Ցանկացած  ուսումնադաստիարակչական  գործընթացի  արդյունավետությունը պայմանավորված է առաջին հերթին գիտելիքների որակի ստուգմամբ ևգնահատմամբ։
 Էլեկտրոնային  և  առցանց  (օնլայն)  ուսուցման  պարագայում  լայնորենօգտագործվում է գիտելիքների ավտոմատացված ստուգումը, որն ապահովում էստուգման ճկուն և զարգացած ձևերի կիրառում։
 Գիտելիքների ավտոմատացված  ստուգումը հիմնված  է  մանկավարժական  թեստերի  օգտագործման  վրա, որոնց կազմումը  գիտատար  ու  աշխատատար խնդիր է և հիմնված է համապատասխան փորձառության ու հոգեֆիզիոլոգիական բնույթի բանական մոտեցումների վրա։
 Մանկավարժական  թեստերի  ստեղծման  ուղղությամբ  կատարվում  ենբազմաթիվ հետազոտություններ, որոնք նպատակաուղղված են թեստավորմանգործընթացի ավտոմատացմանը և նրա ճշտության բարձրացման հարցերին[1,17 էջ]։
 Կրթական համակարգում, կիրառելով թեստավորման համակարգչայինտեխնոլոգիաները,  թեստերն  օգտագործվում  են ընդունելության  քննությունների,  գիտելիքների  ընթացիկ  ստուգման,  կիսամյակային  ստուգումների,  հեռաուսուցման և քննությունների անցկացման գործընթացներում։
 Քննությունների  համակարգչային  թեստավորման  ձևը  թույլ  է  տալիսստուգել  տվյալ առարկայից  ունեցած  գիտելիքները, ապահովում  է  գնահատականի  օբյեկտիվությունը,  ազատում  է  ուսուցչին  գրավոր  աշխատանքների  աշխատատար ստուգումներից։
  Անհրաժեշտ է նշել, որ համակարգչային թեստավորման  և  գիտելիքների  գնահատման  օբյեկտիվությունը  մեծապես  կախված  էթեստերի  բովանդակությունից  և  որակից։
   Թեստերի  մշակումը  ուսուցիչների  ևդասախոսների գիտամեթոդական աշխատանքների ուղղություններից մեկն է։
 Սույն հոդվածում դիտարկված են մանկավարժական թեստերի մշակմանկարևոր բաղադրիչները և դրանց ներկայացվող հիմնական պահանջները։
 Թեստերի  կազմման  գործընթացում  գոյություն  ունեն  ճանաչողականչորս մակարդակներ։
 Առաջին  մակարդակում  տեղի  են  ունենում  ինֆորմացիայի  ընկալում,ծանոթացում  առարկային։
   Նրա  նպատակն  է  /կամ  խնդիրն  է/  օբյեկտների,երևույթների ճանաչումը։
 Երկրորդ մակարդակում կատարվում է ոչ միայն ինֆորմացիայի ընկալումը,  այլև  նրա  մեխանիկական  արտապատկերումը,  որի  նպատակն  է  /կամխնդիրն է/ ստացված ինֆորմացիայի փոխանցումը, վերապատմումը։
 Երրորդ մակարդակում ինֆորմացիան ընկալվում, արտապատկերվում,վերլուծվում,  գիտակցվում  է  և  դրա  հիման  վրա  ընդունվում։
   Երրորդ  մակարդակի նպատակն է /կամ խնդիրն է/ ստացված գիտելիքների գործնական կիրառումը զանազան իրավիճակներում։
 Չորրորդ  մակարդակում    ստացված  գիտելիքները  ոչ  միայն  կիրառվումեն, այլև դրանց հիման վրա ստեղծվում են նորերը։
  Չորրորդ մակարդակի բնորոշհայտանիշը նոր գիտելիքի ստեղծագործական վերարտադրումն է։
 Ճանաչողական  գործունեության  մակարդակներին  համապատասխան՝կարելի է առանձնացնել ստուգիչ առաջադրանքների չորս տեսակ։
 Առաջին տեսակին պատկանում են այն առաջադրանքները, որոնք օժանդակում են ինֆորմացիայի յուրացումը ծանոթության մակարդակում։
  Օրինակ,արտադրանքը  պահելու  երաշխիքային  ժամկետը,  պահումների  սահմանայիննորմերը և այլն։
 Երկրորդ  տեսակին  պատկանում  են այն  առաջադրանքները,  որոնք  ենթադրում  են  սովորողի կողմից  ինֆորմացիայի  յուրացումը  և  վերարտադրումըպարզ տրամաբանական գործողությունների մակարդակով։
 Երրորդ տեսակին պատկանում են այն առաջադրանքները, որոնք ինֆորմացիայի  յուրացման  համար  ապահանջում  են  համեմատաբար  բարդ  տրամաբանական գործողություններ և ոչ ստանդարտ դրույթներում գործելու ունակություն։
   Ըստ  բովանդակության՝  այդպիսի  առաջադրանքները  հիմնականումպրոբլեմային  են  և  ենթադրում  են  մեկնաբանության,  փաստարկման  և  գնահատման գործողություններ։
 Չորրորդ տեսակը պրոբլեմային առաջադրանքներն են, որոնք զարգացնում  են  արդյունավետությունը,  ստեղծագործական  գործունեությունը,  այդթվում` բարդ իրավիճակների վերլուծության, էվրիստիկական որոնման, պրոբլեմային հարցերի ձևավորման առաջադրանքները։
  Այդպիսի առաջադրանքներըկարող են լինել մի քանի սկզբունքորեն ճիշտ և չափանմուշից չնչին տարբերվողպատասխաններ։
  Դրանից բացի, շատ կարևոր է իմանալ, թե սովորողը ինչպեսէ  հանգել  այս  կամ  այն  լուծմանը,  պարզել  նրա  դատողությունների  ընթացքը,ծանոթանալ նրա հաշվարկներին և կատարած ենթադրություններին։
  Այսպիսիպրոբլեմային առաջադրանքների կատարման և գնահատման համար օգտագործում են հիմնականում գրավոր աշխատանքներ։
 Պրոբլեմային առաջադրանքների թեստային ձևով մշակումը և սովորողների ունակությունների ստուգման ավտոմատացումը բարդ գիտամեթոդականպրոբլեմ են, որի լուծման ճանապարհներից մեկը համակարգչային իմիտացիոնգործարար խաղերի օգտագործումն է [2, 107էջ]։
 Իսկ ինչպիսի՞ն պետք է լինեն թեստային առաջադրանքները։
 Գրավոր և բանավոր ստուգարքների և քննությունների ժամանակ օգտագործվող ավանդական հարցերը և խնդիրները, որպես կանոն, չեն կարող առանցփոփոխության  կիրառվել  թեստերի  մեջ։
   Դրանց  համար  մշակվում  են  հատուկառաջադրանքներ  թեստային  ձևով։
   Այդ  աշխատանքը,  ըստ  աշխատատարության, դժվարության և կարևորության, կարելի է համեմատել ուսումնական նորառարկայի դասագրքի փուլ առ փուլ մշակման հետ։
  Փորձը ցույց  է տալիս 2, որկազմված առաջադրանքների մի զգալի մասը բազմակի վերամշակվում և խմբագրվում է։
  Սովորողների տարբեր խմբերի վրա ստուգումների արդյունքում հանվում  են  ամենահասարակ,  ամենաբարդ  և  վատ  ձևակերպված  առաջադրանքները։
 Ըստ  սովորողի  կողմից  կատարվող  գործողությունների  բովանդակության՝ առաջադրանքները կարելի է բաժանել հետևյալ խմբերի.•  մեկ պատասխանի ընտրության,•  մի քանի  պատասխանի ընտրության,•  երկու  բազմությունների  տարրերի  միջև  համապատասխանության  հաստատման  որոնման,•  առաջարկվող տարրերի շարքում ճիշտ հերթականության հաստատման,•  առաջարկվող տարրերի նպատակային դասավորման,•  բացթողումների լրացման,•  տեղադրման,•  պատասխանը կազմելու,•  պատասխանը հաշվելու։
 Թեստային առաջադրանքները կարող են լինել հարցական, հաստատողական, տեքստային, աղյուսակային, գրաֆիկական և այլն։
 Թեստային առաջադրանքի ձևի ընտրությունը կախված է ուսումնականառարկայից,  թեստի  նշանակումից  գիտելիքների  ընթացիկ  ստուգման,  քննությունների ընդունման, ստուգող – ուսուցանող և այլն, հաստատված սովորույթներից,  ուսանողների  մասնագիտացումից,  համակարգչային  թեստավորմանհնարավորություններից և այլն 3։
 Ըստ  անվանման՝  միևնույն  ուսումնական  առարկան  օրինակ,  «Ինֆորմատիկայի  հիմունքները»  տարբեր  մասնագիտության  ուսանողների  համարօրինակ,  հաշվապահներ,  ֆինանսիստներ,  մենեջերներ  և  այլն  անցնում  ենտարբեր ծավալներով։
  Դրանից էլ կախված է նրանց համար թեստային տարբերառաջադրանքներ  մշակելու  հարցը։
   Սովորաբար  առավելություն  են  տալիսառաջադրանքների  այն  ձևերին,  որոնց  մեջ  ճիշտ  պատասխանը  գուշակելուհավանականությունը մոտ է կամ հավասար է զրոյի։
  Քիչ հավանական է հաշվումներ  պահանջող  առաջադրանքների  ճիշտ  պատասխանների  գուշակումը։
 Բավականին դժվար է նաև համապատասխանության հաստատման, ճիշտ հաջորդականության, ըստ ինչ-որ հայտանիշի դասավորման և լրացման առաջադրանքների ճիշտ պատասխանները միանգամից գուշակելը [3, 24 էջ]։
 Ամեն  դեպքում  մշակված  թեստային  առաջադրանքները  պետք  է  ապահովեն  սովորողների  գիտելիքների  գնահատման  օբյեկտիվությունը  և  հուսալիությունը 3 ։
     Թեստային առաջադրանքները պետք է բավարարեն հետևյալ պահանջները՝•  «առարկայական  մաքրություն»  ուսումնական  առարկաների  չհատվելուպահանջը,  այսինքն՝  առաջադրանքը  պետք  է  պարունակի  միայն  տվյալուսումնական առարկային վերաբերող հարցեր,•  բովանդակության տրամաբանական ճշտություն,•  լոկալ անկախություն,•  արդյունավետություն և այլն։
 Թեստային  առաջադրանքները  գնահատվում  են  կոնկրետությամբ  և  վերացականությամբ,  ընդհանրացման  խորությամբ  և  գիտելիքների  լրիվությամբ։
 Առաջադրանքը  պետք  է  լինի  հասկանալի,  միարժեք  և  հնարավորինս  կարճ։
 Առանց փորձնական ստուգման առաջադրանքը չի կարող լինել թեստային։
  Խորհուրդ չի տրվում ոչ միարժեք պատասխան պահանջող հարցերը մտցնել թեստիմեջ։
 Առաջադրանքի  դժվարությունը  բարդությունը  հիմնականում  կախված  էնրա բովանդակությունից և ձևից։
  Առաջադրանքի բարդությունը կարելի է որոշելսխալ  պատասխանների  մասով  սխալ  պատասխանների  հարաբերությունըպատասխանների ընդհանուր թվին։
 Թեստային առաջադրանքներում կարող են լինել տարբեր քանակությամբ ևհարաբերությամբ  ճիշտ  և  սխալ  պատասխաններ։
   Խորհուրդ  չի  տրվում  բերելբացահայտ  ոչ  ճիշտ  պատասխաններ,  որոնք  սովորողը  միանգամից  կճանաչի։
 Պատասխանների ոչ ճիշտ տարբերակները պետք է լինեն ճշմարտանման։
  Լավագույն  է  համարվում  մեկ  տող  զբաղեցնող  կարճ  պատասխանը։
   Երկու-երեքտողից  ավել  պատասխանի  տարբերակ  խորհուրդ  չի  տրվում  մեծ  տեքստըդժվար  է  կարդացվում։
   Առաջադրանքում  բառերի  տողադարձ  նույնպես  խորհուրդ չի տրվում դա դժվարացնում է կարդալը։
 Թեստային  առաջադրանքներին  ներկայացվող  պահանջներից  մեկը  պատասխանի համար անհրաժեշտ ինֆորմացիայի նվազագույն ծավալն է` առանցիմաստի  կորստի։
   Ավելորդ  մանրամասնումը,  ավելորդ  բառերը,  նիշերը  սովորողի  ուշադրությունը  շեղում  են  հիմնականն  ընկալելուց։
   Տեքստի  տարրերիվատ դասավորությունը, անխնամ պատկերազարդումը, համընդհանուր ճանաչում չունեցող հապավումների օգտագործումը դժվարացնում են ինֆորմացիայիընկալումը։
   Գիտելիքների  ավտոմատացված  ստուգման  առաջադրանքներըկազմվում են՝ հաշվի առնելով էկրանի և համակարգչային թեստավորման համակարգի սահմանափակումները։
  Կարճ պատասխանները տեղավորում են էկրանի  կենտրոնում։
   Պատասխանների  տարբերակները  էկրանի  վրա  իրարիցառանձնացնում  են  մեկ  կամ  երկու  դատարկ  տողերով։
   Հնարավոր  է  տեքստիտառատպային և գունային նշումը, սակայն դա չպետք է շեղի սովորողի ուշադրությունը առաջադրանքի բովանդակությունից։
  Թեստային առաջադրանքներիբովանդակությունը պետք է համապատասխանի կարդացած դասախոսությունների նյութերին, առաջարկվող դասագրքերին, սովորողներին հասու ուսումնամեթոդական նյութերին։
 Թեստեր մշակելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ուսումնական նյութի բովանդակության ընտրության հետևյալ սկզբունքները.•  գիտելիքների առավել կարևոր, հիմնական տարրերի ընտրությունը,•  գիտական  արժանահավատությունը  խորհուրդ  չի  տրվում  թեստի  մեջմտցնել վիճելի տեսակետներ,•  բովանդակության լրիվությունը և ստուգման համար բավարար լինելը,•  թեստի բովանդակության փոփոխման հնարավորությունը՝ կապված ուսումնական առարկայի բովանդակության փոփոխությունների հետ,•  աճող  դժվարությունը  թեթև  առաջադրանքներից, որոնք  ճիշտ կատարում էսովորողների մեծ մասը, մինչև ամենադժվարները։
 Հայտնի է, որ անհնարին է միևնույն թեստով ճիշտ որոշել տարբեր պատրաստվածության աստիճան ունեցող սովորողների գիտելիքները։
  Դրա համարէլ  հաճախ  թեստերը  մշակում  են  պատրաստվածության  միջին  մակարդակունեցող սովորողների գիտելիքները ստուգելու համար։
 Այսպիսով, կրթական համակարգում, կիրառելով թեստավորման համակարգչային  տեխնոլոգիաները,  կարող  ենք  ասել,  որ  դրանք  բարձրացնում  ենգիտելիքների  գնահատման  գործընթացի  արդյունավետությունը,  գիտելիքներիստուգման  այլ  ձևերի  նման  բացահայտում  են  բացերը  և  խրախուսում  ուսուցումը, ինչպես նաև ապահովում հետադարձ կապ ուսուցման որակի հետ։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Միքայելյան  Օ․Ս․  Ընթացիկ  գնահատման  նոր  համակարգը՝  որպես  կրթությանորակի բարելավման խթան։
  Ուսուցչի ձեռնարկ / Օ.Ս. Միքայելյան, Ս.Օ.Միքայելյան.Եր.։
  ՀՀ ԿԳ Կրթության ազգային ինստիտուտ, 2010, 80 էջ։
 3.  Сёмочкин,  А.Н.  Редактор  электронных  тестов։
   Методические  рекомендации  посозданию и использованию электронных тестов /А.Н.Сёмочкин. – Благовещенск։
  ИздՏեղեկություններ հեղինակների մասինՀակոբյան Մամիկոն Զալիբեկի - տ.գ.թ., դոցենտ,  ՀՊՄՀ-ի մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի ևինֆորմատիկայի ֆակուլտետի, ինֆորմատիկայի և դրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի դոցենտ, E-mail։
  hmamik@seua.amԿիրակոսյան Ալվարդ Գևորգի - կ.գ.թ., դոցենտ, ՀՊՄՀ-ի կենսաբանության, քիմիայի և աշխարհագրության ֆակուլտետի, կենսաբանության և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի դոցենտ, E-mail։
 kalvard@yandex.ruՄանուկյան Վարդուհի Արամայիսի - ՀՊՄՀ-ի մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի և ինֆորմատիկայիֆակուլտետի, ինֆորմատիկայի և դրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի մասնագետ, Email։

Հոդվածում նկարագրված է թեստերի մշակման կարևոր բաղադրիչները  և  դրանց  ներկայացվող  պահանջները,  որոնք  բարձրացնում  են  գիտելիքների  գնահատման գործընթացի արդյունավետությունը, գիտելիքների ստուգման այլ  ձևերի նման բացահայտում են բացերը և խրախուսում ուսուցումը, ինչպես նաև  ապահովում հետադարձ կապ ուսուցման որակի հետ։
