Երեխաների իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանությունն ու ապահովումը մեր օրերում հանդիսանում են պետաիրավական կարեւորագույն հիմնահարցերից մեկը։
  Մշտապեսերեխաները հանդիսացել են ցանկացած պետության եւ հասարակության ամենախոցելի եւ անպաշտպան խավը։
   Նրանք պետության եւ հասարակության առաջխաղացման եւ զարգացման հիմքն են։
  Սակայն ցավալի փաստ է այն, որ վերջին տարիներին առավել հաճախ ոտնահարվում են երեխաների իրավունքներն ու օրինական շահերը։
   Երեխայի իրավունքների պաշտպանության խնդիրը մեր օրերում համարվում է գիտական լուսաբանման համար ամենաարդիական թեմաներից մեկը։
  Դրա վկայությունն են՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ), Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ), Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ), Երեխայի իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպությունների հաղորդած տվյալները,ըստ որոնց ինչպես զարգացած, այնպես էլ զարգացող երկրներում երեխաները դպրոցներում դեռեւս ենթարկվում են հոգեբանական եւ ֆիզիկական բռնության, ներքաշվում ենաշխատանքային հարաբերությունների մեջ, եւ դառնում թրաֆիքինգի զոհ։
   Այս հանգամանքի ուսումնասիրությունը պահանջում 123ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ է պետությունների կողմից հստակ մեխանիզմների մշակում՝ երեխաների համընդհանուր ճանաչված իրավունքները ապահովելու եւ պաշտպանելու համար։
  Թեման արդիական է այնքանով որ, ինչպես հայտնի է ամբողջ աշխարհը միջազգային հարաբերություններում կարեւորում, սահմանում եւ ամրագրում է հատկապես երեխաների իրավունքները, որպես հասարակության թույլ, անպաշտպան ու խոցելի էակների, իսկ ընտանիքի շահերի պաշտպանությունից կախված է երեխայի նորմալ անհատականության ձեւավորումը, որպես հասարակության լիարժեք անդամ, սակայն ցանկացած երկրում էլ դրանք խախտվում են, ինչը նպաստում է նրան, որ ընտանիքի եւ երեխայի շահերի պաշտպանությունը դարձել է միջազգային կարեւորագույն հիմնախնդիրներից մեկը։
  Պատմականորեն ինչպես պետության ղեկավարների, այնպես էլ ժողովրդի կողմից միշտ էլ գիտակցվել է այն հանրահայտ իրողությունը, որ առողջ ընտանիքը պետության հզորության ամենակարեւոր երաշխիքն է, իսկ երեխայի իրավունքների եւ շահերի իրականացումը առավելագույնս հնարավոր է ապահովել առողջ ընտանիքի առկայության պայմաններում։
   Եվ վերջապես թեման արդիական է, քանի որ ընտանիքի եւ երեխայի շահերի դեմ ուղղված հանցագործությունները ամբողջ աշխարհում դասվում են ամենատարածված հանցագործությունների շարքին։
  Ինչպես նշեցինք երեխայի հատուկ իրավունքների պաշտպանությունը պայմանավորված է երեխայի խոցելի բնույթով, հետեւաբար անհրաժեշտ են լրացուցիչ երաշխիքների ապահովում թե՛ միջազգային,թե՛ ներպետական մակարդակում։
   Հարցը առավել խորքային է դառնում, երբ երեխաները դատական գործընթացներում հայտնվում են իրավախախտի կամ տուժողի կարգավիճակում[1, էջ 2]։
  Ուսումնասիրության նպատակը երեխայի իրավունքների հիմնախնդրի հրատապությունն ապացուցելն է եւ երեխայի իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված միջազգային մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։
  Եվ իրականում քննարկվող հիմնախնդիրը վերաբերում է բոլոր պետություններին անկախ դրանց ձեւից, երեխաների իրավունքների պաշտպանության խնդրի լուծումը պետք է հետաքրքրի համաշխարհային հանրությանը։
   Եվ սա պայմանավորված է այն օբյեկտիվ պատճառով, որ երեխաները հնարավորություն չունեն ինքնուրույն իրականաց124ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նելու իրենց իրավունքների պաշտպանությունը եւ ի տարբերություն չափահասների նրանք ունեն լրացուցիչ պաշտպանության կարիք։
   Այս հարցի վերաբերյալ իրավացիորեն նշում է Վ.Ս.Օվչինսկին՝ «...առանձին պետությունների կողմից ձեռնարկվող միջոցները չեն կարող բավարար լինել։
   Անհրաժեշտ է բոլոր շահագրգիռ կողմերի համատեղ մոտեցումը՝ երեխաների իրավունքների պահպանման համար»[2,էջ 733]։
  Վերոգրյալ փաստերը նպաստել են երեխաների իրավունքների միջազգային պաշտպանության ինստիտուտի ստեղծմանը։
  Երեխաների իրավունքների միջազգային պաշտպանության մասին հարցը լրջորեն քննարկվել է դեռեւս 20-րդ դարի սկզբին՝Միավորված ազգերի կազմակերպության կազմավորումից շատ առաջ։
  Ինստիտուտի ստեղծման անհրաժեշտությունը քննարկվեց Երեխաների պաշտպանության միջազգային կոնգրեսում, որը տեղի է ունեցել 1913 թվականի հուլիսի 23-26-ը Բրյուսելում, որի ընթացքում երեխան ճանաչվեց հատուկ պահպանության եւ խնամքի կարիք ունեցող էակ։
  Կոնգրեսի աշխատանքներին մասնակցեցին 40 պետությունների ներկայացուցիչներ [3, էջ 117]։
  Պրոֆեսոր Յ.Բադալյանցի կարծիքով՝ երեխաների իրավունքների միջազգային պաշտպանության ինստիտուտն իրենից ներկայացնում է երեխաների իրավունքներն ու ազատությունները սահմանող միջազգային իրավական սկզբունքների եւ նորմերի ամբողջություն, որոնք սահմանում են պետության պարտավորությունները՝ դրանք ապահովելու եւ կյանքի կոչելու համար[4, էջ 250]։
  Երեխայի իրավունքների պաշտպանությունը իրականացվում է ինչպես մարդու իրավունքներին նվիրված միջազգային իրավական փաստաթղթերի միջոցով,այնպես էլ երեխայի իրավունքների պաշտպանության նվիրված հատուկ փաստաթղթերով։
   Դրանք են՝  Մարդու իրավունքների Համընդհանուր հռչակագիրը (1948)  Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագիրը (1966)  Տնտեսական,սոցիալական եւ մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիրը (1966)  Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների մասին Եվրոպական կոնվենցիան (1950) [5] 125ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 1989 թվականի նոյեմբերի 20-ին ՄԱԿ-ի կողմից ընդունվեց, իսկ 1990թվականի սեպտեմբերի 2-ին ուժի մեջ մտավ երեխայի իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված հատուկ միջազգային փաստաթուղթ, որը առաջին միջազգային իմպերատիվ ակտն էր, որը լիովին նվիրված է երեխայի իրավունքների պաշտպանությանը,այն է՝ «Երեխաների իրավունքների մասին կոնվենցիան»[6]։
  Կոնվենցիայի նախաբանում մասնավորապես նշվում է հետեւյալը, որ երեխան հատուկ պաշտպանության եւ խնամքի կարիք ունի,այդ թվում պատշաճ իրավական պաշտպանության, ինչպես ծնվելուց առաջ,այնպես էլ հետո։
  Ընդ որում հռչակագրում նշվում է նախկինում ընդունված փաստաթղթերի,մասնավորապես՝1924 թ-ի Երեխայի իրավունքների Ժնեւյան կոնվենցիայի,Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի ներդրումը՝ երեխաների բարեկեցության ապահովման հարցի լուծման համար։
   Այն դրույթները, որոնք միայն շոշափվում էին նախորդ իրավական ակտերում, էականորեն մշաված են 1959 թվականի հռչակագրում 1 ։
   Այդպիսի դրույթ է օրինակ այն, որ երեխան օրենքով եւ այլ միջոցներով պետք է ապահովված լինի հատուկ պաշտպանությամբ եւ այնպիսի բարենպաստ պայմաններով, որոնք կապահովեն երեխայի ֆիզիական, մտավոր, բարոյական զարգացումը՝ ազատ սոցիալական հարաբերությունների պայմաններում։
  Կոնվենցիան ունի երեք կամընտիր արձանագրություն՝Երեխայի իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի՝մանկավաճառության, երեխաների մարմնավաճառության եւ մանկական պոռնոգրաֆիայի մասին կամընտիր արձանագրություն, Զինված հակամարտություններին երեխաների մասնակցության մասին կամընտիր արձանագրություն եւ Հաղորդակցության վարույթի կամընտիր արձանագրություն։
  Վերջիններս համարվում են առանցքային նորմատիվ իրավական ակտեր, որոնք կարգավորում են երեխաների իրավունքների հիմնախնդիրները եւ ձեւավորում երեխաների պաշտպանության բազմաֆունկցիոնալ իրավական զանգված, որը ենթակա է կիրառման ցանկացած պարագայում եւ յուրաքանչյուր երեխայի դեպքում։
   Երեխաների իրավունքների պաշտպանությունը կարեւորելով եւ արդիացնելով՝ 1989թ ընԸնդ որում՝ Երեխաների իրավունքների 1924 կոնվենցիան իրավական տեխնոլոգիայի կանոնների տեսանկյունից «իդեալական» միջազգային իրավական փաստաթուղթ չէ, քանի որ այն չէր ամրագրում «երեխա» եզրույթը։
  126ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ դունվեցին միջազգային պայմանագրեր։
   Միեւնույն ժամանակ 1989 թվականի նոյեմբերի 20-ին, 1959 թվականին Երեխայի իրավունքների մասին հռչակագրի հաստատման 30-ամյակի կապակցությամբ, ՄԱԿի Գլխավոր ասամբլեան միաձայն ընդունեց Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիան։
  1996 թվականին Ֆրանսիայի նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 20-ը հայտարարվեց երեխայի համաշխարհային օր։
  Կոնվենցիան միասնականացրեց «երեխա»հասկացությունը՝որպես յուրաքանչյուր մարդ մինչեւ 18 տարեկան հասնելը։
   Այսպիսով, կոնվենցիան առաջին անգամ ամրագրեց երեխայի տարիքային վերին սահմանը՝ 18 տարեկան։
  Սակայն ավելի. ուշ ՄԱԿ-ի «Ազատությունից զրկված անչափահասների պաշտպանության մասին» Կանոնակարգընորից չէր պարունակում որեւէ պարզաբանում մանկության 18-ամյա տարիքային շեմի վերաբերյալ [7 էջ 88]։
  Ըստ Ե.Գ.Ազարովայի՝ երեխաների իրավունքների միջազգային պաշտպանությունը հիմնականում կարգավորվում է մարդու իրավունքների համընդհանուր սկզբունքներով եւ հատուկ իրավական սկզբունքներով։
   Այս սկզբունքները ինչպես իրավացիորեն կարծում է հեղինակը, դիտարկվում են որպես իրավական հիմք, որի վրա հիմնվում է երեխաների իրավունքների պաշտպանության որոշակի ընթացակարգ, իսկ յուրաքանչյուր երկրի համար հատկապես կարեւոր է ապահովել Կոնենցիայում ամրագրված միատեսակ սկբունքների կիրառությունը ներպետական օրենսդրության մեջ[8 էջ 65]։
  Հարկ եմ համարում անդրադառնալ նաեւ 1985 թվականի Անչափահասների նկատմամբ արդարադատության իրականացման ՄԱԿ-ի նվազագույն ստանդարտ կանոններին, որոնք ընդունվել են ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի բանաձեւի տեսքով։
   Պեկինյան կանոնների նպատակն է պաշտպանել բոլոր անչափահաս իրավախախտներին, որոնք այս կամ այն պատճառով հայտնվել են արդարադատության համակարգում։
  Ուսումնասիրելով երեխաների իրավունքների պաշտպանության միջազգային մեխանիզմները հարկ ենք համարում անդրադառնալ նաեւ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկային՝ երեխաների իրավունքների պաշտպանության գործերով։
  Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը պաշտպանում է մարդու իրա127ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վունքների եւ հիմնարար ազատությունների մասնին կոնվենցիայոով ամրագրված իրավունքները։
  Իսկ ինչ վերաբերում է ընտանիքի իրավունքների պաշտպանությանը, կարող ենք նշել, որ հատկապես երեխաները ինքնուրույն չեն կարող պաշտպանել իրենց իրավունքները, իսկ երեխայի օրինական ներկայացուցիչները երբեմն հանդիսանում են նաեւ նրա իրավունքների խախտողները, հետեւաբար, մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկայում երեխաների իրավունքների պաշտպանության հարցը հատկապես արդիական է դառնում։
   ՄԻԵԴ-ի մի շարք նախադեպային որոշումներից կառանձնացնենք՝ երեխաներին եւ նրանց ծնողներին ապաստան տրամադրելու վերաբերյալ նախադեպային որոշումը «Մուս-հաջիեւան եւ ուրիշները ընդդեմ Բելգիայի» գործով։
   Հայցատուն, ով չեչենուհի է, իր չորս երեխաների հետ փախել է Գրոզնիից եւ ժամանել Բելգիա՝ ապաստանի հայցմամբ։
   Սակայն, պայմանավորված այն հանգամանքով, որ Լեհաստանը Եվրոպական միություն մուտքի երկիր է, նրանց կարգադրեցին լքել Բելգիան։
  Մինչ հրամանի կատարումը ընտանիքը կալանավորված էր Բելգիայում։
   Եվրոպական դատարանը հատկապես կարեւորեց այս ամսվա ընթացքում մոր հետ երեխաների համատեղ գտնվելը։
   Ավելի վաղ կայացված որոշումներում Եվրոպական դատարանը նշել էր, որ նախեւառաջ պետք է հաշվի առնվի երեխաների հատուկ խոցելիությունը, իսկ հետո արդեն օտար երկրում օտարերկրացու գտնվելու անօրինականությունը (Մուբիլանզուլա Մայեկան եւ Կանիկ Միտունգան ընդդեմ Բելգայի)։
   Հետեւաբար, հաշվի առնելով, որ երեխաները մեկ ամսվա ընթացքում գտնվել են փակ տարածքում, որը հարմարեցված չէ երեխաների համար, ինչպես նաեւ այն, որ բժիշկները երեխաների մոտ հայտնաբերել են հոգեբանական վնասվածքի ախտանիշներ, հաշվի առնելով նրանց տարիքը,կալանքի տակ պահելու տեւողությունը դատարանը ճանաչեց Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտում եւ տուժող կողմին փոխհատուցեց 17 հազար եվրո [9]։
  Այսպիսով, ակնհայտ է դառնում, որ երեխաները մշտապես կարիք ունեն պետության եւ հասարակության համակողմանի խնամքի եւ աջակցության։
  Մշակված միջազգային իրավական մեխանիզմների վերլուծությունը եւ ՄԻԵԴ նախադեպային պրակտիկան ցույց են տալիս, որ թեման արդիական է եւ մշտապես պետք է լինի միջազգային հանրու128ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյան ուշադրության կենտրոնում՝ ապահովելու համար թեմային առնչվող ոչ միայն տեսական վերլուծությունը, այլ նաեւ պրակտիկ եւ իրավական կիրառումը։
   Թեմայի կարեւորությունը առավել ընդգծվում է 20-րդ դարի հայտնի մտածող Մարիա Մոնտեսսորիի խոսքերում՝ «Երեխան մեծահասակի վերարտարդությունն է, որը տնօրինում է նրան այնպես, ասես երեխան լինի իր սեփականության մի մասը։
   Ստրուկը երբեք այդպես չի պատկանել իր տիրոջը, ինչպես երեխան ծնողներին»։

Սույն հոդվածի շրջանակներում ներկայացվում են երեխայի իրավունքների միջազգային իրավականպաշտպանության երաշխիքները, քննարկվում են միջազգային իրավական ակտերում երեխայի իրավունքների պաշտպանությանը վերաբերող նորմերը եւ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային որոշման պրակտիկան՝ երեխայի իրավունքների պաշտպանության գործերով։
