ԱՆՉԱՓԱՀԱՍԻՆ ՎԵՐԱԳՐՎՈՂ ՀԱՆՑԱՆՔԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼՎԱՐՈՒՅԹԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՆշված  հոդվածում  անդրադարձել  ենք  անչափահասին  վերագրվող  հանցանքի  վերաբերյալ  վարույթի առանձնահատկություններին։
   Տվյալ  ինստիտուտին անդրադարձ  կատարելու  ցանկությունը պայմանավորված  է  այն  հանգամանքով, որ այն քրեական դատավարության առանձին վարույթ է և օժտված էմի շարք առանձնահատկություններով՝ հաշվի առնելով անչափահասի՝ որպեսառանձին  կատեգորիայի  ֆիզիոլոգիական  և  հոգեբանական  առանձնահատկությունները,  ինչպես  նաև  այն  հանգամանքով,  որ  անչափահասին  վերագրվող  հանցանքի  վերաբերյալ  վարույթը  առաջացնում  է  և  պետք  է  առաջացնիմեծ հետաքրքրություն ու կարևորություն, քանի որ դրա իրականացման ճիշտուղղությունների մշակումից է կախված այնպիսի կարևորագույն խնդրի լուծումը,  ինչպիսին  ապագայում  նոր  հանցագործությունների  հնարավորինս  կանխումն է, ինչը և՛ քրեական իրավունքի, և՛ քրեական դատավարության, և՛ քրեակատարողական  իրավունքի  հիմնական  նպատակներից  մեկն  է։
   Բացի  այդ՝անչափահասների  նկատմամբ  արդարադատությունը  սահմանվում  է  որպեսսոցիալական  արդարության  համակարգի  ապահովման  բաղկացուցիչ  մաս1,հետևաբար  այս  ինստիտուտը  պետք  է  մշտապես  լինի  գիտական  ուսումնասիրրությունների  կենտրոնում  նոր  և  երեխայամետ  մոտեցումներ  մշակելունկատառումով։
 Գործող  Քրեական  դատավարության  օրենսգիրքը,  սակայն,  ընդգրկուն  ևմանրամասն  կարգավորման  չի  ենթարկել  այս  հարցը՝  տվյալ  ինստիտուտիկարգավորմանը  նվիրելով  ընդամենը  հինգ  հոդված,  որոնք  բովանդակային առումով  մակերեսորեն  են  անդրադառնում  տվյալ  վարույթի  առանձնահատկություններին։
   Այս  բացը  լրացնելու  փորձ  է  արված  Քրեական  դատավարությաննոր օրենսգրքի նախագծում (այսուհետ նաև Նախագիծ), որտեղ առավել մանրամասնորեն են քննարկվում անչափահասին վերագրվող հանցանքի վերաբերյալ  վարույթի  առանձնահատկությունները։
   Փորձենք  անդրադառնալ  գործողօրենսգրքի և Նախագծի կարգավորումներին և այս ինստիտուտին վերաբերող1 Տես ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի կողմից թիվ 40 33 բանաձևով ընդունված «Անչափահասներինկատմամբ արդարադատություն իրականացնելու վերաբերյալ նվազագույն ստանդարտ կանոնները» (Պեկինյան կանոններ), (29.11.1981)։
 հիմնախնդիրներին.  անչափահասների  գործերով  վարույթի  առանձնահատկություններին  անդրադառնալիս  նախ  հարկավոր  է  հստակ  սահմանել,  թետվյալ նորմերը ում նկատմամբ են կիրառելի՝ այն անձի, որը հանցանքը կատարելու  պահին  եղել  է  անչափահաս,  թե  նրա,  ով  անչափահաս  է  ձերբակալմանկամ  մեղադրանք  ներկայցնելու  պահին։
   Գործող  Քրեական  դատավարությանօրենսգրքում սահմանվում է վարույթի կարգ կիրառելու նյութաիրավական չափանիշը՝  մինչև  18  տարեկան  հասակում  հանցանք  կատարելը,  մինչդեռ  Նախագծում սահմանվում է վարույթի կարգը կիրառելու դատավարական չափանիշը՝ ձերբակալման կամ մեղադրանք ներկայացնելու պահին անչափահաս լինելը2։
   Նախագծի  մոտեցումը ավելի  տրամաբանական  է  և  ամբողջությամբ  ելնում է տվյալ վարույթի էությունից ու առանձնահատկություններից, քանի որ օրենսդրական  նորմերի առանձնահատկությունները վերաբերելի  են միայն անչափահասին  և  սկսվում  են  կիրառվել  վերջինիս  ձերբակալելու  կամ  մեղադրանք  ներկայացնելու  պահից,  հետևաբար  պետք  է  կիրառվեն  այն  անձանցնկատմամբ, որոնք ձերբակալման կամ մեղադրանք ներկայացնելու պահին ենանչափահաս։
  Նման մոտեցում է ընկած նաև միջազգային իրավական ակտերի  հիմքում,  մասնավորապես  «Անչափահասների  հանցավորությանն  արձագանքելու  նոր  ուղիների  և  անչափահասների  գործերով  արդարադատությանդերի  վերաբերյալ»  ԵԽՆԿ  թիվ  Rec  (2003)  20  հանձնարարականի  1-ին  բաժնում  սահմանված  «անչափահասներ»  արտահայտությունը3  նրանց  նկատմամբ հատուկ դատավարական կարգ կիրառելու տեսանկյունից վերաբերում էայն  անձանց,  որոնք  հասել  են  քրեական  պատասխանատվության  տարիքի,սակայն  չափահասության  տարիքի  չեն  հասել։
   Եթե  Նախագիծը  միջազգայինչափանիշներին համապատասխան սահմանում է անչափահաս մեղադրյալների  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանության,  երաշխավորմանկառուցակարգեր, ապա նույնը չի կարելի ասել անչափահաս տուժողների մասով։
  Մինդեռ միջազգային իրավական նորմերը սահմանում են նաև անչափահաս տուժողների և վկաների իրավունքների պաշտպանության կառուցակարգեր՝  ելնելով  նրանց  տարիքային  առանձնահատկություններից։
   Մասնավորապես  սահմանվում  է,  որ  հանցագործությունից  տուժած  և  հանցագործությանվկա  երեխաների  գործերով  արդարադատությունը  պետք  է  իրականացվի  մեղադրվող  անձանց  իրավունքների  երաշխավորման  պայմաններում4,  յուրաքանչյուր  երեխա  (խոսքը  հատկապես  տուժողի  մասին  է)  իրավունք  ունի  պահանջելու, որ իր լավագույն շահերին առաջնային ուշադրություն դարձվի։
  Սահմանվում  է  նաև,  որ  հանցագործությունից  և  լիազորությունների  չարաշահումից տուժած անձանց գործերով արդարադատության հիմնական սկզբունքնե2  Տես  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  նախագծի  հիմնախնդիրներին  նվիրված  գիտական  հոդվածներիժողովածու, ՀՀ իրավաբանների միություն, Երևան, 2014, էջ 525-526։
 3 Տես ԵԽՆԿ թիվ Rec (2003) 20 հանձնարարական։
 4 Տես ՄԱԿ-ի 2005/20 բանաձև։
 րի հռչակագրին համապատասխան՝ պետությունները պետք է փորձեն ապահովել,  որ  տուժող  և  վկա  երեխաների  համար  ապահովվեն  արդարադատության  պատշաճ  մատչելիություն  և  արդարացի5  վերաբերմունք,  վնասի  հարթում,  փոխհատուցում  և  սոցիալական  օժանդակություն։
   Անչափահաս  տուժողների  իրավունքների  պաշտպանությանն  անդրադառնալիս  անհրաժեշտ  էքննարկել նաև մասնավոր մեղադրանքի կիրառման հարցը անչափահասներիգործերով,  հատկապես,  երբ  տուժողն  է  անչափահաս։
   Ինչպես  գիտենք,  մասնավոր  մեղադրանքի  գործերով  տուժողի  վրա  է  ամբողջությամբ  դրված  իր  իրավունքների  պաշտպանությունը,  մինչդեռ  անչափահաս  տուժողների  շահերից ելնելով և հաշվի առնելով միջազգային իրավական ակտերի պահանջները՝ճիշտ  կլինի  անչափահաս  տուժողների  դեպքում  տարբերակված  մոտեցումդրսևորել  և  վարույթն  իրականացնել  ընդհանուր  կարգով,  այսինքն՝ անչափահաս տուժողների մասով բացառել մասնավոր մեղադրանքը։
  Սրա վերաբերյալհարկ ենք համարում անդրադառնալ Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումներից  մեկին6,  որում  սահմանվում  է  բացառություն  մասնավոր  մեղադրանքի  գործերով  այն  անձանց  նկատմամբ,  որոնց  իրավունքները  խախտվելեն, սակայն այդ անձինք իրենց անօգնական վիճակի կամ այլ օբյեկտիվ պատճառներով չեն կարող պաշպանել իրենց իրավունքներն ու օրինական շահերը։
 Վճռաբեկ  դատարանը  գտնում  է,  որ  նման  իրավիճակում  քրեական  գործ  հարուցելու առիթն օրինական, իսկ հիմքերը բավարար լինելու դեպքում քրեականգործ  հարուցելու  մասին  որոշում  պետք  է  կայացվի  հանրային  մեղադրանքիգործերի  հարուցման  համար  սահմանված  ընդհանուր  կարգով։
   Կարծում  ենք՝ավելի երեխայամետ կլինի Վճռաբեկ դատարանի այս դիրքորոշումը տարածելնաև անչափահաս տուժողների վրա։
  Ի տարբերություն գործող Քրեական դատավարության  օրենսգրքի՝  Նախագծում  սահմանվում  է  անչափահասներիգործերով ապացուցման ավելի լայն շրջանակ, մասնավորապես, ըստ Նախագծի,  անչափահասին  վերագրվող  հանցանքի  վերաբերյալ  վարույթով,  բացի  ապացուցման ենթակա ընդհանուր հանգամանքներից, պարզվում են՝ անչափահասի տարիքը, անչափահասի սոցիալական, ընտանեկան վիճակի, կրթությանև  դաստիարակության  պայմանները,  հոգեկան  զարգացման  մակարդակը  ևնրա  անձի  այլ  առանձնահատկությունները,  անչափահասի  վրա  տարիքով  ավագ  անձանց  ազդեցությունը,  ենթադրյալ  հանցանքի  կատարման  պատճառները և դրան նպաստող պայմանները։
  Նման գաղափարախոսությունը ընկածէ նաև միջազգային չափանիշների, ինչպես նաև Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումների հիմքում։
  Ապացուցման շրջանակի ընդլայնումը բխում էանչափահասի հոգեֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններից, անչափա5 Տե՛ս ՄԱԿ-ի ուղենիշներ։
 6 Տե՛ս Ա. Աբրահամյանի վերաբերյալ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2008 թվականի դեկտեմբերի 26-իԹիվ ՎԲ-73/08 որոշում։
 հասության՝ որպես բարդ և առանձնահատուկ տարիքի բնույթից։
  Անդրադառնալով անչափահաս իրավախախտների նութագրմանը՝ Լ. Գոլուբևան նշում է,որ անչափահաս իրավախախտների տարիքային առանձնահատկություններըհամարվում  են  կյանքի  փորձի  և  իմացությյան  պակասը,  արագ  ներշնչումը,կոնկրետ  իրավիճակում  որոշում  կայացնելը  էմոցիաների  կամ  հեղինակայինպատկերացումների ազդեցության տակ, որոնք դժվարացնում են վարքի ճիշտգիծ  ընտրելը7։
   Հաշվի  առնելով  տեսաբանի  կողմից  նշված  առանձնահատկույունները՝ պարզ է դառնում, որ ապացուցման առարկայի լայն շրջանակի սահմանումը անհրաժեշտություն է անչափահասի նկատմամբ իր կատարած հանցանքին համաչափ ներգործության միջոցներ կիրառելու համար։
  Անչափահասիրավախախտներին  բնութագրական  են  նաև  հուսահատությունը,  աֆեկտային պոռթկումներին հակումը։
  Շատ հանցագործություններ8 նրանց կողմիցկատարվում  են  ոչ  ադեկվատ  մղումներով,  չարության  կամ  այլ  անձանց,  մասնավորապես  մեծահասակների  ազդեցության  տակլինելու  պատճառով։
 Հետևաբար շատ կարևոր է ապացուցման հանգամանքների մեջ ներառել անչափահասի  վրա  տարիքով  ավագ  անձանց  ազդեցությունը  պարզելու  պարտականությունը։
 Նախագծի մոտեցումը ապացուցման ենթակա հանգամանքների ընդլայնման առումով ընկած է նաև Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումներից  մեկի  հիմքում9,  մասնավորապես  Վճռաբեկ  դատարանն  արձանագրում  է,որ վերը թվարկված հանգամանքները ենթակա են բազմակողմանի հետազոտման անչափահասների վերաբերյալ յուրաքանչյուր գործով։
  Միայն դրանց համակողմանի  վերլուծության  արդյունքում  դատարանը  կարող  է  ամբողջականպատկերացում  կազմել  անչափահասի  անձնային  և  տարիքային  առանձնահատկությունների մասին և ընտրել այնպիսի ներգործության միջոց, որն ուղղված  կլինի  նրա  ուղղմանն  ու  դաստիարակությանը։
   Այս  կապակցությամբՎճռաբեկ դատարանը ընդգծում է նաև, որ անչափահասի նկատմամբ կիրառվող  քրեաիրավական  ներգործության  միջոցը,  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  48-րդհոդվածով ամրագրված  պատժի  ընդհանուր  նպատակներից  բացի  (սոցիալական  արդարության  վերականգնում, պատժի  ենթարկված անձի  ուղղում, հանցագործությունների կանխում), պետք է հետապնդի նաև անչափահասի հոգեկան  և  ֆիզիկական  բնականոն  զարգացման,  նրա  բարեկեցությունն  ապահովելու հատուկ նպատակ։
 7 Տե՛ս Голубева  Л.  М., Судопроизводство по делам несовершеннолетних всистеме советскогоуголовного процесса//Правоведение, 1985/6, с. 52։
 8 Տե՛ս Рыбальская В. Я., Особенности производства по делам о преступлениях несовершеннолетних, Иркутск, 1972, с. 5-6։
 9 Տե՛ս Ա. Նունուշյանի վերաբերյալ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2015 թվականի օգոստոսի 28-ի ԹիվԵԱՆԴ/0094/01/13 որոշում։
 Անչափահասները,  գտնվելով  զարգացման  փուլում  և  որպես  անհատդեռևս  լիարժեք  կայացած  չլինելով,  ավելի  են  հակված  ընկնելու  այլ  անձանցբացասական  ազդեցության  տակ։
   Հետևաբար  բոլոր այն  դեպքերում,  երբ անչափահասի կողմից հանցանքի կատարումը պայմանավորվում է նրա վրա այլանձանց ազդեցությամբ, անհրաժեշտ է մանրամասն վերլուծության ենթարկելնրանց միջև առկա հարաբերությունների բնույթը, անչափահասի վրա բացասական  ներգործության  աստիճանը  և  դրա  արդյունքում  վրա  հասած  հետևանքները։
 Վճռաբեկ  դատարանը  փաստում  է,  որ  նման  ազդեցությունը,  գործի  հանգամանքներով պայմանավորված, կարող է տարբեր քրեաիրավական նշանակություն  ունենալ։
   Մասնավորապես,  եթե  հանցանքը  կատարվել  է  սպառնալիքի,  հարկադրանքի  կամ  նյութական,  ծառայողական  կամ  այլ  կախվածությանազդեցությամբ, ապա այն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասի8-րդ  կետի  իմաստով  պետք  է  գնահատվի  որպես  մեղմացնող  հանգամանք։
  Եթե  ապացուցման  ենթակա  հանգամանքների  շրջանակի  ընդլայնումըլիովին  համահունչ  է  միջազգային  չափանիշներին  և  բխում  է  երեխայի  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանության  նկատառումից  ու  այդառումով տարակարծությունների առիթ չի տալիս, ապա նույնը չենք կարող ասել  Նախագծում  սահմանված  այն  դրույթի  վերաբերյալ,  որով  սահմանվում  էանչափահասների գործերով վարույթի արագ և առանց անհարկի ձգձգումների քննության կարգ, որով պայմանավորված՝ արգելք է դրված նաև նախաքննության  փուլում  քրեական  հետապնդման  ժամկետները  երկարացնելու  հարցում։
   Թեև  միջազգային  իրավական  ակտերով  հիմնավորվում  է  արագացվածկարգ  կիրառելու  սկզբունքը,  սակայն,  մեր  կարծիքով,  այդ  խնդրի  մեջ  խորամուղ լինելով՝ կարող ենք փաստել, որ նման կարգավորումը այնքան էլ չի բխումանչափահասի, ինչպես նաև արդարադատության շահերից։
  Քրեական դատավարության  նպատակները  հանցագործությունները  բացահայտելն  է,  գործիլրիվ, բազմակողմանի և օբյեկտիվ քննությունը իրականացնելը, հետագա հանցանքների  կանխումը,  հանցագործի  ուղղումը,  որոնց  ամբողջությունն  էլ  հանգեցնում է արդարության վերականգման։
  Այս պարագայում արդյո՞ք քրեականհետապնդման ժամկետները երկարաձգելու արգելքը չի խոչընդոտում գործինառնչվող բոլոր ապացույցների բացահայտմանն ու հետազոտմանը, որի թերացումն  էլ  կխոչընդոտի  գործի  լրիվ,  բազմակողմանի  և  օբյեկտիվ  քննությունը։
 Քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագծում սահմանվում է վարույթիարագ և առանց անհարկի ձգձգումների պահանջ՝ միևնույն ժամանակ արգելելով  քրեական  հետապնդման  ժամկետների  երկարացումը,  սակայն  միգուցեձգձգումը անհարկի չէ,  և  դրա անհրաժեշտությունը  բխում  է  անչափահասի ևարդարադատության շահից, ինչպես պետք է վարվի վարույթն իրականացնողմարմինն  այս  պարագայում,  եթե քրեական  հետապնդման  ժամետները  երկարացնելու  հնարավորություն  չունի։
   Նախագիծը  սահմանում  է  ապացուցմանենթակա  հանգամանքների  ընդլայնված  շրջանակ,  որոնցից  յուրաքանչյուրիբացահայտումն  ու  մանրակրկիտ  ուսումնասիրությունը  բխում  է  անչափահասի շահերից, սակայն հնարավոր է լինեն դեպքեր, երբ սահմանված ժամկետները բավարար չլինեն բոլոր ապացույցների բացահայտման համար, այս պարագայում գործի օբյեկտիվ ելքը խիստ կասկածելի է դառնում։
  Պետք է ընդունենքայն  հանգամանքը,  որ  մինչդատական  վարույթի  ողջ  նպատակն  ու  էությունըգործի  հանգամանքների  բացահայտումն  է,  իսկ  անչափահասի  մասնակցությամբ  գործերով՝  վերջինիս  դաստիարակության,  կրթության,  ընտանեկանպայմանների, հանցանքի  կատարմանը նպաստող պատճառների ու պայմանների,  անչափահասի  վրա  տարիքով  ավագ  անձանց  ազդեցության  վերհանումն, ինչն այնքան էլ դյուրին չէ պրակտիկայում։
  Հետևաբար կարծում ենք, որայնքան  էլ  ճիշտ  չէ  անչափահասների  գործերով  բացառել  քրեական  հետապնդման ժամկետների  երկարացնելը,  ավելի  իրատեսական  է  նախատեսելերկարացման հնարավորությունը, որը կարող է իրականացվել միայն այն դեպքում,  եթե  բխում  է  անչափահասի  և  արդարադատության  շահերից։
   Եթե  վարույթի արագացված կարգի կիրառումն ու քրեական հետապնդման ժամկետները երկարացնելու արգելքի սահմանումը պայմանավորված են անչափահասի  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանությամբ  և  ելնում  են  այննկատառումից,  որ  մինչդատական  վարույթի  ընթացքում  կատարվող  գործողությունները  իրենց  բացասական  կնիքը  չթողնեն  անչափահասի  հոգեբանության և հետագա զարգացման վրա, ապա հարկ ենք համարում նշել, որ պետքէ  ոչ  թե  անդրադառնալ  մինչդատական  վարույթի  ժամկետներին,  այլ  այդ  վարույթի  ընթացքում  կատարվող  գործողությունների  բովանդակությանն  ուբնույթին, և ոչ թե ժամկետները համապատասխանեցնել անչափահասի հոգեֆիզիոլոգիական  առանձնահատկություններին,  այլ  այդ  ժամկետների  ընթացքում  կատարվող  գործողությունները։
   Եթե  վարույթն  իրականացնող  մարմիննիր  գործողություններով  վատ  է  անդրադառնում  անչափահասի  հոգեբանության վրա, ապա այդ բացասական ազդեցությունը օրենքով սահմանված ժամկետում էլ կլինի և տվյալ պարագայում կախված չէ ժամկետները երկարաձգելուց։
   Հետևաբար  հարկավոր  է  ավելի  մեծ  ուշադրություն  դարձնել  վարույթն  իրականացնող  մարմինների  և  նրանց  կողմից  կատարվող  գործողություններիառանձնահատկություններին, որից էլ բխում է մեր մյուս առաջարկը՝ կապվածանչափահասների  գործերով  արդարադատության  համակարգ  ստեղծելուհետ։
   Անչափահասների  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  առավելագունսպաշտպանության  և  քրեական  դատավարության  նպատակներին  հասնելուհամար  անհրաժեշտ  է  ստեղծել  անչափահասների  արդարադատության  համապարփակ համակարգ և ապահովել դրա արդյունավետ գործառությունը։
  Ինչպես սահմանված է ԵԻԿ-ի 40(3)-րդ հոդվածում, մասնակից պետություններըպետք  է  խթանեն  քրեական  օրենսդրությունը  խախտած  անչափահասներինկատմամբ  կիրառելի  հատուկ  օրենքների,  ընթացակարգերի,  մարմինների  ևհաստատությունների ստեղծումը։
  Անչափահասների արդարադատության համապարփակ համակարգը պահանջում է ոստիկանությունում, դատական համակարգում, դատախազությունում ստեղծել մասնագիտացված ստորաբաժանումներ, ինչպես նաև մասնագիտացված պաշտպաններ կամ այլ ներկայացուցիչներ,  որոնք  անչափահասներին  իրավական  կամ  համապատասխան  այլաջակցություն  են  տրամադրում10։
   «Պեկինյան  կանոնների»  12-րդ  կանոնը  ուշադրությունը  հրավիրում  է  անչափահասների  նկատմամբ  արդարադատության  իրականացման  մեջ  ներգրավված  բոլոր  իրավապահ  մարմինների  աշխատակիցների  համար  հատուկ  վերապատրաստման  դասընթացներ  անցկացնելու անհրաժեշտության վրա։
  Այս տեսանկյունից, քանի որ ոստիկանությունը անչափահասների արդարադատության համակարգի շփումների առաջին կետն է, շատ կարևոր է, որ ոստիկանության աշխատակիցները լինեն իրազեկված և գործեն պատշաճ կերպով։
 «Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ» ՀԿ-ն անչափահասների  արդարադատության  համատեքստում  ՀՀ-ում  անչափահասների  հանդեպդաժան վերաբերմունքի և խոշտանգումների ուսումնասիրության շրջանակներում  նշում  է  անչափահասների նկատմամբ բռնության, դաժան  վերաբերմունքի  դեպքեր  մինչդատական  վարույթի  ընթացում,  հետևաբար  դատախազության  մարմիններում  անչափահասների  գործերով մասնագիտացված  կադրերունենալը անհրաժեշտություն է, որը բխում է մինչդատական վարույթի ընթացքում  անչափահասների  գործերով  ավելի  խիստ  ու  առանձնահատկուկ  հսկողություն  իրականացնելու  նպատակից։
   Միջազգային  փորձի  ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս11, որ բազմաթիվ երկրներ, ինչպիսիք են Ավստրիան, Կանադան,  Խորվաթիան,  Չեխիայի  Հանրապետությունը,  Ֆրանսիան,  Գերմանիան, Հունաստանը, Հունգարիան, Իտալիան, Նիդեռլանդները, Սերբիան, Սլովենիան,  Շվեյցարիան  և  այլ  երկրներ,  ունեն  անչափահասների  համար  նախատեսված  հատուկ  դատարաններ/կամ  դատավորներ։
   Այլ  երկրներում  օրենքները  լրացուցիչ  պահանջներ  են  սահմանում  անչափահասների  գործերը  վարողդատավորների համար։
  Օրինակ` փորձագիտական գիտելիքներ (Հունաստան),արդարադատության վերապատրաստման դասընթացներ (Ֆինլանդիա, Իտալիա), մասնագիտացում (Թուրքիա)։
  Որոշ երկրներում (Ռումինիա, Կոսովո, Գերմանիա)  գոյություն  ունեն  նաև  անչափահասների  գործերով  մասնագիտացված դատախազներ և անչափահասների գործերով մասնագիտացված ոստիկանություն  (Թուրքիա)։
   Եթե  ընդունենք,  որ  մեր  հանրապետությունում  անչափահասների  գործերով  մասնագիտացված  դատարանների  ստեղծումը  կապված է ֆինանսական միջոցների հետ և միևնույն ժամանակ դեռևս իրատեսա10  Տե՛ս  Անչափահասների  գործերով  դատավարությունների  դիտարկում  (հաշվետվություն),Երևան, 2011, էջ 33։
 11 Տե՛ս նույն տեղում։
 կան  չէ,  ապա  գոնե  մասնագիտացված  կադրերի  պատրաստումը  և՛  դատական,  և՛  ոստիկանության,  և՛  դատախազության  համակարգերում  մեր  կարծիքով, անհրաժեշտություն է  և  բխում  է միջազգային  իրավական ակտերից, անչափահասի իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունից, արդարադատության շահից։
  Ինչպես նշում է Երեխայի իրավունքների կոմիտեն, այնդեպքերում,  երբ  գործնականում  մասնագիտացված  դատարանների  ստեղծումն իրատեսական չէ, պայմանադիր կողմերը պարտավոր են անչափահասների արդարադատության գործերը վարելու համար երաշխավորել մասնագիտացված  դատավորների  և  մագիստրատների  նշանակումը։
   Այս  մոտեցումըբխում  է  նաև պետության  շահերից,  քանի որ մասնագիտացված  մարմիններիարդյունավետ գործունեությունը հետագայում զերծ կպահի այնպիսի աղետալի  երևույթներից,  ինչպիսիք  են  կրկնահանցագործությունը,  հասարակության,հատկապես անչափահասի անվստահությունն ու բացասական վերաբերմունքը  երկրի  իրավական  համակարգի  նկատմամբ  և  այլն։
   Ամփոփելով  աշխատանքը.  հարկ  ենք  համարում  նշել,  որ  անչափահասությունը  ամենադժվար  ևխնդրահարույց  տարիքային  շրջանն  է,  և  անչափահասները  որպես  հատուկկատեգորիա  պետք  է  մշտապես  լինեն  հասարակության  և  պետության  հոգածության  ներքո։
   Ինչպես  նշվում  է  «Քաղաքացիական  և  քաղաքական  իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի 24-րդ հոդվածի 1-ին մասում, «յուրաքանչյուր  երեխա,  առանց  ռասայի,  մաշկի  գույնի,  սեռի,  լեզվի,  կրոնի,  ազգային կամ սոցիալական ծագման, գույքային վիճակի կամ ծննդի հատկանիշովորևէ  խտրականության,  իրավունք  ունի  իր  ընտանիքի,  հասարակության  ևպետության  կողմից  պաշտպանության  այնպիսի  միջոցների,  որոնք  անհրաժեշտ  են  նրան  որպես  մանկահասակի»։
   Սա  անուղղակի  պահանջ  է  պետություններին  անչափահասների  նկատմամբ  դրսևորել  խտրականությունը  բացառող վերաբերմունք և ցանկացած պարագայում հաշվի առնել անչափահասի  տարիքային  և  անհատական  առանձնահատկությունները։
   Ասվածի  շարունակությունն ու  հիմնավորումն  է  մեկ այլ  միջազգային փաստաթուղթ,  մասնավորապես «Անչափահասների նկատմամբ արդարադատություն իրականացնելու վերաբերյալ» ՄԱԿ-ի նվազագույն ստանդարտ կանոնների («Պեկինյան կանոններ»)  5-րդ  կետի  համաձայն` «Անչափահասների վերաբերյալ արդարադատության համակարգը ուղղված է առաջին հերթին անչափահասի բարեկեցության  ապահովմանը,  որպեսզի  անչափահաս  իրավախախտների  վրա  ազդեցություն գործող ցանկացած միջոց միշտ համաչափ լինի ինչպես իրավախախտի անհատական առանձնահատկություններին, այնպես էլ իրավախախտմանհանգամանքներին»։
  Ինչպես տեսնում ենք, անչափահասները՝ որպես հատուկկատեգորիա, մշտապես գտնվում են միջազգային կառույցների ուշադրությանկենտրոնում,  և  դրանով  պայմանավորված՝  պետությունները  պարտավոր  ենմշտապես  վերանայել  ներպետական  օրենսդրությունը՝  անչափահասներինկատմամբ էլ ավելի արդյունավետ, ավելի երեխայամետ մոտեցումներ սահմանելու համար։
  Անչափահասները ապագան կերտողներն են, հետևաբար անչափահասներին վերաբերող խնդիրները պետք է մշտապես լինեն և՛ հասարակության,  և՛  պետության  ուշադրության  կենտրոնում։
   Ավելի  կարևոր  է  իրավախախտ  անչափահասների  առանձնահատկությունների  և  խնդիրների  ուսումնասիրումը,  քանի  որ  անչափահաս  տարիքում  իրավախախտում  կատարածանձի  նկատմամբ  պատշաճ  և  իր  տարիքային  ու  անհատական  առանձնահատկություններով պայմանավորված գործողությունների կիրառումից է կախված  ապագայում  կրկնահանցագործությունների  և  առհասարակ  իրավականհամակարգի  առջև  ծառացած  խնդիրների  կանխարգելումը։
   Հետազոտությունները  ցույց  են  տալիս,  որ  առավել  վտանգավոր  կրկնահանցագործներիմեծ  մասը  հանցանքը  կատարել  են  մինչև  18  տարեկան  դառնալը12,  հետևաբար  անչափահասների  գործերով  արդարադատությունը  ունի  խնդիրներ,  որոնց լուծումը հույժ անհրաժեշտ է։
 Աշխատանքը ցանկանում ենք ամփոփել ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքում  և  միջազգային  իրավական  ակտերի  պահանջներում  հստակ  ընդգծվածայն  գաղափարով,  ըստ  որի՝  անչափահասները,  ելնելով  իրենց  հասունությանաստիճանից, ֆիզիոլոգիական, սոցիալ-հոգեբանական և այլ հատկանիշներից,համարվում են քրեաիրավական և քրեադատավարական հարաբերությունների հատուկ սուբյեկտներ, որի ուժով նրանց մասնակցությամբ վարույթը պետքէ լինի պաշտպանիչ, վերականգնողական և երեխայամետ։
 Հասմիկ Հակոբյան ԱՆՉԱՓԱՀԱՍԻՆ ՎԵՐԱԳՐՎՈՂ ՀԱՆՑԱՆՔԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՎԱՐՈՒՅԹԻԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ անչափահաս, մասնավոր մեղադրանք, արագացված վարույթ,մինչդատական վարույթ, կրկնահանցագործություն, արդարադատության համակարգ։
 Ամփոփում։

Սույն  աշխատանքում  քննության  ենք  առել  «Անչափահասին  վերագրվող  հանցանքի  վերաբերյալ  վարույթի  առանձնահատկությունները»  թեման։
   Շեշտը  դրել  ենք  տվյալ  ինստիտուտին  վերաբերող  հիմնախնդիրներին  և  առաջարկել  ենք  դրանց  լուծման  հնարավոր եղանակները։
   Թեման արդիական է, և ցանկալի է, որ  այն մշտապես գտնվի գիտական  ուսումնասիրությունների  կենտրոնում։
   Աշխատանքում  տեղ  են  գտել  մի  քանի  հիմնական  առաջարկություններ,  որոնցից  յուրաքանչյուրը  նպատակ  է  հետապնդում  անչափահասների գործերով վարույթը հնարավորինս համապատասխանեցնելու անչափահասի հոգեֆիզիոլոգիական  առանձնահատկություններին,  երեխայամետ  և  պաշտպանիչ։
   դարձնելու  ավելի  12 Տե՛ս Է. Ա.Գրին, Իրավաբանական հոգեբանություն, «Զանգակ-97», 2004, էջ197։
