Հոդվածում քննարկվում է հրշեջ-փրկարարների պատրաստվածության հոգեբանական առանձնահատկությունները եւ հարմարման օրինաչափությունների ուսումնասիրման ռազմավարական մոտեցումների հետ կապված հարցերը։
  Մեր կողմից ծրագրված շարունակական հետազոտության շրջանակում առաջադրված խնդիրներից մեկը ենթադրում է ստեղծել հրշեջփրկարարի հարմարման բաղադրիչների համապարփակ բանաձեւ՝ մասնագիտական տարբեր ոլորտներում կիրառելու նպատակով։
  Հենց նշված խնդրի իրականացմամբ էլ թելադրված է սույն հոդվածում արծարծված հիմնախնդրի հրատապությունն ու այժմեականությունը։
  Ակներեւ է, որ արտակարգ իրավիճակները հասարակության պատմությանն ուղեկցող անխուսափելի երեւույթներ են։
   Հասարակության զարգացման արդի փուլը եւս զերծ չէ տարաբնույթ աղետներից, դրանց ուղեկցող եւ հաջորդող արտակարգ իրավիճակներից, որոնք անկանխատեսելի են դարձնում մարդկային կացութաձեւի հետագա ընթացքը։
   Նման իրավիճակներին դիմակայելու համար պահանջվում է արդիական մոտեցում։
  Արտակարգ եւ ճգնաժամային իրավիՃակները շատ արդիական են ներկայիս հասարակության համար, քանի որ ցանկացած արտակարգ իրավիճակում արդյունավետ աշխատանքներ կազմակերպելու համար պարտադիր է ունենալ սոցիոլոգիական, սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-տնտեսական եւ այլ կարգի՝ գիտահետազոտական տվյալների հենքով ստեղծված գիտելիքների այնպիսի պաշար, որով հնարավոր լինի իմանալ արտակարգ իրավիճակների ժամանակ հրշեջ-փրկարարների մեջ առաջացող հոգեկան դրսեւորումների յուրահատկությունները, գնահատել նրանց ճիշտ գործելու պատրաստավածության աստիճանը եւ այլն։
  Փրկարարի դրդապատճառային համակարգի կառավարումը իր 10ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կողմից կամ դրսից (հատուկ հոգեբան, ղեկավար եւ այլն), սթրեսի որոշակի սահմաններում կարող է տալ սթրես-կարգավորող էֆեկտ։
   [1;68] Մեր հետազոտության նպատակն է բացահայտել արտակարգ եւ ճգնաժամային իրավիճակներում հրշեջ-փրկարարների հոգեբանական պատրաստվածության եւ սթրեսակայունության առանձնահատկութունները։
  Հետազոտական մասը մեր կողմից իրականացվել է ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարության հրշեջ-փրկարարական ջոկատների հրշեջ-փրկարարների հետ։
  Հետազոտության իրականացման նպատակով կիրառվել են՝ դիտում, զրույց, հարցում, անկախ փարձագետների գնահատականների մեթոդ, եւ թեստային հետեւյալ մեթոդիկաները՝ 1. «Թ. Հոլմսի Սթրեսում դեզադապտացիայի ռիսկի եւ նյարդահոգեկան կայունության ախտորոշման մեթոդիկա» 2. «Թ. Հոլմսի եւ Ռահեի սթրեսականության եւ սոցիալական ադապտացիայի բացահայտման մեթոդիկա» 3. «Թեյլորի տագնապախռովության չափման մեթոդիկա» Այսպես` ուսումնասիրվել են 20-50 տարեկան 106 հրշեջ-փրկարար (76 արական, 30 իգական), հաշվի առնելով նրանց տարիքային, մասնագիտական անձնային փորձի եւ այլ առանձնահատկություններ, որոնց հիման վրա կազմվել են հրշեջ-փրկարարների անհատական եւ խմբային հոգեբանական բնութագիրը։
  Կատարված հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել են մի շարք օրինաչափություններ, որոնք ընդհանրապես իրենց բնույթով լույս են սփռում անձի հոգեկան աշխատունակության հիմնախնդրի հոգեֆիզոլոգիական մեխանիզմների բացահայտման գործընթացի վրա։
  Այսպես` հետազոտության արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հոգեկան աշխատունակության հիմքում ընկած են խառնվածքի ուժեղ տիպերի, դրանց նյարդային գործընթացների առանձնահատկությունների դրսեւորումները (չնայած, որ ինքնին փրկարարի գործունեության բնագավառը իր բնույթով պահանջում է ուժեղ տիպեր)։
   Մյուս կողմից` գործունեության ընթացքում փրկարարները զուգահեռաբար ձեռք են բերում դժվար իրավիճակներում սեփական հնարավորությունների ինքնակառավարման, մոբիլիզացիոն հնարավորությունների ակտիվացման մեծ փորձ։
  11ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Բացի այդ, փրկարարական գործունեությունը ինքնին դեռեւս ամբողջությամբ ուսումնասիրված չէ, դեռեւս պարզ չէ այն մեխանիզմը, թե փրկարարը իր հոգեկան ուժերի ներդրման որ՞ սահմանում է գտնվում, երբ ցուցադրում է օգտակար, արդյունավետ գործողություններ, որքան է նրա պահեստային աշխատունակության հնարավորությունը, որն է ճգնաժամային իրավիճակում նրա գործառութային հնարավորությունների սահմանը։
   Դեռ ավելին, հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ փրկարարների գործունեության հիմքում ընկած է դրդապատճառների արտահայտվածությունը` պայմանավորված նրանց ծառայության առաջնային եւ երկրորդային ժամանակահատվածներում գտնվելու հանգամանքով։
  Դիտումները կրել են երկարամյա բնույթ, որը կարելի է անվանել նաեւ լոնգիթյուդային դիտում, քանի որ այն կատարվել է երկարատեւ ժամանակի ընթացքում, (ամիսներ եւ տարիներ)։
   Այն ենթադրում է հետազոտողի եւ հետազոտության օբյեկտի մշտական շփում։
  Հիմանականում Երիտասարդներն (20-35 տարեկաններ) առաջնորդվում են ինքնահաստատման, ղեկավարների կողմից առավել վստահության ձեռքբերման, «տարեցները» (36-50 տարեկաններ) ծառայության մեջ մնալու, դրանից դուրս չմնալու դրդապատճառով (գործազուրկ չլինելու մղումով)։
  Այսպիսով՝ անդրադառնալով կատարված հետազոտության թեստային մեթոդիկաներին, հանգել ենք հետեւյալ արդյունքների. 1. «Թեյլորի տագնապախռովության չափման մեթոդիկա» Այս մեթոդիկան բաղկացած է 50 եւ առանձին եւս 60 պնդումներից։
   նրանք կարդալով հարցերը, պետք է պատասխանեին` համաձայն են պնդումների հետ, թե ոչ։
  Հարցապնդման վերլուծությունից պարզ դարձավ, որ հրշեջփրկարարներից 68%-ի մոտ բարձր տագնապախռովության մակարդակ է, 20%-ի մոտ բարձրի միտումով միջին տագնապախռովության մակարդակ, իսկ 12%-ի մոտ տագնապախռովության մակակարդակը ցածր միտումով միջին մակարդակ է։
  2. «Թ. Հոլմսի եւ Ռահեի սթրեսականության եւ սոցիալական ադապտացիայի բացահայտման մեթոդիկա» Այս մեթոդիկան նախատեսված է յուրաքանչյուրի ինքնուրույն գնահատականի համար, ով ցանկանում է չափել իր «սթրեսի մակար12ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ դակը» եւ «սթրեսակայունությունը», ինչպես նաեւ կարելի է արդյունավետ օգտագործել փսիխոսոմատիկ խնդիրներով մարդկանց հետ հոգեախտորուշում անցկացնելիս։
   Պահանջն էր` հիշել այն բոլոր իրադարձությունները, որոնք տեղի են ունեցել նրանց մոտ վերջին մեկ տարվա ընթացքում։
   Մեթոդիկան կազմված է 43 մտքերից եւ համապատասխանաբար բանալիից։
  Այս մեթոդիկայի միջոցով պարզեցինք, որ հրշեջ-փրկարարներից 89%-ի մոտ սթրեսի դիմադրողականության մակարդակը բարձր է, 7%ի մոտ սթրեսի դիմադրողականության մակարդակը ցածր է, իսկ 4%-ի մոտ սթրեսի դիմադրողականության մակարդակը սահմանային է։
  3. «Թ.Հոլմսի սթրեսում դեզադապտացիայի ռիսկի եւ նյարդահոգեկան կայունության ախտորոշման մեթոդիկա» Այս Մեթոդը բաղկացած է 84 պնդումներից, հրշեջ-փրկարարները պետք է կարդային եւ պատասխանեին, կախված նրանից՝ համաձայն է նա նրանց մեջ պարունակվող պնդումների հետ, թե ոչ։
  Թ.Հոլմսի Սթրեսում դեզադապտացիայի ռիսկի եւ նյարդահոգեկան կայունության ախտորոշման մեթոդիկայի կիրառման ավարտի պես, ստացել ենք հետեւյալ արդյունքները։
  Վերլուծությունից պարզ դարձավ, որ հրշեջ-փրկարար ծառայության աշխատաիցներից 70%-ի մոտ նյարդահոգեկան կայունությունը սթրեսի ժամանակ բարձր է, 20%-ի մոտ նյարդահոգեկան կայունությունը սթրեսի ժամանակ միջին է, եւ միայն 10%-ի մոտ է, որ նյարդահոգեկան կայունությունը սթրեսի ժամանակ ցածր է։
  Հետազոտական վերլուծությունից պարզ երեւում է, որ եթե չկա նախնական հոգեբանական պատրաստվածություն՝ սթրեսակայունության, նյարդահոգեկան կայունության, տագնապայնության հոգեկան որակների փոխկապակցությամբ, ապա դրսեւորվում է կորստի, վշտի եւ այլ բացասական հոգեկան երեւույթների առաջացման միտում։
   Երկրաշարժն ապրած բնակչության սոցիալ-հոգեբանական խոցելիության նվազեցման գործընթացը պայմանավորված է անձի հոգեկան որակների՝ սթրեսակայունության, նյարդահոգեկան կայունության, հոգեբանական հարմարվողականության համալիր փոխկապակցվածությամբ։
  Ի վերջո, կարելի է փաստել, որ արտակարգ իրավիճակների նախարարության փրկարար ծառայության հրշեջ ջոկատի փրկարարները ունեն բարձր պատրաստվածության մակարդակ եւ ցանկացած ար13ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ տակարգ դեպքի մեկնման ժամանակ չի նկատվում վարքի փոփոխություն, պասիվություն, հետմղում, ճնշվածությունն, երկմտանք։
  Մասնագիտական,հասարակական պարտքի, պատասխանատվության, կայուն դրդապատճառային համակարգի, քաղաքացիական, անձնային բարձր գիտակցությամբ օժտվածության մակարդակի առկայությունը առաջ է մղում անձի դրդապատճառային համակարգը, կամային ոլորտի զարգացվածության աստիճանը, արտակարգ իրավիճակներում հոգեկան կայունության ապահովման, ինչպես նաեւ անձի եւ մոբիլիզացիոն հնարավորությունների դրսեւորման ունակությունը։
   [2;46] Սթրեսի ազդեցությունը մարդու վրա կարելի է համեմատել ջութակի լարերը լարելու հետ. եթե լարը շատ քիչ է ձգված, ապա այն խուլ ու տհաճ ձայն կարձակի, իսկ եթե լարը չափից շատ է ձգված, ապա սուր ձայն կարձակի, կամ լարը կկտրվի։
   Նմանապես, եթե մեր կյանքում սթրեսը շատ քիչ է կամ ընդհանրապես բացակայում է, մեր կյանքը համ ու հոտ չի ունենա, սակայն մյուս կողմից՝ չափից շատ սթրեսը կարող է նույնիսկ մահվան պատճառ լինել։
   Կարեւորն այն է, որ սովորենք վերահսկել այն։
  [3;310] Կարելի է ասել, որ մասնագիտական կարողությունների եւ հմտությունների առկայության ճիշտ կիրառումը նպաստում են, որ հրշեջփրկարարը, որը հայտնվել է արտակարգ իրավիճակններում, կարողանա համակարգված ցուցաբերել այն բոլոր ունակությունները, որոնցով օժտված է։
   Ե՛վ արտակարգ, եւ՛ ճգնաժամային իրավիճակում հրշեջփրկարարների հարմարման ճկունության կառուցվածքային միավորը սոցիալ-հոգեբանական, անձնային գործոնների փոխկապվածությունն է։

Այսպիսով` որքան հրշեջ-փրկարարների մասնագիտական պատրաստվածությունը եւ հմտությունների մակարդակը բարձր է, այնքան ցածր է տագնապայնության մակարդակը։
  Մեր կողմից կատարված ուսումնասիրությունները մեզ թույլ են տալիս փաստել, որ հոգեբանական հարմարվողականության եւ սթրեսակայունության վրա սեռային եւ տարիքային գործոններն էական ազդեցություն չունեն։
  14ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել իրազեկման գործընթացն առավել արդյունավետ դարձնելու ուղղությամբ տարվող աշխատանքների կազմակերպման, ինչպես նաեւ հրշեջ-փրկարարների հետ աշխատող անձնակազմի մասնագիտական պատրաստման, վերապատրաստման եւ որակավորման բարձրացման ասպարեզներում։
  Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտակար լինել արտակարգ իրավիճակներում գործունեություն իրականացնողներին, նրանց հիմնախնդիրներն ուսումնասիրողներին։
  Մեր կողմից կատարված ուսումնասիրությունները նպաստավոր կլինեն. «Արտակարգ իրավիճակների հոգեբանություն» դասընթացի շրջանակներում իրազեկել, կիրառել եւ տարածել։
