ԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊԻ ԱՆՑԱԾ ՈՒՂԻՆ ՕՏՅԱՆ ԱԿԱՆԱՏԵՍԻ ԱՉՔԵՐՈՎՍույն հոդվածում մեր քննության առարկան է լինելու  Գրիգոր Զոհրապի կյանքը  Երվանդ Օտյանիվեպերում,  մասնավորապես՝  «Թիվ  17  խաֆիեն»  և  «Անիծյալ  տարիները  (1914-1919)»,  քանզի  փաստերն  առավել  արժեքավոր  են  ականատեսի  աչքերով  ներկայացնելիս։
   «Թիվ  17  խաֆիեն»  վեպումառաջին  անգամ  Երվանդ  Օտյանի  անունը  հնչում  է  իր  երեք  ընկերների  հետ  միասին,  որոնք  պահանջում  էին  Ազգային  ժողովից  դատապարտել  վարչության  վտանգավոր  արարքներ  կատարող  մի  քանիանդամների։
   Առաջին  իսկ  գլխում,  որը  հեղինակն  անվանել  է  «Ազգային  ժողովի  դռնփակ  նիստը»,գրված է.«Ցավոք  լսեցինք  թե,-  կը  գրեին  երեսփոխանները,-  Ազգային  Կեդրոնական  Վարչության  անդամներեն  մեկ  քանին,  օգտվելով  իրենց  վստահված  պաշտոնական  հանգամանքեն,  կարգ  մը  դատապարտելի  արարքներու  մեջ  գտնված  են,  արարքներ,  որոնք  կրնան  մեծապես  վտանգել  ազգին  արժանապատվությունը և ազգային իշխանության վարկը, եթե արդեն չեն վտանգած։
 Այս պահանջումը ընող չորս երեսփոխաններ էին Ս. Պեհրեյան, Դոկտ. Թուլյան, Արամ Անտոնյան ևԵրվանդ Օտյան»1։
 Թե՛  հուշագրության,  թե՛  վեպի  կերպարները  բազմազան  են`  թուրք  ոստիկանության  նշանավորպաշտոնյաներից ու հայ լրտեսներից մինչև հասարակ, անպաշտոն թուրքերն ու հայերը։
 Օտյանի  երկերում  ներկայացվում  է  հայ  լրտեսների  ու  թուրք  բարձրաստիճան  պաշտոնյաներիշահադիտական կապը, ինչպես նաև` Թալեաթ-Զոհրապ մտերմությունը։
  Օտյանն ակնհայտորեն ցույց էտալիս  այդ  մտերմությունը՝  նշելով,  որ  Թալեաթը  Զոհրապին  հանդիպել  էր  անգամ  իր  ձերբակալմաննախորդող  գիշերը։
   Լինելով  հեռատես  մարդ`  Զոհրապը  կշռադատում  էր  իր  կողմից  հնչած  ամեն  միփոքր  արտահայտության  արժեքը։
   Զոհրապը  մեծ  տերությունների  դեսպանատներին  նամակներ  էրգրում`  ակնկալելով  վերջիններիս  օգնությունը։
   Զոհրապն  ամեն  կերպ  պետք  է  փորձեր  դուրս  գալԹալեաթի լարած թակարդներից, ինչն այնքան էլ հեշտ չէր, կարելի է ասել՝ գրեթե անհնար։
  Թալեաթիհամար  «պատերն  անգամ  ականջներ  ունեն»  ու  այդպիսի  պայմաններում  դժվար  էր  Զոհրապին  ելքգտնել։
  Ահա Թալեաթ-Զոհրապ վերջին հանդիպման եղելությունների ընթացքը. «Ձերբակալման գիշերը Զոհրապ, Սերքլը տ’Օրիանի մեջ մինչև կեսգիշեր թուղթ խաղացեր է Թալեաթ Փաշային և Խալիլ պեյի հետ։
  Հետո ոտքի կելլէ մեկնելու համար։
  Թալեաթ ինքն ալ ոտքի կելլէ ումոտենալով Զոհրապին՝ անոր երեսը կհամբուրէ։
 Համակրանքի այս անսովոր ցույցը կը շփոթեցնէ Զոհրապը։
 - Ինչո՞ւ համար այս համբույրը, կը հարցնէ։
 - Սրտես բխավ, կը պատասխանէ մյուսը։
 Զոհրապ դուրս կելլէ սրահեն չափազանց յուզված։
  Նախազգուշացումը կունենայ թե այդ համբոյրըաղետաւոր նշան մըն է»2։
 Զոհրապի  կյանքի  վերջին  օրերի  մասին  ուշարժան  վավերագրական  փաստաթուղթ  է  Օտյանի«Դեպ  ի  մահ.  Զոհրապ  և  Վարդգես»  հոդվածը։
   Ըստ  Օտյանի  վկայագրության`  այս  եղելությունըԶոհրապը պատմել է Պ. Մազլըմյանին։
 «Հազիվ ճամբայ ելած՝ կը նշմարէ որ մեկը կը հետապնդէ զինքը։
  Պահ մը կը խորհի որ թերևս սխալենթադրություն  մըն  է  ըրածը  և  փողոցին  մյուս  կողմը  կանցնի։
   Մարդն  ալ  կը  հետևի  իրեն։
   Զոհրապքայլերը կարագե, նույնը կընէ զինքը հետապնդողը, վերջապես՝ անհամբեր ետին կը դառնայ և կըսէ.- Արդյոք զի՞ս կը հետապնդեք։
 - Այո՛, կը պատասխանէ մյուսը, որ ոստիկանության քոմիսեր մըն է եղեր։
 - Ինչո՞ւ համար...- Այնպես հրաման եկած է ինծի։
 1 Երվանդ Օտյան, «Թիվ 17 խաֆիեն», Գիրք Ա, Երևան, 2000, էջ 33։
 2 «Արիամարտ», Կ. Պոլիս, 1918, № 21 (1836), 15 դեկտեմբեր։
 - Գիտեք թե ես ո՛վ եմ։
 - Այո՛, Զոհրապ էֆենտին։
 - Բայց սխալմունք մը ըլլալու է, կը գոչէ խեղճը, ես հիմա Ներքին Գործոց Նախարարին հետ էի...- Կրնայ ըլլալ, բայց ինծի տրված հրամանը բացարձակ է և ստիպված եմ հպատակելու։
 Զոհրապ ճարահատ ճամբան կը շարունակէ ու կը հասնէ բնակարանը, որուն դրան առջև ոստիկանմը կը սպասեր։
  Քոմիսեր և ոստիկան սափարթըմանին սանդուխներեն վեր կը հետևին իրեն։
 - Ի՞նչ է ձեզի տրված հրամանը, կը հարցնէ Զոհրապ։
 - Ձեզ ոստիկանություն տանիլ։
 - Հիմա՞, անմիջապե՞ս...- Այո՛, անմիջապես։
 - Եւ եթե երթալ չուզիմ։
 - Այն ատեն բռնի պիտի տանինք։
 - Չէ՞ք գիտեր որ ես մեպուս եմ։
 - Գիտենք, բայց մեզի տրված հրամանը բացարձակ է»։
 Արշակ Չոպանյանը հիշատակում է, որ Զոհրապի ձերբակալության պատճառ է հանդիսացել նրա`Թալեաթին  ուղղված  այն  խոսքերը,  թե  վերջինս  պատասխանատվության  կենթարկվի  իր  կատարածոճրագործության համար. «  -  Օր  մը,  կ’ըսէ,  ապահով  եղեք,  որ  հաշիվ  պիտի  պահանջվի  ձեզմէ  և  դուք  չպիտի  կարենաքարդարացնել ձեր արարքները։
  Թալեաթ պեյ հեգնանքով կը հարցնէ.- Ո՞վ պիտի պահանջէ այդ հաշիվը։
 -  Ե՛ս,  կը  պատասխանէ  Զոհրապ,  Խորհրդարանի  մեջ  իբր  Հայ  մեպուս  ձենէ  հաշիվ  պիտի  պահանջեմ»1։
 Այս իրողությունն իրենց հուշերում արձանագրել են նաև Շիրվանզադեն և Սերովբե Դավիթյանը2։
 Օտյանը` որպես ականատես, իր գործերում մանրամասն ներկայացնում է Վարդգեսի ու Զոհրապիանցած ուղին, նրանց կրած տառապանքներն ու տանջանքները, նրանց մտորումներն ու անհանգստությունները։
   Օտյանի  գործերը  վավերական  փաստաթղթեր  են,  որովհետև  Խաչիկ  Փելթեքյանի  «Հինգտարի  Զոհրապի  հետ»  և  Արամ  Անտոնյանի  «Զոհրապի  և  Վարդգեսի  սպանության  պարագաները»վկայություններում ևս ականատես ենք լինում գրեթե նույն իրողությունների պատկերմանը։
  Ա. Անտոնյանը ոչ միայն գրել է այն, ինչ տեսել է, այլ նաև վերապատմել է դեպքերն իր հավաքած նյութերի հիմանվրա։
  Անտոնյանի այս մեծածավալ նյութը մեզ հասել է Շ. Միսաքյանի գրառմամբ3։
 Միևնույն դեպքերի ու իրադարձությունների զուգադրական քննության արդյունքում նկատում ենք,որ  Օտյանի  վավերագրությունը  տարբերվում  է  մի  կարևոր  առանձնահատկությամբ,  այն  է`  նա  արձանագրում  է  փաստեր,  դեպքեր,  իրողություններ  առանց  հուզական  հագեցվածության  ու  հեղինակային մեկնաբանության։
 Աքսորման ժամանակ և՛ Վարդգեսը, և՛ Զոհրապը, և՛ վերջինիս կինը ջանք ու եռանդ չէին խնայում,որպեսզի  աքսորականները  տուն  վերադառնային։
   Նրանք  նամակներ  են  գրել  բազմաթիվ  թուրքպաշտոնյաների,  անգամ  անձամբ  հանդիպել,  բայց  ապարդյուն…  բոլորը  խոստանում  էին  դրական  ընթացք տալ գործին, սակայն խոստումները մնում էին անկատար։
 Զոհրապի ու Վարդգեսի վերջին օրվա իրադարձություններն Օտյանը հուշագրել է հետևյալ կերպ.«Ահռելի  եղեռնը  տեղի  կ’ունենայ  Ուրֆայեն  քանի  մը  ժամ  անդին։
   Թուրք  չէթէներու  խումբը  մը  կըպաշարէ  կառքը։
   Չէթէներու  պետը,  ինչպես  լսեցի  Հալեպի  մեջ,  Իալիլ  պէյը  եղած  է,  Էնվերի  մէկ  ազգականը, որ հետո Պաղտատի թրքական բանակին հրամանատար կարգվեցավ, անշուշտ Զոհրապն ուՎարդգեսը սպաննելու քաջագործությանն իբրև վարձատրություն։
 Ոճրագործները  կառքը  կը  կեցնեն  և  կը  հրամայեն  երկու  աքսորականներուն  կառքեն  վար  իջնել։
 Զոհրապ կ’իջնէ մինչ Վարդգես կը պոռա.- Ո՛չ, վար չեմ իջներ, կառքին մէջ մեռցուցեք զիս։
 Այսպես կը նահատակվին Զոհրապ և Վարդգես, հայ ազգին երկու ազնվական զավակները»4։
 Տաճատ Տաքեսյանը նույնությամբ պատմել է Վարդգեսի ու Զոհրապի մահը՝ հավելելով Զոհրապիխոսքերը.  «Անգութներ,  կը  ցավիմ՝  ոչ  թե  մեռնելուս,  այլ  ձեզի  պես  վատերու,  դավաճաններու  ձեռքովսպաննվելուս։
   Զիս  կրնաք  անդիի  աշխարհը  ղրկել,  բայց  այս  աշխարհի  մեջ  կը  մնան  դեռ  երկու  Զոհ1 «Գրիգոր Զոհրապը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում», Երևան, 2006, էջ 232-233։
 2 Նույն տեղում, էջ 277-278, 281-283։
 3 Նույն տեղում, էջ 300-370։
 4 «Արիամարտ», Կ. Պոլիս, 1918, № 25 (1840), 19 դեկտեմբեր։
 րապ  զավակներս  որոնք  պիտի  կրնան  իմ  վրեժս  ձենէ  լուծել»։
 1  Զարեհ  Վ.  Որբերյանը,  գրելով«Զոհրապի ու Վարդգեսի վերջին գիշերը Ուրֆայի մեջ» հուշը, նույնպես նկարագրել է այդ դաժան օրըև  վավերագրել  Զոհրապի  վերջին  խոսքերը.  «Իսկապես  վատեր  ու  դահիճներ  եք  դուք՝  բոլոր  թուրքերդ...  Օսմանյան  Կայսրության  հլու  հպատակը  եղող  հայերուն  հանդեպ  ձեր  սարքած  բոլորոճիրներուն համար հաշիվ պիտի տաք... այս գեհենային փոթորիկեն վերապրող հայ ժողովուրդն է, որձեզմէ հաշիվ պիտի պահանջէ... դուք ստորիններ...»2։
 Երբ  Զոհրապի  ընտանիքը  Կառավարությունից  վավերական  նյութեր  է  պահանջում,  վերջինս  տալիս է երկու պաշտոնագիր, ըստ որի՝ նա մահացել է բնական մահով։
  Մեկն ստորագրված էր Զոհրապինթաղող քահանայի կողմից, մյուսը՝ Ուրֆայի թաղապետական բժշկի։
 Ե. Օտյանն իր «Թիվ 17 խաֆիեն» վեպում արձանագրում է Հայոց եղեռնի վավերագրական մի իրողություն՝ քաղաքի կենտրոնից մինչև ծայրամասի մտավորականների ձերբակալումն ու աքսորը։
 Օտյանը  վեպում  մեզ  է  ներկայացնում  Պոլսում  մինչեղեռնյան  քաղաքական  դեպքերի  ընդլայնվելնիրար  հաջորդող  իրադարձությունների  բովում  հայ  լրտեսների  ակտիվ  գործունեություն  ծավալելը՝  որպես դեպքերի անմիջական ականատես ու գործող անձ։
 Աստիկ  Մարկոսյանը`  որպես  նախաեղեռնյան  բազմաթիվ  դեպքերի  կազմակերպիչն  ու  կամակատարը, զգալիորեն տարբերվում է Զոհրապից։
  Կարող ենք տեսնել, թե որքան տարբեր են այս երկուհայերը։
   «Թիվ  17  խաֆիեն»  վեպի  երեք  գրքերում  հանդիպում  ենք  նրան.  եթե  անգամ  նա  ներկա  չէիրադարձություններին,  բայց  նրա  անունը  միշտ  շրջանառության  մեջ  է։
   Վերջինս  թուրքականիշխանության ձեռքի տակ մի խաղալիք էր, փողն ամենից վեր դասող խղճուկ մարդ, որ չէր ճանաչումո՛չ իր անցյալը, ո՛չ իր հայրենիքը և ո՛չ իր ազգությունը։
 Օտյանը «Թիվ 17 խաֆիեն» վեպում չի անդրադառնում, թե աքսորվելուց հետո ինչ ճակատագրի էարժանանում  Աստիկը,  բայց  կարդալով  Օտյանի  «Անիծյալ  տարիները  (1914-1919)»  հուշագրությունը,հանդիպում ենք աքսորյալ Աստիկին` արդեն Ասատուր տէր Մատթեոսյան անունով.«Նույն  վայրկյանին  դեմերնիս  (Երվանդ  Օտյանի  և  Աբիկ  Մուպահեաճյանի)  ելավ  Ասատուր  ՏերՄատթեոսյանը քանի մը տարագիր Հայերու հետ։
 -  Չափազանց  զբաղված  եմ,  եղբայր,-  ըսավ  ձեռքերնիս  սեղմելով,-  այս  բոլոր  տարագիրներունգործերը  ես  կ’ընեմ  կոր.  գլուխ  քերելու  ատեն  չունիմ։
   Կ’ուզեի  ձեզի  հետ  երկարորեն  տեսակցիլ,  բայցհիմա ժամանակը չէ…։
 - Մենք ալ կը փափաքինք տեսնվիլ,- ըսի։
 - Հիմա գայմագամին կ’երթամ կոր սա մարդոց գործը տեսնելու,- շարունակեց,- ժամի մը չափ գործունիմ, հետո ազատ եմ, օֆիսս հրամմեցեք, հոն տեսնվինք։
 - Օֆի՞ս բացած եք հոս,- հարցուցի զարմացած։
 - Այո՛, օֆիս մը ունիմ, ժամէ մը անպատճառ հրամմեցե՛ք, կ’սպասեմ։
 - Ո՞ր կողմն է ձեր օֆիսը։
 - Փոսթային մոտերը, աջ կողմի փողոցին մեջ, Նիքոլիին խանութը հարցուցեք։
  Բայց անպատճառ կըսպասեմ։
  Առայժմ մնաք բարով։
  Չմոռնաք, մեկ ժամեն…»։
 Խոստացանք երթալ իր օֆիսը։
 Թե՛  ես,  թե՛  Մուպահեաճյան  շատ  լավ  կը  ճանչնայինք  Ասատուր  Տեր  Մատթեոսյանը,  գիտեինք  իրՊոլսո  արկածախնդրական  կյանքը,  բայց  չէինք  երևակայեր  թե  այս  աքսորական  ու  հալածական  վիճակին մեջ կրնար օֆիս մը հաստատել» 3։
 Լինելով  գեղարվեստական  ստեղծագործություն`  այն  ունի  իր  յուրահատկությունը,  քանի  որնկարագրելով  Եղեռնի  նախապատրաստությունը,  այն  իր  վավերական  կերպարների  միջոցով`  ականատեսի աչքերով վավերագրում է հայ ժողովրդի պատմությունը։
 1 «Գրիգոր Զոհրապը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում», էջ 395-401։
 2 Նույն տեղում։
 3 Երվանդ Օտյան, «Անիծյալ տարիներ (1914-1919)», Երևան, 2004, էջ 165։
 Հռիփսիմե ԿոստանյանԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊԻ ԱՆՑԱԾ ՈՒՂԻՆ ՕՏՅԱՆ ԱԿԱՆԱՏԵՍԻ ԱՉՔԵՐՈՎԲանալի բառեր՝ Երվանդ Օտյան, Գրիգոր Զոհրապ, «Թիվ 17 խաֆիեն» վեպ, «Անիծյալ տարիները (1914-1919)» հուշագրություն, վավերական կերպար։

Մեր  քննության  առարկան  է  Գրիգոր  Զոհրապի  կյանքն  Օտյանի  վեպերում,  մասնավորապես՝  «Թիվ  17  խաֆիեն» և «Անիծյալ տարիները (1914-1919)»։
  Թե՛ հուշագրության, թե՛ վեպի կերպարները բազմազան են` նշանավոր  թուրք  ոստիկանության  պաշտոնյաներից  ու  հայ  լրտեսներից  մինչև  հասարակ,  անպաշտոն  թուրքերն  ու  հայերը։
  Օտյանը, որպես ականատես, իր գործերում մանրամասն ներկայացնում է Վարդգեսի ու Զոհրապի անցած  ուղին, նրանց կրած տառապանքները, նրանց մտորումներն ու անհանգստությունները։
  Միևնույն դեպքերի ու իրադարձությունների զուգադրական քննությամբ նկատում ենք, որ Օտյանի վավերագրությունը տարբերվում է մի կարևոր առանձնահատկությամբ, այն է` նա արձանագրում է փաստեր, դեպքեր, իրողություններ՝ առանց հուզական  հագեցվածության ու հեղինակային մեկնաբանության։
