ՕՐԱԿԱՆ ՌԻԹՄԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԻՄՏԱՎՈՐ ԱՇԽԱՏՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱՖիզիոլոգիական  գործընթացների  պարբերականությունն  ընկած  է  մարդու  օրգանիզմի  կենսագործունեության  հիմքում։
   Գործընթացների  ռիթմիկությունը  նկարագըրված  է  կենդանի  համակարգերի  բոլոր  մակարդակներում`  մոլեկուլային,  բջջային,օրգանային,  օրգանիզմային։
   Այդ  պարբերականությունը  պայմանավորված  է  կենսառիթմերով։
   Կենսառիթմը  կարելի  է  սահմանել  որպես  ֆիզիոլոգիական  պրոցեսներիտարբեր  չափանիշների  վիճակագրական  հավաստի  փոփոխություններ,  որոնք  պարբերաբար կրկնվում են [1]։
 Կենսառիթմերի  ուսումանսիրության  հիմնադիրներից  է  Քրիստոփոր  Տուֆելյանցը. նա դեռ 21-րդ դարի վերջին ցույց տվեց, որ մարդու օրգանիզմում գոյություն ունեն«ներքին  ժամացույցներ»,  որոնց  աշխատանքը  կախված  է  երկրագնդի՝  իր  առանցքիշուրջը պտտվելուց, ինչպես նաև օրվա ու գիշերվա հերթափոխից [7]։
 Կենսառիթմերի  ուսումնասիրումը  մեծ  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում  գիտնականների  շրջանում։
   Մարդու  ռիթմերը  իրենցից  ներկայացնում  են  օրգանիզմիտարբեր ֆունկցիաների միավորում, և պատասխանում են կենսագործունեության յուրաքանչյուր փոփոխությանը։
  Մարդու օրական ռիթմերը համարվում են մշտական ֆիզիոլոգիական  օրինաչափություն,  որոնք  կառուցված  են  ժառանգականությամբ  ամրագրված և կյանքի ընթացքում ձեռք բերված տարրերի վրա [3]։
 Կենսառիթմերը  լինում  են  տարբեր`  օրական,  շաբաթական,  ամսական,  սեզոնային, տարեկան, լուսնային և այլն։
 Մարդու  օրգանիզմի  ներքին  կարևորագույն  քրոնոմետրերը  գտնվում  են  գլխուղեղում` էպիֆիզում, հիպոթալամուսում [4]։
 Համաձայն  ավելի  տարածված  հիպոթեզի՝  կենդանի  օրգանիզմը  համարվում  էինքնուրույն  փոփոխվող  համակարգ,  որը  բնորոշվում  է  ներքին  կապակցվածռիթմերով։
   Դրանք  թույլ  են  տալիս  օրգանիզմին  հիանալի  հարմարվել  շրջակա  միջավայրի ցիկլիկ փոփոխություններին։
  Գիտնականները ենթադրում են, որ հազարամյագոյության  պայքարում  գոյատևել  են  այն  օրգանիզմերը,  որոնք  ոչ  միայն  ըմբռնել  ենբնության  պայմանների  փոփոխությունները,  այլ  նաև  իրենց  ռիթմի  համակարգըհարմարեցրել են շրջակա միջավայրի փոփոխություններին։
  Օրինակ՝ աշնանը թռչունները չվում են հարավ, իսկ որոշ կենդանիներ քուն են մտնում [2]։
 Այժմ  գիտնականները  ապացուցել  են,  որ  օրական  պարբերականությանն  են  ենթարկվում  ավելի  քան  400  գործընթաց,  այդ  թվում  նաև  մտավոր  աշխատունակությունը [2]։
 Մարդու մտավոր աշխատունակությունը բնութագրվում է տեղեկատվության ընդունմամբ,  արտածմամբ,  որոշումների  ընդունմամբ  և  իրագործմամբ։
   Մտավոր  աշխատունակության  չափորոշիչներն  են`  հիշողությունը,  ուշադրությունը  և  տեղեկատվության փոխանցման արագությունը [8]։
 Ներկայումս  օրական  ռիթմերի  ազդեցությունը  ուսանողների  մտավոր  աշխատունակության  վրա  գրեթե  ուսումնասրված  չէ.  ելնելով  դրանից՝  աշխատանքի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  օրական  ռրթմերի  ազդեցությունը  ուսանողների  մտավորաշխատունակության վրա։
 Նպատակին հասնելու համար առաջ են քաշվել հետևյալ խնդիրները․•  Պարզել  ուսանողների  պատկանելիությունը  աշխատունակության  տարբերտիպերին։
 •  Ուսումնասիրել  աշխատունակության  առանձնահատուկ  տիպ  ունեցողմարդ-կանց ուշադրության արագության ցուցիչի, աշխատանքի ճշգրտությանցու-ցիչի,  մտավոր  աշխատանքի  օգտակար  հարաբերակցության  և  մտավորաշ-խատունակության կախումը օրվա տարբեր ժամերից։
 •  Համեմատել  ցուցիչների    արժեքները  օրվա  տարբեր  ժամերին  և  աշխատունակության առանձնահատուկ տարբեր տիպ ունեցող մարդկանց ցուցիչներիարժեքները։
 Ուսումնասիրության  օբյեկտ  են  հանդիսացել  ՎՊՀ-ի  1-4-րդ  կուրսերի  իգականսեռի  26ուսանողները։
   Աշխատունակության  առանձնահատուկ  տիպը  որոշելու  համար  օգտագործել  ենք  Օսթբերգի  մեթոդը  [5]։
   Իսկ  ուշադրությունը  և  մտավոր  աշխատունակությունը  որոշել  ենք  Բորդոն  Ամֆիմովի  թվային  կոնեկտուրային  մեթոդով(տե´ս հավելված) [2, 6]։
 Հետազոտության արդյունքները`Մարդիկ ըստ աշխատունակության տիպի լինում են ` արտույտներ (խիստ և թույլարտահայտված առավոտյան տիպեր), բվեր (խիստ և թույլ արտահայտված երեկոյանտիպեր) և աղավնիներ (առիթմիկներ) (աղյուսակ 1)։
 ՔրոնոտիպԱրթնացումՖիզիկականակտիվու թ-յանշրջանՄտավորակտիվությանշրջանՔնելունանցնելըԱրտույտԲուԻնքնուրույն 6։
 007։
 00, իսկզարթուցիչովարագ ևթեթև,ունենումենլ ավախորժա կԻնքնուրույն` 10։
 0011։
 00 և ուշ,իսկզարթուցիչովդանդաղ ևդժվար է։
 Ախորժակըի հայտ էգալիսճաշին7։
 00-9։
 00,զարթուցիչովարթնան Աղավնիալըբավականինհեշտ էլինումԱրթնանալուպահից մինչև12։
 00-13։
 00-ըՈւնեն 2 գագաթնակետ` 8։
 00-9։
 00իցմինչև 12։
 00-13։
 00-ը, հետոիջնում է մինչև 16։
 00-ը։
  Երկրորդգագաթնակետը 16։
 00-18։
 00-ն է21։
 00-22։
 00ին քնելըհեշտ է,թեթևԺամը 14։
 0021։
 00 –ըԱրթնանալուց մինչև18։
 00-ը, բայց3 գագաթնակետ`13։
 00-14։
 0018։
 00-20։
 0020։
 00-23։
 00 (01։
 00)00։
 00-ին,հնարավո րենդժվարութ -յուններՕրվա ընթացքումօրվահավասարաչափ ակտիվություն22։
 00-23։
 00առանց որևիցեգագաթնակետերիինընթացքումկարող ենլինելանկումներԱղյուսակ 1. Քրոնոտիպերի բնութագիրը [9]ՎՊՀ-ի  ուսանողներից  3–ի  աշխատունակության  տիպը  թույլ  առավոտյան  էր,  8ինը` թույ լերեկոյան, իսկ  15–ի մոտ՝ առիթմիկ։
  Հարցվածների շրջանում չկային  խիստարտահայտված առավոտյան և խիստ արտահայտված երեկոյան տիպեր։
  Ուշադրության  արագության  ցուցիչը  նշանակել  ենք  A=N/t  (չափողականությունը  A  նշան/վրկ,որտեղ N-ը մինչև վերջին ընտրած նշանների քանակն է, t-ն աշխատանքի կատարմանժամանակն  է)։
   Աշխատանքի  ճշգրտության  ցուցիչը`  T=M/n  (չափողականությունը`  Tպայմանական միավոր, որտեղ M-ը ճիշտ ընտրված նշանների քանակն է, n-ը ամբողջնշանների  քանակը,  որը  որ  պետք  էր  նշել)։
   Մտավոր  աշխատանքի  օգտակար  հարաբերակցությունը`  E=N*T  (չափողականությունը`  E  նշան)։
   Մտավոր  աշխատունակությունը`  Au=(N/t)*((M-(O+P))/n)  (չափողականությունը`  Au  նշան/վրկ,  որտեղ  O`  սխալընտրված նշանների քանակը, P` բացթողնված նշանների քանակը)։
 Աշխատունակության  թույլ  առավոտյան  տիպ  ունեցող  ուսանողներիցյուրաքանչյուրի  մոտ  նկատվել  է  օրինաչափություն`  ուշադրության  արագությանցուցիչի  առավելագույն  արժեք  նկատվել  է  կեսօրին(նկար  1)։
   Աշխատանքիճշգրտության  ցուցիչի  օրինաչափություն  չի  նկատվել  մեկ  ուսանողի  մոտ  այնեղել  էգրեթե  ստաբիլ,  մեկ  ուսանողի  մոտ  առավոտյան  բարձր  է  եղել,  կեսօրին  իջել  է,  իսկերեկոյան նորից բարձրացել է։
  Մյուս ուսանողի մոտ առավելագույն արժեքին է հասելկեսօրին  (նկար  2)  ։
   Մտավոր  աշխատանքի  օգտակար  հարաբերակցությունը  երկուուսանողի մոտ առավելագույնը եղել է կեսօրին, մյուս ուսանողի մոտ գրեթե ստաբիլ էմնացել (նկար 3) և մտավոր աշխատունակությունը երկու ուսանողի մոտ բարձր է եղելկեսօրին, իսկ երրորդ ուսանողի մոտ իջել է երեկոյին զուգընթաց (նկար 4)։
 Աշխատունակության  առիթմիկ  տիպ  ունեցող  8  ուսանողների  ուշադրությանարագության ցուցիչը երեկոյին զուգընթաց իջել է, 4-ինը կեսօրին բարձր է եղել, 2-ինըբարձր է եղել երեկոյան, իսկ մեկի մոտ ստաբիլ պահպանվել է օրվա ընթացքում (նկար5)։
   Աշխատանքի  ճշգրտության  ցուցիչը  7  ուսանողի  մոտ  կեսօրին  ցածր  է  եղել,  5ուսանողի  մոտ  կեսօրին  բարձր  է  եղել,  2  ուսանողի  մոտ  իջել  է  երեկոյին  զուգընթաց,իսկ  մեկ  ուսանողի  մոտ  ստաբիլ  պահպանվել  է  (նկար  6)։
   Մտավոր  աշխատանքիօգտակար  հարաբերակցությունը  7  ուսանողի  մոտ  կեսօրին  իջել  է,  5-ի  մոտ  կեսօրինբարձր է եղել, մեկի մոտ բարձրացել է երեկոյին զուգընթաց, մեկի մոտ իջել է երեկոյինզուգընթաց,  մեկի  մոտ  ստաբիլ  է  պահպանվել  (նկար  7)։
   Մտավոր  աշխատանքը  5ուսանողի մոտ կեսօրին ցածր է եղել, 7-ի մոտ կեսօրին՝ բարձր , 3 ուսանողի մոտ իջել էերեկոյին զուգընթաց (նկար 8)։
 Աշխատունակության թույլ երեկոյան տիպ ունեցող ուսանողների ուշադրությանարագության  ցուցիչը  4  ուսանողի  մոտ  բարձրացել  է  երեկոյին  զուգընթաց,  2-ի  մոտկեսօրին  ամենաբարձրն  է  եղել,  2-ի  մոտ  իջել  է  երեկոյին  զուգընթաց  (  նկար  9)։
 Աշխատանքի  ճշգրտության  ցուցիչը  4  ուսանողի  մոտ  բարձրացել  է  երեկոյին  զուգընթաց,  2-ի  մոտ  կեսօրին  եղել  է  ամենաբարձրը,  մեկի  մոտ  իջել  է  երեկոյին  զուգընթաց,մեկի  մոտ  ամենացածր  արդյունքը  գրացվել  է  կեսօրին  (նկար  10)։
   Մտավոր  աշխատանքի  օգտակար  հարաբերակցությունը  3  ուսանողի  մոտ  բարձրացել  է  երեկոյինզուգընթաց, 3-ի մոտ կեսօրին ամենաբաձրն է եղել, մեկի մոտ կեսօրին ամենացածրն էեղել,  մեկի  մոտ  իջել  է  երեկոյին  զուգընթաց  (նկար  11)։
   Մտավոր  աշխատունակությունը  3  ուսանողի  մոտ  երեկոյին  զուգընթաց  բարձրացել  է,  3-ի  մոտ  կեսօրինամենաբարձրն  է  եղել,  մեկի  մոտ  կեսօրին՝ամենացածրը,մեկի  մոտ  իջել  է  երեկոյինզուգընթաց (նկար 12)։
 Նկար 1. Ուշադրության արագության ցուցիչը՝ աշխատունակության թույլ առավոտյան տիպունեցող մարդկանց մոտ. A1` առավոտյան, A2` կեսօրին, A3` երեկոյանՆկար 2.Աշխատանքի ճշգրտության ցուցիչը՝ աշխատունակության թույլ առավոտյան տիպունեցող մարդկանց մոտ. T1` առավոտյան, T2` կեսօրին, T3` երեկոյանՆկար3.Մտավորաշխատանքիօգտակարհարաբերակցությունըաշխատունակությանթույլառավոտյ անտիպունեցողմարդկանցմոտ.E1`առավոտյան, E2`կեսօրին, E3`երեկոյանՆկար 4. Մտավոր աշխատանքը աշխատունակության թույլ առավոտյան տիպ ունեցողմարդկանց մոտ.Au1` առավոտյան, Au2` կեսօրին, Au3` երեկոյանՆկար 5.Ուշադրության արագության ցուցիչը՝ աշխատունակության առիթմիկ տիպ ունեցողմարդկանց մոտ. A1` առավոտյան, A2` կեսօրին, A3` երեկոյանՆկար 6.Աշխատանքի ճշգրտության ցուցիչը՝ աշխատունակության առիթմիկ տիպ ունեցողմարդկանց մոտ. T1` առավոտյան, T2` կեսօրին, T3` երեկոյանՆկար 7. Մտավոր աշխատանքի օգտակար հարաբերակցությունը աշխատունակությանառիթմիկ տիպ ունեցող մարդկանց մոտ. E1` առավոտյան, E2` կեսօրին, E3` երեկոյանՆկար 8. Մտավոր աշխատանքը աշխատունակության առիթմիկ տիպ ունեցող մարդկանցմոտ.Au1` առավոտյան, Au2` կեսօրին, Au3` երեկոյանՆկար 9.Ուշադրության արագության ցուցիչը աշխատունակության թույլ երեկոյան տիպունեցող մարդկանց մոտ. A1` առավոտյան, A2` կեսօրին, A3` երեկոյանՆկար 10.Աշխատանքի ճշգրտության ցուցիչը աշխատունակության թույլ երեկոյան տիպունեցող մարդկանց մոտ. T1` առավոտյան, T2` կեսօրին, T3` երեկոյանՆկար 11. Մտավոր աշխատանքի օգտակար հարաբերակցությունը աշխատունակության թույլերեկոյան տիպ ունեցող մարդկանց մոտ. E1` առավոտյան, E2` կեսօրին, E3` երեկոյանՆկար 12.Մտավոր աշխատանքը աշխատունակության թույլ երեկոյան տիպ ունեցողմարդկանց մոտ. Au1` առավոտյան, Au2` կեսօրին, Au3` երեկոյանԱյսպիսով, թույլ առավոտյան տիպի ուսանողների մոտավորապես մեկ երրորդիմոտ նկատվել է իրենց քրոնոտիպին բնորոշ աշխատունակության փոփոխություն օրվա  ընթացքում։
   Առիթմիկ  ուսանողների  մոտ  օրինաչափություն  իրենց  քրոնոտիպի  ևդրան  բնորոշ  աշխատունակության  տիպի  միջև  չի  գրանցվել։
   Թույլ  երեկոյան  տիպիուսանողների  մոտավորապես  ութ  տասնհինգերորդի  մոտ  նկատվել  է  իրենցքրոնոտիպին բնորոշ աշխատունակության փոփոխություն օրվա ընթացքում։
  Ելնելովվերոնշյալից ցանկալի է ուսումնական պարապունքները կազմակերպելիս հաշվի առնել ուսանողների քրոնոտիպերը ավելի բարձր արդյունք ապահովելու համար։
 ՀավելվածԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]Խուդավերդյան Դ.,  Ֆանարջյան Վ.,  Մարդու  ֆիզիոլոգիայի  հիմուքներ,  Երևան,  1998,էջ 685։
 [3]URL։
 http։
 //www.royal-cb.ru/interesting/zdorove/sutochnye-ritmy-cheloveka/ (Հղումը կատարվել է՝16.11.2018)։
 [4]URL։
 https։
 //www.kakras.ru/doc/bioritm-life-cycle.html (Հղումը կատարվել է՝ 16.11.2018)։
 [5]URL։
 https։
 //metodorf.ru/tests/korrekt_proba.php (Հղումը կատարվել է՝ 16.11.2018)։
 [6]URL։
 https։
 //www.psyoffice.ru/1-79-28.htm (Հղումը կատարվել է՝ 16.11.2018)։
 [7]URL։
 https։
 //cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-bioritmov-na-umstvennuyu-rabotosposobnost (Հղումըկատարվել է՝ 16.11.2018)։
 [8]URL։
 https։
 //www.eduherald.ru/ru/article/view?id=13832 (Հղումը կատարվել է՝ 16.11.2018)։
 [9]URL։
 https։
 //ru.wikipedia.org/wiki/Хронотип (Հղումը կատարվել է՝ 16.11.2018)։
 Հովսեփյան Արևիկ ՕՐԱԿԱՆ ՌԻԹՄԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԻ ՄՏԱՎՈՐԱՇԽԱՏՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱԲանալի բառեր` կենսառիթմեր, պարբերականություն, առիթմիկ տիպ, թույլառավոտյան տիպ, թույլ երեկոյան տիպ, մտավոր աշխատունակություն, ուշադրություն։

Օրգանիզմի  շատ  ֆունկցիաներ  ենթարկվում  են  օրական  ռիթմերի  ազդեցությանը։
   Նրանց  ազդեցության  ուսումնասիրումը  ուսանողների  մտավոր  աշխատունակության վրա  շատ կարևոր է և  անհրաժեշտ։
   Այդ նպատակով ուսումնասիրություններ  են  կատարվել  ՎՊՀ  տարբեր  ֆակուլտետների  26  ուսանողների  շրջանում։
   Աշխատունակության  առանձնահատուկ  տիպը  որոշելու  համար  օգտագործվել  է  Օսթբերգի  մեթոդը։
   Ուշադրությունը  և  մտավոր  աշխատունակությունը    որոշվել  են  Բորդոն  Ամֆի-մովի թվային կոնեկտուրային մեթոդով։
  Ուսանողների շրջանում չեն հանդիպել  խիստ  արտահայտված  երեկոյան  և  առավոտյան  տիպեր։
   Նրանցից  գրեթե  կեսի  մոտ  բացահայտվել է կապ մտավոր աշխատունակության և քրոնոտիպի միջև։
    Ստացված  տվյալները  կարելի  է  օգտագործել  ուսումնական  պարապմունքների  դասացուցակները կազմելիս։
