ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆՈՒՄ (XIX Դ.) ՀԱՅ ARԱՐՏԱՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐԸ Օսմանյան իշխանության դաժան պայմաններում ստեղծագործ հայ ժողովուրդը, բեղմնավոր գործունեություն ծավալելով, առաջադեմ ազդեցություն ունեցավ պետության սոցիալ-տնտեսական կյանքի վրա: Կայսրության իշխող ժողովրդի ՝ թուրքերի մշակութային և տնտեսական զարգացումը շատ հետ էր մնում նրանց ճնշման տակ գտնվող ոչ մահմեդական ժողովուրդների զարգացումից:  Հայերը, հույները և այլ ուկրաինական ազգային փոքրամասնությունները, լինելով շատ ավելի քաղաքակիրթ, բացառիկ դեր խաղացին երկրի տնտեսական, մշակութային և սոցիալական կյանքում ՝ չնայած կայսրությունում տիրող սոցիալ-տնտեսական ծանր պայմաններին, կրոնական հալածանքներին, ճնշումներին և անհավասարությանը: , Հայ ժողովուրդը, իր աշխատասիրության, որակյալ կրթության և ճաշակի շնորհիվ, կարողացավ կենտրոնանալ իր ձեռքում ՝ սերնդեսերունդ փոխանցել կյանքի ամենակարևոր ոլորտները:   Օսմանյան կայսրությունում արհեստները դարձել էին հայերի մենաշնորհը: Արհեստագործությունն արժանի չէր մուսուլմանին, ուստի այն մնում էր բացառապես քրիստոնյա հպատակներին, մասնավորապես հայերին և հույներին:  Հույները հիմնականում զբաղվում էին կոշկակարությամբ, որմնադրությամբ և ատաղձագործությամբ, իսկ մնացած արհեստները հայերի մենաշնորհն էին:   Երկրի տնտեսական կյանքի լճացման, տեխնիկական հետամնացության, սարքավորումների և աշխատանքային գործիքների բացակայության, ծանր հարկային քաղաքականության պայմաններում հայ արհեստավորները արհեստների զարգացման հիմնական շարժիչներն էին: Հայ արհեստավորների վարպետությունը հայտնի էր ամբողջ կայսրությունում, պատահական չէր, որ 1534 թ.-ին Սուլթան Սուլեյման Հոյակապը Վանից և հարակից տարածքներից արտաքսեց շատ հայ արհեստավորների, մասնավորապես `ոսկերիչներին: Պոլիս (Սամաթիա) 1.  Հայկական արհեստ 1 Ստեփանյան Հ., Հայերի ներդրումը Օսմանյան կայսրությունում, Երեւան, 2012, էջ. 584 թ. Նրանք, ովքեր տեղափոխվել են մայրաքաղաք, հետագայում դարձել են ավանդույթ:  Արդյունքում, հայ լավագույն վարպետները աստիճանաբար կենտրոնացան Պոլսում ՝ օգտագործելով մեծ քաղաքի ընձեռած լայն հնարավորությունները ՝ զարգացնելով և կատարելագործելով իրենց արհեստները սերնդեսերունդ:  Արդեն XIX դարում Պոլսի 600,000 բնակչությունից 150,000-ը հայեր էին ՝ բանվորներ, արհեստավորներ, վաճառականներ և այլն: 2: Դարեր շարունակ արհեստների բազմաթիվ ոլորտներում ՝ դարբինություն, սպառազինություն, զարդեր, արծաթագործություն, ատաղձագործություն, կտավագործություն, գորգագործություն, դերձակ և այլն, հայ արհեստավորները մրցակիցներ չունեին:   1889 «Մշակ» թերթի ծրագրում ժամանակակիցը նշում է, որ «հայ արհեստավորները կառուցում են ժամանակակից եվրոպական կատարելագործված արհեստների առավել նուրբ և բարդ արտադրանքները:   Եվ սա քիչ է: Նրանք աշխատում են արհեստը ազգային ոգով զարգացնելու համար:  Այդ ձգտումը սովորական է հայ արհեստավորների շրջանում: »3 Ոսկե և արծաթյա զարդեր, փայտե իրեր և կարված հագուստներ, որոնք պատրաստվել են հայ վարպետների կողմից, շատ տարածված էին ոչ միայն հայրենիքում, այլև արտերկրում:   Այս ոլորտում ունենալով բացարձակ մենաշնորհ `հայ արհեստավորները ստեղծեցին արվեստի եզակի գործեր: Նրանցից շատերը աշխատում էին հատուկ սուլթանների, վեզիրների, պալատական ​​կանանց և բարձրաստիճան պաշտոնյաների համար:   Օսմանյան սուլթանները օտարերկրյա բարձրաստիճան հյուրերի, նույնիսկ կայսրերի համար նվերներ պատրաստելու գործը վստահում էին բացառապես հայ արհեստավորներին ՝ ի նշան երախտագիտության, վերջիններս պարգևատրվում էին մեդալներով և բազմաթիվ այլ պատվոգրերով: XIX դարի հայ արհեստավորները հատուկ համբավ էին վայելում սուլթանների արքունիքում (Մահմուդ Բ. Ադլի (1808-1839), Աբդուլ Մաջիդ (1839-1861), Աբդուլ Ազիզ (1861-1876), Աբդուլ Համիդ II (1876-1909)):   Պատահական չէ, որ դարի վերջին 18 արքայական արհեստավորներից միայն մեկը հայ չէր: Armինումը Օսմանյան կայսրությունում ամենատարածված արհեստներից մեկն էր:   Չնայած հայերը զրկված էին զենք կրելու իրավունքից, բայց նրանց արգելված չէր դրանք պատրաստել կամ արտադրել:   Հայ զինագործները բարձր հմուտ արհեստավորներ էին, նորոգում և պատրաստում էին թուրեր, զենքի փողեր, «պարսկական տապան» կոչվող զենքեր, թնդանոթներ և այլն:  Նշան Գզիրյան, Ha2 Մելքոնյան Ռ., Ստամբուլի հայ համայնքի պատմության ակնարկ, Երեւան, 2010, էջ. 72 3 «Մշակ», Թիֆլիս, Վրաստան, 9 հուլիսի 1889, թիվ 84, էջ 3: Կոբ Պոնտոսյանը, Խաչատուրը և Սահակ Պանտազյանը և այլք:   Հատկապես հայտնի էին կարնետի զրահատեխնիկները, որոնք կատարում էին սուլթանների հրամանները:   Նրանցից Սարգիս Աճեմյանը զենքը հասցրել էր գեղարվեստական ​​մակարդակի:   Նա պատրաստեց սուլթան Մահմուդ II- ի (1806-1839) թուրերը:   Նրա աշխատանքները ցուցադրվել են Ստամբուլի Թոփքափի պալատում, Աթենքի Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն Բ Բենակի թանգարանում 4: Պալատի ճարտարապետներ Պալյան ընտանիքի անդամները իրենց կառուցած շենքերի համար ստեղծել են ատաղձագործության հատուկ արհեստանոցներ, որտեղ հարյուրավոր երիտասարդներ արհեստ են սովորել:   Մասնավորապես, Սարգիս Պալյանի օրոք այս արհեստանոցներում եվրոպական վարպետություն էին հրավիրում եվրոպացի վարպետների, ովքեր իրենց հետ բերեցին նոր կատարելագործված գործիքներ, նստարաններ, նյութեր և այլն ՝ նպաստելով այս արհեստի առաջընթացին և զարգացմանը 5: Արևելյան և եվրոպական ավանդական կահույքը, որը պատրաստել են հայ հայտնի հյուսները և կահույքագործները, կենցաղային շքեղ իրեր զարդարում էին սուլթանների դատարանը:  Հայտնի ատաղձագործներն էին Քեմհաջյանները, Մոսկովյանները և այլն: 6:   Օդիկ Քեհմաջյանը, սուլթան Աբդուլ Ազիզի հովանավորությամբ, հիմնում է ատաղձագործության արհեստանոց, որտեղ օգտագործվում էին բարձրորակ, թանկարժեք փայտեր երաժշտական ​​գործիքներ, բարձրորակ կահույք, պալատների գեղարվեստական ​​կառուցում և ներքին հարդարանքի իրեր պատրաստելու համար 7: Հայ դերձակները և հյուսողները շատ հայտնի էին դատարանում:   Թագավորական անկողնային սպիտակեղենը և հարսանեկան օժիտները պատրաստվել են հայկական հյուսվածքի արտադրամասերում:  Հայ դերձակները կատարում էին օտարերկրյա վաճառականների և կառավարության պատվերները:  Եվրոպական հագուստը հայ-հույն դերձակների միջոցով մտավ երկրի քաղաքներ:   20-րդ դարի սկզբին հայ վարպետները լայնորեն տարածում էին անգլիական նորաձեւությունը պալատական ​​շրջանակներում 8: Հայ կնոջ համն ու ստեղծագործելու կարողությունը դրսեւորվել են ժանյակագործության մեջ:  Եվրոպան այս գործերը ճանաչում է որպես հայկական ժանյակ. 4 Բախչինյան Ա., Հայ գործիչները հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2002, էջ 4: 145 թ. 5 Ստեփանյան Հ., Նշվ. աշխատանք, էջ 599: 6 Նույն տեղում: 7 Նույն տեղում: 8 Ալփոյաջյան Ա., Հայոց Կեսարիայի պատմություն, հ. Բ, Կահիրե, 1937, էջ 1520: «Տանտելահայ» անունով:  Այս ժապավենները զարդարում էին թուրք բարձրաստիճան պաշտոնյաների հագուստները Սուլթանական 9 հարեմում 9: Հայ ոսկերիչները շատ հայտնի էին Սուլթանի արքունիքում: Հատկապես հայտնի էին Թուզյանների, raրաչյանների, Մրմրյանների, Եգանյանների, Գալեմկերյանների, Թուլումպաչյանների, Թոսունյանների և այլոց ընտանիքները: Թուզյան ընտանիքի անդամները արքայական ոսկերչական բիզնեսը կենտրոնացրել էին իրենց ձեռքում դեռ Մուստաֆա III Սուլթանի ժամանակներից (1754-1774):  Միքայել Թուզյանը, լինելով բարձր ճաշակ, հիանալի կերպով զուգորդեց եվրոպական և արևելյան մշակութային առանձնահատկությունները և պատրաստեց նուրբ քարեր, ամաններ, ծաղիկներ և այլն:   Սուլթանը, որը մեծ սեր ուներ ոսկերչության հանդեպ, սերտ կապեր էր հաստատել Միքայել Թուզյանի հետ:  Վերջինս միշտ կատարում էր սուլթանի քմահաճ հրամանները 11:  Իր արհեստների հմտությունները Թյուզյանը փոխանցեց բացառապես հայ ուսանողներին, որոնք տարածում ու ծաղկում էին այդ արհեստը: Սուլթան Աբդուլ Մեջիդի (1839-1861) ոսկերիչը Մկրտիչ Բենտերյանն էր (1835-1901):  Նա էմալապատ է պատրաստել թանկարժեք քարերով ադամանդապատված ադամանդագործության Օսմանյան կառավարության մեդալները:   Նա հայտնի էր իր բազմաթիվ նորամուծություններով:   Նրան հանձնարարվեց զարդեր պատրաստել օտար տիրակալների, թագավորների ութանկյունների համար:  Մ. Բենտերյանի գլուխգործոցներից մեկը Աբուդ Համիդ Երկրորդի ոսկե մոնոգրամն է, որը փորագրված է երեք կարատանոց ադամանդի վրա ՝ Ֆաուդ փաշայի կնիքը:  Մկրտիչ Բենտերյանը պատրաստեց սուլթան Աբդուլ Մեջիդի դստեր ՝ Ֆաթմայի հարսանեկան թանկարժեք զարդերը:   Վարպետը իր ձեռքի աշխատանքների վրա դրոշմել է հայերեն «M» տառը 12: Ֆրանսիայի թագուհուն նվեր ուղարկված 150 հազար ֆրանկ վզնոցը պատրաստել է սուլթան Աբդուլ Մեջիդի հայ ոսկերիչներից մեկը ՝ Հոկա Պողոսը, որը բացառիկ արվեստի գործ է: Քերովբե Թուլումպաջյանը (1858-1929) մեծ հեղինակություն ուներ որպես գեղարվեստական ​​փորագրող:  Նա պատրաստել է հին ձեռագրերի թանկարժեք կազմեր և պատյաններ:  Ք. Թուլումպաչյանին է պատկանում Աբդուլ Համիդ Բ 9 Սիրունի Հ., Պոլիս և նրա դերը, հ. 4, Անթիլիաս, 1988, էջ. 241: 10 Ստեփանյան Հ., Նշվ. Աշխ., Էջ 588: 11 Աճառյան Հ., Հայ դերը Օսմանյան կայսրությունում, Երեւան, 1999, էջ: 17 12 Ստեփանյան Հ., Նշվ. Աշխ., Էջ 586-587: շքանշաններ, թանկարժեք ակնոցներ և զարդեր, որոնք նվիրվել են Գերմանիայի կայսրին 13: Մկրտիչ Գալաֆյանը սուլթան Աբդուլ Համիդ Երկրորդի ոսկերիչն էր:   Նա պատրաստեց ծխախոտի հրաշալի տուփեր, որոնց մի կողմում փորագրված էին օսմանյան զինանշանը, իսկ մյուս կողմից `Կ. Պոլսից մի քանի գեղեցիկ տեսարաններ, որոնք տեսանելի էին միայն խոշորացույցով:  Գալաֆյանի ստեղծագործությունների շարքում սուլթանը բարձր է գնահատվել «Սամսոնը առյուծի բերանը պատռող», «Տարվա չորս եղանակները», «Վագրը և առյուծը» ստեղծագործությունների համար, որոնց համար հեղինակը 1888 թվականին ստացել է Սուլթանի շքանշան 14 , Jewelryարդերին զուգահեռ, հայ արհեստավորները տիրապետում էին ժամացույցի արհեստին, հայտնի դարձան այս ոլորտում իրենց գյուտերով ու նորամուծություններով:   Չուխաճյան, Երամյան, Գալաֆյան, zezեզվեչյան և Պապյան ընտանիքները հատուկ տեղ էին զբաղեցնում արքայական ժամագործների շրջանում: Հայ ամենահայտնի ժամագործներից մեկը մեծ կոմպոզիտոր Տիգրան Չուխաճյանի հայրն էր ՝ Georgeորջ Չուխաչյանը, ով սուլթան Աբդուլ Մեջիդի արքայական ժամագործ էր:   Նա էր հորինել երգելու ժամացույցը:   Աբդուլ Համիդ II գրագիր Մկրտիչ Գալֆայանը ժամագործ էր (1837-1910), նրա գյուտը մեծ ժամացույցն էր, որը լարվում էր տասը տարին մեկ անգամ 15: Սուլթանների հովանավորության ներքո արքայական ոսկերիչները արտադրում և վաճառում էին իրենց ժամացույցները:  Արքայական ոսկերիչ-ոսկերիչ Պապյաններն արտադրում էին «Համիդիե» ժամացույցներ, «Պուլչյան-Jezեզվեչյան-Արաբական ընկերությունը» վաճառում էր «Պուլչյան» ապրանքանիշի ժամացույցներ, «Jezեզվեչյան-Օրդիկ» հաստատությունը արտադրում էր «Longines» ապրանքանիշի ժամացույցներ: , Կ. Պոլսի Դոլմաբահչե պալատի մուտքի մի սենյակ ծառայում էր որպես թանգարանի ժամացույցների պատկերասրահ:  Այստեղ պալատում օգտագործված եվրոպական հայտնի վարպետ ժամագործների հոյակապ աշխատանքների կողքին ցուցադրվում էին օսմանյան դարաշրջանի ժամացույցներ, որոնք ոչնչով չէին զիջում եվրոպական արվեստի և տեխնոլոգիայի այդ նմուշներին: Դրանք հիմնականում ձեռագործ են հայ վարպետների կողմից: 13 Նույն տեղում, Պ. 14 Նույն տեղում, Պ. 15 Նույն տեղում, Պ. 16 Նույն տեղում: Պալատի համար նախատեսված կենցաղային իրերի արտադրությունը համարվում էր զարդերի և արծաթեղենի առանձին ճյուղ: Հայտնի ոսկերիչ-փորագրող Papa (կամ Usta) Ադամը մասնագիտանում էր այս գործում:  Ձուլման միջոցով նա պատրաստեց պալատների նոր ապրանքների ոսկե, արծաթե բռնակներ:  Նրա ձեռքի աշխատանքներից էին Դոլմաբահչե պալատի դերասանական աշխատանքները:  Սիմոնյանների ընտանիքին վստահվել էր պալատի պղնձե և փողային ամաններն ու տապակները պատրաստելը: Գազանջյանները տրամադրեցին պալատի տարբեր իրեր, արձաններ, սուրճ, թեյի արծաթե բաժակներ և ոսկե մետաղադրամների թեփուկներ: Հայ կերամիկական վարպետների պատրաստած ուտեստներն օգտագործվել են սուլթանների պալատներում:  XIX դարում Հովհաննիսյան, Մինասյան, Վարդանյան և Մինասյան ընտանիքները հայտնի էին այս ոլորտում, և նրանց հիմնադրած կերամիկական գործարանների արտադրանքը բազմիցս ներկայացվում էր միջազգային ցուցահանդեսներում 17: Օսմանյան արքունիքում ծառայող այս արհեստավոր ընտանիքների ձեռագործ աշխատանքները, լինելով հայ ստեղծագործ մտքի ծնունդ, մեծ փառք են բերել երկրին ՝ հնարավորություն տալով ժամանակակից թուրքական հասարակությանը ներկայանալ աշխարհին: Ռոզա ԳորգյանՀայ արհեստավորական ընտանիքները Օսմանյան արքունիքում (19-րդ դար) Հիմնաբառեր. Արհեստներ, հայկական արհեստավոր ընտանիքներ, սուլթանական արքունիք: ։

Արհեստագործության  շատ  բնագավառներում  հայերը  չունեին  մրցակիցներ։
   XIX  դարում  հայ  արհեստավորական  ընտանիքները  մեծ  փառք  էին  վայելում  օսմանյան  արքունիքում` աշխատելով բացառապես սուլթանների, վալիդե սուլթանների ու վեզիրների համար։
   Հայ  արհեստավորներն  աչքի  ընկան  ոսկերչության,  արծաթագործության,  վառոդագործության, ժանեկագործության, ժամագործության և այլ ոլորտներում։
  Շատերն՝ իրենց ստեղծագործ մտքի արարումների համար սուլթանների կողմից արժանացան բարձրագույն պարգևների ու շքանշանների։
  Պատահական չէ, որ դարավերջին արքունական 18 արհեստավորներից հայ չէր միայն մեկը։
