ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻՀԱՐՑԵՐԻ ԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ «ՈՒՂԵԳՐՈՒԹՅԱՆ» ԷՋԵՐՈՒՄ  Սիմեոն  Լեհացին  իր  «Ուղեգրություն»-ում  անդրադարձել  է  նաև  Օսմանյան Թուրքիայի սոցիալ-տնտեսական պատմության որոշ հարցերի։
  Որպեսճանապարհորդ-ուղեգիր՝ նա ականատես է եղել, լսել է, կամ էլ հենց ինքն էանմիջականորեն  իրականացրել  որոշ  գործողություններ,  որոնք  էլ  հենցբնութագրում  են  17-րդ  դարի  առաջին  կեսի  Օսմանյան  Թուրքիայի  սոցիալտնտեսական կյանքի առանձնահատկությունները։
 Օսմանյան  Թուրքիան  տնտեսապես  հետամնաց  երկիր  էր։
   Մասնավորապես 17-րդ դարում Օսմանյան կայսրության տնտեսական ճգնաժամն1 իրարտահայտությունը  գտավ  կենտրոնախույս  տրամադրություններ  ունեցողխոշոր  հողատիրության  ներկայացուցիչների  ապստամբություններում։
   Իսկեթե քաղաքական տեսանկյունից նայենք այս հարցին, ապա պետք է նշենք,որ  Թուրքիան,  սկսած  16-րդ  դարից,  պատերազմ  հրահրեց  Սեֆյան  Պարսկաստանի դեմ, որ բավականին երկար ընթացավ, ու Թուրքիայի համար այնավարտվեց  պարտությամբ,  ինչը,  բնականաբար,  ունեցավ  իր  անդառնալիհետևանքները կայսրության սոցիալ-տնտեսական ոչ այնքան լավ վիճակումգտնվող կյանքի վրա։
 Օսմանյան  կայսրության  սոցիալ-տնտեսական  քայքայման  և  խորացողճգնաժամի պատճառներից էր բնակչության արագ աճը։
  Սա նշանակում էր,որ հողերը չէին կարող բավականացնել։
  Զգացվում էր «հողային սով», իսկԱնատոլիան լցվել էր, փաստորեն, անհող գյուղացիությամբ, որոնք զուրկ էին  ապրուստի  միջոցներից։
   Դրա  հետևանքով  երկրում  ի  հայտ  եկան  մեծթվով «չիֆթբոզաններ»,  այսինքն՝  այնպիսի  գյուղացիներ,  որոնք  ստիպվածէին  լինում  լքել  ու  հեռանալ  իրենց  հողից։
   Միաժամանակ  քաղաքներում  ևսնրանք,  չգտնելով  որևէ  աշխատանք,  համալրում  էին  օրինազանց,  դեպիխռովություններն ու ապստամբությունները հակում ունեցող մարդկանց շարքերը կամ էլ պարզապես զբաղվում էին ավազակությամբ ու քարավաններթալանելով, կամ էլ ստեղծում էին սեփական ավազակախմբեր2։
 1  Տե΄ս  Economic  difficulties  16-17th  centuries,  Edited  by  Malcolm  Edward  Yapp,  London,  2000,http։
 //www.britannica.com/place/Ottoman-Empire/The-decline-of-the-Ottoman-Empire-1566-1807/02.02.2016/։
 2 Տե′ս Suraiya Faroqhi, Urban Space as Disputed Grounds։
  Territorial Aspects to Artisan Coflict in16-18th century Istanbul, Istanbul,  2002, pp. 222-232։
 Դեռևս 16-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունում ծանր հարկերի ևգյուղացիների  անողոք  ճնշման  հետևանքով  սկիզբ  առան  գյուղացիականապստամբություններ  և  բողոքի  զանազան  դրսևորումներ։
   Միաժամանակպետք  է  նշենք  այն,  որ  օսմանյան  սուլթանները,  սկսած  15-րդ  դարից  (որըշարունակվեց  մինչև  18-րդ  դարը),  փորձում  էին  որոշակի  բարեփոխումներկատարել3 երկրի սոցիալ-տնտեսական կյանքում, մասնավորապես կարգավորել առկա հին կարգերն ու օրենքները։
  Նաև ձգտում էին կրճատել4 Կ. Պոլսի  կենտրոնական  ուռճացված  բյուրոկրատական  ապարատը,  սակայն  այդջանքերը  այնքան էլ արդյունավետ չեղան5։
 Օսմանյան  Թուրքիայում կատարված այդ բարեփոխումների հետ առնչությամբ տարածված տեսակետը առաջ էր կաշում, որ առաջ էր քաշում Բ.Բարտոլդը։
  Նա նշում էր, որ բարեփոխումները նույնիսկ տեսականորեն անհնար էին, քանի որ «պետական ու հասարակական կյանքի ամեն մի նորամուծություն համարվում է հանցագործություն կրոնի նկատմամբ»6։
 Իսկ արդեն 16-րդ դարի երկրորդ կեսից բավականին արագ կերպով աճեցին պետական հարկերը, ի հայտ եկան նորանոր հարկեր, սկսվեցին կիրառվել գյուղատնտեսական արտադրանքի ստիպողական վաճառք, որն էլ,փաստորեն, դարձավ հենց գյուղացիությանը կողոպտելու դաժան միջոցներից մեկը։
  Երկրում լայն տարածում ստացավ կաշառակերությունը, հատկապես  փողով  պաշտոնների  նշանակելը7։
   Իսկ  արդեն  16-րդ  դարի  վերջին  և17-րդ դարի սկզբին ամբողջ Անատոլիայում մոլեգնեց սովը8։
  Նման պայման3 Այս բարեփոխումների մասին Բարտոլդի դրույթը հաստատում է նաև թուրք պատմաբան Թ.Թունայան՝ հավաստելով, որ Օսմանյան, ինչպես նաև ամեն մի մահմեդական պետության մեջտեսականորեն որևէ բարեփոխում անհրաժեշտ չէր համարվում, որովհետև նրա կառուցվածքը  և  մարդկային  փոխհարաբերությունները  մշտապես  ու  անխախտ կերպով  տրված են  Ղուրանում ու շարիաթում։
  Այդ իսկ պատճառով էլ արդյունքի չհասան այդ հարցում։
  Տե′ս ԻնճիկյանՀ.,  Օսմանյան  ֆեոդալիզմի  մի  քանի  բնորոշ  կողմերի  մասին,  «Պատմաբանասիրական  հանդես», №  2, 1982, էջ 40։
 4  Տե′ս  Suraiya  Faroqhi,  The  Later  Ottoman  Empire  1603-1839,  The  Cambridge  History  ofTurkey,The administrative elites, Vol. 3, Cambridge University Press, 2006, pp. 140-141։
 5  Տե′ս  Sevket  Pamuk,  The  Evolution  of    Factor  Markets  in  the  Ottoman  Empire,  1500-1800,Economic Institutions, pp. 7-8։
 6 Տե′ս Бартольд В., Турция, ислам и христианство. Соч., Т. 6, М., 1966, стр. 413։
 7  Մասնավորապես  Ֆ.  Բերնիեն  17-րդ  դարում  արդեն  արմատացած  սովորույթ  էր  համարումկանխիկ դրամով վարչական՝ նահանգների, գավառների և այլ կարևոր ծառայությունների պետերի պաշտոնների վաճառքը։
  Այդ երևույթը նա արձանագրել է Հնդկաստանում և Պարսկաստանում՝ նշելով որ «ավելի հաճախ և հրապարակայնորեն» այն տեղի է ունենում ՕսմանյանԹուրքիայում։
   Բերված  փաստերից  նա  եզրակացնում  է,  որ  եթե  Հնդկաստանում  և  Իրանում«նահանգապետների  զավակները  երբեմն  ժառանգում  են  իրենց  հայրերի  պաշտոնները,  որիհետևանքով ժողովուրդը չի գտնվում այսպիսի ճնշման տակ, ինչպես Թուրքիայում»։
  Եվ իսկապես Թուրքիայում ղեկավարները վաճառում էին վարչական պաշտոնները, կապալով էին տալիս հարկերի գանձումը ու այդ պաշտոնները ստանձնողներից պահանջում էին, որ պետականգանձարան  մուծեն  որոշակի  կանխիկ  գումար։
   Տե΄ս  Бернье  Ф.,  История  последних  политических в государстве Великого могола, М., 1936, стр. 205-206։
 8 Այս  մասին տե΄ս Suraiya Faroqhi, Seventeenth Century Agricultural Crisis and the Art of FlutePlaying։
  the Wordly Affairs of the Mevlevi Dervishes (1595-1652), Turcica.  20 , Istanbul, 1988,pp. 43-70։
 ներում կայսրությունում ծնունդ էին առնում նոր հուզումներ և գյուղացիականշարժումներ9։
   Ճիշտ  է,  այդ  բոլոր  ապստամբությունները  թեև  պարտությունկրեցին, բայց, այնուամենայնիվ, խոր հետքեր էին թողնում ու խարխլում Օսմանյան կայսրության հիմքերը։
 Թուրքիան  առավելապես  ցնցվեց  ջալալիների  շարժումներից10։
   Իրենցմասշտաբներով  և  ընդգրկումով  աննախընթաց  այդ  ապստամբությունները,որոնք  սկիզբ  առան  1590-ական  թթ.,  շատ  կարճ  ժամանակահատվածումմեծ  արագությամբ  տարածվեցին  ամբողջ  Փոքր  Ասիայով  մեկ՝  հասնելովմինչև Անդրկովկաս։
 Ջալալիների  ապստամբությանը11  անդրադարձել  է  նաև  Սիմեոն  Լեհացին իր աշխատության մեջ12, որտեղ նա խոսում է նրանց ավերիչ գործողությունների մասին՝ ասելով որ «բայց եկն եւ ղարիպն աւելի քան զքառասունհազար տուն ի Ստամպօլ, Ղալաթա եւ Սկուտարն։
  Քանզի յօթաեախան Ճէլալիքն աւիրել էին. եւ ամենեքեան հալածեալք եւ փախուցեալք անդ էինհանգուցեալք»։
  Հետո էլ Լեհացին ավելացնում է, որ այս ամենի հետևանքովէ Պուղտանից մինչև Ստամպոլ, Ուռումելին, մինչև Վանատիկ, չկար քաղաք,գյուղ կամ ագարակ, որ հայ չապրեր, այսինքն՝ ցիրուցան էին եղել այդ դաժան շարժման հետևանքով13։
  Այսինքն՝ Սիմեոն Լեհացին մեկ անգամ ևս հաստատում  է  ջելալիների  շարժման  բացասական  լինելու  հանգամանքը  կայսրության հպատակ ժողովուրդների,  մասնավորապես հայերի համար։
 Թուրքիայում  ներքին  ճգնաժամի  հասունացման  ազդակ  հանդիսացավռազմական-ավատական  համակարգի  քայքայման  գործընթացը,  որի  նախանշանները ի հայտ եկան դեռևս 16-րդ դարի առաջին կեսին։
  Եվ Թուրքիան աստիճանաբար կորցնում էր իր երբեմնի ռազմական հզորությունը, ինչիհետևանքով տարբեր պատերազմներում նա պարտություն էր կրում։
 9 Մասնավորապես 1572 թ. ապստամբութոյւն է բռնկվում Մոլդավիայում, 1594 թ.՝ Վալախիայում,  1596-1598  թթ.՝  Բուլղարիայում,  իսկ  արդեն  16-րդ  դարի  վերջին  և  17-րդ  դարի  սկզբին՝ Հարավային  Սերբիայում,  Չեռնոգորիայում,  Հերցեգովինայում  և  այլ  վայրերում։
   Այս  մասինտե΄ս Новичев А. Д., История Турция, М., 1965, стр. 36։
 10 17-րդ դարի սկզբի Օսմանյան  Թուրքիայի, ինչպես նաև Հայաստանի պատմությանը վերաբերող եվրոպական աղբյուրների մեջ առանձնահատուկ տեղ են գրավում 1605-ից մինչև 1610թթ.  Կոստանդնուպոլսում Ֆրանսիայի դեսպան  բարոն դե Սալինյակի նամակները  ֆրանսիական  թագավորին։
   Նամակներում  արծարծվում  են  Թուրքիայի  այդ  տարիների  քաղաքականպատմության  կարևորագույն  հարցերը՝  ջալալիների  շարժումը,  թուրք-իրանական,  թուրքավստրիական պատերազմները և այլն։
  Հաղորդված նյութերը միանգամայն ստույգ են։
  Օսմանյան կայսրության վիճակը XVII դարի սկզբին այն աստիճան ծանր էր, որ բարոն դե Սալինյակին թվում էր, թե այդ պետության վերջնական կործանումը մոտ է։
  Բարոն դե Սալինյակի նամակներին նվիրված ժողովածուում տեղ են գտել նաև Ֆրանսիայի թագավորի (1607 թ. մարտի26-ի),  ենիչերիների  պետի  (նույն  թվականի  սեպտեմբերի  10-ի)՝  դեսպանին  ուղղված  նամակները, որոնցում շոշափվում են ջալալիների շարժման հետ կապված հարցերը։
 11 Տե΄ս Stanford J. Shaw, Social Unrest, USA, Minnesota, 2006.URL։
 http։
 //www.britannica.com/place/Ottoman-Empire/The-decline-of-the-Ottoman-Empire-15661807  (02.02.2016)։
 12 Տե′ս George Bournoutian, նշվ. աշխ., էջ 302։
 13 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 3։
 Օսմանյան կայսրության այս սոցիալ-տնտեսական վիճակը իր բացասական  ազդեցությունն  ունեցավ  Անդրկովկասի  ժողովուրդների  համար,  քանիոր արդեն 1590 թ. վերջինիս հաջողվեց հաստատել իր գերիշխանությունը ևսկսեց պարտադրել իր հասարակական-քաղաքական համակարգը, ինչպեսնաև դաժան կեղեքման ենթարկել երկրամասի ժողովուրդներին։
  Այս ամենիառաջին քայլը եղավ այն, որ երկրամասը թուրքերը բաժանեցին սանջակների, վիլայեթների և փաշայությունների14։
  Գրավված շրջաններում թուրքականպաշտոնյաները  անցկացնում  էին  մարդահամար,  կազմում  հարկացուցակներ,  դաժան  միջոցներով  իրագործում  հարկերի  ինչպես  պաշտոնական15,այնպես էլ հավելյալ գանձումը և այլն։
 Միաժամանակ  Օսմանյան  Թուրքիան,  գտնվելով  մշտական  պատերազմների մեջ, մեծ ուշադրություն էր դարձնում առաջին հերթին ռազմականուժին։
  Այդ իսկ պատճառով էլ ստեղծեցին մեծաքանակ հզոր բանակ և ռազմական բարձր տեխնիկա։
  Իսկ այդ ժամանակ սուլթանական բանակում մեծդեր էր խաղում ենիչերական կորպուսը, որը թուրքական բանակի կորիզն էր։
 Պետք է նշել այն, որ տարածաշրջան ներխուժած գերազանցապես մուսուլման նվաճողները իրենց առջև բնիկ քրիստոնյա մեծամասնությանը բռնիիսլամացնելու խնդիր էին դրել, ինչն էլ, որը դարձել էր նրանց նաև պետական քաղաքականության անկյունաքարը։
  Վերջինս իրականացնելու համարնրանց կողմից կիրառվել են բազմաթիվ մեթոդներ (մահվան սպառնալիքիցմինչև հարկային, իրավական սպառնալիք)։
  Ընդունելով պարտադրված իսլամը՝ հայերի այդ հատվածը ժամանակի ընթացքում տարբեր պատճառներով  կամա թե  ակամա հեռացել  էր  նաև  իր  մայր  արմատից  և  քրիստոնեւոթյուն դավանող ազգակիցներից, ինչն, ի վերջո հանգեցրել էր նրանց մասնակի  կամ  լիակատար  ձուլմանը։
   Հայերը,  լինելով  Օսմանյան  կայսրության  ոչմուսուլման  հիմնական  ազգերից  մեկը,  պարբերաբար  ենթարկվել  են  բռնիիսլամացման, որը տարբեր ժամանակներում ունեցել է տարբեր ծավալներ։
 14  Տե՜ս  Бартольд    В.  В.,  Место  Прикаспийцких  областей  в  истории  мусульманского  мира,Баку, 1925, стр. 145։
  Այս բաժանումների մասին մանրամասն տե′ս Gabor Agoston  and Bruce2009, pp. 14-15, Suraiya Faroqhi, Civilian society and political power in the Ottoman Empire։
  AUniversity Press, pp. 112-114։
  Նշված վարչական բաժանումների մասին կա նաև այլ հոդված՝Զուլալյան Մ., Էվլիյա Չելեբու «Սեյահեթ Նամե»-ն որպես 17-րդ դարի Արևմտյան Հայաստանիսոցիալ-տնտեսական  պատմության  աղբյուրներից  մեկը,  «Պատմաբանասիրական  հանդես»,№ 9, 1986, էջ 132։
 15 Պետք է նշել այն, որ թուրքերը հսկայական եկամուտ էին ստանում նվաճված շրջաններից։
 Օրինակ  վրացի  հեղինակ  Բիդլիսին  նշում  էր,  որ  միայն  Թավրիզի  նահանգից  (հետագայում՝Մարաղա)  օսմանյան  պետական  գանձարան  էր  մտնում  15 000  խարվար  ոսկի  (դա  կշռիմիավոր  է,  որը  հավասար  էր  300  կգ)։
   Իսկ  նոր  նվաճված  երկրներից  ընդհանուր  եկամուտը,ըստ թուրք պատմաբանների նվազեցրած թվերի, կազմում էր շուրջ 25 մլն 200 հազար ակչե,այսինքն՝ 420 հազար ոսկե դրամ։
 Օսմանյան պետության մեջ սուլթանության հենարանը ավատատերերիդասակարգն էր։
  Երկրի ողջ բնակչությունը բաղկացած էր երկու հիմնականխմբերից։
  Առաջին խմբի մեջ ընդգրկվածները կոչվում էին ասկերի (այսինքն՝զինվորականներ)16։
  Այդ խմբի մեջ մտնում էին բոլոր նրանք, ովքեր ներկայացնում էին սուլթանի իշխանությունը։
  Դրանք հիմնականում զինվորականներ,  ծառայողական  ավատատերեր  էին,  որոնց  ձեռքերում  էին  գտնվումկենտրոնական  կառավարման  մարմինները,  պալատականները,  հոգևորականությունը՝ «ուլեման»17։
  Իսկ գլխավոր դերը պատկանում էր զինվորականավատատերերին։
 Իսկ  երկրորդ  խումբը  Օսմանյան  կայսրության  մեջ  կազմում  էին հպատակները (Ռայա)18, որոնք եղել են արհամարհված՝ (քրիստոնյան և հրեան), իրավունք չեն ունեցել կրել իրենց համար թույլատրելի հագուստը և հագնելմուսուլմանի համար նախատեսվածը։
  Եթե այսպիսի դեպք էր լինում, ապատվյալ անձնավորությանը սպառնում էր հավատափոխությունը կամ մահապատիժը19։
   Այս  ամենը  հաստատում  է  նաև  Սիմեոն  Լեհացին՝  նշելով,  որքրիստոնյան Օսմանյան կայսրությունում իրավունք չուներ «Եւ ո՞վ կարէ լաւտուն շինել, կամ ձի եւ ջորի պահել կամ լաւ գտակ կամ գօտի գլուխն կապելկամ ազնիւ չուխայ կամ բաբուչ ունել. այլ բօսդել, չարուխ, եւ հին ու մին չուլագանին, սակայն ոչ ազատին ի ձեռաց նոցա. միայն ի գլուխ…»։
  Նա ավելացնում է, որ այդպիսի կարգ կար ամբողջ երկրում, բայց մի փոքր անդորություն կար և հանգիստ էր այդ առումով Կ. Պոլսում, ինչպես նաև Հալեպում20։
 Նրանք նույնիսկ իրավունք չունեին ազատորեն այցելելու իրենց սրբատեղիները կամ եկեղեցի21, որոնք շատ դեպքերում վերածվել էին մզկիթի22։
 Թուրքերը թույլ չեն տվել եկեղեցիներ կառուցել, կամ նույնիսկ վերանորոգել16 Այս  մասին առավել մանրամասն տե΄ս վերոհիշյալ հոդվածը՝ Suraiya Faroqhi, Political activityEconomic and Social History of the Orient, N. 35, Cambridge University Press, London, 1992, p. 1։
 17  Տե′ս  Gabor  Agoston  and  Bruce  Masters,  Encyclopedia  of  the  Ottoman  Empire,  Old  Bazaar,Georgetown University, Washington, D.C, USA,  2009, pp. 577-578, տե΄ս նաև SuraiyaFaroqhi,նույն հոդվածը, էջ 20-24։
 18 Տե΄ս Suraiya Faroqhi, նույն հոդվածը, էջ 2։
 19 Տե′ս Ե. Քէօմիւրճէան, Օրագրութիւն, հրատ. Մ. Նշանյանի,  Երուսաղեմ, 1939,  էջ 66։
 20 Տե′ս Ակինեան Ն., նշվ. աշխ.,  էջ  207։
 21 Այս մասին վկայում է նաև Սիմեոն Լեհացին, որ քրիստոնյաները, լինելով մշտապես հոգսի ուտառապանքի մեջ, կարիք ունեին ժամ գնալու ու աղոթելու։
  Բայց երբ  գնում էին եկեղեցի աղոթելու, այդ գործընթացը շատ արագ կերպով էր արվում, քանի որ եթե թուրքերը նրանց տեսնեին  եկեղեցու  մեջ  աղոթելիս,  կսպանեին  կամ  լավագույն  դեպքում  տանջանքների  կենթարկեին։
  Այնուհետև ավելացնում էր, որ հայերը «Նոյնպէս եւ ժողովուրդն ոչ թէ ժամ երթալ, այլ եւզԱստուած մոռացել են ի բազում հոգւոց եւ հարկապահանջութեանց, նօմօսաց եւ այլ տրոց. զիօր մի հանգստութիւն չունին կամ խաղաղ ականջ»։
  Տե′ս Ակինեան Ն., նշվ. աշխ.,  էջ 208։
 22  Տե′ս  Ե.  Քէօմիւրճէան,  Օրագրութիւն,  հրատ.  Մ.  Նշանյանի,  Երուսաղեմ,  1939,    էջ  71։
   Այդ մասին է վկայում նաև Էվլիյա Չելեբին, որ մասնավորապես Կարսի հայկական եկեղեցին թուրքերը ժամանակի ընթացքում վերածել էին մզկիթի՝ «Սուլեյման էֆենդի» անունով։
  Տե΄ս Э. Чеи Ирана», М., 1983, стр. 197։
 հները23։
  Օգտագործել են ամեն պատրվակ՝ քանդելու համար կանգուն և հոյակապ կրոնական շինությունները, իսկ կայսրության բոլոր այն եկեղեցիները,  որոնք  ավելի  բարձր  են  եղել,  քան  մզկիթները,  թուրքերը  հրամայել  ենքանդել  եկեղեցին  կամ  ցածրացնել  գմբեթը24։
   Բացի  այդ՝  կայսրության  մեջհատկապես վերջինիս որևէ պատերազմում կրած պարտությունից հետո ուժեղացնում  էին  բռնությունն  ու  ճնշումները,  այնուհետև  իրականացնում  էիննոր մարդահամար25, որին հետևում էր արդեն հարկերի ծանրացումը, արգելում էին ուրախանալ կամ զբոսանքի դուրս գալ, անգամ գերեզման այցելել։
 Ինչպես նշում է Լեհացին, քրիստոնյաների թաղման մասին, թե «Այլ եւ զմեռեալս չթողուն տանիլ պատվով եւ կարդալով Մաշտոց, այլ իբրեւ լէշ եդեալ իտախտակն անմռունչ տանին. եւ զայն եւս անմարդ փողոցովք, որպէս հրեայքն ի Լէհ. զի թէ ոք հանդիպի, կորզէ կամ շրջէ՝ որպէս զՏիրամօրն դագաղս,այլ եւ հայհոյեն զհաւատացեալս «Նասրանի, զարպուլ, քէլբ, խինծիրե ասելով, զոր Տաճիկք «կավուրե եւ «տինսիզե միայն ասեն»26։
 Քրիստոնյա  հպատակները,  ընդհուպ  հոգևոր  առաջնորդը՝  պատրիարքը,  չեն  ունեցել  ֆիզիկական  ապահովություն։
   Նրան  կարող  էին  բանտ  նետել, տանջամահ անել և այլն27։
  Այս ամենը խոսում էր այն մասին, որ հայերնու  մյուս  քրիստոնյա  ժողովուրդները  Օսմանյան  պետության  մեջ  լրիվ  իրավազուրկ էին։
 Պետք է նշել այն, որ նյութական զրկանքները ևս քրիստոնյա հպատակների  համար  ավելի  ծանր  էին՝  թուրքական  անծայր  ճնշումներից  ու  կեղեքումներից զատ. զենքի ուժով նվաճված քրիստոնյաները վճարում էին հատուկ  գլխահարկ՝  «ջիզյեն»  կամ  «խարաջը»,  որը  գանձվում  էր  Օսմանյանկայսրությունում զինապարտության փոխարեն (ինչպես նաև Իրանում), իսկքրիստոնյա կանայք և աղջիկները ազատված էին այդ հարկից28։
 Միաժամանակ  թուրքերի  վարած  այս  միտումնավոր  ներքին  քաղաքականությունը  կայսրության  հպատակ  ժողովուրդների  նկատմամբ  հանգեցնում  էր  աշխարհի  պառակտման՝  խորացնելով  մահմեդականների  ու  քրիստոնյաների  միջև  առկա  թշնամությունը։
   Նվաճված  երկրներում  թուրքերըստրկագրում էին և ճորտացնում գյուղացիներին, արհեստավորներին29։
 23 Տե΄ս Փափազյան Վ., Արևմտահայության վիճակը ըստ Օսմանյան ֆերմաների (16-18-րդ դդ.),«Պատմաբանասիրական հանդես», 1976,  էջ 127։
 24  Մասնավորպես  Երեմիա  Քյոմուրճյանի  վկայությամբ  այդ  պատճառաբանությամբ  ենքանդվել Եվդոկիայի և Բրուսայի հայոց եկեղեցիները։
 25  Տե′ս  Sevket    Pamuk,  The  Evolution  of  Factor  Markets  in  the  Ottoman  Empire,  1500-1800,Economic Institutions, Istanbul, 2005, p. 2։
 26 Տե′ս Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ 207։
 27  Խոսելով  թուրքերի  կամայականությունների  մասին՝  Լեհացին  նշում  է,  որ  իր  Թոխաթ  եղածժամանակ  (1613  թ.)  մի  վատ  հրաման  եղավ,  ըստ  որի՝  այսուհետ  եկեղեցիներն  ու  վանքերըմոմեղեն ճրագ չվառեն, այլ յուղի ճրագ վառեն։
  Եվ եթե մի տեղ գտնեին, ապա տուգանում էին։
 28 Տե′ս  Հովհաննիսյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 18, Փափազյան Վ., Արևմտահայության վիճակը ըստՕսմանյան ֆերմաների (16-18-րդ դդ.),  «Պատմաբանասիրական հանդես», 1976, էջ 134։
 29 Տե′ս Հովհաննիսյան Ա., նշվ. աշխ., էջ  21։
 Օսմանյան  կայսրության  (նաև  Պարսկաստանում)  քրիստոնյա  բնակչությունն իրավունք չուներ ձի, ջորի կամ ուղտ հեծնել, այլ թույլատրում էին մենակ  էշ  հեծնել։
   Մասնավորապես  այս  առիթով  Սիմեոն  Լեհացին  իր  աշխատության մեջ նշում էր, որ  դա կապված էր այն ավանդության հետ, թե «զի ուղտն ասեն Մահմատն հեծաւ, վասն այն պատվեն զուղտն եւ մեծարեն. այլեւ յըղտու թուէն քուլահ, շալ կամ այլ ինչ չթողուն ագանիլ քրիստոնէից, այլմէվլայիք նոցա դնեն ի գլուխս եւ արկանեն զուսովք։
  Այլ եւ իշով չկայ հրաման մէխքէմի առջեւ կամ մզկիթի, մէջիթի, կամ ի քաղաքի շրջել, այլ հետիոտս . եւ ես եղկելիս ոչ գիտելով զանցս մեծի աղէտիս՝ հեծեալ իշով անցանէի մէխքանա մի ի Մսըր»։
  Ահա հենց այդ ժամանակ էլ թուրք ոստիկաններըհասնում են Սիմեոն Լեհացու վրա  ու բրով ուժգին խփում նրա գլխին ու թիկունքին և գցում գետին։
  Եվ այս պատուհասը գալով նրա գլխին՝ ներկաներընրան ասեցին, որ «Այլ չի նստիս էշ, զի չէ հրաման, այլ ոտիւք շրջէ»30։
 Այնուհետև դեպի Մուշ գնալու ճանապարհորդության մասին Սիմեոն Լեհացին  պատմում  է  ևս  մի  դեպք  թուրքերի  վարած  քաղաքականության  մասին՝ կապված հայերի (ինչպես նաև կայսրության մնացած քրիստոնյաներին) ձի  հեծնելու  և  նրանց  հագուկապի  մասին՝  նշելով,  որ  Խարբերդում  ինքըմնաց  մի  վարդապետի  մոտ  երկու  շաբաթով,  և  այդ  վարդապետը  նրանխրատ է տվել, ասելով, թե «գուցե ձինդ հետդ չտանես, թող այստեղ մնա ինձմոտ, և փոխիր հանդերձդ և հին, անշուք պարեգոտ հագիր, որովհետև սաՔրդստանն է»։
   Եվ  Լեհացին  արեց  այնպես,  ինչպես  որ  նրան  խրատ  տվեցվարդապետը՝ հետագա անախորժություններից խուսափելու համար։
 Սակայն  Սիմեոն  Լեհացին  վերջինիս  հետ  կապված  ավելացնում  է,  որթուրքերի երկիրը ամբողջությամբ այդպես է, իսկ Խարբերդը՝ առավել, քանբոլորը։
  Նշում է, որ Կ. Պոլսում քրիստոնյաները ունեն մի փոքր մխիթարություն և վայելչություն, որովհետև տեղի հայերը ունեն պայծառ եկեղեցիներ,տոնախմբություն՝ ձայնով, ձի և ջորի են հեծնում, հագնում հարյուր կաժ, յոթանասուն կաժ ասու, ուտում, ըմպում, ուրախանում31։
  Իսկ արդեն Կ. Պոլսիցդեպի Սևաստ, մինչև Ամիթ՝ թույլատրում էին ունենալ էշ և ուղտ, այնուհետևավելացնում է, որ սեբաստացու տանը նույնիսկ էշ չի երևում, բոլորը ստիպված եզ են բանեցնում, աղ և բեռ են բարձում։
  Եվ սա էր պատճառը, որ Սիմեոն Լեհացին ամեն քաղաք, կամ ամեն տեղ գնալիս տուգանք էր տալիս իրձիու համար32։
 Թուրքերի զավթողական քաղաքականության ապացույց էր նրանց կողմից  իրականացվող  բերդաշինությունը։
   Բերդերը  նրանց  անհրաժեշտ  էին՝ժողովրդի դիմադրությունը ճնշելու համար33։
 30 Տե′ս Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ 207։
 31 Տե′ս Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ192։
 32 Տե′ս նույն տեղում, էջ 193-194։
 33  Տե′ս    Sevket  Pamuk,  նշվ.  աշխ.,  էջ  9։
   Օսմանյան  բերդաշինության  մասին  տե′ս    Հովհաննիսյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 21։
 Օսմանցիները ունեին հսկայական և ուռճացված բյուրոկրատական համակարգ ու հղփացած պետություն, որը հսկայական ծախսեր էր պահանջում՝բավարարելու համար արքունիքի, բանակի և փաշայական վարչություններիկարիքները։
  Իսկ արդեն գանձարանի թերացումը34 սպառնում էր ենիչերների,  վարձու  սիպահիների  և  շարքային  ասկյարների  ըմբոստացմանը։
   Սրանով էին հիմնականում պայմանավորված նրանց մշտական կողոպուտներըՇիրվանիի, Արեշի, Վրաստանի հպատակ բնակիչներին35։
 Հիշյալ  դարաշրջանում  Օսմանյան  պետությունում  հողը  բաժանված  էրերեք մասերի՝ ուշրիե, խարաջիե և արզ մեմլեքեթ36։
  Ուշրիեն մուսուլմաններին  պատկանող հողերն էին, խարաջիեն ոչ մուսուլմաններին էր, իսկ արդենարզ  մեմլեքեթը  պետական  սեփականություն  կազմող  հողերն  էին37։
   Հողատիրությունը Թուրքիայում կապված էր թուրք ռազմաավատատիրական համակարգի հետ, ըստ որի՝ բաժանվում էին երեք խմբերի՝ ոչ ազատ ավատատերերի, ազատ ավատատերերի և սուլթանի վեզիրների՝ խասերի։
  Այս խմբերը տարբերվում էին իրենց հարկային իրավունքներով38։
 Այսպիսով, երբ արդեն 17-րդ դարում ակնհայտ էին Օսմանյան կայսրության  փլուզման  նշանները,  այդ  պետության  տիրապետող  շրջանների  մոտերբեմն,  ինչպես  տեսանք,  առաջ  էր  գալիս  տագնապի  զգացում  երկրի  ճակատագրի հարցում։
  Թեև սուլթանները և վեզիրները չէին կարողանում հասկանալ ու ընկալել պետական քայքայման իսկական պատճառները, սակայնվերջիններս  պարզ  կերպով  տեսնում  էին  դրա  արտաքին  դրսևորումները,հարկային  մուտքերի  նվազումը,  ապստամբությունները,  խռովությունները,մյուս կողմից՝ փաշաների և ծայրամասային հողատերերի ինքնագլխությունը,կաշառակերությունը,  պետական  ապարատի   բազմաթիվ   արատները,  ո34  Օսմանյան  կայսրությունը  դասական  կաշառակերության  ու  կոռուպցիայի  երկիր  էր։
   Լայնտարածում  էր  ստանում  մայրաքաղաքի  բյուրոկրատիայի  կողմից  գանձարանի  միջոցներիմխսումը։
   Եվ  գանձարանի  նոր  համալրումը ապահովելու համար  օսմանյան ղեկավար  շրջանակները  իրականացնում  էին  կայսրության  հպատակ  ժողովուրդների  դաժան  հարկայինքաղաքականությունը, որն իսկական չարիք էր այդ ժողովուրդների համար։
  Կ. Պոլսի բյուրոկրատիայի շրջանում կոռուպցիան ընդունել էր այնպիսի չափեր և դարձել էր այնքան սովորական բան, որ անգամ օսմանյան ֆինանսական գերատեսչությունում կար նաև «կաշառքի հաշվապահություն» անունով հատուկ կառույց, որտեղ զբաղվում էին կաշառքների հաշվառմամբ։
 Փաստորեն՝  սրանով  պետական  գանձարանը  օրինականացնում  էր  կաշառքների  «բաշխիչ»համակարգը՝ նրա որոշակի բաժինը վերցնելով իրեն։
 35 Տե′ս Sevket  Pamuk, նշվ. աշխ., էջ 8։
 36 Տե΄ս  Զուլալյան Մ., Էվլիյա Չելեբու «Սեյահեթ Նամե»-ն որպես 17-րդ դարի Արևմտյան Հայաստանի  սոցիալ-տնտեսական  պատմության  աղբյուրներից  մեկը,  «Պատմաբանասիրականհանդես», № 9, 1986, էջ 130։
 37 Օսմանյան Թուրքիայի հողային բաժանումների մասին առավել մանրամասն տե΄ս ՖերիդունԲեյի  «Սուլթանների  գրություններ»  հատվածը։
   Տե΄ս  Սաֆրաստյան  Ա.,  Թուրքական  աղբյուրները  Հայաստանի  և  հայերի  և  Անդրկովկասի  ժողովուրդների  մասին,  հ.  Բ,  Երևան,  1964,  էջ240-241։
 38 Այս մասին տե΄ս առավել մանրամասն վերոհիշյալ հոդվածը՝ Suraiya Faroqhi, Political activity4-6։
 րոնց մասին հիշատակում էր նաև Սիմեոն Լեհացին իր աշխատության մեջ։
 Եվ  քանի  որ  այդ  բոլորն  իրենց  անմիջական  անդրադարձերն  էին  ունենումպետական  և  սուլթանական  գանձարանի  վիճակի  վրա,  միաժամանակսպառնալիքի տակ էին դնում իրենց գահի անսասանությունը, ուստի օսմանյան  պետական  գործիչները  ժամանակ  առ  ժամանակ  փորձում  էին  գտնելերկրի ֆինանսների, ռազմական գործի ու վարչության առողջացման ուղիները,  բայց  գրեթե  բոլոր  դեպքերում  այդ  ամենն  ավարտվում  էր  անհաջողությամբ, որը հետագայում արդեն պիտի հանգեցներ Օսմանյան կայսրությանվերջնական վերացմանը։
 Մելիք ՄկրտչյանՕՍՄԱՆՅԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ ՀԱՐՑԵՐԻԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ «ՈՒՂԵԳՐՈՒԹՅԱՆ» ԷՋԵՐՈՒՄ  Բանալի բառեր՝ ուղեգրություն, Ջալալիների ապստամբություն, Օսմանյան Թուրքիա,սանջակ, վիլայեթ, փաշայություն, ասկեր, ուլեմա, խարաջ, չիֆթբոզա, Կ. Պոլսի հայկական։

Սիմեոն  Լեհացու  «Ուղեգրություն»-ում  առկա  են   սոցիալ -տնտեսական  բնույթի  բազմաթիվ  հարուստ  տեղեկությունները,  մասնավորապես  17-րդ  դարի  առաջին  չորս  տասնամյակների Օսմանյան Թուրքիայի վերաբերյալ։
  Հատկապես ուշագրավ են այդ երկրի բնակիչների կենցաղի, ծիսական սովորույթների և առհասարակ ներքին կյանքի վերաբերյալ նրա  հաղորդումները։
  «Ուղեգրությունը»  կարևոր աղբյուր է 17-րդ դարի Օսմանյան Թուրքիայի  քաղաքական  կյանքի  շատ  կողմերի,  կայսրության  լծի  տակ  գտնվող  իրավազուրկ  ժողովուրդների, մասնավորապես հայերի ու հույների մասին։
  «Ուղեգրության» տվյալները արժեքավոր են նաև Կ. Պոլսի հայկական գաղութի ներքին կյանքի տեսանկյունից ուսումնասիրման համար։
