ԱՆԻՆ՝ ՀԱՅ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԱնի  քաղաքը,  բազմիցս  ուսումնասիրված  լինելով  հանդերձ,  չի  դադարում  մնալ  թե՛  հայրենի,  թե՛օտար գիտնականների, ինչպես նաև հետաքրքրությունների լայն շրջանակ ունեցողների ուշադրությանկենտրոնում։
  Քաղաքը չի կորցրել իր կարևորությունն ու հմայքն անգամ ավերված վիճակում։
  Հիրավի,Բագրատունյաց մայրաքաղաքն անկրկնելի գեղեցկություն ու գրավչություն է ունեցել նախ և առաջ իրանգերազանցելի տեսքով։
 Ինչպես  հայտնի  է՝  հայոց  մշակույթի  միջնադարյան  պատմության  մեջ  ճարտարապետությունըկենտրոնական  տեղ  է  գրավում։
   Անին  «մշակութային  խառնարան»  էր,  իսկ  որոշ  մասնագետներ  Անինհամարում են «Հայաստանում ճարտարապետական, պետական ուղղության օրենսդիրը»1։
 Անին ավելի շատ ուսումնասիրվել է ճարտարապետական առումով։
  Թորոս Թորամանյանը, բացիպաշտպանական  պարիսպներից,  նկարագրում  է  նաև  այլ  տարածքներ,  որոնք  համարել  է  երբեմնիայգիներ2։
  Թորամանյանն Անիի ճարտարապետության պատմությունը բաժանում է երեք շրջանի.1. Կամսարականների իշխանության ժամանակները։
 2.  Անիի  ճարտարապետության  բուռն  զարգացման  շրջանը  (ընդգրկում  է  10-րդ  դարի  երկրորդկեսից մինչև 1064 թ.)։
 3. Զաքարյանների շրջանը3։
 Անիի Ճարտարապետության մասին խոսելիս անհնար է չանդրադառնալ քաղաքի հատակագծին,որի  առաջին  վերականգնողներից  Հ.  Աբիխի  պնդումները  միանգամայն  ընդունելի  են  համարում  միշարք  ուսումնասիրողներ,  դրանց  թվում  նաև՝  Թ.  Հակոբյանը4։
   Պարզվել  է,  որ  քաղաքի  հատակագիծըչի ձևավորվել միանգամից։
  Սկզբնական շրջանում գոյություն է ունեցել միայն միջնաբերդը, իսկ մայրաքաղաք հռչակվելուց հետո միջնաբերդի շուրջ ձևավորվել է Նոր քաղաքն ու արվարձանները։
  Նոր քաղաքն  Անիի  ամենաշքեղ,  ճարտարապետական  առումով  ամենակարևոր  մասն  էր,  որտեղ  կառուցվածէին եկեղեցական ու մոնումենտալ շատ շենքեր։
  Մեծ կառույցները հիմնականում տեղադրված էին բունքաղաքի՝ Ախուրյանի ու Ծաղկոցաձորի եզրերին5։
 Անի եկած բոլոր ճանապարհորդները փաստում էին, որ քաղաքը խիտ էր կառուցված, տները՝ հաճախ  իրար  կպած,  ինչն  էլ  հենց  պատճառ  դարձավ  քարանձավային  Անիի  ստեղծման  համար։
   Փողոցներն  ունեին  անկանոն  դասավորություն,  մեծ  ու  փոքր  նրբանցքներ,  որոշ  տեղերում  դրված  էին  քարենստարաններ, ինչը նոր ժամանակներում կրկնօրինակվեց Ալեքսանդրապոլում և Ախալցխայում6։
 1817  թ.  Անի  է  այցելում  անգլիացի  Ռոբերտ  Քեր-Փորթրը  և  իր  ուղեգրության  մեջ  մի  քանի  էջնվիրում  է  Անիի  նկարագրությանը։
   Նրան  հատկապես  հիացրել  էր  թագավորական  պալատը,  որիմասին  նրա  նկարագրությունը  դնում  է  Եվրոպայում  Անիի  հռչակի  առաջին  քարը։
   Անգլիացիներիայցելություններն  Անի  և  նրա  մասին  հիշատակությունները  ոգևորում  են  ֆրանսիացիներին,  որոնքայստեղ են ուղարկում Էոժեն Բոբեին` հանձնարարելով քննել ավերակները գիտական տեսանկյունից։
 Յոթ  օր  մնալով  Անիում`  նա  մանրամասն  քննում  և  արտագրում  է  մի  շարք  արձանագրություններ։
 Ֆրանսիացի  գիտնականն  անիի  ճարտարապետության  մեջ  գտնում  էր  բյուզանդական  և  արևելյանոճերը, որոնց մեջ նկատում էր և բուն հայկականը։
  Նրա կարծիքով, հայ ճարտարապետներն այդ երեքոճերն  ինքնուրույն  կերպով  գործադրողներ  են  եղել,  և  նրանց  ձեռքի  գործն  այնպիսի  նրբություններունի, որ դրանք տեսնողը չի նախանձի հունական ճարտարապետներին։
  Էոժեն Բոբեին փոխարինում է2 Թորոմանյան Թ., Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, Երևան, 1948, էջ 178։
 3 Հակոբյան Թ., Անիի պատմություն, Երևան, 1980, էջ 226։
 4 Նույն տեղում, էջ 243։
 5 Նույն տեղում, էջ 244։
 Տեքսիեն, որը, տեսնելով Անին, նշում է. «Հայ ժողովուրդն ունեցել է իր մշակույթը, իր զարգացած, նուրբճաշակը, ստեղծագործական տաղանդը։
  Ապացույց` ինքը` Անին»։
 1Անի  քաղաքն  Առաջավոր  Ասիայի  քաղաքների  նման  ուներ  շատ  հակադրություններ2։
   Նրա  հետամնաց  թաղամասերն  ու  արվարձանները  չէին  բարեկարգվում,  փոխարենը  բարեկարգ  էին  կենտրոնական  փողոցները։
   Անիի  պարսպապատումն  ու  պաշտպանությունն  ընդհանրապես  կարևորվում  էրքաղաքի խիտ բնակեցված լինելով3։
  964 թ. կառուցվում է քաղաքի Աշոտյան պարիսպը, որը Հին քաղաքը բաժանում է Նոր քաղաքից, 988 թ.՝ Սմբատյան երկշարք պարիսպը4։
 Անին  գերազանցապես  տուֆակերտ  քաղաք  էր,  և  տուֆի  մշակումն  այստեղ  հասել  էրկատարելության, ընդ որում, կարևոր բոլոր հուշարձանների պատերը և՛ ներսից, և՛ դրսից շարված էինսրբատաշ քարերով և այնպիսի վարպետությամբ, որ դրանց միջև եղած գծերը հազիվ էին նկատվում5։
 Միջնադարյան Հայաստանի բոլոր ճանապարհները տանում էին մեծ քաղաքներ կամ անցնում էիննրանց միջով։
  Առևտրական և այլ գործերով քաղաքներ եկողների բնակությունը ժամանակավորապեսապահովելու  համար  անհրաժեշտ  էին  համապատասխան  շենքեր  և  հյուրատներ։
   Դրանք  սովորաբարպատկանում  էին  քաղաքի  հարուստներին։
   Այս  առումով  օտարերկրյա  այցելուներին  իր  հյուրընկալությամբ  ու  շքեղությամբ  ներկայանալի  էր  հատկապես  Բագրատունյաց  մայրաքաղաքը։
   Առաքելոց  եկեղեցուց ոչ հեռու 1908 թ. բացվել են քաղաքային հյուրանոցի մնացորդներ։
  Առանձին ճոխությամբ աչքիէին ընկնում շքամուտքերը, որոնք իրենց արտաքին ճարտարապետական լուծմամբ կրկնում էին Անիիմեծահարուստների պալատների շքամուտքերի ձևերը6։
 Քաղաքատիպ քարավանատների ու հյուրատների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս  եզրակացնել,  որ  եթե  ճանապարհների  ուղղությամբ  կառուցված  քարավանատները  սպասարկումէին  ինչպես  մարդկանց,  այնպես  էլ  անասուններին,  ապա  քաղաքային  հյուրատները  սպասարկում  էինհավանաբար միայն մարդկանց և ունեին առանձին «համարներ»։
  Նրանց հարևանությամբ գտնվում էրշուկան, իսկ արտաքին  ճարտարապետության մեջ դրանք կրում էին Անիի մեծահարուստներին պատկանող շքեղ բնակելի տների ճարտարապետական ազդեցությունը7։
 Քաղաքի  առևտրական  կապերի  զարգացման  և  անվտանգության  նկատառումներով  կառուցվեցին բազմաթիվ կամուրջներ, որոնք հանդիսանում էին նյութական մշակույթի հուշարձաններ, որոնցմիջոցով կարելի է պատկերացում կազմել Հայաստանի ճարտարագիտական մտքի և մասնավորապեսկամրջաշինության մասին։
  Դրանցից առավել մեծերը գտնվում էին Ախուրյանի ձորում8։
 Անիի  զինանշանի  հովազի  (որոշ  աղբյուրներում՝  առյուծի)  վերևում  քանդակված  խաչը  վկայում  էեկեղեցի-պետություն  սերտ  կապի  մասին։
   Անիի`  հազար  ու  մի  եկեղեցիների  քաղաք  բնորոշումըպատահական  չէ։
   Եկեղեցիների  կառուցումը  հիմնականում  «պատվիրվում»  էր  և  որոշ  դեպքերում  դաարվում  էր  «ես»-ի  մեծարման,  հոգևոր  հայրերի  բարեհաճությանն  արժանանալու  համար։
   Բնականաբար, եկեղեցիների առատությունը ևս ցույց է տալիս եկեղեցի-պետություն բարեկամական հարաբերությունները։
 Անիի պալատական եկեղեցին, որը համարվում էր միջնաբերդի ամենահին եկեղեցական կառույցըՀ.  Աբիխը  կոչում  է  «Անիի  թանկագին  քար»։
   Այս  եկեղեցու  վրա  առկա  վիմագիր  արձանագրությունըմեզ հասած մեսրոպյան տառերով ամենահին վիմագիր արձանագրություններից է հայոց պատմությանմեջ, որը Ն. Մառը թվագրում է 622 թվականով9։
 Հովվի  եկեղեցին  իր  հատակագծային,  ծավալատարածական  և  զարդարիկ  հորինվածքների  լուծումներով Թ. Թորամանյանը որակել է որպես «Ճարտարապետական գոհար»10։
 Անիի ճարտարապետության մեջ իր ուրույն տեղն ունի նաև Առաքելոց եկեղեցին, որի ճարտարապետական  լուծումները  հաշվի  առնելով՝  կարելի  է  ենթադրել,  որ  այն  պիտի  կառուցված  լինի  11-րդդարի առաջին քառորդից հետո11։
  Առաքելոց եկեղեցու պատերին կանոնադրական արձանագրությունների առկայությունը նկատի ունենալով, գտնում են, որ այն մեծ դեր է ունեցել մայրաքաղաքի կյանքում,և  արձանագրությունները  ցույց  են  տալիս,  որ  եկեղեցին  կապված  էր  Պահլավունի  տոհմի  հետ,  որին1 Լեո, Անի. տպավորություններ, հիշատակներ, անցածն ու մնացածն, Երևան, 1963, էջ 31։
 2 Հակոբյան Թ., Անիի պատմություն, Երևան, 1980, էջ, 245։
 3 Նալբանդյան Հ., Արաբական աղբյուրները Հայաստանի և հարևան երկրների մասին, Երևան, 1965, էջ 78։
 4 Մառ Ն., Անի, Երևան, 2011, էջ 57։
 5 Հակոբյան Թ., էջ 285-289։
 6 Հարությունյան Վ., Միջնադարյան Հայաստանի քարավանատներն ու կամուրջները, Երևան, 1960, էջ 99։
 7 Նույն տեղում, էջ 68։
 8 Նույն տեղում, էջ 77։
 9 Հակոբյան Թ․, էջ 41։
 10  Հայկազուն-Գրիգորյան  Ա.,  Անիի  Հովվի  եկեղեցու  հորինվածքային  և  խորհրդաբանական  առանձնահատկությունները,  ՀՀԳԱԱ Շիրակի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն, Գիտական աշխատություններ XVII, Գյումրի 2014, էջ 26։
 պատկանում  էին  Անիի  եպիսկոպոսները։
 1  Լեոն  Առաքելոց  եկեղեցին  համարում  է  «մի  տեսակ  վարչական պաշտոնարան», որտեղ, ըստ նրա, հավաքվում էր ժողովուրդը ոչ միայն եկեղեցական, այլև վարչական, նույնիսկ քաղաքական հարցեր քննելու համար։
  Առաքելոց եկեղեցու գավիթներում թաղվել եննշանավոր հոգևորականներ և աշխարհականներ2։
 Գագկաշեն եկեղեցու պեղումներից հայտնաբերված Գագիկ Առաջինի քարակերտ արձանը` իր կառուցած տաճարի մանրակերտը ձեռքին, կարևոր է նրանով, որ ցույց է տալիս 10-11-րդ դարերում հայիրականության մեջ արձանագործության առկայությունը3։
 Անիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կամ Անիի Մայր Տաճարը՝ Անի քաղաքի գլխավոր եկեղեցին,կառուցվել  է  989-1001  թթ.  Տրդատ  ճարտարապետի  կողմից՝  Հայոց  թագավոր Սմբատ  Երկրորդի նախաձեռնությամբ  և  դասվում  է  հայ  և  համաշխարհային  ճարտարապետական  լավագույն  նմուշների շարքին։
  Քառամույթ գմբեթավոր հորինվածքով կառույց է՝ կոթողային ձևով և հարուստ հարդարանքով։
 Մայր տաճարն իր խորաքանդակներով, ճարտարապետական ուրույն ոճով դարձել է Անիի յուրատեսակ  խորհրդանիշը,  որն  իր  ազդեցությունն  է  թողել  նաև  միջազգային  ճարտարապետական  ոճիվրա։
   Եվ  իզուր  չէ,  որ  Անի  այցելած  հեղինակներից  մեկը  Մայր  տաճարը  համարել  է  «Կովկասի  լավագույն զարդը»։
  Նրան նվիրվել է ծավալուն գրականություն4։
 Անի այցելած անգլիացի հետազոտողներն իրենց հուշագրություններում նշում էին, որ գեղեցիկ էինմանավանդ եկեղեցու խորշերը, որոնք մի քանի տեղ կտրատում են պատերի դրսի մակերևույթը, գեղեցիկ են ոչ միայն իրենց ճաշակավոր գոգերով, այլև սիրուն, ոլորուն զարդաքանդակներով։
  Այդ խորշերնԱնիի  ճարտարապետության  շատ  բնորոշ  մի  հատկությունն  են  և,  նրանց  կարծիքով,  ուր  որ  նկատելիլինեն նման գծեր, պետք է հավատացած լինել, որ կամ անեցու շինություն է, կամ Անիից վերցրած ընդօրինակություն5։
 Թուրքական 360tr.com կայքը ևս անդրադարձել է Մայր տաճարի ճարտարապետությանը` ներկայացնելով  տաճարի  3D  ցուցադրությունը,  որը  ներառված  է  Թուրքիայի  պատմամշակութային  ժառանգության վիրտուալ ցուցադրությունների շրջանակում։
  Ուշագրավ է, որ կայքի հեղինակները Մայր տաճարը  համարում  են  հայկական  կառույց։
   3D  ցուցադրությունը  ստեղծվել  է  տաճարի  ներսից  և  դրսիցարված լուսանկարների համադրման միջոցով՝ 9 դիտանկյունից6։
 Վերոնշյալ ճարտարապետական կառույցների ոճն ու հորինվածքը խոսում են  այն մասին, որ նախորդ ժամանակների դասական ճարտարապետական ժառանգության հիմքի վրա է ձևավորվել Անիիճարտարապետական դպրոցը, որն իր հերթին սկսել է իր ազդեցությունը թողնել երկրի տարբեր տեղերում զարգացող ճարտարապետական արվեստի վրա ընդհանրապես7։
 Անիի  ճարտարապետությունը  սերտորեն  առնչվում  էր  գեղանկարչությանը,  քանզի  քաղաքի  ավերակներում հայտնաբերված նմուշները ցույց են տալիս, որ Անիի ճարտարապետական գլուխգործոցներից շատերը զարդարվել են նաև որմնանկարներով։
 Անին  ճարտարապետական  կատարելության  հասցրած  Տրդատն  իր  ժամանակի  խոշորագույնճարտարապետն  էր,  որին  ուսումնասիրողներն  անվանում  էին  «դեպի  գոթական  ոճը  տանող  ճանապարհի  հայտնագործող»,  «ավագ  ճարտարապետ»  և  այլ  անուններով8։
   Տրդատ  Անեցին  իր  ստեղծագործություններով  միջնադարի  հայ  ճարտարապետության  մի  ամբողջ  փուլ  է  նշանավորել։
   Դրաննպաստել է նրա ապրելն ու գործելն Անիում, որն էլ դարձել էր հայկական Վերածննդի օրրանը9։
 Թուրքիայի  պետական  այրերը  քաջ  գիտակցում,  կարևորում  են  Անիի  դերը  և  ձգտում  են  շահույթստանալ առասպել դարձած Հայոց մայրաքաղաքի բեկորներից։
 «Թերթ.am կայքում 02.03.2015 թ. տպագրվեց թուրքական «Հյուրիյեթ» պարբերականի հոդվածը,որտեղ ասվում էր, որ Թուրքիայի Մշակույթի և զբոսաշրջության նախարարությունը շարունակում է իրջանքերը,  որպեսզի  Անի  քաղաքը  հայտնվի  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի  մշակութային  ժառանգության  ցուցակում։
 Համապատասխան առաջարկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին արվելու է 2016-ին՝ Օսլոյում։
  Նախատեսվում է, որ մինչ1 Հակոբյան Թ., Անիի պատմություն, Երևան, 1980, էջ 314։
 2 Լեո, Անի, Երևան, 1963, էջ 45։
 3 Հակոբյան Թ., էջ 307։
 4 Նույն տեղում, էջ 296;5 Լեո, էջ 159։
 6 360tr.com (թուրքական պատմամշակութային ժառանգության վիրտուալ ցուցադրության կայք), տե´ս https։
 //www.360tr.com/search.php?keywords=Ani%20Ermeni%20Katedralı7  Հասրաթյան  Մ.,  Տրդատը,  որպես  Անիի  Սբ.  Փրկիչ  եկեղեցու  ճարտարապետ,  ՀՀ  ԳԱԱ  Շիրակի  հայագիտական  հետազոտությունների կենտրոն, Գիտական աշխատություններ XVII, Գյումրի 2014, էջ 8։
  Հակոբյան Թ., էջ 236։
 9 Հասրաթյան Մ., էջ 8։
 այդ՝ 2015-2016 թվականները կհռչակվեն Կարսի և Անիի ավերակների տարի։
  Աղբյուրը քաղաքի մասին  նշում  է,  որ  Անին  գլխավոր  այցելավայրերից  է  այդ  շրջանի  զբոսաշրջիկների  համար  և  որ  Անիիճարտարապետական  դպրոցը  մեծ  ազդեցություն  է  ունեցել  տարածաշրջանում  և  դրա  սահմաններիցդուրս։
   Այն  հայկական  մշակույթի,  արվեստի  ու  ճարտարապետության,  քաղաքաշինության,  ինչպեսնաև  ռազմապաշտպանական  ճարտարապետության  եզակի  օրինակ  է։
   Անգամ  կարելի  է  հանդիպելբյուզանդական  շատ  եկեղեցիների,  որոնք  կրել  են  Անիի  եկեղեցիների  հատակագծային  ազդեցությունը1։
 www.ancient-origins.net կայքը,  որ  մասնագիտացած  է  հնագիտական  նորագույն  հայտնագործությունները  լուսաբանելու  ոլորտում,  հետաքրքիր  հոդված  է  տպագրել  Անիի  մասին։
   Հոդվածում  Անինհամարվում է հինգ հազար տարվա պատմություն ունեցող քաղաք` ստորգետնյա գեղատեսիլ աշխարհով։
  «Ընդհատակյա Անին» առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1880թ.։
  Գաղտնի ջրագծեր, վանականների խցեր, աղոթքի սենյակներ, հսկայական միջանցքներ, թունելների ցանց, որոգայթներ և փակուղիներեն  հայտնաբերվել  հայկական  Անի  քաղաքի  ավերակների  տակ։
   Կայքը  տեղեկացնում  է,  որ  Կարսումտեղի ունեցած «Անիի ստորգետնյա գաղտնիքները» խորագրով սիմպոզիումի ժամանակ քննարկվել ենքաղաքի ստորգետնյա աշխարհը նկարագրող հետազոտություններ։
  Այստեղ ասվում է, որ «Ընդհատակյա  Անին»  հին  ձեռագրերում  հիշատակվել  է  որպես  հին  միջագետքյան  գաղտնի  դպրոցի  գտնվելուվայր։
   Միջագետքյան  այս  գաղտնի  (էզոթերիկ)  դպրոցի  գոյության  մասին  արված  «Գևորգ  Գյուրջիևի՝135 տարի առաջվա հայտնագործությունները չէին հաստատվում մինչև 1915 թվականի պեղումները։
 Տարիներ  անց  իտալացի  հնագետների  խումբը  հաստատեց,  որ  այդտեղ  վանական  համալիր  է  եղել»,ասում է պատմաբան Սեզայ Յազըչին, որը ելույթ է ունեցել Կարսի սիմպոզիումի ժամանակ։
  Այդ ժամանակներից  Անիի  ստորգետնյա  տարածքների  նոր  շերտեր  են  բացահայտվել։
   Յազըչին  ասում  է,  որստորերկրյա կարևորագույն կառույցների թվում են «Գիդեն Գելմեզ» անվանակոչված թունելը, Ընդհատակյա  Անին  և  Գաղտնի  դուռը։
   Ընդհանուր  առմամբ՝  մինչև  հիմա  823  ստորգետնյա  կառույցներ  ենհայտնաբերվել  Անիում,  ներառյալ`  բնակարաններ,  պահեստներ,  մթերային  խանութներ,  վանքեր,  մատուռներ,  ալրաղացներ,  ախոռներ,  ջրամբարներ։
   Յազըչին  պնդում  է,  թե  ժամանակն  է,  որ  աշխարհըլրջորեն ուսումնասիրի Անիի ընդհատակյա աշխարհը, և անհրաժեշտ է հետագա ուսումնասիրություններ  կազմակերպել  այդ  վայրում։
   Կայքում  նշվում  է  նաև,  որ  Անին  Հայաստանի  մայրաքաղաքներիցամենահայտնին  է  եղել։
   Հռչակավոր  է  եղել  իր  վեհաշուք  և  պատկառազդու  տեսքով,  հայտնի  է  եղելորպես հազար ու մի եկեղեցիների և քառասուն դարպասների քաղաք։
  Իր լավագույն ժամանակներումԱնին ազդեցությամբ և չափերով մրցակցել է Կոստանդնուպոլսի, Բաղդադի և Կահիրեի հետ2։
 Ինչպես  տեսանք,  Անիի  ճարտարապետ-վարպետների  հոգածության  առարկա  էին  թե´  եկեղեցիներն ու բնակելի տները, թե՛ պարիսպներն ու կամուրջները, թե՛ հյուրանոց-քարավանատներն ու շուկաները և թե´ «Ընդհատակյա Անին»։
  Սրանք իրենց նպատակին ծառայելուց բացի, աչքի էին ընկնում նաևճարտարապետական  գեղեցիկ  հորինվածքներով  ու  խելամիտ  լուծումներով։
   Հենց  այդ  ճարտարապետական  կոթողների  շնորհիվ  էլ  հնարավոր  է  դարձել  մասնակիորեն  վերականգնել  մեր  «տիեզերահռչակ» մայրաքաղաքի պատմությունը։
 Այն, որ Անին եղել է հայ ճարտարապետական մտքի գլուխգործոցը, փաստվում է հետևյալ կերպ․1.  Անին կարևոր դերակատարում ունի ինչպես հայ, այնպես էլ համաշխարհային պատմության համատեքստում3, 2.  Անին զբոսաշրջիկների ուշադրության կենտրոնում է ի շարս Պերսեպոլիսի, Պոմպեյի, Բաբելոնի,Մաչու Պիկչուի և ուրիշ մի քանի քաղաքների4։
 Անիում  է  կազմավորվել  «Տրդատյան»  ոճական  ուղղությունը5։
   Մեր  օրերում  Անիի  «արքայական»շրջանը շարունակվում է պահպանվել «Ոսկեդար» անվամբ6։
 Անին  արժանացել  է  մեծավաստակ  գիտնականների  գնահատանքին,  բացի  դրանից,  հայտ  է  ներկայացվել՝  Անին  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի  մշակութային  ժառանգության  ցուցակում  ընդգրկելու  համար։
   Քաղաքիճարտարապետական կառույցների նկատմամբ չեն դադարում ճարտարապետ-գիտնականների ուսումնասիրություններն ու լուսաբանումները։
  «Ընդհատակյա Անին» մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնումև ունի լրջագույն ուսումնասիրության կարիք։
 1 Տե´ս http։
 //www.tert.am/am/news/2015/03/02/work-ongoing-to-put-ani-on-unesco-heritage-list/1605794։
 2 Տե´ս http։
 //www.ancient-origins.net/news-history-archaeology/secret-underground-tunnels-ancient-mesopotamian-cult-under-ani-ruins002010։
 3 Մարգարյան Ե., Անի` արքա քաղաք։
  Անուրջ քաղաք։
  Քաղաք առասպել։
  Քաղաք ուտոպիա, ՀՀ ԳԱԱ Շիրակի հայագիտականհետազոտությունների կենտրոն, Գիտական աշխատություններ, XVII, Գյումրի 2014, էջ 37։
 4 Անին և մյուս կորուսյան քաղաքները, որ կարելի է այցելել այսօր. Daily Mail-ի անդրադարձը, Թերթ.am, 19.03.2015, http։
 //www.tert.am/am/news/2015/03/19/The-lost-cities-visit/1622596։
 5 Հասրաթյան Մ., էջ 8։
 6 Նույն տեղում։
 Թամարա ԿարապետյանԱՆԻՆ՝ ՀԱՅ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԲանալի բառեր՝ ճարտարապետություն, տուրիզմ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ, պարիսպներ, քարավանատներ, կամուրջներ,եկեղեցիներ, ամրոցներ, «Անիի թանկագին քար», «Կովկասի զարդ», «Տիեզերահռչակ քաղաք»։

Հոդվածի նպատակն է մեկ անգամ ևս ընդհանրացնել Անիի ճարտարապետության վերաբերյալ հետազոտողների  կարծիքները և  նոր  լույսի  ներքո  ցույց  տալ  Անիի  ճարտարապետական  դերն  ու  նշանակությունը։
   Հոդվածի  խնդիրն  է՝  ցույց  տալ  Անիի  ճարտարապետության  ազդեցությունը  հայ  և  օտար  ճարտարապետությունների  վրա՝  մեկ  անգամ  ևս  ուսումնասիրելով  մշակութային  և  ճարտարապետական  հուշարձանները։
   Այսպիսով,  Անին  եղել  է  Բագրատունիների  ոչ  միայն  տնտեսական,  մշակութային,  քաղաքական,  այլև  ճարտարապետության  զարգացման  կենտրոն։
  Ամեն մի կոթող իր մեջ կրում է այդ ճարտարապետությունից գոնե մի նշույլ։
