ՀԱՅԻ ԿԵՐՊԱՐՆ ԱՐԴԻ ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿԳեղարվեստական գրականության անբաժանելի և կարևոր մասն է կազմում մանկական գրականությունը, որն ունի նոր սերնդին կրթելու և դաստիարակելու գործառույթ։
  Թվում էր, թե անկախանալուց հետո Ադրբեջան կոչվող հանրապետությունում գրողները պետք է շարունակեին պահպանել մանկական գրականության այս հիմնական գործառույթը, սակայն ականատեսն ենք, որ բավական կոպիտկերպով  խախտվում  են  այդ  գրականության  համար  ընդունված  բոլոր  սահմանները  և  չափանիշները։
 Ճիշտ  է՝  անկախության  առաջին  տարիներին  դժվար  էր  միանգամից  կոտրել  բոլոր  այն  արժեքները,որոնք սերմանվել էին խորհրդային շրջանում, սակայն հետզհետե նկատվեցին փոփոխություններ։
 21-րդ դարի սկզբի քաղաքական իրադարձություններին զուգահեռ փոխվեց նաև արդի ադրբեջանական մանկական գրականությունը. այն այլևս միտված էր առաջին հերթին երեխաների մեջ ազգայնամոլության սերմանմանը։
  Այս խնդրի հետ է անմիջականորեն կապվում ազգային հերոսի կամ ազգային  առաջնորդի  կերպարի  ստեղծման  կարիքը։
   Եվ  թերևս  այս  հանգամանքով  է  բացատրվում  այն,  որադրբեջանական  մանկական  գրականության  մեջ  աստիճանաբար  իրենց  կայուն  տեղն  են  սկսումզբաղեցնել  ոչ  միայն  ներկայում  հերոսացված  առաջնորդները,  այլև  անցյալի  կեղծ  հերոսական  կերպարները։
   Նկատենք,  որ  քաղաքական  առաջնորդ  Հեյդար  Ալիևի  հերոսացման  միտումն  սկսվել  է  դեռանցյալ դարի վերջին, իսկ մանկական գրականության ասպարեզում, զարգացման մեծ թափ ստացավ2000-ական թվականներից։
  Երեխաների և դեռահասների համար նախատեսված գրականության մեջազգային ինքնագիտակցության ամրապնդմանն է ուղղված նաև ադրբեջանցի զինվորի ուռճացված ևֆետիշացված  կերպարը,  որը  հիմնականում  ներկայացվում  է  իբրև  «պատմական  հայրենիքի»  համարպայքար  մղող  մարտիկ,  ում  համար  ազգային  արժեքները,  ժողովուրդն  ու  նրա  ազատությունը  վեր  ենամեն ինչից։
  Հատկանշական է, որ այս ստեղծագործություններում ադրբեջանցի զինվորներն օժտվածեն նաև կեղծ մարդասիրությամբ, նույնիսկ թշնամու հանդեպ «կարեկցանքի» զգացումով, ինչից թշնամին և գերազանցապես հայերը, օգտվում են և չեն գնահատում։
  Այդ «մարդասիրությունն» է պատճառը, որ ադրբեջանցի զինվորներին չի հաջողվել պահել «պապական հողերը»։
 Ազգայնամոլության սերմանման երկարատև քաղաքականությանը զուգահեռ է ընթանում մանկական գրականության միջոցով թշնամի հայի կերպարի ձևավորումն ու զարգացումը։
  Ուսումնասիրելովադրբեջանական  հեքիաթները,  երեխաների  համար  նախատեսված  պատմվածքներն  ու  չափածոստեղծագործությունները` տեսնում ենք, որ դրանցից շատերի մեջ կան հային որպես ընդգծված թշնամի  ներկայացնելու  օրինակներ։
   Հոգեբանության  տեսանկյունից  անընդունելի  դաժան  տեսարաններովլի մանկական պատմվածքներում ու հեքիաթներում հայերին զանազանելու համար օգտագործված եննույն հնարքները, ինչ մեծահասակների համար նախատեսված գրականության մեջ։
  Սակայն ասելիքն,ի  տարբերություն  մեծահասկաների  համար  նախատեսված  գրականության,  ավելի  ուղիղ  է,  առանցթաքնված ենթատեքստերի։
  Հեքիաթների, պատմվածքների ու բանաստեղծությունների միջոցով ադըրբեջանցի  գրողները  սուտն  ու  կեղծիքը  ցանկալիի  և  իրականության  անվան  տակ  հրամցնում  են  երեխաներին, նրանց դարձնում հայատյաց, ինչն ապագայում «ռամիլսաֆարովներ» մեծացնելու երաշխիքէ։
   Այս  քաղաքականությունը  համակարգված  բնույթ  է  կրում,  և  մանուկ  հասակից  երեխաներին  սովորեցնում են, որ հայի արյուն թափելը համարվում է սխրագործություն։
 Նման  անթույլատրելի  և  հակամարդկային  քարոզչության  ազդեցությունն  առավել  ուժեղացնելունպատակով Ֆ. Քոչարլիի և Ս. Վուրգունի անվան Բաքվի կենտրոնական մանկական գրադարանի մեթոդական բաժինը մշակել է նախադպրոցական և դպրոցական տարիքի երեխաների շրջանում «հայրենասիրություն  քարոզելու  մեթոդական  ձեռնարկ»1։
   Այդ  ձեռնարկի  անգամ  հպանցիկ  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  Ադրբեջանում  հայրենասիրության  ու  հայատյացության  միջև  հավասարու1 Տե՛ս Məktəbli oxucularin vətənpərvərlik tərbiyəsi (metodik vəsait), Bakı, 2009, www.clb.az/files/mv/vetenperver1.pdf։
 թյան նշան է դրվում։
  Նշված ձեռնարկից մեջբերենք մի քանի կետ` ասածն ավելի հիմնավոր դարձնելուհամար։
  Այսպես. «Երդվե՛նք, որ մեր շեհիդների թափած արյան ամեն կաթիլի համար մենք վրեժխնդիրկլինենք։
   Երդվե՛նք,  որ  եթե  նույնիսկ  աշխարհը  շրջվի,  մեր  թշնամու  թշնամական  ձեռքերը  կկտրվեն»։
 Ձեռնարկի երկրորդ մասում նշվում են թեմաներ՝ երեխաներին հայրենասիրական ոգով դաստիարակելու և նրանց մեջ քաղաքացիական կամք ձևավորելու համար. «1. Ովքե՞ր են հայերը, և ո՞րն է մեր քաղաքացիական պարտքը։
 2. Ի՞նչ է նշանակում լինել լավ մարդ։
 3. Ե՞րբ է իրականացվել Խոջալուի ողբերգությունը»1։
 Հիստերիայի հասնող այս քարոզչության արդյունքն է նաև այն, որ 2015 թ. Ադրբեջանի ԱզգայինԺողովի  հովանու  ներքո  անցկացվել  է  առաջին  հանրապետական  թատերական  փառատոնը  երեխաների  և  երիտասարդության  համար,  որի  հիմնական  թեման  եղել  է  հայրենասիրությունը։
   Բեմադրությունների մեծ մասի թեման եղել է Արցախյան պատերազմը, իսկ հիմնական կերպարը` թշնամի հայը։
 Ի դեպ, այս փառատոնին հաղթած բեմադրություններից մեկը Շ. Խեյրուլլայի «Իմ թշնամական խաղալիքը» մոնոներկայացումն էր, որի հերոսն Անդրանիկ անունով խաղալիքն է2։
 Այս համատեքստում ուսումնասիրության ուշագրավ նյութ են տալիս նաև հեքիաթները։
  «ՀեքիաթԻլհամի մասին», «Վատ հարևան», «Անմեղ կինը» հեքիաթներն այն մանկական ստեղծագործությունների շարքին են դասվում, որտեղ հնարավորին չափով բացասական կերպով է ներկայացված հայի կերպարը։
   Առաջին  ստեղծագործությունն  ադրբեջանցի  հերոս  Իլհամի  «հոգու  մաքրության»,  «ազնըվության», տաղանդի և հայ հերոսի «հավատուրացության», «դաժանության» մասին է։
  «Իլհամի և Ֆարիզի  հեքիաթը»  ստեղծագործության  հեղինակը  Գյուլզար  Իբրահիմովան  է,  ով  Ադրբեջանում  բավականմեծ  ճանաչում  վայելող  մանկագիր  է3։
   Ադրբեջանցի  հերոսի  անունն  Իլհամ  է,  ինչը  բնականաբար  պատահականորեն չի ընտրված։
  Նա ազնիվ ու աշխատասեր երիտասարդ է, ով աշխատում և իր քրտինքով պահում է ընտանիքը։
  Մի օր ռուսներն ու հայերը միավորվելով հարձակվում են խաղաղ բնակչության  վրա  ու  անխնա  կոտորում  ադրբեջանցիներին։
   Ջարդերի  թեժ  պահին  Իլհամն,  ով  դարբին  է,գտնվում է  իր դարբնոցում, ուր հանկարծակիորեն  ներխուժում են իր  նախկին ընկերներ ազգությամբռուս  Ստեփանն  ու  հայազգի  Վալոդը։
   Նրանք  դաժանաբար  հանգուցալուծման  են  հասցնում  սկսածջարդերը և սպանում Իլհամին։
  Հեքիաթն առավել հետաքրքիր դարձնելու համար նկարագրվում է նաևԻլհամի սիրո գեղեցիկ պատմությունը, որը դժբախտ ավարտ է ունենում կատարված «վայրագությունների» արդյունքում։
  Հետաքրքրական է նաև այն հանգամանքը, որ այս հեքիաթում հայերի հետ զուգահեռ թշնամու կերպարում ռուսներն են։
  Հետևաբար, ճիշտ ենք համարում փաստել, որ ադրբեջանականքարոզչության մեջ որոշակի տեղ ունի հակառուսական տրամադրությունների սերմանումը, ընդ որում`երեխաների  շրջանում  ևս։
   Ինչպես  հակամարտությանը  վերաբերող  ցանկացած  ստեղծագործությանմեջ,  այստեղ  ևս  ադրբեջանցիները  ներկայացվում  են  միայն  զոհի  կարգավիճակում.  ինչպես  գրված  էհեքիաթում՝  ադրբեջանցիները  հանկարծակիի  են  գալիս  հայերի  և  ռուսների  հարձակումներից,  քանիոր հայերին միշտ համարել են «կրտսեր եղբայր», իսկ ռուսներին`  «ավագ»։
  Հեքիաթը, որը մեծ տարածում ունի ադրբեջանցի երեխաների շրջանում, յուրատեսակ քարոզ է, թե ադրբեջանցիները «կոտորվելեն» ու պատերազմում էլ պարտություն են կրել միայն ու միայն իրենց` հայերի ու ռուսների նկատմամբեղբայրական տրամադրվածության համար, քանի որ, ինչպես Իլհամը, այնպես էլ Ադրբեջանի իշխանություններն ու ժողովուրդը հանկարծակիի են եկել նրանց «դավաճանական» պահվածքից։
 Նույն  հեղինակի  մեկ  այլ  ստեղծագործությունն  է  «Վատ  հարևան»  հեքիաթը,  որում  նույնպեսթըշնամու  կերպարում  ներկայացված  է  հայը4։
   Բայց,  ի  տարբերություն  նախորդ  ստեղծագործության,այս հեքիաթում գործողությունները կատարվում են վաղ դարերում։
  Գլխավոր հերոսը Վարդան անունով  հայ  է,  ով  ներկայացվում  է  իբրև  ստախոս,  գող  ու  խաբեբա։
   Նրա  համար  գոյություն  չունի  ոչ  միմարդկային արժեք։
  Լրիվ հակառակ կերպարում է ներկայացված ադրբեջանցի հերոսը` Ռովշանը։
  Դեպքերը  կատարվում  են  Ատրպատական  պետությունում,  որն  ինչպես  ներկայացված  է  ստեղծագործության մեջ, Ադրբեջանի հին անվանումն է։
  Այն պատմում է այդ պետության կավագործ ու բրուտ արհեստավորների մասին։
  Հեքիաթի ադրբեջանցի հերոս Ռովշանը հայտնի կավագործ է, ով նաև վայելում էհամաքաղաքացիների սերն ու հարգանքը, խիզախ է, արդարամիտ։
  Հայազգի Վարդանին հաջողվում էհամոզել  Ռովշանին  և  նրա  հետ  մեկնել  օտար  երկրներ`  ապրանք  վաճառելու։
   Զանազան  իրադրությունների միջոցով հեղինակն ցույց է տալիս Ռովշանի հանդեպ Վարդանի նախանձն ու ատելությունը։
 Իսկ ահա Ռովշանը, չնայած այս ամենին, հոգատար է, կարեկցող և ընկերասեր. «Ռովշանը չգիտեր, որ2 Xeyrulla Ş., Mənim düşmən oyuncağım, http։
 //yazarklub.org/?p=955.3 İbrahimova G., İlham və Fərizənin nağılı, http։
 //www.gulzarnene.com/index.php?id=228.4 Նույնի, Pis qonşu, http։
 //www.peeep.us/6bc527d1։
 «ընկերոջ»  սիրտը  վառվում  է  նախանձի  և  նենգության  կրակով,  և  այդ  պատճառով  հավատում  էրնրան»1։
   Ի  վերջո  Վարդանը  խաբում  ու  թալանում  է  Ռովշանին`  նրան  նետելով  ջրհորը,  որտեղից,  սակայն, վերջինիս փրկում է իր սիրեցյալը` հասկանալով Վարդանի նենգ քայլերի հերթականությունը։
 Նմանատիպ հայատյաց գաղափարներով է լի «Անմեղ կինը» հեքիաթը2, որտեղ կրկին իրադարձությունները կատարվում են մի քանի դար առաջ։
  Հեքիաթն այն մասին է, թե ինչպես նենգ հայուհի Սիրանույշը, շահելով Նադիր շահի վստահությունը, մտնում է արքունի պալատ և զանազան նենգությունների  արդյունքում  փորձում  վերջ  տալ  շահի  իշխանությանը,  սպանել  նրա  միակ  զավակին։
   Սիրանույշըներկայացվում  է  իբրև  Հայաստան  պետության  լրտես,  ով  կատարում  է  իր  պետության  առաջնորդիհրամանները. «Սիրանույշն ատելությամբ է լցված շահի միակ արու զավակի հանդեպ, սակայն արտաքինից  ցույց  է  տալիս  հակառակը։
   Բացի  այդ,  Սիրանույշը  կարևոր  առաքելություն  և  առաջադրանքուներ, որ նրան իր երկրի առաջնորդն էր տվել. այն է` իր վստահված անձին մտցնել արքունիք, հասնելշահի  վստահությանը  և  կործանել  ողջ  կայսրությունը»։
   Հեքիաթում  բացասական  կերպարների  թվումեն ներկայացված  հայ քրիստոնյա հոգևորականները, որոնք ադրբեջանական գրականության մեջ մեծմասամբ նույնացվում են քրիստոնեության և «անհավատության» հետ։
  Դեռ մանուկ հասակից ադրբեջանցի երեխաների մեջ ներարկվում է այն գաղափարը, որ Հայաստանը թշնամական տրամադրություններ ունի իրենց պետության նկատմամբ, իսկ հայ հոգևորականները նենգ ու ստոր են։
  Սակայն այս հեքիաթում կա նաև մեկ փաստ, որը հակասում է ադրբեջանական պաշտոնական քարոզին. Հայաստանըվաղ  դարերում  ներկայացված  է  որպես  պետություն,  մինչդեռ  ըստ  այդ  քարոզի  նախկինում  իբրև  թեՀայաստան պետություն գոյություն չի ունեցել։
 Այս  օրինակներն  առավելագույնս  արտահայտում  են  այսօր  հասարակ  ժողովրդին,  հատկապես՝երեխաներին  ու  երիտասարդությանը  քարոզվող  հակահայկական  տրամադրությունները։
   Այս  բոլորստեղծագործությունների  ընդհանուր  կողմն  այն  է,  որ  դրանցում  ուղիղ  կամ  անուղղակի  կերպովառանցքային  գիծ  է  համարվում  Արցախյան  պատերազմն  ու  դրանից  բխող  ատելությունը  հայությաննկատմամբ։
 Դիանա ԿարապետյանՀԱՅԻ ԿԵՐՊԱՐՆ ԱՐԴԻ ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿԲանալի բառեր՝ մանկական և նախադպրոցական տարիք, մանկական հոգեբանություն, հայատյացություն, թշնամու կերպար, պետական քարոզչություն, Արցախյան պատերազմ ։

Մանկական  գրականության  գլխավոր  նպատակն  է  երեխաներին  հաղորդակից  դարձնել  համամարդկային  բարոյական արժեքների հետ։
  Սակայն հետխորհրդային ադրբեջանական գրականությունը լիովին հակադրվում է  համաշխարհային  միտումներին։
   Նենգափոխելով  պատմական  փաստերն  ու  սերմանելով  հայատյացություն՝  դրանցում ներկայացվում է հայի թշնամական կերպարը, իսկ օգտագործվող սյուժետային հիմնական  գծերը միտված  են  ադրբեջանական  քարոզչության  կույր  հետևորդներ  դաստիարակելուն՝  անգամ  երեխաների  հոգեբանության խաթարման գնով։
  Ակնհայտ է, որ ադրբեջանական ազգային գաղափարախոսության քարոզի թիրախում են  ոչ միայն մեծահասակները, այլև մանուկները։
