ՄԱՂԱՔԻԱ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՕՐՄԱՆՅԱՆԻ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՉԱԿԱՆՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ20-րդ  դարասկզբի  Հայ  եկեղեցու  պատմության  ուսումնասիրությունը  կրոնաքաղաքական ժամանակակից պայմաններում կարևոր նշանակություն ունի եկեղեցուդերի նորովի արժևորման տեսանկյունից։
  Հայ առաքելական եկեղեցու պատմությանայս շրջանի ուսումնասիրությունը նաև մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանիոր տվյալ ժամանակահատվածում եկեղեցու շրջանակներում և դրանից դուրս ի հայտեկավ  բազմաճյուղ  մի  շարժում,  որը  կրոնագիտական  ու  եկեցաբանական  գրականության մեջ ստացավ «Բարենորոգչական շարժում» անվանումը։
 17-18-րդ դարերում Եվրոպայում առաջ եկավ մի շարժում, որը հայտնի է «Լուսավորչական շարժում» անունով։
  Այս շարժման նպատակն էր հասարակության մեջսերմանել գիտելիքի ու կրթության կարևորությունը՝ կրոնի դերը համարելով երրորդական։
  Այս շարժման գաղափարական մեկ այլ դրսևորում էր «Ռեֆորմացիոն շարժումը»,  որը  ենթադրում  էր  սոցիալ-քաղաքական,  կրոնամշակույթային  մի  շարժում,որն ուղղված էր Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու վարած քաղաքականությանը և արատավորգործելակերպին.  այս  շարժման  արդյունքում  էլ  ձևավորվեց  բողոքա-կանությունը։
 Վերը նշված երկու շարժումների գաղափարական ծնունդ կարելի է համարել 19-րդդարի  վերջին  և  20-րդ  դարասկզբին  Հայ  եկեղեցու  ծոցում  առաջացած  բարենորոգչական շարժումը։
 Լուսավորականները հասարակության զարգացման կարևոր պայման էին համարում  գիտելիքը,  կատարյալ  օրենքները  և  կրթության  տարածումը։
   Իրենց  գաղափարները տարածելու նպատակով նրանք հրատարակել են իմաստասիրական, գեղարվեստական, մանկավարժական, բարոյագիտական բազմաթիվ գրքեր [1]։
  Լուսավորության  գլխավոր  ներկայացուցիչներից  են  Ջոն  Լոկը,  Ջոն  Կոլինը,  Ժան-ԺակՌուսոն, Գյոթեն, Ալեքսանդր Ռադիսևիչը, իսկ հայկական իրականության մեջ լուսավորչական  շարժման  առաջին  կարկառուն  ներկայացուցիչներ  կարելի  է  համարելՇահամիր Շահամիրյանին, ինչպես նաև Հովսեփ Էմինին, Մովսես Բաղրամյանին ևայլոց։
 Ռեֆորմացիան  16-17-րդ  դարերում  եվրոպական  մի  շարք  երկրներում  առաջացած սոցիալ-քաղաքական, կրոնամշակութային շարժում էր, որն ուղղված էր Հռոմիկաթոլիկ եկեղեցու վարած քաղաքականության ու արատավոր գործելակերպի դեմ։
 Ռեֆորմացիոն շարժման արդյունքում Եվրոպայում ձևավորվեց բողոքականությունը,որի  սկզբնավորողն  ու  առաջամարտիկը  դարձավ  նախկին  կաթոլիկ  վանականՄարտին Լյութերը (1483-1546 թթ.)՝ չնայած բողոքական գաղափարները Եվրոպայումառաջ էին եկել դեռևս երկար տարիներ առաջ՝ Ջոն Վիկլիֆի, Յան Հուսի շնորհիվ [2]։
 Շարժման հիմքը դրվեց Գերմանիայում և հետագայում արագորեն տարածվեց Շվեյցարիայում,  Անգլիայում,  Ֆրանսիայում,  Հոլանդիայում,  իսկ  ավելի  ուշ՝  Սկանդինավյան երկրներում։
 Բարենորոգչական շարժումը հայ եկեղեցում սկսվել է 19-րդ դարի վերջին. դահայ լուսավորչական մտքի նոր շարժում էր, որով փորձ էր արվում բարեփոխել հայեկեղեցին։
   Բարենորոգչական  գաղափարները  դարավերջին  թափանցեցին  նաևեկեղեցու պատերից ներս։
 19-րդ  դարի  վերջին  քառորդից,  բայց  առավել՝  20-րդ  դարի  սկզբներին,  հայեկեղեցու  շրջանակներում  ի  հայտ  եկած  այս  բազմաճյուղ  շարժումը  եկեղեցագիտական  գրականության  մեջ  ստացավ  «Բարենորոգչական  շարժում»  անվանումը։
 Եվրոպական համալսարաններում կրթություն ստացած  մի շարք հայ  հոգևորականներ (և ոչ միայն) հանդես եկան բարենորոգչական զանազան ծրագրերով ու առաջարկություններով։
  Դրանց մեծ մասը թեև մնաց սոսկ որպես ծրագիր, բայց առաջ բերեցմտածողության  նորոգման  և  թարմացման  կարևոր  շարժում։
   Բարեփոխումներիհիմնական ջատագովները հենց իրենք՝  հոգևորականներ էին, ովքեր հիմնականումէջմիածնի  և  Արմաշի  հոգևոր  ճեմարանների    շրջանավարտներ  էին։
   Բացի  այդ,հոգևորականներն ապրել ու գործում էին եկեղեցական միջավայրում, քաջատեղյակէին  ներքին  թերություններից  և  անգամ  ոմանք  հենց  հանդես  էին  գալիս  համակարգված ծրագրով։
  Շատ կարևոր է այն հանգամանքը, որ բարենորոգիչների պահանջը ոչ թե դավանաբանական փոփոխություններն էին, այլ կրոնական ու ծիսականբնույթի խնդիրները։
  Նրանք, ըստ երևույթին, համարում էին, որ այդ բարեփոխումների արդյունքում ժողովրդի կապը եկեղեցու հետ ավելի կսերտանա, իսկ եկեղեցինէլ իր հերթին կկարողանա համարժեք արձագանքել ժողովրդին հուզող խնդիրներին։
 Նրանցից  ոմանք  հանդես  էի  գալիս  որպես  եկեղեցու  պաշտոնական  ներկայացուցիչներ,  օրինակ՝  թեմակալ  առաջնորդներ`  ընդգրկվելով  բարենորոգությանհանձնաժողովներում։
  Շատերն էլ, ոչ միշտ գտնվելով եկեղեցու ղեկավարման համակարգում,  հանդես  էին  գալիս  իբրև  առանձին  անհատներ`  իրենց  տեսակետներնարտահայտելով  սեփական  աշխատություններում,  հոդվածներում  և  քարոզներում։
 Հայ եկեղեցու բարենորոգության վերաբերյալ հարցերն առավել բուռն արտահայտվեցին 19-րդ դարի 80-90-ական թթ.։
  Համեմատաբար ավելի ուշ ձևավորված ուղղությունների  նպատակն  էր  տեսնել  բարենորոգված,  հզորացած  եկեղեցական  կառույց։
 Այդ նպատակին հասնելու համար, հատկապես՝ միջոցների ու մեթոդների ընտրության հարցում, բարենորոգիչների հայացքներն ընդգծված տարբերություններ ունեին,ինչի հետևանքով վերջիններս բաժանվեցին տարբեր հոսանքների։
 Բարենորոգչական  հիմնական  ուղղությունների  նպատակը  (բացի  վերը  նշվածից)  բուն  եկեղեցական  կառույցի  «ներքին  հարդարանքներն»  էին,  որպես  օրինակ՝քահանաների  կրթության,  կուսակրոնության  վերացման,  ծիսական  կյանքի  բարեփոխման ու պատարագի կրճատման և, որ ամենակարևորն է, լեզվի փոփոխությանխնդրի (քանի որ ժողովրդական լայն զանգվածներին հասու չէր գրաբարը, առաջարկում էին պատարագը, ժամերգությունները և ծիսական արարողություններն աշխարհաբար  կատարելել)  հարցերը։
   Բարենորոգչական  հիմնական  պահանջներից  բացիխնդիրներ  կային՝  կապված  հագուստի,  արտաքին  տեսքի  և  ծիսական  այլ  ատրիբուտների հետ։
 Ժամանակի  մամուլը  հակամարտող  երկու  թևերին  անվանում  էր  «պահպանողականներ»  և  «ազատամիտներ»,  «արևմտական»  և  «սլավոնասեր»  [3],  ինչպեսնաև «ներսեցիներ» և «դրսեցիներ»։
  «Կարծում ենք, որ «պահպանողական» և «ազատամիտ»  բառերը  ժամանակի մամուլում և վերլուծական գրականության մեջ իմաստային  առումով  կողմնակալորեն  են  մեկնաբանվել,  այլապես  հնարավոր  չէր  եվրոպական  չափանիշներով  կրթված  ու  դաստիարակված  անձանց  մեղադրել  «ազատամտության» և հինը ջնջելու միջոցով նորը կառուցելու ապակառուցողական մոտեցումների մեջ։
  Այդ պատճառով էլ նրանց գաղափարական մոտեցումներն անվանումէին ոչ թե փոփոխություն, այլ բարեկարգություն» [4]։
 Հայ  եկեղեցու  պատմության  այս  փուլում  հրապարակ  իջած  մի  շարք  տեսակետներ՝  կապված  բարենորոգության  հետ,  նպատակ  ունեին  համալիր  կերապովբարեկարգել Հայ եկեղեցու հոգևոր-աստվածաբանական, կանոնական ու ծիսական,ինչպես  նաև  կրթական  ոլորտները՝  ժամանակին  հարմարեցնելով  եկեղեցականկյանքն  ու  դինամիկ  բնույթ  հաղորդելով  հոգևոր  կառույցին։
   Հայ  եկեղեցին  բարեկարգելու կողմնակիցները հասկանում էին, որ այդ խնդիրը պահանջում է տևականգործնթաց։
  Էջմիածնում տիրող իրավիճակի համար ոմանք մեղավորներ էին փնտրումայն հոգևորականների շրջանում, ովքեր Մայր Աթոռը դիտում էին իբրև զուտ հոգևորնվիրապետական կառույց [5]։
  Քիչ չէին նաև այն բարենորոգիչները, ովքեր ստեղծվածիրավիճակի  համար  մեղադրում  էին  աշխարհիկներին։
   Նրանք  համարում  էին,  որաշխարհիկները  ոչ  թէ  ցանկանում  են  աջակցել  եկեղեցուն,  այլ  խլել  նրա  իշխանությունը։
  Ուստի, բնական է, որ այդ շարժումները հակառակորդներ ձեռք բերեցինհոգևոր  ու  հասարակական  շերտերում։
   Բաժանվում  էին  նաև  ընդդիմադիր  ուժերը՝ ելնելով  իրենց  միջև  առկա  տարակարծություններից։
   Սակայն  ներեկեղեցականկյանքը բարենորոգելու ամենամեծ խոչնդոտը բարենորոգումներն ամբողջովին մերժող  պահպանողական  հոգևորականներն  էին։
   Դասակարգման  այդ  մոտեցումներնիրադարձությունների ընթացքի համարժեք արտացոլումն էին։
 Պահպանողական  թևի  ընդդիմադիրները  կարևորում  էին  աստիճանականլուծումները, և կարծում էին, որ արմատական բարեփոխումները ժամանակավրեպ ենև ոչ նպատակահարմար՝ հաշվի առնելով նաև ժողովրդի «սովորույթի ուժը»։
   Կարծիքներ կան և այն մասին, որ այդ իրավիճակը ձեռնտու էր հոգևոր դասին, քանի որժողովրդի  կրթական  ցածր  ցենզը  հոգևորականությանը  հնարավորություն  կտարավելի  դյուրին  կառավարել  եկեղեցին  ու  հասարակությունը։
   Պահպանողականհոսանքի հոգևորականների տեսակետների վերլուծությունը  ցույց է տալիս, որ շատանգամ,  առանց  հարցի  անաչառ  քննության,  նրանք  «կրթյալ  ազատամիտներին»մեղադրում էին դարվինիզմի ու մարքսիզմի գաղափարները կրելու, և նույնիսկ կրոննավելորդ  համարելու  մեջ  [6]։
   Իսկ  ընդդիմադիր  կողմի  ներկայացուցիչ  պահպանողականները կտրականապես մերժում էին բարենորոգումեր անցկացնել և համարում,որ «ազատության ջահն» իր չափազանց վառ լույսով կվնասեր հայի աչքերը [3]։
 Մաղաքիա Օրմանյանի բարենորոգչական հայացքները. Ժամանակի վերլուծաբանները  դարավերջին  ի  հայտ  եկած  բարենորոգչական  շարժման  հրահրող  ունախակարապետ  համարում  էին  Մաղաքիա  Օրմանյանին,  ով,  ինչպես  նախորդգլխում նշել ենք, ծնվել էր կաթոլիկ ընտանիքում, իսկ հասուն տարիքում վերադարձելհայ եկեղեցու գիրկը՝ գիտական ու մտավոր ամբողջ ներուժը ներդնելով Հայ եկեղեցուզարգացման գործում։
  Նա իր «Խոհք եւ խոսք» գրքում ոչ միայն անդրադառնում է իր՝որպես հոգևորականի՝ հայ եկեղեցու հետ կապված մտահոգություններին, այլև բունխոհերին՝  շոշափելով  կուսակրոնության,  ամուսնության  խնդիրը,  ապահարզանը,քահանայական  հարցը,  և  մասնավորապես՝  հայ  եկեղեցու  բարեփոխությունը։
   Իվերջո, Օրմանյանին ճանաչելու համար առանձնահատուկ կարևորություն ունեն այնէջերը, որտեղ նա բացատրում է հավատքի ու սիրո, ազատության, կանխատեսության,վարչական եղանակի, պարտքի և պարտականության մասին իր ընկալումները։
  Նրանիր հայացքների համար բազմիցս քննադատել է ժամանակի մամուլը։
  Օրինակ՝ Տօք.Ն.  Տաղաւարեանն  իր  «Հայոց  կաթողիկոսութիոնն  եւ  այժմու  կաթողիկոսի  ընտրութիւնն» աշխատության մեջ 17 կետից բաղկացած մեղադրականներով Օրմանյանինհռչակում է ազգային գործերի հարցում ոչ հմուտ մարդ, ազգի դավաճան, խաբեբա,արևմտահայության բոլոր դժբախտությունների պատճառ [7]։
  Իր գրիչն Օրմանյանի դեմ ուղղել է նաև Գրիգորեան Ա. «Փտութեան օճախը կամՕրմանեանի պատրիարքությունը» գրքում, որտեղ Օրմանյանին խստորեն քննադատել  է՝  համարելով  նրան  «լրտես  պալատան»,  կաշառակեր,  կաթողիկոսականառթոռին ձգտող, ավելին՝ անգամ հաեմատում է Հուդայի հետ [8]։
  Օրմանյանին սուրքննադատողներին  էր  նաև  Բենիկ  վարդապետը,  ով  ամբողջ  կյանքի  ընթացքումակտիվ  պայքար  մղեց  կղերականության  դեմ։
   Նա  իր  հրատարակած  բազմաթիվհոդվածներում ու գրքերում «խույս չի տալիս» նաև Օրմանյանին քնադատելուց, իսկբարենորոգչության տեսանկյունից՝ գտում էր, որ հայ եկեղեցին միայն կարող է փրկել«եկեղեցական  հեղափոխությունը»  [9]։
   Նրա  հասցեին  ուղղված  քննադատականհրապարակումների  շարքում  տեղ  գտած  մեծաթիվ  աշխատությունները  կարևոր  ենՄաղաքիա Օրմանյանի հոգևոր-աստվածաբանական, ինչպես նաև հասարակականքաղաքական գործունեությունը անաչառորեն ուսումնասիրելու առումով։
   Օրմանյանի՝ բարենորոգչական շարժման մեջ ունեցած դերի մասին խոսելիսպետք  է  անդրադառնալ  այն  հանգամանքին,  որ  նրա  մեկամյա  ճեմարանականգործունեության  ընթացքում,  ինչպես  արդեն  նշել  ենք,  հոգևորականության  ուղինբռնած  (չնայած  մինչև  վերջ  հոգևոր  ծառայությանը  հավատարիմ  մնաց  ԿարապետՏեր-Մկրտչյանը) [10]  գիտնական-աստվածաբանները հետագայում մեծ դեր ունեցանբարենորոգչական շարժման մեջ։
  Բացի այդ, մեծ էր նաև նրա՝ տեսչական և ուսուցչական տարիներին Արմաշի դպրեվանքում ուսանած Բաբկեն Կյուլեսերյանի, ԹորգոմԳուշակյանի և այլոց վրա ունեցած հզոր ազդեցությունը։
  Դա վկայությունն է այն բանի,որ Օրմանյանն իր դասախոսությունների ընթացքում ուսանողների մոտ արծարծել էբարենորոգված  եկեղեցի  ունենալու  գաղափարը՝  ցանելով  այն  սերմերը,  որոնք,ինչպես տեսանք  ունեցան իրենց վառ արտահայտությունը։
 Անդրադառնանք մեր ուսումնասիրության համար կարևոր մի խնդրի, այն է՝ Հայառաքելական  եկեղեցու  բարենորոգության  հարցում  ի՞նչ  ելակետ  էր  որդեգրելնշանավոր գիտնական-աստվածաբան Օրմանյանը։
  Այս մասին խոսելիս պետք է նախանդրադառնել  նշանավոր  աստվածաբանի  աշխատություններից  ևս  մեկին,  որտեղհեղինակն ամենայն մանրամասնությամբ վելուծում է Հայ եկեղեցու պատմությունը,վարդապետությունը,  վարչությունը,  բարենորոգությունը,  արարողակարգը,  ներկավիճակը և այլն։
  «Կարծում եմ, որ ոչ մի գիրք Օրմանյան սրբազանի գրքի չափ ամփոփսահմաններում նույնչափ պայծառ գաղափար չի տա Հայոց եկեղեցու մասին» [11]։
  Հայեկեղեցու դավանանքն ու վարդապետությունը, ծեսերն ու ավանդություններն օտարինճանաչելու  դարձնելու,  դարեր  ընթացքում  կուտակված  թյուրիմացություններն  ուառասպելները  մեկընդմիշտ  ցրելու,  հայ  եկեղեցու  դիմագիծը,  նրա  տեղը  մյուսեկեղեցիների  ընտանիքի  մեջ  ճշգրտելու  համար  նա  հեղինակեց  «Հայ  եկեղեցին»։
 Ինչպես  նշել  ենք  նախորդ  գլխում,  այն  ընդգրկված  է  եղել  Վատիկանի  կազմածարգելված գրականության ցանկում [12]։
 Օրմանյանը ջատագովում է կուսակրոնությունը  և  դեմ  է  այն  առհասարակ  վերացնելու տեսակետներին։
  Նրա կարծիքով՝ անչափահաս ժամանակ կուսակրոնություն  ընտրելն  ավելի  նախնտրելի  է,  քան  հասուն  տարիքում։
   «Ամուրի  եկեղեցականությունը,  ինչ  ալ  ըլլաանոր  ծագումն  ու  զարգացումը,  այլևս  օրինական  պահանջիկարգ  անցած  է  եւ  կրոնական  ընկերականության  մեջ  այդ  ընթացքին  հետևողներւպետք կա» [13]։
   Օրմանյանի կարծիքով՝ հայ եկեղեցու բարեփոխման հարցը սկսել է գործնականում  քննարկվել  1905  թ.  ռուսական  հեղափոխությունից  և  1908  թ.  Երիտթուրքական  հեղաշրջումից  հետո։
   «Երբ  որ  ամեն  կողմ  վերանորոգութիւն  ու  բարեկարգութիւն  սկսավ  խոսվիլ  եւ  երբ  մեր  ագին  մեջ  ալ  եկեղեցական  բարեկարգությանխնդիրը ընդարձակվեցավ, եւ ամեն կողմե խոսակցություններ եւ խմբագրություններ,ծրագիրներ եւ առաջարկներ սկսան երեւան գալ յուրաքանչյուր ոք իր տեսությանց կամհաճոյից  համեմատ  եկեղեցական  նոր  կացություն  մը  ստեղծել  փափագելով…»  [13]։
 Հոգևորականության հետ կապված մի հետաքրրական փաստ ևս․ Օրմանյանի կարծիքով՝ ամուսնացած հոգևորականները պետք է նույնպես նվիրապետական բարձրաստիճաններ ստանան՝ այդ հարցում կանոնական արգելքի չհանդիպելով։
 Օրմանյանի  համար  բարենորոգություն  կատարելիս  առաջին  հերթին  պետք  է վերականգնել վաղ եկեղեցական կառույցը, այլ ոչ թե եկեղեցին հարմարեցնել ժամանակին  ու  նրա  պահանջներին․  «Արդ,  եթէ  կուզեի  բարեկարգութիւն,  պետք  է  հինընետել,  դառնալ  նախնական,  սկզբնական  կետերուն,  պետք  է  վերցնել  վերջինժամանակներու  աւելարդութիւնները»,-  իր  դասախոսություններից  մեկում  պնդում  էՕրմանյանը [14]։
  Սակայն այս տեսակետն ամբողջովին ընդունել, մեղմ ասած, սխալկլիներ, քանի որ, այնուամենայինիվ, պետք է նշել, որ եկեղեցին դինամիկ զարգացողօրգանիզմ է և պետք է ինչ-որ չափով քայլի ժամանակին համընթաց։
    «Պաշտոնեութեան» կամ «պաշտոնեաների» մասին խոսելիս Օրմանյանը նշումէր,  որ  «Պետք  է  զատել  եկեղեցին    եկեղեցականէն։
   Եկեղեցականին  վրայ  եղածմեղադրանքը չադեր եկեղեցիին վրայ։
  Անոնց մեղադրելի ըլալովը Եկեղեցին մեղադրելի չըլլա բնաւ» [15, 16]։
  Այս առումով նա մատնացույց է անում ծիսական հարցերը ևեկեղեցական  հնացած  կանոնները։
   Խնդիրն  այն  է,  որ  ըստ  հեղինակի՝  դարերիընթացքում  Հայ  առաքելական  եկեղեցու  ծիսակարգը  և  կանոնիկան  ենթարկ-վելովհունական և լատինական ազդեցությունների, կորցրել է իր ճշմարտացիութ-յունը (այդազդեցությունները  հիմնականում  սուր  բնույթ  են  ստացել  Բագրատունի-ների,արաբական  գերիշխանության,  ինչպես  նաև  Կիլիկիայի  կաթոլիկ  թագավո-րությանշրջանում։
  Սա պայմանավորված էր հիմնականում այն հանգամանքով, որ եկեղեցին,լինելով  ազգային  գործերի  կենտրոն,  քաղաքական  հանգամանքների  բերումովստիպված  է  եղել  մի  շարք  զիջումների  գնով  ազատվել  վերահաս  վտանգներից։
 Հանուն արդարության, հարկ ենք համարում նշել, որ հայ եկեղեցին դարերի ընթացքում  դավանաբանական  հարցերի  առնչությամբ  որևէ  լուրջ  զիջման  չի  գնացել,հատկապես՝ ծիսական և ձևական բնույթի մի շարք այլ հարցերում։
  «Ծեսերու երկարութեան եւ կանոններու խստութեան առթիւպէտք է ընդունենք, որ հայոց եկեղեցինքաղաքական  պատճառով    հարկադրուր  է  երբեմն  տեղի  տալ  շատ  մի  պատշճութեանց»,- գրում է Օրմանյանը [17]։
 Այս  ավելորդությունները  եկեղեցու  հիմնադրման  սկզբից  չկային,  և  ըստաստվածաբանի՝ յուրաքանչյուր բարենորոգիչ պետք է քայլեր անի հին, ավանդականեկեղեցի վերադառնալու համար․ «Երբ դարուն ոգին յառաջ կը քաշեն, եւ կը պահանջեն որ Եկեղեցին հարմարվի անոր, ատիկա ըսելով Եկեղեցիին էութիւնը կատեն, զաայդ  պարագային  ադիկա  ոչևւ  կըլլայ  Աստուածային  հաստատութիւն  մը»  [16]։
   Իսկ«Խոհք եւ խոսքում» սրտաբուխ գրում է «…Դարուս հոգին թեթևություն կուզե. Պարտավորիչ կետեր քիչ, միտք հոգնեցնողները սակավ, ձեռք կաշկանդողը պակաս, բեռավելցնողը նվա, եւ այսպես է Հայոց եկեղեցին» [13]։
  Օրմանյանն այնքանով էր մեծ,որ  հանդես  էր  գալիս  ոչ  թե  քննադատելու,  այլ  ավանդականը  կատարելագործելովեկեղեցու կայունությանը հասնելու դիրքերից։
  Օրմանյանն այս կապակցությամբ լուրջխոչընդոտ էր համարում ժողովրդի սովորույթի ուժը, որն ընդդիմանալու էր բարենորոգիչների առաջարկած նոր պայմաններին։
 Այս  ամենի  թելադրանքով  Օրմանյանի  առաջադրած  բարեկարգումներն  իրականացնելու  համար  իբրև  առաջին  քայլ  համարում  է,  որ  պետք  է  հայ  եկեղեցինմաքրվի  ծիսական  հավելումներից  և  վերադառնա  5-րդ  դարի  եկեղեցական  համակարգին։
   Քաջ  գիտակցելով,  որ  դա  մեկ  օրվա  գործ  չէ,  միանգամայն  հիմնավոր  էրպնդում,  որ  բարեկարգումները  պետք  է  կատարել  շրջահայաց  զգուշավորությամբ,քանի որ միայն բարենորոգումների քայլ առ քայլ իրականացմամբ հնարավոր կլիներնպատակին հասնել։
  Նա առաջարկում էր սկսել հենց ծեսից ու կանոնների պարզեցումից։
 Հայ  եկեղեցում  աշխարհականների  դերի  մասին  խոսելիս  նա  ամենայնմանրամասնությամբ  հիշատակում  է  մինչ  Պոլոժենիա  տիրող  վիճակն  ու  դրանիցհետո Պոլսի և Երուսաղեմի պատրիարքների ընտրության գործում նրանց ունեցածդերի,  ինչպես  նաև  քրիստոնեական  մյուս  եկեղեցիներում  աշխարհիկների  դերիմասին։
   Ամփոփելով  եզրահանգում  է,  որ  աշխարհականների  դերը  հայ  եկեղեցուկառավարման գործում վնասակար է։
  Հայ եկեղեցուն տրվելիք անունների առնչությամբ Օրմանյանը կարծում է, որ մեկընդմիշտ պետք է հեռու մնալ խորթ, օտարոտիտիտղոսներից  և  բնորոշումներից։
   Նա  չի  ընդունում  ո՛չ  լուսավորչական  կամգրիգորյան,  ո՛չ  «էջմիածնական»  մակդիրները՝  համարելով  անտեղի,  քանի  որ  հայեկեղեցին  ոչ  թե  սկսում  է  Լուսավորչով,  այլ  հենց  առաջին  դարից՝  առաքելականշրջանից։
   Նա  ավելի  շատ  կողմ  է  «ուղղափառ»  մակդիրին,  քանի  որ  դա  Արևելյանեկեղեցիների  կոչմանը  համապատասխան  առավելություն  կտա,  այսինքն՝  նրանցշարքում կունենա իր հստակ անվանումը՝ օրինակ բերելով Ռուս ուղղափառ եկեղեցին՝Պրավոսլավը, Հունական ուղղափառ եկեղեցին՝ Օրթոդոքսը և այլն։
  Եթե Հայ առաքելական եկեղեցին Հայ ուղղափառ անվանվեր, ապա ցույց կտրվեր արևելյան մյուսեկեղեցիների  հետ  սերտ  հարաբերությունը՝  իր  հնչեղությամբ  ընդգծելով  ագայինհատուկ եկեղեցի կարգավիճակը։
  Անդրադառնալով եկեղեցու անվան խնդրին՝ պետքէ նշենք, որ այս անգամ ևս պատրիարք Օրմանյանի դիրքորոշումն ինչ-որ առումովընդունելի  չէ,  քանի  որ  Հայ  առաքելական  եկեղեցին  իր  «առաքելական»  մակդիրովնունպես իր ուրույն տեղը ունի արևելյան եկեղեցիների շարքում։
 Հայ  եկեղեցու  շարքում  գտնվեցին  անձինք,  ովքեր  մասնակիորենք  ընդօրինակեցին օրմանյանական բարենորոգչական հայացքները։
  Նրանցից հիշատակության է արժանի Գնել եպիսկոպոս Գալամքերյանը։
  Բարեկարգության հարցը քննարկելով  զուտ  եկեղեցական  տեսանկյունից՝  Գյուտ  եպիսկոպոսը  նշում  էր,  որ  Հայեկեղեցին նախ պետք է իր ներքին բնույթի հարցերը կարգավորի։
  Խնդիրն այն էր, որըստ Գյուտ եպիսկոպոսի՝ հայ եկեղեցու բարեկարգության հարցը պետք է թելադրվիոչ թե արտաքին պահանջներով, այլ արտացոլի հասարակական արդի պահանջները,քանի որ հասարակությունը մշտապես գտնվում է դինամիկ զարգացման մեջ։
  Իր  մեծ  նախորդի  հետևությամբ  նա  ևս  կարծում  էր,  որ  եկեղեցու  բարենորոգությունը  պետք  է  սահմանափակվի  զուտ  արտաքին  բարենորոգմամբ,  այսինքն՝ծիսական, կանոնական և վարչական խնդիրներով։
  Ինչ վերաբերում էր ներքին կամդավանաբանական բարեկարգման հարցին, ապա Գնել եպիսկոպոսը միանգամայնհստակ մատնանշում է, որ այդ մասին չպետք է խոսել։
   Այդ դիրքերից էլ նա ներկայացնում  էր  եկեղեցու  արտաքին  բարենորոգման  պահանջը  հաջորդական  հետևյալգործողությունների տեսքով՝  ա)  բարենորոգված  եկեղեցին  պետք  է  վերադառնա  հին  ժամանակներիվիճակին,բ)  եկեղեցու  բարենորոգությունը  պետք  է  առավելապես  վերաբերի  եկեղեցականների բարենորոգությանը,գ)  եկեղեցու  ծիսական,  կանոնական  ու  վարչական  արդի  կազմը  պետք  էբարեկարգվի ժամանակի շնչին համապատասխան։
 Նա,  թերևս,  պահպանողական  հոսանքի  ներկայացուցիչ  էր,  բայց,  այնուամենայնիվ,  կարծում  էր,  որ  չպետք  է  քննադատել  այն  հայրերին,  ովքեր  դավանաբանությունը հարմարեցրել են ժամանակին՝ փորձելով բավարարել ժամանակի հոգևորպահանջները։
  Այսպիսով, օրմանյանական գաղափարներով ոգեշնչված և դասախոսություններով լիցքավորված՝ Գնել եպիսկոպոսը ևս եզրակացնում է, «որ բարեկարգության հարցն իր մէջ կը բովանդակէ միանգամայն թէ հին վիճակին անդրադառնալու, թէ եկեղեցականները բարելաւելու եւ թէ ժամանակիս ըմբռնումներու քիչ ոուշատ համապատասխան կարգադրութիւններ ընելու անհրաժեշտ պետքերը. Հետեւաբար մեր տեսությամբ կը միանան քիչ առաջ մէջ բերված երեք կարծիքները, եւ կըկամեն բարենորոգության ամբողջութիւնը» [14]։
 Հետաքրքրական է, որ եկեղեցու մատահրավերներից էր քահանաների կրթական ցածր մակարդակը, ինչի հետևանքով բազում ախտեր կային օրինակ Էջմիածնումև հոգևոր տարբեր կենտրոններում։
  Դրանք հատկապես կապված էին «Հին ցավի»կամ «Քահանայից խնդրի» հետ, որն այսօր էլ չի կորցրել իր արդիականությունը։
  Բայցինչո՞ւ  դա  արդիական  դարձավ  հենց  19-րդ  դարում.  ինչո՞ւ  նման  խնդիր  գոյությունչուներ օրինակ 18-րդ դարում։
  Սա, իհարկե, պայմանավորված էր հասարակությանփոփոխությամբ։
   Եկեղեցին  պետք  է  մրցակցության  մեջ  մտներ  ոչ  միայն  այլ  եկեղեցիների, այլև արվեստի ու գիտության հետ։
  Բացի այդ, ավելի կարևոր են դառնումհոգևորի  այնպիսի  դրսևորումները,  ինչպիսիք  են՝  արվեստն  ու  գիտությունը՝  իբրևարտահայտչաձև դառնալով եկեղեցու մրցակիցները։
 Վերադառնալով  Օրմանյանի  բարենորգչության  հետ  կապված  տեսակետներիմասնակի վերլուծությանն ու վերաարժևորմանը՝ պետք է ճշմարտացիորեն նշել, որԵկեղեցին, առհասարակ, որպես դինամիկ կառույց, պետք է մշտապես քայլի ժամանակին  համընթաց,  ինչպես  օրինակ  անում  էին  մեր  եկեղեցական  հայրերը՝  լուծումտալով ժամանակի դավանաբանական անհարթություններին և ժողովրդական լայնզանգվածներին հուզող խնդիրներին, բայց միևնույն պահին դավանաբանական լուրջփոփոխություններ  չիրականացնելով,  քանի  որ  եկեղեցու  ձևին  առնչվող  հարցերըլուծելի են, սակայն պահանջում են քայլ առ քայլ մոտեցումներ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Լուսավորություն, Հայկական հանրագիտարան, 2010, URL։
  http։
 //www.encyclopedia.am5 (հղումը կատարվել է՝ 19․08․2017)։
 [2] Ռեֆորմացիա, URL։
  http։
 //kronadaran.am/dictionary/reformacia/ (հղումը կատարվելէ՝ 16․09․2017)։
 [3] Գյուտ աբեղա, Կարապետ եպիսկոպոսը իբրև հոգևորական, Էջմիածին, 1917, էջ11, 10։
 [4] Հովհաննիսյան Հ., Հայ առաքելական եկեղեցու բարենորոգության հիմնահարցը1901-1906 թթ․, Երևան, 2008, էջ 128։
 [5] Տէր-Մինասյանց Ե., Հայ եկեղեցու վերանորոգության խնդիրը, Թիֆլիս, 1910, էջ7-9։
 [6]  Հովհաննիսյան  Հ.,  Մաղաքիա  Արք.  Օրմանյանը  և  20-րդ  դարասկզբի  հայեկեղեցու բարենորոգչական շարժման հիմնահարցը, Հայ Աստվածաբան, գիտականհոդվածների ժողովածու, Ա, Երևան, 2007, էջ 155։
 [7]  Տօք.  Տաղաւարեանը  Ն.,  Հայոց  կաթողիկոսութիոնն  եւ  այժմու  կաթողիկոսիընտրութիւնն, Գահիրէ,URL։
  http։
 //greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/hajgirqn/book/hayoc_kathoxik_index.html։
 [8] Գրիգորյան Ա., Փտութեան օճախը կամ Օրմանեանի պատրիարքությունը, Պոսթոն,  էջ 52-4։
 [9] Բենիկ վարդապետ, Սրտագին խոսք, Յերեւան, էջ 28; Էջմիածնի արդարությունը,մաս  Ա,  Թիֆլիս։
   Իմ  պատասխանը  (Եջմիածնի  բարոյական  ախտաժետներին),Յերևան։
 [10]  Տեր-Մինասյանց  Ե.,  Կարապետ  Տեր-Մկրտչյան,  կյանքն  ու  գործունեությունը,Մոսկուա, էջ 79, Գիւտ աբեղա, Կարապետ եպիսկոպոսը իբրև հոգեւորական, Էջմիածին, էջ 30-3։
 [11]  Ուելդոն  Ջ.,  Մանչեսթր,  URL։
   http։
 //booksfromarmenia.com/blog/hy/OrmanianChurch-of-Armenia-English (հղումը կատարվել է՝ 16.04.2018)։
 [12] Կրոնի հանրագիտարան, URL։
  http։
 //booksfromarmenia.com, «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Հովհաննես Այվազյան, Երևան, 2002, էջ 1069։
 [13] Օրմանյան Մ.,  Խոհք և խoսք, Երուսաղեմ, 1929,  էջ 48-9, 305, 309։
 [14]  Նախատարերք  հայ  եկեղեցագիտութեան,  Կէզիւրեան  Զ.,  ԴասախօսութիւնքԱմեն.  Օրմանեան  եւ  Դուրեան  Ս  Արքեպիսկոպոսներու  եւ  Տ.  Գնել  Գալամքէրեանիքահանայից լսարանին մէջ, Կ. Պոլիս, էջ 34, 30, 120։
 [15]  Ավթանդիլյան  Ա.,  Ազգի  և  եկեղեցու  նույնացումը  բացասաբար  է  ազդում  մերմշակույթի  և  ազգային  ինքնության  վրա,  URL։
   https։
 //vahagnakanch.wordpress.com(հղումը կատարվել է՝ 20․06․2017)։
 [16] Սիրունի Հ., Օրմանյանը և իր ժամանակը, «Էջմիածին», 1962, Դ, Էջմիածին, էջ32, 31։
 Հարությունյան ՄարիամՄԱՂԱՔԻԱ ԱՐՔԵՊԻԿՍԿՈՊՈՍ ՕՐՄԱՆՅԱՆԻ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՉԱԿԱՆՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ լուսավորչականություն, բարենորոգչություն, «Նոր» եկեղեցի,երկշերտ հասարակություն։

Հոդվածում  ամենայն  մանրամասնությամբ  անդրադարձել  ենք  բարենորոգիչ  պատրիարքի՝ եկեղեցական կյանքը վերափոխելու լուծումներին։
  Նպատակն է համակողմանի  վերլուծության  միջոցով  անաչառորեն  վեր  հանել  բարենորգչական  հայացքների  ներքին  և  արտաքին  խնդիրները։
   Ուսումնասիրության  ընթացում  հանգել  ենք այն եզրակացությանը, որ Մաղաքիա արքեպիոսկոպոս Օրմանյանի բարենորոգչական  հայացները  և  դրանց  իրագործումը  ժամանակավրեպ  էին  և  ոչ  նպատակահարմար։
