«Ձևակառուցվածք»  հասկացությունը  առաջին  անգամ  առաջարկվել  էԻ.Պ. Գերասիմովի կողմից [9]։
  Գ.Ս. Գանեշինը և այլք «ձևակառուցվածք» հասկացության  տակ  հասկանում  են  «…տաքսոնոմիական  տարբեր  կարգի  ռելիեֆիձևեր,  որոնք  պայմանավորված  են  ռելիեֆագոյացման  ներծին  գործոններով`տեկտոնական շարժումներով և կառուցվածքներով, հրաբխային գործընթացներով, մագմատիկ գործընթացներով և այլն»՝ միաժամանակ նշելով, որ «…որպեսկանոն, դրանք չեն հանդիսանում զուտ ներծին ձևեր, քանի որ առաջացման պահից սկսած՝ ենթարկվում են արտածին պրոցեսների ազդեցությանը» [5, էջ 87-88]։
 Համաձայն վերը բերված բնորոշման՝ սույն աշխատանքի շրջանակներում ձևակառուցվածք ասելով՝ նկատի ունենք ոչ թե ժամանակակից ռելիեֆի տարրերը,այլ թաղված կամ մասամբ մերկացած երկրաբանական այնպիսի կառուցվածքներ,  որոնք  կազմում  են  ժամանակակից  ռելիեֆի  տարրերի`  լեռնաշղթաներ,միջլեռնային գոգավորություններ և այլն, միջուկը կամ երկրաբանական սուբստրատը։
 Ելնելով վերը շարադրվածից` բարդ չէ եզրակացնել, որ իսկապես նմանատիպ  կառուցվածքային  անհամասեռությունների  բացահայտումը  կարող  էնպատակահարմար  լինել  մասնավորապես  օգտակար  հանածոների  կառուցվածքային  տեսանկյունից  հեռանկարային  հանդիսացող  տեղամասերի  որոնողական  աշխատանքներում։
   Այդ  մասին  են  վկայում  նաև  համապատասխանթեմատիկա ունեցող բազմաթիվ գիտական աշխատանքները [6,7,10,12]։
 Գիտական  տեսանկյունից  մեծ  հետաքրքրություն  է  առաջացնում  ձևակառուցվածքային համեմատական վերլուծության մոտեցմամբ նորագույն տեկտոնական  շարժումների՝  որպես  երկրաբանական  պրոցեսի զարգացման  սահմանների  գնահատումը  երկրակեղևի  խորը  հորիզոններում։
   Միաժամանակերկրակեղևի բյուրեղային հիմքի և նստվածքային շերտի կառուցվածքային տարրերի  միջև  կապերի  բացահայտումը  կհանգեցնի  ուսումնասիրվող  տարածքիժամանակակից ռելիեֆի ձևավորման գործում երկրակեղևի բյուրեղային հիմքիունեցած դերի գնահատման։
   Ընդհանրացնելով վերը շարադրվածը՝ նշենք նաև,որ  մեր  կողմից  կիրառված  «ձևակառուցվածք»  տերմինը,  ելնելով  բուն  բնորոշումից,  առավելապես  վերաբերում  է  նստվածքային  շերտի  կառուցվածքայինտարրերին  և  այնքան  էլ  կիրառելի  չէ  երկրակեղևի  բյուրեղային  հիմքի  մակերևույթի համար, ուստի վերջիններս կբնորոշենք որպես երկրակեղևի բյուրեղային  հիմքի  մակերևույթի  կառուցվածքային  տարրեր։
   Դրան  զուգահեռ՝  կընդունենք, որ հետազոտության արդյունքում բացահայտված կապերը կրում են ձևակառուցվածքային բնույթ։
 Հոդվածի  նպատակն  է  համեմատական  վերլուծությամբ  բացահայտելՀայաստանի հյուսիսային ծալքավոր գոտու երկրակեղևի բյուրեղային հիմքի ևնստվածքային շերտի միջև ձևակառուցվածքային կապերը։
  Այդ նպատակով կիրառվել են համալիր երկրաֆիզիկա-երկրաձևաբանական տվյալներ։
  Տվյալներիերկրաֆիզիկական մասը Հայաստանի տարածքի երկրակեղևի բյուրեղային հիմքի մակերևույթի գրավիտացիոն ճշգրտված նոր մոդելն է՝ ստացված ըստ ապարների իրական խտությունների արժեքների [1], իսկ երկրաձևաբանական մասըկազմում է ուսումնասիրվող տարածքի ժամանակակից ռելիեֆի մորֆոմետրիական  վերլուծությունները՝  իրականացված  համապատասխան  մեթոդաբանությամբ, որը մանրամասնորեն ներկայացված է մեր նախորդ աշխատանքներում[13,14]։
   Երկրաֆիզիկական  և  երկրաձևաբանական  տվյալների  ընտրությունըպայմանավորված է նրանով, որ առաջինները հանդիսանում են առավել նպատակահարմար  երկրակեղևի  խորքային  կառուցվածքի  ուսումնասիրություններում, իսկ երկրորդը` մակերևույթի ժամանակակից ռելիեֆի, միաժամանակ դրանք  աչքի  են  ընկնում  համադրելիության  բարձր  աստիճանով,  ինչը  պայմանավորում է այս երկու ուղղությունների համալիր լայն կիրառությունը։
 Նկար  1.  Հայաստանի  հյուսիսային  ծալքավոր  գոտու  երկրակեղևի  նստվածքայինշերտի  ձևակառուցվածքների  և  ինտրուզիվ  մարմինների  համադրման  քարտեզը՝  համալիրգրավիչափական և մորֆոմետրիկ տվյալներով Պայմանական նշաններ  –  1.  Սևան-Ամասիայի  օֆիոլիտային  գոտու  գերհիմքային  ևհիմքային ապարներ, 2. Ապարան-Արզաքանի բյուրեղային հիմքի մերկացած տեղամասեր, 3.Ալավերդի-Բերդի  ինտրուզիաների  գոտու  գրանիտոիդներ,  կվարցային  դիորիտներ,պլագիոգրանիտներ,  4.  Օլիգոցենի  գրանիտոիդներ  (Փամբակի  ինտրուզիաների  խումբ),  5.Կավճի  հասակի  կվարցային  մոնցոնիտներ,  գրանիտներ,  գրանոդիորիտներ,  դիորիտներ(Փամբակի  ինտրուզիաների  խումբ),  6.  Պսևդոլեյցիտային,  նեֆելինային  և  հիմքայինսիենիտներ  (Փամբակի  ինտրուզիաների  խումբ),  7.  Իզոլոնգեր,  8.  Բյուրեղային  հիմքիմակերևույթի իզոհիպսեր, 9. Համալիր երկրաբանական կտրվածքներ։
 Այսպիսով,  վերոնշյալ  երկրաֆիզիկա-երկրաձևաբանական  տվյալներիհամադրության  արդյունքում  ստացվել  է  ուսումնասիրվող  տարածքի  երկրակեղևի բյուրեղային հիմքի և նստվածքային շերտի ձևակառուցվածքների համալիր  քարտեզը՝  լրացված  նշված  տարածքում  ինտրուզիվ  մարմինների  տարածման տվյալներով [8], որը ներկայացված է Նկար 1-ում։
  Հոդվածում ինտրուզիվմարմինների ապարակազմության և ձևաբանության վերաբերյալ տեղեկությունները վերցված են համապատասխան աշխատանքներից [2,11]։
 Վերոնշյալ շերտերի միջև ձևակառուցվածքային կապերի բացահայտմաննպատակով  կիրառվել  են  համալիր  կառուցվածքա-երկրաձևաբանական  պրոֆիլավորման մեթոդները և ընդհանուր առմամբ անցկացվել են թվով 7 կտրվածքներ,  որոնցից  4-ը  հատում  է  կառուցվածքա-տեկտոնական  գոտիները  դրանցերկարությամբ, իսկ 3-ը` լայնությամբ, որոնք սխեմատիկորեն ներկայացված ենստորև բերված Նկար 2-ում։
 Ինչպես երևում է ներկայացված կտրվածքների սխեմայից, ուսումնասիրվող  տարածքում  երկրակեղևի  նստվածքային  շերտի  և  բյուրեղային  հիմքի  կառուցվածքների միջև ընդհանուր առմամբ հաստատված են ձևակառուցվածքային ուղիղ բնույթի կապեր։
  Այդ կապերը արտահայտվում են նշված երկու շերտերի բարձրացած և իջած տեղամասերի գրեթե լիարժեք տարածական համընկումներով։
  Այն տեղամասերը, որտեղ բյուրեղային հիմքի մակերևույթը տեղադրված  է  ծովի  մակարդակից  ավելի  ցածր,  իզոլոնգերի  դաշտի  արժեքները  ևսբնութագրվում են ցածր մեծություններով` միջինը մինչև 1.0-1.2 կմ, ինչը հստակորեն արտահայտվում է ինչպես Նկար 1-ում, այնպես էլ Նկար 2-ում։
  Միաժամանակ հանդիպում են նաև տեղամասեր, որոնց սահմաններում կարելի է դիտելձևակառուցվածքային հակադարձ բնույթի կապեր։
  Այդ կապերը հիմնականումհանդես են գալիս իզոլոնգերի դաշտի բարձր արժեքներով և բյուրեղային հիմքիմակերևույթի  համեմատաբար  ավելի  մեծ  խորությունների  վրա  տեղադրմամբ։
 Հատկանշական է այն, որ ձևակառուցվածքային հակադարձ կապերով բնութագրվող գրեթե բոլոր տեղամասերում տարածված են տարբեր կազմի ինտրուզիվմարմիններ։
 Նկար 2. Կառուցվածքա-երկրաձևաբանական պրոֆիլների սխեմաՊայմանական նշաններ. 1.- Երկրակեղևի բյուրեղային հիմքիմակերևույթը, 2.- Իզոլոնգերի մակերևույթ, 3.- Ինտրուզիվ մարմիններ։
 Հռոմեական թվերով նշված են կտրվածքների հերթական համարները։
 Մասնավորապես  I-I  կտրվածքի  վրա,  որն  անցկացվել  է  Բավրա-Ամասիա-Գյումրի ուղղությամբ, ձևակառուցվածքային հակադարձ կապեր են նկատվում  Ամասիայի  տեղամասում,  որը,  ինչպես  հայտնի  է,  Սևան-Ամասիայիօֆիոլիտային  գոտու  հյուսիսարևմտյան  շարունակությունն  է։
   Ինտրուզիվմարմինները  ներկայացված  են  գերհիմքային  ու  հիմքային  կազմի  պերիդոդիտներով, դունիտներով և գաբրոներով։
  Օֆիոլիտային գոտու գերհիմքայինկազմի ինտրուզիվ ապարների ազդեցությունը նկատվում է նաև I-III կտրվածքիվրա, որը ձգվում է Բավրա-Դիլիջան-Ճամբարակ ուղղությամբ և շարունակվելովդեպի հարավ-արևելք՝  ընդգրկում է նաև Սևանի լեռնաշղթայի տեղամասը, որիսահմաններում դիտվում են ձևակառուցվածքային հակադարձ բնույթի կապեր։
 Ձևակառուցվածքային  հակադարձ  բնույթի  կապերով  աչքի  են  ընկնումնաև I-II կտրվածքի վրա Բավրա-Ապարան գոտու միջնամասը և VI-VI կտրվածքի վրա Ապարան-Դիլիջան և դրանից դեպի արևելք ընկած տեղամասերը։
  Բավրա-Ապարանի  և  Ապարան-Դիլիջանի  գոտիներում  ձևակառուցվածքային  հակադարձ կապերի հաստատման գործում մեծ դեր են խաղացել Փամբակի խմբիինտրուզիվ  մարմինները,  որոնք  ներկայացված  են  օլիգոցենի  հասակի  գրանիտոիդներով  (Ապարան-Դիլիջանի  գոտում)  և  կավճի  հասակի  կվարցային  մոնցոնիտներով  ու  գրանիտներով  (Բավրա-Ապարանի  գոտի)։
   Ինչ  վերաբերում  էԴիլիջանից  արևելք  ընկած  տեղամասին,  ապա  այն  Ալավերդի-Բերդի  ինտրուզիաների գոտու Բերդի խումբը կազմող ինտրուզիաների տարածման գոտին է,որտեղ ինտրուզիվ մարմինները ներկայացված են գրանիտոիդներով, կվարցային դիորիտներով և պլագիոգրանիտներով։
  Չարենցավան-Ճամբարակ ձգվածությամբ II-II կտրվածքի վրա նմանատիպ կապերով է առանձնանում Ճամբարակիտեղամասը,  որը  իր  արտահայտումն  էր  գտել  նաև  I-III  կտրվածքի  վրա։
   IV-IVկտրվածքի  վրա, որն ունի Տաշիր-Իջևան-Բերդ ձգվածություն, ձևակառուցվածքային  հակադարձ  բնույթի  կապեր  են  հաստատվել  Տաշիր-Իջևան  գոտու  սահմաններում,  որտեղ  տարածվում  են  Ալավերդու  խումբը  կազմող  ինտրուզիաները, որոնք իրենց կազմով համադրելի են Բերդի խմբի ինտրուզիաներին։
  Վերջին  V-V  կտրվածքը  տարածվում  է  Ամասիա-Ալավերդի-Նոյեմբերյան  ուղղությամբ  և  աչքի  է  ընկնում  դրա  ծայր  արևմտյան և  արևելյան  մասերում ձևակառուցվածքային հակադարձ կապերի հաստատմամբ, դրա պատճառը առաջինիդեպքում Ամասիայի տեղամասի գերհիմքային կազմի ինտրուզիաներն են, իսկերկրորդի  պարագայում՝  Ալավերդու  խումբը  կազմող  միջին  և  թթու  կազմիինտրուզիաները։
 Ամփոփում. Տարբեր կառուցվածքա-երկրաձևաբանական կտրվածքներիմիջոցով  իրականացված  վերլուծության  արդյունքում  պարզվել  է,  որ  երկրակեղևի  բյուրեղային  հիմքի  և  նստվածքային  շերտի  ձևակառուցվածքների  միջևառկա  են  ինչպես  ուղիղ,  այնպես  էլ  հակադարձ  բնույթի  ձևակառուցվածքայինկապեր։
 Ուղիղ  բնույթի  ձևակառուցվածքային  կապերը,  մեր  կարծիքով,  պայմանավորված  են  առավելապես  տեկտոնական  բնույթի  պրոցեսներով,  մասնավորապես մի դեպքում բյուրեղային հիմքի մակերևույթի ծալքավորման հետևանքով  նրա  վրա  գտնվող  նստվածքային  շերտի  համապատասխան  բնույթի  ձևախախտումներով, մյուս դեպքում բյուրեղային հիմքի առանձին բլոկների ուղղահայաց  տեղաշարժումների  հետևանքով  նստվածքային  շերտի  բարձրացմամբկամ իջեցմամբ։
  Երկրակեղևի մերձմակերևութային շերտերի կառուցվածքի վրախորքային  ձևախախտումների  ազդեցությունը  քննարկված  է  օտարերկրյա  հետազոտողների  աշխատանքներում  [3,4,15]։
   Մասնավորապես  Մ.Պ.  Բիլլինգսիկողմից առանձնացվում են, այսպես կոչված, ճեղքման ծալքերը (складки скалывания),  որոնք  առաջանում  են  սկզբնական  հորիզոնական  տարածում  ունեցողշերտերի  ծալքավորման  հետևանքով,  երբ  ուղղահայաց  տեղաշարժը  իրականացվում է խզվածքաբեկվածքային տեղամասերով, կամ ճկման ծալքերը (складки изгиба), որոնք ձևավորվում են հորիզոնական սեղմման հետևանքով տեղանքի ծալքավորման արդյունքում։
 Մեր  հետազոտության  շրջանակներում  վերոնշյալ  երկու  շերտերի  միջևուղիղ  բնույթի  ձևակառուցվածքային  կապերի  հիմնավորման  համար  չպետք  էբացառել վերը նշված ծալքավորման տիպերից ոչ մեկը, քանզի ուսումնասիրվողտարածքը աչքի է ընկնում իր ակտիվ երկրադինամիկայով, առաջին հերթին նորագույն  տեկտոնական,  առավելապես  բլոկային  շարժումների  ինտենսիվությամբ,  իսկ  ռեգիոնալ  տեսակետից  տեկտոնական  սալերի  սահմանային  կոլլիզիոն գոտում տեղադրությամբ։
 Այսպիսով,  Հայաստանի  հյուսիսային  ծալքավոր  գոտու  սահմաններումձևակառուցվածքային  ուղիղ  բնույթի  կապերի  առկայությունն  ընդհանուր  առմամբ  վկայում  է,  որ  նմանատիպ  կապերով  աչքի  ընկնող  տեղամասերումերկրակեղևի  նստվածքային  շերտի,  ինչպես  նաև  ժամանակակից  ռելիեֆիձևաբանության  կազմավորումը  մեծապես  պայմանավորված  է  երկրակեղևիբյուրեղային հիմքի մակերևույթի կառուցվածքային անհամասեռություններով ևկրում է ժառանգական բնույթ։
 Ձևակառուցվածքային  հակադարձ  բնույթի  կապերը  դիտվում  են  առավելապես տարբեր կազմի և ձևի ինտրուզիվ մարմինների տարածման գոտիներում։
  Ելնելով ինտրուզիվ մարմինների ներդրման գործընթացի երկրատեկտոնական դասական պատկերացումներից [3]՝ ընդհանրացված կարելի է ներկայացնել,  որ  ինտրուզիվ  մարմինների  ներդրումը  երկրակեղևի  նստվածքայինշերտի  մեջ  հանգեցնում  է  վերջինիս  ձևախախտման  ու  մասնավորապես  որոշակի  բարձրացման,  որը  բնորոշ  է  հատկապես  գրանիտային  կազմի  բաթոլիտանման  ինտրուզիվ  մարմիններին,  որոնք  լայնորեն  տարածվում  են  հատկապես Ալավերդի-Բերդ ինտրուզիվ գոտում։
  Մյուս կողմից՝ ինտրուզիվ մարմինների տարածումը մեծապես ազդում է երկրաֆիզիկական ու առաջին հերթին գրավիտացիոն դաշտերի արժեքների վրա` առաջացնելով այդ դաշտի լոկալ մինիմումներ կամ մաքսիմումներ, շնորհիվ ինտրուզիվ ապարների շրջակա ապարների նկատմամբ խտության տարբերության, ինչն իր հերթին մեծապես ազդումէ երկրակեղևի բյուրեղային հիմքի մակերևույթի գրավիտացիոն մոդելի արժեքների վրա։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 2.  Асланян А.Т. Региональная геология Армении. Ереван։
  Айпетрат, 1958, 430 с.3.  Белоусов В.В. Геотектоника. М.։
  Изд. Московского Университета, 1976, 334 с.4.  Биллингс М.Н. Структурная геология. М.։
  Изд. Иностранной литературы, 1949,горных стран. М.։
  Наука, 1975, 275 с.  и морфоскульптура). М.։
  Наука, 1967, 332 с. М.։
  Недра, 1979, 219 с.  исследованиях. М.։
  Недра, 1970, 296 с.геофизическими методами. Киев։
  Наукова думка, 1986, 167 с.Տեղեկություններ հեղինակի մասինՌուդոլֆ Սուրենի Սարգսյան - Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվ. պետականմանկավարժական ինստիտուտ E-mail։

Հոդվածում քննարկվում են երկրակեղևի համեմատաբար խորքային և  մերձմակերևութային շերտերի միջև գոյություն ունեցող ձևակառուցվածքային կապերը։
  Աշխատանքի իրականացման համար նախապայման է հանդիսացել վերոնշյալ շերտերի միջև ձևակառուցվածքային կապերի բացահայտմանը  ուղղված  սահմանափակ  քանակությամբ  հետազոտությունները,  ինչը  պայմանավորում  է  այս  ուղղվածության  երկրաբանական  խնդիրների  լուծման հրատապությունը։
