Արմատական սոցիալական փոփոխությունների պայմաններում հատուկնշանակություն է ստանում տարբեր տարիքի և սեռի դպրոցականների ֆիզիկական  դաստիարակության  հիմնախնդրի  ուսումնասիրումը։
   Վերջին  տարիներիընթացքում  հրատարակվել  են  բավականաչափ աշխատանքներ՝  նվիրված  մերհանրապետության  քաղաքաբնակ դպրոցականների  ֆիզիկական  դաստիարակության  հարցերին  [3,  4  և  այլք]։
   Միևնույն  ժամանակ  գործնականում  բացակայում են հետազոտությունները, որոնք կատարվել են գյուղական պայմաններում բնակվող ու սովորող աշակերտների օրինակով։
 Հայտնի է նաև, որ տարբեր տարածաշրջանների բնական ու կլիմայականպայմանները որոշակի ազդեցություն են թողնում սովորող երիտասարդությանֆիզիկական վիճակի վրա։
  Այս առումով բացառություն չեն կազմում գյուղականպայմանները [6, 7, 10 և այլք]։
  Ուստի գյուղական վայրերում ֆիզիկական դաստիարակության  խնդիրները  չի  կարելի  իրագործել  ինքնավար,  առանց  հաշվիառնելու  արտաքին  միջավայրի  տարածքային  և  ազգային  առանձնահատկությունները։
 Այս  աշխատանքի  խնդիրն  էր՝  ուսումնասիրել  Հայաստանի  գյուղականվայրերում  բնակվող  դպրոցականների  ֆիզիկական  զարգացման  և  շարժողական պատրաստվածության մակարդակի վիճակը։
 Հետազոտվել են ֆիզիկական զարգացման երեք (մարմնի հասակը, մարմնի քաշը և կրծքի շրջագիծը) և շարժողական պատրաստվածության վեց՝ արագաշարժություն (վազք 20 մ), մկանային ուժ (դաստակի մկանների դինամոմետրիա), ցատկունակություն (հեռացատկ տեղից), ճարպկություն (3x10 մ մաքոքավազք), հավասարակշռության պահպանման կարողություն («Ֆլամինգո» թեստ)և դիմացկունություն (վազք 500 մ) ցուցանիշներ։
 Ուսումնասիրություններն  անցկացվել  են  Արմավիրի  մարզի  10  գյուղական դպրոցներում։
  Փորձերին մասնակցելեն 11-15 տարեկան երկսեռ 767 աշակերտ։
   Աշխատանքում  ստացված  փաստացի  թվային  նյութը  մշակվել  է  մաթեմատիկական վիճակագրության մեթոդների օգնությամբ [5 և այլք]։
  Գնահատվելէ  վիճակագրական  նյութի  քանակական  և  որակական  բնութագրերի  հուսալիության աստիճանը։
  Հաշվարկվել են միջին թվաբանական մեծությունները (𝑿̅),կոնկրետ  համակցության  միջին  քառակուսային  շեղումը  (),  միջին  թվաբանականի սխալը (m)։
 Տարիքային  երկու  խմբերի  միջև  եղած  տարբերության  հավաստիությանգնահատականը  որոշվել  է  Ստյուդենտի  t-չափանիշի  օգնությամբ,  որից  հետոհատուկ  աղյուսակի  օգնությամբ  սահմանվել  է  տարբերության  հավանականության աստիճանը (P, %)։
 Հետազոտության արդյունքում բացահայտվել է, որ տարիքի հետ մեկտեղբարելավվում են ֆիզիկական զարգացման բոլոր հատկանիշները, ինչը համարվում  է  օրինաչափ  երևույթ։
   Այսպես,  11-ից  մինչև  15  տարեկանը  տղաներիմարմնի  հասակն  ավելանում  է  25,5  սմ,  իսկ  աղջիկներինը՝  14,8  սմ։
   Նույն  ժամանակահատվածում  մարմնի  քաշն  աճում  է  համապատասխանաբար՝  19,2  և15,0 կգ։
  Կրծքի շրջագծի ցուցանիշների տեղաշարժերը գենդերային կտրվածքովմոտավորապես  միանման  են  և  հաստատվում  են  մաթեմատիկական  վերլուծության արդյունքներով (աղ. 1)։
 Գյուղական պայմաններում բնակվող և սովորող աշակերտներիֆիզիկական զարգացման ցուցանիշներըԱղյուսակ 1ՏարիքըՔանակըԿրծքի շրջագիծը, սմտղաներՄարմնի հասակը, սմՄարմնի քաշը, կգաղջիկներՑավոք, Հայաստանի գյուղական վայրերում բնակվող երեխաների ու դեռահասների ֆիզիկական վիճակի գնահատումը չի եղել հատուկ ուսումնասիրման առարկա։
  Կարելի է մատնանշել քառորդ դար առաջ կատարված միայն մեկաշխատանք[9]։
   Սակայն,  այդ  հետազոտությունն  անցկացվել  է  Հայաստանիլեռնային պայմաններում և հարակից տարիքային խմբերում՝ 8-9, 10-11, 12-13 ևայլ տարեկաններ։
  Փորձերը՝ ինչ-որ չափով համադրելու մեր կողմից ստացվածարդյունքները  հեղինակի  նյութերի  հետ,  հնարավորություն  տվեցին  նշելու,  որտարբեր ժամանակաշրջաններում անցկացված հետազոտություններում գրեթեբացակայում  են  տարբերությունները  գյուղաբնակ  աշակերտների  ֆիզիկականզարգացման հատկանիշներում։
 Ամփոփելով մեր կողմից ստացված տվյալները՝ կարելի է միաժամանակփաստել, որ իրենց բացարձակ տվյալներով տղաների ֆիզիկական զարգացմանհատկանիշները առավել բարձր են աղջիկների նման ցուցանիշներից։
  Սակայնառանձին  տարիքային  խմբերում  գերակայում  են  աղջիկների  հատկանիշները,օրինակ,  մարմնի  հասակում՝  11  տարեկանում,  մարմնի  զանգվածում՝  11  և  13տարեկանում։
 Միևնույն ժամանակ, բոլոր տարիքային խմբերում աղջիկներն ունեն առավելություն կրծքի շրջագծի ցուցանիշներում։
  Հետևաբար, կարելի է եզրակացնել,որ  գյուղական  պայմանները որոշակի  չափով  ներգործում  են  դեռահաս  դպրոցականների ֆիզիկական զարգացման հատկանիշների վրա։
  Ինչ վերաբերում էգյուղաբնակ դպրոցականների շարժողական պատրաստվածության մակարդակին, ապա և այստեղ երևում են տարիքային զարգացման օրինաչափություններիներգործությունը մկանային ուժի, արագաշարժության, դիմացկունության և այլընդունակությունների  զարգացման  վրա։
   Բայց  սեռային  տարբերություններըմիանման չեն։
  Այսպես, 11-ից մինչև 15 տարեկանը տղաների արագային ընդունակությունները  բարելավվում  են  0,5  վրկ,  աղջիկներինը՝  0,1  վրկ,  դաստակիմկանային  ուժը  համապատասխանաբար  28,0  և  10,3  կգ,  ցատկունակությունը՝40,5  և  8,5  սմ,  հավասարակշռությունը  պահպանելու  կարողությունը՝  10,0  և 8,7վրկ, ու դիմացկունությունը՝ 33 և 27 վրկ (նկ. 1)։
 Դիտարկված  ժամանակշրջանում  տղաների  արագային  ընդունակությունները  և  ցատկունակությունը  բարելավվում են  5  անգամ,  իսկ  ուժային ընդունակությունները՝ 3 անգամ ավելի աղջիկների համեմատ։
  Գրեթե միաչափ ենզարգանում տղաների և աղջիկների ճարպկության, դիմացկունության և հավասարակշռության ցուցանիշները։
  Գյուղաբնակ 11-ից մինչև 15 տարեկան երկսեռդպրոցականների ֆիզիկական վիճակի առավել խորը վերլուծության նպատակով փորձեցինք բացահայտել շարժողական ընդունակությունների արագացված(ակսելերանտներ) և դանդաղեցված (ռետարդանտներ) զարգացում  ունեցող աշակերտներին։
  Որպես օրինակ՝ դիտարկված են արագաշարժության, մկանայինուժի և դիմացկունության ցուցանիշները (նկ. 2)։
  Այստեղից երևում է, որ տարիքիհետ մեկտեղ և գենդերային համեմատմամբ գյուղաբնակ դպրոցականների շարժողական ընդունակությունների զարգացումը հիմնականում դանդաղեցված է։
 Այսպես,  բոլոր  երեք  շարժողական  ընդունակություններով՝  արագաշարժություն, մկանային ուժ և դիմացկունություն, ակսելերատ տղաները կազմում են 20տոկոս, իսկ աղջիկները՝ 40, մնացած բոլոր դեպքերում ցուցանիշների աճը դանդաղեցված է։
  Հասկանալի է, որ այս տվյալները անհրաժեշտ է խստորեն հաշվիառնել մանկավարժական ներգործություններ կազմակերպելիս՝ նպատակ ունենալով կատարելագործել ֆիզիկական դաստիարակության գործընթացը։
 Այսպիսով,  ստացված  փաստացի  տվյալները  հնարավորություն  են  տալիս լիարժեք գնահատելու երկսեռ դեռահասների ֆիզիկական վիճակի մակարդակը։
  Արարատյան դաշտավայրի գյուղական պայմաններում բնակվող դպրոցականներն ունեն ֆիզիկական զարգացման անհավասարաչափ և միատեսակմակարդակ։
   Հիմնականում  այստեղ  գերակայում  են  ռետարդացիայի  պրոցեսները,  տղաների  ու  աղջիկների  բոլոր  տարիքային  խմբերում  առկա  են  կրծքիշրջագծի ցածր ցուցանիշներ, տղաների մարմնի զանգվածի 11-14 տարեկանում,աղջիկների՝ 11 և 13 տարեկանում։
  Շարժողական ընդունակությունների տարիքային զարգացման ցուցանիշներում 37,5 տոկոսի դեպքում տղաների և 12,5 տոկոս  աղջիկների  մոտ  տեղաշարժերը  հավաստի  են,  իսկ  համապատասխանաբար 65,5 և 87,5 տոկոսի դեպքում՝ ոչ հավաստի։
 Ստացված  արդյունքների  վերլուծության  հիման  վրա  կարելի  է  եզրակացնել, որ գյուղաբնակ դեռահաս դպրոցականների շարժողական պատրաստվածության  մակարդակը  չի  բավարարում  ֆիզիկական  դաստիարակությանդպրոցական ծրագրերի ժամանակակից նորմատիվային պահանջները և չի կարող ապահովվել միայն դպրոցի ակադեմիական ժամերի հաշվին։
 Նկար 1. Գյուղական դպրոցականների շարժողական պատրաստվածության ցուցանիշները 1. տղաներ, 2 . աղջիկներՀիմնախնդիրը բարդանում է նաև այն բանով, որ գյուղական պայմաններում մանկապատանեկան մարզադպրոցների բացակայությունը թույլ չի տալիսլիարժեք  իրագործել  մարզաձևի  ընտրության  ազատության  սկզբունքը։
   Մյուսկողմից  ցածր  նյութատեխնիկական  բազան,  համապատասխան  մարզագույքի,մարզադահլիճների, ինչու չէ, նաև կադրերի բացակայությունը էապես սահմանափակում են գյուղաբնակ դպրոցականների ֆիզիկական դաստիարակությանխնդիրների լուծումը։
  Կարծում ենք, որ նման պայմաններում սովորողների շարժողական պատրաստվածության մակարդակի բարձրացման նպատակով նպատակահարմար  է  անցկացնել  արտադասարանային  լրացուցիչ  պարապմունքներ  որևէ  մարզաձևից։
   Պետք  է  նշել, որ  սպորտային կողմնորոշիչ  ֆիզիկականդաստիարակությունը  հաջողությամբ  կիրառվում  է  Ռուսաստանի  առանձինտարածաշրջանների  հանրակրթական  դպրոցներում[8]։
   Նման  համակարգիներդրման օրինակներ կան նաև Հայաստանում[1, 2]։
 արագաշարժություն մկանային ուժ դիմացկունություն Աղջիկներարագաշարժություն մկանային ուժ դիմացկունություն Նկար 2. Դեռահաս դպրոցականների շարժողական պատրաստվածության մակարդակը1 – աքսելերանտներ, 2 - ռետարդանտներԱյստեղ  ապացուցված  է  քաղաքաբնակ  դպրոցականների  ֆիզիկականդաստիարակության  սպորտային  կողմնորոշիչ  ուղղվածության  արդյունավետությունը ավանդականի համեմատ։
  Ցավոք, նման պրակտիկան բացակայում էգյուղական դպրոցներում։
  Միևնույն ժամանակ սպորտայնացումը հնարավորություն է ընձեռում ոչ միայն բարձրացնելու շարժողական պատրաստվածությունը, այլև բարելավելու սովորողների առողջության վիճակը, նրանց ներգրավելուֆիզիկական  կուլտուրայի  արժեքներին,  բարձրացնելու  ֆիզկուլտուրայինկրթվածության  մակարդակը։
  Ուստի  մեր  երկրի գյուղաբնակ դպրոցականներիուսումնական  գործընթացի  արդյունավետության  բարձրացումը  պահանջում  էմանկավարժական  նոր  մոտեցումների  որոնում  և  փորձարկում,  ինչը  համարվում  է  արդիական  հիմնախնդիր։
   Հետազոտություններն  այս  ուղղությամբ  շարունակվում են։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Ասատրյան Վ.Ա., Դպրոցականների սպորտային դաստիարակության տեխնոլոգիան, Երևան, ՖԿՀՊԻ, 2012, 69 էջ։
 2.  Ավանեսով Է.Յու.,  Մարզական  ուղղվածության  ֆիզիկական  դաստիարակության գաղափարական հիմունքները, Հանր. 40-րդ գիտաժողովի նյութեր,Երևան, 2013, էջ 49-53։
 3.  Խաչատուրյան Կ.Ս.,  Ցատկունակությունը՝  որպես  մարդու  շարժողականընդունակություն  և  նրա  մշակման  մեթոդիկան,  թեկն.  ատեն.  Սեղմագիր,Երևան, 2006, 22 էջ։
 4.  Մարտիրոսյան Ա.Ս., Ֆիզիկական կուլտուրայի արտադասարանական պարապմունքների մեթոդիկան, թեկն. ատեն. Սեղմագիր, Երևան, 2009, 21 էջ։
 5.  Պողոսյան Մ.Ս., Վիճակագրական մեթոդների կիրառումը ֆիզիկական դաստիարակության  և  սպորտային  պատրաստության  բնագավառում,  Երևան,ՖԿՀՊԻ, 2013, 88 էջ։
 культуры подростка в сельской школе։
  Автореф. дисс. к.п.н., М., 1997.-18 с.кого  воспитания  в  условиях  сельской  местности //Физкультурa։
   В.О.Т.-2007.Տեղեկություններ հեղինակների մասինՂազարյան Ֆրունզ Գաբրիելի, - մանկ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր, Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի պրոռեկտոր, E-mail։
  Art.ak@rambler.ruՄկրտչյան Թուխմանուկ Լիպարիտի, Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետականինստիտուտի հայցորդ, մագիստրոս, E-mail։

Հոդվածում ուսումնասիրվել են 11-15 տարեկան գյուղաբնակ երկու սեռի  դպրոցականների ֆիզիկական զարգացման և շարժողական պատրաստվածության  ցուցանիշները։
   Բացահայտված  է,  որ  գյուղական  պայմաններում  բնակվելու  և  սովորելու  պայմանները  որոշակի  չափով ազդում են  դպրոցականների  ֆիզիկական վիճակի վրա։
  Հեղինակները գտնում են, որ ֆիզիկական դաստիարակության գործընթացի կատարելագործման համար նպատակահարմար է այն  իրագործել սպորտայնացման ուղղությամբ որևէ մարզաձևի օրինակով։
