1. Ներածություն։
   Բոլոր կործանարար և ուժեղ երկրաշարժերը, որպեսկանոն,  ուղեկցվում  են  իրենց  ինտենսիվությամբ  հիմնական  ցնցմանը  զիջողբազմաթիվ  կրկնվող  ցնցումներով  (հետցնցումներ),  որոնց  ի  հայտ  գալը  պայմանավորված է ուժեղ երկրաշարժի օջախային գոտում վերաբաշխված լարումների կտրուկ մեծացմամբ։
  Հետցնցումը, ըստ ժամանակի և տարածության սեյսմիկ իրադարձությունների խմբավորման, տարատեսակ է։
 Դեռևս 1894թ. ճապոնացի գիտնական Օմորիին առաջ է քաշել մի վարկած,ըստ որի՝ հետցնցումային պրոցեսի ինտենսիվությունը  ժամանակի ընթացքումմարում է հիպերբոլիկ օրենքով [11]։
  Զարգացնելով այդ վարկածը` Ուտսուն ցույցէ  տվել, որ  միավոր  ժամանակում  հետցնցումային  պրոցեսի  մարումը  կատարվում է աստիճանային տեսքով [13,14]։
  Վերջին ժամանակաշրջանում հետցնցումային պրոցեսների նկատմամբ իրականացվող սեյսմաբանական հետազոտությունների զարգացումը և նրանց հիման վրա Օմորի-Ուտսուի օրենքի նոր մոդիֆիկացված մոդելի [10,12] ստեղծումը հնարավորություն են տալիս նախկինումիրականացված ֆորմալ վիճակագրական վերլուծություններից անցում կատարելու  այդ  բնական  երևույթի  առաջացման,  զարգացման  ֆիզիկական  իմաստիբացահայտմանը, նրանց օրինաչափությունների ձևավորմանը[13]։
 Հետցնցումային  պրոցեսի  ուսումնասիրության  գիտական  հետաքրքրությունը  բացատրվում  է  նրանով,  որ  այն  հնարավորություն  է  տալիս  ուսումնասիրելու, թե ինչպե՛ս և լեռնային ապարների ի՛նչ ծավալներում են տեղի ունենումօջախային գոտու տրոհման պրոցեսները, նրանց բնորոշ տարածաժամանակային օրինաչափությունները, ինչպես նաև բացահայտելու սեյսմաակտիվ խզվածքի լարվածադեֆորմացիոն վիճակը և երկրաբանական միջավայրի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններն ու նրանց լոկալ անհամասեռությունը [2,8,15]։
 2.Մեթոդական մոտեցումներ և արդյունքների վերլուծություն։
  Նման հետազոտությունները խիստ արդիական են սեյսմաակտիվ և սեյսմավտանգ  Կովկասի տարածաշրջանի համար, քանզի այստեղ տեղի ունեցած ուժեղագույն երկրաշարժերից մինչ օրս համալիր ուսումնասիրված են Սպիտակի (07.12.1988թ.,M=7.0) և Ռաչայի(29.04.1991թ., M=7.0) երկրաշարժերը[4,5]։
 Ներկա աշխատանքում խնդիր է դրված կատարելու Կովկասի ուժեղ երկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսների  հիմնական  բնութագրիչների  գնահատում։
   Օմորի-Ուտսուի  օրենքը,  որը  սեյսմաբանության    բավականին  հիմնավորված օրենքներից մեկն է, ցույց է տալիս, որ միավոր ժամանակում հետցնցումային պրոցեսների մարումը կատարվում է աստիճանային օրենքով և ունի հետևյալ մոդիֆիկացված տարբերակը[10].  Այս արտահայտության մեջ Λ(t)- տրված սահմաններում հետցնցման հաճախականությունն է, t0- հիմնական ցնցման պահը, K, p, c- մեծությունները համարվում են հետցնցումային պրոցեսը բնութագրող հիմնական պարամետրեր։
 Ընդհանրապես աստիճանային օրենքները բնորոշ են բազմաթիվ կրիտիկական երևույթներին, որոնք տեղի են ունենում բարդ համակարգերում փուլայինանցումների ժամանակ` բնութագրվելով որպես դետերմինիստական քաոս [8]։
 Կովկասի ուժեղ  երկրաշարժերի հիմնական ցնցման և դրան հաջորդածհետցնցումների  ելակետային  տվյալները,  հավաքելով  և  համակարգելով  աշխարհի  (NEIC, CMT),  տարածաշրջանային  (EMSC),  հանրապետական  (NSSP)սեյսմաբանական կենտրոնների բազաներից, տարբեր հեղինակային կատալոգներից[16,17,18], կազմվել է M>5.5 մագնիտուդ ուժգնությամբ 17 երկրաշարժերիև նրանց հետցնցումների հիմնական պարամետրերի համակցված էլեկտրոնային կատալոգ։
  Կազմված է այդ երկրաշարժերի էպիկենտրոնների տարածականբաշխվածության քարտեզ (նկ. 1)։
 Նկ. 1 Կովկասի  տարածաշրջանի 1966-2012թթ. ուժեղ (M>5.5) երկրաշարժերիէպիկենտրոնների, նրանց մեխանիզմների և հետցնցումային դաշտերի բաշխվածությանքարտեզ1-  I  կարգի  խորքային  բեկվածքներ,  2-II  կարգի  բեկվածքներ,  3-I  կարգի  ներկեղևայինխզումային  խախտումներ,  4-II  կարգի  ներկեղևային  խզումային  խախտումներ,  5-հետցնցումային դաշտի ուրվագիծ, 6-օջախի մեխանիզմի ստերիոգրաֆիկ պատկեր։
 Էպիկենտրոնային  քարտեզում  բերված  են  Կովկասյան  տարածաշրջանիայն սեյսմաակտիվ բեկվածքների սեգմենտները, որոնց վրա տեղաբաշխված ենայդ երկրաշարժերի օջախային գոտիները` իրենց օջախի մեխանիզմի ստերիոգրաֆիկ  պատկերներով։
   Այդ  երկրաշարժերի  հիմնական  պարամետրերի  արժեքները բերված են աղյուսակ 1-ում։
   Մեր կողմից գնահատված և  աղյուսակ 1ում  լրացված  են  այն  դինամիկ  պարամետրերի`  անջատված  լարումների(Δσ),առաքված սեյսմիկ էներգիայի(Es), սեյսմիկ մոմենտի(M0) և օջախի խզման երկրաչափական  չափերի(L,W)  քանակական  արժեքները,  որոնք  հետցնցումայինպրոցեսի ուսումնասիրության համար կարևոր բնութագրիչներ են։
  Նկար 1-ումբերված  օջախի  մեխանիզմի  ստերիոգրաֆիկ  պատկերները  և  աղյուսակ  1-ումլրացված սկալյար սեյսմիկ մոմենտների(M0) քանակական արժեքները վերցվածեն Հարվարդի համալսարանի էլեկտրոնային կատալոգից[18]։
 Օջախի  խզման  երկրաչափական  չափերը  գնահատվել  են  Ռիզնիչենկոյիկողմից առաջարկված` երկրաշարժի M մագնիտուդի և օջախի երկրաչափականչափերի (L,W) միջև գոյություն ունեցող  կախվածություններով[3]։
 Առաքված սեյսմիկ էներգիան հաշվարկվել է lgES=K=4+1.8·Ms(Ջ) Ռաունթյանի բանաձևով, իսկ յուրաքանչյուր երկրաշարժի համար անջատված լարումները գնահատվել են Կանամորիի կողմից առաջարկված կախվածությամբ[11]։
       M0 սեյսմիկ մոմենտն է,       S  խզման մակերևույթի մակերեսն է։
 որտեղ ∆σ առաքված լարումն է,Որպես հետցնցումային պրոցեսի հիմնական բնութագրիչներ` ընդունված ենհետցնցումների  տևողությունը,  հետցնցումային  դաշտի  մակերեսը,  գրանցվածհետցնցումների  քանակը,  առավել  ուժեղ  հետցնցման  մագնիտուդը,  հետցնցումային պրոցեսի ժամանակ առաքված գումարային սեյսմիկ էներգիան, հիմնական  երկրաշարժի  և  գումարային  սեյսմիկ էներգիաների  հարաբերակցությունները և երկրաշարժի կրկնողության գրաֆիկների γ գործակիցները[3]։
 Հետցնցումային  պրոցեսի  (T)    տևողության  և  հետցնցումային  դաշտի  (D)մակերեսի  որոշման  համար  կիրառվել  է  Կնոպովի  «տարածաժամանակայինպատուհան» մեթոդը, որի հիմքում հետևյալ չափորոշիչներն են [7,9].     որտեղ   t0 - օջախի ժամանակն է, g-g0| –դիտարկված հետցնցման և հիմնական ցնցման միջև հեռավորությունն է,1,45sM0,410W1,29sM0,4410LՈւժեղ երկրաշարժերի հիմնական պարամետրերըԱղյուսակ 1ՍեյսմիկմոմենտԵրկ. օջախիԷներգիաերկրաչ. պարամ.Es(Ջ)L(կմ)  W(կմ)(դին·սմ)Անջատ.լարումΔσ(բար)Երկրաշարժի անվանումըՕր/ամիս/տարիԺ/ր/վԱշխարհագր.կոորդինատներթ ւ ո ր ո Խ   Մագնիտուդմ կ Վարտո12։
 22։
 11Դաղստան18։
 12։
 24Թուրքիա9։
 20։
 12Չալդիրան12։
 22։
 16Նորման4։
 12։
 37 Կրասնավոդսկ00։
 05։
 49Փարվանա08։
 44։
 05Սպիտակ07։
 41։
 00Ռաչա09։
 12։
 59Բարիսախո23։
 09։
 49Արդեբիլ12։
 57։
 24Կիզիլյուրսկ05։
 07։
 17ԲաքուԲինգյոլ18։
 09։
 1500։
 26։
 47Վան16։
 16։
 15Զակատալա04։
 40։
 27Ահար12։
 23։
 18| M0- հիմնական ցնցման մագնիտուդն է,T - հետցնցումային պրոցեսի ամբողջ ժամանակահատվածն է,             D – ամբողջ հետցնցումային դաշտի տարածական առավելագույն հեռավորությունն է,ընդ որում T և D արժեքները կախված են հիմնական ցնցման մագնիտուդիցհետևյալ անալիտիկ կապերով[9].Հետցնցումային դաշտի D մակերեսի անալիտիկ կախվածությամբ ստացված արժեքից բացի՝ Mapinfo Professional ծրագրային փաթեթի կիրառմամբ իրականացվել է փաստացի էպիկենտրոնային դաշտի մակերեսի հաշվարկ[6]։
  Առաքված կումուլյատիվ սեյսմիկ էներգիան որոշվել է յուրաքանչյուր հետցնցումից  անջատված  սեյսմիկ  էներգիաների  գումարման  եղանակով,  որը  համադրվել է հիմնական երկրաշարժերին առաքված սեյսմիկ էներգիային։
  Տարանջատված հետցնցումների քանակի և նրանց էներգետիկ դասերի բաղդատմամբորոշվել են կրկնողության գրաֆիկների γ թեքության անկյան գործակիցները[6]։
   Վերը նշված հետցնցումային պրոցեսները նկարագրող բնութագրիչներիքանակական արժեքները բերված  են աղյուսակ 2-ում։
 Ուժեղ երկրաշարժերի հետցնցումային պրոցեսների հիմնական բնութագրիչներիքանակական արժեքներըԱղյուսակ 2ղ ա տ ս ը Հետցնց.քանակՋ ց հ D (կմ2)T(օր)ըստանալիտիկկախված.ըստ հաշվ.տվ.ց հ ց հ 3.Եզրակացություն։
  Մեր կողմից գնահատված հետցնցումային պրոցեսի հիմնական բնութագրիչները հիմք են հանդիսանալու, որ հետազոտությունների  հաջորդ  փուլում  իրականացնենք  Կովկասյան  տարածաշրջանի  17  ուժեղերկրաշարժերի հետցնցումային պրոցեսների համալիր վերլուծություն` հիմնական օրինաչափությունների և բնորոշ առանձնահատկությունների բացահայտման նպատակով։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն ая Уральская молодежная научная школа по геофизике։
  сб. науч. материалов։
 7.  Молчан  Г.  М.,  Дмитриева  О.  Е.  Идентификация  афтершоков։
   обзор  и  новыеBXXXXX. doi։
 10.1029/2011JB009054. Geophys. J. Int. 2012. 177. P. 481–490. doi։
 10.1111/j.1365-246X.2009.04145.x18.  http։

Աշխատանքում դիտարկված և քանակապես գնահատված են Կովկասի  տարածաշրջանի 17 ուժեղ  երկրաշարժերի (M>5.5) հետցնցումային պրոցեսները  նկարագրող հիմնական բնութագրիչները։
  Հետցնցումային պրոցեսների տարածաժամանակային վերլուծության համար Օմորիի` մոդիֆիկացված մոդելի կիրառումը  հնարավորություն  է  տալիս  բացահայտելու  այդ  բնական  երևույթի  առաջացման ու զարգացման ֆիզիկական իմաստը և դրանց հիման վրա ձևավորելու  հետցնցումային  պրոցեսների  դրսևորման  հիմնական  օրինաչափություններն ու բնութագրական առանձնահատկությունները։
