ՈՂՋԱՄԻՏ ԺԱՄԿԵՏՈՒՄ ԳՈՐԾԻ ՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ՝ ՈՐՊԵՍՊԱՏՇԱՃ ՎԱՐՉԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԲԱՂԱԴՐԱՏԱՐՐՎարչական  իրավունքի  ժամանակակից  գիտության  մեջ  վարչարարությունը  ևվարչական վարույթն ընկալվում են որպես մարդու իրավունքների պաշտպանությանգործիքներ,  քանի  որ  վարչական  գործերով  որոշումների  ընդունման  գործընթացըմիշտ կապված է մարդու հիմնարար իրավունքների և հանրային շահի արդյունավետիրացման անհրաժեշտության հետ։
  Իրավունքի գերակայության հայեցակարգի տեսանկյունից վարչարարության ոլորտում մարդու իրավունքների նկատմամբ հարգանքը, այդ թվում նաև՝ ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց առնչվող որոշումների՝ողջամիտ  ժամկետում  ընդունման  երաշխավորումը  նպաստում  է  հանրային  իշխանության պատասխանատվության, մարդու հիմնարար իրավունքների պաշտպանության,  իրավական  և  ժողովրդավարական  պետության  սկզբունքների  կյանքի  կոչմանմակարդակի բարձրացմանը։
 Այդ իսկ պատճառով 2015 թ. փոփոխություններով ՀՀ Սահմանադրության [1] 50րդ  հոդվածը,  ամրագրելով  պատշաճ  վարչարարության  իրավունքը՝  որպես  մարդուհիմնարար իրավունք, դրա տարրերի շարքում առանձնացրել է նաև վարչական մարմինների կողմից ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց առնչվող գործերի՝ ողջամիտ ժամկետում քննության սկզբունքը, որը ՀՀ հիմնական օրենքը դիտարկել է որպեսմարդու սահմանադրական իրավունք։
  Քննարկվող իրավունքի ապահովումը և գործնական իրացումը հանրային իշխանության արդյունավետ կազմակերպման և գործունեության որակական հատկանիշներից մեկն է։
  Ողջամիտ ժամկետում գործի քննության սկզբունքը՝ որպես իրավական երաշխիք, նպատակաուղղված է պաշտպանելուվարչական վարույթի մասնակիցներին ընթացակարգային անհարկի ձգձգումներից ևգործում է վարչական վարույթի հարուցման պահից մինչև գործի վերջնական լուծումը։
 Ողջամիտ  ժամկետում  իր  գործի  քննության  իրավունքը,  որը  հայտնի  է  նաև«վարույթի ընթացքի ողջամիտ սահմանափակման» կամ «վարույթի ընթացքի ողջամիտ  արագության»,  «գործն  արագ  քննելու»,  «ժամանակին  գործելու»,  «առանց  հետաձգման կամ առանց անհարկի ձգձգումների գործը քննելու» սկզբունքների տեսքով,սովորաբար երաշխավորված է զարգացած իրավական համակարգ ունեցող պետությունների գերակշռող մասի կողմից [2]։
 Եվրոպական երկրների փորձի ուսումնասիրությունը վկայում է այն մասին, որվարչական վարույթի տևողության հարցում այդ պետությունները տարբեր մոտեցումներ  են  որդեգրել։
   Այսպես,  եթե  որոշ  եվրոպական  երկրներում  վարչական  գործիողջամիտ ժամկետում քննության սկզբունքն ամրագրված է սահմանադրական մակարդակում. օրինակ՝ Ֆինլանդիայի Սահմանադրության 21-րդ հոդվածի համաձայն՝յուրաքանչյուր ոք ունի հանրային իշխանության կողմից իր գործի՝ առանց անհարկիհետաձգման քննության իրավունք [3], ապա մյուս եվրոպական երկրներում, օրինակ՝Սլովենիայում, քննարկվող սկզբունքն իր արտացոլումը չի գտել հիմնական օրենքումև սահմանված է վարչական ընթացակարգերի մասին օրենսդրական ակտերով։
  Միշարք  եվրոպական  երկրներում,  ինչպիսիք  են,  օրինակ՝  Լատվիան  կամ  Շվեդիան,քննարկվող իրավունքն ամրագրված չէ նորմատիվ իրավական ակտերում և բխում էայդ  երկրների  իրավակիրառ  (դատական)  պրակտիկայից։
   Բացի  այդ,  եվրոպականորոշ  պետություններ  ազգային  օրենսդրության  մակարդակում  ամրագրել  են  վարչական  վարույթի  տևողության  ընդհանուր  ժամկետային  սահմանափակումներ.  այներկրներում,  որտեղ  առկա  է  ժամկետային  այդպիսի  սահմանափակում,  վարչականգործի քննության միջին ժամկետը կազմում է մեկ ամիս, որը հաշվարկվում է վարչական վարույթի հարուցման պահից և օրենքով սահմանված կարգով և դեպքերում կարող է երկարաձգվել։
  Իսկ այն երկրներում, որտեղ սահմանված չեն վարչական վարույթի  տևողության  ընդհանուր  ժամկետներ,  հատուկ  օրենսդրությունը  սովորաբարսահմանում է հանրային իրավունքի կոնկրետ բնագավառում վարչական մարմնի կողմից որոշում կայացնելու առանձին ժամկետներ [4]։
 Չնայած  ողջամիտ  ժամկետում  գործի  քննության  իրավունքի  արտահայտմանձևերի  և  բովանդակային  առանձնահատկությունների  տարբերություններին՝  Եվրոպայի խորհրդի անդամ բոլոր պետություններն էլ ընդունել են, որ քննարկվող սկզբունքը պատշաճ վարչարարության համար ելակետային նշանակություն ունեցող հիմնադրույթներից մեկն է [5]։
 Իրավագիտության մեջ ներկայումս ընդունված է այն մոտեցումը, որ ցանկացածգործով  այս  կամ  այն  իրավական  բնութագրիչի  ողջամտությունն  ու  արդարացիությունը պետք է պայմանավորել հենց այդ կոնկրետ գործի առանձնահատուկ փաստական հանգամանքներով։
  Նմանապես, իրավաբանական ընթացակարգերի, այդ թվումնաև՝ վարչական վարույթի տևողության ողջամտությունը պետք է գնահատվի տվյալգործի  փաստական  հանգամանքների  կամ  այդ  գործին  բնորոշ  առանձնահատուկհատկանիշների լույսի ներքո։
  Այդ իսկ պատճառով Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեի 11.03.1980 թ. «Վարչական մարմինների կողմից հայեցողական լիազորությունների կիրառման վերաբերյալ» թիվ R(80)2 հանձնարարականի 5-րդ կետումընդգծվել է, որ վարչական մարմինը պետք է որոշում կայացնի ողջամիտ ժամկետում՝հաշվի առնելով տվյալ գործով քննվող հարցը [5]։
  Այլ կերպ ասած՝ գործի քննությաներկարատևությունը կարող է իրավաչափ համարվել միայն առանձնահատուկ հանգամանքների առկայության դեպքում, և հակառակը՝ գործի քննության հետաձգումն այդպիսի հանգամանքների բացակայության դեպքում վկայում է ոչ պատշաճ վարչարարության իրականացման մասին։
 Այսպիսով, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ վարչական վարույթի տևողությանողջամտության գնահատման համար գոյություն չունեն միասնական չափանիշներ, ևայս կամ այն գործի քննության համար ողջամիտ ժամկետի որոշման հարցում պետքէ  ցուցաբերել  անհատական  մոտեցում։
   Այդուհանդերձ,  «Մարդու  իրավունքների  ևհիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի(այսուհետ նաև՝ Կոնվենցիա) 6-րդ հոդվածով սահմանված արդար դատաքննությանիրավունքի շրջանակներում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ նաև՝ Եվրոպական դատարան) իրավաբանության մեջ բավական մանրամասնմշակվել են ողջամիտ ժամկետում որոշումների կայացման ընդհանուր չափանիշներ,որոնք վերաբերում են դատական գործերի քննության ժամկետների իրավաչափությանը։
  Այսպես, ըստ Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի, դատավարության ժամկետի ողջամտությունը պայմանավորված է կոնկրետ գործի առանձնահատկություններով, որոնք հիմնականում որոշվում են հետևյալ գործոնների միջոցով.1)  գործի բարդությունը,2) դիմումատուի վարքագիծը,3) հանրային իշխանության վարքագիծը,4) տվյալ  գործի  կարևորությունը  դիմումատուի  իրավական  և  փաստականվիճակի համար [6]։
 Ողջամիտ ժամկետի գնահատման առաջին գործոնը՝ գործի բարդությունը, կարող  է  պայմանավորված  լինել  մի  շարք  հանգամանքներով,  ինչպիսիք  են,  օրինակ՝ապացույցների  քանակը  [7],  փորձագիտական  տվյալներ  ձեռք  բերելու  անհրաժեշտությունը [8], մասնակիցների կամ լուծման ենթակա հարցերի քանակը, արտասահմանից ապացույցներ ձեռք բերելու անհրաժեշտությունը կամ գործի լուծմանը վերաբերող իրավաբանական հարցերի բարդությունը [9]։
 Ողջամիտ ժամկետի գնահատման երկրորդ գործոնի համաձայն՝ պետությունըպատասխանատու  չէ  վարույթի  այն  հետաձգումների  համար,  որոնք  առաջացել  ենդիմումատուի  վարքագծի,  այսինքն՝  վերջինիս  կողմից  իր  ընթացակարգային  իրավունքներից (ներկայացուցիչների փոփոխում, նոր ապացույցների վկայակոչում, բողոքարկում և այլն) օգտվելու հետևանքով [10]։
 Ողջամիտ ժամկետի գնահատման երրորդ գործոնը նշանակում է, որ պետությունը պատասխանատու է վարույթի այն հետաձգումների համար, որոնք կարող ենվերագրվել հանրային իշխանության մարմիններին [11]. այդպիսին են, օրինակ, այնհետաձգումները, որոնք առաջանում են իրավասու մարմնի վերջնական որոշումներըդիմումատուին  ուշ  հասանելի  դառնալու,  անհրաժեշտ  ապացույցները  պետությանկողմից  ժամանակին  չտրամադրվելու  [12],  վարչական  մարմինների  փոխհամագործակցությունը ոչ պատշաճ իրականացնելու [13] և այլնի հետևանքով։
 Ինչ վերաբերում է ողջամիտ ժամկետի գնահատման չորրորդ գործոնին, ապաԵվրոպական  դատարանն  առանձնացրել  է  որոշակի  կատեգորիայի  գործեր,  որոնքմեծապես  ազդում  են  ֆիզիկական  և  իրավաբանական  անձանց  իրավունքների  ևշահերի  վրա  և  այդ  տեսանկյունից  պահանջում  են  ողջամիտ  ժամկետում  դրանցքննության  և  լուծման  առավել  լայն  երաշխիքներ։
   Դրանք  հատուկ  ջանադրությունպահանջող այն գործերն են, որոնք վերաբերում են, օրինակ, դիմումատուի աշխատանքին [14], կրթությանը [15], առողջությանը [16], սեփականությանը [17], պատվինև արժանապատվությանը [18] և այլ նյութական ու ոչ նյութական արժեքներին։
 Այսպիսով,  վերոգրյալ  չափանիշները  թույլ  են  տալիս  գնահատել  ողջամիտժամկետի  պահպանման  հարցը՝  ելնելով  յուրաքանչյուր  կոնկրետ  գործի  առանձնահատկություններից։
  Սակայն գոյություն ունի քննարկվող հանգամանքի գնահատմանևս  մեկ  չափանիշ,  որը  հանգում  է  հետևյալին.  ըստ  Եվրոպական  դատարանի՝պետությունը պարտավոր է այնպես կազմակերպել իր դատական համակարգը, որդատարանները  գործնականում  հնարավորություն  ունենան  պահպանելու  Կոնվենցիայի բոլոր պահանջները, այդ թվում նաև՝ քննել իրենց հանձնված գործերը ողջամիտ ժամկետում [19]։
  Հետևաբար, պետությունը պատասխանատու է ոչ միայն կոնկրետ գործի քննությունն արագ չկազմակերպելու հետևանքով առաջացած ցանկացածձգձգման համար, այլև գործերի կուտակումները կանխելու համար անհրաժեշտ միջոցների շարունակական ներդրման և հետաձգումների պատճառ դարձած կառուցվածքային թերությունների վերացման պարտականության ոչ պատշաճ կատարմանհամար [20]։
 Եվրոպական  դատարանի  մշակած  վերոգրյալ  չափանիշները  հավասարապեսկիրառելի են նաև վարչարարության ժամկետների ողջամտության գնահատման հարցում,  քանի  որ  այդ  չափանիշներն  իրավակիրառ  պրակտիկայում  ձևավորված  ևիրավաբանորեն նշանակալի համընդհանուր այնպիսի գործոններ են, որոնց միջոցովկարելի է գնահատել ոչ միայն դատավարության, այլև ցանկացած իրավաբանականընթացակարգի, այդ թվում նաև՝ վարչարարության տևողության ողջամտությունը։
 Ամփոփելով վերոգրյալը՝ կարելի է պնդել, որ վարչական ընթացակարգերի տևողության ողջամտության սկզբունքը նշանակում է, որ վարչական մարմինները պարտավոր են արտաքին ներգործություն ունեցող իրենց որոշումները կայացնել ողջամիտժամկետում։
  Իսկ այս կամ այն գործի քննության և լուծման համար ճշգրիտ ժամկետներ չսահմանելու դեպքում դրա տևողության ողջամտությունը ենթակա է գնահատման յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով՝ ելնելով մի շարք չափանիշներից։
  Որպես այդպիսի չափանիշներ կարող են հիմք ընդունվել Եվրոպական դատարանի իրավաբանության մեջ ձևավորված այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են կոնկրետ գործի բովանդակությունը, առանձնահատկությունները, բարդությունը, ընդունվելիք որոշման կարևորությունը շահագրգիռ անձի համար, վարույթին մասնակցող անձանց ու հանրային  իշխանության  մարմնի  վարքագիծը  և  փոխհարաբերությունների  բնույթը։
   Ընդորում, վարչական սխալը, կազմակերպական խնդիրները կամ վարչական մարմինների  գերծանրաբեռնվածությունը  չեն  կարող  հիմք  հանդիսանալ  վարչարարությանանհարկի ձգձգումներն իրավաչափ դիտարկելու համար [21]։
 Միևնույն ժամանակ, ըստ Եվրոպական դատարանի՝ իրավունքի պաշտպանության միջոցը պետք է «արդյունավետ» լինի ոչ միայն տեսականորեն, այլև` գործնականում`  «արդյունավետ  միջոցը  պետք  է  օժտված  լինի  մարդու  իրավունքի  ենթադրյալխախտումը կամ դրա շարունակականությունը կանխելու կամ իրավունքի խախտմանհամար պատշաճ փոխհատուցում ապահովելու հատկանիշով» [22]։
  Հետևաբար ողջամիտ ժամկետում գործելու վարչական մարմինների պարտականությունը պետք էհամապատասխանի իրավունքների պաշտպանության արդյունավետության սկզբունքին այն առումով, որ ընթացակարգային կանոնները պետք է հնարավորինս ապահովեն  նյութական  իրավունքի  նորմերի  կենսագործումը,  իսկ  վարչական  վարույթիժամկետները  սահմանափակող  օրենսդրական  դրույթները  պետք  է  ձևակերպվենբավարար չափով պարզ, հստակ և կանխատեսելի, որպեսզի ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք պատկերացում կազմեն իրենց իրավունքների և պարտականությունների մասին [23]։
 Հայաստանի  Հանրապետության  իրավական  համակարգում  վարչական  մարմինների` ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց առնչվող գործերի՝ ողջամիտ ժամկետում  քննության  պահանջին  վերաբերող  ընդհանուր  օրենսդրական  կարգավորումներն իրենց արտացոլումն են ստացել վարչարարության հիմունքները և վարչական վարույթի կարգը սահմանող նորմատիվ իրավական այնպիսի ակտով, ինչպիսինէ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքը [24]։
 Այսպես,  նշված  օրենքի  36-րդ  հոդվածով  օրենսդիրը  սահմանել  է  վարչական  մարմինների  արագ  գործելու  պարտականությունը,  որը  նախևառաջ  նշանակում  է,  որվարչական վարույթը պետք է իրականացվի հնարավորինս սեղմ ժամկետում` առանցգործի  փաստական  հանգամանքների  պարզաբանման  համար  ոչ  անհրաժեշտ  ևվարույթի  ընթացքն  արհեստականորեն  ձգձգող  գործողությունների  կատարման։
 Ավելին՝ մատնանշված հոդվածով ամրագրված իրավադրույթների ուժով վարչականմարմինները  պարտավոր  են  վարչական  ակտ  ընդունել  ողջամիտ  ժամկետում՝չսպասելով  տվյալ  վարչական  վարույթի  համար  սահմանված  ժամկետի  լրանալուն,եթե առկա են համապատասխան վարչական ակտ ընդունելու համար անհրաժեշտփաստական հիմքերը։
 Մյուս կողմից՝ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին»ՀՀ  օրենքի  46-րդ  հոդվածով  օրենսդիրը  կարգավորել  է  վարչական  վարույթիառավելագույն  ժամկետի  հետ  կապված  հարաբերությունները՝  նախատեսելով,  որընդհանուր  կանոնի  համաձայն՝  այդ  ժամկետը  30  օր  է։
   Այդ  ընդհանուր  կանոնիցօրենսդիրը թույլատրել է կատարել որոշ բացառություններ, որոնք նախատեսված ենինչպես նշված օրենքի 47-րդ և 49-րդ հոդվածներում (ամրագրում են վարչական վարույթը երկարաձգելու և կասեցնելու հիմքերը և կարգը), այնպես էլ առանձին տեսակիվարչական  վարույթների  առանձնահատկությունները  կարգավորող  օրենքներում,որոնք կարող են սահմանել նշված ընդհանուր ժամկետից տարբերվող՝ ավելի երկարկամ կարճ ժամկետներ։
 Վերոգրյալը վկայում է այն մասին, որ օրենսդիրը վարչական վարույթի ժամկետների հարցը կարգավորելիս վարչական վարույթը դիտարկել է որպես մեկ միասնական  գործընթաց՝  սահմանելով  վարչական  գործի  հարուցումից  մինչև  վարչականակտի ընդունումն ընկած ժամանակահատվածի թույլատրելի չափը։
  Սակայն, վարչական  վարույթն  առաջին  հերթին  միմյանց  հետ  փոխկապակցված  որոշակի  փուլերիհաջորդականություն է, և անհրաժեշտ է պարզել, թե որքան կարող է տևել վարչականվարույթի այս կամ այն փուլը՝ որպես որոշակի ընդհանուր նպատակով և խնդիրներովառանձնացված վարչաընթացակարգային գործողությունների ամբողջություն։
 Այսպես, որպես կանոն, վարչական վարույթը բաղկացած է միմյանց հաջորդող՝վարչական գործի հարուցման, ընթացիկ և եզրափակիչ փուլերից։
 «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  ՀՀ  օրենքի՝«Վարչական վարույթի հարուցման փուլը» վերտառությամբ 5-րդ գլխի բովանդակության ուսումնասիրությունից հետևում է, որ ֆիզիկական և իրավաբանական անձանցդիմումի  հիման  վրա  հարուցվելիք  վարչական  գործի  հարուցման  փուլը  չի  կարողգերազանցել եռօրյա ժամկետը։
  Այսպես, մատնանշված օրենքի 33-րդ հոդվածի համաձայն՝  վարչական  մարմինը  դիմումը  ստանալուց  հետո  կարող  է  կայացնել  երկուտեսակի  որոշում.  (ա)  դիմումը  վերահասցեագրելու  մասին  և  (բ)  դիմումը  վերադարձնելու  մասին։
   Ընդ  որում,  նշված  որոշումները  կայացնելու  համար  վարչականմարմնին  տրամադրվում  է  ընդամենը  եռօրյա  ժամկետ,  իսկ  այդ  ժամկետում  վերոգրյալ որոշումներից որևէ մեկը չկայացնելու դեպքում վարչական վարույթը համարվում  է  հարուցված  ֆիզիկական  և  իրավաբանական  անձանց  դիմումը  վարչականմարմնի  ստանալու  օրը։
   Ինչ  վերաբերում  է  վարչական  մարմնի  նախաձեռնությամբհարուցվելիք  վարչական  վարույթի  հարուցման  փուլի  տևողությանը,  ապա  այդհանգամանքը գործնական նշանակություն չունի, քանի որ տվյալ դեպքում հարուցմանփուլը սահմանափակվում է միայն վարչական ակտի ընդունմանն ուղված գործողության սկսելու օրով։
 Ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց դիմումի ընդունման հարցը պարզելուց կամ սեփական նախաձեռնությամբ վարչական ակտի ընդունմանը նպատակաուղղված  գործողություն  կատարելուց  հետո  վարչական  վարույթը  թևակոխում  էհիմնական՝ ընթացիկ փուլ։
  «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթիմասին» ՀՀ օրենքի վերաբերելի իրավանորմերի ուսումնասիրությունից հետևում է, որօրենսդիրը վարչական վարույթի ընթացիկ և եզրափակիչ փուլերի՝ որպես առանձինվարչական  ընթացակարգի  համար  որևէ  առավելագույն  ժամկետ  չի  սահմանել։
 Այսինքն՝ օրենսդիրը վարչական վարույթում ապացույցների ձեռքբերման, գնահատման, գործի փաստական հանգամանքների քննարկման (ընթացիկ փուլ) և վարչականակտի ընդունման (եզրափակիչ փուլ) համար չի սահմանել առավելագույն ժամկետ,ինչն  էլ  իր  հերթին  նշանակում  է,  որ  վարչական  վարույթի  ընթացիկ  փուլըսահմանափակված  է  միայն  վարչական  վարույթի  ընդհանուր  առավելագույն  ժամկետով,  և  վարչական  մարմինը  կարող  է  ավարտել  այդ  փուլը  վարչական  ակտիընդունման օրը։
  Այլ կերպ ասած՝ օրենսդրական նման կարգավորումների պայմաններում իրավակիրառ պրակտիկայում կարող է առաջանալ այնպիսի իրավիճակ, երբվարչական մարմինն ավարտում է գործի փաստական հանգամանքների քննարկումըև հենց այդ նույն օրն էլ ընդունում է վարչական համապատասխան ակտ։
 Սակայն  նման  մոտեցումը  չի  համապատասխանում  ողջամիտ  ժամկետումվարչական վարույթի իրականացման սահմանադրական սկզբունքին, քանի որ վարչական վարույթի ընթացիկ փուլի համար առավելագույն ժամկետների բացակայությունը կարող է անհարկի նեղացնել վարչական վարույթի եզրափակիչ փուլին տրամադրվող ժամկետը և հանգեցնել այնպիսի դեպքերի առաջացմանը, երբ վարչականվարույթի փաստական հանգամանքների քննարկումը շարունակվում է մինչև վարչական վարույթի առավելագույն ժամկետի ավարտը՝ ընդհուպ վարչական ակտի ընդունման օրը։
  Եթե գործի փաստական հանգամանքների քննարկումը կարող է շարունակվել մինչև վարչական վարույթի առավելագույն ժամկետի ավարտը, ապա տրամաբանական է, որ մինչև այդ պահը վարույթի մասնակիցները կարող են ներկայացնել վարույթի ելքի վրա ազդեցություն ունեցող ապացույցներ և դիրքորոշումներ, իսկ վարչական մարմինն էլ պարտավոր է հաշվի առնել դրանք։
  Կաշկանդված լինելով վարչականվարույթի  առավելագույն  ժամկետով՝  վարչական  մարմինը  ստիպված  է  համապատասխան վարչական ակտն ընդունել մինչև այդ ժամկետի ավարտը, ուստի հնարավոր  է,  որ  վարչական  մարմինն  ի  վիճակի  չլինի  ապահովելու  գործի  փաստականհանգամանքների լրիվ և բազմակողմանի քննարկման իր պարտականությունը, եթեայդ փաստական հանգամանքները ներկայացվել են վարույթի առավելագույն ժամկետի վերջին պահին։
  Ասվածը կարող է լուրջ որակական թերություններով վարչականակտի  ընդունման  պատճառ  դառնալ,  քանի  որ  մի  կողմից  վարչական  մարմինըպարտավոր է քննարկել նույնիսկ վարույթի ընդհանուր տևողության առավելագույնժամկետի վերջին օրը ներկայացված տվյալները, իսկ մյուս կողմից՝ կաշկանդված էայդ  ժամկետով  և  պարտավոր  է  վարչական  ակտն  ընդունել  մինչև  այդ  ժամկետիլրանալը, ինչն էլ չի կարող զգալիորեն չանդրադառնալ ընդունվելիք վարչական ակտիհիմնավորվածության վրա։
 Այլ խոսքով՝ վարչական վարույթի ընթացիկ և եզրափակիչ փուլերի տևողությանհամար առանձին սահմանափակումների բացակայության պայմաններում հնարավորէ ստեղծվի այնպիսի իրավիճակ, երբ վարչական մարմինը գործնականում չունենաողջամիտ  ժամանակ՝  բոլոր  փաստական  հանգամանքներն  արտացոլող  հիմնավորված վարչական ակտ կայացնելու (կազմելու) համար։
  Այս առումով հատկանշական է,որ  օրինակ՝  դատավարական  օրենսդրությունը  գործը  լուծող  դատական  ակտկայացնելու (կազմելու) և հրապարակելու համար որոշակի ժամկետ է սահմանում, որիընթացքում  գործով  դատաքննությունն  ավարտված  է,  և  դատարանը  գտնվում  էխորհրդակցական  սենյակում  (ՀՀ  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքի[25] 124-րդ հոդված, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի [26] 114-րդ հոդված,ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի [27] 356-րդ և 369-րդ հոդվածներ)։
  Նշվածժամկետի  առկայությունը  համարվում  է  գործը  ճիշտ  լուծող  և  հիմնավորվածդատական ակտի կայացման համար անհրաժեշտ գրավականներից մեկը։
 Այսպիսով,  վարչական  մարմինների  կողմից  վարչական  գործի  փաստականհանգամանքները  լրիվ  և  բազմակողմանի  քննարկելու  և  հիմնավորված  վարչականակտ կայացնելու համար անհրաժեշտ է նախատեսել վարչական վարույթի ընթացիկև եզրափակիչ փուլերի համար առանձին առավելագույն ժամկետներ, որոնք վարչական վարույթի ընդհանուր տևողության առավելագույն ժամկետի հետ մեկտեղ կարողեն ապահովել ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց առնչվող գործի՝ ողջամիտժամկետում  քննության  իրավունքի  երաշխավորված  իրացումը։
   Նշված  նպատակինհասնելու համար կարելի է օրենսդրորեն սահմանել, որ վարչական մարմինը պարտավոր է վարչական վարույթը եզրափակող վարչական ակտն ընդունել վարչական գործիփաստական  հանգամանքների  քննարկումն  ավարտելուց  հետո՝  որոշակի  կոնկրետժամկետում (օրինակ՝ եռօրյա ժամկետում)։
 Ինչպես ցանկացած սահմանադրական իրավունքի, այնպես էլ անձի՝ վարչականմարմինների կողմից իրեն առնչվող գործերի՝ ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունքի երաշխավորված իրացման համար հատկապես կարևորվում է այդ իրավունքիպաշտպանության  իրավական  միջոցների  առկայությունը,  որոնց  ուսումնասիրությունը գործնական և գիտական հետաքրքրություն է առաջացնում։
 Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգում ողջամիտ ժամկետում վարչական գործի քննության իրավունքի իրավական պաշտպանությունը կազմակերպվում է նաև օրենքով սահմանված ժամկետում վարչական ակտ չընդունվելուհետևանքով վարչական ակտն ընդունված համարվելու կառուցակարգի ներդրման ևկենսագործունեության միջոցով։
  Այսպես, օրենքով սահմանված ժամկետում վարչական ակտ չընդունվելու հետևանքով վարչական ակտն ընդունված համարվելու հետկապված ընդհանուր իրավակարգավորումներն օրենսդիրը սահմանել է «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածով,որը նախատեսում է վարչական մարմնի չընդունած վարչական ակտի՝ օրենքի ուժովընդունված համարվելու իրավական հնարավորություն։
  Այսինքն՝ վարչական մարմնիչընդունած վարչական ակտը նշված իրավադրույթի ուժով որոշ դեպքերում կարող էհամարվել ընդունված և առաջացնել այդ վարչական ակտին բնորոշ իրավաբանականբոլոր հետևանքները։
  Տվյալ դեպքում դիմումի հիման վրա հարուցված վարչական վարույթի  արդյունքում  վարչական  ակտի  ընդունման  օրենքով  սահմանված  ժամկետըխախտվելու դեպքում գործում է իրավաբանական այն ֆիկցիան, որ պահանջվող վարչական  բարենպաստ  ակտը  համարվում  է  ընդունված,  և  դիմողը  կարող  է  օգտվելդիմում ներկայացնելիս իր ակնկալած իրավունքից՝ տրամադրման ենթակա ընդունվելիք վարչական ակտով։
 ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, անդրադառնալով «Վարչարարության հիմունքների ևվարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածով սահմանված իրավակարգավորման  մեկնաբանությանը,  արտահայտել  է  այն  իրավական  դիրքորոշումը,  թե«(...) օրենքի վերոնշյալ դրույթը չի կարող մեկնաբանվել որպես հայցվող ցանկացածակտի ընդունված լինելը հաստատող նորմ։
  Հայցվող վարչական ակտը, ինչպես նաևհայցվող իրավունքը պետք է հիմնված լինեն օրենքի վրա, չխախտեն այլոց իրավունքներն ու ազատությունները։
  Հետևաբար, նշված նորմի բովանդակության մաս պետքէ  կազմի  նաև  հայցվող  վարչական  ակտի  իրավաչափությունը,  որի  առկայությունըհաստատվելուց հետո միայն հնարավոր կլինի փաստել վարչական ակտի և դրա հիման վրա ծագող իրավունքի գոյությունը...» [28]։
 ՀՀ վճռաբեկ դատարանի վերոգրյալ իրավական դիրքորոշումները համադրելովքննարկվող հարցի կապակցությամբ միջազգային առաջադեմ փորձի և «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  48-րդ  հոդվածիտրամաբանության  հետ՝  կարելի  է  պնդել,  որ  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանն  անհարկինեղացրել է քննարկվող իրավական ինստիտուտի կիրառման շրջանակները։
  Այսպես,օրենքով սահմանված ժամկետում վարչական ակտ չընդունվելու հետևանքով վարչական ակտն ընդունված համարելու կառուցակարգում խոսք անգամ չկա հայցվող վարչական ակտի իրավաչափության՝ որպես տվյալ իրավաբանական ֆիկցիայի գործողության համար անհրաժեշտ նախադրյալի մասին։
 Ընդհակառակը՝  «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  48-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  բովանդակությունից  հետևում  է,  որդիմումի հիման վրա հարուցված վարչական վարույթի արդյունքում oրենքով uահմանված  ժամկետում  վարչական  ակտ  ընդունելու  իրավաuություն  ունեցող  վարչականմարմնի կողմից այդ ակտը չընդունելու փաստն արդեն իսկ բավարար է քննարկվողֆիկցիայի վրա հասնելու համար, քանի որ վարչական մարմնի լռությունն օրենսդիրըհամարել է համաձայնության նշան (silentium videtur confessio)։
  Միաժամանակ պետքէ  նկատել,  որ  նշված  հոդվածով  սահմանված  վարչական  մարմնի  անգործությանիրավական հետևանքը կարող է վրա հասնել միայն այն դեպքում, երբ դիմումը նրանէ  ներկայացվել  օրենքով  դիմումի  ձևին  և  բովանդակությանը,  ինչպես  նաև  դրանկցվող փաստաթղթերին ներկայացվող բոլոր պահանջների պահպանմամբ։
  Այլ կերպասած՝ դիմումի հիման վրա հարուցված վարչական վարույթի արդյունքում օրենքովսահմանված ժամկետում վարչական ակտ ընդունելու իրավասություն ունեցող վարչական  մարմնի՝  այդ  ակտը  չընդունելու  դեպքում  վարչական  ակտը  համարվում  էընդունված, եթե դիմումը բավարարում է օրենքով սահմանված ձևին և բովանդակությանը, ինչպես նաև՝ կցվող փաստաթղթերի պահանջներին։
 Փաստորեն,  քննարկվող  օրենսդրական  կարգավորման  համաձայն՝  օրենքիուժով վարչական ակտի ընդունված համարվելու իրավական կառուցակարգը գործումէ հետևյալ պայմանների միաժամանակյա առկայության դեպքում.1)  անձը դիմել է վարչական մարմնին՝ հայցելով որոշակի բարենպաստ վարչական  ակտի  ընդունում,  այսինքն՝  վարչական  վարույթը  հարուցվել  է  անձի  դիմումիհիման վրա,2) վարչական  մարմնին  ներկայացված  դիմումը  բավարարում  է  դրա  ձևին  ևբովանդակությանը, ինչպես նաև՝ կցվող փաստաթղթերի պահանջներին,3) տվյալ վարչական ակտի ընդունմանն ուղղված վարչական վարույթն իրականացնող վարչական մարմինն օժտված է այդ վարչական ակտն ընդունելու իրավասությամբ,4) վարչական վարույթն իրականացնող վարչական մարմինն օրենքով սահմանված  ժամկետում  ցուցաբերել  է  ոչ  իրավաչափ  անգործություն.  չի  ընդունել  հայցվողբարենպաստ վարչական ակտը և չի կայացրել անձի դիմումը մերժելու մասին որոշումկամ վարչական վարույթը եզրափակող օրենքով նախատեսված անհատական որևէայլ իրավական ակտ։
 Այսպիսով,  վերոգրյալ  բոլոր  պայմանների  առկայության  դեպքում  վարչականմարմնի չընդունած վարչական բարենպաստ ակտը համարվում է ընդունված, և տվյալվարչական  ակտն  ընդունելու  համար  վարչական  մարմնին  դիմած  անձը  կարող  էձեռնամուխ լինել իր հայցած և այդ վարչական ակտով տրամադրման ենթակա համապատասխան  իրավունքի  իրականացմանը։
   Ընդ  որում,  հայցվող  վարչական  ակտիիրավաչափությունը կամ այդ վարչական ակտով այլոց իրավունքները չխախտվելուհանգամանքը չեն կարող որևէ նշանակություն ունենալ խնդրո առարկա իրավաբանական ֆիկցիայի առաջացման համար, քանի որ «Վարչարարության հիմունքների ևվարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածի ուժով ընդունված համարվող վարչական ակտն իր իրավական ներգործությամբ չի տարբերվում ժամանակինընդունված վարչական ակտից և կարող է վերացվել սովորական եղանակով ընդունված վարչական ակտերի վերացման համար  օրենքով  նախատեսված  նույն  նախադըրյալների առկայության դեպքում [29]։
 Մյուս կողմից անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածովնախատեսված  իրավական  կառուցակարգի  շրջանակներում  վարչական  ակտիընդունված  համարվելու  դեպքերում  այդ  վարչական  ակտից  բխող  իրավունքներըհասցեատերը կարող է արդյունավետորեն իրացնել, եթե տրամադրվի հայցվող վարչական բարենպաստ ակտը բովանդակող համապատասխան փաստաթուղթը։
  Սահմանված  ժամկետում  վարչական  ակտ  չընդունվելու  հետևանքով  վարչական  ակտնընդունված համարվելու դեպքում օրենքով նախատեսված համապատասխան փաստաթուղթը  շահագրգիռ  անձին  (որպես  կանոն՝  վարչական  ակտի  հասցեատիրոջը)հասանելի  դարձնելուն  է  նպատակաուղղված  ՀՀ  վարչական  դատավարությանօրենսգրքի  68-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասով  նախատեսված  գործողության  կատարմանհայցատեսակը, որի միջոցով շահագրգիռ անձը կարող է դատական կարգով հասնել«Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդհոդվածով  նախատեսված  իրավական  կառուցակարգի  շրջանակներում  վարչականակտից բխող իրավունքների իրացմանը։
 Այսպիսով,  օրենքով  սահմանված  ժամկետում  վարչական  ակտ  չընդունվելուհետևանքով վարչական ակտն ընդունված համարվելու իրավական կառուցակարգի ևայդ կառուցակարգը գործնականում ապահովող դատավարական իրավակարգավորումների շնորհիվ ՀՀ իրավական համակարգում ապահովվում է բարենպաստ վարչական  ակտի  ընդունմանն  ուղղված  վարչական  գործի՝  ողջամիտ  ժամկետումքննության անձի իրավունքի պաշտպանությունը՝ հանրային իշխանության մարմինների արտաքին ուղղվածության գործունեությունը կաշկանդելով ժամանակային սահմանափակումներով և այդ սահմանափակումների խախտման դեպքում նախատեսելով ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց համար իրավաբանական բարենպաստհետևանքներ։
  Ինչ վերաբերում է միջամտող ազդեցություն ունեցող վարչական ակտիընդունմանն ուղղված վարչական գործի՝ ողջամիտ ժամկետում քննության անձի իրավունքի պաշտպանությանը, ապա միջամտող ազդեցություն ունեցող վարչական ակտի՝  օրենքով  սահմանված  ժամկետի  խախտմամբ  ընդունված  լինելու  դեպքում  այնենթակա  է  վերացման  վարչական  կամ  դատական  կարգով՝  օրենքի  խախտմամբընդունված լինելու հիմքով («Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթիմասին» ՀՀ օրենքի 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի «ա» կետ)։
 Ամփոփելով վերոգրյալը՝ կարելի է կատարել հետևյալ ընդհանրացումները.1)  ողջամիտ  ժամկետում  գործի  քննության  իրավունքը  ներառվում  է  մարդուպատշաճ վարչարարության սահմանադրական իրավունքի բովանդակության մեջ ևպարտավորեցնում  է  վարչական  մարմիններին  արտաքին  ներգործություն  ունեցողիրենց որոշումները կայացնել ողջամիտ ժամկետներում,2) վարչական վարույթի տևողության ողջամտությունը ենթակա է գնահատմանյուրաքանչյուր կոնկրետ գործով՝ ելնելով Եվրոպական դատարանի ձևավորած այնպիսի  չափանիշներից,  ինչպիսիք  են  այդ  գործի  առանձնահատկությունները,  բարդությունը, ընդունվելիք որոշման կարևորությունը շահագրգիռ անձի համար, վարույթին մասնակցող անձանց ու հանրային իշխանության մարմնի վարքագիծը և փոխհարաբերությունների բնույթը,3) վարչական գործի հարուցման, ընթացիկ և եզրափակիչ փուլերից յուրաքանչյուրը պետք է ունենա տևողության առավելագույն ժամկետ, ինչը կարող է նպաստելվարչական մարմինների կողմից հնարավորինս սեղմ ժամկետում վարչական գործիփաստական հանգամանքների լրիվ և բազմակողմանի քննարկմանն ու վարչականհիմնավորված ակտի կայացմանը, 4) ողջամիտ ժամկետում վարչական գործի քննության անձի իրավունքի իրավական  պաշտպանության  արդյունավետ  միջոց  է  օրենքով  սահմանված  ժամկետումվարչական ակտ չընդունվելու հետևանքով վարչական ակտն ընդունված համարվելուիրավաբանական ֆիկցիան, որը ՝ա) գործում է օրենքով նախատեսված որոշակի պայմանների դեպքում,բ) պայմանավորված չէ հայցվող բարենպաստ վարչական ակտի իրավաչափության հանգամանքով,գ) երաշխավորվում է վարչական դատավարության իրավունքում նախատեսվածհատուկ հայցատեսակի միջոցով։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ(Accessed։
 http։
 //www.finlex.fi/fi/laki/kaannokset/1999/en19990731.pdf[1] ՀՀՊՏ 2015.12.21, հատուկ թողարկում, հոդված 1118։
 URL։
 (Statskontorent, 2005։
 4), pp. 31-34։
 [5] Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեի 11.03.1980 թ. «Վարչական մարմինների կողմից հայեցողական լիազորությունների կիրառման վերաբերյալ» թիվ R(80)2հանձնարարականի 5-րդ կետ, URL։
  https։
 //rm.coe.int/16804f22ae (Accessed։
  06.08.2017)։
 [6] Buchholz v. Germany (7759/77) գործով ՄԻԵԴ-ի 06.05.1981 թ. վճիռ  (կ. 51, 61, 63)։
 [7] Eckle v. Germany (8130/78) գործով ՄԻԵԴ-ի 15.07.1988 թ. վճիռ։
 [8] Wemhoff v. Germany (2122/64) գործով ՄԻԵԴ-ի 27.06.1968 թ. վճիռ։
 [9] Neumeister v. Austria (1936/63) գործով ՄԻԵԴ-ի 27.06.1968 թ. վճիռ։
 [10] König v. Germany (6232/73) գործով ՄԻԵԴ-ի 28.06.1978 թ. վճիռ։
 [11] Somjee v. The United Kingdom (42116/98) գործով ՄԻԵԴ-ի 15.10.2002 թ. վճիռ։
 [12] H. v. The United Kingdom (9580/81) գործով ՄԻԵԴ-ի 08.07.1987 թ. վճիռ։
 [13] Wiesinger v. Austria (11796/85) գործով ՄԻԵԴ-ի 30.10.1991 թ. վճիռ։
 [14] Svetlana Orlova v. Russia (4487/04) գործով ՄԻԵԴ-ի 30.07.2009 թ. վճիռ։
 [15] Oršuš and others v. Croatia (15766/03) գործով ՄԻԵԴ-ի 16.03.2010 թ. վճիռ։
 [16] Gheorghe v. Romania (19215/04) գործով ՄԻԵԴ-ի 15.03.2007 թ. վճիռ։
 [17] Hentrich v. France (13616/88) գործով ՄԻԵԴ-ի 22.09.1994 թ. վճիռ։
 [18] Pieniążek v. Poland (62179/00) գործով ՄԻԵԴ-ի 28.09.2004 թ. վճիռ։
 [19] Süssmann v. Germany (20024/92) գործով ՄԻԵԴ-ի 16.09.1996 թ.վճիռ։
 [20] Harris, O'Boyle, and Warbrick։
  Law of the European Convention on Human Rights,[22] İlhan v. Turkey (22277/93) գործով Եվրոպական դատարանի 27.06.2000 թ. վճիռ։
 [24] ՀՀՊՏ 2004.03.31/18 (317) հոդված 413։
 [25] ՀՀՊՏ 1998.09.09/20 (53)։
 [26] ՀՀՊՏ 2013.12.28/73 (1013).1 հոդված 1186.1։
 [27] ՀՀՊՏ 1998.09.21/22 (55)։
 [28] Սերգեյ Գասպարյանն ընդդեմ Երևանի քաղաքապետարանի թիվ ՎԴ/5557/05/08վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 17.04.2009 թ. որոշում։
 [29] Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր վարչական իրավունք, խմբ.՝ Թովմասյան Հ., Լուխթերհանդթ Օ., Մուրադյան Գ., Պողոսյան Վ., Ռայմերս Վ., Ռուբել Ռ.,Երևան, Բավիղ, 2011, էջ 305-306։
 Հակոբյան ԿարենՈՂՋԱՄԻՏ ԺԱՄԿԵՏՈՒՄ ԳՈՐԾԻ ՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ՝ ՈՐՊԵՍՊԱՏՇԱՃ ՎԱՐՉԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԲԱՂԱԴՐԱՏԱՐՐԲանալի բառեր՝ մարդու հիմնարար իրավունքներ, պատշաճ վարչարարություն,չափանիշներ, իրավաբանական ֆիկցիա։

Սույն հոդվածը նվիրված է ողջամիտ ժամկետում գործի քննության իրավունքի՝  որպես  մարդու  պատշաճ  վարչարարության  սահմանադրական  իրավունքի  բաղադրիչներից մեկի էության և բովանդակության բացահայտմանը։
  Հեղինակը վերհանում  է վարչական մարմինների կողմից ողջամիտ ժամկետում գործերի քննության անձի  իրավունքի պաշտպանության իրավական մեխանիզմները և առաջարկում դրանց կատարելագործման որոշ ուղիներ։
  Բացի այդ, հոդվածում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում վարչական մարմինների կողմից ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց  վերաբերող  գործերի  քննության  ժամկետների  ողջամտության  չափանիշների  մշակումը։
