ԿԱԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԽԱՓԱՆՄԱՆ ՄԻՋՈՑ` ԸՍՏ ՀՀ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՂ ԵՎ ՆՈՐ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ ՆԱԽԱԳԾԻՀՀ  սահմանադրությամբ  և  այլ  օրենքներով  ամրագրված`  մարդու  և  քաղաքացու  իրավունքներըերբեմն կարող են սահմանափակվել` պայմանավորված քրեական դատավարության խնդիրների իրականացմամբ։
   Այսպես,  օրինակ,  անձի  իրավունքները  էապես  սահմանափակվում  են  օրենքով  նախատեսված  դատավարական  հարկադրանքի  միջոցների  կիրառմամբ։
   Դատավարական  հարկադրանքիմիջոցները  քրեական  դատավարության  սուբյեկտների  ոչ  իրավաչափ  գործողությունների  հարկադրական խափանմանն ու նախազգուշացմանն ուղղված` օրենքով նախատեսված այն միջոցներն են, որոնքքրեադատավարական  ոլորտում  կիրառվում  են  դրա  համար  լիազորված  պետական  մարմինների  ևպաշտոնատար  անձանց  կողմից  համապատասխան  հիմքերի  առկայության  դեպքում  ու  կարգով,  դատավարական բոլոր երաշխիքների պահպանմամբ և նպատակ են հետապնդում ապահովել քրեականդատավարության խնդիրների իրականացումն ու գործով ճշմարտության բացահայտումը1։
  Ցանկացածդատավարական հարկադրանքի միջոց քրեադատավարական հարաբերության սուբյեկտին պարտադրում է կատարել օրենքների պահանջները և գործել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված կարգին համապատասխան։
 Դատավարական  հարկադրանքի  միջոցների  համակարգի  շրջանակում  առանձին  խումբ  են  կազմում  խափանման  միջոցները։
   Սրանց  առանձնահատկությունը  այն  է,  որ  դրանք  բավականին  երկարժամանակով  են  սահմանափակում  կասկածյալի  և  մեղադրյալի  անձնական  ազատությունը  և  ըստայդմ`  պահանջում  են  օրենսդրական  մանրամասն  ու  անհակասական  կարգավորում։
   Խափանման  միջոցներին է նվիրված ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ գլուխն ամբողջությամբ, որտեղբացահայտվում են խափանման միջոցների հասկացությունն ու տեսակները։
  Մասնավորապես՝ քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  134-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն`  «խափանման  միջոցներըհարկադրանքի միջոցներ են, որոնք կիրառվում են կասկածյալի կամ մեղադրյալի նկատմամբ քրեականգործով  վարույթի  ընթացքում  նրանց  ոչ  պատշաճ  վարքագիծը  կանխելու  և  դատավճռի  կատարումըապահովելու նպատակով»։
  Այսինքն, խափանման միջոցները ուղղված են կասկածյալի և մեղադրյալիհանցավոր գործունեության խափանմանը, ինչպես նաև քրեական դատավարությանը նրանց պատշաճմասնակցությունն ապահովելուն։
 Խափանման միջոցների համակարգում կալանավորումը եղել է և մնում է ամենախիստը։
  ՀՀ գործող  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  137  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն`  կալանավորումնօրենքով նախատեսված տեղերում և պայմաններում անձին կալանքի տակ պահելն է։
  Իսկ 135-րդ հոդվածը  սահմանում  է  կալանավորման  հիմքերը.  կալանավորումը  և  դրա  այլընտրանքային  խափանմանմիջոցը  մեղադրյալի  նկատմամբ  կարող  են  կիրառվել  միայն  այնպիսի  հանցագործության  համար,  որիհամար  նախատեսվող  ազատազրկման  ձևով  պատժի  առավելագույն  ժամկետը  մեկ  տարուց  ավելի  է,կամ  բավարար  հիմքեր  կան  ենթադրելու,  որ  մեղադրյալը  կարող  է  1)  թաքնվել  քրեական  վարույթնիրականացնող մարմնից, 2) խոչընդոտել մինչդատական վարույթում կամ դատարանում գործի քննությանը` քրեական դատավարությանը մասնակցող անձանց վրա անօրինական  ազդեցություն գործադրելու,  գործի  համար  նշանակություն  ունեցող  նյութերը  թաքցնելու  կամ  կեղծելու,  քրեական  վարույթնիրականացնող  մարմնի  կանչով  առանց  հարգելի  պատճառների  չներկայանալու  կամ  այլ  ճանապարհով, 3) կատարել քրեական օրենքով չթույլատրված արարք, 4) խուսափել քրեական պատասխանատվությունից և նշանակված պատիժը կրելուց, 5) խոչընդոտել դատարանի դատավճռի կատարմանը։
 Լինելով խափանման ամենախիստ միջոցը` կալանավորումը առավելագույն չափով սահմանափակում  է  անձի  սահմանադրական  իրավունքներն  ու  ազատությունները,  այդ  թվում  այնպիսի  կարևորիրավունք,  ինչպիսին  է  ազատության  և  անձեռնմխելիության  իրավունքը,  ուստի  այն  պետք  է  ունենաբացառիկ բնույթ։
 1 Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարություն, ընդհանուր մաս, դասագիրք բուհերի համար, Երևան, 2006,ԵՊՀ հրատարակչություն էջ 342։
 Այսպես,  մարդու  ազատությունը`  որպես  բարձրագույն  արժեք,  երաշխավորված  է  թե՛  ներպետական օրենսդրությամբ, թե՛ միջազգային պայմանագրերով։
  Յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության և անձեռնմխելիության իրավունք։
  Մարդուն կարելի է ազատությունից զրկել օրենքով սահմանված դեպքերում և կարգով։
  Ոչ ոք չի կարող քրեական գործով կալանավորվել, ենթարկվել դատավարական հարկադրանքի այլ միջոցների, ինչպես նաև իրավունքների ու ազատությունների այլ սահմանափակումների, այլ կերպ, քան օրենքով սահմանված հիմքերով և կարգով։
 Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  մասին  Եվրոպականկոնվենցիայից  (այսուհետ`  Եվրոպական  կոնվենցիա)  և  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  (այսուհետ`  ՄԻԵԴ)  նախադեպային  որոշումներից  ակնհայտ  է  դառնում,  որ  ազգային  դատականմարմինները  պարտավոր  են  հաշվի  առնել  բոլոր  հանգամանքները,  որոնք  անհրաժեշտ  են  պարզելուհամար,  թե  կա  արդյոք  հասարակական  շահ,  համապատասխան  ու  բավարար  պատճառ,  որը,  հաշվիառնելով  անմեղության  կանխավարկածը,  արդարացնում  է  նահանջը  անձի  ազատության  իրավունքիհարգումից։
  Անձին ազատությունից զրկելու համար անհրաժեշտ հիմքերը պետք է հիմնավորված լինենկոնկրետ  փաստացի  նյութերով,  տվյալներով։
   Մասնավորապես՝  ՄԻԵԴ-ը  սահմանել  է.  «իրավաչափ  էայն մտավախությունը, որ մեղադրյալը կխոչընդոտի մեղադրանքի կողմի գործունեությանը։
  Դատարանը պետք է սա հաստատի՝ իբրև իրավաչափ մտահոգություն, որն առկա է հատկապես տվյալ մեղադրյալի դեպքում, այլ ոչ թե անորոշ և վերացական» (Քլութն ընդդեմ Բելգիայի գործով), «Գործով ճշմարտությունը  բացահայտելու  ընթացքին  միջամտության  վտանգի  (մինչդատական  վարույթում  գործիքննությանը  խոչընդոտելու)  հնարավորությունը  չպետք  է  ընդունել  վերացականորեն,  պետք  է  գոյություն ունենան դա հաստատող կոնկրետ փաստացի հանգամանքներ, որ ազատազրկված անձը կարողէ  օգտվել  դրանցից»  (Տրզասկան  ընդդեմ  Լեհաստանի),  «Պետք  է  հիմնավորված  ռիսկ  լինի,  որ  մեղադրյալն  ազատ  արձակվելու  դեպքում  կձեռնարկի  այնպիսի  քայլեր,  որոնք  կխոչընդոտեն  արդարադատության  իրականացմանը»  (Վեմհոֆն  ընդդեմ  Գերմանիայի),  «Կրկին  հանցագործություն  կատարելուվտանգը պետք է ռեալ լինի տվյալ մեղադրյալի դեպքում» (Րինգեյզենն ընդդեմ Ավստրիայի)։
 ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր հերթին 30.08.2007 կայացված ՎԲ-132/07 նախադեպային որոշմանմեջ նշել է. «...կալանավորման կիրառման հիմքերն ունեն կանխատեսական, մոտավոր բնույթ, քանի որենթադրում են ապագային վերաբերող իրադարձություններ։
  Ընդ որում, այդ կանխատեսվող գործողություններն անհրաժեշտ է հիմնավորել քրեական գործով ձեռք բերված որոշակի նյութերով, որով էլ վերջին հաշվով որոշվում է կալանավորման կիրառման հիմնավորվածությունը»։
 Մեղադրյալի  հավանական  գործողությունների  մասին  հետևությունները  պետք  է  հիմնված  լինենգործի  նյութերից  բխող  ողջամիտ  կասկածների  կամ  ենթադրությունների  վրա։
   Դա  նշանակում  է,  որկալանավորման կիրառման հիմքում բոլոր դեպքերում պետք է դրվեն որոշ փաստական տվյալներ։
 Նույն նախադեպային որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը նշել է. «Կալանավորումը քրեական գործի  քննության  ընթացքում  կիրառվող  խափանման  միջոցներից  ամենախիստն  է։
   Այն  պետք  է  ընտրվիմիայն այն ժամանակ, երբ խափանման մյուս միջոցները քրեական գործի վարույթի ընթացքում չեն կարող  ապահովել  անձի  պատշաճ  վարքագիծը։
   ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսդրությունը  սահմանել է կալանավորման կիրառման օրինականությունն ու հիմնավորվածությունն ապահովող մի շարքերաշխիքներ, որոնց մեջ առաջին հերթին կարևորվում ու առանձնանում են կալանավորման հիմքերը։
 Դրանք օրենքով նախատեսված այն հանգամանքներն են, որոնք հաստատվում են ապացույցների որոշակի ամբողջությամբ և հնարավորություն են տալիս հիմնավորված ենթադրություններ անել այն մասին,  որ  անձը,  կալանքի  տակ  չգտնվելով,  կարող  Է  դրսևորել  ոչ  պատշաճ  վարքագիծ  և  խոչընդոտելքրեական դատավարության խնդիրների իրականացմանը»։
 Կալանավորման  վերաբերյալ  ՄԻԵԴ-ի  և  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանի  որոշումների,  ներպետականօրենսդրության և Եվրոպական կոնվենցիայի դրույթների վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ անձիազատության  և  անձնական  անձեռնմխելիության  իրավունքը,  մարդու  այլ  հիմնական  իրավունքներիհետ  մեկտեղ,  անօտարելի  և  բարձրագույն  արժեք  է։
   Հետևաբար  առավել  զգուշավոր  պետք  է  լինելնշված  իրավունքի  սահմանափակման  իրավաչափության  հարցը  որոշելիս  և  պետք  է  բացառապեսելնել մարդու իրավունքները հարգելու, մարդու իրավունքների սահմանափակման միջոցով հիմնականիրավունքը բովանդակազրկելու անթույլատրելիության սկզբունքներից1։
 Դեռևս նախորդ դարի սկզբներին Ն. Պոլյանսկին նշում էր. «այն հարցը, թե ինչպիսի խափանմանմիջոցներ կարող են կիրառվել, ինչ պայմաններում են դրանք թույլատրելի, և ինչից է կախված դրանցընտրությունը,  քրեական  դատավարության  կարևորագույն  հարցերից  են։
   Հեշտ  է  պատկերացնել,  թեինչ վտանգի է ենթարկվում քաղաքացու անձնական ազատությունը, երբ օրենսդրության մեջ չկա այդ1 Տե՛ս Մադոյան Ա., Որպես խափանման միջոց կալանավորման կիրառումը ՀՀ-ում՝ համապատասխանությունը ՀՀ վճռաբեկդատարանի և ՄԻԵԴ նախադեպային որոշումներին, ՀՀ փաստաբանների պալատի երիտասարդական խորհրդի ամսագիր,Հոդվածների ժողովածու թիվ 3, դեկտեմբեր 2014 թ.։
 հարցի պատասխանը»1։
  Այս մոտեցումը արդիական է նաև ներկայումս։
  Հետևաբար, օրենքում դրանցկիրառման  օրինականությունն  ու  հիմնավորվածությունն  ապահովող  անհրաժեշտ  պայմաններստեղծելն անձի իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանության կարևորագույն ու առաջնայինպահանջն է։
 Ներկայումս  ՀՀ-ում  իրականացվող  դատաիրավական  բարեփոխումները  կոչված  են  ապահովելուողջ  իրավական  համակարգի  և  մասնավորապես՝  քրեական  արդարադատության  ժողովրդավարացումը, անձի իրավունքների արդյունավետ պաշտպանությունը։
  Անվիճելի է, որ իրավական պետությանկարևոր  հատկանիշներից  է  պետական  հարկադրանքի  սահմանափակումը  միայն  այն  դեպքերով,  երբայն իրոք անհրաժեշտ է հասարակության և այլ անձանց շահերի պաշտպանության համար։
 Հարկադրանքի միջոցների կարգավորման հիմքում ՀՀ քրեական դատավարության նոր օրենսգըրքի նախագծով (այսուհետ՝ նաև Նախագիծ) ընկած է անձի ազատության իրավունքի երաշխավորմանհստակ  օրենսդրական  մեխանիզմների  ստեղծման  անհրաժեշտությունը։
   Ելնելով  դատավարականհարկադրանքի  միջոցների  կիրառումը  մարդու  իրավունքների  պաշտպանության  միջազգային  չափանիշներին  համապատասխանեցնելու  հանգամանքից`  հիմնովին  փոփոխության  է  ենթարկվել  խափանման միջոցների և մասնավորապես կալանավորման ինստիտուտը։
 Այսպես,  Նախագծով  առաջին  անգամ  որպես  սկզբունք  ամրագրվել  է,  որ  կալանավորումը  քրեական դատավարությունում  մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծն ապահովող ծայրահեղ խափանման միջոց  է  և  կարող  է  կիրառվել  միայն  այն  դեպքում,  երբ  անձի  պատշաճ  վարքագիծը  չի  կարող  երաշխավորվել հարկադրանքի այլ միջոցներով։
  Այսինքն՝ յուրաքանչյուր դեպքում քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինները կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելուց առաջ պարտավոր ենքննարկման  առարկա  դարձնել  անձին  ազատությունից  զրկելու  հետ  չկապված  կամ  նրա  ազատությունը  հնարավորինս  քիչ  սահմանափակող  խափանման  միջոց  կիրառելու  նպատակահարմարությանհարցը։
  Միայն այն դեպքերում, երբ տվյալ խափանման միջոցներն ի զորու չեն ապահովելու վարույթինորմալ  ընթացքը  և  դատավարության  կոնկրետ  մասնակցի  պատշաճ  վարքագիծը,  կբարձրանա  վերջինիս  նկատմանբ  կալանավորումը  որպես  խափանման  միջոց  կիրառելու  հարցը։
   Նման  մոտեցումըբխում  է  ՄԻԵԴ-ի  նախադեպային  պրակտիկայից։
   Վերջինս  Եվրոպական  կոնվենցիայի  5-րդ  հոդվածիխախտում  է  արձանագրել  միայն  այն  բանի  համար,  որ  իշխանությունները  դիմումատուի  նկատմամբկալանավորում  են  կիրառել  առանց  երբևէ  քննարկման  առարկա  դարձնելու  համեմատաբար  ավելիմեղմ խափանման միջոց կիրառելով նրա ներկայությունն ապահովելու հնարավորության հարցը։
 Նախագծով  նաև  հստակեցվել  են  կալանավորման  հիմքերն  ու  պայմանները։
   Եվրոպական  կոնվենցիայի  5-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  գ  կետը  սահմանում  է  անձին  ազատությունից  զրկելու  հիմքերիսպառիչ ցանկը, ըստ որի` անձի օրինական կալանավորումը կամ ձերբակալումը իրավաչափ է՝ իրավախախտում կատարած լինելու հիմնավոր կասկածի առկայության դեպքում նրան իրավասու օրինականմարմնին ներկայացնելու նպատակով կամ երբ դա հիմնավոր կերպով անհրաժեշտ է համարվում նրակողմից  հանցագործության  կատարումը  կամ  այն  կատարելուց  հետո  նրա  փախուստը  կանխելու  համար։
   Սրա  հիման  վրա  ՀՀ  սահմանադրության  16-րդ  հոդվածի  1-ին  մասը  սահմանում  է.  «Յուրաքանչյուր ոք ունի անձնական ազատության և անձեռնմխելիության իրավունք։
  Մարդուն կարելի է ազատությունից զրկել օրենքով սահմանված դեպքերում և կարգով»։
  Նույն հոդվածի 3-րդ և 4-րդ մասերը սահմանում են, որ քրեական դատավարության շրջանակներում կալանավորում կիրառելը թույլատրվում է՝1)  օրենքով  սահմանված  որոշակի  պարտականությունների  կատարումն  ապահովելու  նպատակով,  2)առկա է հանցագործություն կատարած լինելու հիմնավոր կասկած, կամ 3) երբ դա անհրաժեշտ է անձիկողմից հանցագործության կատարումը կամ այն կատարելուց հետո նրա փախուստը կանխելու նպատակով։
 Իրավաբանական  գրականության  մեջ  անդրադառնալով  ՀՀ  սահմանադրության  16-րդ  հոդվածիվերլուծությանը` մասնավորապես նշվում է. «Մարդու անձնական ազատության և անձեռնմխելիությանիրավունքի  կարևորագույն  երաշխիքը  Սահմանադրությունը  համարում  է  օրենքը,  որով  պետք  է  սահմանվեն և որին համապատասխան պետք է իրականացվեն մարդուն ազատությունից զրկելու դեպքերը և ընթացակարգը։
  Սակայն պատմական փորձը ցույց է տվել, որ օրենքը ևս կարող է լինել իրավախախտ,  այսինքն`  օրենքով  կարող  են  անհիմն  ընդարձակվել  ազատությունից  զրկելու  դեպքերը։
   Որպեսզի կանխի նման ոչ իրավական օրենքի ընդունումը և կիրառումը` Սահմանադրությունը փակ շրջանակով  թվարկում  է  այն  դեպքերը,  որոնց  հիման  վրա  օրենքը  կարող  է  նախատեսել  ազատությունիցզրկում։
  Հիմքերի սպառիչ շրջանակը և հստակ իրավական ձևակերպումները բացառում են դրանց տարածական մեկնաբանությունը»2։
 1 Տե՛ս Полянский Н., Уголовный процесс. Уголовный суд, его устройство и деятельность, Москва, 1911, էջ 136։
 2 Տե՛ս ՀՀ սահմանադրության մեկնաբանություններ, ընդ. խմբ.` Գ. Հարությունյանի Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, Էջ 190։
 Ըստ ՄԻԵԴ-ի նախադեպային իրավունքի` նախքան մեղադրական դատավճիռը  անձին ազատությունից զրկելը հիմնավորված կհամարվի միայն այն դեպքերում, երբ առկա է հավանականություն, որմեղադրյալը  կխուսափի  քննությունից1,  կխոչընդոտի  արդարադատության  իրականացմանը2,  կկատարի նոր հանցանք3, կամ անձի ազատության մեջ մնալը կհանգեցնի հասարակական անկարգության4։
 Հ. Ղուկասյանի կարծիքով` գործող ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը, այնուամենայնիվ,կալանքի  կիրառման  հիմքերի  նախատեսման  հարցում  անհրաժեշտ  հետևողականություն  չի  դրսևորել5։
  ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 135-րդ հոդվածի 1-ին մասում սահմանված խափանման միջոցների, այդ թվում կալանքի կիրառման հիմքերից առնվազն երկուսը (խոչընդոտել մինչդատական վարույթում կամ դատարանում գործի քննությանը` քրեական դատավարությանը մասնակցող անձանց վրա անօրինական ազդեցություն գործադրելու, գործի համար նշանակություն ունեցող նյութերըթաքցնելու կամ կեղծելու, քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի կանչով առանց հարգելի պատճառների չներկայանալու կամ այլ ճանապարհով և խոչընդոտել դատարանի դատավճռի կատարումը)դուրս են ՀՀ սահմանադրության մեջ և Եվրոպական կոնվենցիայում նշված հիմքերի շրջանակից, որոնքսպառիչ  թվարկում  են  անձին  ազատությունից  զրկելու  հիմքերը  և  ենթակա  չեն  տարածական  մեկնաբանման,  այսինքն`  Սահմանադրությանը  և  Կոնվենցիային  հակասող  են,  ուստի այդ  հիմքերով  չեն  կարող կիրառվել կալանավորումներ։
  Փաստորեն, գործող օրենսգրքի կալանավորում կիրառելու հիմքերըչեն բխում ՀՀ սահմանադրության 16-րդ հոդվածից և Եվրոպական Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածից։
 Ի  տարբերություն  գործող  օրենսգրքի`  քրեական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  նախագծովսահմանված կալանավորման հիմքերի սպառիչ ցանկը լիովին համապատասխանում է Կոնվենցիայի 5րդ  հոդվածում  նշված  պայմաններին։
   Մասնավորապես՝  Նախագծի  116-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն`  խափանման  միջոցը  կարող  է  կիրառվել,  եթե  դա  անհրաժեշտ  է`  1)  մեղադրյալի  փախուստըկանխելու համար, 2) մեղադրյալի կողմից հանցանք կատարելը կանխելու համար, 3) մեղադրյալի կողմից իր վրա օրենքով կամ դատարանի որոշմամբ դրված պարտականությունների կատարումն ապահովելու համար։
 Անհրաժեշտ է նշել նաև, որ գործող քրեական դատավարության օրենսգիրքը խափանման միջոցների  կիրառման  հիմքերի  առումով  ևս  մեկ  բացթողում  է  պարունակում։
   Անհասկանալի  է  թե  ինչու  ենայդ հիմքերը վերաբերում բոլոր խափանման միջոցներին։
  Թե՛ Եվրոպական կոնվենցիան, թե՛ Սահմանադրությունը  նշված  հիմքերը  սահմանում  են  անձի  ազատության  և  անձեռնմխելիության  իրավունքիերաշխավորման  համար,  սակայն  կալանավորումից  բացի  որևէ  այլ  խափանման  միջոց  չի  սահմանափակում անձի ազատության իրավունքը, ուստի, նույն հիմքերը այլ խափանման միջոցներին վերագրելու  դեպքում  կառաջանան  դրանց  կիրառման  էական  սահմանափակումներ։
   Ստացվում  է,  որ  այլ  խափանման  միջոցների  կիրառումն  ուղղակիորեն  կախվածության  մեջ  է  դրվում  կալանավորումից,  այսինքն՝ եթե առկա են այդ հիմքերը, ապա, բնականաբար, քննարկվում է կալանավորման հարցը, այնուհետև այլ խափանման միջոցներից մեկի կիրառման հարցը։
 Հարկ է նկատել, որ ոչ բոլոր խափանման միջոցները կարող են կիրառվել քրեական դատավարության օրենսգրքի 135-րդ հոդվածի 1-ին մասում նշված հիմքերով։
  Օրինակ` դժվար է պատկերացնել, որստորագրություն չհեռանալու մասին կարող է կիրառվել քրեական օրենքով չթույլատրված արարքներիկատարումը  կամ  քրեական  վարույթն  իրականացնող  մարմնից  թաքնվելը  կանխելու  համար  կամ,ասենք, գրավը կիրառվել հանցագործությունների կատարումը կանխելու համար։
  Կարծում ենք, որ յուրաքանչյուր  խափանման  միջոց  պետք  է  կիրառվի  ինքնուրույն`  որևէ  այլ  միջոցի  կիրառումից  անկախ,իհարկե,  բացառությամբ  կալանքի,  որի  կիրառումն  ըստ  Նախագծի՝  թույլատրվում  է  միայն  այն  դեպքում,  երբ  այլ  միջոցներով  հնարավոր  չէ  հասնել  խափանման  միջոցների  կիրառման  նպատակներին։
 Այս հարցը, կարծեք, իր կարգավորումն է գտել քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագըծում, որի 116-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` նույն հոդվածի 2-րդ մասում նշված հանգամանքների հիմնավորում չի պահանջվում` 1) օրենսգրքով նախատեսված առանձին այլընտրանքային խափանման  միջոցներ  կիրառելու  դեպքում,  2)  ծանր  կամ  առանձնապես  ծանր  հանցագործության  մեջ  մեղադրվող անձի սկզբնական կալանքի կամ այլընտրանքային խափանման միջոցի կիրառման դեպքում։
 Վերոգրյալից պարզ է դառնում նաև, որ Նախագծով սահմանված կարգավորման համաձայն հանցագործության  ծանրությունը  բավարար  է  անձին  սկզբնական  կալանավորելու  համար։
   Նկատենք,  որայս մոտեցումը տեսության մեջ միանշանակորեն չի ընդունվում։
  Տեսաբանների մի մասը կողմն է նման1 Տե՛ս “Stögmüller v. Austria”, 10 November 1969, § 15, Series A no. 9։
 2 Տե՛ս “Wemhoff v. Germany”, 27 June 1968, § 14, Series A no. 7։
 3 Տե՛ս “Matznetter v. Austria”, 10 November 1969, § 9, Series A no. 10։
 4 Տե՛ս “Letellier v. France”, 26 June 1991, §51, Series A no. 207։
 5 Տե՛ս Ղուկասյան Հ., Ազատության իրավունքի ապահովման միջազգային և ներպետական երաշխիքները (համեմատական վերլուծություն),  ԵՊՀ  իրավագիտության  ֆակուլտետի  հիմնադրման  75-ամյակին  նվիրված  գիտաժողովի  նյութերի  ժողովածու,Երևան, 2008, էջ 246-247։
 կարգավորմանը,  իսկ  մյուսների  կարծիքով՝  այն  անընդունելի  է։
   Չհամաձայնելով  այն  մոտեցմանը,  որկալանք  կիրառելու  համար  հանցանքի  ծանրությունը  բավարար  է`  տեսության  մեջ  տարբեր  փաստերեն բերվում այն հերքելու համար։
 Յու. Մելնիկովի կարծիքով` կալանքի կիրառումը միայն հանցանքի ծանրությամբ պայմանավորելու դեպքում այն կորցնում է իր պրևենտիվ դերը և ձեռք բերում պատժիչ բնույթ. անձը կալանավորվումէ ոչ թե այն բանի համար, որ կանխվի նրա ոչ պատշաճ վարքագիծը, արդարադատության իրականացումը խոչընդոտելը, այլ այն, որ մեղադրվում է ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործություն կատարելու համար1։
  Յու. Ստեցովսկին էլ այն կարծիքին է, որ միայն հանցագործության վտանգավորության հիմքով կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելը հակասում է Եվրոպական կոնվենցիայի 5րդ հոդվածի պահանջին, որը թույլատրում է կալանավորում կամ ձերբակալում կիրառել միայն հետևյալ երկու դեպքերում` 1) իրավախախտում կատարած լինելու հիմնավոր կասկածի առկայության դեպքում`  նրան  իրավասու  մարմնին  ներկայացնելու  նպատակով,  2)  երբ  դա  հիմնավոր  կերպով  անհրաժեշտ է համարվում նրա կողմից հանցագործության կատարումը կամ այն կատարելուց հետո նրա փախուստը կանխելու համար2։
 Այնուամենայնիվ,  հանցագործության  ծանրությունը,  որպես  կալանավորման  հիմք  դիտարկելուգաղափարն ունի իր կողմնակիցները։
 Հ. Ղուկասյանը, վերլուծելով Եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի գ) կետի բովանդակությունը, նշում է, որ պետության միջազգային պարտավորությաններն ամենևին չեն խոչընդոտում,որ  կատարված  հանցագործության  ծանրության  աստիճանը  կալանավորման  կիրառման  ինքնուրույնհիմք  հանդիսանա։
   Հեղինակի  կարծիքով`  չի  կարելի  ժխտել  այն  հանգամանքը,  որ  մեղադրյալին  մեղսագրվող հանրորեն վտանգավոր արարքն ու դրա կատարման հանգամանքները կարող են վկայել անձի  հասարակական  մեծ  վտանգավորության  մասին։
   Եթե  անձը  մեղադրվում  է  (բնականաբար,  բավարար ապացույցների համակցության պայմաններում) քաղաքացիների և առհասարակ՝ հասարակականանվտանգության դեմ ուղղված մի շարք ծանր հանցագործություններ կատարելու նպատակով հանցավոր  կազմակերպություն  (խմբավորում)  ստեղծելու  մեջ  ահաբեկչություն,  բանդիտիզմ  և  այլն),  ապանման փաստն ինքնին հիմքեր է տալիս ենթադրել, որ մեղադրյալը մնալով ազատության մեջ, կարող էշարունակել իր հանցավոր գործունեությունը, թաքնվել գործի քննությունը վարող իրավասու մարմիններից  կամ  օգտագործել  հնարավոր  բոլոր  միջոցները  գործի  քննությանը  հակազդելու  համար։
   Եվրոպական կոնվենցիայի դրույթները (մասնավորապես՝ 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի գ) ենթակետը) չպետք էկիրառվեն կամ մեկնաբանվեն այնպես, որ ավելորդ դժվարություններ ստեղծեն կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի գործընթացում պետության կողմից արդյունավետ միջոցներ օգտագործելու համար։
  Միաժամանակ, վերը նշված ծանր հանցագործությունների դեպքում կալանավորում կիրառելու  չափանիշները  չպետք  է  ինքնաբերաբար  տարածվեն  հանրորեն  վտանգավոր  այլ  արարքներիվրա։
  Միայն արարքի ծանրության հիմքով կալանավորում կիրառելու դեպքում պետք է անվերապահորեն  պահպանվեն  խափանման  այս  միջոցի  օրինականությունն  ու  հիմնավորվածությունը  ապահովողբոլոր երաշխիքները (պետք է ակնհայտ լինի տվյալ անձի առնչությունը հանցագործությանը, ապահովվի կալանավորման օրինականության և հիմնավորվածության դատական ստուգում և այլն)3։
 Ի. Պետրուխինը, վերլուծելով կալանավորման կիրառման հիմքերը, գտնում է որ ինքնին հանցանքի  ծանրությունը  և  սպառնացող  պատժի  լրջությունը  կարող  են  անձին  դրդել  թաքնվելու  կամ  ճշմարտությունը  բացահայտելուն  խոչընդոտելու4։
   Այսինքն՝  հեղինակի  կարծիքով  հանցանքի  ծանրություննարդեն իսկ ներառում է մեղադրյալի ոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորելու հնարավորության ռիսկը։
 Նկատենք, որ միջազգային իրավունքում արդեն իսկ ուղղակիորեն ամրագրված է, որ նախնականկալանքի համար միայն այդ հիմքը բավարար է, իսկ շարունակական կալանքի համար դա պայմաններից  միայն  մեկն  է։
   Այսպես,  Եվրոպական  խորհրդի  նախարարների  կոմիտեի  1980  թ.  հունիսի  27-ի«Մինչև դատը կալանավորելու մասին» R (80) 11 հանձնարարականի 4-րդ կետը սահմանում է` բացառիկ  դեպքերում  մինչև  դատը  կալանավորումը  կարող  է  արդարացվել,  եթե  խոսքը  վերաբերում  էառանձնապես ծանր հանցագործություններին։
 Այս  մոտեցումն  արտահայտվել  է  նաև  Եվրոպական  դատարանի  պրակտիկայում։
   Մասնավորապես՝ ՄԻԵԴ-ը «Պանչենկոն ընդդեմ Ռուսաստանի» գործով որոշման մեջ նշում է, որ ՄԻԵԴ-ը թույլատրում է, որ կասկածն այն մասին, թե դիմողը կատարել է ծանր հանցագործություն, կարող է նախնականխափանման  միջոց  կիրառելու  հիմք  ծառայել։
   Սակայն,  ՄԻԵԴ-ը  միաժամանակ  գտնում  է,  որ  մեղադ1 Տե՛ս Мельников В., Обеспечение прав граждан в ходе досудебного производства. Москва, 2006, էջ 223։
 2 Տե՛ս Стецовский Ю., Право на свободу и личную неприкосновенность, нормы и действительность. Москва, 2000, էջ 167։
 3  Տե՛ս  Ղուկասյան  Հ.,  Կալանավորման  կիրառման  հիմքերն  ու  դատավարական  կարգն՝  ըստ  ՀՀ  քրեական  դատավարությանօրենսգրքի, ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի  70-ամյակին նվիրված գիտական աշխատանքների ժողովածու, Երևան, 2003,էջ 214-217։
 4 Տե՛ս Петрухин И., Неприкосновенность личности и предупреждение в уголовном процессе. Москва, 1989, էջ 107։
 րանքի  ծանրությունը  ինքնին  չի  կարող  արդարացում  հանդիսանալ  անձին  երկարաժամկետ  կալանավորելու համար։
  Դատարանի այս դիրքորոշումից հետևում է, որ քննության նախնական փուլում անձիննախնական կալանքի վերցնելու համար բավարար է համարվում միայն հանցանքի ծանրությունը, սակայն այն չի կարող բավարար լինել հետագա կամ երկարաժամկետ կալանավորման համար։
 Հարկ  ենք  համարում  նշել  նաև,  որ  հանցագործության  ծանրությունը  և  սպառնացող  պատժիխստությունը, որպես խափանման միջոց կալանավորման կիրառման հիմք, նախատեսված են նաև արտասահմանյան  շատ  երկրների  մասնավորապես՝  Ֆրանսիայի,  Գերմանիայի,  Ավստրիայի,  Բելառուսի,Ուկրաինայի քրեական դատավարության օրենսգրքերում։
 Այսպիսով,  նախնական  և  կարճաժամկետ  կալանքի  դեպքում  միայն  հանցագործության  ծանրությունը հիմք ընդունելը իրավաչափ է և չի հակասում միջազգային չափանիշներին։
 Անհրաժեշտ  ենք  համարում  նշել  նաև,  որ  ՀՀ  գործող  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքըտարբերակում չի դնում կալանքի կիրառման և դրա ժամկետի երկարաձգման հիմքերի մեջ։
  ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 135-րդ հոդվածի 1-ին մասում թվարկված հիմքերը հավասարապեսկիրառվում  են  ինչպես  առաջին  անգամ  կալանքի  կիրառման,  այնպես  էլ  այն  երկարացնելու  դեպքում։
 Այլ կերպ ասած` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը կալանքի ժամկետի երկարացումը կանոնակարգող նորմ չի պարունակում1։
  Մինչդեռ նախագիծը տարանջատում է սկզբնական կալանքի և արդեն  իսկ  կիրառված  կալանքի  ժամկետի  երկարացման  հիմքերը։
   Մասնավորապես,  Նախագծի  118-րդհոդվածի 4-րդ մասի համաձայն՝ «Կալանքի ժամկետը երկարացնելիս` դատարանի առջև անհրաժեշտէ հիմնավորել նաև վարույթի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքները բացահայտելու նպատակով  վարույթն  իրականացնող  մարմնի  կողմից  գործադրված  պատշաճ  ջանասիրությունը  (due  diligence),  ինչպես  նաև  տվյալ  մեղադրյալի  նկատմամբ  քրեական  հետապնդումը  շարունակելու  անհրաժեշտությունը»։
   Նման  կարգավորումը  համահունչ  է  ՄԻԵԴ-ի  ձևավորած  պրակտիկային։
   Վերջինս  իրբազմաթիվ, այդ թվում` ՀՀ դեմ կայացված մի քանի  վճիռներում հստակ տարբերակում է սկզբնականկալանքի կիրառման և կալանքի ժամկետը երկարաձգելու հիմքերը2։
 Այսպիսով, ՀՀ քրեական դատավարության գործող օրենսգրքի և նոր օրենսգրքի նախագծի համեմատական  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ,  ի  տարբերություն  գործող  քրեական  դատավարությանօրենսգրքի, Նախագիծը սահմանել է գործուն երաշխիքների համակարգ` ուղղված խափանման միջոցների կամայական կիրառման դեպքերի սահմանափակմանը։
  Հարկադրանքի միջոցների օրենսդրականկարգավորումները  համապատասխանեցվել  են  ՀՀ  սահմանադրությանը  և  Մարդու  իրավունքներիԵվրոպական կոնվենցիային ու դրա հիման վրա ձևավորված իրավական պրակտիկային։
 Հովհաննես ՀովհաննիսյանԿԱԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԽԱՓԱՆՄԱՆ ՄԻՋՈՑ` ԸՍՏ ՀՀ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՂ ԵՎ ՆՈՐ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ ՆԱԽԱԳԾԻԲանալի բառեր՝ կալանավորում, խափանման միջոց, դատավարական հարկադրանքի միջոցներ, ։

Հոդվածում  քննարկվում  են  ՀՀ  քրեական  դատավարության  գործող  և  նոր  օրենսգրքի  նախագծով  նախատեսված`  կալանավորման  ինստիտուտի  կարգավորման  առանձնահատկությունները,  դրա  կիրառման  իրավաչափությունը,  հիմքերն  ու  պայմանները։
   Ներկայացվում  են  Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայով նախատեսված մարդուն ազատությունից զրկելու հիմքերը,  կալանավորման վերաբերյալ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկան, և վերլուծվում է գործող  օրենսգրքով  և  Նախագծով  նախատեսված  կարգավորումների  համապատասխանությունը  դրանց։
   Քննարկվում  է  նաև  կալանավորման  հիմքերի  համապատասխանությունը  ՀՀ  սահմանադրությանը։
   Առանձին  ուշադրություն է դարձվում հանցանքի ծանրությունը կալանավորման հիմք դիտարկելու խնդրին։
