Նախաբան։
  Գիտատեխնիկական առաջընթացը, բարձր տեխնոլոգիաներիներդրումն  ու  հասարակության  զարգացման  արդի  միտումները  հրատապդարձրին  կրթական  համակարգի  բարեփոխման  խնդիրն  ու  նրա  բովանդակության  կատարելագործմանն  ուղղված  ծրագրերի  իրականացման  անհրաժեշտությունը [1]։
 Բարեփոխման արդյունքում երևան եկան հիմնական և ավագ դպրոցները,ձևավորվեց  կրթության  աշակերտակենտրոն  հայեցակարգ,  փոխվեցին  կրթական չափորոշիչները ու ծրագրերը։
  Այդ ամենն իր անմիջական ազդեցություննունեցավ նաև բնագիտական կրթության էության ու նշանակության, նրա բովանդակության,  կազմակեպման  ձևերի,  դասավանդման  մեթոդների  և  միջոցներիվրա։
   Դրա  հետ  կապված.  նոր  հնչեղություն  ստացավ  նաև  հանրակրթականդպրոցներում ֆիզիկայի ուսուցման որակի և ադյունավետության բարձրացմանխնդիրը, որի լուծման հիմնական ուղիներից մեկը դպրոցում, առավել ևս ավագդպրոցում, բնագիտական առարկաների, այդ թվում և ֆիզիկայի ուսուցման բովանդակության ու նրա դասավանդման մեթոդների մշտական կատարելագործումն է։
  Ավագ դպրոցում ֆիզիկայի խորացված ուսուցմամբ ծրագրերի բովանդակության սահմաններում հնարավոր դարձավ դասավանդման գործընթացումհետևողականորեն կիրառել մեթոդաբանական սկզբունքները [2]։
 Ֆիզիկայում գիտական իմացության հիմնարար մեթոդներից մեկը համանմանության  (հանգունության)  մեթոդն  է  [3,4]։
   Ուսուցման  գործընթացում  նրաճիշտ  օգտագործումը  նյութի  շարադրումը  դարձնում  է  գիտական  ու  մատչելի՝միաժամանակ  նպաստելով  սովորողների ինքնուրույն,  տրամաբանորեն  մտածելու կարողությունների զարգացմանը և ուսումնասիրվող հարցերի ավելի խորընկալմանը, իսկ ֆիզիկական խնդիրների լուծման ժամանակ՝ սովորողների տեսական  գիտելիքները  գործնականում  կիրառելու  կարողությունների  ձևավորմանն ու զարգացմանը։
  Սակայն այդ համանմանությունը որոշ դեպքերում կարող է հանգեցնել հեռուն գնացող եզրակացությունների և, ինչպես ցույց են տվելմեր  ուսումնասիրությունները,  թյուրիմացության  մեջ  գցել  ոչ  միայն  սովորողներին,  այլև  որոշ  ուսուցիչների։
   Այդ  իսկ  պատճառով  ֆիզիկական  խնդիրներիլուծման ժամանակ ֆիզիկայի մեթոդաբանական սկզբունքի ճիշտ ընտրությունըխիստ  կարևոր  է  և  ունի  գործնական  մեծ  նշանակություն,  ինչով  էլ  պայմանավորված է աշխատանքի արդիականությունը։
 Աշխատանքի նպատակն է կոնկրետ խնդիրների լուծման օրինակով ցույցտալ, որ համանմանության մեթոդաբանական սկզբունքի կիրառումը ոչ միշտ էնպատակահարմար,  ավելին,  առաջին  հայացքից  դիպուկ  ու  միաժամանակհարմար համանմանությունը կարող է բերել ոչ ճիշտ եզրահանգումների։
 Այժմ ներկայացնենք համանմանության մեթոդաբանական սկզբունքի կիրառմամբ երկու կոնկրետ խնդիրների լուծում, որոնցից երկրորդի համար, պարզֆիզիկական վերլուծության ճանապարհով, ապացուցվում է, որ նրա նկատմամբմեթոդաբանական այդ սկզբունքի կիրառումը նպատակահարմար չէ։
 Խնդիր 1. Աղջիկը պետք է դուրս գա ուղիղ առվից 𝑆1  հեռավորութան վրագտնվող  իրենց  տնից  և  առվից  դույլով  ջուր  վերցնելուց  հետո  գնա  տատիկիտունը, որը գտնվում է առվի նույն ափում՝ առվից 𝑆2 հեռավորության վրա (նկ.1)։
 Առվի  ո՞ր  կետից  պետք  է  աղջիկը  ջուր  վերցնի,  որպեսզի  նրա  անցած  ճանապարհը լինի նվազագույնը։
 Լուծում. օգտվենք  օպտիկամեխանիկական  համանմանության  մեթոդաբանական սկզբունքից. պոտենցիալային ուժային դաշտում մասնիկի շարժմանհետագիծը  և  օպտիկապես  անհամասեռ  միջավայրում  լուսային  ճառագայթիընթացքն իրար նման են։
 Նկ. 1. Աղջկա և տատիկի տների դիրքերն առվի նկատմամբԸնդհանուր առմամբ, աղջիկը ջուրը կարող է վերցնել առվի տարբեր մա  տեղամասից  դուրս  գտնվող  մասերիցսերից,  սակայն  ակնհայտ  է,  որվերցնելու դեպքում նրա անցած ճանապարհը կլինի երկար, քան այդ տեղամասիներսի  մասերից  վերցնելու  դեպքում։
   Պարզ  է,  որ  ճանապարհը  կարճ  կլինիաղջկա  ուղղագիծ  շարժման  դեպքում,  և  այդպիսի  ճանապարհներ  կարող  ենլինել, օրինակ, կետերով անցնող ճանապարհները։
  Սակայն կամ ասենքնվազագույն  ճանապարհի  պայմանը  կիրագործվի  տեղամասի  ներսումգտնվող նման կետերից մեկի համար։
 Խնդիրը կարճ ճանապարհով լուծելու համար օգնության է գալիս օպտիկամեխանիկական  համանմանությունը։
   Դիտարկենք  մեր  խնդրին  համանմանհետևյալ օպտիկական խնդիրը։
  Դիցուք՝ աղջկա տան տեղում գտնվող կետիցլուսային  ճառագայթն  ընկնում  է  առվի  տեղում  տեղադրված  հարթ  հայելային  մակերևույթին  և  անդրադառնալով  հասնում  տատիկի  տան  տեղումգտնվող կետը (նկ.2)։
  Համաձայն լույսի անդրադարձման օրենքի՝ անկմանև անդրադարձման անկյուններն իրար հավասար են, կետը և նրապատկերը հայելուց գտնվում են հավասար հեռավորութոունների վրա։
  Նկ. 2-իցհետևում  է,  որ  և  եռանկյուններն  իրար  հավասար  են,  որից  և12OO1M2M12OO1A12OO2A122A2A22AMO22AMOպարզ  է,  որՔանի  որ  -ը  ուղիղ  գիծ  է,  ապա  պարզ  է,  որճառագայթի անցած ճանապարհը կլինի նվազագույնը։
 Նկ. 2. Լուսային ճառագայթի անդրադարձումըհարթ հայելային մակերևույթիցՎերադառնալով աղջկա ջուր տանելու խնդրին՝ ակնհայտ է դառնում, որ կետից (նկ.3), որպեսզի նրա անցած ճանաաղջիկը ջուրը պետք է վերցնիպարհը լինի նվազագույնը։
 Խնդիր 2. Կարելի՞ է արդյոք էլեկտրական շղթայի զուգահեռ միացված տեղամասի լրիվ հոսանքը՝ որպես նրա ճյուղերի հոսանքների գումար, նմանեցնելջրի համապատասխան հոսանքների հետ [5]։
 Նկ. 3. Աղջկա իրական ճանապարհի պատկերը'22։
 MAMA'12AA12AMAMԼուծում. օգտվենք  համանմանության  սկզբունքից,  որի  համաձայն՝  ճիշտայնպես, ինչպես առվի չճյուղավորված հունով տվյալ ժամանակամիջոցում հոսող ջրի քանակն է հավասար նրա առանձին առվակներով նույն ժամանակամիջոցում հոսող ջրերի քանակների գումարին, այնպես էլ էլեկտրական շղթայիզուգահեռ  միացված  տեղամասի  լրիվ  հոսանքն է  հավասար  նրա  ճյուղերի  հոսանքների գումարին։
  Սովորողներին առօրյա դիտումներից հայտնի է, որ զուգահեռ  առվակներից  մեկը  փակելու  դեպքում  ջրի  հոսքը  մյուս  ճյուղում  կշատանա  և  հավասար  կդառնա  առվի  չճյուղավորված  մասի  հոսքին։
   Հետևաբարսովորողը կարող է եզրակացնել, որ եթե զուգահեռ միացված երկու լամպերիցմեկը  անջատվի,  ապա  նախկին  ամբողջ  հոսանքը  կանցնի  մյուս  լամպով,  որիհետևանքով էլ այն կվառվի ավելի պայծառ։
  Նման սխալ եզրահանգման պատճառն այն է, որ տեղամասի հաստատուն լարման դեպքում շղթայի հոսանքի մեծությունը որոշվում է միացված դիմադրության մեծությամբ։
  Այս դատողությունները պարզաբանենք նկ. 4-ում պատկերված շղթայի օրինակով։
 Պարզության համար ընդունենք, որ լամպերի դիմադրություններն իրար հա և ապա ընդհանուր դիմադրությունը՝վասար են իսկ ճյուղերի հոսանքները՝ Եթե լամպերից մեկը, ասենք՝ երրորդը, անջատենք, ապա հաստատուն լարման դեպքում առանձին ճյուղերի հոսանքները դրանից չեն փոխվի։
  Այդ դեպքում սովորողների մեջ կարող է հարց առաջանալ, թե ինչ եղավ լրիվ հոսանքի այն մասը, որն անցնում էր երրորդ լամպով։
  Պարզ հաշվումներով կարելի է ցույց տալ,որ  երրորդ  լամպը  անջատելու  հետևանքով  մեծացավ  զուգահեռ  տեղամասիընդհանուր  դիմադրությունը,  որից  կախված  էլ  հաստատուն  լարման  դեպքում -ի չափով փոքրացավ տեղամասի լրիվ հոսանքը։
 123(),RRRR/3RRÁÝ¹/3/,RIUURÁÝ¹123/։
 IIIURU3I3IԵթե  լամպերից  մեկի  անջատման  դեպքում  զուգահեռ  տեղամասի  դիմադրության մեծացման հետ մեծանար նաև այդ տեղամասի լարումը, ապա ճյուղերի հոսանքները ևս կմեծանային։
  Դա հնարավոր է այն դեպքում, երբ հոսանքիաղբյուրի  ներքին  դիմադրությունը  շղթայի  արտաքին  տեղամասի  դիմադրության կարգի է, կամ էլեկտրական շղթան, բացի զուգահեռ միացված տեղամասից, պարունակում է նաև այլ սպառիչներ։
  Այսպես, օրինակ՝ ենթադրենք շղթայում  որպես  հոսանքի  աղբյուր  օգտագործվում  է  ВСШ-6  տիպի  փոփոխականհոսանքի ուղղիչ, որի ելքի լարումը հավասար է 6 Վ, առավելագույն թույլատրելիհոսանքը՝ 2 Ա, իսկ ներքին դիմադրությունը՝ Օմ [6]։
  Այդ աղբյուրին զուգահեռ միացնենք  3,5  Վ և  0,26  Ա  պարամետրեր  ունեցող երկու լամպ  և  դրանցհաջորդաբար  միացված  Օմ  առավելագույն  դիմադրություն  ունեցողռեոստատ։
  Նախ որոշենք լամպի, ապա զուգահեռ տեղամասի դիմադրությունը,կունենանք՝  Օմ  և  Օմ։
   Այնուհետև  որոշենք  լարումները  և  հոսանքները  շղթայի  տարբեր  տեղամասերում։
   Օհմի  օրենքից  շղթայիլրիվ հոսանքի համար կունենանք՝ Լարման անկումները շղթայի տարբեր տեղամասերում հավասար կլինեն՝զուգահեռ  տեղամասի  վրա՝  2,5  Վ,  ռեոստատի  վրա՝  2,1  Վ,  աղբյուրի  ներքինդիմադրության վրա՝ 1,4 Վ։
  Զուգահեռ ճյուղերով անցնող հոսանքները հավասարեն իրար և առանձին-առանձին կազմում են 0,175 Ա։
  Հեշտ է նկատել, որ լամպերը, որոնք նախատեսված են 0,26 Ա հոսանքի համար, կվառվեն նորմալից ավելիպակաս  պայծառությամբ։
   Այժմ  լամպերից  մեկն  անջատենք  ու  նորից  որոշենքշղթայի լրիվ հոսանքն այն դեպքում, երբ Օմ, կստանանք I=0,25 Ա։
 Քանի  որ  այդ  հոսանքն  արդեն  անցնում  է  միայն  մեկ  լամպով,  ապա  կվառվիավելի  պայծառ,  քան  այն  դեպքում,  երբ  զուգահեռ  տեղամասի  յուրաքանչյուրլամպով անցնում էր 0,175 Ա հոսանք։
  Հեշտ է ցույց տալ, որ այս դեպքում լամպիտեղամասի  վրա  լարման  անկումը  հավասար  կլինի  3,5  Վ,  իսկ  ռեոստատի  ևհոսանքի  աղբյուրի  ներքին  դիմադրության  վրա  լարման  անկումները  նախորդդիտարկված դեպքի համեմատ կլինեն ավելի փոքր։
  Այսպիսով, մենք համոզվումենք, որ զուգահեռ միացված լամպերից մեկը շղթայից հեռացնելու դեպքում մյուսլամպը վառվում է ավելի պայծառ։
  Այդ երևույթը գործնականում չի նկատվի, եթեU4r06R13,513,50,26R6,75R00,35։
 IArRR113,5RRապահովվի  պայմանը։
  Այդ պայմանի ապահովման դեպքում շղթայի տվյալ տեղամասում լարման անկումը համարյա կմնա հաստատուն, և լամպերից մեկը կվառվի անփոփոխ պայծառությամբ, եթե դրանցից մեկը հեռացվիշղթայից։
  Հենց այս պայմանի ապահովման հետևանքով է, որ զուգահեռ միացված  բնակարանային  լամպերից  մեկի  անջատման  ժամանակ  մյուս  լամպերիպայծառությունը չի փոփոխվում։
  Այսպիսով, ընդհանրացնելով վերոհիշյալ դատողությունները, մենք գալիս ենք այն համոզման, որ այս խնդրում էլեկտրականհոսանքի ճյուղավորումը չպետք է լրիվ նույնացնել գետի հոսանքի ճյուղավորմանը, այսինքն՝ նման համանմանություն անցկացնելը ճիշտ չէ։
 Ի դեպ, համանմանության մեթոդի կիրառման նպատակահարմարությանհարցը  կարելի  է  քննարկել  նաև  ֆիզիկայի  դպրոցական  դասընթացում  առկաայնպիսի դասական օրինակներով,  ինչպիսիք են՝ գրավիտացիոն և էլեկտրաստատիկ  դաշտերի,  էլեկտրամագնիսական  և  մեխանիկական  տատանումների,դրանց  էներգիաների  արտահայտությունների  ու  պարբերությունների  բանաձևերի  համանմանությունը։
   Անշուշտ,  այս  նշված  համանմանությունների  վերլուծությունը պատկերն ավելի ամբողջական կդարձնի, և արդյունքում կհաջողվիխուսափել  թյուրիմացություններից  ու  կօգնի  սովորողների  գիտական  մտածողության և աշխարհընկալման ճիշտ ձևավորմանը։
 Եզրակացություններ և առաջարկություններ. Կատարված գիտամեթոդական հետազոտությունների արդյունքները թույլ են տալիս պնդել, որ՝1. Համանմանությունների մեթոդն ունի լայն հնարավորություններ թե՛ տեսական  և  թե՛  գործնական  խնդիրների  լուծման,  ինչպես  նաև  ֆիզիկական երևույթների միասնական մոտեցմամբ նկարագրման գործում։
 2. Համանմանության մեթոդաբանական սկզբունքի հիմնավորված կիրառումը թույլ է տալիս ոչ միայն ներկայացնել խնդրի լուծումը, այլև ստեղծել ֆիզիկական իրավիճակ և ի հայտ բերել քննարկվող երևույթների ու պրոցեսների նկարագրման նոր որակական կողմեր։
 3. Օպտիկամեխանիկական համանմանության կիրառմամբ քննարկված առաջին  խնդրի  լուծումը,  ըստ  էության,  դառնում  է  բավական  պարզ  ու  դյուրըմբռնելի,  այսինքն՝  ֆիզիկայի  ուսուցման  արդյունավետությունն  էապես բարձրանում է, երբ այն իրականացվում է համանմանության մեթոդաբանական սկզբունքի ճիշտ օգտագործմամբ։
 4. Համանմանության կիրառմամբ քննարկված երկրորդ խնդրում էլեկտրական հոսանքի  ճյուղավորումը  չպետք  է  լրիվ  նույնացնել  գետի  հոսանքի  ճյուղավորմանը, այսինքն՝ նման համանմանություն անցկացնելը ճիշտ չէ։
 0  rRR5.  Առաջարկում ենք երկրորդ խնդրի լուծումից հետո կատարել երկու փորձ՝ միդեպքում օգտագործելով 220 Վ լարում ունեցող լամպեր՝ միացնելով լուսավորության ցանցին, իսկ մյուս դեպքում՝ 3,5 Վ լարման լամպեր՝ միացնելովВСШ-6 տիպի հոսանքի աղբյուրին։
 В  работе  выполненօ  решение  двух  конкретных  физических  задач  с  примеԳ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1.  Кондратьев А. С., Прияткин Н.А. Современные технологии обучения физике։
 Учебное пособие. СПБ.։
  Изд-во С.-Петерб. ун-та. 2006. 342с.2.  Ղազարյան Է. Մ. Դպրոցական ֆիզիկայի դասավանդման մեթոդիկայի ընտրովի  հարցեր,  գիտա  և  ուսումնամեթոդական  հոդվածների  ժողովածու,Երևան։
  «Էդիթ Պրինտ» հրատ.։
  2009։
  308 էջ։
 3.  Պետրոսյան Ն. Լ. Պետրոսյան Լ. Ն. Ֆիզիկայում համանմանությունների դերիև պատմական մի օրինակի մասին // Կրթությունը և գիտությունը Արցախում։
 2011։
  N1-2։
  էջ 43-49։
 4.  Պետրոսյան  Ն.  Լ.  Ֆիզիկայի  դպրոցական  դասընթացում  հանգունությունների կիրառման անհրաժեշտության և հանգունությամբ մտահանգումներիընդհանուր բնութագրի մասին // Մանկավարժություն։
  2013։
  N 6։
  էջ 20-27։

Աշխատանքում  կատարված  է  երկու  կոնկրետ  ֆիզիկական  խնդիրների  լուծում  համանմանության  մեթոդաբանական  սկզբունքի  կիրառմամբ։
   Ցույց  է  տրված, որ այդ սկզբունքի կիրառումը ոչ միշտ է նպատակահարմար, ավելին՝  որոշ դեպքերում այն կարող է հանգեցնել ոչ ճիշտ եզրահանգումների, երբեմն էլ  թյուրիմացության մեջ գցել սովորողին։
  Կատարված կոնկրետ թվային գնահատումներով ապացուցված է, որ համանմանության մեթոդաբանական սկզբունքը  նպատակահարմար չէ կիրառել երկրորդ խնդրի լուծման ժամանակ։
