ՎԻՐՏՈՒԱԼ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՀԿ-ՆԵՐԻ ՏԵՍԱՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԵՎ ԶԼՄ-ՆԵՐԻ ՀԵՏ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳՈՐԾԻՔՎերջին  տասնամյակում  համացանցի  ակտիվ  ներգրավումը  զանգվածային  հաղորդակցությանոլորտում առաջ բերեց նոր գործիքներ և կրիչներ, որոնք իրենց ուղղակի և անուղղակի ազդեցություննունեցան  ինչպես  լրատվամիջոցների  աշխատանքի  կազմակերպման,  այնպես  էլ  դրանց  բովանդակության վրա։
  Մեդիաների նոր փաթեթը, որ այսօր տեսաբանների կողմից ընդունված է անվանել նոր կամայլընտրանքային  մեդիա,  բոլորովին  նոր  վիրտուալ  խաղի  կանոններ  սահմանեց  հաղորդակցությանոլորտի  բոլոր  դերակատարների  համար։
   Նոր  մեդիայի  հիմնական  առանձնահատկություններից  մեկըթերևս այն է, որ դրա գործիքակազմը գրեթե հավասարապես հասանելի և կիրառելի է ինչպես զանգվածային հաղորդակցության միջոցների, այնպես էլ պետական, մասնավոր և քաղաքացիական հասարակության  կազմակերպված  և  չկազմակերպված  միավորների  կողմից։
   «Երբ  անդրադառնում  ենք  մեդիային, մենք ոչ միայն պետք է խոսենք այն տեխնոլոգիաների մասին, որոնք կազմավորում են այդ մեդիան, այլև այդ մեդիային առնչվող  բոլոր տեսակի գործունեությունների, փորձառության ու սոցիալական  պայմանավորվածությունների  մասին,  որոնք  առնչվում  են  ինչպես  մեդիայի  բովանդակություննապահովողներին, այնպես էլ այդ բովանդակությունը սպառողներին։
  Նոր մեդիայի դեպքում մենք ավելի  ու  ավելի  ենք  մոտենում  մի  իրողության,  երբ  տրամադրողն  ու  սպառողը  նույն  սուբյեկտներն  են»1։
 Այս նոր մեդիայի գործիքակազմը բոլորովին նոր խաղի կանոններ է թելադրում նաև հկ-ներին ինչպեսշահառուների  հետ  շփման,  այնպես  էլ  հանրային  կապերի  համակարգում  մեդիահարաբերությունների,ԶԼՄ ներկայացուցիչների հետ հաղորդակցման գործընթացում։
 Համացանցը դարձել է այդ հարաբերությունների հիմնական գործիքը, իսկ դրա առանձին բաղադրիչների  կիրառումը  հաջող  աշխատանքի  կարևորագույն  նախապայմանն  է։
   Հանրային  կապերի  նորռազմավարությունը  տեսաբանների  կողմից  ընդունված  է  անվանել  PR  2.0  (կապելով  համացանցայինզարգացման  2-րդ  սերնդափուլը  խորհրդանշող  Վեբ  2.0՝  web  2.0  հասկացության  հետ)։
   Այս  նոր  եզրույթն  ու  դրա  կիրառության  մեկնություններն  ուղղված  են  օգնելու  հաղորդակցման  ոլորտում  աշխատող մասնագետներին արդյունավետ և գրագետ օգտագործելու նոր մեդիայի տված հնարավորություններն  ու  մշակելու  հանրային  կապերի  հիմնական  գործառույթների՝  այդ  թվում  ԶԼՄ-ների  հետ  աշխատանքի ապահովման նոր մեխանիզմներ։
  Այս հարաբերություններում առանձնակի դեր ունեն  վիրտուալ սոցիալական ցանցերը։
  Հատկապես այսօր, երբ իր բնույթի շնորհիվ այն ոչ միայն շփման միջավայրէ, այլև նոր մեդիայի այլ գործիքների, նմանատիպ այլ ցանցերի փոխկապակցման հարթակ։
 Ի՞նչ դեր ունեն վիրտուալ սոցիալական ցանցերը քաղաքացիական հասարակության ձևավորման,հասարակական  նախաձեռնությունների  գործունեության  խթանման,  լրատվամիջոցների  հետ  աշխատելու  արդյունավետության  գործում,  ինչպե՞ս  են  օգտագործում  հասարակական  կառույցները  և  ի՞նչազդեցություն  ունի  նրանց  մշակած  բովանդակությունը  ԶԼՄ-ների  լրահոսի  ստեղծման  վրա։
   Այս  հարցերի  քննությունը  կարևոր  է  ոչ  միայն  ժամանակակից  մեդիահարաբերությունների  դիտարկման  տեսանկյունից, այլև անհրաժեշտ նախապայման է հասկանալու, թե ինչ դեր ունեն նոր մեդիան և հատկապես վիրտուալ սոցիալական ցանցերը հանրային նշանակության խնդիրների բարձրաձայնման, դրանցմեկնաբանման, տրանսֆորմացման և լուծման տարբերակներ փնտրելու համատեքստում։
 Իր  փորձագիտական  հոդվածներից  մեկում  մեդիափորձագետ  Սամվել  Մարտիրոսյանը  նշում  է.«Հաշվի  առնելով  սոցցանցերի  գերակտիվությունը  հասարակական  և  քաղաքական  ոլորտներում՝տպավորություն կարող է ստեղծվել, որ պետական հաստատություններն ակտիվորեն օգտվում են այսհարթակներից։
  Սա իրականությանն այնքան էլ չի համապատասխանում։
  Պետական կառույցները գրեթե չեն օգտագործում սոցիալական մեդիայի ներուժը՝ այն հիմնականում օգտագործելով որպես մամուլի հաղորդագրություններ տեղադրելու հերթական հարթակ»2։
  Գրեթե նույն պատկերն է նաև լրատվա1 Logan R., Understanding New Media։
  Extending Marshall McLuhan, Peter Lang Publishing, 2010, p. 7.2  Մարտիրոսյան  Ս.,  «Պետական  կառույցները  և  սոցիալական  ցանցերը.  կիրառման  փորձը»,http։
 //media.am/Armenian-Government-on-social-media հղմամբ)։
 (հասանելիէմիջոցների դեպքում. hայաստանյան լրատվամիջոցներից քչերն են, որ վիրտուալ սոցիալական հարթակում լրատվամիջոցի համանուն էջից նյութերի հղումները տարածելուց բացի տեսանելի այլ գործունեություն  են  իրականացնում։
   Փորձենք  հասկանալ՝  ինչ  առանձնահատկություններ  ունի  հայաստանյանհասարակական կառույցների աշխատաոճը վիրտուալ սոցիալական ցանցերում։
 Այսօր  հասարակական  կյանքի  զարգացումներում  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերը  լուրջ  և  արդյունավետ գործիք են դարձել՝ հատկապես մարդու հիմնարար ազատություններին առնչվող խնդիրներունեցող  երկրներում։
   Նոր  մեդիայի  այս  գործիքը  հնարավորություն  է  տալիս  շրջանցել  տեղեկությունստանալու  արգելքները՝  հեռուստատեսության  վերահսկողություն,  տպագիր  մամուլի  սահմանափակումներ  և  այլն։
   «Հայաստանում  վերջին  տարիներին  արձանագրվել  են  մի  շարք  օրինակներ,  որոնքթույլ են տալիս պնդել, որ  սոցիալական ցանցերի  ճիշտ օգտագործման դեպքում տվյալ խնդրով մտահոգված անձի կամ անձանց խմբի համար արդյունքը կարող է բավական դրական լինել» ։
  Հետաքրքիրէ, սակայն, որ սոցիալական ցանցերի միջոցով հանրության մոբիլիզացման այդ դրական օրինակները,որպես կանոն, կապված են այս կամ այն քաղաքացիական նախաձեռնության հետ, մինչդեռ շարունակական  գործունեություն  ծավալող  հասարակական  կառույցները  ցանցերում  շարունակում  են  ավելիշուտ այցեքարտային գործունեություն ծավալել։
 Հայաստանյան  հկ  սեկտորի՝  վիրտուալ  դաշտում  աշխատելու  մասին  ընդհանուր  պատկերացումկազմելու համար նախ անհրաժեշտ է հասկանալ, թե հատկապես որ ցանցերում են ընդգրկված հասարակական  կառույցները։
   Հայաստանում  ամենատարածված  սոցիալական  կայքերը  շարունակում  ենմնալ  Odnoklassniki-ն,  Facebook-ը,  YouTube-ը  և  Twitter-ը։
   Ըստ  մեդիափորձագետ  Ս.  Մարտիրոսյանի՝YouTube-ը  պաշտոնական  տվյալներով  Հայաստանում  այցելությունների  քանակով  3-րդ  (որոշ  հաշվարկներով՝  4-րդ)  տեղում  է,  սակայն  դժվար  է  նշել,  թե  այդ  այցելուների  քանի  տոկոսն  է  պասիվսպառող լինելուց բացի նաև գրանցվում, ներբեռնում տեսանյութեր։
  Ամենաայցելվող ցանցը շարունակում  է  մնալ  Odnoklassniki-ն.  այս  ցանցի  հայաստանցի  ակտիվ  այցելուների  թիվը  հասել  է  1  մլնի։
   Սակայն այս կայքն օգտագործվում է հիմնականում շփման նպատակով, իսկ տեղեկատվական ողջ բովանդակությունը հավաքված է այս պահին արդեն շուրջ 800 հազար ակտիվ օգտատեր ունեցող Facebookի տիրույթում։
  Հենց այստեղ էլ իրականացնում են իրենց հիմնական տեղեկատվական գործընթացներըհայաստանյան  հասարակական  կառույցները։
   Շարժն  ակտիվանում  է  նաև  Twitter-ում։
   Պաշտոնապեստվյալները ստուգել այս դեպքում հնարավոր չէ, սակայն փորձագետների հաշվարկով՝ Twitter-ը Հայաստանում  10-20  հազար  օգտատեր  ունի։
   Բովանդակային  ակտիվություն  է  գրանցվում  նաև  նորահայտTsu.co-ում. գովազդային արշավի շնորհիվ կայքը հաշված օրերի ընթացքում օգտատերերի թիվը հասցրեց  7  հզ-ի։
   Սակայն Tsu-ում  օգտատերերի  վարքագիծն  այնքան  էլ  ադեկվատ  չէ,  քանի  որ  պայմանավորված  է  հիմնականում  գումար  վաստակելով,  ինչի  պատճառով  մարդիկ  այս  հարթակում  հիմնականում  գրում  են,  բայց  չեն  կարդում2։
   Վերոհիշյալ  կայքերի  մակերեսային  ուսումնասիրությունն  անգամհնարավորություն է տալիս փաստելու, որ իրենց հիմնական գործունեությունը հայաստանյան հկ-ներըծավալում  են  Facebook-ում՝  այս  ցանցի  միջոցով  ապահովելով  նաև  կապը  լրատվամիջոցների  հետ,որոշ դեպքերում էլ՝ YouTube-ն օգտագործելով որպես լրացուցիչ գործիք վիզուալ ինֆորմացիա ապահովելու համար։
 Ստացվում է, որ վիրտուալ դաշտում հասարակական կառույցներն ու լրագրողներն այսօր, որպեսկանոն, իրար գտնում են Facebook-ում. այստեղ են հկ-ներն իրականացնում իրենց գործունեության տեսանելիությանն ուղղված հիմնական աշխատանքը և շփումը շահառուների և թիրախային մյուս  խմբերի հետ, ուստի այս ցանցում հկ սեկտորի ակտիվության դիտարկումը հնարավորություն կտա ամփոփպատկերացում կազմել դաշտում տիրող ընդհանրական իրավիճակի մասին։
 Թե  որքան  հայաստանյան  հկ  կա  գրանցված  ֆեյսբուքյան  հարթակում,  պաշտոնական  տվյալներունենալ առկա չեն։
  Սակայն այսօր դժվար է պատկերացնել ժամանակակից որևէ գործող հկ, որը կառույցի անունը կրող էջ կամ հաշիվ չունենա Ֆեյսբուքում։
  Նրանց պաշտոնական կայքերը ևս կապվածեն  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերի  հետ,  և  ընթերցողները  հնարավորություն  ունեն  տարածելու  այնտեղ  եղած  տեղեկությունը։
   Հկ-ներից  շատերը,  հիմնական  էջին  զուգահեռ,  հաճախ  առանձին  էջեր  ենստեղծում կազմակերպության մասնաճյուղի, կոնկրետ նախաձեռնության և/կամ միջոցառման համար։
 Առաջին  հայացքից  իրար  շատ  նման  այս  էջերից  յուրաքանչյուրն  աշխատանքային  իր  ձեռագիրն  ունի,որը պայմանավորված է ինչպես օբյեկտիվ (կազմակերպության բնույթ, գործունեության հիմնական թիրախային  խմբեր,  սոցցանցերում  աշխատելու  դրդապատճառներ)  և  սուբյեկտիվ  (սոցցանցի  համակարգմամբ  զբաղվող  հատուկ  մասնագետի  առկայություն,  այդ  գործն  իրականացնող  աշխատակցի՝1 Հարությունյան Ա., «Քաղաքացիական շարժումները սոցիալական ցանցերում» /«Սոցիալական մեդիան մարդու իրավունքներիպաշտպանության գործում» փորձագիտական հոդվածների ժողովածու/, Երևան, 2012 թ., էջ 6։
 2 Մարտիրոսյան Ս., «Սոցցանցերը Հայաստանում 2015-ի գարնանը», (հասանելի է http։
 //media.am/Social-networks-in-Armenia-in2015 հղմամբ)։
 սոցցանցերի  հետ  աշխատանքային  գրագիտության  աստիճան,  փորձառություն)  հանգամանքներով։
 Ընդհանուր առմամբ պատկերը խիստ բազմաշերտ է, և միանշանակ գնահատականներ դժվար է տալ։
 Սակայն  կարելի  է  առանձնացնել  այն  հիմնական  գործոնները,  որոնք  ազդում  են  վիրտուալ  սոցիալական ցանցերում, մասնավորապես Ֆեյբուքում հայաստանյան ՀԿ-ների աշխատաոճի վրա։
 Կազմակերպության աշխատանքի արդյունավետության ցուցիչներից մեկն այն է, թե որքան մարդէ սեղմել այս կամ այն հկ-ի ֆեյսբուքյան էջի «հավանել» կոճակը։
  Հայաստանյան ֆեյսբուքյան աշխարհում այս թիվը սովորաբար միշտ չէ, որ ցույց է տալիս տվյալ հկ-ի վարկանիշը։
  Ավելի շուտ այդ թվերըտվյալ կազմակերպության վիրտուալ գործունեության ռազմավարության կամ երբեմն նաև դրա բացակայության  արդյունք  են։
   Հավանումների  քանակն  անհրաժեշտ  ոչ  այնքան  մեծ  գումարի  առկայությանդեպքում մեկից մի քանի հազարի կարելի է հասցնել հաշված ժամերի ընթացքում։
  Սակայն նման՝ արհեստականորեն  ուռճացված  թվերին  լավագույն  դեպքում  անտարբեր  է  վերաբերում  ցանցերի  աշխատանքից քիչ թե շատ հասկացող ցանկացած օգտատեր։
  Սա նաև չի ապահովում հկ-ի հաղորդած տեղեկության  հասցեականությունը.  այս  պարագայում  հկ-ի  էջի  մի  քանի  հազարանոց  հավանողներիխմբում  բազմաթիվ  են  այլ  երկրներ  ներկայացնող  օգտատերերը։
   Վերջիններս  ոչ  միայն  չեն  առնչվումհկ-ի  կողմից  իրականացվող  քաղաքականությանը,  այլև  բառացիորեն  չեն  հասկանում,  թե  ինչ  էհայտնվում հկ-ի էջի պատերին։
 Այսօր  արդեն  հանրության  արձագանքի  ցուցիչ  կարող  է  լինել  նաև  հետևողների  քանակը.Ֆեյսբուքը հնարավորություն է տալիս հավանելու փոխարեն պարզապես դառնալ այս կամ այն օգտատերի կամ էջի հետևողը։
  Հայաստանյան հկ-ների ցանցային պատկերում կարելի է նկատել հանրությանլայն  զանգվածների  վստահությունը  վայելող  կառույցների  պաշտոնական  էջեր,  որոնց  հետևողների  ևընկերների պաշտոնական թիվը չի անցնում 1500-ից։
  Հասկանալու համար, թե որքանով է հկ-ի էջը տեսանելի  Ֆեյսբուքի  հանրության  համար,  և  որքանով  է  հետաքրքրված  այդ  հանրությունը  հկ-ի  կողմիցբարձրաձայնված թեմաներով, պետք է առաջին հերթին նայել հրապարակումների դիտումների քանակը։
  Մի հետաքրքիր օրինակ. Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոնի պաշտոնականէջը  Ֆեյսբուքում  974  համակիր  ունի.  գրեթե  նույնքան  հետևորդ  ունի  նաև  Ինֆորմացիայի  ազատության կենտրոնը (967)։
  Ի տարբերություն այս կառույցների՝ Վորլդ Վիժն Արմենիա կազմակերպությանէջի «հավանել» կոճակը սեղմել են 5126 օգտատեր։
  Առաջին հայացքից ազդեցիկ այս թիվը կորցնում էիր արժեքը, երբ նայում ենք այն օգտատերերի թվին, ովքեր արձագանքում են էջում տեղադրվող նյութերին.  Վորլդ  Վիժն  Արմենիա՝  45,  Թրանսփարենսի  Ինթերնեշնլ՝  23,  Ինֆորմացիայի  ազատությանկենտրոն՝ 17։
  Ստացվում է, որ շուրջ հինգ անգամ ավելի շատ հավանումներ ունեցող էջի ինտերակտիվության ցուցիչն առաջին երկու հկ-ների նույն ցուցիչից բարձր է ընդամենը 2 անգամ։
  Այս թվերը նաևներկայացնում են այն ընդհանրական պատկերը, որ հկ էջերում տեղեկատվական հոսքը հիմնականումմիակողմանի է՝ հկ-ից դեպի ցանց։
 Վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերում  հկ-ի  աշխատաոճի  վրա  շոշափելի  դեր  ունի  այն  հանգամանքը, թե արդյոք տվյալ հկ-ն ունի պաշտոնական կայք, թե ոչ։
  Որպես կանոն, պաշտոնական կայք չունեցող հկ-ները վիրտուալ սոցիալական ցանցերում ավելի շատ են գրառումներ անում, հիմնական ինֆորմատիվ հաղորդագրությունները համեմատաբար ավելի երկարաշունչ են, երբեմն տեղադրվում են այսկամ  միջոցառման  մասին  պատմող  ամբողջական  նյութեր։
   Այսպիսի  էջերում  անհամեմատ  ավելի  շատեն ֆոտոալբոմները, որոնք ևս ուղեկցվում են նկարագրողական տեքստերով։
  Կախված էջի համար աշխատող  թիմից՝  այս  ամենն  արվում  է  գրագետ,  կամ  ոչ  այնքան,  սակայն  հնարավորինս  ամբողջականինֆորմացիա հաղորդելու միտումն ակնհայտ է։
  Պաշտոնական կայք ունեցող և քիչ թե շատ ակտիվ հկների ֆեյսբուքյան էջերի մեծ մասն այցեքարտային բնույթ ունի. այն գրեթե չի  տարբերվում հկ-ի պաշտոնական  կայքից,  այստեղ  հայտնվում  են  կայքում  տեղադրված  նյութերի  և  հկ-ի  մասին  ԶԼՄ-ներիհրապարակումների  հղումները՝  լավագույն  դեպքում  տեղեկատվական  կամ,  որ  ավելի  քիչ  է  պատահում, շեշտադրումներ ունեցող կամ էմոցիոնալ մեկնաբանություններով։
  Այդ հղումների բացարձակ մեծամասնությունը տարածման և հավանումների շատ քիչ քանակ ունի, իսկ մեկնաբանությունները գրեթե բացակայում են։
  Տպավորություն է ստեղծվում, որ այս հկ-ները սոցիալական մեդիան օգտագործումեն պարզապես որպես կայքում առկա տեղեկությունները հանրայնացնելու լրացուցիչ հարթակ՝ չփոխելով ո՛չ դրանց ձևը, ո՛չ շեշտադրումները։
 Հկ-ների էջերով տարածվող հղումների նկատմամբ հանրության սառը վերաբերմունքի հիմնականպատճառը թերևս հղումներին ուղեկցող ոչ ճիշտ մեկնաբանություններն են, իսկ ավելի հաճախ՝ դրանցբացակայությունը։
  Դա է փաստում նաև այն, որ երբեմն էջում ոչ մի տեսանելի արձագանք չգտած նյութի առանձին դրվագներ կարող են օգտատերերի կողմից դրանց առնչվող ստատուսների շնորհիվ մեծքննարկումների առիթ դառնալ։
 Վիրտուալ սոցիալական ցանցը մարդակենտրոն մեդիա է, և հաղորդագրությունը հասցեատիրոջըհասցնելու  համար  պետք  է  խոսել  նրա  լեզվով։
   Եթե  պայմանականորեն  առանձնացնենք  հասարակական  կառույցների  հիմնական  հասցեատերերի  խմբերը  և  դիտարկենք  հկ-ի՝  այդ  հասցեատերերի  հետհաղորդակցումը վիրտուալ սոցիալական ցանցերի միջոցով, ապա տեսանելի պատկերը ցույց է տալիս,որ  հկ-ների  հիմնական  մասը  հաղորդագրությունը  տարածում  է  ընդհանրական  հասցեով։
   Այսինքն՝նույն նյութը նույն մեկնաբանությամբ ուղղվում է ինչպես գործընկեր հկ-ներին, շահառուներին, այնպեսէլ ոլորտի պատասխանատու պետական մարմիններին։
  Հարցը մասամբ լուծվում է, երբ հկ-ն, կապվածհաղորդագրության  թեմայից, այն  տարածում է  նաև թեմատիկ խմբերում,  օրինակ, այդ ոլորտը լուսաբանող  լրագրողների  խմբում։
   Բացառված  չէ,  որ  հկ-ն  վիրտուալ  աշխարհից  դուրս  առանձին  աշխատանք է տանում այդ հասցեատերերի հետ և նույնիսկ դրական արդյունքներ գրանցում, սակայն գոնեկառույցների  ֆեյսբուքյան  էջերը  թույլ  են  տալիս  փաստել,  որ  հկ-ների  զգալի  մասը,  լինելով  վիրտուալսոցիալական ցանցերում, չի կարողանում լիարժեքորեն օգտագործել ցանցերի ներուժն իր թիրախայինխմբերի հետ աշխատելու համար։
 Որոշ դեպքերում կառույցն իր հասցեատիրոջը հասնում է ոչ թե պաշտոնական էջի, այլ ղեկավարիանհատական  ցանցային  գործունեության  շնորհիվ։
   Տիպիկ  օրինակ  կարող  է  լինել  Գյումրիում  գործող«Ժուռնալիստների  «Ասպարեզ»  ակումբ»-ի  էջը,  որն  ունի  1489  անդամ։
   Էջում  տեղադրված  նյութերիբացարձակ մեծամասնությունը չունի հավանումներ,  առկա են մինչև 5 տարածման ցուցանիշ։
  Փոխարենն  ակումբի  նախագահ,  4999  ընկեր  և  կրկնակի  թվով  հետևող  ունեցող  Լևոն  Բարսեղյանի  գրեթեբոլոր ստատուսներն ու նկարները գրեթե միշտ արձագանք են գտնում։
  Խնդիրն այստեղ միանշանակ ոչմիայն ընկերների քանակն է, այլև այն էմոցիոնալ, ընդգծված մարդամոտ ոճը, որով Լևոն Բարսեղյանըմեկնաբանում  է  նույն  ակումբում  տեղ  գտած  նյութը  կամ  դրա  առանձին  դրվագը։
   Սա  սեփական  հկ-իգործունեությունը  տեսանելի  դարձնելու,  նոր  համախոհներ  ձեռք  բերելու  ձևերից  մեկն  է։
   Փորձագետները խորհուրդ են տալիս սոցցանցերը որպես գործիք օգտագործողներին դառնալ դրանց օգտատերերից  մեկը՝  ավելի  լավ  հասկանալու  տիրող  իրավիճակն  ու  ներքին  խաղի  կանոնները  հետագայումդրանք հօգուտ սեփական նպատակների օգտագործելու համար1։
  Թե որքանով է ընդունելի անհատի ևկառույցի  նույնացումը  ցանցային  տիրույթում,  յուրաքանչյուր  կառույց  և  դրա  ղեկավար  պետք  է  ինքըորոշի՝  ելնելով  կառույցի  ռազմավարությունից։
   Սակայն  կարևոր  է,  որ  այդ  որոշումը  մտածված  և  հիմնավորված լինի։
 Որոշ  լրագրողներ  նախընտրում  են  գործ  ունենալ  կառույցների  հետ.  կախված  թեմայից՝  շփվելկազմակերպության  տարբեր  փորձագետների,  շահառուների  հետ։
   Մյուսները  նախընտրում  են  աշխատել լրագրողների հետ շփման մեծ  փորձ ունեցող և անկաշկանդ ղեկավարների  հետ, որոնք ասոցացվում  են  իրենց  կողմից  ղեկավարվող  կառույցի  հետ։
   Թե՛  առաջին  և  թե՛  երկրորդ  խմբի  լրագրողներիհետ  աշխատելիս  կարևոր  է  լինել  ոչ  միայն  վստահելի  աղբյուր,  այլև  հասանելի,  այդ  թվում  վիրտուալսոցիալական ցանցերի միջոցով։
  Ի վերջո, ավանդական լրատվամիջոցները, չնայած սոցիալական ցանցերում  տեղեկություն  տարածելու  բազմատեսակ  մեխանիզմներին,  շարունակում  են  մնալ  հանրայիննշանակության խնդիրներ բարձրաձայնելու արդյունավետ գործիքներից մեկը։
  Իսկ նրանց գտնելու համար  այսօր  արդեն  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերից  դուրս  գալու  կարիք  անգամ  չկա,  որովհետևդրանք տեղեկություն ստանալու գործիք են նաև լրագրողների համար։
  «Համացանցը և այն ներառողսոցիալական մեդիայի համայնքները լրատվամիջոցների համար  բավականին լավ ռեսուրս են։
  Դրանքպարունակում են ահռելի քանակության real-time` «իրական ժամանակում» հրապարակվող հաղորդագրություններ մարդկանցից, ովքեր իրադարձությունների հենց կիզակետում են»2։
 Այն,  որ  այսօր  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերը  ԶԼՄ-ների  հետ  հաղորդակցվելու  ամենաարդյունավետ հարթակներից են, հաստատում են նաև «Ռեգիոն» հետազոտական կենտրոնի կողմից հայաստանյան 50 տարբեր լրատվամիջոցների 100 ներկայացուցիչների շրջանում 2014 թ.-ի ամռանն իրականացված  ուսումնասիրության  արդյունքները։
   «Սոցիալական  մեդիան՝  տեղեկատվության  աղբյուր  հայաստանյան  լրատվամիջոցների համար.  ձևավորվող  ստանդարտներ  և  կիրառվող  պրակտիկա»  խորագրով հետազոտությանը մասնակցած լրագրողների 91%-ը սոցիալական ցանցը նշել է որպես ամենօրյա  աշխատանքի  ընթացքում  կիրառվող  կապի  հիմնական  միջոց3։
   Նրանց  94%-ը  համոզված  է,  որսոցցանցերը հանրային նշանակության տեղեկատվության աղբյուր են և այն օգտագործում են ինչպեստեղեկություն  տարածելու,  այնպես  էլ  ստանալու  համար4,  իսկ  Ֆեյսբուքը  նրանց  կապի  հիմնականցանցն է։
 Իսկ ինչպե՞ս են օգտագործում այս հանգամանքը ցանցերում գրանցված հկ-ները։
  Հայաստանյանհկ-ների  կողմից  սոցիալական  ցանցերում  լրագրողների  հետ  տարվող  աշխատանքի  դիտարկման  համար  կարելի  է  առանձնացնել  հասարակական  կառույցների  2  հիմնական  խումբ։
   Առաջին  խմբում  կա1 Տե՛ս Дейдра Б., PR 2.0։
  Новые медиа, новые аудитории, новые инструменты, Эксмо, 2010, էջ190։
 2  Գրիգորյան  Ա.,  «Լրատվամիջոցների  քաղաքականությունը  սոցիալական  մեդիայում»/  «Նոր  և  այլընտրանքային  մեդիա.էթիկական և իրավական խնդիրներ»/, Երևան, 2012, էջ 13։
 3 Տե՛ս «Ռեգիոն» հետազոտական կենտրոն, «Սոցիալական մեդիան տեղեկատվության աղբյուր հայաստանյան լրատվամիջոցների համար. ձևավորվող ստանդարտներ և կիրառվող պրակտիկա» հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2014, էջ 9։
 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 13։
 ռույցներ են, որոնք աշխատում են ԶԼՄ-ների հետ կամ հկ-ն հատուկ ԶԼՄ է գործարկում։
  Այսպիսի կառույցները, գործունեությունից ելնելով, աշխատում են մեդիաոլորտում, իսկ թիմում, որպես կանոն, հիմնական ներկայացուցիչները հենց ավանդական և այլընտրանքային մեդիաներկայացուցիչներ են։
  Մյուսխմբում կառույցներ են, որոնց համար ԶԼՄ-ն և լրագրողը պարզապես սեփական գործունեության մասին հանրությանը տեղեկացնելու, որոշ դեպքերում նաև պետական կառույցների և նրանց որոշում կայացնելու  վրա  ազդեցություն  ունենալու  գործիք  են։
   Եթե  առաջին  խումբը  ներկայացնող  կառույցներիպաշտոնական  էջերում  կարելի  է  գտնել  տարբեր  մեդիակրիչների  միջոցով  սեփական  հաղորդագրությունը  թիրախին  հասցնելու  օրինակներ,  նաև  ակտիվորեն  գործարկվում  են  Youtube-ի  ռեսուրսները,ապա երկրորդ խմբի դեպքում իրավիճակը նույնքան միանշանակ չէ։
  Մի քանի խոշոր հասարակականկառույցներ,  որոնք  կարող  են  իրենց  թույլ  տալ  վարձելու  հաղորդակցության  գծով  մասնագետներ,  լիարժեքորեն օգտվում են վիրտուալ սոցիալական ցանցերի տված հնարավորություններից։
  Սա իր հերթին  հնարավորություն  է  տալիս  արդյունավետ  և  գրագետ  երկխոսություն  սկսել  տարբեր  լրատվամիջոցներ ներկայացնող լրագրողների հետ, նրանց համար դառնալ թեմատիկ նյութերի հիմնական տեղեկության  աղբյուր,  երբեմն  նաև  նյութի  «թեմա  տվողը»։
   Այնուամենայնիվ,  հայաստանյան  հկ-ները  հազվադեպ  են  օգտագործում  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցը  լրագրողներին  հանրային  ուղերձներ  հղելուհամար, ու չնայած տեսաբանները վաղուց արդեն մշակել են սոցիալական ցանցերում կիրառելի մամուլի հաղորդագրության ձևաչափ, այդուհանդերձ, եթե անգամ հկ-ները ցանցում տեղադրում են մամուլիհաղորդագրութուններ,  ապա  դրանք  էլեկտրոնային  փոստով  տարածվող  հաղորդագրություններիցոչնչով չեն տարբերվում։
 Ավելի հաճախ հայաստանյան հկ-ները, որոնք գործում են ժամանակ առ ժամանակ տրամադրվողդրամաշնորհներով,  հաղորդակցության  հատուկ  մասնագետներ  վարձելուց  զերծ  են  մնում։
   Սա  ունիինչպես  օբյեկտիվ,  այնպես  էլ  սուբյեկտիվ  պատճառներ։
   Մի  կողմից,  տրամադրվող  դրամաշնորհներիհիմնական  մասը  թեպետ  պահանջում  է  գործունեության  տեսանելիություն,  սակայն,  որպես  կանոն,  չինախատեսում  հանրային  կապերի  պատասխանատուի  հաստիք  և  աշխատավարձ։
   Այս  պարագայումկառույցի  ղեկավարն  ինքն  է  որոշում  կամ  գտնել  հաղորդակցման  մասնագետ,  որը  նաև  կկարողանաընդգրկվել  ծրագիրն  իրականացնողների  թիմում  որպես  մեկ  այլ  գործառույթ  ևս  իրականացնող,  կամընտրում  է  ավելի  առաջին  հայացքից  էժան  ու  արդյունավետ  տարբերակը՝  հաղորդակցման  գործառույթը  դնում  է  թիմի  ամենակոմունիկացիոն  անդամներից  մեկի  վրա։
   Նման  իրավիճակի  պատճառներից մեկը նաև այն է, որ վիրտուալ սոցիալական ցանցերն այսօր կիրառելի են համացանցից օգտվողգրեթե բոլորի կողմից, ուստի հաճախ թյուր տպավորություն է ստեղծվում, որ սեփական  էջում ինտերակտիվ  ստատուսներ  գրող  անձը  նաև  հեշտությամբ  կկարողանա  վարել  հասարակական  կառույցիպաշտոնական  էջը։
   Երբեմն  իրավիճակն  ավելի  է  սրվում,  երբ  էջի  պատասխանատվությունը  ոչ  թեդրվում է մեկի վրա, այլ բաժանվում է թիմի մի քանի անդամների միջև։
  Այս պարագայում, հատկապեսեթե չկա էջը վարելու հստակ ռազմավարություն, էջի բովանդակության և ձևի առումով հստակ ձեռագիր և ասելիք այդպես էլ չի ձևավորվում։
  Փորձագետները հավաստիացնում են, որ բավական է 5 րոպենայել  հկ  էջին,  և  պարզ  կլինի՝  արդյոք  դրանով  մասնագետ  է  զբաղվում,  թե  ոչ։
   Սակայն  մասնագետունեցող  հկ-ների  դեպքում  անգամ  արդյունավետ  աշխատանքը  երաշխավորված  չէ։
   Ոլորտում  աշխատողներն իրենք նշում են, որ այս խնդիրների հիմնական պատճառը սոցիալական մեդիայի կառավարման գիտելիքների պակասն է։
  Բացի այդ, ցանցային ադմինիստրատորների զգալի մասն աշխատանքինրբությունները սովորել և/կամ շարունակում է սովորել ամենօրյա փորձառության հենքի վրա՝ դաս քաղելով սեփական սխալներից։
 Հետաքրքիր  է  նաև  այն,  թե  ինչ  լեզվով  են  աշխատում  միջազգային  դրամաշնորհներ  ստացող,բայց տեղական համայնքում և տեղական համայնքի համար աշխատող հկ-ները։
  Հկ-ների մի մասը համատեղում է հայերենն ու անգլերենը, մյուսները նախընտրում են աշխատանքը հայերենով իրականացնել՝ հաշվի առնելով հիմնական թիրախային խմբի առանձնահատկությունները։
  Սրա մասին են խոսումայն, թե ինչ լեզվով է գրված հկ-ի անունը, հկ-ի մասին ներկայացված պաշտոնական տեղեկությունները։
 Օրինակ, շուրջ 2000 հետևորդ ունեցող Հայաստանի երիտասարդ իրավաբանների ասոցիացիայի ֆեյսբուքյան  էջի  անվանումը  հկ-ի  անգլերեն  տարբերակն  է՝  Armenian  Young  Lawyers  Association։
   Միայնանգլերենով են նաև հկ-ի մասին պատմող պաշտոնական տեղեկությունները։
  Սակայն էջում առկա բովանդակության գերակշիռ մասը ներկայացված է հայերենով։
 Այդուհանդերձ,  հարկ  է  նշել,  որ  անկախ  հկ-ի  աշխատաոճից՝  քիչ  թե  շատ  հետաքրքրություն  ներկայացնող  լուրը  շատ  հաճախ  գտնում  է  իր  լրագրողին։
   Սակայն  շատ  հաճախ  արդեն  լրատվամիջոցի՝վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերի  հետ  աշխատելու  ռազմավարությունից  է  կախված՝  լրատվամիջոցիկայքում  կարտատպվի  ցանցերում  հայտնված  նյութը,  թե  տրված  ինֆորմացիան  կդառնա  տեղեկատվական առիթ՝ թեմայի մասին համեմատաբար բազմակողմանի նյութ պատրաստելու համար։
  Այս պարագայում արդեն հկ-ի՝ մեդիայի հետ աշխատող մասնագետը պիտի կարողանա գտնել տվյալ լրատվամիջոցի  համար  հետաքրքիր  շեշտադրումները  և  համոզի  լրագրողին  խնդիրն  ավելի  բազմակողմանիլուսաբանել։
 Այսօր, սակայն, վիրտուալ սոցիալական ցանցերում աշխատելիս պետք է հաշվի առնել, որ հիմնական  կայքերի  կողքին  գործում  են  տեղեկատվության  նկատմամբ  բոլորովին  այլ  ռազմավարությունունեցող  կայքեր,  որոնց  հիմնական  գործառույթը  ոչ  թե  նյութ  պատրաստելն  է,  այլ  սոցիալական  ցանցերում  հայտնված  հանրային  նշանակություն  և  հետաքրքրություն  ունեցող  ստատուսների  արտատպումը։
  Սա իրականություն է, որը պետք է հաշվի առնեն հատկապես այն հկ-ները, որոնց ղեկավարըև կամ անդամները սոցիալական ցանցերի ակտիվ օգտատերեր են։
  Իհարկե հկ-ն կարող է ներքին համաձայնությամբ թույլ տալ իր աշխատակիցներին սեփական էջի պատին գրել այն, ինչ մտածում են, սակայն չպետք է մոռանալ, որ ցանկացած պահին այդ գրառումը կարող է դառնալ հարյուր հազարավորօգտատերերի քննարկման թեմա։
  Շատ դեպքերում սա իր անմիջական ազդեցությունն է ունենում հկ-իիմիջի վրա. օգտատերերի մի մասը մեկնաբանության հեղինակին կարող են նույնացնել հկ-ի հետ, նրադիրքորոշումը վերագրել կառույցին։
 Այս պայմաններում լրատվամիջոցը, հաճախ ժամանակի հրամայականով հայտնված կայքերի հետկռիվ տալուն զուգահեռ, մշակում է հավաստի և ճշտված տեղեկությունը նույնքան արագորեն մատուցելու մեխանիզմներ։
  Այս հանգամանքը հաշվի առնող հկ-ներն էլ ավելի են կարևորում կառույցի և այններկայացնող  փորձագետների՝  ցանցերում  գրագետ  աշխատելու  ունակությունները  և  ապահովումլրագրողների  հետ  ցանցային  կապը։
   Սա  հնարավորություն  է  տալիս  լրագրողներին  սեղմ  ժամկետներում  գտնել  խնդրին  քաջատեղյակ  փորձագետների  և  ստանալ  նրանց  մեկնաբանությունը։
   Սակայնհարկ է նշել, որ այս դեպքում վիրտուալ սոցիալական ցանցերը միայն համատեղ աշխատանքի առաջինփուլի համար են. լրագրողների մեծ մասը, եթե հնարավոր չէ հանդիպել, գերադասում է զրուցել հեռախոսով։
   Իրենց  աշխատանքին  լուրջ  վերաբերող  հկ-ները  նաև  հաճախ  լրագրողների  համար  ամենաարդյունավետ միջնորդն են ոլորտում ներգրավված շահագրգիռ կողմերի ներկայացուցիչներին գտնելուհամար։
   Ստացվում  է  մի  իրավիճակ,  երբ  հասարակական  կառույցի՝  սոցիալական  մեդիայից  օգտվելուգրագիտությունը  նպաստում  է  նույն  ոլորտում  աշխատող  լրագրողների  առավել  արհեստավարժ  աշխատանքին։
 Վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերում  առանձնակի  դեր  ունեն  վիզուալ  գործիքները.  երբեմն  մեկնկարը կարող է ավելին անել, քան մի քանի դիպուկ խոսքերը։
  Հայաստանյան հկ-ների էջում հայտնվածլուսանկարները  հիմնականում  հայտնվում  են  այս  կամ  այն  միջոցառումից  հետո,  մի  քանիսը՝  մեկ  հաղորդագրության մեջ։
  Քիչ են դեպքերը, որ դրանք առանձնացվեն հստակ անվանումներ ունեցող ֆոտոալբոմներում. ավելի հաճախ դրանք տեղադրվում են հկ-ի ֆոտոների ընդհանուր արխիվում։
  Շատ քիչհկ-ներ  են,  որոնց  ֆոտոալբոմներն  ունեն  նկարագրություն.  առանձին  ֆոտոների,  այնտեղ  ներկայացված  հերոսի  ու  այնտեղ  պատկերվող  գործողության  մասին  նկարագրություններ  չկան  նաև  առանձինլուսանկարների  կողքին։
   Որպես  կանոն,  լուսանկարները  տեքստային  հաղորդագրություններից  ավելիլայն արձագանք են գտնում, սակայն պետք է հաշվի առնել, որ հատկապես երիտասարդական հկ-ներիլուսանկարների  մեկնաբանություններում  ավելի  հաճախ  կարելի  է  գտնել  լուսանկարի  հերոսի  և  նրաընկերների  կարծիքը  լուսանկարի  հերոսի  արտաքին  տեսքի  մասին,  քան  որևէ  խոսք  միջոցառման  ևդրա նպատակների մասին։
 Լուսանկարները նաև հկ շահառուներին ներկայանալու ամենակիրառելի գործիքներն են. Հայաստանյան հկ պաշտոնական էջերում քիչ են  օգտագործվում ինտերակտիվ շփումը խթանող գործիքներ,չի ստեղծվում հանրային քննարկումների կամ կարծիքների փոխանակման միջավայր։
  Երբեմն սա պայմանավորված է թիրախային խմբի առանձնահատկություններով. չպետք է մոռանալ, որ մեծ թվով հկների  շահառուներ  դուրս  են  ֆեյսբուքյան  համայնքից։
   Վերջիններս  ավելի  հաճախ  օգտագործում  ենOdnoklassniki  կայքը,  որտեղ,  սակայն,  հկ-ները  տեղեկատվական  գործունեություն  չեն  իրականացնում։
 Հարկ է նշել նաև, որ ֆեյսբուքյան համայնքի ակտիվ քննարկումների ժամանակ էլ քիչ են դեպքերը, երբիրենց  դիրքորոշումը  կոնկրետ  թեմայի  մեկնաբանություններ  բաժնում  ներկայացնում  են  հկ-ները։
   Լավագույն  դեպքում,  դրանք  հկ  ներկայացուցիչներ  են  կամ  ղեկավարներ,  ովքեր  այստեղ  ընկալվում  են,նախ և առաջ, որպես անհատներ։
 Թույլ  է  զարգացած  նաև  վերահսկողության  գործառույթը։
   Եթե  հաշվի  չառնենք  թափանցիկ  կառավարման  ոլորտում  աշխատող  մի  քանի  հկ-ների  փորձը  ցանցերում,  ապա  հկ-ները,  որպես  կանոն,ներկայանում են բացառապես իրենց իրականացրած ծրագրերի համատեքստում, իսկ նույն այդ ծրագրերին  առնչվող  տարբեր  ինֆորմացիոն  հոսքերը  սովորաբար  թողնում  են  առանց  մեկնաբանության՝արձագանքելով  միայն  լրագրողական  հարցադրումներին։
   Ցավոք,  ցանցում  լայն  տարածում  չունեննաև այդ հկ-ների կողմից ստեղծված հրապարակային հաշվետվության կամ հանրային առցանց վերահսկողության  ռեսուրսները,  այնինչ  դրանցում  առկա  տեղեկությունների  թարմացման  ցանկացած  օրինակ, մուտքագրված ցանկացած նոր տվյալ կարող էր այդ ռեսուրսների և դրանցում ընդգրկված տեղեկությունների մասին խոսելու առիթ դառնալ։
 Հկ  ներկայացուցիչների  կողմից  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերի  կիրառման  պատկերը  փոփոխվում  է  օր-օրի,  սակայն  այս  պահի  դրությամբ  Ֆեյսբուք  սոցիալական  ցանցի  հիման  վրա  արված  ընդհանրական դիտարկումը ցույց է տալիս, որ հայաստանյան հկ-ների զգալի հատվածը չի օգտագործումսոցիալական  մեդիայի  ներուժը։
   Հկ-ի  պաշտոնական  էջերում  տեղեկատվական  հոսքը,  որպես  կանոն,միակողմանի է՝ հկ-ից դեպի ցանց, քիչ է կամ բացակայում է ինտերակտիվություն ապահովող գործիքների  կիրառությունը,  տեղադրված  նյութերը  հասցեական  չեն  և  հաճախ  չեն  ուղեկցվում  շեշտադրումունեցող  մեկնաբանություններով։
   Ընդհանուր  տպավորությամբ՝  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերը  հկների կողմից դիտարկվում են տեսանելիություն ապահովող գործիք, որը սակայն, որպես կանոն, կրկնօրինակում,  լավագույն  դեպքում  լրացնում  է  պաշտոնական  կայքի  աշխատանքը։
   Որոշ  հմուտ  կառույցների  համար  ցանցը  նաև  շահառուների  հետ  պարբերական  շփման  և  ինֆորմացիայի  փոխանակմանհարթակ է, սակայն այս պարագայում իսկապես արդյունավետ աշխատանք ստացվում է ապահովել միայն այն դեպքում, երբ նախաձեռնության կամ ծրագրի թիրախային լսարանը համընկնում է ֆեյսբուքյան համայնքի հետ։
  Այս դիտարկման թերևս ամենահուսադրող կողմն այն է, որ հայաստանյան հկ-ներըվիրտուալ սոցիալական ցանցերում իրենց գործունեության արդյունավետության բարձրացման և ԶԼՄհամայնքի  հետ  համագործակցության  զարգացման  համար  դեռևս  բազմաթիվ  չգործարկված  հնարավորություններ ունեն։
 Մանե ՄադոյանՎԻՐՏՈՒԱԼ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՀԿ-ՆԵՐԻ ՏԵՍԱՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԵՎ ԶԼՄ-ՆԵՐԻ ՀԵՏ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳՈՐԾԻՔԲանալի բառեր՝ սոցիալական ցանցեր, հասարակական կազմակերպություն, հկ, ԶԼՄ-ների հետ աշխատանք, ֆեյսբուք, նոր մեդիա, գործունեության լուսաբանում, կազմակերպության տեսանելիություն։

Հոդվածն  անդրադառնում  է  հայաստանյան  հկ-ների  կողմից  նոր  մեդիայի  հիմնական  բաղադրիչներից մեկի՝  վիրտուալ սոցիալական ցանցերի կիրառությանը։
  Ներկայացվում է, թե ինչ գործիքներ է օգտագործում հկ սեկտորն  իր  թիրախային  խմբերի,  շահառուների  հետ  շփման,  սեփական  գործունեության  տեսանելիության  ապահովման  համար։
   Հոդվածում  վիրտուալ  սոցիալական  ցանցերը  և  դրանց  գործիքակազմը  դիտարկվում  են  նաև  ԶԼՄ-ների  ուշադրությունը գրավելու և լրագրողների հետ համագործակցության համատեքստում։
