2016 թ. ապրիլյան մարտական գործողությունների արդյունքում մեր տարածաշրջանում ստեղծվել է որակապես նոր ռազմաքաղաքական իրականություն։
   Ապրիլյան քառօրյա մարտերից երեք տարի անց տեղին է քաղաքագիտության եւ ռազմական հոգեբանության դիրքերից անդրադառնալ սույն թեմային՝ կատարելով որոշ հետեւություններ։
  Նախեւառաջ՝ 2016 թ. ապրիլյան մարտական գործողությունները հարկ է դիտարկել որպես Ադրբեջանի հետ հեռուն միտված, տեւական հակամարտության ռազմական ցիկլերից մեկը։
   Ըստ այդմ՝ տեղի ունեցածը վերջին ռազմական բախումը չէ [1, 27-37 էջեր; 2]։
  2016-ի ապրիլին հակառակորդը խաղարկեց մեր պաշտպանությունը ճեղքելու մի շարք մարտավարական հնարքներ, որոնք արդեն հետապրիլյան շրջանում հղկվում են կայուն պարբերականությամբ անցկացվող զորավարժությունների ընթացքում։
   Բնականաբար հակառակորդն իր ձախողումից դասեր կքաղի՝ հաջորդ մարտական գործողություններին նախապատրաստվելիս։
   Միեւնույն ժամանակ, կամա, թե ակամա, հակառակորդը ապրիլյան մարտերի ընթացքում բացահայտել է իր մարտավարական մտահղացումները։
   Ըստ այդմ` կարծում 259ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ եմ, աններելի կարճատեսություն կլինի թշնամու նոր ագրեսիան բացառելը։
   Նմանաբնույթ՝ սահմանափակ ուժերի եւ միջոցների կիրառմամբ մարտական գործողությունների հավանականությունը պետք է մեծ համարել։
  Հատկապես շեշտենք՝ ապրիլին հակառակորդի հարձակողական խմբավորումների առջեւ դրված խնդիրները չեն լուծվել։
   Ավելին՝ հետապրիլյան շրջանում Բաքուն հետեւողական ջանքեր է գործադրում զինված ուժերի մարտական կարողությունները վերականգնելու ուղղությամբ։
   Կայուն պարբերականությամբ անցկացվող զորավարժություններն ասվածի վառ ապացույցն են։
   Ուստի տրվել ինքնախաբեության, ցանկալին իբրեւ իրականություն ընկալել չի կարելի. հուսալի եւ տեւական խաղաղությունը, ցավոք, անհնարին է տեսանելի հեռանկարում։
  Որպեսզի հանկարծակիի չգանք, արագ մոբիլիզանանք ու հուժկու պատասխանով կասեցնենք թշնամուն մեր սահմաններին՝ խաղաղություն պարտադրելով նրան մեր սահմաններից դուրս, ապա պետք է հոգեբանորեն պատրաստ լինենք նոր ագրեսիային։
   2016 թ. ապրիլին մենք ականատեսը եղանք, որ ագրեսիային հաջողությամբ դիմակայելու գրավականը հենց այդ՝ հանրության պատրաստականությունն է։
  Այս ամենի հետ մեկտեղ կարծում եմ նաեւ, որ ապրիլյան մարտերը սթափեցնող ազդեցություն ունեցան ալիեւյան կլանի վրա։
   Որքան էլ, որ Բաքվում մարտերի ելքը ներկայացնեն որպես հաղթանակ, այնուամենայնիվ ենթադրում եմ, որ ալիեւյան նեղ շրջանակում մեր հանդեպ իրական հաղթանակի հանդեպ հավատը սասանվեց։
  Իհարկե նախագահ Ալիեւը չի հրաժարվել ագրեսիվ նկրտումներից։
   Ըստ ամենայնի Բաքվում արվել է հետեւություն առ այն, որ հարկավոր է ավելի լավ պատրաստվել հաջորդ հարվածը հասցնելուն։
   Այդուհանդերձ վստահ եմ, որ ապրիլյան մարտերի ելքը ճնշող տպավորություն թողեց նախագահ Ալիեւի եւ իր շրջապատի վրա՝ մասնավորապես խորացնելով հետագայում ձախողվելու մտավախությունը։
   Ակընհայտ է, որ ապագայում նախագահ Ալիեւին շատ ավելի դժվար է լինելու մարտական գործողությունների վերսկսման հրաման տալը, խորանալու է բարձրաստիճան զինվորականների հանդեպ թերահավատությունը, մասնավորապես, վերջիններիս կողմից իրականությունը աղճատված՝ ցանկալին որպես իրականություն ներկայացնելու վերաբեր260ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ յալ կասկածը։
   Վստահաբար կարելի է ասել նաեւ, որ Բաքվի համար անսպասելի էր մարտական գործողությունների նման ընթացքն ու ելքը։
   Այստեղ տեղին է մանրամասնել։
  Կարծում եմ ագրեսիա սանձազերծելու պահին նախագահ Ալիեւը չուներ իրականությանը համարժեք պատկերացում Արցախի ՊԲ եւ սեփական զինված ուժերի մարտունակության վերաբերյալ։
   Բաքվում պարզապես չէին սանձազերծի մարտական գործողությունները, եթե բարձրաստիճան զինվորականությունն իր գերագույն – գլխավոր հրամանատարին օբյեկտիվորեն ներկայացներ ուժերի հարաբերակցության իրական պատկերը, եւ որ ամենակարեւորն է, եթե նախագահ Ալիեւը գոնե մոտավորապես պատկերացներ մարտական գործողությունների իրական ելքը։
   Ըստ ամենայնի, Բաքվում ագրեսիայի որոշումը կայացվել է ցանկալին որպես իրականություն ներկայացնելու տրամաբանությամբ զեկույցների հիման վրա։
   Ավտորիտար համակարգերում հաճախ է այդպես պատահում, երբ ղեկավարի ցասումից վախենալով զեկուցվում է այն, ինչ ցանկալի է նրա համար։
  Բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, որ Ադրբեջանի զինված ուժերում արդեն կորպուս օղակից բարձր վերադաս հրամանատարությանը ներկայացվում են իրականությունից էապես տարբերվող տեղեկություններ, որոնք վերջնականապես աղճատվում են, հղկվում՝ հագենալով ցանկալի շեշտադրումներով գերագույն գլխավոր հրամանատարին ներկայացվելու պահին։
   Ըստ այդմ՝ նախագահ Ալիեւին ներկայացվում է ցանկալի պատկեր, որը իրականությունից բավական հեռու է։
  Որքան էլ, որ ասենք, թե Բաքվում զինվորականության կյանքն արժեք չունի, այդուհանդերձ չեմ կարծում, թե նման համեստ արդյունքի՝ մի քանի հենակետերի համար նախագահ Ալիեւը պատրաստ կլիներ զոհել իր ամենապատրաստված անձնակազմերը։
   Փաստ է, որ Բաքվում ակնկալում էին շատ ավելի մեծ արդյունքներ։
   Այս առումով մեր մի քանի հենակետերի գրավումը բառի բուն իմաստով փրկեց նախագահ Ալիեւի դեմքը։
  Իսկ ինչպե՞ս որակել ապրիլյան մարտերի ելքը։
   Անշուշտ այն բնորոշել որպես լիարժեք հաղթանակ ճիշտ չէր լինի։
   Մարտական գործողությունների ելքը մեզ համար հաջող էր, եւ ընդհանուր առմամբ, որոշ վերապահումներով այն կարելի է որակել որպես հաղթանակ։
   Արվել է այն, ինչ հնարավոր է եղել անել երեք ու կես օրվա ընթացքում։
   Ի վեր261ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ջո, պետք է հաշվի առնել, որ շատ կարճ ժամանակահատվածում կանխվել է «մեծ պատերազմ»։
   Եթե պատկերավոր կերպով արտահայտվելու լինենք, ապա թշնամին գրավել է մի քանի հենակետ, բայց տանուլ է տվել կռիվը, իսկ մենք կորցրել ենք մի քանի հենակետեր, բայց հաղթել ենք կռիվը։
  Այո՛ մեզանում այդ մի քանի հենակետերի կորուստը ցավոտ ընկալվեց։
   Հանրության այդ ռեակցիան միանգամայն առողջ պետք է համարել։
   Անշուշտ, «մեծ պատերազմի» սպառնալիքի պայմաններում որքան ավելի առաջ մղված լինեն մեր դիրքերն, այնքան ավելի կարճ ժամանակում հնարավոր կլինի կոտրել հակառակորդի հարձակման թափը։
   Սակայն տվյալ դեպքում սկզբունքորեն կարեւոր է շեշտել, որ գրավելով պաշտպանության առաջին էշելոնի մի քանի հենակետ ադրբեջանական կողմը մեր հանդեպ վճռորոշ առավելություն չի ստացել։
   Պաշտպանական համակարգի ամբողջականությունը պահպանվել է, պետական սահմանի ուրվագիծը փոխվել է աննշան։
   Այս ամենն իհարկե չի նշանակում, թե այդ հենակետերը մեզ այլեւս պետք չեն։
  Նշեմ, որ այդ կորուստը սկզբունքորեն վերականգնելի է, եւ առավել քան վստահ եմ, որ պատեհ առիթի դեպքում մերոնք չեն վարանի «վերականգնել արդարությունը»։
   Իսկ հակառակորդը կտա նման առիթ։
  Ընդ որում, տվյալ դեպքում սկզբունքորեն կարեւոր է մարտական խնդիրը անկորուստ, կամ նվազագույն կորուստներով լուծելը։
  Ապրիլյան մարտերը միանգամայն տեղին է որակել որպես երկրորդ ադրբեջանական ագրեսիա Արցախի դեմ. ագրեսիա, որը կրկին ձախողվեց։
   Սանձազերծելով Արցախի դեմ երկրորդ ագրեսիան, եւ կրկին ձախողվելով` պաշտոնական Բաքուն լեգիտիմացրեց Արցախի ներկա սահմանները։
   Հատկապես ընդգծենք՝ Արցախի ներկա սահմանները գծվել են ադրբեջանական երկու ագրեսիա հետ մղելու արդյունքում։
  Ահա այս համատեքստում անշուշտ մադրիդյան սկզբունքներն այժմ արդեն ժամանակավրեպ են, եւ բնականաբար վաղ թե ուշ պետք է բեկանվեն։
   Պետությունների սահմանները գծվում, ապա միջազգային ճանաչում են ստանում ուժի օրենքով։
   Ապրիլին Արցախի պետական սահմանը վերահաստատվեց հենց այդ՝ ուժի օրենքով։
  Հատկապես ընդգծենք, որ Արցախի իրավասուբյեկտության ճանաչումը գրոշի արժեք չունի առանց ներկա սահմանների [3, 241-257 էջեր]։
   Թուրք – ադրբեջանական ագրեսիվ նկրտումների հաստատուն 262ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ լինելու ֆոնին հայոց պետականության կենսունակության գրավականը ներկա սահմաններում Արցախի իրավասուբյեկտության ճանաչումն է, ինչը բարդ, ժամանակատար, սակայն իրականանալի նպատակ է [5]։
  2016-ի ապրիլին այդ ուղղությամբ կարեւոր քայլ արվեց։
   Ըստ այդմ՝ Արցախի Պաշտպանության բանակի կողմից երկրորդ անգամ ադրբեջանական ագրեսիան հետ մղելն ու Արցախի սահմանների վերահաստատումը 2016 թ. ապրիլյան մարտական գործողությունների հիմնական ռազմաքաղաքական արդյունքն է։
   Երկու տարի առաջ արցախահայությունը՝ համայն հայության օգնությամբ վաստակեց իր արժանապատիվ ապրելու իրավունքը իր պատմական հայրենիքի մի բեկորի վրա՝ ներկա սահմաններում, ստիպեց աշխարհին հաշվի նստել Արցախի հայապատկանության հետ։
  Եվս մեկ սկզբունքային հարց. ապրիլյան մարտական գործողություններից հետո նախագահ Ալիեւը կորցրեց իր շանտաժի հիմնական գործիքը` ռազմական ներուժով, արագ հաղթական պատերազմով վախեցնելու խաղաքարտը։
   Ապրիլին հստակ երեւաց, որ ադրբեջանական բանակի մարտունակությունը մեղմ ասած խիստ չափազանցված է եղել։
  Ի դեպ տեսակետն առ այն, որ Ադրբեջանի ռազմական ներուժը բավարար չէ Արցախի տարածքն օկուպացնելու համար՝ տիրապետող է նաեւ ռուսական եւ ռուսալեզու փորձագիտական հանրության շրջանում (Յ. Կեդմի, Մ. Խոդորյոնոկ եւ ուրիշներ) [7, 8]։
   Բնավ չթերագնահատելով հանդերձ թշնամուն` այնուամենայնիվ ակնհայտ է, որ նախագահ Ալիեւը հետայսու այլեւս չի կարող համոզիչ լինել` ուժի դիրքերից հանդես եկողի կարգավիճակում։
   Սա թերեւս ադրբեջանական ապրիլյան ագրեսիայի ձախողման հաջորդ ռազմաքաղաքական արդյունքն է։
  Եվս մեկ նկատառում։
   Այն, որ հակառակորդը կրկին պարտվել է արդեն պարզ էր ապրիլի 4-ին, երբ հյուսիս-արեւելյան ուղղությամբ պետական սահմանը մասամբ վերականգնվել էր, Ակնայի ուղղությամբ լայնամասշտաբ հարձկումը կանխվել, իսկ հակառակորդի հարձակման ռեսուրսը գրեթե սպառվել [9]։
   Եվ դա այն դեպքում, երբ հակառակորդը մարտի էր նետել իր ամենապատրաստված անձնակազմերը։
   Ապրիլի 4-ից հետո հակառակորդը խնդիր ուներ ամեն գնով պահել իր ձեռքն անցած մեր մի քանի հենակետերը։
   Ըստ այդմ` Ապրիլի 4-ին, 5-ին մարտական գործողությունների, առանց չափազանցության, ամեն ժամն ա263ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ վելի ու ավելի ծանր էր դարձնում պարտության հետեւանքները։
   Հենց այդ հանգամանքի գիտակցումն էլ ստիպեց հակառակորդին հրադադար խնդրել։
   Իրողությունն այն է, որ ապրիլի 5-ին՝ հրադադարի կնքման պահին, ադրբեջանական հարձակողական խմբավորումներն արդեն կորցրել էին իրենց մարտունակությունն ու կատարում էին զուտ պաշտպանական խնդիրներ։
   Հետեւաբար, աներկբայելի է այն տեսակետը, որ ապրիլի 5-ին հրադադարի կնքումը հարկ է դիտարկել որպես հայկական կաղմի կատարած մեծ փոխզիջում։
  Այսպիսով՝ ադրբեջանական երկրորդ ագրեսիայի ձախողումից հետո հայկական կողմի դիրքերը բանակցային գործընթացում էապես ամրապնդվել են։
   Այժմ ուժի դիրքերից հանդես գալու մենաշնորհը պատկանում է հայկական կողմին։

Հոդվածում քաղաքագիտության եւ ռազմական հոգեբանության դիրքերից վերլուծության են ենթարկվել 2016թ.-ի մարտական գործողությունների արդյունքում տարածաշրջանում ձեւավորված որակապես նոր իրողությունները։
  Ապրիլյան մարտական գործողությունները դիտարկում են որպես Ադրբեջանի հետ տեւական հակամարտության ռազմական ցիկլերից մեկը /եւ բնավ ոչ վերջինը/՝ նկատի ունենալով թուրք – ադրբեջանական ագրեսիվ նկրտումների հաստատունությունը։
