Նախաբան։
   Հոդվածումլեզվամշակութային  և  ճանաչողականդիրքերից  վերլուծության  են  ենթարկվում  բրիտանացի  միսիոներներԲաքսթընների  և  բրիտանացի  ռազմական  գիտակ  ու  լրտես  ԼոուրենսԱրաբացու՝  հայ ինքնության հետաքրիր և խորիմաստ մեկնությունները։
 Իբրև  սկզբնաղբյուրներ  ընտրված  են  1914թ.  Բաքսթընների  հեղինակած հուշագրություն-հաշվետվությունը՝ «Ճամփորդությունն ու քաղաքականությունը Հայաստանում»  [1],  իսկ  Լոուրենս  Արաբացու  տեսակետներիվերուծության  համար  ընտրված  է  ամերիկացի  լրագրող  Լինքոլն  Սթեֆֆենսին 1919 թ. տված բացառիկ «Armenians Are Impossible» հարցազրույցը[2]։
   Քննության  են  առնված  նաև  հայ  հոգեկերտվածքն  ուլեզվամշակույթը  բնութագրող  անվանողական  միավորներ՝  փորձելովվերլուծությանարտալեզվական հիմքը։
 միջոցովվերհանել  այդհասկացություններիԱշխատանքի  արդիականությունըէ  այնհանգամանքով,  որ  համաշխարհայնացման  դարաշրջանում  ազգայինինքնության  ևլեզվամշակույթի  հարցերը  ենթարկվում  են  ձևաբովանդակային  փոփոխությունների`  պայմանավորված  ամերիկյան  ևեվրոպական արժեքների ազդեցությամբ։
 հիմնավորվումԱշխատանքի նպատակն է՝ վերլուծելով Բաքսթընների և ԼոուրենսԱրաբացուհայիհոգեկերտվածքի, մշակույթի, վարքի բնութագրական գծերի վերաբերյալ՝վերաիմաստավորել դրանք՝ ելնելով ժամանակի պահանջներից։
 մեկնաբանություններըինքնության,հայխորհրդանիշի,հիշողությունների,Ինքնության խնդիրների շուրջԸստ  Էնթընի  Սմիթի՝  ազգային  ինքնությունըհիշողությունների,  պատումների,  արժեքների,սովորույթներիխորհրդանիշի,պահպանումն  ու  շարունակական  վերարտադրումն  է,  որն  ազգերիհամար  ստեղծում  է  ժառանգություն,  և  անհատը,  դառնալով  այդ արժեքների,պատումների,սովորույթների  անմիջական  կրողն  ու  տերը,  ընկալվում  է  այդժառանգության միջոցով [3]։
  Ըստ էության, կարևորվում են պատմականհիշողությունը,  ազգային  ինքնագիտակցությունն  ու  արժեհամակարգը,որոնք  ստեղծում  են  կայուն  հիմք՝  ժամանակի  ընթացքում  ազգիպարբերաբար  վերակառուցման  համար  [4]։
   Սմիթի  կարծիքով,  ցանկացած մարդկային ինքնության  հիմնական տարրը հիշողությունն է և անցյալի  հետ  անձնական  կապի  առկայության  գիտակցումը։
   Ե՛վ  պատմական, և՛ հանրային հիշողությունը կազմվում է ազգի իրական կամ պատկերացրած  պատմական  անցյալի  ամբողջական  կամ  առանձին  դրվագներից,  որտեղ  կարևորվում  են  մարդկանց  գիտելիքն  ու  վերաբերմունքըայդԼ.  Աբրահամյանը  «դեպի  իր  արմատները  ձգտող»  հային    փորձում  էներկայացնել որպես «առաջինը լինելու բարդույթ ունեցող» [7]։
 Պատահական չէ, որ համաշխարհայնացման ներկա գործընթացների  պայմաններում  ազգային  բնավորությանը  և  աշխարհընկալման  յուրահատկություններին վերաբերող հարցերը հանգամանալից ուսումնասիրության են արժանանում ոչ միայն առանձին գիտակարգերի կողմից,այլև միջգիտակարգային ոլորտներում։
 դրվագներիվերաբերյալ[5,6]։
   Նշվածհամատեքստում                       Հայն ու Հայաստանը օտարների աչքերովՆշենք, որ XIX դարի վերջում և XX դարի առաջին կեսերին ծաղկումապրեցևԵվրոպայում,  հատկապես  Մեծ  Բրիտանիայում,  մեծ  հետաքրքրությունառաջացավ հայի ու Հայաստանի նկատմամբ։
 ճամփորդական  փաստավավերագրականժանրը,որպես  ՀայոցՈրպես  կանոն,  Հայաստան  իրականացված  ճամփորդություններիավարտին  բրիտանական  կառավարության  պահանջով  ստեղծվում  են հավաստի  ու  անկողմնակալ  մանրամասներ ու  փաստեր  պարունակողհաշվետվություն-հուշագրություններ,  որոնք  այսօր  մեծ  արժեք  ենցեղասպանության  պատմությաններկայացնումուսումնասիրությանՀետազոտողներըտեղեկատվություն  էին  հայտնում  նաև  հայերի  հոգևոր  մշակույթի,բարոյական  արժեքներիևամենակարևորը՝  ավանդույթների  մասին,  որը  մտածողության  որոշակիձևի արդյունք է, և հանրության տվյալ խմբի կողմից իբրև որոշակի գործառույթի  ուղղված  պահանջ  և  գիտակցության  ձև,  որն  ուղղորդում  է տվյալ հանրության ներկայացուցիչների գործողությունները [9]։
 ու  արժանիքների,սկզբնաղբյուրներձգտումների[8]։
 ուհայինՀայաստանըԲաքսթընները,մանրակրկիտուսումնասիրելով,  պետք  է  բրիտանական  կառավարության  պահանջովպարզեին,  թե  որքանով  էր  հնարավոր  հային  «քաղաքակրթել»։
   Ամենայնհավանականությամբ,  Մետաքսի  ճանապարհի  մենաշնորհային  տնօրինումը  այն  գերնպատակն  էր,  որին  հետամուտ  էր  բրիտանական  կառավարությունը,  որը,  սակայն,  ներկայացվում  էր  որպես  հային  «քաղաքակրթելու» ազնիվ  ու բարոյական միտում [10]։
 Բարձր  արժևորելով  Բաքսթընների  ուղեգրությունը`  Քրիստոֆեր Ուոքերն ընդգծում է, որ հաշվետվությունը լիովին բացահայտում է իրերի վիճակը Առաջին աշխարհամարտի նախօրեին [11]։
 Օսմանյան  կայսրություն  տեղանվան  փոխարեն  Բաքսթըններնիրենց  հաշվետվության  մեջ  որպես  իրենց  ժամանման  վայր  են  նշումՀայաստան  տեղանունը։
   Շուրջ  մեկ  տարի  տևած  երկարատևճամփորդության  ընթացքում  նրանք  ներկայացնում  են  հային  իրհայրենիքում՝Ռուսահայաստանում,Պարսկաստանի հայաբնակ շրջաններում։
 Թուրքահայաստանում,Հայաստանում  Բաքսթըններին  միանգամից  գրավում  է  հայիաշխատասիրությունը՝  ժայռերի  ու  սարերի  մեջ  անջրդի  հողերիոռոգումով հարուստ բերք ստանալու կարողությունը, տների ու  խղճուկկացարանների մաքրությունը, հայ կնոջ առասպելական գեղեցկությունը,վաճառականներեն,չէրլինելով  արևելյանհայ տղամարդու նվիրվածությունն իր ընտանիքին։
  Ընդ որում՝ նշվում է,որ  նույնիսկ  այդ  ծանր  պայմաններում  հայերի  տները  գետնի  վրա  էինկառուցված,  մինչդեռ  քրդերը  ապրում  էին  գետնափորներում։
   Սակայնմիսիոներ-ճանապարհորդների  համար  տպավորիչէր  այն,  որեվրոպական  հասարակության  մեջ  տարածված  կարծիքը,  ըստ  որի՝հայերըհամապատասխանումիրականությանը,  և  հային  ամենևին  էլ  հատուկ  չէր  վաճառականիհոգեբանությունը։
   Նշվում  է,  որ  հայի  թշնամու  միտումով  էր  դատարածվել՝  հայի  արժանապատվությունը  նվաստացնելու  նպատակով։
 Բաքսթըններն  ընդվզելով  այդ  մտքի  դեմ՝  գրում  են,  որ  իրականումհայերը,լեզուների  գիտակներ,  Եվրոպայումհիմնականում  աշխատում  էին  իբրև  ուսուցիչ։
   Թիֆլիսի  հայկականճեմարանում  նրանց  հիացնում  է  ուսուցման  մակարդակը,  զարմանումեն,  երբ  հայտնաբերում  են,  որ  հայերն  աշխատում  են  Մոնթեսորիիմեթոդներով, այն դեպքում, երբ Եվրոպայում այդ մեթոդները դեռ նոր էինկիրառություն  գտնում։
   Նրանք  զարմանում  են,  որ  ամբողջ  աշխարհումեկեղեցին  միշտ  խանգարել  է  կրթությանն  ու  գիտությանը,  իսկ  հայեկեղեցին  եղել  է  այդ  գործընթացի  մշտական  կազմակերպիչը։
 Թուրքական  անտանելի  լծի  տակ  գոյության  պայքար  մղող  հայերըգումարներ  էին  ստեղծում  ու  բարերարներ  գտնում  դրսի  հայերիշրջանում,  իրենց  որդիների  համար  եվրոպական  փայլուն  կրթությանհնարավորություններ  ապահովում։
   Բաքսթընները,  սակայն,չենհասկանում, թե ինչու են ոմանք հային վախկոտ անվանում, երբ հայերիմի  ամբողջ  գյուղի  ունեցածն  ընդամենը    հինգ-վեց  հին  որսորդականհրացանէինժամանակակից  ամենաորակյալ  ու  թանկ  գերմանական  զենքով։
 Բաքսթըններն իրենց  հաշվետվությամբ բրիտանական պառլամենտին ևեվրոպացուն  տեղեկացնում  են,  որ  թուրքական  կառավարությանըչենթարկվող,  բայց  նրա  հովանավորությամբ  գործող  քրդական  զինյալավազակախմբերըիրականացնելիս վարձատրվում  էին  հայերի  ունեցվածքով։
   Հիշատակելով  Անդրանիկիքաջերին,մասնակիցներին՝Բաքսթընները  գտնում  են,  որ  թուրքերը  վախենում  են  հսկայականմտավորմիակկառուցողական  տարրն  է,  և,  եթե  թուրքը  հային  խելքով  հաղթել  չիկարողանում, ապա նրան հաջողվում է դա անել բիրտ ուժի կիրառմամբ։
 Համաշխարհային  գանձարանը  հարստացնող  տաղանդավոր  հայը,  ըստէր,  իսկ  ցնցոտիավոր  քրդերն  անգամ  զինվածինքնապաշտպանությաններուժի  տերհայից,որը  տարածաշրջանիհայկականջարդերնԶեյթունիԲաքսթընների, զենք ունենալու դեպքում ունակ է պաշտպանել ոչ միայնիրեն,  այլև  կարող  է  ապահովել  ողջ  տարածաշրջանի  խաղաղությունը։
 Նա քաջ է և իրադրության մեջ արագ կողմնորոշվող։
  Ըստ Բաքսթըններիվերլուծական  մեկնությունների`  հայերի  դժբախտության  պատճառըհարկ  է  փնտրել  նրանց  զարգացման  բարձր  աստիճանի,  յուրահատուկօժտվածության և տիրապետողների բարբարոսական մակարդակի միջևեղած  տարբերության  մեջ։
   Ճամփորդության  ավարտին  միսիոներներըցավով  նկատում  են,  որ  ամենաանմխիթար    վիճակում  գտնվում  ենԹուրքահայաստանի  հայերը,  ում  պետքէ  անհապաղ  փրկելթերզարգացած թուրքից և հայերի ջարդեր կազմակերպող ու վերահսկողթուրքական  կառավարությունից,  որը  ոչ  միայն  ռեֆորմների  ունակ  չէ,այլև  մնացել  է  նույն  բարբարոսը։
   Արևմտյան  Հայաստանում  հայըպայքարում  էր  ապրելու  տարրական  իրավունքի  համար։
   Պետությանթշնամի  հայտարարված  այդ  նույն  պետությանը  հավատարիմ  հայըհալածվում,  տեղահանվումէրենթարկվում,  սպանվում  դաժանաբար,  մինչ  բարբարոս  թուրքըտեղահանությունների  ու  ջարդերի  միջոցով  տիրանում  էր  հայերիերկրին՝լուծելով  դեմոգրաֆիայի  խնդիրը,  իսկ  հայերի  ոսկիներըկօգնեին    զենք,  զինամթերք  ձեռք  բերել  պատերազմին  մասնակցելու համար։
   Ծանոթանալով  հայ  ինքնությանն  ու  հոգեկերտվածքին՝  հանունընտանիքի,  կրոնի,  հայրենիքի  մեռնող  հային,  որով,  Բաքսթըններիկարծիքով, հայը  տարբերվում էր հանուն ընտանիքի, կրոնի, հայրենիքիապրող անգլիացուց, ունակ էր կազմակերպել ու լուծել ազգի կրթությանուհիանալհամաշխարհային  գրականության  ու  արվեստի  գործերով,  իսկ ամենածայրահեղ  իրավիճակներում  բռունցք  դառնալով՝  մոռանալներազգային  տարաձայնությունները,  լինել  երկրին  նվիրված    քաջարիմարտիկ ու զորավար։
  Հայ կնոջ գեղեցկությունն ու հավատարմությունը,ամուսնու  զինակիցն  ու  ընկերըլինելը  նույնպես  արժանացել  էրԲաքսթընների  գնահատանքին։
   Հային  հնարավոր  է  «քաղաքակրթել»բրիտանական աջակցությամբ։
  Բաքսթընները որոշում են, որ բարբարոսԱրևելքի  և  քաղաքակիրթ  Արևմուտքի  միջև  անդունդի  եզրին  հայտնվածհայը  պետք  է  փրկվի  եվրոպական  հանրության  օգնությամբ,  որը,սակայն,  անհասկանալի  պատճառներովչէր  նկատում  թուրքիբարբարոսությունները և հապաղում էր օգնություն առաջարկել։
 մշակույթի  խնդիրները՝բեմադրություններու  աքսորվում,կտտանքներիդնել,Այն  ամենը,  ինչ  հիացնում  էր  Բաքսթըններին  հայի  արժեքների  ուարժանիքների  հետ  կապված  հարուցում  էր  Լոուրենս  Արաբացուդժգոհությունն  ու  անթաքույց  նախանձը,  ում  կարծիքով հայը գիտի, թեինչպես նյութական բարիքներ ստեղծի, նա տնտեսող է (have no lack ofthrift)։
   Ըստ  Արաբացու՝  բրիտանացին  ու  ամերիկացին  նրան  կսովորեցնեն  տքնաջան  աշխատել,  որ  հաջողության  հասնի (should teach them towork hard to succeed), բայց հայը ոչ մի կերպ չի ցանկանում սևագործ աշխատանք  կատարել,  նա  ցանկանում  է  կիրառել  իր  մտավոր  ներուժը՝լինել  բժիշկ  ու  իրավաբան,  բայց  չաշխատել  երկրի  հանքերում։
   Կարծես  Լոուրենսը  հավանության  չի  արժանացնում  հայերի`  գիտելիքինկատմամբ սերն ու հակումը։
  Դա Լոուրենսին ստիպում է վախենալ ումտահոգվել․  կրթության  և  գիտության  ձգտող  հայը    կձգտի  համաշխարհային կառավարման, քանի որ առավել է բոլորից իր տրամաբանությամբ,  հոգեբանությամբ  և  մարմնական  կենսունակությամբ  (Theyhave  gone forward logically, psychologically, physiologically)։
   Անգլերենտարբերակում  logically արմատը  կրկնվում  է  երեք  անգամ`  ոճականկրկնության միջոցով շեշտադրելով միտքը։
  Լոուրենսը հայի փոխարենորոշում է կայացնում. հայերը պետք է աշխատեն Հայաստանի համար,և  ոչ  թե  Հայաստանը`  հայերի։
   Որքան  էլ  արտառոց  հնչի,  կարծեսչցանկանալով, նա, այնուամենայնիվ, խոստովանում է, որ քաղաքակր  չափից  դուրս  խելացի  հայերը  օտարթության  շրջան  ապրածնվաճողինկատարելով։
 Բաքսթընները նույնպես  նշում են այն մասին, որ ազգային արժանապատվությունը, որն հայ ինքնության բաղադրիչներից է, երբեք թույլ չիտվել նրան գլուխ խոնարհել օտարին։
  Լոուրենսը խոստովանում է, որհայերը  քաղաքակրթության առումով ամենաընտրյալն են, ամենազարգացածն ու ամենախելացին (themost intelligent, the most perfectlypoint of view)։
   Ազգի  կատարյալ  նկարագիր,  սակայն  քայլ  առ  քայլ  իհայտ  է  գալիս  Լոուրենսի  հայատյացությունն  ու  դրա  խոր  արմատավորված  պատճառը։
   Ըստ  Լոուրենսի,  ի  տարբերություն  հային  փրկելցանկացող Բաքսթընների, Հայկական հարցի միակ հնարավոր լուծումը երդվյալ քրիստոնյա հայերի բնաջնջումն է․ հայի թշնամիները լավչեն կատարում իրենց գործը,  հային  սպանելու  հաճույքը  մինչև  վերջչեն վայելում. հոգ չեն տանում, որ հայն իսպառ վերանա, ու միշտ թողնում են մի կնոջ ու մի տղամարդու, որոնք օրվա տքնաջան աշխատանքից հետո  (այսինքն  հաստատում  է,  որ  հայը  աշխատասեր  ուբարիքներ ստեղծող է), բազմանում են ու տարածվում աշխարհով մեկ(bred and bred and bred, spreading and spreading)։
  Ոճական կրկնությանսևագործ  աշխատանքչենծառայիև բաղաձայնույթի (b, d, s, t, m,l) կիրառության շնորհիվ ստեղծված մեղեդայնության  էֆեկտը  ի  հայտ  է  բերում  Լոուրենսի  ընդգծված  դժգոհությունը, որն ի վերջո հասնում է չափազանցության. հայերը գաղտագողի բազմանալով (secretly breeding)՝ սփռվում են աշխարհով մեկ(slyly spreading)՝ խորամանկորեն լռելով։
  Դա ասվում է 1919 թ., երբ համայն հայությունն ու ողջ առաջադեմ մարդկությունն արդեն Հայոց ցեղասպանության ականատեսն էր դարձել։
 Լոուրենսը  կարծես  փորձում  է  թշնամություն սերմանել անվնասհայի նկատմամբ`  նրան  նսեմացնելով  ու ամերիկացի  լրագրողին  հավաստիացնելով, որ հրեայի և մնացած բոլոր ազգերի լավագույն գծերիմարմնավորող, առաջին քրիստոնյա հայ ազգը փորձելու է բոլոր ազգերին շահագործել։
  Ըստ Լոուրենսի՝ հայը կատարյալ է ու Աստծո սիրելին, հայը երբեք չի ցանկանա Հայաստանի հանքերում աշխատել օտար տերության համար։
  Նա կազմակերպված ու լուռ բազմանում է ևկարող է մի գեղեցիկ օր այնքան հզորանալ, որ թույլ չտա օտարին տերու  տնօրեն  դառնալ  իր  երկրի  բնական  հարստություններին։
   Հայըմտավոր ներուժ ունի, որը նպաստավոր պայմաններում կարող է հային  մեծ  ապագա  խոստանալ։
     Սեփական  հողի  վրա  ամուր  կանգնածհայն անպարտելի է, նրան պետք է Հայաստանից անջատել։
  Հայը չպետքէ  Հայաստան  ունենա,  որովհետև,  Լոուրենսի  կարծիքով,  նա  իր  երկրիհարստությունները ուրիշին կարող է տալ միայն ժամանակավոր օգտագործման, չնայած որ ցանկանում է ապրել ծովափնյա մեծ քաղաքներում,վարձով տալով, շահույթ ստանալով, ակցիաների վաճառքից ստացած եկամտով, կապիտալից և ուրիշի ծանր աշխատանքից ստացված գումարներով։
   Լոուրենսն  այդպիսով  ամերիկացի  Սթեֆֆընսին  փորձում  է  համոզել, որ անհրաժեշտ է հային ջնջել երկրի երեսից` նախ հեռացնելով իրհայրենիքից։
  Այո՛, Լոուրենսը ճիշտ է ըմբռնել հայի բնույթը՝ հայը չի նսեմանա  օտար  շահագործողի  առաջ,  դա  անհարիր  է  նրա  ազգայինկերպարին, համակերպվող է, բայց չի հանդուրժի անարդարություն, կարող է չաշխատել, չստեղծել, չկուտակել սոսկ այն պատճառով, որ օտարին չծառայի, իսկ չի վերանում, որովհետև օրհնյալ (blessed) ժողովուրդ է։
 Բնատուր խելքի, արագ կողմնորոշվելու ունակության ու աշխատասիրության շնորհիվ հային հաջողվում է մրցակիցներից  առաջ անցնել` հարուցելով վերջիններիս նախանձը։
  Գուցե տնտեսական նախանձնէ պատճառը, որ Լոուրենս Արաբացուն ստիպում է հայերին կոչել բարձրագույն աստիճանի անհնարին, անտանելի  (And the Armenians are thenth degree.)։
  Հային բնաջնջելու համար ամենահարմարը, ըստ Լոուրենսի,ամերիկացին  է,  որովհետև  ամերիկյան  բնիկ  հնդկացիներին  հաջողբնաջնջելու փորձն արդեն ունի, նաև խղճի խայթ երբեք չի զգացել արածիհամար։
  Թուրքը շատ անկիրթ է հայերին ցեղասպանելու համար, նրանքհայի  ստեղծած  հարստություններն  են  միայն  ուզում  տեր  դառնալ,  իսկանգլիացին դեռ մեծ գործ ունի անելու Եվրոպայում։
  Բայց հայ ինքնության  առանձնահատկություններին  քաջածանոթ  Լոուրենս  Արաբացինվստահ  չէ,  թե  արդյոք  օրհնյալ  և  օտարին  չխոհարհվող  հային  կարելի  էերբևէ  բնաջնջել,  անգամ  եթե  հայրենիքի  անբարենպաստ  պայմաններընրան  ստիպեն  հայրենիքը  լքել։
   Ինչևէ,  ըստ  նրա, կատարյալ հայ ազգըամենակատարյալ կերպով պիտի ոչնչացվի։
 Եզրահանգում1. Բաքսթընների  և  Լոուրենս  Արաբացու  կարծիքները  հիմնականումհամընկնում  էին  հայի  դրական  կերպարի  առումով,  սակայն  եթեառաջինները  կոչ  էին  անում  Եվրոպային  փրկել  արարող  քրիստոնյահային  բարբարոս  թուրքից,  ապա  Արաբացին,  հային  բնութագրելովամենամարդկային  հատկանիշներով,  գտնում  էր,  որ  հենց  այդհատկանիշների համար էլ նրան պետք է բնաջնջել։
 2. Ըստ  Բաքսթընների՝  հայն  ունի  խիստ  տարբերվող  ինքնություն,  որըթույլ կտա, որ նա «քաղաքակրթվի» Բրիտանիայի օգնությամբ։
 3. Իմաստասեր,  հպարտ,  օտարին  գլուխ  չխոնարհող,  քաջ  ու  ծայրահեղիրավիճակներում  բռունցք  դարձող  հայի  կերպարը  հարյուր  տարվաընթացքում  նկատելի  փոփոխության  չի  ենթարկվել,  սակայն  դժվար  էասել,  թե  այսպիսի  բնութագիր  ունեցող  հայի  հոգեկերտվածքի  վրաինչպիսի  անդրադարձ  կունենան  համահարթեցման  ժամանակակիցգործընթացները։
 4. Հաշվետվության  արժանիքներից  մեկն  էլ  այն  է,  որ  հեղինակներիկողմից  տեքստում  կիրառվում  են  Հայաստան,  Թուրքահայաստան,Ռուսահայաստան  տեղանունները՝    շեշտելով,  որ  հայն  ապրել  է  իրհայրենիքում։

Հոդվածի  սահմաններում  քննության  են  առնված  հայ  ինքնության  երկու չափազանց տարբեր մեկնաբանություններ։
   Ճամփորդելով  Հայաստանում  և  մանրամասն  ուսումնասիրելով  թուրքական  լծի  տակ  ապրող  հայի  դաժան  կյանքը,  ինքնությունը,  հոգեկերտվածքը,  հոգեբանությունը,  կրոնը,  մշակույթը՝  Բաքսթըն  եղբայրները  եզրահանգում  են,  որ  հային  պետք  է  անհապաղ  փրկել  բարբարոս թուրքից, և որ  հային կարելի է «քաղաքակրթել» Բրիտանիայի  օգնությամբ։
   Լոուրենս  Արաբացու  կարծիքով  «ամեն  առումով  կատարյալ»,  «երդվյալ  քրիստոնյա  բարի  հայի»  ներկայությունից  աշխարհը  պետք  է  ազատվի  ցեղասպանության  փորձ  ունեցող  ամերիկացու օգնությամբ՝ հային ենթարկելով «կատարյալ բնաջնջման»։
