Քաղաքների (ընդհանրապես, բոլոր տեսակի բնակավայրերի) ազգագրական ուսումնասիրությունները մեր ժամանակների ամենահրատապ խնդիրներից են:  XX դար Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս տարածքում տեղի ունեցած սոցիալ-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական համակարգի վերափոխումները զգալի ազդեցություն ունեցան քաղաքային բնակչության թվաքանակի, կազմի, վերաբնակեցման, վերարտադրության և տեղաշարժերի վրա:   Ուրբանիզացումը, լինելով կարգավորման առաջադեմ ձև [13, p. 16], վերջին քսանհինգ տարիների ընթացքում հետընթաց է ապրում մեր հանրապետությունում:   Հարկ է նշել, որ նախխորհրդային-խորհրդային տարիներն ուղեկցվել են քաղաքային բնակչության թվի աճով, իսկ անկախության տարիներին այն նվազել է:   Ըստ 1989 թ.-ի ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարի, քաղաքային մշտական ​​բնակչության թիվը կազմում էր 2368.0 հազ., Ինչը կազմում էր հանրապետության ընդհանուր բնակչության 68.7% -ը: Մարդահամար ՝ 2066,1 հազար տղամարդ (974,8 հազար տղամարդ, 1091, 3 հազար կին) [9, էջ. 214] և 2011 թվականը ՝ 1911, 4 հազար (895, 3 հազար տղամարդ, 1 016,1 հազար կին) [17]:  Հայաստանի Հանրապետության բնակչության բացարձակ թիվը 1992-2015թթ. Ընթացքում այն ​​նվազել է 634,7 հազարով կամ 17,5% -ով:  Նշենք, որ նշված ժամանակահատվածում բնական աճի հաշվին բնակչությունն աճել է 403,3 հազարով, իսկ արտագաղթի պատճառով `նվազել 764,2 հազարով:   Արդյունքում բացարձակ բնակչությունը նվազել է 360,9 հազար մարդով:  Ըստ Հայաստանի Հանրապետությունում ՄԱԿ-ի մասնագետների ուսումնասիրության 1992-2014թթ. Periodամանակահատվածում մեկնողների թիվը գերազանցում էր նրանց թիվը, ովքեր եկել էին 920 հազարով [7, էջ 12]:   Մասնավորապես, արտագաղթի ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 1991-1996 թվականներին, երբ երկիրը լքողների թիվը գերազանցում էր 677 հազարով եկածների թվին [8, էջ 14]: Հանրապետությունից հեռացածների հիմնական մասը քաղաքային բնակչությունն է:  1991-2011թթ. Քաղաքային բնակչության բացարձակ թիվը նվազել է 636.9 հազարով կամ 25.6% -ով:   Հաշվի առնելով բնակչության բնական աճը `հայտնի է դառնում, որ ներկայացված ժամանակահատվածում հանրապետության քաղաքային բնակչության բացարձակ թիվը ավելացել է 417,9 հազարով կամ 16,8% -ով [9, էջ. 214]:  Մեր հանրապետության բնակչության ընդհանուր թվի նվազման ավելի քան 80% -ը բաժին է ընկնում քաղաքային բնակավայրերին:   Հարկ է նշել, որ հանրապետության քաղաքային բնակչության թվաքանակի նվազման 17% -ը բաժին է ընկնում հանրապետության երկրորդ քաղաքին ՝ Գյումրուն:   Համեմատելով 1999 և 2015 թվականները Քաղաքային բնակչության բացարձակ թվերի միջև եղած տարբերությունը, մենք տեսնում ենք, որ բնակչությունը նվազել է 623,1 հազարով կամ 24,6% -ով (տե՛ս Աղյուսակ 1): Այժմ անհրաժեշտ է պարզել քաղաքային բնակչության կտրուկ անկման դրդապատճառներն ու դրդապատճառները:   Նախ ուշադրություն դարձնենք քաղաքային բնակավայրերի քանակի փոփոխությանը:  Խորհրդային տարիներին մեր հանրապետությունում քաղաքային բնակավայրերի թիվն ավելացավ 14,5-ով, իսկ բնակչությունը ՝ 20 անգամ [1, էջ. 114]:  1995 թվականին հանրապետության 10 քաղաքային բնակավայրեր (Անիպեմզա, Պեմզաշեն, Ձորագետ, Գագարին և այլն) ստացան գյուղական համայնքի կարգավիճակ:  Այդ համայնքների բնակչությունը, ըստ 2001 թ. Մարդահամարի արդյունքների, այն կազմում էր 20,9 հազար մարդ, ինչը կազմում էր հանրապետության ընդհանուր քաղաքային բնակչության մոտ մեկ տոկոսը:  Նշենք, որ այն էական ազդեցություն չի ունեցել հանրապետության քաղաքային բնակչության թվաքանակի կրճատման վրա: 1988-ի դեկտեմբերի 7-ին քաղաքային բնակչության թվաքանակի նվազման երկրորդ գործոնը Սպիտակի աղետալի երկրաշարժն էր: Քաղաքային բնակավայրերում զոհվածների թիվը (22,7 հազ.) [1, p. 114] -ը նպաստեց նաև քաղաքային բնակչության կտրուկ անկմանը:  Վերջապես, պետք է փաստել, որ հանրապետության քաղաքային բնակչության թվաքանակի նվազման հիմնական աղբյուրը արտագաղթն է: ՀՀ բնակչության տեղաշարժի ցուցանիշներ 1989-2014 Աղյուսակ 1 Տարիներ 1989 1991 1991 1994 1999 * 2001 ** 2011 ** Բնակչության տոկոսը (հազար մարդ) ներառյալ (հազար մարդ) Տոկոս Քաղաքը Երկիրը Քաղաքային բնակավայրերի երկիրը 2012-2014 * 2015 1991,1994, 1999, 2012 , 2014 և 2015 թվականների մարդահամարի ընթացիկ տվյալները: ** 2001 - 2011 Ներկայացված է ներկայիս բնակչության թիվը: Աղյուսակի կազմման ընթացքում օգտագործվել են ՝ Խ. Ավետիսյան, Խորհրդային Հայաստանի բնակչության և բնակավայրերի աշխարհագրություն, Եր. 1987, ՀՀ 2001 մարդահամարի արդյունքներ, Երեւան, 2003, ՍՍՀՄ բնակչություն 1987, Մ., 1988, ՀՀ ԱՎSS տարեգրքերի վիճակագրական հավաքածուների նյութեր: Այժմ եկեք քննարկենք ներկայացված ժամանակահատվածում քաղաքային բնակչության թվի փոփոխությունն ըստ վերին գոտիների:  Հայաստանի Հանրապետության ամենաբարձր քաղաքային բնակավայրը resortերմուկ առողջարանային քաղաքն է, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 2110 մ բարձրության վրա և ունի 5800 բնակիչ (2015), իսկ ամենացածրը Մեղրին է (620 մ) Իրանի հետ սահմանին ՝ 4500 բնակիչ: (2015):   Հանրապետության քաղաքային բնակավայրերի գրեթե կեսը գտնվում է 800-1400 մ բարձրության վրա: Նշված բարձրության վրա գտնվող քաղաքային բնակչությունը, ըստ 2015 թ. Ըստ ընթացիկ մարդահամարի, դա կազմում էր հանրապետության քաղաքային բնակչության 80% -ը և հանրապետության բնակչության 51,2% -ը:   Համեմատության համար նշենք, որ 1996-ին նույն բարձրության վրա բնակվող քաղաքային բնակչության բացարձակ թիվը նույնքան էր, որքան 2015-ին: Դա քաղաքային բնակչության ընդհանուր թիվն էր: Աղյուսակ 2-ը ցույց է տալիս, որ 1988-2015թթ. Միջանկյալ ժամանակահատվածում քաղաքային բնակչությունը էականորեն փոխվել է ծովի մակարդակից 800-1000 մ բարձրության վրա `1200-1600 մ, ինչը հիմնականում պայմանավորված է Երևանի, Գյումրիի և Վանաձորի բնակչության զգալի նվազմամբ:   Գյումրիի բացարձակ բնակչությունը 1988 թվականից (երկրաշարժից առաջ) մինչև 2015 թ. Նվազել է 124 հազարով կամ 52,1% -ով (տարեկան միջինը 1,9%):   Արտագաղթի գործոնը անտեսելով ՝ Գյումրու բնակչությունը 2016-ին ՝ միայն բնական աճի հաշվին: Այն պատրաստվում էր գերազանցել 300 հազարը: Իսկ ըստ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների, քաղաքի ներկայիս բնակչությունը 114,4 հազար էր: Հայաստանի անվանի ազգագրագետ Գ.Ավագյանը Երեւան-Սան շառավղով գոտին համարեց մեկ ամբողջական ագլոմերացիա [2, էջ. 233]:  Եր և անագլոմերացիան ներառում է Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի մարզերի և Արագածոտնի մարզկենտրոնի 15 քաղաքներ:   Ըստ պաշտոնական վիճակագրության, 1996 թ.-ին ամենամեծ բնակչությունն ունեցել է Երևանի ագրեգատը (1,7 մլն մարդ), որտեղ ապրում էր ՀՀ քաղաքային բնակչության 67,7% -ը և հանրապետության բնակչության 45,3% -ը:  Երեւանի գլոմերուլյացիայի բնակչությունը 1996-2011թթ. ընթացքում նվազել է 338 հազարով կամ 19,7% -ով:  Համախմբման բնակչության կեսից ավելին ՝ 184.0 հազ., Ընկել է մայրաքաղաք:  Համեմատության համար նշենք, որ 1996-2011թթ. Գյումրիի և Վանաձորի քաղաքների բացարձակ բնակչությունը նվազել է 189,4 հազարով:  Այսինքն ՝ մայրաքաղաքի բնակչությունը նվազել է շուրջ 158-ով ՝ 1000 բնակչի հաշվով, իսկ Գյումրիի ՝ Վանաձորի բնակչությունը ՝ 856-ով: ՀՀ քաղաքային բնակչության տեղաշարժը ըստ բարձրանալու աղյուսակ 2 Քաղաքային բնակավայրերի քանակը մինչև 800 մ 801-1000մ 1001-1200մ1201-1400գավանականություն (հազար մարդ) 1988 1996 1996 2001 * 2011 * 2015 Ախթալա, Ագարակ, Ագարակ, Իջան , Արատ, Արատ, Մ Արմավիր, Մեծամոր, Վաղարշապատ, Թումանյան, Կապան, Բերդ, Նոյեմբերյան Աշտարակ, Ալավերդի, Շամլուղ Վանաձոր, Ստեփանավան, Բյուրեղավան, Եղվարդ, ՆորՀաճն, Գորիս, Եղեգնաձոր, Վայք, Դիլիջան 1401, 1401, 20011, 2001 Դաստակերտ, Գավառ, mbամբարակ, Սան, Մարտունի, Վարդենիս, akhաղկաձոր, Քաջարան, ermերմուկ, Ապարան, 2001 մ. Ընդհանուր * Ներկայացված է ներկայիս բնակչությունը: ** Կոտորակային համարը ներառված է Երեւանի բնակչության մեջ, իսկ հայտարարը `առանց Երեւանի բնակչության: Խ. Ավետիսյան, Աղյուսակը կազմելիս օգտագործվել են Խորհրդային Հայաստանի, Երևանի բնակչության բնակչության աշխարհագրությունը: 1987, ՀՀ 2001 քները 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքները, ՀՀ ԱՎSS վիճակագրական տարեգրքերի ժողովածուների նյութերը: Տրված թվերն ապացուցում են տարածաշրջանի անարդյունավետ վերաբնակեցումը, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական քաղաքականությունը, որը վարում են հանրապետության իշխանությունները:  Վերջին 25 տարվա ընթացքում Երևանի, Արարատ, Եղվարդ, akhաղկաձոր քաղաքներում քաղաքային համայնքների բնակչությունը 10-20% -ով նվազել է Երևանի համայնքների բնակչությունը, 21-30-ով `Վեդիում, Մեծամորում, Բյուրեղավանում, ՆորՀաճնում և 31% -ով և ավելին `բնակավայրի այլ քաղաքներում:  Ամենից շատ նվազել է Չարենցավան (47,4%) և Հրազդան (37,5%) քաղաքների բնակչությունը:   Հայաստանի Հանրապետության քաղաքային բնակչության թվաքանակը ներկայացված է Աղյուսակ 3-ում: ՀՀ իպ քաղաքային տիպի բնակավայրերի խմբավորում ըստ մշտական ​​բնակչության թվաքանակի (1988-2011թթ.) Աղյուսակ 3 Քաղաքի տեսակ ըստ քաղաքային բնակչության թվաքանակ Բնակչության թվաքանակ 2011 Բազմաթիվ բնակչություն 1988 2001-2011թթ. , 9 հազար5-9,9 հազար 10-19,9 հազար 20-49,9 հազար50-99,9 հազար100-499,9 հազար 500-999,9 հազար Մեկ միլիոն և ավելին * Ներկայացված է ներկայիս բնակչության թիվը: Խ. Ավետիսյան, Աղյուսակը կազմելիս օգտագործվել են Խորհրդային Հայաստանի, Երևանի բնակչության բնակչության աշխարհագրությունը: 1987, էջ 114, 2001 և 2011 ՀՀ մարդահամարի արդյունքները, Երևան, 2003, և 2013 Ա. Պոտոսյան, Հայաստանի Հանրապետության և բնակավայրերի գյուղական բնակչություն, Երևան, 2013, ԽՍՀՄ բնակչություն 1987, Մ., 1988: նյութեր: Ամենամեծ քաղաքը Միլիոնների քաղաք Երևանի ագրեգատի խոշոր և միջին քաղաքները կարևոր կենտրոններ էին հանրապետության մեքենաշինության արդյունաբերության զարգացման համար 1970-ական և 1980-ական թվականներին [11, p. 13], և այժմ նրանք դարձել են գյուղական քաղաքներ:   Ներկայումս Երևանը մի շարք քաղաքներ ունի (Աբովյան, Վաղարշապատ, Մասիս, Նոր Հաճն) կենտրոնախույս է, իսկ Գյումրին և Վանաձորը ՝ կենտրոնաձիգ:  Ըստ Բ. Բարանսկու, քաղաքները, ներառյալ փոքր և միջին քաղաքները, բնակչության կուտակման կենտրոններ են, որոնք ուղղակիորեն չեն առնչվում գյուղատնտեսությանը, որոնք աճել են արդյունաբերության, արհեստների, առևտրի, տրանսպորտի զարգացման շնորհիվ, համարվում են վարչական կամ սոցիալ-մշակութային կենտրոններ [12, p. 172]:  Այնուամենայնիվ, այս դրույթը չի տարածվում Հայաստանի ներկայիս փոքր և միջին քաղաքների վրա, որտեղ տնտեսական զարգացման առաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, մասամբ `առևտուրը:  Ըստ 2011-ի մարդահամարի, հանրապետության 43 փոքր և միջին քաղաքներում աշխատունակ բնակչության զգալի մասը զբաղվում էր գյուղատնտեսական աշխատանքներով:   ՀՀ մարզերի փոքր, մեծ և միջին քաղաքների բնակչության թիվը նվազել է, բացառությամբ Տավուշի, որտեղ 20012011 թվականներին: Բնակչությունն աճել է 3465 մարդով կամ 6.8% -ով, Արմավիրը ՝ 2779 կամ 1.5% -ով, և Գեղարքունիք - 4959-ով կամ 3.1% -ով:  Շիրակի մարզում միայն Արթիկի բնակչությունն է ավելացել:  2001 մարդահամարի տվյալների համաձայն, Արթիկի մշտական ​​բնակչությունը 17,5 հազար էր, իսկ 2011-ին `19,5 հազար:   Ստորև բերված քարտեզով ներկայացնում ենք 19962011թթ. Հանրապետության քաղաքային բնակչության թվաքանակի նվազման դինամիկան արտահայտված տոկոսներով: Խորհրդային տարիներին բնակչությունը բնական աճի հետևանքով գյուղը հանդիսանում էր քաղաքային բնակչության աճի հիմնական աղբյուրը: Եվ վերջին 25 տարում կտրուկ սոցիալ-տնտեսական, աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները ազդել են բնակչության ներքին և միջպետական ​​միգրացիոն հոսքերի ուղղությունների և չափերի վրա:  Անկախության առաջին տարիներին քաղաքային շրջաններից գյուղական բնակավայրերի արտագաղթողների թիվն աճեց:   1987-ի, 1994-ի համեմատ `գյուղական բնակավայրերից քաղաքներ տեղափոխվող մարդկանց բացարձակ քանակը նվազել է 3,3-ով, իսկ հակառակ ուղղությամբ` աճել շուրջ 2,5 անգամ [4, p. 275]: XX դար անցյալ և XXI դար: Հայաստանի քաղաքային բնակչության միգրացիոն գործընթացը 1988 թվականի սկզբին կարելի է բաժանել հետևյալ հիմնական փուլերի. Առաջին փուլ ՝ 1988-1995թթ. Միգրացիայի ոլորտում պետական ​​կարգավորման քաղաքականությունը հիմնականում ուղղված էր Ադրբեջանից հայ փախստականների, Արցախից և նախկին Խորհրդային Միությունից տեղահանվածների մեծ թվով խնդիրների լուծմանը:  Արտակարգ դրության պատճառով առաջին զանգվածային միգրացիան աղետի գոտուց շուրջ 400,000 զոհերի տարհանումն էր:   Դրան հաջորդեց սահմանային ռազմական հակամարտության գոտուց շուրջ 72,000 մարդու բռնի տեղահանումը [3, էջ. 60]: Նշված ժամանակահատվածում հանրապետության քաղաքային բնակչության մշտական ​​արտագաղթողների շրջանում ճնշող մեծամասնությունը բաժին է ընկել Ադրբեջանից գաղթած հայերին: Երկրորդ փուլ ՝ 1995-2001թթ. Արտագաղթի գերբարձր ինտենսիվության թուլացման տարիներ ՝ երկրում իրավիճակի որոշակի շտկմամբ:   -1անապարհորդների միջին տարեկան քանակը 1992-1994 թվականներին ընկել է 3,5 անգամ: ինդեքսին: Լոռու և Շիրակի մարզերի քաղաքները, հատկապես `Գյումրի, Մարալիկ, Վանաձոր, Ալավերդի, Ստեփանավան և Տաշիր, ունեցել են բացասական միգրացիոն մնացորդի ամենաբարձր ցուցանիշները երկրում: Երրորդ փուլ - 2001-2008թթ. Արտագաղթի ծավալը նվազում է:   Տարիներ շարունակ եղել են տնտեսական կայունացման և աճի տեմպեր:  Աստիճանաբար դանդաղեցում Քաղաքային բնակչության մշտական ​​արտագաղթի ծավալը նվազում է:  Արտագաղթի ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է Լոռու մարզի քաղաքներում, որտեղ միգրացիայի բացասական հաշվեկշիռը կազմել է 13.0 հազ. մարդիկ, այդ թվում 60% -ը բաժին են ընկել Վանաձոր քաղաքին [5, էջ 10]: Չորրորդ փուլը տնտեսական ճգնաժամի տարիներն են ՝ 2009 թվականից մինչ օրս: Արտագաղթողների շրջանում քաղաքային բնակչության տեսակարար կշիռը կրկին աճում է:   Կա որակյալ աշխատուժի հոսք դեպի արտասահմանյան երկրներ, հիմնականում Ռուսաստանի Դաշնություն: Բնակչության բնական շարժը որոշակի ազդեցություն ունեցավ Հայաստանի քաղաքային բնակչության թվաքանակի նվազման վրա, որի բնութագրական ցուցանիշները հինգն են. Ծնելիություն, մահացություն, բնական աճ, կյանքի միջին տևողություն, պտղաբերության հատուկ մակարդակ:   1990-ականներին բնակչության բնական աճի նվազման վրա ազդել են ինչպես ծնելիության մակարդակի նվազումը, այնպես էլ մահացության աճը:   Վերջին 25 տարվա ընթացքում հանրապետության քաղաքային բնակչության ծնելիության մակարդակը շուրջ 2.5 անգամ նվազել է, իսկ ամուսնությունների թիվը գրեթե եռապատկվել է:  Հազար մահվան դեպքերը 1987 թ. ՝ 5.3 մարդուց 2014 թ.-ին հասնելով 9.2-ի:  Ներկայումս քաղաքային բնակչության միջին տարիքը 34 է, մինչդեռ 1985 թվականին նույն ցուցանիշը 27 էր:  Քաղաքային բնակչության սեռը և տարիքային կառուցվածքը զգալի փոփոխությունների են ենթարկվել 1989 թ.-ին ներկայացված ժամանակահատվածում: Ընթացիկ քաղաքային բնակչության 49.1% -ը տղամարդիկ էին, իսկ 50.9% -ը `կանայք: համապատասխանաբար 46.2 և 53.8 [17], 2011 թ.` 46% և 54% [18]:   Ներկայացված թվերից պարզ է դառնում, որ տարեցների թիվը նվազում է, ինչը պայմանավորված է նրանց սեզոնային արտագաղթով «երկար» աշխատանքի, մշտական ​​արտագաղթի և մահվան դեպքերի գերակշռման հետ:  Հաջորդ փոփոխությունները տեղի են ունեցել տարիքային կառուցվածքում: 1987-2011թթ. Քաղաքային բնակավայրերում մինչև 15 տարեկան անձանց թիվը 2.1 անգամ նվազել է `701.6 հազարից (որը կազմում է ընդհանուր բնակչության 30.3% -ը)` հասնելով 340.3 հազարի կամ 18.4% -ի:  Workingիշտ է, աշխատունակ տարիքի բնակչության բացարձակ թիվը 1367.5 հազարից իջել է 1302.6 հազարի, բայց հարաբերական չափը 59 տոկոսից հասել է 70,5 տոկոսի:  Կենսաթոշակային տարիքի բնակչության բացարձակ թիվը նվազել է, և հարաբերական ցուցանիշը գրեթե չի փոխվել:  Հատկապես ժողովրդագրական իրավիճակը խանգարում է երիտասարդների շրջանում (16-30 տարեկան):  Միայն 2009-2013թթ. Մեր հանրապետությունում երիտասարդների թիվը նվազել է 101 հազարով կամ 11,2% -ով [10, էջ 15]:  Իրավիճակն էլ ավելի վատ է քաղաքային բնակավայրերում, որտեղ մենք ունենք հետևյալ պատկերը:   Այսպիսով, 2009-2013թթ. Քաղաքներում երիտասարդների թիվը նվազել է 91,1 հազարով կամ 16,7 տոկոսով ՝ 563,0 հազարից հասնելով 468,9 հազարի:   Ի դեպ, հանրապետությունում երիտասարդների թվի 93.2% -ը բաժին է ընկնում քաղաքային բնակչության թվին:  Այսպիսով, XX դարում անցյալ և XXI դարը: 19-րդ դարի սկզբին քաղաքային բնակչության արտագաղթը և բնական վերարտադրության կտրուկ անկումը հանգեցրին Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդագրական անկայունությանը, ինչը մեծ վտանգ է ներկայացնում հայկական էթնոսի և պետության գոյատևման համար: բնութագրվում է հետևյալ ցուցանիշներով.  Առաջին.  բավականաչափ կայուն զանգված է կազմել սեզոնային և երկարատև Երկրորդի:   происходит спад рождаемости и рост смелтельности городскогоТредье.   происходит приток безления из больших, среденх и малыхRA բնութագրվում է հետևյալ գրառումներով. համախմբում, որը մոտ ապագայում կթուլացնի հանրապետության որոշ խնդիրներ:  սոցիալական գրականություն 1. Ավետիսյան Խ., Սովետական ​​Հայաստանի բնակչության և բնակավայրերի աշխարհագրություն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1987, 198 էջ: 2. Ավագյան Գ., ՀՍՍՀ բնակչությունը, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, Երեւան, 1975, 233 էջ: 3. Ազիզբեկյան Ռ., Գեղամյան Գ., Հայաստանը 1960-80-ական թվականներին, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երեւան, 1993, 60 էջ: 4. Խոջաբեկյան Վ., Բնակչության ուրբանիզացումը էկոլոգիական պայմանների բարելավման մի շարք խնդիրներ է, Ռիո +5, Կայուն սոցիալական զարգացում և Հայաստան, առաջին ազգային գիտաժողովի նյութեր, «Նոյանտապան» հրատարակչություն, Երևան, 1997, 275 էջ: 5. Եղյան Գ., Լոռու մարզի ժողովրդագրական իրավիճակի աշխարհագրական վերլուծություն, «Տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական աշխարհագրություն» աշխատություններում աշխարհագրական գիտությունների թեկնածուի գիտական ​​աստիճանի դիսերտացիայի ակնարկներ, Երևան, 2011, 26 էջ: 6. Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու, 2012, «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն, Երեւան, 2013, 37 էջ: 7. Հայաստան 2001, Վիճակագրական գիրք, Երեւան, 2002, 12 էջ: 8. Հայաստանի մարդկային զարգացման զեկույց, Երեւան, 1997, 14 էջ: 9. ՀՀ 2001 թ. Մարդահամարի արդյունքները, «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն, Երևան, 2003, 541 էջ: 10. Հայաստանի Հանրապետությունում երիտասարդների զբաղվածության հիմնախնդիրները (սոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքների վերլուծություն), «Ասողիկ» հրատարակչություն, Երեւան, 2013, 79 էջ: 14. http: //www.armstat.am/file/article/armenia_14_3.pdf 15. http: //www.armstat.am/file/article/armenia,16. http: //armstat.am/file/doc/99478218.pdf17: http: //armstat.am/file/doc/99478213.pdf18: http: //docs.armstat.am/census/pdfs/13.pdf19: http: //www.armstat.am/file/doc/99489458: pdf Տեղեկություններ հեղինակի մասին: Արտայես Գ. Բոյաջյան - դոցենտ, աշխարհագրության և դրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոն, պատմ. գիտնականի թեկնածու, էլ. ։

XXդ. վերջին և XXIդ. սկզբին Հայաստանի Հանրապետության քաղաքային  բնակչության ժամանակակից միգրացիան և բնական վերարտադրության գործընթացի  ինտենսիվությունն  էապես  ազդել  է  ժողովրդագրական  իրավիճակի  կայունության  վրա։
   Այդ  գործընթացով  պայմանավորված՝  հանրապետության  քաղաքային  բնակչության  ժողովրդագրական  իրավիճակը  բնութագրվում  է  հետևյալ հատկանիշներով.  Առաջին՝  ձևավորվել  է  սեզոնային  և  տևական  աշխատանքային  միգրանտների  բավական  կայուն  զանգված,  որի  տեղաշարժերը  հանգեցնում  են  տարեկան միջին հաշվով 15-16 հազարով քաղաքային բնակչության ընդհանուր  թվի նվազման։
    Երկրորդ՝  տեղի  են  ունեցել  քաղաքային  բնակչության  ծնելիության  անկում, մահացության աճ և ծերացում։
    Երրորդ՝  հանրապետության  խոշոր,  մեծ  և  միջին  քաղաքներից  տեղի  է  ունենում բնակչության հոսք դեպի Երևանի ագլոմերացիա, ինչը հեռանկարում  է՛լ  ավելի  է  խորացնելու  հանրապետության  առջև  ծառացած  սոցիալ-տնտեսական, տարաբնակեցման և ժողովրդագրական հիմնախնդիրները։
    Հաշվի  առնելով  քաղաքային  բնակչության  արտագաղթի  և  բնական  վերարտադրության  արդի  միտումները՝  կանխատեսվում  է,  որ  մոտակա  5-10  տարիների ընթացքում բնակչության թիվը կնվազի 100-150 հազ. մարդով։
