Փիլիսոփայության մեջ «մտակերտվածք» ու «մտակեցվածք» եզրույթների բովանդակային համայնապատկերի լուսաբանումը պարտադիր է, քանի որ դրանց իմաստային սահմանումները մշտապես շփոթվել են։
   Պետք է նկատել, որ մինչ այժմ նմանօրինակ հայալեզու հետազոտություն չի արվել, եւ այդ պատճառով ոլորտի ներկայացուցիչը հնարավորություն չունի ըմռնելու, թե բովանդակային ինչ ամփոփում են 320ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ դրանք կրում։
   Մեր գիտական տիրույթում տերմինները որպես բառեր գոյություն ունեն, բայց էութենական տարանջատում արված չէ։
  Հոդվածի նպատակը մարդու մտային կառուցվածքի հիմքը հասկանալն է, որը եւ հանդիսանում է ելակետ աշխարհի իմացության գործում։
   Արդյունքում բացահայտվում է, թե քննարկվող եզրույթներից ամեն մեկը «պատասխանատվության» ինչ շրջանակ ունի այդ գործում։
  Օգտագործվել է գոյություն ունեցող սակավաթիվ անգլալեզու, ռուսալեզու գրականություն։
   Վերտառությունից մակաբերվում է վերլուծության մեթոդը. այն պատմահամեմատականն է։
  Դեռեւս Արիստոտելի ժամանակներից բանական էակի մտային առաջին փորձերն ուղղված են եղել բացահայտմանը՝ ի դեմս աշխարհի թե’ գոյաբանական, թե’ իմացաբանական ակունքներին։
   Եթե մետաֆիզիկական կենսաշխարհում հետազոտության քննարկման թիրախում են հայտնվել ավելի քան երկու հազար հինգ հարյուր տարի «դասական»-ի պիտակը կրող կատեգորիաները (տարածություն, ժամանակ, կեցություն, մատերիա), ապա ճանաչողության ներուժի վերծանումն անխուսափելիորեն առնչություն է ներկայացրել բանականության ու գիտակցության՝ մտահայեցողության հետ։
  Ժամանակային տարբեր հարթակներում մարդը այս կամ այն կերպ պայմանավորել է իր լինելիության իմացական կողմնորոշիչը, մի դեպքում դրեւորվելով՝ ըստ հասարակական «թելադրության», ի դեմս մշակույթի, կրոնի ու հոգեւորին այլեւյալ ծառայեցման ակունքների, իսկ մյուս դեպքում ուղղորդիչ ընտրելով ազգային-գաղափարաբանականը։
  Բայց հստակ է, որ երկուստեք մարդը լիիրավ տիրապետող է դարձել իր մտածելու կերպին այն պարագայում, երբ ունակություն է ունեցել վեր հանելու իր ճանաչելու հնարավորությունները՝ անկախ իրեն լռելյայն հատկացվող ու այդ իմաստով պարտադրվող խոչընդոտների բարդույթից։
   Իսկ վերջիններից մեկն ու, ըստ հավանականի, ամենահիմնայինը, լեզվականն է։
   Հղում անելով 17-րդ դարում աշխարհաճանաչողության գործընթացում հանդիպող արգելանքների կամ «ուրվականների» առկայության հրատարակիչ Ֆ.Բեկոնին, ով հայտարարեց «Գիտելիքը ուժ» է, դրանով իսկ պարզորոշ ընդգծելով իմացական տիրույթին իր կողմից հատկացվող առանձնահատուկ վերաբերմունքը, կարելի է ցույց տալ այն վտանգները, որոնք միտում ունեն կասեցնելու մտածողության եւ, ի մասնավորի, ճանաչողության գործընթացը։
   Հոգեւոր այս 321ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ գործունեության մեջ կեցութային առանցք վերագրելով իմացության գործընթացում ընտրված մեթոդին՝ «Նոր Օրգանոն» աշխատության մեջ նա անդրադարձ է կատարում թվով չորս «ուրվականներին» կամ «կուռքերին»։
   Մտածողի համար քննության թիրախը բառերի սխալ կիրառության արդյունքում սխալ մտածելու իրողությունն է։
   Ըստ ամենայնի, կարծել կուզեր, թե բառերը վերագրվում են երեւույթներին զանգվածային մշակույթի անձնագիրը ստացած, ամբոխի հոգեբանությամբ օժտված հասարակության անհիմն որոշումների արդյունքում։
   Իսկ դա «զարմանալիորեն կաղապարում է բանականությունը» [1, с. 19]։
   Անցյալին նետված իմացական այս հայացքը հուշում ուներ, որ մարդն իր հաղորդակցման առաջնախաղում լիիրավ դեր է հատկացրել խոսքին, որն ապահովել է մեկմեկու միավորման կենսատու փաստը։
   Բայց հիմա, ժամանակակակից աշխարհում «քաղաքակրթության մայրամուտն» արձանագրած, իր դիմագիծը կորցրած վարքանմուշային հարաբերություններում ներկայացվում է անձի տեսակ, որը կարծես բնութենապես չի կրում նախնիների գենետիկ կոդը, եւ իր մարդակերտությունն արարում է՝ «խոսքային» հումքը հայթայթելով ոչ թե ըստ պատմական պատճառավորվածության սկզբունքի, այլ սեփական շահեկանության առաջնորդությամբ։
   Իրար չհասկանալու արդիական պատկերում բնության հետ անհամաքայլ ձեւավորվեց մի միջավայր, որում «իմ» բառը նույնական չէ իմաստավոր «քոնին». խախտված է երիցս սնուցվող բառերի միանշանակության հունը։
   Գիտական հանրույթում այդօրինակությունը բոլոր ժամանակներում քննարկվել է սոփեստության ծածկի տակ, երբ տեսությունը չի ունեցել հիմնավոր փաստարկողական հենք, իսկ տեսակետը չի զանազանվել կարծիքից։
  Եվ հեցն սա է պատճառը, որ այսօր քան երբեւէ հետազատողն իր գործունեության մեջ ազնվության հայտն է ներկայացնում գիտական լեզվի ապարատի կառուցարկմամբ՝ ապահովելով ուսումնասիրության մեջ հանդիպող, կիրառվող տերմինների ստուգաբանական ստույգությունն ու իմաստային ծանրաբեռնվածությունը։
   Վերոգրյալով էլ պայմանավորված է նպատակադրվածությունը բացորոշել «մտակերտվածք» ու «մտակեցվածք» եզրույթների բովանդակային համայնապատկերը։
   Պարզաբանումներն այն հարցերին, թե ինչպես է ձեւավորվել անհատի մտային էությունն ու արդյոք այն գոյություն ունի ինքնին, թե այն լոկ մշակույթի, սոցիումի, գուցե եւ համընդգրկուն կեցության 322ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ապրման վկայությունն է, որոշակի իմաստով հնարավոր է ամփոփել այս երկու տերմինների շրջանակներում։
  Մտակեցվածքի իմաստային առաջին մեկնությունը տվել է ամերիկացի փիլիսոփա Ռ.Էմերսոնը, երբ հոգու գլխավոր՝ փիլիսոփայական նշանակությանն էր վերագրում որպես արժեքների եւ ճշմարտության սկզբնաղբյուր հանդես գալը [6, p. 25]։
   Ասել կուզի, որ մտակեցվածքն է այս երկու կենսահենքերի համոզչականության վկայությունը։
  Քննության առնելով «մտակեցվածք» հասկացույթը՝ հետազոտության առաջին քայլերին հանդիպում են ձեւակերպումներ գիտության ու փիլիսոփայության պատմության տարբեր դրվագներում այս տերմինի ոչ միանշանակության առթիվ։
   Եվ իսկապես, եթե հղում կատարենք եզրույթների ստուգաբանական մեկնաբանություններին, ապա կնկատենք, որ մասնագիտական գրականության մեջ առկա է դրանց ըմբռնման խրթին պատկեր, իսկ երբեմն նաեւ իմաստային նույնականացում։
  Մասնավորապես, արձանագրվում է մտակերտվածքի (менталитет)՝ որպես հավաքական գիտակցության խորքային մակարդակ լինելը, «որն իր մեջ է ներառում նաեւ անգիտակցականը» [4, с. 525] եւ մտակեցվածքի (ментальность)՝ «անհատի կողմից աշխարհը որոշակի կերպ ընկալելուն ծառայող նախատրամադրվածությունների ու մտադրությունների ամբողջություն» [4, с. 525] բացատրությունը։
   Ելնելով մտակեցվածքի՝ լինելիության հիմնավորման բացահայտման դիրքերից, պետք է նկատել, որ հասկացույթի՝ որպես անհատական գիտակցության հենասյուն լինելու դրույթը պատմափիլիսոփայական հարթակում եւս տեղ գտել էր, սակայն ծայրահեղ բեւեռացման ակնարկը սոցիալականի եւ անհատականի միջեւ իր քննադատական տեսլականն է պատկերում հատուկենտ մտածողների մոտ 25 ։
  Աշխարհի մտածական կառուցարկման մոդելում մտակեցվածքին երբեմն վերագրվել է կենսաշխարհում մարդու բնակության ապահովման համար հարկավոր ազգային բնութագրիչների ձեւակերտման լուսացույցի դերակատարում։
   Որքան էլ այսօր նորաձեւ է շրջանառել «լուսանցքային» իրականություն բառակապակցությունը, տարածաշրջաԱյս առնչությամբ տեղին է առանձնահատուկ շեշտադրել Մ.Լուտցեւին. տե՛ս Лутцев филос. наук. М., 2005, էջ 22-24։
  323ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ նային հարմըբռնելի բախումները բարձրագոչ հայտարարում են հատկապես մշակութային հատվածականության մասին։
   Եվ այս առթիվ արդիական է համարվում մտակեցվածքի ու մտակերտվածքի պատճառահետեւանքային կապի վերհանումն՝ ի հեճուկս վերոնշյալ բինարային ընդդիմության սկզբունքի։
   Մտակերտվածքը ազգը «ազգային» դարձնող տարրերի միասնությունն է, որը գոյություն ունի, քանի որ կա մտակեցվածք՝ այդ ամբողջականության գոյության պատճառը։
  Ի հեճուկս այս տարահիմք վերծանումների՝ մասնագիտական գրականությունը, իսկ ավելի կոնկրետ, անգլալեզու փիլիսոփայական միտքը, տրամադրում է քննարկվող եզրույթների սահմանման լիարժեք համընկնում։
   Երկուսի համար էլ կիրառելով «Mentality»-ն՝ այն սահմանվում է իբրեւ «մտքի որակ, որը բնութագրում է անհատին կամ անհատների խումբ» [7, p. 484]։
  Որպես գիտական հասկացություն «մտակեցվածք» բառն առաջին անգամ կիրառվել է ֆրանսիացի փիլիսոփա եւ ազգագրագետ Լ.ԼեվիԲրյուլի կողմից։
   Նա առաձնացնում է երկու տեսակի մտակեցվածք՝ նախատրամաբանական եւ տրամաբանական։
   Առաջինը վերագրվում էր տոհմացեղային հանրույթը որպես հասարակության նախատիպ ընդունած ժողովուրդներին, գլխավորապես, ավստրալիացիներին ու աֆրիկացիներին՝ իրենց ձեւավորումից ի վեր ցուցադրած պահպանողականությամբ եւ միասնական գործելակերպով հանդերձ։
   Մի մտածականություն, որը անհամաչափ էր Եվրոպայի բնակիչների ռացիոնալ մտածողության հետ [3, стр. 24-37]։
   Հեղինակը, հավանաբար, միտում ուներ մատնանշելու, որ մարդու մտքի ձեւավորման հիմքը անպայման կախում ունի թե՛ իր բնակության աշխարհագրական, թե՛ սոցիալական ու թե՛ ժամանակագրական չափորոշիչներից։
   Այս տեսակետի օգտին է կարծես հարում մտակեցվածքների փիլիսոփայական մեկնության զարգացումն ապահովող մի դիտարկում, որը առաջ է բերում մտակեցվածքների տիպերի համակարգման հնարավորությունը։
   Սակայն այս մոդելում խնդրո առարկան ցուցադրում է կախվածություն արտաքին աշխարհի հասկացման եղանակից, երբ, ի մասնավորի, դրա էությունն են պայմանավորում կրոնական, լեզվական դրսեւորման կերպերը 26 ։
  Հարցի քննության այս տեսանկյունը առաջին անգամ ներկայացրել է նեոկանտականության փիլիսոփայության հավատարմորդ Է.Կասիրերը. տե՛ս Кассирер Э., Избранное. 324ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ Ինչ վերաբերում է մտակեցվածքի փիլիսոփակայական դիտարկման հիմքերին, ապա դրանք ի հայտ են եկել XX դարի 30-ական թթ. ֆրանսիական «Աննալներ» պատմական դպրոցի մտածողների մոտ։
  Դպրոցի համահիմնադիր կամ առաջին սերնդի ներկայացուցիչ Լ.Ֆեվրը մտակեցվածքը բացատրում է սոցիալ-պատմական հոգեբանության տեսանկյունից։
   Ուսումնասիրություններից կարելի է եզրակացնել, որ մարդն իր մտածական սովորությունները, ընկալման եղանակներն ու հույզերը յուրացնում է առանց դրանց հստակ գիտակցման, եւ հենց այդ «ժառանգությունն» էլ, ըստ ամենայնի, ձեւավորում է մարդ էակին։
   Այդօրինակ հաստատուն պատկերացումները «մուտքագրվում» են մարդկանց գիտակցության մեջ մշակույթի, ինչպես նաեւ սոցիալական փոխազդեցության արդյունքում ստացվող դաստիարակության միջոցով։
  Արդյունքում մտակեցվածքի ըմբռնումը մտածողը ներկայացնում է ոչ թե որպես կենսաբանական հաստատուն, այլ պատմականորեն ձեւավորվելիք կառուցվածքային միավոր, որը պայմանավորում է մարդկանց վարքը, արժեքները, զգացմունքները եւ մտքերը։
  Տարիներ անց Ժ.Դյուբին, ով պատկանում է վերոնշյալ դպրոցի երկրորդ սերնդին, տալիս է մտակեցվածքի ավելի կոնկրետ սահմանում՝ «այն պատկերացումների համակարգ է, ...որն...ընկած է աշխարհի վերաբերյալ մարդու ու դրանում իր ունենալիք տեղի մասին հայացքների հիմքում, եւ որը որոշում է մարդկանց վարքագիծն ու կատարվելիք քայլերը» [2, с. 52]։
  Հետաքրքիր է նկատել, որ մտակերտվածքի ու մտակեցվածքի բովանդակային հարաբերակցության ոչ միանշանակության պարզաբանման մեթոդաբանական խնդրի շուրջ առաջին անգամ մասնագիտական կլոր սեղան-քննարկում է ծավալվել ռուսալեզու գիտափիլիսոփայական տիրույթում 1993 թ., որի եզրակափակիչ դրույթները տպագրվել են «Փիլիսոփայության հարցերը» («Вопросы философии») գիտական հանդեսում։
  Անցում կատարելով մտակերտվածքին՝ նշել է պետք, որ այն ուսումնասիրման ինքնուրույն առարկայի կարգավիճակում գիտության մեջ շրջանառվել է XX դարի 40-ական թթ.-ից ի վեր, սակայն ֆենոմենի հետազոտման որոշ տեսանկյուններ արժանացել են մտահայեցողական տարբեր ուղղվածությունների ու դպրոցների ներկայացուցիչների ուշադրությանն ավելի վաղ շրջանում։
   Մի շարք փիլիսոփաների մշա325ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ կումներում (Շ.Մոնտեսքյո, Յ.Հերդեր, Գ.Հեգել, Իմ.Կանտ եւ այլք) երբեմն մտակերտվածքը զարգացում է ապրել այս կամ այն «ազգի ոգու» մասին գաղափարի համատեքստում՝ նույնականացնելով մտակերտվածքն ու ազգային դիմագիծը։
   Այդուհետ, «հոգեփիլիսոփայական ազգագրության» զարգացումն ապահովել են XIX դարի վերջին եւ XX դ. սկզբին ռուս կրոնական փիլիսոփայության այնպիսի ներկայացուցիչներ, ինչպիսիք են՝ Վ.Սոլովյովը, Լ.Լոսկին, Գ.Ֆեդոտովը։
   Իսկ արդեն սոցիալական փիլիսոփայության ոսպնյակով մտակերտվածքը լրջագույնս դիտարկվել է Ն.Բերդյաեւի, Ս.Ֆրանկի ու Ա. Դմիտրիեւայի գրվածքներում։
  Հարկ է ամրագրել, որ եզրույթների՝ մեկը մյուսի միջոցով կամ միմյանց շնորհիվ գոյություն ունենալու ամենաակնառու իմաստային մեկնություններից մեկում խոսվում է մտակերտվածքի կողմից մտակեցվածքի ծավալային ներառման մասին, երբ վեր են հանվում կեցության սոցիալական, պատմական, տարածքային, կրոնական մակարդակները [5, стр.17-30]։
  Մտակերտվածքի կառուցվածքաբանությունն ուսումնասիրելիս արժանահավատ է ակնդետ լինել տեսակավորումներից այն մեկի նկատմամբ, որում առանցքային է համարվում հասարակական գիտակցության սուբյեկտի ու օբյեկտի փոխհարաբերությունը։
   Եվ այսու, եզրույթի բովանդակության բազմաբեւեռությունը կարելի է ամփոփել կառուցվածքային մակարդակների հետեւյալ առանձնացմամբ, որտեղ մտակերտվածքը պարունակում է՝  մասնավոր (պարտիկուլյար) շերտ կամ, որ նույնն է, անգիտակցական. արտացոլում է մասնավոր կյանքի ընդհանուր միտումները եւ մեծապես պատճառավորում է անձի սոցիալական դերերի ձեւավորումն, ինչպես նաեւ այլոց հետ փոխհարաբերությունների բնույթը։
   Այս մակարդակում կենցաղային հարաբերությունները միատեղվում են ծեսերի, սոցիալական նորմերի, արժեքների հետ։
   Փաստորեն, մակարդակներից առաջինը ներկայացնում է սոցիալական փոխազդեցությունների աշխարհը, որի նկատմամբ հնարավոր չէ կիրառել վերադարձի «սեղմակը» այն վերափոխելու իմաստով;  «հոգեւոր ինքնության» շերտ. սոցիալական կոնկրետ հանրույթի մշակույթ, դրա յուրատիպությունը, հարմարվողականության ու326ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ նակությունները, որոնք դրսեւորվում են անդրադարձի ապահովման մակարդակում;  սոցիալական արձագանքի շերտ. անհատի կամ հանրույթի արձագանքը քաղաքական իրողություններին ու պետական իշխանությանն առհասարակ;  մետասոցիալական շերտ. դեպի արտաքին միջավայր ու ներաաշխարհ անդադարձներ կատարելով ձեւավորվելիք էթնոմշակութային կողմնորոշում (օր.՝ ազգային գաղափարաբանություն)։
  Ահա այն չորս բաղկացուցիչները, որոնց հանրագումարը եւ ներկայացնում է եզրույթներից երկրորդի իմաստն ու էությունը։
  Արդյունքում բացահայտվեց ոչ այնքան շրջանառվող հասկացույթների իմացաբանական գերակայությունը մեկը մյուսի նկատմամբ, այլ դրանց բովանդակության կոնկրետ շրջանակները։
   Ամփոփելով եզրույթների պատմափիլիսոփական մեկնությունը՝ համահավաք է թվում ելնել մտակերտվածքի՝ իբրեւ անհատի սոցիալականացման իրողության տեսանելի դրսեւորումն ապահովող հենքի դիրքերից, իսկ մտակեցվածքի համար որպես կատեգորիա ընդունելի համարել մտքի որակի սահմանումը, որը հանդիսանում է նախահիմք հավաքական գիտակցության լինելիության կայացման համար։
  Այսպիսով, մտակերտվածքն իր փիլիսոփայական արժեքն է արտահայտում սոցիալական հավաքականության դաշտում, իսկ ահա մտակեցվածքի գոյությունը պատճառավորվում է գլխավորապես փիլիսոփայական մարդաբանության մեջ արդիական մարդու սոցիալ-կենսաբանական՝ անթրոպոսոցիոգեն գործընթացն ապրելու հրամայականով։

Խնդրի լուսաբանման պատճառը պայմանավորված է ժամանակակից աշխարհում մարդու՝ ինքն իրեն անդադար որոնելու ու բացահայտածի հետ անհաշտ պայքարի հետ։
  Հոգեւոր ճգնաժամ ապրող աշխարհաքաղաքացին ջանում է վերծանել կեցության գաղտնագիրը։
  Եվ որպես դրա անդրադարձ նա քննադատական հայացք է նետում մտածականի ստեղծման ֆենոմենին ու վերջինիս ակունքներին։
  Սրանով պայմանավորված՝ հոդվածում փորձ է արվում ներկայացնել մտակերտվածքի կառուցվածքաբանական պատկերը հասարակական գիտակցության օբյեկտի ու սուբյեկտի փոխհարաբերության դիրքերից, որն իրականացվում է մինչ այդ հնչեցված գաղափարական դիտարկումների տրամաբանական հավաքագրմամբ։
  Այնուհետ, վեր է հանվում այլ եզրույթի՝ մտակեցվածքի իմացական ծանրաբեռնվածությունը ու բացորոշվում է վերջինիս կարգավիճակն իբրեւ նախապայման նախորդ հասկացույթի գոյության համար։
  Վերջում բխեցվում է դրանց փիլիսոփայական նշանակությունը։
