ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ ՀԱՅ ԵԿԵԵԻՆԵՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎԻԱԿԸ Հայոց ցեղասպանությունից անցել է ավելի քան մեկ դար, բայց մինչ օրս Թուրքիայի հայերի պատմական և մշակութային ժառանգությունը շարունակում է ոչնչացվել:  1915 Այսօրվա դրությամբ հայկական պատմամշակութային ժառանգությունը ներառում էր հազարավոր եկեղեցիներ և վանքեր, որոնք պատմական և գեղագիտական ​​մեծ արժեք ունեին: Peopleողովրդի կամ էթնիկական խմբի մշակույթը ոչնչացնելու ուղղությամբ ձեռնարկված գործողությունները կոչվում են ազգային-մշակութային ցեղասպանություն: Genocideեղասպանությունը ոչ միայն ազգային կամ կրոնական խմբի ֆիզիկական ոչնչացում է, այլ նաև նրա ազգային հոգատար մշակույթի ոչնչացում:   Բազմաթիվ փաստեր ցույց են տալիս, որ Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության կոտորածներին և տեղահանություններին զուգահեռ, երիտթուրքերի կառավարությունը կանխամտածված և կանխամտածված կերպով փորձում էր ոչնչացնել իր հայկական քաղաքակրթության իրեղեն ապացույցները:  Գիտակցելով եկեղեցու դերը, հայ ժողովրդի կյանքի հանդեպ հավատը, թուրքական կառավարությունը կանխամտածված սպանեց հայ հոգևորականներին, ավերեց եկեղեցիներ և վանքեր, բռնագրավեց եկեղեցական գույքը և հազարավոր միջնադարյան ձեռագրեր:  Համաձայն 1912-1913թթ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի կողմից Թուրքիայի կառավարությանը ներկայացրած պաշտոնական պատմագրության համաձայն, Օսմանյան կայսրությունում հայկական եկեղեցիների և վանքերի թիվը գերազանցել է 2000-ը (ներառյալ IV-V դարերի վաղ քրիստոնեական եզակի հուշարձաններ):   Նրանց մեծ մասը թալանվել, այրվել և ոչնչացվել է ցեղասպանության ժամանակ:   Երիտթուրքերի ոչնչացման քաղաքականությունը հայ ժողովրդի պատմական և մշակութային ժառանգության նկատմամբ շարունակվեց նաև հանրապետական ​​Թուրքիայում, քանի որ այդ հուշարձանները համարվում էին որպես հայկական ներկայության անցանկալի վկաներ: Արեւմտյան Հայաստանի տեղանունների փոփոխման գործընթացը սկսվել է Թուրքիայում 1920-ականներին:   Ներկայումս Արեւմտյան Հայաստանի տեղանունների ավելի քան 90% -ը թուրքական է:  Հայկական աշխարհագրական անվանումները փոխարինվել են թուրքականով, հարյուրավոր ճարտարապետական ​​հուշարձաններ դիտավորյալ ոչնչացվել են, կամ նրանց հայկական ինքնությունը վնասազերծվել է: Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1974 թ. Համաձայն տվյալների, 1923 թվականից հետո կանգուն մնացած 913 հայկական պատմաճարտարապետական ​​հուշարձաններից 464-ը ամբողջությամբ անհետացել են, 252-ը ավերակ են, 197-ը `ամբողջական վերականգնման կարիք ունեն: Պայթեցվել են հայկական ճարտարապետական ​​կառույցները, օգտագործվել են որպես թիրախ թուրքական զորավարժությունների ժամանակ, իսկ քարերը օգտագործվել են որպես շինանյութեր:   Որոշ գյուղական վայրերում նրանք ծառայում են որպես գոմեր, պահեստներ և բանտեր:  Շատ դեպքերում հայկական եկեղեցիները վերածվել են մզկիթների:  1987 թ. Հունիսի 18-ին Եվրախորհրդարանի կողմից ընդունված բանաձևի 6-րդ կետում նշվում է, որ Թուրքիայի կառավարությունը պետք է ուշադրություն դարձնի Թուրքիայում բնակվող հայ համայնքի լեզվին, մշակույթին և կրթական համակարգին, միևնույն ժամանակ պատշաճ վերաբերմունք ցուցաբերի հայկական հուշարձանների նկատմամբ Հնդկահավ.   Հայկական մշակութային ժառանգության հետևանքով ոչնչացումը հայերի նկատմամբ ցեղասպանության թուրքական քաղաքականության շարունակությունն է:   Աղթամար կղզու Սուրբ Խաչ եկեղեցու վերանորոգումը համարվում է քաղաքական քայլ, որը պետք է ուղեկցվի հստակ միջոցներով, որպեսզի «պարբերաբար քանդված դարերի» ընթացքում մոռացված ամբողջ հայկական ժառանգությունը անմիջապես հայտնվի պետության պաշտպանության տակ, վերականգնվի և վերադառնա իր օրինական սեփականատերեր, ինչպես ամրագրված են Թուրքիայի կողմից ստորագրված միջազգային փաստաթղթերում:  Ուստի այս հարցը պետք է հստակեցվի միջազգային իրավունքի տեսանկյունից:   Լոզանի պայմանագրի 42 3 3-րդ հոդվածի համաձայն, Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվեց լիարժեք հոգ տանել այդ փոքրամասնությունների եկեղեցիների, սինագոգների, գերեզմանատների և այլ կրոնական հաստատությունների մասին:  Բնականաբար, ամբողջական պահպանումը ներառում է ոչ միայն եկեղեցիների քանդում և չքանդում, այլ նաև դրանց ուժեղացում և նորոգում:  Ուստի, Սբ. Եկեղեցու շենքի մասնակի վերանորոգումը ոչ թե բարի կամքի արտահայտում է, այլ Թուրքիայի կողմից որպես հիմնական օրենք ստանձնած միջազգային պարտավորությունների շատ թերի կատարում ՝ օգտագործելով որոշ քաղաքական շահարկումներ:   Թուրքիայի իշխանությունները խոչընդոտում են հայկական եկեղեցիների և մատուռների պահպանմանը ՝ օգտագործելով կրոնական ծառայություններ:   Հայ եկեղեցու վերականգնման, վերակառուցման կամ վերափոխման կամ ընդլայնման ցանկացած տեսակ, որը որոշակի ծախսերից վեր է, գտնվում է Կրոնի գլխավոր վարչության, ինչպես նաև Արտաքին գործերի նախարարության իրավասության ներքո:   Համաշխարհային նշանակության ոչնչացված քանդված ճարտարապետական ​​ժառանգությունը ինչպես հայ, այնպես էլ օտարերկրյա գիտնականների համար: Հայկական պատմամշակութային ժառանգության ոչնչացման ցուցակը բավականին ընդգրկուն է. 1. 5-րդ դարում կառուցված Թեքոր տաճարը, Շիրակի մարզի համանուն գյուղի գմբեթավոր բազիլիկ եկեղեցի, այժմ ՝ Կարսի մարզի Դիգոր քաղաքում: , Թուրքիա, Անիից ոչ հեռու:  Այս պահին այն ամբողջությամբ ավերված է և վերածվում է մզկիթի: 2. Սուրբ Աղբակ Բարդուղիմեոսի վանքը: Դեյր, Դհեր, Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգում, Մեծ abաբ գետի աջ ափին գտնվող բլրի գագաթին:   Ավանդության համաձայն, այն հիմնադրվել է 1-ին դարում Սանատրուկ թագավորի կողմից Բարդուղիմեոս առաքյալի գերեզմանի վրա, բորոտությունից բուժվելուց հետո, նրա կողքին գտնվող Կաթնաղբյուրի ջրով:   Վանքը հիշատակվում է XIII դարից: 3. Սուրբ Կարապետ վանքը կողոպտվել և մասամբ ավերվել է 1915 թվականին:   Այն վերածվեց քարերի կույտի:  1960 Այդ շրջանում թուրքական բանակը օգտագործվել է հրետանային պատրաստության համար:  Հետագայում այդ նույն քարերն օգտագործվել են նույն տեղում գյուղ ստեղծելու համար: 4. Վարագա վանք: Դա միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր կրոնական և մշակութային կենտրոնն է, որը գտնվում է Վան քաղաքից հարավ-արևելք ՝ Վարագալերայի արևմտյան լանջին:  Հիմնադրվել է VII դարում:  Վանական համալիրը բաղկացած է վեց եկեղեցուց, գավթից, գավթից և օժանդակ շինություններից:   Թուրքիայի կառավարության հրամանով առաջին հարկը ոչնչացվել է: 5. 1998 Կարսի Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին վերածվել է մզկիթի: Բիթլիսի մզկիթի վերանորոգման համար օգտագործվել են բազմաթիվ քարե բեկորներ, արժեքավոր հայկական խաչքարեր և քարե գրություններ:  Թուրքիան Անին ներառել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մշակութային հուշարձանի կարգավիճակի թեկնածուների ցուցակում:   ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հաստատել է ցուցակը, որն ընդգրկում է 35 հուշարձան:  Եվ երբ Անինքը կներառվի վերջնական ցուցակում, դա պարզ կդառնա առաջիկա տարիներին:   Ըստ թուրքական օրենսդրության ՝ եկեղեցիները և նրանց հարակից հաստատությունները չունեն իրավաբանական անձի կարգավիճակ:  Իրավական սահմանափակումների արդյունքում այդ հաստատությունները կարող են եկամուտ ստանալ բացառապես անշարժ գույքի վաճառքից, վարձակալությունից կամ ամփոփումից:  Այս հաստատությունները եկամուտ են կուտակում գույքի վարձույթից `իրենց սեփական կարիքների համար, ինչպես նաև դպրոցներին և հիվանդանոցներին օգնելու համար:   Թուրքիայի հայկական հաստատությունները, չունենալով գույք ձեռք բերելու իրավունք, կարող են նույնիսկ զրկվել իրենց ունեցվածքից:   Եթե ​​համայնքը կամավորների թվի կրճատման պատճառով օգտագործում է իր ունեցվածքը շուրջ տաս տարի, ապա, ըստ Թուրքիայի օրենսդրության, պետությունը իրավունք է ստանում օգտագործել և տնօրինել այդ գույքը [2]: Թուրքիայում հայկական եկեղեցիների վիճակի մասին մանրամասն նկարագրություն կարող է կատարվել, մասնավորապես, անդրադառնալով Էրզրումից 9 կմ դեպի արևմուտք գտնվող հին հայկական Գեզ (Գեզկյո) գյուղի ներկայիս վիճակին:  «Սպանեք 7 հայի, երկնքում կընկնեք», «հայկական ծնունդ», «հայ» և «հայ երեխա» արտահայտությունները մինչ այժմ Էրզրումում օգտագործվում են որպես անեծքներ և վիրավորանքներ:  1915-ի sinceեղասպանությունից ի վեր հայերի նկատմամբ ատելությունն ու զզվանքը չի վերացել: Հիմա նրանք վրեժ են լուծում հայ ժողովրդից ՝ հայկական եկեղեցիները վերածելով ավերակների:  Հին հայկական Գեզ գյուղի Սուրբ Մինաս եկեղեցին այսօր շատ վատ վիճակում է: Պատմական արժեք ունեցող այս կառույցը վերածվել է ավերակների:   Էրզրումի Ազիզիե քաղաքում վերափոխման աշխատանքների շրջանակներում պարզվել է, որ 17-րդ դարում հայերի կողմից կառուցված եկեղեցին շրջանի բնակիչների կողմից որպես ախոռ է օգտագործվել մինչև 2012 թվականը:  Բացի այդ, տուժել է Սուրբ Մինաս եկեղեցին, որը մինչ օրս շարունակում է տառապել գանձ որոնողների արկածներից, իսկ եկեղեցու պատերին հայերին վիրավորող բառեր են գրված:  Արեւմտյան Հայաստանում և Թուրքիայում հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումը շարունակական էր:   Բազմաթիվ փաստեր ապացուցում են, որ Հայոց ցեղասպանության հետ մեկտեղ թուրքերը միտումնավոր «պլանավորել են ոչնչացնել» հայկական քաղաքակրթության իրեղեն ապացույցները [3]: Վերջերս Թուրքիայի իշխանությունները սկսել են վերականգնել որոշ հայկական հուշարձաններ, ինչը բացատրվում է ինչպես միջազգային հեղինակությունը բարձրացնելու, այնպես էլ զբոսաշրջությունը զարգացնելու և եկամտի նոր աղբյուր ունենալու ցանկությամբ:   Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր հայկական եկեղեցիներն են գտնվում Թուրքիայի պետության ուշադրության կենտրոնում: Հայկական չափի հուշարձանները կամ ոչնչացվում են կամ օգտագործվում են որպես քարհանքեր, կամ վերածվում են այլ նշանակության շենքերի ՝ գոմեր, ախոռներ, պահեստներ: Վերականգնելով հայկական եկեղեցիները ՝ Թուրքիան ցանկանում է ստվերել Հայոց ցեղասպանությունը ժխտելու և հայ-թուրքական սահմանը բացելու իր քաղաքականությունը:   Թուրքիայում աշխատելու նման ձևը պարտադրում է միշտ «բացասական վերաբերմունքը» «ամեն հայկականի» նկատմամբ:  Եկեղեցիները վերանորոգելու թուրքական քաղաքականությունն ունի ինչպես քաղաքական, այնպես էլ տնտեսական շահեր:   Սուրբ Կիրակոս եկեղեցու վերականգնման մասին պաշտոնական հայտարարությունը արքեպիսկոպոս Արամ Աթեշյանն արեց անցյալ տարվա հոկտեմբերի 30-ին:   Թուրքիայի մշակույթի նախարարը խոսեց նաև եկեղեցու վերականգնման մասին ՝ խթանելով Թուրքիայի տնտեսական զարգացման շահերը: Ինչ վերաբերում է Սուրբ Կիրակոս եկեղեցուն, ապա այն 1918-ին վերածվել է մզկիթի: Այն Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի հովանու ներքո գտնվող յոթ եկեղեցիներից մեկն է:  Ամենամեծ հայկական եկեղեցիներից մեկը, որտեղ ավելի քան 2000 մարդ էր բնակվում և ուներ յոթ խորան, այժմ պահպանում է ընդամենը երեքը:  Այն չի օգտագործվել ավելի քան 50 տարի, և միայն անցյալ տարի էր այն օգտագործվել նպատակով:   Չնայած եկեղեցին նորոգվելու է, ներկայիս Դիարբեքիրում հայկական համայնք չկա, և եթե 2004-ին 22 հայ կար, 2006-ին ՝ 7, այժմ Դիարբեքիրում ապրում է ընդամենը 3 հայ: 1948 թ.-ին Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի ընդունումից հետո գործընթաց սկսվեց, երբ ընդունվեցին մեծ թվով միջազգային փաստաթղթեր, որոնք այժմ հիմք են հանդիսանում մարդու իրավունքների միջազգային նորմերի և նորմերի համար:  Մարդու իրավունքների ոլորտում Թուրքիան ստորագրել է բազմաթիվ միջազգային փաստաթղթեր, որոնք ուղղակիորեն չեն ամրագրում փոքրամասնությունների հատուկ իրավունքները, բայց ապահովում են հավասար իրավունքներ բոլորի համար:  Միևնույն ժամանակ, միջազգային փաստաթղթերի մեծ մասը, որոնք ինչ-որ կերպ առնչվում էին փոքրամասնություններին և նրանց իրավունքներին, Թուրքիայի կողմից ստորագրվել են հատուկ վերապահումներով `համաձայն 1923 թ. Երկրի Սահմանադրության: Լոզանի պայմանագրի դրույթների հետ հակասություններից խուսափելու համար: Թուրքիայի քաղաքականությունը կրոնական փոքրամասնության, մասնավորապես հայկական մշակութային ժառանգության նկատմամբ ունի խիստ խտրական բնույթ: Թուրքիան խախտեց 1982 թ. Սահմանադրության 63-րդ հոդվածը, որը սահմանում է պետության պատասխանատվությունը բնական ժառանգության պատմական, մշակութային, պաշտպանության և այդ նպատակով ձեռնարկված միջոցառումների համար:   Այս գործողությունները չեն համապատասխանում Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի «Հանցագործությունները դավանանքի ազատության դեմ» գլխին:  Հայկական մշակութային ժառանգությունը ոչնչացնելու Թուրքիայի քաղաքականությունը մշակութային արժեքների պաշտպանությունը երաշխավորող միջազգային իրավունքի հիմնական նորմերի խախտում է:   Մշակութային ժառանգության պահպանումը նշանակում է հարգանք դրա նկատմամբ և նրա անվտանգության երաշխիք, որը տրամադրվում է ստորև ներկայացված որոշ միջազգային փաստաթղթերում. 1. 1899. և 1907 Հաագայի կոնվենցիաներ, մասնավորապես `1907 թ. , 2. Գիտական ​​և մշակութային հաստատությունների և պատմական հուշարձանների պահպանության մասին 1935 թ. Ապրիլի 15-ի Zյուրիխի համաձայնագրով: 3. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Conventionինված բախումների արդյունքում մշակութային ժառանգության պահպանության մասին կոնվենցիա (Հաագայի կոնվենցիա, 1954 թ. Մայիսի 14-ին), երկու ուղեկցող արձանագրություններով (1954 թ. Մայիսի 14 - 1999 թ. Մարտի 26): Չորրորդ կոնվենցիայի առաջին և երկրորդ լրացուցիչ արձանագրություններով Սա կրոնի ազատության տեսակ է, որն այսօր գերակշռում է Թուրքիայում, մի երկրում, որը բազմիցս կատարել է հայերի, հրեաների և ասորիների ցեղասպանություն, ավերել է քրիստոնեական տաճարը և այն վերածել մզկիթի:  Թուրքիան այժմ մզկիթներ է կառուցում ամբողջ աշխարհում, հատկապես Գերմանիայում, պահանջում է ազատություն իսլամական պրոզելիտիզմի համար, ակտիվացնում է թուրք իսլամիստներին, նրանց վտարում է երկրից և հովանավորում դպրոցներ և մզկիթներ: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Փոքրամասնությունների իրավունքների մոնիտորինգի հանձնաժողով:  Փոքրամասնությունները Թուրքիայում, Ստամբուլ, 2004, էջ. 6. [3] Միրզոյան Լ., Հայ պատմամշակութային ժառանգությունը Թուրքիայում, Երեւան, 2015, էջ 14-7: Արման Անդրիկյան ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ ՀԱՅ ԵԿԵCHԵԻՆԵՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎԻԱԿԸ Հիմնաբառեր. Էթնոս, ինքնություն, կրոնական հիմունքներ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ, լիզինգ, մզկիթ, ՄԱԿ, միջազգային դրույթներ և նորմեր համաձայն նորմերի, Հաղազերիկ, Հագայզիկ ։

Հոդվածի նպատակն է վեր հանել հայկական եկեղեցիների վիճակը Թուրքիայում, պարզաբանել դրանց իրավական կարգավիճակը՝ միջազգային կոնվենցիաների  դրույթների և թուրքական օրենսդրությամբ, ինչպես նաև  ցույց տալ թուրքական կառավարության  կողմից  ստանձնած  միջազգային  կոնվենցիաների  խախտումը՝  կապված    մշակութային  նյութական  ժառանգության  պահպանման  հետ,  անդրադառնալ  Թուրքիայում խոնարհված և կանգուն հայկական եկեղեցիների թվաքանակին։
    Հոդվածում անդրադառնում ենք նաև վերջին շրջանում թուրքական իշխանությունների՝  հայկական  որոշ  կոթողներ  վերականգնելու  քաղաքականությանը,  ինչը  բացատրվում  է  ինչպես  միջազգային  հեղինակությունը  բարձրացնելու,  այնպես  էլ՝  զբոսաշրջությունը  զարգացնելու  և  եկամտի  նոր  աղբյուր  ունենալու  ձգտման  հետ։
   Հայկական եկեղեցիները վերանորոգելով` Թուրքիան ցանկանում է ստվերել հայոց  ցեղասպանության ժխտման և հայ-թուրքական սահմանի բացման հարցում որդեգրած քաղաքականությունը։
