Բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչներում (ԲՋԳՀ) միկրոսկոպիկ մակարդակով գործող գերհաղորդականության մեխանիզմը դեռեւս լիովին բացահայտված չէ [1]։
   Պարզվել է, որ համարյա բոլոր ԲՋԳՀ-ներում միկրոսկոպիկ մակարդակով առկա է կառուցվածքային դեֆեկտների անհամասեռ բաշխում [2]։
   Այդ բաշխումը զգայուն է խառնուրդային ատոմների տեղակայման, տարբեր ռեժիմներով ջերմամշակման, ինչպես նաեւ նրանցում թթվածնային ստեխիոմետրայի եւ բազմաբյուրեղի հատիկների չափերի 27նկատմամբ [3-7]։
   Միկրոսկոպիկ անհամասեռություների առկայությամբ է մեծապես պայմանավորված գերհաղորդիչներում այնպիսի երեւույթների դրսեւորումը, ինչպես օրինակ, ֆլուկտուացիոն հաղորդականությունը, փսեւդոգոտին եւ Մեյսների պարամագնիսականությունը [1,7,8]։
   Ընդ որում ԲՋԳՀ շատ բնութագրեր վերոհիշյալ ազդակների հետեւանքով դրսեւոում են խիստ անկայուն ժամանակային վարքագիծ [4-6]։
   Այդ վարքագծի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը ինչպես կիրառված արտաքին, այնպես էլ՝ սեփական մագնիսական դաշտում (տրանսպորտային հոսանքով պայմանմավորված) կարող է լրացնել միկրոսկոպիկ մակարդակով գերհաղորդականության մեխանիզմի ձեւավորման եւ կայունության մասին մեր ունեցած պատկերացումները [9-14]։
   Ցույց է տրվել, որ սինթեզից հետո սենյակային պայմաններում իտրիումային բազմաբյուրեղների երկարատեւ պահպանման ժամանակ, օդում եղած ջրային գոլորշիների հետ փոխազդեցության հետեւանքով գերհաղորդչային հատիկների մերձմակերեւութային տիրույթում առաջանում է մինչեւ 20 nm հաստությամբ ամորֆ շերտ, ինչը բերում է գերհաղորդչային հատիկների չափերի նվազման եւ, հետեւաբար, միջհատիկային տարածության հատկությունների փոփոխության [9-15]։
  Կատարված հետազոտությունները կարեւոր են ինչպես նմուշների բնութագրերի սեփական եւ արտաքին դաշտերի նկատմամբ կայունության պարզաբանման, այնպես էլ նրանց նախնական արժեքների վերականգնման կամ բարելավման ուղիների հայտնաբերման առումով։
   Մեր կողմից հետազոտվել էր սինթեզումից հետո 30 տարի սենյակային պայմաններում պահված YBa 2 Cu 3 O x ԲՋԳՀ բազմաբյուրեղներում դիտվող փսեւդոգոտիական ռեժիմների ձեւավորման, ինչպես նաեւ նրանց գերհաղորդչային եւ նորմալ բնութագրերի վրա 400 ̊C-ում կարճատեւ կրկնակի ջերմամշակման ազդեցությունը [7]։
   Ներկա աշխատանքի նպատակն է այդ ջերմամշակումից հետո անցած երկու տարվա ընթացքում YBa 2 Cu 3 O x նմուշներում խթանված էլեկտրատրանսպորտային եւ կրիտիկական բնութագրերի ժամանակային էվոլյուցիայի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հեղուկ ազոտի ջերմաստիճանում լայն տիրույթում փոփոխվող տրանսպորտային հոսանքի դեպքում։
  Փորձի իրականացման մանրամասներ Հետազոտության համար ընտրվել են բազմաբյուրեղային YBa 2 Cu 3 O x նմուշները, որոնք սինթեզվել են սովորական ճանապարհով 10 ժամ 960 ̊C-ում օդում տաքացնելու ճանապարհով [16,17] եւ սենյակային պայմաններում պահվել մոտ 30 տարի։
   Ռենտգենյան ֆլուորեսցենցիայի չափումները ցույց են տվել, որ այդ նմուշների մեջ բարիումի ատոմների կոնցենտրացիան ըստ կշռի մոտ 3-4 տոկոսով փոքր է 950 ̊C-ում նախկինում սինթեզված նմուշների համեմատությամբ [16,17]։
   Այդ նմուշները 30 րոպե 400°C-ում օդում մեկանգամյա ջերմամշակումից հետո դանդաղ (3-4 աստիճան/րոպե) սառեցվել են մինչեւ սենյակային ջերմաստիճան եւ ստացվել են վոլտամպերային բնութագրերը։
  Որոշումից հետո այդ նմուշները կրկնակի ջերմամշակման ենթարկելուց հետո արագ (150-200 աստիճան /րոպե) սառեցվել են մինչեւ սենյակային ջերմաստիճան եւ պահվել մինչեւ 2 տարի։
   Պահպանման ժամանակների t a 28ֆիքսված արժեքների համար (5, 7, 29, 121, 366, 547 եւ 732 օր) ջերմաստիճանի (78-290)K միջակայքում որոշվել է նմուշների տեսակարար դիմադրության ջերմաստիճանային կախվածության r(T) կորերի ընտանիքը 10mA հաստատուն տրանսպորտային հոսանքի կիրառմամբ [7,16,17]։
   Հեղուկ ազոտի ջերմաստիճանում տրանսպորտային հոսանքների I (0.1-300)mA միջակայքում նշված t a ժամանակների համար որոշվել է տեսակարար դիմադրության տրանսպորտային հոսանքից կախվածության կորերի ընտանիքը Երկրի մագնիսական դաշտում։
   Ստացված r(T) կորերից որոշվել են Τ Con եւ տեսակարար դիմադրությունը կախված պահման t a ժամանակից։
   Նշենք նաեւ, որ ուսումնասիրվող նմուշները ունեցել են ուղղանկյուն զուգահեռանիստի տեսք հետեւյալ չափերով` 4.7×1×1.2 մմ 3 ։
  Ստացված արդյունքների քննարկումը Նկ.1.–ում բերված է հեղուկ ազոտի ջերմաստիճանում տեսակարար դիմադրության r(78K) տրանսպորտային հոսանքից կախվածության կորերի ընտանիքը՝ ջերմամշակումից հետո պահպանման տարբեր t a ժամանակների համար 5-ից մինչեւ 732 օր միջակայքում։
   Այդ կորերը բերված են հոսանքի (0.1-30) mA միջակայքի համար, քանի որ այդ դեպքում կորերի t a -ից ոչ մոնոտոն կախվածության պատճառով փոխադարձաբար հատումները համեմատաբար քիչ են եւ նրանց տարբերակելն ու միմյանց հետ համեմատելը հեշտ է։
   Նկ.2-ում կիսալոգարիթմական մասշտաբով ներկայացված է ժամանակային փոփոխության r(t a ) կորերի ընտանիքը, որը ստացվել է (Նկ.1)-ում բերված կորերից տրանսպորտային հոսանքների 0.4 մինչեւ 250 մԱ միջակայքի որոշ ֆիքսված արժեքների համար։
   Նկ. 3-ում պատկերված է նաեւ ցածր ջերմաստիճանային տեսակարար դիմադրության եւ ԳՀ անցման սկզբի ջերմաստիճանի կախվածությունը պահնման Նկ.1. Տրանսպորտային հոսնաքից r(78K)-I կախվածության կորերի ընտանիքը պահպանման տարբեր t a ժամանակների համար 29ժամանակից։
   Ինչպես պարզվում է (Նկ.1), ցանկացած ֆիքսված t a արժեքի դեպքում, հոսանքի մեծացումը ուղեկցվում է r(78K)-ի աճով, ինչը համանման է [9,11,13] աշխատանքներում դիտված դրական մագնիսադիմադրության երեւույթին եւ պայմանավորված է նմուշի միջով անցնող հաստատուն հոսանքի սեփական մագնիսական դաշտով [9]։
   Նույն նկարից (Նկ.1) երեւում է նաեւ, որ ֆիքսված t a -ի համար դիտվող մագնիսադիմադրությունը հոսանքի փոքր արժեքների տիրույթում ավելի մեծ արագությամբ է աճում եւ հոսանքի մեծացմանը զուգընթաց այդ աճի արագությունը՝ r(I)-ը կախվածության կորի ածանցյալը, աստիճանաբար նվազում է դրսեւորելով հագեցման միտում։
  Ֆիքսված հոսանքի շատ փոքր արժեքների դեպքում (I<1mA) պահպանման t a ժամանակից կախված տեսակարար դիմադրությունը հիմնականում նվազում է (Նկ.2a)։
   Իսկ ավելի մեծ հոսանքների դեպքում առանձնանում են ժամանակային տիրույթներ, որտեղ դիտվում է ինչպես նվազում, այնպես էլ՝ աճ (տես նկ. 2)։
   Հոսանքի մեծացմանը զուգընթաց r(t a ) կորերը դրսեւորում են հստակ արտահայտված տատանողական վարքագիծ, որի ամպլիտւդը բավականաչափ մեծ հոսանքների դեպքում նվազում է (նկ.2c), իսկ դանդաղ պրոցեսների տիրույթում, այսինքն՝ ավելի մեծ t a արժեքների համար, դիտվում է տեսակարար դիմադրության հետագա աճ։
   Այս արդյունքը կարելի է բացատրել հետեւյալ կերպ։
   Մեր նախորդ աշխատանքում ցույց ենք տվել, որ այս նմուշներում կրկնակի ջերմամշակումից հետո նույնիսկ հեղուկ ազոտում չի դիտվում 0-ական դիմադրություն, քանի որ արագ սառեցման հետեւանքով առաջացած դեֆորմացիոն լարվածությունների պատճառով միջհատիկային կապերից շատերը խզվում են։
   Իդեալական վիճակում տարածական ցանցի դատարկ Օ5 թթվածնային հանգույցները ջերմամշակումից հետո զբաղեցվում են Օ1 դիրքում իրենց տեղը լքած թույլ կապված շարժունակ թթվածնի ատոմների կողմից [7]։
   Դրանից հետո նմուշը անցնում է փերքոլյացիոն (percolation) վիճակի նրանում առաջացած տարբեր չափերի գերհաղորդիչ եւ նորմալ կլաստերային գոյացությունների պատճառով։
   Այդ վիճակում գերհաղորչային կլաստերների միջեւ եղած հաղորդակցման ճանապարհները շատ քիչ են, իսկ նրանց չափերը եւ նրանց միջեւ եղած հեռավորությունները զգայուն են տրանսպոտային հոսանքի նկատմամբ։
   Ուստի նույնիսկ ամենափոքր հոսանքների (I<1mA) դեպքում լրիվ գերհաղորդականության վիճակ (0-ական դիմադրություն) չի դիտվում նույնիսկ հեղուկ ազոտում (Նկ.2а)։
   Երկարատեւ ծերացած ելակետային նմուշներում Y-ի եւ Ba-ի ենթացանցերում առաջացած մեծ քանակությամբ դեֆեկտների առկայությունը բերում է նրան, որ ջերմամշակումից հետո Τ Con դանդաղ է նվազում (նկ.3) [7.18,19]։
   Այսպես, T con մեկ ամսից հետո 84,5K-ից նվազում է ընդամենը 1K-ով, իսկ 1,5 տարի հետո (547 օր) անընդհատ աճելով, հասնում է 91K եւ 2 տարի հետո նվազում է մինչեւ 88,3K։
   Հայտնի է, որ բազմաբյուրեղային նմուշներում հատիկների միջին չափսերի նվազումը խթանում է նրանցում անհամասեռությունների դրսեւորումը [18]։
   Հայտնի է նաեւ, որ օդում իտրիումային միաբյուրեղների երկարատեւ ծերացումը կամ նրանց ցածր ջերմաստիճանային ջերմամշակումը նույնպես բերում է համանման երեւույթի՝ տարբեր համաչափությամբ եւ կրիտիկական ջերմաստիճաններով միմյանց 30շատ մոտ գերհաղորդչային փուլերի առաջացման [7,18-20]։
   Այսպիսի փուլերի համաժամանակյա գոյակցությունը պայմանավորում է նմուշում տրանսպորտային հոսանքի անհամասեռ բաշխվածություն [21-22], որն իր հերթին, կարող է հարուցել, ինչպես կարգավորման, այնպես էլ ապակարգավորման պրոցեսներ [11-13]։
   Այսպես, իտրիումային միաբյուրեղներում հեղուկ ազոտի ջերմաստիճանում դիտվել է այնպիսի անոմալ երեւույթ, ինչպիսին սեփական մագնիսական դաշտով ստեղծված մրրկային ցանցի անցումն է ապակարգավորման վիճակից կարգավորված վիճակի, ինչը բնութագրվում է տրանսպորտային հոսանքից տեսակարար դիմադրության կախվածության կորի վրա պիկի դրսեւորմամբ [12]։
   Այդ պիկի առաջացումը կապում են նմուշում առկա կետային դեֆեկտներով պայմանավորված պինինգի ուժի փոփոխության հետ [12]։
   Մեր նմուշներում մեկ տարի (366 օր) հետո r(I) կորի վրա 22մԱ հոսանքի դեպքում ի հայտ եկած լոկալ պիկը, հավանաբար, նույնպես կարելի է կապել դեֆեկտների նոր վերադասավորմամբ (Նկ.1)։
  31Նկ. 2 . r(78K)- ի կախվածությունը ջերմամշակումից հետո անցած t a ժամանակից Նկ. 3. r(79,4K)-ի եւ Τ Con -ի կախվածությունը ջերմամշակումից հետո անցած t a ժամանակից Սակայն մեր դեպքում այդ պիկը դիտվում է հոսանքի շատ ավելի փոքր արժեքների դեպքում, քանի որ բազմաբյուրեղային գերհաղորդիչները, ի տարբերություն միաբյուրեղայինի, պարունակում են շատ ավելի մեծ կոնցենտրացիայով դեֆեկտներ եւ անհամասեռություններ, ինչը նրանց դարձնում է ավելի զգայուն արտաքին ազդակների նկատմամբ, որը բերում է այդ պիկի շեղման դեպի սեփական մագնիսական դաշտերի ցածր արժեքների տիրույթ։
   Մյուս կողմից հոսանքի 22 mA <I< 25 mA տիրույթում (նկ.1, մեկ տարի անց) պիկից հետո դիտվող r(78K)-ի զգալի նվազումը վկայում է նմուշում նաեւ բացասական մագնիսադիմադրության դրսեւորման մասին [9,11,13] (Նկ.1)։
   Վերջերս ստացված արդյունքները վկայում են այն մասին, որ բազմաբյուրեղային ԲՋԳՀ միացությունները իրականում կարելի դիտել ոչ թե իբրեւ երկաստիճան, այլ բազմաստիճան համակարգեր, այսինքն՝ նրանցում գերհաղորդչային եւ 32էլեկտրատրանսպորտային բնութագրերը կիրառված արտաքին դաշտերից կախված կարող են դրսեւորել բազմաստիճան անցումներ [14]։
   Քանի որ միկրոսկոպիկ մակարդակով առկա դեֆեկտների անհամասեռ բաշխումը պայմանավորում է կրիտիկան ջերմաստիճաններով միմյանց շատ մոտ ցածր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչ փուլերի ձեւավորումը, ապա մեր նմուշներում այդ փուլերից յուրաքանչյուրը կարող է դրսեւորել իրեն հատուկ ժամանակային էվոլյուցիա՝ կախված տրանսպորտային հոսանքից [1,14]։
   Այսպիսի ենթադրությունը կարող է պայմանավորել մեր նմուշներում էլեկտրատրանսպորտային եւ կրիտիկական բնութագրերի ժամանակային փոփոխության դիտվող ոչ մոնոտոն եւ ոչ միշտ համափուլ վարքագիծը (Նկ.1-3)։
   Նշենք նաեւ, որ էլեկտրանսպորտային եւ գերհաղորդչային հատկությունները պայմանավորված են տարածական ցանցի Օ1, Օ4 եւ Օ5 հանգույցներում գտնվող թթվածնի ատոմների կարգավորվածության աստիճանով [7]։
   Ընդ որում Τ Con -ն որոշվում է հիմնականում Օ4 հանգույցներում զբաղվածության չափով, իսկ հաղորդականությունը՝ բոլոր երեք հանգույցներում նրանց առկայությունից։
   Այդ պատճառով ջերմամշակումից հետո Τ Con -ի եւ r-ի ժամանակային փոփոխությունները կարող են ընթանալ ոչ համափուլ (Նկ.3)։
   Τ Con -ի ժամանակային փոփոխության մեջ դիտվող արագ եւ դանդաղ բաղադրիչների առկայությունը կարելի է վերագրել նմուշում առկա, համապատասխանաբար, կարճ եւ երկար կլաստերային գոյացություններում ընթացող թթվածնային ատոմների դիֆուզիոն պրոցեսներին։
  Ստացված երեւույթների իրական պատճառների բացահայտման համար անհրաժեշտ է կատարել հետագա հետազոտություններ, որոնք կիրականացվեն ինչպես առանձին- առանձին տարբեր մեծության արտաքին եւ սեփական մագնիսական դաշտերի, այնպես էլ՝ դրանց միաժամանակյա կիրառմամբ։
  Եզրահանգում Ցույց է տրված, ԳՀ նմուշներում առաջանում են միկրոսկոպիկ մակարդակով անհամասեռ բաշխված գերհաղորդչային [10] եւ նորմալ վիճակի մետաստաբիլ դեֆեկտներ, որոնք խիստ զգայուն են կիրառված տրանսպորտային հոսանքների նկատմամբ եւ ժամանակի ընթացքում վերադասավորվելով, առաջացնում են տարբեր երեւույթներ։
   Մասնավորապես դիտվում է տեսակարար դիմադրության եւ կրիտիկական ջերմաստիճանի ոչ մոնոտոն ժամանակային կախվածություն։
   Այդ երկու բնութագրերի ժամանակային փոփոխությունները ոչ միշտ են համափուլ ընթանում։
   Տեսակարար դիմադրությունը կիրառված տրանսպորտային հոսանքների համեմատաբար մեծ արժեքների դեպքում դրսեւորում է հստակ արտահայտված տատանողական վարքագիծ։
  Կիրառված տրանսպորտային հոսանքի ազդեցության տակ դիտվում է նաեւ անոմալ մի երեւույթ` մրրկային ցանցի անցում անկարգավորվածից կարգավորված վիճակի։
  Ջերմամշակումից հետո նշված բնութագրերի (Τ Con , r) ժամանակային փոփոխությունների դրսեւորած առանձնահատկությունները, հավանաբար, պայմանավորված են նրանով, որ օգտագործված են երկարատեւ ծերացած գերհաղորդչային նմուշներ, որոնցում միկրոսկոպիկ մակարդակով առկա են 33մեծ քանակությամբ տարբեր գերհաղորդչային եւ նորմալ փուլեր։
   Այդպիսի նմուշները կարելի է դիտարկել իբրեւ միկրոկառուցվծքային անհամասեռությունների վարքագծի ուսումնասիրության համար մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող օբյեկտներ։
   Ստացված երույթների հետագա մանրամասն ուսումնասիրությունը կնպաստի արտաքին դաշտերի նկատմամբ ավելի կայուն եւ կատարյալ բնութագրեր ունեցող գերհաղորդչային նյութեր սինթեզելու համար ուղված աշխատանքներին։

Ուսումնասիրվել է էլեկտրատրանսպորտային հատկությունների ժամանակային էվոլյուցիան YBa 2 Cu 3 O x բարձրջերմաստիճանային գերհաղորդիչ բազմաբյուրեղներում հեղուկ ազոտի ջերմաստիճանում՝հաշվի առնելով (ելնելով) տեսակարար դիմադրության տրանսպորտային հոսանքից կախվածությունը 0.1÷300 mA միջակայքում։
  Հաստատվել է, որ ինչպես գերհաղորդիչ վիճակի անցման սկզբի T con ջերմաստիճանը, այնպես էլ տեսակարար դիմադրությունը՝ r(78K) ջերմամշակումից հետո անցած 2 տարվա ընթացքում ժամանակից կախված դրսեւորում են ոչ մոնոտոն վարքագիծ, եւ ոչ միշտ են ընթանում համափուլ։
  Պարզվել է, որ այդ ընթացքում նմուշում դիտվել է տրանսպորտային հոսանքի մագնիսական դաշտով պայմանավորված դրական մագնիսադիմադրության։
  Սակայն ջերմամշակումից մեկ տարի անց, հոսանքների 22 mA <I< 25 mA միջանկյալ տիրույթում, դիտվել է նաեւ բացասական մագնիսադիմադրություն։
  Ստացված արդյունքները մեկնաբանվել են ելակետային նմուշներում միկրոսկոպիկ մակարդակով առկա եւ ջերմամշակումից հետո առաջացած անհամասեռ բաշխված գերհաղորդիչ եւ ոչ գերհաղորդիչ գոյացությունների վերաբաշխման մոդելի սահմաններում։
