ՀԱՅԵՐԸ ՀԻՆ ՌՈՒՍԻԱՅՈՒՄՀայ  ժողովուրդն  իր  գոյության  հազարամյակների  ընթացքում  անցել  է  մեծ  ու  դժվարին  ճանապարհ։
  Դեռևս ստրկատիրության և ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջաններում Հայաստանը դարձել էր աշխարհի հզորների մրցադաշտ, կործանարար բախումների և անընդմեջ ասպատակությունների ասպարեզ, որտեղ ֆիզիկական ոչնչացման ու բռնագաղթի էին ենթարկվում բնակչության մեծ զանգվածներ,հրկիզվում ու ավերվում էին քաղաքներն ու գյուղերը, կործանվում շինարար ժողովրդի հոգևոր ու նյութական  մշակույթի  հուշարձանները։
   Այս  ամենից  հետո  հայ  ժողովրդին  մնում  էր  միայն  բռնել  արտագաղթի ուղին։
  Այլևայլ աշխարհամասերում ապաստան գտած հայ զանգվածները հայտնվել են տարբերիրավիճակներում,  անցել  տարբեր  ուղիներ՝  պայմանավորված  տվյալ  երկրի  ու  պատմական  ժամանակաշրջանի  ընձեռած  հնարավորություններով։
   Գաղթավայրերում  հայ  զանգվածները  շփվել,  հարաբերվել  են  հյուրընկալող  ժողովուրդների  հետ,  կրել  նրանց  ազդեցությունը։
   Կատարվել  են  սովորույթների,վարքուբարքի ու մշակույթների փոխազդեցություն և փոխհարստացում։
  Հետևաբար, գաղութների գոյությունը սոսկ հայկական առանձին զանգվածների պատմություն չէ։
  Այն միաժամանակ հայ ժողովրդի՝օտար ժողովուրդների հետ շփումների, պատմական կապերի պատմություն է։
   Հայկական արտագաղթերի,  գաղթավայրերի  սկզբնավորման,  կազմավորման  և  գոյատևման  պայմանների,  ինչպես  նաևնրանց  ներքին  կյանքին  առնչվող  շատ  հարցեր  մտահոգել  են  դեռևս  միջնադարի  հայ  պատմիչներին,որոնք էին Ղևոնդը, Սեբեոսը, Ասողիկը, Արիստակես Լաստիվերտցին, Մատթեոս Ուռհայեցին, ՍամուելԱնեցին,  Թովմա  Արծրունին,  Կիրակոս  Գանձակեցին,  Առաքել  Դավրիժեցին,  Գրիգոր  Դարանաղցին,Սիմեոն Լեհացին և այլ հեղինակներ1։
 Փաստական հարուստ նյութի պարունակման տեսակետից անհամեմատ առավել կարևոր նշանակություն ունեն հայերեն ձեռագիր հուշարձաններն ու հատկապես դրանց հիշատակարանները։
  Գաղութահայ  պատմության  լուսաբանման  համար  մանավանդ  անգնահատելի  են  այն  ձեռագրերի  ու  դրանցհիշատակարանների տեղեկությունները, որոնք ստեղծվել են բուն գաղթաշխարհում2։
 Հայերը հյուսիսի ժողովուրդների մասին տեղեկություններ են ունեցել դեռևս հնագույն ժամանակներում, երբ ձևավորվում էին ռուսների նախորդների՝ սլավոնների ցեղախմբերը, ապա և Հին ՌուսիայիԿիևյան պետությունը։
 Հայերի կապերը Հին Ռուսիայի և Հին Ռուսիայի կապերը հայերի հետ հավաստվում են վավերագրերով՝  սկսած  10-րդ  դարի  գրավոր  աղբյուրներից։
   Սակայն  փաստորեն  դրանք  սկիզբ  են  առել  շատավելի վաղ՝ վաղնջական ժամանակներում և իրենց արտացոլումն են գտնում հնագիտական ու բանահյուսական  նյութերում,  ճարտարապետական  հուշարձաններում,  տարեգրություններում,  պատումներում, առասպելներում։
  Հիմքեր կան խոսելու հայերի հնագույն կապերի մասին՝ արևելյան սլավոններիև Կիևյան Ռուսիայի հետ, վերջինիս կազմավորման և զարգացման ժամանակաշրջանում։
  Այդ կապերընկատվում  են  Ռուսիայի  պատմության  այսպես  կոչված  սկյութասարմատական  ժամանակաշրջանից  իվեր, որը համընկնում է  Հայաստանի ուրարտական շրջանի պատմությանը, ընդհուպ մինչև նախարարական  ժամանակաշրջանը։
   Հին  Ռուսիայի  պատմության  այսպես  կոչված  սկյութասարմատական  դարաշրջանից մեզ հասած հնագույն ասքը 3 եղբայրների՝ Կուարի, Մելտեի և Խորեանի կողմից Կուարաքաղաքի հիմնադրման մասին առասպելն է, որ հիշատակում է հայ պատմիչ Զենոբ Գլակը (7-րդ դարի1 Ղևոնդ, Պատմութիւն, Սանկտ-Պետերբուրգ, 1887, Սեբեոս, Պատմութիւն, Երևան, 1979, Ասողիկ, Պատմութիւն տիեզերական,Սանկտ-Պետերբուրգ,  1885,  Լաստիվերտցի  Ա.,  Պատմութիւն  Երևան,  1963,  Ուռհայեցի  Մ.,,  ժամանակագրութիւն,  Վաղարշապատ, 1989, Անեցի Ս., Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց, Վաղպատ, 1893, Արծրունի Թ., Պատմութիւն տանն Արծրունեաց,Թիֆլիս, 1917, Գանձակեցի Կ., Պատմութիւն հայոց, Երևան, 1961, Դավրիժեցի Ա., Պատմութիւն, Վաղպատ, 1896, Դարանաղցի Գ., Ժամանակագրություն, Երուսաղեմ, 1915, Լեհացի Ս., Ուղեգրութիւն, տարեգրութիւն և յիշատակարանք, Վիեննա, 1936։
 2 Խաչիկյան Լ., ԺԴ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, Երևան, 1950։
  Նույնի, ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, մաս Ա և Բ, Երևան 1955։
  Հովհաննիսյան Ա., Հայերեն ձեռագրերի ԺԷ դարի հիշատակարաններ (1601-1620) հ.Ա., Երևան, 1974 և հ. Բ. (1621-1640) Երևան, 1981, Հակոբյան Վ., Մանր ժամանակագրություններ, 13-18-րդ դդ., հ. 1, Երևան,1951, հ. 2, Երևան, 1956։
  Մատթևոսյան Ա., Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԳ դար, Երևան, 1984։
 վերջ  -  8-րդ  դարի  սկիզբ)։
   Այդ  առասպելը  նման  է  Ռուսիայում  նույնպես  3  եղբայրների՝  Կիյի,  Շչեկի  ևԽորիվի կողմից Կիև քաղաքը հիմնադրելու մասին առասպելին։
  Ակադեմիկոս Ն. Մառն ուշադրությունէ դարձրել այդ առասպելների բովանդակությանը, հերոսների՝ եղբայրների, պատմական իրադրությանև այլ հանգամանքների նմանության վրա։
  Կիև քաղաքը կառուցելու մասին ռուսական տարեգրությանմեջ  հիշատակվող  ասքն  իր  զուգահեռն  է  գտնում  «Հայաստանում՝  Վանա  լճի  ափին  4-5-րդ  դարերումարված  պատմություններում»1։
   Հայկական  և  ռուսական  առասպելների  այդ  զուգահեռներին  հանգամանորեն անդրադարձել է նաև Բ.Ա. Ռիբակովը։
  Կիյի ապրելու առավել հավանական ժամանակն ակադեմիկոս  Ռիբակովը  համարում  է  բյուզանդական  կայսր  Հուստինիանոս  1-ի  և  նրա  հետնորդների  ժամանակը,  քանի  որ  հենց  այդ  ժամանակ  է,  որ  սլավոններն  առաջին  անգամ  առնչվել  են  կայսրությանհետ։
   Ռիբակովի  պնդմամբ,  հայկական  գրառումը  թույլ  է  տալիս  Կիևի  հիմնադրման  տարեթիվը  հետտանել մինչև 7-8-րդ դարերին նախորդող դարաշրջանը։
  Հին ռուսական առասպելի և հայկական աղբյուրի միջև զուգահեռների առկայությունը Կիևյան Ռուսիայի կազմավորումից առաջ հայ-սլավոնականկապերի գոյության մասին ամենավաղ վկայությունն է։
 Հայկական  պատմական  աղբյուրներն  ուշագրավ  տեղեկություններ  են  պահպանել  ոչ  միայն  ռուսների,  այլև  սլավոնների  ու  նրանց  նախորդների  մասին։
   Պատմահայր  Մովսես  Խորենացին  «Հայոցպատմություն» գրքում խոսում է հյուսիսային երկրների բնակիչների ու նրանց հետ հայերի շփումներիմասին։
  7-րդ դարի հայ գիտնական Անանիա Շիրակացին արժեքավոր վկայություններ է թողել Դոն գետի շրջանում բնակվող սլավոնական ցեղերի մասին2։
 Հայ-սլավոնական  կապերը  նախնական  փուլում  դիպվածային  բնույթ  ունեին։
   Հայաստանի  հեռուլինելը  Հին  Ռուսիայի  սլավոնական  ցեղերի  երկրներից,  անմիջական  կապերի  բացակայությունն  այնիրողության  պատճառն  էին,  որ  հայերի  և  սլավոնների  սկզբնական  շփումները  տեղի  էին  ունենումնրանց սահմանակից պետությունների տարածքում։
  Այսպիսի պետություններից մեկն է Բյուզանդիան,որի  սլավոնական  գաղութացումը  չսահմանափակվեց  սոսկ  Բալկանյան  երկրներով։
   Վերաբնակիչներըներթափանցում  էին  Բալկանայան  թերակղզու  հարավ,  այնուհետև  Փոքր  Ասիա,  նույնիսկ  Սիրիա  ևավելի հեռու։
  Փոքր Ասիայում և Բյուզանդիայի այլ շրջաններում հաստատված սլավոններն ամենաանմիջական  շփումներ  էին  ունենում  հայերի  հետ։
   Այնպես,  որ  հայ-սլավոնական  կապերի  սկիզբը  հարկ  էհամարել ոչ թե Կիևյան Ռուսիայի ժամանակաշրջանը, այլ շատ ավելի վաղ։
 Հայերը,  ինչպես  և  Կովկասի  մյուս  ժողովուրդները  հարաբերություններ  էին  հաստատում  սլավոնների  հետ  Վոլգայի,  Կասպից,  Միջերկրական,  Սև  ծովերի,  Դոնի,  Ղրիմի  վրայով։
   Մոտավորապես  8-րդդարի կեսից բալթիական հյուսիսի և Արևելքի միջև սկսված առևտրական աշխույժ փոխանակությանմեջ միջնորդների գործուն դեր էին ստանձնել խազարները, վոլգյան բուլղարները և այլ ժողովուրդներ։
 Ռուսների, Բյուզանդիայի,  Բուլղարիայի և Բալկանյան թերակղզում բնակվող հայերի հետ նրանցառնչությունների  մասին  տեղեկություններն  իրենց  արտացոլումն  են  գտել  10-րդ  դարից  մինչև  11-րդդարի  սկզբի  հայ  պատմիչ  Ստեփանոս  Տարոնեցու  «Պատմութիւն  տիեզերական»  աշխատության  մեջ։
 Նա  գրում  է  նաև  այնպիսի  կարևոր  իրադարձությունների  մասին,  ինչպիսին  «Ռուսիայի  մկրտություննէ» և Կիևի իշխան Վլադիմիր Սվյատոսլավիչի ամուսնությունը կայսր Վասիլ 2-րդի ծագումով հայ քրոջ՝արքայադուստր Աննայի հետ։
 Քրիստոնեության  ընդունումը  Ռուսիայում,  Կիևյան  Ռուսիայի  մերձեցումը  Բյուզանդիայի  և  Բալկանյան թերակղզու և այլ պետությունների, Եվրոպայի, Այսրկովկասի հետ և դինաստիական կապերիհաստատումը  հայերի  ու  վրացիների  հետ  նպաստեցին  այդ  երկրների  տնտեսական,  քաղաքական  ևմշակութային զարգացմանը, ինչպես նաև արաբական գերիշխանության դեմ մղվող համատեղ պայքարին։
   Բյուզանդիայի  շահերը  պահանջում  էին  հարաբերությունների  սերտացում  ինչպես  Կիևյան  Ռուսիայի, այնպես էլ Այսրկովկասի հետ։
 Ռուս գիտնականների կատարած պեղումները պարզեցին հին ու նշանակալի հայկական գաղութիգոյությունը Կազանից 90 կմ հեռավորության վրա՝ Մեծ Բոլգար քաղաքում։
  Բոլգարը եղել է բավականխոշոր,  զարգացած  արհեստներով  ու  առևտրով  հայտնի  կենտրոն,  որի  հայկական  գաղութը  մեծ  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում3։
   Արժե  հիշատակել  այն  փաստը,  որ  Պետրոս  Մեծն  առաջինն  է  եղելնրանցից, ովքեր ըստ էության հետաքրքրվել են Մեծ Բոլգարի ավերակներով։
  Նա 1712 թ. ՄոսկվայիցԿազան  է  ուղարկել  հայազգի  Իվան  Վասիլևին՝  վերծանելու  տապանաքարերի  վրա  եղած  արձանագրությունները։
  Այստեղ գտնվել են հայկական գերեզմաններ ու տապանաքարեր՝ հայկական արձանագ2 Բարխուդարյան  Վ., Ոսկանյան Կ., Հայ-ռուսական պատմական կապերը և Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին,Երևան, 1978, էջ 10։
 րություններով։
   Պարզվել  է,  որ  քաղաքի  պարիսպներից  դուրս  եղել  է  հայկական  բնակատեղի։
   Հայկական  տապանաքարերից  հնագույնը  (1121  թ.)  գտնվել  է  «Հունական  պալատի»  մոտ։
   Գերեզմաններիպեղումները,  տապանագրերի  և  այսպես  կոչված՝  «Հունական  պալատի»  ուսումնասիրություններըպրոֆ. Սմիրնովին բերել են այն եզրակացությանը, որ Մեծ Բոլգարում եղել է հայկական գաղութ, այնունեցել է իր եկեղեցին, և որ «Հունական պալատը» հանդիսացել է հայկական սրբատեղի1։
 11-րդ դարի հայ պատմիչ Արիստակես Լաստիվերտցին վկայում է, որ 1054 թ., երբ թուրք-սելջուկները  հարձակվեցին  Հայաստանի  վրա,  նրանց  դիմակայելու  ելավ վարանգների  (այսինք՝  վայրագների,այլ ոչ թե ֆրանկների) զորագունդը։
  Կ. Յուզբաշյանն ապացուցել է, որ «վարանգը» հոմանիշ էր «ռուս»բառին, և որ հունական և հայկական այն ժամանակվա աղբյուրներում դրանք օգտագործվել են որպեսհամարժեք տերմիններ։
 Բազում հայեր են բնակություն հաստատել Ռուսիայում 11-րդ դարի երկրորդ կեսին։
  1062 թ. Գալիցիայի  իշխան  Ֆյոդոր  Դմիտրիևիչը  կոսոխացի  հայերին  հրավեր  է  ուղարկել  համատեղ  պայքարելուհամար։
  Իշխանը նրանց խոստացել է բազում արտոնություններ, 3 տարով ազատություն հարկերից ուտուրքերից, որից հետո նրանք կարող էին մնալ կամ հեռանալ։
  Այդ հրովարտակը կամ արտոնագիրն իրժամանակին ռուսերենից  թարգմանվել է հայերեն, իսկ 1641 թ. հաստատվել է լեհ թագավոր Վլադիսլավ  4-րդի  կողմից։
   Այդ  հրովարտակում  հիշատակություն  կա  այն  մասին,  որ  հայերը  Կիևում  բնակություն են հաստատել այդ ժամանակ։
 Հայաստանում  10-11-րդ  դդ.  ստեղծվեց  այնպիսի  քաղաքական  և  տնտեսական  իրավիճակ,  որնառաջացրեց հայրենիքից բնակչության զանգվածային արտագաղթ և վերաբնակեցում այլ երկրներում։
 Հայերի արտագաղթը կապված է Արևելքում Բյուզանդիայի վարած հակահայ քաղաքականության, ինչպես նաև թուրք-սելջուկների արշավանքների հետ։
  Հայաստանի ամայացումը և հայ պետականությանանկումը  11-րդ  դարի  երկրորդ  կեսին  սելջուկների  արշավանքների  հետևանքով  հարկադրում  էինբնակչությանն  արտագաղթել  հարազատ  վայրերից։
   Այսպիսով,  արտագաղթը  հանդիսացավ  տնտեսական  անկման  տրամաբանական  շարունակությունը,  որն  իր  գագաթնակետին  հասավ  անկախությունըկորցնելուց հետո։
 Գալիցիայում և ընդհանրապես Ռուսաստանի հարավում հայերի հայտնվելու ժամանակը ճշտելուհամար  առանձնահատուկ  ուշադրության  է  արժանի  հին  ռուսական  դպրության  այն  հուշարձանը,  որըհայտնի  է  հետևյալ  խորագրով՝  «Մեր  սուրբ  Հայր  Ագապիտի՝  անվարձահատույց  բժշկի  վարքը,  որնաղոթքով  բուժում  էր  տկարներին,  նրանց  իր  կերակրից  դեղ  տալով,  և  որը  հայ  բժշկին  էլ  փրկեց»։
 «Վարքն»  ընդգրկված  է  այսպես  կոչված  «Կիևո-Պեչորյան  վանքի  Վարք  սրբոց»  ժողովածուի  մեջ,  որիհիմքում  11-12-րդ  դարերի  վերաբերյալ  ասքեր  են,  և  որը  ստեղծվել  է,  պատրաստվել  է  պատրաստինյութերից  12-րդ  դարում։
   Իսկ  բուն  «Վարքի»  տվյալները  շաղկապված  են  Վսեվոլոդ  Յարոսլավիչի(1077-1078-1093 թթ.) և հատկապես Վլադիմիր Վսեվոլոդովիչ Մոնոմախի (1113-1125 թթ.) իշխանության ժամանակաշրջանի հետ։
 «Վարքում» պատմվում է, որ Կիևում ապրել է Հայաստանից եկած «բուժման» մեջ հույժ հմուտ միբժիշկ, որը բժշկության մեջ չափազանց փորձառու էր, որպիսին նրանից առաջ ընդհանրապես չի եղել։
 Հայ  բժիշկն  ախտորոշում  էր,  կանխագուշակում  էր  հիվանդության  այս  կամ  այն  ելքը։
   Շատ  կարևոր  էայն, որ այդ բժիշկը Կիևում մենակ չէր, նրա շուրջը խմբվել էին նրա որոշ հայրենակիցներ, որոնք «Վարքում» հիշատակվում են, որպես «դավանակիցներ» կամ պարզապես «յուրայիններ»։
  Նրա հռչակն այնքան մեծ էր, որ Հայ բժիշկը հրավիրվեց Չերնիգով՝ ծանր ախտով հիվանդացած իշխան Վլադիմիր Մոնոմախի մոտ։
  Այդ «Վարքի» հիման վրա առավել կամ նվազ չափով որոշվում է 11-րդ դ. երկրորդ կեսիցսկսած Կիևում հայկական գաղութի կազմավորման տարեթիվը։
 Կիևի  նախագահ  եկեղեցում՝  1037  թ.  հիմնադրված  սուրբ  Սոֆիայի  հռչակավոր  տաճարում,  առայսօր պահպանվում է 11-12-րդ դարերում տեղադրված Յարոսլավ Իմաստունի (1019-1054 թթ.) դամբարանի  մարմարյա  մեծ  սարկոֆագը։
   Քարադագաղի  զարդանախշերով  պատած  կափարիչի  հյուսիսային  կողմում  կան  տապանագրեր,  այդ  թվում  նաև՝  հայերեն։
   Տապանագրերի  վատ  պահպանվածությունը թույլ չի տալիս կարդալ դրա բովանդակությունը։
  Տեղ-տեղ հստակորեն տարբերակվում են հայերեն  Ա.Գ.Ն.Պ.  տառերը2։
   Սարկոֆագի  դեկորատիվ  հարդարանքը  հիշեցնում  է  Հայաստանի  4-7-րդ  դդ.ճարտարապետական  հուշարձանների  զարդարանքը։
   Այսպես,  խաչի  շուրջբոլորը  դրվագված  զարդարանքը,  որը  պատկերում  է  խաղողի  ոճավորված  որթ՝  տերևներով  և  ողկույզով  հանդերձ,  կաԱրշակունիների՝ Ախցում գտնվող հանգստարանում (4-րդ դ.), Ապարանի Քասախի բազիլիկայում (4-րդդ.)  և  հատկապես  լայնորեն  է  ներկայացված  Զվարթնոցի  տաճարում  (7-րդ  դ.)։
   Յարոսլավ  Իմաստունի2 Հարությունյան Վ., Մի հայատառ մակագրության մասին, ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկագիր» հասարակական գիտությունների, 1956, №5, էջ 119։
 սարկոֆագի  դեկորատիվ  հարդարանքի  եղանակնների  նմանությունը,  սարկոֆագի  կափարիչի  վրահայերեն տապանագրերի առկայությունն այն իրողության ապացույցն են, որ 11-12-րդ դդ. Կիևում ապրել  են  ճանաչված  հայ  արհեստագործներ,  որոնք  իրենց  հետքն  են  թողել  ճարտարապետության  և  կիրառական արվեստի հուշարձաններում։
 Հին Վոլինի Գալիչ քաղաքի մերձակայքում, Կրիլոս գյուղում, կա 13-րդ դ. սկզբով թվագրվող սուրբՊանտելեյմոնի եկեղեցին, որը պահպանել է հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ հատկանիշներիհետքեր։
  Նրա պատերի վրա կան հայերեն վիմագրություններ և պատկերներ՝ հայկական զարդանկարիհամար ավանդական «Ծաղկած խաչի» ուրվապատկերներ և տաճարների ուրվագծեր։
  «Ծաղկած խաչի» մոտիվը լայնորեն օգտագործված է նաև Կիևի Կիրիլյան եկեղեցու որմնանկարների մեջ1։
  Այս իրողությունները  վառ  կերպով  արտացոլում  են  ռուս-հայկական  կապերը  ճարտարապետության  և  կիրառական արվեստի բնագավառներում։
 Ռուս-հայկական մշակութային կապերի փոխազդեցությունների մասին կան նաև այլ վկայություններ։
  Ռուսական եկեղեցին պահպանել է Գրիգոր Լուսավորչի և 37 կույսերի պաշտամունքը։
  Ռուսական«Հայսմավուրքի»  սեպտեմբեր  ամսվա  30-րդ  օրաթվի  տակ  նշվում  է.  «Սուրբ  քահանանահատակ  Գրիգորի՝  Մեծ  Հայքի  եպիսկոպոսի  և  նրա  հետ  երեք  տասնյակ  ու  յոթն  կույսերի  վարքը  և  նահատակությունը»։
   Հին  Ռուսիայում  կային  հայ  սուրբ  Գրիգորին  նվիրաբերված  տաճարներ,  ինչպես,  օրինակ,Կիևի  մերձակայքում,  նովգորոդյան  հռչակավոր  Ներևդիցան  պահպանել  էր  (մինչև  ֆաշիստների  կողմից  դրա  բարբարոսաբար  ավերումը),  ի  շարս  այլոց,  ոչ  միայն  սուրբ  Գրիգորի,  այլև  սուրբ  Հռիփսիմեիորմնանկարը՝ հավանաբար ոչ թե Կոստանդուպոլիսի, այլ ավելի շուտ Վրաստանի և Հայաստանի համանման  հուշարձանների  (Ախթալա,  Բութանիա,  Արտենի,  Անիում՝  Տիգրան  Հոնեցի  եկեղեցին  և  այլն)նմանությամբ։
   Իսկ  15-րդ  դ.  Նովգորոդում  նույնպես  կառուցվել  է  եկեղեցի,  ի  պատիվ  Գրիգոր  Լուսավորչի,  եկեղեցի,  որի  ճարտարապետության  մեջ  նշմարվում  են  հին  հայկական  ճարտարապետությանհետքեր։
 Ռուսիայի և Հայաստանի միջև մշակութային կապերի գոյությունը վկայող պերճախոս վավերագիրէ ռուս գրականության հնագույն հուշարաձաններից մեկի՝ «Բորիսի և Գլեբի վարքի» հայերեն թարգմանությունը,  որը  կատարվել  է  1173  թ.  և  մտել  է  տեր  Իսրայելի  խմբագրած  հայերեն  «Հայսմավուրքի»մեջ։
   Խմբագրումը  կատարվել  է  Վանական  վարդապետի  հանձնարարությամբ  և  ավարտել  է  մինչև1251 թ.։
  «Վարքի» թարգմանության մեջ կան հետևյալ տողերը. «Կան նաև սրբերի այլ հրաշագործություններ, որոնք նկարագրված են նրանց ընդարձակ պատմության մեջ, և առ այսօր դրանք կատարումեն նշանակներ, որոնց մասին մեր երկրից եկած բազում վկաներ պատմում են մեզ»2։
  Այլ կերպ ասած,Հայաստանից շատերն էին լինում Կիևում և խմբագրին կամ թարգմանչին պատմում Բորիսի և Գլեբիհրաշագործությունների մասին Կիևում լսած առասպելները3։
 Բորիսի և Գլեբի մասին ասքի հայերեն թարգմանության բուն իրողությունն իսկ վկայում է այն հետաքրքրության մասին, որ ցուցաբերում էին 12-13-րդ դդ. հայ գործիչները ռուսական կյանքի այս կամայն կողմի նկատմամբ։
  Վերլուծելով Բորիսի և Գլեբի մասին ասքը, որտեղ նշվում է իշխան ՅարոսլավՎլադիմիրովիչի կողմից սրբեր Բորիսի և Գլեբի անվան հնգագմբեթ հոյակապ տաճարի կառուցումը, Լ.Մելիքսեթ-Բեկն առաջ է քաշում Ռուսիայում և Հայաստանում հնգագմբեթ եկեղեցիների կառուցվածքիպրոբլեմը։
   Ռուսիայում  հնգագմբեթ  տաճարներն  ուշ  շրջանում  ընդհանուր  երևույթ  էին,  այնինչ  Վրաստանում  այդպիսիք  բոլորովին  չկային։
   Իսկ  Հայաստանում  այդպիսի  կառուցատեսակը  հանդես  է  եկելբավականին  վաղ  շրջանում՝  Երևանի  մերձակայքում  Ավան  գյուղի  եկեղեցին,  Առաքելոց  եկեղեցինԱնիում  10-րդ  դ.  և  այլ  եկեղեցիներ4։
   Հավանաբար  կառույցներում  ռուս  վարպետների  հետ  մեկտեղաշխատել են նաև հայ վարպետներ այնպես, ինչպես Այսրկովկասում ռուս վարպետներն աշխատել ենտեղացի վարպետների հետ։
 12-րդ  դ.  Երկրորդ  կեսից  Ռուսիայի  հետ  հայերի  հարաբերություններում  սկսվում  է  նոր  փուլ,  երբտեղի է ունենում հայերի ավելի աշխույժ ու զանգվածային արտագաղթ դեպի Ռուսիա։
  Դա կապված էրհայերի ծանր կացության հետ, որոնք ընկել էին Հայաստանը զավթած թուրք-սելջուկների լծի տակ։
  Այդժամանակ քաղաքական և տնտեսական որոշակի տեղաշարժեր էին կատարվել նաև Արևելյան Եվրոպայում։
   Հինավուրց  Ռուսիան՝  երբեմնի  հզոր  պետությունը,  11-րդ  դ.  ծվատվելով  ավատատիրականերկպառակություններից 12-րդ դ. երկրորդ կեսից մասնատվեց և բաժանվեց առանձին իշխանությունների  և  երկրների։
   «Վայրագներից  դեպի  հույները»  նախկին  առևտրային  ուղին  կորցրեց  իր  երբեմնինշանակությունը, և նրա տեղը գրավեց առևտրային նոր ուղի, որը միացնում էր Սև ու Բալթիկ ծովերը՝1 Ժամկոչյան Ա., Պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 1978, № 3, էջ 209։
 2 Хачикян С., Армянские колони на Украине в 16-17 вв.. Великая дружба, Ереван, 1954, с. 196։
 3 Միքայելյան Վ., Հայ գաղթաշխարհի պատմություն, հ. 1, Երևան, 2003, էջ 48-49։
 Վիսլայի,  Արևմտյան  Բուգի,  Դնեստրի  վրայով։
   Իրենց  երկրից  հեռացած  հայերն  արտագաղթում  էինհարավ-արևմտյան Ռուսիա, Գալիցիա, Լեհաստան, Պովոլժիե, Ղրիմ, որտեղ ավելի տանելի կենսապայմաններ էին գտնում։
  Այնտեղ նրանք հիմնադրում են իրենց բնակավայրերը, եկեղեցիները։
  Պրոֆ Ի. Ա.Լիննիչենկոյի խոսքերով՝ Հարավային Ռուսիայի առավել կարևոր կենտրոնները՝ Լվովը, Լուցկը, Կամենեց-Պոդոլսկը,  որտեղ  բնակվում  էին  նաև  հայ  գաղթականներ,  իրենց  հարստությամբ,  փայլով  ու  շքեղությամբ  մեծապես  պարտական  էին  հայերին։
   Նրանց  շնորհիվ  Հարավային  Ռուսիայի  առևտրականկենտրոնները միջնորդի դեր էին խաղում Արևելքի և Արևմուտքի միջև կատարվող առևտրում։
  Արևելյան ապրանքների առևտուրը Հարավային Ռուսիայում և Լեհաստանում գտնվում էր բացառապես հայերի  ձեռքին,  ուստի  և  մի  ամբողջ  շարք  արևելյան  ապրանքներ  կրում  էին  «Հայկական  ապրանք»  անվանումը1։
 Վաղեմի ժամանակներից հայերը գաղութ էին հիմնադրել Վոլինի խոշոր քաղաք Լուցկում, որը 12րդ դ. իշխանանիստ մայրաքաղաք Լուչեսկն էր։
  17-րդ դ. հայ հեղինակ Սիմեոն Լեհացին իր «Ուղեգրության» մեջ հիշատակում է այն մասին, որ «անցյալում Լուցկ քաղաքն ունեցել է 800 տուն, շեներ, խուտորներ և շատ կալվածքներ, և այնտեղ է գտնվել առաջին աթոռը՝ «եպիսկոպոսությունը»։
  Սակայն Սիմեոնի  օրոք  Հայկական  գաղութից  «մնացել  էր  սոսկ  երկու  տուն  հայ»։
   Սիմեոնի  խոսքերի  համաձայն,Լվովից առաջ Լուցկում է գտնվել (14-րդ դ. առաջ) Ռուսիա գաղթած հայերի եպիսկոպոսական աթոռը2։
 12-րդ դ. Կիևը՝ հին ռուսական պետության մայրաքաղաքը, կորցնում է երբեմնի նշանակությունըև  դադարում  է  ռուս  իշխանների  նստավայր  լինել։
   Տեղեկություններ  չեն  պահպանվել  Կիևում  հայերիքանակության  մասին։
   Սակայն  հայտնի  է,  որ  Կիևի  և  նրա  մերձակայքի  հայ  ազգաբնակչության  թիվըժամանակին այնքան էր մեծացել, որ այնտեղ առանձին թեմ ստեղծելու անհրաժեշտություն է առաջացել։
  Այդ մասին մեզ հայտնում է 17-րդ դ. Կաթոլիկ գործիչ Ալոիզ Պիդուն «Լեհաստանի, Վալախիայի ևմերձակա երկրների հայերի շրջանում առաքելական քարոզչության սկզբնավորման և տարածման մասին համառոտ տեղեկություններ» խորագիրը կրող հուշագրությունների գրքում։
 Ըստ  տեղեկությունների՝  կարողանում  ենք  լրացնել  մեր  գիտելիքները  Կիևում  հայերի  թվաքանակի,  նրանց  զբաղմունքների  և  իրենց  երկրորդ  հայրենիքը  դարձած  երկրի  պաշտպանության  գործումներդրած  ավանդի  մասին։
   Եթե  Կիևի  հայերը  գաղութի  բարգավաճման  շրջանում  կարողանում  էինիրենց  շարքերից  դուրս  բերել  500  քաջարի  և  զորեղ  ռազմիկներ  քաղաքը  պաշտպանելու  համար,ուրեմն նրանց թվաքանակը պիտի լիներ ոչ նվազ, քան երեք-չորս հազար մարդ։
  Լեհական աղբյուրներըպահպանել են տեղեկություններ այն մասին, որ 1410 թ. Գրյունվալդի ճակատամարտում լեհական բանակի  կազմում  Տևտոնյան  օրդենի  ասպետների  դեմ  պայքարել  են  նաև  հայ  ռազմիկներ,  այդ  թվում՝Կիևից եկածներ3։
 14-րդ  դ.,  երբ  Գալիցյան  իշխանության  տարածքները  գրավեցին  լեհ  ավատատերերը,  Կիևըհայտնվեց  Լիտվական  Մեծ  իշխանության  տիրապետության  ներքո  (1362-1471  թթ.),  իսկ  այնուհետև,մինչև  1654  թ.  Ռուսաստանի  հետ  Ուկրանիայի  վերամիավորվելը,  ուկրաինական  այլ  տարածքներիհետ  մեկտեղ  այն  գտնվում  էր  Լեհաստանի  կազմում։
   Հենց  այդ  ժամանակ,  14-րդ  դարում,  ԿիլիկյանՀայկական  թագավորության  անկումից  հետո,  տեղի  ունեցավ  հայերի՝  իր  չափերով  ամենամեծ  արտագաղթը՝  սկզբում  դեպի  Ղրիմ,  իսկ  այնտեղից  դեպի  Գալիցիա  և  Պոդոլիա,  որը  համալրեց  տեղի  հայհամայնքները։
 Ռուզաննա ՄելքոնյանՀԱՅԵՐԸ ՀԻՆ ՌՈՒՍԻԱՅՈՒՄԲանալի բառեր՝ արտագաղթ, Կիևյան Ռուսիա, գաղթավայր, հայ-սլավոնական կապեր, ռուս-հայկական մշակութային կապեր ։

Ընդհանուր  ճանաչում  գտած  ճշմարտություն  է  դարձել  այն  հանգամանքը,  որ  արտագաղթի  հետևանքով  աշխարհի  տարբեր  անկյուններում գաղութներ ստեղծելը  հայ  ժողովուրդների  պատմական  ճակատագրին  բնորոշ  առանձնահատկություն է դարձել և նրան ուղեկցել իր անցած պատմական ուղու գրեթե ողջ ընթացքում։
   Կիևյան  Ռուսիայում  հայկական  գաղթավայրերն  սկզբնավորվել  են  դեռևս  10-11-րդ  դդ.,  այդ  պետության  տնտեսական ու ռազմական հզորության ժամանակներում։
  Ռուսահայ գաղութն էական դեր կատարեց ռուս և հայ  ժողովուրդների  փոխճանաչման,  հայերի  ռուսական  կողմնորոշման  ամրապնդման  գործում։
   Հայ-սլավոնական  կապերը նաև ներկայիս Ռուսաստանի հայ համայնքի ձևավորման և առկայության հիմքն են հանդիսանում։
