ՍԵՎԱՆԻ Լճի էկոլոգիական վիճակի դինամիկան Tsանա լճի հիմնահարցը վաղուց Հայաստանի Հանրապետության համար առաջնահերթ խնդիր է, ինչը հրատապ է դարձնում ուսումնասիրվող թեման:   Մենք փորձ ենք կատարել հեռացնել Սանաա լճի ներկայիս էկոլոգիական վիճակին վերաբերող հարցերի լայն շրջանակ, ինչը կտա խնդրի համապարփակ և ամբողջական պատկերը: Բարձր լեռնային Սանա լիճը համարվում է աշխարհում եզակի ջրային ավազաններից մեկը:  Լճի մակարդակի արհեստական ​​իջեցումից առաջ Սանաա լիճը հայտնի էր ջրի անհավատալի մաքրությամբ, բարձր որակով և թափանցիկությամբ:   Եթե ​​մինչ այդ հարթեցումը դա տիպիկ օլիգոտրոֆ լիճ էր, ապա այժմ մակարդակի իջեցման պատճառով այն վերածվել էր մեզոտրոֆ լճի (ջրիմուռների քանակը կտրուկ աճել է):   Սանաա լճի մակարդակի արհեստական ​​իջեցումն ուղեկցվում էր ջերմային, հիդրոկենսաբանական և հիդրոքիմիական ռեժիմների փոփոխություններով:   Ներկայումս գարնանն ու ամռանը ջրի ավելի արագ տաքացում կա, իսկ աշնանը `ավելի արագ հովացում:  Խորը շերտերում տեղի ունեցան մեծ փոփոխություններ ջերմաստիճանային ռեժիմում, կապված լճի ծավալի կրճատման հետ:  Լճի մակարդակի իջեցման պատճառով Մեծ սկանում ջերմաստիճանի ռեժիմի փոփոխություններն ավելի զգալի են, քան Փոքր սկանում:  Կարելի է ասել, որ Սանաա լիճը, որը նախկինում լցված էր խորը սառը ջրով, վերափոխվել է մակերեսային, տաքացող լճի, որտեղ մակերևույթի բարձր ջերմաստիճանը հասնում է լճի հատակին և մեծ նշանակություն ունի լճի կենսական գործընթացների համար: Լճի մակարդակի իջեցման պատճառով խախտվել է լճի ջրաբանական-կենսաբանական ռեժիմը, լիճն անցել է նոր էկոլոգիական վիճակի:  Ֆիտոպլանկտոնի համադրությունում տեղի են ունեցել ինչպես կառուցվածքային, այնպես էլ ֆունկցիոնալ փոփոխություններ:  Դիատոմային, կանաչավուն-կապտականաչ ջրիմուռները հասել են առավելագույն զարգացման, որոնց թվում կան թունավոր տեսակներ:   Ֆիտոպլանկտոնի կենսազանգվածի աճը բնութագրում է լճի էվտրոֆիկացման գործընթացը:  Մակարդակի իջեցման հնարավոր կենսաբանական հետևանքը լճում այսպես կոչված «գունավոր ջրերի» առաջացումն է, ինչը պայմանավորված է այդ ջրիմուռների զանգվածային աճով: «Գունազարդման» զարգացման հնարավորությունները տեղի ունեցան լճում, երբ Մեծ ծովի հատակի մեծ մասը սկսեց ինտենսիվորեն տաքանալ, որի արդյունքում արագացան հատակում օրգանական նյութերի քայքայման գործընթացները, պակաս կար թթվածին  Monրային օրգանիզմների և ջրածնի սուլֆիդի համար թունավոր ամոնիակը սկսել է առաջանալ լճի ստորին միջին շերտերում ՝ նպաստելով լճի ճահճացմանը և արագացնել լճի ծերացումը:   Լճի էվտրոֆիկացման պատճառով լճի աղտոտումը կտրուկ ավելացավ:   Օրգանական նյութերի հոսքը դեպի լճի հատակ զգալիորեն ավելացավ: Լճի ջրառի հետ կապված ՝ խոր փոփոխություններ տեղի ունեցան լճի ինչպես հիդրաբիոլոգիական, այնպես էլ հիդրոքիմիական ռեժիմում:  Ակնհայտ դարձավ բոլոր փոփոխությունների ուղղությունը դեպի լճի էվտրոֆացում:  Biրի մեջ աճել է բիոէլեմենտների պարունակությունը:  Wardխի կազմը փոխվեց:  Կենսաբանական թթվածնի պահանջարկի (ՍԳԻ 5) արժեքը մոտեցել է MAC, նիտրիտ և նիտրատներ, որոշ մետաղներ (երկաթ, մագնեզիում, պղինձ) և նավթամթերք:  Մինչև սպառումը, Cyan- ը բնութագրվում էր ջրի մեջ, բացի ֆոսֆորից, 0.3 մգ / լ-ով, այլ տարվա ընթացքում կենսանյութերի բացակայությամբ:  Խոսելով հիդրոքիմիական ռեժիմի մասին ՝ մենք չենք կարող չանդրադառնալ թթվածնի ռեժիմին, Սանաա լճի մակարդակի իջեցման հետ կապված փոփոխություններին:  Լճի մակարդակի իջեցումից առաջ Մեծ Սանի ստորգետնյա ջրերում թթվածնի քանակը 7-8 մգ / լ-ից ոչ պակաս էր:   Մակարդակի իջեցման սկզբնական շրջանում `մինչև 1950 թվականը: Վերջապես, Արևի ջրերում թթվածնի ռեժիմի զգալի փոփոխություններ չեն նկատվել:   Փոխարենը տեղի ունեցավ թթվածնի պարունակության որոշակի անկայունություն, ինչպես նաև ափամերձ ցեխաշերտերի լվացման փոքր ժամանակավոր կրճատումներ:  1960-ին նկատվել է Սանաա լճի թթվածնի ռեժիմի զգալի վատթարացում: և դա արտահայտվում է խորը շերտերում թթվածնի աճող պակասով: Ամռանը ստորին շերտերում թթվածնի պարունակությունը 1-2 մգ / լ էր, ինչը բացարձակապես անբավարար է մահացու ձկների համար լճի օքսիդացման գործընթացների համար:  Լճի որոշ հատվածներում ընդհանրապես թթվածին չկա:  Գետի ստորին հոսանքներում թթվածնի պարունակության նման կտրուկ անկումը պայմանավորված է լճում ջրի ծավալի կրճատմամբ, ինչպես նաև արդյունաբերության, կոմունալ տնտեսությունների և գյուղատնտեսության կողմից լճի աղտոտմամբ:  Սանաա լճի ջրի քիմիական կազմի հիմնական առանձնահատկությունը հանքայնացման քանակի որոշակի նվազում է:  60 տարիների ընթացքում այն ​​դանդաղորեն նվազում է ՝ 718 մգ / լ (1930), մինչև 660 մգ / լ (1990): Հաշվի առնելով քննարկվող հարցի հրատապությունը ՝ մենք նպատակ ունենք վերլուծել վերջին մի քանի տարիների ընթացքում լճի էկոլոգիական վիճակի փոփոխությունները:  Բնապահպանության նախարարության Հայէկոնիտորինգի կենտրոնի 2007-2013թթ. Հենակետային տվյալների հիման վրա մենք կազմել ենք համապատասխան գծապատկերներ (նկ. 1, 2, 3, 4), որոնց վերլուծությունը ցույց է տվել, որ 2007-2013թթ. Սանաա լճի 17 դիտակետերից վերցված նմուշներում ջրի մեջ մի շարք տարրերի պարունակությունը գերազանցել է թույլատրելի սահմանային նորմը: Նկար 1. 2007-2013 թվականներին մի քանի քիմիական տարրերի MAC- ների գերազանցման դինամիկա: (Թերակղզուց 3,5 կմ արևելք, դիտակետ N 115) Դինամիկան, ինչպես երեւում է վերևում նկարից, 2007 թ. Սյանա լճի 17 դիտակետերից վերցված նմուշներում մագնեզիումի իոնի թույլատրելի սահմանային սահմանը գերազանցվել է 1,2-1,4-ը: ժամանակներ  Որոշված ​​մյուս ցուցանիշները դիտարկվել են նորմերի շրջանակներում [2]: Գծապատկեր 2. 2007-2013 թվականներին մի քանի քիմիական տարրերի MAC- ների գերազանցման դինամիկա: (70 0 ազիմուտ ունեցող թերակղզում տեղակայված դիտակետից, դիտակետ 116): Սյանա լճի 17 դիտակետերից 2008 թ. Վերցված 26 նմուշներում որոշված ​​ցուցանիշների միջին տարեկան կոնցենտրացիան գերազանցել է թույլատրելի առավելագույն նորմերը: Մագնեզիում ՝ 1,4-1,9, նատրիում ՝ 1,1-1,5, վանադիում ՝ 5,0-6,0, սելեն ՝ 2,0, բրոմ ՝ 1,9-2,3, լճում ՝ քրոմ ՝ 2,0-6,0, պղինձ ՝ 2,0 անգամ:  Որոշված ​​այլ ցուցանիշների բովանդակությունը դիտարկվել է թույլատրելի նորմերի շրջանակներում [2]: Նկար 3. Մի քանի քիմիական տարրերի MAC- ների գերազանցման դինամիկա 2007-2013թթ. (Ձկնագետի գետաբերանի N 117 աստղադիտարանը) Սանա լճի 17 մակերեսային և 9 խոր դիտակետերից 2009 թ. Վերցված նմուշներում որոշված ​​ցուցանիշների միջին տարեկան կոնցենտրացիան գերազանցել է թույլատրելի առավելագույն նորմերը: Մագնեզիումը 1,1-1,4 է, վանադիումը ՝ 5,0-7,0, քրոմը ՝ 2,0-3,0, բրոմը ՝ 1,8-2,1, սելենինը ՝ 3,0-4,0, լճի որոշ հատվածներում պղինձը ՝ 2,0-3,0 անգամ:  Որոշված ​​այլ ցուցանիշների բովանդակությունը դիտարկվել է թույլատրելի նորմերի շրջանակներում [2]: Ըստ ստացված տվյալների, 2010 թ.-ին այս ընթացքում Սանաա լճի թթվածնի ռեժիմը բավարար էր լճի բնական կյանքի համար `դիտարկվելով թույլատրելի նորմայի բոլոր դիտակետերում:  2010 Սանաա լճից վերցված նմուշներում մագնեզիումի միջին տարեկան կոնցենտրացիան թույլատրելի նորմը գերազանցեց 1,2-1,3, վանադիումը `5,0, բրոմը` 2,3-2,7, սելենին `քրոմը` 2,0 անգամ: Լճի հիդրոքիմիական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ որոշ մասերում որոշ ամիսների ընթացքում թթվածնի (TCP) քիմիական պահանջարկը գերազանցվել է 1,1-1,3 անգամ, ինչպես նաև պղնձի սահմանային արժեքները 2,0-3,0 անգամ:  Ընդհանուր առմամբ, Շանալջում ֆոսֆորի պարունակությունը էապես չի ավելացել ՝ մնալով թույլատրելի սահմանային նորմայի սահմաններում:  Որոշված ​​այլ ցուցանիշների բովանդակությունը դիտարկվել է թույլատրելի նորմերի շրջանակներում [2]: Ըստ ստացված տվյալների, 2011 թ.-ին այս ընթացքում Սանաա լճի թթվածնի ռեժիմը բավարար էր լճի բնական կյանքի համար `դիտարկվելով թույլատրելի նորմերի բոլոր դիտակետերում:  Նշված ժամանակահատվածում լճում մագնեզիումի միջին տարեկան կոնցենտրացիան 1,1 անգամ գերազանցել է ձկնորսության թույլատրելի սահմանային սահմանը:  2011-ին Սանաա լճից վերցված նմուշներում վանադիումի միջին տարեկան կոնցենտրացիան թույլատրելի նորմը գերազանցեց 5,0-ով, բրոմը `1,9-2,0-ով, սելենը` քրոմը `2 անգամ անգամ: Լճի հիդրոքիմիական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ որոշ մասերում որոշ ամիսների ընթացքում (հատկապես փետրվար, մարտ, ապրիլ) դրանք նաև գերազանցել են թույլատրելի սահմանային արժեքը և 2,0-3,0 պղնձի 1,1 - 1,1-1,5 անգամ, օգոստոսին ՝ 1,1-1,9 անգամ:  Որոշված ​​այլ ցուցանիշների բովանդակությունը դիտարկվել է թույլատրելի նորմերի շրջանակներում [2]: Գծապատկեր 4. 2007-2013 թվականների մի քանի քիմիական տարրերի MAC- ների գերազանցման դինամիկա: (Արտանիշից 2 կմ հեռավորության վրա `135 կմ 0 բարձրությամբ, 20 մ խորությունից` N 119 դիտակետ) 2012 թ. Սանա լճի 53 դիտակետերից: Տարվա ընթացքում վերցվել է 163 նմուշ:   Համաձայնեցված տվյալների համաձայն ՝ Սանա լճի թթվածնի ռեժիմը բավարար էր լճի բնական գործունեության համար ՝ դիտարկվելով թույլատրելի նորմայի բոլոր դիտակետերում: Ձկնորսության նորմերի գնահատման համաձայն, թույլատրելի սահմանային նորմը 1,1-1,2 անգամ ավելի բարձր է, քան մագնեզիումի միջին տարեկան կոնցենտրացիան: 2012 թ.-ին Սանա լճից վերցված նմուշներում վանադիումի միջին տարեկան կոնցենտրացիան թույլատրելի նորմը գերազանցեց 6,2-6,4-ով, սելենինը `2,1-2,6 անգամ:   Լճի հիդրոքիմիական ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ Մեծ ծովում պղնձի թույլատրելի առավելագույն սահմանը գերազանցվել է 2,1 անգամ:   Որոշված ​​այլ ցուցանիշների բովանդակությունը դիտարկվել է թույլատրելի նորմերի շրջանակներում: 2012 թվական: Տեղեկագրում տրված է միայն Փոքր և Մեծ բջիջների ընդհանուր նկարագիրը:  Բազմամյա դիտանցման դիտարկումների համաձայն, լճի ջրի որակը էականորեն չի փոխվել գրեթե բոլոր դիտակետերում:  2012 թվականից ի վեր դիտակետերի քանակը մեծ էր, այդ իսկ պատճառով դրանք հղումներում առանձին չեն տրված:  Դա է պատճառը, որ 2012 թ.-ի տվյալների ժամանակացույցը բացակայում է [2]: Սանաա լճի հիդրոքիմիական ուսումնասիրությունների 2013 թ. Լճից վերցվել է 167 նմուշ:   Նմուշները վերցվել են լճի մակերեսից, լճի տարբեր խորությունների հատվածներից: Ստացված տեղեկատվության համաձայն ՝ Սանա լճի թթվածնի ռեժիմը բավարար էր թույլատրելի նորմայի սահմաններում համարվող լճի բնական կյանքի համար:  Սանաա լճից վերցված նմուշներում, ձկնորսության նորմերի գնահատման համաձայն, առավելագույն թույլատրելի նորմերը գերազանցել են մագնեզիումի, վանադիումի, քրոմ-սելենի միջին տարեկան կոնցենտրացիաները: Մագնեզիումի միջին տարեկան կոնցենտրացիան սահմանային սահմանը գերազանցեց 1,1-1,2 անգամ, վանադիումը ՝ 5,0-5,7 անգամ:  Լճի ջրի քիմիական որակի վերաբերյալ երկար տարիների ուսումնասիրությունների տվյալների հիման վրա `վանադիումի և մագնեզիումի նման քանակությունը լճի հատկություն է և չի համարվում աղտոտում [2]: Սանաա լճի որոշ մասերում թույլատրելի սահմանային արժեքներից բարձր քրոմ-սելենի միջին տարեկան կոնցենտրացիաներ են նկատվել:  Քրոմը թույլատրելի նորման գերազանցեց 1,8 անգամ, սելենինը ՝ 2,5 անգամ:   Որոշված ​​այլ ցուցանիշների բովանդակությունը դիտարկվել է թույլատրելի նորմերի սահմաններում [2]: Ամփոփելով վերը նշվածը ՝ մենք եկել ենք հետևյալ եզրակացությունների .1. Նախկինում առկա խորջրյա Քանանանի լիճը վերափոխվել է խորը տաք լճի, որտեղ մակերևույթի բարձր ջերմաստիճանը հասնում է լճի հատակին և մեծ նշանակություն ունի լճի կենսական գործընթացների համար: Լճում «գունազերծման» զարգացման հնարավորություններ առաջացան, երբ Մեծ ճայքի հատակի մեծ մասը սկսեց ինտենսիվորեն տաքանալ, որի արդյունքում արագացան հատակում օրգանական նյութերի քայքայման գործընթացները, թթվածնի պակաս կար , Խոր փոփոխություններ տեղի ունեցան լճի ջրի կենսաբանության և հիդրոքիմիական ռեժիմի մեջ:   Ակնհայտ դարձավ լճի էվտրոֆիզացման ուղղությամբ բոլոր փոփոխությունների ուղղությունը, 4. Լճի հիդրոքիմիական ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ 2010 թ. Լճի որոշ մասերում, տարվա որոշ ամիսներին, թթվածնի քիմիական պահանջարկի (TCP) արժեքները TP5- ի 1.-ից 1,1-1,3 անգամ ավելի բարձր էին, քան MAC- ը: 5. Լճի հիդրոքիմիական ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ 2010 և 2012 թվականներին պղնձի սահմանային արժեքը գերազանցվել է համապատասխանաբար 2.0-3.0 անգամ (2010) և 2.1 անգամ (2012): Գրականություն 1. Վարդանյան Թ., Սանաա լճի ջրի հանքայնացման իոնային կազմի որոշ հարցերի շուրջ: ԵՊՀ գիտական ​​տեղեկագիր, N1 (172), Երեւան 1990, էջ 140-145: 2. Տեղեկանք ՀՀ շրջակա միջավայրի էկոլոգիական մոնիտորինգի արդյունքների մասին:  ՀՀ բնապահպանության նախարարության շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության դիտանցման կենտրոն, Երեւան, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014: Էմմա Սուքիասյան Սևանա լճի էկոլոգիական իրավիճակի դինամիկա Հիմնաբառեր. Մակարդակի իջեցում, աղտոտում, թույլատրելի սահմանային նորմ, էկոհամակարգի դինամիկա, մարդածին բեռ, լճի էվտրոֆացում, գունավոր ջրեր: ։

Հոդվածը վերաբերում է Սևանա լճի էկոլոգիական վիճակի դինամիկային։
  Հոդվածում վերլուծվել են լճի ջրի  քիմիական  մի  քանի  գլխավոր  էլեմենտների  (վանադիում,  մագնեզիումի  իոն,  բրոմ,  սելեն,  քրոմ)  փոփոխությունների դինամիկան, և տրվել են դրանց ՍԹԿ-ի, ԹԿՊ5-ի արժեքները։
  Արդյունքում՝ ստացվել է, որ դրանց արժեքներն  առանձին դեպքերում գերազանցել են 5-7 անգամ (մագնեզիումի իոն, վանադիում)։
