Նախաբան։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  վերլուծել  թրաֆիքինգիսոցիալ-աշխարհագրական  առանձնահատկությունները,  տարածմանընպաստող  նախադրյալները,  ուսումնասիրել  Հայաստանը  որպեստարանցիկ,  սկզբնաղբյուր  և  վերջնակետ  հանդիսացող  երկիր՝բացահայտելով  թրաֆիքինգի  տարածման  ուղղությունները,  նշելկրթական համակարգում նրա դեմ պայքարի ուղիները։
 թրաֆիքինգիԱշխատանքիէ,քանիոր  այնհանդիսանում Աշխատանքի  արդիականությունըսոցիալաշխարհագրական  առանձնահատկությունների  բացահայտումն  ուգնահատումններկայիսհասարակության մեծագույն չարիքներից մեկը։
 աշխատելիսենտեղեկատվության ստացման տարբեր աղբյուրներ, այդ թվում՝ տպագիրգրքեր,  տեղեկատվականձեռնարկներ,ուղեցույցներ,տեղեկանք-հաշվետվություններ,էլեկտրոնային  կայքեր  (պետական  գերատեսչությունների,  ՀՀ  ազգայինվիճակագրական  կոմիտեի,  ՀՀ  ոստիկանության,  հասարակականևզեկույցներ,ուսումնաօժանդակօգտագործվելվրաէկազմակերպությունների  և  լրատվության),  հեռուստահաղորդումներ,ինչպես  նաև  անմիջական  շփում՝  երիտասարդության  զբաղվածության,միգրացիայի,  թրաֆիքինգի,  հարկադիր  աշխատանքի  հարցերովփորձագետ Անի Մակարյանի հետ։
 է  ինչպես  աշխարհում,  այնպես«Թրաֆիքինգ»  հակամարդկային  երևույթն  անցել  է  զարգացմաներկարատև  ուղի,  ունի  հին  պատմություն  և  լայն  աշխարհագրություն,տարածվածՀայաստանիՀանրապետությունում։
  Այն կարելի է բնութագրել որպես ժամանակակիցստրկության  տեսակ,  որն  ուղեկցվում  է  մարդու  իրավունքներիամենադաժան  խախտումներով՝և  աշխատանքայինշահագործմամբ,  մարդկանց  օրգանների  և  հյուսվածքների  վաճառքով,երեխաներին  հակահասարակական  աշխատանքների(այդ  թվում՝մուրացկանության) մեջ ներգրավմամբ։
 սեռականէլԺամանակակից  ստրկության  հարցերով  առաջատար  մասնագետՔեյվին Բեյլզի կարծիքով ժամանակակից աշխարհում ավելի քան 27 մլն.մարդ գտնվում է ստրկության մեջ [1, էջ 5]։
 Առաջին  անգամ  Հայաստանի  Հանրապետությունում  մարդկանցառք  ու  վաճառքի  մասին  բարձրաձայն  խոսվեց  1999  թվականին,  երբՄիգրացիայիհայաստանյանգրասենյակի  աջակցությամբ  իրականացվեց  ուսումնասիրություն՝Հայաստանից  մարդկանց  ապօրինի  փոխադրումների  և  թրաֆիքինգիվերաբերյալ։
 կազմակերպությանմիջազգայինՀայաստանիՀանարապետությունումինչպեսընդհանուր  հանցագործությունների,  այնպես  էլ  թրաֆիքինգի  դեպքերիմեծ աճ, որի մասին կարելի է պատկերացում կազմել ՀՀ ոստիկանությանև ԱՄՆ պետքարտուղարության ամենամյա հաշվետվություններից։
 դիտվումէՀայաստանում արձանագրվել են թրաֆիքինգի հետևյալ ձևերը. 1.  Հայաստանի  քաղաքացիների  շահագործում  այլ  երկրներում(արտաքին թրաֆիքինգ), 2.  Հայաստանի  քաղաքացիների  և  օտարազգիների  շահագործում  ՀՀում (ներքին թրաֆիքինգ)։
 Հայաստանըևէաշխատանքային և սեռական թրաֆիքինգի ենթարկվող տղամարդկանց,կանանց և երեխաների համար։
 «վերջնակետ»«սկզբնակետ»երկիրԱհագնացող  խնդիր  է  հայաստանաբնակ  կանանց  և  երեխաներիսեռական  ու  աշխատանքային  թրաֆիքինգը,  ինչպես  նաև  երեխաներինհակահասարակական  աշխատանքների  մեջ  ներգրավելու  դեպքերը երկրի ներսում։
 ՀՀ-ում առկա թրաֆիքինգի հատկանիշներով հարուցված քրեականգործերը  2008-2017թթ.  ընթացքում  կազմել  են  436,  առավելագույնքանակը  դիտվել  է  2009  թվականին՝  65  քրեական  գործ,  նվազագույնը՝2014 թվականին՝ 29 քրեական գործ [2]։
 Դիագրամ 1. Արտաքին թրաֆիքինգի ուղղություններըՄարդկանց  շահագործման  կամ  թրաֆիքինգի  երևույթն  ունի  միքանի  ուղղություններ։
   ՀՀ  2008-2017թթ.  դեպքերի  վերլուծությանարդյունքում՝  մեր  կողմից  առանձնացվել  են  արտաքին  թրաֆիքինգի  6ուղղություններ, որոնք ներկայացված են դիագրամի տեսքով։
  Արտաքինթրաֆիքինգի  դեպքերի  քանակի  հիմնական  մասը  բաժին  է  ընկնումառաջին երեք ուղղություններին [տես՝ դիագրամ 1]։
 Արտաքին  թրաֆիքինգի  51  բացահայտված  դեպք  սեռականշահագործման  բնույթի  են,  որոնք  արձանագրվել  են  ԹուրքիայիՀանրապետությունում  և  Արաբական  Միացյալ  Էմիրություններում։
 Ռուսաստանի Դաշնությունում և Վրաստանում ՀՀ-ից տարված «զոհերը»գլխավորապես ենթարկվել են աշխատանքային շահագործման։
 2012  թվականին  հարուցված  62  քրեական  գործերից  մեկըվերաբերում  էր  մարդու  օրգանները  և  հյուսվածքները  վերցնելուն,  որիդեպքում «վերջնակետ» երկիր է  հանդիսացել  Շրի Լանկան։
 Եվս  մեկ  քրեական    գործ    հարուցվել    և  բացահայտվել  է    2009թվականին  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  168  հոդվածի  հատկանիշներով՝«Երեխայի  առք  ու  վաճառք»,  այս  դեպքում  «վերջնակետ»  երկիրհանդիսացել է Ֆրանսիան, որի դեպքում տուժող անձինք եղել են 4-ը [2]։
 Վերջին  տարիներին  ավելացել  են  նաև  ներքին  թրաֆիքինգիդեպքերը,  որոնց  զոհ  են  դառնում  ինչպես  հայաստանաբնակ,  այնպես  էլայլ երկրների քաղաքացիները։
 ՀՀ-ում2008-2017թթ.օտարերկրյա  անձանցշահագործմանբացահայտվել  են  5-ը,  որոնցից  3-ը  ՌուսաստանիդեպքերիցԴաշնության  քաղաքացիների,  իսկ  2-ը  Չինաստանից  և  ԹայլանդիցՀայաստան  եկած  անձանց  շահագործման  դեպքեր  են։
   Նշված  բոլորդեպքերում  օտարերկրյա  քաղաքացիները  ՀՀ-ում  ենթարկվել  ենսեռական շահագործման։
 Դիագրամ 2. Թրաֆիքինգի դրսևորման ձևերը (ըստ հարցման)շրջանումպետականևթրաֆիքինգիԵրիտասարդությանվերաբերյալիրազեկման  մակարդակի  բացահայտման  նպատակով  2018  թվականիապրիլի տասնյոթից քսանն ընկած ժամանակահատվածում մեր կողմիցիրականացվել  է  սոցիոլոգիական  հարցում  Խ.  Աբովյանի  անվանհայկականհամալսարանիքիմիայի  և  աշխարհագրության,  Կրթության,Կենսաբանության,հոգեբանության  և  սոցոլոգիայի,  Օտար  լեզուների,  Մաթեմատիկայի,ֆիզիկայիուսանողներիշրջանակներում։
   Հարցմանը մասնակցել են 50 ուսանողներ։
 մանկավարժականինֆորմատիկայիֆակուլտետներիՀարցման  ընթացքում  փորձել  ենք  բացահայտել,  թե  ՀՀ-ումթրաֆիքինգի  ինչ  դրսևորումներ  են  առկա։
   Սոցիոլոգիական  հարցմանարդյունքում  արձանագրեցինք  հետևյալ  տվյալները.  հարցմանըմասնակիցների  գերակշիռ  մասի՝  78%-ի  կարծիքով  ՀՀ-ում  առկա  ենաշխատանքայինհարկադիրմուրացկանության դեպքեր [տե՛ս դիագրամ 2]։
 շահագործմանսեռականևևՀՀ-ում  թրաֆիքինգի  ձևավորմանն  ու  տարածմանը  նպաստում  ենշարքմասնավորապես՝միգործազրկություն, սոցիալ-տնտեսական ցածր մակարդակ։
 սոցիալ-տնտեսականգործոններ,ՀՀ-ումհրատապԳործազրկությունըլուծում  պահանջողհիմնախնդիրներից  է իր  բացասական  հետևանքներով՝  աղքատությամբ,արտագաղթով,ավելացմամբ,հոգեբանական  խնդիրներով  և  այլն։
  Այդ  մասին  են  ստորև  նշվածփաստերը։
 հանցագործություններիթվիԸստ  պաշտոնական  տվյալների՝գործազրկությանմակարդակը 2016թ. կազմել է 18% կամ 220200 մարդ, որից 116900-ը կամ53%-ը  տղամարդիկ  են,  103300-ը  կամ  47%-ը՝  կանայք։
   2016  թվականինՀՀ-ում տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը կազմել է 1226300 մարդ [4]։
 ՀՀ-ումՀՀ  մարզերի  թվում  գործազուրկների  բացարձակ  արժեքով  աչքի  ենընկնում   Կոտայքի,  Շիրակի  և  Լոռու    մարզերը,  որտեղ  2016  թվականինհամապատասխանաբար  գրանցվել  են  գործազուրկների  հետևյալցուցանիշները՝    24 000,  22  200  և  13  500։
   Նվազագույն  ցուցանիշներդիտվել  են  Վայոց  Ձորի  /1900  մարդ/  և  Գեղարքունքի  /2800  մարդ/մարզերում։
   ՀՀ  ընդհանուր  գործազուրկների  թվի  ավելի  քան  50%-ըբաժին է ընկնում մայրաքաղաք Երևանին։
 Գործազրկության մակարդակն ինքնին հանգեցնում է բնակչությանբարձրացմանը։
   Ըստ  ՀՀ  Ազգայինաղքատության  մակարդակիվիճակագրականթվականինՀայաստանում  աղքատության  մակարդակը  կազմել  է  29.4%՝  2008թ.-ինարձանագրված  27.6%-ի  և  նախորդ  տարվա  արձանագրված  29.8%-իդիմաց։
 ծառայության  տվյալների՝Նախորդ տարվա համեմատությամբ այն նվազել է 0.4%-ով, սակայնաղքատության մակարդակը վիճակագրորեն չի փոփոխվել։
 Թրաֆիքինգի  զարգացմանը  նպաստող  գործոնների  թվին  էդասվում  նաև  ամուսնալուծությունների  քանակը,  որի  հիմնավորումնայն  է,  որ  թրաֆիքինգի  զոհերի  գերակշիռ  մաս  կազմում  ենամուսնալուծված  կանայք։
   ՀՀ-ում  2017  թվականին  2006  թվականիհամեմատությամբ ամուսնալուծությունների քանակը ավելացել է 28,5%ով։
   Ամուսնալուծությունների  քանակի  աճին  զուգահեռ  դիտվում  էամուսնությունների քանակի նվազում, ամուսնացողների միջին տարիքիաճ (1995 թվականին արձանագրված 27,1-ի փոխարեն ամուսնացողներիմիջին տարիքը ներկայումս կազմում է 30,8 տարի)։
 Դիագրամ 3. Թրաֆիքինգի առաջացման պայմանները /ըստ հարցման/ՀՀ-ում  թրաֆիքինգիզարգացմանըգործոններիվերլուծության  արդյունքում  պարզ  դարձավ,  որ  ամենաբարձրցուցանիշները  գրանցվել  են  մայրաքաղաք  Երևանում,  Լոռու,  Կոտայքիմարզերում։
   Համեմատաբար  ցածր  ցուցանիշներ  են  գրանցվել      ՎայոցՁորի և Սյունիքի մարզերում։
   Ցուցանիշները մշակվել են մեր կողմից։
 նպաստողՊաշտոնական  տվյալների  վերլուծությանը  զուգահեռ  վերը  նշվածհարցման  ընթացքում  փորձեցինք  բացահայտել  հարցվողների  կարծիքըթրաֆիքինգի առաջացման պատճառների վերաբերյալ։
 Թրաֆիքինգի  առաջացման  պատճառների  շարքում  15-ականհարցվողներ նշեցին բնակչության գործազրկությունը և աղքատությունը,նաև  երկրի  սոցիալ-տնտեսական  մակարդակը։
   Մասնակիցների  16%-իկարծիքով  միգրացիաները,  14%-ի  կարծիքով՝  ամուսնալուծություններնեն հանդիսանում թրաֆիքինգի առաջացման պայման [տե՛ս դիագրամ 3]։
 ենթակառուցվածքներիօդային  ևավտոմոբիլային  տրանսպորտի  տեսակները,    կապի  բոլոր  միջոցները,տաքսուկողմից  առկածառայությունները և այլն։
 նպաստողշարքում  կարող  ենք  առանձնացնելթրաֆիքինգի  տարածմանըհյուրանոցային  տներիՀՀ-ումվարորդների,ՀՀ  Ոստիկանության  հրապարակած  պաշտոնական  տվյալներիվերլուծության  և  սեփական  դիտարկումների  արդյունքում  մշակվածաղյուսակում  արտացոլված  են  Հայաստանի  Հանարապետությունումթրաֆիքինգի  առաջացման  պատճառները  և  դրա  հետևանքները  [տե՛սաղյուսակ 1]։
 Աղյուսակ 1. Թրաֆիքինգի առաջացման պատճառները և դրահետևանքները ՀՀ-ումՊԱՏՃԱՌՆԵՐՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐՏնտեսական ճգնաժամԱշխատաշուկայի անկայունությունԳործազրկություն, աղքատությունԱրդյունավետ և իրատեսականհեռանկարների բացակայությունՈրակյալ կրթության ևառողջապահության ոչ մատչելիորակ Սեռական ոչ ճիշտդաստիարակությունԿոռուպցիաՍտվերային տնտեսությունԻրավական և դատականհամակարգերի թերացումներՄիգրացիաՑածր իրազեկությունթրաֆիքինգի վտանգներիմասին,  էմոցիոնալանհասունություն,անգրագիտությունՔաղաքական, սոցիալական,տնտեսական կայունությանպակաս,հեշտ գումար վաստակելուձգտումԲռնություն ընտանիքումԽտրականություն և կարծրատիպերԱվանդույթներՀոգեբանական տրավմաներ, գենդերայինանհավասարությունՊետության  կողմից  իրականացվում  է  թրաֆիքինգի  դեմ  պայքարիռազմավարություն,  առանձնակի  ուշադրություն  է  հատկացվում  նաևթրաֆիքինգի դեմ պայքարին կրթական համակարգում.•  Ամրապնդվում  է  միջազգային  համագործակցությունը  տարբերերկրների հետ։
 •  «Մարդու  թրաֆիքինգ  և  շահագործում»  ուսուցչի  ձեռնարկըերաշխավորված է որպես ուսումնաօժանդակ գրականություն։
 •  Թեման ներառված է դպրոցական ծրագրերում (8-12 դասարաններ)։
 Մարդկանց թրաֆիքինգը հանդիսանում է մտահոգության առարկաողջ  հասարակության  համար,  բազմաթիվ  և  բազմաբնույթ  են  դրաառաջացման պատճառներն ու տեսակները։
  Անհրաժեշտ է զգոն լինել ևաշխատանքներ  տանել  երևույթի  կանխման,  ինչու  ոչ՝  նաև  վերացմանուղղությամբ։
 Եզրահանգում։
   Մարդու  թրաֆիքինգի  և  շահագործման  խնդիրըդարձել  է  մտահոգության  առարկա  ողջ  հասարակության  համար։
   Թեևշատերի  կարծիքով  երևույթը  մնացել  է  անցյալում,  նորագույնպատմությունը վկայում է, որ այն մեր օրերում էլ լայնորեն տարածված է։
 ԹրաֆիքինգիՀայաստանիՀանրապետությունը  հանդիսանում  է  ինչպես  տարանցիկ,  այնպես  էլսկզբնաղբյուր և նպակատակետ երկիր։
 տեսանկյունիցտարածմանԱրտաքին  թրաֆիքինիգի  դեպքերի  հիմնական  ուղղություններն  ենհանդիսանում  Թուրքիան,  Ռուսաստանի  Դաշնությունը  և  ԱրաբականՄիացյալ  Էմիրությունները։
   Արտաքին  թրաֆիքինգի  ընդհանուրծավալում  գերակշռում  են  սեռական  և  աշխատանքային  շահագործմանդեպքեր,  առավել  նվազ  չափով  դրսևորվում  են  նաև  երեխայի  առք  ուվաճառքի, մարդկանց օրգանների և հյուսվածքների կորզման դեպքեր։
 ՀՀ-ում  առկա  ներքին  թրաֆիքինգի  առավել  տարածված  ձևերն  ենհարկադիրաշխատանքայինշահագործումը,սեռականմուրացկանությունը, երեխաների առքն ու վաճառքը։
 ևՀՀ-ում  պետության  կողմից  մշակված  է  ռազմավարությունթրաֆիքինգի  դեմ  պայքարի  համար,  որն  անհրաժեշտ  է  տարեցտարիբարելավել  և  փորձել  Հայաստանից  վերացնել  մարդկության  այդ  մեծչարիքներից մեկը՝ մարդկանց շահագործումը։

Հոդվածում  ներկայացվել  են  Հայաստանում  առկա  թրաֆիքինգի  սոցիալ-աշխարհագրական  ասպեկտները.  վերլուծվել  են  Հայաստանի  Հանրապետությունում  և  տարածմանը  նպաստող  սոցիալ-աշխարհագրական  նախադրյալները,  տարածման  ուղղությունները,  տեսակները  և  ներկայացվել  պետության  կողմից իրականացվող միջոցառումների համակարգը։
