ԿՐՈՆԱԿԱՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸԳիտակցությունն օբյեկտիվ իրականության արտացոլման և շրջակա միջավայրինկատմամբ  մարդու  վերաբերմունքի  նպատակաուղղված  կարգավորման  բարձրագույն  ձև  է։
   Այն  մարդկության  զարգացման  ընթացքում  ձևավորված  զգայական(սենսոր), ինտելեկտուալ, կամային և հուզական գործընթացների համակարգ է, որնուղղված  է  մարդու  կողմից  շրջակա  աշխարհի  ճանաչմանը  և  վերափոխմանը՝համաձայն իր պահանջներին։
  Այն մարդուն հնարավորություն է տալիս ճանաչելու ոչմիայն  շրջակա  աշխարհը,  այլև  ինքն  իրեն,  դառնալու  գործունեության  սուբյեկտ,անձնավորություն։
  Գիտակցության միջոցով անհատը տարբերում է «ես»-ը «ոչ ես»ից,  իրեն  շրջապատող  աշխարհից՝  հնարավորություն  ընձեռելով  ուսումնասիրելուսեփական անձն ու հոգեկան գործունեությունն ուղղել իր վրա» [1]։
 Հոգևոր կյանքի բոլոր շրջաններում կառուցողական է հանդես գալիս գիտակցության  համապատասխան  տեսակը`  ընդգծելով  այդ  շրջաններից  յուրաքանչյուրիհարաբերական  սահմանը։
   Կրոնական  գիտակցությունը  դիտարկվում  է  ոչ  միայնկրոնի փիլիսոփայությունում, այլև սոցիլոլոգիայում, հոգեբանությունում, ֆենոմենոլոգիայում,  կրոնի  պատմության  մեջ։
   Կրոնի  ստեղծմանը,  որպես  հոգևոր  ինքնուրույնոլորտի,  նախորդել  է  դիցաբանական  հավատամքների  ստեղծման  և  ձևավորմաներկարատև  գործընթացը։
   Պատմականորեն  աշխարհընկալման  առաջին  միջոցըդիցաբանական գիտակցությունն է։
 Դիցաբանությունը  ստեղծում  է  առասպելների  փոխկապակցվածություն,  իսկառասպելն իրականի հոգևոր վերարտադրումն է ուղերձի կամ պատմվածքի տեսքով,որի իրադարձությունները և հերոսները օբյեկտիվորեն ճանաչվում են որպես գոյություն  ունեցող։
   Դիցաբանությունը  ստեղծվել  է  տարերայնորեն,  համայնքատոհմայինհասարակարգի  պայմաններում,  որպես  կոլեկտիվ  ստեղծագործության  արդյունք՝աշխարհն  ընկալելով  զգացմունքային  կերպարների  ձևով։
   Առասպելում  միասիններկայացված  են  ինտելեկտուալ,  զգացմունքային  և  կամային  վերաբերմունքն  առաշխարհ։
   Դիցաբանությունում  բացակայում  է  «մարդու  տարբերությունն  արտաքինբնությունից» գիտակցումը, անհատական գիտակցությունն առանձնացված չէ խմբակայինից, չեն տարբերվում պատկերն ու առարկան, սուբյեկտիվն ու օբյեկտիվը, գիտակցականում կատարվողն ընդունվում է իրականում կատարվողի փոխարեն։
 Նախնադարյան  հասարակության  չանդամահատված  կոլեկտիվիզմը  դրվում  էբնության  վրա,  բնության  հատկությունները  և  կապերը  ձևավորվում  են  գործողանձերի համանմանությամբ, դերերով և տոհմային հասարակարգերի հարաբերություներով և, հակառակը, մարդ-տոհմային կապերն ի հայտ են գալիս նատուրոմորֆտեսակով։
  Դիցաբանության ձևավորման համար կարևոր նշանակություն են ունեցելֆետիշիզմը, տոտեմիզմը, կախարդանքը և անիմիզմը։
  Սկզբնական շրջանում դիցաբանությունն, ըստ էության, ձուլվել է այդ պատկերացումներին, հանդես եկել դրանցմեջ։
   Հետագայում,  հասարակության  զարգացման  ընթացքում,  աստիճանաբարառաջացել է դիցաբանական ավելի բարձր աստիճանի վերացարկում, կազմավորվելեն տարբեր ժողովուրդների մարդակերպ աստվածների համազգային դիցարաններ։
 Նյութական անհավասարության մեծացմանն ու դասակարգերի առաջացմանըզուգընթաց  ավելի  է  խորացել  գլխավոր  և  երկրորդական  աստվածների  տարբերությունը,  ընդգծվել  նրանց  նվիրապետությունը։
   Աստվածները  և  կիսաստվածները,մարմնավորելով  բնության  որևէ  տարերք,  միաժամանակ  ձեռք  են  բերել  հասարակական-բարոյական  նշանակություն՝  խորհրդանշելով  չարի  ոչնչացումը,  բարին,գեղեցիկը, հերոսականը, հասարակական կարգը։
 Երբ ավարտվում է գիտակցության զարգացման դիցաբանական փուլը, իրականության բացատրության մեջ առասպելը դադարում է լինել միակ միջոցը։
  Սկզբնականի  փոխարեն  (դիֆֆուզային,  սինկրետիկ,  դիցաբանական)  ի  հայտ  են  գալիսկրոնը, փիլիսոփայությունը, իրավունքը, արվեստը, բարոյախոսությունը, քաղաքականությունն  ու  գիտությունը։
   Դիցաբանական  որոշ  սյուժեներ  սկիզբ  են  տալիսժողովրդական  էպոսին  և  հեքիաթին,  իսկ  ուրիշները  որպես  նյութ  են  ծառայում։
 Բայցևայնպես, առասպելը չի անհետանում։
  Դիցաբանական գիտակցության մեխանիզմները վերարտադրվում են նաև պատմության հետագա փուլերում, հատկապես՝առօրյա  մակարդակում։
   Ավելի  ուշ՝  տոհմային  համակարգի  պայմաններում,  նախկինում անդեմ հոգիներին անուն է տրվում, դրանց ամրակցվում են որոշակի գործունեության  տեսակների  գործառույթները  և  ղեկավարումը։
   Ձևավորվում  է  պոլիդեմոնիզմ,  որի  ներսում  աստիճանաբար  ձևավորվում  է  հոգիների  աստիճանակարգություն, առանձնանում է իշխող հոգին՝ նախաձեռնությունների հովանավորը՝ ձեռք բերելով ցեղային աստծո դիմագծեր։
 Նա դառնում էր միջցեղային պանթեոնի գլխավորը, որտեղ ենթակաների իրավունքով  մտնում  էին  այլ  ցեղերի  աստվածները։
   Ծնվում  է  բազմաստվածություն՝կրոնական պատկերացում մի քանի կամ բազմաթիվ աստվածների գոյության մասին։
 Բազմաստվածության  առաջացումը  կապված  է  տրամաբանության  ընդունակությունների զարգացման, այն է՝ ընդհանրացումների, վերլուծությունների, երևույթներիդասակարգման  հետ։
   Հասնելով  միատեսակ  պատկերացումների  մակարդակի՝գիտակցությունը հնարավորություն է ստացել ստեղծելու հոգիների և համապատասխան  աստվածների  կերպարներ։
   Երբ  ի  հայտ  եկավ  տեսակային  և  տոհմային  ընդհանուր պատկերացումների ստեղծման ընդունակությունը, ձևավորվեցին աստվածների կերպարներ, որոնք գործում էին բնության և հասարակության մի շարք շրջաններում։
  Բայց և աստծո կերպարը, որի գործունեության դաշտը տարածվում էր իրականության  մի  քանի  ոլորտների  վրա,  ենթադրում  էր  այլ  աստվածների  գոյությանճանաչում, որոնց օգնությամբ բացատրվում էին իրականության այլ շրջանները։
  Ըստաշխատանքի բաժանման չափի՝ հասարակության, ժողովրդավարությունների տարբերակմանը զուգահեռ զարգացել են բազմաստվածային կառույցներ։
 Ձևավորվում  է  սուպրեմոտեիզմ՝  շատ  աստվածներին  պաշտելը  մեկի  գլխավորությամբ, գենոթեիզմ՝ բազմաթիվ աստվածների գոյության ընդունումը, բայց մեկինպաշտելը։
  Որոշ ժողովուրդների մոտ սուպրեմոտեիզմը և գենոթեիզմը վերածվում էինմոնոթեիզմի՝  միակ  աստծո  գոյության  մասին  պատկերացման։
   Աստիճանաբարձևավորվում  էին  աստվածների  պատկերները,  որոնք  ղեկավարում  էին  բնության  ևհասարակության մի քանի սեկտորներ, և վերջապես, ձևավորվում է Աստծո կերպարը,որը վերահսկում է բնական և հասարակական բոլոր երևույթները։
  Մտավորի զարգացման  ընթացքում  աստվածների  սահմանափակման  արդյունքում  առաջացել  էպատկերացումը միակ աստծո մասին, որն էլ իր հերթին արդյունք էր մոնոթեիստական կրոնների առաջացման ու զարգացման։
  Դրանք են՝ հուդայականությունը, քրիստոնեությունը, իսլամը, սիքհիզմը։
 Կրոնական գիտակցության յուրահատկությունը փոխկապակցվածությունը, շաղկապվածությունը  և  ստորադասությունն  են։
   Բնորոշ  են  հավատը,  զգացմունքայնությունը,  երևակայությամբ  ստեղծված  կերպարները,  ադեկվատ  իրականությանբովանդակության  միավորումը  ոչ  ադեկվատի  հետ,  սիմվոլիզմը,  այլաբանությունը,էմոցիոնալ ուժեղ հագեցվածությունը, կրոնի լեզվի միջոցով գործունեությունը։
 Կրոնական  գիտակցության  նշան  է  համարվում  հավատն  առ  գերբնականը։
 Հավատացյալների կարծիքով այն չի ենթարկվում նյութական աշխարհի օրենքներին,որոնք դուրս են գալիս պատճառային կախվածությունների շարքից։
  Գիտակցությունըզարգացման  վաղ  փուլերում  դեռ  ընդունակ  չէր  ձևավորելու  պատկերացումներ,հետևաբար՝ տարբերել բնականը և գերբնականը։
  Բնականի և գերբնականի բաժանումն  ուսումնասիրվել  է  հուդա-քրիստոնեական  ավանդույթներում,  բայց  քրիստոնեությունում այս դիխոտոմիան ոչ բոլոր մտավորականներն են ընդունվում։
  Ինչպես  ցույց  են  տալիս  հասարակական  ուսումնասիրությունները՝  հաճախ  չի  տրվումշատ  հավատացյալների  առօրյա  գիտակցությանը։
   Երբեմն  հավատը  նույնականացվում է կրոնականի հետ, սակայն ոչ բոլոր հավատքներն են կրոնականին հավասար, քանի որ վերջինն ապրում է մարդու հոգեբանության մեջ հատուկ ֆենոմենիշնորհիվ։
  Այն հայտնվում է նյութական և հոգևոր հետաքրքրությունների, գործընթացների, պահանջարկների, իրադարձությունների, գաղափարների և մոտիվների հիմքում։
 Հավատն արժեքավոր վերաբերմունք է իր իսկ առարկայի հանդեպ, կազմում էզգացմունքային և կամային պահերի միաձուլում, բայց, իհարկե, զգացմունքները դրամեջ շատ մեծ դեր են խաղում։
  Հավատը միավորում է գիտակցվածն ու անգիտակիցը,ռացիոնալը և ոչ ռացիոնալը, «գագաթային» և «խորքային» հոգեբանության էլեմենտները։
   Այն  սերտ  կապված  է  նաև  տրամաբանության  հետ։
   Հավատի  հիմնավորմանտարբեր միջոցներ կարող են օգտագործվել, սակայն այն լիարժեք հիմնավորված չէ ևգործնականում փորձերով չի ստուգվել։
  Շատ դեպքերում հավատի սուբյեկտը համարում  է,  որ  այն  ընդհանրապես  ստուգում  և  ապացուցում  չի  պահանջում,  քանի  որհավատը հայտնվում է հավանականության իրավիճակում, ապա մարդու գործողությունն  ուղեկցվում  է  ռիսկով։
   Չնայած  դրան,  այն  ի  հայտ  է  գալիս  որպես  անհատի,խմբերի,  զանգվածների  ներգրավվման  կարևոր  գործոն,  նրանց  ակտիվության  ևվճռականության  դրդապատճառ։
   Կրոնական  կառույցների  շրջանակներում  ձևավորվում և մշակվում են կրոնական հավատի և բովանդակության մասին ուսմունքներ։
 Տարբեր կրոններում այդ ուսմունքները ձեռք են բերում որոշ յուրահատկություններ։
 Կրոնական հավատը միավորում է զգացմունքային և կամային տարրեր, բայց, որպեսկանոն, գերիշխող են զգացմունքները։
  Կրոնական հավատի օգնությամբ ձեռք է բերվում  մարդկանց  էմպիրիկ  գոյության  մեջ  չիրականացվող  անցումները՝  սահմանափակից անսահմանափակը, անզորությունից ուժ, մահվանից հետո կյանքից կյանք,անազատությունից ազատություն և այլն։
  «Սկզբում ապրում ես մի շրջան, երբ հավատում ես ամեն ինչի, առանց որևէ հիմքի, ապա մի կարճ ժամանակ` ոչ ամեն ինչի,հետո չես հավատում ոչ մի բանի, իսկ հետո ձեռք ես բերում ճշմարիտ և կատարյալհավատ։
  Եվ, ըստ որում, հիմքեր ես գտնում, թե ինչու ես հավատում» [2]։
 Կրոնի  բովանդակությունը  պայմանավորում  է  կրոնական  գիտակցության  սիմվոլիկ  կողմը։
   Խորհրդանիշի  հատկություններով  օժտված  են  նյութական  առարկաները, գործողությունը, խոսակցական տեքստը, գիտակցության որոշ պատկերները։
 Իրերը  և  գործողությունները,  որոնք  գտնվում  են  գիտակցությունից  դուրս,  ձեռք  ենբերում նշված հատկությունները միայն գիտակցության համատեղությամբ։
 Առարկաները, գործողությունները, բառերը, տեքստերը ստանում են կրոնականնշանակություններ  և  իմաստներ։
   Այդ  իմաստների  և  նշանակությունների  կրողներըէկվիվալենտ  են՝  սիմվոլիզացվողի  փոխարինողներ,  որոնք  կազմում  են  կրոնասիմվոլիկ  գործակցության  միջավայրի  համապատասխան  գիտակցությունը՝  ներառվելով  ծեսում։
   Ցանկացած  կրոնական  համակարգ  ունի  խորհրդանիշների  միահյուսում, որոնք այդ համակարգից դուրս այդպիսին չեն։
  Կրոնական խորհրդանիշներըշատ  են,  բայց  ավելի  ընդհանուր  են  նրանք,  որոնք  ներկայացնում  են  համապատասխան  կրոնը․  խաչը  քրիստոնեության  խորհրդանիշն  է,  չակրան՝  բուդդայականությանը, կիսալուսինը՝ իսլամինը և այլն։
 Կրոնական  գիտակցությանը  բնորոշ  է  նաև  ալեգորիզմը։
   Ալեգորիան  այլաբանություն է, արտահայտվելու պայմանական ձև, պատկերավոր կերպարներում վերացական հասկացությունների պայմանական արտահայտություն, որոնք ինչ-որ այլ բանեն նշանակում, բառացի իմաստից տարբերվող։
  Առօրյա մակարդակում ալեգորիանբացահայտվում է ինքնաբուխ, իսկ հավատախրատական հայեցակարգերում մշակվելեն ալեգորիկ բացահայտումների հատուկ գործողություններ։
  Օրինակ՝ քրիստոնեական  աստվածաբանության  մեջ  ալեգորիկ  դասավորվածությունը  բնորոշ  է  էկզեգետիկին (հունարեն՝ բացատրություն), որը մեկնում է ավետարանական համապատասխան տեքստերը։
  Բառացի իմաստի հետ մեկտեղ տեքստերը մեկնաբանվում են նաևայլաբանորեն։
 Կրոնական  գիտակցությունը  գոյություն  ունի,  գործում  և  վերարտադրվում  էկրոնի  լեզվի  միջոցով։
   Կրոնի  լեզուն  նշանային  կառույց  է,  որի  տարրերն  ունենկրոնական նշանակություն և իմաստ։
  Այն ներառում է նաև բնական և արհեստականլեզուների շերտեր։
  Բնական լեզուների շերտերը՝ տոհմային, ժողովրդական, ազգային, առաջնային են կրոնի արհեստական լեզվի նկատմամբ (խորհրդանիշներ, գործողություններ,  պարեր,  ժեստեր,  կրոնական  կերպարվեստ,  քանդակագործություն  ևայն)։
  Կրոնի լեզուն, լինելով շփման միջոց, արտահայտում է կրոնական գիտակցության բովանդակությունը։
  Բնական լեզուն, կախված նյութականացաման միջոցներից,կրոնում  ի  հայտ  է  գալիս  ձայնային  կամ  գրավոր  տեսքով։
   Ձայնային  կամ  գրավորմիավորներում  առաջ  են  գալիս  բառեր,  արտահայտություններ  և  նախադասություններ։
  Բառերի միակցությունը կրոնական նշանակությունների և իմաստների հետստեղծում են կրոնական բառապաշար։
  Այս բառերը, ինչպես և բաղադրիչ անվանումներն ու նախադասությունները, կարելի է բաժանել երկու խմբի․1. երբ անվանում են առարկաներ, անձեր, գործողություններ, ատրիբուտացվածհատկություններով  իրադարձություններ՝  սրբապատկեր,  խաչ,  սև  քար,  կարդինալ,ջիհադ և այլն։
 2. Անվանում են գերադրացված էակներ, կյանքի ոլորտներ, ատրիբուտացվածհատկություններ և կապեր՝ Սուրբ Հոգի, Դժոխք, Դրախտ, Քավարան, Ամենակարող,Ամենահաս, Հայտնություն, Բուդդան Դխարտմայի մարմնում, Կարման, Վերածնունդև այլն։
 Կրոնական  գիտակցությանլեզվային  արտահայտություններին  հատուկ  էորոշակի սինտագմատիկա (իրար հետ կառուցված), որն, ըստ էության, իմաստայինմիավորների փոխկապակցվածություն է։
  Շնորհիվ լեզվի՝ կրոնական գիտակցությունըդառնում է պրակտիկ և գործող՝ ինչպես անհատի, այնպես էլ խմբակային և հասարակական զանգվածների համար։
  Լեզվի օգնությամբ կրոնական պատկերացումներըև չափորոշիչները փոխանցվում են սերունդից սերունդ։
  Զարգացած գրի հայտնվելուհետ  մեկտեղ  ստեղծվում  են  կրոնական  տեքստեր՝  Վեդաներ,  Ուպանիշադներ,  ՀինԿտակարան, Նոր Կտակարան, Ղուրան։
  Ձևավորվում են պաշտամունքային լեզուներ՝սանսկրիտ,  արաբերեն,  ինչպես  նաև  պատարագային  լեզուներ՝  եկեղեցակաթոլիկական,  եկեղեցասլավոնական։
   Պատմականորեն  ձևավորվում  է  թեոլոգիայի  համոզմունքների  լեզուն,  մշակվում  են  նզովքներ,  շարականներ,  աղոթքներ,  ժամերգության ծիսակարգեր։
 Հոգեբանները  գտնում  են,  որ  մարդու  հարմարվելն  արտաքին  միջավայրինսկզբում կատարվում է մեխանիկական բնույթի գործողությունների միջոցով, որոնքհետզհետե  դառնում  են  ավելի  գիտակցված  և  նպատակաուղղված։
   Կատարվում  էգործողությունների  ինտերիորացում  (ներհայեցողություն),  այսինքն՝  կատարվելիքգործողությունների, մտավոր քննարկումների և ստուգումների գործընթացում դրանքվեր են ածվում մտավոր օպերացիաների՝ հնարավոր դարձնելով նպատակաուղղվածև իմաստավորված գործունեության ծավալումը։
  Այս ժամանակ է, որ արտահայտվումեն  կրոնական  գիտակցության  սաղմերը։
   Հաճախ  գիտակցությունը  նույնացվում  էզգայության,  մտապատկերների  և  մտածողության  հետ,  որն  արտահայտվում  էկրոնական պատկերացումների միջոցով։
  Այս դեպքում հոգեկանը դիտվում է որպեսօբյեկտիվ իրականության սուբյեկտիվ պատկեր։
 Թ. Շերրինգթոնն առաջիններից էր, ով առաջ քաշեց նյարդային համակարգիամբողջական կառուցվածքի և գործունեության մասին գաղափարը` որպես անհատիձևավորման մեխանիզմ․ «Կենտրոնական նյարդային համակարգը թեկուզ և կարելիէ  տարանջատել  առանձին  մեխանիզմների,  ներդաշնակ  և  միասնական  ամբողջություն  է»  [3]։
   Նրա  կարծիքով՝  դրանց  ուսումնասիրության  համար  անհրաժեշտ  էհետազոտել  ռեցեպտրային  (ընկալող)  օրգանները,  որոնցում  սկսում  է  օրգանիզմիռեակցիաները։
  Գլխուղեղը նյարդային համակարգի մաս է, տարածական ընկալմանօրգանների համակարգ։
  Այդ  ընկալիչները նպաստում են գլխուղեղի զարգացմանը։
 Բացի  այդ,  Թ.  Շերինգթոնն  առաջ  քաշեց  այն  ենթադրությունը,  որ  վարքագծիընտրության կառավարման շղթան ակտիվանում է ընդհանուր առմամբ տարածականռեցեպտորներով։
  Հետևաբար, հոգեբարոյական զարգացումը նույնպես անհրաժեշտէ դիտարկել ֆիզիոլոգիական զարգացման հետ կապի համատեքստում։
  Կրոնականգիտակցությունը նույնպես ձևավորվում է հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական զարգացմանը զուգընթաց։
 Փ.  Ջոնսոնը  նշում  է,  որ  «հավատը  մարդկանց  համար  այնքան  կարևոր  է  ևանհրաժեշտ, ինչպես սնունդը»… «բոլոր մարդիկ կարիք ունեն հավատալու և անօգուտ է մտածել, որ մեզանից ինչ-որ մեկը կարող է երջանիկ լինել` լինելով կասկածամիտ»  [4]։
   Այս  միտքը  լրացնում  է  Յ.  Բորնուկովը.  «Հավատը  ենթադրում  էվստահություն նրանում, ինչը տեսականորեն կարող է որևէ կասկածների տեղիք տալ,իսկ  քանի  որ  հավատի  չափորոշիչը  գործունեության  պատրաստականությունն  է,ապա կարելի է ասել, որ հավատը պատրաստակամություն է գործելու որևէ նպատակիհամար, որի հաջող ավարտը նախապես երաշխավորված չէ։
  Հավատը մարդու մեջծնվում է այն դեպքում, երբ նա հետաքրքրված է  հավատի  առարկայով,  որը  նրա մեջ  առաջացնում  է  հուզական և գնահատման ակտիվ գործառույթ։
  Եթե որևէ գաղափար, վարկած, կերպար նրա մոտ չի առաջացնում ակտիվ հետաքրքրություն, ապահավատի ֆենոմենը բացակայում է։
  Իր այս բնույթով հավատը տարբերվում է գիտելիքից։
  Գիտելիքն օբյեկտիվ է, այն մտքին հասանելի է։
  Իսկ հավատում են նրան, ինչըմոտ է ոչ միայն մտքին, այլև սրտին, որն առաջացնում է անհատական ակտիվ գործունեություն»  [5]։
   Հասարակության  հոգևոր  մակարդակի  ուսումնասիրություն-ներըհատկապես  կարևորվում  են  կրոնական  գիտակցության  գնահատման  հարցում։
 Առանց գիտական ուսումնասիրությունների չի կարելի ճիշտ կազմակերպել դաստիարակության  գործընթացը։
   Հոգևոր  դաստիարակության  կրոնական  բաղադրիչիխնդիրն  է  անձի  մեջ  ձևավորել  բարձրագույն  մակարդակի  հավատ,  որը  կնպաստիմիջանձնային  և  հասարակական  հարաբերություններում  բարոյական  արժեքներինհամապատասխան վարքագծի ընդօրինակմանն ու դրսևորմանը։
 Վ. Զենկովսկին գտնում է, որ «Աստծո ճանաչողությունն» ընդհանրապես «հոգուստեղծագործություն» չէ։
  Ըստ նրա՝ այն առաջնային տեղեկություն է և նրա անքակտելի ձեռքբերումը, որը կապված է հավատի ֆենոմենոլոգիայի և հոգու բնության հետ[6]։
   Իսկ  Ֆ.  Շիլլերը  նկատել  է,  որ  «իսկական  և  առաջնային  իրականությունը  մենքտեսնում ենք ոչ թե արտաքնապես, այլ ապրում ենք՝ ունենալով մեր ներսում և ԵՍ-իկեցության մեջ, բայց քանի որ սահմանափակ ենք գիտակցում ԵՍ-ը, հասկանում ենքնաև, որ այն իր արմատներով ամրանում է բացարձակ անանցանելի և ամենընդգրկիչիրականության մեջ» [7]։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԱբրահամայան ԿարինեԿՐՈՆԱԿԱՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ գիտակցություն, դիցաբանություն, բազմաստվածություն, հավատ,սիմվոլիզմ, այլաբանություն, կրոնական «լեզու»։

Հոդվածում  ներկայացրել  ենք  մարդկության  կրոնական  գիտակցության  զարգացման ընթացքում ձևավորված զգայական, ինտելեկտուալ, կամային և հուզական  գործընթացների  համակարգը,  որոնք  ուղղված  են  մարդու  կողմից  տրանսցեդենտի  ճանաչմանը և վերափոխմանը՝ համաձայն իր պահանջների։
    Նպատակն  է  ցույց  տալ  հոգևոր  կյանքի  բոլոր  շրջաններում  կառուցողական  հանդես  եկող  գիտակցության  համապատասխան  տեսակը  և  կրոնական  գիտակցության  յուրահատկությունը՝  հավատի,  սիմվոլիզմի,  այլաբանության,  կրոնական  «լեզվի» միջոցով։
