ԿՈՆԴԵՆՍՎԱԾ ՊԻՐԻԴՈԹԻԵՆՈՊԻՐԻՄԻԴԻՆՆԵՐԻ ՆՈՐ ԱԾԱՆՑՅԱԼՆԵՐԻՍՏԱՑՈՒՄ Թիենո[2,3-b]պիրիդինների վերաբերյալ գիտական գրականության մեջ առաջինհիշատակվում  է  1913  թվականին։
   Ինչպես  հայտնի  է,  այս  շարքի  միացություններըցուցաբերում  են  արտահայտված  հակացնցումային,  հակաբակտերիալ  և  հակամանրէային ազդեցություն։
  Կենսաբանական տեսանկյունից հետաքրքիր էր ստանալայս շարքի միացությունների նոր ածանցյալներ և ուսումնասիրել դրանց քիմիականկառուցվածքի  և  կենսաբանական  ակտիվության,  ինչպես  նաև  քիմիական  կառուցվածքի և ակտիվության միջև եղած կապը։
  Ըստ գրականության տվյալների թիենո[2,3b]պիրիդինների և դրանց համակցված ածանցյալների քիմիայի զարգացումը նպաստել  է  սինթեզի  հարմար  և  արդյունավետ  մի  շարք  մեթոդների  ստեղծմանը։
   Այնընդգրկում է երկու հիմնական մոտեցումներ. թիոֆենային օղակի կոնդենսում պիրիդինի  ածանցյալների  հիմքի  վրա  և  պիրիդինի  օղակի  կառուցում  թիոֆենի  ածանցյալների հիմքի վրա։
  Ներկայացված աշխատանքում կքննարկվեն առաջին մոտեցմանօրինակները։
 Ելնելով ելանյութ համարվող ռեագենտների կառուցվածքից, ըստ Տորպի կարելիէ առանձնացնել թիոֆենային օղակի կառուցման մի քանի հիմնական ուղիներ։
  Սինթեզի այս մոտեցումն առաջին հերթին պետք է վերագրել տեղակալված 2-ալկիլթիո3-ցիանոպիրիդինների  ցիկլմանը,  որոնք  ավանդական  եղանակով  ստացվում  են՝ելնելով էլեկտրոակցեպտոր տեղակալիչ պարունակող 3-ցիանոպիրիդին-2(1Н)-թիոններից (կամ համապատասխան թիոլատներից) և ալկիլացնող ագենտներից [1-14]։
  Այսմոտեցման առավելություններից կարելի է համարել՝ա) 3-ցիանոպիրիդին-2(1Н)-թիոնների մատչելիությունն ու փոփոխականությունը, բ) միափուլ («one-pot») եղանակի օգտագործման հնարավորությունը, գ) բարձր ելքերի հնարավորությունը։
 Այս վերափոխման սխեման ներկայացված է ստորև՝  R, R1, R2 = Н, ալկիլ, արիլ, ցիկլոալկիլ, ամին, Hal; Z = CN, COMe, COPh, CONH2,CONHPh,  CON(Ph)2,  CONալկիլ,  4-MeC6H4CO,  4-MeOC6H4CO,  4-ClC6H4CO,  CO2Et,3-Ցիանոպիրիդին-2(1Н)-թիոնների ցիկլման ռեակցիայի վրա ազդող հիմնականգործոնը հանդիսանում է կարբանիոնի կայունությունը և կոնցենտրացիան որոշող Zտեղակալիչի  էլեկտրոակցեպտոր  բնույթը։
   Փորձնականորեն  հաստատված  է,  որ  Zակցեպտոր տեղակալիչների ակտիվության շարքը ունի հետևյալ տեսքը՝Այս ռեակցիայի իրականացման պայմանները կարող են փոխվել բավական լայնշրջանակներում։
   Ընդհանրապես  3-ցիանոպիրիդին-2(1Н)-թիոնների  ցիկլման  ռեակցիան իրականացվում է հիմնային միջավայրում, հազվադեպ կիրառվում է թթվայինկատալիզը։
   Առավել  հարմար  ռեագենտներ  են  համարվում  10  %-անոց  ջրայինКОН/ԴՄՖԱ, ինչպես նաև КОН/ЕtОН, К2СО3/ЕtОН, К2СО3/ԴՄՖԱ և ЕtОNa/ЕtОН համակարգերը։
  Այս ռեակցիաներում օգտագործվում է հիմքերի ինչպես ավելցուկային, այնպես էլ կատալիտիկ քանակներ։
 Հաճախ օգտագործվում է վերոհիշյալ մեթոդի ձևափոխված տարբերակը, այն է՝   3-ցիանոպիրիդին-2(1Н)-թիոնների  ցիկլումը  իրականացվում  է  առանց  միջանկյալ  2ալկիլթիո-3-ցիանոպիրիդինների անջատմանը, ինչը թույլ է տալիս շատ դեպքերումմեծացնել վերջանյութերի ելքերը [1-6, 8, 14-22]։
 Գրականության մեջ թիենո[2,3-b]պիրիդինների սինթեզի հայտնի, համեմատաբար  տարածված  հաջորդ  մեթոդը  հիմնված  է  2-հալոգեն  տեղակալված  3-ցիանոպիրիդինների կիրառման վրա։
  Վերջիններս փոխազդեցության մեջ են դրվում թիոգլիկոլաթթվի ածանցյալների հետ հիմնային միջավայրում։
  Ռեակցիայի սկզբնականփուլում  տեղի  է  ունենում  նուկլեոֆիլ  տեղակալում,  որին  հաջորդում  է  թիոֆենայինօղակի կառուցումը` հիմնային կատալիզի ազդեցությամբ [3, 20]։
 R = ալկիլ; R1 + R2 = ցիկլոալկիլ; Hal = Br, Cl; Z = Me, Et, NH2, ClC6H4NH, Me2C6H3NH։
 Նպատակային սինթեզի իրականացման համար, որպես ելանյութ է ծառայել 2,6դիքլոր-3-ցիան տեղակալված պիրիդինը, որի փոխազդեցությունը պիպիրիդինի հետբերել  է  համապատասխան  մոնո-տեղակալված  ածանցյալի  ստացման։
   Վերջինիսռեակցիան մերկապտոքացախաթթվի էթիլ եթերի հետ և հետագա ցիկլոկոնդենսումըհիմնային միջավայրում հանգեցրել է թիենո[2,3-b]պիրիդինների ստացման։
 Հետաքրքիր  էր  ստացված  միացության  մեջ  ունենալ  կոնդենսված  պիրիդինիօղակ,  որի  համար  սինթեզված  վերջանյութը  փոխազդեցության  մեջ  ենք  դրել  ֆորմամիդի հետ։
 Ստացված  պիրիմիդինի  օղակի  4-րդ  դիրքում  նոր  տեղակալիչ  ունենալունպատակով, վերջինս ֆոսֆորի օքսիքլորիդով վեր ենք ածել քլոր-ածանցյալի։
 Այնուհետև հետագա տեղակալումն էթանոլամինով հանգեցրել է համապատասխան ամինո-տեղակալված ածանցյալի ստացմանը։
 Սինթեզված  միացությունների  կենսաբանական  հետազոտությունները,  ցույցտվեցին, որ դրանք նույնպես ցուցաբերում են թույլ արտահայտված հակացնցումային,հակաբակտերիալ և հակամանրէային ակտիվություն։
 Փորձնական մաս։
  ՄՄՌ 1H սպեկտրները գրանցվել են “Varian Mercury 300VX”սպեկտրոմետրով 300 ՄՀց հաճախականությամբ DMSO-d6/CCl4, 1/3-ի լուծույթում։
  ԻԿսպեկտրները հանվել են “Nicolet Avatar 330 FT-IR” սպեկտրոմետրով, վազելինայինյուղի  շերտում։
   Մաքրությունը  ստուգվել  է  նրբաշերտ  քրոմատոգրաֆիականեղանակով, որպես սորբենտ օգտագործվել է “Silufol UV-254”, իսկ որպես հայտածիչ`I2–ի գոլորշիները։
 2,6-Դիքլոր-4-մեթիլ-3-ցիանպիրիդին (2)։
 2,6-Դիհիդրօքսի-4-մեթիլ-3-ցիանպիրիդի (1) (30.08 գ, 0.20 մոլ) և POCl3-ի (80 մլ)խառնուրդը  տաքացվել  է  մետաղական  բոմբի  մեջ  յուղային  բաղնիքի  վրա  հաստատուն (180 °C) ջերմաստիճանում 8 ժամ։
  Այնուհետև ռեակցիոն խառնուրդը սառեցվել  է  և  աստիճանաբար  ավելացվել  սառցաջրի  վրա։
   Առաջացած  բյուրեղներըֆիլտրվել են, լվացվել ջրով և վերաբյուրեղացվել էթանոլից։
  Ելքը` 27.75 գ (75 %), Tհ =109‒111  °C,  Rf  =  0.63  (էթանոլ-քլորոֆորմ,  1։
 2)։
   ԻԿ  սպեկտր,  ν,  սմ‒1։
   2221  (C≡N)։
 Սպեկտր ՄՄՌ 1Н, , մ. բ.։
  2.61 (ս, 3H, 4-CH3), 7.61 (ս, 1H, 5-CH)։
 4-Մեթիլ-6-պիպիրիդին-1-իլ-3-ցիան-2-քլորպիրիդին (3)։
 Երկանցքանի կլորահատակ կոլբայում, որին միացված է հետադարձ սառնարանև մեխանիկական խառնիչ, 21․87գ (0․1 մոլ) 2,6-դիքլորպիրիդին 2 և 250 մլ բացարձակմեթանոլի  խառնուրդը  տաքացվել  է  մինչև  2-ի  լուծվելը։
   Այնուհետև  ռեակցիոնխառնուրդը  սառեցվել  է  մինչև  սենյակային  ջերմաստիճան  և  ավելացվել  է  9.18  մլպիպիրիդին (0.11 մոլ)։
  Խառնուրդը սենյակային ջերմաստիճանում խառնվել է 2 օր,ապա եռացվել է 1 ժամ։
  Սառելուց հետո ավելացվել է ջուր, առաջացրած բյուրեղներըֆիլտվել են, լվացվել ջրով և վերաբյուրեղացվել էթանոլից։
  Ելքը` 20 գ (81 %), Tհ = 119‒ 121 °C, Rf = 0.63 (էթանոլ-քլորոֆորմ, 1։
 2)։
  ԻԿ սպեկտր, ν, սմ‒1։
  2221 (C≡N)։
  ՍպեկտրՄՄՌ 1Н, δ, մ. բ.։
  1,55-1,80 (մ, 6H, 3CH2); 2.40 (ս, 3H, 4-CH3); 3.65 (մ, 6H, 3CH2); 6.60(ս, 1H, 5-CH)։
 3-Ամինո-4-մեթիլ-6-պիպիրիդին-1-իլթիենո[2,3-b]պիրիդին-2-կարբոնաթթվի էթիլէսթեր(4)։
 Նատրիումի էթիլատի լուծույթին, որը ստացվել է 2․53 գ (0.11 մոլ) նատրիումիցև 250 մլ բացարձակ էթանոլից, ավելացվել է 22․17 գ (0.1 մոլ) 2-քլորպիրիդին 3 և 12.1մլ (0.11 մոլ) թիոգլիկոլաթթվի էթիլ էսթեր։
  Ռեակցիոն խառնուրդը եռացվել է 8 ժամ,որից  հետո  հեռացվել  է  լուծիչը  և  ավելացվել  սառցաջուր։
   Առաջացած  բյուրեղներըֆիլտրվել են, լվացվել ջրով, չորացվել և վերաբյուրեղացվել էթանոլից։
  Ելքը` 18.7 գ (85%), Tհ = 131‒134 °C, Rf = 0.63 (էթանոլ-քլորոֆորմ, 1։
 2)։
  ԻԿ սպեկտր, ν, սմ‒1։
  2221 (C≡N)։
 Սպեկտր ՄՄՌ  1Н, , մ. բ.։
  1,36 (տ, 3H, J=7,0 Հց, CH2CH3); 1,60-1,80 (մ, 6H, 3CH2),2,61 (ս, 3H, 6-CH3); 4,30 (կ, 2H, J=7,0 Հց, CH2CH3); 4,34 (ս, 4H, 2CH2); 6,00 (ս, 2H,NH2);  6,61 (ս, 1H, 5-CH)։
 9-Մեթիլ-7-պիպիրիդին-1-իլպիրիդո[3',2'։
 4,5]թիենո[3,2-d]պիրիմիդին-4(3H)-ոն (5)։
 Միանցքանի կլորահատակ կոլբայում, որին միացված է հետադարձ սառնարան,լցվել է 15․27 գ (0.05 մոլ) թիենո[2,3-b]պիրիդին 4, 100 մլ ֆորմամիդ և խառնուրդըեռացվել  է  4  ժամ։
   Ռեակցիոն  խառնուրդի  սառելուց  հետո  առաջացած  բյուրեղներըֆիլտրվել են, լվացվել ջրով, չորացվել և վերաբյուրեղացվել ԴՄՖԱ-ից։
  Ելքը` 12.2 գ(79.8 %), Tհ = 214‒216 °C, Rf = 0.63 (էթանոլ-քլորոֆորմ, 1։
 2)։
  ԻԿ սպեկտր, ν, սմ‒1։
  2221(C≡N)։
  Սպեկտր ՄՄՌ 1Н, , մ. բ.։
  1.60-1.80 (մ, 6H, 3CH3); 2.80 (ս, 3H, 8-CH3); 3.70 (ս,4H, 2CH2); 6.60 (ս, 1H, 7-CH); 8.00 (ս, 1H, 2-CH); 12.40 (ս, 1H, NH)։
 9-Մեթիլ-4-քլոր-7-պիպիրիդին-1-իլպիրիդո[3',2'։
 4,5]թիենո[3,2-d]պիրիմիդին (12)։
 Միանցքանի կլորահատակ կոլբայում, որին միացված է հետադարձ սառնարան,լցվել է 14․32 գ (0.05 մոլ) թիենո[3,2-d]պիրիդին-4-ոն 5, 100 մլ ֆոսֆորի օքսիքլորիդ,2 մլ պիրիդին և խառնուրդը եռացվել է 4 ժամ։
  Այնուհետև վակուումի տակ հեռացվելէ POCl3-ի ավելցուկը մնացորդի վրա ավելացվել է սառցաջուր։
  Առաջացած բյուրեղները ֆիլտրվել են, լվացվել ջրով, չորացվել ու վերաբյուրեղացվել էթանոլ–քլորոֆորմ(2։
 3) խառնուրդից։
  Ելքը` 13.1 գ (91.4 %), Tհ = 140-142 °C, Rf = 0.63 (էթանոլ-քլորոֆորմ,1։
 2)։
  ԻԿ սպեկտր, ν, սմ‒1։
  2221 (C≡N)։
   Սպեկտր  ՄՄՌ  1Н,  , մ. բ.։
  1.60-1.80 (մ, 6H,3CH2); 2.80 (ս, 3H, 8-CH3); 3.80 (ս, 4H, 2CH2); 6.70 (ս, 1H, 7-CH); 8.80 (ս, 1H, 2-CH)4-Ամինոտեղակալված9-մեթիլ-7-պիպիրիդին-1-իլպիրիդո[3',2'։
 4,5]թիենո[3,2d]պիրիմիդիններ (13–20) (ընդհանուրմեթոդ)։
 Միանցքանի կլորահատակ կոլբայում, որին միացված է հետադարձ սառնարան,լցվել է 0.61 գ (0.002 մոլ) 4-քլորպիրիդո[3',2'։
 4,5] թիենո[3,2-d]պիրիմիդին 12, 0.0022մոլ համապատասխան ամին, 25 մլ բացարձակ էթանոլ և խառնուրդը եռացվել է 5ժամ։
   Ռեակցիոն  խառնուրդը  սառեցվել  է,  վակուումի  տակ  հեռացվել  է  լուծիչը  ևմնացորդի  վրա  ավելացվել  է  ջուր։
   Առաջացած  բյուրեղները  ֆիլտրվել  են,  լվացվելջրով, չորացվել ու վերաբյուրեղացվել էթանոլից։
  Ելքը` 0.5 գ (81 %), Tհ = 151-154 °C, Rf= 0.63 (էթանոլ-քլորոֆորմ, 1։
 2)։
  ԻԿ սպեկտր, ν, սմ‒1։
  2221 (C≡N)։
  Սպեկտր ՄՄՌ 1Н, ,մ. բ.։
  1.60-1.80 (մ, 6H, 3CH2); 2.90 (ս, 3H, 8-CH3); 3.58-3.75(մ, 8H, 4CH2); 4.50 (ս, 1H,OH); 6.75 (ս, 1H, 7-CH); 6.95 (ս, 1H, NH); 8.40 (ս, 1H, 2-CH)։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆS.,  Krodel  A.,  Heinicke  J.  Substituted  Pyrido[3′,2′։
 4,5]thieno[3,2-d]pyrimidines  andpyrido[3′,2′։
 -4,5]furo[3,2-d]pyrimidines  Used  as  Inhibitors  of  the  PDE-4  and/or  theՂազարյան ՄելանյաԿՈՆԴԵՆՍՎԱԾ ՊԻՐԻԴՈԹԻԵՆՈՊԻՐԻՄԻԴԻՆՆԵՐԻ ՆՈՐ ԱԾԱՆՑՅԱԼՆԵՐԻ ՍՏԱՑՈՒՄԲանալի բառեր՝ թիենոպիրիդին,պիրիդոթիենոպիրիմիդին, պիրիդին,թիենոպիրիմիդին։

2,6-դիքլոր-3-ցիան-պիրիդինից  պիպիրիդինով  անցել  ենք  6-պիպիրիդինո  տեղակալված նոր ածանցյալի, որի հիման վրա մշակվել է կոնդենսված 3-ամինո-4մեթիլ-2-կարբետօքսի-3-ամինո-թիենոպիրիդինը։
   Վերջինս  փոխարկվել  է  ֆորմամիդով պիրիդոթիենոպիրիմիդինի և հալոգենացվել ֆոսֆորի օքսիքլորիդով, այնուհետև  տեղակալվել  էթանոլամինով  հանգեցնելով  նպատակային  4-ամինո  տեղակալված  ածանցյալի ստացման։
