ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԸ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿՄարդկության  դեմ  կիրառվող  բռնությունները,  այդ  թվում`  սպանությունները,  զանգվածայինբնաջնջումները, նույնքան վաղեմի պատմություն ունեն, որքան ինքը` մարդը։
 Մարդու արարման եղանակը մեկն է, ոչնչացման եղանակները` բազում։
  Ցեղասպանությունը մարդկության պատմության ամենադաժան և ամոթալի երևույթներից է, բացարձակ չարի խտացված դրսևորումներից մեկը։
  Ցեղասպանությունը ոչ միայն պատմական երևույթ է կամ էլ գիտական աբստրակցիա,այլև մեր օրերի դաժան իրականություն, ծանրագույն հանցագործություն մարդկության դեմ, որի կանխարգելումը կարող է փրկել հազարավոր մարդկանց կյանքեր։
  Այս տեսանկյունից՝ գիտական ամեն միհետազոտություն,  որտեղ  քննության  են  առնվում  ցեղասպանության  կամ  դրանց  ժամանակ  կանանցդեմ  կիրառվող  բռնությունների  ծրագրերի  ծագումնաբանության  օրինաչափությունները  (ինչպես  սույնհոդվածում),  կարող  է  նպաստել  կանխարգելման  ավելի  գործուն  միջոցների  ընտրությանն  ու  կիրառմանը։
 Ցեղասպանության  տեսական  հետազոտությունների  կարևորագույն  և,  թերևս  սակավ  ուսումնասիրված  ուղղություններից  է  գենդերային  սպանությունը  և  ցեղասպանությունը1։
   Ցեղասպանությունվերապրածի  կողմից  յուրաքանչյուր  դեպքի  հիշատակումն  անխուսափելիորեն  առաջացնում  է  զգացմունքայնության  պոռթկում,  որն  ուղեկցվում  է  բարոյական  գնահատականներով։
   Հենց  «գենդերայինսպանություն» բառը կրում է ուժեղ զգացմունքային լիցք, ինչը դժվարացնում է հասկացության տեսական ուսումնասիրումը, խոչընդոտում կոնցեպտուալ խնդիրների առաջադրմանը։
  Փաստորեն, գենդերային  սպանությունը,  որպես  կոնկրետ  պատմական  կամ  սոցիալ-հոգեբանական  երևույթի  տեսություն,որն ընդունելի լիներ մասնագետների մեծ մասի համար, դեռևս հստակորեն ձևակերպված չէ, սակայն«գենդերային  սպանություն»  (gendercide)2  տերմինը  շրջանառվում  է։
   Ամերիկյան  “The  Oxford  AmericanDictionary”  բառարանում  «ցեղասպանություն»  տերմինը  բնութագրվում  է՝  որպես  «մարդկային  ցեղիկանխամտածված  սպանություն»3։
   Համեմատելով՝  կարող  ենք  ասել,  որ  «գենդերային  սպանություն»տերմինն  էլ  կբնութագրվի՝  որպես  «որևէ  կոնկրետ  սեռի  անձանց  (գենդերի)  կանխամտածված  ոչնչացում»։
   Այլ  տերմիններ  էլ,  ինչպիսիք  են  «gynocide»  և «femicide»,  վերագրվել  են կանանց  և  աղջիկներիանօրեն  սպանությանը։
   Սակայն  «գենդերային  սպանություն»  (gendercide)  տերմինը  չի  վերաբերումորևէ  կոնկրետ  սեռի.  այն  չեզոք  է  և  կարող  է  վերաբերել  թե՛  կանանց,  թե՛  տղամարդկանց։
   Այլ  կերպասած`  անհրաժեշտ  է  կիրառել  «սեռաչեզոք»  (sex-neutral)  տերմինը…  Տերմինն  ստիպում  է  ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ հաճախ գենդերային պատկանելությունն ունեցել է նույնքան ճակատագրական նշանակություն, որքան, օրինակ, ռասայական, կրոնական կամ դասակարգային պատկանելությունը»4։
 Գիտնականների կողմից ստեղծվել է գիտական ուսումնասիրության նոր ուղղություն, որը կոչվում է«գենդերային  ընտրովի»  (gender-selective)  ռազմավարություններ,  որոնց  միջոցով  պատմաբաններինհաջողվում  է  կատարել  ուսումնասիրություններ`  հիմնվելով  դասական  հաղորդումների  վրա։
   Ըստպատմաբան Լեո Կուպերի` «շատ տարածված էր կործանել պաշարված քաղաքները և կոտորել նրանցբնակչությանը  կամ  էլ  տղամարդ  պաշտպաններին,  իսկ  նրանց  կանանց  ու  աղջիկներին՝  գերի  վերցնել»5։
   Սակայն  նա  անուղղակիորեն  հակադրում  է  այնպիսի  իրողություններ,  ինչպիսիք  էին  Տրոյայի  և1 Անգլերեն թարգմանությամբ՝ “gendercide and genocide”։
 2  Տերմինն  առաջին  անգամ  օգտագործվել  է  1985  թ.  Մարի  Աննե  Վորենի  կողմից  «Gendercide։
   Implication  of  Sex  Selection”գրքում, որտեղ հեղինակը համեմատում է «ցեղասպանություն» և «գենդերային սպանություն» հասկացությունները։
 3 Հասանելի է՝ http։
 //www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/genocide?q=genocide։
 4 Warren M.A., Gendercide։
  The Implications of Sex Selection, Totowa, 1985, p. 22.5 Kuper L., Genocide։
  Its Political Use in the Twentieth Century, London, 1981, p. 11.նրա  պաշտպանների  ու  կանանց  գերություն  վերցնողների  դասական  ոչնչացումը  (ինչպես  նկարագըրվում է մեզ հասած առասպելական պատմություններում և հունական ողբերգություններում)` օգտագործելով «արմատների և ճյուղերի ոչնչացում» տերմինները` նկարագրելով կանանց և երեխաների կոտորածները։
 Ուշագրավ է այն փաստը, թե որքան հաճախ ենք մենք գրականության մեջ հանդիպում ժամանակակից  զանգվածային  սպանությունների  վերաբերյալ  տեղեկությունների  և  թե  ինչպիսի  անհամամասնություն  կա  արական  և  իգական  սեռերի  ներկայացուցիչների  միջև։
   Ընդ  որում՝  զոհերի  չափահաստղամարդկանց թիվն անհամեմատ ավելի քիչ է, քան կանանցը։
  Լավագույնս փաստագրված պատմական նյութերից են 1930-1940-ական թթ. ստալինյան զտմանը վերաբերող նյութերը, որտեղ «գենդերային սպանություն» տերմինի գործածումը խիստ վիճելի է։
 Ներկայումս մարդու իրավունքների պաշտպաններն ուզում են անել ավելին, քան միայն ներկայացնել մարդու իրավունքների ոտնահարման  ցուցակը, որոնցից մարդիկ տուժում  են։
  Նրանք փորձում ենկանխել  այն  ոտնահարումները,  որոնք  վերաբերում  են  հատկապես  զանգվածային  խախտումներին։
 Վերջերս  լայն  ճանաչում  է  գտել  մարդու  կոնկրետ  սեռի  իրավունքների  ոտնահարման  գաղափարը։
 «Կանանց քաղաքական իրավունքների մասին կոնվենցիան» գործողության մեջ մտավ 1954 թ. հուլիսի7-ին,  որի  համաձայն  կանայք  ձայնի  և  պետական  պաշտոններ  զբաղեցնելու  իրավունք  են  ստանում։
 «Կանանց նկատմամբ ամեն տեսակի խտրականության բացառման վերաբերյալ կոնվենցիան», որ հաճախ անվանվում է նաև «Կանանց իրավունքների մասին բիլլ» ուժի մեջ մտավ 1981 թ. սեպտեմբերի 3ից։
  Վերջինս, փաստորեն, ստորագրված լինելով 165 մասնակից-երկրների կողմից /2000 թ. մարտի 20/,ավելի լայն ճանաչում գտավ, քան «Իրավունքների միջազգային բիլլը»։
  Այս երկու կոնվենցիաներն միասնական  ջանքերի  արդյունք  են,  որ  ճանաչում  և  պաշտպանում  են  մարդկային  ողջ  պատմության  ընթացքում  պարբերական  խտրականության  ենթարկված  կանանց։
   Բռնաբարության  սկզբունքը,  որպեսպատերազմական հանցանք, որոշ ժամանակ ամրագրվել է միջազգային օրենքում։
  Ռուանդայի միջազգային  դատական  տրիբունալը  պատմության  մեջ  առաջին  անգամ  միջազգայնորեն  դատապարտելովՋին-Պոլ-Ակայեսուին  ցեղասպանության  համար`  միաժամանակ  նրան  դատապարտել  է  նաև  մարդկության  դեմ  կատարած  մի  շարք  հանցանքների  համար  /բռնաբարություն/`  ասելով.  «Տոկիոյի  դատավարությունների ժամանակ որոշ քաղաքացիական հեղինակություններ /պաշտոնյաներ/ մեղադրվել ենպատերազմական  հանցագործությունների  համար…  Հիրոտան`  Տոկիոյի  նախկին  արտաքին  գործերինախարարը, մեղադրվել է վայրագությունների համար` ներառյալ-զանգվածային բռնաբարությունների`«Նանկինգի  բռնաբարության»  ժամանակ,  այն  հաշվարկով,  որ  նա  անխոհեմաբար  անտեսել  է  իրենցիրավական պարտքը միջոցներ ձեռնարկելու` կանխելու իրավախախտումները և պատերազմական սովորությունները»1։
 Նույն օրենքի համաձայն՝ Դատական պալատն (Trial Chamber) ընդգծել է, որ բռնաբարությունը ցեղասպանության բաղկացուցիչ մաս է.«Ինչ վերաբերում է մեղադրական ակտի 11 (A) և 12 (B) կետերին, որ վերաբերում են բռնաբարությանն ու սեռային ոտնձգություններին, Պալատը ցանկանում է ընդգծել այն փաստը, որ իր կարծիքովդրանք  /վերոհիշյալ  ակտերը/  ևս  ցեղասպանության  բաղկացուցիչ  մաս  են,  ինչպես  այլ  գործողություններ, որ իրականացվում են ամբողջովին կամ մասամբ` որևէ կոնկրետ խումբ վերացնելու նպատակով։
 Իսկապես,  բռնաբարությունն  ու  սեռային  ոտնձգությունները  համարվում  են  մարմնական  և  մտավորլուրջ վնաս զոհերի համար, և Պալատի համաձայն` նույնիսկ վատթարագույն եղանակներից մեկը` միտումնավոր վնաս պատճառելու զոհերին, քանի որ նրանք տառապում են մարմնով և հոգով /մտավոր/։
 Իր  առջև  ունեցած  բոլոր  ապացույցների  ներքո`  Պալատը  բավարարված  է  համարում  իրեն,  որ  վերընկարագրած բռնաբարության և սեռային ոտնձգության ակտերն իրականացվել են միայն թութսի կանանց նկատմամբ, որոնցից շատերը հասարակայնորեն ենթարկվել են վատթարագույն նվաստացուցիչգործողությունների,  խեղվել  են,  մի  քանի  անգամ  բռնաբարվել`  ավելի  քան  մեկ  հարձակվողի  կողմից։
 Այս  բռնաբարությունները  հանգեցնում  էին  թութսի  կանանց  հոգեբանական  և  ֆիզիկական  ոչնչացմանը։
  Սեռային ոտնձգությունները թութսի կանանց նպատակադրված ոչնչացման բաղկացուցիչ մասնէին կազմում, որ նպաստում էին նրանց ամբողջական ոչնչացմանը։
  Այդ բռնաբարություններն  իրականացվում էին համակարգված և նպատակադրված։
  Թութսի ոմն կին` ամուսնացած հութու տղամարդուհետ,  Պալատի  առջև  վկայել  է  այն  մասին,  որ  իրեն  չեն  բռնաբարել,  որովհետև  իր  էթնիկական  պատ(ICTR-96-4)"  1998,  հասանելի  է՝կանելությունը  հայտնի  չէ…  Սեռային  ոտնձգությունները  թութսի  կանանց  նկատմամբ  իրականացվումէին` ամենից առաջ նպատակ ունենալով կոտորելու նրանց ոգին, ապրելու կամքն ու կորովը»1։
 Այդ  նույն  տրիբունալն  առաջին  անգամ  հրապարակում  է  մեղադրական  մի  ակտ`  ընդդեմ  ՊաուլինՆյիրամասուհուկոյի`  կանանց  նկատմամբ  իրականացված  պատերազմական  հանցանքների  համար,որն ընտանիքի և կանանց խնդիրների գծով նախարար էր։
  Նրան մեղադրում էին ցեղասպանության ևմարդկության հանդեպ իրականացված հանցանքների մեջ, այդ թվում՝ բռնաբարությունների պատասխանատվություն`  ուղեկցված  քաղաքացիական  բնակչության  վրա  լայնամասշտաբ  և  համակարգվածհարձակումներով` քաղաքական, էթնիկական և ռասայական նկատառումներով2։
 Վերջին տասնամյակի ընթացքում մարդու իրավունքների այսպես կոչված հանրությունը փաստագրել է սարսափների հետ կապված դեպքերը, որոնց բախվել են կանայք զինված հակամարտությունների ժամանակ։
  Այդպիսի հակամարտությունների վառ օրինակ են Կոսովոյի դեպքերը` ուսումնասիրվածմարդու իրավունքների դիտորդների (Human Right Watch) կողմից։
  Դիտարկումների հիման վրա արվածհաղորդման  մեջ  արձանագրվել  են  Կոսովոյի  կանանց  նկատմամբ  իրականացված  սեռային  ոտնձգությունները ոչ միայն NATO-ի կողմից ռմբահարման ժամանակահատվածում, այլև տասը տարիների ընթացքում, որոնք ի վերջո հանգեցրել են հակամարտության` Կոսովոյի ազատագրական բանակի և հարավսլավական  ուժերի  միջև։
   Հաղորդագրության  համաձայն`  հակամարտությունը  սկզբնավորվել  էսերբերի կողմից բարձրագույն մակարդակով` ալբանացի կանանց նկատմամբ ատելությունից։
 «Հարավսլավիայում  վերջին  տասնամյակին  նախորդած  ժամանակաշրջանում  պետական  պաշտոնական  քարոզչությունը  ծառայում  էր  Կոսովոյի  ալբանացի  կանանց  դեհումանիզացնելուն  և  ստերեոտիպացնելուն։
   Սերբական  քարոզչությունը  հակադրում  էր  սերբ  կանանց,  որոնք  դիտվում  էին  որպես«կիրթ, ուժեղ և մայրության համար պիտանի», մինչդեռ ալբանացի կանանց առանց խտրականությունդնելու  համարում  էին  «արգասավոր  /մայրության  համար»  …Նացիոնալիստական  քարոզչությունըմտավախություն  էր  ներշնչում  ալբանացի  բնակչության  աճի  վերաբերյալ…  Բռնաբարության  ենթարկված որոշ ալբանացի կանայք չէին ակնկալում, որ իրենք կամուսնանան հարձակման ենթարկվելուց հետո։
   Պատերազմական  բռնաբանությունները  նպատակաուղղված  էին  ալբանացի  կանանց  զրկելու  հետագայում սերունդներ ունենալուց»3։
 Համաներման միջազգային կազմակերպության /Amnesty International  - AI/ զեկույցում քննարկվումէ  Սիերրա  Լեոնեի  հրդեհի  ժամանակ  կանանց  նկատմամբ  իրականացված  ոտնձգությունները։
   Այդփաստաթղթի  մեջ  նկարագրվում  են  բոլոր  այն  սարսափները,  որոնց  ենթարկվել  են  ամայացած  երկրիկանայք,  ներառյալ`  սեռական  ստրկություն,  որի  ժամանակ  կանայք  անընդհատ  բռնաբարվում  էինզինված ուժերի անդամների և ապստամբների կողմից։
  Սա ևս խոսում է համակարգված զանգվածային բռնաբարության մասին։
 Այնուհետև  զեկույցում  ցուցմունքներ  է  տրվում  իշխանություններին  պաշտպանելու  քաղաքացիական բնակչությանը։
  Որքան էլ տարօրինակ է, կազմակերպությունը խնդրում է  Հեղափոխական միացյալ ճակատին (Revolutionary United Front), որը նույնպես ապստամբ ուժ էր, «կարգադրել ազատ արձակել  աղջիկներին,  կանանց»`  միգուցե,  մտքում  ունենալով  քաղաքացիական  մեկ  այլ  գերի  վերցրածխումբ4։
 AI-ն նաև նշում էր, որ  միայն կանայք չէին, որ զոհ էին գնում զանգվածային բռնաբարության պատերազմական  ժամանակաշրջանում.  «Ապստամբ  ուժերը  սարսափների  էին  ենթարկում  նաև  տղամարդկանց`  ստիպելով  նրանց  բռնաբարել  սեփական  ընտանիքի  անդամներին`  սպառնալով  չենթարկվելու դեպքում կտրել նրանց ձեռքերն ու ոտքերը»։
  Իսկ այս երևույթն էլ վերաբերում է արական սեռիգենդերային սպանությանը։
  Երբ բանաձևի հռչակագիրը շրջանառվում էր, Համաներման միջազգային մանդատի /A1/ (AmnestyInternational mandate A1) փորձագետ Դեվիդ Մաթասը գրում էր`«Տղամարդկանց հետապնդումները ոչ ավել կամ պակաս ցավալի են, քան կանանց կամ երեխաների  հետապնդումները։
   Հարց  է  առաջանում.  արդյո՞ք  տեղին  է  բանաձևի  հետ  կապված  խնդրել  A1-ին`առանձնացնել զոհերի այս կամ այն խմբի ոտնահարումները` լինեն կանայք, տղամարդիկ կամ երեխաներ։
   Երբ  մարդիկ  սպանվում  են  կամ  անհետանում,  նրանք  հավասարապես  են  սպանված  կամ  անհե(ICTR/INFO-9-2-196),"1999, հասանելի է՝ www.ictr.org/ENGLlSH/PRESSREL/196.htm.3  Human  rights  Watch,  Gender-Based  Violations  against  Kosovar  Albanian  Women  (New  York։
   Human  Rights  Watch,  2000),հասանելի է՝ www.hrw.org/reports/2000/fry/.4  Amnesty  International,  Sierra  Leone։
 Rape  and  Other  Forms  of  “Sexual  Violence  against  Girls  and  Women”  (London։
   AmnestyInternational, 2000), հասանելի է՝ http։
 //www.amnesty.ca/search/node/women%20genocideտացած լինում` անկախ այն հանգամանքից` նրանք կլինեն կին, տղամարդ կամ էլ երեխաներ։
  Այն նվազագույնի  է  հասցնում  մեկ  մարդու  ողբերգությունը  և  ավելացնում  մյուսինը`  լուսաբանելու  համար  միխմբի մարդկանց սպանություններն ու անհետացումները, իսկ մյուսինը ներկայացնելու ավելի փոքր չափերով»։
 Բայց  արդյո՞ք  հռչակագիրն  այն  մասին,  որ  1994  թ.  Ռուանդայում  թութսիները  կացնահարվել  ենմիայն այն պատճառով, որ նրանք տուտսի են, «ավելի պակաս լույս» չի գցում հութուների տառապանքների վրա, որոնք ևս սպանվել են ցեղասպանության ժամանակ։
  Կամ էլ այն զեկույցները, որ վերաբերում են էթնիկ ալբանացիներին, որոնց բռնի ուժով տեղահանել էին իրենց բնակավայրերից, բռնաբարել  և  սպանել  1999  թ.  զուտ  նրա  համար,  որ  նրանք  էթնիկ  ալբանացիներ  էին,  արդյոք  այս  փաստը«պակաս  լույս  չի՞  գցում»  Կոսովոյի  սերբերի  տառապանքների  վրա  /որոնց  մի  մասը  Կոսովոյի  ազատագրական բանակի զոհերն էին/։
 Անշուշտ,  մարդիկ  ոտքի  կկանգնեին  զենքները  ձեռքերին,  եթե  իրավապաշտպան  կազմակերպությունները կամ ԶԼՄ-ները հայտարարեին, որ Կոսովոյի շուրջ մեկ միլիոն մարդկանց բռնի ուժով տեղահանել  էին  Կոսովոյից`  առանց  նշելու,  որ  նրանք  էթնիկ  ալբանացիներ  էին  կամ  էլ,  եթե  չհիշատակեինՌուանդայի  զոհերի  էթնիկական  պատկանելությունը։
   Էթնիկական  այս  խմբերի  անդամները  թիրախէին  դարձել,  որովհետև  այնպես  էր  պատահել,  որ  նրանք  պատկանելիս  են  եղել  այս  կամ  այն  էթնիկխմբին։
   Կամ  էլ  ոչ  ոք  չէր  ասի,  որ  թութսիների  հետապնդումներն  ավելի  ցավալի  էին,  քան  հութուներինը,  քանի  որ  թութսիները  1994  թ.  Ռուանդայում  տեղի  ունեցած  ցեղասպանության  գլխավոր  թիրախն էին։
  Նաև ոչ ոք չէր ասի, որ հութուների հետապնդումներն ավելի ցավալի էին, երբ նրանք դարձել էին 1972 թ. Բուրունդիի ցեղասպանության հիմնական թիրախը։
 Ինչ  վերաբերում  է  Մարկ  Լեպինեի  խնդրին,  ապա  նա  1989  թ.  դեկտեմբերի  մտնում  է  Մոնրեալիպոլիտեխնիկական  դպրոց  և  տղամարդկանց  կանանցից  առանձնացնելով՝  տասնչորս  կանանցսպանում  է,  տասներեքին՝  վիրավորում։
   Այս  դեպքը  բացառություն  էր  գենդերային  ընտրովի  զանգվածային սպանության ընդհանուր կանոններից, որտեղ կենդանի մնացած տղամարդիկ ողբում էին իրենցկին հայրենակիցների մահը։
  Արդյոք այն փաստը, որ Լեպինեն ընտրել էր կանանց զուտ նրա համար, որնրանք կին էին, «ավելի պակաս լույս» չէ՞ր գցում տղամարդկանց տառապանքների վրա։
 Այն,  ինչը  ճշմարիտ  է  թութսիների,  էթնիկ  ալբանացիների  և  կանանց  համար,  վերաբերում  է  նաևտղամարդկանց,  որոնց  տանջում  և  սպանում  էին,  որովհետև  նրանք  տղամարդ  էին։
   Շատ  հակամարտություններ ևս մեկ անգամ ապացուցում են, որ պարզապես տղամարդ ծնված լինելու հանգամանքըհամազոր է մահվան դատապարտված լինելուն։
  Դժվար է պատկերացնել ավելի համոզեցուցիչ փաստ,երբ այս կամ այն խմբին ընտրում են՝ որպես թիրախ, քան մի խմբի առանձնացումը բնակչության մյուսխմբից, որին հաջորդում է տվյալ խմբի անդամների կոտորածը, ինչպես որ դա տեղի ունեցավ Մարկ Լեպինեի, ինչպես նաև Կոսովոյի հակամարտության ժամանակ մի խումբ տղամարդկանց դեպքում։
  Երբ 2000 թ. ռուսական իշխանություններն օրենք են ընդունում, որի համաձայն 10-60 տարեկանազգությամբ չեչեն փախստական տղամարդկանց արգելվում էր մուտքը Չեչնիա կամ էլ ելքն այնտեղից,մարդու իրավունքների դիտորդները միաձայն պատասխանում են. «Ամբողջովին անընդունելի է արգելել քաղաքացի տղամարդկանց, ներառյալ՝ տասը տարեկան տղա երեխաներն, փախչել ծանր կռիվներով վայրից։
  Սա միջազգային չափանիշներին դեմ է»1։
  Կարո՞ղ է արդյոք որևէ մեկն ասել, որ այս երևույթը «քիչ լույս է գցում» կին չեչենների տառապանքների վրա (քանի որ մարդու իրավունքների դիտորդներն  այս  միջադեպը  համարում  էին  ակնհայտ  անխղճություն,  կարելի  էր  ակնկալել,  որ  վրդովմունքնավելի մեծ կարող էր լինել թիրախ դարձած ամբողջ արական բնակչության նկատմամբ տեղափոխմանարգելք դնելու դեպքում, քանի որ դա նշանակում էր արգելել վերջիններիս խուսափել խոշտանգումներից,  մահվանից  կամ  էլ  բռնի  ստրկությունից  ու  անհետացումից,  ինչպես  եղավ  Կոսովոյում։
   Սակայնմարդու  իրավունքների  դիտորդների  կողմից  խնդրի  կապակցությամբ  ոչ  մի  ուսումնասիրություն  չարվեց)։
 Ամեն  դեպքում,  լինեն  Ալեքսանդր  Մեծի  ասպատակությունները  կամ  Սլոբոդան  Միլոշևիչի  կողմիցսկսված չորս պատերազմները, բոլոր դեպքերում էլ պատահական չեն մարդու իրավունքների ոտնահարումներն`  ուղղված  բնակչության  այս  կամ  այն  խմբին։
   Սերիական  մարդասպաները  կարող  են  իրենցզոհերին  ընտրել  ինքնաբերաբար,  սակայն  Ստալինի  և  Հիտլերի  մահվան  մեքենան  գիտեր՝  ով  է  իր«թշնամին» և նրանք բծախնդիր էին իրենց կոտորածն իրականացնելիս։
 Այստեղ էականն այն է, որ մարդու իրավունքների զեկույցը զրոյական գումարով խաղ չէ, որի դեպքում տղամարդ զոհի համար գրված յուրաքանչյուր բառ ավտոմատ կերպով հանգեցնում է մեկ բառով1  Human  Rights  Watch,  Russia  Closes  Chechnya  Border  to  Male  Civilians  (New  York։
   Human  Rights  Watch,  2000),  հասանելի  է՝պակաս  կնոջ  տառապանքներին  կամ  էլ  հակառակը։
   ԵԱՀԿ-ի՝  Կոսովոյի  վերաբերյալ  հաղորդման  մեջպարզորոշ կերպով ցույց է տրվում, որ կանանց և տղամարդկանց զանգվածային բռնությունները կարելի է քննարկել արդարացի և հավասարակշռված ձևով, նույն աղբյուրի մեջ։
 Ավելին,  AI-ն  ունի  բավական  մեծ  փորձ`  բնութագրելու  մարդու  իրավունքների  ոտնահարումները,որոնք  վնասում  են  որևէ  կոնկրետ  խմբի  նույնիսկ  այն  դեպքում,  երբ  խտրականությունը  շատ  ավելիաննկատ է, քան վերոհիշյալ օրինակներում։
  Մամլո մի հաղորդագրության մեջ, որտեղ հրապարակվումէր  Միացյալ  Նահանգներում  ռասայական  խտրականության  համար  կիրառվող  մահապատժի  մասինզեկույցը, համաներման գլխավոր քարտուղար Պիեր Սանեն ասաց հետևյալը. «Այսօր ԱՄՆ-ում, որտեղդու ապրում ես կամ մահանում քո կատարած հանցանքների արդյունքում, պարզվում է՝ շատ բան պայմանավորված է քո մաշկի գույնով և ռասայական պատկանելությամբ»։
  Այնուհետև, զեկույցում նշվումէ,  որ  երբ  խոսքն  ԱՄՆ-ում  մահապատժի  մասին  է,  ապա  միայն  սևամորթները  չէ,  որ  ենթարկվում  ենխտրականության.  «Նախապաշարմունքը  վերաբերում  է  նաև  լատինական,  բնիկ,  ասիական,  արաբ  ևազգությամբ այլ ամերիկացիների»1։
 Այսպիսով, AI-ն խոսում է ռասայական և էթնիկական պատկանելությամբ բնորոշվող խտրականության  մասին  (նաև  գենդերային),  որտեղ  զոհի  դերում  կանայք  են2։
   Հաշվի  առնելով  սա՝  տրամաբանակա՞ն  է  արդյոք  կարծել,  որ  վերլուծությունը  տղամարդկանց  վրա  ևս  տարածելով  կշեռքի  նժարներնաղետալիորեն  չե՞ն  հեռանա  արդարությունից  (քանի  որ  խոսքը  բարձրագույն  պատժի`  մահապատժիմասին  է),  այժմ  ԱՄՆ-ում  ո՞րն  է  համարվում  առաջնային  պատճառը՝  մաշկի  գո՞ւյնը,  ռա՞սան,  էթնիկական պատկանելությո՞ւնը, ինտելե՞կտը։
  Պետք է ասել՝ նրանցից ոչ մեկը։
  Միակ պատասխանն է` կենսաբանական  սեռը։
   Ալյասկայի  համալսարանի  Արդարության  կենտրոնի  համաձայն`  «ԱՄՆ-ում  1608  թ.  իվեր 19.000 հաստատված մահապատիժներից կանանց մահապատիժները միայն 515-ն են»3։
  Սակայնսա քննարկման մի թեմա է, որի շուրջ մարդու իրավունքների կազմակերպությունը լռում է։
 Մեկ հարց, որ շարունակաբար քննարկվում էր համաներման միջազգային բանաձևի մեջ (AmnestyInternational resolution). «Արդյո՞ք ամնիստիան արդեն չի դատապարտում քաղաքացիական տղամարդկանց  սպանությունները  զինված  հակամարտությունների  ժամանակ»։
   Դա  վերաբերում  է  առանձինդեպքերում տղամարդկանց իրավունքների ոտնահարմանը /մենք մեջբերումներ արդեն արել ենք Կոսովոյի դեպքերից/։
  Այլ օրինակներ էլ վերաբերում են Subanese-ի արյունալի դեպքերին. «Տղամարդ գյուղացիներին  սպանում  էին  զանգվածային  կոտորածների  ժամանակ…  Այլ  հաղորդագրությունների  համաձայն  էլ` զինվորները  կտրում  էին  երեխաների  կոկորդները  և  սպանում  այն  քաղաքացիական  տղամարդկանց, որոնց ճակատը մուրճերով մեխում էին հարցաքննության ժամանակ»։
 Սակայն Մարդու իրավունքների երկու գլխավոր կազմակերպություններ` Amnesty International-ն ուHuman-Rights  Watch-ը ցնցվել են զինված հակամարտությունների ժամանակ արական սեռի զանգվածային  վայրագությունները  փաստագրելիս։
   Չնայած  նշված  կազմակերպությունների  կողմից  պատերազմի  ընթացքում  կանանց  նկատմամբ  սեռական  ոտնձգությունների  վերաբերյալ  արված  մի  շարքհայտարարությունների` ոչ մի հաղորդում չի արվել քաղաքացիական տղամարդկանց նկատմամբ իրականացված  զանգվածային  ձերբակալումների,  խոշտանգումների,  սպանությունների  կամ  անհետացման  մասին։
   Մեկ  այլ  հարց,  որ  շարունակաբար  տրվում  էր  AI  անդամների  կողմից,  հետևյալն  էր`  արդյ՞ոք քաղաքացիական տղամարդկանց սպանել են զինված պայքարի ժամանակ զուտ նրա համար, որնրանք  տղամարդ  էին,  թե՞  հակառակորդի  համար  հնարավոր  զինակոչիկ  էին  համարվում։
   Այստեղդժվար  է  տեսնել,  թե  ինչ  պատճառով  են  տղաներին  և  տղամարդկանց  խոշտանգել,  ձերբակալել  կամսպանել (արդյո՞ք մարդու իրավունքների կազմակերպության ներկայացուցիչները փորձում են պարզել,թե ինչ դրդապատճառներ են թաքնված զինված հակամարտության ժամանակ կանանց զանգվածայինբռնաբարությունների,  սպանությունների,  կանացի  օրգանները  խեղելու,  խոշտանգելու,  քաղաքականբանտարկությունների հետևում, կամ կա՞ն արդյոք բարձրագույն պատժի համար այլ պատճառներ։
  Ո՛չ,նրանք  այս  ամենը  դատապարտում  են`  համարելով  չարանենգություն)։
   Եթե  առկա  է  զանգվածայինսպանությունների փաստը, ապա մարդու իրավունքները պաշտպանող կազմակերպությունները պետքէ  դրանք  անպայմանորեն  դատապարտեն`  անկախ  նրանից՝  դրանք  կանանց,  տղամարդկանց,  թեերեխաների նկատմամբ են, և անկախ դրանց հետևում եղած պատճառներից։
 1  Amnesty  International,  Death  by  Discrimination։
   Skin  Colour  Influences  Who  Lives  and  Dies  in  the  US  Judicial  System  (London։
 Amnesty International, 1999), հասանելի է՝ www.amnesty.org/news!1999/25107599.htm.(London։
   Amnestyhttp։
 //www.uaa.alaska.edu/just/death/index.html.International,  End  Secrecy։
   End  SufferingInternational,  2000),  հասանելիէ՝հասանելիէ՝Մի քանի այլ վերլուծություններից պարզվել է, որ գենդերային սկզբունքը երբեք  չափանիշ չի եղելմարդու իրավունքների ոտնահարման ժամանակ։
  Օրինակ, վերցնենք կանանց զանգվածային բռնաբարության դեպքերը զինված հակամարտությունների ժամանակ։
  Երբ կանայք բռնաբարվում են զինվորների  կամ  գաղտնի  ոստիկանների  կողմից,  դա  միայն  այն  պատճառով  չէ,  որ  նրանք  կանայք  են,  այլևայն,  որ  նրանք  ներկայացնում  են  հակառակորդ  կողմը  /Բոսնիայի  պատերազմի  ժամանակ  սերբականզորքերը չէին բռնաբարում սերբ կանանց, և ոչ էլ բոսնիացի մուսուլման զինվորներն էին բռնաբարումմուսուլման կանանց/։
  Նկատենք, որ 1915 թ․ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ հաճախ տղամարդիկզգեստափոխվում էին կանացի հագուստներով1։
  Ինչպես մարդու իրավունքները պաշտպանող կազմակերպության ներկայացուցիչներն են հաղորդում՝ «Բռնաբարության հետ կապված լուրեր էին շրջանառվում,  երբ  ընտանիքները  փորձում  էին  փախչել  իրենց  բնակատեղիներից։
   Հաճախ  ավելի  տարեց  կանայք իրենց դստրերին հագցնում էին լայն զգեստներ, գլուխները կապում գլխաշորով, որպեսզի ներկայանային՝ որպես տատիկներ։
  Ուրիշներն էլ իրենց դուստրերի դեմքը շփում էին ցեխով, որպեսզի արտաքինը տգեղացնեին»։
 Միայն կանայք չէին, որ ենթարկվում էին հետապնդումների. տղամարդկանց նույնպես մեղադրումէին  և  դատապարտում,  սակայն  հիմնական  զոհերը  կանայք  էին։
   Ուրեմն,  տրամաբանական  է  այստեղխոսել  գենդերային  ընտրովի  ցեղասպանության  մասին,  քանի  որ  այստեղ  շատ  կարևոր  է  գենդերայինգործոնը։
  Ինչպես Սթիվեն Քյաթցն գրում է․ «․․․վիճակագրական տվյալներից պարզ է դառնում, որ անցած երեք դարերի ընթացքում կանանց մեծամասնությանը /մոտ 99․9%/ ո՛չ ոստիկանությունը, ո՛չ եկեղեցին ուղղակիորեն վնաս չէին պատճառում` չնայած նրանք այդ կարող էին անել, ինչպես և վերնախավը, որ վերահսկում էր նրանց2»։
 Ընդհանրապես,  այն  կանայք,  որոնք  դիտվում  էին  որպես  «տարօրինակ»  և  «սպառնացող»`  դառնում էին թիրախի առարկա։
 Մենք լիովին համամիտ ենք այն ցեղասպանագետների տեսակետի հետ, որ կանանց դեպքում մենքգործ  ունենք  մարդու  իրավունքների  ոտնահարման  յուրօրինակ  դեպքի  հետ՝  նկատի  ունենալով  կանանց սեռական խեղումն և պատվազրկումը։
 Սակայն AI-ն նաև ճարպկորեն խույս է տվել մարդու իրավունքների ոտնահարումներն ու այդ իրավունքները  ոտնահարողներին  գնահատելուց։
   Այս  առումով  մենք  այստեղ  չենք  փորձում  առաջ  տանելայն  գաղափարը,  որ  ավելի  շատ  թվով  տղամարդկանց  իրավունքներն  են  ոտնահարել։
   Փոխարեննառաջարկում ենք հավասար վերաբերմունք մարդու իրավունքների խնդրին, որը վերաբերում է գենդերային ցեղասպանությանը. ճիշտ այնպես, ինչպես AI-ն լույս է սփռում զինված հակամարտություններիժամանակ կանանց իրավունքների ոտնահարման փաստերի վրա, նմանատիպ վերլուծության անհրաժեշտություն կա նաև այն դեպքերում, երբ խոսքը տղամարդկանց մասին է` ակնհայտորեն ռազմականընկերության  արշավների  ժամանակ։
   Այսպիսով,  սեռասպանական  գործողությունները  ցեղասպանությունների  մաս  են  կազմում,  և  նրանց  ուսումնասիրությունը  կարևոր  է  ցեղասպանության  հասկացությունն ամբողջական ուսումնասիրելու համար։
 Լիլիթ ՄարտիրոսյանԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԸ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԲանալի բառեր՝ ցեղասպանություն, կանայք, գենդերային սպանություն,ընտրովի սպանություն և մարդու իրավունքներ։

Այս հոդվածում փորձ է կատարվում «գենդերային սպանություն» տերմինն օգտագործել համընդհանուր հեռանկարի  տեսանկյունից։
   Տերմինը  բնութագրվում  է՝  իբրև զանգվածային  գենդերային  սպանություն և  բնորոշ  է  հակամարտություններին։
  Կարծում ենք՝ գենդերային սպանությունները բնորոշ են ժամանակակից աշխարհում տեղի  ունեցող  հասարակական  և  ռազմական  հակամարտություններին։
   Այս  հոդվածում  քննարկվում  են  կանանց  դեմ  ուղղված բռնությունները և մարդու իրավունքների՝ սեռով պայմանավորված խախտումները։
  Ցավոք, այս թեման  դեռևս  պատշաճ  կերպով  չի  ուսումնասիրվում  գիտնականների  և  միջազգային  հանրության  կողմից։
   Այս  թեման,  որպես այդպիսին, կարելի է համարել ժամանակակից աշխարհում արգելված թեմաններից մեկը։
