ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱՆ ԻՏԱԼԱՑԻ ԳԵՂԱՆԿԱՐԻՉԱՆՍԵԼՄՈ ՖՐԱՆՉԵՍԿՈՆԻԻ ԱՐՎԵՍՏՈՒՄ ԵՎ ԴՐԱ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒՄԸՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ 1960-ԱԿԱՆ ԹԹ.Արվեստի ուժը թերագնահատել չի կարելի, քանզի հաճախ հենց արվեստագետը կարող է պատմելայն,  ինչ  հնարավոր  չէ  գտնել  պատմության  դասագրքերում։
   Այս  առումով,  Հայոց  ցեղասպանությաններկայացումն  արվեստի  միջոցով  կարող  է  լուրջ  դերակատարում  ունենալ  դրա  ճանաչման  ու  դատապարտման  հարցում։
   Տարիների  ընթացքում  բազմաթիվ  արվեստագետներ  ընդվզել  են  Հայոց  ցեղասպանությունը չդատապարտելու դեմ՝ իրենց բողոքն արտահայտելով արվեստի միջոցով։
 Հայոց ցեղասպանությունն իր ընդգրկունությամբ մինչ օրս մնում է առանցքային թեմա բազմաթիվարվեստագետների ստեղծագործությունների համար։
  Շատ հայ գեղանկարիչների համար դեռևս 19-րդդարից այն ստեղծագործելու նյութ է դարձել. Հովհաննես Այվազովսկին, Վարդգես Սուրենյանցը, ԼևոնԹութունջյանը, Ժանսեմը, Արշիլ Գորկին, Գայանե Խաչատրյանը և շատ այլ հայազգի նկարիչներ իրենցստեղծագործական  կյանքի  ընթացքում  անդրադարձել  են  Հայոց  ցեղասպանության  թեմային։
   Սակայնայն ստեղծագործության նյութ է դարձել նաև օտարազգի գեղանկարիչների համար։
 Այդպիսի  արվեստագետներից  է  իտալացի  քանդակագործ,  գեղանկարիչ  Անսելմո  Ֆրանչեսկոնին(1921-2005)։
   Վերջինս  գրաֆիկակական  լուծումներով  47  աշխատանք  ունի՝  ամփոփված  իր  «Կոտորածը» շարքում։
 Ֆրանչեսկոնիի  այս  աշխատանքների  թեմատիկան  խորն  զգացմունքային  շերտեր  ունի։
   Այն  մարդկային ողբերգության՝ արվեստի համամարդկային լեզվով ներկայացված յուրովի մեկնաբանությունն է.յուրովի,  որովհետև  դիտողն  այլևս  ինքը  կարող  է  մեկնել  նկարի  խորհուրդը։
   «Կոտորածը»  շարքը  խոսում է հեղինակի փոխարեն և անգամ հեղինակի զգացողություններից ու կամքից անկախ1։
  Այս իմաստով  թեև  խիստ  սուբյեկտիվ  կարող  են  լինել  տպավորությունները,  որ  հաղորդում  են  Ֆրանչեսկոնիիաշխատանքները, սակայն  չի կարելի անտեսել այն պատմական իրադարձությունները, որոնք հիմք ենհանդիսացել  նման  շարք  ստեղծելու  համար։
   Այսինքն՝  այս  աշխատանքների  պատմական  շերտնանտեսել պարզապես հնարավոր չէ, որքան  էլ դրանք՝ կոտորածներն ու  ցեղասպանությունը, ընդհանրական լինեն։
 Ա. Ֆրանչեսկոնիին Հայոց ցեղասպանության մասին հիմնականում պատմել է նրա հայազգի կինը՝Մարգարիտա  Թովմասյանը,  սակայն  ինքը  պատմական  իրադարձություններին  անձամբ  էլ  էծանոթացել՝ կարդացել է և ուսումնասիրել. այդ մասին պարզ է դառնում նաև նրա աշխատանքներիցշատերի խորագրերից։
 Նման  օրինակ  է  Ֆրանչեսկոնիի՝  1965  թ.  արված  «Հեռագիրը»  խորագրով  աշխատանքը։
   Այս  գործում անդրադարձ է կատարված Թալեաթի հեռագրին՝ ուղղված Հալեպի նահանգապետին։
  Աշխատանքի  կենտրոնում  պատկերված  է  ձիավոր։
   Գրաֆիկական  լուծումներով  արված  նկարի  կոնտրաստայինգույներն  ու  գծերը՝  կենտրոնից  աջ  ու  ձախ  կողմեր  տարածվող,  փոխանցում  են  ընթացքի  զգացողություն։
  Ձիավորը տանում է Թալեաթի հեռագիր-դատավճիռը, որում հրահանգ է տրված կոտորել բոլորհայերին՝ նույնիսկ մանուկներին, և խղճի խայթին տուրք չտալ2։
  Հաջորդող աշխատանքները, կարծեք,հենց  այդ  հեռագրի  տրամաբանական  շարունակության  պատկերումը  լինեն՝  կոտորածներ,  ջարդի  անվերջանալի  տեսարաններ,  ցեղասպանություն։
   «Երեխաների  կոտորած»  է  կոչվում  մեկ  թեմային  նվիրված  այլ  աշխատանք։
   Թեև  ոճային  առումով  այն  տարբերվում  է  առաջինից,  սակայն  զուտ  թեմատիկառումով  այս  գործը  շատ  զուգահեռներ  ունի  Վերածննդի  հայտնի  արվեստագետներից,  օրինակ,Ռուբենսի  «Անմեղների  կոտորածը»  կտավի  հետ։
   «Հիշողությունը,  կամ,  ավելի  ճիշտ,  «Անմեղների1 Барт Р., Избранные работы։
  Семиотика. Поэтика, Москва, 1994, с. 384-391.2 Հայկական սովետական հանրագիտարան, Հատոր 7, Երևան, 1981, էջ 429։
 կոտորած»-ի՝  հիմնականում  17-րդ  դարի  հանճարեղ  աղետալի  գործերի  արձագանքը,  առկա  է  բոլորայս կտավներում, բայց հատկապես՝ «Մանուկների կոտորած»-ում»,- նկատում է  արվեստաբան ԵլենաՊոնտիգեան իր՝ Ֆրանչեսկոնիի «Կոտորածը» շարքին նվիրված հոդվածում1։
 Ֆրանչեսկոնին  թեև  չի  պատկերել  իր  աշխատանքը  կլասիցիզմի  ժանրով,  սակայն  ակնհայտ  էդրանցում  պատկերված  կերպարների  բնավորությունը.  կարող  ենք  նույնիսկ  տեսնել  նրանց  տրամադրությունը՝  չզանազանելով  կոնկրետ  դիմագծերը,  միևնույն  ժամանակ՝  զգալ  գործողությունն  ու  տեսարանները՝  սպանվող  մանուկներ,  սպանությունն  իրագործողների  անողոքություն  ու  ահասարսուռ  դաժանություն, արյունահեղություն։
 Հեռագրի  հրահանգների  իրագործումը  Ֆրանչեսկոնին  ներկայացրել  է  այլ  աշխատանքներում  ևս՝«Արտաքսում», «Բաժանում», «Կոտորած» և այլն։
  Հետաքրքրական մեկ այլ հանգամանք ևս՝ Ֆրանչեսկոնիի  աշխատանքներում  հաճախ  կիսատ  մնացած  մարմնի  մասերը,  կոմպոզիցիոն  կենտրոնի՝  նկարիաջ  կամ  ձախ  կողմ  տեղափոխումն  ստեղծում  է  տպավորություն,  թե  ջարդի  տեսարաններն  անվերջանալի  են,  և  եթե  չլիներ  շրջանակը,  ապա  ջարդի  տեսարաններն  անվերջանալիորեն  կշարունակվեին՝տարածվելով  աջ  ու  ձախ,  վերև-ներքև,  հատակին  ու  առաստաղին։
   Ֆրանչեսկոնիին  հաջողվել  է  իր«Կոտորածը»  շարքում  գրաֆիկական  լուծումներով  պատմական  իրադարձությունները  ներկայացնելարվեստի  ճշմարիտ  ուժով՝  զերծ  ազգային  ընկալումներից  և  ազատ,  ինչպես  Վերածննդի  արվեստագետները, երբ պատկերում էին Հերովդես արքայի՝ մանուկներին կոտորելը, կամ Պիկասոն՝ «Գերնիկա»ն։
   Ֆրանչեսկոնին  կարողացել  է  փոխանցել  տրամադրությունը,  պատկերված  կերպարների  բնավորությունը, այլ կերպ ասած՝ արվեստի միջոցով նա ճշմարտորեն վերարտադրել է  պատմությունը, միաժամանակ՝  թողել  է  տարածություն՝  բացառապես  դիտողի  և  աշխատանքի  համար՝  բոլորովին  չմիջամտելով այդ հարաբերությանը։
 Նկարչի  աշխատանքները  ցուցադրվել  են  աշխարհի  տարբեր  երկրներում՝  Շվեյցարիայում,  Իտալիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իրանում և այլն։
  Չնայած նրան, որ սկսած 1960-ական թթ. վերջերից  Ֆրանչեսկոնին  ցուցադրվել  է  բազմաթիվ  երկրներում,  Հայաստանում  նկարչի  աշխատանքներնառաջին անգամ ցուցադրվել են 2010 թ.-ին Հայաստանի ազգային պատկերասրահում նրա կնոջ՝ Մարգարիտա  Թովմասյանի  շնորհիվ,  Ֆրանչեսկոնիի  մահից  հինգ  տարի  անց։
   Նա  ամուսնու`  Հայոց  ցեղասպանության  թեմային  նվիրված  10  աշխատանքներ  (24  պահպանության  միավորով)  նվիրել  է  Հայաստանի ազգային պատկերասրահին, որտեղ էլ դրանք գտնվում են մինչ այժմ։
 Ֆրանչեսկոնիի  «Կոտորած»-ի  մասին  շատ  է  խոսվել  ու  գրվել  հատկապես  1960-1970-ական  թթ.,երբ  նրա  շարքն  արդեն  հանրությանը  ներկայացվեց  ցուցահանդեսների  տեսքով։
   Պատկերացնել  էպետք  սփյուռքահայության  ոգևորությունը,  երբ  այն  ներկայացվել  է  Ժնևում։
   Այստեղ  լույս  տեսնող«Այք» պարբերականում կարդում ենք. «Եթե Անսէլմոյի արուեստը, իր վերացական բնոյթով, այնքան ալմատչելի չէ հասարակ հետաքրքրին, ցուցահանդէսին առթիվ հրապարակ ելած շըքեղ տպագրութեամբքաթալոք-ը կ՛ըսէ մեզ թէ արուեստագետը իր ցասումը կյայտնէ հայկական ջարդերուն առթիւ։
  ՆոյնիսկԹալէաթի  հռչակաւոր  հրաման-հեռագիրը,  ուղղուած  Հալէպի  կուսակալութեան,  տեղ  է  գտած  այսգրքոյկին մէջ…. Անսէլմօն կպատմի եղեռնը իր արուեստի լեզւով, եւ իր արւեստը, ինչպես ըսինք, հասկանալի  չէ  ամէն  այցելուի»,-  ասված  է  հոդվածում  «Massacre»-ի  («Կոտորածը»)  ցուցադրության  կապակցությամբ2։
  Սույն հրապարակման մեջ հոդվածագիրը տեղի հայության ոգևորությունն է հայտնում՝միաժամանակ նշելով, թե այս ողբերգության ներկայացումը հասու չէ բոլորին, ովքեր դիտում են այն։
 Հետաքրքիր է, որ այս տարիներին Ֆրանչեսկոնիի արվեստի մասին հրապարակումները սփյուռքահայ  մամուլում  հիմնականում  հոդվածի  ժանրով  են,  հանդիպում  են  նաև  աշխատանքների  վերլուծություններ,  որոնք  միանգամայն  կարելի  է  նաև  արվեստաբանական  վերլուծություններ  համարել։
   Այդպիսի հոդված է տպագրված նաև Թեհրանում լույս տեսնող «Ալիք» թերթում։
  1969  թ.-ին Ֆրանչեսկոնիի  աշխատանքները  ցուցադրվել  են  նաև  Թեհրանի  համալսարանի  գեղարվեստական  բաժնում,  և,անշուշտ,  տեղի  հայությունն  այն  մեծ  ոգևորությամբ  է  ընդունել։
   «Այս  ողբերգությունը  թերևս  առաջինանգամ է, որ ներկայացվում է արվեստի շնչով, և հենց այդ պատճառով դիտողի մոտ զուտ զգայացունցվիճակ չի ստեղծւում, այլ զգացումը զուգորդվում է մտքի հետ եւ ստիպում է վերլուծել ու խորհել։
  Դիտողը,  երբ  թողնում  է  սրահը,  ակամայ  իր  հետ  տանում  է  իրեն  ներկայացւած  խնդրի  խորհուրդը»3։
 Սփյուռքահայերի համար այս ցուցահանդեսի մեծ կարևորությունն ակնհայտ է նաև այն հայտարարություններից,  որ  տպագրել  է  այս  թերթը՝  կոչ  անելով  տեղի  հայությանն  անպայման  դիտել  ցուցահան2 «Այք» օրաթերթ, Ժնև, 23.05.1968-ի համար։
 3 «Ալիք», Թեհրան, 20.02.1969, № 40։
 դեսը1։
  Միաժամանակ, պետք է փաստել, որ սփյուռքահայ մամուլի՝ այս շրջանում լույս տեսած հրապարակումները հիմնականում հենց էմոցիոնալ շեշտադրում ունեն։
 Մեկ այլ հետաքրքրական հանգամանք ևս. եթե համեմատենք հայաստանյան մամուլում 2010 թ-իցսկսած  Ֆրանչեսկոնիի  մասին  լույս  տեսնող  հոդվածները  և  1960-ական  թթ.  լույս  տեսածները,  ապապարզ  է  դառնում,  որ  մեր  ժամանակներում  Ֆրանչեսկոնիի  շարքի  մասին  հիմնականում  եղել  են  լուրիժանրով  գրված  նյութեր։
   Դրանցում  բացակայում  է  հոդվածի  ժանրը,  արվեստաբանական  վերլուծություններ չկան կամ հասանելի չեն։
  Այս իմաստով կարող ենք փաստել, որ ներկա ժամանակներում հրապարակված լրագրողական նյութերն իրենց բովանդակությամբ խիստ զիջում են նույն թեմայով 1960ական  թթ.  սփյուռքահայ  մամուլում  հրապարակված  նյութերին։
   Ինչպես  արդեն  նշեցինք,  Ֆրանչեսկոնիի  արվեստի  մասին  Հայաստանում  խոսվեց  միայն  2000-ական  թթ.։
   Բացառություն  է  կազմում«Հայրենիքի  ձայն»  պարբերականը,  որը  համարվում  էր  սփյուռքահայության  հետ  կապող  հայաստանյան օղակ։
  Օրինակ՝ 1969 թ. Երևանում լույս է տեսել նյութ՝ նվիրված Ֆրանչեսկոնիի ցուցահանդեսին2,սակայն Հայաստանում 1960-1970-ական թթ. քիչ բան է հայտնի եղել Ֆրանչեսկոնիի մասին։
  Դրա փոխարեն՝ Ֆրանչեսկոնիի ցուցահանդեսներին անդրադարձել է արտասահմանյան մամուլը։
  Այս իմաստովՖրանչեսկոնին  իր  արվեստի  միջոցով  իսկապես  կարևոր  քայլ  է  կատարել  Հայոց  ցեղասպանությանճանաչման  հարցում։
   Այդուհանդերձ,  այդ  նյութերի  վերլուծության  ու  հավաքագրման  հարցում  ևսխնդիրներ կան, մինչդեռ Ցեղասպանության ճանաչման ու դատապարտման ճանապարհին նման նյութերի առկայությունը կարող է իսկապես օգտակար լինել։
 Չնայած  Հայոց  ցեղասպանությանն  իրենց  արվեստում  անդրադարձել  են  նաև  այլ  եվրոպացի  գեղանկարիչներ,  ինչպես  օրինակ  չեխ  գեղանկարիչ  Իրժի  Նոսեկը,  սակայն  Ֆրանչեսկոնին,  թերևս,  միակեվրոպացի  նկարիչն  է,  որ  այս  ծավալով  է  անդրադարձել  Հայոց  ցեղասպանության  թեմային։
   Նրա«Կոտորածը» շարքը եզակիներից է ոչ միայն արվեստի, այլև Ցեղասպանությանը միջազգային հնչեղություն  ու  ճանաչում  տալու  տեսակետից,  քանի  որ  նախ՝  դրանցով  տրվում  են  գնահատականներ  տեղիունեցած  իրադարձություններին,  երկրորդ՝  այս  աշխատանքները  ցուցադրվել  են  աշխարհի  տարբերերկրներում՝  գրավելով  ոչ  միայն  տեղի  հայության,  այլև  միջազգային  հանրության  ուշադրությունը։
 Ֆրանչեսկոնին իր գործերով վերստին ապացուցել է, որ արվեստը պատմական արդարությունը վերականգնելու և այն աշխարհին ներկայացնելու լավագույն ձևերից է։
   Ցեղասպանության թեման առանցքային  է  եղել  Ֆրանչեսկոնիի  արվեստում.  չորս  տարի  շարունակ  աշխատելով  շարքի  ստեղծման  վրա՝նա հետագայում բազմաթիվ ցուցահանդեսներ է ունեցել՝ ներկայացնելով հենց «Կոտորածը»՝ միաժամանակ  իր  գնահատականը  տալով  1915  թ.  դեպքերին։
   Ֆրանչեսկոնիի  «Կոտորածը»  արվեստի՝  սոսկգրաֆիկական ոճով արված գործեր չեն, դրանք նաև բողոք են, ցասում և պահանջ՝ ճանաչելու ու դատապարտելու։
 Անշուշտ,  աշխարհասփյուռ  հայությունը  խիստ  զգայուն  է  մոտեցել  այս  հարցին,  ինչն  իր  արձագանքներն  է  գտել  նաև  1960-ական  թթ.  սփյուռքահայ  մամուլում,  որտեղ  սփյուռքահայությունն  իրերախտիքի խոսքն է ասում Ֆրանչեսկոնիին։
  Միաժամանակ, սփյուռքահայ մամուլում լույս տեսած հոդվածները  Ֆրանչեսկոնիի  ու  նրա  արվեստի  մասին  սոսկ  երախտիքի  խոսքեր  չեն,  դրանք  թեև  էմոցիոնալ, սակայն միաժամանակ սթափ հայացքով գրված արվեստաբանական նյութեր են։
 Մարիամ ՄուղդուսյանՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱՆ ԻՏԱԼԱՑԻ ԳԵՂԱՆԿԱՐԻՉ ԱՆՍԵԼՄՈ ՖՐԱՆՉԵՍԿՈՆԻԻ ԱՐՎԵՍՏՈՒՄ ԵՎ ԴՐԱ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒՄԸ ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ 1960-ԱԿԱՆ ԹԹ.Բանալի բառեր՝ Անսելմո Ֆրանչեսկոնի, Հայոց ցեղասպանության ճանաչում և դատապարտում, արվեստ, սփյուռքահայ մամուլ, գեղանկարչություն, արվեստագետ, «Կոտորածը»։

Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչմանն  ու  դատապարտմանն  ուղղված  քայլերում  արվեստն  ամենակարևոր  դերակատարներից  է։
   Այս  իմաստով  մեծ  քայլ  է  կատարել  իտալացի  գեղանկարիչ  Անսելմո  Ֆրանչեսկոնին՝  1960ական թթ. ստեղծելով իր «Կոտորածը» շարքը՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանությանը։
  Ֆրանչեսկոնին, թերևս, միակ  եվրոպացի  գեղանկարիչն  է,  որ  այս  ծավալով  անդրադարձել  է  թեմային՝  դրանով  նպաստելով  Ցեղասպանության  միջազգային  ճանաչման  գործընթացին։
   Սփյուռքահայությունն  այս  փաստին  խիստ  զգայուն  է  մոտեցել՝  դրական  իմաստով, ինչն էլ արտահայտվել է 1960-ական թթ. սփյուռքահայ մամուլում։
