ԹԱԼԻՇԵՐԵՆԻ ՁԱՅՆԱՎՈՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸԹալիշների1  լեզուն  պատկանում  է  իրանական  լեզուների  հյուսիսարևմտյան  ենթաճյուղի  մերձկասպյան  բարբառների  խմբին։
   Այն  մերձավորագույն  ցեղակցություն  ունի  հարավթաթական  բարբառախմբի հետ, իսկ պատմական զարգացման ընթացքում մեծապես ազդվել է նաև հարևան գիլաներենից, ադրբեջաներենից և, իհարկե, պարսկերենից։
  Թալիշերենում կարելի է առանձնել 2 բարբառ` հյուսիսային և հարավային` հիմնված զուտ սահմանային բաժանման վրա, մինչդեռ լեզվաբանական չափորոշիչներով իրականում առկա են հյուսիսային, կենտրոնական, հարավային բարբառախմբեր։
  Թալիշերենի առավել ցայտուն տարբերությունը պարսկերենից այն է, որ այս լեզուն ունի ավելի հարուստ ձայնավորական համակարգ, ինչի պատճառով էլ ծագում է վերջինիս ձայնավորական համակարգի ավելիխորն  ուսումնասիրության  և  մինչ  այժմ  եղած  բոլոր  տվյալներն  ամբողջացնելու  անհրաժեշտություն։
 Այս հոդվածի շրջանակներում փորձ կկատարվի առանձին-առանձին քննելու թալիշերենի ձայնավորներից  յուրաքանչյուրի  արտասանական  առանձնահատկությունները,  ինչպես  նաև  պարզելու,  թե  դրանքինչ ազդեցություն են կրում վանկի, շեշտի գործոններից և շրջապատող հնչյունական միջավայրից2։
 Թալիշերենում,  ինչպես  իրանական  ժամանակակից  շատ  լեզուներում,  ձայնավորները  կայուն  չեն։
 Դրանք կարող են փոփոխվել շեշտի առկայության կամ բացակայության դեպքում։
  Ձայնավորի քանակական կայունության վրա նկատելի ազդեցություն է թողնում նաև վանկի բաց կամ փակ լինելը, ձայնավոր  հնչյունը  շրջապատող  բաղաձայնները,  բառի  մեջ  բաղաձայնի  անկումը,  երկու  ձայնավորներիմիաձուլումը  և  այլն։
   Անշեշտ  վանկերում  ձայնավորների  քանակական  և  որակական  կայունությամբկամ անկայունությամբ է որոշվում նաև դրա սղումը3։
 Թյուրքական լեզուների, մասնավորապես ադրբեջաներենի հետ երկարատև շփումներով է պայմանավորված հյուսիսային թալիշերենի ձայնավորական համակարգում տեղ գտած հետևյալ երևույթները.ձայնավորների մասնակի ներդաշնակությունը՝ առաջընթաց և հետընթաց առնմանումը, u և o հնչյունների արտասանության  փոփոխությունը։
  Թալիշերենի ձայնավորները կարելի է ներկայացնել հետևյալաղյուսակով. Ըստ շարքիԸստ բարձրացմանՍտորին բարձրացումՄիջին բարձրացումՎերին բարձրացումԱռաջին շարքՄիջին շարքԵտին շարքՎերևում  ներկայացված  ձայնավորները  բնութագրվում  են  հետևյալ  հատկանիշներով  ևառանձնահատկություններով./i/ հնչյունն առաջին շարքի, վերին բարձրացման ձայնավոր է։
  Բաց շեշտված վանկում այն համապատասխանում է վերոնշյալ որակական բնութագրին և լիահունչ է. si՝ «սխտոր», «կուշտ», «երեսուն»,vi՝ «ուռենի», gi՝ «վիզ», di՝ «գյուղ», i՝ «մեկ», pinti` «կեղտոտ», «փնթի», tiši՝ «ծիլ»։
  Փակ շեշտված վանկում  i-ն,  ամբողջովին  պահպանելով  որակը,  քանակապես  փոփոխվում  է.  ամենամեծ  երկարություննունենում  է  շփականներ  v,  z,  ž-ից  ու  r-ից  առաջ.  šiv՝  «ճյուղ»,  miz՝  «սեղան»,  tiž՝  «կծու»,  «սուր»,  tir՝«նետ»։
   Խուլ  շփականներից,  l-ից,  ռնգային  m,  n-ից  առաջ  i-ն  ավելի  կարճ  է  արտասանվում.  vis՝  «պա1 Թալիշներն իրանական ժողովուրդներից են, ովքեր հիմնականում բնակվում են Ադրբեջանի Հանրապետության հարավային ևԻրանի Իսլամական Հանրապետության հյուսիսարևմտյան մերձկասպյան շրջաններում։
 2  Հոդվածում  ներկայացված  օրինակները  վերցված  են  Լ.  Պիրեյկոյի  «Թալիշերեն-ռուսերեն  բառարանից»։
   Տե՛ս  Пирейко  Л.,Талышско-русский словарь, Москва, 1976։
 3 Ըստ Ս. Վինոգրադովայի՝ քանակական հատկանիշը ենթարկվող է որակական հակադրությանը, չունի ինքնուրույն հնչյունաբանական նշանակություն, հետևաբար՝ երկրորդական  է։
  Տե՛ս  Виноградова С., Талышский язык, Языки мира, Иранские языки։
  IIСеверо-западные иранские языки, Москва, 1999, էջ 91։
 րան», riš՝ «մորուք», zibil՝ «աղբ», dim՝ «դեմք», «երես», sin՝ «տարիք», šin՝ «քաղցր»։
  Խուլ պայթականներից առաջ i-ն ամենաշատն է կարճանում. dik՝ «ուղիղ», pišik՝ «կատվիկ», bilit՝ «տոմս», kibrit՝ «լուցկի»։
 Ավելի քիչ i-ն կարճանում է ձայնեղ պայթականներից առաջ. bib՝ «սերկևիլ» (հվ. բրբռ.՝ bi), id՝ «տոն», ig՝«ազդր»։
  Բաց անշեշտ վանկում i-ն զգալիորեն պահպանում է իր որակը` միայն քանակապես փոքր-ինչկարճանալով.  imon՝  «հավատ»,  pie՝  «ցանկանալ»,  žimon՝  «կյանք»,  kinä՝  «աղջիկ»,  misol՝  «օրինակ»,ni(ə)šon՝  «նշան»։
   Միջնալեզվային  y-ից  առաջ  այն  ավելի  է  կարճանում.  ziyon՝  «վնաս»,  žie՝  «ապրել»,piyoz՝  «սոխ»։
   Փակ  անշեշտ  վանկում  i-ի  արտասանությունն  ամենակարճն  է,  բայց  պահպանում  է  իրորակը. inson՝ «մարդ», viždon՝ «խիղճ», vinde՝ «նայել», zindon՝ «բանտ», nisbät՝ «մասին», piškäš՝ «նվեր»,rismon՝ «պարան»։
 Ոչ  պատմական  i-ն  հանդիպում  ենք  st,  sp  բաղաձայնական  կապակցություններով  սկսվող  բառերում. ispička` «լուցկի», istakan` «բաժակ»։
 Լեզվում  առկա  է  նաև  երկրորդական  ծագման  i,  որը  ձևավորվում  է  անշեշտ  e-ի  նեղացման  արդյունքում. nemek>nimek` «աղ»։
  Այս երևույթը գտնում ենք նաև ապառնի ժամանակի հոգնակի երկրորդդեմքի  վերջավորությունում`  -eon>-ion  (bakardi՛on`  «դուք  կանեք»)  և  -ädä-ով  մակբայական  դերբայում.(še՛ada>ši՛ada` «գնալով», be՛ada>biada «լինելով»)1։
 Քերականական ձևույթներում i հնչյունի կիրառությունը բավականին լայն է. •  այն մտնում է անցյալ անկատարի բայական վերջավորությունների մեջ՝ -im, -iš, -i, -imon, -ion, -in,ինչպես նաև հանդիպում դրա ժխտական ձևերում՝ nim, niš, ni, nimon, nion, nin,•  առկա է անորոշ դերբայի վերջավորությունում` -ie (պրս.՝ idan). pie՝ «ցանկանալ», «սիրել», gənie՝«ընկնել»,•  անվանական կառույցների թեք հոլովում. məni՝ «ինձ», təni՝ «քեզ», •  շեշտակիր i-ն հանդիպում է էրգատիվ նախադասություններում. merdi vote՝ «մարդն ասաց»,•  i-ն  վերացականության  ածանց  է.  väši՝  «սով»,  hovizi՝  «լայնություն»,  täši՝  «փափագ»,  «ծարավ»,ինչպես նաև կազմում է  -li  փոքրացուցիչ ու փաղաքշական,  -či գործողի անուն  ցույց տվող,  -ätiվերացական  գոյականներ  ձևավորող  ածանցները.  kinäli՝  «քույրիկ»,  kanči՝  «գյուղացի»,bärobäräti՝ «հավասարություն», •  ադրբեջանական  -miš-ով  դերբայական  ձևերում.  kսčmiš  be՝  «տեղափոխվել»,  pozmiš  karde՝«փչացնել»,•  անշեշտ i-ն արտահայտում է գոյականի անորոշությունն ու միակությունը (ya-ye vähdät). ruzi՝ «միօր»2։
 Հյուսիսային բարբառների i-ն հարավային բարբառներում կարող է հնչյունափոխվել e, ə, ä ձայնավորների. čimi (hյուսիսային) - čəmən (Աստարա) - čemen (Թալեշդուլաբ) - čämän (Մասալի) - čəmən (Մասուլե)՝ «իմ», հirs (հյուսիսային) - xers (Մասալի) - xərs (Մասուլե)՝ «արջ», sipä (հյուսիսային) - espä (Աստարա) - esbä (Թալեշդուլաբ) - äsbä (Մասալի) - əspä (Մասուլե)՝ «շուն», šit (հյուսիսային) - šet (Աստարա) - šet(Թալեշդուլաբ) - šət (Մասալի) - šət (Մասուլե)՝ «կաթ» 3։
 /e/ հնչյունն առաջին շարքի, միջին բարձրացման ձայնավոր է։
  Բաց շեշտակիր վանկում այն ավելիհաճախ է հանդիպում, որտեղ քանակապես ավելի երկար է. ve՝ «շատ», ke՝ «թմրած», «քարացած», ne՝«ոչ»,  pe՝  «վերև»,  se՝  «երեք»,  še՝   «գնալ»։
   Փակ  շեշտակիր  վանկում  e-ն,  կախված  վանկը  եզրափակողբաղաձայնից, քանակապես կարճանում է։
   E-ն ավելի երկար է հնչում շփականներից, հատկապես ձայնեղներից  առաջ`  v,  z,  ž,  մի  փոքր  ավելի  պակաս  երկար  r-ից  առաջ  և  ավելի  կարճ  պայթականներիցառաջ. nez՝ «մոտիկ», ser՝ «զկեռ», vek՝ «երիկամ»։
  Որակապես e-ն այդքան կայուն չէ ու երբեմն նույնիսկհերթագայվում  է  ə,  ä,  i  ձայնավորների,  այսինքն`  բավականին  փոխում  է  որակը.  šex||šəx(γ)՝  «ցող»,«շաղ»,  beγ||bəγ`  «բեղ»,  deven||devän՝  «հունձք»,  ne||nä՝  «ոչ»,  heč||hič՝  «ոչ  մի»,  zevel||zevil`  «ածուխ»։
   Փակշեշտակիր վանկի e-ն հանդիպում է ապառնի ժամանակի եզակի 1-ին և 2-րդ ու հոգնակի 3-րդ դեմքում.bägiem՝ «ես կվերցնեմ», bäkardeš՝ «դու կանես», bävoten՝ «նրանք կասեն»։
  Այս բայաձևերում e-ն կայուն է։
 Բաց անշեշտ վանկում e-ն հեշտ է կորցնում իր որակն ու կարող է վերածվել ə-ի և նույնիսկ i, ä և u-ի.bexə||bəxə՝  «սև  վառարան»,  žego||žəgo՝  «այդպես»,  nemek||nimek՝  «աղ»,  hežo||hužօ ՝  «միշտ»,  «հաճախ»,tedäruk||tädorək՝  «պատրաստություն»։
   Շեշտակիր  a,  o,  u  ձայնավորներից  հետո  e-ն  կարճանալովվերածվում  է  i-ի։
   Դա  սովորաբար  տեղի  է  ունենում  սահուն  խոսքում  անցողական  բայերի  անորոշ2 Նույն տեղում, էջ 34-35։
 «մնալ»բայերում.դերբայի ձևերում. doe||doi՝ «նա տվեց», masae||masai՝ «նա լսեց»։
  E-ից շեշտի` նախորդող վանկ անցնելուդեպքում  բաց  վանկի  e-ն  կարող  է  սղվել,  որն,  օրինակ,  vote՝  «խոսել»  բայի  ներկայում  բերում  է  ձևինշանակալի  փոփոխության.  votédäm||vótdäm||vóttäm։
   Նույն  երևույթն  է  դիտվում  karde՝  «անել»,  barde՝«տանել»,mandédäm||mandäm, որտեղ e-ի անհետացումը ոչնչով չի փոխհատուցված։
  Խոնարհված բայաձևերում eն  ä,  a  ձայնավորներից  առաջ  դառնում  է  i.  ni-a՝  «չէր  եղել»,  žän-i-ä՝  «դու  հարվածեցիր»  1։
   Բերենք  նաևփակ անշեշտ վանկի e-ի օրինակներ, որը նույնպես կայուն չէ ու կարող է նեղանալ` հերթագայվելով այլձայնավորներով.  vedrä՝  «դույլ»,  derzi  (därzi)՝  «դերձակ»,  dešmen  (dəšmen)՝  «թշնամի»,  zehnin՝  «խելացի»,mehkäm՝ «ամուր», respublikä՝ «պետություն»։
 «բերել»,  mande՝Առանձին  բառերում  կա  երկրորդական  ծագման  e,  որը  կայուն  է  և  չի  փոխում  իր  որակը։
   Այնստեղծվում  է  կամ  ai,  ei  երկհնչյունի  միաձուլման  արդյունքում.  kaina>keina>kēna՝  «ե՞րբ»,  leina>lēna՝«շվի»(դրափոխություն  neila-ից),  neigo>nego՝  «ցուլ»,  կամ  էլ  բառամիջում  բաղաձայնի  սղմանարդյունքում. nexčir||nexči>nēči՝ «վայրի գազան», «գայլ»։
 Հարկ  է  քննարկել  նաև  ē-ն`  այսպես  կոչված  ya-ye  mäjhul-ը։
   Դրանով  համեմատաբար  նշանակալիքանակության  բառեր  են  պահպանվել  թալիշերենում.  kēk՝  «լու»,  sēf՝  «խնձոր»,  pēša՝  «արհեստ»,  hēč՝«ոչինչ», vēv՝ «այրի»։
  Այս e-ն դրսևորում է երկարություն ու համեմատական կայունություն։
  Միայն vēv՝բառում, շրթնայնացմամբ պայմանավորված, արձանագրված է նաև հերթագայությունը ö-ի` vöv2։
 Քերականական ձևույթներում e-ն հանդիպում է. •  անորոշ  դերբայի  վերջավորությունում.  be՝  «լինել»,  vote՝  «խոսել»,  vite՝  «վազել»,  hore՝  «աղալ»,zəne՝ «իմանալ»,•  բայական e- և pe- նախածանցներում. edoe՝ «ծածկել», egarde՝ «իջնել», pevate՝ «պոկել», peγande՝«կախել»,•  սահմանական եղանակի ներկա ժամանակում, որը կազմվում է անորոշ դերբայից, -da հետդիրիցև բայական վերջավորություններից. porsedam՝ «ես հարցնում եմ», omedan՝ «նրանք գալիս են»,•  ապառնի  (1-ին)  ժամանակի  եզակի  3-րդ  դեմքի  վերջավորությունում.  bavite՝  «նա  կփախչի»,bapie՝ «նա կցանկանա»,•   be-  (առանց)  նախածանցում  (որտեղ  e-ն  երկրորդական  շեշտի  տակ  է).  beaγl՝  «անխելք»,  bedəl՝«անսիրտ»,  bemäno՝  «անիմաստ»,  besädo՝  «անձայն»,  betam՝  «անհամ»,  bexäbä՝  «անտեղյակ»,bečiz՝ «չունևոր»,•  be-  (դուրս)  բայական  նախածանցում  (երկրորդական  շեշտով).  bevarde՝  «դուրս  հանել»,  bevašte՝«դուրս թռչել», bekarde՝ «հեռացնել», beγande՝ «դուրս գցել», beše՝ «դուրս գալ»։
 3 Հյուսիսային  բարբառների  e-ն  հարավում  որոշ  դեպքերում  կարող  է  վերածվել  i  կամ  ə-ի.  sef(հյուսիսային)  -  sif  (Աստարա)  -  sif  (Թալեշդուլաբ)  -  sif  (Մասալի)  -  sef  (Մասուլե)՝  «խնձոր»,  äse(ars)(հյուսիսային) - äserg (Թալեշդուլաբ) - asərk (Մասալի)՝ «արցունք»4։
 /ä/  հնչյունն  առաջին  շարքի,  ստորին  բարձրացման,  կարճ  ձայնավոր  է։
   Ձայնավորի  որակն  ուքանակն ամենաակնառու ձևով դրսևորվում է բաց շեշտակիր վանկի դեպքում. vänäšä՝ «մանուշակ», kä՝«տուն»,  nänä՝  «մայր»,  sä՝  «գլուխ»,  hä՝  «էշ»,  səpä՝  «շուն»,  անցյալ  դերբայում`  kardä՝  «արած»,  hardä՝«կերած»,  դերանուններում`  amä՝  «մենք»,  šəmä՝  «դուք»,  ինչպես  նաև  փակ  շեշտակիր  վանկի  դեպքում.bäd՝ «վատ», bärk՝ «ամուր», «ուժեղ», väräγ՝ «թերթ», gäv՝ «բերան», γäzän՝ «կաթսա», γälmäγäl՝ «աղմուկ»,mäč՝  «համբույր»,  odäm՝  «մարդ»,  šäv՝  «գիշեր»,  šäm՝  «մոմ»,  äv՝  «նա»։
   Ձայնավորը  պահպանում  է  իրորակը բաց անշեշտ վանկի դեպքում. vätän՝ «հայրենիք», dävo՝ «դեղ», dämirči՝ «դարբին», däli՝ «խենթ»,mäse՝  «լսել»,  xäto՝  «վտանգ»,  čäkuš՝  «մուրճ»,  ներկայի  բայական  վերջավորություններում`  zəndä՝  «նագիտի»,  bäme՛dä՝  «նա  լացում  է»,  -ädä՝  հետդիրում`  di՛ädä՝  «գյուղում»,  po՛zäde՝  «աշնանը»,  անշեշտ  -äածանցում,  որն  ընդունում  են  որակական  ածականները`  yo՛l-ä  ru՝  «մեծ  գետ»,  xo՛s-ä  kinä՝  «գեղեցիկաղջիկ», և նույնիսկ ավելի թույլ հնչյունական իրադրությունում` փակ անշեշտ վանկի դեպքում. bayγuš՝«բու»,  däftär՝ «տետր», zählä՝ «զզվանք», mäxluγ՝ «ժողովուրդ»,  säyfä՝ «էջ», särvoz՝ «զինվոր»։
   Ä-ի ավելիառաջնային  դիրքում  արտասանության  վրա  ազդում  են  միջնալեզվային  y-ն  և  իրենց  մեջմիջնալեզվային  հատկանիշներ  պարունակող  բաղաձայնները5։
   Օրինակ`  niyä՝  «խնոցի»,  šiyä՝  «կավ»,«կավե»,  bäyändə՝  «իրար»,  däše՝  «ներս  մտնել»,  täšviš՝  «տագնապ»,  häši՝  «արև»,  čäš՝  «աչք»։
   Միջինշարքին  մոտեցող  ä-ի  տարբերակը  հայտնվում  է  հետնալեզվայինների,  լեզվակայինների,  հետնալեզվային  ձայնավորների  ազդեցությամբ  և  բառավերջում.  gädä՝  «փոքր»,  «կրտսեր»,  gäšti՝  «նավ»,  käläm՝«կաղամբ»,  källä՝  «գլուխ»,  käno՝  «ծայր»,  «ափ»,  kärvon՝  «քարավան»,  hämro՝  «կողակից»,  γälib՝  «ձև»,γäfä՝ «սուրճ», γänd՝ «շաքար», xäsis՝ «ժլատ», xät՝ «գիծ»։
 Այսպես,  ä  հնչյունը  կարելի  է  համեմատաբար  կայուն  ձայնավորների  թվին  դասել,  քանի  որ  որակապես դրա անշեշտ վիճակը քիչ է տարբերվում շեշտակիրից, իսկ քանակապես այն թեև կարճանում է,սակայն չի սղվում։
  Որոշակի հնչյունաբանական փոփոխություններ ենք նկատում միայն ձևաբանականտեսանկյունից։
   Մասուլի  բարբառում,  երբ  բառավերջի  ä-ին  միանում  է  i  անորոշության  հոդը,  այնհնչյունափոխվում  է  e-ի.  հմմտ.  kellä՝  «աղջիկ»  և  kelle-i՝  «մի  աղջիկ»,  čäšmä՝  «աղբյուր»  և  čäšme-i՝  «միաղբյուր»։
  Բայարմատի վերջին ä-ն, բայական վերջավորությունների ä-ին միանալով, հերթագայվում է iի. հմմտ. bə-nä-m «որ ես հարցնեմ» և bə-ni-äm «որ մենք հարցնենք»1։
 Համաձայն  Վ.  Շուլցեի  կատարած  հնչյունաբանական  վերլուծության,  որն  արտացոլում  է  թալիշերենի  Շուվիի  բարբառը՝  ä  հնչյունն  ամենահաճախ  հանդիպողն  է։
   Հաճախականության  տեսանկյունիցդրան հաջորդում են i, ə, e, o, a, ü ձայնավորները։
  Սակայն ձևույթներում ä-ն առավել քիչ է հանդիպում։
 Ըստ ձևաբանական կիրառելիության` ձայնավորները հետևյալ հաճախականությամբ են տրված` e, i, ü,ə, ä, o, a2։
 /a/  հնչյունը  հետնալեզվային,  ստորին  բարձրացման  ձայնավոր  է։
   Այն  թե՛  որակապես,  թե՛քանակապես  տարբերվում  է  ä-ից  և  հանդիպում  է  որոշակի  հնչյունական  միջավայրում  և  որոշակիբաղաձայններից առաջ.•  ard,  arz,  ars  կապակցություններում.  ars՝  «արցունք»,  tars՝  «վախ»,  dars՝  «դաս»,  karde՝  «անել»,barde՝  «տանել»,  pard՝  «կամուրջ»,  sard՝  «ցուրտ»,  barz՝  «բարձր»,  darz՝  «խուրձ»,  larze՝  «դողալ»։
 Ard,  arz  խմբերում,  հատկապես  շրթնային  b,  v,  m-ով  սկսվող  բառերում  a-ն  շրթնայնացման  միտում  ունի`  երբեմն-երբեմն  ուժեղանալով  մինչև  օ.  barde||borde՝  «տանել»,  varde||vorde՝  «բերել»,marde||morde՝ «մահանալ», garde||gorde՝ «պտտվել»,•   nd  կապակցությունում.  band՝  «կապ»,  «լեռ»,  hande՝  «կարդալ»,  zande՝  «ծնել»,  mande՝  «մնալ»,gandəm՝ «ցորեն», •  ng  կապակցությունում.  taŋg՝  «նեղ»,  maŋg՝  «լուսին»,  vaŋg՝  «ճիչ»,  zaŋg՝  «զանգ»,  raŋg՝  «գույն»,čaŋgo՝ «եղունգ», «ճանկ», •  mb խմբում. tambäl՝ «ծույլ», pambä՝ «բամբակ», hambol՝ «բեռնակիր», zambul՝ «զամբյուղ», čambä՝«կապոց», •  առաջին  բաղաձայնը  խուլ  շփական  s  կամ  š-ն  է,  երկրորդը  պայթականներ  d,  t,  p,  m-ն.  däbaste՝«կապել»,  astä՝  «ոսկոր»,  maštä՝  «առավոտյան»,  asp՝  «ձի»,  dasparde՝  «հանձնել»,  dašt՝  «դաշտ»,«տափաստան», pašmä՝ «բուրդ»,•  առաջին  բաղաձայնը  ձայնորդ  շփական  l-ն  է,  երկրորդը  պայթական  բաղաձայններ  d,  t,  g-ն.balduz՝ «տալ» (բարեկամ), saldat՝ «զինվոր», balta՝ «կացին», γaltäγ՝ «թամբ», palgä՝ «կանաչ ճյուղ»,•  vz, vd կապակցություններում. tavzə՝ «կշեռք», xavzä՝ «սեխ», čavdär՝ «աշորա»,•  axt, axš խմբերում. taxt՝ «գահ», taxtä՝ «թախտ», vaxt՝ «ժամանակ», baxš՝ «բաժին», «նվեր», baxše՝«ներել», naxš՝ «նախշ»,•  aft կապակցությունում. kafte՝ «աղավնի», kaftor՝ «բորենի», haft՝ «յոթ», haftä՝ «շաբաթ» (7 օր)։
 Շրթնայնացած  տարբերակը  երբեմն  առանձնացնում  են  å-ով։
   Ըստ  երևույթին,  այն  հիմնականումգտնում ենք փակ վանկերում, շրթնային ու առաջնալեզվային բաղաձաններից առաջ (nd, ng, št բաղաձայնական կապակցություններով բառերում շրթնայնացման միտումն ամենաշատն է նկատվում, որոնցօրինակները  տեսնում  ենք  ստորև),  իսկ  ոչ  շրթնայինը`  բաց  վանկերում,  կոկորդային  հ-ի  և  հետնալեզվայինների  հարևանությամբ.  za`  «պարս»,  ya`  «թե»,  «կամ»,  ka`  «փրփուր»,  sa`  «հարյուր»,  ča`  «ճախարակ»։
   Բարբառներում  a-ի  շրթնայնացման  աստիճանը  կարող  է  տարբեր  լինել։
   Օրինակ`  Աստարայիբարբառում  դրա  արտասանության  հիմնական  տարբերակը  փակ  ու  շրթնայնացած  է,  իսկ  Լենքորանիբարբառին  բնորոշ  է  ավելի  թույլ  շրթնայնացումը3։
   Ասալեմի  բարբառում  a-ն  ավելի  շրթնայնացած  է,քան  պարսկերենում  և  կարող  է  վերածվել  ս-ի  m-ից  և  n-ից  առաջ.  Gelun՝  «Գիլան»,  badam||badum՝«նուշ»։
 4  Մասուլի  բարբառում  բայարմատի  վերջին  a-ն  ä-ից  առաջ  կարող  է  վերածվել  օ-ի,  իսկ  i,  y-իցառաջ` ս-ի. vo-äm՝ «մենք ասում ենք», vu-i-m՝ «ես ասել եմ», vu-y՝ «նա ասել է»։
 5 Թալիշերենում գոյություն ունի երկրորդական ծագման a, որը ձևավորվում է հետևյալ դեպքերում.2 E և i հնչյունների քերականական բարձր արժեքը ակնհայտ է դառնում, եթե դա կապում ենք բառավերջի դիրքի հետ, այսինքն`այդ դիրքում e-ն հանդես է գալիս որպես անորոշ դերբայի վերջավորություն և անցյալի օժանդակ բայ եզակի 3-րդ դեմքում, իսկ iն` թեք հոլովի ցուցիչ։
  Տե՛ս Schulze W., Northern Talysh, Munich, 2000, էջ 9-15։
 •  պատմական ع-ի սղմամբ. tām՝ «կերակուր», «ուտելիք»՝ (tä'äm), sāt՝ «ժամ» (sa'ät),•  a-ին  հաջորդող  մի  բաղաձայնի  ընկնելու  արդյունքում.  pālu՝  «կողք»  (<pählu),  rās՝  «պարելը»•  a պարունակող երկու վանկերի միացման դեպքում. šikayät>šikat՝ «բողոք»,•  երբ ai երկհնչյունը վերածվում է a-ի. aište>ašte՝ «նա վեր կացավ»։
 1 /o/ հնչյունը հետին շարքի, միջին բարձրացման, շրթնայնացած ձայնավոր է։
  Բաց վանկի շեշտակիրo-ն ունի որոշակի երկարություն, որը նախադասության վերջում բացարձակ դադարի դեպքում ավելանում  է.  asbo`  «ձիավոր»,  vo`  «քամի»,  šo`  «ուրախ»,  sado`  «ձայն»,  dovo`  «աղոթք»,  zomo`  «փեսա»,  kolo`«գլխարկ», po` «ոտք», podšo` «թագավոր»։
  Օ նախածանցը (հին իրանական  *ava- նախածանցը) գոյություն  ունի  ō-bərie`  «կտրել»,  ō-gate`  «պահպանել»  բայերում։
   Բաց  վանկի  o-ն  բարբառներում  կարող  էհերթագայվել  u-ի. kō||kū` «գործ», dō||dū` «ծառ»,  gō||gū` «կով», sor||sur` «տարի»։
  Փակ վանկի  շեշտակիրo-ն տարբերվում է փակ անշեշտից ինչպես որակական, այնպես էլ քանակական առումով։
  Այն թե՛ ավելի  բաց  է,  թե՛  ավելի  կարճ,  որի  բարձրացումը  կախված  է  այն  բանից,  թե  վանկն  ինչ  բաղաձայնով  էավարտվում.  պայթական  և  խուլ  բաղաձայնները  նպաստում  են  հնչյունի  բաց  ու  կարճ  լինելուն,  իսկշփականներն ու ձայնեղները փակ և երկար լինելուն2 (hմմտ.՝ xok՝ «երկիր», «հող» և poγ՝ «խորթ հայր»,čok՝ «լավ» և xov՝ «երազ», kok՝ «լիքը» և lod՝ «նիհար», pok՝ «մաքուր» և tos՝ «թաս», pot՝ «կենտ» և toγ՝«թել»)։
   Օ-ն  ձայնեղ  շփականներ  v,  z,  ž-ից  առաջ  ավելի  փակ  է.  ov՝  «ջուր»,  mordov  (mərdov)՝  «ճահիճ»,nov՝  «ծունկ»,  poz՝  «աշուն»,  soz՝  «կարգավորված»,  tormoz՝  «արգելակ»։
   Ձայնորդներից  առաջ  հնչյունիբաց լինելու աստիճանը տարբեր է։
  L-ից առաջ այն ավելի բաց է, քան r-ից առաջ (հմմտ.՝ yol՝ «մեծ», gol՝«ճահճացած լիճ», lol՝ «համր» և mor՝ «օձ», vožor՝ «շուկա», por՝ «փետուր»)։
  N-ից առաջ օ-ն, շատ հազվադեպ  դեպքերում  կարող  է  հերթագայվել  u-ի.  gon՝  «ծանր»,  nodon՝  «անգետ»,  bon՝  «ձեղնահարկ»,rayon՝  «շրջան»,  goävon՝  (guävon)  «նախրապան»,  zəmson՝  (zomsun,  Աստ.,  Լեր.  բրբռ.՝  zomoston)  «ձմեռ»,tovson  (Աստ.՝  tobiston)՝  «ամառ»,  իսկ  գոյականի  հոգնակի  թվի  -on  վերջավորությունը  բարբառներումերբեմն լսվում է -un. sorun՝ տարիներ, dandonun՝ ատամներ, dasun՝ ձեռքեր։
  Բաց վանկի անշեշտ o-ն հիմնականում պահպանում է իր որակը. toləš՝ «թալիշ», vote՝ «ասել», γօ näγ՝ «հյուր», komäg՝ «օգնություն»,noe՝ «դնել», hovä՝ «քույր», tožä՝ «նոր»։
  Ինչպես բաց վանկի o-ն, այս o-ն ևս կարող է վերածվել u-ի. ome(ume)՝ «գալ», gomuš (gumuš)՝ «գոմեշ», γօ ti (γuti)՝ «տուփ», nokä (nukä)՝ «ծառա», sobun (subun)՝ «օճառ»,xoruz  (huruz)՝  «աքաղաղ»։
   Մի  քանի  բառերում  դիտվում  է  նաև  o-ի  անցումը  ə-ի  և  a-ի.  vožor  (vəzor)՝«շուկա», moä (məä)՝ «մայր», sobit (səbut)՝ «ապացույց», nomus (namus)՝ «պատիվ», xolčä (xalčä)՝ «գորգ»։
 Բարդ բառերում, որոնց առաջին բաղադրիչը o պարունակող լիանիշ անուն է, այն միշտ պահպանում էիր  որակը.  goduš՝  «կովկիթ»  (go՝  «կով»),  doču՝  «փայտե  շրջանակ»  (do՝  «ծառ»),  čošamba՝  «չորեքշաբթի»(čo՝ «չորս»)։
  Բաց անշեշտ վանկի o-ն քանակապես կախված է շեշտակիր վանկին մոտ լինելու հանգամանքից և նրա հետ հակադարձ հարաբերության մեջ է` ինչքան o-ն հեռու է կանգնած շեշտից, այնքանo-ն ավելի կարճ է.  zomsuni՝ «ձմերուկ», bodəmčon՝ «բադրջան»,  gobäläk՝ «սունկ», korätän՝ «սարդ»։
  Փակվանկի անշեշտ օ-ն նույնիսկ այս ավելի թույլ վիճակում ընդհանուր առմամբ պահպանում է իր որակը.asmon՝  «երկինք»,  boston  (bəston)՝  «բանջարանոց»,  bofte՝  «գործել»,  «հյուսել»,  boxšäb՝  «ափսե»,  dolmä՝«տոլմա», dorčin՝ «դարչին», doxtur՝ «բժիշկ», porse (parse)՝ «հարցնել»։
 Թալիշական որոշ բառերում հանդիպում է vav-e mäjhul-ը. mor՝ «մեղու», kok՝ «գիրուկ»3։
 Հյուսիսային  բարբառների  օ-ն  հարավայինում  կարող  է  հերթագայվել  u,  a,  ä  ձայնավորներով.  zoä(հյուսիսային)  -  zuä  (Աստարա)  -  zue  (Թալեշդուլաբ)  -  zuä  (Մասալի)  -  zoä  (Մասուլե)՝  «որդի,  տղա»,  ov(հյուսիսային) - av (Աստարա) - av (Թալեշդուլաբ) - av (Մասալի) - av (Մասուլե)՝ «ջուր», osm(osson) (հյուսիսային) - äsün (Մասալի) - asen (Մասուլե)՝ «երկաթ»4։
 Օ-ի առաջնալեզվային տարբերակը` ö հնչյունը, ադրբեջանական ձայնավորական համակարգի ազդեցությամբ  և  բառային  փոխառությունների  միջոցով  ներթափանցել  է  թալիշերեն։
   Մաքուր  թալիշական  բառերում  այն  հազվադեպ  է  լսվում,  ընդ  որում  կարող  է  հերթագայվել  կարճ  լսվող  ուրիշ  ձայնավորներով. tö||tə՝ «դու», hör||här՝ «մառախուղ», šöp||šəp||šep՝ «զամբյուղ», bolöš||boləš՝ «բարձ»։
  Վերջին երկու  բառերի  հնչյունափոխությունը  կարող  է  ձայնավորների  առաջընթաց  առնմանման  արդյունք  լինել։
 Ümr՝  «կյանք»  բառը  հաջորդող  շրթնայինի  ազդեցությամբ  արտասանվում  է  ömr։
   Ադրբեջանական  բառերում  ö-ի  ձևավորման  վրա  կարող  է  ազդել  հաջորդող  ադրբեջանական  l-ի  փափուկ  արտասանությունը5։
  Օրինակ` ölči՝ «չափ», ölčmiš karde՝ «չափել», ölgä՝ «երկիր», «շրջան»։
 /u/  հնչյունը  հետնալեզվային,  վերին  բարձրացման,  շրթնայնացած  ձայնավոր  է։
   Ընդհանուր  առ2 Նույն տեղում, էջ 43։
 3 Նույն տեղում, էջ 44։
 մամբ այն կայուն է ինչպես որակապես, այնպես էլ քանակապես, քանի որ չի նվազում մինչև 0 հնչյուն։
 Ձայնավորի  լարվածության  աստիճանը  բավականին  տարբեր  է  և  փոփոխվում  է`  կախված  հնչյունական  դիրքից։
   Բաց  վանկի  շեշտակիր  ս-ն  ամենանեղն  է  ու  սովորաբար  տևական  է,  փակ վանկում  այնլայն  է  և  կարճ  է  հնչում։
   Ադրբեջանական  ձայնավորական  համակարգի  ազդեցությամբ  թալիշերենումգտնում  ենք  նաև  այս  հնչյունի  առաջնալեզվային  տարբերակը`  ü-ն,  որը  նման  է  ֆրանսերեն  ս-ին  ruse,sûr բառերում։
  Բ. Միլլերը ü-ն է սահմանում որպես հիմնական հնչյուն, իսկ ս-ն` որպես դրա տարբերակ`հիմք  ընդունելով  Լենքորանի  բարբառը,  որտեղ  ü-ն  ավելի  հաճախ  է  հանդիպում,  ինչպես  նաև  այնփաստը,  որ  թալիշների  կողմից  տպագրված  առաջին  դպրոցական  դասագրքում  ընդունված  էր  այսհնչյունի փոխանցումն ինչպես ս-ով, այնպես էլ y (ü)-ով, ընդ որում ս-ն համեմատաբար քիչ բառերում էրհանդիպում1։
  Բ. Միլլերի այդ փաստարկը հաստատվում է Լ. Պիրեյկոյի կողմից,  ում կարծիքով հյուսիսային  բարբառներում  հիմնական  տարբերակ  համարվող  ü-ն  բացակայում  է  հարավայինում2։
   Պետք  էասել, սակայն, որ Անբարանի և Ասալեմի բարբառներում, բացի ս-ից, առանձնացվում է նաև ü հնչույթը,որն ապացուցվում է իմաստատարբերակիչ հատկանիշով (kul՝ «խակ», «տհաս», kül՝ «շալակ», «ուս», du՝«թան», dü՝ «ծուխ»)3։
  Ա. Ռաֆիի «Թալիշերեն-պարսկերեն բառարանում», որտեղ ներկայացված է Ֆուման բնակավայրին հարող Ալիան դեհեստանի խոսվածքը,  ü հնչյունը գտնում ենք լատինական y և  ویպարսկերեն  գրույթներով  (օրինակ`  وید  [dy]՝  «ծուխ»,  ویت[ty]՝  «թուք»)  4։
   Բայց  Մասուլեի  բարբառում,  որնարտացոլված  է  Ջ.  Լազարի  տեքստերում,  ü  տարբերակն  իսպառ  բացակայում  է5։
   Իսկ  հյուսիսայինբարբառների  շարքում  ü-ի  կիրառությունն  ամենաշատը  բնորոշ  է  Լենքորանի  բարբառին  (Աստ.,  Լեր.՝ku, Լենք.՝ kü՝ «կույր», Աստ., Լեր.՝ bu, Լենք.՝ bü՝ «բույր»)6։
 U-ի  ավելի  առաջնային  արտասանությանը  (ü)  խթանող  հնչյունական  պատճառ  են  հանդիսանումբառում  այս  ձայնավորին  նախորդող  առաջնալեզվային  բաղաձայնները  և  առաջնալեզվային  ձայնավորների  առկայությունը  (i,  e,  ä),  իսկ  դրան  խոչընդոտող  փաստարկները`  լեզվակային  բաղաձայնների(x, γ) ու հետնալեզվային ձայնավորների (a, o) ազդեցությունը7 (hմմտ.` γul` «ստրուկ», γuti` «տուփ», xun`«արյուն»,  loku`  «բրնձից  հաց»,  kuč`  (koč)  «քոչվոր»,  mum`  «մոմ»,  musiγi`  «երաժշտություն»  և  düävož`«սուտասան»,  lülä`  «խողովակ»,  sün`  «սյուն»,  süte`  «այրել»,  tüm`  «տոհմ»,  «ցեղ»,  tülä`  «որսորդականշուն»)։
  Ըստ Բ. Միլլերի` միայն ս տարբերակն է ենթարկվում առնմանման. ustul՝ «աթոռ», guluz՝ «թուք»,gulul՝ «կծիկ», kuku՝ «ձվածեղ»։
 Մեծաքանակ արաբական փոխառություններում թալիշերեն ս և ü-ն համըկնում են արաբական երկար  ու  կարճ  ս-ի  հետ  և  նույնիսկ  երկար  ā-ին.  mahbub՝  «սիրելի»,  amu՝  «հորեղբայր»,  uzv՝  «անդամ»,amluk՝  «կալվածք»  (արաբ.՝  amlāk),  arbub՝  «կալվածատեր»,  «գնորդ»  (արաբ.՝  arbāb),  sülfa՝  «սփռոց»,hüzür՝ «ներկայություն», nür՝ «լույս», dükon՝ «խանութ», ümr՝ «կյանք»։
  Ավելի քիչ քանակ կազմող ադրբեջանական փոխառություններում գտնում ենք երկու տեսակի ս-ի սահմանազատում` ադրբեջաներենի սին  և  ü-ին  համապատասխան  (հմմտ.՝  yongu՝  «անկողին»,  yun՝  «բուրդ»,  duman՝  «մառախուղ»,  dusax՝«բանտ»  և  հատկապես  հետնալեզվայիններից  ու  քմայիններից  հետո  γuldur՝  «ավազակ»,  γuzi՝  «գառնուկ»,  γaraγuš՝  «արծիվ»  և  alüsti՝  «հենց  հիմա»,  düymä՝  «դմակ»,  düz՝  «ուղիղ»  և  -lü  ածանցում  (bafolü՝«հավատարիմ»))։
 /ә/  հնչյունը  միջնալեզվային,  միջին  բարձրացման  ձայնավոր  է։
   Այս  հնչյունի  նշանակությունը  հաստատվում  է  իր  իմաստատարբերակիչ  դերով`  i-ի  հետ  կազմելով  նվազագույն զույգեր.  pə՝  «հայր»  և pi՝«յուղ», sə՝ «բակ», «կարմիր» և si՝ «կուշտ», «սխտոր», də՝ «երկու», հետ նախդիրը և di՝ «գյուղ»։
  Միայնթե  մի  քանի  բառում  հանդիպում  ենք  i-ի  անցումը  ə-ի.  šimol||šəmol՝  «հյուսիս»,  zing||zəng՝  «ծունկ»,čirkin||čərkin՝ «կեղտոտ»։
  Որակապես ə-ն կայուն չէ և ինչպես շեշտված, այնպես էլ անշեշտ լինելու դեպքում  շրթնայնանալով  կարող  է  հերթագայվել  օ,  ö,  u-ի.  šəp||šöp՝  «զամբյուղ»,  tə||tö՝  «դու»,  dəyo||doyo՝«ծով»,  xəyo||xoyo՝  «վարունգ»,  čəboγ||čopoγ՝  «չիբուխ»,  bərku||burku՝  «շոգ»,  γəbon||γubon՝  «զոհ»,γədrät||γudrät՝ «ուժ»։
  Բաց վանկի անշեշտ ə-ն հեշտությամբ սղվում է, հատկապես ձայնորդներից առաջ.1Հետագայում դասագրքերում տեսնում ենք այդ ձայնավորի փոխանցումը ս գրույթով` անկախ արտասանության առանձնահատկություններից։
  Տե՛ս Миллер Б., էջ 45։
 2 Пирейко Л., Талышский язык. Диалекты тати Ирана, Основы иранского языкознания, Новоиранские языки։
  северо-западная6  Умняшкин  А.,  Иранские  языки  Кавказа։
   история  изучения  талышского  языка,  Вестник  Челябинского  государственногоуниверситета, № 14 (229), 2011, с. 136. Ուսումնասիրելով Մ. Բազինի աշխատանքում տեղ գտած հարավային թալիշերենի 11բարբառներով 25 նախադասությունները՝ կարող ենք եզրակացնել, որ հիմնական փոփոխությունները նկատվում են հարավայինբարբառներում  միջանկյալ  դիրք  գրավող  Ասալեմի  բարբառից  սկսած։
  Տե՛ս  Bazin M., Quelque  échantillons  des variations  dialectales du tâleši, Studia Iranica, № 10, 1981, էջ 111-124։
 kra<kəra՝  «քուռակ»,  blənd<bələnd՝  «բարձր»,  gle<gəläy՝  «մի»,  «մեկ»,  gne<gənie՝  «նա  ընկավ»,  vrä<vərä՝«տեղ»։
 Այն  քերականական  ձևույթներում  ունի  լայն  գործածություն.  gərdil||gərdəl՝  «կլոր»,  bəndən||bandən՝«կանգնի՛ր»։
 Ә-ն հանդիպում է ադրբեջանական փոխառություններում. γərmä՝ «կարթ», γəzəl՝ «կարմիր», γərγon՝«կռիվ», γərväγ՝ «արագ»։
 Ә-ն ունի լայն քերականական գործածություն.•  դերանվանական ածանցներում (բոլոր դեմքերում և  թվերում` բացի հոգնակի 2-րդ դեմքից) որպես սկզբնական ձայնավոր է հանդես գալիս, որը միանում է բաղաձայնով սկսվող անվանականկամ բայական հիմքերին. äräγə härdä?՝ «դու խմեցի՞ր օղի», vindəže՝ «նա տեսավ», gätəmon՝ «մենքբռնեցինք»։
 •  bə-  բայական  նախածանցում.  bədä՝  «տո՛ւր»,  bəši՝  «գնա՛»,  bəvotän՝  «ասե՛ք»,  bəsänämon՝  «մենքվերցնենք»։
 •  բայական վերջավորությունների կազմում. -əm, -əš, -ə, -əmon, -əyon, -ən (հոգ. 2-րդ դ. անցնում է iի)1։
 Շուշան ԱզատյանԲանալի բառեր՝ թալիշերեն, ձայնավորներ, համակարգ, շեշտ, վանկ, երկարություն, կարճությունԹԱԼԻՇԵՐԵՆԻ ՁԱՅՆԱՎՈՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ։

Հոդվածում մանրամասն քննության առարկա է դարձել իրանական լեզուներից մեկի՝ թալիշերենի ձայնավորական համակարգը։
  Թալիշերենը, ի տարբերություն պարսկերենի, ունի ավելի հարուստ ձայնավորական համակարգ։
  Այս լեզվում ձայնավորներն աչքի են ընկնում մի շարք առանձնահատկություններով։
  Դրանց վրա նկատելի  ազդեցություն է թողնում շեշտի առկայությունը կամ բացակայությունը, վանկի բաց կամ փակ լինելը, ձայնավորին  շրջապատող բաղաձայնները, բառի մեջ բաղաձայնի անկումը, երկու ձայնավորների միաձուլումը և այլն։
