ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԳՆԴԵՎԱԶԳՅՈՒՂՈՒՄԷկոհամակարգային  ծառայությունները  (ԷԾ)  էկոհամակարգերից  մարդկանցստացած  օգուտներն  են։
   Էկոհամակարգերի  միջոցով  ապահովվող  էկոհամակարգային ծառայությունների տարբեր կատեգորիաները ներառում են. 1․ ապահովող ծառայություններ՝ սնունդ, ջուր, բնափայտ և այլն, 2․  կարգավորող  ծառայություններ՝  ազդում  են  կլիմայի,  ջրահոսքերի,  հիվանդությունների, թափոնների և ջրի որակի վրա, 3․  մշակութային  ծառայություններ՝  ապահովում  են  ռեկրեացիոն,  գեղագիտական և հոգևոր օգուտներ, 4․ աջակցող ծառայություններ՝ հողի ձևավորում, ֆոտոսինթեզ և սննդային նյութերի հոսքեր։
 «Էկոհամակարգերը» բուսական, կենդանական ու միկրոօրգանիզմների համակեցությունների և որպես գործառույթային միավոր՝ դրանց հետ փոխազդող անկենդան միջավայրի դինամիկ համալիրներ են։
  «Էկոհամակարգային ծառայությունները»մարդկային բարեկեցության ապահովման նպատակով էկոհամակարգերի ուղղակի ևանուղղակի  ներդրումներն  են։
   «էկոհամակարգային  ապրանքների  և  ծառայությունների»  հասկացությունը  էկոհամակարգային  ծառայությունների  հոմանիշն  է։
 Դրամական առումով այդ ապրանքների և ծառայությունների գնահատումը համարժեք է «էկոհամակարգային ծառայությունների գնահատմանը [4]։
 Գնդեվազ  գյուղի  լեռնային  էկոհամակարգերը  տեղի  բնակչության  համարապահովող ծառայությունների (սնունդ, քաղցրահամ ջուր, խոտ և այլն) աղբյուր են։
 Մարգագետիններն  ու  կերահանդակները  բնակչությունն  օգտագործում  է  որպեսարոտավայր՝  գյուղատնտեսական  կենդանիներին  արածեցնելու,  մեղվապահությանհամար կամ որպես բնական խոտհարքեր։
  Այս էկոհամակարգային ծառայություններիգնահատումն  իրականացվել  է  շուկայական  գների  մեթոդի  օգնությամբ,  իսկ  բերքիքանակությունը  գնահատվել  է  դաշտային  ուսումնասիրությունների  ժամանակ։
 Գյուղում իրականացված հարցումների արդյունքում պարզվել է գյուղացիների կողմիցփաստացի  օգտագործվող  պտուղ-հատապտուղների,  բանջարի  քանակությունը  ևշուկայական  գինը։
   Շուկայական  գին  ասելով  նկատի  ունենք  գյուղատնտեսականմթերքի  իրացման  այն  գինը,  որով  ապրանքը  գյուղացին  վաճառում  է  վերավաճառողին կամ վերամշակող կազմակերպությանը։
  Արոտավայրերի և խոտհարքերի արտադրողականությունը (բերքատվությունը)որոշելու համար տեղադրվել են 1 մ2 մակերես ունեցող  փորձահրապարակներ։
  1 հաարոտավայրի կամ խոտհարքի բերքատվությունը հաշվարկվել է հետևյալ բանաձևով՝Բ = Կթ * Գչ * 10 000, որտեղ՝  Բ – բերքատվությունն է, կգԿթ – փորձահրապարակում հաշվարկված թաց կենսազանգվածն է, կգԳչ  –  թաց  կենսազանգվածը  չոր  կենսազանգվածի  փոխարկման  գործակիցն  է(0.35)։
 Գնդեվազ  գյուղի  արոտավայրերի  դեպքում  միջին  բերքատվությունը  մոտավորապես ստացվում է.Բա = 0.46 * 0․35 * 10 000 = 1600 կգ,Բխ = 0.71 * 0․35 * 10 000 = 2500 կգ։
 Ըստ  ռելիեֆի  գործոնի  և  ծովի  մակարդակից  բարձրության`  համայնքիարոտային  ընդհանուր  տարածքները  տարածված  են  երեք  տարբեր  բարձրություններում (լանդշաֆտային գոտիներում)` 1.  ցածրադիր  -  լեռնատափաստանային  ենթագոտում,  բերքատվությունը՝  1200կգ/հա,2.  միջին  -  մարգագետնատափաստանային  ենթագոտում,  բերքատվությունը՝1400 կգ/հա,3. բարձրադիր ենթալպյան գոտում, բերքատվությունը՝ 1600-1800 կգ/հա։
 Քանի որ առավելապես օգտագործվում են բարձրադիր գոտու արոտավայրերը,այդ  իսկ  պատճառով  արոտավայրերի  միջին  բերքատվության  ցուցանիշ  ընդունումենք 1600 կգ/հա։
  Խոտի 1 կգ-ի արժեքը կազմում է 50 դրամ (2018 թ.) [3]։
  Արոտավայրերի  դեպքում  1  հա-ի  տնտեսական  արժեքը  կազմում  է  80.000,  խոտհարքերիդեպքում` 125.000 դրամ։
 Հաշվարկվել  է  նաև  արոտավայրերի  թույլատրելի  բեռնավորումը,  որը  ցույց  էտալիս  անասունների  այն  առավելագույն  քանակը,  որ  կարելի  է  կերակրել  արոտիմիավոր  տարածության  (1  հա)  վրա  ամբողջ  արոտային  շրջանում`  առանց  արոտավայրի  արդյունավետության  վրա  բացասական  ազդեցության։
   Որոշվում  է  հետևյալբանաձևով [1]՝ ԱԹԲ  = Բ/ Պ x Տ, որտեղ՝ԱԹԲ ­ արոտավայրի թույլատրելի բեռնվածություն, Բ ­ 1 հա արոտավայրի բերքատվություն (կգ/ հա), Պ ­ պայմանական խոշորի օրվա արոտակերի պահանջ (կգ),Տ ­ արոտային շրջանի տևողությունը օրով։
 Գնդեվազ գյուղի պարագայում 1 գլուխ ՊԽՄ-ն ընդունվել է 400 կգ քաշով կովը։
 Կենդանու  քաշը  բազմապատկվում  է  0․025  (զոոտեխնիկական)  գործակցով  [1],  ևստացվում է ՊԽՄ-ի օրվա կերի պահանջը`400 x 0,025=10 կգ (չոր զանգված) կամ 40 կգ կանաչ զանգված (400։
 100 x 10=40կգ)։
  Տվյալ դեպքում՝ ԱԹԲ = 1600/(10×180) = 0.8։
 Ըստ  առաձնացված  գոտիների՝  տվյալ  ցուցանիշը  տատանվում  է  0.6-0.8-իսահմաններում։
   Այսինքն  ստացվում  է,  որ  1  հա-ին  0.8  գլուխ՝  ամբողջ  արոտայինշրջանում։
   Գյուղի  3105  հա  արոտավայրերի  դեպքում՝  արոտավայրերի  թույլատրելիբեռնավորման  պարագայում,  խոշոր  եղջերավոր  անասունների  գլխաքանակըհավասար  է  2484-ի  (ներկայումս՝  մոտ  160  գլուխ)։
   Ողջ  անասնագլխի  արոտակերիպահանջի հաշվարկման համար, ողջ անասնագլխաքանակը (տարբեր տեսակային ևսեռահասակային խմբերը) փոխակերպման գործակիցներով վերածում ենք պայմանական խոշոր միավորի (ՊԽՄ) [1]։
 Աղյուսակ 1. Կենդանիների պայմանական խոշոր միավորի (ՊԽՄ) վերածման հաշվարկԳյուղատնտեսականՔանակը Փոխակերպմանկենդանիներ(տեսակային և սեռային խմբեր)գործակիցՊայմնական խոշոր միավոր(ՊԽՄ) (գլուխ) ԿովերՑուլերՁիերԽոզերՊայմանական խոշոր միավորի ընդհանուր քանակը Ոչխարներ ու այծերՀիմնվելով  մեկ  գլուխ  պայմանական  խոշոր  միավորի  օրվա  կերի  պահանջինորմի վրա` հաշվարկել ենք ընդհանուր անասնագլխի կերի պահանջը մեկ օրվա ևամբողջ արոտային շրջանի համար (Աղյուսակ 2)։
 ՊԽՄ-իգլխաքանակՊԽՄ-ի(կենդանի)միջինքաշը (կգ)Մեկ գլխիկերիօրականպահանջըԸնդհանուրՊԽՄ-ի օրվակերիպահանջը(կգ)(կգ)ԱրոտայինՊԽՄ-ի կերիշրջանը(օր)պահանջըարոտայինշրջանում (կգ) Աղյուսակ 2. Համայնքի պայմանական խոշոր միավորի կերի պահանջը արոտայինշրջանումԱմբողջ  արոտային  շրջանում  (180  օր)  ընդհանուր  անասնագլխի  կերի  (ՉԶ)պահանջը կազմում է 561 տ չոր զանգված կամ 561x4=2244 տ կանաչ զանգված (չորզանգվածը կանաչ զանգվածի վերածման գործակիցն ընդունված է 4-ը)։
  Այնուհետևհաշվարկվում է ողջ անասնագլխի փաստացի խտությունը համայնքի ողջ արոտայինտարածքում` պարզելու, թե իրականում յուրաքանչյուր պայմանական խոշոր միավոր(ՊԽՄ)  որքան  արոտային  տարածքով  է  ապահովված։
   Իսկ  ահա  հողային  ֆոնդումարոտները կազմում են 3105 հա [2]։
 Գլխաքանակի  փաստացի  խտությունը  =  ՊԽՄ  գլխաքանակ/արոտայինտարածք (հա) = 312 ։
  3105 = 0,1 գլ։
  Այսինքն, 1 գլուխ ՊԽՄ-ին բաժին է ընկնում` (1հա ։
  0․1) = 10 հա արոտավայր։
  Տվյալ դեպքում՝  (cid։
 2869)(cid։
 2874)(cid։
 2868)(cid։
 2868) (cid։
 2869)(cid։
 2868)(cid։
 3400)(cid։
 2869)(cid։
 2876)(cid։
 2868) = 0.8ԱԹԲ = Ըստ  առաձնացված  գոտիների՝  տվյալ  ցուցանիշը  տատանվում  է  0.6-0.9-իսահմաններում։
  Այսինքն ստացվում է, որ 1 հա-ին 0.8 գլուխ՝ ողջ արոտային շրջանում։
 Ելնելով արոտի իրավիճակի ցուցանիշի (ԱԻՑ) և արոտի թույլատրելի բեռնավորման  նորմի  արժեքներից`  հաշվարկվել  է  արոտի  տարածքի  պահանջը՝  հասկանալու՝  արդյոք  համայնքի  արոտավայրերն  իրենց  տարածքով  և  բերքատվությամբբավարարելու են առկա անասնագլխի արոտակերի պահանջը։
  Հաշվարկի հիմքումընկած  են  արոտավայրերի  միջին  բերքատվությունը,  արոտային  շրջանի  տևողությունը և 1 ՊԽՄ-ի օրվա կերի պահանջը։
  Համաձայն ուսումնասիրությունների` համայնքի  արոտավայրերի  միջին  բերքատվությունը  տարբեր  գոտիներում  գումարայինմիջինով կազմում է.1200+1400+1700 = 4300 ։
  3 = 1433 կգ/հա (միջինը տարբեր արոտների բերքիհաշվարկով)։
  Արոտի տարածքի պահանջը = (ՊԽՄ x Օ x Տ) ։
  Բ = (312 x 40 x 180)։
 1433 = 1568 հա։
 Այսինքն,  համայնքում  առկա  անասնագլխի  արոտակերի  պահանջը  ողջ  արոտային շրջանում հնարավոր է բավարարել 1568 հա արոտավայրով։
 Կողմնակի  բնօգտագործման  տեսանկյունից  Գնդեվազ  գյուղի  բնակչությանհամար կարևորվում է ուտելի բանջարների, դեղաբույսերի, պտուղ-հատապտուղներիհավաքը։
  Հարցումների (113 տուն) միջոցով պարզվել է բնակչության կողմից հավաքվող  պտուղ-հատապտուղների,  բանջարների,  խոտաբույսերի  տարեկան  քանակը  ևիրացման միջին գինը։
 Անվանումը1. ավելուկ2. շրեշտ3. սիբեխ4. մանդակ5. ծնեբեկ6. ալագյազ7. բոխիՔանակը1 կգ-ի միջինԸնդհանուրշուկայական գինը,շուկայական արժեքը,հավաքման տարածքում,հազ. դրամդրամ8. քեղ9. շուշան10. դանդուռ11. սունկ12. տանձ13. մասուր (չոր)14. ուրց (չոր)15. երիցուկ (չոր) 16. պոչղակ17. ալոճԸնդհանուր գումարը Աղյուսակ 3. Համայնքի բնակչության կողմից հավաքվող պտուղ-հատապտուղների,բանջարների, խոտաբույսերի տարեկան քանակը և իրացման միջին գինըԱյսպիսով,  հստակ  կարող  ենք  արձանագրել,  որ  իրականցված  հաշվարկներիարդյունքում Գնդեվազ համայնքն ապահովված է էկոհամակարգային ծառայությունների  բավականին  մեծ  ներուժով։
   Եթե  բնակչությունն  ունենա  համապատասխանմիջոցներ,  ապա  միանշանակ  կարող  է  օգտվել  համայնքի  գյուղատնտեսությանզարգացման լայն հեռանկարներից։
 Հիմնվելով  իրակացնված  գնահատման  վրա՝  պարզ  է  դառնում,  որ  ներկապայմաններում  արոտավայրերի  գրեթե  կեսը  չի  օգտագործվում,  ավելին՝  անասնապահության պարագայում հնարավոր գլխաքանակից մոտ 15 անգամ քիչ գլխաքանակգոյություն  ունի։
   Այս  ամենն  այն  դեպքում,  երբ  համայնքում  առկա  է  նաև  կաթիվերամշակման գործարան։
 Ինչ  վերաբերում  է  ուտելի  բանջարների,  դեղաբույսերի,  պտուղ-հատապտղիհավաքին, ապա հաշվարկները ցույց են տալիս, որ էկոհամակարգային ծառայությանարժեքը կազմում է ութ միլիոն դրամ (նույնիսկ ավելի)։
  Բնակչությունը մեծամասամբ(ընդամենը  15  ընտանիք  է  զբաղվում  հավաքված  բուսատեսակների  վաճառքով)հավաքված  բույսերն  օգտագործում  են  անձնական  և  կենցաղային  կարիքներիհամար։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Թովմասյան  Գ.,  Կենսաբազմազանության  կայուն  կառավարում,  ՀարավայինԿովկաս,  Արոտավայրերի  ու  խոտհարքների  կայուն  կառավարման  պլաններիկազմման և իրականացման ուղեցույց, Երևան, «ԹԱՍԿ» ՍՊԸ, 2015, էջ  42, 48, 61։
 [2] Վայոց ձորի մարզի Գնդեվազ գյուղի հողային ֆոնդի առկայության և բաշխմանվերաբերյալ հաշվետվություն (Ձև 22)։
 [3]    The  Economics  of  Ecosystems  and  Biodiversity,  URL։
   http։
 //www.teebweb.org/(Accessed։
  29.03.2019)։
 [4]  URL։
  http։
 //armstatbank.am/ (հղումը կատարվել է՝ 22.04.2019)։
 Խաչատրյան ԼուսինեԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԳՆԴԵՎԱԶԳՅՈՒՂՈՒՄԲանալի բառեր՝ էկոհամակարգային ծառայություններ, ապահովողէկոհամակարգային ծառայություններ, արոտավայրերի բերքատվություն,թույլատրելի բեռնվածություն, պայմանական խոշոր միավոր, արոտավայրերիպահանջարկ, էկոհամակարգի ծառայությունների արժեք։

Հոդվածի  նպատակն  է  Ամուլսարի  ոսկեբեր  քվարցիտների  հանքավայրի  ազդակիր  համայնք  համարվող  Գնդեվազ  գյուղում  գնահատել  էկոհամակարգային  ծառայությունների  արժեքը։
   Հետազոտության  հիմնական  խնդիրներ  են`  ուսումնասիրել  համայնքի  բնակիչների  կողմից  իրականացվող  կողմնակի  բնօգտագործման  ձևերը, վերլուծել սոցիալական հարցումների արդյունքները և գնահատել էկոհամակարգային ծառայությունների արժեքը՝ կոնկրետ ցուցանիշներով։
   Ուսումնասիրությունների  արդյունքում  պարզ  դարձավ,  որ  Գնդեվազ  գյուղի  արոտավայրերի կեսը ներկայումս փաստացի չի օգտագործվում, միաժամանակ ցույց  տվեցինք,  որ  ՊԽՄ-ի  առկա    քանակը  կարելի  է  ավելացնել  մոտ  10-12  անգամ։
   Գնահատված էկոհամակարգային ծառայությունների արժեքը (ավելի քան 8 մլն  դրամ)  հնարավորության  կտա  իրակացնել  պաշարների  կայուն  կառավարում,  բազմակողմանի  օգտագործում  և  արդյունավետ  պահպանություն։
   Իսկ  այդպիսի  գործունեությունը,  ի  տարբերություն  հանքարդյունաբերության,  կլինի  տնտեսապես  շահավետ, երկարաժամկետ, էկոլոգիապես անվտանգ։
