Հայաստանի նախորդ իշխանությունների նկատմամբ խորը անվստահության տրամադրություններ արձանագրվել է դեռեւս 2001թ.։
   Հարցվածների մեծամասնությունը չէր վստահում Հայաստանի քաղաքական համակարգի գրեթե բոլոր ինստիտուտներին, ընդ որում՝ նվազելու փոխարեն անվստահությունը գնալով ուժեղանում էր [1] ։
  Մեկ այլ ներկայացուցչական հարցման տվյալներով՝ հարցմանը մասնակցած հայերի 74.6 տոկոսը չէր վստահում օրենսդիր իշխանությանը, 76 տոկոսը դատական իշխանությանը, 73,6 տոկոսը կառավարությանը [2] ։
   Հայաստանի սոցիոլոգիական ասոցիացիայի կողմից անցկացրած հարցումը ցույց էր տվել, որ հարցվածների միայն 1,8 տոկոսն էր համաձայն, իսկ 18,8 տոկոսը` ինչ֊ - որ չափով համաձայն, որ դատարաններում որոշումներն ընդունվում են արդար եւ օրենքներին համապատասխան։
   Հարցվածների 69,2 տոկոսը պատասխանել էր, որ նույնիսկ մարդկանց միջեւ վեճ ծագելիս չի վստահում իր խնդրի լուծումը դատարանին [3] ։
  45Իշխանության թեւերի գործունեությանը տրված ցածր գնահատականը հանգեցրել էր նաեւ հիմնական քաղաքական կուսակցությունների գործունեության ցածր գնահատականին։
   Ինչպես ցույց են տվել դեռեւս 2003 թվականին անցկացված հարցումների արդյունքները, բնակչության 67,6 տոկոսը չէր վստահում կուսակցություններին։
   Լրիվ կամ մասնակիորեն վստահում էր մոտ 16,2 տոկոսը [4] ։
   Հասարակական հարցումների արդյունքներով՝ երկրի մեծահասակ բնակչության ոչ լրիվ 5 տոկոսն էր իրեն որեւէ կուսակցության գաղափարակիր համարում [5] ։
  Հարցումները վկայում էին հայ հասարակության տարբեր խմբերի ներկայացուցչության քաղաքական մեխանիզմների հիմնախախտվածության, ներկուսակցական ժողովրդավարության էական թուլացման մասին։
   Պատգամավորները, որոնք առերեւույթ համարվում էին որոշակի սոցիալական խմբերի ներկայացուցիչներ, իրականում փոխակերպվել էին կուսակցական ապարատի ներկայացուցիչների, կյանքի կոչելով «կուսապարատի ներկայացուցիչների ներկայացուցչության» հոռի երեւույթը։
  Նախ, թե ով կդառնա ԱԺ-ի պատգամավոր, հիմնականում կանխորոշված էր։
   Իհարկե, Հայաստանում ընտրությունները ձեւականորեն ընտրողների կամարտահայտությունն էին, սակայն դրանք ունեին առանձնահատուկ բնույթ, որը բանաձեւելուց հետո ստանում էր հետեւյալ տեսք` ձեր փոխարեն մենք արդեն ընտրել ենք, իսկ դուք` հայ ընտրողներ, պետք է ընդամենը հաստատեք այն։
   Երկրորդ, Հայաստանում նախորդ իշխանությունների օրոք գործառում էր, այսպես կոչված, փակ ցուցակների արատավոր պրակտիկան, որը լայնորեն կիրառվում էր խորհրդարանական ընտրություններում։
   Շարքային ընտրողը քվեարկում էր թեկնածուների ցուցակի համար, որոնք առաջադրվել էին կուսակցությունների կողմից։
   Պատգամավորության թեկնածուների ազգանունների հերթականությունը որոշվում էր կուսակցական ապարատի կողմից եւ փոփոխման ենթական չէր։
   Կարելի էր քվեարկել միայն ողջ ցուցակի համար, ընդսմին՝ ցուցակի մեջ հնարավոր չէր ավելացնել նոր ազգանուններ։
  Արդյունքում՝ պատգամավորության թեկնածուների մեծամասնությունն անհայտ էր մնում հայ ընտրողին։
   Թեկնածուները գիտեին, որ իրենք, փաստորեն, ոչ մի զանգվածային սոցիալական խումբ չէին ներկայացնում։
   Հետեւաբար, ըստ էության, չունեին քաղաքական լեգիտիմություն, որն անհրաժեշտ է խորհրդարանում սոցիալական ներկայացուցչության եւ կուսակցական բյուրոկրատական ընտրանուն հակազդելու համար։
   Նախորդ իշխնությունների օրոք Հայաստանը դարձել էր «կառավարվող» ժողովրդավարության ցայտուն օրինակ։
   Հայ ժողովուրդը դե-յուրե իշխանության աղբյուրից դե-ֆակտո վերածվել էր բյուրոկրատական ձեռնածությունների օբյեկտի։
  Իշխանություններից համակարգային օտարվածության կամ, որ նույնն է, վստահության համընդհանուր ճգնաժամի վիճակը շատ-շատերի մոտ վերաճել էր խոր անվստահության` ցանկացած համազգային ընդվզումի գործողության նպատակահարմարության նկատմամբ։
   Ավելին, հայ հասարակության բազմաքանակ սոցիալական խավերի գիտակցության մեջ վերաճել էր այն համոզման, թե, իբր, իրենք անկարող են արմատականորեն եւ դեպի լավը բա46րեփոխել, ինչպես երկրում տիրող վիճակը, այնպես էլ սեփական կյանքի հանգամանքները։
  Քոչարյանա-սարգսյանական հանցավոր վարչակարգի օրոք շարքային հայերին ներհատուկ դժգոհության եւ բողոքի տիպական վիճակները որոշվում էին հիմնականում սոցիալական հույզերով, դրանց արագ վերելքներով եւ անկումներով, մի ծայրահեղությունից մյուսին չպատճառաբանված անցումներով։
   Այսպիսին էր սոցիալական հույզերի եւ բողոքի քաղաքական տրամադրությունների «պլազմային» այն վիճակը, որը գտնվում էր մշտական խմորման, փոփոխության եւ փոխակերպման մեջ։
   Դրանք վկայում էին հայ զանգվածների քաղաքական էներգիայի ապակենտրոնացվածության մասին, որի սահմանափակությունն այն էր, որ բողոքի տրամադրությունների աճը չէր հենվում վստահության ճգնաժամից դուրս գալու ռազմավարության, բոլոր հայերին հասկանալի ինչ-որ հստակ ըմբռնումի կամ պատկերացման վրա։
  Զանգվածային հայը, թեեւ դժգոհ, խորապես հիասթափված էր իշխանություններից, սակայն չուներ քաղաքական գործողությունների ծրագիր, որովհետեւ այլընտրանք չէր տեսնում։
  Հայաստանի առկա վիճակի վերլուծությունը մեզ բերել է այն եզրահանգման, որ այլեւս չի կարելի բավարարվել «գոյատեւման ռազմավարությամբ» կամ «ծակ ու ծուկերը մասնակիորեն կուտակելու մեթոդաբանությամբ»։
   Մեզ անհրաժեշտ է համազգային ծրագիր, որը մարդկանց վաղվա օրվա նկատմամբ հույս կներշնչի եւ կկողմնորոշի դեպի ապագան։
  Մեր ուսումնասիրությունները մեզ թույլ են տվել հիմնավորել եւ առաջադրել Հայաստանի վերարդիականացման ազգային-ժողովրդավարական մոդելը, որն ամբողջովին կողմնորոշված է դեպի հայրենասիրության, ժողովրդավարության եւ արդարության արժեքները, մատնանշում է դրանց հաստատման գործում ազգային պետության վճռորոշ դերակատարությունը։
   Հասունացել է ռազմավարական շրջադարձը դեպի Հայաստանի «ներքեւից» վերարդիականացումը, որը պետք է հենվի հետեւյալ սկզբունքների վրա. 1. Զարգացման սոցիալականացումը, որը պահանջում է հենվել Հայաստանի մարդկային եւ սոցիալական կապիտալի վրա, ստեղծել աշխատասիրության, սոցիալական ակտիվության եւ ձեռներեցության աճի համար բարենպաստ հնարավորություններ։
  2. Ազգային համախմբումը` ազգային երկխոսության միջոցով, որը կապահովի հայկական պետության եւ հասարակության կողմից տարբեր խավերի եւ խմբերի շահերի համաձայնեցումը, երկրի առաջնային շահերին, նրա դինամիկ եւ օրգանական զարգացման հրամայական պահանջներին մասնավոր շահերի համապատասխանությունը։
  3. Ժողովրդավարությունը (դեմոկրատիզմ) պահանջում է անշեղորեն հետեւել հասարակական կյանքում քաղաքականապես ներկայացված բնակչության մեծամասնության պահանջներին, հարգել փոքրամասնության շահերը, հաշվի առնել վերջինիս շահերը։
  4. Իրատեսությունը պահանջում է հենվել առկա եւ հնարավորինս մատչելի նյութական ու սոցիալական ռեսուրսների վրա, համակողմանիորեն հաշ47վի առնել ազգային պետության եւ հասարակության զարգացման ռեալ ինստիտուցիոնալ պայամանները։
  5. Պատմականությունը եւ ժառանգորդվածությունը պահանջում է հաշվի առնել Հայաստանի, նրա ժողովրդի պատմական եւ մշակութային ավանդույթները, արժեքներն ու առանձնահատկությունները։
  6. Ժողովրդայնությունը` խորապես հասկանալ եւ հարգել հայկական հոգեկերտվածքի բնույթը, նրա նորմերն ու ավանդույթները, առօրեական բարոյականության արժեքները, որոնցով առաջնորդվում է Հայաստանի բնակչության մեծամասնությունը։
  7. Պետության ազգային պատասխանատվությունը` պետությունը պետք է հստակ գիտակցի իր պատասխանատվությունը մեր հայրենիքի ճակատագրի համար, պետք է անհատ քաղաքացիների մասնավոր շահերը ներդաշնակորեն համախմբի երկրի զարգացման ազգային առաջնահերթությունների համակարգի մեջ։
  Վերոնշյալ սկզբունքների իրագործման հաջողությունը պահանջում է կառուցել Հայաստանի ազգային-ժողովրդավարական վերարդիականացման նոր տրամաբանություն` հիմնված մեր երկրի առաջ ծառացած իսկական հիմնախնդիրների ռացիոնալ (բանական) իմաստավորման վրա։
   Առաջին քայլը` ակտիվ ազգային երկխոսությունն է մեր կենսական կնճիռների ու խնդիրների շուրջ։
   Երկխոսության ընթացքում պետք է բացահայտվեն հիմնական սպառնալիքներն ու մարտահրավերները, որոնք պայմանավորում են Հայաստանի վերարդիականացման առաջնահերթություններն ու շրջանակները։
  Մոդելի իրականացումն ենթադրում է միջոցառումների լայն ծրագիր. Տնտեսության ոլորտում` էապես բարձրացնել տնտեսության պետական կարգավորման արդյունավետության մակարդակը, ապահովել մասնավոր սեփականության եւ պայմանագրային հարաբերությունների ինստիտուտի, ինչպես նաեւ տնտեսական ազատ մրցակցության զարգացումը։
   Լիարժեք մրցակցային շուկան գործում է միայն այն ժամանակ, երբ սեփականության իրավունքը պաշտպանված է օրենքով եւ համապատասխան ինստիտուտներով, որոնք ապահովում են նրա բնականոն գործառնությունը եւ զարգացումը։
  Իրավաքաղաքական ոլորտում՝ նախ ամրապնդել զսպումների եւ հակակշիռների համակարգը պետական իշխանության ճյուղերի միջեւ,բարձրացնել դրանց օրգանական փոխգործակցության արդյունավետությունը։
   Երկրորդ, ապահովել օրենքի գերակայությունը հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում` առաջնորդվելով այն սկզբունքով, որ օրենքը վեր է ցանկացած հեղինակությունից, ցանկացած անձնավորությունից, եւ որ օրենքի մեկնաբանությունը տրվում է միայն անկախ դատարանի կողմից։
   Առհասարակ, անհրաժեշտ է էապես վերափոխել իրավակիրառական պրակտիկան, ամրապնդել ժողովրդավարական իրավակարգը։
   Երրորդ, որակապես ընդլայնել իշխանության ներկայացուցչական մարմինների լիազորությունները, արդիականացնել Հայաստանի գործադիր իշխանության կառուցվածքը` պետական որոշումների մշակման գործընթացի նկատմամբ քաղաքացիական ինստիտուտների հասարակական վերահսկողության ապահովման նպատակով։
  48Չորրորդ, ստեղծել պայմաններ` միջկուսակցական մրցակցության ծավալման եւ զարգացման համար։
   Կուսակցությունները պետք է իրական հնարավորություն ունենան պայքարելու քաղաքական իշխանության իրավունքը նվաճելու համար` հայ հասարակությանն առաջադրելով համազգային ծրագրեր եւ լիդերներ։
   Անհրաժեշտ է կատարելագործել իշխանության փոխելիության, ազատ ընտրությունների անցկացման մեխանիզմները։
   Վերջապես, անհրաժեշտ է մշակել պետական կառավարման նոր մոդել, արդյունավետության, թափանցիկության, հայ հասարակությանը պարբերական հաշվետվության ժողովրդավարական սկզբունքներով եւ մեխանիզմներով։
   Խոսքը պետական կառավարման այնպիսի համակարգի մասին է, որը պետք է հիմնվի իշխանության ճյուղերի, բիզնես-ընտրանու, կուսակցությունների, ակադեմիական եւ ճյուղային գիտության, հասարակական կազմակերպությունների ազգանպաստ համագործակցության վրա։
  Քաղաքական առողջ մրցակցությունը, պետական իշխանության ճյուղերի միջեւ զսպումների եւ հակակշիռների գործուն համակարգը, օրենքի գերակայությունը, իշխանությունների փոխելիությունը` այդ ամենը կազմում է իշխանություններից, կուսակցություններից, եւ հասարակական կազմակերպություններից հայ հասարակության համակարգային օտարացածության մեղմացման կամ աստիճանական հաղթահարման քաղաքական տրամաբանությունը։
   Պահանջվում է վճռականորեն փոխել իշխանության բովանդակությունը եւ հռետորաբանությունը։
   Դրա անհրաժեշտությունը թելադրվում է նույնիսկ ոչ այնքան Հայաստանի վերարդիականացման ազգային-ժողովրդական նախագծի պահանջներով, որքան երկրի կենսական հիմնախնդիրների լուծման ոլորտում առաջացող նորանոր դժվարություններով։
  Այլ ելք չունենք. հարկավոր է կառավարմանը վերադարձնել պրոբլեմային մոտեցումը, որը կապված է երկրի առաջ ծառացած հիմնախնդիրների եւ հակասությունների լուծման իրատեսական ուղիների հայեցակարգային իմաստավորման հետ։
   Հարկավոր է կառավարական որոշումներ կայացնելիս նախապես հաշվել դրանց հետ կապված ծախսերի եւ օգուտների հստակ հաշվեկշիռը։
   Միայն այդ դեպքում կկարողանանք խուսափել «Չեռնոմիրդինի նզովքից». «ցանկանում էինք որքան կարելի է լավ, իսկ ստացվեց ինչպես միշտ»։
  Եթե վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին հաջողվի վերակառուցել հայկական պետության եւ քաղաքացիական հասարակության հարաբերությունները, փոխել պետկառավարման բովանդակությունը, ապա մյուս բոլոր հարցերն անհամեմատ ավելի հեշտ կլուծվեն։
  Այսօր Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը ձեւավորվում է նոր քաղաքական օրակարգ, որը ներառում է ոչ միայն երկրի ներսում կայունության պահպանումը, այլեւ բարեփոխումների անցկացումը, նախեւառաջ հենց սոցիալական ոլորտում։
   Այլեւս անհնար է լռության մատնել սոցիալական հիմնախնդիրները, իսկ համապատասխան իրավաքաղաքական վերափոխումները հետաձգել, քանի որ այն կարող է դառնալ կառավարման համակարգի լեգիտիմության ճգնաժամի պատճառ։
   Սոցիալական հիմնախնդիրների տրամաբանությունը ցույց է տալիս, որ քաղաքական կայունության պահպա49նումն այլեւս հնարավոր չէ առանց սոցիալական արդարության խնդիրների լուծման։
  Հետխորհրդային հայ հասարակության համար առավել նախընտրելի է արդարության սոցիալ-դեմոկրատական հայեցակարգը կամ մոդելը։
   Այդ մոդելն առաջադրում է մի շարք խնդիրներ։
   Նախ, մարդու բարոյական իրավունքը` ինքնուրույնաբար եւ առանց անհարկի միջամտության տնօրինելու սեփական կյանքը։
   Պաշտպանում է բարոյական ինքնավարության սկզբունքը, որը համարում է անհամատեղելի պետության համընդգրկուն պատերնալիստական գործառույթների հետ։
   Երկրորդ, ապահովում է մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիության իրավական երաշխիքներ եւ նվազագույնի հասցնում պետության միջամտությունը միջանձնական հարաբերություններին։
   Տեսական առումով, առաջադրվում է հիմնարար իրավունքների սխեմայի մշակման խնդիրը, իսկ գործնականում` պետության դրական գործառույթները հանգեցնում են այդ իրավունքների պահպանմանն ու պաշտպանությանը։
   Երրորդ, արդարության սոցիալ-դեմոկրատական հայեցակարգն առանձնահատուկ կերպով է մեկնաբանում իրավունքը։
   Իրավունքը մշակվում է անհատների կոնկրետ պահանջմունքների ու շահերի հիման վրա։
   Խոսվում է ոչ այնքան իրավունքի մասին ընդհանրապես, որքան ճյուղավորված իրավական համակարգի, կամ, որ նույնն է, ռեալ իրավունքների ու ազատությունների ամբողջության մասին։
  Արեւմուտքում արդարության սոցիալ-դեմոկրատական հայեցակարգը պաշտպանում է այնպիսի պետության գաղափարը, որը պաշտպանելով ազատական գաղափարախոսության կողմից ձեւակերպված հիմնական արժեքները, միաժամանակ խուսափում է նրա ծայրահեղություններից։
   Ըստ այդ դիրքորոշման՝ ժամանակակից պետությունը պետք է կողմնորոշված լինի դեպի այնպիսի սոցիալ-քաղաքական արժեքներն, ինչպիսիք են ազատությունը, արդարությունը, հավասարությունը եւ համերաշխությունը։
   Եվ, երկրորդ, այդ հայեցակարգի համաձայն՝ ազատությունն, իսկն ասած, քաղաքական հարկադրանքից ազատ լինելու, ըստ իր անձնական նպատակների եւ անհատական հնարավորությունների գործելու իրավունքն է։
   Արդարությունը` իրավունքների եւ հնարավորությունների հավասարությունն է`, սոցիալական անհավասարության դիմաց փոխհատուցում ստանալու իրավունքը, կապիտալից եւ քաղաքական իշխանությունից անկախության իրավունքը։
   Հավասարությունը` մարդկանց հավասարությունն է եւ անհատի ազատ զարգացման իրավունքը։
   Համերաշխությունը ձգտումն է` միաբանվել ազգային ընդհանրությանը, միանալ անարդարության զոհերի նկատմամբ կարեկցությանը։
  Սոցիալ-տնտեսական գործընթացներում պետության առանձնահատուկ դերակատարության ճանաչումը զուգակցվում է անհատական ինքնավարության եւ անհատական իրավունքների պաշտպանությամբ։
   Այլ կերպ ասած, սոցիալ-դեմոկրատական եւ ազատական մոտեցումներն ավելի շուտ մեկը մյուսին լրացնում են, քան միմյանց հակասում։
   Արդի հայ հասարակությունը արդեն պատրաստ է արդարության, արդար զարգացման սոցիալ-դեմոկրատական ընբռնմանը։
   Այն հիմնված է, նախ, սոցիալապես անապահով խավերի 50երաշխավորված ապահովության սկզբունքի վրա։
   Դա նշանակում է, որ Հայաստանի անապահով, աղքատ խավերին պետք է տրամադրվեն արժանապատիվ գոյության իրական սոցիալական երաշխիքներ։
   Դրանք պետք է տրամադրվեն նախեւառաջ նրանց, ովքեր իսկապես, օբյեկտիվ հանգամանքների բերումով, ամեն ջանք գործադրելու դեպքում էլ, միեւնույնն է, անկարող են ինքնուրույնաբար լուծել իրենց կենսական հիմնախնդիրները։
   Երկրորդ, անհրաժեշտ է ի հայտ բերել եւ պետական աջակցություն ցույց տալ բոլոր կարող ուժերին, ովքեր պատրաստ եւ ցանկանում են նվիրումով եւ հաստատակամորեն աշխատել, օգտագործել իրենց գիտելիքներն ու տաղանդը, սակայն դրա համար մեկնարկային պետական աջակցության կարիք ունեն։
   Ազգային ներուժի լիակատար օգտագործում` ահա Հայաստանի վերարդիականացման ազգային-ժողովրդավարական մոդելի գլխավոր բանաձեւը։
   Երրորդ, պահանջվում է, որ հայրենի բիզնես-ընտրանին էապես բարձրացնի հայոց պետականության եւ ժողովրդի առաջ իր սոցիալական պատասխանատվությունը։
   Դա նշանակում է, որ խոշոր բիզնեսը, նախեւառաջ, պետք է ապահովի մրցակցության պայմաններում աշխատողների առավելագույնս թույլատրելի բարձր աշխատավարձի մակարդակը, բարելավի աշխատանքի պայմանները, իրականացնի սոցիալական ծրագրեր եւ այլն։
   Այդ ամենը կարող է նպաստել խոշոր բիզնեսի սոցիալական ինտեգրմանը, պետության, խոշոր բիզնեսի եւ քաղաքացիակական հասարակության փոխգործակցության միասնական կանոնների մշակմանը։
  Վերլուծելով վերոնշյալ մոդելի հաստատման առաջնահերթությունները՝ պետք է առանձնացնել ուղղաձիգ շարժունության հստակ կողմնորոշիչների ձեւավորման հիմնախնդիրը։
   Հարկ չկա հատկապես ապացուցելու, որ առանց «սոցիալական վերելակների» գործուն համակարգի ստեղծման անհնար է ապահովել տաղանդի, նախաձեռնության եւ աշխատասիրության պահանջարկվածությունը հայ հասարակության մեջ, միջին խավերից սերած առավել ակտիվ եւ մասնագիտորեն պատրաստված երիտասարդ կադրերի բնականոն հոսքը դեպի բարձր դիրքեր։
  Կառավարման պետական համակարգում առաջացել է ուղղաձիգ շարժունության «կապուղիների խցանման» վիճակ։
   Դրա հաղթահարումը մենք կապում ենք ուղղաձիգ շարժունության սոցիալական չափանիշների ձեւավորման հետ։
   Այս տեսակետից ուսանելի է Արեւելյան Եվրոպայի որոշ երկրների փորձը, որտեղ փորձ է արվում հասարակական գիտակցության մեջ եւ պրակտիկայում արմատավորել մերիտոկրատիայի (վաստակի իշխանության) սկզբունքները։
   Իրական վաստակը, ներդրումը` սոցիալական կարգավիճակի, նյութական եւ բարոյական հատուցման հիմնական աղբյուրն է։
   Ըստ վաստակի՝ արժանապատիվ հատուցումը, տաղանդի, նախաձեռնության, աշխատասիրության եւ պարտաճանաչության հասարակական պահանջարկվածությունը պետք է դառնան Հայաստանում սոցիալական արդարության եւ, միաժամանակ, կառավարման համակարգից մասնագետների օտարվածության հաղթահարման ընդհանրական չափանիշը։
  51Մերիտոկրատիայի սկզբունքն անբաժան է խստագույն պատասխանատվությունից։
   Պետք է հասկանալ, որ եթե պետական պաշտոնյան ակնհայտորեն ձախողում է աշխատանքները` մնալով անպատիժ, դա ոչ միայն հիմնախախտում է ցանկացած իրավական եւ բարոյական արժեք, խոցում շարքային հայ քաղաքացու արդարության զգացումը, այլեւ նրան օտարում է պետությունից, նրա ինստիտուտներից։
   Անցումը մերիտոկրատիային կապված է մարդու վաստակի հատուցման ժամանակակից համակարգի ստեղծման հետ։
  Այդ տեսակետից թերեւս ճիշտ կլիներ վերականգնել հանրապետական նշանակության թոշակները։
   Դրանք պետք է ունենան իսկապես անհատական բնույթ, իսկ սահմանման կարգը պետք է կարգավորել պետական օրենքներով։
  Վերլուծելով սոցիալական արդարության սկզբունքների իրականացման առաջնահերթությունների եւ դրանց դրսեւորումներից մեկի` եկամուտների տարբերակվածության աստիճանի իջեցման հարցը, առաջարկում ենք որպեսզի երկրի բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշը, որ չափվում է ըստ գնողունակության պարիտետի, 2024 թվականին հասցվի մինչեւ 12 հազար դոլարի մակարդակին։
   Սկզբունքորեն այն թույլ կտա ոչ միայն ապահովել Հայաստանի բնակչության մեծամասնության կյանքի հարաբերականորեն բարձր ստանդարտ, այլեւ խթանել ժողովրդավարացման գործընթացները։
  Չպետք է մոռանալ, որ «ազգային կարկանդակի» չափազանց անարդարացի բաշխումը` մեծամասնության կյանքի բարելավման, ինչպես նաեւ իշխանություններից համակարգային օտարվածության մեղմացման գլխավոր խոչընդոտն է։
  Ինչպես երբեք, այսօր Հայաստանում հրատապ է եկամուտների պրոգրեսիվ հարկման սկզբունքի ամրագրումը օրենսդրության մեջ եւ իրավակիրառական պրակտիկայում։
   Ընդսմին, այն պետք է օրգանապես համատեղվի բարեգործության նոր մեխանիզմների մշակման հետ, որոնք թույլ կտան հարկման պրակտիկայում լայնորեն օգտագործել սոցիալապես նշանակալի հիմնադրամներում կատարվող մուծումները։
   Անհրաժեշտ է նաեւ հետեւողականորեն պայքարել սոցիալական պորտաբուծության դեմ` մեծ ժառանգություններ ստանալու դեպքում սահմանելով համապատասխան հարկ։
   Այդպիսի պրակտիկա գոյություն ունի նույնիսկ ամենաազատական հասարակություններում։
  Եկամուտների սոցիալապես անընդունելի մակարդակի բարձրացման անհրաժեշտ նախադրյալներից է միջին խավի համալրումը, նրա վերածումն բազմաքանակ եւ հեղինակավոր քաղաքական ուժի։
   Դրա համար պահանջվում է միջին խավի մեջ մտնող խմբերի համար ապահովել եկամուտների առաջանցիկ աճ, որը թույլ կտա նոր թափ հաղորդելու ուղղաձիգ շարժունությանը եւ ձեւավորելու սոցիալական հավակնությունների հարաբերականորեն արդարացի համակարգ։
   Միջին խավի բարձրորակ կրթությունը եւ մասնագիտական պատրաստվածությունը կդառնան հասարակական կյանքի առողջացման եւ զարգացման կարեւոր գործոններ։
   Զարգացող երկրներում հենց այդ խավն է հանդիսանում պետության սոցիալական ամուր հենարանը, որը ոչ միայն որոշում է երկրում տիրող հասարակական մթնոլորտն, այլեւ ապահո52վում է պետական ինստիտուտների գործունակությունն ու արդյունավետությունը։
  Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության մյուս անհետաձգելի քայլերից մեկը պետք է լինի բյուջետային ոլորտի աշխատողների նյութական դրության էական բարելավումը։
   Դա առաջընթաց կապահովի սոցիալական արդարության նորմերի հաստատման, ուղղաձիգ շարժունության արդյունավետ մեխանիզմների ստեղծման, բարձրագույն կրթության որակի եւ կարգավիճակի բարձրացման ոլորտներում։
   Այս կերպ կարելի է ոչ միայն պահպանել եւ ամրապնդել ներկայիս իշխանությունների լեգիտիմությունն, այլեւ փոխել կենսահույզ խնդիրների, ամենից առաջ զանգվածային աղքատության խնդրաշարի լուծման ռազմավարությունը։
  Աղքատության հիմնախնդիրը մինչեւ այժմ լուծելու` իշխանությունների անկարողության պատճառներից մեկն այն է, որ սոցիալական քաղաքականության մեջ շեշտը դրվում է ավելի շատ անապահով խավերի սոցիալական պաշտպանության, տարատեսակ բյուջետային վճարումների տրամադրման վրա։
   Համոզված ենք` հարկավոր է նաեւ այդ խավերին ապահովել պետական այնպիսի աջակցությամբ, որ նրանք հնարավորություն ունենան գործնականում ինքնուրույնաբար լուծելու սեփական հիմնախնդիրները։
   Այդ գործում մեծապես կարեւորվում են տարատեսակ կրթական եւ մասնագիտական որակավորման ծրագրերը։
   Դրանք հատկապես անհրաժեշտ են սոցիալապես խոցելի խավերի համար։
   Օրինակ, մեզանում վատթար դրության մեջ են միայնակ մայրերը, որոնք խնամում են հիվանդ երեխաների։
   Այստեղ չի կարելի սահմանափակվել միայն նպաստներով։
   Ավելի շուտ օգտակար կլինեին մասնագիտական ուսուցման ծրագրերը, որոնք ունեն պահանջարկ եւ համեմատաբար լավ վարձատրվում են։
   Նպատակահարմար է անապահով խավերին վարձակալության կամ լիզինգային կարգով տրամադրել անհրաժեշտ սարքեր եւ սարքավորումներ։
   Ինքնուրույն աշխատանքի պայմանների ստեղծումն այդպիսի կանանց քիչ թե շատ բարեկեցիկ կյանքի, նշանակալի սոցիալական կարգավիճակի եւ վերջին հաշվով` աճող սերնդի լիարժեք դաստիարակության գործուն երաշխիքներից է։
   Այս հնարավորությունը, անկասկած, ավելի օգտակար է, քան նպաստը։
   Հետեւաբար, առավել արդյունավետ եւ նպատակահարմար է աղքատության պատճառների գործնական վերացումը, քան դրա հետեւանքների գեղարարական «հարդարումը»։
  Հասարակական արդարության սկզբունքների կենսագործման առաջնահերթություններից մեկը պետք է դառնա սոցիալական անհավասարության դեմ պայքարի ազգային ծրագիրը։
   Դրա մշակման ելակետը իշխանությունների եւ քաղաքացիական հասարակության լայն համագործակցությունն է` անհավասարության տարբեր տեսակների կառուցվածքի եւ մասշտաբների բացահայտման նպատակով։
   Դա, իր հերթին, թույլ կտա մշակել դրանց վերացման ազգային առաջնահերթությունների համակարգ, հստակեցնել բնակչության ուղղաձիգ շարժունության աջակցության ուղիները։
   Այդ ծրագրի կարեւոր մասը պետք է կազմի Հայաստանի բնակչության սոցիալ-տնտեսական դրության մշտադիտարկման, ներառյալ` անհավասարությունների փորձագիտական 53մշտադիտարկման կազմակերպումը։
   Դրա հիման վրա կմշակվեն համապատասխան անհավասարությունների հաղթահարման կոնկրետ նպատակային ծրագրերը։
  Հայաստանի վերարդիականացման ազգային-ժողովրդավարական մոդելի կամ նախագծի կիրարկման հաջողության համար հարկավոր է այն, ինչը մեզ այդքան պակասել է վերջին տասնամյակներին` հայկական պետության եւ քաղաքացիական հասարակության հակադարձ կապը։
   Սակայն ինչպես ցույց են տալիս սոցիոլոգիական հետազոտությունների արդյունքները, Հայաստանում քաղաքացիական հասարակության մասը կազմող հասարակական կազմակերպություններին չի վստահում հարցվածների 42,8 տոկոսը։
   [6] Փոխադարձ անվստահության` հնուց եկող այդ ՙհիվանդությունը, որը ժողովրդավարությունը վերածել է ծաղրապատճենման, կարող է բուժվել միայն մասնակցային ժողովրդավարության հասարակական ինստիտուտների զարգացման շնորհիվ։
   Միայն դա է Հայաստանի առաջ ծառացած հիմնախնդիրները լուծելու եւ սխոլաստիկ, կյանքից կտրված ու անպտուղ բանավեճերից խուսափելու լավագույն միջոցը։
   Դրանում է Հանրային խորհրդի առաքելությունը, թեեւ պետք է խոստովանել, որ այն երեկ եւ այսօր չի արդարացրել հայ հասարակության սպասումները։
   ՀԽ-ն այդպես էլ չի կայացել որպես քաղաքացիական հասարակության անկախ կառույց, այլ մինչեւ վերջերս վերածվել էր նախագահական ապարատի ինչ-որ անդեմ, ՙխորհրդակցական կցորդի։
   Չի հաջողվել նաեւ խնդրահարույց հարցերի քննարկումներին լայնորեն ներգրավել հասարակական կազմակերպություններին, ինչպես նաեւ այդ քննարկումները փոխադրել լայն տեղեկատվական դաշտ, որը կդժվարացներ կյանքի աղաղակող փաստերի քողարկման հնարավորությունները կամ էլ, իշխանությունից օտարվածության այն ձեւերը, երբ ամեն ինչ քննարկվում, մերկացվում է մամուլում, սակայն գործադիր իշխանության մարմինները դրանց բավարար ուշադրություն չեն դարձնում։
   Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը անձնապես շահագրգռված է կարեւորագույն քաղաքական որոշումների քննարկման գործընթացներին լայն հասարակության ներգրավվածությունն ապահովելու խնդրով, քաջ գիտակցելով, որ ժողովրդավարական հասարակական ինստիտուտները կարող են ստեղծվել առանց զանգվածային մասնակցության, սակայն առանց զանգվածային մասնակցության եւ աջակցության ժողովրդավարությունը չի կարող գոյություն ունենալ։
  «Նոր Հայաստանում» կենսականորեն անհրաժեշտ են հասարակական լայն բանավեճերը, որոնք ունեն գործնական ուղղվածություն։
   Դա նշանակում է, որ դրանց արդյունքում հասարակական նախաձեռնությունները պետք է դառնան պետական քաղաքականության կարեւոր բաղադրիչը։
   Դրանց իրագործումը պետք է վերահսկվի քաղաքացիական հասարակության կողմից։
  Այսօր, ինչպես երբեք, պահանջվում է մշակել եւ ընդունել օրենքներ` Հանրային խորհրդի իրավական կարգավիճակի եւ հասարակական վերահսկողության մասին։
  Վերլուծելով իշխանություն-քաղաքացիական հասարակություն գործակցության մեխանիզմները, հետեւություն է արվում, որ այդ մեխանիզմները 54պետք է այնպես կարգավորել, որպեսզի դրանք ճիշտ ժամանակին ընկալեն ու արտահայտեն հայ հասարակության մեծ խմբերի շահերը եւ ապահովեն դրանց փոխհամաձայնեցումը։
  Այսօր համացանցում լայնորեն օգտագործվում է առաջարկությունների եւ անգամ օրինագծերի տեղադրման պրակտիկան։
   Յուրաքանչյուր քաղաքացի կարող է համացանց ուղարկել իր առաջարկությունը կամ օրինագծի ուղղումը։
   Օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում դրանցից լավագույնները քննարկվում են խորհրդարանում, իսկ առանձին դեպքերում` հաշվի են առնվում օրինագծի ավարտական տարբերակի մեջ։
   Լավագույն լուծումների կոլեկտիվ ընտրության մեխանիզմը, այսպես կոչված, «կրաուդսորսինգը» լայն կիրառություն ուի Արեւմուտքի երկրներում։
   Այստեղ իրացվում է, իրավաբանական լեզվով ասված, «պասիվ իրավունքը»` իշխանության, օրենսդրական նածաձեռնության սուբյեկտների կողմից ներկայացված այս կամ այն գաղափարին, օրինագծին արձագանքելու քաղաքացու հնարավորությունը։
   «Պասիվ իրավունքը» կարելի եւ անհրաժեշտ« է լրացնել «Ակտիվ իրավունքով», այսինքն` քաղաքացիներին ընձեռել իրավունք ձեւավորելու խորհրդարանում օրենսդրական օրակարգը, առաջարկելու սեփական նախագծերը եւ ձեւակերպելու ազգային առաջնահերթությունները։
   Հետաքրքիր է նշել, որ եթե Մեծ Բրիտանիայում այս կամ այն առաջարկությունը հավաքում է հարյուր հազար եւ ավելի ստորագրություն, այդ առաջարկությունը քննարկվում է երկրի խորհրդարանում։
   Եթե Հայաստանում եւս բրիտանական այդ պրակտիկան ընդունվի, ապա այն կառաջացնի իսկական «ժողովրդավարական հեղափոխություն»։
  Մենք առաջարկում ենք Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովում քննարկել մեր քաղաքացիների այն առաջարկությունները, որոնք համացանցում կհավաքեն հիսուն հազար եւ ավելի ստորագրություններ։
   Այստեղից հետեւում է, որ այդ քայլով Հայաստանում ինտերնետ-ժողովրդավարությունը կմիավորվի ուղղակի, հանրաքվեական ժողովրդավարության ինստիտուտների զարգացման, քաղաքացիների հասարակական-քաղաքական ակտիվության աճի գործընթացների հետ։
   Բացի այդ, առաջարկում ենք, որ կարեւորագույն պետական որոշումների նախագծերը նախապես անպայման անցնեն, այսպես կոչված, «զրոյական ընթերցման» զտիչով, այսինքն` նախապես քննարկվեն Հանրային խորհրդում, խոշոր հասարակական կազմակերպություններում։
  Իշխանություն-քաղաքացիական հասարակություն փոխադարձ անվստահության եւ օտարացածության հնուց եկող այդ հիվանդությունը կարող է բուժվել միայն իշխանության ինստիտուտների գործունեության թափանցիկության եւ բացության, հասարակական ուժերի անարգել եւ ազատ մրցակցության, արդյունավետ ժոքղովրդավարական ընթացակարգերի, իշխանություն-քաղաքացիական հասարակության հակադարձ կապի ամրապնդման մեխանիզմների, ազգային երկխոսության հիման վրա։
  Ազգային լայն երկխոսության ընթացքում պետք է հայտնաբերել առավել ակտիվ եւ ազգայնորեն պատասխանատու խմբերի շահերի ընդհանրությունը Հայաստանի զարգացման առաջնահերթությունների հետ։
   Սակայն շահերի 55ընդհանրությունը` անհրաժեշտ, բայց բավարար պայման չէ։
   Պահանջվում է այդ խմբերի գաղափարական եւ քաղաքական համախմբման հիման վրա նոր դաշինքի կամ, որ նույնն է, ազգային կոալիցիայի ստեղծում։
   Առավել նպաստավոր է այն սցենարը, ըստ որի նման համախմբման կենտրոնի եւ նախաձեռնողի դերում հանդես գա հանրաճանաչ ազգային առաջնորդ Նիկոլ Փաշինյանը։
   Եթե նրան հաջողվի տեղից շարժել ներազգային երկխոսության կազմակերպման գերխնդիրը, ձեւակերպել իշխանություն-քաղաքացիական հասարակության ազգաշահ գործակցության նոր չափանիշներ, ապա դա կդառնա այն Ռուբիկոնը, որն ետեւում կթողնի անհաշտելի դիմակայության դրսեւորումները։

Հոդվածը նվիրված է հայ հասարակության համակարգային օտարման հայեցակարգային վերլուծությանը։
  Բացահայտված է այն անվիճելի իրողությունը, որ նախորդ իշխանությունների օրոք քաղաքական օտարվածության տրամադրությունները տարածվել էին ոչ միայն գործադիր, օրենսդիր եւ դատական իշխանությունների, այլ նաեւ հիմնական կուսակցությունների, հասարակական կազմակերպությունների վրա, այդ թվում՝ հիմնական տնտեսական ինստիտուտների եւ բիզնեսի վրա։
  Դրանց հաղթահարման համար հեղինակը մշակել եւ առաջադրել է Հայաստանի վերարդիականացման կամ, որ նույնն է, առողջացման նոր տրամաբանություն կամ նախագիծ։
  Այսինքն` Հայաստանի վերարդիականացման ազգային-ժողովրդավարական մոդել, որն ամբողջովին կողմնորոշված է դեպի հայրենասիրության, ժողովրդավարության եւ սոցիալական արդարության արժեքները, մատնանշում է դրանց հաստատման գործում Հայաստանի նոր իշխանությունների կարեւոր դերակատարությունը։
  Մոդելի կենսագործումը նախատեսում է հայ հասարակության առողջացմանն ուղղված միջոցառումների մի ողջ համակարգ։
