես» -ի ընկալումները 1: Ժ. Ժ Ռուսոն պատանեկությունը դիտում էր որպես ինքնագիտակցության, մարդու ծննդյան աճի շրջան:  Սթենլի Հոլը պատանեկությունը նկարագրեց որպես ինքնագիտակցության ճգնաժամ, անհատական ​​զգացողության շրջան:   Ինքնագնահատականը ինքնագիտակցության հիմնական բաղադրիչներից մեկն է:  Դեռահասների ինքնագնահատականը հաճախ անհամարժեք է: Այն կա՛մ հակված է բարձրանալու, կա՛մ կտրուկ ընկնելու: Կենսաբանական սեռական զարգացումը համարվում է սեռական ինքնագիտակցության արթնացման կարևոր գործոն:  Մարդը սկսում է իրեն ընկալել որպես սեռական գործունեության առարկա, արթնանում է սեռական ակտիվությունը:  Պատանին ոչ միայն գիտելիքներ ունի իր սեռական գործունեության մասին, այլ նաև իրեն կին կամ տղամարդ է զգում:   Ինքնագնահատականի որակական վերակառուցման կարևոր գործոն է սեռական կարիքը, հակառակ սեռի նկատմամբ զգացմունքների արթնացումը և գիտակցումը, ուրիշների հետ հարաբերությունների, հատկապես հասակակիցների միջավայրի փոխումը 3: Անցումային շրջանի ավարտին դեռահասների մոտ առաջանում է նոր նորագոյացություն ՝ ինքնակողմնորոշում 4:   Դա տեղի է ունենում այն ​​ժամանակ, երբ մարդը բախվում է իր ապագայի խնդիրը լուծելու անհրաժեշտության հետ: Ավագ դպրոցի մի երիտասարդ աշակերտ օգտագործում է «ես» -ի որակները հաղորդակցման հատկություններից, կամքի ուժից և մտավոր հատկություններից:   Այսպիսով, ինքնաճանաչումը, ինքնագնահատականի ձևավորումը, ինքնագնահատականը առաջին հերթին իրականացվում են այն մարդկանց ազդեցության տակ, ովքեր հասկանում են իրեն որպես այս կամ այն ​​որակի կրող:   Ավելին, աղջիկների ինքնագնահատականը ցածր է, քան պատանեկան տարիքում գտնվող տղաները: Դա հիմնականում պայմանավորված է արտաքին տեսքով: Դեռահասների ինքնագնահատականի բնույթը ձևավորում է անձի որոշակի որակներ:  Ինքնագնահատականի վրա կարող է ազդել ինքնագնահատականը, որը համարվում է խթանող և կողմնորոշող:   Դեռահասների գնահատման ենթադրությունները նպատակ ունեն գտնել հարցերի պատասխաններ այն մասին, թե ինչպես է նա շրջապատի աչքում, որքանով է նա տարբերվում նրանցից, որքանով է նա մոտ իր իդեալին:   Հետագայում երիտասարդների ինքնագնահատականի ենթադրությունները որոշվում են տարբեր գնահատականների համադրությամբ, գիտության արդյունքով, ինչպես նաև այլոց կողմից `իրենց էությունը որոնելու համար, իրենց համար 5: Ինքնագնահատականի առանձնահատկություններն ազդում են դասարանում դեռահասի կարգավիճակի վրա:   Ինքնագնահատականի բնույթը պայմանավորված է կրթական և սոցիալական գործունեությամբ:  Դեռահասները, ովքեր ունեն բավարար ինքնագնահատական, ավելի առաջադեմ են:   Համապատասխան ինքնագնահատական ​​ունեցող պատանիներն ունեն հետաքրքրությունների լայն շրջանակ, նրանց գործունեությունն ուղղված է գիտության տարբեր տեսակների 1 Տե՛ս Dubrovina I., Գործնական հոգեբանություն կրթության, դասագիրք 4, Սանկտ Պետերբուրգ, 2007, էջ: 374: 2 Տե՛ս Խուդոյան Ս., Էջ 45: 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ. 185-187թթ. 4 Տե՛ս Stolyrenko L., 2003, p. 318 թ. 5 Տե՛ս Rean A., Մարդու հոգեբանություն ծննդից մինչև մահ, զարգացման հոգեբանության ամբողջական դասընթաց, Սանկտ Պետերբուրգ, 2002, էջ: 360366: միջանձնային հաղորդակցություն, ուրիշի ճանաչում սեփական ինքնության բացահայտման գործընթացում:   Selfածր ինքնագնահատականով դեռահասները հակված են դեպրեսիվ հակումների:  Դեռահասների ինքնագնահատականի բարձրացմանը զուգընթաց ծնողների ազդեցությունը նվազում է: հասակակիցների ազդեցությունը մեծանում է:  Այնուամենայնիվ, դեռահասները ամբողջովին բաժանված չեն իրենց ծնողներից. ընտանիքի հետ կապը պահպանվում է: Գնահատված նշանների ծավալը և համապատասխանությունը տարիքի հետ մեծանում են:   Այլ մարդկանց նկատմամբ դեռահասների ընկալումը պայմանավորված է ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ գործոններով. Ընկալվող անձի նկատմամբ հուզական վերաբերմունքի բնույթը, դեռահասների ճանաչողական ունակությունների զարգացման մակարդակը, նրանց մտավոր զարգացումը, հուզական, կրթական վիճակը, անցյալի փորձը:  Մարդկանց ընկալումը պայմանավորված է դեռահասի անհատական ​​առանձնահատկություններով:  Ապացուցված է, որ դեռահասների կողմից այլ մարդկանց ֆիզիկական պատկերի ընկալումը հետագայում նույն կերպ ազդում է իրենց ընկալման վրա: Ավագ դպրոցի աշակերտի սեփական ցանկություններին հնազանդվելը նշանակում է, որ նրանք արդեն գիտակցում են իրենց մոտիվացիոն համակարգը:  Ինքնավերլուծությունը դառնում է կրթական գործունեության կարևոր գործոններից մեկը:  Այս ամենի արդյունքում ավագ դպրոցի աշակերտների համար պարզ է դառնում, որ բուհ ընդունվելու, աշխատանք ունենալու, երեխաներ դաստիարակելու համար նրանց անհրաժեշտ է ուսումնական գործընթացում ստացված գիտելիքները:  Այսպիսով, ավագ դպրոցի աշակերտների համար ամենակարևոր փոփոխությունը ինքնագիտակցության հիմնարար վերափոխումն ու ձևավորումն է: Էմմա Մաթոսյան Ավագ դպրոցների ինքնագիտակցության զարգացման առանձնահատկությունները Հիմնաբառեր. «Ես» հասկացություն, ինքնակարգավորում, ինքնաբացահայտում, ինքնագնահատական, ինքնաճանաչում, ինքնակառավարում: ։

Անձի  հոգեբանության  մեջ  առանձնահատուկ  տեղ  է  տրվում  ինքնագիտակցության  ուսումնասիրություններին,  ինքնաճանաչմանը,  ինքնակատարելագործմանը,  ինքնաբացահայտմանը,  ինքնագնահատականին  և  այլն։
   Ընտրած թեմայում առավել մանրակրկիտ անդրադարձ է կատարվում ավագ դպրոցական տարիքում գտնվող անձանց  ինքնագիտակցության  զարգացման  առանձնահատկություններին։
   Քանի որ  ավագ դպրոցականները  կանգնած են կյանք մտնելու շեմին, ապա այն, թե, որքանով են նրանք կարողանում ճանաչել իրենց անձը, մեծ նշանակություն է ունենում նրանց հետագա կայացման, ձևավորման և զարգացման գործընթացների վրա։
