ԱՐԾՎԱՆԻԿԻ ՊՈՉԱՄԲԱՐԻ ՆՄՈՒՇՆԵՐԻՑ ՎԵՑԱՎԱԼԵՆՏ ՔՐՈՄԱՏ ԿԱՅՈՒՆԱԼԿԱԼՈՖԻԼ ՄԱՆՐԷՆԵՐԻ ՄԵԿՈՒՍԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸՔրոմ  պարունակող  միացությունները  վտանգավոր  աղտոտիչներ  են,  որոնքբնության մեջ հանդիպում են օքսիդացված տարբեր վիճակներում, սակայն առավելկայուն ձևն է եռավալենտ (Cr(III)) և վեցավալենտ (Cr(VI)) քրոմը։
  Վեցավալենտ քրոմըբարձր  լուծելիություն  ունի  pH-ի  բոլոր  միջակայքերում,  չափազանց  թունավոր  է  ևշնորհիվ  բարձր  օքսիդացնող  հատկության՝  կենդանի  օրգանիզմների  համարցուցաբերում  է  մուտագեն  և  քաղցկեղածին  ազդեցություն,  իսկ  եռավալենտ  քրոմըհամեմատաբար իներտ է և քիչ լուծելի, որի շնորհիվ կենդանի օրգանիզմների բջջաթաղանթով քիչ թափանցելի է [1]։
 Չնայած վեցավալենտ քրոմի բարձր թունավոր ազդեցությանը, շատ մանրէներզարգանում  են  քրոմով  հարուստ  միջավայրերում՝  շնորհիվ  վեցավալենտ  քրոմիչեզոքացման մեխանիզմների առկայության, ինչպես օրինակ՝ քրոմի մակակլանումըբջջապատի  մակերեսին,  բջջից  արտանետումը,  քրոմի  կուտակումը  միջբջջայինտարածությունում,  վեցավալենտ  քրոմի  վերականգնումը  եռավալենտի[1]։
 Վեցավալենտ քրոմի վերականգնումը եռավալենտի ընդունակ են իրականացնելու միշարք  աերոբ  (Bacillus,  Caulobacter,  Staphylococcus,  Streptomyces,  Pediococcus,Pseudomonas,  Pyrobaculum,  Deinococcus,  Thermus,  Acidiphilium)  և  անաերոբմանրէներ (Desulfovibrio vulgaris, Desulfomicrobium norvegicum) [2, 3]։
 Բնության  մեջ  վեցավալենտ  քրոմ  կայուն  մանրէների  բնական  էկոտիպերըձևավորվում  են  ծանր  մետաղներով  հարուստ  լեռնային  ապարներում,  մետաղահանքերի  հոսքաջրերում  և  թափոններում,  թթու  ճահիճներում,  ատոմակայաններիթափոնային  հոսանքաջրերում  և  այլուր  [4,  2]։
   Հայաստանի  Հանրապետությունըհարուստ  է  տարբեր  մետաղների  հանքատեղերով,  սակայն  մետաղակայուն,  այդթվում`  քրոմ  կայուն  մանրէների  բազմազանությունn  այդ  էկոտոպերում  քիչ  էուսումնասիրված։
  Հետազոտությունների նպատակն Արծվանիկի պոչամբարի նմուշիցքրոմատ  կայուն  մանրէների  մեկուսացումը,  նույնականացումը  և  Cr(VI)-ի  վերականգման ունակության որոշումն է։
 Նմուշառումը  և  ուսումնասիրության  օբյեկտները․  Հետազոտություններիհամար  օբյեկտ  են  հանդիսացել  Արծվանիկի  պոչամբարի  թափոնային  նմուշիցմեկուսացված  5  քրոմատ  կայուն  մանրէները։
   Արծվանիկի  պոչամբարը  գտնվում  էՍյունիքի  մարզի  Արծվանիկ,  Սևաքար,  Աճանան  և  Սյունիք  համայնքների  տարածքում։
  Այստեղ  են  լցվում  Զանգեզուրի  պղնձամոլիբդենային  կոմբինատի  հարստացուցիչ ֆաբրիկայի պոչանքներ՝ մոտ 300 մլն տոննա թունավոր զանգվածով (pH  1011)։
  Արծվանիկի պոչամբարից նմուշահանումը կատարվել է ստերջ բահիկի միջոցով`ստերջ տարաներով փոխադրվելով լաբորատորիա։
  Պոչամբարի կոորդինատները ևpH-ը  որոշվելէ  տեղում՝  համապատասխանաբար  GPS-ի  և  համակցվածpH/EC/TDS/Temperature (HANNA HI98129/HI98130) չափիչի միջոցով։
 Քրոմ  կայուն  մանրէների  մեկուսացումը.  Թափոնային  նմուշից  քրոմ  կայունմանրէների մեկուսացումն իրականացվում է կուտակիչ կուլտուրայի ստացման եղանակով՝ օգտագործելով քրոմի K2Cr2O7 1-3 մՄ վերջնական կոնցենտրացիաներով R2A(DSMZ 830) սննդամիջավայրը։
  Սննդամիջավայրի pH, NaOH-ի միջոցով կարգավորվել է 9 արժեքի։
  Մաքուր կուլտուրայի ստացման համար կուլտուրալ հեղուկը նոսրացվել է՝ աճեցվելով ագարացված նույն սննդամիջավայրի մակերեսին։
 Գենոմային  ԴՆԹ-ի  մեկուսացում  և  16S  ռՌՆԹ  գեների  (ռԴՆԹ)  ամպլիֆիկացում.  Մեկուսացված  կուլտուրաների  գենոմային  ԴՆԹ-ի  մեկուսացումն  իրականացվել  է  համաձայն  CTAB-ի  միջոցով  բակտերիական  ԴՆԹ-ի  մեկուսացման  ուղեցույցի (Брюханов, 2012)։
  Մեկուսացված գենոմային ԴՆԹ օգտագործվել է 16S ռԴՆԹի հաջորդականությունների 27-1492 հատվածների ՊՇՌ մեթոդով ամպլիֆիկացմանհամար  (ARKTIK  Thermal  Cycler)։
   16SF  (5'-GAGTTTGATCCTGGCTCAG-3')  և  16SR  (5'GAAAGGAGGTGATCCAGCC-3')  ունիվերսալ  օլիգոնուկլեոտիդային  փրայմերներնօգտագործվել  են  բակտերիական  16S  ռԴՆԹ-ի  կրկնապատկման  համար։
   ՊՇՌռեակցիոն խառնուրդը 25 մկլ վերջնական ծավալում պարունակել է 5-100 նզ գԴՆԹ,2.5  մկլ  10x  բութեր,  0.8  մՄ  դՆՏՖ,  0.5  մկՄ  յուրաքանչյուր  փրայմերից  (10  մՄվերջնական ծավալով), 0.5 Մ Salsa ԴՆԹ պոլիմերազ (Նիդեռլանդներ)։
  ՊՇՌ-ն սկսվելէ  ելային  բնափոխմամբ`  95˚C,  5  րոպե,  որը  շարունակվել  է  30  անգամ  կրկնվողհետևյալ  ցիկլերով`  բնափոխում  (94˚  C,  3  րոպե),  փրայմերների  այրում  (54˚C,  30վայրկյան), շղթաների սինթեզ (72˚C, 1 րոպե)։
  Ռեակցիան ավարտվում է վերջնականշղթաների  սինթեզով`  72˚C,  10  րոպե  և  4˚C  ջերմաստիճանային  պայմաններումսառեցմամբ։
   Ստացված  ամպլիկոնները  երևակայվել  են  1  %  ագառոզային  ժելում՝էթիդիումի բրոմիդի ներկմամբ։
 Սեքվենավորում և ֆիլոգենետիկ վերլուծություն. Բակտերիական 16S ռԴՆԹի ամպլիկոնների սեքվենավորումն իրականացվել է «Macrogen» (Հյուսիսային Կորեա)ընկերությունում։
  ԴՆԹ սեքվենավորման արդյունքում ստացված տվյալները վերլուծվել են «BioEdit 7.2.6» համակարգչային ծրագրերի միջոցով։
  16S ռԴՆԹ-ի հաջորդականությունները համադրվել և համեմատվել են GenBank-ում եղած 16S ռԴՆԹ-ներիայլ  հաջորդականությունների  հետ՝  օգտագործելով  NCBI-ի  տեղային  տողաշտկմանփնտրման  հիմնական  գործիք  («BLAST»)  նուկլեոտիդային  ծրագիրը։
   Ֆիլոգենետիկվերլուծության համար անհրաժեշտ տողաշտկումները և ֆիլոգենետիկ ծառը կառուցվել  է՝  օգտագործելով  «MEGA  7»  ծրագրում  «ClustalW»  և  հարևան  նուկլեոտիդներիմիացման մեթոդը [5]։
 Կուլտուրաների  աճը  ջերմաստիճանային  և  pH-ի  տարբեր  պայմաններում.Մանրէների  տարբեր  ջերմաստիճաններում  և  pH-ի  տարբեր  արժեքներում  աճմանունակության  որոշման  համար  մեկուսացված  շտամներn  աճեցվել  են  համապատասխան սննդամիջավայրում (R2A) 25˚C, 30˚C, 37˚C և 55˚C-ի ջերմաստիճանայինպայմաններում  կամ  pH  6-12  արժեքներ  ունեցող  R2A  սննդամիջավայրերում։
 Կուլտուրաների աճի ինտենսիվությունը որոշվել է 1-3 օր անց՝ օպտիկական խտությանորոշմամբ (λ=595 նմ ալիքի երկարությամբ, КФК-3-«ЗОМЗ»)։
 Cr(VI) նվազագույն արգելակող կոնցենտրացիաների (ՆԱԿ) և Cr(VI) վերականգնելու ունակության որոշումը. Մեկուսացված քրոմ կայուն մանրէների համարCr(VI) նվազագույն արգելակող կոնցենտրացիաների որոշումն իրականացվել է 1-250մՄ Cr(VI) պարունակող R2A սննդամիջավայրում, 37° C ջերմաստիճանային պայմաններում, մանրէների աճեցմամբ 1-7 օր։
  Մեկուսացված շտամների կողմից վեցավալենտքրոմի  վերականգնման  ունակության  որոշման  համար  մանրէները  նախապեսաճեցվել են 0.5-2 մՄ Cr(VI) պարունակող R2A հեղուկ սննդամիջավայրում 37°C ջերմաստիճանային և թափահարման պայմաններում (150 պ/ր), 24 ժ։
  Աճից հետո, կուլտուրալ հեղուկը կենտրունախուսվել է 5 րոպե, 13500 պ/ր արագությամբ, որից հետոկոլորիմետրիկ եղանակով չափվել է վերնստվածքում Cr(VI)-ի կոնցենտրացիան [6]։
 Քրոմատ կայուն մանրէների մեկուսացումը և նույնականացումը. Արծվանիկիպոչամբարի  նմուշներից  մեկուսացվել  են  կայուն,  լորձնանման,  կլոր,  հարթ  կամալիքաձև  եզրերով  հինգ  քրոմ,  սպիտակ  և  թափանցիկ  գունավորմամբ  գաղութներունեցող աերոբ, կատալազ և օքսիդազ դրական մանրէներ։
  Ըստ Գրամի՝ մեկուսացված  կուլտուրաները  ձողաձև,  էնդոսպոր  առաջացնող  բջիջներ  են,  ներկվում  ենդրական։
 Մեկուսացված  բացիլների  նույնականացման  նպատակով  անջատվել  է  գենոմային  ԴՆԹ,  որն  օգտագործվել  է  որպես  կաղապար  16S  ռՌՆԹ  գեների  ՊՇՌամպլիֆիկացման համար։
  16S ռՌՆԹ գեների ամպլիկոնները սեքվենավորվել են, ևստացված  նուկլեոտիդային հաջորդականությունների մշակումից հետո վերջիններսհամադրվել  են  GenBank-ի  16S  ռԴՆԹ-ների  այլ  հաջորդականությունների  հետ՝օգտագործելով  NCBI-ի  տեղային  տողաշտկման  հիմնական  փնտրման  գործիքը(«BLAST»)։
  Արդյունքներn ամփոփված են Աղյուսակ 1-ում։
 Կուլտուրա16S ռԴՆԹ-ի երկարությունը(նզ)Ֆիլոգենետիկ նմանակը,դեպոնացման համարըՆմանությունըԱղյուսակ 1. Կուլտուրաների նույնականացումն ըստ 16S ռԴՆԹ-ի գեներիհաջորդականությունների BLAST վերլուծության։
 Արդյունքները ցույց են տալիս NA3-1, NA3-2, NA4 և NA6 շտամների նմանությունը(98-99  %)  Bacillus  pumilus,  իսկ  NA7  շտամի  99  %  նմանությունը՝  Bacillus  nealsoniiտեսակին։
   Մեկուսացված  շտամների  ծագումնաբանությունը  պարզելու  համարկառուցվել  է  վերջիններիս  ֆիլոգենետիկ  ծառը՝  օգտագործելով  GenBank-ի  Bacillusցեղի  այլ  ներկայացուցիչների  16S  ռԴՆԹ-ների  հաջորդականությունները  (Նկար  1)։
 Արմատային  ֆիլոգենետիկ  ծառի  ստացման  համար,  որպես  հեռավոր  տեսակ,օգտագործվել  է  Escherichia  coli  |NC_018658|  շտամի  16S  ռԴՆԹ-ների  հաջորդականությունը։
 Նկար 1. Մոտ ազգակցական շտամների ֆիլոգենետիկ ծառն՝ ըստ 16Տ ռԴՆԹ-ի գենիվերլուծության։
  Մասշտաբը համապատասխանում է 2 նուկլեոտիդների տարբերությանըյուրաքանչյուր 100 նուկլեոտիդում։
  Թվերով ցույց է տրվել ճյուղավորման ճշգրտությանհավաստելիությունը, ինչը որոշվել է «Bootstrap» վերլուծության միջոցով։
 Չնայած BLAST վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս NA3-1, NA3-2, NA4,NA6  և  NA7  շտամների  նմանությունը  B.  pumilus  և  B.  nealsonii  տեսակներին,ֆիլոգենետիկ ծառում միայն NA4 շտամն է մոտ B. pumilus տեսակին։
  Ծառում NA3-1շտամը  գտնվում  է  մեկ  ճյուղում  B.  safensis-ի  հետ,  NA3-2  և  NA6  շտամները՝  B.altitudinis-ի,  իսկ  NA7  շտամը՝  B.  circulans  տեսակի  հետ։
   Տվյալների  անհամապատասխանելիությունը թույլ է տալիս NA3-1, NA3-2, NA6 և NA7 շտամներին դիտարկելուորպես  Bacillus  ցեղի  նոր  տեսակների  կամ  ենթատեսակների։
   Նշված  վարկածըհաստատելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել ավելի խոր հետազոտություններ։
 Bacillus  ցեղի  մի  շարք  մանրէներ,  ինչպես  օրինակ՝  B.  brevis  (մեկուսացվածՀյուսիսային  Հնդկաստանի  Ուտտար  Փրադեշ  նահանգի  Ուննաո  շրջանի  Կաշվիգործարանի կեղտաջրերից [7]), B. cereus և B. pumilus (մեկուսացված ՀնդկաստանիՀառյանա և Պակիստանի Դին Գարհ շրջաններում գալվանոմետրերի արտադրության  թափոնների  և  հոսքաջրերի  նմուշներից  [8,  6]),  B.  subtilis  և  B.  sphaericus(մեկուսացված Ուտտար Փրադեշ նահանգի ածխի հանքի կավահողերից և Հնդկաստանի Անդաման շրջանի սերպանտինային հողերից [9, 10]) բնութագրվել են բարձրքրոմատ կայունությամբ՝ դրսևորելով քրոմատը վերականգնելու ունակություն։
 Արծվանիկի  պոչամբարի  թափոնային  նմուշից  մեկուսացված  հինգ  քրոմատկայուն բացիլների համար իրականացվել է առավելագույն աճի ջերմաստիճանային ևpH արժեքների որոշում։
  Արդյունքները ցույց են տալիս, որ բոլոր շտամները մեզոֆիլեն՝  ունակ  աճելու  25-37°  C  ջերմաստիճանային  պայմաններում,  սակայն  առավելագույն աճ դրսևորում են 37° C ջերմաստիճանային պայմաններում։
  Բոլոր շտամներըունակ էին աճելու pH-ի արժեքների լայն տիրույթում (6-12), սական Bacillus sp. NA3-1առավելագույն աճ է դրսևորվում pH 8, B. pumilus NA4 շտամը՝ pH 8-9, Bacillus sp. NA6և NA7 շտամները` pH 9, իսկ Bacillus sp. NA3-2 շտամը` pH 9-10 արժեքներում։
 Cr(VI)  նվազագույն  արգելակող  կոնցենտրացիաների  (ՆԱԿ)  և  բացիլներիկողմից քրոմատ վերականգնելու ունակության որոշումը. Արծվանիկի պոչամբարիթափոնային  նմուշից  մեկուսացված  քրոմատ  կայուն  բացիլների  համար  Cr(VI)նվազագույն արգելակող կոնցենտրացիաների որոշման համար մանրէներն աճեցվելեն 1-250 մՄ քրոմատ պարունակող սննդամիջավայրում, առավելագույն աճի ջերմաստիճանային (37° C) և pH-ի (pH 9) պայմաններում։
  Ստացված արդյունքները վկայումեն, որ պոչամբարի թափոններից մեկուսացված Bacillus sp. NA3-2, NA6 և B. pumilusNA4 շտամների համար Cr(VI) նվազագույն արգելակող կոնցենտրացիան կազմում է2.5 մՄ, Bacillus sp. NA3-1 շտամի համար` 9.2 մՄ, իսկ Bacillus sp. NA7 շտամի համար`250 մՄ։
 Մի շարք գիտնականներ ցույց են տրվել, որ B. brevis, B. cereus, B. pumilus և B.subtilis  տեսակների  համար  Cr(VI)-ի  նվազագույն  արգելակող  կոնցենտրացիաներըհամապատասխանաբար կազմում են 180 մկգ/մլ, 30 մՄ, 1000 մկգ/մլ և 900 մգ/լ [610]։
   Bacillus  sp.  NA7  շտամը  համեմատած  նկարագրված  բացիլների  հետ,  բարձրկայունություն է դրսևորում թունավոր քրոմի բարձր կոնցենտրացիաների նկատմամբ։
 Գրականությունից  հայտնի  է,  որ  քրոմատ  իոնների  հանդեպ  մանրէներիկայունությունը  կարող  է  պայամանվորված  լինել  քրոմատ-ռեդուկտազային  ակտիվությամբ։
  Cr(VI)-ի վերականգնումը կարող է տեղի ունենալ ինչպես աերոբ, այնպես էլանաերոբ պայմաններում՝ ասոցացվելով բջջաթաղանթի կամ բջջի լուծելի ֆրակցիայիհետ [2]։
 Ընտրվել է առավել քրոմատ կայուն Bacillus sp. NA7 շտամը, ուսումնասիրվել էվերջինիս վեցավալենտ քրոմի վերականգնման ունակությունն աերոբ պայմաններում։
 Դրա  համար  այս  մանրէն  նախապես  աճեցվել  է  0.5-2  մՄ  Cr(VI)  պարունակող  R2Aհեղուկ  սննդամիջավայրում  37°  C  ջերմաստիճանային  պայմաններում,  24  ժ,  որիցհետո  կոլորիմետիրկ  եղանակով  չափվել  են  բակտերիալ  կախույթի  օպտիկականխտությունը և վերնստվածքի քրոմատ իոնների կոնցենտրացիան։
 յ ն ւ ո թ ւ ո տ խ ն ա կ ա կ ի տ պ Օ մ ն քրոմատ ՕԽ ի տ ա մ ո ր ք ն ի ա դ ր ո ց ա ն Մ յ ն ա ի ց ա ր տ ն ե ց ն ո կ Սննդամիջավայրում քրոմատի սկզբնական կոնցենտրացիան (մՄ) Նկար 2. B. pumilus NA7 շտամի աճը և սննդամիջավայրում Cr(VI) վերականգնելուունակությունը։
 Արդյունքները  ցույց  են  տալիս,  որ  սննդամիջավայրում  Cr(VI)  կոնցենտրացիաների  մեծացմամբ  ճնշվում  է  ինչպես  մանրէների  աճը,  այնպես  էլ  քրոմատռեդուկտազային ակտիվությունը (Նկար 2)։
  Այսպես՝ Bacillus sp. NA7 շտամը սննդամիջավայրում  քրոմատի  0.5  մՄ  սկզբնական  կոնցենտրացիայի  դեպքում  24  ժամաճեցնելիս վերականգնում է մինչև 50 % քրոմատ, իսկ 1 և 2մՄ դեպքում՝ համապատասխանաբար 36 % և 25 %։
 Մանգայառկասը  և  այլք  մեկուսացրել  են  B.  subtilis  քրոմատ  կայուն  շտամը  ևնկարագրել վերջինիս քրոմատ ռեդուկտազային ակտիվությունը [11]։
  Նրանք ցույց ենտվել,  որ  144  ժամ  աճեցնելուց  հետո  B.  subtilis  շտամն  ընդունակ  է  0.1,  0.5  և  1  մՄքրոմատ  պարունակող  սննդամիջավայրից  հեռացնելու  համապատասխանաբարմինչև  71  %,  62  %  և  27  %  վեցավալենտ  քրոմ  [11]։
   Պալը  և  Պաուլը  ՀնդկաստանիԱնդաման  քրոմով  աղտոտված  հողերից  մեկուսացրել  և  նկարագրել  են  մոտ  34քրոմատ կայուն բակտերիալ շտամներ, որոնք աերոբ պայմաններում ցուցաբերել ենտարբեր աստիճանի վեցավալենտ քրոմի եռավալենտի վերականգնելու ունակություն։
 Այսպես՝  B.  sphaericus տեսակն  ընդունակ  է  աճելու  մինչ  800  մգ/լ  քրոմատ  պարունակող  սննդամիջավայրում  և  48  ժամ  աճեցնելիս  վերականգնել  >80  %  Cr(VI)  [9]։
 Անդաման  շրջանի  սերպանտինային  հողերից  մեկուսացվել  է  Bacillus  sphaericusմանրէն, որը 20 մգ/լ քրոմի լուծույթում վերականգնում է վեցավալենտ քրոմի ավելիքան  60  %-ը  48  ժամվա  ընթացքում  [9]։
   Cr(VI)-ի  վերականգնելու  ունակությունընկարագրվել է նաև տարբեր տարածաշրջաններից մեկուսացված մի շարք բացիլներիմոտ։
   Այսպես՝  B.  brevis,  B.  cereus,  B.  pumilus  և  B.  subtilis  տեսակներն  ունակ  ենսննդամիջավայրում  0.1-1  մՄ  Cr(VI)-ի  սկզբնական  կոնցենտրացիաների  դեպքումհեռացնել 75-80 % քրոմի թունավոր կոնցենտրացիաները։
 Այսպիսով,  համեմատելով  գրականության  տվյալների  հետ,  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  Bacillus  sp.  NA7  շտամը  հեռանկարային  է  քրոմատներով  աղտոտվածշրջակա  միջավայրի  կենսավերականգնման  գործընթացում  կիրառելու  տեսանկյունից։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆof Hexavalent Chromium from Contaminated Soil and Mining/Metallurgical Solid Waste։
  ANies, D. H. & Silver S. (eds.) Molecular Microbiology of Heavy Metals. Berlin, Heidelberg։
 Bioremediation of Chromate։
  Thermodynamic Analysis of the Effects of Cr(VI) on SulfateMicrobiology  of  Heavy  Metals  Microbiology  Monographs։
   Springer  Berlin  Heidelberg,[5]  Tamura  K.,  Stecher  G.,  Peterson  D.,  Filipski  A.,  Kumar  S.,  MEGA6։
   MolecularEvolutionary Genetics Analysis version 6.0,  Mol Biol Evol։
  Volume 12. United States, 2013,Աբրահամյան ՆելլիԱՐԾՎԱՆԻԿԻ ՊՈՉԱՄԲԱՐԻ ՆՄՈՒՇՆԵՐԻՑ ՎԵՑԱՎԱԼԵՆՏ ՔՐՈՄԱՏ ԿԱՅՈՒՆԱԼԿԱԼՈՖԻԼ ՄԱՆՐԷՆԵՐԻ ՄԵԿՈՒՍԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸԲանալի բառեր` Արծվանիկի պոչամբար, ալկալոֆիլ բացիլներ, 16S ռԴՆԹ, քրոմռեդուկտազա։

Արծվանիկի  պոչամբարը  Հայաստանի  ամենամեծ  պոչամբարներից  է,  որտեղ  թափվում են կենդանի օրգանիզմների համար թունավոր տարբեր մետաղներ և այլ  միացություններ։
   Ներկայացված  աշխատանքի  նպատակը  քրոմատ  կայուն  մանրէների մեկուսացումը, նույնականացումը և դրանց Cr(VI)-ը վերականգնելու ունակության որոշումն է։
  Արծվանիկի պոչամբարի նմուշից մեկուսացվել և նույնականացվել են  են Bacillus sp. (NA3-1, NA3-2, NA6 և NA7) և B. pumilus (NA4) տեսակների պատկանող  քրոմատ կայուն ալկալոֆիլ մանրէներ։
  Ցույց է տրվել բացիլների ունակությունն աճի  ջերմաստիճանային (25-55° C) և pH-ի (6-12) լայն տիրույթում և կայունությունը Cr(VI)  բարձր  կոնցենտրացիաների  (2.5-250  մՄ)  պայմաններում։
   Առավել  բարձր  կայունություն  դրսևորել  է  Bacillus  sp.  NA7  շտամը,  որի  համար  նվազագույն  արգելակող  կոնցետրացիան կազմել է 250 մՄ։
  Հաստատվել է Bacillus sp. NA7 շտամի քրոմատ  ռեդուկտազային ակտիվությունը։
