Հայաստանի Հանրապետությունը, ինչպես եւ շատ պետություններ չեն ընդունում մարդու մահանալու իրավունքը՝ էվթանազիան։
   Գոյություն ունի էվթանազիայի երկու տեսակ՝ակտիվ եւ պասիվ։
   ՀՀ-ում էվթանազիայի երկու տեսակն էլ արգելվում է եւ էվթանազիա կատարող անձի համար սահմանված է պատասխանատվություն ՀՀ Քրեական օրենսգրքով սահմանված կարգով։
  70ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ Սահմանադրության 24-րդ հոդվածը սահմանում է, որ մարդն ունի կյանքի իրավունք եւ եթե մարդն ունի կյանքի իրավունք, ինչու չպիտի ունենա նաեւ մահանալու իրավունք։
  Այս խնդրի հետ կապված միշտ տարբեր են մարդկանց մոտեցումները, տարբեր պետությունների դատարանների դիրքորոշումները, սակայն վերջին տարիներին այս հարցի շուրջ կտրուկ փոխվել են ՄԻԵԴ-ի դիրքորոշումները։
  Էվթանազիան աշխարհում առաջինը օրինականացվեց Նիդերլանդներում 2002թ., սակայն «մահվան իրավունքը» իրականացնելու համար անհրաժեշտ են մի շարք պայմաններ՝ հիվանդը պետք է տառապի անբուժելի հիվանդությամբ, տառապի անտանելի ցավից, չունենա վերականգնման աննշան հնարավորություն եւ լինի հոգեպես առողջ։
  Էվթանազիան օրինական է Նիդեռլանդներում, Բելգիայում, Շվեյցարիայում, ԱՄՆ որոշ նահանգներում, Լյուքսեմբուրգում, Կոլումբիայում եւ մի շարք այլ երկրներում։
  Էվթանազիայի մասին խոսելուց հաճախ բախվում ենք այս երեւույթի բարոյական կողմին ու հանգում ենք հակասությունների։
   Եթե մարդը պնդում է, որ «մահվան իրավունքունի», ապա դրա համար նա ունի պատճառներ՝ մահացու հիվանդություն, որեւէ դեպքից հետո քայլելու կամ խոսելու անկարողություն, եւ, որպես արդյունք, իր, ընտանիքի կամ հասարակության համար անպիտան լինելու զգացում։
   Բայց միեւնույն ժամանակ, նա նաեւ կյանքի իրավունք ունի եւ մարդը ինքը պետք է որոշի իրականացնի իր մահվան, թե ապրելու իրավունքը, այլապես ստացվում է ապրելու պարտականություն։
  Բելգիայում վերջերս էվթանազիա է իրականացվել Լոնդոնի Պարաօլիմպիկ խաղերի չեմպիոն Մարիկա Վերմուտի նկատմամբ։
   Նա ձեռքերի ու ոտքերի հենաշարժիչ համակարգի կաթված էր ստացել եւ տարիների ընթացքում հիվանդությունը պրոգրեսիա էր ապրում՝նրան սաստիկ ցավ պատճառելով։
   Վերմուտը միշտ պաշտպանում էր մարդկանց էվթանազիայի իրավունքը՝ ասելով, որ «եթե յուրաքանչյուր երկրում օրինականացվի էվթանազիան, ավելի քիչ ինքնասպանություններ կլինեն» [1]։
   «Սպորտը իմ կյանքի միակ իմաստն է։
   Ինձ համար շատ դժվար է պայքարել հիվանդության դեմ եւ մարզվել, 2016 թվականի խաղերը իմ վերջին երազանքն են։
   Ես ոչ մի հուղարկավորություն չեմ ու71ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ զում։
  Ինձ համար բավական է, որ բոլորը մի բաժակ շամպայն խմեն եւ մտածեն իմ մասին», - ասաց նա 2016-ին օլիմպիական խաղերից հետո եւ ցանկացավ, որ իրեն էվթանազիայի ենթարկեն։
   Բելգիայում սա սովորական պրոցեդուրա է, անձը պետք է ստանա երեք բժշկի համաձայնություն եւ նա դա ստացավ։
  Մարիկա Վերմուտի հայտարարությունից քիչ անց, 14-ամյա ամերիկացի Ջերերիկա Բոհլենը [2] մահվան ցանկություն էր հայտնել։
   Աղջիկը տառապում էրողնաշարի մկանային ատրոֆիայից, նրան արել էին 30 վիրահատություն եւ նա խոստովանում էր, որ այլեւս ի վիճակի չէ ապրել։
   Դեռահասը խնդրեց բավարարել էվթանազիայի վերաբերյալ իր որոշումը։
   Ավելին, Երիքովա ընտանիքը, նրա մայրը, տատը սատարում էին աղջկա ցանկությանը։
   Նրա ցանկությունը նույնպես իրականություն դարձավ։
  Վերջերս, անգլիական դատարանը քննեց մի վեճ՝ հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծնողների եւ բժշկական կլինիկայի միջեւ։
   Երեխան ծնված օրվանից տառապել է ողնաշարի մկանային ատրոֆիայից։
  Անգլիայի պատմության մեջ բժիշկները,առանց երեխայի ծնողների համաձայնության, որոշում կայացրին անջատել3.5 ամսական երեխայի կյանքն ապահովող սարքը։
   Բայց դատարանը արդարացրեց բժիշկներին՝ նշելով, որ բժիշկների գործողությունները թելադրված էին երեխայի ուժեղ տառապանքով, եւ նրա վիճակի լավացման հույսի բացակայությամբ [3]։
  ԵՎ վերջապես 1939թ. էվթանազիայի է ենթարկվել հանրահայտ հոգեվերլուծաբան Զիգմունդ Ֆրեյդը, որը դեռեւս 1923 թվականից տառապում էր բերանի խոռոչի ուռուցքով, նրա նկատմամբ 31 վիրահատական միջամտություն էին արել եւ վերջում նրա ցավերը անտանելի էին դարձել ու իր խնդրանքով կատարեցին ակտիվ էվթանազիա [4]։
  Սակայն. կա նաեւ հակառակ մոտեցում։
   Ֆրանսիայում գործ է հարուցվել տեղի բնակչի նկատմամբ էվթանազիայի ավարտից հետո [5]։
  Վինսենթ Լամբերտը լուրջ վթարից հետո ավելի քան տասը տարի գտնվում էր վեգետատիվ վիճակում։
   Կնոջ խնդրանքի հիման վրա 2019 թվականի հուլիսի 11-ին Ռեյմի հիվանդանոցում անջատեցին տղամարդու կյանքի աջակցության համակարգը եւ նա մահացավ։
   Լամբերտի ծնողները դեմ էին նման միջոցառումներին։
   Նրանք կաթոլիկներ էին եւ դիմեցին դատարան, որն էլ կասկածի տակ դրեց էվթանազիայի կա72ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նոնների պահպանումը։
   Հատկանշական է, որ նույնիսկ Վատիկանը արձագանքեց Վինսենթ Լամբերտի էվթանազիայի դեպքին եւ գրեց. «Եկեք չկառուցենք քաղաքակրթություն, որը կործանում է մարդկանց», գրել է Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը Twitter- ում։
   Հայրապետը հորդորեց գնահատել յուրաքանչյուր մարդու կյանքը [6]։
  Այսպիսով, արդյո՞ք ծանր հիվանդը, ով իր կյանքի վերջում լիովին գիտակցում է իր վիճակը, իրավունք ունի ինքնակամ պահանջել՝ օգտվել մահանալու իր իրավունքից, ի՞նչպես վարվել, երբ հիվանդության պատճառով անձը ի վիճակի չէ ասել, թե ինչ է ցանկանում՝ ապրել թե՞ մահանալ։
   Այս դեպքում, այս պատասխանատու որոշումը պետք է ընդունեն հարազատները, որոնց համար դժվար է էվթանազիայի որոշում կայացնելը, նրանց համոզմամբ մարդուն սպանելը անբարոյական է, սակայն մյուս կողմից ստացվում է, թույլատրել, որպեսզի նատառապի։
  Վերջերս էվթանազիան օրինականացնող պետությունների շարքը ընդլայնվել է։
   2017թ. Վիկտորիան առաջինն էր Ավստրալիայում, որը օրինականացրեց էվթանազիան [7]։
   Հարավային Կորեայում Էվթանազիայի օրինականացման մասին օրենքը ուժի մեջ է մտել 2019թ.-ի կեսերից։
   Խորհրդարանականներն ընդունեցին փաստաթուղթը գրեթե 100 ժամ տեւած քննարկումներից հետո։
   Օրինագիծը հանձնվեց նահանգապետին՝ արքայական հաստատման համար։
   «Ես հպարտ եմ, որ կարեկցանք ենք մտցրել մեր խորհրդարանական եւ քաղաքական գործընթացի կենտրոնում»,- ասաց պետության ղեկավար Դանիել Էնդրյուզը[8]։
  Կոլումբիայում 2015թ.-ի գարնանը սահմանադրական դատարանը էվթանազիայի օրինականացման վերաբերյալ որոշում ընդունեց։
  2017թ. Կոլումբիայի պառլամենտը ընդունեց էվթանազիայի օրինականացման մասին օրինագիծը։
  Շատ հետաքրքրական է ՄԻԵԴ-ի դիրքրոշումը այս հարցում, մասնավորապես՝ 2002թ. ՄԻԵԴ-ն իր վճիռներից մեկում, հայցվորի այն պնդմանը, որ կյանքի իրավունքը ներառում է մահանալու իրավունքը, դատարանը պատասխանեց, որ Կոնվենցիայի 2-րդ հոդվածում նշված է կյանքը պաշտպանելու պետության պարտականությունը եւ այն չի առնչվում սեփական կյանքը տնօրինելու որոշումներին եւ 2-րդ հոդվածը չի կարող առանց լեզվական աղավաղումների մեկնաբանվել այնպես, 73ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ որ ընձեռի տրամագծորեն հակադարձ իրավունք՝մահանալու իրավունք 1 [9]։
  Արդեն 2011թ, ՄԻԵԴ-ը թույլատրեց էֆթանազիան եւ ինքնասպանությունը[10]։
   եւ հիմնավորեց, որ դա բխում է անձի Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածով պաշտպանվող անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքից։
   Մասնավորապես նշեց, որ մարդը կարող է ինքը որոշել, թե ինչպես եւ որ պահին իր կյանքը ավարտի, եթե նա ի վիճակի է ինքնուրույն ընդունել այդպիսի որոշում 2 ։
   Սակայն սա վերաբերվում էր միայն այն դեպքերին, երբ հիվանդը ի վիճակի է արտահայտել իր կարծիքը այդ հարցի շուրջ։
  Այնուհետեւ՝ 2012թ. ՄԻԵԴ դիրքորոշումը փոխվեցհետեւյալ երկու գործերի՝ Կոխը ընդդեմ Գերմանիայի 3 [11] եւ Գրոսսը ընդդեմ Շվեյցարիայի 4 [12]։
   Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Էվթանազիայի խնդիրը իրեն չի սպառել եւ նորից ուսումնասիրության կարիք ունի։
  Մասնավորապես, դատարանը, Կոխը ընդդեմ Գերմանիայի գործով, մերժեց դիմումատուներին ինքնասպանությանը օգնելու թույտվություն տալը, իսկ Գրոսսը ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով, ընդհակառակն՝թույլատրեց մարդու նկատմամբ կիրառել էվթանազիա, նույնիսկ այն դեպքում, երբ նա մահացու հիվանդ չէր։
   Երկու գործերն էլ վերաբերվում են այն դեպքերին, երբ հիվանդները պետության աջակցությունն են ցանկանում՝իրենց կյանքից զրկելու գործում։
  Արդեն 2013թ. ՄԻԵԴ-ը ուսումնասիրեց եւս մի գործ, որտեղ խոսվում էր Շվեյցարիայի օրենսդրության մեջ այն հստակ սկզբունքների Հայցվորը տառապում էր շարժական-նեյրոնային մահացու դեգեներատիվ հիվանդությամբ, որը նրան պարալիզել էր վզից ներքեւ։
   Նա ցանկանում էր, որ ամուսինն իրեն օգնի ինքնասպանություն գործելու հարցում։
  Հասսը բիոպոլյար հոգեկան հիվանդությամբ էր տառապում 20 տարի, եւ երկու անգամ ինքնասպանության փորձ էր կատարել։
   Գտնում էր, որ իր հիվանդությունը շատ երկար բուժման կարիք ունի եւ բացառում է արժանավայել կյանքը։
  Կոխը պարալիզացված հիվանդ էր եւ իր ամուսինը ցանկանում էր բժիշկներից մահացու դեղամիջոց վերցնել եւ մերժում ստացավ։
   Մադամ Կոխը եւ իր ամուսինը խնդրի լուծում չստանալով Գերմանիայում, մեկնում են Շվեդիա, որտեղ եւ կազմակերպեցին նրա ինքնասպանությունը Մադամ Գրոսսը ծերացման բնական պրոցես է ապրում, սակայն նա ուժ չունի դիմադրելու։
   Նա ցանկանում է, որ բժիշկները իրեն տան մահացու դեղ եւ գտնում է, որ դա բխում է իր արժանապատվության իրավունքից եւ պետությունը պարտավոր է ապահովել իր համար ինքնասպանության բոլոր պայմանները եւ անցավ ու անվտանգ մահ։
  74ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ բացակայության մասին, որով կորոշվեր հնարավոր է էֆթանազիայի իրականացումը եւ ինչ պայմաններումայն դեպքում, երբ դիմողը ոչ թե մահացու հիվանդ է, այլ հոգնել է կյանքից [13]։
  Վերջերս Գերմանիայի Սահմանադրական դատարանը գտել է, որ էվթանազիայի իրականացման համար առեւտրային գործունեության արգելքը խախտում է Սահմանադրությունը[14]։
   Դատարանի որոշման համաձայն, Գերմանիայի քաղաքացին ունի ազատ կամքով մահանալու սահմանադրական իրավունք, ներառյալ ինքնասպանություն գործելը կամ ինչ-որ մեկի օգնությունից օգտվելը՝ մահանալու համար։
   Դատարանը գտավ, որ գործող արգելքը խախտում է ծանր հիվանդ մարդկանց եւ բժիշկների իրավունքները։
  Այժմ երկրում կմշակվի նոր օրենք, որը կկարգավորի էվթանազիայի ծառայություններ մատուցող ընկերությունների եւ բժիշկների աշխատանքը։
   Որոշ բժիշկներ անհանգստություն են հայտնել, որ արգելքի վերացումը կհանգեցնի վաղաժամ էվթանազիայի։
   Էվթանազիայի ծառայություններ մատուցող ընկերությունների արգելքը Գերմանիայում գործում է 2015 թվականից։
  Հայաստանում դժվար է էվթանազիա հասկացության հետ համակերպվելը, քանի որ մեր կրոնը դեմ է էվթանազիային։
   «Աստծուց ավելի լավ լինելու ցանկությունը մեծամտություն է»-պնդում է եկեղեցին։
  Սակայն լինում են դեպքեր, երբ էվթանազիան անհրաժեշտություն է եւ դա չկիրառելով շատ ավելի դաժան ենք վարվում մարդկանց հետ՝ թողնելով տառապեն։
   Արդյո՞ք կարելի է մահանալու ցանկություն ունեցող անձին արգելել իրականացնելու իր մահանալու իրավունքը եւ խոշտանգել։
   Արդյո՞ք անձը կարող էինքնուրույն որոշել ավարտել իր կյանքը։
   Արդյո՞ք էվթանազիան ինքնասպանություն է, որին դեմ է եկեղեցին եւ այն մեղք է համարվում։
  Եթե ապավինենք միայն այն փաստերին, որ էվթանազիան տանջող մարդուն օգնում է ազատվել ցավից, ապա ստացվում է, որ պետք է օրենսդրորեն կարգավորենք այդ իրավահարաբերությունները։
   Այնուամենայնիվ, դա այնքան էլ միանշանակ չէ, քանի որ հակառակ դեպքում բոլորը կողմ կլինեին էվթանազիային։
   Քննարկելով էվթանազիայի բացասական կողմերը, մենք նշում ենք, որ այն միշտ բախվելու է կյանքի իրավունքի հետ՝ վտանգելով մարդու կյանքը։
   ՀՀ Սահմանադրության 24-րդ հոդվածը, համաձայն որի՝ յուրաքանչյուր ոք կյանքի իրա75ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վունք ունի եւ ոչ ոք չի կարող կամայականորեն զրկվել կյանքից։
   Մի կողմից ստացվում է, որ էվթանազիան հակասում է սահմանադրական նորմին, քանի որ մարդը կորցնում է իր կյանքը եւ իրականում նա այլեւս չունի կյանքի իրավունք, իսկ մյուս կողմից՝ եթե ունի կյանքի իրավունք, ապա պետք է ունենա նաեւ մահանալու իրավունք։
  Կամավոր էվթանազիայի դեպքում, այս նորմի հետ կապված ընդհանրապես խնդիր չկա, քանի որ սահմանադրական այս նորմը վերաբերվում է ցանկացած ձեւով կյանքից զրկելու արգելքին ոչ իր կամքով։
  Քանի որ, տարբեր միջազգային պայմանագրերի եւ դատական պրակտիկայի համաձայն, կյանքի իրավունքը բացարձակ չէ եւ որոշ դեպքերում կարող է ենթարկվել սահմանափակումների, ուստի այստեղ խնդիր չկա։
   Խնդիրը վերաբերվում է էվթանազիայի այն դեպքերին, երբ հայտնի չէ մահացողի կարծիքը՝ կարծիք հայտնելու հնարավորություն չունենալու կամ անգործունակ լինելու պատճառով։
   Այս դեպքերը առավել խնդրահարույց են, արդյո՞ք մեկ այլ մարդ՝ մահացողի ծնողը կամ այլ հարազատ, կարող է որոշում կայացնել մեկ այլ մարդուն կյանքից զրկելու մասին։
  Ի տարբերություն այն երկրների, որոնք օրինականացրել են էվթանազիան, Հայաստանը ոչ միայն օրենքով չի օրինականացնում էվթանազիան, այլ ընդհակառակն, գտնում է, որ այդ արարքը ենթակա է քրեական պատասխանատվության։
  Մասնավորապես, ««Բնակչության բժշկական օգնություն եւ ծառայություններ մասին» ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի համաձայն, Հայաստանում արգելվում է էվթանազիան՝մահվան արագացումը ցանկացած գործողությամբ եւ միջոցներով, պացիենտի խնդրանքով։
   Նրանք, ովքեր գիտակցաբար հիվանդին մղում են էվթանազիայի կամ այն իրականացնում են, պատասխանատու են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով։
   Փաստորեն, էվթանազիան անընդունելի է օրենսդրական մակարդակում։
   Ընդհանրապես, էվթանազիայի կիրառումը եւ օրինականացումը կախված է հասարակությունից, կրոնական համոզմունքներից, մշակութային արժեքներից, ավանդույթներից եւ այլ ասպեկտներից։
  Փաստորեն, ինչպես կրոնական, այնպես էլ ավանդական արժեքները մեծ ազդեցություն են ունենում հասարակության վրա։
   Պարզելու համար, թե ինչպես է հայ հասարակությունը առնչվում էվթանազիային, 76ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Հայաստանում անցկացվել է սոցիալական հետազոտություն։
   Ուսումնասիրության խումբը 18-35 տարեկան ՀՀ քաղաքացիներ էին։
   Հարցումները ցույց են տվել, որ հարցվածների 23 տոկոտը դեմ է էվթանազիային, 25-ը՝ ձեռնպահ է, իսկ 52 կողմ է 5 [15]։
   Սա խոսում է այն մասին, որ էվթանազիայի վերաբերյալ մոտեցումները եւ օրենսդրությունը Հայաստանում պետք է փոփոխության ենթարկվեն։
  Այս իրավիճակում բժիշկը լուրջ պատասխանատվություն է կրում եւ՛ հիվանդի առաջ, եւ՛ իր, սակայն մյուս կողմից արդյո՞ք մարդասիրական է մարդուն տառապանքի դատապարտելը։
   «Ես անկեղծորեն կպատասխանեմ՝ ոչ, մարդասիրական չէ։
   Հումանիզմը պահանջում է, որ մարդը չտառապի։
   Հենց դրա համար կա ցավազրկում, հոգեմետ թերապիա, հոգեբանի օգնություն», - նշում է Նյուտա Ֆեդերմերսերը 6 [16]։
  Նա մի անգամ գրել է, որ երբ մարդը գտնվում է հարմարավետ պայմաններում, նա դադարում է էվթանազիա խնդրել։
   «Ես ականատես եմ եղել դրան Բելգիայում, երբ ALS[20]-ով հիվանդները ընտրում են կյանքը հենց այն պատճառով, որ նրանց համար ստեղծված էին ծովային հանգստավայրեր հիշեցնող առավելագույն հարմարավետության պայմաններ»։
  Մեր կարծիքով, Էվթանազիան պետության կողմից պետք է դիտարկվի որպես մարդուն խոշտանգումից ազատելու եւ մարդու մահվան իրավունքի, որպես մարդու հիմնական իրավունքի պաշտպանություն։
  Սակայն էվթանազիայի իրականացման հիմքերը եւ կարգը պետք է հստակ սահմանվեն, որպեսզի մարդու օրգանների, հյուսվածքների վաճառքի եւ այլ ռիսկերը բացառվեն։
  «Մահվան իրավունք» պետք է տրվի միայն նրանց, ովքեր տառապում են անբուժելի հիվանդությամբ, անտանելի ցավերից եւ տառապանքը այնքան մեծ է, որ հնարավոր չէ դիմանալ եւ դժվար է ականաԱմիոտրոֆիկ կողային սկլերոզ 77ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տես լինել այդ տեսարանին, այլ խոսքերով ասած՝ մարդուն խոշտանգումից զերծ պահել։
   Այս դեպքում ճիշտ կլինի ստեղծել անկախ հանձնաժողով եւ այդ հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա միայն կիրառել էվթանազիան։

Հոդվածում անդրադարձել ենք մահանալու իրավունքի սահմանափակման խնդրին, դիտարկելով մարդու մահանալու իրավունքը որպես մարդու կյանքի իրավունքի բաղադրատարր։
  Ուսումնասիրելով այլ պետությունների փորձը, ՄԻԵԴ-ի վճիռները, եկել են այն եզրահանգման, որ ՀՀ-ում էլ պետք է օրենսդրական մակարդակով ամրագրվի մարդու մահանալու իրավունքը։
  Անպայման պետք է Էվթանազիան պետության կողմից դիտարկվի որպես մարդուն խոշտանգումից ազատելու եւ մարդու մահվան իրավունքի, որպես մարդու հիմնական իրավունքի պաշտպանություն։
  Սակայն էվթանազիայի իրականացման հիմքերը եւ կարգը պետք է հստակ սահմանվեն, որպեսզի մարդու օրգանների, հյուսվածքների վաճառքի եւ այլ ռիսկերը բացառվեն։
  «Մահվան իրավունք» մեր կարծիքով պետք է տրվի միայն նրանց, ովքեր տառապում են անբուժելի հիվանդությամբ եւ տառապանքը այնքան մեծ է, որ հնարավոր չէ դիմանալ եւ մահանալ (էվթանազիա) չթույլատրելը կնշանակի խոշտանգել մարդուն։
  Այս դեպքում ճիշտ կլինի ստեղծել անկախ հանձնաժողով եւ այդ հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա միայն կիրառել էվթանազիան։
