Հետազոտության նպատակն է բնակչության զբաղվածության ցուցանիշի վիճակագրական գնահատումը ըստ Ազգային վիճակագրական կոմիտեի (ԱՎԿ) 2018թ.-ի մեթոդաբանության, որն իրականացվում է Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ) ստանդարտներին համապատասխան, եւ պարզել, թե 2018թ. կատարված մեթոդաբանական փոփոխությունների արդյունքում աշխատանքի շուկայում ինչպիսի փոփոխություններ տեղի ունեցան։
   Հետեւաբար, խնդիր է դրվել վերլուծել աշխատանքի շուկան բնութագրող այնպիսի ցուցանիշների ուսումնասիրությունը, իմչպիսիք են՝ աշխատուժի թերօգտագոր346ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ծումը, արժանապատիվ եւ արտադրողական աշխատանքի ապահովումը, զբաղվածության ցուցանիշները եւ այլն։
  Զբաղվածության տեսակների միջազգային դասակարգման համաձայն առանձնացվում են զբաղվածության 3 խմբեր՝ վարձու աշխատողներ, ինքնազբաղվածներ եւ ընտանիքի աշխատող անդամներ [1]։
  Ինքնազբաղվածները իրենց հերթին լրացուցիչ տրոհվում են հետեւյալ կատեգորյաների՝ գործատուներ, իրենց հաշվին աշխատողներ, արտադրական կոոպերատիվի անդամներ։
  Տնտեսական աճի պայմաններում կարելի էր ակնկալել զբաղվածների արտահոսք գյուղատնտեսության ոլորտից դեպի արդյունաբերության եւ սպասարկման ոլորտներ եւ համապատասխանաբար այս պայմաններում կավելանար վարձու աշխատողների տեսակարար կշիռը եւ կկրճատվեր ինքնազբաղվածների եւ ընտանիքի աշխատող անդամների տեսակարար կշիռը, որոնցից շատերը նախկինում աշխատել էին գյուղատնտեսության ոլորտում։
  Համաձայն 2018 թ. կիրառվող մեթոդաբանության՝ «տնտեսապես ակտիվ բնակչություն» եզրույթը վերանվանվել է «աշխատուժ», իսկ «տնտեսապես ոչ ակտիվ» բնակչություն եզրույթը՝ «աշխատուժից դուրս բնակչություն»։
  Աշխատանքային ռեսուրսները 15-75 տարեկան աշխատուժի (զբաղված եւ գործազուրկ) եւ աշխատուժից դուրս (աշխատանք չունեցող եւ աշխատանք չփնտրող) բնակչության հանրագումարն են։
  Աշխատուժից դուրս բնակչության մեջ ներառվում են անձինք, ովքեր հետազոտվող ժամանակաշրջանում չեն աշխատել եւ աշխատանք չեն փնտրել՝ չեն եղել զբաղված կամ գործազուրկ, մասնավորապես.  առկա ուսուցմամբ եւ արտադրությունից կտրված սովորողները եւ ուսանողները.  տնային տնտեսությամբ զբաղվածները.  երեխաներին, հիվանդ հարազատներին խնամողները.  անձինք, ովքեր զանազան պատճառներով չեն աշխատում եւ աշխատանք չեն փնտրում (կենսաթոշակառուներ (տարիքային, արտոնյալ պայմաններով, հաշմանդամության), սեփականության օգտագործումից եկամուտ ստացողներ, պարտադիր ժամկետային զինծառայողներ եւ այլն) [2]։
  347ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀՎԿ մեթոդաբանության վերանայման հիմքը 2013թ. Աշխատանքի վիճակագիրների միջազգային 19-րդ համաժողովում ընդունված «Աշխատանքի, զբաղվածության եւ աշխատուժի թերօգտագործման վիճակագրության մասին» (19-րդ ԱՎՄՀ) բանաձեւի առանցքային դրույթներն են։
  Աշխատուժի մեջ ներառվում են զբաղվածները եւ գործազուրկները, ովքեր դիտարկվող ժամանակահատվածում աշխատանքի շուկայում ապահովում են աշխատուժի առաջարկը՝ ապրանքների եւ ծառայությունների արտադրության համար։
  Ըստ 2018թ.կիրառվող մեթոդաբանության զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակից բացառվել են այն անձինք, ովքեր զբաղված են բացառապես սեփական կարիքների համար արտադրանքի արտադրութամբ։
   Դրա հետեւանքով նվազել են ինչպես ՀՀ աշխատուժի ընդհանուր թվաքանակը, այնպես էլ զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակը Աղյուսակ 1. 2017-2018թթ աշխատանքի շուկայի հիմնական ցուցանիշները [3] 1 2017 թ. 2018 թ. 2017 թ. 2018 թ. ըստ ըստ ըստ նոր ըստ նոր նախկին նախկին մեթոդամեթոդամեթոդամեթոդաբանուբանուբանուբանության թյան թյան թյան մարդ) մարդ) մարդ) մարդ) Աշխատանքային ռեսուրսներ 2029,3 2029,3 2021,3 2021,3 Զբաղվածներ 1016,2 906 1074,7 927,7 Բացառապես սեփական սպառման համար ապրանքների արտադրություն 110,3 110,3 158,1 158,1 Աղյուսակից երեւում է, որ ըստ նոր մեթոդաբանության զբաղվածների թվաքանակը նվազել է, քանի որ զբաղվածների մեջ այլեւս չեն ներառվում սեփական սպառման համար ապրանքների արտադրությամբ Աղյուսակը կազմվել է հեղինակի կողմից 348ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ զբաղվողները։
   Ըստ ԱՎԿ-ի տվյալների 2018թ. զբաղվածության մակարդակը նախկին եւ նոր մեթոդաբանություններով հաշվարկման համաձայն կրճատվել է 5.4 տոկոսային կետով՝ 50%-ից դառնալով 44.6% [4, 79 էջ]։
  Նաեւ պետք է հաշվի առնել, որ Զբաղվածության մասին ՀՀ օրենքով սովորողները եւ ժամկետային զինծառայողները համարվում են զբաղվածներ, մինչդեռ ԱՄԿ մեթոդաբանության համաձայն միայն պայմանագրային զինծառայողներն են համարվում զբաղված։
  Ըստ ԱՄԿ-ի գործազրկության մակարդակը որոշվում է աշխատուժի մեջ աշխատանք չունեցող եւ ակտիվորեն աշխատանք փնտրող աշխատուժի տեսակարար կշռով։
   Այս ցուցանիշը ըստ երկրների կարող է փոփոխվել՝ տարբեր գործոններից ելնելով։
  Թերզբաղվածության ցուցանիշը ոչ լրիվ զբաղվածությունը արտացոլում է աշխատանքային ներուժի արտադրողականության թերօգտագործումը դիտարկվող շաբաթվա ընթացքում։
   Այս ցուցանիշի միջազգային սահմանումը ընդունվել է 1982 թ.13-րդ ICLS-ի կողմից, փոփոխվել է 1988թ. 16-րդ ICLS-ի կողմից եւ, այնուհետեւ, ճշտվել է 2013թ. 19-րդ ICLS-ի կողմից։
   Այսպիսով, ըստ ԱՄԿ բնորոշման, թերզբաղվածություն առաջ է գալիս այն դեպքում, երբ աշխատողը տվյալ ժամանակահատվածում ցանկանում է եւ կարող է աշխատել, սակայն ոչ իր սեփական ցանկությամբ։
   Նրա աշխատած ժամանակը անբավարար է աշխատանքի սահմանված նորմալ տեւողությանը։
  Այս ցուցանիշը հատկապես կարեւոր է զբաղվածության խնդրի առավել ճշգրիտ նկարագրման, ինչպես նաեւ մակարդակի գնահատման համար։
   Ըստ ԱՄԿ մեթոդաբանության թերզբաղվածության ցուցանիշը հաշվարկվում է աշխատած ժամերի տեւողության տեսակարար կշռով զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ։
   Որոշ դեպքերում թերզբաղվածությունը դիտարկվում է որպես մասնակի գործազրկություն։
  Աշխատուժի թերօգտագործման ցուցանիշը ներառում է հետեւյալ 3 ենթացուցանիշները. գործազրկությունը, թերզբաղվածությունը եւ աշխատուժից դուրս բնակչությունը։
   Այս ցուցանիշը արտահայտում է աշխատուժի առաջարկի եւ պահանջարկի անհամապատասխանությունը աշխատաշուկայում, այսինքն մի դեպքում խոսքը գնում է աշխատանքային ռեսուրսների որակական, մյուս դեպքում՝ քանակական անհամապատասխանության մասին։
  349ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 2 2 . Աշխատուժի թերօգտագործում(ԱԹ), 2017-18թթ. I-III եռամսյակների միջին մակարդակ, % [5, 81 էջ] ԱԹ1. Գոծազրկության մակարդակ, % ԱԹ2. Աշխատաժամանակի տեւողությամբ պայմանավորված թերզբաղվածություն եւ գործազրկությամբ զուգորդված մակարդակ, % ԱԹ3.Գործազրկություն եւ պոտենցիալ աշխատուժի զուգորդված մակարդակ, % ԱԹ4. Աշխատուժի թերօգտագործման ագրեգացված ցուցանիշ, % Թերզբաղվածության մակարդակ, % Երկարատեւ գործազրկության մակարդակ, % Հաշվարկն ըստ Նախկին մեթոդաբանության 2017 Հաշվարկն ըստ Նախկին մեթոդաբանության 17,7 Հաշվարկն ըստ Նոր մոթոդաբանության Հաշվարկն ըստ Նոր մոթոդաբանության Աղյուսակից երեւում է, որ գործազրկության ցուցանիշը աճել է նախկին եւ նոր մեթոդաբանությունների հետ համեմատած։
   Ըստ նոր մեթոդաբանության 2018թ գործազրկությունը աճել է 6.4 տոկոսային կետով, ինչը եւ ենթադրվում էր։
   Աշխատուժի թերօգտագործման մնացած ցուցանիշները եւս աճել են։
  Զբաղվածության ցուցանիշները հանդիսանում են ոչ միայն ժամանակակից հասարակության ամենակարեւոր մակրոտնտեսական բնուԱղյուսակը կազմվել է հեղինակի կողմից 350ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թագրիչները, այլ նաեւ բնութագրում են երկրի սոցիալական իրավիճակը։
   Ակնհայտ է հասարակության բարոյական արժեքների, աշխատողների որակի եւ նրանց զբաղվածության միջեւ փոխհարաբերությունները։
   Ի վերջո, գործազրկությունը նաեւ մշակույթային գործոն է։
   [7, ст. 30] Տարբերում ենք զբաղվածության հետեւյալ ձեւերը՝ լրիվ զբաղվածություն, ոչ լրիվ զբաղվածություն, արդյունավետ զբաղվածություն, ստվերային զբաղվածություն, սեզոնային զբաղվածություն, մասնակի զբաղվածություն եւ այլն։
  Լրիվ զբաղվածության դեպքում հասկանում ենք գործազրկության բնական մակարդակ՝ այսինքն ֆրիկցիոն եւ կառուցվածքային գործազրկության առկայությունը։
  Այսպիսով, լրիվ զբաղվածությունն արտահայտում է բնակչության աշխատանքի առաջարկի եւ առկա աշխատատեղերի միջեւ քանակական եւ որակական համապատասխանության աստիճանը։
   Լրիվ զբաղվածությունը կարող է գոյություն ունենալ առկա աշխատատեղերի որոշակի շեղումներով. երբ աշխատողների մասնագիտական եւ որակավորման կառուցվածքը չի համապատասխանում նրանց կրթական մակարդակի հետ՝ ելնելով տնտեսության կարգավիճակից։
   Լրիվ զբաղվածության ապահովումը հնարավոր է միայն շուկայական եւ պետական կարգավորման մեխանիզմների կիրառման արդյունքում։
  Այդ պատճառով էլ առաջ է գալիս արդյունավետ զբաղվածության հիմնախնդիրը։
   Այս հարցում տնտեսագետների շրջանում կա կարծիքների բավականին լայն շրջանակ։
   Շատ տնտեսագետներ արդյունավետ զբաղվածության տակ հասկանում են բնակչության այնպիսի զբաղվածությունը, որն ապահովում է արժանապատիվ եկամուտ, առողջություն, հասարակության յուրաքանչյուր անդամի կրթական եւ մասնագիտական մակարդակի բարձրացում՝ հիմնված աշխատանքի արտադրողականության աճի վրա։
   Արդյունավետ զբաղվածության նման բնորոշումը միանգամայն ընդունելի է. այն ներառում է մարդու բազմակողմանի զարգացումը [8]։
  ԱՄԿ-ի հիմնական նպատակը կանանց եւ տղամարդկանց շրջանում արժանապատիվ եւ արտադրողական աշխատանքի ապահովումն է՝ ազատության, հավասարության, սոցիալական երաշխիքների եւ մարդկային արժեքների հարգանքի պայմաններում։
   Արժանապատիվ աշխատանքը պետք է կետրոնական տեղ զբաղեցնի տնտեսական եւ 351ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ սոցիալական քաղաքականության մշակման գործում։
   Արժանապատիվ աշխատանքը հիմնական տեղ է զբաղեցնում աղքատության դեմ պայքարի գործում. այն հանդիսանում է տնտեսության եւ մարդկության զարգացման կայուն միջոց։
   ԱՄԿ-ն սահմանում է արժանապատիվ աշխատանքի սկզբունքները՝ առաջ մղելով աշխատանքի պաշտպանությունը եւ անվտանգությունը։
  Աշխատանքի պաշտպանության եւ արտադրողականության հետ կապված խնդիրները մտնում են ԱՄԿ-ի նպատակային ծրագրերի գործունեության շրջանակներիի մեջ, որը կոչվում է. «Հանուն անվտանգ աշխատանքի» (In Focus Programme on Safety and Health at Work and Միջազգային քաղաքական գործիչները, հատկապես 2008թ. ֆինանսատնտեսական ճգնաժամից հետո, սկսեցին հրատապ միջոցառումներ իրականացնել բարձրորոկ աշխատատեղեր ստեղծելու համար՝ աշխատողների սոցիալական ապահովվածության եւ իրավունքների պաշտպանության հետ մեկտեղ, որը կայուն տնտեսական աճի եւ աղքատության հաղթահարման գրավականն է։
  Այնուամենայնիվ, օգտագործելով նման լայն սահմանում, հնարավոր չէ չափել արդյունավետ զբաղվածությունը մեկ ցուցանիշով, բայց հնարավոր է չափել ցուցանիշների համակարգի միջոցով։
  Արդյունավետ զբաղվածության ցուցանիշներն են հանդիսանում աշխատանքային տարիքի բնակչության զբաղվածության մակարդակը, հանրային հատվածում աշխատունակ բնակչության զբաղվածության մակարդակը, աշխատանքային ռեսւորսների բաշխման համամասնություններն ըստ հանրօգուտ աշխատանքի ոլորտների, աշխատողների ռացիոնալ բաշխման կառուցվածքը ըստ արդյունաբերության եւ տնտեսության ճյուղերի, աշխատուժի մասնագիտական-որակական կառուցվածքի օպտիմալ մակարդակը, գործազրկության բնական նորման։
  Զբաղվածության կառուցվածքը որոշ չափով արտացոլում է տնտեսության ընդհանուր կառուցվածքը եւ մեծապես փոփոխության է ենթարկվում տնտեսության փոփոխությունների ազդեցության պատճառով։
   Զբաղվածության կառուցվածքի եւ մակարդակի վերլուծության արդիականությունը պայմանավորված է սոցիալական, տնտեսական, էթնիկական, ժողովրդագրական տեսանկյունների արտացոլումով սո352ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ցիալական կյանքի միասնությունում։
   Հետեւաբար, հասարակական կյանքի վերարտադրության գործընթացում կարեւոր դեր է խաղում ոչ միայն զբաղվածության բովանդակության քանակական գնահատականը, այլեւ ամենից շատ որակական գնահատականը։
  ՀՀ զբաղվածության հետ կապված դժվարությունների հիմնական պատճառներն են.  Ուսումնական հաստատությունների շրջանավարտների որակավորման եւ կրթության մակարդակի անհամապատասխանությունը աշխատաշուկայի պահանջարկին (հաշվի առնելով նորամուծությունները)  Ապրանքների արդյունավետ (համախառն) պահանջարկի եւ արտադրության գործոնների բացակայությունը (Քեյնսյան տեսություն)  Գիտական եւ տեխնոլոգիական առաջընթացի հիմնախնդիրները (Մարքսյան տեսություն)  Ցածր որակի կրթական գործընթացի իրականացում մասնագիտական տարբեր մակարդակի հաստատություններում;  Շրջանավարտների զբաղվածության հստակ ռազմավարության բացակայություն։
  Մեր կարծիքով՝ հետխորհրդային անցումային տնտեսությունների պայմաններում, մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետության, որտեղ շուկայական հարաբերությունները եւ շուկայի հիմնական մեխանիզմները գտնվում են սկզբնական մակարդակում, «նորդասական սինթեզի» գաղափարի ներդրումը տեղին է։
  Տվյալ գիտական ուղղության միտքը կայանում է այն գաղափարների փաստարկման մեջ, որ ժամանակակից տնտեսական տեսությունը կայանում է լրիվ զբաղվածության եւ տնտեսական աճի ապահովման հնարավորության՝ որպես շուկայի կառավարման մեխանիզմի տարրեր՝ տնտեսական լիբերալիզմի սկզբունքներով, ինչպես նաեւ որպես Քեյնսյան հայեցակարգի տարրեր, որոնք մերժում են ազատ շուկայի բնույթը։
  Պետք է նշել նաեւ, որ շուկայական տնտեսությունում զբաղվածությունը երբեք համընդհանուր բնույթ չի կրում, այն հարաբերական հասկացություն է։
   Մրցակցային միջավայրը, կապիտալի շարժը իր հետ առաջ է բերում «պահուստային» աշխատուժի քանակ, եւ այս առումով օբյեկտիվորեն առաջանում է գործազրկություն։
   Գործազրկությունը 353ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տնտեսության այնպիսի վիճակ է, երբ աշխատունակ բնակչության մի մասը ցանկանում է աշխատել, սակայն աշխատատեղերի բացակայության եւ աշխատանքի շուկայի պահանջարկի նկատմամբ աշխատանքի առաջարկի անհամապատասխանության պատճառով դառնում է ավելցուկային աշխատուժ։
  Տնտեսության դինամիկ զարգացման պայմաններում աշխատանքի շուկայի զարգացման օրինաչափությունները ընդգրկող զբաղվածության միասնական տեսության մշակումը անհնար է, քանի որ «ժամանակի ընթացքում ամեն ինչ փոփոխվում եւ թարմացվում է»։
  Ամփոփելով՝ կարող ենք եզրակացնել, որ շուկայական տնտեսության պայմաններում, զբաղվածության խնդիրները եւ դրա բաղադրիչները տեսական եւ գործնական առումներով ձեռք են բերում նոր հատկանիշներ։
   Այս խնդիրը արդիական է շատ երկրների համար, եւ դրա լուծումը հիմք կստեղծի արտադրողական տնտեսություն ստեղծելու համար, որը կարող է ապահովել հասարակության սոցիալ տնտեսական առաջընթացը։
  Այսպիսով՝ կարող ենք ասել, որ չնայած ըստ նոր մեթոդաբանության զբաղվածության մակարդակը կրճատվում է, սակայն սա կարող է հիմք հանդիսանալ այս ոլորտում առկա խորքային խնդիրների բացահայտման, լուծման հնարավոր տարբերակների մշակման եւ համալիր միջոցառումների իրականացման համար։
   Այսինքն 2013թ. Աշխատանքի վիճակագիրների միջազգային 19-րդ համաժողովում ընդունված «Աշխատանքի, զբաղվածության եւ աշխատուժի թերօգտագործման վիճակագրության մասին» բանաձեւի նպատակը աշխատանքի վիճակագրական գործունեության, այդ թվում նաեւ աշխատուժի զարգացումն է բավարար տեղակատվական բազայի ստեղծման միջոցով։
   Այս համակարգի նպատակներին հասնելու համար պետք է իրականացվի այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիք են՝ աշխատաշուկայի եւ աշխատուժի թերօգտագործման մոնիթորինգը, տնտեսական եւ սոցիալական քաղաքականության իրականացումը, որոնք վերաբերում են նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, մասնագիտական ուսուցումները եւ վերապատրաստումները, ինչպես նաեւ արժանապատիվ աշխատանքի ապահովման քաղաքականության իրականացումը, որն էլ կհանդիսանա զբաղվածության մակարդակի աճի հիմքը։

Տնտեսության զարգացման անբաժանելի պայմանը հանդիսանում է բարձրորակ, մրցունակ աշխատուժի առկայությունը։
  Այդ իսկ պատճառով աշխատանքային ներուժի ձեւավորման հիմնահարցերը հրատապ են։
  Հետեւաբար, աշխատանքային ռեսուրսների եւ զբաղվածության ներկայիս արդյունքային իրավիճակի մասին միայն վիճակագրությունը կարող է տեղեկատվություն տալ։
  ՀՀ աշխատուժի վիճակագրության արդիականությունը եւ միջազգային համադրելիությունն ապահովելու նպատակով 2018թ.-ից վերանայվել է Աշխատուժի հետազոտության մեթոդաբանությունը, որը հիմնականում համապատասխանեցվել է Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության սահմանումներին եւ դրույթներին՝ ընդունված 2013թ. Աշխատանքի վիճակագիրների միջազգային 19-րդ համաժողովում։
  Նոր մեթոդաբանության համաձայն, առաջին անգամ սահմանվում են աշխատանքային գործունեության վիճակագրական ստանդարտները, որոնք պետք է օգնեն երկրներին վերանայել եւ փոխկապակցել գոյություն ունեցող վիճակագրական տվյալները աշխատանքային վիճակագրության ոլորտում։
