ՀԱՄԻԴԻԵ ՀԵԾԵԼԱԶՈՐԱՅԻՆ ԳՆԴԵՐԸ՝ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆԳՈՐԾԻՔԱբդուլ  Համիդի  հայաջինջ  քաղաքականության  գործում  մեծ  դեր  խաղացին համիդիե հեծելազորային գնդերը։
  Սուլթանի նախաձեռնությամբ քրդերիցձևավորվեցին անկանոն հեծելազորային գնդերը։
  Սուլթանը Շաքիրի գլխավորությամբ մի հանձնաժողով ստեղծեց 20 ոչ կանոնավոր հեծելազորային գնդերկազմակերպելու ծրագիր մշակելու համար։
  Շաքիրը հայատյաց գործիչ էր, եղելէր  Օսմանյան  կայսրության  դեսպանը  Պետերբուրգում՝  քաջատեղյակ  լինելովկազակական  ուժերի  կառուցվածքին։
   Հանձնաժողովը  1891  թ.  ներկայացրեցծրագիրը։
   Իսկ  արդեն  1890  թ.  երկրորդ  կեսին  4-րդ  բանակի  հրամանատարՄեհմեդ Զեքին շրջում էր քրդաբնակ գավառներում, այցելում աշիրեթություններ  և  կարողացավ  ստանալ  ցեղապետերի  համաձայնությունը  ռուսականսահմանի երկայնքով հեծելազորային ոչ կանոնավոր գնդեր ստեղծելու վերաբերյալ։
  Նույն տարվա սեպտեմբերին անցկացվեց համիդիե գնդերի զինվորագրությունը։
 «Հնչակը» գրում է. «Բոլոր կողմերից քրդական աշիրեթություններն եկանլցվեցին  հայկական  գյուղերը,  զինվորագրությունը  տևեց  մեկ  ամիս։
   Այդ  ընթացքում նրանք բոլորն ապրեցին գյուղացիների հաշվին, որոնց ծախսը կազմեց 15 հազ. դահեկան»1։
 Համիդիեն  ստեղծվում  էր  քրդական  ցեղերի  և  աշիրեթությունների  միջոցով,  ավելի  ճիշտ  այդ  ցեղերն  ու  աշիրեթություներն  ուղղակի  վերածվում  էինհեծյալ գնդերի, իսկ նրանց առաջնորդները՝ գնդերի հրամանատարական կազմի։
   Դրանք  ձևավորվեցին  Արևմտյան  Հայաստանի  ամենատարբեր  մասերում՝այն հաշվով, որ կարողանային վերահսկողության տակ առնել հայ բնակչությանը։
   Յուրաքանչյուր  քուրդ  ընտանիք  պարտավոր  էր  համիդիե  գնդերին  տրամադրել 17 տարին լրացած առնվազն մեկ հոգու՝ ձիով ու հանդերձանքով2։
  Իպատիվ սուլթանի՝ այդ գնդերը կոչվեցին «համիդիե» որի զինյալներն իրենց գլխարկներին  կրում  էին  թիթեղյա  նշան՝  «Սուլթան  Աբդուլ  Համիդ»  մակագրությամբ։
 1 «Հնչակ», 1895, թիվ 7։
 2 Կիրակոսյան Ջ., Բուրժուական դիվանագիտությունը և Հայաստանը, Եր., 1980, էջ 417։
 Ստեղծված համակարգը լավագույնս պատկերացնելու համար ներկայացնենք իռլանդացի պրոֆեսոր Էմիլ Դիլոնի վկայությունը. «Զորքում գրանցվածքրդերը թողնվել են իրենց հայրենի վայրերում ազատված են ծառայությունից,մատակարարվում  են  զենքերով,  օժտված  են  դիվանագիտական  անձեռնամխելիությամբ և ապահոված են ռոճիկով։
  Նրանք ճշգրտությամբ կատարում էին իրենց հանձնարարականը թալանում հարուստ հայերին, ավերում գյուղերը,սպանում բոլոր նրանց, ովքեր դիմադրում էին»3։
 Համիդիե  գնդերի  ստեղծման  գործընթացը  մեծ  հաջողություն  ունեցավ.20-ի փոխարեն դրանց թիվը հասավ 73-ի, որոնցից յուրաքանչյուրում 400-600մարդ։
  Համիդիեականների ընդհանուր թիվը հասավ 100 հազարի։
  Նման հաջողությունն  ամենից  առաջ  բացատրվում  էր  նրանով,  որ  թույլատրվում  էր  ոչմիայն իրենց առօրյա կարիքները հոգալ հայերի հաշվին, այլև տիրանալ նրանցհողերին։
  Համիդիեականներն ազատված հարկերից։
 Համիդիե  գնդերի  ստեղծման  վերաբերյալ  Էմիլ  Դիլոնը  գրում  էր,  որ1891թ. Բ.Դուռը, վախենալով, որ Հայաստանում բարեփոխումներ իրականացնելը կարող է իր համար լուրջ դժվարություններ ստեղծել, կազմակերպեց, այսպես կոչված, համիդիե հեծելազորային գնդեր, որոնք կազմված էին բացառապես  քրդերից…,  որպեսզի  հայերը  սահմանամերձ  շրջաններից  դուրս  քշվեն,նրանց  փոխարինեցին  մահմեդականներով,  և  հայերի  թիվը  հինգ  նահանգներում  այնքան  նվազեց,  որ  այլևս  հայ  բնակչության  համար  հատուկ  բարեփոխումներ անցկացնելու անհրաժեշտություն չկար4։
  1891 թ. գարնանը համիդիե գնդերի հրամանատարները, այսինքն՝ ցեղապետերը,  հրավիրվեցին  Կ.  Պոլիս։
   Երբ  նրանք  Տրապիզոն  հասան,  սուլթանըկրկին  ու  կրկին  իրադեով5  հանձնարարեց,  որ  հատուկ  շոգենավով  նրանց  առոք-փառոք  Կ.Պոլիս  բերեն,  նրանց  հագուստի,  սննդի  և  բոլոր  կարիքներն  իրանձնական միջոցներով հոգան ու ոչինչ չխնայեն։
  Կայսերական թիկնապահները  «Դիանա»  շոգենավով  ընդառաջ  ուղարկվեցին՝  արժանավայել  մեծարելուայդ  երախտավոր  ցեղապետերին,  որոնք  ժամանակին  հայ  ժողովրդի  արյուննէին  քամել  և  պատրաստ  էին  հետագայում  նույնն  անել  ի  պաշտոնե  և  արդենավելի եռանդուն։
  «Մեկ շաբաթից ավելի է, որ եկել են մայրաքաղաք և շրջումեն  ամենայն  գոռոզությամբ։
   Քրդական  զգեստներ  հագած,  մեկական  սրով  ուխենչալով  զինված  այդ  հեծելազորայինները»6։
   Սուլթանը  նրանց  անձամբ  ընդունեց և զինվորական կոչումներ շնորհեց։
 3 Братская помощь пострадавшим в Турции армянам, Москва, 1897, с. 13։
 4 Братская помощь пострадавшим в Турции армянам, Москва, 1897, с. 13։
 5 Իրադեն սուլթանի կողմից արձակած հրամանագիր է։
 6 «Հնչակ», 1891, թիվ 6։
 Համիդիե գնդերի ռազմական պատրաստությունը բարելավելու, դրանք որակյալ հրամկազմով համալրելու համար 1892 թ. Կ. Պոլսում ու Բաղդադումստեղծվեցին «ցեղերի համար դպրոցներ»։
  Սուլթանն իր անձնական միջոցներից այդ դպրոցներին հատկացրեց 8 մլն լիրա7։
 Կ.  Պոլսից  վերադառնալիս  նրանք  Բայբուրդի  շրջանում  լրիվ  թալանեցինարտագնա  աշխատանքից  վերադարձած  հայերին։
   Վերջիններս  բողոքեցինվալուն, սակայն անարդյունք. համիդիե հրամանատարներին պատժելը վեր էրքաղաքացիական իշխանությունների իրավասություններից։
  Մաքքոլը գրում է.«Քրդերը խստորեն պահում էին ցեղային կազմակերպությունը՝ իրենց շեյխերիհանդեպ  մնալով  հպատակի  կարգավիճակում։
   Եթե  օսմանյան  կառավարությունն որոշի քուրդ շեյխերին խորտակել ու զինաթափել, մի րոպե ընդիմանալչեն  կարող…,  բայց  սուլթանը  քուրդ  ցեղապետին  հրավիրեց  մայրաքաղաք։
   Իվերջո սուլթանին հաճելի էր, որ ստեղծված գնդերը անվանվել են համիդիե»8։
 Նշված  գնդերի  ստեղծումն  աշիրեթապետերին  տրված  արտոնություններստեղծեց  առճակատում,  ինչն  է  շատ  էր  հեռացնում  քրդերի  միջոցով  հայերինբնաջնջելու  սուլթանական  ծրագրի  կենսագործումը։
   Գնդերի  կազմակերպումից հետո քրդերն ավելի ագրեսիվ դարձան։
 Հայերը  քաջ  գիտակցում  էին,  որ  համիդիե  գնդերը  իրենց  ջարդելու  նպատակով  են  ստեղծվել։
   Զեքի  փաշան  գնդերի  ձևավորումն  ավարտելուց  հետոԿուշարյան  գյուղում  զորահանդես  կազմակերպեց։
   Նրանք  երդվեցին  Ղուրանով և հրահանգներ ստացան հայերի վերաբերյալ, ու վերջիններս կյանքը դարձավ իսկական դժոխք, իսկ նրանց հետագա գոյատևումը՝ անհնար։
  Հայերի վիճակն ավելի ծանրացավ, երբ հարկեր հավաքելու իրավունքը հանձնվեց համիդեականներին։
   Վերջիններիս  գազանային  ընչաքաղցության  առաջ  թալանինոր  դռներ  բացվեցին,  և  նրանք,  թևերը  վեր  քաշած,  գործի  անցան։
   Դատարաններին  հանձնարարված  էր  քննության  չառնել  հայ  ազգաբնակչության  բողոքները համիդեականների վայրագությունների վերաբերյալ9։
  Համիդիե  հեծելազորքն  անպատմելի,  չլսված  գազանություններ  էր  գործում Մուշի, Վանի և այլ շրջաններում։
  Սրանից հետո հայ ժողովրդի վիճակն ավելի  ծանրացավ,  քանի  որ  հայաբնակ  գավառներում  հայը  զրկված  էր  անձի,գույքի  և  պատվի  ապահովության  իրավունքից…  Կարինի,  Ալաշկերտի  ճամփան փակված էր։
  Գյուղերի միջև հաղորդակցություն չկար։
  Ժողովուրդը համիդիե գնդերի պատճառով քայքայված ու թշվառության մեջ էր10։
 7 Պողոսյան Ս., Հայոց ցեղասպանության պատմությունից, Եր., 2000, էջ 348։
 8 Положение армян в Турции до вмешателства держав в 1895 году, М., 1896, с. 256։
 9 Արզումանյան Մ., Դարավոր գոյամարտ, Եր., 1989, էջ 197։
 10 «Դրոշակ», 1893, թիվ 5։
 Նշված տեղեկությունը հաստատվում է Էմիլ Դիլոնի կողմից քուրդ ցեղապետերից  մեկի՝  Մոստիգոյի  հարցաքննության  միջոցով,  որով  ամբողջությամբբացահայտվում են համիդիեականների վայրագությունները։
  Այդ հարցաքննության ժամանակ Դիլոնը հարցնում է Մոստիգոյին, թե իրեն հայտնի է, որ քրդերը բազմաթիվ հայերի են սպանել, թալանել նրանց գյուղերը…, այնուհետև հնչեցնում է հաջորդ հարցը, թե չի բացառվում, որ Մոստիգոյի ձերբակալությունըկապված լինի դրա հետ։
  Մոստիգոն հերքում է դրա հնարավոր լինելը և նշում,որ  եթե  ձերբակալեն,  ապա  դա  կանեն  թուրքական  պահակակետի  վրա  հարձակման  ու  թալանի  համար։
   Այնուհետև  Դիլոնն  առաջարկում  է  ավելի  շատդեպքեր պատմել իրենց, այսպես կոչված, մեծ գործերի մասին, բայց Մոստիգոնպատասխանում  է,  որ  դա  հնարավոր  չէ,  քանի  որ  այդպիսի  1000-ավոր  մեծգործեր են արել։
  Այսպես, ինչպես Դիլոնն է եզրակացնում, Օսմանյան կայսրությունում  այն  բոլոր  ռեֆորմները,  օրենքները,  որքան  էլ  ճիշտ  ու  գրագետ  էինթվում, այնուամենայնիվ դրանք միայն թղթի վրա էին…11։
  Ինչպես հազարավորվկայություններ, այնպես էլ այս մեկը փաստում է, որ քրդերը գործել են առանցհանդիպելու կառավարության կողմից որևէ արգելքների։
 Մշո սանջակում գործում էին համիդիեական 36, իսկ Մանազկերտում ՝ 4գունդ։
   Հասնանցի  քրդերը  ստեղծել  էին  5  համիդիեական  գունդ։
   Ամեն  տարիապրիլին  կազմակերպվում  էր  այդ  գնդերի  ուսումնական  հավաք։
   Բասենիցմինչև  Վանա  լիճ  ընկած  մեծ  հարթավայրն  ավերվում  էր  քրդական  ավազակախմբերի  կողմից…  կառավարությանը  դիմեցին  օգնության  խնդրանքներով,չնայած չհամարձակվեցին թալանողներին անվանել քրդեր, այլ պարզապես կոչեցին  ավազակներ։
  Բոլորին  հայտնի էր,  որ  այդ ավազակների  ղեկավարներըհամիդիեական  սպաներն  են,  որոնց  գլխարկներին  ամրացված  պղնձյա  նշանների համար անվանում էին նաև թեն-քելիս (թիթեղյա մարդիկ)12։
 Հայկական գյուղերի վրա հարձակումները քրդերն արդարացնում էին օթևանելու  իրենց  իրավունքով։
   Նրանք  իրենց  հարևաններին՝  հայերին,  համարում  էին  ամենավտանգավոր  թշնամիները։
   Իրականությունն  այն  էր,  որ  զինված  քրդերն  հարձակվում  էին  հայերի  վրա,  չնայած  վերջիններս  կառավարության որոշմամբ զրկված էին զենք կրելու իրավունքից։
  Երբ քրդերին բռնում էին  հանցագործության  վայրում,  նրանք  արհամարհանքով  մերժում  էր  քաղաքացիական դատարան ներկայանալ և պահանջում էին, որ իրենց՝ որպես շարքային  համիդիեականի  դատեին  սեփական  հրամանատարները։
   Իհարկե,  կառավարությունը  կարող  էր  ոստիկանության  միջոցով  նրանց  պատժել,  բայցհասկանալի պատճառներով քայլեր չէր ձեռնարկում։
 11 Братская помощь…, с. 26-27։
 12 Պողոսյան Ս., Գոյատևման պայքարի քառուղիներում, Եր., 1989, էջ 160։
 Այս ամենից կարելի կատարել է մի դիտարկում, այն է՝ համիդիեական զորամիավորումների միջոցով քրդական աշիրեթությունները կույր գործիք դարձան սուլթանի հայաջինջ քաղաքականությունը գործադրելու համար։
  Էմիլ Դիլոնի  դիպուկ  բնութագրմամբ՝  սուլթանի  համիդիեական  գնդերի  և  այլ  ուժերիմիջոցով  վարած  այդ  քաղաքականությունը  կարելի  է  դիտել  որպես  կազմակերպված ավազակություն, օրինականացված սպանդ և վարձատրվող անբարոյականություն13։
 Այդուամենայնիվ, պետք է արձանագրել ևս կարևոր մի փաստ. համիդիեական  գնդերը,  գործելով  հօգուտ  սուլթանի  քաղաքականության  միաժամանակ, իրենց գոյության փաստով նշանավորեցին քրդերի տեղական ինքնավարության ուժեղացումը։
  Քրդական շատ աշիրեթություններ, հենվելով համիդիեական զորամասերի վրա, իրենց սուլթանությունից անկախ էին պահում, հրաժարվում  հարկեր  վճարելուց։
   Ամեն  դեպքում  ոչ  բոլոր  ցեղերը  համաձայնեցինմտնել  համիդիե  գնդերի  շարքերը։
   Խրախուսելու,  արտոնություններ  տալութուրքական  քաղաքականությունը  վերաբերում  էր  ոչ  բոլոր  քրդերին։
   Քրդերիինքնավարության հետ կապված՝ հասունացող վտանգը կանխելու նպատակովսուլթանական կառավարությունը քրդական խոշոր միավորումները թուլացնելու  ու  մասնատելու  համար  գործադրում  էր  զանազան  միջոցներ,  քանի  որ  առաջին հերթին խոշոր ցեղերն ու ցեղախմբերն էին մարմնավորում քրդերի ուժնու  պետականություն  ունենալու  ձգտումը։
   Այդ  նպատակին  էր  ծառայում  նաևհամիդիեական  գնդերի  հրամանատարների  նշանակումը  ոչ  թե  խոշոր,  այլփոքր աշիրեթությունների ներկայացուցիչներից։
  Իհարկե, այդ քաղաքականության արդյունքները մեծ չէին, քանի որ համիդիեն ինքնին տանում էր նաև տեղական  ինքնավարության  ուժեղացման։
   Պետք  է  նշել,  սակայն,  որ  համիդեականների  շարքերում  ծնունդ  առան  հակասություններ։
   Խնուսում  նրանց  միջևարյունահեղ  կռիվներ  տեղի  ունեցան  ղեկավար  դիրքի  համար։
   Ալաշկերտի,Մանզկերտի,  Բուլանուխի,  Վարդոյի  հասնանցի,  ջիբրանանցի  քրդերն  իրարհետ կռվում էին՝ համիդիեական համակարգում ղեկավար դեր ունենալու համար։
  Իշխանությունները նույնիսկ նրանց զենքերը հավաքեցին, բայց շատ չանցած՝  քրդերի  ղեկավարներին  նորից  «գործի»  կանչեցին՝  հրահանգելով  հատկացնել նրանց աշխատավարձերը։
  Դրանից հետո կրկին աշխուժացավ համիդիե գնդերի գործունեությունը. նոր գնդեր կազմակերպվեցին։
  Խնուսում ձևավորվեց 3 գունդ՝ 300 հեծյալներով14։
 Այսպիսով՝  Աբդուլ  Համիդը  քրդերին  հաջողությամբ  օգտագործեց  հայերիդեմ՝  դարձնելով  նրանց  կույր  գործիք  կառավարության  ձեռքում։
   Հայերիբնաջնջման  քաղաքականության  իրականացման  նպատակով  ստեղծված  հա13 Братская помощь…, стр 14-15։
 14 Արզումանյան Մ., նշվ աշխ., էջ 198։
 միդիեական  գնդերը  լիովին  իրականացրին  կառավարության  պահանջները,չնայած շուտով կառավարությունը բախվեց մի նոր խնդրի՝ քրդական անկախ,ինքնուրույն իշխանությունների ստեղծման անմիջական սպառնալիքին։
 Աննա ԹադևոսյանՀԱՄԻԴԻԵ ՀԵԾԵԼԱԶՈՐԱՅԻՆ ԳՆԴԵՐԸ՝ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԻՔԲանալի բառեր՝ 20-րդ դար, Աբդուլ Համիդ 2-րդ, Շաքիր բեյ, Համիդիե գնդեր, թիթեղյամարդիկ, քրդական աշիրեթություններ, հայաջինջ քաղաքականություն, կազմակերպվածավազակություն, օրինականացված սպանդ։

19-րդ դ. վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունում գահ բարձրացավ  սուլթան Աբդուլ Համիդ 2-րդը։
  1891 թ. ստեղծվեցին սուլթանի անունը կրող հեծելագնդեր։
   Դրանք դարձան սուլթանի ձեռքին կույր գործիք իր հայաջինջ քաղաքականության գործադրման  ճանապարհին։
   Այսպիսով՝  պետք  է  նշել,  որ  համիդիե  գնդերի  միջոցով  սուլթանը  փորձեց վերացնել Հայկական հարցը՝ ավելի ուշ բախվելով Քրդական հարցին։
