ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՄԱՆՐ ԳԻՇԵՐԱՉՂՋԻԿՆԵՐԻՈՒԼՏՐԱՁԱՅՆԱՅԻՆ ԱԶԴԱՆՇԱՆՆԵՐԸԷխոլոկացիոն  ազդանշանների  էֆեկտիվ  մոնիտորինգը  մեծ  նշանակություն  ունիձեռքաթևավորների  կենսաբանության  ուսումնասիրման  և  պահպանության  միջոցառումների  մշակման  գործում  (Fenton,  1997)։
   Թռչող  ձեռքաթևավորի  տեսակի  որոշումը հնարավոր է առանց կենդանուն որսալու, այդ կենդանու արձակած ուլտրաձայնային  ազդանշանների  վերլուծության  միջոցով։
   Ուլտրաձայնային  ազդանշաններըենթակա են ներ- և միջտեսակային փոփոխականության, և շատ դեպքերում տեսակային  պատկանելության  որոշումը  բավականին  բարդ  խնդիր  է։
   Ազդանշանների  փոփոխականության  պատճառ  կարող  են  հանդիսանալ  կենդանու  տարիքը,  շրջակա  միջավայրի պայմանները, որսի ռազմավարությունը և շատ այլ պայմաններ։
  Սակայն համապատասխան  մեթոդների,  որակյալ  սարքավորումների  և  վիճակագրական  վերլուծության  միջոցով  հնարավոր  է  տեսակային  պատկանելության  որոշման  սխալներըհասցնել նվազագույնի։
 Տեսակային պատկանելության որոշումը ուլտրաձայների միջոցով հնարավորությունէ  տալիս  տեղեկություններ  ստանալ  կենդանու  թաքստոցների,  որսատարածքների,հարսանեկան տարածքների, թռիչքուղիների, կենդանու որսի վարքագծի մասին և այլն։
 Մեր  ուսումնասիրությունը  վերաբերում  է  Հայաստանում  հանդիպող  որոշ  մանրգիշերաչղջիկների ուլտրաձայնային ազդանշանների նկարագրությանը։
 Նյութեր  և  մեթոդներ։
   Ուսումնասիրությունների  ընթացքում  օգտագործվել  էPeterson D230 և Peterson D240x ուլտրաձայնային դետեկտորը։
  Կազմվել են հատուկաղյուսակներ,  որոնցում  դաշտային  դիտարկումների  ժամանակ  գրանցվում  էին  կենդանու  ձևը  և  չափսերը,  թռիչքի  ձևը,  տեսակի  ուլտրաձայնային  միջակայքը  և  գերակշռող  հաճախականությունը։
   Այս  տվյալների  համադրումով  հնարավոր  է  դառնումտեսակի որոշումը առանց կենդանուն որսալու։
 Կատարվել  է  նաև  ուլտրաձայների  ձայնագրում՝  դրա  հետագա  վերլուծությամբլաբորատորիայում։
   Ձայնագրությունների  վերլուծությունը  կատարվել  է  Spectrogram7.0 համակարգչային ծրագրի օգնությամբ։
  Այս մեթոդը լրացնում է առաջինին և տեսակային պատկանելության որոշումը դարձնում ամբողջական (Ahlen 1981, 1982, 1990)։
 Արդյունքներ  և  քննարկում։
  Բեղավոր գիշերաչղջիկ (Myotis mystacinus)։
   Այս տեսակը էկոլոգիապես շատ ճկուն է, շատ բարդ կարգաբանությամբ։
  Կերաբաժնի կազմըայս տեսակի մոտ շատ քիչ է ուսումնասիրված։
  Բոլոր դեպքերում, քանի որ այս տեսակը չունի հստակ կերային  տարածքներ, այս տեսակի  կերաբաժնի կազմը ավելի բազմազան  է,  քան  այնպիսի  մասնագիտացված  տեսակի  մոտ,  ինչպիսին  ջրային  գիշերաչղջիկն (Myotis daubentoni) է։
 Այս  տեսակի  ուլտրաձայնային  ազդանշանները,  չնայած  տեսակի  բավականինփոքր  չափերին,  բնութագրվում  են  հիմնական  հաճախականությունների  մեծ  բազմազանությամբ։
   Նախնական  հաճախականությունները  փոփոխվում  են  120-ից  30  կՀց,առավելագույն խտությունը գտնվում է 80 կՀց սահմաններում։
 Ֆորմանտային  հաճախականությունները,  որոնք  իրենցից  ներկայացնում  են  այնհաճախականությունները,  որոնց  բաժին  է  ընկնում  ազդակի  առավելագույն  էներգիան,  տատանվում  են  64-19  կՀց  սահմաններում՝  առաջացնելով  մաքսիմում  40  կՀցսահմաններում։
   Վերջնական  հաճախականությունները  ավելի  կոմպակտ  խմբավորվում  են  18-40  կՀց  սահմաններում։
   Պակաս  փոփոխական  չէ  նաև  ազդանշաններիտևողությունը, որը տատանվում է 1-ից մինչև 4.2 մվ սահմաններում։
 Այս  տեսակի  էխոլոկացիոն  համակարգի  ռեժիմների  այսպիսի  փոփոխականությունը հաստատվում է նաև ուլտրաձայնային ազդանշանների ներքին կառուցվածքիվերլուծության  ժամանակ։
   Ամպլիտուդային  պիկերը  կարող  են  ծագել  ազդանշանիամենատարբեր  վայրերում  նույնիսկ  նույն  անհատի  մոտ  (Симкин  Г.,  Патлякевич  Н.,1969)։
  Փոփոխական է նաև բեղավոր գիշերաչղջիկի FM ազդանշանի կորության ձևը։
 Ամպլիտուդային  մոդուլյացիաները  երբեմն  լավ  զարգացվածության  են  հասնում,ինչը  բերում  է  ազդանշանի  մասնատմանը  3-5  բաժինների։
   Երկրորդ  հարմոնիկ  բաղադրիչը շատ հազվադեպ է ի հայտ գալիս, և համարյա բացառապես ցածր հաճախականությամբ  ազդակներում,  որոնց  նախնական  հաճախականությունը  50  կՀց-ից  ոչավելի է (նկ. 1)։
 Նկար 1. Բեղավոր գիշերաչղջիկի (Myotis mystacinus) ուլտրաձայնային ազդանշանը և առաջինհարմոնիկ բաղադրիչըԱղյուսակ  2-ում  բերված  են  բեղավոր  գիշերաչղջիկի  (Myotis  mystacinus)  ուլտրաձայնային ազդակների հիմնական ցուցանիշները ՀՀ հարավային և հյուսիսային շրջանների համար։
  Ինչպես երևում է աղյուսակից, հյուսիսային շրջանների կենդանիների մոտազդակի առավելագույն հաճախականության միջին արժեքը 81.47 կՀց և ավելի բարձրէ, քան հարավային շրջանների կենդանիների մոտ։
  Առավելագույն հաճախականությանառավելագույն  արժեքը  ավելի  բարձր  է,  քան  հարավում  բնակվող  կենդանիների  մոտ,իսկ  նվազագույն  արժեքը  ավելի  ցածր  է։
   Վերջնական  հաճախականության  միջինացված արժեքը ավելի ցածր է հարավի կենդանիների նույն բնութագրից, իսկ վերջնականհաճախականության  նվազագույն  և  առավելագույն  արժեքները՝  համապատասխանաբար ցածր և բարձր են հարավի կենդանիների նույն ցուցանիշներից։
  Ազդակի տևողության միջինացված արժեքները հյուսիսի և հարավի կենդանիների մոտ կազմում են համապատասխանաբար 4.19 և 4.9 մվ, իսկ ազդակի տևողության մինիմալ և մաքսիմալարժեքները հյուսիսում ավելի մեծ են, քան հարավում։
 Ընդհանուր  առմամբ  հյուսիսում  բնակվող  բեղավոր  գիշերաչղջիկների  (Myotismystacinus) ուլտրաձայնային ազդանշանները կարող են բնութագրվել որպես FM կամFM-sh FM-FM տիպի ազդակներ, 24.3-110.4 կՀց հաճախականային միջակայքով ազդանշաններ, որոնց տևողությունը կազմում է 2.8-7.6 մվ։
 Հարավում բնակվող կենդանիների համար ուլտրաձայնային ազդանշանների հաճախականային միջակայքը 30.6-50.4 կՀց, ազդակների տիպը՝ FM, իսկ տևողությունըկազմում է 1.2-7.1 մվ։
 Աղյուսակ  1-ում  տրված  են  բեղավոր  գիշերաղչջիկի  (Myotis  mystacinus)  ուլտրաձայանային  ազդանշանների  բնութագրեր  Եվրոպայի  տարբեր  տարածքների  համար(Parsons S., Jones G., 2000)։
 Աղյուսակ 1.Բեղավոր գիշերաչղջիկի (Myotis mystacinus) ուլտրաձայնային ազդանշանների հիմնականցուցանիշները ՀՀ-ում և Եվրոպայի որոշ երկրներումՑուցանիշի անվանումըՍկզբնական հաճախականությունՎերջնական հաճախականությունԱզդակի տևողությունՀՀՏարածաշրջանըԻտալիաՄիացյալ ԹագավորությունԱղյուսակից  երևում  է,  որ  սկզբնական  հաճախականությունները  բավականինտարբեր են այս երեք դեպքերում, սակայն վերջնական հաճախականությունները մոտեն  իրար։
   Սկզբնական  հաճախականությունների  հստակ  տարբերությունը  կարող  էբացատրվել  տեղանքի  լանդշաֆտային  տարբերությամբ,  քանի  որ  լանդշաֆտիտարբերությունը բերում է կենդանու թռիչքի ձևի և արագության փոփոխության, ինչնէլ իր հերթին ազդում է սկզբնական հաճախականությունների արժեքի վրա։
  Վերջնական հաճախականությունը այս դեպքում ավելի ստաբիլ ցուցանիշ է։
  Զգալի չեն նաևազդակի տևողությունների միջև տարբերությունները։
 Բեղավոր (Myotis mystacinus) և եռագույն գիշերաչղջիկների (Myotis emarginatus)ուլտրաձայնային ազդանշանների հիմնական ցուցանիշները Հայաստանի ՀանրապետությանԱղյուսակ 2. ՑուցանիշիանվանումըԱռավելագույնհաճախականությունՆվազագույնհաճախականությունտարածքումՏեսակի անվանումըԲեղավոր գիշերաչղջիկ Եռագույն գիշերաչղջիկ (MyotisՀյուսիսՀարավՀյուսիսՀարավԱզդակի տևողությունԵռագույն  գիշերաչղջիկ  (Myotis  emarginatus)։
   Եռագույն  գիշերաչղջիկի  (Myotisemarginatus)  էխոուլտրաձայնային  համակարգը  բնութագրվում  է  ազդակներիսկզբնական մեծ հաճախականությամբ, որը հասնում է մինչև 133 կՀց, իսկ դեպքերիմեծամասնությունում  տատանվում  է  120-100  կՀց  սահմաններում,  մաքսիմալ  խտությունը  ցուցադրում  է  111  կՀց  սահմաններում։
   Ֆորմանտային  հաճախականությունները զգալիորեն մեծ են, քան այլ գիշերաչղջիկների մոտ, և կենտրոնացված են 64-52կՀց նեղ միջակայքում։
  Ազդակների երկարությունը տատանվում է 0.9-2.2 մվ։
 Այս  տեսակի  ուլտրաձայնային  ազդանշանները  շատ  միատեսակ  են։
   Այս  ազդանշանների ներքին կառուցվածքային առանձնհատկություններից ուշադրության է արժանի երկրորդ հարմոնիկ բաղադրիչի առկայությունը։
  Դրանց ազդանշանների մեծամասնության ամպլիտուդան դանդաղ աճում է։
  Ֆորմանտային գագաթը բաժին է ընկնում ազդակի երկրորդ կեսին։
  Լոկալ ամպլիտուդային մոդուլյացիան, որը հստակ արտահայտված  է  եռագույն  գիշերաչղջիկի  ազդանշաններում,  երբեմն  ուժեղանում  է,ինչը բերում է ազդանշանի մասնատմանը մի քանի անհավասար հատվածների։
 Աղյուսակ 2-ում բերված են եռագույն գիշերաչղջիկի ուլտրաձայնային ազդանշանների  հիմնական  երեք  բնութագրերի  ցուցանիշները  ՀՀ  հյուսիսային  և  հարավայինշրջանների համար։
 Առավելագույն հաճախականության միջինացված, նվազագույն և առավելագույնցուցանիշները  հյուսիսում  գերազանցում  են  հարավում  հանդիպող  կենդանիներիառավելագույն  հաճախականության  նույն  ցուցանիշներին։
   Նույն  օրինաչափությունըդիտվում է նաև նվազագույն հաճախականության դեպքում։
 Ազդակի տևողության միջինացված արժեքը երկու դեպքում էլ հավասար է։
  Իրարմոտ  են  դասավորված  նաև  ազդակի  տևողության  նվազագույն  արժեքները։
   Սակայնայս ցուցանիշի առավելագույն արժեքը ՀՀ հարավային շրջանում բնակվող կենդանիների մոտ գերազանցում է հյուսիսում բնակվող կենդանիների նույն արժեքը։
 Այսպիսով,  ՀՀ  հյուսիսային  շրջաններում  բնակվող  այս  տեսակի  կենդանիներիուլտրաձայնային  ազդանշանները  կարելի  է  բնութագրել  որպես  հստակ  FM  ազդանշաններ՝  45.9-104.7  կՀց  հաճախականությամբ  և  0.8-3.6  մվ  տևողությամբ։
   Հարավային  շրջաններում  եռագույն  գիշերաչղջիկի  ուլտրաձայնային  ազդանշանները  նույնպես  հստակ  FM  ազդանշաններ  են՝  35.2-52.7  կՀց  հաճախականությամբ,  0.5-6.2  մվտևողությամբ։
 Աղյուսակ 3-ում բերված է ՀՀ և Իտալիայի (Parsons S., Jones G., 2000) տարածքներում  եռագույն  գիշերաչղջիկի  ուլտրաձայանային  ազդանշանների  հիմնական  ցուցանիշների  համեմատությունը։
   Սկզբնական  հաճախականությունը  ՀՀ  տարածքումավելի  փոքր  է,  քան  Իտալիայում։
   Ի  տարբերություն  նախորդ  տեսակի  այստեղ  վերջնական  հաճախականության  մեջ  կան  զգալի  տարբերություններ,  ՀՀ-ում  բնակվողեռագույն  գիշերաչղջիկի  վերջնական  հաճախականությունը  մոտավորապես  10  կՀցով  բարձր  է,  քան  Իտալիայում  բնակվողներինը։
   Ազդակի  տևողությամբ  այս  երկուտարածաշրջանների կենդանիները մոտ են միմյանց։
 Եռագույն գիշերաչղջիկի (Myotis emarginatus) ուլտրաձայնային ազդանշանների հիմնականցուցանիշների համեմատությունը ՀՀ և Իտալիայի տարածքի համարԱղյուսակ 3.Ցուցանիշի անվանումըՍկզբնական հաճախականությունՎերջնական հաճախականությունԱզդակի տևողությունՏարածաշրջանըԻտալիաՀՀԱյսպիսով,  երկու  տեսակների  դեպքում  էլ  նկատվում  է  ուլտրաձայնային  ազդանշանների  հստակ  տարբերություն  ոչ  միայն  Հայաստանի  և  եվրոպական  երկրներիտարածքում հանդիպող նույն տեսակի անհատների միջև, այլ նաև Հայաստանի տարածքում։
  Այս տարբերությունները առաջին հերթին կապված են լանդշաֆտի, թռիչքիձևի և արագության հետ։
   Որպես հստակ և առավելապես կայուն ցուցանիշ, որը կարող  է  օգտագործվել  տեսակի  որոշման  համար,  վերջնական  հաճախականությունը  ևազդակի տևողությունն են։
 ԳրականությունՀերմինե ԱբելյանՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՄԱՆՐ ԳԻՇԵՐԱՉՂՋԻԿՆԵՐԻՈՒԼՏՐԱՁԱՅՆԱՅԻՆ ԱԶԴԱՆՇԱՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ ուլտրաձայնային ազդանշաններ, գիշերաչղջիկներ, բեղավոր գիշերաչղջիկ, եռագույն գիշերաչղջիկ։

Հոդվածում նկարագրվում են Հայաստանում տարածված որոշ մանր գիշերաչղջիկների ուլտրաձայնային  ազդանշանները։
   Բերված  են  տվյալներ  Հայաստանի  հյուսիսային  և  հարավային  շրջանների բեղավոր և եռագույն գիշերաչղջիկների էխոուլտրաձայնային ազդանշանների հիմնական երեք ցուցանիշների վերաբերյալ։
  Արվում է նաև համեմատություն ՀՀ տարածքի և Եվրոպայի նույն տեսակի ուլտրաձայնային ազդակների երեք հիմնական ցուցանիշների միջև։
   Ստացված  արդյունքները  ցույց  են  տալիս,  որ  նշված  երկու  տեսակի  ձեռքաթևավորների  ազդանշանները  Հայաստանում  տարբերվում  են  Եվրոպայի  տարբեր  երկրներում  ապրող  նույն  տեսակի ձեռքաթևավորների ուլտրաձայնային ազդանշաններից։
  Բացի այդ՝ միևնույն տեսակը  տարբեր ցուցանիշներով ազդակներ է արձակում նույնիսկ մեկ պետության սահմաններում։
  Դա  առաջին հերթին կապված է բնակման տարածքի լանդշաֆտից, էկոլոգիական և այլ պայմաններից։
