Գիտ. ղեկ.՝ տ.գ.դ., պրոֆ. Ա. ՄարկոսյանՄինչև  1970-ական  թթ.  երկրների  զարգացման  առաջնահերթությունները խարսխված էին  «աճ», «զարգացում» գաղափարների շուրջ։
   Համարվում էր, որ գլոբալ մակարդակով տնտեսական աճը վաղ թե ուշ կհանգեցնի  թույլ  զարգացած  երկրներում  աճի  խթանմանը  և  ազգամիջյան  անհավասարությունների  մեղմմանը։
   Այնուամենայնիվ,  20-րդ  դարի  գլոբալ  մարտահրավերները՝  աղքատություն,  աճող  անհավասարություն,  շրջակա  միջավայրի  վատթարացում,  ստիպեցին  միջազգային  հանրությանը  միջոցներձեռնարկել վերջիններիս հաղթահարման ուղղությամբ։
 Որպես այդպիսին, 1970-ական թթ. սկզբից սկսեց շրջանառվել «կայունզարգացում»  գաղափարը,  որը  միջազգային  հարթակում  առաջին  անգամքննարկվեց 1972 թ. Ստոկհոլմում Միավորված ազգերի կազմակերպության «Մարդու շրջակա միջավայրը» համաժողովի շրջանակում՝ շեշտադրելով  առողջ  և  կենսունակ  շրջակա  միջավայրի  պահպանման  անհրաժեշտության  վերաբերյալ  խնդիրները։
   Հիմք  դրվեց  այն  տեսլականին,  որտնտեսական  գործունեության  ընթացքում  պետք  է  հաշվի  առնել  ոչ  միայնտնտեսական, այլև էկոլոգիական օրենքները1։
 Հետագա  զարգացումները,  մասնավորապես՝  շրջակա  միջավայրի  ևբնական ռեսուրսների վիճակի շարունակական վատթարացումը և սոցիալտնտեսական  զարգացման  վրա  բացասական  ազդեցությունը,  վկայեցին,որ անհրաժեշտ է հետևողական լինել և առկա իրավիճակի հասցեագրմաննպատակով շարունակական միջոցառումներ ձեռնարկել։
 Այդ առումով բեկումնային կարելի է համարել 1987 թ. Շրջակա միջավայրի  և  զարգացման  միջազգային  հանձնաժողովի  գործունեությունը,որի  հրապարակած  փաստաթուղթը՝  Բրունդտլյան  զեկույցը,  նշանավորվում է «կայուն զարգացում» հասկացության առավել շատ հղվող սահմանման  ձևակերպմամբ2,  ըստ  որի՝  կայուն  է  համարվում  այնպիսի  զարգացումը,  որը  հնարավորություն  է  ընձեռում  բավարարել  ներկա  պահանջմունքները,  առանց  վտանգելու  ապագա  սերունդների  համար  նման  հնարավորությունը։
   Վերջինս  հիմք  հանդիսացավ  կայուն  զարգացման  գաղափարախոսության  հետագա  ինստիտուցիոնալացման  համար։
   Մասնավորապես, 1992 թ. Ռիոյի Երկրի գագաթնաժողովում ընդունվեց 21-րդ դարում  շրջակա  միջավայրի  պահպանության  և  զարգացման  օրակարգայինփաստաթուղթ՝ «Օրակարգ 21» անվամբ, որում արդեն հռչակվեց համընդհանուր ընկալումն այն մասին, որ էկոլոգիական խնդիրները գլոբալ բնույթունեն,  հանուն  որոնց  լուծման  անհրաժեշտ  է  ջանքերի  համատեղում  ևմիասնական պայքար։
  Այդպիսով համաձայնություն ձեռք բերվեց, որ յուրաքանչյուր  երկիր  պետք  է  ընդուներ  և  առաջնորդվեր  կայուն  զարգացմանռազմավարությամբ,  որը  կհանդիսանար  վերջիններիս  զարգացման  ուղենիշային  փաստաթուղթը1։
   Նախատեսվում  էր  տնտեսական  զարգացման,սոցիալական  արդարության  և  շրջակա  միջավայրի  պահպանության  ուղղությամբ իրականացվող քաղաքականությունների ներդաշնակեցում։
  Ժամանակը վկայեց, որ նման քաղաքականությունը գործնականում շատ ավելի  բարդ  է  կիրառել,  և  իրական  առաջընթաց  գլոբալ  առումով  չգրանցվեց,քանի որ ազգային մակարդակում տնտեսական աճի բարձր ցուցանիշներիապահովման  նպատակադրումը  շատ  ավելի  առաջնահերթ  է,  քան  նշվածմյուս երկու բաղադրիչների ապահովման ուղղությամբ ներդրվող ջանքերը։
 Արդյունքում, եթե 1992  թ. համեմատ 2014 թ. արձանագրվել է գլոբալտնտեսության մոտ 68%-ով2 աճ, մյուս կողմից բնակչության աննախադեպ՝7.26  մլրդ3  աճ՝  2014  թ.  1992  թ.  5.5  մլրդի  համեմատ,  ապա  զարգացմանգործող  մոդելները  շարունակել  են  առավել  մեծ  վտանգ  սպառնալ  շրջակամիջավայրին։
  1970 թ. համեմատ 2008 թ. գլոբալ կենսաբազմազանությունը  մոտ  28%-ով4  կրճատվել  է,  իսկ  մարդկությանն  անհրաժեշտ  էկոհամակարգային ծառայությունների մոտ 2/3-ը5 նվազման ընթացքում են։
  Ածխաթթու գազի արտանետումների ծավալը 2011 թ. 1990 թ. համեմատ աճել է56.1%-ով6։
  Այս ամենը մեծացնում է կլիմայի փոփոխության ռիսկերը՝ հնարավոր բոլոր բացասական հետևանքներով։
 Նման  վիճակագրությունը,  ինչպես  նաև  2008-2010  թթ.  Ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամը  ստիպեցին  միջազգային  հանրությանըվերսկսել ժամանակակից  տնտեսական պարադիգմայի փոփոխման վերաբերյալ բանավեճերը։
 Հաճախ քննարկվող թեմաներից էր երկրների կողմից «կանաչ» տնտեսության սկզբունքների ներդրումը ՝ որպես ռեսուրսների կրճատման և կլիմայի  փոփոխության  դեմ  պայքարի  միջոց,  այսինքն՝  առկա  խնդիրներիհաղթահարման  նպատակով  առավել  շեշտադրվում  էր  տնտեսական  գործիքների կիրառման անհրաժեշտությունը։
 http։
 //data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/countries. 3 World Development Indicators։
  Population dynamics 2.1, The World Bank, 2015,http։
 //wdi.worldbank.org/table/2.1.Resilient Planet։
  A future worth choosing”. NY։
  United Nations, 2012, p. 19,6  World  Development  Indicators։
   Trends  in  greenhouse  gas  emissions  3.9,  The  World  Bank,2015, http։
 //wdi.worldbank.org/table/3.9.Գլոբալ հարթակում այդ գաղափարն առաջին անգամ միջկառավարական մակարդակում քննարկվել է 2005 թ. Բնապահպանության և զարգացման 5-րդ նախարարական համաժողովում։
 Հետագայում՝  2012  թ.,  ՄԱԿ  Ռիո+20  կայուն  զարգացման  գագաթնաժողովի հռչակագրում1, արդեն հստակ ամրագրվեց, որ «կանաչ» տնտեսությունը  կայուն զարգացման  հանգեցնող գործողությունների վրա  հիմնվածուղի  է։
   Այսինքն՝  միջազգային  հարթակներում  համաշխարհային  զարգացման  նոր  պարադիգմայի  անկյունաքարային  տարրերից  է  դիտարկվում«կանաչ»  տնտեսությանն  անցումը՝  որպես  ահագնացող  բնապահպանական խնդիրների լուծման և ներդաշնակ տնտեսական աճի ուղի։
 Համաձայն  Միավորված  ազգերի  կազմակերպության  Բնապահպանական ծրագրի զեկույցի2՝ «կանաչ» տնտեսությունը տնտեսական համակարգէ, որը հանգեցնում է մարդկանց բարեկեցության աճին և սոցիալական արդարության՝  միաժամանակ  զգալիորեն  կրճատելով  բնապահպանականռիսկերը և ռեսուրսային սակավությունը։
 Այս  համակարգի  շրջանակում  ներդրումային  որոշումներ  կայացնելիստնտեսվարող սուբյեկտներն առաջնորդվում են հետևյալ սկզբունքներով.1.  ածխածնային արտանետումների և աղտոտման կրճատում, 2.  էներգետիկ և ռեսուրսային արդյունավետության ընդլայնում,3.  կենսաբազմազանության և էկոհամակարգային ծառայությունների կորստիկանխում։
 Բազմաթիվ հրապարակումների ուսումնասիրությունից կարելի է հանգել  այն  եզրակացության,  որ  «կանաչ»  տնտեսության  պայմաններումներդրումային առաջնահերթությունը տրվում է հետևյալ ոլորտներին3.  վերականգնվող էներգետիկա,  էներգաարդյունավետ կառույցներ,  ցածր ածխածնային տրանսպորտ,  էկոտուրիզմ,  կայուն գյուղատնտեսություն և անտառների կառավարում,  կայուն ձկնաբուծություն,  մաքուր տեխնոլոգիաներ և արդյունաբերական պրոցեսներ,  թափոնների բարելավված կառավարում,  ջրամատակարարման բարելավում։
 Այդ  ներդրումները  պետք  է  ուղեկցվեն  պետական  ծախսերի  և  աջակցության  այնպիսի  ուղղվածությամբ,  որոնք  կխթանեն  ներդրումներն  այդոլորտներում՝  այդպիսով  ստեղծելով  բարենպաստ  միջավայր։
   Այսինքն՝  միջավայրաստեղծ  կամ  շրջանակային  քաղաքականության  միջոցառումներըպետք  է  թիրախավորեն  մասնավորապես  «կանաչ»  նորարարությունները,պետական  գնումները  և  հարկային  համակարգի  բարեփոխումները։
   ԸնդReform”, UNEP, 2010, p. 3, և հեղինակի դիտարկումներ.որում,  այս  գործընթացը  պետք  է  ուղեկցվի  համապատասխան  ստանդարտների և վերահսկողական համակարգի ներդրմամբ և սպառողների ևարտադրողների շրջանում իրազեկվածության ընդլայնմամբ։
 Ըստ այդմ, «կանաչ» տնտեսության շրջանակը սխեմատիկորեն կարելիէ ներկայացնել հետևյալ գծապատկերով.«Կանաչ» ներդրումներՈլորտներ Վերականգնվողէներգետիկա Ցածր ածխածնայինտրանսպորտ Էներգաարդյունավետկառույցներ Էկոտուրիզմ ԿայունԲարենպաստմիջավայր ապահովողքաղաքականություն «կանաչ» նորարարու «կանաչ» գնումներ «կանաչ» հարկայինթյուններբարեփոխումներ համապատասխանստանդարտներ ևվերահսկողություն իրազեկվածությանընդլայնում սպառողների և արտադրողներիշրջանում «Կանաչ» աշխատատեղեր «Կանաչ»ապրանքներգյուղատնտեսություն ևանտառների կառավարում Կայուն ձկնաբուծություն Մաքուր տեխնոլոգիաներև արդյունավերականպրոցեսներ Թափոնների բարելավվածկառավարում ՋրամատակարարմանբարելավումԳծ. 1Ձախ  մասում  ներկայացվում  են  միջավայրաստեղծ  կամ  շրջանակայինքաղաքականության  ուղղությունները,  որոնք  խթանիչ  և  կարգավորիչ  ազդեցություն պետք է ունենան «կանաչ» տնտեսության պոտենցիալ ունեցողոլորտներ  ներդրումների  ուղղորդման  համար։
   Արդյունքում  տնտեսությունում կստեղծվեն «կանաչ» աշխատատեղեր և կարտադրվեն «կանաչ» ապրանքներ։
  Ընդ որում, այս համատեքստում «կանաչ» հատկանիշով բնորոշվող հասկացությունները կամ գործունեության տեսակները հանգեցնում ենածխածնային արտանետումների և աղտոտման կրճատման, էներգետիկ ևռեսուրսային  արդյունավետության  ընդլայնման  և  կենսաբազմազանության,  ինչպես  նաև  էկոհամակարգային  ծառայությունների  կորստի  կանխման։
 ՀՀ  ծրագրային  և  իրավական  դաշտի  վերլուծութան  արդյունքում  կարող ենք եզրակացնել, որ «կանաչ» տնտեսության տարրերը ներառված ենմի  շարք  ոլորտային  ռազմավարական  և  ծրագրային  փաստաթղթերում  ևիրավական  ակտերում.  մասնավորապես՝  պլանավորման  համընդգրկունփաստաթղթերում,  ինչպիսիք  են  ՀՀ  հեռանկարային  զարգացման  20142025  թթ.  ռազմավարական  ծրագիրը,  ՀՀ  կառավարության  2014-2017թթ. ծրագիրը։
  Ոլորտային  փաստաթղթերից են Բնապահպանության ոլորտի նորարարական ֆինանսատնտեսական մեխանիզմների ստեղծման հայեցակարգը  (2013  թ.),  «Շրջակա  միջավայրի  վրա  ազդեցության  գնահատման  և  փորձաքննության  մասին»  ՀՀ  օրենքը  (2014  թ.),  ՀՀ  էներգախնայողության  և  վերականգնվող  էներգետիկայի  ազգային  ծրագիրը  (2007  թ.)և մի շարք այլ ոլորտային փաստաթղթեր։
 Միաժամանակ,  Հայաստանում  զարգացման  տարբեր  միջազգայինկազմակերպությունների  աջակցությամբ  իրականացվում  են  մի  շարքծրագրեր  նշված  ոլորտներում։
   Կարելի  է  նշել  Եվրամիության  Արևելյանգործընկերություն ծրագիրը, Համաշխարհային բանկի, Ասիական զարգացման բանկի, Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի բազմաթիվ ոլորտային ներդրումային ծրագրեր։
 Երկրների  փորձի  վերլուծությունը  վկայում  է,  որ  «կանաչ»  տնտեսության  սկզբունքների  ներդրման  գործընթացը  բնորոշվում  է  տարբեր  հարթություններում առկա մի շարք խնդիրներով և խոչընդոտներով։
 Ընդհանուր  քաղաքականության  տեսանկյունից  նման  բարեփոխումների  համար  անհրաժեշտ  պայման  է  դիտարկվում  քաղաքական  կամքիառկայությունը՝  մեկնարկած  գործընթացների  շարունակականություննապահովելու  և  բարեհաջող  կայացնելու  նպատակով։
   Ընդ  որում,  միջազգային  կազմակերպությունների  հետ  համագործակցության  տարբեր  ձևաչափերը, ինչպես նաև գիտական հետազոտությունները կարող են կատալիզատոր  հանդիսանալ  այդ  գործընթացների  առաջմղման  գործում։
   Չափազանց կարևոր է էկոլոգիական կրթվածության ապահովումը դեռ վաղ տարիքից՝  բնակչության  շրջանում  պատասխանատու  սպառողական  և  արտադրական վարքագիծ ձևավորելու նպատակով։
 ՀՀ  առնչվող  օրենսդրական  դաշտի  վերլուծությունը  վկայում  է,  որ  չափազանց  կարևոր  է  բնապահպանական  օրենսդրության  արդիականացումը,  այդ  թվում՝  շրջակա  միջավայրի  վրա  ազդեցության  գնահատման  ևռազմավարական  էկոլոգիական  գնահատման  օրենսդրական  շրջանակիկայացման,  բնօգտագործման  և  բնապահպանական  վճարների  վերանայման,  էկոհամակարգային  ծառայությունների  վճարների  համակարգիներդրման  միջոցով  և  այլն։
   Պետության  կողմից  տրամադրվող  բնապահպանական  տեսանկյունից  ոչ  արդյունավետ  սուբսիդիաների  վերանայումը,«կանաչ»  պետական  գնումների  և  էկոպիտակավորման  համակարգի  ներդրումը նույնպես համարվում են համակարգի բաղադրիչ տարրերից։
 Տնտեսության  ոլորտների  առումով  մի  շարք  դժվարություններ  են  առկա  մի  կողմից  տնտեսական  զարգացման  առաջնահերթության,  մյուս  կողմից՝  հանքային  արդյունաբերության  և  մաքուր  գյուղատնտեսության  ուտուրիզմի համատեղման առումով։
  Անհրաժեշտ է դեռևս քայլեր ձեռնարկել«կանաչ»  տրանսպորտի  սկզբունքների  ներդրման  ուղղությամբ,  կանոնակարգել  ձկնաբուծության,  սերմերի  ներկրման  և  թունաքիմիկատների  օգտագործման  ոլորտները,  մշակել  և  ընդունել  «կանաչ»  տեխնոլոգիաներիներդրմանը նպաստող ստանդարտներ և տեխնիկական կարգավորումներ։
 Նման  բարեփոխումների  իրականացումն  ապահովելու  նպատակովանհրաժեշտ  է  նաև  ոլորտային  հետազոտությունների  միջոցով  բացահայտել ֆինանսական կարիքները։
 Ներկայումս  բնագավառի  հիմնական  ծրագրերն  իրականացվում  ենմիջազգային  դոնոր  կազմակերպությունների  հետ  համագործակցությամբ։
 Այս  առումով,  հաշվի  առնելով  հատկապես  մասնավոր  հատվածի  մեծ  դերակատարումը նշված գործընթացներում, քանի որ ներդրումների մեծ մասը  պետք  է  իրականացվեն  հենց  մասնավոր  կազմակերպությունների  կողմից, անհրաժեշտ է մասնավոր ներդրումների խթանման նպատակով վարկավորման այնպիսի սխեմաներ և ֆինանսավորման  այնպիսի մեխանիզմներ  կիրառել,  որոնք  հնարավորություն  կընձեռեն  տնտեսական  շահը  համադրել էկոլոգիական նկատառումների հետ։
 Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Հայաստանն արդեն իսկ ընդգրկված  է  զարգացման  միջազգային  գործընթացներում  և  երկրում  համապատասխան  ուղղություններով  բարեփոխումներ  իրականացվում  են,  սակայնառաջնահերթ  ուղղությունները  հատկապես  միջավայրաստեղծ  քաղաքականության  մասով  ծրագրային  մակարդակում  թիրախավորելու,  առնչվողօրենսդրական  դաշտը  վերանայելու,  ինչպես  նաև  համապատասխան  գերակա  ոլորտները  բացահայտելու  և  հասցեական  աջակցություն  տրամադրելու  նպատակով  անհրաժեշտ  է  դեռևս  համապատասխան  ուսումնասիրություններ կատարել և գնահատել երկրի պոտենցիալը, այնուհետև զարգացման տվյալ փուլի կարիքներից ելնելով՝ համապատասխան ռազմավարական կամ հայեցակարգային փաստաթղթում սահմանել երկրի գերակայությունները  «կանաչ»  տնտեսության  սկզբունքների  ներդրման  ուղղությամբ՝։
 ԱՆՑՈՒՄԸ «ԿԱՆԱՉ» ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ՝ ՈՐՊԵՍ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆԼուսինե ՀարությունյանՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆԲանալի բառեր՝ կայուն զարգացում, «կանաչ»տնտեսություն, շրջանակայինքաղաքականություն, ներդրումներ։

Կայուն զարգացման տեսլականը ավելի քան չորս տասնամյակ հանդիսացել է  «փրկօղակ» միջազգային հանրության համար՝ գլոբալ մարտահրավերների՝ աղքատության,  աճող  անհավասարության  և  շրջակա  միջավայրի  վատթարացման  խնդիրների հասցեագրման նպատակով։
  Այնուամենայնիվ, 21-րդ դարի սկզբին արձանագրված  ոչ  գոհացուցիչ  արդյունքները  բարելավելու  նպատակով  շեշտադրվեց  հատկապես տնտեսական մեխանիզմների դերը այդ գործում՝ կարևորելով անցումը   «կանաչ» տնտեսության։
   Հոդվածում վերլուծվել են «կանաչ» տնտեսության հիմնական տարրերը և քաղաքականության  ուղղությունները։
   Ներկայացվել  են  ՀՀ-ում  վերջիններիս  ներդըրման  հետ  կապված  առանցքային  խոչընդոտները,  առաջարկվել  են  նշված  խոչընդոտների հաղթահարման ուղղություններ և պլանավորման մակարդակում անհրաժեշտ մեկնարկային քայլեր։
