Նախաբան   Մեր պատմաբաններից մեկը ՝ Փավստոս Բուզանդը և Մովսես Խորենացին, շատ մանրամասն նկարագրում է դավաճան Մերուժան Արծրունու կատարած վայրագությունները, որը հերքեց Հայաստանում 4-րդ դարի հայ-պարսկական պատերազմների ժամանակ: Այնուամենայնիվ, նրանք տարբեր կերպ են նկարագրում Մերուժանի մահը:   Ըստ Փավստոս Բուզանդի, Մերուժան Արծրունին սպանվել է իր մարտական ​​ընկերների կողմից Մանվել Մամիկոնյանի հետ մենամարտի ժամանակ, և ըստ Մովսես Խորենացու, թագադրված ասպետ Սմբատ Բագրատունին ձերբակալել էր նրան, պատրաստել ծաղկեպսակ կարմիր տաք շամփուրներով և «պսակել «թագը դրանով: Հոդվածի նպատակն է նախ պարզել Խորենացու ստացած այս տեղեկատվության ճշգրտությունը, ապա գտնել երկու պատմաբանների զեկույցների միջև եղած տարաձայնությունների պատճառները, ստուգաբանությունների միջոցով հիմնավորել, որ թագաժոր ասպետը ժառանգել է իրենց նախնիներից ժառանգած պաշտոնը, և վերջապես գտնել Բագրատունիները: Այս խնդիրները շատ արդիական են: Հայոց պատմության բարդ խնդիրները: խնդիրներին անդրադառնալու համար H: Աճառյան, Գ. Սրվանձտյանց, Ս. Երեմյան, Ն. Ադոնց և այլք: Հոդվածում նշված թիվը, քանի որ մեր պատմաբաններից մեկը ՝ Փավստոս Բուզանդը, Մեր Մովսես Խորենացին, մանրամասն նկարագրում է դավաճան Մերուժան Արծրունու կողմից կատարված վայրագությունները, որը հերքեց Հայաստանում IV դարի հայ-պարսկական պատերազմների ժամանակ:  Այնուամենայնիվ, նրանք տարբեր կերպ են նկարագրում Մերուժանի մահը: Ըստ Փավստոս Բուզանդի, Մերուժան Արծրունին սպանվել է իր մարտական ​​ընկերների կողմից Մանվել Մամիկոնյանի հետ կռվի ժամանակ:   [6, էջ 108-109] միջեւ Մանվելը հրամանատար էր Մեծ Հայքի իչը նահանգապետին 378384 թվին:   Գործը նկարագրելիս Բուզանդը հավանաբար օգտագործել է Մամիկոնյանների ընտանիքի ավանդույթները:   Նրա խոսքով ՝ մարտի մեջ եռուզեռի մեջ Մանվելը, ճանաչելով Մերուժանին, նրան կռվի է կանչում:   Նիզակները », երբ նիզերը հարկվում էին, քանի որ նրանք երկու թագավորություն էին, երկուսն էլ ձիով ընկան գետնին, և այնտեղից նիզակի պես Բաբիկը հասավ Սյունիքի նահանգ, և նիզակը նետվեց մի կողմից այն կողմ: և գետի երկայնքով կարեր չկային »:   Գերագույն գլխավոր հրամանատար Մանուելը հանեց իր զորանոցը և բաց կտրեց Մերուժանի գլուխը »[17, գիրք Ե., Գլ. Խգ]: ծրագրում Մ.Աբեղյանը տեսնում է «Պարսից պատերազմ» ժողովրդական վեպի ազդեցությունը:   Նա գրում է. «Պարսից արքան վերջին անգամ դավաճան Մերուժանի գլխավորությամբ զորքեր ուղարկեց հայերին:   Մերուժանը զոհվեց ճակատամարտի ընթացքում, նրա ամբողջ բանակը կոտորվեց… Եվ հայերի այս հաջողությամբ ավարտվում է Պարսկաստանի պատերազմը: «  [1, էջ 274-275] Ըստ Մովսես Խորենացու, Ձիրավի ճակատամարտում (371) պարտված պարսիկների հետ միասին, Մերուժան Արծրունին «փորձեց հեռանալ, բայց թագադրված ասպետ Սմբատ Բագրատունին, ով իրեն էր հասել Կոգովիտում: նահանգ, որոշում կայացրեց ձերբակալել նրան որպես Ուրանաց »: մահապատժի ենթարկել նրան այստեղ և այնտեղ առանց դատավարության:   Ավելին, նա մահապատիժն իրականացնելու յուրօրինակ միջոց է ընտրել: Նա տաքացրեց երկաթե շամփուրը, մինչ այն փայլեց, երկու պտույտ թեքեց որպես պսակ դավաճանի գլխին:   Ավելի լավ է բացատրությունը փնտրել Խորենացու հետևյալ տողերում. «Բոլորը որպես թագ, և մի գեղեցիկ արարած ասաց.« Ես կամուսնանամ քեզ հետ, Մեհրուժան, որովհետև ուզում էիր կառավարել հայերին: և ես պետք է թագադրեմ քեզ, իմ ասպետ, իմ հայրենիքի սովորական հեղինակության համաձայն: «   Եվ մինչ դեռ տաք էր, Մեհրուժանի գլխին տաք էր, և այդպիսով չարը մեռավ: « [12, գիրք Գ, գլ. Դժվար է ասել, թե որքանով է Հայաստանում Խորենացու ստացած այս տեղեկատվությունը համապատասխանում իրականությանը, քանի որ, ինչպես տեսանք, Փավստոս Բուզանդը Մերուժան Արծրունու մահը այլ կերպ էր ներկայացնում այլ ժամանակաշրջանում:   Մենք հավատում ենք, որ այս պատմությունը ստեղծողը Բագրատունիների տոհմի ներկայացուցիչ էր, և Մովսես Խորենացին լեգենդը փոխանցել էր իր հովանավոր Սահակ Բագրատունուն [12, գիրք A, գլ. a] միջոցով:   Եթե ​​Մերուժան Արծրունուվախչանի Խորենացիական վարկածի հեղինակը ոգեշնչված էր հավատուրացի ցանկությունից `Բագրատունու թագադրյալ ասպետի միջոցով դավաճանին համպատժել, ապա, մեր կարծիքով, հիմք է ծառայում այն ​​փաստը, որ շամփուր բառը հին հայերենում երկու տարբեր իմաստ ունի: դրա համար   Ըստ Սմբատի ՝ Մերուժանի մահապատժի ենթարկվելու պատմության, խորոված պատրաստողների ներկայությունը Սմբատ Բագրատունին է: Խորովածի երկաթե շշով: Բնականաբար, Սմբատ Բագրատունին ծանոթ էր շեփորի հին նշանակությանը, քանի որ Մերուժանին «թագադրելու» արարքին զուգահեռ, նա ասաց. «Հայրենիքի սովորական կառավարության համաձայն»:   «Շամփուր» հին իմաստը առկա է նրա ածանցյալ «շամփուր» բառում:   Շամպրակ նշանակում է «թագ հյուսված, պսակ», [14, p. 464: ] և Շամպուր նշանակում է «պսակ» ՝ Օրիոն համաստեղության մյուս անվանումով, որը հայտնի է որպես Հայկ (ն) ՝ իր ուրվագծային դասավորության պատճառով: «Հունիսի 14. Գուցե Հայկը Շամպուր է»: [2, էջ. 492] Գրու կողմից օգտագործված «պսակված» բառը: Մագիստրոսը գալիս է Շամպրակի «պսակ, պսակ» իմաստից:   [2, էջ. 493] Շամպրակի շապրակի տարբերակը դրա հետ մեկտեղ բացատրվում է միջնադարյան «Հայ գրքում» `որպես« թագի զարդ »:   [5, էջ 247, 248] «Շամփուր» բառի երկրորդ իմաստը «սուր երկաթյա կամ փայտե փայտ է, որն անցնում է խորոված մսի շերտի միջով», «սուր երկաթյա կամ փայտե փայտ, խորովածի շիշ»: , [14, էջ. 464; 2, էջ 492; Հըմմթ շրթունք «Հիշեցրեք շաբաթվա« բարակ գավազանը »հիշեցրեք Shapoy« գավազանը »10, էջ 490, 500] Շամբհաթը (ըստ Մովսես Խորենացու) և Պարազյանը (ըստ անանուն պատմողի) անբաժան են «թագ, պսակ» բառից Տեղեկատվական տեխնոլոգիա իր իմաստով:   Շաբաթը տարբերվում է եբրայերեն «հանգիստ» բառից շաբաթ և մաշված ձյուն է * բնօրինակում * ամբոխ ամբ]]]]] ամբոխ ամբոխ ամբոխ ամբոխ]]]] Ասպատի * առաջացումը Ասպապատի ծագումը և Բյուրատի * հայտնվելը Բյուրապատնախաձից (այստեղից էլ կոչվում է «Բյուրապատիկ» հեքիաթային հերոսի անունը) [16, էջ 186-188]:  Ըստ այդմ, շամբատի * շամբատը պետք է նշանակեր «թագադրում, պսակում, պսակում»:   Հմմտ. Հայերենում «փաթաթել» բառը գալիս է patel արմատից ՝ «փաթաթել» բայը փաթաթելու համար [3, էջ 32-33]:   Հատկանշական է, որ անանուն պատմաբանը թագադրվող բայը օգտագործում է ավանդական ուղղափառ-պավաղարշակ թագավորության հետ կապված:  «Բագարատ Փարազյանի որդիները դեմքին մեծ ժպիտով առաջ եկան:   Serառայել նրան ոսկով և արծաթով: Եվ զարդարեք նրան սանդալներով ու շարֆերով: թագադրել նրան գահին: Եվ նա նրան կդնի ոսկե տեղանքի գագաթին: [15, գլ. Բ, էջ 9; Մովսես Խորենացին հայկական ծագման արքաներին անվանում է «բնիկ թագաժառանգ» 12, A, ib] Պսակել նշանակում է «պսակ զարդարել. Պսակ տալ փառք տալու համար», [14, p. 662] «գլուխը պսակով զարդարել», «մեկի գլխին պսակ դնել ՝ պսակ դնել», [11, էջ. 122] [14, էջ. 661]:  Նա Շամբատի նման անձնական անուն չէր լինի. Բագարատ Փարազյանի կոչումը, որը կտար նրան, թագադրված բառի իմաստը:   Դրա հիմքում մենք տեսնում ենք մաշված ձուն, որը մաշված է իրանական փոխառված «ժապավեն» բառի կողմից [3, p. 490], որին ավելացվեց -յան վերջավորությունը (բառով շեշտադրված և –ի ուղղագրությունը կանոնավոր է հայերենում, եթե միայն փառահեղ «ազնվականը» տեղի չունենար [3] , էջ 482] բառի ազդեցության տակ): Ըստ ամենայնի, դա միակ դեպքը չէր, որը վերաբերում էր Մերուժան Արծրունուն `շամփուրի փոխարեն կարմրավուն շիկացած շամփուր դնելով:   Ըստ Հովհան Մամիկոնյանի, իր զորքով Տարոն ներխուժած պարսիկ զորավար Տիգրանը Սմբատ Մամիկոնյանից պահանջել է հանձնել պարսից արքայի ՝ հանգուցյալ Մուշեղ-Վահան Մամիկոնյանի թշնամիների ոսկորները:   Դրա դիմաց նա խոստացավ «ձեր գլխին պսակ դնել և ձեզ պաշտպանող հայ»:   Խոստումից գայթակղվելով ՝ Սմբատը «Կալեզի պատգամավորին» ասաց հրացանի շամփուրով և գլխի պսակով: «Տեսնեմ, թե ինչ վարձատրություն ունեմ ձեզ համար, որովհետև ձեզ պսակ եմ պարգևել»:  [13, էջ 253-254] Այս պարագայում «այս պսակը չի կոչվում շամփուր, բայց այն փաստը, որ թագի փոխարեն նրանք կարմիր տաք շամփուր (երկաթե ձող) են դնում թշնամու գլխին, պարզ է դառնում շամփուրի «շամփուրի ձողի» վրա թատրոնի առկայություն:  Այս անգամ մահապատիժ օգտագործողին անվանում են Սմբատ, բայց նա Բագրատունի չէ, նա 7-րդ դարի սկզբի մարտերում պարսիկ զորավարներ Սուրեն-Տիգրանին հաղթող Գայլ Վահանի որդու ՝ Մամիկոնյանից է:   Ի դեպ, սա միակ Մամիկոնյանն է, ով կրում է այդ անունը մեր պատմության մեջ հայտնի 149 Սմբատների շարքում [4, էջ 538-563]:   Ինչպես վաղուց էր նկատել Մ.Աբեղյանը, «Վահանի որդի Սմբատի անունը հիշեցնում է Սմբատ Բագրատունուն:   Նրա մասին կա պատմություն (Սմբատ Մամիկոնյան - ՍՊ, Ա. Մ.) Սմբատ Բագրատունու Մեհրուժանի հետ ամուսնության մասին marriage Սմբատի այս անունը պարզապես պատասխան է Սմբատին հին վեպում, քանի որ և Մուշեղը հին վեպի Մուշեղն է »[1, էջ 307]:   Մ. Աբեղյանն առանձնացնում է «Պարսից պատերազմը» հին վեպը և «Տարոնի պատերազմը» նոր վեպը [1, էջ 181-302 և 303324]: Քանի որ թագադրված ասպետի գործակալությունը դարեր շարունակ շարունակել է Բագրատունիների տոհմի մենաշնորհը, նրա միջոցով կարելի էր լուծել Բագրատունիների տոհմի սկզբնական հիմնահարցը:   Տրդատ Ա-ի օրոք, ինչպես գրում է Ս. Երեմյանը: «Բագրատունիների հայրենի կալվածքը գտնվում էր Տմորիկում կամ Կորդրիկունասում: Բագրատունիների բնօրինակը հայտնի է Պտղոմեոսի «Աշխարհագրություն» -ում (90-168):   Բագրատունիների տոհմի այս կազմը հաստատվում է Մովսես Խորենացու ծրագրով, չնայած որ նա դա վերագրում է Արտաշեսի ժամանակաշրջանին (հավանաբար Արտաշես I, մ.թ.ա. 189-160):   Նա գրում է. «Սմբատ Բագրատունին իր նվաճմամբ գնաց Ասորեստան ՝ կամավոր ամրապնդելով իր իշխանությունը հայերի վրա, մինչդեռ նախանձախնդիր Արտավազդը: Նա պատվիրեց Արտաշիսին ապրել Տմորիսում, որն այժմ նա անվանում է Կորդրիկ ՝ Ալկինստուդզալի գերեվարված բազմություն: Քանզի նա ծեր տարիքի կին էր, Եգիպտոսի երկրի արարչագործության կին, որին շատ էր սիրում և նրա կողքին էր բնակվում »[12, գիրք Բ, գլուխ ծգ]:   Իհարկե, Սմբատին չի հաստատվել Թմորիկ-Կորդրիկում թագավորի հրամանով կամ այն ​​պատճառով, որ շատ էր սիրում Իրասորեստանի կնոջը:   Սրանք վերջնական բացատրություններն են:   Պատճառն այն կլիներ, որ թողնելով հայկական բանակի հրամանատարի պաշտոնը ՝ նա գոհ էր թագաժառանգի պաշտոնով, որին Պտղոմեոսի երկու շրջաններում ժառանգական գերիշխանությունը Sambatai ethnos («Շամբատայի ազգ») կոչվող շրջանն էր [ 8], Տմորիկ-Կորդրիկով:   Իսկ Շամբատ բառը, ինչպես տեսանք, նշանակում է «պսակ»: Թագավորները կառավարում էին մինչև ասորիները: Անանուն պատմաբանի կողմից Արամանյակից իջնող սերունդների մասին զեկույցի հիման վրա նրանք դրանք վերագրեցին Բագրատունիներին ՝ իրենց ժառանգական տիրույթը համարելով Մեծ Հայքի Անգեղթուն գավառը [18, p. 413] («Աշխարհագրություն» -ում համարվում է «աշխարհից մեկը», էջ 107): Ըստ անանուն պատմաբանի, հայերը ժամանակին զոհվել են «ասորական Սենեքերիմում, ապա ընդվզել թագավորների ծառայությունից»:   Նրանց վրա թագավորեց Արամենակի որդի areարեհը, ապա ՝ Փառնավազը:  Սա ծնեց Բագամին և Բագարատին: Բագարատը ծնվել է Բյուրատում, իսկ Բյուրատը ծնվել է Ասպատում:   Եվ Բագարատի որդիները ժառանգեցին իրենց ժառանգությունը արևմտյան կողմից. Սա հրեշտակի տունն է, որովհետև կոչվում է Բագրատ և Անգեղ, որոնք այդ ժամանակ այդ ազգի բարբարոսները կոչում էին աստված:  [15, գլ. Ա, էջ 7; Մովսես Խորենացին հայկական ծագմամբ մեր թագավորներին անվանում է «բնիկ թագաժառանգներ» [12, A, ib]: Ինչպես տեսնում ենք, անանուն պատմաբանը խոսում է ոչ թե Բագրատունիների, այլ Անգելտան իշխանների ՝ «այսինքն ՝ Անգեղտանի» ժառանգական տիրույթի մասին:  Եվ որ Բագրատունիների ժառանգական տիրույթը Ալկին էր ՝ իր հարակից հողերով, վկայում է նաև նույն տարածքի հայտնի Սմբատաբերդանը ՝ Բագրատունին ՝ «ձեռքի ուժի երկիր» Սպերում, 9, p. 44]: Սմբատանունը, որը նախկինում բազմիցս կրկնվել է Բագրատունիների տոհմում, Անգեղթան իշխանների ցուցակում չէ: [Հըմմթ Սմբատավանի անունը Եզրարանգում:  Այսպիսով, Մերուժան Արծրունու մահվան մասին պատմաբանների պատմությունները ՝ կրելով «Պարսից պատերազմ» ժողովրդական վեպի ազդեցությունը, անհայտ են թողնում նրա մահվան իրական հանգամանքները:   Մեր կարծիքով, Խորենացյան վարկածի հիմքում ընկած էր այն հանգամանքը, որ շամփուր բառը գրաբարում երկու տարբեր իմաստ ունի:   Խորոված պատրաստողի ներկայությունը Սմբատ Բագրատունին է, հավանաբար հաշվի առնելով ապուրներ բառի երկու իմաստները ՝ Մերուժանի գլխին չար խաղեր խաղալ (բառի բուն իմաստով), որպեսզի թագադրի նրան ոչ թե խոստացված հայկական թագավորության շամփուրով: Պարսկաստանի արքան,   Բնականաբար, Սմբատ Բագրատունին ծանոթ է Էլշամպուր բառի հին նշանակությանը, քանի որ Մերուժանին «թագադրելու» արարքին զուգահեռ նա ասաց. «Հայրենիքի սովորական կառավարության համաձայն»:   Ստացվում է, որ ավանդաբար Հայաստանի առաջին թագաժառանգ Բագրատը համարվող անձի Շամբատ և Պարազյան ածանցները պսակված, թագադրված բառերի հին համարժեքներն են, որոնց ժառանգներն էին Տմորիկ-Կորդրիկը: Բագրատունին: Վերջին նախադասությունը Meruzana եզակի կրթություն: ։

Ըստ  Փավստոս  Բուզանդի՝  ուրացող  և  դավաճան  Մերուժան  Արծրունին սպանվել էր Մանվել Մամիկոնյանի (Մեծ Հայքի սպարապետ  և  կառավարիչ  378-384  թթ.  միջև)  հետ  մենամարտի  ժամանակ՝  սրա  զինակիցների  Ձիրավի  ճակատամարտում  (371թ.)  պարտություն  կրած  և  փախուստի  դիմած  պարսիկների  հետ  միասին  Մերուժան  Արծրունին  ևս  փորձել  էր  հեռանալ,  բայց  Կոգովիտ  գավառում   նրան  հասել  էր  թագադիր  ասպետ  Սմբատ  Բագրատունին։
   Վերջինս  մահապատժի  ենթարկել  յուրօրինակ  ձևով.  խորովածի  երկաթե  շամփուրը  Մերուժանին  մի  տաքացնելով    մինչև  շիկանալը,  երկու  պտույտ  ոլորելով՝  որպես  թագ  դրել էր դավաճանի գլխին։
  Բուզանդը դեպքը նկարագրելիս հավանաբար  օգտվել  է  Մամիկոնյանների  տոհմական  ավանդություններից,  իսկ  Մովսես  Խորենացուն  ավանդությունը  հասել  էր  իր  մեկենասի՝  մարզպանական  Սահակ  Բագրատունու  միջոցով։
   Մեր  կարծիքով՝  դիպվածի  խորենացիական  նկարագրության  համար  հիմք  է  ծառայել  շամփուր  բառի՝  գրաբարում  երկու տարբեր իմաստներ ունենալու հանգամանքը՝ և՛ երկաթե շամփուր  խորոված պատրաստելու համար, և՛ շամփուր – պսակ։
