Համաշխարհային  փորձի  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որտնտեսական  զարգացման  տարբեր  փուլերի  ընթացքում  մեծ  կարևորությունունի ոչ միայն դրամավարկային քաղաքականության, այլև մակրոտնտեսականմյուս կարևոր գործիքի ֆիսկալ  քաղաքականության արդյունավետ իրականացումը։
   Թե՛  դրամավարկային,  թե՛  ֆիսկալ  քաղաքականությունը  պետությանընդհանուր  տնտեսական  քաղաքականության  կարևոր  բաղկացուցիչներն  են։
 Վերջինս  պետության  կողմից  իրականացվող  գործառույթների  համալիր  է`ուղղված տնտեսական գործընթացների կարգավորմանը, կանոնակարգմանը ևսահմանված թիրախային ցուցանիշների ապահովմանը։
 Թեև ֆիսկալ քաղաքականության տեսական հիմքը բավականաչափ ուսումնասիրված է, սակայն տնտեսագիտության այս ոլորտի գիտական ուսումնասիրությունների  ուղղությունները  դեռևս  իրենց  չեն  սպառել։
   Այս  ոլորտումգոյություն  ունեն  մի  շարք  կարևոր  և  դեռևս  չլուծված  հիմնախնդիրներ,  որոնցազդեցությունը տնտեսության վրա պահանջում է ինչպես դրանց շուտափույթ ևարդյունավետ  լուծումներ,  այնպես  էլ  ֆիսկալ  քաղաքականության  տեսականհիմքի հետագա կատարելագործում։
  Հատկապես կարևորվում է ֆիսկալ քաղաքականության  նոր  մոտեցումների  և  ուղղությունների  մշակումը  վերջին  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամից  հետո`  դրա  բացասական  ազդեցություններըհաղթահարելու  և  հետագա  նմանատիպ  մարտահրավերներին  առավելապեսպատրաստ լինելու համար։
 Ֆիսկալ  քաղաքականությունը  պետության  կողմից  ֆինանսական  գործառույթների համալիր  է` ուղղված պետական ծախսերի և եկամուտների ձևավորմանը։
   Այն  իրենից  ներկայացնում  է  պետական  ծախսերի,  հարկային  քաղաքականության  և  պետական  բյուջեի  ցուցանիշների  փոփոխման  ու  կառավարման ոլորտում պետական միջոցառումների համալիր` ուղղված տնտեսական աճին, լրիվ զբաղվածության ապահովմանը, ինչպես նաև վճարային հաշվեկշռի հավասարակշռմանը։
 Ֆիսկալ  քաղաքականությունը`  որպես  տնտեսության  վրա  ներազդելու գործուն և ազդեցիկ մեթոդ, առավելապես դրսևորվեց՝ սկսած նախորդ դարի 30ական թվականներից, և դրա տնտեսագիտական հիմքի զարգացումը մեծապեսկապվում  է  անգլիացի  ականավոր  տնտեսագետ  Ջոն  Մեյնարդ  Քեյնսի  հետ։
 Քեյնսը և հետագայում նաև նրա գաղափարական կողմնակիցները պետությանֆիսկալ  քաղաքականությանը  վերագրել  են  տնտեսության  կայունացման  ուաճի, լրիվ զբաղվածության ապահովման և գների մակարդակի վրա ներազդելու  ամենագլխավոր  դերը։
  Իրենց տնտեսագիտական ուսումնասիրություններիառանցքում քեյնսականները դիտարկում են համախառն պահանջարկը` ելնելով  այն  գաղափարից,  որ  հենց  վերջինիս  միջոցով  է  ձևավորվում  համախառնառաջարկը։
   Ըստ  այս  տեսության`  հարկերի  դրույքաչափերի  նվազեցումըհանգեցնում է համախառն պահանջարկի աճի, ինչն էլ, իր հերթին, ավելացնումէ  իրական  ՀՆԱ  ցուցանիշները,  բարձրացնում  շուկայական  գները։
   Արդյունքում` սղաճի տեմպերը նույնպես աճում են, իսկ պետական բյուջեի դրամականմուտքերը  կարճաժամկետ  հատվածում  կրճատվում  են,  և  մեծանում  է  դրապակասորդը։
 Ի հակադրություն այս տեսակետին՝ «առաջարկի տնտեսության» կողմնակիցները  համարում  են,  որ  համախառն  առաջարկն  է  ձևավորվում  համախառն  պահանջարկը  և  ըստ  նրանց`  քեյնսյան  տեսությունը  հաշվի  չի  առնումհամախառն առաջարկի  ընդհանուր շարժի  վրա  հարկերի ազդեցությունը։
  Այստնտեսագիտական տեսության կողմնակիցները կարծում են, թե հարկերի նվազեցումը խթանում է համախառն առաջարկը և ավելացնում է պետական բյուջեի հարկային մուտքերը, ինչի հետևանքով կրճատվում է բյուջեի պակասորդը։
 Սակայն ոչ բոլոր տնտեսագետներն են համաձայնվում այս տեսակետին։
  Իրականում,  ճիշտ  է,  հարկերի  նվազեցումը  կարող  է  հանգեցնել  հարկային  մուտքերի  ավելացման,  սակայն  դրա  համար  բավականաչափ  երկար  ժամանակ  էպահանջվում, այնինչ համախառն պահանջարկի վրա ազդեցությունը կրում էավելի  կարճաժամկետ  բնույթ  և    ավելի  տեսանելի  է։
   Տնտեսագիտական  տեսության մեջ այս երկու՝ իրար հակադիր մոտեցումներն էլ կիրառություն ունեն,և դրանցից որևէ մեկի  գերակայությունը` գործնական կիրառության առումով,կախված  է  կոնկրետ  երկրի  տնտեսական  իրավիճակից  և  պետության  որդեգրած տնտեսական քաղաքականությունից։
 Ժամանակակից  ֆիսկալ  քաղաքականության  հիմնական  թիրախներնեն  տնտեսական  աճը  և  լրիվ  զբաղվածությունը,  տարածքային  անհամաչափզարգացման  համահարթեցումը,  երկրի  սոցիալ-տնտեսական  զարգացումը  ևայլն։
  Հարկ է նշել, որ պետության ֆիսկալ քաղաքականությունը բնութագրելուհամար  անհրաժեշտ  է  պարզել  դրա  կոնկրետ  նպատակները։
   Վերջիններիցկարելի է առանձնացնել. -տնտեսական ցիկլային տատանումների կրճատումը,-ֆինանսատնտեսկան ճգնաժամերի հետևանքների հաղթահարումը,-տնտեսական աճի ապահովումը,-սղաճի կրճատումը կամ դրա համապատասխան տեմպերի պահպանումը,-լրիվ զբաղվածության ապահովումը և այլն։
 Ֆիսկալ քաղաքականության գերակա նպատակը պետական եկամուտների ձևավորման համար դրամական ռեսուրսների ներգրավումն ու կենտրոնացումն  են  համապատասխան  ֆոնդերում,  որոնց  միջոցով  իրականացվում  էպետության  տնտեսական,  այդ  թվում`  ֆինանսական    քաղաքականությունը։
 Այդպիսի ֆոնդերից, բնականաբար, ամենակարևորը պետական բյուջեն է։
  Վերջինս իրենից ներկայացնում է պետության ֆինանսական պլանը որոշակի ժամանակահատվածի  համար  (սովորաբար  մեկ  տարվա),  որը  բաղկացած  է  պետական եկամուտներից և ծախսերից։
  Ընդ որում,  պետական բյուջեում արտացոլվում է դրանց մանրամասն կառուցվածքը։
 Արդյունավետ ֆիսկալ քաղաքականության էությունն արտահայտվում էպետական բյուջեի ճշգրիտ պլանավորման մեջ, ինչն ապահովվում է հարկայինարդյունավետ համակարգի և բյուջետային միջոցների ծախսային ուղղությունների ճշգրիտ սահմանմամբ։
 Պետական  ծախսերը  և  հարկային  համակարգը  տնտեսության  կարգավորման  կարևորագույն  գործիքներն  են։
   Վերջիններիս  միջոցով  հնարավոր  էկառավարել  ՀՆԱ  աճը`  ըստ  սահմանված  նպատակների  և  ցուցանիշների,քանի որ պետական ծախսերը և հարկերը անմիջական ազդեցություն են ունենում համախառն եկամտի, համախառն պահանջարկի, արտադրության ծավալային մակարդակի, զբաղվածության վրա։
  Կարելի է ասել, որ ներկայումս հարկային համակարգը պետական եկամուտների ձևավորման միջոցից վերածվել էհամախառն  պահանջարկի  վրա  ներազդելու  գործիքի,  ինչը,  բնականաբար,պայմանավորված է տնտեսության կառավարման համակարգի  զարգացմամբև տնտեսական առաջընթացով։
 Ֆիսկալ քաղաքականության գործիքներով տնտեսության վրա ներազդումը  կատարվում  է  ուղղակի  և  անուղղակի  մեթոդներով։
   Ուղղակի  մեթոդներից հիմնականը բյուջետային կարգավորումն է` համապատասխան եկամուտներիապահովման  և  ծախսերի  իրականացման  միջոցով։
   Անուղղակի  մեթոդներովպետությունն ազդում է տնտեսվարողների ֆինանսական հնարավորությունների և երկրում համախառն վճարունակ պահանջարկի ձևավորման վրա։
  Հարկերի  դրույքաչափերի  փոփոխության,  հարկային  զանազան  արտոնություններիտրամադրման, չհարկվող եկամտի շեմի փոփոխության միջոցով պետություննապահովում  է  համախառն  պահանջարկի  նախընտրելի  մակարդակ,  արտադրության կայուն ծավալներ և ամենակարևորը` տնտեսական աճի համապատասխան ցուցանիշներ։
 Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ ընդունված է տարբերակել ֆիսկալ քաղաքականության  դիսկրեցիոն  և  ոչ  դիսկրեցիոն  ուղղություններ։
   Դիսկրեցիոնֆիսկալ քաղաքականությունը պետության կողմից հարկերի և ծախսերի նպատակաուղղված  մանիպուլյացիան  է`  արտադրության  և  զբաղվածության  մակարդակները փոփոխելու, սղաճը վերահսկելու և տնտեսական աճը արագացնելու  նպատակով։
   Այս  քաղաքականության  մեթոդներից  կարելի  է  նշել  հարկերի դրույքաչափերի փոփոխությունները, ինչպես նաև` պետական աջակցության  ծրագրերի,  պետական  գնումների  և  պետական  պատվերներով  իրականացվող զանազան ծրագրերի ծավալային փոփոխությունները։
  Սոցիալ-տնտեսական  ոչ  բարենպաստ  իրավիճակներում  պետությունը  կիրառում  է  դիսկրեցիոն  ֆիսկալ  քաղաքականության  տարբեր  գործիքներ`  սոցիալական  լարվածությունը  թուլացնելու,  ազգաբնակչության  անապահով  խավերին  նյութականլրացուցիչ  աջակցություն  ցուցաբերելու,  արտադրության  հետագա  անկումըկանխելու  և  գործազրկության  մակարդակը  նվազեցնելու  նպատակով։
   Տնտեսվարողների  և  ազգաբնակչության  եկամուտների  կտրուկ  նվազումը  կանխելուհամար  կիրառվում  են  հարկային  զանազան  արտոնություններ,  ինչպես  նաևվերանայվում են որոշակի հարկերի դրույքաչափերը։
 Դիսկրեցիոն  քաղաքականությունն  իրականացվում  է  նաև  պետականտրանսֆերտների և գնումների միջոցով։
  Վերջիններիս փոփոխությունը անմիջականորեն հանգեցնում է համախառն ծախսերի ուղղակի փոփոխության, որնէլ իր հերթին՝ համախառն պահանջարկի աճի։
  Դիսկրեցիոն ֆիսկալ քաղաքականության  բնույթը  և  դրա  այս  կամ  այն  գործիքի  կիրառումը  հիմնականումկախված են երկրում տիրող տնտեսական իրավիճակից և պետության կողմիցտարվող տնտեսական քաղաքականությունից։
 Ֆիսկալ  դիսկրեցիոն  քաղաքականության  շրջանակներում  առկա  են  ֆինանսական   հետևյալ փոխկապվածությունները.1.  Պետական  ծախսերի  ավելացումը  մեծացնում  է  համախառն  պահանջարկըթե՛ մասնավոր սպառման և թե՛ ներդրումների աճի միջոցով, ինչի արդյունքում` աճում են արտադրության ծավալները և զբաղվածությունը,2.  Հարկերի  ավելացումը  նվազեցնում  է  տնտեսվարողների  ու  ազգաբնակչության  եկամուտները  և  արդյունքում  կրճատվում  է  համախառն  առաջարկը,ինչն  էլ  իր  հերթին  հանգեցնում  է  արտադրության  կրճատման  և  գործազրկության մակարդակի աճի։
 Տնտեսական անկման, մասնավորապես ֆինանսատնտեսական ճգնաժամերի արդյունքում պետությունը վարում է խթանող ընդլայնողական ֆիսկալ քաղաքականություն, ինչը դիսկրեցիոն ֆիսկալ քաղաքականության ոլորտում արտահայտվում  է  պետական  ծախսերի  զգալի  ավելացման  և  հարկերի դրույքաչափերի  կրճատման  որոշակի  համադրությունով։
   Հիմնականում  այսօրինակքաղաքականությունը ենթադրում է պետական բյուջեի զգալի պակասորդ, սակայն մյուս կողմից՝ այն թույլ է տալիս կանխել արտադրության զգալի անկումը։
 Պետական ծախսերի ավելացման  հետևանքով տեղի է ունենում, այսպես կոչված,«դուրսմղման էֆեկտ»` պետության և մասնավոր ներդրումների մրցակցության  արդյունքում,  ինչպես  նաև՝ արտադրության  գործոնների  վերաբաշխում`հօգուտ  պետության։
   Պետության  կողմից  ծախսերի  աճը,  ի  վերջո,  բերում  էշուկայական տոկոսադրույքների աճի, որն էլ, իր հերթին, նպաստում է մասնավոր ներդրումների կրճատմանը։
  Վերջիններիս նվազումը նպաստում է կապիտալի  արտահոսքին  և  բացասաբար  է  անդրադառնում  երկրում  տնտեսականաճի  ու  ազգաբնակչության  կենսամակարդակի  վրա։
   Այս  քաղաքականությանարդյունավետությունը  կախված  է  պետական  ծախսերի  օպտիմալ  ծավալիսահմանումից։
  Ընդհակառակը, տնտեսական վերելքի շրջանում հավելյալ պահանջարկը զսպելուն և գների կայունությունը պահպանելուն միտված պետական  ֆիսկալ  դիսկրեցիոն  քաղաքականությունը  տարվում  է  պետական  ծախսերի  կրճատման  և  հարկերի  ավելացման  միջոցով։
   Այսպիսի  քաղաքականության կիրառման ժամանակ սովորաբար պետական բյուջեն  հավելուրդային է.հավաքագրվող եկամուտները գերազանցում են նախատեսված ծախսերը։
 Ոչ դիսկրեցիոն ֆիսկալ քաղաքականությունը ենթադրում է պետական բյուջեի հարկային զուտ մուտքերի փոփոխություն` որպես հետևանք ազգային արտադրության  ծավալների  փոփոխության։
  Հիմնականում,  պետական  ծախսերըև  հարկերը  փոփոխվում  են  ինքնաբերաբար։
   Սա,  որպես  կանոն,  արդյունք    էհարկերի պրոգրեսիվ  դրույքաչափերի  և պետական տրանսֆերտային համակարգի։
  Ոչ դիսկրեցիոն ֆիսկալ քաղաքականությունը գործում է անկախ` շնորհիվ  ներքին  շուկայական  կարգավորիչների։
   Վերջիններս  պետության  քաղաքականությունից անկախ գործող շուկայական մեխանիզմներ են, որոնց միջոցով  զգալիորեն  համահարթվում  են  տնտեսության  անկումները  և  վերելքները։
 Ներքին  կարգավորիչների  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  հարկերի  դրույքաչափերը  փոխկապակցված  են  եկամուտների  մակարդակի  հետ,  օրինակ,եկամտահարկը,  շահութահարկը  և  այլն։
   Հարկային  մուտքերի  փոփոխությունը`  կախված  եկամուտների  մակարդակի  փոփոխությունից,    ներքին  կարգավորիչների  դրսևորման  հետևանք  է։
   ՀՆԱ  բարձր  աճի  տեմպեր  գրանցածժամանակահատվածում  հարկային  մուտքերը  մեծանում  են՝  պայմանով,  որհարկային համակարգը պրոգրեսիվ է։
  Որպես հետևանք՝ սահմանափակվում էազգաբնակչության  գնողունակությունը,  ինչն  էլ,  իր  հերթին,  զսպում  է  տնտեսական աճը։
  Իսկ տնտեսական անկման շրջանում տեղի է ունենում ճիշտ հակառակ  գործընթացը։
   Ինչպես  տեսնում  ենք,  ներքին  կարգավորիչները  տնտեսական  կայունության  ապահովման  կարևոր  գործիքներ  են։
   Դրանք,  պետության ֆիսկալ քաղաքականության կարևոր բաղադրիչներ լինելով, մեղմացնումեն  արտադրության  ծավալների  և  զբաղվածության  անցանկալի  տատանումները, սակայն չեն վերացնում արտադրության ծավալային փոփոխության անբարենպաստ այլ հետևանքները։
  Ներքին կարգավորիչները  հիմնականում ազդում  են  արտադրության  ծավալների,  գների  մակարդակի  և  շուկայական  տոկոսադրույքի  վրա։
   Համախառն  պահանջարկի  կրճատման  դեպքում  ներքինկարգավորիչները կանխում են արտադրության ծավալների կտրուկ փոփոխությունները։
  Դրանց ազդեցությունը արտացոլվում է բյուջեների ցիկլային հավելուրդի կամ պակասորդի վրա։
 Ֆիսկալ դիսկրեցիոն և ոչ դիսկրեցիոն քաղաքականությունները կիրառվումեն՝  հաշվի  առնելով  պետության  կողմից  վարվող  տնտեսական  քաղաքականության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև` տնտեսության կարգավորման  ուղղակի  կամ  անուղղակի  ֆինանսական  գործիքների  և  մեթոդների  կիրառման հնարավորությունները։
  Պետության ֆիսկալ քաղաքականության արդյունավետությունը  մեծապես  կախված  է  դրա  ճիշտ  ժամանակին  լինելուց  ևտնտեսական  իրավիճակներին  ժամանակին  արձագանքելու  կարողությունից։
 Զուտ  քաղաքական  նպատակներով  դրա  կիրառումը,  ինչպես  նաև  արտաքինտնտեսական միջավայրում տեղի ունեցող ճգնաժամային իրավիճակները նվազեցնում են երկրում պետության ֆիսկալ քաղաքականության արդյունավետությունը։
  Այդ իսկ պատճառով ֆիսկալ քաղաքականության այս կամ այն ուղղությունը  գործի  դնելուց  առաջ  մեծապես  կարևորվում  է  արտաքին  և  ներքին տնտեսական  իրավիճակների,  ինչպես  նաև  այդ  քաղաքականությունների  առանձնահատկությունները՝  հաշվի  առնելով  երկրի  տնտեսության  վրա  դրանցհնարավոր ազդեցությունների ճշգրիտ գնահատումը։
 Ֆիսկալ  քաղաքականությունն,  ինչպես  նշվեց,  իրականացվում  է  իր  գործիքակազմի միջոցով։
  Վերջինս ներառում է այն տնտեսական մեխանիզմները,որոնք ապահովում են ֆիսկալ քաղաքականության սահմանած նպատակներիիրագործումը։
   Ֆիսկալ  քաղաքականության  գործիքների  շարքին  են  դասվում պետական սուբսիդիաները և տրանսֆերտները, պետական գնումները, հարկերի և դրանց դրույքաչափերի փոփոխությունները, նոր հարկերի սահմանումը։
 Նշված  գործիքներից  յուրաքանչյուրը  յուրովի  է  ազդում  տնտեսության  վրա։
 Օրինակ,  տարբեր  հարկերի  դրույքաչափերի  փոփոխությունները  տարբերկերպ  են  ազդում  թե՛  տնտեսական  ցուցանիշների  և  թե՛  այն  խթանների  վրա,որոնց միջոցով ապահովվում է տնտեսական աճը։
  Պետական ծախսերի տարբեր  ձևերի կիրառումը  նույնպես  տարբեր  կերպ  է  ազդում  տնտեսության  վրա,քանի որ ծախսերի բազմարկիչի էֆեկտը տարբեր կերպ է ի հայտ  գալիս։
  Օրինակ, բնական է, որ երկրի պաշտպանության համար ծախսերի ավելացումը այլկերպ կազդի տնտեսության վրա, իսկ պետական տրանսֆերտների ավելացումը`  մեկ  այլ  կերպ։
   Կախված  տնտեսական  ցիկլի  համապատասխան  փուլից,որում գտնվում է երկրի տնտեսությունը տվյալ ժամանակահատվածում, և պետության  տնտեսական  քաղաքականության  առանձնահատկություններից՝ֆիսկալ  քաղաքականության  գործիքները  տարբեր  կիրառություն  են  գտնում։
 Մասնավորապես  տնտեսական  անկման  շրջանում  որպես  խթանող  և  ընդլայնողական ֆիսկալ քաղաքականության գործիքներ կարող են հանդես գալ.-հարկերի նվազեցումը, ինչպես  նաև որոշ հարկատեսակների վերացումը,-տրանսֆերտների ավելացումը,-պետական գնումների ծավալների ավելացումը։
 Զսպողական ֆիսկալ քաղաքականության գործիքներից կարելի է առանձնացնել.-պետական գնումների ծավալների  կրճատումը,-հարկերի    դրույքաչափերի  ավելացումը,  ինչպես  նաև  նոր  հարկերի  սահմանումը,-պետական տրանսֆերտների կրճատումը։
 Իհարկե,  գոյություն  ունեն  նաև  ոչ  շատ  հաճախ  կիրառվող  այլ  ֆիսկալգործիքներ, մասնավորապես հասարակական աշխատանքները, որոնք պետությունը կազմակերպում է ժամանակավորապես գործազուրկ անձանց ներգրավելու  միջոցով`  զբաղվածության  համապատասխան  մակարդակ  ապահովելուհամար,  գյուղատնտեսական  սուբսիդիաները,  որոնք  տրամադրվում  են  գյուղատնտեսության  ոլորտում  համապատասխան  եկամուտների  մակարդակապահովելու համար և այլն։
 Այժմ  անդրադառնանք  ՀՀ-ում  մինչճգնաժամային  և  հետճգնաժամայինֆիսկալ քաղաքականության առանձահատկությունների վերլուծությանը։
  Հարկէ նշել, որ ՀՀ–ում իրականացվող ֆիսկալ քաղաքականությունը մինչ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը` 2004 թվականից հետո,  եղել  է զսպողական։
  Այս քաղաքականության շնորհիվ զգալիորեն զսպվեց համախառն առաջարկը, ինչպեսնաև  կրճատվեց  պետական  բյուջեի  պակասորդը,  ինչը  ճիշտ  ուղղություն  էրտնտեսական վերելքի տվյալ ժամանակահատվածում։
  Արդյունքում՝ հնարավորություն    ընձեռվեց  նաև  կրճատել  պարտք  /ՀՆԱ  ցուցանիշը։
   Այսպես,    եթե 2000թվականին արտաքին   պետական պարտքը  ՀՆԱ-ի  շուրջ  45 տոկոսն  էրկազմում,  ապա  հետագա  տարիներին  այդ  ցուցանիշն  ունեցել  է  կայուննվազման միտում և 2008 թվականի վերջին հասել է 13.2 տոկոսի։
  Սա մեծապեսնպաստեց հետագայում նոր ֆինասական ռեսուրսներ ներգրավելու հնարավորությանը`  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամի  բացասական  հետևանքներըհաղթահարելու նպատակով։
  Նշենք նաև, որ  ֆիսկալ զսպողական քաղաքականությունն  ուղեկցվել  է  նաև  մեղմ  զսպողական  դրամավարկային  քաղաքականությամբ։
  Սակայն տեղին է նշել, որ չնայած զսպողական տնտեսական  քաղաքականության կիրառմանը, տնտեսության մեջ, այնուամենայնիվ, մինչև 2008թ.որոշակի  գերտաքացում  նկատվել  է։
   Փաստացի  պետական  ֆիսկալ  քաղաքականությունը այդ ընթացքում թեև եղել է զսպողական, սակայն ոչ բավարար չափով։
  Սա արդյունք էր հիմնականում հարկահավաքման մակարդակի ոչ բարձրլինելու,  տնտեսության  որոշ  հատվածներում  մրցակցության  բացակայության,ձևավորված կոշտ գների, ինչպես նաև տնտեսության կառուցվածքային բարեփոխումների իրականացման ոլորտում որոշակի բացթողումների։
  Նշված հանգամանքները էապես նվազեցնում են ճգնաժամային իրավիճակներին դիմակայելու  տնտեսության  ճկունությունը  և  ֆիսկալ  քաղաքականության  բազմարկիչբնույթի ազդեցությունը։
  Արդյունքում՝ տնտեսական վերելքի փուլում տնտեսությունը ավելի շուտ է հայտնվում գերտաքացման մեջ, իսկ ճգնաժամերի ժամանակ ավելի խորն է լինում տնտեսական անկման մակարդակը։
 ՀՀ տնտեսության վրա ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի ազդեցություններն սկսեցին պարզորոշ դրսևորվել 2008 թվականի հոկտեմբեր ամսից։
  Հայաստանում  ճգնաժամի  ազդեցության  առանձնահատկությունն  այն  էր,  որ  դրաառաջնային ազդեցությունը, այն է` ֆինանսական շուկաների  խուճապ  և  բանկերի  ու  ֆինանսական  այլ  կազմակերպությունների  իրացվելիության  խնդիրչդրսևորվեցին։
  Սա մեծապես պայմանավորված էր նրանով, որ Հայաստանումայդքան  զարգացած  չէ  ֆինանսական  շուկայի  ֆոնդային  հատվածը,  բացատրվում  է  նաև  այն  հանգամանքով,  որ  ֆինանսական  կառույցների  վերահսկողության բավական խիստ քաղաքականություն էր կիրառվում ՀՀ ԿԲ կողմից։
 Սակայն Հայաստանում նկատվեց ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի երկրորդային ազդեցությունը, որը տնտեսության վրա ներազդեց հետևյալ 4 ուղղություններով`- արտերկրից ստացվող մասնավոր տրանսֆերտների զգալի  կրճատում,-  համաշխարհային  շուկաներում  հումքի  և  հատկապես  մետաղների  գների նվազում,-արտահանվող  ապրանքների  և  ծառայությունների  արտահանման  պահանջարկի  անկում`  համաշխարհային  տնտեսության  մեջ  դրսևորված    համախառն պահանջարկի անկման հետեւանքով,- ՀՀ տնտեսություն ներհոսող ներդրումների ծավալների անկում` համաշխարհային տնտեսությունում ֆինանսական ակտիվների իրացվելիության խնդիրների  հետեւանքով։
 Վերոնշյալ  պայմաններում  տնտեսական  աճը  2008  թվականի  վերջիննախորդ տարիների երկնիշ ցուցանիշներից նվազեց` կազմելով ընդամենը 6.8տոկոս։
  Իսկ արդեն 2009 թվականից` հայաստանյան  տնտեսության մեջ սկսեցին  ավելի  վառ  դրսևորվել  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամի  բացասականհետևանքները։
   Ըստ  ՀՀ  ազգային  վիճակագրական  ծառայության  տվյալների`2009 թվականի հունվար-ապրիլ ամիսներին  2008 թվականի նույն ժամանակահատվածի  համեմատ, գրանցվեց  9.7 տոկոս տնտեսական անկում։
 Ճգնաժամի բացասական հետևանքները հաղթահարելու և հետագա ավելի  խորը  անկումից  խուսափելու  համար  թե՛  ֆիսկալ    և  թե՛  դրամավարկայինքաղաքականությունները պետք է լինեն ընդլայնողական, այսինքն՝ մասնավորհատվածի  ծախսերի կրճատման  դեպքում  պետական  հատվածը  պետք  է  լինիծախսողական, որպեսզի ապահովի  պահանջարկի  անհրաժեշտ  մակարդակ  ևհակազդի ֆինանսական ներհոսքի կրճատման ազդեցությանը։
  Ճգնաժամի համաշխարհային համընդհանուր բնույթի պատճառով մեծապես կարևորվում էր,որ բոլոր երկրներում միաժամանակ իրականացվեին խթանող մակրոտնտեսական քաղաքականություն, այդ թվում` ֆիսկալ։
  Միայն  մեկ կամ մի քանի երկրիխթանող  քաղաքականությունն  ուղեկցվելու  էր  այդ  երկրների  ներմուծման  աճով՝  դանդաղեցնելով  և  շատ  դեպքերում  ձախողելով  տնտեսական  ակտիվության  վերականգնման  գործընթացը։
   Հարկ  է  նշել,  որ  գրեթե  բոլոր  զարգացածխոշոր  երկրներն  էլ  որդեգրեցին  մակրոտնտեսական  ընդլայնողական  քաղաքականություն,  ինչը,  կարծում  ենք,  կնպաստի  ճգնաժամի  բացասական  հետևանքների արագ հաղթահարմանը։
 Առանձին  երկրների  տնտեսությունների  ներսում  նույնպես  անհրաժեշտություն էր առաջացել համակարգել ֆիսկալ և  դրամավարկային քաղաքականությունները։
  Մասնավորապես, միայն դրամավարկային քաղաքականությանգործիքների կիրառմամբ բանկային տոկոսադրույքների նվազեցումը դեռևս բավարար չէր համախառն պահանջարկի զգալի չափով խթանման համար, քանիոր  տնտեսության  մեջ  ռիսկերի  ավելացման  պարագայում  բանկային  համակարգի  կողմից  վարկավորման  համար  խիստ  զգուշավոր  կեցվածքը  խոչընդոտում էր տոկոսադրույքի տրանսմիսիոն մեխանիզմների ազդեցության արդյունավետությանը։
  Այս իրավիճակում առավել քան կարևորվում էր պահանջարկիուղղակի խթանմանն ուղղված քաղաքականությունը, որի արդյունավետ տարբերակն  ընդլայնողական  ֆիսկալ  քաղաքականությունն  էր։
   Այս  դեպքում  էլպետական  պարտատոմսերի  ծավալների  ընդլայնման  միջոցով  պետականպարտքի  մեծացումը  կարող  էր  հանգեցնել  երկարաժամկետ  տոկոսադրույքների  անցանկալի  աճի։
   Նման  պայմաններում  առաջ  է  գալիս  համակարգվածդրամավարկային  և  ֆիսկալ  քաղաքականության  իրականացման  անհրաժեշտություն։
  Մասնավորապես, բացի տոկոսադրույքների իջեցումից, կենտրոնական բանկերից  պահանջվում  էր  իրականացնել պետական  պարտատոմսերի ուղղակի առքի մեծածավալ գործառնություններ՝ կանխարգելելու երկարաժամկետ  տոկոսադրույքների  աճը։
   Բնականաբար,  ընդլայնողական  մակրոտնտեսական քաղաքականության  իրագործման  համար խիստ կարևորվում  էր նաևմիջազգային կառույցների և դոնոր երկրների ֆինանսական օժանդակությունը։
 Համաշխարհային  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամի  հետևանքները  մեղմելուհամար  ՀՀ  կառավարությունը  որդեգրեց  մակրոտնտեսական    քաղաքականության հետևյալ սկզբունքները.•  հասարակության  և  գործարար  միջավայրի  հետ  հաղորդակցման  և  շփումների  ակտիվացում՝  ճիշտ  ազդակներ  հաղորդելու  եւ  տնտեսության  մեջմիասնական օբյեկտիվ սպասումներ ձևավորելու համար, •  տնտեսության իրական հատվածին օժանդակող ընդլայնողական ֆիսկալ ևդրամավարկային քաղաքականության իրականացում։
 Տնտեսության անկման պայմաններում կարևորվում է հակացիկլիկ հարկաբյուջետային  և  դրամավարկային  քաղաքականության իրականացումը։
   Ընդորում,  հակացիկլիկ  քաղաքականության  արդյունավետ  իրականացման  կարևոր  նախապայման  են  մակրոտնտեսական  և  ֆինանսական  կայունությունը,ինչպես  նաև  տնտեսության  մեջ  վերը ներկայացված խեղաթյուրումների բացառումը։
 Տնտեսական  քաղաքականության  վերոնշյալ  սկզբունքների  հիման  վրակառավարության  ընդլայնողական  տնտեսական  քաղաքականությունն  ընթացել է հետևյալ ուղղություններով.•  ենթակառուցվածքային  նախագծերի  իրականացում,  ինչն  անմիջապեսնպաստելու էր ներքին պահանջարկին, հետևաբար և տնտեսական աճին ունոր աշխատատեղերի ստեղծմանը,•  հասցեական  օժանդակություն  ժամանակավոր  ֆինանսական  դժվարություններ ունեցող ձեռնարկություններին, •  գործարար  միջավայրի  բարելավման  և    գործունեության  համար  անհրաժեշտ  օժանդակություն  փոքր  ու  միջին  բիզնեսին`  վերացնելով  առկախոչընդոտները,•  սոցիալական  ուղղվածություն  ունեցող  բյուջեի  ծախսերի  հետևողականիրականացում` թուլացնելու  սոցիալական ճնշումները  և  հասարակությանհոռետեսական սպասումները։
 Վերը  նշված  ռազմավարական  խնդիրների  արդյունավետ  իրականացման համար, կարծում ենք, ներկա փուլում ՀՀ կառավարության կողմիցտարվող  ֆիսկալ  քաղաքականության  ոլորտում  մեծապես  կարևորվում  ենհետևյալ մարտավարական միջոցառումների  ընդգրկումը և իրականացումը.1.  ԱԱՀ դրույքաչափի նվազեցում` մինչև 15տոկոս, ինչը կնպաստի թե՛ ՀՀ-ումգների մակարդակի նվազեցմանը, թե՛ գործարար ակտիվության մեծացմանըև թե՛ համախառն պահանջարկի խթանմանը։
 2.  Շահութահարկի  տարբերակված  պրոգրեսիվ  դրույքաչափերի  սահմանում,իսկ  փոքր  և  միջին  ձեռնարկությունների  համար  շահութահարկի  դրույքաչափի նվազեցում մինչև 15 տոկոս։
 3.  Եկամտահարկից  անձնական  նվազեցվող  գումարի  չափի  մեծացում`  մինչև50000  ՀՀ  դրամ,  այլ  կերպ  ասած`  եկամտահարկի  գծով  չհարկվող  շեմիբարձրացում։
 4.   Եկամտահարկի  դրույքաչափերի  վերանայում։
   Մասնավորապես,  ցածր  ևմիջին  եկամուտների  մասով  (մինչև  200,000  ՀՀ  դրամ)  դրույքաչափի  նվազեցում  մինչև  7  տոկոսի  մակարդակ,  որը  մեծապես  կնպաստի  ազգաբնակչության հիմնական զանգվածի կողմից սպառման ծավալների աճին։
  Փոխարենը, բարձր եկամուտներ  վաստակող (1000.000 ՀՀ դրամ և ավելի) անձանցհամար պրոգրեսիվ բարձր  դրույքաչափերի սահմանում։
 5.  Հաստատագրված  վճարներով  հարկվող  տնտեսվարողների  ցանկի  վերանայում։
 6.  Տնտեսության  իրական  հատվածում  գործող  ընկերություններին  ֆինանսական  ռեսուրսներ  ներգրավելու  գործում  աջակցելու  նպատակով  պետականերաշխիքային հիմնադրամների ստեղծում։
 7.  Նոր ստեղծվող ընկերություններին հարկային արտոնյալ ժամկետի տրամադրում, իսկ փոքր կամ ընտանեկան բիզնես ստեղծելու դեպքում` նաև առաջին երկու տարում ընդհանրապես հարկերից ազատում։
 8.  Գործազրկության նպաստի չափի ավելացում։
 9.  Գործազուրկ  անձանց  համար  պետության  կողմից  հասարակական  աշխատանքների  կազմակերպում  և  դրանց  դիմաց  վճարում`  միջին  աշխատավարձի չափով։
 10. Գործազուրկ անձանց վերամասնագիտացման նպատակով լայնամասշտաբկրթական ծրագրերի մեկնարկի կազմակերպում և օժանդակում։
 11. Անշարժ գույքի շուկայի ակտիվացման նպատակով հիփոթեքային վարկերիտոկոսադրույքների  համաֆինանսավորում։
   Նմանատիպ  միջոցառումներարդեն  իսկ  մեկնարկել  են,  մասնավորապես  երիտասարդ  ընտանիքների  ևգիտնականների  համար,  սակայն  այդ  վարկերի  տոկոսադրույքները  դեռևսբավական  բարձր  են,  օգտվելու  պայմանները՝  սահմանափակ՝  ուստի  ևլայնորեն հասանելի չեն բոլոր ցանկացողներին։
  Նպատակահարմար կլինի,որ  այդպիսի  ծրագրեր  իրականացվեն  բնակչության  այլ  խավերի  համար  ևվերանայվեն  այդպիսի  աջակցությամբ  վարկերի  թե՛  տոկոսադրույքները  ևթե՛ պայմանները։
 12. Նախկինում  ձևավորված  հարկային  ժամկետանց  պարտավորություններիլրիվ ներում` պայմանով, որ ընկերությունները կշարունակեն իրենց գործունեությունը և նոր լրացուցիչ աշխատատեղեր կստեղծեն։
 13. Նոր՝  հավելյալ  աշխատատեղեր  ստեղծող  ընկերություններին  հարկայինարտոնությունների տրամադրում։
 14. Արտահանման  ուղղվածություն  ունեցող  ձեռնարկություններին  ֆինանսական աջակցության և հարկային արտոնությունների տրամադրում։
 15. Ազատ  տնտեսական  գոտիների  ստեղծում`  հիմնականում  ՀՀ  հեռավորշրջաններում    տարածքային  անհամաչափ  զարգացման  հիմնախնդիրներըլուծելու,  այդ  տարածքների  արտադրական  և  սոցիալական  ենթակառուցվածքները զարգացնելու, ինչպես նաև  աշխատուժի արտագաղթը կանխելունպատակով։
 16. Հարկային  վարչարարության  առավել  պարզեցում  և  թափանցիկությանապահովում։
 Կարծում ենք, թե վերը նշված միջոցառումների իրականացումն էլ ավելիարդյունավետ  ու  հասցեական  կդարձնի    ՀՀ    կառավարության  կողմից    իրականացվող  ֆիսկալ  քաղաքականությունը  և  կապահովի  կայուն  տնտեսականաճ` Հայաստանի տնտեսության համար առաջիկա ժամանակահատվածում։

Հոդվածում  բավական  մանրամասնորեն  դիտարկված  են    պետության  կողմից վարվող ֆիսկալ քաղաքականության հիմնական ձևերը, դրանց բնորոշ  գործիքները  և  կիրառման  առանձնահատկությունները։
   Ներկայացված  են  Հայաստանում կառավարության ֆիսկալ քաղաքականության հիմնական ուղղությունները ու դրանց առանձնահատկությունները հետճգնաժամային ժամանակաշրջանում,  ինչպես  նաև՝  կոնկրետ  առաջարկություններ`  այդ  քաղաքականության արդյունավետությունը մեծացնելու վերաբերյալ։
