ԱՊԱՑՈՒՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ ՊԱՇՏՊԱՆԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻԸՆԴԼԱՅՆՈՒՄԸ Հայաստանի  Հանրապետության  քրեական  դատավարության  նորօրենսգրքի նախագծի մշակման ժամանակ առավել քննարկվող հիմնախնդիրներից  է  եղել  մինչդատական  վարույթում  պաշտպանի  իրավունքների  ընդլայնումը և անձի սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության  համար  երաշխիքների  նախատեսումը1։
   Մինչդատական  վարույթում  պաշտպանի  իրավունքների  ընդլայնման  անհրաժեշտությունը  առավելշատ  կարևորվում  է  այն  պարզ  պատճառով,  որ  այս  փուլում  է  առավելապեսսահմանափակվում  մրցակցության  սկզբունքը,  այդ  թվում՝  նաև  կասկածյալիկամ մեղադրյալի իրավունքները վարույթի հանրային մասնակիցների կողմից։
 Այս  խնդրի  կարգավորման  առաջնահերթությունից  էլ  ելնելով`  սույն  աշխատանքում փորձ է արվում բացահայտելու պաշտպանի իրավունքների իրականացման  ընթացակարգերի  վերաբերյալ  քրեադատավարական  օրենսդրությամբ  ամրագրված  և  հակասական  բնույթ  կրող  կարգավորումները  և  առաջարկել դրանց լուծման հնարավոր տարբերակներ։
 Այսպես՝ գործող իրավակիրառ պրակտիկայում մրցակցության սկզբունքըստանում  է  սահմանափակ  կիրառություն`  պայմանավորված  ապացուցմանգործընթացում  մեղադրանքի  և  պաշտպանության  կողմերի անհավասար  դատավարական իրավունքներով։
  Ապացուցմանը մասնակցելու իրավունքն առավել  ակնհայտորեն  դրսևորվում  է  պաշտպանի  կողմից  քննչական  գործողություններին  ակտիվ  մասնակցություն  ունենալով։
   Մասնավորապես  գործողքրեական դատավարության օրենսգրքի 73-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետիհամաձայն`  պաշտպանն  իր  միջնորդությամբ  կամ  իր  պաշտպանյալի  մասնակցությամբ  կատարվող  քննչական  գործողություններին  մասնակցում  է  քրեական հետապնդման մարմնի թույլտվությամբ կամ իր պաշտպանյալի պահանջով, իսկ մյուս քննչական և այլ դատավարական գործողություններին կարող էմասնակցել քրեական հետապնդման մարմնի առաջարկով։
 1 Տե՛ս ՀՀ քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագիծ, հասանելի է` http։
 //www.parliament.am/draft_docs5/K-084.pdf։
 Ներպետական իրավակիրառ պրակտիկան ցույց է տալիս, որ քննիչի նմանհայեցողական  բնույթ  կրող  իրավասության  տրամադրումը,  ըստ  էության,  չիծառայում  այն  իրավաչափ  նպատակների  իրագործմանը,  որոնք  ուղղված  ենմասնավոր  մասնակիցների  իրավունքների  պաշտպանությանը։
   Մասնավորապես,  մինչդատական  վարույթում  կարևորելով  այդ  խնդրի  լուծման  առաջնահերթությունը` ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը իր նախադեպային իրավունքում անդրադարձել  է  քննիչին  վերապահված  հայեցողական  լիազորության  սահմանզանցման  արդյունքում  թույլ  տրված  չարաշահումներին։
   Մասնավորապես  Ա.Սարգսյանի  գործով  Վճռաբեկ  դատարանն  արձանագրել  է,  որ  նախաքննության մարմինը անտեսել է մեղադրյալի պաշտպան ունենալու ցանկությունը ևքննչական  գործողության  ընթացքում  մեղադրյալը  ապահովված  չի  եղելպաշտպանով,  ինչն  էլ, ըստ  երևույթին,  առավել  նպաստել  է  քննիչի  կողմից  ոչիրավաչափ վարքագիծ դրսևորելուն2։
 Օրենսդրական  այս  դրույթը  հակասահմանադրական  ճանաչելու  պահանջով  Մարդու  իրավունքների  պաշտպանը  դիմել  է  Սահմանադրական  դատարան`  փաստարկելով,  որ  քրեական  հետապնդման  մարմնին  նման  հայեցողություն տրամադրելով` գործնականում կարող են վերջինիս կողմից թույլ տրվելանհարկի  և  ոչ  իրավաչափ  սահմանափակումներ`  կապված  քննչական  և  դատավարական  այլ  գործողությունների  ընթացքում  պաշտպանի  մասնակցության անհիմն սահմանափակման հետ։
  Բացի այդ՝ օրենքով նախատեսված չենանհրաժեշտ  կարգավորումներ,  որոնց  վրա  հիմնվելով`  քրեական  հետապնդման մարմինը կարող է թույլ չտալ պաշտպանին մասնակցել քննչական գործողություններին։
   Իսկ  եթե  չկան  օրենսդրությամբ  հստակ  ամրագրված  հիմքերկամ  պաշտպանի  մասնակցությունը  բացառող  օբյեկտիվ  հանգամանքներ,ապա  պետք  է  ապահովվի  վերջինիս  մասնակցությունը,  իսկ  մյուս  հնարավորսահմանափակումները, ըստ պատասխանող կողմի, կարող են վերաբերել այնպիսի  քննչական  գործողություններին,  որոնք  առնչվում  են  անձի  սահմանադրական  իրավունքներին  ուստիև  ունեն  մարգինալ  բնույթ,  օրինակ`  քննումը,անձնական  խուզարկությունը  և  փորձաքննությունը։
   Սահմանադրական  դատարանը արձանագրել է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում բացակայում են այն հիմքերը, որոնց առկայության դեպքում քրեական վարույթնիրականացնող  մարմինն  իրավունք  ունի  իր  հայեցողությամբ  չթույլատրելուպաշտպանին մասնակցել իր միջնորդությամբ կատարվող քննչական և դատավարական այլ գործողություններին։
  Առանձին երկրների օրենսդրությամբ նախատեսված իրավակարգավորումների վերլուծության հիման վրա ՀՀ Սահմանադրական դատարանը արձանագրել է, որ օրենքը քննչական կամ դատավա2 Տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2009 թ. սեպտեմբերի 16-ի թիվ ԵՔՐԴ/0295/01/08 որոշումը։
 րական այլ գործողություններին պաշտպանի մասնակցությունը պայմանավորված  չէ  վարույթ  իրականացնող  մարմնի  կամքի  դրսևորմամբ  և  չի  նախատեսում քրեական վարույթին պաշտպանի մասնակցության որևէ ժամանակայինսահմանափակում`  պաշտպանին  հնարավորություն  տալով  օգտվել  այն  իրավունքներից,  ինչ  իրավունքներով  օժտված  է  իր  պաշտպանյալը։
   Ուստի  նմանիրավակարգավորումներն  իրավունքների  ոչ  համաչափ  սահմանափակմանիրական վտանգ են բովանդակում և չեն հետապնդում որևէ իրավաչափ նպատակ։
   Սակայն  Սահմանադրական  դատարանը  պատշաճ  քննության  չի  առելվիճարկվող  հոդվածի  այն  դրույթը,  որը  վերաբերում  է  պաշտպանի  մասնակցությունը  քննչական  այլ  գործողություններին  քննիչի  առաջարկով  պայմանավորելուն`  նշելով,  որ  այդ  իրավակարգավորման  առնչությամբ  իրավաչափ  էպաշտպանի միջնորդությամբ կամ պաշտպանյալի մասնակցությամբ չիրականացվող քննչական  կամ  դատավարական  այլ  գործողություններին  պաշտպանի  մասնակցությունը  քրեական  հետապնդման  մարմնի  առաջարկով  պայմանավորելը3։
 Հիմք  ընդունելով  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  գործողությանպայմաններում  գոյություն  ունեցող  մի  շարք  խնդիրների  կարգավորման  կարևորությունը  և  տվյալ  նորմի  հակասահմանադրականությունը`  ՀայաստանիՀանրապետությունում  իրականացվող  դատաիրավական  բարեփոխումներիարդյունքում որոշ չափով փորձ է արվել վերափոխելու մինչդատական վարույթում պաշտպանի մասնակցության էությունը։
  Նախագծի հիմքում դնելով Սահմանադրական  դատարանի  արտահայտած  դիրքորոշումը`  վերոնշյալ  գործողություններին  պաշտպանի  իրավունքների  և  լիազորությունների  իրականացումն  ապահովելու  նպատակով  նախատեսվել  են  նոր  իրավակարգավորումներ։
  Մասնավորապես պաշտպանին իրավունք է ընձեռվում առանց քրեականհետապնդման  մարմնի  թույլտվության  կամ  կողմի  պահանջի  անարգել  մասնակցելու իր միջնորդությամբ և իր պաշտպանյալի մասնակցությամբ կատարվող  քննչական  գործողություններին։
   Պաշտպանին  կասկածյալի  կամ  մեղադրյալի մասնակցությամբ կատարվող քննչական գործողություններին մասնակցելու իրավունքի տրամադրումը զգալի քայլ էր՝ ուղղված մրցակցության ապահովմանը,  որոնք  իրենց  տեսական  հիմնավորվածությամբ,  կարելի  է  ասել,պաշտպանի ինստիտուտի էվոլյուցիոն զարգացման արդյունք են։
  Սակայն նախագծով առանց կարգավորման են մնացել այնպիսի խնդիրներ, որոնք կրումեն հակասական բնույթ և մինչդատական վարույթում խոչընդոտում են պաշտպանական ֆունկցիայի արդյունավետ իրականացմանը։
  Մասնավորապես նախագծով, ի տարբերություն գործող օրենսգրքի, քննչական և դատավարական3 Տե՛ս ՀՀ Սահմանադրական դատարանի 2013 թ. հոկտեմբերի 8-ի թիվ ՍԴՈ-1119 որոշումը։
 այլ գործողություններին պաշտպանի մասնակցության համար նախապայմանէ  քննիչի  առաջարկը։
   Իհարկե,  նման  կարգավորման  շնորհիվ  սահմանափակվում է քրեական հետապնդման մարմնի հնարավորությունը՝ սահմանափակելու կամ չթույլատրելու պաշտպանին մասնակցել քննչական գործողություններին, սակայն այստեղ ևս կարելի է նկատել, որ վերջինիս մասնակցությունը ամբողջությամբ մնում է կախված քննիչի հայեցողությունից, իսկ նման պարագայում  պաշտպանի  ինքնուրույնության  մասին  դժվար  է  որևէ  դատողությունանել։
  Վարույթ իրականացնող մարմնի նման լիազորության կողքին, ըստ էության,  պետք  է  համարժեք  դատավարական  գործիքներ  տրամադրվեն  պաշտպանին`  հակակշռելու  վերջինիս  հայեցողությանը։
   Մասնավորապես  այսպիսիհայեցողական  լիազորությանը  դատավարական  օբյեկտիվ  հակակշռի  ստեղծման  տեսանկյունից  գործուն  նախադրյալ  կհանդիսանա  կալանավորված  մեղադրյալի  պաշտպանի  ներկայության  ապահովումը  բնակարանի  խուզարկությանը։
  Նման կարգավորում նախատեսելու անհրաժեշտությունը առաջին հերթին պայմանավորված է քննչական տվյալ գործողության օրինական ընթացքնապահովող  երաշխիքների  և  դատավարական  միջոցների  բացակայությամբ։
 Այս տեսանկյունից նախևառաջ անհրաժեշտ է պարզել, թե արդյոք քննչականտվյալ գործողության օրինական ընթացքն ապահովելու համար օրենսդրորենամրագրված  երաշխիքները  գործում  են  արդյունավետորեն,  և  դատականքննության փուլում ինչ իրավունքներով է օժտված պաշտպանը` տվյալ քննչական  գործողությունների  արդյունքում  ձեռք  բերված  ապացույցների  թույլատրելիությունը պարզելու համար։
 Այսպես, Քր. դատ. օր. 227-րդ հոդվածով խուզարկությանը ներկա գտնվելու իրավասություն ունի այն անձը, որի բնակարանում կատարվելու է խուզարկությունը կամ նրա ընտանիքի չափահաս անդամը, իսկ դրա անհնարինությանդեպքում  հրավիրվում  է  բնակարանային  շահագործման  կազմակերպությանկամ  տեղական  ինքնակառավարման  մարմնի  ներկայացուցիչ։
   Չնայած  նախագծի հիմքում դրված խնդիրների առաջնահերթ կարգավորման անհրաժեշտությանը`  այս  հարցը  բովանդակային  փոփոխության  չի  ենթարկվել  նախագծում։
  Պաշտպանի կողմից խուզարկությանը ներկա գտնվելու իրավունքի հետկապված  որոշ  փոփոխություններ  են  նախատեսվել  նախագծով,  որի  263-րդհոդվածի  4-րդ  մասի  համաձայն,  եթե  մեղադրյալի  պաշտպանը  տեղեկացել  էմեղադրյալի բնակարանում կամ նրան պատկանող, նրա տիրապետման ներքոգտնվող շենքում, շինությունում կամ տարածքում կատարվող խուզարկությանմասին և ցանկություն է հայտնել ներկա գտնվել խուզարկությանը, ապա նրամուտքը և ներկայությունը չեն կարող խոչընդոտվել։
  Իսկ ըստ 264-րդ հոդվածի2-րդ մասի` խուզարկություն կատարելուց առաջ քննիչը պարտավոր է անձին,որի  մոտ  կատարվում  է  խուզարկությունը,  ծանոթացնել  որոշմանը  և  նրանհանձնել որոշման պատճենը։
  Նախագծում տեղ գտած այս կարգավորումներըկարելի  է  ասել,  որ  որոշ  չափով  ուղղված  են  պաշտպանի  իրավունքների  ընդլայնմանը,  սակայն  միևնույն  ժամանակ  հստակ  չեն  և  կրկին  վիճահարույցբնույթ  են  կրում։
   Այս  կարգավորումը,  առավել  խորքային  և  համեմատականվերլուծությամբ  դիտարկելով  քննիչի  լիազորությունների  հետ,  ստացվում  էայնպես, որ օրենսդրական մակարդակում մի դեպքում նախատեսվում է քննչական գործողություններին անարգել մասնակցելու հնարավորություն, իսկ մյուսդեպքում քննիչի թույլտվություն կամ առաջարկ՝ քննչական գործողություններիմասնակցելու  համար։
   Բացի  այդ՝  նախաքննության  մարմնին  հանրային  ծառայողների  հրավիրելու  լիազորություն  վերապահելը  կարող  է  խնդրահարույցլինել, քանի որ նրանք բոլորը իշխանության միևնույն՝ գործադիր ճյուղի աշխատողներ  են,  ինչ  ոստիկանները,  հետաքննության  մարմինները,  և  դա  կարող  էկասկածներ  հարուցել  նրանց  փաստացի  անկախության  և  անկողմնակալության  առնչությամբ։
   Գործնականում  խուզարկություն  կատարելու  որոշումըներկայացվում  է  այն  անձին,  որը  փաստացիորեն  ներկա  է  գտնվում  խուզարկությանը,  տվյալ  դեպքում՝  համատիրության  ներկայացուցիչներին,  ինչն  իրավակիրառ պրակտիկայում որոշակի խնդիրներ կարող է առաջացնել՝ կապվածպաշտպանի  ներկայության  ապահովման  հետ։
   Այսպես,  հաշվի  առնելով  այնհանգամանքը,  որ  խուզարկության  հրավիրված  անձինք  գործադիր  իշխանության  ներկայացուցիչներ  են,  այնքան  էլ  իրատեսական  չի  լինի  նրանց  կողմիցպաշտպանին խուզարկության մասին տեղյակ պահելը, եթե քննիչն այդ մասինվերջինիս  չի  առաջարկել  կամ  ցանկություն  չի  հայտնել  պաշտպանի  ներկագտնվելու առնչությամբ։
  Բնակարանում ապրող անձի կամ նրա ընտանիքի չափահաս  անդամի  ներկայությունն  ապահովելու  անհնարինության  դեպքումօրենսդիրը պետք է առաջնային համարեր կասկածյալի կամ մեղադրյալի իրավունքները և քննչական գործողությանը ներգրավեր ոչ թե իշխանության գործադիր  ճյուղի  մարմիններին,  այլ  այնպիսի  անձի,  որի  ներկայությունը  դիմակայող հակակշիռ կլիներ նախաքննության մարմինների հնարավոր ոչ իրավաչափ  գործողություններին։
   Բացի  այդ՝  քրեական  վարույթի  ընթացքում  քննչական  գործողությունների արդյունքները  արձանագրվում  են  փաստաթղթերում,որոնք հետագայում կարող են օգտագործվել դատական վարույթի ժամանակ՝ապացուցելու  համար  մեղադրյալի  մեղքը  կամ  անմեղությունը։
   Ուստի  խիստկարևոր է, այդ փաստաթղթերը ճիշտ արտացոլեն քննչական գործողությունների արդյունքները, և դրանք որևէ կերպ փոփոխված չլինեն, կարևոր նշանակություն ունի կասկածյալի կամ մեղադրյալի շահերից բխող երաշխիքների նախատեսումը։
  Այսպիսով՝ երկու օրենսգրքերի համեմատական վերլուծությունից երևում է, որ օրենսդիրը առանց կարգավորման է թողել կալանավորված մեղադրյալի  բնակարանի  խուզարկության  հարցը,  և  միաժամանակ  օրենսդրականմակարդակում  ամրագրված  են  այնպիսի  նորմեր,  որոնք  առաջին  հայացքիցհանդես են գալիս որպես երաշխիքներ իրավական տվյալ կառուցակարգի արդյունավետ իրագործման համար, սակայն փաստացիորեն կրում են դեկլարատիվ  բնույթ  և,  ըստ  էության,  իմաստազրկում  են  այն։
   Ուստի  իրավակիրառպրակտիկայում իրավական անորոշություններից խուսափելու համար առավելնպատակահարմար  է  օրենսդրական  մակարդակում  ուղղակիորեն  ամրագրելքննիչի պարտականությունը՝ պաշտպանին տեղյակ պահելու բնակարանի խուզարկության  մասին,  հատկապես  այն  դեպքերում,  երբ  մեղադրյալը  կալանավորված է, և անհնար է ապահովել նրա ընտանիքի անդամների ներկայությունը իրականացվող քննչական գործողությանը։
 Մի  շարք  երկրներում,  չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  բնակարանի  խուզարկության  կատարմանը  նախաքննության  մարմինը  ներգրավում  է  գործադիր իշխանության մարմիններին, դատաքննության փուլում պաշտպանությանկողմին տրամադրվում են այնպիսի դատավարական միջոցներ, որոնք հնարավորություն  են  տալիս  պարզելու  ձեռք  բերված  ապացույցների  թույլատրելիությունը4։
   Մասնավորապես  դատաքննության  ընթացքում  քննչական  գործողություն  կատարած  բոլոր  անձինք  հրավիրվում  են  դատական  նիստերի  դահլիճ`մասնակցելու  պաշտպանի  կողմից  իրականացվող  խաչաձև  հարցաքննությանը։
   Ի  տարբերություն  միջազգային  իրավակարգավորումների՝  ՀՀ  օրենսդիրըհաշվի չի առել այն հանգամանքը, որ գործող օրենսդրությամբ չկա արդյունավետ երաշխիք կամ միջոց, որի օգնությամբ հնարավոր կլիներ ապահովել քննչական գործողության օբյեկտիվությունը։
  Արդյունքում ստացվում է այնպես, որօրենսդրական  մակարդակում  ամրագրված  ոչ  լիարժեք  և  կասկած  հարուցողիրավակարգավորումների կողքին նախատեսված չէ դատաքննության փուլումդրանց  ստուգման  որևէ  արդյունավետ  ընթացակարգ,  որով  հնարավոր  կլինիորոշ  չափով  մեղմել  առկա  անհավասարությունը։
   Իհարկե  պատկերն  այլ  կլիներ,  եթե  պաշտպանը  կարողանար  խաչաձև  հարցաքննության  միջոցով  վերհանել գործի համար նշանակություն ունեցող այն հանգամանքները, որոնք կարող  էին  կեղծված  լինել  քննիչների  կողմից  կալանավորված  մեղադրյալի  բնակարանի խուզարկության ընթացքում։
  Քանի որ քննչական գործողություն իրականացնող  ցուցմունք  տալու  համար  դատարան  չեն  կանչվում,  ապա  հիմնարար  է  դառնում  քննչական  գործողության  ընթացքում  պաշտպանի  ներկայության  ապահովումը։
   Իհարկե,  խաչաձև  հարցաքննության  ինստիտուտի  ներդնումը  մեր  իրավական  համակարգում  կնպաստեր  բազմաթիվ  խնդիրներիլուծմանը,  սակայն  դա  միևնույն  ժամանակ  պահանջում  է  կազմակերպչական,նյութական,  ընթացակարգային  էական  փոփոխություններ,  ինչը  ներկայումս 4 Իսպանիայի քրեական դատավարության օրենսգրքի համաձայն՝ ոստիկանության մարմիններըպարտավոր են դատարանում ցուցմունք տալ մինչդատական վարույթում արված բացահայտումների վերաբերյալ։
 այնքան էլ ցանկալի չէ։
  Հաշվի առնելով մեր օրենսդրական համակարգի առաձնահատկությունները  և  տարբերությունը  եվրոպական  երկրների  օրենսդրությունների հետ` առկա իրավիճակը հնարավոր կլինի մեղմել միայն որոշակի ընթացակարգային փոփոխություններ կատարելու միջոցով։
 Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի դերը ևս հիմնարարնշանակություն ունի պաշտպանի իրավունքների ընդլայնման համար։
  Այսպես՝«Lisica-ն ընդդեմ Խորվաթիայի» (գանգատ թիվ 20100/06, 2010թ. փետրվարի25)  գործով  պարզաբանվել  է,  որ  հարցաքննությանը  պաշտպան  ունենալուիրավունքը գոյություն ունի նաև խուզարկությունների առնչությամբ՝ առնվազնայն  դեպքում,  երբ  անձը  կալանավորված  է  և  ունի  պաշտպան,  որն  վիճակի  էներկա  լինել  խուզարկությանը5։
   Lisica-ի  գործի  շրջանակներում  դատարաննընդգծել  է,  որ  խուզարկության  անցկացման  եղանակի  վերաբերյալ  ոստիկանների ցուցմունքների արժանահավատությունը կասկածի տակ է առնվում՝ պայմանավորված  կասկածյալի  կամ  մեղադրյալի  պաշտպանի  բացակայությամբ։
 Salduz-ի  («Salduz-ն  ընդդեմ  Թուրքիայի»,  գանգատ  թիվ  36391/02,  2008  թ.նոյեմբերի 27) և Lisica-ի գործերից առաջ Իսպանիայի դատարանները ճանաչում էին բնակարանի կամ ավտոմեքենայի խուզարկության ընթացքում պաշտպանի հետ միասին ներկա լինելու՝ կալանավորված մեղադրյալի իրավունքը6։
 Բնակարանի  խուզարկության  արդյունքների  նենգափոխումից,  ներառյալապացույցների  տեղակայումից  կամ  փոփոխումից,  լավագույն  պաշտպանությունն այն է, երբ պահանջվում է ոչ միայն կասկածյալի կամ շահագրգիռ անձիներկայությունը, այլ նաև կասկածյալի կամ մեղադրյալի պաշտպանի ներկայությունը առնվազն այն դեպքերում, որոնցում դա կարող է անբարեխղճորեն փոխել  խուզարկության  ելքը,  և  եթե  անձն  ունի  պաշտպան։
   Այդ  գործընթացներում պաշտպանի ներկա գտնվելու իրավունքը երաշխավորված է նաև Բուլղարիայի  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  75-րդ  հոդվածում7։
   Ինչպեսերևում  է,  բնակարանի  խուզարկության  պաշտպանի  ներկայության  ապահովումը  համահունչ  է  նաև  միջազգային  լավագույն  փորձին,  ինչը,  ըստ  էության,կարևոր  նախապայման  է  մեր  օրենսդրության  մեջ  նմանատիպ  կարգավորումնախատեսելու համար։
 5  Տե՛ս  European  Court  of  Human  Rights(ECHR)  the  case  on  Lisica  vs.  Croatia,decision  of  25February  2010  app.  No.  20100/06,  §§55-60,  Available  at։
   http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng?i=00197213։
 6  Տե՛ս  Իսպանիայի  գերագույն  դատարանի  1992  թ.  հոկտեմբերի  30-ի  որոշումը,  RJ  1992,  No.8553, 11247։
  Տե՛ս նաև 1992 թ. Իսպանիայի գերագույն դատարանի նոյեմբերի 14-որոշումը, RJ1992, No. 9661, 12662, at 12664, երկու որոշումներից անգլերեն քաղվածքների աղբյուրներն են`Stephen C. Thaman, Comparative Criminal Procedure։
  A Casebook Approach։
 Տե՛ս  European  Court  of  Human  Rights(ECHR)  the  case  on  Salduz  vs  Turkey,  decision  of  27November 2008, app. No. 36391/02, Available at։
  http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-89893։
 7 Տե՛ս Criminal Procedure Code of the Republic of Bulgaria; Rights of the defence counsel Article 75;Available at։
 https։
 //www.unodc.org/cld/document/bgr/2006/criminal_procedure_code_of_the_republic_of_bulgaria.html Մինչդատական  վարույթում  նման  կարգավորում  նախատեսելու  դեպքումկլուծվեն  իրավակիրառ  պրակտիկայում  առկա  մի  շարք  խնդիրներ։
   Առաջինհերթին  դա  պայմանավորված  է  այն  հանգամանքով,  որ  քննչական  գործողություններին մասնակցելիս պաշտպանը շահագրգռված է, նախ մատնանշվեն ևհաշվի  առնվեն  դրանց  ապացուցողական  նշանակությունը  հավաստող  օբյեկտիվ հանգամանքներ, նաև ապահովում է քննչական գործողության ընթացքիօրինականությունը։
  Պաշտպանի կողմից իրականացվող դատավարական գործունեության հիմնական նպատակն է պարզել թե արդյոք քննչական գործողություններ  կատարելիս  քննիչը  պահպանել  է  օրենքի  պահանջները,  քանի  որքննիչը,  որը  վրա  դրված  է  գործի  բազմակողմանի  և  արդարացի  քննությանպարտականություն, ի տարբերություն պաշտպանի՝ շատ դեպքերում ուղղակիորեն չի կարող ողջ քրեական վարույթի ընթացքում քննչական գործողություններ  իրականացնելով  զուգահեռաբար  ձևավորել  օբյեկտիվ  և  միաժամանակհակադիր դիրքորոշումներ և դրանով ապահովել դատարանում գործի արդարացի  քննությունը։
   Այսինքն՝  այն  դեպքում,  երբ  մեղադրանքի  և  պաշտպանության  գործառույթներն  առավելապես  կենտրոնանում  են  մեկ  սուբյեկտի  ձեռքում,  դրանցից  որևէ  մեկը  ազդում  է  քննիչի  հոգեբանության  վրա  և  գործիքննության միակողմանիության պատճառ դառնում։
  Իսկ եթե քննչական գործողություններին  չարաշահումներ  թույլ  տալու  հավանականությունը  մեծ  է,  ուղղակի անթույլատրելի է, որ ապացույցների հավաքման հիմնական միջոց հանդիսացող  քննչական  և  դատավարական  այլ  գործողություններին  պաշտպանիմասնակցության  հարցը  կախված  լինի  նրա  դատավարական  հակառակորդի`քրեական  հետապնդման  մարմնի  առաջարկից8։
   Այս  կարգավորման  շնորհիվկարելի  է  ասել,  որ  առաջին  հերթին  էապես  կնվազի  պաշտպանյալի  մասնակցությամբ  կատարվող  քննչական  գործողություններում  քրեական  հետապնդման մարմնի կողմից թույլ տրվող չարաշահումների հավանականությունը։
 Բացի դրանից, երբ պաշտպանին ոչ բացարձակ, սակայն բավարար իրավունքներ են ընձեռվում մասնակցելու քննչական գործողություններին, դրանովլրացվում  են  պաշտպանի  այն  իրավունքների  սահմանափակումները,  որոնքգործում են ապացույցների հավաքման շրջանակում և խոչընդոտում են մրցակցությանը։
  Օրինակ՝ պաշտպանն իրավունք ունի քննչական կամ դատավարական  այլ  գործողություն  իրականացնող  անձի  ուշադրությունը  հրավիրել  նրակողմից թույլ տրված օրենքի խախտման վրա, ինչպես նաև առարկել քրեականհետապնդման  մարմնի  գործողությունների  դեմ  և  պահանջել  իր  առարկությունները  մտցնել  քննչական  կամ  դատավարկան  այլ  գործողության  արձանագրության  մեջ։
   Այն  դեպքում,  երբ  պաշտպանը  զրկված  է  քննչական  գործո8 Տե՛ս Ղուկասյան Հ., Պաշտպանի դատավարական վիճակը նախնական քննության փուլում, Եր.,ԵՊՀ հրատ., 2001։
 ղություններին մասնակցելու հնարավորությունից նա փաստացիորեն չի կարողիրականացնել  վերնոշյալ  իրավունքները  անհրաժեշտ  փաստերի  բացակայության պատճառով։
  Գործող օրենսգրքի 106-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն,եթե ապացույց ձեռք բերելիս պահպանվել են սույն օրենսգրքի բոլոր պահանջները, ապացույցի անթույլատրելիությունը հիմնավորելու պարտականությունըկրում  է  դրա  թույլատրելիությունը  վիճարկող  կողմը։
   Մինչդեռ  իրավակիրառպրակտիկան  ցույց  է  տալիս,  որ  նախնական  քննության  փուլում  պաշտպանիգործունեությունը  հիմնականում  սահմանափակվում  է՝  քննիչի  կողմից  թույլտրված օրենքի խախտումների վերաբերյալ փաստերը հավաքելով։
  Տվյալ դեպքում  ստացվում  է  այնպես,  որ  կալանավորված  մեղադրյալի  բնակարանայինխուզարկության  արդյունքում  կեղծ  ապացույցների  ստեղծման  պարագայումպաշտպանը քննչական տվյալ գործողության արձանագրությանը ծանոթանալուց հետո որևէ փաստացի հնարավորություն չի ունենում բողոքարկելու դրանում եղած անճշտությունների վերաբերյալ կամ պարզելու դրանց արժանահավատությունը։
   Արդյունքում  գործի  քննության  ընթացքում  պաշտպանությունըարդյունավետ  չի  կարող  լինել,  եթե  պաշտպանի  իրավունքների  շրջանակներըսահմանափակվեն՝ արձանագրություններում եղած անճշտությունները առարկելով,  վարույթ  իրականացնող  մարմնի  որոշումները  բողոքարկելով  կամ  մեղադրանքի հիմքում առկա որոշ փաստեր ժխտելու փորձ կատարելով։
 Այսպիսով` պաշտպանի կողմից ապացուցմանը մասնակցություն ունենալըպետք  է  դիտվի  ոչ  թե  իր  իրավունքների  անհարկի  ընդլայնում,  այլ  իր  դատավարական գործառույթն արդյունավետ իրականացնելու միջոց։
  Մինչդատականվարույթում նշված խնդիրների լուծումը նպատակ է հետապնդում, պաշտպանիմասնակցությունն ընդլայնելով, բարձրացնելու նախնական քննության որակը,ինչը անհնարին կլինի, եթե գործող օրենսդրական կարգավորումները չփոփոխվեն։
  Մասնավորապես օրենսդրական մակարդակում նման լիազորություն ամրագրելով`  հնարավոր  կլինի  էապես  ձերբազատվել  հետխորհդային  իրավակարգին բնորոշ և գործող իրավակարգում առկա մի շարք կարգավորումներից,որոնք,  ինչպես  ցույց  է  տալիս  պրակտիկան,  բացասական  ազդեցություն  ենունենում մինչդատական վարույթի օբյեկտիվության վրա։
 ԱՊԱՑՈՒՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ ՊԱՇՏՊԱՆԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԸՆԴԼԱՅՆՈՒՄԸ Բանալի բառեր` ապացուցում, բնակարանի խուզարկություն, պաշտպանի իրավունքների ընդլայնում, կալանավորված մեղադրյալ, մրցակցություն, պաշտպանի ներկայություն, մեԼիանա Ղազարյանղադրյալի իրավունքներԱմփոփագիր։

Սույն գիտական աշխատանքը նվիրված է ապացուցման գործընթացում պաշտպանի  մասնակցության ապահովմանը։
  Աշխատանքում  փորձ  է արվել համեմատական վերլուծության ենթարկելով իրավակիրառ պրակտիկայում առկա խնդիրները և օրենսդրական կարգավորումները` առաջարկել այնպիսի լուծում, որը առաջին հերթին ուղղված կլինի մեղադրյալի  իրավունքների  և  պաշտպանի  գործառույթի  արդյունավետ  իրականացմանը,  ինչպես  նաև հնարավորինս կնվազեցնի քննչական գործողություններին թույլ տրվող չարաշահումները  և  կբարձրացնի  նախաքննության  որակը։
   Այս  խնդրի  կարգավորման  անհրաժեշտությամբ  էլ  պայմանավորված  է  կալանավորված  մեղադրյալի  բնակարանի  խուզարկությանը  նրա պաշտպանի ներկայության ապահովումը։
