Անձի  զարգացումը  առանց  սոցիալական  շփման  հնարավոր  չէ։
 Միայն  սոցիալական  փոխազդեցության  և  գործնական  գործունեությանմիջոցով  են  զարգանում  երեխայի  խոսքն  ու  հոգեկան  գործընթացները[4]։
   Խոսքն  օգնում  է  այնպիսի  հոգեկան  գործընթացների  զարգացմանը,ինչպիսիք  են  գիտակցությունը,  երևակայությունը,  գործողություններիպլանավորումը,  տրամաբանական  և  փոխաբերական  մտածողությունըև,  իհարկե,  հաղորդակցումը։
   Խոսքը  մարդու  կարևորագույն  հոգեկանգործընթացներից մեկն է (В. П. Белянин 2003)։
 Թեմայի  արդիականությունը։
   Հայտնի  է,  որ  երեխայի  անձիձևավորման  համակարգում  առանձնահատուկ  տեղ  է  զբաղեցնումՀնչյունահնչութային,խոսքի  զարգացումը,  որը  սերտորեն  կապված  է  մարդու  մտավոր  ևընդհանուր  զարգացման  հետ։
 բառաքերականական,  նուրբ  շարժունակության  գործառույթների  խանգարումներըլուրջ  խոչընդոտ  են  հանդիսանում  նախադպրոցական  տարիքումերեխայի  խոսքի  զարգացման  համար։
   Խոսքի  զարգացման  մակարդակըավագ  նախադպրոցական  տարիքում  կարևորագուն  ցուցանիշ  է  դպրոցհաճախելու  համար։
   Խոսքի  խանգարումները  անհանգստացնում  են  ոչմիայն  մասնագետներին  (լոգոպեդ,  հոգեբան,  դաստիարակ),  այլ  նաևերեխային շրջապատող մարդկանց։
 Մեր ուսումնասիրության նպատակն է ուսումնասիրել և վեր հանելխոսքի  զարգացման  հապաղում  ունեցող  նախադպրոցական  տարիքիերեխաների  հետ  տարվողլոգոպեդական  աշխատանքի  առավելարդյունավետ ձևերը, հնարները և մեթոդները։
 Թեմայի հետ առնչվող խնդիրները  Վերլուծել  և  ուսումնասիրել  մասնագիտական  գրականությանտվյալները,   ներկայացնել  խոսքիզարգացմանհապաղմանշտկմանառանձնահատկություններ լոգոպեդական աշխատանքում,  բացահայտել  երեխաների  խոսքի  զարգացմանը  նպաստողօրինաչափությունները։
 Մեր  ուսումնասիրությունների  համար  կիրառել  ենք  զրույցի,հարցազրույցի, դիտման, հացաթերթիկային հարցման մեթոդները։
 Խոսքը  բարդ  ֆունկցիոնալ  համակարգ  է։
   Մարդը  ծնվում  է  առանցխոսքային  պաշարի։
   Ծնողների  և  հարազատների    հաղորդակցմանհիմնական  ձևը  երեխայի  հետ  նրա  կյանքի  առաջին  ամիսներինհուզական  դրսևորումներն  են։
   Յուրաքանչյուր  ժամանակաշրջան  ունիիր  դերը  խոսքի  զարգացման  մեջ,  և  առանց  դրանց  խոսքի  զարգացումըկարող  է  խաթարվել։
   Կյանքի  առաջին  ամիսներին  երեխան  հնչյուններնարտաբերում  է  «անգիտակցաբար»՝  աստիճանաբար  պատրաստելով  իրարտաբերական ապարատը  խոսքին [3]։
 9-10  ամսականից  մինչև  1-1.2  տարեկան  հասակում  ի  հայտ  ենգալիս  առաջին  բառերը,  որոնք  կարող  ենլինել  և՛  ճիշտ,  և՛թերություններով՝  պահպանելով  ընդհանուր  վանկային  կառուցվածքը,ռիթմը։
  Երեխան կարողանում է պարզեցնելով արտաբերել բառեր։
 Երեխայի  արտասանած  բառը  այս  փուլում  վերաբերում  է  ամբողջիրավիճակին. նույն բառով նա կարող է նշել առարկան, գործողությունը,իր  վերաբերմունքը,  զգացողությունը։
   Այսինքն՝  սկզբնական  շրջանումբառը  բազմիմաստ  է,  բացի  այդ,  այն  նաև  ողջ  միտք  է  արտահայտում(բառ-նախադասություն)։
   Այս  շրջանը  համընկնում  է  հոգեշարժողականզարգացման նոր փուլի հետ, երբ երեխան սկսում է քայլել։
  Զարգանում էձեռքերի  ակտիվ  մանիպուլյացիոն  գործունեությունը,  դաստակովբռնելուն  սկսում  են  մասնակցել  բութ  մատը  և  մյուս  մատների  առջևիֆալանգները։
   Կան  որոշ  տարբերություններ  տղաների  և  աղջիկներիմիջև.  աղջիկների  1-ին  բառերն  ի  հայտ  են  գալիս  մոտ  8-9  ամսականհասակում, տղաների մոտ ՝ 11-12 ամսականում [1]։
 Խոսքի  զարգացման  հապաղման  առաջացման  պատճառներիհիմքում  սոցիալական  գործոնն  է,  որը  ներառում  է  երեխայի  միկրո  –սոցիալական  միջավայրը,  այսինքն՝  ընտանիքը,  որտեղ  չի  խթանվումերեխայի  խոսքի  զարգացումը,  չի  ապահովվում  երեխայի  ակտիվխոսքային միջավայրը, երեխայի հուզական շփումը, առկա է ծնողականև մանկավարժական բարձիթողի վիճակ, երեխայի բարդ քերականականկառույցներ ունեցող նախադասություններով հաղորդակցվելը և այլն։
 Այսերեխաների  ուշադրությունն  անկայունէ։
   Խաղայինգործողությունը  նպատակային  չէ։
   Այսպիսի  խնդրով  երեխաններըհիմնականում  ունենում  են  վատ  զարգացած  ձեռքի  շարժումներ,ինչպիսիք են՝ բռնելը, պոկելը, քաշելը (Т. А. Датешидзе 2004)։
 Երբեմն բառի փոխարեն երեխան կարող է մեկ վանկը արտաբերել,կամ բառի պատառիկներ։
  Հիմնականում նրանց խոսքը արտահայտիչ չէ։
 Երեխաների  խոսքը  երբեմն  կարող  է  հասկանալի  չլինել  դիմացինիհամար։
   Եթե  առհասարակ առկա է խոսքի բացակայություն, միևնույն է,երեխայի պասիվ բառապաշարում առկա է որոշակի բառային ֆոնդ, որընա կուտակել է իր խոսքային փորձի հետևանքով։
 ԽԶՀ-իյուրահատկությունն  այն  է,  որ  երբ  երեխան  բառնարտաբերում է ոչ ճիշտ հնչյունային կառուցվածքով, դա հենց այդպես էլամրապնդվում  է։
   Հետագայում  շտկողական  աշխատանքում  առկա  ենլինում դժվարություններ։
  Կարևորելով խոսքի զարգացման օնտոգենեզըհատկապես  ԽԶՀ  ունեցող  երեխաների  մոտ՝  մենք  անցկացրել  ենքսոցհարցում՝  վեր  հանելու  և  հասկանալու  համար,  թե  որքանով  ենծնողները  տեղեկացված  խոսքիզարգացման  առանձնահատկություններից  և  ինչպիսի  պատճառներից  են  հիմնականում  դրանքառաջանում։
 Հարցմանը  մասնակցել  է  խոսքի  զարգացման  հապաղում  ունեցողերեխաների  16  ծնող  և  ԽԶՀ  ունեցող  երեխաների  հետ  աշխատող  20լոգոպեդ։
 Հարցմանը  մասնակցող  ծնողների  68.8%-ը  տեղյակ  է  խոսքիզարգացման առանձնահատկություններից, իսկ 31.3%-ը՝ ոչ։
 Հարցմանըծնողներիմասնակցածերեխաների  տարիքըտատանվում  էր  3-5  տարեկանի  շրջանում։
   Նրանց  50%-ը  հաճախում  էմանկապարտեզ, 38%-ը՝ զարգացման կենտրոն, 6%-ը այլ խմբակներ, իսկմյուս 6%-ը ոչ մի հաստատություն չի հաճախում։
  Ծնողների 70%-ը նշումէ,  որ  ժամանակի  պատճառով  շատ  քիչ  են  զբաղվում  իրենց  երեխաներիհետ, իսկ մյուս 30%-ը՝ 2-3 ժամ օրվա կտրվածքով։
 Ստորև բերված տրամագրում նշված է, որ երեխաների 50%-ը  օրվամեծ  մասը  անցկացնում  է  հեռախոսի,  հեռուստացույցի  և  նմանատիպտեխնիկաների  առջև,  40%-ը՝  4-5  ժամ  է  անցկացնում,  իսկ  մյուս  10%-ը նշում է, որ չեն զբաղվում նշված տեխնիկաներով (տրամագիր 1)։
 Տրամագիր 1. Օրվա ընթացքում երեխայի զբաղվածությունըտեխնիկական միջոցներով տոկոսային հարաբերությամբ։
 Երեխաների 75%-ը չի հաղորդակցվում իր հասակակիցների հետ կամդժվարանում է, իսկ 25% դեպքերում հաղորդակցվում է։
 Տրամագիր 2. Երեխաների հաղորդակցման առանձնահատկություններըտոկոսային հարաբերությամբ։
 Արդյունքները  վերլուծելիս  կարելի  է  ասել,  որ  երեխաները  իրենցառաջին  բառերը  ասել  են  3  տարեկանից  հետո։
   Ծնողների  75%-ը  դիմելեն լոգոպեդին և հոգեբանին՝ հասկանալու համար, թե ինչու է ուշանումիրենց  երեխայի  խոսքը,  իսկ  մյուս  25%-ը  չի  դիմել  որևէ  մասնագետի։
 Ծնողները  նշում  են,  որ  անհանգստացնող  հիմանական  ախտանիշըերեխայի խոսքի բացակայությունն է։
 Լոգոպեդների78.9%-ը  խոսքիհապաղման՝զուգակցված  այլ  խանգարումների  հետ,  չի  հանդիպել,  իսկ  21.1%-ըհանդիպել  էր։
   90%  պարագայում  այս  խնդիրը  հանդիպում  է  տղաներիմոտ  և  հազվադեպ՝  աղջիկների  մոտ։
   Այս  խնդրի  պարագայումմասնագետները  կողմ  են  թիմային  աշխատանքին  և  համարում  են,  որպետք է համագործակցել հոգեբանի հետ ևս։
 զարգացմանԹիմային  աշխատանքը  կարևորելով՝  պետք  է  նշենք  նաև,  ործնողի  կարևոր  դերը  խնդրի95%-ը  նշումէհարցվածներիհաղթահարման գործում։

Խոսքի  զարգացման  հապաղում  (ԽԶՀ)  ունեցող  երեխաների  խոսքի  խանգարումը  կրում  է  բազմակողմանի  բնույթ,  խնդրի  հաղթահարումը  պահանջում  մեթոդական,  կազմակերպչական,  շտկողական  աշխատանքներ,  որոնց  լուծման  համար  մշակվել  են  հատուկ  մեթոդներ  և  տեխնոլոգիաներ։
   Այդ  մեթոդներից  մեկը  համալիր  մեթոդն  է,  որն  իր  մեջ  ներառում  է  մի շարք  համակարգերի համատեղում։
  Խոսքի զարգացման համար բարենպաստ  ժամանակը  վաղ  տարիքն  է՝  0-3  տարեկանը։
   Խոսքի  միջոցով  են  զարգանում  ընկալումը,  ցանկությունները  և,  մտածողությունը,  հիշողությունը,  հույզերը,  հակառակը,  հոգեկան  գործընթացների  շնորհիվ  զարգանում  է  խոսքը,  այսինքն՝  հոգեկան  գործընթացները  խոսքի  զարգացման  համար  միջնորդավորող դեր ունեն։
