ԳՐՈԻ ՊԱՏԿԵՐԸ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԼՐԱԳՐՈՆԵՐԻ ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆԻ ՆՈՎԵԼԻ «ՍԵՎ ԳԻՐ, BEԱՆ BE ETԱՆԳ» Իրական գրողը միշտ մենակ է… Լ Խ. Խեչոյան. Նա արվեստի և գրականության ցանկացած ժամանակաշրջան է դնում գրականության պատմության մեջ:  Literatureամանակ առ ժամանակ գրականությունը ճգնաժամ է ապրում, բախվում է դժվարին հարցի ՝ ինչպե՞ս գրել, ինչի՞ մասին: Տեղի է ունենում գրական փլուզում, որը հաղթահարում են հենց գրողները:   Այս տեսական հարցերի բարձրացումը և քննարկումը հաճախ կատարվում են գրական աշխատանքների միջոցով:   Նման ժամանակաշրջանը եկավ Հայաստանի Հանրապետության անկախության շրջանում, այդ ժամանակահատվածը տևեց բավականին երկար:  Խոսելով այս շրջանի մասին ՝ Սեյրան Գրիգորյանը անհանգստությամբ հայտարարում է գրականության նահանջի մասին. «Փորձելով դրա պատճառները տեսնել քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական հեղաշրջումներում». Որքան շատ է վերջինիս պատճառը, այնքան շատ է հետևանքը:  Գրիգորյանը տեսնում է գրականության ամուլության մի շարք պատճառներ ՝ սկսած քաղաքական իրավիճակից (ԽՍՀՄ փլուզում, Արցախյան շարժում, պատերազմ) պատճառած քաղաքական իրավիճակից, որը ծանր հարված հասցրեց հայ գրողների գրական կամքին, փաստը, որ գրողները հրաժարվում են իրենց հիմնական պարտականություններից և զբաղվում են քաղաքականությամբ:   Լեոն Խեչոյանի «Beանր բզեզի գիրքը» վեպը այն գործերից է, որը, ի թիվս այլ բարձրացված հարցերի, եկել է պատասխանելու իր ժամանակի տեսական ու գեղագիտական ​​մի շարք հարցերի: Գրականությունը ԽՍՀՄ-ում պլանային քաղաքականություն էր:   Խիստ քննադատության պայմաններում գրողը գաղափարական սնուցման խնդիր ուներ:   Գրական քննադատության ճնշման ներքո ազգի խնդիրներով մտահոգ, բայց ինքնարտահայտվել չկարողացող բանտարկված գրողը մեկ խնդիր ուներ ՝ գաղտնի բարձրացնել ազգային, գաղափարական և քաղաքական խնդիրներ:  Այսօր այդ ժամանակաշրջանի գրողների ստեղծագործությունները մեծապես գնահատվում են ոչ միայն գեղարվեստական ​​ասպեկտների, այլ նաև այն փաստի համար, որ նրանք ի վիճակի էին բարձրաձայնել գաղափարական կոչեր, թեկուզ այլաբանորեն: Ո՞րն է անկախության շրջանի գրողի խնդիրը:  «Լիակատար ազատության» պայմաններում գրողը կարծես կորցնում է իր առաջնային դերն ու նշանակությունը: Այդ ազատությունն ընկավ հայ գրողի գրականության վրա (բնորոշ է հետխորհրդային բոլոր երկրներին) որպես հարբեցողություն, ամենաթողություն:   Այնուամենայնիվ, եթե անկախության շրջանի գրականությունը ենթադրում է քարոզչության բացակայություն, սա է 1 Տե՛ս Գրիգորյան Ս., Բանասիրություն և բանավեճ, Երևան, 2002, էջ 142-155: Դա չի նշանակում, որ գրողն այլևս պատասխանատու չէ հասարակության առջև: Այս պայմաններում գրականությունը կարող է դառնալ մի տեսակ ինքնանպատակ, ինքնաբավ և քաոսային իրադարձություն:   Գրականության նպատակից բացի, հրատապ է դառնում գրականության բովանդակության հարցը:  Անկախության շրջանի գրականությունը նույնպես շատ զգայուն է ձիերի խնդրի նկատմամբ, դասական կառույցներն այլևս արդիական չէին և նոր բառը ՝ նոր բովանդակությամբ բառը, պետք է ունենար նոր ձու:   Այս պայմաններում առաջնային են դառնում երկու հարց. Առաջին ՝ ինչու՞ գրել, և երկրորդ ՝ ինչպե՞ս գրել:  Առաջին հարցին, ցավոք, սպառիչ պատասխանում են հենց գրողները:  Գ Այս մասին Խանջյանն ասում է. «Գրողը պետք է պատերազմ ունենա աշխարհի հետ, նա պետք է վերից այնքան օժտված լինի, որ կարողանա իրեն կշռել այդ պատերազմում, և արդեն գրականությունն ինքնաբերաբար կկատարի իր գործառույթը» 1:  Այստեղ և Լ. Խեչոյանը իր «Գիրքը ծանր բզեզ» վեպում անդրադառնում է գրողի գրականության խնդրին, առաջարկում իր ժամանակի գրականության համար մի շարք կարևոր տեսական և գեղագիտական ​​հարցեր:   Այս կերպ նա կարծես տալիս է իր ժամանակակիցների գրականությունը հասկանալու բանալիները: Ժ. Քալանթարյանն իր «reանրը թարմացնելու ճանապարհին» հոդվածում անդրադառնում է այս վեպին ՝ այն քննելով հիմնականում այս տեսական ու ժանրային տեսանկյունից:   Գրականագետը նախ «վերաբերում է մտավորականի կերպարին» և նկատում, որ այս վեպում գրողը առաջարկում է նոր գեղարվեստական ​​ծրագիր, որը հիմնական դրդապատճառներով կարող է սովորական լինել այս ժանրի ժամանակակից արտադրության համար:   Նա նկատում է, որ հեղինակը բացի գեղարվեստական ​​պատմություն ստեղծելուց, ժանրի առումով փորձում է տեսական լուծումներ տալ նաեւ իր ժամանակի համար: «Սա ժանրի և նրա կառուցվածքի նոր մոտեցում է, որը, հաշվի չառնելով իրավապահներին (« Չեմ սիրում փքուն դեմքերով գերազանցներին ») առաջ է քաշում հեղինակը, ինչը, մեր տպավորությամբ, բնորոշ է ոմանց Խեչոյանի սերունդների (Գ. Խանջյան, Վ. Թամարյան և այլք):  Դա նշանակում է, որ Խեչոյանը որոշ չափով ընդհանրացնում է գեղարվեստական ​​փորձը: »2 Modernամանակակից հայկական վեպը, ինչպես ներկայումս ստեղծվող գրեթե բոլոր գրականությունները, ավելի հակված են խորաթափանցության:   Դա ավելի շատ ներքին աշխարհի քննարկում է, վերլուծություն, կենդանի, ներքին բախում, քան արտաքին աշխարհում դասական բարոյական բախումների նկարագրություն:  Եվ եվրոպական փորձը, և պայմանները, որոնցում ստեղծվում է այդ գրականությունը, իրենց ազդեցությունն են թողնում հայ ժամանակակից գրականության վրա:  Հերոսի ենթագիտակցական աշխարհը նշանակալի տեղ է գրավում այդ ինքնահեռանկարային գրականության մեջ:   Բնորոշ են առասպելական հագեցվածությունը, դիցաբանական տարրերի ներթափանցումը գրականություն, միստիկա, ֆանտազիա, արտաքին ուժերի ազդեցությունն այս կյանքի վրա: Կարելի է հասկանալ, թե ով է այսօրվա վեպի հերոսը:  Դա կարող է լինել հեղինակի եսը:  Նա կարող է լինել հեղինակ ՝ իր անունով կամ մեկ այլ անունով, իր կամ մտացածին կենսագրությամբ կամ իր սեփական կենսագրությամբ, որում թափանցում են անիրական կամ մտացածին իրադարձություններ:   Հարկ է նշել, որ Որբի վեպի հերոսն առանձնանում է առաջին հերթին կենսաբանական էակ լինելուց, որի գործողությունները հաճախ պայմանավորում են ոչ թե բնազդը, այլ բնազդը: 1 Գրական թերթ, 2004, թիվ 34: 2 Քալանթարյան J.., Reանրը թարմացնելու եղանակով, http: //www.cultural.am/hy/gradaran/tester/jenyaqalantaryan-janri-tarmacman-ughiov. նկրտումներ:  Նա հաճախ միայնակ, խորթ, չհասկացված անձնավորություն է, ով փորձում է գտնել կյանքի և գոյության իմաստը:   Վերջինը եվրոպական գրականության, մի կողմից ՝ նատուրալիզմի, մյուս կողմից ՝ էքզիստենցիալիզմի ազդեցությունն է, որն իր արտահայտությունը գտավ արեւմտյան գրականության մեջ անցյալ դարի սկզբին:  Անկախության շրջանում ստեղծվել են բարենպաստ պայմաններ հայ գրականության մեջ այս ուղղությունների ազդեցության ակտիվացման համար:  Մի կողմից ԽՍՀՄ փլուզումից խոսքի գրեթե լիակատար ազատությունը () ոչ միայն) թույլ տվեց գրողներին (և ոչ միայն) խոսել (ոչ միայն) նատուրալիստական ​​թեմաների մասին, որոնք նախկինում, եթե արգելված չէին, առնվազն մյուս կողմից չխրախուսվեց երկրաշարժն ու պատերազմը, ինչը հայ մարդուն, առհասարակ, մտավորականին, մասնավորապես, ստիպեց կրկին մտածել կյանքի, մահվան իմաստի մասին: 1999 թվականին Խեչոյանը բերեց անհատի (զինվորի, մտավորականի, մարդու) պատմությունը «Ս. Գիրք, ծանր բզեզ» վեպով   «S գիրք, ծանր բզեզ» վեպը պատմում է ոչ վաղ անցյալի իրադարձությունների մասին, ընթերցողը կարող է հեշտությամբ տեսնել այստեղ ապրած օրերի արձագանքը, ժամանակագրական առումով խոսքը Արցախյան պատերազմի, Հայաստանի անկախության առաջին շրջանի մասին է:  Վեպը բազմաշերտ է, այն ավելի շատ դրվագների հավաքածու է:  Հեղինակը ոչ թե սյուժե է պատմում, այլ կառուցում է վեպ ՝ ստեղծելով առաջին հերթին մշակութային-գոյաբանական միջավայր, հերոսին երբեմն դնելով այս կամ այն ​​իրավիճակում:  Հեղինակի խնդիրն չէ բարոյական բախումների միջոցով բարձր դասի այլ արժեքների տարածումը այլ դասական եղանակով: Մենք հոգնել ենք հավիտենական հարցերից և պատրաստ պատասխաններից:  Հեղինակը փորձում է լուծարել մարդուն տվյալ պահին, տվյալ իրավիճակում:  Վեպը կառուցված է գիտակցության հոսքով, հերոսը ոչ թե ավելի է գործում, այլ մտածում, վերլուծում, զգում, ապրում, հեղինակի և հերոսի էգոները միահյուսված են Օնանի կերպարում: Քրոնոտոպը վեպում ստանում է բավականին ուշագրավ լուծում:   «Գիրք In» -ում ժամանակը բաժանված է, չկա ընդհանուր ժամանակ, որում հերոսներն ապրում և աշխատում են, զարգանում են իրադարձությունները:   Իրականի, երազածի, երեւակայականի, ենթագիտակցության, անցյալի իրադարձությունների փոխազդեցությունը ստեղծում է եզակի տարածա-ժամանակային պատկեր, որի արդյունքում վեպում մենք անընդհատ բախվում ենք զուգահեռ տարածատ-ժամանակային հարթությունների հետ, երբ տարբեր ժամանակներ խառն են, անցյալի իրադարձություններն անընդհատ հետ են բերվում ներկային: և հակառակը:  Խեչոյանի վեպում ժամանակը հոսում է գիտակցության պես:  Վեպը որոնում է ոչ միայն այն, ինչ կա երեք ժամանակային չափումներում (անցյալ, ներկան, ապագա), այլև այն, ինչ լիովին ժամանակից դուրս է: «Նրա ծագման աղբյուրը, այն ինչին նա ձգտում էր, այդ սպիտակ լույսը ժամանակի, ժամանակի հետ էր:   Ամբողջ տիեզերքում պե՞տք է որ գոյություն ունենան ժամանակից այն կողմ: »(Էջ 180): Եթե ​​մենք խոսելու ենք վեպում գրողի կերպարի մասին, ապա պետք է նշենք, որ գլխավոր հերոս Օնանից, որը մտավորական է և գրող, կա մի միգրանտ, որը վեպում ունի և՛ իմիջ, և՛ ազդեցություն: ,  Խոսքը Հրանտ Մաթոսյանի մասին է, որի ազդեցությունը Խեչոյանի գրականության վրա գրականագետները նկատել են «Խնկի ծառեր» առաջին գրքի քննության ժամանակ, որտեղ տեսանելի են Ահնիձորի ազդեցությունները:   «Գիրք S» - ի Հրանտ Մաթոսյանի ազդեցությունների մասին մտածելիս այն անմիջապես զուգահեռվում է «Խումհարի» հետ:  «Գիրք S» - ում, ինչպես «Խումհարում», գործողությունները գյուղից տեղափոխվում են քաղաք, առաջին պլան է մղվում մտավորականի կերպարը, ով վերջապես փորձում է գրել նոր գործ:   Ինչպես «Կախում» -ում, այնպես էլ «Գիրք իր» -ում հեղինակը մի շարք տեսական հարցեր է առաջացնում իր ժամանակի գրողների համար: Մի կողմից դրանք գրական գործեր են, մյուս կողմից ՝ գրականության մասին գործեր:   Այս վեպից առաջ գրված Խեչոյանի գրեթե բոլոր գործերը մասամբ ներառվել են գրքում, այլ գործերի նման խառնուրդը հատուկ է նաև վեպին ՝ Մաթոսյանի «Խումհար» -ը:   Մատ և Օսյանի «Կախազարդը» քննարկում է անհատական ​​միայնության հարցը, և նույնիսկ եթե այն հերքվի, կբարձրացվի կոլեկտիվի միայնության հարցը: Այս խնդրի մասին Խեչոյանը գրում է իր վերջին վեպում ՝ մեկնաբանելով Մհերի և Վահագնի առասպելների միջոցով միայնության միջոցով օտարման խնդիրը (հետագայում, երբ Խեչոյանը հասունացավ, այս Մհերի առասպելի գաղափարը վերածվեց վեպի):   Հետաքրքիր է, որ հեղինակն ինքը «Գիրքում» մի քանի անգամ անդրադառնում է Մաթոսյանին:  Նախ, հեղինակը հիվանդանոցում հանդիպում է «մեծ գրողին», որը հեղինակին հիշատակեց «կեսից պակաս» `կապված իր առաջին գրքի հրատարակման հետ (սա վավեր հիմք է):  Մեծ գրողի աչքում նա տեսնում է «հոգնածությունը, ուժը, կասկածի կասկածը ուժը, ուժը», նա նկատում է, որ մեծ գրողը մենակ է, և հետո գրում է այդ մասին. «Իրական գրողը միշտ միայնակ է խուճապի պահին, հայտնության պահին իս հեռու ափերից աննկատ հնչյուններ է լսում »1:  Հեռանալիս հեղինակը հանկարծ զգում է, որ «նա ապրում է երկու աշխարհի սահմանին, հասել է մենության տված իմաստության վերջին մակարդակին, և ես պետք է այդ վերջին խաչմերուկից հետագա ճանապարհով գնամ, և նա իմ մասին ոչինչ չգիտի: անմիջական մենակություն »(էջ 80):   Այդ «Ես պետք է ճանապարհը միայնակ անցնեմ» ենթադրում է, որ Խեչոյանն ինքը զգացել և գիտակցել է Մաթոսյանի ազդեցությունն իր ստեղծագործական գրականության վրա: Մի անգամ նա փորձեց հաղթահարել մեծ գրողի ուղին և ինչ-որ պահից շարունակել մենակ մնալ ՝ միաժամանակ տանելով նախորդ ժառանգությունը:   Հետաքրքիր փաստ. Խեչոյանի զինվորները հանկարծ սկսում են գրքում խոսել Մաթոսյանի հովիվների խոսքերով: «Նույնիսկ Մոսկվայի Սահմանադրության ամենահավատարիմ անձը չի նկատի Սիբիրի անհետացումը քարտեզից, և եթե կովերի հոտը Թալինի ցորենի դաշտով անցնի, Երջանը հոգեվարքի մեջ է ընկնելու» (էջ 150):   Այնուամենայնիվ, չնայած մաթոսական ազդեցություններին կամ այդ ազդեցությունները հաղթահարելու փորձին, «S գիրքը» վճռական քայլ էր անկախության շրջանի արձակի համար ոչ միայն որպես գրական-գեղարվեստական ​​երևույթ, այլ նաև պատասխանելով մի շարք տեսական գեղագիտական ​​հարցեր կամ գոնե պատասխաններ փնտրելը: Գրողի մյուս հերոսը, որն արդեն վեպի գլխավոր հերոսն է `ինքը` հեղինակը, վեպում առաջին անգամ է երեւում `կապված իր վեպի հետ կապված գյուղացիների բողոքների հետ:   Հեղինակը, կարծես, ցույց է տալիս իր առաջին վեպը ստեղծելու ճանապարհը, բացահայտում է նրա գեղագիտական ​​սկզբունքները, գրողի աշխարհայացքը տեքստերի միջոցով, որոնք մոտավորապես բացահայտում են գյուղացիների ժխտման իրողությունը: «Կերպարների ճշմարտացիությունը չի նշանակում մեկ մարդու պատմություն երկրի վրա գյուղ մեկ գյուղում» (էջ 24):   Նա ասում է, որ իսկական գրողը կարող է շատ ավելին տեսնել ժամանակի և տարածության հեռավորությունից և 1 Խեչոյան Լ., Ձայներ և տեսլականներ, Երևան, 2006, էջ: 40  Հաջորդը, այս գրքի հղումը մեջբերված է փակագծերում: նույնիսկ տեսնել անտեսանելին, որ նույն իրականությունն անհասանելի է անհեռատես կամ սովորական մարդու համար: «Իմ գրածը իմ ներքին խաղաղության միջով անցած գյուղի պատմությունն է, որն ամբողջ կյանքում քրտնաջան աշխատել է ՝ ծնված անվերջ հրաժարվելուց, լիակատար խաղաղության խորհրդի կազմից, և իմ կենսագրությունը դարձել է պատմություն այն մարդկանց մասին, ովքեր եղել են ենթագիտակցորեն պահպանված իմ գեղարվեստական ​​հիշողության մեջ:   Timeամանակն անցել էր, «վերստեղծվեցին կենսագրությունները, որոնք համապատասխանում էին հեռվից դիտողի իմ կարողությանը, տեսանողի աչքերին» (էջ 26):  Այնուհետև հեղինակը խոսում է գրողի առօրյա ընկալման և գեղագիտական ​​ընկալումների մասին, որոնք երբեմն կարող են իրականությունը վերափոխել այնպես, որ այդ իրականությունն իրեն չճանաչի: Իրականությունն ուղղակիորեն չի արտացոլվում գրականության մեջ, այլ անցնում է հեղինակի ենթագիտակցության ու երեւակայության միջով, ձեռք է բերում գեղարվեստականություն: «Եթե ես չցանկանայի, նույնիսկ նրանք չէին կարող իրենք իրենց իմանալ: Ընդհանրապես, նրանց համար անհնար կլիներ կռահել, թե ով ով է: Կարող էր փոխվել նաև առօրյա կյանքի իմ ընկալումը, որը հետագայում վերածվեց գեղարվեստական ​​հոսքի »(էջ 27): Հետո գրողին տեսնում ենք Աննայի մասին պատմվածքում:   Ահա արդեն կա հեղինակի մյուս վեպի ՝ «Արշակ թագավորը, Դրաստամատ Ներքինը» մասերից մեկը, որը, ինչպես հեղինակը չի հապաղում ընդունել, դա այն է, ինչ ունի և Աննայի միջանկյալը:  Դրանով նա կարծես շփվում է, պարզեցնում, աշխուժացնում է սիրո այն տեսարանը, որը, կարդալով պատմական վեպը, կարծես հեռվից է գալիս, իր մեջ խորհրդավոր գեղեցկություն ունի: Հետո գրողը գնում է մարտի դաշտ, դառնում է զինվոր, հավասար է մյուս զինվորներին, դառնում է շարքային մարտիկ, կյանքի ու գոյության համար պայքարող:  Այստեղ է, որ նա ասում է. «Writerշմարիտ գրողը միշտ մենակ է» (էջ 40): Պատերազմից վերադառնալուց հետո գրողը հասկանում է, որ խայտաբղետ տարրերից կազմված կառավարությունում նման մտավորականը տեղ չունի: Սկսվում է նոր ճակատամարտ ՝ գոյության կռիվ հայրենիքում, ոչ պակաս դաժան ու մեղավոր, քան ռազմի դաշտի գոյության համար մղվող, գուցե նույնիսկ ավելի ամոթալի, ինչը հեղինակը չի խուսափում բարձրաձայնելուց:  Գրքի տպագրության համար ընտանիքի կարիքները հոգալու համար գրողը պետք է բոլոր հնարավոր, անհնար միջոցներով հաճոյանա կառավարության ներկայացուցիչներին, հաճախ նա անպատվաբեր է. «Ես հետույքին հարմարավետ օճառ էի օգտագործում»:   Անհաջող թողնելով իր բնօրինակ աշխատանքը ՝ նա սկսում է նոր գիրք ՝ սցենար գրելով ոչ թե գեղարվեստական ​​երգ ստեղծելու, գրականության մեջ իր խոսքն ասելու, այլ «կաթողիկոսից փող խլելու» համար: Լաբիրինթոսի երազային թափառումներից պարզ է դառնում, որ նորանկախ Հայաստանում գրողը առաջնային, ճակատագրական խնդիր ուներ ՝ պահպանել իր գոյությունը: Հաջորդ քայլը նրա միջոցով կանանց միջոցով խոսելն է:  Գրող Օնայի մասին խոսող առաջին կինը Մելանն է: «Ինձ դուր չի գալիս ձեր գրածը, ձեր պատկերն ինձ հիվանդացնում է» (էջ 136):  Մելանիի միջոցով նա քննադատում և նույնիսկ մերժում է իր գրվածքների ստեղծած գրականությունը: «Դուք մոնոպոլիստ եք, ֆանատիզմով գրված գործերը չեն կարող լավը լինել, դրանք դոգմա են դառնում:   Եթե ​​քննադատողները խելացի լինեն, նրանք կտեսնեն ձեր գրածի անճկունությունը, դրանք նույնիսկ ավելի վատն են »(էջ 136, 137): Վեպն ավարտվում է Օնանի սիրուհու `Էլենի մեկ այլ նամակով` ուղղված իր որդուն: Ելենի վերջին նամակով նա, կարծես, մի ​​տեսակ գրական ուսումնասիրություն է կատարում իր ստեղծած գրականության վերաբերյալ:  Որքան էլ անհավատալիորեն անկեղծ լինի այս նամակում մոր և որդու զրույցը առաջին հայացքից, որը գրականագետների համար հաճախ անհամոզիչ է թվում, բայց նամակի առջև դրված է մի շարք տեսական հարցերի քննարկումը, թեկուզ Էլենի որդու զրույցի միջոցով:  Գուցե նամակը չի դադարում անօրգանական լինել վեպի համար, բայց այստեղ մեր խնդիրն այլ է:   Նամակի առաջին խնդիրն է բարձրացնել տեսական հարցեր, քննարկել, տալ նոր ժամանակների գրականության չգնահատված գնահատական, ամփոփել գրողի և գրականության վերաբերյալ ընդհանրացված գաղափարները: Դիմելով որդուն ՝ Էլենը անմիջապես գրեց, որ պատրաստվում է խոսել մեկի մասին, ում ստեղծագործությունները չունի դրական կարծիք իր ուսանողների մասին և անմիջապես պարզաբանեց, որ իր աշխատություններում չկա ո՛չ հանգույց, ո՛չ էլ ակադեմիական գրականության համակարգ: 175):   Սա Խեչոյանի գրականության առաջին բնութագիրն է, բայց սա ոչ միայն Խեչոյանի բնորոշ առանձնահատկությունն է, կարելի է ասել, որ այն ունիվերսալ է ժամանակակից և հատկապես հետմոդեռն գրականության համար:  Առաջընթացի ընթացքում նա, հիշելով իր քննադատներին, գրում է, որ իրեն հաճախ մեղադրում են «իրար հաջորդող գլուխների, կորցրած ռիթմի, անճաշակ պատմվածքի» մեջ (էջ 175), դա անմիջապես բացատրելով իր գեղագիտական ​​սկզբունքների համաձայն. հասկանալով ենթագիտակցական խորհուրդը:   Ոչ էլ գրված է ամբողջական փաստերով, որպեսզի հնարավոր լինի դրանք մանրակրկիտ վերլուծել »(էջ 175):   Տեսականորեն բացատրելով նամակում իր ստեղծած գրականությունը ՝ Խեչոյանը իր շարադրանքին տալիս է ոչ թե իր հայտնի գիտակցության հոսքը, այլ հոգեկան վիճակի հոսքը, որը գրականություն է առանց գաղափարախոսության, առանց նախապես ծրագրված գործողությունների: «Դա փակ է ՝ անօգնականության համակարգում ապրող թվացյալ ամբողջական ժամանակի մասին, կարծես մեր մտքին ժամանակ տրվի պատմության ընթացքը, հեղափոխական իրադարձությունները, պատերազմների բռնկումները, մեր մահվան կամ ծննդյան ժամանակը հաշվարկելու համար: փաստ, կա մի տիեզերական ժամանակ, երբ Աստված սպանում է մարդկանց »(էջ 176):   Մեկ այլ առիթով նա ինքն է նկարագրում այս հոգեվիճակի հոսքը: «Neverգայական էակի հոսքը երբեք հնարավոր չէ արտահայտել բառի տեսքով» 1: Բառը գրողի ամենամեծ զենքն է, խոսքը կենդանի է, բառի սիրտը բաբախում է, նույն բառը տարբեր գրողների մեջ այլ կերպ է ապրում, բառը գրականություն չէ, բայց բառը դառնում է գրականություն: «Բառի քերականական, ուղղագրական կառուցվածքը մեկ ձայնով լսվում էր գիշերվա մթության մեջ, իսկ մյուսով` օրվա լույսի ներքո:   Այդ պատճառով բառի նկատմամբ վերաբերմունքը միանշանակ չէր, բառը նրա մեջ կենդանի էր:  «Երբ բառը շնչում է, ոճը նույնպես շնչում է», - գրում է Յելլենը Օնանի մասին »(էջ 178, 179) (շեշտադրումն ավելացված է): Խեչոյանը համեմատում է գրականություն գրելու և դրանով զբաղվելու կարողությունը էկեոլոգիայի հետ: «Շատ հնարավոր է, որ նրա խելագարությունը ճշմարտությունից վեր լինի, որը մենք փնտրում ենք» (էջ 182):   Այնուհետև նա շարունակեց իր «Երկաթե ճանապարհներ Եվրոպայի» էսսեում `ասելով, որ միայն խելագարը կարող է ստեղծել իրական գրականություն` ընդգծելով Յունգի ուսմունքը, որ արվեստի գործեր կարող են ստեղծել միայն նյարդային խանգարումներ ունեցող մարդիկ:  Նա նաև հստակեցնում է իր պատկերացումները վեպի ժանրի վերաբերյալ: «Մեր օրերում գրելու համար պետք է խենթ լինել, իսկ եթե այդ հիվանդությունն անբուժելի է, ուրեմն պետք է այնպես գրել, որ ոչ մի ծրագրի մեջ չտեղավորվի:   Վեպը չպետք է վերապատմվի, այն պետք է տպագրվի համատեղ սյուժեի գործողությունների օրենքներում 1 Խեչոյան Լ., Հունիսի հինգ-վեց, Երևան, 2002, էջ: 121: հուզական ներկայի խորքից ՝ գույնի և նրա անիմաստության, ձիու և նրա իմաստի որոնում, հուզական իրադարձություն աց »1 (շեշտադրումը ՝ T. T..): Ամփոփելով ասվածը ՝ կարելի է եզրակացնել, որ Խեչոյանի վեպը, որն, ըստ էության, Արցախյան պատերազմի մասին առաջին հայացքից գրված գործ է, եկել է պատասխանելու հետանկախության շրջանի հայ գրականությանը, մասնավորապես, մի ​​շարք վեպի ժանրին վերաբերող հարցեր:   Գրողն իր վեպում լուծումներ է տվել գրականության առջև ծառացած տեսական խնդիրներին, պատասխանել այն հարցին, թե ինչպիսին պետք է լինի գրականությունը և գեղարվեստորեն իրականացրել դրանք նույն վեպում:  «Այս գիրքը ՝ ծանր բզեզը» դարձավ 20-րդ դարը: Վերջում գրված մեր լավագույն վեպերից մեկը, որպես այդպիսին, դեռ կարելի է համարել դասականների հետ նույն շարքում: Թագուհի hazազարյան ԳՐՈ IMԻ ՊԱՏԿԵՐԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐIONԵՐ ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆԻ ՆՈՎԵԼԻ «ՍԵՎ ԳԻՐՔ, AԱՆՐ ETԱՆԳ» Հիմնաբառեր. Գիրք S, ծանր բզեզ, Լոն Խեչոյան, գրող, տեսական ժամանակակից, գեղագիտական ​​խնդիրներ: ։

Մեր ուսումնասիրության թեման Լևոն Խեչոյանի «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպում արծարծված  տեսական-գեղարվեստական  հարցեր  են։
   Թեմայի  ուսումնասիրման  ընթացքում  մենք  նկատեցինք,  որ  հեղինակը  գեղարվեստական  վեպի  միջոցով  բարձրաձայնել  է  իր  և  ժամանակակիցների  համար  կարևոր  տեսական  հարցեր։
   Խեչոյանին,  ինչպես  ցույց  տվեց  ոսումնասիրությունը, մշտապես հետաքրքրել են այն գեղարվեստական լուծումները, որոնք պետք է տրվեն  ժամանակակից գրականության մեջ, և նա դրանք կարողացել է ներմուծել վեպ՝ իբրև ստեղծագործության երկրորդ շերտ։
