Հայ պատմագրության մեջ հայկական մասոնական օթյակների պատմությունը մանրակրկիտ ուսումնասիրված չէ, ինչպես նաև նրանց որոշ անդամների գործունեությունը:   Այս իմաստով նա բացառություն չէ: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Կ. Պոլսի Բերա շրջանում տեղակայված հայ ազատագրական շարժման պատմության մեջ «Հայ» համարի թիվ 1185 օթյակը:   Քիչ հայտնի է այս բավականին յուրօրինակ օթյակի մասին, ինչը պայմանավորված է մեզ համար մատչելի նյութերի բացակայությամբ:   Օթյակի հարգարժան վարպետներից Արմենակ Ֆեներչյանը «Հայրենիք» ամսագրում, որը լույս է տեսնում Բոստոնում, հետաքրքիր տեղեկություններ է տալիս օթյակի սահմանափակ, չորրորդ մասի մասին:   Հայ պատմագրության համար «Հայաստան» թիվ 1185 օթյակի պատմության ուսումնասիրությունը խիստ արդիական է հետևյալ առումներով. Թիվ 1185 առաջին «Հայաստան» օթյակը դարձավ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Smմյուռնիայում հիմնադրված հայկական «Տիգրան» թիվ 1014 օթյակը: Կոստանդնուպոլսի «Սերը» ողը Խարբերդում «Եփրատ» լճարանների մասոնական գործունեության արժեքը Խարբերդում ՝ մասոնականության հիմնական գաղափարները տարածելու ուղղությամբ:   Երկրորդ, այն փաստը, որ 1994-ի դեկտեմբերին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների «Կոլումբիայի շրջանի մեծ օթյակի» հայ անդամները հիմնեցին «Թիվ 94 օթյակը» «Հայաստան» -ը վկայում է հայկական օթյակ ունենալու անհրաժեշտության մասին: կոչվում է «Հայաստան»:   Երրորդ, «Հայաստանի Գերագույն օթյակի» հովանու ներքո ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում կա 11 օթյակ, որոնք հավաքագրում են ավելի քան 200 հայ ազատամարտիկներ 1:  Նրանք անցյալում շարունակում են մնալ աշխարհի տարբեր երկրներում հայ ազատամարտիկների ուսումնասիրության առանձին առարկա: Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Օսմանյան կայսրությունում նրանց գործունեությունը:   Նրանք աշխատանքը վերսկսեցին միայն 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Մուդրոսի զինադադարից հետո, երբ դրա համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեցին:  Մուդրոսի զինադադարից հետո ոչ մի թուրքական օթյակ չէր աշխատում:   Իրենց գործունեությունը վերսկսեցին բացառապես Պոլսում գտնվող եվրոպական օթյակները, մասնավորապես ՝ անգլիական («Արևելյան») թիվ 687, իտալական «Վերածնված Բյուզանդիա» («Բյուզանզիա ռիսորտա»), հունական «Հարմոնիա» (ֆրանսիական «Հարմոնիա») և ֆրանսիական «Վերածնունդ» («Larena»): ») Օթյակներ: Լավագույն ավանդույթներն առաջին տարիներին դադարեցրին մասոնական օթյակները ՝ հիմնված հայկական «Առչելյանի» վրա: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Թուրքիայում ստեղծվեցին բարենպաստ քաղաքական պայմաններ հայկական նոր մասոնական օթյակի ստեղծման համար:  Հայկական ազատ որմնադրությունը «ևս մեկ անգամ, փյունիկի պես, եւս մեկ շունչ կհանի Թուրքիայում» 2:  Իրավիճակը 1918 թ.-ին Դեկտեմբերի 4-ին հայ մասոնները K. Դա Պոլսում հիմնադրված «Հայաստան» թիվ 1185 օթյակն է:   Պատերազմից առաջ օթյակի 10 հիմնադիրները Թուրքիայում գործող ֆրանս-բրիտանական օթյակների անդամներն էին:   Դրանցից մեկը 1909-ին Պոլսում ֆրանսալեզու «La Turguie» օթյակն էր: Թորգոմ Պոյաչյանը և Արմենակ Ֆեներչյանը, իսկ 1910-ին միացան Պողոս Ալանը, Հրանտ Թողրամաջյանը, Երվանդ Բեկմեզյանը, Բարունակ Մաղաքյանը և Երվանդ Մսրյանը:   «Թուրքիա» օթյակը հիմնադրվել է Էդինբուրգի «Շոտլանդական մեծ օթյակի» հովանու ներքո և գործում է նրա հովանու ներքո 3:  «Հայաստան» օթյակի մյուս հիմնադիրները ՝ Արշակ Փափազյանը, Մինաս Մարտիրոսյանը, Վահան Պեշիրյանը ներկայացնում էին անգլիական «Էշթոն Էագերտոն» օթյակը, որին միացան 1912 թվականին:   Հիմնադիր անդամների առաջին հանդիպումը տեղի ունեցավ 1918 թվականին: Դեկտեմբերի 2-ին Կ. Ստամբուլում, թիվ 1045 ֆրանսախոս «Թուրքիա» օթյակի քարտուղար Արմենակ Ֆեներչյանի գրասենյակում:   Նրանք որոշեցին իրենց օթյակը կոչել «Հայաստան» և գործել «Շոտլանդիայի մեծ օթյակի» հովանու ներքո:   Այդ նպատակով, դեկտեմբերի 2-ին, նրանք նամակ ուղարկեցին «Շոտլանդական լաունջի» քարտուղար Դեյվիդ Ռիդին:   Նամակի եղբայրական շնորհավորանքները և ողջունվում են Մեծ Բրիտանիայի, Շոտլանդիայի, Իռլանդիայի, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհի անվճար որմնադրությանը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտի կապակցությամբ:   Ըստ մասոնական գաղափարախոսության, նրանք պատերազմի ավարտը համարում էին «արդարության մեծ հաղթանակ ... որը ձեռք բերվեց տիեզերական աշխարհի արյունալի պատերազմում բռնատիրության հանցավոր իշխանության դեմ» 4:   Նամակում հայ ազատ մասոնները միաժամանակ շեշտում էին հայ ժողովրդի «անօրինակ տառապանքներն ու անվերջ կորուստները» պատերազմի ընթացքում:  2 Fenerjian A., Free Masonry in Armenia. «Սիրո» օթյակ - «Հայրենիք», Բոստոն, 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 94: 3 Fenerjian A., Free Masonry in the Near East, - «Life and Art», Տարեգիրք E տարի, Փարիզ, 1935, էջ. 77, Ֆեներջյան Ա., Ազատագրումը Հայաստանում, «Սիրո» օթյակ - «Հայրենիք», Բոստոն, 1955, սեպտեմբերի 9, էջ 94: 4 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 95: «Անկախ Հայաստանի» ստեղծում, որը հայ մասոնները համարեցին «ազգային ձգտում», որի իրականացման համար նրանք ակնկալում էին «Շոտլանդիայի Մեծ օթյակի» «բարեկամական աջակցությունը» 5: Որոշվեց պաշտոնապես դիմել «Շոտլանդիայի Մեծ օթյակին», որպեսզի թույլ տա ստեղծել ազատ որմնադրությանը վերաբերող սկզբունքների հիման վրա հայկական օթյակ, որը կունենա իր «պատվավոր դիրքը հօգուտ հայերի» 6, հազարավոր անգլիական, շոտլանդական, ամերիկյան, ֆրանսիական և այլ անվճար որմնադրությունների օթյակներ:   Դեկտեմբերի 4-ին, Ֆեներչյանի գրասենյակում տեղի ունեցավ հայկական օթյակի հիմնադրման արարողությունը 7:   Օթյակի հիմնադիր անդամները խնդրեցին Թորգոմ Պոյաչյանին թարգմանել շոտլանդական կանոնակարգերով նախատեսված ծեսերն ու արարողությունները անգլերենից հայերեն, որպեսզի նրանք իրենց գործունեությամբ առաջնորդվեն իրենց կողմից:   Տ. Պոյաջյանը կատարեց իր մասոն եղբայրների խնդրանքը և 1919 թվականին: Պոլսում նա հրատարակեց «Ներքին օրենսգիրքը և պարտականությունը Հայաստանին. 1185 օթյակներ», որը վավերացվեց շոտլանդական օթյակի կողմից:   Սա եզակի դեպք է հայկական մասոնականության պատմության մեջ, երբ օթյակը հրապարակեց կանոնադրությունը:  Նախկինում հիմնադրված հայկական ոչ մի օթյակ չի հրապարակել իր ներքին կանոնադրությունը:   Դեկտեմբերի 4-ի նստաշրջանում որոշվեց ներկայիս հիմնադիր անդամներից ձեւավորել օթյակի ղեկավարությունը:   Քվեարկության արդյունքում ՝ մեծ վերահսկիչ Թորգոմ Պոյաջյանը, կրտսեր վերահսկող Երվանդ Մսրյանը, քարտուղար Պողոս Ալանը, քարտուղար, գանձապետ Արմենակ Ֆեներչյանը, Երվանդ Բեկմեզյանը, կրտսեր սարկավագ, բարրան արքեպիսկոպոս, Հրան Մաղաքյան 8:   Տնօրենի անդամների համար պարտադիր էր համարվում ծիսական արարողությունների «աշխատանքային գործունեության» ընթացքում հագուստ կրելը: 1918 Դեկտեմբերի 18-ին Շոտլանդիայում «Հայաստան» օթյակի անդամները երկրորդ անգամ ժողով գումարեցին: 5 Նույն տեղում: 6 Նույն տեղում: 7 «Կյանք և արվեստ», 1935, էջ 778 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 95: Օթյակից վկայագիր ստանալու համար որոշվեց ստեղծել ժամանակավոր դիվան `օթյակի աշխատանքը վերահսկելու համար: Պոյաջյան, գանձապահ - Է. Բեկմեզյան և քարտուղար ՝ Ա. Ֆեներջյանի անձնակազմով:   Նա բնակիչներին տեղեկացրեց, որ պատերազմի ավարտի կապակցությամբ, բացի «Շոտլանդական Մեծ օթյակից», նա շնորհավորական նամակներ է ուղարկել Փարիզի երկու օթյակներ ՝ «Իտալիայի Մեծ Արևելք» և «Հունաստանի Մեծ օթյակ»: «   Ներկաները շնորհակալություն հայտնեցին նրան այդ ծառայության համար: Քարտուղար Ա. Ֆեներչյանը 1918 թ. Տնակի հերթական նիստը տեղի ունեցավ 2012 թ. Դեկտեմբերի 27-ին `քննարկելու« Շոտլանդական լաունջին »ներկայացվելիք միջնորդագիրը:   Անգլերենի միջնորդությունը ներկայացրեց օթյակի անդամ Արշակ Փափազյանը, որն ընդունվեց խմբագրական աննշան փոփոխություններով:   Օթյակի քարտուղար Ա. Ֆեներջյանին հանձնարարվեց մուտքագրել միջնորդագրի խմբագրված տեքստը և այն ստորագրել օթյակի բոլոր անդամներին:   1919 թ. Մայիսի 1-ին, Scottish Lounge- ը պաշտոնապես վավերացրեց «Հայաստան» օթյակի խնդրանքը և տրամադրեց նրան արտոնագիր:   Այդ առիթով «Հայաստան» օթյակը որոշեց շնորհակալագիր ուղարկել գլխավոր օթյակի քարտուղարին: հունիսի 26-ին «Հայաստան» օթյակի ղեկավարությունը հերթական խնդրագրով դիմեց «Շոտլանդական լաունջին» ՝ մի շարք հարցեր պարզաբանելու համար:   1919 Դեկտեմբերի 3-ին «Շոտլանդիայի Մեծ օթյակը» մի քանի ցուցումներ տվեց հայ մասոնական օթյակին:   Մասնավորապես, օթյակում պարզաբանվեց, որ այն հայերը, ովքեր ստացել են թուրքական տարբերակներով անվճար որմնադրությանը առաջին, երկրորդ կամ երրորդ աստիճանը, չեն կարող ընդունվել որպես «Հայաստան» օթյակի անդամ:   Շոտլանդիայի Մեծ օթյակի գլխավոր քարտուղարն ակնարկեց Թուրքիայի Մեծ Արևելքի օթյակի մասոններին, որի առաջին վարպետը Հայոց ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչն էր, ներքին գործերի նախարար, արքեպիսկոպոս Թալեաթը:   «Հայաստան» -ի 9-րդ գլխավոր քարտուղար Թալեաթ փաշան (1874-1921) ոչ միայն պետական ​​գործիչ էր, «Միության առաջադիմություն» երիտթուրքական կուսակցության ղեկավարներից մեկը, այլև բարձրաստիճան որմնադիր:   Նա 1890-ականների վերջին «Մակեդոնիա Ռիզորտա» օթյակի անդամ էր: «Երիտասարդական պարզաբանում» դարձավ, որ նրանք, ովքեր ցանկանում են միանալ «Հայաստան» օթյակին, պարտավոր են սահմանված կարգով դիմել օթյակ և ստանալ պատշաճ պատասխան:  «Շոտլանդիայի մեծ օթյակի» գլխավոր քարտուղարը հայ մասոնների ուշադրությունը հրավիրեց այն փաստի վրա, որ թուրքական օթյակների հայ անդամները իրենց ստացած աստիճանով չէին կարող միանալ հայկական օթյակին:   Նման ցանկություն ունեցող մարդիկ «Հայաստան» օթյակի անդամ կարող են դառնալ միայն ընդհանուր հիմքերով:   Շոտլանդական օթյակի քարտուղարը միաժամանակ հանձնարարեց, որ «Թուրքիայի մեծ օթյակին» պատկանող ցանկացած մարմին իր անդամներով չի կարող ճանաչվել որպես «Արմենիա» օթյակի կանոնավոր մարմին, ուստի այն չի կարող ընդունվել »: Հայաստան «Օթյակ.   Առաջնորդվելով նույն սկզբունքով ՝ «Հայաստան» օթյակի անդամներին իրավունք չուներ որևէ մասոնական գործունեություն կամ փոխհարաբերություն իրականացնել այդ մարմնի հետ 10: Այս հրահանգները բխում էին «Արմենիա» օթյակի անդամների շահերից, դրանք ամբողջովին համապատասխանում էին նրանց դիրքորոշմանը:  Հայ մասոնականները քաջատեղյակ էին, որ 1915-ին հայերի ջարդերի կազմակերպիչները, ցեղասպանության կազմակերպիչները, Թալեաթ փաշայի գլխավորած «Երիտասարդ Թուրքիա» և «Մեծ Արևելյան Թուրքիա» մասոնական օթյակների բարձրաստիճան անդամներն էին, առաջընթաց կուսակցությունը:   «Հայաստան» օթյակի անդամները տեղյակ էին, որ «Մեծ Թուրքիա» օթյակի մեծ վարպետը, և 1909 թ. Օգոստոսին նա ընտրվում է «Մեծ Արևելյան Թուրքիա» օթյակի գրոսմայստեր, որը Թուրքիայի անտեսանելի կառավարությունն էր: Տե՛ս Հեյդ Ուրիել: Թուրքական ազգայնականության հիմնադրամ, Լոնդոն, 1950, էջ. 98; WalkerChristopher. Հայաստան  Ազգի գոյատեւումը, Նյու Յորք, 1980, էջ. 344; Ռոբինզոն Ռիչարդ. Դիկրան Հայաստան   Գործը մոռացված ցեղասպանության համար, Ուեսթվուդ, Նյու Jերսի, 1972, էջ. 98, hazազարյան Հ., Turkեղասպանության թուրքը, Բեյրութ, 1968, էջ 316-317, Կիրակոսյան J.., Երիտթուրքերը պատմության դատաստանից առաջ, Երեւան, 1982, գիրք առաջին, էջ 242: 10 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 96: 11 Տե՛ս Արմսթրոնգ HC: Գորշ գայլ: Քեմալ Աթաթուրքի կյանքը. Նյու Յորք, 1961, էջ. 20; Բ .1, էջ 35; Ռ. Բինո, Հայերի ոչնչացումը. Գերմանական մեթոդիստ-թուրքական պրակտիկայով, նրանց մասոնական եղբայրները ցեղասպանության զոհ դարձան, մասնավորապես `« Սապահ »թերթի խմբագիր, սրբազան վարպետ Տիրան Քելեքյան 12, թուրքական օթյակների անդամ, խորհրդարանի անդամ, գրող Գրիգոր ohոհրապ, ՀՅԴ գործիչ Վարդգես Սերինգյուլյան 13 Hurուրիշներ 1920 Երկուշաբթի, հոկտեմբերի 18-ին, երեկոյան 20: 30-ին, նա Հայաստանի գործերը տանում էր հանդիսավոր «Հայաստան» օթյակ: Բացումը տեղի է ունեցել Պոլսի Բերա շրջանի Կուլօղլու փողոցի թիվ 1 տանը:   Բացմանը ներկա էին ավելի քան 200 հյուրեր:   Արարողությունը վարում էր Պերսի Փիթըլ Ինգլիշը, նախկինում Պոլսի թիվ 687 «Արևելյան» օթյակի Անգլիայի ամենապատիվ վարպետը 14: «Հայաստան» օթյակը հայկական ազատ որմնադրության պատմության մեջ միակ հայկական օթյակն է, որը ստեղծվել է նախկինում ՝ առաջին հանրապետության եռագույն դրոշի ներկայությամբ 15: «Հայաստան» թիվ 1185 օթյակը հայկական մյուս օթյակից առանձնանում է նրանով, որ այն առավելապես բացառապես հայ ազատամարտիկների ամենամեծ թվով օթյակն էր: Արմենակ Ֆեներջյանը, ով միակ տեղեկությունն է տրամադրել օթյակի անդամների քանակի մասին, ներկայացնում է տարբեր թվեր:   Նա ներկայացնում է օթյակի հայ անդամների թիվը «Life r Art» ամսագրում 125 մարդ 16, իսկ «Հայրենիք» ամսագրում տպագրված հոդվածում նա գրում է, որ օթյակը «ուներ մոտ հարյուր անդամ» 17:   Իր գործունեության տարիների ընթացքում «Հայաստան» օթյակն ուներ վեց Գերհաստատ Վարպետներ ՝ Թորգոմ Պոյաջյան, Մինաս Մարտիրոսյան, Արմենակ Ֆեներչյան, Տիգրան Պարսամյան, Վահե Հինդլյան և Լեոն chգնավորյան 18:   Օտյակի Կ. Պոլիս, 1919, էջ 49, Ռ. Մևլան adeադե, Օսմանյան հեղափոխության մութ ծալքերը, Genocideիթիհաթի Հայոց ցեղասպանության ծրագրեր, Բեյրութ, 1968: 12 «Հայրենիք», 1955, դեկտեմբեր, թիվ 12, էջ 81: 13 Կիրակոսյան J.., Նշ. Աշխատ., Գիրք առաջին, էջ 323-324, գիրք երկրորդ, Երեւան, 1983, էջ 74: 14 «Կյանք և արվեստ», 1935, էջ 77, «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջեր 97-98: 15 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 97: 16 Տե՛ս «Կյանք և արվեստ», 1935, էջ 4: 78 17 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 98: 18 Նույն տեղում: Իրենց գահակալության ընթացքում նրանք իրականացնում էին «շատ փայլուն գործունեություն»: «Հայաստան» թիվ 1185 օթյակը Թուրքիայի միակ օթյակն է, որին մասնակցում էին ոչ միայն աշխարհիկ մարդիկ, այլև հոգևորականներ:   Նրանցից առաջինը օծվեց օթյակի անդամ ՝ Հովհաննես Կարապետյան:   Նա 1924 թ. Խմբագրում էր «Հայաստան Կոչակն» թերթը: Հոկտեմբերի 4-ի համարում նա ցանկություն է հղել «Գիտակից սեր» վերնագրով «Հայաստան» օթյակին: Ինը քառյակից բաղկացած այս բանաստեղծության հեղինակը ցանկություն է հայտնում «սիրել տիեզերքը առանց հիմքի, աստղերից անբաժան լինել, սիրել ամբողջ մարդկությունը, օգնության ընդհանուր կոչ, art անվերապահորեն սիրել արվեստը, գիտությունն անխափան սովորեք: Եթե ուզում եք սիրել տիեզերքը, ապա «նախ սիրեք քույր տունը», եթե ուզում եք սիրել ամբողջ մարդկությունը, ապա «իսկապես սիրեք ձեր սգացող եղբորը», եթե ուզում եք անվերապահ սիրել արվեստը, ապա նախ բոլորից «ջերմորեն սիրում են կյանքի պարզությունը»:  Լսելով այդ ձայնի խորհուրդը ՝ հեղինակը այնուհետև գրում է. «Փայլուն ճանապարհը»: «Ես անկեղծ երկրպագությամբ սիրում էի իմ տունը, ասացի անծանոթին.« Եղբայր ես », ես վազեցի կյանքի ճանապարհի առաջ, Եվ անձնազոհ ծառայության մեջ գտա հոգևոր տաճարներ առանց կրակի» Հովհաննես Կարապետյանի բանաստեղծությունը կրում է մասոնական գաղափարախոսության մի շարք հիմնական դրույթների ազդեցությունը:   Դրանք ամրագրված են «մասոնականության պատմություն» աշխատությունում ՝ 21 որմնանկարիչ Jamesեյմս Անդերսոնի 22 «Ազատ 19« Կյանք և արվեստ », 1935, էջ 78: 20 Տե՛ս John, Conscious Love, The Call of Armenia, New York, 4 հոկտեմբերի, 1924, թիվ 40, էջ: 1267 թ. 22 Jamesեյմս Անդերսոն (1680-1739), Շոտլանդական պրեսբիտերական եկեղեցու քահանա, աստվածաբան, խորհրդանշական մասոնականության հիմնադիր, հարգարժան Մեյսոն, Լոնդոն, Ուեստմինսթերյան աբբայության վարդապետ, 1723: Նա հրատարակեց մասոնական օթյակների գործունեությունը կարգավորող աշխատություն, որը հայտնի է որպես Անդերսոնի սահմանադրություն:   Տեսեք Ռիդլի What. Ինչ է համարվում անբարոյական համակարգ «25, Սահմանադրության մեջ» 23, «Աստվածաշունչ մասոնության»:  Մասոնականությունը «հոգու վիճակ է» 24, «իր գեղեցկությամբ հիանալի հավերժական կատարելության բարոյական վարդապետություն» 26:   Քարտաշությունը նպատակ ունի բարոյապես ազնվացնել մարդկանց «նրանց միավորել եղբայրական սիրո, հավասարության, փոխօգնության հիման վրա» և հավատարմության վրա:   Այս դրույթներն ամրագրված են Հովհաննես վարդապետ Կարապետյանի ՝ «Հայաստան» օթյակի մաղթանքի մեջ:   Դրա վկայությունն է «հավերժական տիեզերք», «անբաժան ընկեր», «ամբողջ մարդկություն», «եղբայր Եզդուն», «փոխադարձ սեր», «կյանքի ուղի», «արվեստը անսպառ է», «հոգևոր տաճար» արտահայտությունների օգտագործումը: »,« փայլուն ուղի »և այլն: , որոնցից յուրաքանչյուրը մասոնական գաղափարախոսության «բառապաշարի» բաղադրիչ է:   Մասոնական գաղափարախոսությունը ասում է, որ յուրաքանչյուր մարդ կոչված է զարգացնելու իր ունակությունները ազատորեն, խավարից տեղափոխվելու լույս, տգիտությունից գիտելիք, մահից դեպի անմահություն, որը տեղի է ունենում միայն մարդկային ոգու տաճարում կամ մասոնական օթյակում: , որտեղ բոլորը եղբայրներ են: Հովհան վարդապետ Կարապետյանը «Հայաստան» օթյակում ընդգրկված միակ խնամակալը չէր:  1923 թ. Հունիսի 4-ի երեկոյան Արտավազդ արքեպիսկոպոս Սուրմեյան 29-ը «Հայաստան» էր, որին մասնակցում էին օթյակի մեծ թվով անդամներ:  1946-ին մեկնել է Փարիզ ՝ որպես լիազոր ներկայացուցիչ, Եվրոպայի թեմը վերակազմավորելու համար:   Նա ձեռագիր, պատմաբան և բանասեր էր, հրատարակել և խմբագրել է «Հայ Քնար», «Սասուն», «Հայ Խոնակ», «Թաթ» օրացույց:     Հեղինակել է պատմագրական մի շարք աշխատությունների, համագործակցել է «Բազմավեպ», «Հանդես այսորյա», «Հայաստան», «Էջմիածին» և այլ պարբերականների հետ:  Նրան թաղեցին Փարիզի Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը: Տե՛ս «Հայաստանի կանչը», 1946, հոկտեմբերի 5, թիվ 40, էջ 954: ազատ որմնադրությանը 30.   1936-ին Անգլիայի թագավոր Georgeորջ V- ի 31-րդ մահվան կապակցությամբ նա պատարագ մատուցեց Հալեպի Քառասուն Մանկանց եկեղեցում, որին ներկա էին Մեծ Բրիտանիայի հյուպատոսը և բազմաթիվ արտասահմանցի հյուրեր:   Նա խնդրեց «Հայաստան» օթյակի նախկին պատվավոր վարպետ Արմենակ Ֆեներչյանին իր ընթերցած քարոզը ուղարկել «Անգլիայի Մեծ օթյակ» 32: հնարավորություն 1923 թ. դեկտեմբերի 17-ին «Հայաստան» օթյակի պատվավոր վարպետի պաշտոնում Արմենակ Ֆեներչյանին փոխարինեց Տիգրան Պարսամյանը:  Նոր Սրբազան Վարպետ Ա. Ֆեներչյանը շնորհավորական խոսք հղեց, որը լի է մասոնական գաղափարախոսության տարբեր դրույթներով:   Այն ուղղակիորեն պատկերացնում է մասոնական ծիսակարգում մասոնական օթյակում տիրոջ պաշտոնը մեկ ազատ որմնադրությունից մյուսը անցնելու մասոնական ծեսը:   Իր ցանկության խոսքում բարձրաստիճան մասոն Ա.Ֆեներչյանը, դիմելով իր իրավահաջորդին, ասաց. «Դիմելով ձեզ, իմ սիրելի եղբայր, նախ կցանկանայի, որ նշեիք, որ այս պաշտոնը բարձրագույն պատիվ է, որը Եղբայրությունը կարող է շնորհել իր օթյակում գտնվող ցանկացած եղբոր: Այս պաշտոնի հետ կապված պարտականությունները շատ մեծ ու ծանր են և պահանջում են մեծ մտածողություն և սիրտ:  Հաջորդ առաջնորդը լինելու համար անհրաժեշտ է ունենալ շատ նուրբ հմտություններ և ուժեղ կողմեր:   Եվ նրանցից ամենաակնառուը պետք է լինի նոր Սրբազան Վարպետը, ով հարգանք, ուշադրություն և սեր ունի իր եղբայրների հանդեպ:   Ձեր մտքերով և հատկապես ձեր սրտով դուք կկարողանաք շահել ձեր եղբայրների և քույրերի վստահությունն ու հավատարմությունը:   Ձեր պարտականությունն է ճշմարիտ աջակցությամբ լուսավորել նրանց միտքը, 30 «Հայրենիքի» տեսքով, 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ: 100 31 George V (1865 1910-1936) - Մեծ մասոն, Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության միապետ:   1932 Դեկտեմբերի 25-ին նա առաջին անգամ ռադիոյով շնորհավորեց իր հայրենակիցներին Սուրբ Christmasննդյան տոնի կապակցությամբ, որի տեքստը գրել էր անգլիացի հայտնի գրող Մեյսոն Ռեդարդ Քիպլինգը:   Գերմանացի կոմպոզիտոր Պոլ Հինդեմիթը «Սգո երաժշտություն» -ը նվիրեց թագավորի հիշատակին:   Տե՛ս Հարոլդ Նիկոլսոն: Kingորջ Հինգերորդ թագավոր; Ս. Վիկտորիա Կորոլայի թագերը և բրիտանական առաջին միապետերը XX դ.   Էդուարդ VII i32 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 100: իմաստությամբ, խոհեմությամբ և չափավորությամբ. Եթե ​​ձեր վերաբերմունքը և պահվածքը բարձր արվեստի հանդեպ, որը մենք դարեր շարունակ վարել ենք, ուղղիչ է, ապա դուք կստանաք ուժ և ուժ այս պաշտոնի համար և կկարողանաք բացահայտել գաղտնի վարդապետության գեղեցկությունը, որը կազմում է «Ազատ պատի» հիմքը: Ձեր սենյակի առաջընթացը պարտականություն է:   Ինչպես մարդու կյանքն է տեղի ունենում մարմնի, մտքի և հոգու հետ սերտ համագործակցության մեջ, այնպես էլ զոհասեղանի կյանքն ընթանում է նրա սերտ նյութական, բարոյական և հոգևոր համագործակցության մեջ:   Յուրաքանչյուր Ազատ որմնադրությանը պետք է հանգիստ աշխատի իր անկյունում, որպեսզի չլինի այն վսեմ անտեսանելի տաճարը, որտեղ դուք կզարգացնեք այն մտավոր, բարոյական և հոգևոր ուժերը, որոնք, միավորված բոլոր եղբայրների միասնական ջանքերում, ի վերջո կարող են ձևավորել մարդկային կատարելությունը: Դուք ՝ նորընտիր Վարպետը, իրական իմաստ կհաղորդեք այս խորը դասերին ոչ միայն ձեր խոսքերով, այլ նաև ձեր կյանքով, պահվածքով և բարքերով:   Նորին Սրբությունը միշտ պետք է հիշի, որ ինքը երկրի վրա է, և որ նրա տաճարը հավերժ և հավերժ է: որ տղամարդու սիրտը խաղաղության, մաքրության, ուժի, ողորմության և հույսի տաճարն է:   Ձեր հանդեպ վստահությունը շատ բարձր է, և ես վստահ եմ, որ դուք չէիք ցանկանա և չէիք համարձակվի եղբայրության ձայներով ձեր ուսերին դրված պարտականություններից:  Սովորելուց առաջ, դասավանդելուց առաջ:  Հնազանդվել պատվիրելուց առաջ:   Let'sանկացած խնդիր քննադատելուց առաջ լավ հասկանանք: Ահա որոշ խորհուրդներ, որոնք կօգնեն ձեզ սկսել:   Ուստի կցանկանայի, որ ձեր անձում կարողանայինք համատեղել բարձր հարգանք վայելող վարպետի բոլոր հատկությունները: »33 Վերապատվելի վարպետ Վահե Հինդլյանի խոսքով ՝ պարկեշտ մարդը, որպես «Հայաստան» օթյակ, դադարեցրեց իր գործունեությունը 1925 թվականին ՝ ունենալով գործունեության «փայլուն շրջանակ» 34:  Այս օթյակը ունեցավ նույն ճակատագիրը, ինչ Smմյուռնիայի «Տիգրանը» թիվ 1014, Կ. «Սեր» Պոլսում և 33 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 98-99: 34 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 100: «Եփրատ» -ը Խարբերդում գտնվող թիվ 1078 բնակավայրը:   Ամեն անգամ, Թուրքիայում ստեղծված քաղաքական անբարենպաստ պայմանների պատճառով, հայերը ստիպված էին դադարեցնել իրենց ազատ որմնադրիչները: Նա փայլեց գիսաստղի նման մասոնական երկնքում և ունեցավ կարճ կյանք, այնուամենայնիվ նա լուրջ հետք թողեց հայկական ազատ որմնադրության պատմության մեջ: ։

 Առաջին  աշխարհամարտի  ավարտից  հետո  Թուրքիայում  օթյակների  հնարավոր  օթյակներ։
   Օգտվելով  այդ  գործունեությունը  հնարավորությունից՝  մի  խումբ  հայ  ազատ  որմնադիրներ,  ովքեր  աշխարհամարտից  առաջ  անգլիական  և  ֆրանսիական  օթյակների  անդամ  էին,  Կ.  Պոլսում  1918  թ.  դեկտեմբերին  հիմնեցին  «Հայաստան»  թիվ  1185  հայկական  օթյակը։
   Հայ  մասոնության  պատմության  մեջ  «Հայաստան»  օթյակը  հանդիսացել  է  մինչ  այդ  հիմնված  օթյակներից  միակը,  որը  համալրված  էր  բացառապես  հայերից,  այդ  թվում՝  հոգևորականներից,  արգելվում  էր  թուրքերի  անդամակցությունը։
   Օթյակն  իր  աշխատանքներն  իրականացնում  էր  հայոց  եռագույն  դրոշի  ներքո։
   Հայ  ազատ  որմնադրության  երկնակամարում  գիսաստղի  պես  փայլատակած  այս  եզակի  օթյակը  1925  թ.  հարկադրված  դադարեցրել  է  գործունեությունը։
