ԵԿԵՂԵՑՈՒ ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾ ԾԻՍԱԿԱՆ ԾԱԾԿՈՑՆԵՐԸՔրիստոնեական եկեղեցին ունի բազմաթիվ ծիսակարգեր, որտեղ օգտագործվում են ծիսական նշանակության մի շարք ծածկոցներ։
  Դրանց կիրառական և իմաստային նշանակությունը հասկանալու համար նախ պետք է հստակեցնել, թե որ ծեսիմաս են կազմում։
  Կաթոլիկ, ուղղափառ և առաքելական եկեղեցիների ծեսերի տարբերություններով  պայմանավորված՝  ծիսական  ծածկոցներն  ունեն  որոշակի  տարբերություններ։
  Այն, որ Հայկական լեռնաշխարհը դեռ հնուց ծանոթ է գործվածքին,վկայում  են  պեղումների  ժամանակ  գտնված  իրերը  (հնագույններից  մեկը  Արենիիքարանձավից  գտնվել  է  2010  թվականին  և  թվագրվում  է  մ.թ.ա.  4-րդ  հազարամյակով)։
  Գործվածքի մասին հիշատակություններ կան պատմիչների Եղիշեի, Մ. Խորենացու, Քսենոփոնու մոտ, սակայն եկեղեցուն առնչվող գործվածքի մասին հիշատակություն ունի Կիրակոս Գանձակեցին (ապրել է 13-րդ դարում)։
  Նա գրում էր, որ ՆորԳետիկ (Գոշավանք) վանքի օծման հանդիսությունների ժամանակ (1197 թ.) հաթերքցի Վախթանգ իշխանի կինն «…իր դուստրերի հետ պատրաստեց գեղեցիկ վարագույր, սուրբ խորանի ծածկույթ, որը հիացնում էր տեսնողներին. պատրաստված էրայծերի շատ փափուկ աղվամազից, ներկված էր պես-պես ու գույնզգույն, գործված էրքանդակաձև  ու  նկարված  էր  պատկերներով՝  փրկչի  մարդեղության  ու  այլ  սրբերիճշգրտագույն [նկարի] ընդօրինակությամբ, որը հիացնում էր տեսնողներին…», «…նաոչ միայն այս եկեղեցու համար ծածկույթ պատրաստեց, այլև ուրիշ եկեղեցիների՝ Հաղպատի, Մակարավանքի ու Դադի վանքի, որովհետև այդ բարեպաշտ կինը չափազանց սիրում էր եկեղեցիները…» [1]։
  Այստեղ օգտագործված չէ ասեղնագործ բառը,սակայն նկարագրությունը դա է մատնանշում։
  Բացի այդ կարող ենք հստակ եզրակացնել նաև, որ եկեղեցուն նվիրաբերվող զանազան ծածկոցներն ու վարագույրներըիշխանական տների կանանց ձեռքի աշխատանքներն էին։
  Եկեղեցական գործվածքները մատնանշելու համար օգտագործվում էր նաև դիպակ բառը [2]։
 Սուրբ Պատարագը Հայաստանյաց Առաքելական եկեղեցու գլխավոր ծիսականարարողությունն է, որը կոչվում է նաև Անարյուն պատարագ։
  Պատարագ բառը պահլավերեն ծագում ունի և թարգմանաբար նշանակում է զոհ, նվեր, ընծա։
  Զոհաբերվողըհենց Քրիստոսն է, ում Մարմինն ու Արյունը ծիսակատարության ժամանակ հացի ուգինու տեսքով բաշխվում է մահկանացուներիս։
 Պատարագի  ծիսակատարությունը  ներկայացնում  է  Հիսուսի  կյանքի  դրվագները՝Ծննդից  մինչև  Համբարձում  և  Հոգեգալուստ,  որոնք  արտացոլվում  են  Աստվածաշնչյան  ընթերցումներով,  սաղմոսների  և  շարականների  կատարմամբ,քարոզներով ու աղոթքներով [3]։
 Պատարագի  արարողության  գիրքը  կոչվում  է  Պատարագամատույց  կամԽորհրդատետր։
   Հայ  Առաքելական  եկեղեցին  օգտագործում  է  Ս.  Գրիգոր  Լուսավորչի` Կեսարիայից բերած Բարսեղյան պատարագամատույցը, որը դարերի ընթացքում մշակվել է Հայ Եկեղեցու հայրերի կողմից։
  Ըստ հայոց Պատարագամատույցի` Ս.Պատարագի արարողությունը բաժանվում է չորս մասերի.Ա. Պատրաստություն (զգեստավորում, լվացում, խոստովանություն, նախամուտ,Նարեկացու աղոթքը, առաջադրություն)։
 Բ. Ճաշու պաշտոն (խնկարկություն, ճաշու մուտք, ընթերցվածք, Հավատամք),Գ. Կանոն Ս. Պատարագի (մեծ մուտք, ողջույն, սրբագործություն, հիշատակություն, ճաշակում),Դ. Արձակում։
 Հայաստանյաց  Եկեղեցու  սահմանադրությամբ  Ս.  Պատարագը  մատուցվում  էառավոտյան,  իսկ  Ս.  Ծննդյան  և  Զատկական  Ճրագալույցերի  Պատարագները`երեկոյան ժամերին [3]։
  Վայրը միայն եկեղեցին է` տաճարը և օրհնված մատուռները`օծված  Զոհասեղանի  վեմով։
   Պատարագը  կատարվում  է  միայն  շաբաթ,  կիրակիօրերին,  ինչպես  նաև  տերունական  և  սրբերի  տոների  ժամանակ։
   Պատարագ  չիմատուցվում  աղուհացի  օրերին,  այսինքն  Մեծ  Պասին,  բացի  շաբաթ  և  կիրակիօրերից, առաջավորաց պահքի յոթնակի հինգ օրերին և հինգ տաղավարների պահոցշաբաթների  ընթացքում,  որովհետև  այդ  օրերը  սգո  և  ապաշխարության  օրեր  են,այնինչ Պատարագը հոգևոր ուրախության հանդես է և կոչվում է նաև «Հարսանիքգառան» [4]։
 Պատարագը  մատուցում  է  ձեռնադրված  (օծված)  քահանան  կամ  քահանայիցբարձր  հոգևոր  կոչում  ունեցող  հոգևորականը,  ով  Աստծո  Ս.  Սեղանի  առաջխորհրդանշում է Հիսուս Քրիստոսին։
  Նա արարողությանը պատրաստվում է դեռևսմի քանի օր առաջ, մաքրում է խիղճը, միտքը։
 Բացի պատարագիչից, արարողությանը մասնակցում են նաև սարկավագներ,կիսասարկավագներ և դպիրներ։
  Դպիրները ներկայացնում են ժողովրդին և նրանցգործունեությունը  ժողովրդի  անունիցէ,  իսկ  սարկավագը  պատարագիչհոգևորականի  օգնականն  է,  սպասավորը  և  նրա  ու  դպիրների  (ժողովրդի)  միջևմիջնորդը։
 Ինչպես  պատարագիչն  ու  մյուսները,  այնպես  էլ`  ժողովուրդը  պետք  էՊատարագին  ներկայանա  խորհրդի  գիտակցմամբ  ու  պատասխանատվությամբ,գտնվի  ներքին  աղոթքի  վիճակում,  արարողությանը  մասնակցի  կանգնած`  ինչըհարգանքի ու խոնարհության նշան է։
  Ժողովուրդը կարող է ցածրաձայն ձայնակցելդպիրներին, բայց ոչ` քահանային և սարկավագներին [5]։
 Հացը՝  նշխարը,  պետք  է  լինի  մաքուր  ալյուրից  և  անխմոր  (բաղարջ)։
   Չի  թույլատրվում նաև այդ ալյուրին խառնել այլ բաներ՝ գարի, հաճար և այլն։
  Հաղորդությանգինին պետք է լինի անապակ, այսինքն մաքուր խաղողի հյութից, առանց ջուր խառնելու։
  Խորհրդի բանաձևը Հիսուսի հայտնի խոսքերն են, որ նա ասաց Վերջին ընթրիքի  ժամանակ։
   Նա  օրհնեց  հացը,  կտրեց  և  տվեց  աշակերտներին՝  ասելով՝  «Առէ՛ք,կերէ՛ք, այս է իմ մարմինը»։
  Հետո վերցնելով բաժակով գինին՝ գոհացավ և տալովաշակերտներին՝ ասաց. «Խմեցէ՛ք դրանից բոլորդ, որովհետև այդ է Նոր Ուխտի իմարիւնը, որ թափւում է շատերի համար՝ իրենց մեղքերի թողութեան համար» (Մատթ.,26։
 26-28)։
 Հաղորդության խորհրդի վերաբերյալ կան որոշակի տարբերություններ եկեղեցիներում։
 Առաքելական եկեղեցին պատարագի ժամանակ օգտագործում է բաղարջ հաց,անապակ գինի՝ անխառն, նշխարը թաթախում է գինու մեջ։
  Նշխարը զուտ ցորենիալյուրից պատրաստված անթթխմոր հաց է և խորհրդանշում է Քրիստոսի անապական Մարմինը, իսկ առանց ջրի գինին` Քրիստոսի` խաչին թափված արյունը` որպեսփրկության աղբյուր։
 Կաթոլիկ  եկեղեցում  օգտագործվում  է  բաղարջ  հացը,  գինու  հետ  ջուր  էխառնվում։
   Կաթոլիկները  նշխարը  չեն  թաթախում  գինու  մեջ,  հաղորդություն  չենտալիս երեխաներին [6]։
 Ուղղափառ եկեղեցին օգտագործում է խմորյալ հաց, գինուն ջուր է խառնում [7]։
 Պատարագներին  կիրառվող  յուրաքանչյուր  իր,  սպասք  կամ  հագուստ  կարևոր  է  ևխորհրդանշական։
  Ծիսական կանոնին համաձայն բոլոր այս իրերը մինչև կիրառվելըօրհնվում են։
  Որոշները պարզ օրհնությամբ՝ աղոթքի ընթերցումով, որոշներներն էլսրբագործվում են ջրով և գինով։
  Կենցաղային նշանակության իրերի մասնակցությունը պատարագին խստիվ արգելված է։
  Պատարագի ժամանակ կիրառվում են սկիհը ևմաղզման, որոնք սրբազան անոթներ են` պատրաստված ոսկուց կամ ոսկեզօծ արծաթից։
 Սկիհը գինու համար է և խորհրդանշում է Հիսուսի չարչարանքների, ինչպես նաևԽորհրդավոր  ընթրիքի  ժամանակ  Հիսուսի  մատուցած  գինու  բաժակը։
   ՄաղաքիաՕրմանյանն  իր  «Ծիսական  բառարանում»  մեկանբանել  է  հետևյալ  կերպ.  «ՍԿԻՀԸնդհանուր անունն է բաժակի, եւ յատկապէս ոտքով կամ պատուանդանով բաժակի,եւ այժմ ընդհանուր կիրառութեան մէջ խափանուած է ի սպառ եւ կը գործածուի յատկապէս պատարագի բաժակին։
  Արծաթեայ պիտի ըլլայ սկիհը, եթէ ոչ պատուանդանը,գոնէ բուն բաժակը, եւ մէջի կողմէն ոսկեզօծուած, եւ ձեւվն ու զարդերը ըստ պիտոյիցեւ ըստ կարողութեան կը տարբերին։
  Շատ ընդարձակ սկիհներ կան հին վանքէրումէջ,  որուն  մէջ  կրնայ  թաթախուիլ  հազարաւոր  ուխտաւորներու  հաղորդութեանբավելու չափ նշխար մը» [8]։
 Մաղզման սկիհի կափարիչն է, որի վրա դրվում է նշխարը։
  Այն Փրկչի ծննդյան մսուրիև  գերեզմանի  նշան  է։
   Մաղաքիա  Օրմանյանն  այսպես  է  բացատրում  բառը.«ՄԱՂԶՄԱՅ-Տափակ  պնակ  որ  սկիհին  կամ  բաժակին  ընկերն  է  եւ  անոր  վրայ  կըդրուի,  բաժակին  բերնին  չափ  մասը  աւելի  խորացած,  որպէս  զի  բաժակին  վրայէնչսահի։
   Մաղզման  կը  ծառայէ  նուիրական  նշխարը  վրան  դնելու,  թե՛նուիրագործութիւնէ  յառաջ  եւ  թե  ետքը։
   Մաղզման  ալ  անհրաժեշտաբար  արծաթպիտի  ըլլայ,  ներսի  կողմէն  ոսկեզօծեալ։
   Մեծութիւնը  սկիհին  համեմատութեամբ  է,միջին մասը անոր բերնին չափ եւ շուրջանակի մասը համեմատաբար 3 կամ 4 կամ 5հարիւրամետրի չափ դուրս ելած։
  Մեր եկղեցւոյ մաղզմաները պէտք է մէջտեղն աւելիխորունկ  ըլլան,  որպէս  զի  սրբագործութենէն  ետք,  սկիհի  ծածկոցը  վրան  դրուածատեն, անմիջապէս սրբագործեալ մարմնոյն հետ չշփուի» [8]։
 Ծիսական  կարևորագույն  ծածկոցներից  է  սկիհի  ծածկոցը։
   Առաջադրությանժամանակ սկիհը և մաղզման սքողվում են ծածկոցով և քահանան 3 անգամ ասում է«Հոգին սուրբ եկեսցէ ի վերայ քո...» (Ղուկաս 1.35)։
  Հետևաբար սկիհի ծածկոցը ՍուրբՀոգու խորհրդանիշն է։
 «ԾԱԾԿՈՑ- ընդհանրապէս որեւէ կտաւ, կերպաս ու իր որ առարկայ մը աչքէ կըպահէ  անոր  կ՛ըսուի  «ծածկոց»,  բայց  եկեղեցւոյ  մէջ  այդ  բառը  իբր  յատուկ  անունտրուած  է  պատարագի  ատեն  սկիհին  ու  մաղզմային  վրա  փռուած    ընտիրդաստառակին։
  Ծածկոցները սպասներու աւելի ծանրագին ու աւելի արուեստակերտմասը  կը  կազմեն,  եւ  սովորաբար  մետաքսի  վրայ  ոսկեթել  ասեղնագործութեամբպատրաստուած են։
  Կշիռքով ալ շատ թեթեւ չեն, որովհետեւ կրկնակ են եւ երբեմնմէջը ամուր կտաւ ալ կ՛ունենան։
  Ծածկոցը այդ միակ նպատակեն դուրս ուրիշ բանիգործածել ներելի չէ, պահպանութիւնն ալ զգուշութեամբ պիտի ըլլայ, մանաւանդ մերեկեղեցւոյն  մեջ,  որովհետեւ  մենք  սրբագործեալ  նշխարին  վրայ,  առանց  ուրիշկափարիչ  դնելու՝  ինչպես  լատինք  ու  հայ  հռոմէականք,  կամ  խաչ-երկաթ  ձեւովարծաթեայ ցանց մը դնելու՝ ինչպէս ուրիշ ծեսեր, անմիջապես ծածկոց կը դնենք, եւսրբագործեալ նշխարիրն հետ անմիջապես շփման մեջ կը պահենք։
  Ծածկոց բառըերբեմն կը գործածենք նաեւ սեղանին վէմը ծածկող կտաւը իմացնելու, սակայն ճիշտանունը չէ, այլ բառը իր ընդհանուր իմաստովն առնուած» [8]։
 Հաշվի  առնելով  կաթոլիկ  և  ուղղափառ  եկեղեցիների  պատարագներիտարբերությունը, պետք է նկատենք, որ ծիսական ծածկոցները ևս տարբերվում են։
 Կաթոլիկ  և  ուղղափառ  եկեղեցիներում  սկիհը  ծածկվում  է  առանձին  կտորով,մաղզման ՝ առանձին, հետո միայն մեկ ընդհանուր, չափերով ավելի մեծ ծածկոցով։
 Սկիհի փոքր չափի ծածկոցը հիմնականում օգտագործվում է կաթոլիկ եկեղեցում,անգլերեն՝ purificator, ֆրանսերեն le purificatoire։
  Չունի ծիսական նշանակություն, այլմիայն գործառութային։
  Որպես կանոն ուղղանկյուն կամ քառակուսի է։
  Այն դրվում էսկիհի վրա հաղորդությունից հետո, որ մաքրի գինու հետքերը, ապա այդ ծածկոցիվրա  դրվում  է  մաղզման։
   Ուղղափառ  եկեղեցում  մաղզման  չափերով  մեծ  է,  ունիբաժակի  տեսք  և  առանձին  է  ծածկվում,  ուստի  վերոնշյալ  ծածկոցի  տեսակը  չիօգտագործում։
 Սկիհի  միջին  չափի  ծածկոցը  բնորոշ  է  կաթոլիկ  և  ուղղափառ  եկեղեցիներին.ռուսերեն՝ Покровцы́, покрова́, անգլերեն՝ Pall, ֆրանսերեն ՝ la pale։
  Սկզբում ունեցել էպաշտպանիչ նշանակություն։
  Հատկապես արևելյան երկրներում գինին ճանճերից ուփոշուց  պաշտպանելու  համար  սկիհը  ծածկում  էին  փոքր  չափի  կտորով։
   Սակայնհետագայում ձեռք է բերել ծիսական նշանակություն և ծածկել է սկիհը հաղորդությանժամանակ։
  Հինականում ուղղանկյուն է կամ քառակուսի։
 Սկիհը  և  մաղզման  ծածկվում  են  մեկ  ընդհանուր  մեծ  ծածկոցով  հիմնականումուղղափառ  եկեղեցում.  քանի  որ  այստեղ  սկիհը  և  մաղզման  առանձին  կանգնածանոթներ էին, ապա երկուսն էլ առանձին էին ծածկվում, հետո միայն ընդհանուր մեծծածկոցով։
  Հունարեն՝ ἀήρ, ռուսերեն՝ Воздýх, անգլերեն՝ Aër, ֆրանսերեն՝ l'Aër, հայերեն համարժեք բառ գոյություն չունի։
  Ի տարբերություն նախորդ փոքրաչափ ծածկոցների, որոնք հարդարվում էին ասեղնագործ պարզ խաչերով, մեծ չափեր ունեցող այսծածկոցները հարդարվում էին Հին ու Նոր կտակարանային տեսարաններով, սրբերի,հրեշտակների  պատկերներով։
   Սրանք  հիմնականում  ուղղանկյուն  են։
   Հայկականսկիհի ծածկոցներից պահպանված վաղագույն օրինակները 17-րդ դարի են (օրինակներից  մեկը  1688թ.  է  և  պահվում  է  Էջմիածնի  Գանձարանում,  ոսկեթել  ասեղնագործված  է)  [9]։
   Ռուսական  պահպանված  օրինակը  թվագրվում  է  14-րդ  դարով(1389  թ.,  Քրիստոսի    Անձեռակերտ  պատկերով,  պահվում  է  Ռուսաստանի  Պատմության պետական թանգարանում) [10]։
 Հունական  վաղագույն  օրինակը  թվագրվում  է  13-րդ  դարի  վերջ  (Բենակի  թանգարանում է, Քրիստոսն է ձեռքին սկիհ, երկու կողմերում քերովբեներ, 1270-1299 թթ.)[11]։
 Դժվար  է  զուգահեռ  անցկացնել  հայ  եկեղեցու  սկիհի  ծածկոցի  և  ուղղափառ  կամկաթոլիկ եկեղեցու սկիհի ծածկոցների հետ։
  Ո՞ր տեսակին է ավելի մոտ, Aër, թե՞ Pall։
 Հայոց մոտ ծածկոցը մեկ տեսակ է, որպես կանոն շրջանաձև կամ ուղղանկյուն։
  Ելնելով հարդարանքից, պատկերագրական թեմաներից, կարելի է որոշ վերապահումներով նույնացնել Aër–ի հետ։
 Մարմնակալ  (նաև  Գորփուրա,  բայց  այս  բառը  կիրառություն  չունի),  ռուսերեն՝плащаница, հունարեն՝ Ἐπιτάφιος (epitapios, բառացի՝ «գերեզմանի վրա») , անգլերեն՝corporal, ֆրանսերեն՝ le corporal), դրվում է սկիհի տակ։
  Օգտագործվում է և՛ առաքելական, և՛ կաթոլիկ, և՛ ուղղափառ եկեեիներում։
  Հայ եկեղեցին, ի տարբերությունլատինածես եկեղեցու, նշխարը, նույնիսկ փշուրները չի դնում մարմնակալի վրա, այլմիմիայն մաղզմայի վրա։
  Ըստ Մաղաքիա Օրմանյանի՝ «ԳՈՐՓՈՒՐԱՅ բառը լատիներէն  գորփորալիս=corporalis,  կը  նշանակէ  «մարմնական»,  այլ  աւելի  մերձավորութեամբ թարգմանուած է մարմնակալ։
  Քառակուսի ճերմակ կտաւ զոր լատինածէսժամարարը սեղանին վրայ կը փռէ իր առջեւ եւ ոչ միայն սկիհն անոր վրայ կը դնէ, այլեւ սրբագործեալ նշխարն առանց մաղզմայի ուղղակի այդ կտաւին վրայ կը հանգչեցնէ։
 Ասկէ նոյն կտաւին աւելի պատիւ մը՝ ուղղակի խորհըրդական մարմնոյն հետ շփմանըհամար,  եւ  սրբազնագործեալ  նշխարին  փշուրները  նոյն  կտաւին  կպուած  կրնալըլլալուն կասկածով…» [18]։
 «ՄԱՐՄՆԱԿԱԼ- Սկիհին տակը պատարագի ատեն յատկապէս դրուած մաքուրկտաւը  կամ  զարդարում  փոքրիկ  դաստառակը։
   Աւելին  մանրամասն  խօսեցանքԳորփուրայ անունին ներքեւ» [18]։
 Մարմնակալը  նույնականացվում  է  այն  պատանքի  հետ,  որի  մեջ  Հովսեփըպատանքեց Քրիստոսի մարմինը։
  Այս պատանքը Քրիստոսի հարության խորհրդանիշն է։
  Հետևաբար մարմնակալի վրա են դրվում Քրիստոսի արյունը (սկիհը գինով) ևՔրիստոսի մարմինը (նշխարը)։
 Մարմնակալը կիրառվում է եկեղեցում Ավագ ուրբաթ և Ավագ շաբաթ օրերին։
 Ավագ  ուրբաթը  Հիսուս  Քրիստոսի  ձերբակալության,  խաչելության,  մահվան  ութաղման հիշատակի օրն է։
  Առավոտյան կատարվում է ժամերգություն, ընթերցում ենԱվետարաններ, որոնք բովանդակում են Հիսուսի երկրային կյանքի վերջին ժամերը՝մատնությունը,  ձերբակալությունը,  Պետրոսի  ուրացումները,  Պիղատոսի  մոտտանելը, մահվան վճիռը, չարչարանքներն ու անարգանքը, Գողգոթայի վրա խաչվելը,արեգակի խավարումը, մահը, թաղումը։
  Ավագ ուրբաթ պատարագ չի մատուցվում,որովհետև  Քրիստոս  պատարագվեց  խաչի։
   Երեկոյան  արարողությունըխորհրդանշում  է  Հիսուս  Քրիստոսի  թաղումը  և  կոչվում  է  թաղման  կարգ։
   ՀիսուսՔրիստոսի  խորհրդանշական  գերեզմանը՝  պատրաստված  ծաղիկներից  և  ծառիճյուղերից, պտտում են եկեղեցու շուրջ՝ ի տես հավատավոր։
 Ավագ շաբաթը Դժոխքի ավերման, Ճրագալույցի Սբ. Պատարագի օրն է։
  Ըստեկեղեցական  ուսմունքի՝  Քրիստոսը  մահից  հետո  իջել  է  դժոխք,  ավերել  այն՝փրկություն  շնորհելով  արդարների  հոգիներին։
   Շաբաթ  երեկոյան  կատարվում  էՃրագալույցի Սբ. Պատարագ։
  Ճրագալույցի Սբ. Պատարագին զուգահեռ, երբ տրվումէ Հիսուսի Հարության ավետիսը, վերջանում է նաև Մեծ Պահքը։
  Սբ. Պատարագիցհետո կատարվում է Սբ. Հաղորդության նախատոնակ։
 Շուշփա, բռնիչ կամ բշխուն՝ Խաչ, Ավետարան կամ սկիհ բռնելու համար։
  Ըստծիսական բառարանի՝ «ՇՈՒՇՓԱ-Մաքուր կտաւի կտոր՝ որ սկիհին ներքեւ կը դրուիկամ սկիհը մաքրելու կը ծառայէ, որով կը նոյնանայ մարմնակալի ու մաքրիչի հետ։
 Բայց կը գործածուի եւս դաստառակ բառին իմաստով, երբեմն ալ սփռոցի իմաստով.Հետեւաբար  կրնանք  ըսել  թէ  ընդհանուր  իմաստ  ունի  շուշփան՝  սեղանի  վրայգործածուած ամէն կտաւները իմացնելու» [8]։
 Այսպիսով ծիսական ծածկոցները, ըստ իրենց կիրառության, տարբեր են։
 Դրանք  կարելի  է  զանազանել  իրարից  չափերով,  հատկապես  հարդարանքով։
 Ամեն  տեսակի  ծածկոց  ունի  պատկերագրական  իր  առանձնահատկությունները։
 Հիմնական օգտագործվող հումքը հայկական էր, քանի որ հայերն ունեին արտադրելու համար բոլոր պայմանները. աճեցնում էին կտավատ, բամբակ, մետաքս։
  Անգորա տեսակի ոչխարներից ստանում էին բավականին բարակ ոլորված բրդյա թելերը։
 Թելեր ստանում էին անգամ այծի մազից [1]։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Գանձակեցի Կ., Հայոց պատմություն, թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Վարագ Առաքելյանի, Երևան, 1982, էջ 157։
 [2] Քիւրտեան  Յ., Հայկական դիպակներ, «Սիոն», Երուսաղեմ, 1968թ, սեպտեմբերդեկտեմբեր, էջ 448։
 [3]  Աղանեանց  Գ.,  Կարգ  Աստվածպաշտության  Հայաստանյաց  Ս.  Եկեղեցու,  6-րդտպագրություն, Թիֆլիս, 1907, էջ 46-47։
 [4] Պատարագամատոյց Հայաստանեայց Սուրբ Եկեղեցւոյ, էջ 2։
 [5]  Սուրբ  Պատարագը  ծեսով,  իրերով  և  բոլոր  մանրամասներով  խորհրդանշում  էԱստծո երկնային և երկրային կյանքը, URL։
  http։
 //holytrinity.am/posts/view/60 (Accessed։
  20.09.2017).[6] Պողոսյան Վ., Մկրտչյան Շ., Հայ ազգային-կրոնական սիմվոլներ, Երևան, 2003,էջ 21։
 [7] Բաղումյան Զ., Անապակ բաժակի խնդիրը Հայոց եկեղեցում, Էջմիածին, 2013, էջ125։
 [8] Օրմանեան Մ., Ծիսական բառարան, Անթիլիաս, 1979, էջ 182, 153, 139-140, 106,157, 166։
 [9] Էջմիածնի գանձեր, Ալբոմ, 1984, էջ 293։
 Օնանյան ԱննաԵԿԵՂԵՑՈՒ ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾ ԾԻՍԱԿԱՆ ԾԱԾԿՈՑՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ ծեսեր, պատարագ, հաղորդություն, ծիսական ծածկոցներ, սկիհիծածկոցներ, մարմնակալ, շուշփա։

Եկեղեցին ունի բազմաթիվ ծեսեր և ծիսական ծածկոցներ։
  Յուրաքանչյուր ծածկոցի  կիրառությունը  հասկանալու  համար  կարևոր  է  իմանալ,  թե  որ  ծեսի  մաս  է  այն  կազմում։
   Քանի  որ  ուղղափառ,  կաթոլիկ  և  առաքելական  եկեղեցիների  ծեսերը  տարբերվում  են,  ծիսական  ծածկոցները  ևս  տարբերվում  են՝  չափերով,  պատկերագրությամբ։
  Այսպես, օրինակ՝ մարմնակալի վրա հաճախ հանդիպում են Քրիստոսի  կյանքի  հետ  կապված  տեսարաններ՝  Խաչելություն,  Թաղում։
   Մարմնակալները  չափերով ավելի մեծ են, քան սկիհի ծածկոցները։
  Սկիհի ծածկոցների վրա հանդիպում  են  հաղորդության  հետ  կապված  տեսարաններ՝  հրեշտակներ,  սերովբեներ,  հրեշտակապետեր,  Աստծո  գառ։
   Սկիհի  ծածկոցները  կարող  են  լինել  ուղղանկյուն,  քառակուսի,  շրջանաձև։
   Դրանք  հիմնականում  մետաքսից  էին՝  ոսկեթել  և  արծաթաթել ասեղնագործությամբ, երբեմն նաև մարգարիտներով հարդարված։
