ՀԱԷԿ-Ի ԱՆՎՏԱՆԳ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԱԾԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԴԱՇՏԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸՀայաստանի  Հանրապետության  տարածքը  համարվում  է  բարձր  սեյսմաակտիվ  շրջան,  այդ  իսկ  պատճառով  նրա  տարածքում  ատոմակայանի  անվտանգշահագործումը և տարածքում հնարավոր ակտիվ գոտիների կանխատեսումը գիտապրակտիկ մեծ նշանակություն ունի։
  Ժողովրդական տնտեսության ստրատեգիականև էներգետիկ ապահովության տեսանկյունից ատոմակայանը համարվում է հանրապետության ամենակարևոր կառույցներից մեկը։
 1980  թվականից  ի  վեր  ատոմակայանի  անվտանգ  շահագործման  համարտարածքում  կատարվել  և  կատարվում  են  երկրաբանական,  երկրաֆիզիկական  ևհամալիր  այլ  ուսումնասիրություններ։
   Մասնավորապես՝  երկրաֆիզիկական  աշխատանքների  շարքում  կարելի  է  առանձնացնել  «Ատոմ-էներգո-սեյսմո  նախագիծ»ինստիտուտի, Գիտությունների ազգային ակադեմիայի և Երկրաֆիզիկայի ամբիոնիկողմից  ատոմակայանի  տարածքում  կատարված  պարբերական  ուսումնասիրությունները։
 Ներկայացվող աշխատանքը նվիրված է «Երկրաֆիզիկական դաշտերի ուսումնասիրությունը  ՀԱԷԿ-ի  տարածքի  սեյսմոակտիվության  պարզաբանման  նպատակով» խորագրվ աշխատանքների արդյունքներին, որը բաղկացած է ներածությունից,ՀԱԷԿ-ի տարածքի երկրաբանա-երկրաֆիզիկական բնութագրից, երկրաֆիզիկականդաշտերի հետազոտության արդյունքներից և եզրակացություններից։
 Մեր  կողմից  ներկայացվել  են  շրջանի  1։
 50000  մասշտաբի  երկրաբանական,ատոմակայանի տարածքի բազալտային շերտի մակերևույթի տեղադրման խորության  և  տեկտոնական  սխեմատիկ  քարտեզները,  ինչպես  նաև  երկրաֆիզիկականդաշտի պարբերական դիտարկումների երթուղիների սխեման։
 Վերջին  40  տարիների  ՀԱԷԿ-ի  խորքային  երկրաբանական  կառուցվածքիուսումնասիրման  և  Արարատյան  գոգահովտի  շրջաններում  նավթագազաորոնողական  աշխատանքների  համար  Հայկական  երկրաբանական  վարչությունը,  «Գրոզնեֆտ» և  «Գոմելոգեոֆիզիկա» երկրաբանական կազմակերպությունները կատարելեն երկրաֆիզիկական և երկրաբանական համալիր ուսումնասիրություններ։
  Աշխատանքների  ժամանակ  հորատվել  է  120  կմ  ընդհանուր  գծային  երկարությամբհորատանցքեր, որոնցից մի քանիսը գերխորը՝ մինչև 5 կմ [1-3։
 ]  ԱԷԿ-ի 25 կմ շառավղով տարածքն ընդգրկում է Արարատյան գոգահովտի մեծմասը,  այդ  թվում՝  Արագած  լեռան  հրաբխային  զանգվածի  ստորոտները,  Երևանիարևմտյան ծայրամասը և Եղվարդի սարահարթի որոշ մասը։
 Նկար 1. ՀՀ և Արցախի ֆիզիկական քարտեզՇրջանի  երկրաբանական  կառուցվածքը  մանրամասնորեն  նկարագրվել  էբազմաթիվ հետազոտողների աշխատություններում։
  Վ. Ա. Արամյանն ամբոջղ շրջանիհամար կազմել է երկրաբանական մանրազնին քարտեզ (1։
 50000), իսկ ճշտումներիցև  լրացումներից  հետո  Ա.  Ա.  Գաբրիելյանը,  Օ.  Ա.  Սարգսյանը  և  Է.  Խարազյանըկազմել  են  շրջանի  սեյսմոտեկտոնիկ  մոդելը։
   Իսկ  ահա  ՀԱԷԿ-ի  տարածքում  50  մխորությամբ  50  հորատանցքերի  տվյալներով  է.  Խարազյանը  կազմել  է  ատոմակայանի  գլխավոր  և  երկրորդական  մասնաշենքերի  տարածքի  բազալտային  շերտիառաստաղի 1։
 1000 մասշտաբի քարտեզը (Նկար 2) [1, 3]։
 Նկար 2. Գլխավոր և երկրորդական մասնաշենքի տարածքի բազալտային շերտիառաստաղի քարտեզՀԱԷԿ-ի  տարածքը  գրեթե  ամբողջապես  ծածկված  է  վերին  պլիոցենչորրորդական  հրաբխային,  լճաալյուվիալային  և  երիտասարդ  այլ  մայրցամաքայինառաջացումներով։
  Քասախ-Ամբերդ խորքային կտրվածքներում, ինչպես նաև Անիիշրջանում  վերին  պլիոցենի  լավաների  տակ  մերկանում  են  միջին  թթվային  կազմիհրաբխային շերտախմբերը (տուֆոբրեկչիաներ, տուֆոկոնգլոմերատներ, տուֆոավազաքարեր, տուֆեր և այլն), որոնք հայտնի են Աղինյան և Ողջաբերդյան անվանումով։
 Տարածքի հարավ-արևելքում մերկանում են օլիգոցեն միոցենային ավազա-կավային,գիպսաաղային կուտակումներ։
  Հոկտեմբերյանի շերտախումբը միջին-վերին միոցենիհասակի է։
  Փարաքար գյուղի շրջանում մերկանում են վերին պլիոցեն-չորրորդականհրաբխային հաստվածքի ապարները՝ հատկապես դոլերիտային բազալտները, որոնքանկյունային աններդաշնակությամբ ներկայացված են Ողջաբերդի ստորին պլիոցենիհրաբխային շերտախմբով և վերին միոցենի ավազակավային կուտակումներով [1, 5]։
 ՀԱԷԿ-ի  տարածքի  երկրաբանական  կտրվածքում  ներկայացված  են  վերինպրոտերոզոյի,  վերին  կավճի,  նեոգենի,  պալեոցենի,  ստորին  միոցենի,  միջինմիոցենի,  ստորին  պլիոցենի,  վերին  պլիոցենի,  միջին  և  վերին  չորրորդականի հասակի ապարները [1, 3, 4]։
  Այս տարածքում նկատվում է մեգաբլոկների, բլոկներիև  դրանց  գոտիների  տարանջատում,  որոնք  ավելի  ակտիվ  են  մասնակցումժամանակակից  շարժումներում։
   Այդ  հարցերը  լուծելու  համար  օգտագործվել  ենսեյսմահետախուզական, գրավիհետախուզական, GPS, մագնիսահետախուզական ուհորատանցքային մեթոդները [5]։
 Ուսումնասիրվող տարածքում, որը մտնում է Ալպ-Հիմալայան գոտու մեջ և ունիբլոկային կառուցվածք, սեյսմիկ հետազոտությունների հիման վրա պարզվել է, որ ՀՀտարածքի  երկրաբանական  կառուցվածքում  տարանջատվում  են  Կովկասյան  ևՀակակովկասյան  ուղղություններով  տարածված  մի  շարք  բեկվածքներ,  որոնցտարածքում  ՀՀ  ԳԱԱ-ի  «Գերռիսկ»  երկրաբանական  ընկերության  և  ՖրանսիայիՄոնպելյե  համալսարանի  կողմից  կազմվել  է  «GPS»  չափումների  ցանց։
   Այս  ցանցըընտրվել է այնպես, որ հնարավորություն տա գնահատելու ՀԱԷԿ-ի տարածքին մոտգտնվող  ակտիվ  խզվածքների  շարժման  վեկտորի  ուղղությունը  և  արագությունը։
 1998, 2000, 2003 թվականներին նախորոք ընտրված կետերում կատարվել են «GPS»չափումներ։
   Երկրակեղևի  հնարավոր  տեղաշարժի  և  խզվածքների  ակտիվությանգնահատման համար 2009 թ.-ի ամռանը նորից են կատարվել «GPS» չափումներ, որիհամար՝ ընտրելով 22 կետեր։
  Ընտրված կետերում դիտարկվել են Սարդարապատիստրուկտուրայի  հավանական  կամ  թվացյալ  տեղաշարժը,  ինչպես  նաև  Շամիրամիպլատոյի  հարավային  սահմանի,  Արագածի  խոշոր  խզումների,  Եղվարդի  շրջանիենթադրվող  ձգվածությունը  և  Երևանի  խզվածքների  ու  այլ  ստրուկտուրաներիտեղաշարժերը։
  2009 թ. չափումների ժամանակ օգտագործել են 2 GPS ընդունիչներ(Lecia GRXI200 Series)։
 1998, 2000, 2003 և 2009 թվականների «GPS» չափումները հնարավորությունեն տվել որոշելու Փամբակ-Սևանի, Գառնիի և Ջավախքի խզվածքների տեղաշարժման արագությունը։
  Արդյունքների հիման վրա պարզվել է, որ Արագածի լեռնավահանը ու Արարատյան հարթավայրը համեմատաբար կայուն են և չեն տեղաշարժվում,մինչդեռ Երևանյան և Սարդարապատի խզվածների տարածքում ՀԱԷԿ-ի շրջանումայլ  խզվածքներ  չեն  հայտնաբերվել։
   2009  թ.-ին  կատարված  «GPS»  չափումներիժամանակ օգտագործվել են միանման երկու GPS ընդունիչներ և տվյալների մշակմաննոր  մեթոդ,  որը  փոքրացնում  է  ստացված  հին  տվյալների  սխալի  աստիճանը։
   Այդմշակման  նոր  մեթոդը  առաջարկել  է  դոկտոր  Ֆիլիպ  Վերնանտը  և  ԷրիկԴրոֆիլինգերը (Մոնպելյե համալսարան)։
 Ատոմակայանի  և  դրա  հարակից  տարածքում  գտնվող  խզվածքներիառկայությունը  կարող  է  սեյսմիկ  վտանգի  բարձրացման  պատճառ  դառնալ։
   Այդ  էպատճառը,  որ  խուսափելու  համար  կիրառվել  են  երկրաֆիզիկական  համալիրմեթոդներով  պարբերական  ուսումնասիրություններ՝  որոշակի  երթուղիներով։
 Հայտնի է, որ բնական պայմաններում երկրի կեղևի ապարները գտնվում են տարբերծագման  և  բնույթի  լարվածությոն  տակ,  որի  հետևանքով  առաջանում  են  որոշակիդեֆորմացիաներ։
   Տեղի  են  ունենում  ապարների  ֆիզիկական  հատկությունների(խտության,  մագնիսական  ընկալման  գործակցի,  էլեկտրական  տեսակարարդիմադրության, ռադիոակտիվության) փոփոխություններ, ինչպես նաև երկրի կեղևիժամանակակից  շարժումներ։
   Երկրակեղևի  ժամանակակից  շարժումներ  ասելովհասկանում ենք ոչ միայն մակերևութային ուղղաձիգ և հորիզոնական շարժումները,այլև  քիմիական,  երկրաբանական,  տեկտոնական  և  բոլոր  այն  գործընթացները,որոնք  տեղի  են  ունենում  երկրի  կեղևում  և  առաջացնում  ապարների  ֆիզիկականդաշտերի  փոփոխություններ։
   Երկրաֆիզիկական  դաշտի  ուսումնասիրման  երթուղիներն  ընտրվել  են  տեկտոնական  ստրուկտուրաների  հատող  ուղղությամբ։
 Դաշտային դիտարկումները կատարվել են որոշակի հաճախականությամբ, ժամանակակից և մեծ ճշտության գործիքներով։
 Համեմատելով  միևնույն  կետերում,  բայց  տարբեր  ժամանակներում  չափվածերկրաֆիզիկական դաշտերի տվյալները, պարզվել է, որ հետազոտվող տարածքումգրավիտացիոն  և  մագնիսական  ռադիոակտիվ  դաշտերի  փոփոխություններ  չենգրանցվել։
 Երկրաֆիզիկական  դաշտերի  պարբերական  դիտարկումների  արդյունքներըվկայում  են,  որ  ՀԱԷԿ-ի  տարածքում  բացակայում  են  երկրի  կեղևի  ժամանակակիցշարժումները։
   Դիտարկված  շատ  չնչին  փոփոխությունները  գտնվում  են  գործիքիչափման ճշտության սահմաններում, որը մեկ անգամ ևս վկայում է, որ ատոմակայանիտեղը շատ ճիշտ և կայուն տարածքում է ընտրվել։
 Վերը  բերված  փաստարկները  թույլ  են  տալիս  կատարել  հետևյալ  եզրակացությունները՝                                                                                                                       •  քանի որ Երկիր մոլորակը չմարված և տեկտոնական տեսանկյունից անկենդանմարմին  չէ,  այն  ապրում  է,  նրա  ընդերքում  անընդհատ  կատարվում  են  ֆիզիկաքիմիական  ակտիվ  գործընթացներ  (ռադիոակտիվ  էլեմենտների  տրոհում,  տարբերմասերում  տաքացման  և  սառեցման  երևույթներ,  ճնշման  և  ջերմաստիճանիազդեցության տակ նյութի վերափոխում), ուստի ՀԱԷԿ-ի անվտանգ շահագործմանամբողջ ընթացքում երկրաբանա-երկրաֆիզիկական ուսումնասիրությունները պետքէ կատարվեն անընդհատ։
 •  Երկրի կեղևի ժամանակակից շարժումների ուսումնասիրման համար կետերիխտությունն ու քանակը պետք է ավելացնել՝ ընդգրկելով «GPS» մեթոդը։
 •  Վերին  թաղանթում  և  կեղևում  կատարվող  գործընթացների  մասին  լիարժեքտվյալներ ստանալու համար անհրաժեշտ է ընդարձակել ուսումնասիրվող տարածքնայնպես, որ դիտակետերը գտնվեն գեոտեկտոնական տարբեր գոտիներում։
 •  Դաշտային դիտարկումների համար օգտագործվող գործիքների վրա ջերմաստիճանի ազդեցությունից խուսափելու համար աշխատանքները նպատակահարմարէ  կատարել  գարնան  և  աշնան  ամիսներին,  երբ  տարածքում  օրական  ջերմաստիճանային տատանումները մեծ չեն։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՀայրապետյան Մերի ՀԱԷԿ-Ի ԱՆՎՏԱՆԳ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ԻՐԱԿԱԿԱՆՑՎԱԾԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԴԱՇՏԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ անվտանգ շահագործում, երկրաֆիզիկական դաշտ,փոփոխություն, երկրի կեղևի ժամանակակից շարժում, պարբերականդիտարկումներ, երկրի կեղև, վերին թաղանթ։

Հայաստանի  ատոմակայանը  հանրապետության  կարևորագույն  կառույցներից  մեկն  է,  որի  անվտանգ  շահագործումը  գիտապրակտիկ  նշանակություն  ունի։
   Ներկայացվող աշխատանքը նվիրված է ատոմակայանի անվտանգ շահագործմանը։
   Ատոմակայանը  կառուցվել  է  սեյսմիկ  տեսանկյունից  համեմատաբար  հանգիստ  գոտում։
   Որոշակի  հեռավորության  վրա  անցնում  են  խզման  գոտիներ,  որոնց  ազդեցության  հետևանքով  ատոմակայանի  անվտանգ  շահագործման  համար  պարբերաբար ուսումնասիրվում են տարածքի երկրաֆիզիկական դաշտերը։
