ՀՀ տնտեսության զարգացմանգործում լուրջ դերակատարում ունի վարկային շուկայի արդյունավետ կառավարումը։
   Ակտիվություն է նկատվում տնտեսության առանձին ոլորտներում, որն իր հերթին բերում է վարկավորման ծավալների աճի։
  Վարկային շուկայում իր ուրույն տեղը եւ նշանակությունն ունի բիզնես վարկերի կառավարումը, որի վերլուծության հիման վրա կարելի է նաեւ պատկերացում կազմել ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվողների կամ ձեռնարկատիրության ոլորտում տեղի ունեցող տեղաշարժերի կամ միտումների վերաբերյալ։
  ՀՀ վարկային շուկայում բիզնես վարկերի միտումների վերլուծությունը ներկայիս տնտեսական զարգացումների պարագայում բավականին արդիական է, այդ իսկ պատճառով փորձենք ձեւակերպել այս ոլորտի մի քանի հիմնական խնդիրներ՝  Ի՞նչ տեսակարար կշիռ ունեն բիզնես վարկերը ՀՀ առեւտրային բակերի կողմից տրվող վարկերի ընդհանուր պորտֆելում, եւ 241ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ինչպիսի միտումներ են նկատվել վերջիններիս հետ կապված վերջին 7 տարիների ընթացքում։
   Ինչպի՞սի հաջողություններ են արձանագրել վարկային կազմակերպությունները ձեռնարկություններին տրամադրվող բիզնես վարկերի բնագավառում։
   Ինչպի՞սի արժույթով են հիմնականում վարկավորվում ՀՀ ձեռնարկությունները, եւ արդյո՞ք առկա է որոշակի արտարժութային ռիսկ բիզնես վարկավորման բնագավառում։
   Արդյո՞ք պետական ձեռնարկությունները եւս ունեն ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվելու համար վերցրած բիզնես վարկեր, եւ ինչպիսի արժութային կառուցվածք ունեն այդ վարկերը։
   Ինչպիսին է բիզնես վարկերի ճյուղային բաշխվածությունը, եւ արդյոք կան տնտեսության մեջ վարկավորման ճյուղային կառուցվածքային լուրջ տեղաշարժեր։
  Աղյուսակ 1. Առեւտրային բանկերի վարկերն ըստ տնտեսության որոշ հատվածների (ժամանակահատվածի վերջ, մլրդ. ՀՀ դրամ) [1] Վարկեր Ռեզիդենտներին Դրամով Արտարժույթով Այդ թվում՝ Ձեռնարկություններին 991,0 1,181,0 1,126,0 1,211,1 1,409,5 1,534,9 1,558,4 Դրամով 182,3 175,4 179,4 197,7 264,0 347,1 352,0 Մասնավոր 176,8 173,4 176,3 196,1 261,8 343,3 349,0 Պետական 5,5 2,0 3,0 1,5 2,1 3,8 2,9 Արտարժույթով 808,7 1,005,6 946,6 1,013,4 1,145,5 1,187,7 1,206,4 Մասնավոր 789,9 Պետական 18,7 Ոչ ռեզիդենտներին Դրամով 1,129,2 1,175,0 1,194,2ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Արտարժույթով Ընդամենը վարկեր ՀՆԱ (շուկայական գներով), մլրդ դրամ Արտարժութային վարկերի տեսակարար 62.2 կշիռը (%) Դրամով վարկերի տեսակարար կշիռը (%) Ձեռնարկություններին տրված վարկերի տեսակարար կշիռը (%) Ձեռնարկություններին տրված արտարժութային վարկերի տեսակարար կշիռը (%) Ձեռնարկություններին տրված դրամով վարկերի տեսակարար կշիռը (%) ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից տրվող վարկավորման ծավալը ռեզիդենտներին եւ ոչ ռեզիդենտներին 2019թ.-ի սեպտեմբերի սկզբի դրությամբ ընդհուպ մոտեցել են 3 տրիլիոն 414.7 մլրդ դրամի, որից ռեզիդենտների մասնաբաժինը կազմում է գրեթե 3 տրիլիոն 168,3 մլրդ դրամ, իսկ ոչ ռեզիդենտների մասնաբաժինը՝ 246,4 մլրդ դրամ։
   Փաստորեն, ոչ ռեզիդենտների վարկերը կազմում են ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից տրված վարկերի ընդամենը 7.2%-ը։
  Մյուս կողմից ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից տրված վարկային ընդհանուր պորտֆելում արտարժութային վարկերը կազմում են 1 տրիլիոն 796 մլրդ դրամի կարգի գումար, իսկ դրամով տրված վարկերը՝ 1 տրիլիոն 616 մլրդ դրամ, այսինքն՝ առեւտրային բանկերի կողմից տրված վարկերը կազմում են գրեթե 52%, իսկ դրամով տրված վարկերը՝ համապատասխանաբար՝ 48%։
   Փաստորեն 2013 թ.-ից սկսած գրեթե 10%-ով կրճատվել են ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից տրվող արտարժութային վարկերը, իսկ դա նշանակում է, որ բավականին ամրապնդվել են ՀՀ դրամի դիրքերը։
  243ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Excel ծրագրի միջոցով հաշվարկելով ՀՀ-ում 2013-2018թթ. ընթացքում տրված վարկերի եւ շուկայական գներով արտահայտված ՀՆԱ-ի միջեւ կապը՝ կոռելյացիայի գործակիցը ստացվում է 0.972, որը գրեթե մոտ է մեկի, այսինքն՝ ստացվում է, որ ՀՆԱ-ի եւ տրված վարկերի միջեւ առկա է անմիջական կապ։
   Ինչ վերաբերում է ձեռնարկություններին տրված վարկերի եւ ՀՆԱ-ի միջեւ կապին կամ կոռելյացիայի գործակցին, ապա այն 0.973 է եւ շատ չնչին տարբերություն ունի ընդհանուր վարկերի կոռելյացիայի գործակցից եւ գրեթե հավասար է վերջինիս։
  Դա ակնհայտ նկատելի է նաեւ ստորեւ ներկայացված գծապատկերում։
  Ընդամենը վարկեր, մլրդ դրամ ՀՆԱ (շուկայական գներով), մլրդ դրամ Ձեռնարկություններին վարկեր, մլրդ դրամ Գծապատկեր 1. ՀՆԱ-ի, ընդհանուր եւ ձեռնարկությունների վարկերի միտումները 2013-2018թթ. (մլրդ դրամ) Ստացվում է, որ ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից տրված վարկերն իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողնում ՀՆԱ-ի աճի վրա, հետեւաբար, կանխատեսելի է, որ 2019թ.-ի 8 ամիսների հաշվարկով գրանցված գրեթե 300 մլրդ դրամի հասնող վարկավորման աճը նպաստելու է ՀՆԱ-ի գրեթե համահունչ աճին։
  244ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Աղյուսակ 2. Վարկային կազմակերպությունների վարկերն ըստ տնտեսության որոշ հատվածների (ժամանակահատվածի վերջ, մլրդ. ՀՀ դրամ) [1] Ռեզիդենտներին Դրամով Արտարժույթով Ձեռնարկություններին Դրամով 60,8 53,6 54,0 55,5 62,0 94,5 Մասնավոր 12,8 14,9 13,9 14,8 14,3 14,9 Պետական 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 Արտարժույթով 22,0 12,8 11,9 12,8 18,9 53,3 Մասնավոր 22,0 12,8 11,9 12,8 18,9 53,3 Պետական 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 Ոչռեզիդենտներին 0.0 18,4 40,9 75,2 82,1 104,2 Դրամով 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 Արտարժույթով 30 18,2 40,9 75,1 82,1 104,2 Ընդամենը վարկեր Մյուս կողմից պետք է նշել, որ վարկային կազմակերպությունները եւս գրեթե 10-11% մասնաբաժնով մրցակցելով՝ առեւտրային բանկերի հետ համատեղ վարկավորում են իրականցրել, իսկ 2019թ.-ի օգոստոսի վերջի դրությամբ ունեցել են գրեթե 385,8 մլրդ դրամի հասնող պորտֆել։
   Այստեղ ոչ ռեզիդենտների մասնաբաժինը կազմում է գրեթե 104 մլրդ դրամ, իսկ ռեզիդենտներինը՝ 281 մլրդ դրամ։
  ՀՀ վարկային կազմակերպությունների եւ առեւտրային բանկերի կողմից տրված վարկային միջոցները գումարելով կարելի է ստանալ ընդհանրական ցուցանիշ եւ դրանով իսկ փորձել պատկերացում կազմել ՀՀ ընդհանուր վարկային շուկայի չափերի վերաբերյալ, սակայն պետք է արձանագրել մեկ փաստ, որ ՀՀ առեւտրային բանկերը շատ դեպքերում ֆինանսավորում են ՀՀ վարկային կազմակերպություններին՝ վարկեր տալու միջոցով, իսկ դա նշանակում է, որ այդ պարագա245ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ յում չենք կարողանա խուսափել կրկնահաշվարկից եւ թվային տվյալները կունենան մոտավոր ճշգրտություն։
  Ինչ վերաբերում է ձեռնարկություններին տրված վարկերին, ապա դրանք 2013թ.-ին կազմել են 991 մլրդ դրամ, որն ընդհանուր վարկային պորտֆելում ունեցել է 55.1% մասնաբաժին, իսկ արդեն 2019թ.-ի 8-րդ ամսվա վերջի դրությամբ այն հասել է 45.6%-ի կամ 1 տրիլիոն 558 մլրդ դրամի, սա նշանակում է, որ վերջին 7 տարվա ընթացքում չի պահպանվել բիզնեսի վարկավորման աճի համամասնությունը եւ այլ ոլորտներին տրվող վարկերի ծավալները գերազանցել են բիզնեսի վարկավորման ծավալներին։
  Հնարավոր է արդյո՞ք դա իր մեջ պարունակում է տնտեսության զարգացման որոշակի ռիսկեր, բնականաբար այո, քանի որ եթե բիզնեսի վարկավորման ծավալները նվազում են, ապա նվազում է նաեւ տնտեսական աճ ապահովող հիմնական «առողջ» մեխանիզմը, իհարկե տնտեսական աճ կարելի է ապահովել նաեւ ներմուծման եւ սպառողական վարկերի շնորհիվ, սակայն դա առողջ տնտեսության մասին դժվար թե փաստի։
  ՀՀ վարկային կազմակերպությունների կողմից ձեռնարկություններին տրված վարկերը 2013թ.-ին կազմել են գրեթե 35.5 մլրդ դրամ, իսկ 2019թ.-ի օգոստոսին հասել են 68.3 մլրդ դրամի կամ գրեթե 17%։
  Սա նշանակում է, որ ՀՀ վարկային կազմակերպություններին ձեռնարկությունների վարկավորման շուկան այնքան էլ չի հետաքրքրում։
   Իհարկե, հաշվի առնելով նաեւ այս ոլորտում վարկային կազմակերպությունների կողմից տարվող ագրեսիվ տոկոսադրույքային քաղաքականությունը ձեռնարկությունների համար այնքան էլ նպաստավոր չի լինի համագործակցել վարկային կազմակերպությունների հետ, քանի որ նախընտրությունը տրվում է առեւտրային բանկերին եւ միայն որոշակի առումով առեւտրային բանկերի կողմից մերժված ձեռնարկություններն են ստիպված համագործակցում վարկային կազմակերպությունների հետ՝ հայտնվելով ավելի բարձր տոկոսադրույքներով բիզնեսի ֆինանսավորման ռիսկի առաջ։
  ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից ձեռնարկություններին տրվող վարկերի մեջ առավել մեծ տեսակարար կշիռ են կազմում արտարժութային վարկերը, օրինակ 2014թ.-ին դրանք հասել են ձեռնարկություններին տրված վարկերի գրեթե 85%-ին, այսինքն՝ դրամով տրված վար246ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ կերը կազմել են գրեթե 15%, 2019 թ.-ի օգոստոսին այդ ցուցանիշը կազմել է 77.4%, սակայն դա եւս բարձր է։
   Այսինքն՝ եթե ՀՀ տնտեսության մեջ ընդհանուր վարկային պորտֆելում արտարժութային վարկերի եւ դրամով վարկերի տեսակարար կշիռները գրեթե մոտեցել են իրար, ապա նույնն ասել ձեռնարկատիրական վարկերի վերաբերյալ մենք չենք կարող, քանի որ դրանց արտարժութային կառուցվածքը շատ դանդաղ է փոփոխվում, իսկ դա նշանակում է, որ վարկ ունեցող ձեռնարկությունների 3⁄4-ը ունի արտարժույթից լուրջ կախվածություն, ինչպես նաեւ սա փաստում է սեփական դրամի նկատմամբ քիչ վստահության, ինչպես նաեւ դրամով վարկավորումից խուսափելու մասին։
   Չի բացառվում, որ այստեղ նաեւ իր ուրույն տեղն ունի ներմուծման համար վերցվող վարկերի ծավալը, ինչպես նաեւ ավելի ցածր վարկավորման տոկոսադրույքներն արտարժույթով վարկերի առումով, սակայն դա եւս լուրջ հետազոտության առարկա է ինքնին հանդիսանում։
  Իհարկե, ձեռնարկությունների վարկավորման վերլուծությունն անհրաժեշտ է իրականացնել ոչ միայն ըստ արժույթների, այլ նաեւ պետական եւ մասնավոր ձեռնարկությունների վարկավորման տեսանկյունից։
   Սակայն փաստն այն է, որ պետական ձեռնարկությունների վարկավորման ծավալները այնքան էլ մեծ չեն եւ տատանվել են տարբեր տարիների 15-26 մլրդ դրամի շրջանակներում եւ պետությունն այստեղ լուրջ դերակատարում չի ունեցել։
  ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից ռեզիդենտներին տրամադրված ՀՀ դրամով վարկերն ըստ ոլորտների վերլուծելիս նկատում ենք, որ դրամով տրվող վարկային պորտֆելի գրեթե կեսը կազմում են սպառողական վարկերը, որոնք կազմում են գրեթե 701 մլրդ դրամ։
   Իհարկե, սպառողական վարկը եւս բիզնեսի համար առաջացնում է լրացուցիչ վճարունակ պահանջարկ, սակայն շատ հավանական է, որ այդ վարկերն ուղղվում են ոչ թե տեղական արտադրանքի կամ հայրենական բիզնեսի կողմից ստեղծված ապրանքների եւ ծառայությունների ձեռքբերմանը, այլ ներմուծված տեխնիկայի, սմարթֆոնների եւ այլն։
  247ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Աղյուսակ 3. ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից ռեզիդենտներին տրամադրված ՀՀ դրամով վարկերն ըստ ոլորտների [1] (ժամանակահատվածի վերջ, մլրդ. ՀՀ դրամ) Ոլորտ Արդյունաբերություն 69,1 63,5 61,1 80,5 103,8 109,2 Գյուղատնտեսություն 47,3 39,4 45,7 53,6 74,1 89,9 Շինարարություն 25,4 26,0 13,7 26,1 38,4 44,2 Տրանսպորտ եւ կապ 9,4 19,4 20,5 13,3 22,7 13,1 Առեւտուր 77,3 66,8 54,2 66,4 95,7 100,0 Սպասարկման ոլորտ 14,9 16,8 31,0 46,5 58,4 60,7 Սպառողական վարկեր 353,3 322,1 334,9 407,8 593,0 701,6 Հիփոթեքային վարկեր 72,1 80,8 89,0 111,1 149,9 192,0 Այլ 18,6 15,8 53,4 90,8 121,6 119,5 Ընդամենը Աղյուսակային տվյալներից ակնհայտ է դառնում, որ արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, շինարարության, տրանսպորտի եւ կապի, առեւտրի, ինչպես նաեւ սպասարկման ոլորտներին տրված վարկերը կարելի է համարել բիզնես վարկեր։
   Բիզնես վարկերի ոլորտային վարկերի ծավալն ընդհանուր դրամով տրված վարկերի մեջ կազմել է մոտ 30-35%, իսկ վերջին տարիներին ավելի շատ մոտ է եղել 30%-ին, իսկ դրամային արտահայտությամբ 2019թ.-ի հուլիսին կազմել է 417 մլրդ դրամ։
  248ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Աղյուսակ 4. ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից ռեզիդենտներին տրամադրված արտարժույթով վարկերն ըստ ոլորտների [1] (ժամանակահատվածի վերջ, մլրդ. ՀՀ դրամ) Ոլորտ Արդյունաբերություն 359,9 311,5 358,8 345,6 413,5 367,6 Գյուղատնտեսություն 80,2 98,2 90,6 77,8 62,0 54,8 Շինարարություն 98,7 80,5 89,0 117,6 122,7 130,5 Տրանսպորտ եւ կապ 34,8 51,1 53,6 55,2 80,1 82,8 Առեւտուր 308,9 278,6 281,5 353,1 345,3 358,2 Սպասարկման ոլորտ 118,7 139,2 158,3 170,8 177,8 194,4 Սպառողական վարկեր Հիփոթեքային վարկեր Այլ Ընդամենը Ի տարբերություն դրամով տրված վարկերի՝ վերոնշյալ ոլորտների արտարժութային վարկերի տեսակարար կշիռը կազմել է գրեթե 7578%, իսկ 2018թ.-ի վերջին ընդհուպ մոտեցել է 1.2 տրիլիոն դրամի։
  Ոլորտային վարկերի ընդհանրական ցուցանիշի վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ սպառողական վարկերը գրեթե միշտ գտնվել են առաջին հորիզոնականում, իսկ 2019թ.-ին գերազանցել են 811 մլրդ դրամի մակարդակը։
  Բիզնես վարկերից ամենամեծ ծավալը եւ մասնաբաժինն է ունեցել արդյունաբերությունը՝ մոտ 477 մլրդ դրամ, որին հաջորդել է առեւտուրը՝ 458 մլրդ դրամ ծավալով։
   Սպասարկման ոլորտին բանկերի կողմից ուղղվել է գրեթե 255 մլրդ դրամ, որի աճի տեմպերը 2014թ.-ի համեմատությամբ գրեթե կրկնապատկվել են։
   Սպասարկման ոլորտը նյութական արդյունք չի ստեղծվում, սակայն տնտեսության այլ ճյուղերի զարգացմանը համար այս ոլորտը եւս կարեւոր դերակատարում ունի։
  249ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Հատկանշական է այն հանգամանքը, որ ՀՀ տնտեսության մեջ ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող ճյուղերից մեկի՝ գյուղատնտեսության վարկավորման ծավալներն այնքան էլ մեծ չեն, հատկապես, այն պարագայում, երբ առկա են սուբսիդավորման բավականին լայն պայմաններ, սա արդեն իսկ ահազանգ է հասկանալու համար, որ գյուղատնտեսության զարգացման վարկավորման գործիքից բացի անհրաժեշտ է կյանքի կոչել գյուղատնտեսության զարգացման այլ մեխանիզմներ եւս։
  Աղյուսակ 5. ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից ռեզիդենտներին տրամադրված ընդհանուր վարկերն ըստ ոլորտների [1] (ժամանակահատվածի վերջ, մլն. ՀՀ դրամ) Ոլորտ Արդյունաբերություն 429,0 375,1 419,9 426,1 517,4 476,9 Գյուղատնտեսություն 127,5 137,6 136,3 131,4 136,2 144,7 Շինարարություն 124,1 106,5 102,8 143,7 161,1 174,8 Տրանսպորտ եւ կապ 44,2 70,5 74,2 68,6 102,9 96,0 Առեւտուր 386,2 345,4 335,8 419,6 441,0 458,3 Սպասարկման ոլորտ 133,7 156,1 189,4 217,4 236,2 255,1 Սպառողական վարկեր Հիփոթեքային վարկեր Այլ Ընդամենը Հանրագումարային առումով ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից ռեզիդենտներին տրամադրված ընդհանուր վարկերի մեջ բիզնես վարկերի ծավալը 2019թ.-ի հուլիսին հասել է 1 տրիլիոն 606 մլրդ դրամի, որըտարեց տարի դրսեւորում է աճի միտում։
   Իհարկե, բիզնես վարկերի կառավարման վերաբերյալ դրանից կարելի է նաեւ լուրջ հետեւություն250ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ներ անել, քանի որ եթե այս բնագավառում գրանցվեին թերացումներ, ապա նման կտրուկ աճ չէր արձանագրվի։
  Հոդվածում կատարված ուսումնասիրությունների եւ վերլուծությունների արդյունքում հանգել ենք մի շարք եզրակացությունների եւ հետեւությունների՝  ՀՀ վարկային շուկայում բիզնես վարկերի աճի միտումներն ակնհայտ են, քանի որ դրանք վերջին 7 տարիների ընթացքում կայուն կերպով աճել են։
   Սակայն, նույնը չի կարելի ասել բիզնես կամ ձեռնարկատիրական վարկերի տեսակարար կշռի վերաբերյալ, քանի որ այն կրճատվել է գրեթե 10%-ով՝ հասնելով մոտ 45%-ի։
   ՀՀ վարկային կազմակերպությունները ձեռնարկությունների վարկավորման բնագավառում ունեն փոքր մասնաբաժին, քանի որ վերջիններս նախընտրում են վարկավորել անհատ քաղաքացիների։
  Բիզնեսի համար էլ վարկային կազմակերպությունների կողմից առաջարկվող պրոդուկտները քիչ մրցունակ են՝ համեմատած առեւտրային բանկերի կողմից առաջարկվող պրոդուկտների։
   Բիզնեսի վարկավորումը ՀՀ-ում հիմնականում՝ գրեթե 3⁄4-ով հիմնվում է արտարժութային վարկերի վրա, որը նշանակում է, որ վերջիններս կամ ունեն ներմուծման ուղղվածություն, կամ պարզապես շահեկան են համարում արտարժութային վարկերի տոկոսադրույքները, քանի որ արտարժութային ռիսկի տակ մտնել նման պարագայում այնքան էլ ճիշտ չէր լինի։
   Պետական ձեռնարկությունների կողմից վերցված բիզնես վարկերը վերջին 7 տարում չեն գերազանցել մոտ 26 մլրդ դրամը, որը փաստում է ոլորտի դեռեւս կայացման թույլ ցուցանիշների մասին։
   Ինչ վերաբերում է բիզնես վարկավորման մեջ ճյուղային կամ կառուցվածքային լուրջ տեղաշարժերին, ապա այստեղ կրկին պատկերը գրեթե չի փոխվում եւ չնչին տատանումներով՝ արդյունաբերությունը միշտ առաջինն է, որին հաջորդում է առեւտուրը, իսկ երրորդ տեղում է սպասարկման ոլորտը։

Ձեռնարկատիրական եւ բիզնես վարկերի արդյունավետ կառավարման համար անհրաժեշտ է վերլուծել այն միտումները, որոնք գրանցվում են այս ոլորտում։
  Մի կողմից՝ առեւտրային բանկերի եւ մյուս կողմից՝ վարկային կազմակերպությունների համար, ոչ թե թիրախային են հանդիսանում բիզնես նախագծերը կամ ձեռնարկատիրական վարկերը, այլ ընդհակառակը՝ սպառողական վարկերը։
  Իսկ տնտեսական զարգացման հիմնական տրամաբանությունը կառուցվում է ոչ թե սպառողական այլ բիզնես վարկերի վրա, որն էլ տնտեսության իրական եւ ֆինանսական հատվածների ինտեգրումից է բխում։
