Եզրակացություններ `կապված ՀՀ քրեական դատավարության նախաքննական ժամկետների հետ Reամկետների խելամիտ սահմանում, դրանց խիստ պահպանումը քրեական դատավարության արդարության և արդյունավետության երաշխիքներից մեկն է:   Գործի հրամայականը ողջամիտ ժամկետում արտացոլվել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայում (այսուհետ `Կոնվենցիա), Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ` ՄԻԵԴ) նախադեպային իրավունքում `ՀՀ Սահմանադրությունը, ՀՀ Սահմանադրական դատարանում (այսուհետ ՝ ՍԴ), ինչպես վերջինիս դեպքում ՝ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումներում շրջանառվող նոր նախագծում (այսուհետ ՝ Նախագիծ):   Նախաքննության ժամկետները ներառված են գործի քննության վերջնաժամկետներում առանցքային դեր ունեն:  Խոսելով նախաքննության ժամկետների մասին ՝ մենք նախ պետք է պարզենք, թե երբ է սկսվում այդ ժամկետի հոսքը:   Օրենսգրքի 197-րդ հոդվածի համաձայն, այն սկսվում է քրեական գործ հարուցելու որոշման օրվանից, մինչդեռ Նախագծի հեղինակները հրաժարվում էին գործ հարուցելուց. այս պարագայում վարույթն իրականացնող մարմնի գործը ժամկետում քննելու ժամանակային հոսքը սկսվում է հանրային հետապնդում սկսելուց հետո (հոդված 192): ,  Նման մոտեցումն արդարացված է թվում, քանի որ քրեական գործ հարուցելու `« որպես անձ կասկածյալի կամ մեղադրյալի ներգրավման »միջև հաճախ կա որոշակի ժամանակ, և, փաստորեն, նախաքննական ժամանակահատվածը անցնում է ոչ թե պաշտպանյալի, այլ ընդդեմ վարույթն իրականացնող մարմինը:  Մյուս կողմից, քրեական գործի դեպքում, երբ հայտնի չէ հանցագործություն կատարած անձը, որի իրավունքները չեն ոտնահարվում կամ չեն սահմանափակվում, այդ դեպքում աննպատակահարմար է դառնում վարույթն իրականացնող մարմնի ժամկետի սահմանափակումը:   Անհատական ​​իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից մոտեցումը բխում է նաև ՄԻԵԴ-ի կողմից ընդունված իրավական պրակտիկայից:   Մասնավորապես, «Էկլայնն ընդդեմ Գերմանիայի» գործով դատարանը հայտարարեց, որ քրեական գործի «ողջամիտ ժամկետը» սկսում է հաշվարկվել մեղադրանքի առաջադրման պահից:   Ինչ վերաբերում է նախաքննության ավարտի պահին, արդյո՞ք Նախագծով նախաքննության ավարտը էական փոփոխություն է կրել, բայց ժամանակի տեսանկյունից ավարտման պահը որոշելու սկզբունքը էական փոփոխության է ենթարկվել: այն ավարտված է համարվում մի դեպքում `համապատասխան վերջնական ակտը կազմելու օրվանից, մյուս դեպքում` այդ ակտը կազմելու պահից:  Այսպիսով, օրենսգրքի համաձայն, նախաքննությունն ավարտվում է գործը դատարան ուղարկելու կամ գործով վարույթը կարճելու մասին որոշում կայացնելու օրը, իսկ ըստ Նախագծի ՝ մեղադրական եզրակացություն, մեղադրական եզրակացություն, վերջնական ակտ կամ դադարեցման որոշում կայացնել: վարույթը: Ներկայումս քննչական ժամանակահատվածը ներառված է քննչական ժամանակահատվածի հաշվարկման մեջ:  Հաշվի առնելով, որ Նախագծի շրջանակներում հետաքննության հայեցակարգը և էությունը ամբողջությամբ փոխվել են, կարող ենք փաստել, որ օրենսգրքի իմաստով նման ինստիտուտ այստեղ չի նախատեսվում, ուստի հետաքննության առավելագույն տասնօրյակը նախաքննությունը «բացառում է» ընդհանուր հաշվարկը: Հետաքննության ժամկետների վերաբերյալ առաջարկվող «կանոնների» առանցքային տարբերությունը վերաբերում է դրանց տևողությունը երկարացնելու հնարավորությանը:  Օրենսգիրքը սահմանում է, որ քրեական գործի նախաքննությունը պետք է ավարտվի ոչ ուշ, քան երկու ամսվա ընթացքում:   Նախաքննության ժամկետը երկարացնում է վերահսկող դատախազը `հիմնվելով քննիչի հիմնավորված միջնորդության վրա` որոշում կայացնելով միջնորդությունը ամբողջությամբ կամ մասամբ բավարարելու վերաբերյալ:  Այսպիսով, օրենքը, որը չի տարբերակում հանցագործության տեսակները, սահմանում է ընդհանուր առմամբ երկու ամիս ժամկետ, որը չի կարող համարվել առավելագույնը, քանի որ հնարավոր է այդ ժամկետը շարունակաբար երկարաձգել: Որպես նախաքննության ժամկետը երկարաձգելու լիազորությունների չարաշահման «կանխարգելիչ» միջոցներ կարելի է դիտարկել դատախազի կողմից միջնորդությունը մերժելու և այն մասամբ բավարարելու հնարավորությունները:  Ակնհայտ է, որ այդ «սահմանափակումները» կարող են օգտագործվել միայն գործող օրենսդրության համապատասխան օրենսդրական ամրագրման և սահմանման դեպքում, մինչդեռ գոյություն ունեցող կարգավորումները, կարծում ենք, թերի են:  Խնդիրն այն է, որ 197-րդ հոդվածը չի անդրադառնում դատախազի կողմից միջնորդությունը մերժելու հնարավորությանը, իսկ մասնակի բավարարման կետերը տարբեր մեկնաբանությունների տեղիք են տալիս:   Չի բացառվում միջնորդությունը առանց բացառության թողնելու հնարավորությունը, բայց, հաշվի առնելով, որ այս ինստիտուտը ամբողջովին բացակայում է օրենսգրքում, ինչպես նաև հիմնավորված է իրավական որոշակիության սկզբունքի վրա, կարծում ենք, որ միջնորդությունն առանց խոչընդոտների թողնելն անընդունելի է: Գործնականում ստեղծվեց մի իրավիճակ, երբ քննիչը խախտեց միջնորդությունը ներկայացնելու վերջնաժամկետը, դատախազը վերադարձրեց միջնորդությունը ՝ հիմք ընդունելով այն փաստը, որ նախաքննության ժամկետները լրացել էին, և քրեական գործը, փաստորեն, հայտնվել էր փակուղում:  Այս համատեքստում ՀՀ Սահմանադրական դատարանը, անդրադառնալով օրենսգրքի 197 հոդվածի (2015 թ. Խմբ.) 1 սահմանադրականության խնդրին, նշել է օրենսդրական հետևյալ բացերը. - Օրենսգիրքը հստակ ժամկետ չի նախատեսում դատախազի կողմից քննիչի որոշումը հաստատելու համար: երկարացնել նախաքննությունը: Քննիչի կողմից միջնորդություն սկսելու որոշումը մերժելու իրավական հետևանքները հստակ կարգավորված չեն օրենսգրքով: Չնայած միջնորդությունը մերժելը դատախազի համար հայեցողական բնույթ է կրում, այնուամենայնիվ, այն բացարձակ չէ, օրենսդրական բացն ավելի պարզ հասկանալու համար անհրաժեշտ է պարզել միջնորդությունը մերժելու հնարավոր դեպքերը:   Գործող իրավական դաշտի համաձայն ՝ նախաքննական ժամկետը երկարացնելու միջնորդությունը կարող է մերժվել այն դեպքերում, երբ ՝ • գործը ենթակա է կարճման, • մեղադրական եզրակացությունը պատրաստ է, և քննիչը «ժամանակ է խնդրում» այն փոփոխելու համար, 1 Տե՛ս ՍԴ 28 հուլիսի 2015 թ. Երեւան քաղաքի Մալաթիա-Սեբաստիա վարչական շրջանի ընդհանուր իրավասության դատարանի դիմումի հիման վրա ՀՀ Սահմանադրության 197 հոդվածի 5-րդ և 6-րդ մասերին ՀՀ Սահմանադրության համապատասխանության հարցը որոշելու մասին որոշումը Ընթացակարգի օրենսգիրք: Միջնորդություն ներկայացնելու ընթացակարգային ընթացակարգը չի պահպանվել (ժամկետը խախտվել է, միջնորդությունը չի ստորագրվել, պարզ չէ, թե որ ժամկետի համար է երկարաձգվում միջնորդությունը և այլն): 1 և 2 դեպքերում ակնհայտ է, որ դատախազը մերժում է միջնորդությունը, միջնորդությունը համապատասխանաբար դադարեցնում է վարույթը կամ հանձնարարական է տալիս մեղադրական եզրակացությունը:   3-րդ և 4-րդ դեպքերը կարող են ավելի խնդրահարույց լինել այն դեպքում, երբ նախաքննության ավարտին մնացած ժամանակը, որը սահմանված է օրենքով, քննիչին թույլ է տալիս շտկել միջնորդությունը մերժելու դեպքում թույլ տրված սխալները:  Փաստորեն, ՍԴ-ի կողմից նշված փակուղային իրավիճակը կարող է առաջանալ ոչ միայն քննիչի կողմից միջնորդություն ներկայացնելու 4-օրյա ժամկետը խախտելու դեպքում, այլ նաև միջնորդության անհիմն կամ թերի պատճառաբանման դեպքում, ինչպես խախտման դեպքում: այլ ընթացակարգային ընթացակարգերի:  Ավելին, այս իրավիճակը կարող է առաջանալ «դատախազի կողմից միջնորդությունը մերժելու» արդյունքում ՝ նրան անհայտ կորած թողնելով: Ինչ վերաբերում է միջնորդության մասնակի բավարարման ինստիտուտին, օրենսգիրքը նախատեսում է, որ նախաքննության երկարաձգման դեպքում քննիչի միջնորդությունը մասնակի բավարարելու դեպքում, վերահսկող դատախազն իրավունք ունի հանձնարարել քննիչին կասեցնել քրեական գործը կամ ուղարկել քրեական գործը դատարան: մինչև 15 օր, իսկ մեղադրական եզրակացություն կազմելու հանձնարարականի դեպքում քննիչին կարող է տրվել մինչև երկու ամիս: Նման պայմաններում կարող է հարց առաջանալ: Եթե ​​քննիչը միջնորդում է նախաքննական ժամկետը երկարացնել 10 օրով, բայց դատախազը որոշում է կայացնում 15-օրյա ժամկետ տրամադրել և հանձնարարում է դադարեցնել դատավարությունը, դա կարո՞ղ է համարվել մասնակի բավարարում: Կամ, հաշվի առնելով, որ յուրաքանչյուր երկարաձգում կարող է լինել ոչ ավելի, քան 2 ամիս, ինչպե՞ս է հնարավոր մասամբ բավարարել միջնորդությունը ՝ տրամադրելով 2 ամիս ժամկետ:   Հասկանալի է, որ օրենսդիրը, սահմանելով համապատասխան հանձնարարական տալու դատախազի լիազորությունները, նպատակ ունի հետագայում սահմանափակել քննիչին նույն բովանդակության մեկ այլ միջնորդություն ներկայացնելուց, բայց, կարծում ենք, դա չի բխում մասնակի բավարարումից: միջնորդությունը  Ավելին, վերահրապարակման ենթադրյալ արգելքը սույն հոդվածում հստակ չի քննարկվել:  Նորմի շարադրանքից պարզ չէ նաև, թե արդյոք քննիչն իրավունք ունի դատախազի վերոհիշյալ ցուցումներից մեկի առկայության դեպքում այլ ընթացակարգային գործողություններ կատարել, քան ցուցումներում նշվածները: Նախագծի դեպքում 192-րդ հոդվածը սահմանում է. 1. Նախաքննական վարույթում, հանրային քրեական հետապնդում սկսելու պահից, այն չի կարող գերազանցել ՝ 1) աննշան հանցագործության դեպքում ՝ երկու ամիսը. 2) չորս ամիս ՝ աննշան հանցագործության դեպքում. 3) ութ ամիս ծանր հանցագործության դեպքում. 4) տաս ամիս ՝ հատկապես ծանր հանցագործության վերաբերյալ վարույթներով: 2. Բացառիկ դեպքերում, երբ դա բխում է արդարադատությունից, վերահսկող դատախազի միջնորդության միջոցով անչափահաս կամ միջին ծանրության հանցագործության համար հանրային հետապնդման ժամկետը երկարացվում է առավելագույնը մեկ ամսով, իսկ ծանր կամ առավելագույնը երկու ամսվա ընթացքում հատկապես ծանր հանցագործություն: Ինչպես տեսնում ենք, նախաքննության ժամկետների վերաբերյալ օրենսգրքի հետ կապված հիմնական տարբերություններն են. • ժամկետների դասակարգում ըստ հանցագործության ծանրության • առավելագույն ժամկետի սահմանում: Հանցագործությունների տարբերակումը, ըստ խստության, ավելի առաջադեմ մոտեցում է, քան Օրենսգիրքը, առաջին հերթին պայմանավորված է նրանով, որ յուրաքանչյուր հանցագործություն եզակի է, տարբերակված մոտեցում ցուցաբերելը օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է:  Բացի այդ, կարելի է եզրակացնել, որ ավելի բարձր հանրային վտանգի գործողությունները ենթակա են ավելի մանրակրկիտ հետաքննության ՝ ելնելով ոչ միայն հանրային շահից, այլ նաև մեղադրյալներից: Սա փորձ է պարզելու յուրաքանչյուր գործի նախաքննության ավարտի պահը, վերացնելու քննիչի գերծանրաբեռնվածությունը `ամեն անգամ դատախազին դիմելու համար, վերոհիշյալ խնդրահարույց իրավիճակները:   Այնուամենայնիվ, նման մոտեցումն ունի իր խոցելի կողմերը: 1. Խստությունը և բարդությունը 6-րդ հոդվածի համաձայն: Կոնվենցիայի 1-ին մասով `ՄԻԵԴ-ը գնահատում է յուրաքանչյուր գործի ներքին վարույթի ողջամտությունը` հաշվի առնելով քննարկվող գործի առանձնահատուկ հանգամանքները:  Այնուամենայնիվ, ողջամիտ ժամկետի վիճարկմանը վերաբերող մի շարք գործերի քննության արդյունքում դատարանը մշակել է որոշակի չափանիշներ, որոնք կիրառվում են դատաքննության ողջամտությունը գնահատելիս բոլոր գործերի նկատմամբ:   Մասնավորապես, դատարանը հաշվի է առնում գործի բարդությունը, ինչպես դիմումատուի, այնպես էլ համապատասխան մարմինների վարքագիծը, որոնք ազդել են դատաքննության տևողության վրա, արժեքի կարևորության վրա, որի հետ կապված է դատաքննությունը:  Ինչ վերաբերում է ողջամիտ ժամկետին, - դատարանը հետևում է հետևյալ չափանիշներից. - գործի բարդությունը, - դիմումատուի համար ողջամիտ ժամկետը չպահպանելու հետևանքները (հաշվի առնելով, մասնավորապես, մեղադրյալի կալանքը) - Աբդելլոն ընդդեմ Նիդեռլանդների 2 »), - համապատասխան մարմինների արդյունավետությունը (հաշվի է առնվում մարմինների գերծանրաբեռնվածությունը.« Միլասն ընդդեմ Իտալիայի »3) - դիմումատուի սեփական վարքագիծը (վկայակոչելով ապացույցները, որ ամբաստանյալը դիտավորյալ հետաձգեց գործը ՝ «IA v. France 4», ինչպես նաև այն գործը, երբ մեղադրյալը փախուստի դիմեց քննությունից ՝ «Վայիչն ընդդեմ Թուրքիայի» 5): Գործի բարդությունը որոշելիս ՝ Եվրոպական դատարանը որպես ելակետ համարում է մի շարք չափանիշներ ՝ նշելով, որ բարդությունը կարող է կապված լինել ինչպես փաստի, այնպես էլ իրավական տեսակետների հետ:  Դատարանը մեծապես կարևորում է հետևյալ գործոնները. Ենթա ապացույցների բնույթը, ամբաստանյալների վկաների քանակը, միջազգային գործոնները, դատավարությանը նոր անձանց ներգրավումը, հաշվարկները, փորձագետների անհրաժեշտությունը և այլն:   Գործի բարդությունը որոշելիս `Եվրոպական դատարանը հաշվի է առնում« վարույթի ընթացքում «հեռավորությունը և հետաքննվող գործերի կամ փաստերի միջև»: Հաշվի առնելով, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը հետաքննում է գործի փաստերը, հետաքննության ողջամիտ ժամկետի մեկնարկային կետերը որոշելիս անհրաժեշտ է ընտրել ՄԻԵԴ-ի կողմից սահմանված չափանիշներից այն քրեական օրենսգրքում, որոնք կարող են կիրառելի լինել անձի դեմ:  Նման գործի քննություն 2 Տե՛ս ABDOELLA v. THE NETHERLANDS ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ, թիվ 12728/87 բողոք, 1992 թ. Նոյեմբերի 25-ին: 3 Տե՛ս MILASI ընդդեմ ԻՏԱԼԻԱՅԻ ԴԵՊՔ 14/1986/112/160: 4 Տե՛ս CASE OF IA v. FRANCE (1/1998/904/1116), 23 սեպտեմբերի, 1998 թ. 5 Տե՛ս VAYİÇ ընդդեմ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԳՈՐԸ (բողոք թիվ 18078/02), 20 հունիսի, 2006 թ. Միայն այս փուլում առկա փաստերի հիման վրա կարող է գաղափար լինել գործի բարդության մասին:   Կարող են լինել իրավիճակներ, երբ միջին ծանրության հանցագործության քննության հանգամանքներն ավելի բարդ են, քան հանցագործության ծանրությունը, ուստի կարելի է պնդել, որ հանցագործության ծանրությունը չի որոշում դրա հետաքննության բարդությունը: 2. չափազանցված որակավորման ռիսկ Նախաքննական պայմանների նման դասակարգումը պարունակում է հանցագործությունների ուռճացված որակավորման ռիսկ:   Հաշվի առնելով, որ հաճախ հանցագործության ծանրությունը ծայրաստիճան սահմանափակ է, շատ հեշտ է արարքին տալ որակ, որը կհամապատասխանի գործի փաստական ​​հանգամանքներին հետապնդման պահին, բայց հստակ չի համապատասխանի հետաքննվող կամ հետապնդվող անձին: ,   Այն փաստը, որ ավելի լուրջ հանցագործությունների դեպքում, օրենքը թույլ կտա քննիչին ժամանակավորապես պակաս սահմանափակել, առկա գործն ավելի «հանգիստ» ուսումնասիրել, կարող է նպաստել այս արդեն գոյություն ունեցող արատավոր պրակտիկայի շարունակմանը: 3. Անորոշ իրավիճակ մեղադրանքի փոփոխության դեպքում Նախագիծը չի վերաբերում նախաքննության ժամկետը որոշելու դեպքին, երբ նախաքննության ընթացքում մեղադրանքը փոխվում է, ինչը էական բացթողում է:  Այսպիսով, եթե ծանր հանցագործության նախաքննության 7-րդ ամսում մեղադրանքը վերածվի ավելի մեղմ հանցանքի, ե՞րբ պետք է ավարտվի նախաքննությունը:  Այս և մի շարք այլ խնդիրներից խուսափելու համար առաջարկում ենք, որ դատախազը, ելնելով գործի բարդությունը որոշող հանգամանքներից, որոշում կայացնելով քրեական հետապնդում սկսելու մասին, որոշում կայացնի նաև քրեական հետապնդման ժամկետի վերաբերյալ ՝ 1 -12 ամիս.   Նախատեսված իրավական կարգավորումից հետեւում է, որ այս պայմանները առավելագույնն են, ուստի դրանք անկախ հիմք են նախաքննության ավարտի համար:  Պայմանները կարող են երկարացվել միայն մեկ անգամ `վերահսկող դատախազի կողմից, առավելագույնը 1 կամ 2 ամսով` կախված հանցագործության ծանրությունից:  Որպես հիմք նշվում է բացառիկ դեպքը, երբ դա պահանջում է արդարադատության շահը, այսինքն ՝ իրավապահը պարտավոր է յուրաքանչյուր դեպքում հիմնավորել բացառիկ հանգամանքը, որն իր հերթին կարող է սխալ մեկնաբանությունների տեղիք տալ:   Բոլոր մյուս դեպքերում բացառվում է նախաքննական ժամանակահատվածի այլ ձևով երկարացումը:  Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ մենք կարող ենք քրեական հետապնդումը դադարեցնելու ինստիտուտում կատարված փոփոխությունները համարել այս խնդրահարույց սահմանափակման «հակակշիռ»:  Մասնավորապես, նախագծի 194-րդ հոդվածը սահմանում է, որ քրեական հետապնդումը կասեցնելու մասին որոշումը կայացվում է այն բանից հետո, երբ մեղադրյալի բացակայության դեպքում կանցկացվեն բոլոր անհրաժեշտ վարույթները, բայց անհրաժեշտության դեպքում չի սահմանափակում նախաքննության ընթացքում այլ վարույթների անցկացումը: քրեական հետապնդման կասեցում:  Իհարկե, այս նորմայի օրինականության հարցը գնահատվել է այս թեմայի սահմաններից դուրս, բայց կարծում ենք, որ ընտրվել է փոխզիջումային տարբերակ ՝ պետական-մասնավոր շահերի հավասարակշռման տեսանկյունից ՝ «ողջամիտ» պահելու շրջանակներում: ժամկետ »:  Ելնելով վերոգրյալից ՝ մենք կարծում ենք, որ հանրային քրեական հետապնդման ժամկետի երկարացման դեպքում և այդ երկարացումը պետք է պայմանավորված լինի գործի բարդությամբ և առավելագույն ժամկետ սահմանվի մինչև 3 ամիս: Թաթիկ Սողոյան ՀՀ քրեական դատավարության նախաքննական ժամկետներում ։

Սույն հոդվածի նպատակն է վեր հանել ՀՀ Քրեական դատավարության մեջ նախաքննության  ժամկետների  հետ  կապված  որոշ  հիմնախնդիրներ,  որոնք  ունեն  ոչ  միայն  տեսական,  այլև  պրակտիկ  արդիականություն։
   Մյուս  կողմից  փորձ  է  արվել  այդ  խնդիրները  դիտարկելու  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագծի  շրջանակներում՝  որոշ  դեպքերում  նշելով  նաև  հնարավոր  բարդությունների  առաջացման  հավանականությունը։
   Վերոգրյալի  վրա  արվել  են  համապատասխան  առաջարկություններ,  որոնք  կարող  են  օգտակար լինել նախագծի հետագա լրամշակման համար։
