ՍԻՐՈ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՂ ԱՌԱԾՆԵՐԻ ՈՒ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐԻԻՄԱՍՏԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԻՍՊԱՆԵՐԵՆՈՒՄ՝ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԶՈՒԳԱԴՐՈՒԹՅԱՄԲԱռածներն  ու  ասացվածքները  ժողովրդական  բանահյուսության  ժանրի  սեղմասույթներ  են,  որոնք  ունեն  բարոյախրատական  և  դիդակտիկ  բնույթ։
   Առածների  ուասացվածքների  միջոցով  սերնդեսերունդ  փոխանցվում  է  տվյալ  ժողովրդի  լեզվամտածողության,  մշակույթի,  կենցաղի  և  այլ  բնագավառներին  վերաբերող  տեղեկատվություն։
  Իսպանագիտական գրականության մեջ առածներն ու ասացվածքներըբնութագրվում  են  որպես  «փոքրիկ  կտակարաններ»,  որոնցում  պարփակված  են  ժողովրդի ողջ իմաստությունն ու դարավոր կենսափորձը1։
  Լեզվաբանական գրականության մեջ առածներն ու ասացվածքները հաճախ դիտարկվում են որպես «իրադրայինկլիշեներ», որոնք կաղապարում են իրականության տարբեր փաստեր ու երևույթներ։
 Համաձայն  հայագիտության  մեջ  ընդունված  մոտեցման,  մասնավորապես՝  ըստ  հայհայտնի  առածաբան  Ա.  Ղանալանյանի`  առածներն  ու  ասացվածքները  մեծ  մասամբայլաբանական ստեղծագործություններ են,  չունեն սյուժե և արտահայտված են ծայրաստիճան սեղմ ձևով2։
  Ա. Ղանալանյանն ընդգծում է նաև այն, որ թեև ժողովրդականառածներն  ու  ասացվածքները  բովանդակությամբ,  ձևով  և  ծավալով  նման  են  միմյանց,  սակայն  բնույթով  տարբեր  են։
   Առածը  այլաբանական  ստեղծագործություն  է,որի  բուն  միտքն  արտահայտված  է  անուղղակի  ձևով,  իսկ  ասացվածքն  իրականությունը դրսևորում է ուղղակի ձևով3։
 Սիրո հասկացությունն արտահայտող առածների ու ասացվածքների իմաստայինվերլուծությունը  իսպաներենում  և  հայերենում  հնարավորություն  է  տալիս  առանձնացնել  հետևյալ  իմաստային-թեմատիկ  խմբերը`  1.  Առաջին  սեր,  2.  Սերը  կույր  է,  3.Խաբված, դավաճանված սեր, 4. Անկեղծ (անշահախնդիր) սեր, 5. Սերն ամենակարողէ,  6.  Սերը  մթագնում  է  ուղեղը,  7.  Անպատասխան  սեր,  8.  Սերն  ազգային  խտրականություն չի ճանաչում, 9. Արգելված սեր, 10. Երկչոտ սեր։
 Իսպանական  առածներում  և  ասացվածքներում  սերը  հիմնականում  բնութագրվում է որպես անձնուրաց նվիրում սիրելի էակին. “Amor nunca dice basta”, “Aquelque ama, él mismo se ata y mata”, “Mucho ama quien pierde la vida por su dama”, իսկհայկական առածանիում սերը համեմատվում է անմար կրակի հետ, որը  ցույց  է տալիս սիրո հավերժության ուժը` «Սերը որ կա՝ անմարելի կրակ է»։
  Յուրաքանչյուր թեմատիկ խումբ բնութագրվում է և´ համընդհանուր, և´ ազգայինուրույն առանձնահատկություններով.1 Իսպանագիտական աղբյուրներում «առած և ասացվածք» հասկացությունների սահմանազատման և էական  տարբերակիչ  հատկանիշների  քննության  խնդիրը  ներկայացված  է  հայտնի  առածաբան  Խ.  ՍեվիլյաՄունյոսի աշխատություններում։
 2 Ղանալանյան Ա., Առածանի, Երևան, 1960, էջ XIV։
 3 Նույն տեղում, էջ X։
 1.  Առաջին սեր։
  Ինչպես հայկական, այնպես էլ իսպանական առածանիում առաջին  սերը  բնութագրվում  է  որպես  անաղարտ,  անմոռանալի  ու  անկրկնելի  մի  զգացմունք`  “No  hay  tal  amor  como  el  primero”,  “Amor  primero  no  tiene  compañero”,  “Lunaes el primero”, “Las sopas y los amores, los primeros son los mejores”, «Առջի սեր, առջիբարի»1, «Ըռչի (առաջին) սովտեն (սեր) քըվորն (քրոջ) ա»։
 2.  Սերը կույր է։
  «Սերը կույր է» թեմատիկ-իմաստային խումբն ընդգրկող առածներն ու ասացվածքները երկու լեզուներում էլ ունեն գրեթե նույն հարանշանակությունը` նա, ում սիրում ես, քեզ համար ամենագեղեցիկն ու լավն է։
  Որպես օրինակ կարողեն  ծառայել  հետևյալ  առածներն  ու  ասացվածքները`  “Quien  feo  ama,  hermoso  ledeseo”, «Սրտի ուզածը սիրուն կլինի», «Ով ում կսիրե, լավը նա է», «Սրտի սիրած յարէլլի, գլուխ քաչալ-տազ (ճաղատ) էլլի»։
  Իսպանական առածանիում «Սերը կույր  է» իմաստն  ավելի  պատկերավոր  ներկայացնելու  համար  օգտագործվում  է  «գորտը»  որպես տգեղ և տհաճ կենդանի` “Quien sapo ama, bien le parece”, իսկ հայկական առածներում ու ասացվածքներում այդ նույն տգեղության և տհաճության պատկերը հաղորդում է «աթար» բառը` «Սերն աթարիցն ա կպել, «Սերն աթարիցն ա կպել չի պոկվել»,«Սերը կպավ աթարից, աթարը կպավ պատից»։
 3.  Խաբված,  դավաճանված  սեր։
   Առածն  անանուն  է,  չունի  հեղինակ,  ժողովուրդն  է  այն  ստեղծում,  տարածում,  ձևափոխում,  նույնիսկ  մոռանում2,  ինչն  էլ  վկայում  է  այն  մասին,  որ  առածանին  օգնում  է  ավելի  լավ  պատկերացում  կազմել  տվյալժողովրդի մտածողության մասին։
 Ամեն  մի  ժողովրդի  ազգային  մտածողության  առանձնահատկություններն  ակնհայտորեն  դրսևորվել  են  նաև  «Խաբված,  դավաճանված  սեր»  թեմատիկ  դաշտում։
 Իսպանական  առածներն  ու  ասացվածքները  փաստում  են  այն  մասին,  որ  նոր  սերըկարող է բուժել նախկին սիրուց մնացած վերքերը` “Un dolor alivia otro dolor y un amorմինչդեռ հայկական առածներում և ասացվածքներում այդպես չէ. «Սիրտը, որ կա շուշա է, որ կոտրվեց, էլ չի սաղանա (ողջանա)», «Կտրված հացը կպչիլ չի, կոտրված սիրտը դզվիլ չի»։
 4.  Անկեղծ  (անշահախնդիր)  սեր։
   «Անկեղծ  (անշահախնդիր)  սերը»  իսպանական  և  հայկական  առածանիում  ներկայացվում  է  որպես  հարատև  մի  զգացմունք,որին  փոխարինել  ոչինչ  չի  կարող։
   Իսպանական  առածանիում  անկեղծ  սերն  իրականում գին չունի` “Amor es el verdadero precio del amor”, “Amor de boquilla, no vale unahormilla”,  “Un  amor  verdadero  no  impone  condiciones”։
   Հայկական  առածներում  և  ասացվածքներում քննադատվում է առանց սիրո ամուսնությունը։
  Վերջինիս պատճառնայն է, որ հայկական մշակույթում չի ընդունվում սերն առանց ամուսնության, սակայնառածանին փաստում է այն մասին, որ անկեղծ սերն ավելի ընդունելի է Աստծո կողմից,  քան  առանց  սիրո  ամուսնությունը`  «Լավ  է  սրտով  սիրած  առածը,  քան  թեխաչով,  թագով  պսակածը»,  «Սրտի  սիրածը,  եկեղեցու  պսակածը»,  «Սրտի  սիրած,տերտրոջ պսակած», «Սրտի սիրած, աստծո օրհնած»։
 5.  Սերն ամենակարող է։
  Սիրո ամենակարող ուժը պատկերված է և´ իսպանական, և´ հայկական առածանիում։
  Իսպանական առածանիում սերն ամենակարող է ևունակ  է  ներելու,  հասկանալու,  պայքարելու,  դժվարություններ  հաղթահարելու`  “A1 Հայերեն օրինակները տրվում են ըստ Ա. Ղանալանյանի «Առածանիի»,  որտեղ առածներն ու ասացվածքները հիմնականում ներկայացված են իրենց բարբառային տարբերակներով։
 siempre  vencedor”։
   Հայկական  առածներում  ու  ասացվածքներում  սերը  կարող  էհրաշքներ գործել` «Սրտով քարի վրա էլ գնաս, կկանաչի»։
 6.  Սերը  մթագնում  է  ուղեղը։
   Իսպանական  և  հայկական  առածանիում  շատպատկերավոր ներկայացված է, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ սերն է իշխում մարդուն.այն  մթագնում  է  նույնիսկ  ամենախելացի  մարդու  ուղեղը  և  ստիպում  նրան  դիմելխենթությունների, փոխում է մարդու բնավորությունը` “Los amores vuelven locos a loshácele sesudo”. “El amor, de sabios hace asnos։
  y de asnos hace sabios”, “El amor esun gran desasnador”, «Դաբաղը (կաշեգործ) սիրած կաշին գետնեգետին կզարկե»։
 Հարկ  է  նշել,  որ  սիրո  հասկացությունն  արտահայտող  ոչ  բոլոր  իմաստայինխմբերն են, որ առկա են և՛ իսպանական, և՛ հայկական առածներում, ինչը տարբեր լեզուներում առածային, ինչպես նաև դարձվածային ֆոնդերի անհամաչափության վառդրսևորումն է։
 7.  Անպատասխան  սեր։
   Ուսումնասիրելով  «Անպատասխան  սեր»  թեմատիկիմաստային խումբն ինչպես իսպանական, այնպես էլ հայկական առածանիում` հարկէ  նշել,  որ  հայկական  առածներում  և  ասացվածքներում  վերոնշյալ  թեմատիկ-իմաստային  խումբը  շատ  քիչ  է  հանդիպում`«Սերը  սիրով  կըլնի,  քաշքշելով  բան  չի  ըլնի»,մինչդեռ իսպանական առածանիում այն բավականին մեծ տեղ է զբաղեցնում`  “Amarciado”,  “Amar  y  no  ser  amado  es  tiempo  mal  empleado”։
   «Անպատասխան  սերը»  իսպանական  առածներում  և  ասացվածքներում  բնութագրվում  է  որպես  ժամանակիզուր  կորուստ,  քանի  որ  եթե  սերն  անպատասխան  է,  ապա  պայքարելն  անիմաստ  է։
 Հայկական  առածանիում  այս  թեմատիկ  խումբը  գրեթե  նույն  իմաստն  ունի,  սակայնշեշտվում է հիմնականում այն փաստը, որ անպատասխան սիրո դեպքում ստիպողաբար ոչնչի հնարավոր չէ հասնել։
 8.  Սերն  ազգային  խտրականություն  չի  ճանաչում։
   «Սերն  ազգային  խտրականություն չի ճանաչում» թեմատիկ դաշտն առկա է միայն հայկական առածանիում, որտեղ  ազգությունն  ամենևին  նշանակություն  չունի`  «Սեր  չիրիշկա  (նայել)  հայ  ու  տաճիկ, ճիկար (հարազատ) չիշկա լաճ ու աղջիկ, խելք չիրիշկա մեծն ու պզտիկ»։
 9.  Արգելված  սեր։
   Ըստ  մեր  ուսումնասիրության՝  «Արգելված  սեր»  թեմատիկխումբն առկա է միայն իսպանական առածանիում, որտեղ խորհուրդ է տրվում չսիրելուրիշի  կնոջը  կամ  ամուսնուն  հետագայում  դավաճանված  չլինելու  համար,  քանի  որնա, ով մեկ անգամ դավաճանել է, հաջորդ անգամ էլ կդավաճանի` “El que ama a unaesto veneno”։
  Իսպանական առածներն ու ասացվածքները խորհուրդ են տալիս սիրելայն, ինչը քոնն է և ուրիշի ունեցվածքի վրա աչք չդնել։
 10.  Երկչոտ  սեր։
   Իսպանական  առածանիում  գերակշռում  են  նաև  այնպիսի  առածներ  ու  ասացվածքներ,  որոնք  նշում  են,  որ  «Երկչոտ  սեր»  լինել  չի  կարող.  սիրողմարդը չպետք է երկչոտ լինի, այլ համարձակ, քանզի, հակառակ դեպքում, նա չի լինիիր սիրելի էակի հետ կամ կկորցնի նրան` “El amor no sabe tener miedo”, “Amor que nomujeres”,  “Amor  cobárdicօ,  no  conquista  mujer  bonita”,  “Si  cobarde  es  el  amante,  nopodrá  ir  adelante”։
   Իսպանական  առածանիում  խորհուրդ  է  տրվում  չվստահել  այնմարդու զգացմունքներին, ով համարձակ չէ սիրո մեջ` “Amante que no es osado, mejores darle de lado”, “El amor que no se atreve, recompensa no merece”։
 Կատարելով սիրո հասկացությունն արտահայտող առածների ու ասացվածքներիիմաստային  վերլուծություն  իսպաներենում  և  հայերենում,  ինչպես  նաև  առանձնացնելով  իմաստային-թեմատիկ  խմբեր`  հարկ  է  նշել,  որ  մի  շարք  իմաստային-թեմատիկխմբեր  առկա  են  երկու  լեզուներում  էլ  և  ունեն  գրեթե  նույն  հարանշանակությունը։
 Սակայն  կան  նաև  անհամապատասխանություններ,  որոնք  արտացոլում  են  երկումշակույթների առանձնահատկություններն ու տարբերությունները։
 Գրականություն7.  Բաղդասարյան Հ., Համընդհանուրի և ազգայինի դրսևորումները տարբեր ժողովուրդների  առածներում  և  ասացվածքներում/  Լեզուն  և  գրականությունը  գիտական  իմացության ժամանակակից հարացույցում, Երևան, 2012, էջ 192-199։
 8.  Ղանալանյան Ա., Առածանի, Երևան, 1960։
 Արևիկ ՄինասյանՍԻՐՈ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՂ ԱՌԱԾՆԵՐԻ ՈՒ ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐԻԻՄԱՍՏԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԻՍՊԱՆԵՐԵՆՈՒՄ՝ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԶՈՒԳԱԴՐՈՒԹՅԱՄԲԲանալի բառեր՝ սեր, առած, ասացվածք, իմաստային վերլուծություն, իմաստային-թեմատիկ խումբ։

Սույն  հոդվածը  նվիրված  է  սիրո  հասկացությունն  արտահայտող  առածների  և  ասացվածքների  իմաստային  վերլուծությանը  իսպաներենում  և  հայերենում։
   Առածներն  ու  ասացվածքները  կաղապարում  են  իրականության  տարբեր  փաստերն  ու  երևույթները,  խտացնում  ժողովրդի  կենսափորձը։
   Աշխատանքում  կատարվել  է  զուգադրական  վերլուծություն  երկու  լեզուների  միջև,  առանձնացվել  են  սիրո  հասկացությունն  արտահայտող  առածների  և  ասացվածքների  թեմատիկ-իմաստային  խմբերը,  որոնց  վերլուծության  միջոցով  ներկայացվել  են  երկու  լեզուների  մշակութային  առանձնահատկությունները,  ինչպես  նաև  դրանցում  առկա  նմանություններն ու տարբերությունները։
