ՀԱՇՄԵՆԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ Տոնական օրերը և ավանդույթները ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ Համշենահայերի տոների և ավանդույթների վերաբերյալ ուսումնասիրությունները հիմնականում միակողմանի են:  Այս հանգամանքը Թուրքիայի կողմից օգտագործվում է բավականին «արդյունավետ» ՝ դրանք աշխարհին ներկայացնելով որպես «թուրք»: Ուսումնասիրությունը այդ բացը լրացնելու համեստ փորձ է: Մարդու սոցիալական կյանքը բաղկացած է աշխատանքից: Տոներ.  Յուրաքանչյուրը, ըստ էության, մի սահման է, որից սկսվում է նոր գործ, նոր կյանք:  Արձակուրդներն ու ավանդույթները, որոնց արմատները գալիս են միջնադարից, կարևոր դեր են խաղում համշենցիների մշակութային և սոցիալական կյանքում: Ներկայումս ապաքրեականացման պատճառով վերացվել են մի շարք տարրեր 1: Նոր տարի (ծաղկում) - Սուրբ Christmasնունդ, Սուրբ նունդ:  Հնում հայերը Նոր տարին նշում էին գարնանային գիշերահավասարի օրը ՝ մարտի 21-ին, ինչը պատահական չէ:  Բնությունը հարություն է առնում գարնան սկզբին, այդ պատճառով էլ հայը այդ օրը դարձրեց Նոր տարի, այն տոնեց ուրախ տոնախմբությամբ ՝ գովաբանելով բնության զարթոնքը, բեղմնավոր տարի աղոթելով աստվածներին (այսօր էլ որոշ արիական ժողովուրդներ, պարսիկներ , Աֆղանցիներ, տարեսկզբը նշում են մարտի 21-ը): Երկրորդ հայկական տարին Նավասարդ 1-ն էր (օգոստոսի 11):  Ըստ ավանդության ՝ Հայկ նահապետը Հայոց Ձոր նահանգում սպանեց բռնապետ Բելին ՝ ազատություն շնորհելով նրա ընտանիքին և հետնորդներին:   Ենթադրաբար այդ հաղթանակը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 2492 օգոստոսի 11-ին:  Հայերը օգոստոսի տոնը անվանել են Նավասարդ, ինչը նշանակում է Նոր տարի: Սիմեոն Երեւանցի կաթողիկոսի օրոք (18-րդ դար) հունվարի 1-ին ընդունվեց նոր տարվա սկիզբը (որը համապատասխանում է քրիստոնեական մի շարք երկրներում ընդունված տարվա սկզբին), կամ նույնիսկ 19-րդ դարից առաջ: Դրա կեսը նշվել է օգոստոսին ՝ Հայաստանի շատ նահանգներում (Սյունիք, Արցախ, Ուտիք):   Միայն 20-րդ դարում: Տարվա սկզբին հունվարի 1-ը դարձավ տարվա սկիզբը 2: Համշենցիների Նոր տարին (ծաղկում) համընկնում է Julուլիան տոմարի ժամանակների հետ, երբեմն նրանք նշում են նաև Սուրբ Christmasնունդը:  Հուլիսյան օրացույցի Սուրբ ննդյան տոները նախորդում էին Սուրբ Բարսեղ Մեծին նվիրված շաբաթը:   Ըստ ժողովրդական օրացույցի ՝ հունվարի առաջին օրերը հայտնի էին որպես Սուրբ Պարսեղի օրեր:  Այդ պատճառով հունվարի 1-ը համընկնում է Մեծ պահքի օրերի հետ, և ընտանիքի մեջ տոնը նշելու օրենք է:   Տոնական սեղանին դրվում են ծոմ պահող ուտեստներ:   Հատուկ ուշադրություն 1 Խաչատրյան J.., Պետրոսյան Ե., Համշենի ամենամյա տոների խաղերը (19-րդ դարի վերջ - 1-ին դար), «Համշեն և համշենահայեր. Գիտաժողովի նյութեր», Երևան-Բեյրութ, 2007, էջ: 223: 2 «Ազգային տոներ (ավանդական և ժամանակակից)», Երևան, 2002, էջ 3: Այն դարձավ մի շարք ուտեստներ, որոնք սուրբ իմաստ ունեին:  Նախապատվությունը տրվեց յոթ թվին (յոթ տեսակ), որոնցում գերակշռում էին հացահատիկային ուտեստներն ու խմորեղենը տապակած դդմի միջուկով: 7 տեսակի խմորեղեն նախապես պատվիրել էին ջեռոցում ՝ ընտանիքի անդամների քանակով, որոնցից մեկի վրա նշված էր բախտի նշան:   Երեկոյան, մայրամուտից հետո, համշենահայերը Նոր տարին դիմավորեցին հատուկ ընտանեկան ընթրիքով:   Նրանք անպայման մի մեծ սափոր ջուր դրեցին սեղանի վրա, 4 վառվող մոմ, որոնք պետք է վառեին մինչ առավոտ:   Եղնիկի փոխարեն որպես տոնածառ օգտագործվում էր ձիթապտղի ծառի մի ճյուղ (եղջերուն օգտագործում էին որպես տոնածառ 1900 թվականից), որը զարդարված էր թակած ընկույզով, չոր թզով և խնձորով:   Մասնաճյուղը, հավանաբար, մտցվել է ծիսական հացի մեջ (դադարեցնել այն), ինչպես ընդունված էր հույների շրջանում 1:  Ամանորի սեղանի վրա պարտադիր էին չամիչով համեմված եգիպտացորենի մի կտոր և եգիպտացորենի ալյուրից կաթով և բուսական յուղով պատրաստված շոգեխաշած (արման), որը մատուցվում էր մածունով: Wheորենի հացը, խորոված դդումով կարկանդակը, ոլոռը, չրերը, ընկույզը մեղրով պարտադիր էին: Նոր տարվա ծիսական համակարգում «առաջինի» մոգական բնույթի հավատքի վրա հիմնված կանխատեսումները վերաբերում են ամբողջ տնտեսական տարվան `իմանալու վերջինիս անվտանգության աստիճանը` համապատասխանաբար ազդելու բնության ուժերի վրա:  Այս կերպարներից ոմանք անցել են քրիստոնեական Նոր տարի:  Ամենատարածվածն ու տարածվածը որոշ ազգագրական շրջաններում տարվա առատությունը (բարաքը) որոշելու ծիսական սովորույթն է, որը կոչվում է 2 տարի (այլ վայրերում ՝ առանց անունի կրկենիկամ) կլոր, ընկույզաձև հացով, զարդարված զանազան քաղցրավենիքներով:   Javավախքում այս սովորույթն էր. Տնային տնտեսուհին Christmasննդյան տոնի լուսաբացին «տարի» դնելով դագաղի մեջ, դրա վրա մեղր լցրեց և հարսնացուներով դուրս եկավ տնից, փայտով հարվածեց գետնին և երեք անգամ ասաց. «Դովլաթ, դու լեռ ես, կիրճ ես, արիտուն» - նույնը Նրանք պարբերաբար ներս են մտնում ՝ մեղր բաժանելով բոլորին Նոր տարին քաղցրացնելու համար, և երեկոյան գուշակության «տարին» պահելով:   «Նախորդ» հացը Նոր Նախիջեւանում ավելի հստակ պահեց իր հին տեսքը, ինչը ուղղակիորեն խոսում է Ամանորին նվիրվածության մասին:   «Տարին», - գրում է Երը: Շահազիզը, «որը տարվա իրական նշանն է, մեծ, ամբողջ տափակ հաց է: Այն կառուցված է այնպես, որ դրա վրա մի քանի մասեր կամ ճյուղեր հստակ տեսանելի լինեն»:   Այդ մասերի կամ մասնաճյուղերի քանակը 12 է `տարվա 12 ամիսների համար, կամ տան անդամների թվին համամասնորեն: »3  Տարվա հացը պատրաստում են Ալաշկերտի «Մուշո» գաղթական գյուղերում:  Մյուս ազգագրական շրջաններում գուշակության հացը կլոր էր, զարդարված չրերով և ընկույզներով, որոնց մեջ փողի մեծ մասը դրվում և թխվում էր այդ եղանակով:   Ամանորյա գուշակ այդ հացի միջոցով 1 Ավանեսով Հ., Համշենահայ մշակույթի ընդհանուր գծերը, «Մեսրոպ Մաշտոցի համալսարան», 2013, № 6: 2 Լալայան Ե., Javավախք: Հայտնի արձակուրդներ, «Ազգագրական հանդես», № 2, գիրք Բ, Թիֆլիս, Վրաստան, 1897, էջ 246: Շահազիզ Երևան, Նոր Նախիջևան և Նոր Նախիջևան բնակիչներ: Itesեսեր և սովորույթներ, «Ազգագրական հանդես», № 9, գիրք 9, Թիֆլիս, Վրաստան, 1902, էջ 5: 3 Նույն տեղում:  Նոր տարվան նվիրված այդ հացով գուշակությունն այժմ կյանքից դուրս է: Միայն տարեցներն են հիշում, որ այս սովորույթը եղել է իրենց մանկության տարիներին: 4 Մխիթարյան Աղ., Տարվա հայտնի տոներ, «Էմինյան ազգագրական ժողովածու», հ. Ա, № 1, Մոսկվա-Ալեքսանդրապոլ, 1901, էջ 261: Իրավիճակն այսպիսին էր. Հացը կտրում էին ըստ ընտանիքի անդամների քանակի (իսկ համշենցիները նկատի ունեին անասուններ) և բաժանվում յուրաքանչյուրին:   Գուշակության ծեսերը ներառում էին ազգագրության այլ ձևեր: Համշենահայերի տնային տնտեսուհի Բ.Թորլաքյանի խոսքով ՝ խնձորներից մեկում թաքցրել է բախտի նշանը ՝ մետաղադրամ, իսկ որոշ ազգագրական շրջաններում մետաղադրամների փոխարեն օգտագործել են չիր և քար 2:  Ընտանիքի ղեկավարը կտրեց խնձորը և բաժանեց այն բոլորի միջև:   Ով ընկնում էր նշանի տակ, համարվում էր ուրախ և հաջողակ մինչև տարեվերջ 3:  Բայց դժվար է պատկերացնել, թե որքան մեծ կլիներ այդ խնձորը ամբողջ ընտանիքին գոհացնելու համար: Ըստ դաշտային ուսումնասիրությունների, սեղանին դրվել է խնձորով լի մատուցող (ընտանիքի անդամների քանակով), որի մեջ մեկում տանտիրուհին տեղադրել է արծաթե մետաղադրամ 4:  Բոլորը հույս ունեին, որ խնձորը փողով կդառնա իրենց բաժինը:   Ըստ հավատալիքների, երջանիկ մարդը երջանկություն և հաջողություն է բերում ոչ միայն իր ընտանիքին, այլև այն ընտանիքին, որի տանը նա առաջին անգամ ոտք դրեց Նոր տարում:  Ռուսական միջավայրում նրան անվանում էին առաջին այցելու (polaznik):   Հայերի մեջ առաջին այցելուի բարության հանդեպ հավատը պահպանվել է մինչ օրս:   Նշանի տերը առավոտյան գնաց աղբյուրը ջրի համար, լցրեց տան բոլոր ջրամբարները:  Նրա պարտադիր ու հզոր պարտականությունն էր տան կենդանիներին ծիսական կերակուրով կերակրելը:   Մտնելով գոմ ՝ նա նախ ցորենի հատիկներ ցողեց անասնագոմի անկյուններում, ապա կենդանիներից յուրաքանչյուրին առանձին կերակրեց եգիպտացորենի խաշած միջուկի արմատով, իսկ վերջում նա թեթեւակի հարվածեց կենդանիներին, որպեսզի նրանք պտղաբեր լինեն: Այդ գործողության ընթացքում, արտասանելով շնորհավորական խոսքեր, նա կրկնել է «ալ պարի, դուլ պարի, խեր աչար, էկ տուսիկ» անհասկանալի արտահայտությունը:   Ritualեսի նպատակը Նոր տարում բերքի առատության, կենդանիների բերրիության և մարդկանց առողջության ապահովումն էր: Նոր տարին Սիսիանում շատ աղոտ էր, քանի որ նրանք նշում էին հայկական Նոր տարին ՝ Նավասարդ 1-ը:   Ոչ մի շնորհավորանք չեղավ: Երբեմն միայն հարազատներն էին հավաքվում, ուտում, խմում ու ուրախանում 5: Սիսիանի նման, Գանձակի Նոր տարին էլ աղոտ էր:   Խանութներն ու արհեստանոցները փակ չէին, ուստի շատ քչերն էին այցելում միմյանց:  Առավոտյան քաղաքում կատարվում էր վաղ պատարագ, որպեսզի տարին լավ անցնի:   Այցելելով միմյանց ՝ նրանք շնորհավորեցին միմյանց Ամանորը, մաղթեցին առողջություն և հաջողություններ:  Այցելուներին հյուրասիրեցին սուրճ, ընկույզ և տոստ:  Գյուղերում նրանք իրար խնձոր կամ կիտրոն էին տալիս, օղի և չոր մրգեր մատուցում:   Ոմանց մեջ դռան առջևը զարդարում էին կարմիր թելերով, որպեսզի Նոր տարին նշվեր 6:  Ինչպես հայկական այլ ազգագրական շրջաններում, Արցախում քրիստոնեական տոները ձուլվել են հեթանոսական ծեսերի հետ:   Տարբեր տարիքի մարդկանց լայն մասնակցությունը արձակուրդներին արտահայտվում էր ոչ թե հոգևորականների մասնակցությամբ պատարագներով և երթերով, այլ 1 Օդաբաշյան Ա., Նոր տարի հայ ժողովրդական օրացույցում, հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, Երևան, 1978, էջ 9, էջ 52-53: 2 Ավանեսով Հ., Համշենահայերի արձակուրդներն ու ավանդույթները հայկական մշակույթի համատեքստում, «Համշեն», 2013, № 16: 3 Մանրամասների համար տե՛ս «Բ. Թորլաքյան» հիմնադրամ, հ. 4, էջ 226: 4 Տե՛ս: Խաչատրյան հիմնադրամ, Հայկաձոր, պատմող ՝ Վարդան ukուկասյան: 5 Լալայան Ե., Հայտնի արձակուրդներ, «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, Վրաստան, 1898, գիրք Z, № 1, էջ 249: 6 Լալայան Ե., Հայտնի արձակուրդներ, «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, Վրաստան, 1900, գիրք Z, № 6, էջ 363: ժողովրդական զվարճանքների հետ:   Այստեղ ոչ այնքան եկեղեցին է ներթափանցել հասարակական անձնական կյանք, որքան վերջինս եկեղեցի:  Եղել են տոներ, որոնք եկեղեցու կողմից ընդհանրապես չեն նշվել:   Այդպիսին էր Նավասարդը, որն, ի տարբերություն այլ բնակավայրերի, Արցախում նշվում էր ոչ թե օգոստոսի 11-ին, այլ նոյեմբերին, որը խորհրդանշում էր տնտեսական տարվա ավարտը 1, ինչպես դա եղել է հին ժամանակներում:   Մինչ վերջերս այն կայուն էր Արցախի բոլոր գյուղերում:  Shիշտ է, Շուշիում դա մոռացվեց. Փոխարինվեց հունվարի 1-ի տոնով, փոխայցելություններով և շնորհավորանքներով, բայց Նավասարդ 2-ի նախօրեին գյուղացիները շարունակում էին թխել տարբեր տորթեր (կաթնամթերք, քաղցրահամ ականջներ), պատրաստել գառ և ցորեն, բոլոր նոր հագուստներն ու կոշիկները գնվել են երեխաների համար (սովորույթը տարածվել է բոլոր ազգագրական շրջաններում և հիմնականում պահպանվել է):  Այդ տոներին հարազատներն ու ընկերները փոխանակում էին նվերները (այս ավանդույթը մինչ օրս պահպանվում է): Հատկանշական է, որ այդ օրը տանտերերը հատկապես շնորհավորում էին գյուղի տանտիրոջը `քահանային և նրանց խնձոր ու գինի էին տանում:  Բակում ծառերից կախված էին կարմիր կտոր և կարմիր կտորի տարբեր կտորներ (Սոս) 3: Ընդամենը հարյուր տարի է, ինչ հայերը, ընդօրինակելով օտարերկրացիներին, նշում են Նոր տարին ձմռան կեսին:  Դա արդեն սովորություն է դառնում:  Արևասեր հայը դժվարանում է համակերպվել հունվարի 1-ին Նոր տարին դիմավորելու սովորույթի հետ, իսկ մարտի 21-ը գալուն պես հայը հիշում է իր առաջին Նոր տարին 4: Սուրբ Christmasնունդը նշվում է ողջ քրիստոնեական աշխարհում և խուռնեմ հավատացյալների հանդիսավոր արարողությամբ:  Վաղ քրիստոնեության մեջ Հիսուսի ծնունդը հայտնի էր որպես Աստվածահայտնություն:   2-րդ դար Աստվածահայտնության տոնը նշվում էր հունվարի 6-ին, իսկ 4-րդ դարում: Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու որոշմամբ ՝ Հիսուսի ծնունդը նշվեց դեկտեմբերի 25-ին, իսկ մկրտությունը ՝ հունվարի 6-ին:   5-րդ դ. Սկսվեցին Սուրբ Birthննդյան բոլոր քրիստոնեական եկեղեցիները 1: Այս հայկական ավանդական տոնը սկիզբ է առել XX դարում: Սկզբունքները, որոշ փոփոխություններով, պահպանվեցին Սյունիքում, Գողթնում և Պարսկահայաստանում, որտեղ Նավասարդը ժամանակի առումով տատանվում էր ամռան վերջից մինչև ուշ աշուն:  Չնայած իրենց մասնակի առանձնահատկություններին ՝ Նավասարդի ծեսերն ունեին մի շարք ընդհանուր առանձնահատկություններ:  Դրանք հիմնականում նշվում էին աշնանը ՝ համընկնելով բերքի, այգեգործության, այգիների հետ և միևնույն ժամանակ հանդիսանում էին գյուղատնտեսական աշխատանքային պայմանագրերի եզակի ծիսական սահման:  Լոռու, Տավուշի, Սյունիքի և Գողթնի հետ Karabakhարաբաղի ժողովրդի տոնական արարողությունների նմանությունները պայմանավորված են աշխարհագրական դիրքով և միգրացիոն շարժումներով:  Մկրտչյան Ս., Արձակուրդներ Karabakhարաբաղի ժողովրդի ավանդական կյանքում, «Լեռնային Karabakhարաբաղի Հանրապետություն. Անցյալը, ներկան և ապագան» (միջազգային գիտաժողովի նյութեր), Երևան, 2007, էջ 397: 2 Լալայան Ե., Վարանդա, «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս (Վրաստան), 1898, գիրք Գ, № 1, էջ 338-349:   Նույնի, Գանձակի նահանգ, «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս (Վրաստան), 1900, գիրք Z, էջ 232-382:  Լիսիցյան փող., Լեռնային Karabakhարաբաղի հայերը (ազգագրական ակնարկ), ՀԲ, հատ. 12, Երեւան, 1981, էջ 67-73:  Դադյան Խ., Jeanան-Գյուլումս: Վարանդայի բանավոր գրականությունից, «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, Վրաստան, 1908, գիրք XVIII, էջ 25-32:   Իսրայելյան Ս., Լեռնային Karabakhարաբաղի Պիրջամալ, Նախիջևանի ազգ Շուշի քաղաքի ազգագրական նյութեր, 1970, ՀՀ ԳԱԱ HAI ABA, մաս I և II (N 355-356), 48:  Գրիգորյան Գ., Karabakhարաբաղի (Սպանդարյան գյուղ) ազգագրական նյութեր, 1970-1971, Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ ՀԱԻ ԱԲԱ, 19, մասեր I, II, տետրեր I, II, III, IV: Վարդանյան Ս., Լեռնային Karabakhարաբաղի Ինքնավար Մարզի Շուշիի շրջան, 1970 թ. Հունիս-հուլիս, ՀՀ ԳԱԱ ԳԱԱ, տետր NNFF VII, էջ 6189:  Hazազիյան Բ., Karabakhարաբաղ, Տարբեր ժամանակներ, սկսած 1973 թվականից, ՀԱԳԱ ԳԱԱ HI BBA, տետր 1:  Բեգյան Մ., Լերին agագիր գյուղի ավանդական սովորույթները, արհեստներն ու ծեսերը, Երեւան, 1985, ՀՀ ԳԱԱ HAI ABA, մաս III, IV, 11/150:  Hazազարյան Ն., Գանձակի նահանգի հայկական բնակավայրեր (Ելիզավետպոլ) և պատմական ճարտարապետական ​​հուշարձաններ: Գյուլումներ (Բարսում, agագիր, Խաչակապ), Երեւան, 1984, HAI ABA, ՀՀ ԳԱԱ, 5/116, թուղթ: 4 3 «Հայ ժողովրդի ազգային տոները», խմբ. ՝ Կ. Մեսրոպյան, մաս Ա, Ստեփանակերտ, 2003, էջ 8-9: 4 Խաչատրյան Հ., Հին հայ զվարճացողների, Երեւան, 2003, էջ. 114: Հայ եկեղեցին, հավատարիմ մնալով հին սովորույթին, հունվարի 6-ին շարունակում է նշել Աստվածահայտնության, theննդյան և Մկրտության տոնը:  Christmasննդյան տոնի առաջին օրը `առավոտյան և երեկոյան, համշենցի հայերը« կատայ »էին բաժանում ժամերին, որը հացահատիկի հաց է:  Wheորենը խառնվում էր եգիպտացորենի ալյուրի (եգիպտացորենի) ալյուրի, մի քիչ մեղրի ջրի կամ «բեկմեզի» հետ:   Կատուները բաժանվում էին Սուրբ Հինգշաբթի օրը Easterատկի տոնին:  Նոր Նախիջեւանում Սուրբ Christmasննդյան մոմավառությունը սկսվեց շատ շուտ և ավարտվեց համեմատաբար շուտ:  Եկեղեցում, եպիսկոպոսներից շատերը ծառայության սկզբից մինչ պատարագը կանգնած էին վառված մոմերով:  Դանիելի գիրքը, ինչպես և այլուր, այստեղ կարդացել է երեխաներից մեկը, օրինակ ՝ Սեդրակի, Միսակի և Աբեդնակովի խոսքերը, որոնք արտասանել են միայնակ կանգնած երեք երեխաներ:  «Օրհնություն» -ը երգում են բոլորը միասին `մոմավառության ընթրիքի համար:  Բացի սովորական կերակրատեսակներից, ձկան շոգեխաշածից, տապակած և խաշած ձուկից, այն անպայման պատրաստվում է պատրաստի կուբաթ, որն ուտում են ձկան շոգեխաշածով:  Կուբատը նման է ռուսական կարկանդակին, բայց այն ավելի նուրբ է, պատրաստվում է ավելի շատ համով, ավելի համեղ է, քան սովորական կարկանդակը 3:  Արցախում այս տոնն ավելի քիչ է ենթարկվել հեթանոսական տեղական գույների:   Նախորդ օրը նրանք թխում էին անալ կարկանդակ յուղով, ալյուրով և ընկույզով, որի մեջ նախօրոք խառնվում էին ոլոռը, լոբին կամ մանր մետաղադրամները ՝ որպես իշխանության նշան: Այս կրկնությունը հանդիսավոր կերպով կտրվեց ամբողջ ընտանիքի և ընտանիքի անհայտ կորած անդամների, կենդանիների և նունսիքշանի ներկայությամբ (Նոր տարվա ընթացքում համշենցիների շրջանում այս ավանդույթը տարածված էր):  Ով ստանում էր օժիտ, ընտանիքի բարեկեցությունը պետք է հիմնվեր նրա վրա ամբողջ տարվա ընթացքում:   Այս սովորույթը լայն տարածում ուներ հայկական բոլոր ազգագրական մարզերում 4:  Տոնի հիմնական գործողությունները միայն այդ օրերին խաղացած պարտադիր խաղերն էին, որոնք ծիսական արարողություններ էին, որոնք կատարվում էին որոշակի գրով, երգով ու պարով:  Սուրբ masննդյան դիմակահանդեսները փոխակերպման հետ խաղերը կապում են տարվա առաջին օրերին տրված մոգական նպատակի հետ, ինչը լավ սկիզբ և բարեկեցություն էր ապահովում: Տիրոջ մկրտությունը:   Համշենահայերը եկեղեցական կարգով նշում էին մկրտության օրը:   Առավոտ կանուխ բոլորը գնում էին եկեղեցի ՝ մասնակցելու պատարագին: Ըստ բանահյուսության տրամադրած տեղեկատվության ՝ հին մկրտության ժամանակ, Bրօրհնեքի ժամանակ, խաչը նետվել է ծովը, իսկ լողորդները մտել են խաչը հանելու համար:  Խաչի մկրտության արարողությունը կատարվեց եկեղեցու լողավազանում:  Սուրբ փառատոները, մրցումները, խաղերը և տոնավաճառը եկեղեցու բակում անցկացվել են Սուրբ daysննդյան, Bրօրհնեքի և Մկրտության տոների պատարագից երեք օր անց, որի ընթացքում նրանք երգել և պարել են և կազմակերպել ձիարշավ 5: Տյառնընդառաջ:  Theննդյան օրվանից 40 օր անց տեղի ունեցավ Տյառնընդառաջի Տրնդեզը:  Տների բակերում վառվում էին կրակները և լցվում դրանցով:  Խարույկները մարելուց հետո նրանք խնամքով ծածկեցին խարույկի մոխիրը, որը սրբազան է համարվում, իսկ առավոտյան կանխատեսումներ արեցին դրա նկարներով:   Եթե ​​մոխրի վրա նկարը նման էր կենդանու ոտնահետքերի, հատկապես այծի սմբակի, ապա տվեք նրան «Հայ ժողովրդի ազգային տոները», մաս Ա, էջ 10-11: 2 Muradiants Y., Համշենահայեր, «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, Վրաստան, 1900, գիրք Z, p 6, էջ: 157 թ. 3 Shahaziz Yer., Pp. 9,12. 4 «Հայ ժողովրդի ազգային տոներ», մաս Ա, էջ 12: 5 Ավանեսով Հ., Համշենի հայկական տոների ավանդույթները հայկական մշակույթի համատեքստում, «Համշեն», 2013, № 17: Նա պետք է լիներ արդյունավետ և հաջողակ:  Տյառնընդառաջի հրդեհը համարվում էր բուժիչ, այրելով բոլոր հիվանդությունները: Գանձակի նահանգում նորապսակները եկեղեցու բակում սառը ծառի ճյուղեր էին բերում:   Եթե ​​նորապսակը չկատարեր այս պարտավորությունը, քահանան տուգանում էր նրան 40-ից 50 կոպեկով:   Երեկոյան եկեղեցու ջահից վերցված մոմով դռնապան կոչվող խարույկ վառեցին: Նորապսակները երեք անգամ շրջվեցին ու վերջապես երեք անգամ թռան դռնապանի վրայով:   Երեխաները կանգնած էին խարույկի շուրջը ՝ գրկելով հավի միս, այնպես որ հավերը մեծ պահքի ընթացքում հաճախ ձվեր էին դնում, իսկ հետո կարիճով վերադառնում տուն:   Մաքրողներից ոմանք նրանց պահում էին Easterատկի գիշերը թաթախված «կաթնային նավակի» մեջ և թրջվում այդ կերակուրի մեջ:   Տրնդեզի մոխիրները լուծվում էին ջրի մեջ, տալիս էին նորածիններին հեշտությամբ խմելու, իսկ հիվանդներին ՝ բուժելու: Արցախում, Տեառնընդառաջի նախօրեին, նորապսակները մի գիհի փունջ բերեցին եկեղեցու բակ և պատրաստեցին մեծ խարույկ. Հիմքում խաչ էր, իսկ վերևում ՝ քառակուսի:   Theամերգությունից հետո նա աղոթում էր եկեղեցու դիմաց:  Նորապսակները եկեղեցուց բերված մոմերը բոլոր կողմերից բերեցին խարույկին ու վառեցին խարույկը:   Սովորաբար խարույկով ոչ ոք չէր թռչում: Դա արվել է միայն շատ քիչ գյուղերում (Վաղուհաս) տղաների կողմից, ավելի հազվադեպ ՝ աղջիկների և չծնված կանանց կողմից 1: Բարեկենդան:   Հնում Բարեկենդանի սկիզբը պայմանավորված էր գարնան գիշերահավասով:   Ենթադրվում էր, որ այդ ժամանակահատվածում տեղի են ունեցել ձմեռային և գարնանային (ամառային) մարտեր:  Ըստ դիցաբանական մտածողության, մարդիկ անհրաժեշտ են համարել իրենց մասնակցությամբ օգնել բնության ուժերին, ինչը հնարավոր էր մարտ-մրցակցային խաղերի, կախարդական գործողությունների միջամտությամբ:  Համշենահայերի բարեկենդանը տևեց երկու շաբաթ: Dinnerաշի առատ սեղանը, փոխայցելությունները, շնորհավորանքներն ու նվերները պարտադիր էին բոլոր օրերի համար:  Նրանք հավատում էին, որ անկախ նրանից, թե ինչպես եք տոնում բարեկենդանը, այն կշարունակվի ամբողջ տարվա ընթացքում:   Յոկանը և բերան պարտադիր ուտեստներից էին:   Յոկան պատրաստվում է հետեւյալ կերպ. Նրանք ցորենի ալյուրից վերցրին նախապես թխած երեք վարդագույն լավաշ, այն թաթախեցին ջրի մեջ և մեղմացրին:   Փափկացնելուց հետո կտրեցին այն, յուրաքանչյուր կտորին հալված յուղ քսեցին, ապա յուղով տապակեցին:  Նրանք նորից վերցրին լավաշը բերանի համար, ներծծեցին այն և փափկացրեցին, այնուհետև յուրաքանչյուր կտորի մեջ լցրեցին տապակած բրնձով, սոխով, գազարով (կաթով), չորս կողմերից լավաշը ծալեցին, ապա տապակեցին յուղի մեջ:   Բարեկենդանի ընթրիքներն ավարտվեցին կարմիր ներկված ձվի համով:  Սա կոչվում էր բերանը փակելը, քանի որ Մեծ պահքի յոթ շաբաթը ձվի պաս էր մինչև Easterատիկ:  Հարսանիքները տեղի էին ունենում հիմնականում Բարեկենդանը, որի երկու շաբաթվա բոլոր օրերը համարվում էին արձակուրդ:  Երեկոները տղամարդիկ, հավաքվելով ինչ-որ մեկի տանը, հրավիրում էին հեքիաթասացների, երաժիշտների, տիկնիկահարների (ղարագտոզ), ապա երգում և պարում:  Կանայք հավաքվելու են առանձին:   Այս ժամանակահատվածը լի էր թատերական խաղերով, որոնք հիմնականում ուղղված էին կենդանիների պարարտացմանն ու վերարտադրությանը, բերքի առատությունն ապահովելու մոգական գործողություններին:  Այդ օրերին ամբողջ գյուղը հավաքվում էր դաշտերում ՝ դիտելու գոմեշների, ցլերի, այծերի, խոյերի կամ շների կռիվները դաշտերում:  Ա «Հայ ժողովրդի ազգային տոները», մաս Ա, էջ 21-22: Այն համարվում էր հարսնացուի և փեսայի ամուսնական զույգի մի տեսակ ներկայացում:   Սա ժողովրդական թատրոնի ամենապարզ տեսակներից մեկն է:   Բջջային խաղերը տարածված էին Համշենի բոլոր բնակավայրերում: Javավախքում ընդունված է Բարեկենդանը կանչել Պահքից միայն մեկ շաբաթ առաջ, բայց գյուղերում այդպես չէ:   Նրանց կառնավալը տևում է ուղիղ երկու շաբաթ ՝ սկսած պահքի 1-ից անմիջապես հետո: Նախիջևանցիները «ցտեսություն» են ասում բարեկենդանը, նրանք ամբողջ շաբաթն անցկացնում են, մանավանդ վերջին երեք օրը միասին հավաքվելով ՝ «նստած ուտելու», ուտելու, քաղաքի հարևանները բարակ սահնակներով և գյուղացիներով փողոցով քայլող փողոցով: «ցունաներ» ու զվարճանալ: Բարեկենդանը Արցախի ամենաերջանիկ գյուղական ժամանակն էր:  Չնայած ամենուր դեռ ձյուն էր գալիս, բոլոր տարիքի մարդիկ զբաղվում էին զվարճանքներով, հատկապես հինգշաբթի օրերին, երբ տղամարդիկ և կանայք դադարում էին աշխատել, երեխաների նման զվարճանալ և խաղալ խաղեր:  Հին մարդիկ չէին հապաղում միանալ այս կամ այն ​​խմբին, որը խաղում էր գնդակ խաղալու համար:  Գնդակը կարում էին կտորի կտորներից, և դրա մեջ լցնում էին բուրդ կամ մազ:  Խաղացողների մի խումբը փայտով փորձում էր գնդակը դեն նետել, մյուսը ՝ 2: Մեծ հովիվ  Մեծ պահքի նախօրեին տան պառավը պինդ խմորից պատրաստում էր չախ (ավիկ), դնում 7 փետուր ու կախում առաստաղից ուշ գիշերը:  Ամեն շաբաթվա վերջ նա փետուր էր հանում:  Չարխ ավիկը սեզոնային, ծիսական օրացույց է, արևի խորհրդանիշը:  Առաջին շաբաթը կոչվեց կոկոսի շաբաթ, որը համարվեց անբարենպաստ աշխատանքի համար:  Հնարավոր է ՝ Օրչարհավիկին անվանում էին «կոկորաս-ակլորիկ», ինչպես Հայաստանի շատ գավառներում ՝ ակլատիզ-գոգորոզ (աքլորիկ):  Ըստ Հ. Մուրադյանի, այդ շաբաթվա յուրաքանչյուր օր ուներ որոշակի առանձնահատկություններ, որոնք բնութագրում են այդ օրը. Երկուշաբթի - ցեց - ցեց ամբողջ տարվա ընթացքում (եթե նա չի ծոմ պահում), երեքշաբթի - սելտուն - սելթար, անձրևոտ օր, չորեքշաբթի ՝ գելթուն - գայլի օր, հինգշաբթի - քամոտ տուն - քամի. «Ուրբաթը մկանային արձակուրդ է. եթե աշխատեն, մկները կբազմանան, շաբաթ օրը ցավոտ, եթե աշխատեն, հիվանդությունները կդնեն տանը»: Բոլոր օրերը կոչվում են արձակուրդ:   Հայաստանի բոլոր գավառներում կիրակնօրյա փոխարեն տոնն օգտագործվում էր հունարեն Կիրիակոս (քանոն) բառից: Մեծ պահքը ամբողջ ձմռան վերջին ժամանակահատվածն է, Քրիստոսի տառապանքների վերջը, այն ամբողջությամբ դրսեւորվում է տառապանքների շաբաթվա բոլոր ծեսերում:   Այդ ժամանակահատվածում ամեն շաբաթ ընտանեկան պատարագ-ընթրիք էին տալիս ի հիշատակ հանգուցյալի:   Երբեմն պատարագից հետո կերակուր էին տալիս մի քանի ընտանիքներ կամ մի ամբողջ թաղամաս: Easterատկի նախապատրաստությունները սկսվել են տառապանքների շաբաթվա ընթացքում:  Ձվերը եփեք հինգշաբթի օրը ՝ ըստ ընտանիքի անդամների քանակի, ներկեք շաբաթ օրը:   Նրանք ձվերը ներկեցին հնարավորինս `տոնական սեղանին դնելու, հարազատներին ու ընկերներին նվերներ տալու համար:   Շաբաթ օրը մայրիկ մտնելուց հետո նրանք բացեցին ծոմապահությունը և սկսեցին theատկի տոնը:  Յուրաքանչյուր ընտանիքի սեղանին դրվում էր փլավ չամիչով և բրինձով, կաթնապուր, էոկա, եփած եգիպտացորեն, ցորենի հաց, եգիպտացորենի ալյուրից պատրաստված շիլա  Թրջելը սկսվեց ձվով, 1 Lalayan E., Javakhk, p. 254 թ. 2 «Հայ ժողովրդի ազգային տոներ», մաս Ա, էջ 27: Theիսական կերակուրը համարվում էր ձու:  Քանի որ Սեւ ծովի ափին ցորեն հազիվ էին աճեցնում, համշենցիները ցորենի հացը տոնական ուտեստ էին համարում 1:  Պահքի ընթացքում նախիջևանցիները ասում են «Աղացք», այսինքն ՝ աղուհացիներ: Միմյանց շնորհավորելիս ասում են ՝ «Շնորհավոր Ախաթսկ»: Javավախքում, համարյա հոգնած կառնավալ ուտելուց, երեկոյան մի քանի ձու կերան, հետո լվաց ձեռքերը, ողողեցին բերանը և պառկեցին: Ատիկ  Կիրակի օրը հանդիսավոր պատարագի, շնորհավորանքների և ընթրիքի օր էր:  Բոլորի հիմնական զբաղմունքը ձվի խաղերն էին:  Խաղի տեսակներից մեկը ձու ծեծելն էր: Ում ձուն կոտրվեց, նա կորցրեց:   Կոտրված ձուն հաղթող էր:  Երկրորդ տարբերակը բլուրից գլորվելն էր:  Էռնա-գփչուշն այդ տոնի գլխավոր խաղերից մեկն էր:   Նրանք երգում և պարում էին ամբողջ օրը ՝ ուրախանալով, որ Քրիստոս հարություն է առել:   Շատերը շաբաթ օրը ծոմ են պահում և անհամբեր սպասում են երկրպագության:   Շատերը գնում են քահանայի մոտ և ստիպում նրան անմիջապես սկսել երկրպագել:   Կիրակի վաղ առավոտյան, երբ, ըստ մարդկանց, լույսը ընկնում է նահատակների վրա, նրանք գնում են գերեզմանատուն մոմ վառելու:   Theաշելուց հետո քահանան շտապում է օրհնել տները:   Այստեղ խմորիչը, աղը, խունկը, հացահատիկը, ջուրը դրվում են կոլլարի, կոլլարի տակ, կոկոններն ու ձվերը, որպեսզի դրանք օրհնվեն և բազմանան:  Հետո նրանք գնում են միմյանց տուն, ասում «Քրիստոսը հարություն առավ մեռելներից», «Օրհնյալ է Քրիստոսի հարությունը», սեղմում են ձեռքերը և համբուրվում:  Շնորհավորելուց հետո տանիքները հավաքվում են և պայքարում ձվերի դեմ 3:   Այս ամենը բնորոշ էր բոլոր ազգագրական շրջաններին, բայց Համշենցիների theատկի սեղանին կար մի տապակած խոզ, որի բերանում ներկված ձու կար: Նոր կիրակի:  Easterատիկից հետո հաջորդ կիրակին կոչվեց Նոր կիրակի, որը ուխտի օրն էր:  Համշենցիները հիմնականում գնում էին Տրապիզոնից 10 կմ հեռավորության վրա գտնվող Սուրբ Հարություն կամ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի:  Հնում սրբարանը գտնվում էր լանջին:  Ավելի ուշ տեղը հավասարեցվեց:  Միանգամից հնարավոր դարձավ տեղավորել մոտ 150 մարդ:   Յուրաքանչյուր գյուղ իր տեղն ուներ:   Հնում այստեղ էին հավաքվում քաղաք-գյուղի իշխանությունները, մարզպետները, գյուղացիները, հիվանդներն ու դյուրահավատները, բոլոր նրանք, ովքեր երազում էին ապաքինվել:  Նրանք զոհաբերեցին այծ կամ խոյ, կարմիր աքաղաղ, որը ստիպված էին զերծ պահել բնական աղետներից, հիվանդություններից և չարիքից:  Եղել են գոհունակության նվիրատվություններ:   Միայն նա, ով ազնիվ էր, ուներ մաքուր ձեռքեր, հարգված էր և ուներ Մատաղի կենդանուն մորթելու համբավ:  Երեք անգամ զոհին սրբարանի շուրջ շրջելուց հետո ականջը կտրեցին, արյունը տարածվեց նվիրյալի ճակատին, ձեռքերին, լեզվին, իսկ երբեմն ՝ գլխին ու մազերին:  Այս ավանդույթը մինչ այժմ տարածված է հայկական բնակավայրերում:  Սպանվածի գլուխն ու ոտքերը մնացել էին սրբավայրում:   Եղել են մրցույթներ, նրանք երգել և պարել են շուրջպարեր:  Տղամարդիկ ամենաշատն էին պարում, նրանց արագ ու բարդ պարերը:  Կանանց աղջիկներն առանձին պարում էին:  Այսօրվա տոնավաճառների բացումը կապված էր այդ օրվա հետ 4:   Հայոց ցեղասպանությունից հետո քրիստոնյա համշենցիները տարածվեցին ամբողջ աշխարհում, այլևս անհնար դարձավ այցելել նրանց սրբավայրերը, այդ պատճառով տոնը նշվում էր վերաբնակեցված քաղաքներում և գյուղերում: Համբարձում.  Տոնը կոչվում էր «սպիտակ ծաղիկների տոն» եւ նշվում էր մայիսին:  Սրբավայրը Տրապիզոնից 3 ժամ հեռավորության վրա գտնվող Լուսաղբյուրն էր:   Երիտասարդ 1 Խաչատրյան J.., Պետրոսյան Ե. 2 Լալայան Ե., Javավախք, էջ 264-265: 3 Նույն տեղում: 4 Նույն տեղում, էջ. 272-273թթ. Աղջիկները, բարձրանալով լեռները, ծաղիկներ ու ջուր էին հավաքում, դնում էին կրծքանշանները (մատանի, ականջող, բրոշ, կոճակ, մետաղադրամ) և գուշակումներ անում:  Բախտ բերողը մեր բախտն է, իսկ կաթսան կոչվում է բախտ:  Հավաքվեք խնձորի ծառի տակ, երգեք քառյակ և հանեք ցուցանակ, որը, ասվում էր, որ բախտավոր է:  Գուշակությունից հետո նրանք ջուր չէին թափում, այլ քսում էին նրանց գլխին, որպեսզի մազերն առատ լինեն: Համբարձման ծիսական կերակուրը կաթնաշոռ էր:  Այդ պատճառով համբարձմանը տրվեց յուղի, կերակրի, օրվա անունը:  Օրվա մասին կա լեգենդ: Համբարձման ժամանակ գերեզմանաքարը ցանկանում էր Քրիստոսի հետ երկինք բարձրանալ:   Քրիստոսը բռունցքով ցած իջեցրեց քարը, և քարը մնաց անշարժ: Քրիստոսը համբարձվեց 9 օր վել հյուրընկալվեց հրեշտակներից մեկին:   Դրա համար համշենցիները ծոմ պահեցին 9 հրեշտակների հետ 1: Վարդավառ:   Վարդավառը կամ Քրիստոսի Պայծառակերպությունը Հայ Առաքելական եկեղեցու 5 տաղավար տոներից մեկն է:  Այն նշվում է Easterատիկից 98 օր անց `հունիսի 28-ից օգոստոսի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում:   Տոնի պատմությունը սկիզբ է առել հեթանոսական ժամանակներից:  Վարդավառի տոնը կապված էր հայկական դիցաբանության մեջ ջրի, սիրո, պտղաբերության ու գեղեցկության աստվածուհի Աստղիկի հետ:  Վարդավառի տոնը նշվեց ժողովրդական մեծ տոնակատարություններով:  Վարդեր նվիրեցին Աստղիկին, աղավնիներ բաց թողեցին և ջուրը միմյանց վրա ցանեցին 2: Պիրոն, անդրադառնալով համշենցիների կողմից Վարդավառ տոնելու ավանդույթին, գրում է. «Վարդավառում զոհեր են մատուցում, ուխտ անում իրենց ավերված վանքերին ու եկեղեցիներին:  Շեյխ-ուլ-իսլամը կարգադրել էր, որ իրենք ՝ հեմշինցիները, Վարդավառը չտոնեն, բայց նրանք ասում էին, որ եթե նույնիսկ իրենց թնդանոթի բերանը կապեն, ապա պետք է նշեն: Արցախում առանձնահատուկ երեւույթ էր Նուրինի ներկայությունը Վարդավառ ծիսական համալիրում, մասամբ, չնայած այն հանգամանքին, որ նրանցից յուրաքանչյուրը առօրյա կյանքում պահպանում էր ժամանակի ծիսական ինքնապատկերման հատկությունը 4:  Karabakhարաբաղ Նուրինը («Գոդի», «olոլի») կատարում էր ինչպես անձրևազերծ, այնպես էլ վնասակար տեղումները կանխելու գործառույթ 5: Այսպիսով, դիտելով Համշենի տոները և ավանդույթները հայկական մշակույթի համատեքստում, մենք նպատակ ունեինք հերքել թուրք «գիտնականների» կողմից շրջանառվող «թուրքական արմատներ» ունեցող համշենցիների ազգագրական թեզը: 1 Muradeants Y., p. 158 թ. 2 «Վարդավառի ավանդույթը Կավրոնում», թարգմանիչ ՝ Ա. Քարտաշյան, «Ձայն Համշենի», 2013, № 7-8: 3 Պիրո, Տաճկացաց հայեր, «Նոր-Դար» թերթ, Թիֆլիս (Վրաստան), 21 դեկտեմբերի, 1893 (№ 227): 4 Տավուշում, Համշենում, Պոնտոսում և շատ այլ բնակավայրերում Վարդավառը համարվում էր բացման օր, որը երբեմն ավելի հանդիսավոր էր, քան Համբարձման տոնը:  Վարդավառը վառվում էր խարույկներով առանձին ջրամբարներում, որոնց շուրջ եղած արարողությունները նման էին Տերնդեզի հրաձգության արարողություններին (տե՛ս Թորլաքյան Բ., Ազգագրական նյութեր Համշենահայերի և Պոնտոսի հայերի սոցիալական հարաբերությունների մասին, Երևան, HAI ABA, մաս 6 , 230, տետր 3/30, էջ.   Հալաջյան Գ., Դերսիմի ազգագրական նյութերը, 1960, Երեւան, HAI ABA, մաս 5, 399, № 5b, էջ 1525): 5 Մկրտչյան Ս., Էջ 397, 398:   Հայրապետյան Թ., Անձրևաջրերի և անձրևաջրերի ծիսական ընկալումների մասին, «PBH», 2004, № 3, էջ 217-227: Հովիկ Ավանեսով ՀԱՇՄԵՆԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏՈՆՆԵՐԸ ԵՎ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆԵՐԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ Հիմնաբառեր. Թուրք պատմաբանների թեզ թուրքական էթնոսին պատկանող համշենահայերի վերաբերյալ, համշենահայերի տոները և ավանդույթները հայկական մշակույթի համատեքստում ։

Հոդվածում լուսաբանվում են համշենահայերի տոներն ու ավանդույթները հայկական մշակույթի  համատեքստում,  նշվում  նմանություններն  ու  տարբերությունները։
   Քննադատվում  է  համշենցիների` թուրքական էթնոսին պատկանելու վերաբերյալ թուրք պատմաբանների թեզը։
