Եվրասիական տնտեսական համայնքի դրույթների համաձայն, ԵՏՄ շրջանակներում ինտեգրման գործընթացները ենթադրում են տնտեսական հատվածների զարգացում, նոր տնտեսական միջավայրի ստեղծում, շուկաների ընդլայնում, ոչ անդամ երկրների երկրների ապրանքների փոխադարձ առևտուր:   Իրական պատկերը ստանալու համար ներկայացնենք ԵՏՄ առավելություններն ու թերությունները ՝ մատնանշելով մի շարք փաստարկներ: Նախ նշենք, որ ԵՏՄ-ի, ինչպես նաև ԱՊՀ-ի ստեղծումը հետապնդում է հիմնականում քաղաքական նպատակ:   Ռուսաստանը փորձում է վերականգնել խորհրդային տարիների ինքնիշխանությունը:   Ռուսաստանը, ինչպես միշտ, իր քաղաքական շահերը որոնում է Հայաստանում:   Մի կողմից Հայաստանը Ռուսաստանի համար անփոխարինելի ռազմական հենակետ է, մյուս կողմից ՝ Հայաստանը գտնվում է հնարավոր խաչմերուկում, այն խաչմերուկում, որով իրանական նավթն ու գազը կարող են հասնել Եվրոպա:   Այսպիսով, Ռուսաստանը, անդամակցելով ԵՏՄ-ին, Իրանի համար փակում է այդ հնարավորությունը, ինչը կնշանակի միլիարդավոր դոլարների կորուստ Եվրոպա ռուսական գազի արտահանման կրճատման պատճառով:  ԵՏՄ-ն չէր կարող լուծել անդամ երկրների տնտեսական հետամնացության խնդիրը, եթե հաշվի առնենք, որ տնտեսական զարգացման տեխնոլոգիական առաջընթացի հիմնական բեռը ԱՄՆ-ն է, Japanապոնիան և եվրոպական զարգացած երկրները:   Հետևաբար, եթե Հայաստանը չզարգացնի այդ երկրների հետ տնտեսական համագործակցության հարաբերությունները, ապա նա զերծ կմնա զարգացման համաշխարհային գործընթացներից և տեխնիկական առաջընթացից:  Այս իմաստով կա մի նախապայման, համաձայն որի ՝ Եվրամիության (ԵՄ) հետ Հայաստանի տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը ունի ավելի լուրջ նախադրյալներ ու հեռանկարներ: Հայաստանի տնտեսական և առևտրային հարաբերությունները ԵՏՄ անդամ երկրների հետ, մեղմ ասած, սահմանափակ են առևտրի ազատականացման քաղաքականության շրջանակներում: ԵՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության ամենադրական կողմը արտոնյալ (ընդհանուր) մաքսային տարածքի ստեղծման միջոցով առևտրի ծավալների աճի հնարավորությունների ապահովումն է:   Այս փաստը հիմնավորելու կամ ժխտելու համար ուսումնասիրվել են ՀՀ արտաքին առևտրի վերջին հինգ տարիների վիճակագրական ցուցանիշները: Աղյուսակ 1. ԵԱՏՄ և ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի Հանրապետության արտաքին առևտուրը (միլիոն դոլար) [6, էջ 114-115], [7, էջ 124-125] ԵԱՏՄ երկրներ, այդ թվում ՝ Ռուսաստան, Բելառուս, Kazakhազախստան, Kyrրղզստան , , կամ ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի արտաքին առևտուրը 2016-2019 թվականներին հիմնականում ուներ աճի միտումներ:  2018-ի վերջի դրությամբ զգալի աճ է գրանցվել Հայաստան-tradeազախստան առեւտրային հարաբերություններում:   Այն աճել է գրեթե կրկնապատկվող արտահանման արդյունքում (9,8 միլիոն դոլար, նախորդ տարվա 4,9 միլիոն դոլարի համեմատ): Հայաստան արտահանվող հիմնական արտադրանքը ալկոհոլային խմիչքներն են, հիմնականում ՝ կոնյակը: ԵՄ-ի հետ Հայաստանի ապրանքաշրջանառությունն ունեցել է աճի ավելի բարձր տեմպեր (119.0%), քան ԵՏՄ երկրների հետ (111.3%): Այնուամենայնիվ, 2019-ին 2018-ի առաջին կեսին, նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ, ցուցանիշի աճի տեմպերը համեմատաբար ցածր էին ԵՏՄ-Հայաստանի համար, իսկ ԵՄ երկրների համար առևտուրը նվազեց 16,6% -ով (առաջին կիսամյակում 2018-ի ցուցանիշը 906.8 մլն դոլար էր): Ավելին, անկում է գրանցվել ինչպես ներմուծման, այնպես էլ արտահանման կառուցվածքում:  Արտահանումը նվազել է 26% -ով (369,6 մլն դոլարից մինչև 273,2 մլն դոլար), իսկ ներմուծումը 1,1% -ով (537,1 մլն դոլարից մինչև 483,1 մլն դոլար): ՀՀ ապրանքաշրջանառության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հիմնական ուղղությունը ԵԱՏՄ-ն է, որը 2019 թ. Առաջին կիսամյակում ունեցել է աճի միտում: 2017-2018 թվականներին կառույցի ինչպես արտահանումը, այնպես էլ ներմուծումը դինամիկ զարգացում են ունեցել: Գծապատկեր 1. Հայաստանի արտաքին առևտրի կառուցվածքի դինամիկան (տոկոս) Նկար 2. Հայաստանի արտաքին առևտուրը ԵՏՄ երկրների հետ (միլիոն դոլար) Գծապատկեր 3. Հայաստանի արտաքին առևտուրը ԵՄ երկրների հետ (միլիոն դոլար) ԵԱՏՄ երկրներից ներմուծումը գրեթե երկու անգամ ավելի է, քան արտահանումը:  Theուցանիշների համեմատությունը թույլ է տալիս ասել, որ ԵԱՏՄ-ից ներմուծումն ավելին էր, քան ԵՄ-ից, միևնույն ժամանակ մենք ավելի շատ արտահանում կատարեցինք, քան ԵԱՏՄ-ն, կամ 2018-ին: Արտահանումը ԵԱՏՄ (689 մլն դոլար), որն աճեց Նախորդ տարվա համեմատ 20% -ը գերազանցել է ԵՄ արտահանման ցուցանիշը (684 մլն դոլար):   Այս փաստը պայմանավորված է միության երկրների միջ-առևտրային խթանների և մեխանիզմների կատարելագործմամբ: Հատկանշական է, որ արտահանման գերակշիռ մասը `684 մլն. Դոլարի 97% -ը (666,5 մլն դոլար) պատկանում է ռուսական շուկային: Դիտարկվող ժամանակահատվածի դրական միտումը դեպի ԵՄ երկրներ արտահանման մասով ակնհայտ է: 2016-2018 թվականների ցուցանիշը աճել է 1.4 անգամ (479 միլիոն դոլարից մինչև 684 միլիոն դոլար):   Այնուամենայնիվ, 2019-ին հունվար-հունիս ամիսներին նախորդ ժամանակահատվածում արտահանումը նվազել է 26% -ով ($ 370 մլն-ից $ 273 մլն), իսկ ներմուծման մասով `10% -ով (537 մլն դոլարից մինչև 483 մլն դոլար): Եվրոպական տնտեսական համագործակցության նախապայմաններից մեկը ԵՄ արտոնությունների ընդհանրացված «GSP +» համակարգն է, որի շնորհիվ 6300 հայկական ապրանք արտահանվում է ԵՄ ՝ առանց մաքսատուրքերի:  Այս հանգամանքը բացատրում է Եվրոպայի բարձր մակարդակը: Արտահանման շուկայի համեմատ: Վերջին երկու հաշվետու տարիներին Հայաստանից արտահանվող ապրանքների ցանկը կրկին գլխավորում են հումքը և պատրաստի արտադրանքը [10]:   Հայաստանն ամենաշատ ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքներն է արտահանում Ռուսաստան, որի 94% -ը կազմում է ալկոհոլը, հիմնականում կոնյակն ու օղին [11, p. 27]:  Այս իմաստով, ԵՏՄ ինտեգրման առավելությունը հաճախ նույնացվում է արտոնյալ պայմաններով Ռուսաստան հայկական ալկոհոլային խմիչքների արտահանման մեխանիզմների ստեղծման հետ: Բացի Ռուսաստանից, ԵԱՏՄ հետագա բոլոր հետտնտեսական հարաբերությունները ներկա փուլում գտնվում են զարգացման շատ ցածր մակարդակի վրա: ԵԱՏՄ երկրները արտահանում են օգտակար հանածոներ, վառելիք և էներգետիկ ապրանքներ, ներմուծում են պատրաստի տեխնոլոգիական արտադրանք, ինչը վկայում է ԵԱՏՄ արդյունաբերական ներուժի ցածր և անմրցունակ մակարդակի մասին [12]: Ակնհայտ է, որ ամբողջական շուկայի ձևավորման և լիարժեք ինտեգրման գործում առկա են մի շարք ներքին և արտաքին խոչընդոտներ: Մի կողմից դա Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն է, ճանապարհային և տրանսպորտային փոխադրումների դժվարությունները, տնտեսական շրջափակումը, մյուս կողմից `դա առկա եվրոպական չափանիշներին համապատասխանելու խնդիր է:  Բացի այդ, ներկայումս միջազգային տնտեսական գործարքները շրջանցում են խոշոր ներդրումային նախագծերը: Պետք է հաշվի առնել, որ հետխորհրդային երկրների շարքում Հայաստանը ցածր դիրքում է գտնվում ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների տեսանկյունից:   2017-ին ՝ հինգ տարվա ընթացքում, ցուցանիշն ուներ միայն նվազման միտում ՝ կազմելով 246 մլն. դոլար [3, էջ. 187]: Ուսումնասիրելով ներդրումների բաշխումն ըստ տնտեսության ճյուղերի ՝ մենք կտեսնենք, որ ռուսական ներդրումների ամենամեծ մասը կենտրոնացած է էներգետիկ ոլորտում, մասնավորապես ոլորտում, բայց վերջին տարիների ներդրումային հոսքերի աշխարհագրական կառուցվածքի հիմնական ուղղությունը շարունակում է մնալ օֆշորային երկրները: [5, էջ 515-522]:  Այսպիսով, մեկ անգամ ևս կարող է փաստվել, որ տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության մեջ էլեկտրաէներգիայի արտադրության այս մակարդակը դեռ շատ ցածր է `Հայաստանի տնտեսական հատվածի վրա դրական ազդեցություն ունենալու առումով: Եթե ​​ուզում ենք ուժեղացնել ազգային տնտեսությունը, ապա 21-րդ դարի տնտեսական մտածողությամբ պետք է զարգացնենք գիտական ​​ոլորտները, այսինքն ՝ մտածենք, թե ինչպես ապահովենք մեր տեղը տեղեկատվական տեխնոլոգիաների համաշխարհային շուկայում:   Չնայած ԵՏՄ առավելությունը արտաքին առևտրի խթանումն է, երբ ներքին ապրանքները արտոնյալ հիմունքներով առանց մաքսատուրքերի արտահանվում են անդամ երկրների շուկաներ, դրանք դառնում են մրցակցային, միևնույն ժամանակ Հայաստանն ավելի էժան է ներկրում, այսինքն ՝ առանց մաքսայինի: , մաքսային մշակման քաղաքականությունն անարդյունավետ է: հատկապես, երբ ոլորտում հանքարդյունաբերությունը և մետաղական ռեսուրսները գերակշռում են: Արդյունաբերական ապրանքների փոխադարձ առևտրի աճը 2017-ին կազմել է 12,6%, իսկ սննդամթերքի և գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման աճը ՝ 23,7%, ինչը կազմում է ընդհանուր արտահանման 57,6% -ը [1, p. 54]: Հետ ԵՏՄ երկրների ֆինանսական հոսքերի և առևտրի կառուցվածքի ուսումնասիրությունը միայն հուշում է, որ չկա առաջադեմ փորձի, նորարարական տեխնոլոգիաների ներհոսքի, գիտական ​​արտադրանքի ներմուծման և արտահանման լուրջ հեռանկար: Առևտրի այսպիսի միտումները նշանակում են հետ մնալ գիտական ​​և տեխնոլոգիական առաջընթացի տեմպերից: Ընդհանուր առևտրային քաղաքականության շրջանակներում ԵՏՄ-ին անդամակցությունը որոշ չափով զրկում է անդամ երկրներին տնտեսական որոշումներ կայացնելու իրավունքից: Ռուսաստանի արևմտա-եվրասիական պատժամիջոցները երկակի ազդեցություն են ունենում ԵՄ անդամ երկրների վրա:   Հայտնի է, որ պատժամիջոցների արդյունքում ռուսական ռուբլին արժեզրկվում է, իսկ նավթի գներն ընկնում են:   Արդյունքում, Ռուսաստանի հետաշրջանառությունը կրճատվում է:   Միևնույն ժամանակ, պատժամիջոցները կարող են դրական ազդեցություն ունենալ արտաքին առևտրի վրա տնտեսական առումով, արգելված ապրանքների փոխարինումը Միության անդամ երկրներից ներմուծված ապրանքներով հանգեցնում է այդ երկրների առևտրի հաշվեկշռի բարելավմանը: ԵՏՄ շրջանակներում առևտրային համաձայնագրերի, «ԵՄ ասոցացման համաձայնագրի» միջև հակասություններ կան, քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրը ենթադրում է տարբեր իրավական ռեժիմներ: ԵԱՏՄ օրենսդրական դրույթների համաձայն, միության անդամի և երկրի այլ ինտեգրացիոն կառույցների միջև հարաբերությունները պահանջվում են Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի որոշումներով:   Եվրոպական երկրների հետ առևտրային համաձայնագրերով սահմանված արտոնյալ առևտրային ռեժիմը ենթարկվում է հարձակման: Պետք է հաշվի առնել նաև շուկայական կարողությունների տարբերությունները: ԵՄ-ն ունի 512 մլն. բնակչություն ունեցող շուկա, ԵԱՏՄ - 183 մլն. Տնտեսության չափի տարբերությունն ավելի մեծ է: Համախառն ներքին արդյունքի արդյունքում ԵՄ-ն 8,5 անգամ ավելի մեծ է, քան ԵՏՄ-ն:   2017-ին ԵՄ ՀՆԱ-ն կազմել է 17 տրիլիոն: ԱՄՆ դոլար [2], իսկ ԵՏՄ ՀՆԱ-ն ՝ 2 տրիլիոն: դոլար [15]: Ամփոփելով ուսումնասիրությունները ՝ հարկ է նշել տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացների մի շարք դրական և բացասական կողմեր, որոնք բխում են ԵԱՏՄ կառուցվածքի ՝ ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրի պահանջներից: 1. ԵՏՄ-Հայաստան առևտրատնտեսական համագործակցության շրջանակներում Ռուսաստանը շարունակում է մնալ ոչ միայն հիմնական գործընկերը, այլև գրեթե միակ երկիրը, հատկապես tiesազախստանի և Kyrրղզստանի հետ տնտեսական կապերի բացակայության ֆոնին: 2. Հայաստանի անդամակցությունը ԵՏՄ-ին խթանում է մի շարք գյուղատնտեսական ապրանքների, հատկապես ավանդական արտադրանքի, այդ թվում `կոնյակի վաճառքը Ռուսաստանում: 3. ԵՏՄ-Հայաստան ինտեգրման տնտեսական բաղադրիչը որոշակիորեն պայմանական բնույթ է կրում: 4. ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի տնտեսական համագործակցության մակարդակը շատ ցածր մակարդակի վրա է, ինչը ուղղակիորեն ցույց է տալիս զարգացած տնտեսությամբ Հայաստանի մեկուսացումը արևմտյան աշխարհից: 5. Տնտեսական բաղադրիչի դրական ազդեցությունը շոշափելի չէ ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրում, փոխարենը ակնհայտ է մարդու իրավունքներով քողարկված եվրոպական նորմերի պարտադրումը, ինչը հակասում է մեր ազգային արժեքային համակարգին: 6. ԵՄ-ի հետ տնտեսական մերձեցումը կարող է իրական խթաններ ապահովել Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական զարգացման համար `ներդրումների և գիտական ​​ոլորտների հաշվին: 7. ԵՄ-ի հետ առեւտրային հարաբերությունների ամրապնդումը կախված է եվրոպական ստանդարտացման մակարդակից: Ելնելով վերոնշյալ արձանագրություններից ՝ մատնանշենք Հայաստանի ինտեգրացիոն կապերի բարելավման որոշ պայմաններ: Հայաստանը պետք է զարգացնի այնպիսի տնտեսական հարաբերություններ, որտեղ կա գործընկերություն, այլ ոչ թե շահագործման, որտեղ համագործակցության էֆեկտը կաշխատի, այլ կերպ ասած ՝ արդյունաբերական շղթայի օղակները կլինեն համագործակցող երկրներում, և յուրաքանչյուր երկիր կշահի համագործակցությունից: 2. ՏՏ ոլորտի հաշվին տնտեսության զարգացումը պետք է դառնար գերակա խնդիրներից մեկը:   Ի վերջո, փորձի փոխանակման արդյունքում ուծացման հնարավորություններն ու հեռանկարներն ավելի շատ եվրոպական ինտեգրման ոլորտում են: Տեխնոլոգիաների զարգացում 3. Եվրոպական ինտեգրման հեռանկարները չպետք է սահմանափակվեն առևտրի բարելավմամբ: Կենսական հարցն այն է, թե ինտեգրման արդյունքում ինչպիսի առաջադեմ փորձ կստանանք, ինչպես կօգտագործենք այդ ինտեգրման, տնտեսության զարգացման ընձեռած հնարավորությունները, համատեղ ինչպիսի նախաձեռնություններով հանդես կգանք, արտադրական կոոպերատիվներին միանալու ո՞ր մասը, ԵՄ գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրեր, ներդրումներ և այլն: հնարավորինս խորանալ միայն տնտեսական ոլորտում, իրական քաղաքական դաշտում, միգրացիոն պարտավորություններում, որոնք հանձնվել են մարդու իրավունքների պաշտպանության պարտավորություններին, անհրաժեշտ է ցուցաբերել ծայրահեղ զգուշություն, անհրաժեշտ է հարաբերությունները Դրական բացասական դիրքի համար. ինչպես օգտագործել համագործակցաբար: Եվրոպան չպետք է լինի այն կենտրոնը, որտեղից պետք է ղեկավարվեն մեր ազգի հասարակական-քաղաքական կյանքը կարգավորող ինստիտուցիոնալ միավորները, կամ Եվրոպան չպետք է դիտվի որպես բարոյական-իրավական նորմ, օրակարգ մշակող, բայց Եվրոպան պետք է պարզապես առիթ լինի մեզ համար: դուրս գալ ազատ շուկա, զարգացնել տնտեսությունը: Մեր երկրի դիրքը արևմտյան գործարար աշխարհում:   Եվ առանց տնտեսական ուժեղացման, այս կամ այն ​​երկրի կողմից մեզ վրա ճնշումը կշարունակվի ՝ տարածաշրջանում մեր շահերի անտեսումը: 5. Հանքարդյունաբերության ոլորտում ներդրումային ծրագրերին չպետք է առաջնահերթություն տրվի, փոխարենը պետք է առաջնահերթություն տրվի կանաչ տնտեսության աճի `այլընտրանքային էներգիայի արտադրության ապահովման գաղափարին: Եվ, վերջապես, Հայաստանում էժան աշխատուժի մատակարարների ազգային տնտեսական զարգացման խնդիրները չեն լուծվի տնտեսական, արհմիությունների կամ ասոցացման համաձայնագրերով, դրանք չեն լուծվի այս կամ այն ​​երկրի հովանավորությունը վայելելով, ոչ էլ կլուծվեն տնտեսական ծրագրերի ստորագրում, փաստաթղթերի ստորագրում կամ ռազմավարական ծրագրերի իրականացում:   Համաձայնագրեր, պայմանագրեր, հուշագրեր, արձանագրություններ ստորագրելուց առաջ նախ անհրաժեշտ է ստեղծել ամուր պետական ​​և ազգային ծրագրերի փաթեթ, որում հատուկ տեղ պետք է ունենա տնտեսական զարգացման ռազմավարական ծրագիրը:   Այն պետք է պատասխանի հետևյալ հարցերին. Ի՞նչ ենք ուզում աշխարհից որպես ազգ, ի՞նչ ենք տալու աշխարհին, ինչպե՞ս ենք ուժեղանալու, ի՞նչ կշիռ կունենանք: Ո՞րն է մեր երկրի դերը աշխարհաքաղաքական այս բարդ զարգացումների և շահերի բախման համատեքստում: ,   Քանի որ մենք չունենք ազգային տեսլական, ինտեգրման ցանկացած վաղ սպառնալիք:   Այս կամ այն ​​ինտեգրացիոն միավորի հետընթացի հարցում մեր տնտեսական-քաղաքական կողմնորոշման ազգային անվտանգության ցուցանիշները և օրակարգը պետք է լինի մեր քաղաքական շահերի հետապնդումը, այդ թվում `դիվանագիտությունը` լուծելու մեր օգտին առկա խոչընդոտները `տարածքային ամբողջականությունն ապահովելու համար:   Հակառակ դեպքում, աշխարհայացքի դիրքի բացակայությունը վտանգավոր հեղինակություն է: ։

Ունենալ  փակ  տնտեսություն,  օտարվել  համաշխարհային  տնտեսական  և  տեխնոլոգիական  զարգացումներից։
   Ինչպե՞ս  է  Հայաստանը  ներգրավված  միջազգային  ինտեգրացիոն  գործընթացներին, ինչպիսի՞ն է դրա արդյունքը մեր երկրի տնտեսության  զարգացման  վրա,  ի՞նչ  հիմնախնդիրներ,  վտանգներ  ու  միտումներ  կան  այդ գործընթացներում, որո՞նք են տարբեր ինտեգրացիոն կառույցներին  Հայաստանի անդամակցության հեռանկարները և այլն։
  Սյս հարցերն են  ուսումնասիրվել  սույն  հոդվածում,  որի  նպատակն  է  գնահատել  տարածաշրջանային  տնտեսական  մոդելի  արդյունավետությունը  Եվրամիության  Ասոցացման  համաձայնագի՞ր,  թե՞ Եվրասիական տնտեսական միություն (ԵԱՏՄ) երկընտրանքում։
  Ընդ  որում՝  արդյունավետությունը  գնահատելու  համար  ուսումնասիրվել  են  արտաքին  առևտրաշրջանառության,  ներդրումների,  արտադրական  գործընթացներին  մասնակցության,  տեխնոլոգիական  առաջընթացի  և  գիտատար ոլորտների համատեղ ֆինանսավորման հիմնահարցերը։
