Սյունիք-Արցախբարբառային  տարածքում  պահպանվածբուսանունների  մեծ  մասը  հանդիպում  է  հին  հայերենում,  իսկ  դրանցիցմի  քանիսը  աղերսներ  ունեն  հնդեվրոպական  ցեղակից  լեզուների  հետ։
 Ժամանակի  ընթացքում  տարբեր  փոփոխությունների  երթարկվելովհանդերձ՝  բարբառախմբում  պահպանվել  են  բառեր  և  բառայինիմաստներ,  որ  մասամբ  կամ  ամբողջական  տեղեկություններ  ենհաղորդում բառերի պատմական զարգացման վերաբերյալ։
 Բարբառային  տվյալների  համաժամանակյա  և  տարժամանակյաուսումնասիրությամբ  ստուգաբանական  փորձ  է  արվում  ձավար  բառիշուրջ։
   Կարծում  ենք՝  միայն  գրական  լեզվի  պաշարը  բավարար  չէհանգամանալիցբառաքննություն  անցկացնելու  համար։
   Ուստիբարբառախմբում  պահպանված  բառի  ձևիմաստային  դրսևորումներիամբողջական քննությունը, այլև մատենագրական տեղեկություններն ուայլ լեզուների հետ համեմատությունը կարող են օգտակար լինել  ձավարբառի  և  նրան  ձևով  և  իմաստով  աղերսվող  մյուս  անունների՝  հաճար,կորկոտ և այլն, ստուգաբանության համար։
 1.  Վկայակոչումներ։
   Ձավար  բառը  վկայվում  է  ՆՀԲ-ում  «խոշորաղացած,  խաշած  ցորեն,  հաճար  կամ  գարի»  [5,  148]։
   ԱԲ-ն  միասին  էդնում ձաւար և բլղուր բառերը [4, 516]։
 (հղումէ  կատարումՀ.  Աճառյանին)։
 «Գիրք վաստակոց»-ում նշվում է «ձաւար արա»՝ ձավար անել. «…եւզգարին ձաւար արա,  եւ կարագով մնշեա, եւ  լօշ ած ի ներք, եւ տուր…»,«Յաղագս  զմատղաշն  սնուցանելոյ»՝  ձաւար  (գարի)՝  աղացած  գարի.  «…յետ վեցաւուր ձաւար գարի տուր» [7, 207] (ընդգծումները մերն են՝ Մ. Ք.)։
 Մատենագրական  այլ  տվյալներ  չեն  հանդիպում,  բնագրերիցվկայություններ  չկան  նաև  գրաբարյան  բառարաններում  [13,  444]  [կանորոշ  բառեր,  որ  հնչյունական  կազմով  և  իմաստով  աղերսներ  ունենքննվող  բառի  հետ։
   Օրինակ՝  Ն.  Հովհաննիսյանը  XII-XVII  դդ.  վկայվածձեռագիր  բառարաններից  առանձնացրել  է  ծիւրեալ  բառը.  «Ծիւրեալ.ծմրեալ. ծնգ/կեալ. ճնշեալ. մաշեալ. հիւծեալ. հաշեալ. քամեալ. նուաւղ/զ(ել)»,  որ  չենք  կարող  նախապես  ընդհանրացնել  քննվող  բառի  հետ  [11,36]։
   Իսկ  ահա  XVIII  դ.  նույնանիշների  ձեռագիր  բառարանումհանդիպում  է  ծիւ  ծիւ  առնել՝  «Ղարաբաղի  բարբառում՝  «պատառոտել»իմաստով»Հոդվածումառաջադրված  հարցը,  թե  «ծիւ ծիւ անել և ծիլ ծիլ անել՝ «պատառոտել,մաս-մաս անել», իմաստները ո՛ր բարբառում են գործածվում» [12, 34-35],կարելիբարբառի  տվյալներիառկայությամբ.  ծիվ[ւ]-ծիվ[ւ]  անէլ    (Շին.  և  այլուր)||  ծիլ-ծիլ  անէլ,  այլև՝ծէվ-ծէվ  անելիմաստներովհարադրական  տարբերակները  գործածական  են(հնարավոր  է՝բարբառային  ծիվիլ  բառի  հնչյունափոխ  տարբերակներ  են)։
   Թերևսսրանց  ձևով  և  իմաստով  աղերսակից  է  ծէղ-ծէղ  անէլ  բառը,  որգործածվում  է  «փայտը,  քարը  մաս-մաս  անել,  ճղել»  իմաստներով,  որնշված է նաև Ա. Մարգարյանի կազմած բառացանկում՝   ծըղան «կացնովշերտ-շերտ  կտրած  փայտ՝  ճղոն»  (Արց.  նաև՝  «խոտի  չորուկ,  հարդ»),ծըղանէլ «փայտը ճեղքել, ճղոն անել» [14, 406]։
  Բարբառումս ճղէլ և ծղելբառերը  գրեթե  նույն  իմաստով  են  գործածում,  հմմտ.՝  Ճղած  կամ  Ծղածքար՝ Տաթևի ջրանցի հայտնի արձանագրությունը   (այս մասին կարելի էտեսնել՝ [24, 227]]։
 համարել  Գորիսիմաս-մաս  անել»«պատառոտել,էլուծվածԲառի  բացատրության  թերևս  առաջին  փորձը  հանդիպում  է  Ա.Բագրատունու՝  Վերգիլիոսի(«Մշակականք»)  թարգմանության  մեջ.«…արդ առ ի ցանել ցորեան և աշտիպ, որ է ձաւար…» [22, 15] ՝ «աշտիպ»(հմմտ.  աշտուճ  «ցամաք  հաց»),  որ  Հ.  Աճառյանը  համարում  է  «անգոյբառ»  [2,  222]։
   Թարգմանական  բնույթի  աշխատություններում  նույնպեսհանդիպում  է  ձավար  ||  ձաւար,  որ  համապատասխանեցվում  է  անգլ.Groat-ին  (հմմտ.  groats  «ձավար»)  «1.  ծանրության  չափ,  որ  հավասար  էմեկ  կամ  կես  գարեհատի,  2.  երեմուկ,  ձավար»  [15,  321]։
   Ֆրանս.թարգմանության մեջ gruau («1. ձավար, 2. բարձր որակի ալյուր») նշվումէ  «փեճեկնին  հանուած  ու  խոշոր  աղացած  վարսակ՝  ցորեն,  գարի»  [6,494]։
  Ռուս. Обрушать – ը թարգմանվել է «թեփը հանել, ձաւար անել» [28,624]։
   «Էրկանք»  բառի  բացատրություններից  մեկում  հանդիպում  ենք.«կարծրաքարէ  զոյգ  մը  տափակ  ու  բոլորչի  քարեր  ձաւար,  վիկմանտրցնելու ծառայող» [17, 120]։
 2.  Բարբառային  և  օտար  տվյալներ։
   Հայերենի  բարբառներումտարածված  է  ձավար-ը՝  «1.  թեփահան  արած  ցորեն,  2.  կովերի  համարաղացած  գարի»  [9,  320]  իմաստներով։
   ՀԱԲ-ի  «Գավառական»  բաժնումկարևոր տեղեկություններ կան. «Սրանից են ձաւար անել «շատախոսել,դատարկաբանել»,  ձաւար  հաւաքել  «բամբասել»,  ձաւար  ձաւար  դուրստալ  «ցնդաբանել»,  ձաւրել  «ցնորիլ»,  ձավրտել  «մեծ  մեծ  խօսիլ»»  [2,  147]։
 Այս վերջին ձևերը տրված են նաև «Հայերէն գաւառական բառարանում»,որոնց  գործածությունը  դրվում  է  Երևանի  խոսվածքում։
   Նույն  տեղումձավ[ւ]րտել  «մեծաբանել»    տրված  է  հարցականով՝  [?]։
   Նշվում  է  նաև«ձավարի ցորեն»՝ «տեսակ մը բարակ ու նիհար ցորեն», որ գործածվում էԱրցախում  [1,  681]։
   Արարատյան  բարբառում  «ծեծած  ցորեն»  բառիփոխաբերական  գործածություններն  են  ձաւար  անել  «վայրախոսել»,իրար  երախից  ձավար  հավաքել  «իրար  հետ  անտեղի  վիճաբանել»  [16,69]։
   Բարբառային  բառի  բացատրությանը  հանդիպում  ենք  դեռևս  19-րդդարի  վերջերին.  «Եփած  ձաւարը  (պարսկահայերը  անուանում  են նրանեփուն  ձաւար)  պատրաստում  են  նոյնպէս  ցորենից»  [8,  200]։
   Գորիսումծա վա ր  ասում  են  ցորենի  մի  տեսակին,  այստեղից՝  ծա վա ր>ծիվա րէլ՝«Հի՞նչ  էս  ծիվա րո ւմ  անում»,  «Տո ւ  արթէն  ծիվա րո ւմ  էս  անում»,գործածվումերկարացնել»իմաստներով։
   Համանուն  է  կազմում  ծըվարել  բառի  հետ.  «Ապարոշիդմեջ  կանանչ,/  Իբրև  իժի  ծըվարում./  Ալփասլանի  հոգին  ըզքեզ  կըպսակե…» (Դ. Վարուժան, «Ջարդը», Դ.)։
 «շատախոսել,  խոսքը  անօգուտէէ(նշվումէ,  պրսկ.  փոխառությունՁավար  բառին  հոմանիշ  են  կորկոտ,  աշտիպ  [21,  677],  բլղուրբառերը։
   Այս  վերջինը  լայն  տարածում  ունի  Մերձավոր  Արևելքում  [25,27-37]  (պրսկ.  ĵou  /وج/  բառի  հետ  ունեցած  ընդհանրությունները  չենորոշակիացնում  լեզվական  պատկանելությունը),  այլև  հայերենում,  որ,հնարավորէ  թյուրք.փոխառությունների  շարքում՝  չնշելով  փոխատու  և  միջնորդ  լեզուներըب/,  արաբ.  bārğul  /لغر ب/,  թուրք.  bulgur  ||  bulğur,վրաց.  burghuli  /ბურღული/  և  այլն։
   Սյունիք-Արցախ  բարբառախմբումայն  նոր  բառ  է։
   Այսօրվա  կենցաղում  ձավար  անվանում  են  «եփած  ևթեփահան  արված»  ցորենը,  բլղուր՝  «եփած,  կոտրած  կամ  աղացածցորեն»։
   Հ.  Աճառյանի՝  Արցախում  վկայած  «*պլղորտել»  [1,  912]  բառը՝«ամպերի  կույտ-կույտ  հավաքվելը  անձրև  տեղալու  համար»,  կարծումենք,  ձևավորվել  է  ոչ  թե  բլղուր  բառի՝  «խաղողի  և  թթի  հասունացածխյուսը» իմաստից, այլ պիրտօ ղ || պըլտօ ղ || պո ւլտօ ղ || պո ւրտօ ղ=պղտորարմատի զորացական իմաստով բաղադրությունից։
 «տարեկան»,  ԳորիսումՀայերենի  ոչ  վաղ  վկայությունները  և  պարսկերենի  հետ  ունեցածաղերսները  ենթադրել  են  տալիս,  որ  ձավար  բառը  հին  շրջանիբարբառային փոխառություն է, որ պահպանել է ոչ մասնավոր իմաստը՝«հատիկ, հացահատիկ»։
   Բայց ավելի հավանական է, որ այն ընդհանուրբառ  է  տարածաշրջանի  ժողովուրդների  համար,  հմմտ.  քրդ.  savar«ձավար (նաև՝ ինչ-որ ճաշատեսակ [23, 531]), բլղուր», թուրք. çavdar (ընդորում՝  թուրք.  çavdar  նշանակում  է  «աշորա,  տարեկան»,  բայց  Հ.Աճառյանը մամուլից առանձնացնում է նաև թուրք. բարբառային ձևերը՝Կես.  Տ.  և  այլն՝  zavar  «ձաւար»  [2,  148]),  կամ  «բլղուր»,  վրաց.  čvavi(s)«հաճար»։
   Վերջինսկապակցության    մեջ  նույնպես  գործածվում  է  «շատախոսել,  խոսքըերկարացնել» իմաստներով՝ հըճարին անէլ, Արցախում սրան զուգահեռ՝հըճարէն  ածել/անէլ,  իմաստն  արտահայտվում  է  նաև  կարկուտ  բառիբաղադրությամբ՝  լըվըկարկուտ  անէլ  «արագ-արագ  խոսել»  [20,  245]։
 Պետք է նկատել, որ  հատիկ բառը Գորիսում առավելապես ընկալվում է«հացահատիկ,  ցորեն»  (Արցախում  առավելապես  գործածական  է  ցորեն[8,  488]),  այլև  հատ,  հատիկ՝  առանձին  գործածությամբ  և  տարբերկազմություններում։
   Հատիկ  բառի  «ցորեն»  իմաստին  համանիշ  է  կօտբառը՝  «կոտրատված  հացահատիկ,  կենդանիներին  տրվող  հատիկ»(Արցախում    գործածվում  է  նաև  դա ն  ||  դա նա ՝  «հատիկ,  կուտ»  (<  danā  /ه ناد / «1.հատիկ, հատ, 2. սերմ, 3. կորիզ, 4. կաթիլ, 5. փաթիլ, 6. հատիկ»)։
 Սյունիք-Արցախ բարբառախմբի դընըկալէլ ||դընըկալիլ «լոբու, այլև՝ ցոծա վա րրենի,  գարու  պատիճը  հատիկավորվելը,  հատիկների  հասունանալ»բառը,  կարծում  ենք,  հենց  այդ  արմատից  է)։
   Հին  աղօթք,երկրպագության  խոսք  է  պահպանվել.  «Ծըէթա,  նօթա,  հատիկը  չօր,կյա րին  կէճ,  թօռ  կյա   տափէրը  նըմանա,  հատիկը,  կյա րին  բուլանա,խօխան  օտի  մըծանա»։
   Գարի,  ցորեն  և  հացահատիկային  այլ  բույսերձավար անվանմամբ չեն գործածվում։
 նշումհարցերը։
 Յ.  Պոկոռնին3.  Ծագումնաբանական  հարցեր։
   Գալով  բառի  ծագման  հարցին՝նկատենք,  որ,  այնուամենայնիվ,  ստուգաբանական,  բառաքննականաշխատանքներում  հստակեցված  չեն  արմատի  արտաքին  կազմի  ևիմաստի«հացահատիկ»,[27,  512]՝  առանց  հայերեն  տարբերակիմասնավորապես  «գարի»վկայության։
   Հ.  Աճառյանը  բառի  ծագումը  ըստ  էության  թողնում  էառկախ,  ներկայացնում  է  այլոց  մեկնությունները,  որոնցում  արմատիծագումը աղերսվում է ցորեն բառի հետ՝ սանսկ. yava, պրսկ. ĵav «գարի»,հուն.  ζειά  «ցորեն»  և  այլն  [2,  147]։
   Գ.  Ջահուկյանը  «Հայոց  լեզվիպատմության» մեջ չի անդրադառնում ձավար բառին, բայց ՀՍԲ-ում այնհամարում  է  թերևս  հ.-ե.  ծագման՝  «*iuo-՝  *ieuo-«հացահատիկ,  գարի,կորեկ,  լիտվ.  javai  «հացահատիկ»»  հիմքից՝  նախադիր  *i>*j>ձ  անցմամբ[19, 474]։
 էբնագավառիգյուղատնտեսության4.  Եզրակացություններ։
   Նկատի  առնելով  հայերենի  բարբառներումհանդիպողբառերիընդհանրությունները հնդեվրոպական ցեղակից լեզուների հետ՝ առավելհավանական  է,  որ  նաև  Սյունիք-Արցախ  բարբառային  տարածքումպահպանվածլինեն  խիստ  հաճախակի  գործածություն  ունեցողանունները՝  «խոփ,  ունդ,  ցորեն,  աղորիք,  ակոս,  գարի,  կորեկ»  [26,  119]։
 Կարծում  ենք՝  այդ  բառերից  է  նաև  ձավար  բառին  հոմանիշ  կորկոտ-ը(Սյունիքում  առավելապես  հանդիպում  է  Կապանում,  Մեղրիում)՝«ծեծած  և  թեփը  հանած  ցորեն  կամ  գարի»,  Սյունիք-Արցախում՝կուրկուտ.բառիհնդեվրոպական  ծագումը.  «g2rod-  արմատից,  որ  կրկնությամբ  տվել  էնախինչպէսկարկուտ<*կակրուտ<հնխ. g2ag2rōdo-» [2, 650]։
  Գ. Ջահուկյանը կորկոտ-ընույնպես  համարում  է  հ.-ե.  ծագմամբ՝  *gogrod-՝  *gred-  «քորել,  քերել»արմատից [19, 424]։
  Հ. Աճառյանը մանրամասն ներկայացրել է ցեղակիցլեզուներում  կորկոտ  բառի  ձևիմաստային  աղերսները՝«հատիկ,կորկոտ» և այլ իմաստներով [2, 650]։
 տեղափոխութեամբ՝Հ.  Աճառյանըհավանականէհամարում*կոկրոտևկորկոտ,Անդրադառնալով  ձավար||  ձաւար  բառի՝  գրավոր  և  բարբառայինաղբյուրներում  եղած  տվյալներին՝  նկատում  ենք,  որ  նրա  երկրորդայինիմաստը՝  ձավար  անել,  ձավարել  «մանրացնել,  հատիկ  դարձնել»,Սյունիքում՝  ծիվա րէլ,  ծա վա ր  անէլ,  «խոսքը  մանրացնել,  երկարացնել»,եղել է առաջնային, որից էլ ձևավորվել է «աղացած հատիկ» իմաստը, որհետագայում  հիմնական  իմաստն  է  դարձել։
   Ընդ  որում՝  այդ  նույնկիրառությունն  ունի  կորկոտ  անել  ||  կըրկօտէլ  «շատախոսել»,  այլև՝«հատիկը  կեղևահան  անել,  ձավար  անել»։
   Կարծում  ենք՝  ձավար  բառի քննության համար ելակետ պետք է վերցնել «հատիկ, ցորենի մի տեսակ»իմաստները, որոնցից թերևս  Սյունիքում պահպանվել է  ցորենի բարակև  կարմրավուն  մի  տեսակը՝  ծա վա րը։
   Նույնը  թերևս  կորկոտ  բառիհամար՝  կորկոտ  կամ  կուրկուտ<կօտ-կոտ  «հատիկ-հատիկ»,  ապադրափոխությամբ՝ կօրկօտ || կուրկուտ։
 էԻմաստայինքննությունը  թույլէ  տալիս  հակվելու  այնկարծիքներին,  որ  ձավար  և  կորկոտ,  համապատասխանաբար՝  ծա վա ր,կուրկուտ,  բառերն  ունեն  հնդեվրոպական  աղերսներ։
   Դրանցից  ձավարբառը  հայերենի  տարբերակներում  տարածվել«առհասարակմանրացրած  բուսահատիկ»  իմաստով,  Գորիսում  պահպանվել  է  նեղիմաստը՝  «հացազգիների  ցեղի  մի  տեսակի  անուն»՝  (հ)աճար,  որն  էլձևիմաստային  զուգահեռներն  ունի  կովկասյան  լեզուներում,  հմմտ.՝ճուարի, ճվավի, դզվարի, աճա, աճարաձ – հաճար (հմմտ.՝ պրսկ.՝ çavdar/رادواچ/  «աշորա,  տարեկան»  [2,  15])։
   Ս.  Գրքում  հանդիպող  հաճար  (-ոյհոլ.)  բառի  իմաստները նույնպես նշում  են կոնկրետ  ցորենի  մի  տեսակ՝«Եւ ցորեանն եւ հաճար ոչ հարան, զի անագան էին» (Ելք 932), «եւ ահա իսնարից  նորա  նկանակ հաճարոյ  եւ  կուժ  ջրոյ»  (Գ  Թգ  196),  «կորեակ  եւհաճար ի սահմանս իւր» (Ես 2825), «ոսպն եւ ոլոռն եւ կորեակ եւ հաճար»(Եզկ  49),  որ  Գ.  Ջահուկյանը  համարում  է  «թերևս  հնդեվրոպական՝*ades/*ados- «հաճար», նախաձևի *ad- արմատից՝ *-io- ածանցով» [19, 440],որ անցել է կովկասյան ձևերին։
 (Հ<յ)աճ-ար՝*i eu o-)  ձևերըզուգահեռելիս խնդիր է առաջանում Գ. Ջահուկյանի առաջարկած  *i»*ĵ>ձ[19, 474] անցման շուրջ։
 *ad-io-,  և  ձաւ-ար՝  *iuo-  (*ieuoԱռաջարկում  ենք  հարցին  նայել  *ad-  արմատի  դրափոխված  ձևով՝*da-՝աձ>ձա,  որոնք  հետագայում  ինքնուրույնաբար  զարգացել  են՝բառային  տարբերակներից  վերածվելով  առանձին  իմաստներովաղերսակից  բառերի։
   Հետագայում  ձաւար-ը  ենթարկվել  է-ի-ահոլովման,  որի  հնարավոր  ազդեցությամբ  ոչ  վանկարար  [18,  117]  ւձայնակապն  է  առաջացել՝  ձա-ւար>*ad-io-/*aud-io  (հմմտ.՝  լատ.  ador«հաճար» (լատինական զուգահեռը օրինակը քաղել ենք Գ. Ջահուկյանից[19,  440])  =  բրբ.  ծըվարի  ||  ծիվա րի  ||  ծա վա րի։
       Կարելի  է  լուծվածհամարել  նաև  հ.-ե.  *dh  (>ճ)>*gh  (ձ>ծ)  անցման  հարցը.  հմմտ.՝  աղանձ,խինդ, (խնծիղ || խնձիղ) և այլն [3, 538]։
 Այսպիսով՝ (հ)աճար՝ «ցորենի մի մանր տեսակ», բառի ձևիմաստիցառաջ  է  եկել  ձավար՝  «մանրացրած  ցորեն  կամ  գարի»  (գարի  բառիծագման վերաբերյալ տարբեր կարծիքներ կան։
  Մ. Ֆասմերը և ուրիշներ«*аŋk-» «թեքել, ծռել» իմաստի ներքո են դնում [29, 571-572])՝ կորկոտ, իսկՍյունիք-Արցախի  բարբառային  տարածքում  պահպանվել  է  բունիմաստը՝«ցորենի  մի  տեսակ»,  հմմտ.՝  գերմ.  getreide«հացահատիկ», getreideart «հատիկաբույս», գոթ. atisk (*ades-ko-) «ցանքս,հատիկի  ցանքս»,  հմմտ.՝  հայ.  ածիկ  և հատիկ  և  այլն,  որ  բոլորը  ծագումեն հ.-ե. *ades- կամ *ados- [27, 45]  «հացահատիկ» արմատից։

Սյունիք-Արցախ  բարբառային  տարածքում  հանդիպող  հիմնական  բուսանունները  հիշատակվում  են  նաև  հին  հայերենի  բնագրային  սկզբնաղբյուրներում։
   Մատենագրական  տեղեկությունները,  օտար  լեզուներում  առկա  ձևերը  և  հայերենի  բարբառային  տվյալները  հնարավորություն են տալիս ոչ միայն քննելու ձավար և հաճար բառերի  ձևիմաստային ընդհանրությունները, այլև նրանց առնչակից այլ բառեր։
    Պարզվում  է,  որ  Սյունիք-Արցախ  բարբառային  տարածքում  գործածվող  ծա վա ր  (ձավար)  բառը  տարածված  է  ոչ  միայն  հայերենում,  այլև  հարևան  ենք՝  հաճար  արմատի  դրափոխությամբ  է  առաջ  եկել  ձավար  բառը,  որոնց  հիմքը  գալիս  է  հնդեվրոպական մայր լեզվից՝ *ad-io-/*aud-io «հացահատիկ» արմատից։
