cMtsurk- ը Տարոնի նահանգի Մեծ Հայքի մայրաքաղաքներից մեկն է:   I դարի երկրորդ կեսից մինչև 2-րդ դարում Վաղարշ թագավորի նոր մայրաքաղաք Վաղարշապատում դա հայ Արշակունիների առաջին նստավայրն էր: Վերջին.   1-ին դարում, երբ Արտաշատը չկարողացավ խաղալ իր նախկին դերը իր կործանման և անվտանգության նկատառումներից ելնելով, պարթեւ Արշակունիները ստիպված էին ընտրել իրենց գահակալական քաղաքը հնարավորինս մոտ Հայաստանի կայսրությանը ՝ Հայաստանի հարավային սահմանին:  Աքքադերենում Մծուրք (Մսուր) անվանումը նշանակում է սահման, սահմանից այն կողմ ([1], էջ 157), այսինքն ՝ հարավցիների տեսանկյունից, Միջագետքի սահմանից այն կողմ, այս պարագայում ՝ Հայաստանից այն կողմ:   Հետագայում, երբ հայկական գահը դարձավ տեղական Արշակունիների ժառանգությունը, վերջիններս վերադարձան մայրաքաղաքը Արարատյան դաշտ, Վաղարշապատ, Արտաշատ, Դվին, կրկին Վաղարշապատ և այլն, թելադրված հայկական քաղաքական շահերով:   Unfortunatelyավոք, տեղեկատվական գրականության մեջ անհիմն անտեսվեց մայրաքաղաք Մծուրնը, որը համարվեց թագավորական քաղաք Սանատրուկ կամ նրա բնակավայրերից մեկը (տե՛ս [2], հ. 7, էջ 638 (Մծնուր); հ. 10, էջ 176 ( Սանատրուկ)):   Յ Մարկվարդը և Հ. Մանանդյանը դրա հիմնադրումը վերագրեցին Արշակունիներին, իսկ Անանյանը և Գ. Աբգարյանը համարվում էին Մծուրն:  Այնուամենայնիվ, բոլոր դիտարկումները պետք է համախմբվեն և Պավստոս Բուզանդի, Մովսես Խորենացու և Սեբեոսի տվյալները վերստին շեշտադրվեն:  Միայն Փավստոսը գիտի, որ Մծուրքը տարբերվում է Մծբնից և, իբր, կառուցվել է Սանատրուկ թագավորի կողմից Եփրատի (Արածան) և նրա ձախ վտակի (Մեղրագետ) միախառնման վայրում (Փավստոս Բուզանդ, գլուխ 14):  Հավանաբար լքված ու անմարդաբնակ արդեն IV-V դարերում: 363 թ. ընթացքում Շապուհու կործանարար արշավանքի արդյունքում, ինչպես Հ. Մանանդյանը և Պ. Անանյանը:   Մովսես Խորենացին և Սեբեոսը չգիտեն այդ քաղաքը և նրա անունը շփոթում են Մծբնիի հետ:   Այն, ինչ հայտնի էր Մծուրքի մասին, Մ.Խորենացին դա վերագրեց Մծբնիին:   Այսինքն, ըստ Մ. Խորենացու, Մծուրքի փոխարեն առաջին մայրաքաղաքը Արշակունիների ժամանակ եղել է Մծբինը: Մծուրքի երկրաշարժը Մծբին քաղաքում էր, և դրա վերակառուցումը դարձավ Սանատրուկ (Մ. Խ., II, գլ. Լ.) Եվ ոչ հիմնադիր, ինչպես գրում է Փավստոսը:   Ի վերջո, քաղաքը գոյություն է ունեցել շատ վաղուց և մայրաքաղաք է հռչակվել Արշակունի առաջին թագավոր Տրդատի կողմից:   Խորենացին ստիպված էր Վաղարշակ երկու արտասահմանյան քաղաքների օրոք իր մայրաքաղաք հռչակել հայկական Եդեսիան: Աբգարի ժամանակ, նախ Մծբին, որից հետո մենք տեսնում ենք մայրաքաղաքը Հայաստանում Սանատրուկի օրոք:   Բայց առանց անունը տալու, քանի որ Խորենացին գրում է. «Նրա մահից հետո Աբգարուի թագավորությունը բաժանվեց երկու հայերի. Նրա որդի Անունը թագադրվեց Եդեսիայի թագավոր, իսկ նրա զարմիկը ՝ Հայս Սանատրուկը» (Մովսես Խորենացի, II, ԼԴ):   Հետագա պատմությունից երեւում է, որ մայրաքաղաքը մնում է նախկին Արմավիրը (Մովսես Խորենացի, II, Լ. Թ.), Որին հաջորդում է Երվանդաշատը, որից հետո խոսվում է Արտաշատի հիմնադրման մասին:  Փաստորեն, եթե բազմազգ Եդեսիան, որպես Հայաստանի մայրաքաղաք և Աբգար թագավորի նստավայր, ծրագրավորված էր Մ. Խորենացու համար, քանի որ առաջին քրիստոնյա թագավոր Աբգարը իշխում էր, ըստ նրա, Հայաստանում, ուստի մայրաքաղաքը նույնպես այնտեղ էր, ապա Մծբինը, որպես Հայաստանի մայրաքաղաք, չունի ծրագրային արժեք և հատկապես շփոթության արդյունք է:  Հայագիտության մեջ արդեն ընդունված փաստ է, թե ինչպես է Մծուրնը շփոթել Մծբնի հետ գրության ընթացքում ([3], էջ 147-153, ինչպես նաև ծանոթագրություն 9, 52), և Ն. Տե՛ս Ակինյանի և այլ բանասերների կարծիքները ([ 4], էջ 194, նշում 9, էջ 203-204, նշում 52):   Եթե ​​Մ. Եթե Խորենացին իմանար, որ Մծուրնը 196 Վաղարշակի նստավայրն է, մենք դեռ կգտնեինք Աբգարին նրա տեղում Եդեսիայում, որից հետո Սանատրուկը կվերադարձներ գահը Մծուրին, որից հայեցակարգային փոփոխություն չէր լինի:  Ավելին, պատմաբանը ստիպված չէր լինի հորինել երկու Մծբնապատ ՝ հիմնված միայն անունների ստուգման հայտնի ժողովրդական մեթոդի վրա:   Առաջինն այն է, որ Վաղարշակ թագավորի բանագնացը ասորի է, ուստի նրա անունն է Մար (= Տեր) Աբբաս, որը Նինվեի վաղուց քանդված արխիվից գտնում է քաղդեերենից հունարեն թարգմանված հունարեն Ալեքսանդր Մեծի հրամանով, որից նա հավաքում է հայերեն: նյութերը և երկու լեզուներով ՝ հունարեն և ասորերեն, այն ներկայացնում է Վաղարշակին, ով արձանագրում է որոշ բաներ:   Փաստորեն, ստացվում է, որ հայոց բնօրինակ գրողը բնիկ ասորի է, այդ պատճառով պատմաբանը նախընտրեց նրան անվանել ոչ թե Սեբեոսի նման փիլիսոփա, այլ Կատինա, որը հեշտությամբ ի հայտ եկավ Կատիպա բառի աղավաղման արդյունքում: (= գրագիր), ինչպես նշեց. Պ. Անանյան ([5], էջ 50-51):   Էլ չենք ասում, որ Մար անունների ցուցակում Աբասի անունը բացակայում է Մ. Խորենացի Ասորական «Պատմություն» ձեռագրերի մեծ մասում գրիչները նրան մոտեցրին իրական ասորական մարիբասներին:   6-րդ դարի ասորական «Տարեգրության» հեղինակը հայտնի է նաև այդ անունով:  Մ. Խորենացի ենթադրող մյուս նշանաբանը գալիս է Մծբին, Մծու անվան հայկական գրական և արտասանական տարբերակից, որը, հավանաբար, բացատրվել է Խորենացու ստուգաբանական մեթոդով ՝ կրկին հայոց լեզվի հիման վրա: Mtsuin <Mtsuu, ինչը նշանակում է մեկ բեկոր, որը պետք է հաշվել:   Այսպիսով, հին և միջնադարյան Հայաստանում կարելի էր անվանել մետաղադրամի տասնորդական մաս:   Հավանաբար, այս իմաստը զուգորդելով Մցբին քաղաքի օրհներգի հետ, որում նրան ցույց են տվել մի մետաղադրամ, պատմաբանը համարել է, որ քանդակագործը պատկերել է Սանատրուկ թագավորին, որն իբր իր ամբողջ գանձարանն է ծախսել երկրաշարժից տուժած Մծբինը վերակառուցելու համար, և այն թողել է նրան Ենթադրվում է, որ միայն մեկ օձ է, որից ծագել է քաղաքի անունը ՝ Մծու:   Փաստորեն, Սանատրուկը վերակառուցեց Տարոնի Մծուր քաղաքը:   Ի դեպ, 197-ի առիթով ներկայացնելուց հետո հարկ է նշել մեկ այլ ստուգաբանական ավանդություն, որն օգտագործել է Մ. Բացատրելով Խորենացի Սանատրուկ անունը, կարծես թե տվել է Սանոտը:  Սանատրուկի դայակ Սանոտը, որը Բյուրատ Բագրատունու քույրն է և Խոսրեն Արծրունու կինը, երեխայի հետ ձնաբքի մեջ է ընկնում և երեք օր ու գիշեր ձյան մեջ թաղված ՝ պահում է ազդրերի ջերմության մեջ, մինչև որ դրանք դուրս բերի ձյան տակից: ծածկոց սպիտակ առաքյալը առաքյալ է »(Մ. Խ., II, ԼZ):   Լույսի ի հայտ գալու հրաշքը կապված է Սանատրուկի գիտական ​​ստուգաբանության հետ, ըստ իրանագետ Ա. Փերիխանյանի (Սանատ-ռուկ = լույս բարձրանում է, բայց նաև լուսավորում է, կամ առասպելի տեսանկյունից, հավանաբար, առավոտ աստվածներից մեկի մականունը) էջ 81-82):  Անկախ նրանից, թե պատմաբան Սանատրուկը գրեթե խառնվում է առասպելական և մտացածին սյուժեներին ՝ փորձելով արհեստականորեն կապել իր գործերը Մծբնի հետ և ստուգել իր անունը հայերենով, պատմական Սանատրուկը հավերժ կապված է Մծուրնի վերակառուցման հետ, ինչպես վկայում են Փավստոսը և վաղ քրիստոնյաները , ինչպես վկայում է Սանդուխտի վկայությունը, առաջին հերթին հերոսուհու անունով, ինչը նշանակում է Սանիի (Սանատրուկ) դուստր:   Երկու վկայություններն էլ ՝ Մծուրնի մայրաքաղաքը և կույս Սանդուխտը, 1-ին դարում ապահով կերպով տեղադրում են Սանատրուկը: վերջերս   Դա է պատճառը, որ պատմաբանը նրան նշանակեց հաջորդ 1-ին դարում: Աբգար քրիստոնյա թագավորը ՝ դարձնելով նրան վտարանդի և քրիստոնեության հալածիչ:  Սա անուղղակիորեն հաստատում է, որ ես դ. Վերջերս քրիստոնեական համայնք կար Հայաստանի մայրաքաղաք Մծուրնում:   Մենք ասում ենք անուղղակիորեն, քանի որ Մծբնիի մասին ասվածը, ըստ հայագիտության մեջ ընդունված կարծիքի, կարող է վերագրվել Մծուրնին:  Մ. Խորենացի Մծբինը հայագետները երբեք չէին կապի Մծուրնի հետ, եթե Սեբեոսի «Պատմության» մեջ չպահպանվեր «Վաղ պատմության» հեղինակի ՝ փիլիսոփա Մարաբա Մծուռնացու անվան մյուս տարբերակը, որից պարզ է դառնում, որ Խորենացի Մար Աբբասը Մծբնացի չէ, այլ Մծուրն է:   Beիշտ է, Սեբեոսը նույնպես շփոթում է երկու քաղաքները, բայց կան ապացույցներ, որոնք օգնում են տարբերակել Մծուրքը Մծբինից: «Այդ ժամանակ Մծբին քաղաքում Հայոց աշխարհի վրա թագավորում էր Արշակ, որդի Արշակ կրտսերը» (Սեբ., Էջ 53):  Դրան հաջորդում է Հայաստանի սահմանների թվարկումը, որից հետո Արշակը 198 փոքրիկ Արշակին ուղարկում է «դեպի Մրծանայ ընդդեմ Արեւմուտքի ...» (էջ 54), ինչը, կարծես, ենթադրում է, որ Արշակ Փոքր նստավայրը ՝ Մծբին, իրականում Մծուրն էր:   Եվ մի փոքր ավելի ուշ, ներկայացնելով հայ և պարթեւական իշխանների ցուցակը, Սեբեոսը գրում է. «Հիմա Արշակ կրտսերը, Արշակի հարյուր իններորդ թագավորի քսան իններորդը, թագավորեց իր հոր վրա Մրծուին քաղաքում, Հայաստան ... »(Սեբ., Էջ 54):   Այս ապացույցը նաև հաստատում է, որ չնայած Սեբեոսը դա չէր գիտակցում, դրա աղբյուրի հեղինակը ՝ Մարաբը, շատ լավ տարբերեց այդ երկու քաղաքները:   Եթե ​​այո, ապա հարց է առաջանում, թե ինչու է առաջին արքայի անունը տարբերվում նույն աղբյուրի երկու տարբերակներում: ըստ Մ. Խորենացի Մար Աբայի, Արշակ Պարթեւի կրտսեր եղբայրը ՝ Վաղարշակը, թագավորում է Հայաստանում, ըստ Սեբեոս Մարաբայի ՝ Արշակ Պարթեւի որդին ՝ Արշակ Փոքրը:   Խնդիրը հետաքրքիր է նաեւ այն պատճառով, որ VI դարում: Հույն պատմաբան Պրոկոպիոս Կեսարացին, վկայակոչելով իր աղբյուրը որպես «Հայոց պատմություն», ըստ Ադոնցի, հղում անելով Փավստոս Բուզանդին, գրում է, որ Արշակունի առաջին թագավորը Հայաստանում Արթակն էր ՝ պարթեւական արքայի եղբայրը:   Պարզվում է, որ Պրոկոպիոսը, ունենալով եզակի տեղեկատվություն, մասամբ նման է երկուսին էլ: մեկը անունով, մյուսը ՝ արյունով ([8], էջ 280):   Ինչու է դա   Արդյո՞ք այն պատճառով, որ Մարաբ Մծուռնացու և նման աղբյուրների հնագույն աղբյուրներում Արշակ անունն օգտագործվում է որպես արքայական տիտղոս, որը վաղ Արշակունիների արքունիքում ընդունվել է որպես տոհմական ժառանգություն ավելի հին ավանդույթից:   Հարցը կարող է որոշակի դրական պատասխան ստանալ, եթե հաշվի առնենք Մ. Խորենացու կողմից Վաղարշակին տրված ծագումը:  Այդ դեպքում բնական կլիներ տարբերակել Արշակին երկու և ավելի ըստ արյան աստիճանի կամ ծերության կարգի:   Որտեղի՞ց դա եկել պատմաբանի մտքում: Ի վերջո, երկու աղբյուր կոչվում է Արշակ (Սեբեոս, Պրոկոպիոս):   Բացատրության բանալին կրկին թաքնված է մտացածին Մծբնապատում:   Պատմական հոր տրամաբանության համաձայն, եթե մայրաքաղաքը Մծբինն է, Նինվե ուղարկվածը ասորի դպիր Մար Աբասն է, ապա կարգադրող թագավորը Հայաստանում առաջին Արշակունին է:   Որպես այդպիսին, բնական է, որ նա կցանկանար իմանալ երկրի նախկին տերերի պատմությունը, ճանաչել այդ երկրի ղեկավարների նախնիների գործերը:  Ըստ Խորենացու, «Պատմություն» պատվիրած առաջին անձի գործառույթը հատուկ է գահի առաջին դեմքին, հետեւաբար, եթե հայտնի է կարգադրող թագավորի անունը, ապա հայտնի է նաեւ առաջին տիրակալի անունը:   Հավանաբար «Վաղ հայկական պատմության» հեղինակի հուշագրության մեջ նշված տեղեկատվության մեջ Մարաբը նշել է, որ իր աշխատանքի պատվիրատուն եղել է հայոց թագավոր Վաղարշը, որը նստել էր Մծուրնում 2-րդ դարում մինչ նոր մայրաքաղաքի հաստատումը: վերջերս   Սա Վաղարշն էր, որի ընթացքում հայկական գահը հայտարարվեց տեղի Արշակունիների ժառանգություն, հետևաբար ծնվեց պահանջարկ ունենալու իրենց երկրի պատմությունը:  Հարկ է նշել, որ Խորենացու կողմից Վաղարշակին վերագրվող մեկ այլ արարք պատկանում է պատմական Վաղարշային:   Դա հայկական գահի հռչակումն էր որպես տեղական Արշակունիների ժառանգություն:   Մ. Խորենացին գրում է. «Եվ քանի որ նա ուներ շատ (Վաղարշակ - Ա.Ս.) ուսանողներ, նա պատշաճ վարկանիշ չտվեց բոլորին Մծբինում (կարդացեք Մծուրք - Ա.Ս.), որի համար նրանց ուղարկեց բնակվելու Հաշթեն գավառում և նրա կիրճում, որն է իր Տարոնից դուրս ... Եվ միայն նրա առաջին որդին ... պահիր նրան ... և նրա օստրան ... Եվ եղավ այնպես, որ դրանից հետո, և դրանից հետո Արշակունյաց օրենքում, միակ որդին պետք է բնակվի թագավոր, լինել թագավորության փոխարքա ... »(Մ. Խ., II, գլ. Յ):   Հատկապես ուշագրավ է, որ նա ոչ գահաժառանգներին հատկացված տարածքը համարում է «արտաքին Տարոնո»:   Ի՞նչ կապ ունի Տարոնը դրա հետ, եթե Մծբին անվան փոխարեն չնկատենք Մծուրնը, որը գտնվում էր Տարոնում, որը համարվում էր երկրպագության վայր:  Փաստորեն, և՛ Խորենացին, և՛ Սեբեոսը, Մծբուրկի փոխարեն մայրաքաղաք համարելով Մծբին, հակասության մեջ են ընկնում, երբ Մծբնի փոխարեն երբեմն նշվում է Մծնուրը:   Սեբեոսի պարագայում այդ ինքնահակասության օրինակը պարզ է և բերված է վերևում, իսկ Խորենացու պարագայում մենք գտնում ենք, որ ինքն-հակասության օրինակ է «արտաքին Տարոնո» արտահայտության մեջ, որը նշված է բնակության կարգի կարգում: գահաժառանգ, քանի որ այնտեղ թաքնված է Մծուրքի հետքը:   Նշված պատմաբանները որտեղի՞ց են գտել իրական Մծուրնի հետքերը:   Սեբեոսի մոտ ՝ Փավստոս Բուզանդից, Խորենացու մոտ և՛ Փավստոսից, և՛ Մարաբ Մծուռնացիից:  Կարծում ենք, որ պատմաբանի գիրքը չի տուժի, բայց օգուտ կբերի, եթե դրա մեջ կարդանք «Մծբին» «Մծուրք», բացառությամբ մի քանի դեպքերի, 200, որոնք վերաբերում են իրական Մծբին քաղաքին, օրինակ ՝ Հակոբ Մծբինացուն, պարսկական կամ հունական զորքերի կայանատեղի (Մ. Խ., II, գլ. ԴZՏ, III, գլխ. Ե, ԿԵ), Եդեսիա տանող Մծբնիի կուռքեր (II, IE):  Այսպիսով, Վաղարշակ տրամաբանության պտուղը, հաշվի առնելով նրա հետ անունը Մ. Խորենացին համեմատելով Հայաստանում Արշակունի առաջին թագավոր Տրդատի պատմական անվան հետ, կընդունվի, որ Սեբեոսի և Պրոկոպիոսի «Արշակը» վերնագրային ծագում ունի:   Եվ որն է ավելի նախընտրելի ՝ որդին կամ կրտսեր եղբայրը, կարելի է ասել երկրորդը ՝ հաշվի առնելով, որ իրական պատմաբան Տրդատի արյունը և Խորենացու տվյալները, Պրոկոպիոսը ապացուցում են եղբոր օգտին:  Չմոռանանք, որ երկրի միջնորդ արքան, որը կախված էր պաշտոնական միջպետական ​​հարաբերություններից, Սյուզերենին դիմեց որպես ավագ եղբայր կամ հայր, բայց արդեն արյունից անկախ:  Անդրադառնալով Մծուրքին ՝ ասենք, որ այդ պատմական քաղաքի հիշատակը մնացել է ոչ միայն իր հայտնի քաղաքացու անունով և Պավստոս Բուզանդի IV դպրոցի 14-րդ գլխում, այլև ժողովրդական էպիկական ավանդույթում ՝ որպես Միսեռ քաղաք «Սասնա ծռերի» տեղագրությունը, Մսրա Մելիքի նստավայրը:   Մծուր> Մսուրի անցումը կարելի է ենթադրել արաբական իշխանության օրոք ՝ արտաքին ազդեցության արդյունքում:   Մցբին <Նիսիբին, Մուցացիր <Մուսասիր և այլն:   Իրոք, մի կողմից էպոսը բնութագրվում է պատմական անուններով տեղական նեղ աշխարհագրությամբ, որքան էլ էպիկական գեղարվեստական ​​տարածության մեջ մտնի անորոշ և հեռավոր վայրեր, որոնք ժողովրդական վեպի պոետիկայում այլ գործառույթ ունեն:   Էպոսագետները, անտեսելով Մծուրք-Մեսերի ինքնությունը, ապարդյուն փորձ կատարեցին տեղադրել Մեսր քաղաքը հեռավոր ափերին (Մոսուլ, Մեսր = Եգիպտոս) ՝ փոխանակ այն Սասունի կողքին տեսնելու, որով Բաթմանա կամուրջը նշում է սահմանը (տե՛ս [9], էջ 520):   Հասկանալի է, որ էպոսի ձևավորման փուլում Սիսնային հարող Միսրա Մելիք երկիրը բնակեցված էր արաբական ցեղերով, այդ պատճառով երկու նախկին հայաբնակ նահանգներ ՝ Սասունը և Մծուրքը (= Մեսիր), հակադրվել են:   Նշանակալից է նաև այն փաստը, որ մրցակից երկիրը կոչվում է իր կենտրոնի `Մեսյե քաղաքի անունով, ինչը նույնպես կապված է Մծուրքի նախկին փառքի հետ:  201 Այսօր այդ փառքը կարող է բարձրանալ փլատակներից, եթե հնագիտական ​​պեղումներ կատարվեն Փավստոսի կողմից նշված վայրում, և եթե նրա միակ հայտնի քաղաքացու ՝ Մարաբի անձն ու աշխատանքը գնահատվեն ըստ իրական արժանիքների, այլ ոչ թե կասկածելի հայագետների, որոնք կազմեցին իրենց պատկերացումները Խորենացու մասին: համաձայն.  Եվ այսպես, ո՞վ է փիլիսոփա Մարաբա Մծուռնացին կամ Մար Աբաս Քաթինան Մծբնացին:   Սեբեոսը հիշատակի նախաբանում մեկ անգամ հիշատակել է նրան:   Մեջբերումը կատարվում է ըստ մեր վերակազմակերպման: «Այնտեղ փնտրելով Մարաբայի փիլիսոփայի ՝ Մծնուրաց գրքերը, որոնք ես գտա Միջագետքում, ես ցանկացա նրա աշակերտների հետ խոսել Հայաստանի և Պարթեւստանի թագավորների ժամանակի (և հինգ տարվա) մասին, որոնք [ոմանք ] տեսավ, որը գրված էր Սուրբ արձանի վրա, դեպի արքայական տաճարը, ծածկված ավերակի արքայական սյունով:   Որովհետև տաճարի սյունը խնդրվեց Պարսկաստանի թագավորի դռան մոտ և բացվեց հանուն նրանց, և դրա վրա գրվածքը քարի վրա գրված էր հունարեն գրությամբ, որովհետև սա վերնագիրն ուներ. «Ես, Ագաթանգեղոսի գրիչ ... »եւ այլն:   Սեբեոսը օգտագործել է գրքի հեղինակի անունը սեռական ենթատեքստով, որի ուղղությունը պետք է լինի փիլիսոփա Մարաբ Մծուռնացին:   Սուրբ Մալխասյանը համառոտ նկարագրություններ ներկայացրեց Սեբեոսի խորագրի ներքո, որտեղ Պատմության գլխի հրատարակությունը օժտեց բովանդակությանը, որի երկրորդը վերնագրվեց հետևյալ կերպ. «Մարաբա Մծուռնացուի փիլիսոփայի գիրքը»:   Սբ. Քանի որ Մալխասյանը հեղինակի անվան ուղղակի ձևը համարում էր Մարաբայը, այլ ոչ թե Մարաբը, հետազոտողները ավտոմատ կերպով շարունակում էին այդպես անվանել ՝ չնկատելով, որ Sebeos- ի մեծ ներդրողի երեք անդամներն էլ ընդունվել են համաձայնության համաձայն:   Այսինքն, եթե անվանման անմիջական ձևը լիներ Marabay, դա կլիներ փիլիսոփա Marabay Mtsurnatsu- ի էներգետիկ ներդրողը:  Գրական լրացում `համաձայն հուշագրի I պարբերության, որը կարող է որակվել որպես մեխանիկական կրկնություն:  202 Եկեք այժմ քննենք Մ. Խորենացու վկայությունները, որոնք թվով յոթն են, վերնագրում առնվազն մեկն են:  1. «Եվ նա գտավ Մար Աբբաս Քաթինայի ասորական զորքը, իմաստուն և գիտակ քաղդեացի մարդ, և հունարեն գրությամբ, որը նա ուղարկեց իր եղբորը ՝ Արշակ Մեծին, որպես արժանի նվեր, արքայի կառքը նրա համար բացելու համար» (Մ . Խ., Ես, գլուխ. Յ):  2. «Եվ ընկալելով Արշակ Մեծի նամակը Մար Աբայն Կատինայի ձեռքում, նա մեծ լրջությամբ հրամայեց նվաճել Նինվեում գտնվող թագավորի գահը» (Մ. Խ., I, գլ. Տ):  3. «Այս գրքում Մար Աբբաս Քաթինան, մեր ազգի միակ ճշմարիտ պատմությունը, Մծբինում Վաղարշակ թագավորին բերեց հունական և ասորական գրերով:   Orորը վերցրեց ... Վաղարշակ ... յարկունիները դրեց պահեստում ... և պատվիրվածի մասը դրոշմեց »(Մ. Խ., I, գլ. Տ):  4. «Բայց չնայած ոչ թե գրքերում, բայց ինչպես մեզ ասում է Մար Աբաս Քաթինան, մի քանիսից և առանց նշանի, այս կովը գտավ այս հանդիպումը թագավորական արքունիքում» (Մ. Խ., I, գլ. 14) ,  5. «Մեզ ավելի հաստատ թվաց, որ Մար Աբայն Քաթինան քաղդեացիների գրքի քննությունն է, քան սա, որովհետև նա ասում է իմ ոճով և բացատրում է պատերազմի պատճառը» (Մ. Խ., I, գլ. 17) ,  6. «Հին Մար Աբայ Քաթինայի բանկը սպառվելուն պես» (Մ. Խ., II, գլ. Տ):  7. «Ուստի եթե գիտեք, որ պատմությունը հետևում է Մար Աբայ Կատինայի գրքին» (Մ. Խ., II գլ. Ժ):  Համեմատության համար հեշտ է նկատել, որ հատուկ անունը, ուղղակիորեն վերցված, ուղղակի կամ մեղադրական վանկերով, ստանում է հունական ածանց (N 1, 3, 4), իսկ երբ վերցվում է սեռական վանկով, հունական վերջածանցն է բացակայում է միայն երկրորդ զուգորդում: և երրորդն է, և բաշխող անդամները համաձայնվում են բաղաձայնի կողմից (N 2, 5, 6, 7):   Մինչդեռ սպասվում էր, որ սեռական ձևը կլինի Մարայ Աբայ Կատինան:   Մար ձևը, երբ ուղղակիորեն օգտագործվում է, կարծես ենթադրում է, որ Խորենացի աղբյուրում այն ​​կապված էր «Աբայ» անվան հետ, ինչպես Սեբեոսի, Մարաբայի հետ:   Սա հաստատում է, որ պատմաբանն ինքը Մարաբ անունը վերլուծականորեն բաժանել է ՝ ցույց տալու համար, որ դա ասորերեն Mar (Lord) բառն է:   Բայց եթե ընդունենք, որ Խորենացին դեռ 5-րդ դարում է: գրանցել է բաղաձայնի անհամաձայնության դեպք, որը կարող էր լինել 203, օրինակ, որոշիչը դրվել է ուղիղ գծում, իսկ որոշիչը սեռական ձևով, ապա այդ դեպքում մենք օրինականորեն պետք է ստանանք ուղղակի, այս դեպքում ՝ միակ «Աբայ» -ից ստացված ուղղակի ձևը Աբն է, որը չնայած թողնում է հայտնի «Աբա» բառը, այն նաև հիշեցնում է «հայր» իմաստը:   Եվ պարզվում է, Տեր հայր, որ հատուկ անուն չի կարելի համարել:   Բացառվում է նաև արաբական դարաշրջանում սովորական դարձած Աբբաս անունը:   Փաստորեն, ինչպես արդեն նշվեց, Մարաբ անունով Խորենացի հասած «Վաղ պատմությունը» հունարեն էր, որի հետքերը կարելի է տեսնել ինչպես փիլիսոփա Մարաբասի խոսքերում, այնպես էլ այլ բնօրինակ նշանների (օրինակ ՝ Կադմուս, Տիտան , Habetoste և այլն):  Ասորական հետքը գալիս է Մ. Խորենացու կողմից Մծբինը շփոթել է Մծուրնի հետ, չնայած արեւելագետ Ն. Մառնը նկատել է նաեւ սեմական հետքեր Մարաբայի սեբեոսյան տարբերակում ([10], էջ 289-290, 299):   Ի պատասխան վերջինիս ՝ Ն.Ադոնցը գրում է. «Նրանք խոսում են Մարաբայի գրքի ասորական ծագման մասին:   Այս տեսակետը, ոգեշնչված փիլիսոփայի ասորական անունից, ավելի քիչ համոզիչ է:   Նշված աստվածաշնչյան տողերը վաղուց դադարել են լինել սոսկ ասորական գրականության արտադրանքը:   Եթե ​​Մարաբասը կամ Կադմոսը ասորական անուններ են, բայց դրանք ամեն դեպքում հունական են »([8], էջ 289):  Այսպիսով, հունական վերջաբանը առանձնացնելուց հետո, երբ պարզվում է, որ ասորերեն բառը հիմքում հնարավոր չէ, մնում է դիտարկել հայկական անունը ՝ Marab <Merab <Mehrab և ավելի շատ անցումներով (հմտ. Իրան. Հ. B, p (Ohոհրաբ = կարմիր ջուր, կարմրավուն), ժ. Գ, էջ 313 (Մեհրաբ = արև + ջուր, արևի լույս):   Այլ կերպ ասած, պարզվեց, որ Խորենացու և Սեբեոսի ընդհանուր աղբյուրում կար մի համանուն դպիր ՝ Մարաբցի դպիր Մարաբը:   Սա, հավանաբար, արքայական դպիր էր, միջազգային լեզուների գիտակ և Հայաստանի սկզբնական պատմությունը գրելու պատվեր էր ստացել Մծուրնի արքունիքից, երբ Վաղարշ Երկրորդը թագավոր էր:  , ։

Մծուրքը արշակունյան Հայաստանի առաջին մայրաքաղաքն էր (Տարոնի գավառ) I դարի II կեսից մինչեւ II դարի վերջերը։
  Այն, ինչ գրում է Խորենացին Մծբին մայրաքաղաքի մասին, պետք է վերագրել Մծուրնին։
  Մծուրնացի է առաջին «Հայոց պատմության» հեղինակ Մարաբը, ով իր երկը շարադրել է արքունիքի պատվերով Վաղարշ II-ի օրոք։
  Մծուրքի հիշատակը պահպանել են ոչ միայն Փավստոսն ու Սեբեոսը, այլեւ «Սասնա ծռեր» էպոսը` Սասունի հարեւան քաղաքի եւ հակահերոսի անվանումներում (Մըսըր, Մըսրա Մելիք)։
