ԿՈՏԱՅՔԻ ՄԱՐԶԻ ՌԵԿՐԵԱՑԻՈՆ-ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸԶբոսաշրջությունը  Հայաստանի  տնտեսության  արագ  զարգացող  և  հեռանկարային  ճյուղերից  է,  որն  իր  առաջխաղացմամբ  ոչ  միայն  մեծ  դեր  կարող  է  խաղալտնտեսության  զարգացման  համար,  այլև  նպաստել  սոցիալ-տնտեսական  մի  շարքխնդիրների լուծմանը։
  Հայաստանը միջազգային զբոսաշրջային շուկայում նոր երկիրէ։
  Այս բնագավառում մեր հանրապետությունն ունի զգալի ներուժ՝ շնորհիվ գեղեցիկբնության, պատմամշակութային արժեքների և պահպանված ավանդույթների։
  Զբոսաշրջությունը Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության գերակա ճյուղերից է։
 1998  թ.-ից  գտնվում  է  առանձնահատուկ  ուշադրության  ներքո,  ինչի  արդյունքումհանրապետությունում վերջին տարիներին նկատվում է հանգստի և զբոսաշրջայինոլորտի ակտիվություն։
  Այդ ակտիվությունն ուղղակի արդյունքն է ոլորտի ծրագրայինբարեփոխումների,  որոնց  շնորհիվ  զբոսաշրջային  այցելությունները  ՀայաստանիՀանրապետություն դինամիկորեն աճում են [8]։
 Վերջին  տարիներին  զբոսաշրջության  ոլորտի  մարքեթինգային  քաղաքականության շրջանակներում ծրագրային միջոցառումները հիմնականում ուղղված են եղելհամաշխարհային  շուկայում  Հայաստանի՝  որպես  զբոսաշրջության  համար  բարենպաստ և գրավիչ երկրի, նկարագրի ձևավորման շարունակական կատարելագործմանը։
  Հայաստանում մոտ 20 հազար մարդ աշխատում է զբոսաշրջության ոլորտում(ընդհանուր  աշխատուժի  1.7  %-ը)։
   Ներկայումս  զբոսաշրջությունն  ապահովում  էՀայաստանի ՀՆԱ-ի մոտ 4.7 %-ը, իսկ ըստ 2008 թ․-ի փետրվարի 13-ին ՀՀ կառավարության  հավանությանն  արժանացած  «Զբոսաշրջության  զարգացման  հայեցակարգի»՝ մինչև 2030 թ․-ը նախատեսվում է ցուցանիշը հասցնել 12 %-ի։
  Ակնկալվումէ, որ մինչև 2020 թ․-ը Հայաստան կայցելեն 1․5, իսկ մինչև 2030 թ․-ը՝ մինչև 3 միլիոնզբոսաշրջիկ։
   Արդյունքում  զբոսաշրջության  ոլորտի  եկամուտները  զգալիորեն  կավելանան [13]։
  Հանրապետությունում  զբոսաշրջության  զարգացման  համար  կարևորվում  էառանձին  մարզերի  ներգրավվածությունը,  ինչպես  նաև  ենթակառուցվածքներիզարգացվածության  մակարդակը,  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային  ռեսուրսների  հասանելիությունը, դրանց ճիշտ գնահատումն ու օգտագործումը։
 Ռեկրեացիոն  ռեսուրսներն  անուղղակի  սպառման  ռեսուրսներ  են,  որոնքօգտագործվում  են  ոչ  արտադրական  ոլորտում  [4]։
   Դրանք  բնական  և  մարդածինօբյեկտներ  են,  որոնք  ունեն  եզակիություն,  պատմական  կամ  գեղարվեստականարժեք,  գեղագիտական  գրավչություն,  առողջարար-կազդուրիչ  նշանակություն  ևկարող  են  օգտագործվել  հանգստի  ու  զբոսաշրջության  կազմակերպման  համար։
 Առանձնացնում  են  ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  չորս  տեսակ`  ռեկրեացիոն-բուժիչ,ռեկրեացիոն-կազդուրիչ,  ռեկրեացիոն-մարզական  և  ռեկրեացիոն-ճանաչողական։
 Առաջին երկու տեսակներն անվանում են նաև վերականգնողական ռեսուրսներ [7]։
 ՀՀ-ում  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային  ռեսուրսների  բազմազանությամբ  աչքի  էընկնում Կոտայքի մարզը, որն իր կենտրոնական դիրքի և Երևանից ունեցած փոքրհեռավորության  շնորհիվ  բարենպաստ  նախադրյալներ  ունի  մարզում  զբոսաշրջության զարգացման համար։
 Սույն  աշխատանքի  նպատակն  է  ընդգծել  մարզի  բնական  պայմանների  ուհարստությունների  մեծ  բազմազանությունը,  ներկայացնել  առկա  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային ռեսուրսները, որոնք իրական նախադրյալ են զբոսաշրջության զարգացման  համար։
   Աշխատանքում  քննարկվել  են  նաև  այդ  ռեսուրսների  օգտագործմանհետ կապված խնդիրները։
 Կոտայքի  մարզում  համեմատաբար  սահմանափակ  տարածության  վրահանդիպում  են  և´  բարձրաբերձ  լեռնագագաթներ  ու  խոր  կիրճեր,  և´  լայնարձակգետահովիտներ ու մեղմաթեք սարավանդներ։
  Մարզի տարածքում կան ռեկրեացիոնռեսուրսների բոլոր չորս տեսակի օրինակները։
 Վերարտադրողական  ռեսուրսներից  մարզի  տարածքում  առկա  են  հանքայինջրի  աղբյուրներ,  որոնք  օգտագործվում  են  և´  բուժման  համար,  և´  որպես  սեղանիջուր։
  Դրանք Գեղամա լեռները կազմող հրաբխային ապարների մեջ ներծծվող ջրերնեն, որոնք աղբյուրների տեսքով դուրս են գալիս լեռների ստորոտներում, ինչպես նաևՀրազդան  և  Ազատ  գետերի  կիրճերում։
   Հռչակված  են  Քառասունակնի,  Արզնիի  ևԳառնիի աղբյուրները, որոնց սառնորակ ջրերը հատուկ խողովակներով հասնում եննաև քաղաքամայր Երևանի բնակչությանը։
 Ռեկրեացիոն-մարզական ռեսուրս է Ծաղկաձորը, որն աստիճանաբար դառնումէ  միջազգային  նշանակության  զբոսաշրջային  կենտրոն,  որտեղ  նախատեսվում  էանցկացնել լեռնադահուկային և այլ մարզաձևերի միջազգային մրցույթներ [9]։
 Մարզը Հայաստանի հնագույն տարածքներից է․ այն բնակեցված է եղել դեռևսհազարամյակներ առաջ։
  Դրա շնորհիվ մարզի տարածքը հարուստ է ռեկրեացիոնճանաչողական ռեսուրսներով։
  Այստեղ կան տարբեր դարաշրջաններին պատկանողպատմամշակութային,  հոգևոր  կառույցներ։
   Մարզում  գրանցված  են  պատմամշակութային  ավելի  քան  2024  արժեքներ  և  հուշարձաններ  [12]։
   Հայկական  հելլենիստական ճարտարապետության անկրկնելի գոհար է արևի աստված Միհրի պատվինI  դ.  կառուցված  Գառնու  տաճարը։
   Հայկական  վիմափոր  ճարտարապետությանեզակի  կոթող  է  Այրիվանք-Գեղարդը։
   Մարզը  հարուստ  է  բազիլիկ  և  ուշ  շրջանիքրիստոնեական  գեղեցիկ  տաճարներով։
   Մարզում  է  գտնվում  Աբովյանի  (Էլար)կիկլոպային  ամրոցը,  Գառնիի  Միհր  աստծո  ամրոցը  և  տաճարը  (I  դ),  ԳառնիիՄաշտոցի մատուռը, Ողջաբերդի գմբեթավոր եկեղեցին (V դ), Արզնու եկեղեցին (VIդ),  Գեղարդի  վանքը  (XII-XIII  դդ),  Կարենիսի  վանքը  (VII  դ),  Բջնիի  Աստվածածնիվանքը  (XI  դ),  Մաքրավանքը  (XIII  դ),  Կեչառիսի  վանական  համալիրը  (XI-XIII  դդ),որտեղ  ներկայումս  գտնվում  է  Կոտայքի  թեմի  առաջնորդարանը,  ԵղվարդիԱստվածածին եկեղեցին (V դ), Արզականի նեղուցի Աստվածածին եկեղեցին (XIII դ),Բուժականի Թեղենյաց վանքը, Սոլակի Մայրավանքը (VII դ.) և այլն [2]։
 Նկար 1. Կոտայքի մարզի պատմական հուշարձանների քարտեզ-ուղեցույցԸնդհանուր առմամբ ռեկրեացիոն ռեսուրսները բաժանում են երկու խոշոր խմբի`բնածին  և  մարդածին։
   Այստեղ  առկա  են  բնածին  և  մարդածին  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային բազմազան ռեսուրսներ, որոնք մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում։
 Կոտայքի մարզի տարածքում առանձնացնում ենք բնածին հետևյալ ռեսուրսները՝1․ Արարատ լեռան շքեղ տեսարանը Կոտայքի սարավանդի ցանկացած կետից,2․ Հրազդան գետի կիրճը` բազալտե բնական հրաշագեղ սյուներով,3․ Ծաղկաձորի, Հանքավանի, Աղվերանի հրաշագեղ անտառները,4․ «Արզնի», «Հանքավան» հանքային ջրի աղբյուրները։
 Մարդածին ռեսուրսներից առավել հայտնի են՝1․  պատմաճարտարապետական  հնագույն  կոթողները`  Կեչառիսի,  Բջնիի,Գեղարդի եկեղեցական համալիրները,2․ անտառապատ Ծաղկաձոր քաղաքը` կուրորտային, հանգստյան, սպորտայինհամալիրներով, եզակի ճոպանուղիներով, որոնցով կարելի է բարձրանալ Թեղենիսլեռան գագաթը,3․ անտառապատ Հանքավանի կուրորտային, հանգստյան համալիրները,4․ անտառապատ Աղվերանի հանգստյան համալիրները։
 Ուսումնասիրելով  և  վերլուծելով  Կոտայքի  մարզի  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջայինռեսուրսները, մարզի տարածքում կարող ենք առանձնացնել ռեկրեացիոն չորս գոտիներ, որոնք աչքի են ընկնում ինքնատիպությամբ և գրավչությամբ։
        Նկար 2. Պայմանական նշաններ  1.           Հանքավան-Մարմարիկի          ռեկրեացիոն գոտի 2.            Ծաղկաձորի ռեկրեացիոն գոտի 3.            Բջնի-Արզաքան-Աղվերան                ռեկրեացիոն գոտի 4.            Արզնու ռեկրեացիոն գոտի Հանքավան-Մարմարիկի ռեկրեացիոն գոտի. Հանքավան-Մարմարիկի գոտինՀՀ-ի էկոլոգիապես ամենից մաքուր գոտին է, գտնվում է Երևանից 70-85 կմ հյուսիս։
 Այն  տարածվում  է  Մարմարիկ  գետի  հովտում  1750-1960  մ  բարձրություններում,ընդգրկում  է  Փամբակի  հարավային  գագաթները,  Ծաղկունյաց  լեռների  հյուսիսարևելյան գագաթները՝ ձգվելով հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք։
 Հանքավանի  բարձրլեռնային  կուրորտային  շրջանն  ընդգրկում  է  Մարմարիկիգետահովտի  բարձրադիր  նեղ  հատվածի  գեղատեսիլ  լանդշաֆտը՝  մինչև  1957  մբարձրությունը։
  Գետի կիրճում գտնվում են հանքային աղբյուրների բնական ելքեր։
 Հանքավանը շրջապատված է 3000-3100 մ բարձրություն ունեցող լեռնաշղթաներով, որոնք ծածկված են ալպիական մարգագետիններով, անտառներով, թփուտներով։
  Լանդշաֆտն անհարթ է, լեռնային, մասնատված կիրճերով և գետերով, որոնքունեն մշտական կամ ժամանակավոր հոսք։
  Հանգստյան գոտին Երևանից գտնվում է68  կմ  հեռավորության  վրա,  կապը  մայրաքաղաքի  հետ  հաստատվում  է  ավտոմոբիլային մայրուղու միջոցով։
 Այս  բարձրադիր  տարածքն  ունի  առողջարար  նշանակություն՝  շնորհիվբարենպաստ կլիմայական պայմանների՝ թթվածնով հարուստ մաքուր օդ, թավ անտառ, ինչպես նաև հանքային տաք ջրեր։
 Հանքավանի առողջարանային կենտրոնի տարածքին բնորոշ է բարձրլեռնայինանտառային գոտու կլիման. խոնավ ամառ և չափազանց ցուրտ ձմեռ։
  Ամռանը, երբԱրարատյան  դաշտում,  այդ  թվում  նաև  Երևանում,  շոգ  եղանակ  է,  Հանքավանումձևավորվում  են  բավական  հարմարավետ  եղանակային  պայմաններ  հանգստի  ևբուժման համար։
  Դա է պատճառը, որ Հանքավան-Մարմարիկ ռեկրեացիոն գոտումկարճաժամկետ հանգստացողների թիվն այդ շրջանում բավական մեծ է լինում։
  Մեծթիվ են կազմում հանգստի ու առողջարանային ճամբարները [10]։
 Արզնու ռեկրեացիոն գոտի. Գտնվում է Հրազդան գետի գեղատեսիլ կիրճում,ծովից 1262 մ բարձրության վրա։
  Շրջապատված է Ծաղկունյաց լեռներով, Արագածիլեռնավահանով և Գեղամա լեռներով։
  Այս գոտին բլրապատ ընդարձակ տարածք է,ռելիեֆը  մասնատված  է  խոր  կանիոններով։
   Հրազդան  գետի  միջին  հոսանքըտարածքը բաժանում է աջափնյա և ձախափնյա մասերի։
  Ձախափնյա հատվածում էլհենց  գտնվում  է  կուրորտային  քաղաքն  առողջարաններով,  պանսիոնատներով,կուրորտային  պոլիկլինիկաներով։
   Արզնի  առողջարանը  գտնվում  է  Երևանից  24  կմհյուսիս։
  Երևանի հետ տրանսպորտային կապ հաստատվում է Երևան-Սևան մայրուղու միջոցով։
 Այստեղ  առկա  են  առողջության  համար  կարևոր  նախադրյալներ՝  բարեխառնգոտու կլիմայական նպաստավոր պայմաններ և  ածխաթթվական, քլորիդ-հիդրոկարբոնատային,  նատրիումական,  ցածր  ջերմաստիճանի  հանքային  ջուր։
   Կլիման  բնորոշվում է ցուրտ, երբեմն սաստիկ, անհողմ ձմեռներով, շոգ և չոր ամառներով։
  Այստեղբավական  զարգացած  է  կլիմայաբուժությունը։
   Ձմռանը`  հունվար-փետրվար  ամիսներին,  25  օր  առանց  սահմանափակման  կարելի  է  կիրառել  ձմեռային  կլիմայաբուժության  բոլոր  տեսակները։
   Ձմռանն  այստեղ  բնական  որոշակի  պայմաններիառկայության  շնորհիվ  կարելի  է  զբաղվել  լեռնադահուկային  սպորտաձևերով։
 Ամռանը նույնպես զբաղվում են կլիմայաբուժությամբ (մայիսից հոկտեմբեր ամիսներնընկած ժամանակահատվածում) [10]։
 Բջնի-Արզաքան-Աղվերան  ռեկրեացիոն  գոտի.  Գոտին  կազմում  է  Հրազդանգետի միջին հոսանքի ավազանը։
  Այստեղ է գտնվում Դալար գետի գեղատեսիլ կիրճը։
 Այն գտնվում է ծովի մակարդակից 1500-1700 մ բարձրության վրա։
  Այստեղ տարածվում  են  լեռնատափաստանային  և  լեռնանտառային  լանդշաֆտային  գոտիները։
 Գտնվում է Երևանից 40 կմ հեռավորության վրա և մայրաքաղաքին միանում է մայրուղու միջոցով։
  Ծաղկունյաց լեռները ծածկված են անտառաթփուտային բուսականությամբ, հարուստ են անտառային հատապտուղներով և սնկերով։
 Առողջության համար կարևոր պայմաններ են համարվում մեղմ, հաճելի կլիման,հարուստ անտառածածկը, բնական և հանքային բազմաթիվ աղբյուրները՝ ֆիզիկաքիմիական, միկրոէլեմենտային և գազային տարբեր կազմերով։
  Կլիման ձմռանը մեղմէ, իսկ ամռանը՝ թույլ խոնավ։
 Այս գոտու տարածքում է գտնվում Բջնի գյուղը` Հրազդան գետի աջ ափին, 14701700  մ  բարձրության  վրա։
   Եթե  Երևանի  մոտակայքում  Հրազդանը  վեր  է  ածվումխոշոր  գետի,  ապա  այստեղ  այն  փոքրիկ  հանդարտ  առվակի  է  նման,  որի  ափերիխորքից սառնորակ աղբյուր է բխում։
  Դրանք Օզոնլարյան սառը ածխային աղբյուրներեն, որոնք ունեն բուժիչ հատկություն։
  Բջնի գյուղից հյուսիս-արևելք` բարձր բլուրի վրաէ գտնվում 11-րդ դարի հին բնակավայրը և ամրոցը։
  Բջնիում պահպանվել են նաև 1618-րդ դդ. բազմաթիվ խաչքարեր, որոնք իսկական գլուխգործոց են և հետաքրքրումեն զբոսաշրջիկներին։
 Բջնի-Աղվերան-Արզական  ռեկրեացիոն  գոտու  Արզական  և  Քարաշամբգյուղերում ևս առկա են քլորիդհիդրոկարբոնատային, նատրիումական, կալցիումայինհանքային ջրեր։
  Կլիմայական բարենպաստ պայմանները և ձնածածկույթը հնարավորություն  են  ստեղծում  ձմեռային  կլիմայաբուժության  կազմակերպման  համար։
 Հնարավոր է կազմակերպել ձմեռային զբոսանքներ, սպորտային մրցույթներ, խաղերթարմ օդային պայմաններում։
  Այստեղ կարելի է պլանավորել և´ կարճաժամկետ, և´երկարաժամկետ հանգիստ [10]։
 Ծաղկաձորի ռեկրեացիոն գոտի. Այս գոտին հիմնականում փռված է Թեղենիսլեռան արևելյան լանջին։
  Համարվում է հանրապետության զբոսաշրջության առաջատար շրջաններից մեկը։
  Մայրաքաղաք Երևանից հեռավորությունը կազմում է 50 կմ։
 Ծաղկաձորը  բարեկարգ  հրապարակներով,  փողոցներով,  գիշերային  շքեղ  լուսավորությամբ,  ժամանակակից  հյուրանոցներով,  հանգստյան  տներով  քաղաք  է  ևհրապուրիչ  է  ինչպես  ամռանը,  այնպես  էլ  ձմռանը։
   Քաղաքի  անբաժանելի  մասն  էկազմում ճոպանուղին, որի հինգ կայանները կառուցվել են 2004-2007 թթ. ընթացքում`  ավստրո-իտալական  «Լայտներ»  ընկերության  կողմից։
   Այս  հինգ  կայաններնիրենց տեխնիկական հագեցվածությամբ և սպասարկման մակարդակով համապատասխանում են միջազգային այժմյան չափանիշներին։
  Հարմարավետ ճոպանուղինԹեղենիսի  բարձունք  է  հասնում  ընդամենը  40  րոպեում։
   Թեղենիսի  բարձունքիցձգվում  են  մշակված  տարբեր  բարդությամբ  սահուղիներ։
   Սահուղիների  ընդհանուրերկարությունն ավելի քան 30 կմ է։
  Անընդհատ սահել կարելի է մոտ 6800 մ։
  Այստեղձմռան  ամիսներին  իրենց  հանգիստն  են  անցկացնում  ինչպես  հանրապետությանբնակիչները,  այնպես  էլ  այլ  երկրներից  ժամանած  ձմեռային  մարզաձևերի  հազարավոր  սիրահարներ։
   Քաղաքում  գործում  են  բարձրորակ  ծառայություն  մատուցողժամանակակից   հյուրանոցներ  և  հանգստյան  տներ։
   Հյուրանոցներն  այստեղցանկացած ճաշակի և կարգի են, ունեն միջազգային մակարդակի ընդունելություններկազմակերպելու  փորձ  և  տարվա  բոլոր  եղանակներին   պատրաստ  են  հյուրերընդունել։
 Ծաղկաձորի կրոնա-մշակութային օջախը Կեչառիսի վանական համալիրն է, որնամբողջությամբ վերանորոգվել է 2001 թ-ին։
  Այն ոչ միայն հանրապետության բնակչության,  այլև  հանրապետություն  այցելած  զբոսաշրջիկների  սիրած  վայրերից  է։
 Այստեղ  է  գտնվում  Հայ  առաքելական  եկեղեցու  Կոտայքի  թեմի  առաջնորդարանը։
 Քաղաքում է գտնվում հայ ժողովրդի տաղանդավոր զավակների` Օրբելի եղբայրներիտուն-թանգարանը, ուր փոխադրվել են նրանց գործունեությանն առնչվող մեծաթիվցուցանմուշներ Երևանից, Մոսկվայից և Սանկտ-Պետերբուրգից [10]։
 Ծաղկաձորը  Հայաստանի  ամենասիրելի  և  պետության  սահմաններից  դուրսամենահայտնի  հանգստյան  գոտին  է։
   Քաղաքը  եզակի  է,  քանի  որ   գրավում  էզբոսաշրջիկներին ամբողջ տարին. ձմռանը`  լանջերի շլացուցիչ ճերմակությամբ, իսկտարվա  մնացած  եղանակներին`  գունագեղ  և  բուրումնավետ  բնությամբ։
   Աքյսառանձնահատկությունը քաղաքը դարձնում է հրապուրիչ ու հիշարժան։
 Կոտայքի  մարզի  բնածին  և  մարդածին  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային  ռեսուրսներով հարուստ շրջաններ մեկնելու համար առաջարկվում են հետևյալ ուղիները՝•  Երևան-Գառնի, Գեղարդ,•  Երևան-Չարենցավան-Հրազդան-Ծաղկաձոր,•  Երևան-Չարենցավան-Հրազդան-Հանքավան։
 Մարզն ունի ավտոճանապարհային բավարար ցանց, լիովին ընդգրկում է թե´մարզի բոլոր համայնքները, թե´ պատմամշակութային օջախները։
  Ընդ որում, հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհների վիճակը և սպասարկումը հիմնականում բավարարում են միջազգային չափանիշներին, իսկ մարզային ու համայնքային նշանակության ավտոճանապարհների վիճակը հետզհետե բարելավվում է [6]։
 Ունենալով  զգալի  ներուժ  և  տուրիզմի  տարբեր  տեսակների  զարգացման  հնարավորություններ՝  մարզում  միաժամանակ  առկա  են  զբոսաշրջության  զարգացմանըխոչընդոտող մի շարք գործոններ, որոնցից կարելի է առանձնացնել՝ 1)  զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների անհամաչափ տեղաբաշխումը,  2)  մարզի զբոսաշրջության զարգացման հայեցակարգի բացակայությունը,  3)  մարզի,  ինչպես  նաև  ճարտարապետական  առանձին  կառույցների  մասինգովազդային-տեղեկատվական  գրքույկների  բացակայությունը,  մարզային  զբոսավարների ինստիտուտի բացակայությունը,   4) պատմամշակութային առանձին հուշարձանների անմխիթար վիճակը,  5)  համայնքային ճանապարհների դեռևս ոչ բավարար վիճակը,   6)  միջազգային  շուկայում    զբոսաշրջային  ծառայությունների  մատուցման  ոչմրցունակ լինելը,  7) զբոսաշրջության համար Հայաստանը միջազգային հանրությանը համակողմանիորեն բարենպաստ, գրավիչ և ապահով երկիր չներկայացնելու հանգամանքը,      8)  զբոսաշրջության  բնագավառում  ներդրումային  ծրագրերի  ոչ  բավարարմակարդակը [3]։
 Կոտայքի  մարզում  ռեկրեացիոն-զբոոսաշրջային  ռեսուրսների  առավել  ինտենսիվ օգտագործման և զբոսաշրջության զարգացման համար առաջարկում եմ առաջնորդվել  հետևյալ  ռազմավարությամբ․ 1)  զբոսաշրջության  զարգացման  համար  առաջնահերթ  պայման  է  ենթակառուցվածքների  համաչափ  զարգացումը`  հյուրանոցային  համալիրների,  հանգստյանտների վերանորոգումը, վերակառուցումը, ինչպես նաև դեպի պատմամշակութայինհուշարձաններ տանող ավտոճանապարհների վերանորոգումը։
  Հետևաբար, պետք էմիջոցառումներ  ձեռնարկել    մարզի  տարածքում  ենթակառուցվածքների  համաչափզարգացման ուղղությամբ։
 2)  Այլընտրանքային  հանգստի  կենտրոն  դարձնել  Հանքավանի  ձորը,  ինչըԾաղկաձորի հետ համատեղ կամբողջացնի միջազգային նշանակության հանգստի,առողջարանային և զբոսաշրջության կենտրոն ստեղծելու հեռանկարը, քանզի վերջինտարիներին  այնտեղ  կառուցված  Մարմարիկի  ջրամբարը  լրացուցիչ  նպաստավորպայմաններ է ստեղծել լողափնյա հանգստի համար։
 3) Անհրաժեշտ է իրականացնել ծրագիր, որը կհամատեղի  Աղվերան,  Արզական, Արալեռ տարածքների հնարավորությունները։
 4) Մարզի տարածքում պետք է խթանել էկոտուրիզմի զարգացումը, որի համարհիմք կարող է դառնալ Գառնիի քարի «սիմֆոնիաները»։
 5)  Մոտ  ապագայում  Եղվարդի  ջրամբարի  կառուցմանը  զուգահեռ  մշակել  ևկյանքի կոչել նաև հատուկ ծրագիր՝ կառույցը տուրիստական կենտրոնի վերածելունպատակով,  մասնավորապես՝  ջրամբարի  տարածքում  կառուցել  հանրային  սպասարկման,  հանգստի  և  զվարճանքի  կենտրոններ։
   Ի  տարբերություն  Սևանի  երկուամսվա  տևողությամբ  հանգստի,  այս  ջրային  մակերեսների  հնարավորությունիցկօգտվեն առնվազն չորս ամիս, և Երևանին ավելի մոտ գտնվելու հանգամանքն ավելիմեծ թվով հանգստացողների ուշադրություն կգրավի։
 6) Պետք է մշակել  Կոտայքի մարզում զբոսաշրջության զարգացման համալիրծրագիր,  որը  կներառի  առկա  ներուժի  ամբողջական  ուսումնասիրությունը,  իրավիճակի գնահատականը և զարգացման ուղղությունները։
 7)  Անհրաժեշտ  է  ստեղծել  Կոտայքի  մարզի  տուրիստական  համացանցայինկայք։
 8)  Պետք  է  խթանել  մարզում  ագրոտուրիզմի  կամ  գյուղական  տուրիզմիզարգացումը,  քանի  որ  մի  կողմից  այստեղ  կան  բոլոր  նախադրյալները  այս  ճյուղիզարգացման համար, մյուս կողմից` տուրիզմի այս տեսակը բավական մատչելի է ուքիչ  ծախսատար  [11]։
   Այս  առումով  շատ  կարևոր  է  ստեղծել  գյուղական  տուրիզմիզարգացման միասնական հայեցակարգ։
  Նման փորձ իրականացվել է Սոլակ, Քաղսի,Արզնի, Քարաշամբ գյուղերում [1]։
 Ամփոփելով կարող ենք նշել, որ Կոտայքի մարզն իր ռեկրեացիոն-զբոսաշրջայինռեսուրսների  շնորհիվ  հրաշալի  նախադրյալներ  ունի  տեղում  զբոսաշրջությունըզարգացնելու համար, իսկ միջազգային չափանիշներին համապատասխան պայմաններ  ստեղծելու  համար  անհրաժեշտ  է  ուսումնասիրել  ռեկրեացիոն  յուրաքանչյուրգոտում առկա խնդիրներն ու առաջնորդվել լուծման վերը նշված ուղիներով։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Գրիգորյան  Վ.,  Ոսկանյան  Ա.,  ՀՀ  տնտեսական  աշխարհագրություն,  Երևան,2016, էջ 292։
 [2]  ՀՀ  Կոտայքի  մարզ.  պատմական  հուշարձանների  քարտեզ  ուղեցույց,  Երևան,2015։
 [3] ՀՀ Կոտայքի մարզի 2015-2018 թթ․-ի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագիր,Հրազդան, 2014, էջ 41։
 [4] Մանասյան Մ., Աշխարհագրության ներածություն, Երևան, 2012, էջ 381։
 [5]  Մանասյան  Մ.,  Հասարակական-աշխարհագրական  հետազոտություններիմեթոդները, Երևան, 2008։
 [6] Մանասյան Մ., Սայադյան Հ., Հայաստանի աշխարհագրություն, Երևան, 2016,էջ 330։
 [8]  Հայաստանի  Հանրապետության  Կոտայքի  մարզի  2015-2018  թթ․-ի  սոցիալտնտեսական զարգացման ծրագիր, Հրազադան, 2014, էջ 39, URL։
 https։
 //www.e-gov.am/u_files/file/decrees/kar/2015/01/15_0040.pdf (հղումը կատարվել է՝13․11․2018)։
 [9] URL։
  http։
 //www.findarmenia.com/arm/armenia/kotayk (հղումը կատարվել է՝13․11․2018)։
 [10]  ՀՀ  կուրորտաբանության  և  ֆիզիկական  բժշկության  գիտահետազոտականինստիտուտի պաշտոնական կայք․ Տեղեկատվություն պացիենտների և մասնագետների  համար,  URL։
   http։
 //fizecomed.com/hy/page.php?id=56  (հղումը  կատարվել  է՝12․10․2018)։
 [11] URL։
  http։
 //kotayk.gamk.am/?p=1508 (հղումը կատարվել է՝ 14․111․2018)։
 [12] Կոտայքի մարզպետարանի պաշտոնական կայք․ Ընդհանուր տեղեկություններ,URL։
   http։
 //kotayk.mtad.am/general-information/ (հղումը կատարվել է՝ 17․11․2018)։
 [13] URL։
  http։
 //www.mineconomy.am/uploades/Caxkadzor_cragir.pdf (հղումը կատարվելէ՝ 20․09․2018)։
 Մուրադյան ՆելիԿՈՏԱՅՔԻ ՄԱՐԶԻ ՌԵԿՐԵԱՑԻՈՆ-ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ զբոսաշրջություն, ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային ռեսուրսներ,Կոտայքի մարզ, Հանքավան, Մարմարիկ, Արզնի, Բջնի, Արզական, Աղվերան,Ծաղկաձոր, հիմնախնդիրներ։

Զբոսաշրջությունը  Հայաստանում  տնտեսության  դինամիկ  զարգացող  և  հեռանկարային ճյուղերից է։
  Այստեղ զբոսաշրջության զարգացման համար կարևոր  նախադրյալ են ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային ռեսուրսները։
   Աշխատանքը նվիրված է Կոտայքի մարզի ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային ռեսուրսների  և  դրանց  օգտագործման  հետ  կապված  խնդիրների  վերլուծմանը։
   Մարզի  տարածքում առկա են բնածին և մարդածին բազմազան ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային  ռեսուրսներ,  որոնք  մեծ  հետաքրքրություն  են  ներկայացնում։
   Այստեղ  կարելի  է  առանձնացնել ռեկրեացիոն չորս գոտիներ՝ Հանքավան-Մարմարիկի, Արզնու, ԲջնիԱրզական-Աղվերանի  և  Ծաղկաձորի։
   Դրանցից  յուրաքանչյուրը  բնութագրվում  է  ինքնատիպությամբ, գրավչությամբ և առկա խնդիրներով։
