Նախաբան։
   Վերջին  տարիներին  Հայաստանի  Հանրապետությանկրթական  համակարգում  տեղի  են  ունեցել  էական  փոփոխություններ։
 Սակայնբարեփոխումներիիրականացումը շատ դանդաղ է ընթանում, ինչը հանգեցրել է բազմաթիվխնդիրների  կուտակաման,  որոնք  առաջնահերթլուծումներ  ենպահանջում։
  Դրանցից է «Ֆիզիկա» առարկայի նկատմամբ սովորողների՝հիմնարարկրթականոլորտումվերջին  տարիներին  նկատվող  հետաքրքրության  պակասը։
   Այսհանգամանքը  բացատրվում  է  մի  շարք  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվպատճառներով։
  Սակայն մենք կանգ կառնենք օբյեկտիվ պատճառներիցմիայն  մեկի  վրա,  այն  է՝  հանրակրթական  դպրոցում  բավարարուշադրությունչի  դարձվում  սովորողի  ստացած  գիտելիքներիկիրառականդրանցնշանակությանը,օգտագործման  կարողությունների  զարգացմանը։
   Ի  դեպ,  այս  փաստըչեն ժխտում նաև հանրակրթության ոլորտի պատասխանատուները։
 գործնականկյանքումՄենք  անդրադարձել  ենք  այս  խնդրին  [1-3]  և  առաջարկել  դրալուծման,  մեր  կարծիքով  արդյունավետ,  մի  քանի  ուղիներ։
   Սույնաշխատանքում  առաջարկոմ  ենք  այդ  խնդրի  ևս  մեկ  լուծում։
   Այսպես,աշակերտներինկատմամբհետաքրքրությունների  բարձրացման,  մեր  կարծիքով,  մեկ  այլ  ուղի  էհետաքրքրաշարժ  ուսումնական  նյութը  ֆիզիկայի  դասերին  ճիշտտեղում և ճիշտ ժամանակին օգտագործելը։
 առարկայի«Ֆիզիկա»մոտեն10-րդԱվագդպրոցիֆիզիկայիծրագրումուսումնասիրվումմեխանիկականտատանումներնիսկէլեկտրամագնիսկան  տատանումները՝  11-րդ  դասարանում  [5]։
   Մերկարծիքով  ճիշտ  կլինի  միավորել  այս  երկուսը  մեկ  բաժնում՝  իբրևգիտամեթոդական  տեսակետից  իրար  հետ  կապված  մի  համակարգ։
 Նման միավորումը միանգամայն ճիշտ է և նպատակահարմար, քանի որընդհանրություն ունեցող երևույթները սովորողների կողմից ավելի խորընկալվում  են  միայն  այն  դեպքում,  երբ  ուսումնասիրվող  հարցերըկապված  են  որոշակի  համակարգով։
   Այնուհետև՝  տարբեր  ֆիզիկականուսումնասիրումըբնույթնպաստում  է  այնպիսի  բարդ  հասկացություններիյուրացմանը,ինչպիսիք  են  էլեկտրամագնիսական  ճառագայթումը,  օպտիկականսպեկտորները, լույսի ալիքային հատկությունները և այլն։
 ունեցող  տատանումներիհամատեղԲնության  մեջ  տեղի  ունեցող  տարբեր  տիպի  տատանումներիցպարզագույնը ներդաշնակ տատանողական շարժումն է։
  Իբրև այդպիսիշարժման  տիպիկքննարկվում  ենզսպանակից  կախվածբեռի,  մաթեմատիկական  ճոճանակի  ևտատանողական կոնտուրում տեղի ունեցող տատանումները։
 օրինակներ՝  դասընթացումՆկատի  ունենալով  պլազմայի  կիրառական  նշանակությունըժամանակակից  գիտության  և  հատկապես  տեխնիկայի  բնագավառում՝նպատակահարմար  ենք  համարում«Տատանումներ  և  ալիքներ»բաժնում,  իբրև  ներդաշնակ  տատանումների  օրինակ,  քննարկել  նաևպլազմայում  տեղի  ունեցող  էլեկտրոնային  տատանումները։
   Այդ  հարցիքննարկումը  ավագ  դպրոցում  ինքնանպատակ  չէ,  այլ  բխում  է  նործրագրի  պահանջներից,  ըստ  որի՝  ժամանակակից  ֆիզիկայի  այնարդյունքները, որոնք ունեն կարևոր կիրառական նշանակություն, պետքէդպրոցականդասընթացում, ինչն էլ  հանդիսանում է այս աշխատանքի նպատակը։
 հնարավորության  սահմաններում  արտացոլվենՏեսական վերլուծություն։
  Փորձենք համառոտակի ներկայացնել միկոնկրետ  նյութ,  որը  հնարավորություն  է  տալիս  ուսուցչին,  առանցխախտելու  ուսուցման  տրամաբանական  ընթացքը,  սովորողներինծանոթացնել  պլազմայի  էլեկտրոնային  տատանումների  երևույթին  ևկատարել տեսական վերլուծություն։
 Պլազմայում  առաջացող  տատանումների  բնույթը  պարզելու հաստությամբ պլազմային շերտում էլեկտրոնները  Շեղման  պատճառը,  որը  կարող  էզուտհամար ենթադրենք  չափովտեղաշարժվել  ենպատահականլինելֆլուկտուացիաներիհետևանք,մեզ  տվյալ  խնդրի  դրվածքիտեսանկյունից  չի  հետաքրքրում։
 Նման  տեղաշարժի  հետևանքով                               պլազմայինշերտըսահմանափակողմակերևույթիվրա  կառաջանան  չչեզոքացվածդրական  և  բացասական  լիցքեր։
 Արդյունքում,պլազմանկսահմանափակվի  դրական  ևբացասականունեցողշերտերով՝  հարթ  կոնդենսատորիտեսքովԱյստեղշրջադիրների դերը կատարում ենշերտերի  այն  մակերևույթները,որոնց մեջ գտնվում է չեզոք պլազման։
 լիցքեր(նկ.1)։
 Նկ. 1 Չչեզոքացված դրական ևբացասական լիցքերի առաջացումըպլազմային շերտը սահմանափակողմակերևույթի վրա Պլազմային  շերտում  կառաջանա  այնպիսի  էլեկտրական  դաշտ,ինչպիսին  կառաջանար  հարթ  կոնդենսատորի  շրջադիրների  միջև։
 Էլեկտրական դաշտը, միաժամանակ ազդելով էլեկտրոնների և իոններիվրա,  ձգտում  է  վերականգնել  հավասարակշռությունը  պլազմայում։
 Նկատի  ունենալով,  որ  իոնի  զանգվածն  անհամեմատ  մեծ  էէլեկտրոնների  զանգվածից,  կարող  ենք  ընդունել,  որ  իոնները  կմնանx։
 xxEիրենցհավասարակշռությանանշարժ, իսկ էլեկտրոնները կշարժվեն դաշտին հակառակ ուղղությամբդեպիՀասնելովդիրքը։
 հավասարակշռության  դիրքին՝  էլեկտրոնները  կանգչեն  առնում,իներցիայով  կշարժվեն  հակառակ  ուղղությամբ։
   Այնուհետև  պատկերըկկրկնվի։
  Արդյունքը լինում է այն, որ էլեկտրական ուժերի ազդեցությանտակ  էլեկտրոնները  կտատանվեն  իոնների  նկատմամբ,  այսինքն՝պլազմայում  կառաջանան  էլեկտրոնային  ազատ  տատանումներ  [6-8]։
 Ցույց տանք, որ այդ տատանումները ներդաշնակ են։
 Ինչպես  գիտենք,  համասեռ  էլեկտրական  դաշտում  գտնվողէլեկտրոնների վրա դաշտն ազդում էուժով,  որտեղմոդուլը։
 կոնդենսատորի դաշտի լարվածությունը որոշվում է -ն  էլեկտրոնի  լիցքն  է,  իսկմիջազգայինՄիավորների-ն՝  դաշտի  լարվածությանհարթհամակարգում-ն` մակերեսի վրա եղած լիցքերի քանակն է, որըբանաձևով, որտեղկարող  ենք  օգտագործել  պլազմային  շերտում  դաշտի  լարվածությունըորոշելու  համար։
   Քանի  որ  պլազմային  շերտում  լիցքերի  բաժանմանհետևանքով էլեկտրոնները տեղափոխվել են չափով, ապա այդ շերտըսահմանափակող  մակերևույթներից  մեկի  վրա  նրանց  ընդհանուր  թիվըկորոշվի հետևյալ արտահայտությամբ՝որտեղ-ն էլեկտրոնների խտությունն է։
  Այդ դեպքում  մակերեսի վրաեղած լիցքերի քանակի համար կարող ենք գրել՝։
 -ի արժեքը տեղադրելով (2) բանաձի մեջ՝ պլազմային շերտում դաշտիլարվածության համար կստանանք՝։
 Այդ  դեպքում  համաձայն  (1)-ի՝  դաշտի  կողմից  էլեկտրոնի  վրաազդող ուժի համար կստանանք՝, որտեղից, իսկՍտացվեց,  որ  էլեկտրական  դաշտը  էլեկտրոնի  վրա  ազդում  է  միայնպիսի  ուժով,  որն  ուղիղ  համեմատական  է  հավասարակշռությանeEFeESqE0qSxSxnNeenSSxeneNqeq0exnEexenFe02kxF02enkeդիրքից  ունեցած  շեղմանը  և  ունի  շեղման  հակառակ  ուղղությունը։
 Այդպիսի  ուժը,  ինչպես  հայտնիէ,  կառաջացնի  ներդաշնակտատանումներ։
 Պարզելով  պլազմայում  էլեկտրոնների  վրա  ազդող  ուժի  բնույթը՝կարող  ենք  որոշել  նրանում  տեղի  ունեցող  տատանումներիհաճախությունը՝ օգտվելովբանաձևից,  որտեղհաճախությունն  է,գործակից  է,  որի  մեծությունը  որոշվում  էարտահայտությունիցտատանման հաճախության համար կստանանք՝-ն  համակարգի  սեփական  տատանման-ն  հարաբերությամբ։
   (3)-ի արժեքը տեղադրելով (4)-ի մեջ՝ էլեկտրոնների-ը  տատանվող  մարմնի  զանգվածն  է,  իսկԱյս  հաճախությունը  անվանում  են  պլազմային  հաճախություն։
 էլեկտրոնների  տատանմանԻնչպես  երևումհաճախությունը կախված է պլազմայում նրանց խտությունից։
 (5)  բանաձևից,էԱհա  այս  տեսական  վերլուծությունից  հետո  կանգ  կառնենքպլազմային  տատանումների  կիրառության  վրա,  քանզի  սովորողներիմոտ  այն  կդառնա  ուսուցման  մոտիվների  ձևավորման  արդյունավետեղանակ  միայն  այն  դեպքում,  երբ  տեսնի  այդ  երևույթի  կիրառությունըգործնական  կյանքում,  ասել  է  թե  իր  համար  բացահայտի  դրակիրառական  նշանակությունն  ու  դերը  գիտության  և  տեխնիկայիբնագավառում։
 Ավագ  դպրոցում  պլազմային  տատանումների  քննարկումըհնարավորություն է ստեղծում ծանոթանալու պլազմային հաճախությանմի  կարևոր  կիրառության  հետ։
   Այդ  կիրառությունը  վերաբերում  էռադիոալիքների  տարածմանը,  որոնց  վերաբերյալ  ֆիզիկայի  գործողդասագրքում  տրվածլրիվպատկերացումռադիոալիքներիանդրադարձման (տարածման) մասին։
 բացատրությունները  խորըիոնոսֆերայիցչեն  տալիսչեն  ևՄեր օրերում ռադիոհեռուստատեսային կապը շատ բազմազան է ևլայն  կիրառություն  ունի  գիտության  և  տեխնիկայի  տարբերոլորտներում։
 mk00mkxF/keeemen020Վերջին ժամանակներս հսկայական նշանակություն է ստացել նաևտիեզերական ռադիոհեռուստատեսային կապը, որը թույլ է տալիս կապհաստատել  միլիոնավոր  կիլոմետրերով  չափվող  հեռավորություններիվրա։
   Նման  վիթխարի  հեռավորությունների  վրա  ռադիոհեռուստատեսայինառանձնահատկություններըհասկանալու  համար  անհրաժեշտ  է  գիտենալ  Երկիրը  շրջապատողմթնոլորտային շերտի կառուցվածքը և նրա հատկությունները։
 տարածմանալիքներիվրաֆոտոններիմթնոլորտայինճառագայթմանգազը  ԱրեգակիՀայտնի է, որ Երկիրը շրջապատող մթնոլորտը տարածվում է  մոտ3000  կմ  բարձրության  վրա։
   Երկրի  մակերևույթից  60-400  կմբարձրությանուլտրաև  տիեզերականմանուշակագույնճառագայթման  ազդեցության  շնորհիվ  իոնացված  է։
   Մթնոլորտի  այդմասը՝ իոնոսֆերան, իրենից ներկայացնում  է էլեկտրոնների, իոնների ևչեզոք մոլեկուլների խառնուրդ։
  Մթնոլորտի իոնացման աստիճանն ըստբարձրության  բաշխված  է  անհավասարաչափ,  որի  հետևանքովիոնոսֆերայում  հիմնականում  առանձնացված  են  չորս  իոնացվածշերտեր։
   Այդ  շերտերից  ամենաքիչ  իոնացված  է  60-80  կմ  բարձրությանվրա  գտնվաղ  շերտը,  իսկ  ամենաշատ՝  250-400  կմ  բարձրության  վրագտնվող  շերտը։
   Երկիրը  շրջապատող  մթնոլորտը՝  իոնոսֆերան,հաստատուն  չի  մնում,  նրա  բնույթը  փոփոխվում  է՝  կախված  մի  շարքարտաքին  պատճառներից,  որոնցից  գլխավորներն  են՝  Արեգակիինտենսիվության և օրվա կամ տարվա ժամանակի փոփոխությունները։
 ևնրանռելիեֆըԵրկրագնդիշրջապատողմթնոլորտը՝իոնոսֆերան,  որոշակի  ազդեցություն  են  գործում  ռադիոալիքներիտարածման վրա։
  Երկրագնդի վրա վերցրած երկու կետերի միջև, որոնքիրար  հետ  ուղղագծորեն  չեն  կապված,  ռադիոկապը  իրականցվում  էերկար  ալիքների  (1-10  կմ)  դիֆրակցիայի  շնորհիվ։
   Երկար  ալիքներըհամեմատաբար  հեշտ  են  շրջանցում  Երկրի  մակերևույթի  կորությունը,նրանք  ավելի  քիչ  են  կլանվում  մթնոլորտի  և  Երկրի  մակերևույթիկողմից։
   Հաղորդող  կայանի  բավականաչափ  հզորության  (100-200  կՎտ)դեպքում  երկար  ալիքներով  կարելի  է  կապ  հաստատել  մոտ  1000  կմհեռավորության  վրա,  ընդ  որում՝  օրվա  և  տարվա  ժամանակներիփոփոխությունները  որոշակի  ազդեցությունչեն  թողնում  նրանցտարածման  վրա։
   Միջին  և  կարճ  ալիքների  տիրույթում  (100-1000  մ)  և(10-100  մ)  ռադիոալիքների  տարածման  վրա  խիստ  ազդեցություն  ենթողնում  տարվա  եղանակները  և  օրվա  ժամանակը։
   Միջին  և  կարճալիքները  այնքան  էլչեն  շրջանցում  Երկրի  մակերևութիլավկորությունը,  ինչպես  երկար  ալիքները,  և  մեծ  չափով  կլանվում  են։
   Այդպատճառով  էլ  այն  ալիքները,  որոնք  հաղորդող  կայանի  կողմիցուղարկվում  են  Երկրի  մակերևութի  երկայնքով(մակերևութայինճառագայթներ), բավական արագ թուլանում և մարում են։
  Իսկ դեպի վերուղղված  ճառագայթները  (տարածական  ճառագայթներ)  կարող  ենբեկվել իոնոսֆերայում և հետ վերադառնալ դեպի Երկրի մակերևույթ։
 Այժմ  պարզենքբեկմանպատճառը։
   Հայտնի  է,  որ  ռադիոալիքների  տարածման  արագություննօդում  և  իոնոսֆերայում  իրարից  տարբեր  են։
   Իոնոսֆերայումռադիոալիքների փուլային արագությունը որոշվում է ռադիոալիքներիիոնոսֆերայումբանաձևով, որտեղէ  վակուումում,  իսկ-ն ռադիոալիքների տարածման արագությունն-ն  համապատասխանաբար  պլազմայի  և-ն  ևռադիոալիքների տատանման հաճախություններն են։
 Նկատիունենալով,հաճախությունըհամեմատական  է  էլեկտրոնների  խտությանը,  փուլային  արագությանհամար կարող ենք գրել՝պլազմայինոր։
                                             (7)Ինչպես  երևում  է(7)  բանաձևից,  ռադիոալիքների  տվյալհաճախության  դեպքում  իոնոսֆերայում  էլեկտրոնային  խտությանմեծացմանը  զուգընթաց  ռադիոալիքների  տարածման  արագությունըմեծանում է։
  Քանի որ ըստ բարձրության իոնոսֆերայում էլեկտրոնայինխտությունը  մեծանում  է,  հետևաբար  շերտից  շերտ  անցնելիս  (նկ.  2)կմեծանա  նաև  ռադիոալիքների  տարածման  արագությունը։
   Իսկբարձրությունից  կախված  ռադիոալիքների  տարածման  արագությանմեծացումը նշանակում է, որ շերտից շերտ բեկման ցուցիչը փոքրանումէ,  քանի  որ  բեկման  ցուցիչը  փուլային  արագության  հետ  կապված  էհետևյալ արտահայտությամբ՝։
                              (8)Նկ.  2-ում  պատկերված  են  Երկիրը  շրջապատող  իոնոսֆերայիցուցիչներն  են  և  այլն։
   Ենթադրենք  Երկրի անկյունով թեքված ռադիոալիքներն ընկնում են առաջինՆկ. 2 Ռադիոալիքների տարածումն իոնոսֆեռայումբեկման(D,  E,  F  և  այլն),  որոնցշետերըհամապատասխանաբարնկատմամբշետի  (D)  վրա  նրա  նորմալի  նկատմամբ  անկման  անկյան  տակ      (նկ. 2)։
  Ռադիոալիքները, անցնելով օպտիկապես տարբեր միջավայրերիսահմանով,  ենթարկվում  են  բեկման։
   Օդ-առաջին  իոնացված  շերտսահմանի  վրա  բեկված  ռադիոալիքները  երկրորդ  իոնացված  շերտումնորից ենթարկվում են բեկման և այսպես շարունակ։
 Գրենք բեկման օրենքը իոնացված շերտերի համար՝։
 Նկատի  ունենալով,  որ  բարձրությունից  կախված  բեկման  ցուցիչըփոքրանում է, կարող ենք գրել՝որտեղ-ն օդի բեկման ցուցիչն է, որը գործնականում հավասար էմեկի։
   Բեկման  ցուցչի  նվազումը  յուրաքնչյուր  շերտում  հանգեցնում  էբեկման  անկյունների  մեծացմանը  անկման  անկյունների  նակատմամբ,ուստի՝։
 Հետևաբար,  շերտերից  մեկում  բեկման  ցուցիչը  կարող  է  այնպիսիարժեք  ունենալ,  որ  կատարվի  լրիվ  ներքին  անդրադարձում,  այսինքն՝բեկման  անկյունը՝-ի։
   Եթե  տվյալ  շերտից  վերևգտնվող  հաջորդ  շերտի  իոնացումն  աննշան  չափով  մեծ  լինի,  ապառադիոալիքները, իոնոսֆերայի այդ շերտից անդրադառնալով, կուղղվեն-ն,  հավասարվի,1n,2n3n00iinnnnsin...sinsinsin221100innnn...2100ni...210io90դեպի  Երկիր,  որից  էլ  անդրադառնալով՝  կարող  են  հետագա  շարժմանընթացքում  նորից  հասնել  իոնոսֆերայի  համապատասխան  շերտին  ևնորից վերադառնալ Երկրի մակերևույթ և այլն։
  Արդյունքը  լինում է այն,որ  ռադիոալիքները,  բազմաթիվ  անգամներ  անդրադառնալով  Երկրի  ևիոնոսֆերայի միջև, կարող են հասնել Երկրի ցանկացած կետը։
 Իոնոսֆերայիցպայմանավորված է նաևփոքր լինիռադիոալիքներիանդրադարձումը անկյան մեծությամբ։
  Ակնհայտ է, որ ինչքան անկյունը, այնքան մեծ կլինի առաջին շերտի վրա ընկնողռադիոալիքների  անկման  անկյունը,  և  այնքան  արագանկյունը  կհասնիռադիոալիքների լրիվ ներքին անդրադարձում։
 -ի,  այսինքն՝  ավելի  մոտ  շերտում  տեղի  կունենաԵթե  ռադիոալիքներն  իոնոսֆերայի  վրա  ընկնում  են  ուղղահայաց-ն հավասար է 0-ի, ապա, ինչպես երևում  օրենքից,  ռադիոալիքների  անդրադարձումկերպովէ  բեկմանտեղի կունենա այն դեպքում, երբ որևէ  -րդ շերտի բեկման ցուցիչը այսինքն՝հավասարվի  զրոյի։
   Իսկ  դա,  ըստ  (8)-ի,  տեղի  կունենա  այն  ժամանակ,երբ  ռադիոալիքների  տատանման  հաճախությանը  հավասար  լինի-ինպլազմային հաճախությանը՝։
 Ռադիոալիքների  անդրադարձում  տեղի  կունենա  նաև  այնդեպքում, երբ, որի ժամանակ բեկման ցուցիչը կստացվի կեղծ։
 Եթե  ապա  ռադիոալիքները  կանցնեն  իոնոսֆերայի  ամբողջշերտը և կտարածվեն տիեզերական տարածության մեջ։
 Երկրի  արհեստական  արբանյակների  և  տիեզերանավերի  հետռադիոկապը  պահպանելու  համար  օգտագործում  են  մետրայինտիրույթի  ալիքներ,  որոնք  կարող  են  թափանցել  Երկրի  մթնոլորտ  ևտարածվել  տիեզերական  տարածության  մեջ։
   Օրինակ՝  արբանյակներիվրա  հաճախ  դրվում  է  ռադիոհաղորդիչ,  որն  աշխատում  է  19,995  Մհցհաճախությամբ։
   Դա  համապատասխանում  է  մոտ  15  մ  ալիքիերկարությանը։
 որոնցհաճախությունն  ընկած  է  մոտ(48-222)  ՄՀց  հաճախություններիտիրույթում,  նույնպես  թափանցում  են  իոնոսֆերայի  շերտը  ևապահովում հեռուստատեսային կապը տիեզերանավերի հետ։
 Հեռուստատեսայինազդանշանները,Եզրահանգում։
   Աշխատանքում  կատարված  գիտամեթոդականհետազոտությունները  և  Շիրակի  պետական  համալսարանի  ավագ00)90(00oio90),90(0o02/sinsin00inni)(in0)(00,0դպրոցում  իրականացված  փորձարկման  արդյունքները  թույլ  են  տալիսպնդել, որ՝1.  Պլազմայում  առաջացած  էլեկտրոնային  ազատ  տատանումներըներդաշնակ են։
 2.  Էլեկտրոնների  տատանմանհաճախությունըկախվածէպլազմայում նրանց խտությունից։
 3.  Ռադիոալիքները,կհասնենայնպիսի  մի  շերտի,  որի  բեկման  ցուցիչը  բավարար  կլինի  լրիվներքին անդրադարձման երևույթ տեղի ունենալու համար։
 իոնոսֆերայում  տարածվելով,4.  Գործական  կյանքում  պլազմայի  էլեկտրոնային  տատանումներիաշակերտներիքննարկումնպատկերացումներն այդ երևույթի վերաբերյալ և նպաստում նրանցգիտելիքների հարստացմանն ու ամրապնդմանը։
 ընդլայնումէապեսէ5.  Ֆիզիկայի  դպրոցական  դասընթացում  նյութի  այս  մեթոդականմշակումն  ուսուցչի  կողմից  ճիշտ  տեղում  և  ճիշտ  ժամանակիններառելու  դեպքում  կարելի  է  հասնել  աշակերտների՝  «Ֆիզիկա»առարկայի նկատմամբ հետաքրքրությունների աճման, հետևաբարև ուսուցման արդյունավետության բարձրացմանը։
 Հետազոտությունն  իրականացվել  է  ՇՊՀ-ի  կողմից  տրամադրվողֆինանսական  աջակցության  շնորհիվ  №01-ShSU-2018  ծածկագրովգիտական թեմայի շրջանակներում։

Աշխատանքը  նվիրված  է  «Ֆիզիկա»  առարկայի  նկատմամբ  սովորողների  հետաքրքրությունների    նվազման  հետ  կապված  որոշ  խնդիրների պարզաբանմանը։
  Ֆիզիկայի ուսուցչի համար առաջարկված  է կոնկրետ նյութի մեթոդական մշակում, ինչը՝ որպես տեղեկատվության  լրացուցիչ  աղբյուր,  պետք  է  նպաստի  աշակերտների  ճանաչողական  հետաքրքրությունների  ստեղծագործական  գործունեության  ակտիվացմանը։
   Առաջարկված  է  «Տատանումներ  և  ալիքներ»  բաժնում,  իբրև  ներդաշնակ  տատանումների  օրինակ,  քննարկել  էլեկտրոնային  տատանումները։
   Պարզաբանված  է  պլազմայում  առաջացող  տատանումների  բնույթը։
   Որոշված  է  պլազմայում  էլեկտրոնների  տատանման  հաճախությունը։
   Ցույց  է  տրված,  որ  էլեկտրոնների  տատանման  հաճախականությունը  կախված  է  պլազմայում  նրանց  ռադիոալիքների  խտությունից։
   Քննարկված  տարածման  մեխանիզմը։
   իոնոսֆերայում  ռադիոալիքների բեկման պատճառը։
