ՀԱՅՈ ԵIDEԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԵTԵԿՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԿԱՅԱՈՒFՉՈՒԹՅՈՒՆ ՖՐԱՆ N ՎԵՐՖԵԼԻԻ ՆՈՐՈՒՅԹՈՒՄ «ԼԵՌՆԻ ՔԱT ՕՐԵՐԸ» Հայերի կոտորածների մասին Ֆ. Վերֆելը թերթերում կարդացել էր Վիեննայի Ավստրո-Հունգարիայի մամլո գրասենյակում աշխատելիս, և վեպը ստեղծելու գաղափարը, ինչպես նա գրում է գրքի նախաբանում, ծնվել է 1929 թ., Երբ նա Դամասկոսում էր ՝ տեսնելով հայ փախստական ​​երեխաների թշվառությունն ու ողբերգական իրավիճակը: Գրքի տեքստը տպագրվել է 1932 թվականին: Հուլիսից մինչև 1933 մարտ:  Ավելի քան երեք տարի Վերֆելը նվիրվեց նյութի ուսումնասիրությանը, ծանոթացավ հայ ժողովրդի պատմությանը և մշակույթին, Առաջին աշխարհամարտի փաստաթղթերին, զրուցեց կոտորածներից փրկված մարդկանց հետ:   Բայց նա չդիմեց աքսորի և ջարդի նկարագրությանը, այլ գտավ հերոսությունը icեղասպանության մեջ ՝ մեկնաբանելու «հայ ժողովրդի անհասկանալի ճակատագիրը» և ստեղծելու նրա բարոյապես հոգատար պատկերը 1: Վեպը գրելու նրա մտադրությունը էլ ավելի ամրապնդվեց Ազգային սոցիալիստների կողմից, ովքեր Գերմանիայում հակասեմականություն էին քարոզում ՝ Ավստրիայում իշխանության գալով:   Այս գրքով Ֆրանց Վերֆելը ցանկանում էր բողոքել ռասայական-հրեական խտրականության դեմ:   Նա նմանություններ տեսավ հրեաների և հայերի ճակատագրերի միջև և մտածեց, որ աճող հակասեմականությունը նրանց արժանի կդարձնի հայերի ճակատագրին:  Այդ վտանգը կանխելու համար Ֆ. Վերֆելը ցանկանում էր գերմանացիներին ցույց տալ հայերի տառապանքի ճանապարհը: Հայտնի քնարերգու, միջազգայնորեն ճանաչված արձակագիր Ֆ. Վերֆելը ծնվել է Պրահայում 1890 թվականին հրեա վաճառականների ընտանիքում:   Բարձրագույն կրթությունը ստացել է Լայպցիգի և Համբուրգի համալսարաններում:  1910-ականներից: Երկրորդ կեսից Վերֆելը հրատարակում էր ակնարկներ և չափածո էջեր:   1920-ական թվականներին նա ուղևորվեց Արևելք, այցելեց Եգիպտոս, Սիրիա, շփվեց Հայոց Genocideեղասպանությունից հրաշքով փրկված հայ տեղահանվածների հետ, մասնակցեց Եվրոպայում Հայդատի շարժմանը և դասախոսություններ կարդաց:  1938 Ավստրիան գրավելուց հետո տեղափոխվեց Ֆրանսիա, 1940 թ.` ԱՄՆ (Կալիֆոռնիա):  Գրական ասպարեզ է մտել որպես բանաստեղծ ՝ հրատարակելով «Աշխարհի ընկերը» (1911), «Մենք ենք» (1913), «Ընկերոջ համար» (1915), «Դատաստանի օր» (1919) բանաստեղծությունները ՝ պատկերելով սարսափները պատերազմի Ֆրանց Վերֆելը շաբաթներ շարունակ Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության գրադարանի արխիվում ուսումնասիրում էր հայ գրականությունը, պատմությունը, դիցաբանությունն ու արվեստը: Վեպը գրելիս Վերֆելը օգտագործել է ականատեսների վկայություններ, նորություններ, որտեղ ուսումնասիրվել է հայ ժողովրդի պատմությունը, դավանանքը և մշակույթը:   «Մուսայի քառասուն օրը» վեպը առաջին անգամ լույս է տեսել 1933 թվականին: Վերջերս այն թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, բազմիցս վերահրատարակվել, էկրանավորվել և հիմք ծառայել բեմադրության և երաժշտության համար:  Երկու անգամ թարգմանվել է հայերեն ՝ 1935 թվականին: (Է. Անդրեասյան) և 1964 (Պ. Միքայելյան): Վերֆելի ստեղծագործություններում առանձնահատուկ տեղ է գրավում «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը:   Այն հիմնված է ճշգրիտ փաստերի և իրադարձությունների վրա:   Վեպում Վերֆելը փաստագրական պատկեր է տվել Մուսա լեռան պաշարման ընթացքում հայերի իրավիճակի և թուրքական զորքերի դեմ պայքարի մասին:   Աշխատության հիմքը 1915 թվականն էր: Կիլիկյան Շվեդիայի շրջանի հայության հերոսական պայքարը:  Երբ տեղական թուրքական իշխանությունները փորձեցին գոյություն ունենալ 1 Werfel F., The Muste Dags of Musa Dagh, Yerevan, 1964, p. 5 Հայերի տեղահանությունից հետո հայերը որոշեցին դիմադրություն ցույց տալ, բարձրացան Մուսա լեռը, որտեղ կազմակերպեցին ինքնապաշտպանություն ՝ հաջողությամբ հետ մղելով թուրքական զորքերը:   Հոգևորականության ղեկավարությամբ գյուղական համայնքները գիտեին, որ իրենց բռնի աքսորը անապատ նշանակում է մահ սովից և ծարավից:   Անմատչելի լեռին դիմակայելու որոշումը վերջին միջոցն էր:   Ֆրանց Վերֆելը կարողացավ գեղարվեստորեն պատկերել այդ մարդկանց ճակատագիրը: «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպի առանցքային հերոսը Գաբրիել Բագրատյանն է:  Նա հայ ժողովրդի հավաքական կերպարն է:   Գաբրիել Բագրատյանը շվեդական շրջանի Յոգոնոլուկ գյուղից էր, բազմանդամ ընտանիքի զավակ:   Նա ծնողների հետ մեկնել է Փարիզ, սովորել ֆրանսիական դպրոցում, այնուհետև ավարտել է Սորբոնի համալսարանը, դարձել հնագետ, արվեստի տեսաբան և փիլիսոփա:   Բագրատյանն ամուսնացել էր ֆրանսիացի կնոջ հետ, լինելով ինքնամփոփ անձնավորություն, նա խուսափում էր այն ամենից, ինչը չէր վերաբերում իր ընտանեկան կյանքին:   Իր գիտական ​​աշխատանքով Բագրատյանը հետզհետե կտրվում է հայ իրականությունից, հայ կյանքի հոգսերից:   Քսաներեքամյա բացակայությունից հետո Բագրատյանը կնոջ և որդու ՝ Ստեփանի հետ վերադառնում է հայրենի գյուղ ՝ եղբոր մահից հետո հոգալու հոր ժառանգության մասին և անցկացնելու ամառային արձակուրդը:  Պատերազմը սկսվում է. Փարիզ վերադառնալու բոլոր ճանապարհները փակ են:  Բագրատյանը չէր ցանկանում մասնակցել պատերազմին, կռվել Ֆրանսիայի դեմ, որի հետ կապված էր իր գիտակցական կյանքի հետ:   Նա մտածում էր ապրել իր հայրենի գյուղում մինչև պատերազմի ավարտը:   Բագրատյանի ֆրանսիացի կինը ՝ Julուլիետան, իրեն լավ էր զգում մի գեղեցիկ առանձնատան իր պարտեզում; նա հեռանալու ցանկություն չուներ, իսկ նրա որդին ՝ Ստեփանը, աղաչում էր մնալ հայրենիքում:   Ստեփանը սիրով գնում է հայկական դպրոց, հագնում ազգային տարազ ՝ զարմացնելով մորը:   Ուշագրավ է մարդկային կերպարների բազմազանությունը. Գյուղացիներ, արհեստավորներ, մտավորականներ, բոլորը խաղաղ աշխատանքի մարդիկ, ովքեր ստիպված էին զենք վերցնել միայն զանգվածային ոչնչացման սպառնալիքի պատճառով: Վեպի ամենակարևոր աղբյուրները Յոհաննես Լեփսիուսի զեկույցներն էին:   Լեպսիուսնան և վեպում ներկայացված է երկու էպիկական տեսարանների հերոսը, որոնք Վերֆելը կոչել է «Երկրորդ աստվածների միջին խաղը» առաջին երկրորդ գրքերում:  Այս վերնագիրը ռոմանտիկ է թվում: «Հոմերոսի հերոսները կռվում էին սկյութական դարպասի շուրջ, յուրաքանչյուրն ասում էր, որ հաղթանակի կամ պարտության պատճառը իր զենքն է:  Մինչդեռ հերոսների ըմբշամարտը միայն այն պայքարի արտացոլումն էր, որը օգնության կանչող աստվածները մղում էին նրանց գլխին ՝ որոշելու մարդկանց ճակատագիրը:   Բայց աստվածները նույնիսկ չգիտեին, որ նրանց բախումը միայն Բարձրյալի կրծքի արտացոլումն էր, պատերազմ, որն արդեն ավարտվել էր վաղուց ՝ լինի դա խաղաղություն, թե աղետ Տիրոջ սրտից: Նախկինում 5-րդ գլխում ներկայացված իրադարձությունների իրադարձությունների նման մեկնաբանությունը փայլուն համեմատություն է:  Ընթերցողն արդեն կանխատեսում է, որ գերմանահայ մեծ հայամետ Յոհաննես Լեփսիուսի միջամտությունը չի հասնի իր նպատակին, որ նրա ջանքերն ապարդյուն կլինեն `կանխելու հայ ժողովրդի կոտորածը:  Այս տեսարանում հեղինակը տալիս է Էնվեր և Թալեաթի գաղտնի սյուժեների նկարը:   Գերմանական Արևելյան ժողովի նախագահ Լեփսիուսը ստիպում է այս երկու առաջնորդներին դավաճանել իրենց մտադրությունները: «Պարոն Լեփսիուս, մենք մեր շահերից ելնելով ՝ քաղաքականությունը կիրականացնենք մինչեւ վերջ:  Միայն մեկ տերություն, որը վեր է բոլոր շահերից, կարող է փակել մեր ճանապարհը:   Եթե ​​դուք դիվանագիտական ​​օրացույցում պատահաբար եք գտնում այդպիսի ուժ, կարող եք մեկ անգամ եւս գալ նախարարություն »2: Լեփսիուսը իսկապես հերոսական կերպար է, եթե հերոսը այն անհատն է, որը միշտ համարձակվում է դիմադրել անարդար, գերազանց ուժին ՝ իր իսկ անձին սպառնալու սպառնալիքի ներքո:   Նադիմը Էնվեր է: «Ինձ թույլ տվեք կազմակերպել աքսորյալների քարավանները:   Աստված օրհնի ինձ, և ոչ ոք չունի իմ փորձը:   Բոլոր անհրաժեշտ միջոցներն ինքս կստանամ:   Բոլոր գերմանա-ամերիկյան օգնության ընկերությունները կանգնած են իմ թիկունքում:  Մի ժամանակ ես հոյակապ աշխատանք կատարեցի ՝ օգուտներով:  Ինձ հաջողվեց հիմնել շատ մանկատներ և հիվանդանոցներ:  Չնայած պատերազմին, ես կանեմ նույնը և նույնիսկ ավելին »3: Էնվեր փաշան պետության ներկայացուցիչն է Վերֆելին, որը հետևում է այն սկզբունքին, որ նույնիսկ ենթադրյալ վտանգը բավարար է քաղաքացիություն չունեցող ազգը կործանելու համար 1 Werfel F., p. 128 2 Նույն տեղում, Պ. 3 Նույն տեղում, Պ. փոքրամասնություն  Վերֆելի ներկայացրած Էնվեր փաշայի կերպարը նման է անգութ, անողոք ու անտարբեր առաջնորդի:   Հեղինակը իր կերպարը նկարագրելիս արտահայտում է իր բացասական վերաբերմունքը Էնվեր փաշայի նկատմամբ: «Կրծքից կախված այսքան փոքր ու տգեղ, երկու շարքով փայլուն մեդալներով ՝ նա թողեց թեթեւամիտ երիտասարդի, համարձակ մարդու տպավորություն:  «Գնչուական բարոնը», - մտածեց Լեփսիուսը:  Լեփսիուսի և Էնվեր փաշայի բանավեճը կարող է ընկալվել որպես բանավեճ «ազգայնականության» ՝ բոլոր մարդկանց հավասարության հավատքի միջև: Ֆրանց Վերֆելի վերաբերմունքը թուրքերի նկատմամբ հստակ երեւում է այն դրվագում, երբ վեպի գլխավոր հերոս Գաբրիել Բագրատյանը մեկնում է Անտիոք ՝ պահանջելու «թեզերը» (անձնագրերը):  Այս տեսանկյունից ուշագրավ է թուրքական դատարանի նկարագիրը: «Դատարկ գրասեղանի առաջ նստած էր մի ցածր պաշտոնյա, որը շշնջում էր բերանում ՝ անզգույշ հայացքով սպասելով առաջ:  Flանճերի մի ամբողջ լեգեոն անարգել տվեց իր վայրի, սարսափելի համերգը:   Պատերի երկայնքով ցածր նստարաններ կային:   Նրանք սպասում էին երկու հոգու ՝ թուրքի և արաբ գյուղացու:  Նրանցից մեկը, առանց ուշադրություն դարձնելու իրեն շրջապատող զզվելին, լայն կամար տարածեց հատակին և ծալված նստեց: Թվում էր, թե նա կարող է խուսափել աղտոտումից:  Սենյակը լցված էր քրտինքի տհաճ հոտով, հում սիգարետներով, մեղքի թշվառությամբ:   Գաբրիելը գիտեր, որ տարբեր ազգերի կառավարությունները իրենց հոտն ունեն:  Բայց վախի և հնազանդության այս արտահայտությունը սովորական է, քանի որ փոքր մարդիկ պետական ​​իշխանության ուժը ընդունում են որպես բնական աղետ »2: Մուսա լեռան պայքարի պատմության մեջ կան հեղինակի ստեղծած պատմական դեմքեր:  Անդրեասյանը Արամ Թովմասյանի իրական նախատիպն է:  Նրա քույր Իսկուհին և նրա ընտանիքը գրական գործիչներ են:  Հանրաճանաչ կյանքի լայն հիմքի վրա Ֆրանց Վերֆելը ստեղծեց կենդանի և իրական ազգային կերպարներ, ինչպիսիք են Գաբրիել Բագրատյանը, Տեր-Հայկազունը, Արամ Թովմասյանը, Նուրհանն ու այլք:  Նրանցից յուրաքանչյուրի կյանքն արտացոլում է հայ ժողովրդի պատմության եզակի բնույթը, ժողովրդի աշխատասիրությունը, տոկունությունն ու հոգատարությունը:   Դիմադրության կազմակերպման ընդհանուր նկարագրությունը համապատասխանում է պատմական իրողությանը ՝ հրաշքով փրկվելու պատմությանը: Աշխարհը պատերազմի մեջ է, բայց այս պատերազմում մեկ այլ պատերազմ է տարվում մեծ պետության կողմից խարանված, հալածված, ճնշված փոքրամասնության, տեղահանությունների, տեղահանությունների, անվերջ նվաստացումների, հանցագործությունների և կոտորածների դեմ ՝ նպատակ ունենալով ոչնչացնել հայ ժողովրդին: «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպում հեղինակը բացահայտեց Թուրքիայի իշխող շրջանների ամբոխի հակահայկական քաղաքականությունը, մարդկության դեմ կատարված հանցավոր գործողությունները և գովեց հայ ժողովրդի հերոսական, դիմադրողական ուժը: Մուսա լեռան հայերը կարծես ժամանակից դուրս են ապրում:   Հաղթանակներն ու պարտությունները, հույսերը և հիասթափությունները, զայրույթն ու հաշտեցումները, բոլորը արագ անցնում են:   Մի օր ՝ տարիներ, մի գիշեր ՝ հավերժություն:   Հասկանալի է, որ հղումն ակնարկվում է այս եղանակով:   Պաշարված հայերը վախենում էին ոչ թե մահից, այլ մոռացությունից:   Պե՞տք է վատնել նրանց անձնազոհությունը:   Սա տագնապալի հարց է, որը հետապնդում է նրանց նոր սերնդին:   Թուրքերը պետք է որ հասկանային հայերի ագահությունն ու զայրույթը, որոնց նույնիսկ հիշատակելու իրավունքը մերժվում է:  Ողբերգական վեպում հերոսի ոչնչացումը ներկայացված է բավականին խորհրդավոր:  Վերֆելը դիմադրությունը վերափոխեց քառասուն օրվա:   Համաշխարհային ջրհեղեղի ընթացքում քառասուն օր անձրև եկավ, մինչ աղավնին հռչակեց փրկություն:  Քառասուն օր հրեա ժողովուրդը գաղթեց Արարատի անապատը ՝ քառասուն օր ծոմ պահելով Մովսեսին, Եղիային, Քրիստոսին:   Բագրատյանի պատկերով, Վերֆելը Մուսա լեռան վրա տեսնում է Մովսիսի կերպար, իսկ թուրքահայերի ճակատագրի մեջ նա կարծես անհույս կանխատեսում է հրեական փոքրամասնության բացահայտման ճակատագիրը Գերմանիայում և Արևելյան Եվրոպայում: Այս հուշագրական վեպում կա ներշնչանքի ուժ և վիրավոր խիղճ, որը խաթարում է յուրաքանչյուր հայ ընթերցողի էությունը:   Այստեղ ներկայացված հայկական գյուղական համայնքը, իր հնարավորություններից վեր տառապելով պատմության ցնցումներից, շատ մոտ է յուրաքանչյուր հայի:   Մահից հետապնդված ՝ նա պահանջում է իր ազատությունը:   Անխիղճ թշնամու ընկերության փոխարեն նա ընտրում է զինված դիմադրություն ՝ իր մարդուն ազատելու համար 1 Werfel F., p. 138: 2 Նույն տեղում, Պ. 3 Վալտեր Հ., Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը», Քյոլն, էջ. 111 լինելու պատիվը:  Լինելով հիշատակի հզոր հրավեր `աշխատանքը ուղեկցվում է վշտի զգացումով:   Այս տեսանկյունից Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը շատ կարևոր է ողջ մարդկության համար: Ռուզաննա Յոլչյան ՀԱՅՈ ԵIDEԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ FRENZ VERFELI- Ի ՆՈՐ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՆԵՐԿԱՅԱՈՒՉՈՒԹՅՈՒՆ «ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԻ ՔԱT ՕՐԵՐ» Հիմնաբառեր. ։

«Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը պատմում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին թուրքական  ազգայնականների՝  հայերի  նկատմամբ  իրականացրած  հալածանքների  մասին։
   Ստեղծագործությունը  գրելու ընթացքում Վերֆելն օգտագործել է ականատեսների վկայություններ, լրատվական նյութեր, որոնք վերաբերում են հայ ժողովրդի պատմությանը, կրոնին ու մշակույթին։
  Վեպում Վերֆելը տվել է Մուսա լեռան պաշարման  ժամանակ հայերի կացության և թուրքական զորքերի դեմ պայքարի վավերական պատկերը։
