ՀՀ գյուղատնտեսության համար առանձնակի նշանակություն ունեն ալպյան և ենթալպյան գոտու արոտավայրերը։
  Արոտավայրերի պահպանության ևռացիոնալ  օգտագործման  խնդիրները  քննարկելիս  պետք  է  հաշվի առնել  նաևկլիմայի  փոփոխման  ներկա  երևույթները։
   Արոտավայրերի  սեփականաշնորհման և վարձակալության համատարած երևույթը, անկանոն, չհսկվող շահագործումը նպաստում են դրանց արագ դեգրադացմանը։
  Այս երևույթը հատկապեսաղետալի է սակավահող համայնքների համար, մասնավորապես նրանց հարողտարածքներում[1]։
 Այս  իսկ  պատճառով  մեր  ուսումնասիրության  համար  նախընտրեցինքԱրագած լեռան հյուսիսարևմտյան լանջին գտնվող Պեմզաշեն համայնքին անմիջականորեն հարող, հյուսիսարևմտյան դիրքադրությամբ, մերձալպյան գոտու20-350    թեքությամբ,  մոտ  2.5  հա  մակերեսով  տարածքը,  որը  վաղ  գարնանը, ծլարձակման շրջանում ծառայում է արոտավայր, այնուհետև արոտավայր տանող ճանապարհ, այսինքն՝ երկակի խոցելի տարածք։
 Պեմզաշեն համայնքը համարվում է առավել սակավահող համայնքներիցմեկը ՀՀ-ում, ունի ընդամենը 400հա վարելահող, 1200հա արոտավայր և խոտհարք, մեկ շնչի հաշվով մոտ 100 քառ/մետր գյուղատնտեսական հողատարածք։
 Համայնքի տարածքում շուրջ 350հա  լքված քարհանքեր են։
  Համայնքում բարձրէ նաև աղքատության ցուցանիշը։
 Գյուղին անմիջական հարող  արոտային տարածքներն Արագածի լանջնի վեր են, ունեն լանջային տարբեր դիրքադրումներ ու թեքություններ։
  Այս շրջանում շատ են նաև լանջերի հիմքային մերկացումները։
  Մերձալպյան գոտու ստորին սահման հանդիսացող նշված տարածքը ծառայում է որպես արոտավայր։
 Հողածածկը  հիմնականում  սևահողային  է, հիմքում կավային  ծածկույթով,  որտեղ սևահողի շերտը տատանվում է 10-15սմ-ի սահմաններում։
  Տարածքի կլիման բարեխառն ցամաքային է, լավ արտահայտված տարվա եղանակների հերթագայմամբ։
   Տեղումները  գերազանցապես  թափվում  են  գարնանը`  ապրիլմայիս ամիսներին՝ հասնելով մինչև հունիսի կեսը։
  Ամառը տևական չոր է, երբեմն դիտարկվող տեղատարափ անձրևներով։
  Տեղումների երկրորդ ռեժիմը ակտիվանում է աշնանը` հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին։
  Կայուն ձյունածածկըհաստատվում  է  նոյեմբերից  ապրիլի  սկիզբ։
   Տարածքում  իշխում  են  տարախոտային  հացազգիները,  ներկայումս  շրջանում  անկանոն  գերարածեցման  հետևանքով նվազել են օգտակար բուսատեսակների բաժինը։
  Վերջին հինգ տարիներին նշված տարածքի դիտարկման ժամանակ ուրվագծվում էր ոչ միայն բուսազրկման  ու  լանջային  էրոզիայի  զարգացումը,  այլև  լանջային  սողանքիննպաստող հետևյալ պայմանների ակտիվացումը՝ -  արոտային  շրջանի  տևողության  ռեժիմի  խախտումը  վաղ  գարնանը  և  ուշաշնանը,  հատկապես  մանր  եղջերավոր  անասունների  համար,  ընտանիկենդանիների  շարժը  գարնանային  ակտիվ  ծլարձակման  շրջանում,  երբհողաշերտը գերխոնավ է,- ծառայելով որպես անասունների մշտական շարժի ուղի՝ տարածքում ակտիվացել է ճանապարհային էրոզիան՝ ժամանակի ընթացքում վերաճելով ակոսայինի։
  Լանջերի  ստորին  մասում  այն  արդեն երկարաձգվել  է  մեկ  մետր  ևավելի  խորության  հեղեղատների։
   Հեղեղատների  խորացմանը  և  հետագահեղեղատաառաջացման  գործընթացին  նպաստում  են  նաև  տեղատարափանձրևներն ու կարկտահարությունը, որի  արդյունքում ակտիվացել են սելավային երևույթները։
 Տարածքի  նախնական  դիտարկումը  կատարվել  է  30.06.2010թ.  ՀՊՄՀ-իաշխարհագրության  բաժնի  ուսումնական  պրակտիկայի  ժամանակ,  ուսանողների անմիջական  մասնակցությամբ։
  Հետագա ուսումնասիրումը կատարվել էպարբերական դիտարկումների և հաշվարկների միջոցով։
     Հետազոտության մեթոդաբանությունը։
  Ընտրված տարածքը, մոտ 2.5 հա,բաժանվել է պայմանական հավասարաչափ քառակուսիների՝ 100x100մ մակերեսով։
  GPS Etexs 20 սարքի օգնությամբ տարածքի ամեն քառակուսում չափվելեն բուսածածկի առկա և բացակա մակերեսները և հաշվարկվել ըստ տոկոսային հարաբերության։
   Տարածքի  աշխարհագրական    կոորդինատները  տրվում  ենWGS 84 UTM zone 38 համակարգով (աղյուսակ 1)։
 Նկ. 1 Ցցանշերի ամրացումը տեղանքում 14.07.2010Ուսումնասիրվող  տարածքի աշխարհագրական  կոորդինատները                                                                                                               Աղյուսակ 1.ԱմսաթիվըՏարածքի սահմանային կետերի համարներըԱշխարհագրականկոորդինատներըԲարձ. ծովիմակ.1840.1 մ1849.7 մ.  1866.7 մ .1892.7 մ1887.6 մ1876.1 մ.*Առաջին դիտարկում ` 14-ը հուլիսի  2010թ. Տարածքի առանձնացված  քառակուսիներում բուսածածկի առկա և բացակա  մակերեսների  առավելագույն  արդյունքը  կազմել  է    78.4%  (5  քառակուսիներ), իսկ նվազագույնը 22.5% (10 քառակուսիներ), նախնական հաշվարկով հետազոտվող  տարածքի  բուսածածկի  ընդհանուր  միջինացված  արժեքը  կազմում է 68.2%։
 Համապատասխանաբար  ներկայացվում  են  հաջորդ  դիտարկումներիարդյունքները։
 *Երկրորդ դիտարկում` 14-ը օգոստոսի  2010թ. Առավելագույն արդյունքը կազմել է 61% (2 քառակուսիներ), իսկ նվազագույնը՝ 12.5% (8 քառակուսիներ), նախնական հաշվարկով ընդհանուր միջինացված արժեքը կազմում է 48.8%։
 *Երրորդ դիտարկում ` 12-ը սեպտեմբերի  2010թ.Առավելագույն արդյունքը կազմել է 52% (2 քառակուսիներ), իսկ նվազագույնը՝ 2.5% (10-ը քառակուսիներ), նախնական հաշվարկով ընդհանուր միջինացված արժեքը կազմում է 32.2%։
 *Չորրորդ  դիտարկում` 21-ը նոյեմբերի  2010թ. Գարնանային դիտարկումները ավելի հիմնավոր դարձնելու և գնահատման ճշտության բարձրացման համար լրացուցիչ  ընտրվեցին  10 կետեր, որոնքնշվեցին  փայտե  համարակալված  ցցանիշերով  և  գրանցվեցին  նրանց  կոորդինատները /աղյուսակ 2/։
 *Հինգերորդ դիտարկում  29.05.2011թ.։
 Դիտարկումների համար ամրացված  ցցանիշերի  մի  մասը՝  5  ցցանիշեր տեղանքի  հողի  հեղեղման  և  փլվածքների  հետևանքով  դիտարկման  օրը  չիհայտնաբերվել։
  Մնացած 5-ը պահպանվել են, և ըստ GPS-ի ցուցմունքների համեմատման՝  արձանագրվել  է  տեղաշարժ`  3  ցցանիշերը  (թիվ  1,5,6)    մինչև  1մ, իսկ  2-ը(թիվ  3,10) ավելի  քան 1մ։
   Աղյուսակում փակագծերում ներկայացվածեն հինգերորդ դիտարկման արդյունքները։
                        Դիտարկման  համար  կատարված ցցանշումների                                                կոորդինատների                                                                                                Աղյուսակ 2.Ցó³ÝÇß»ñիհամարներըԱշխարհագրականԿոորդինատներըԲ³ñÓñ. ÍáíÇ Ù³Ï.Ծանոթություն։
  Բոլոր չափումները կատարվել են  GARMIN Etrex 20, GPS+ГЛОНАСС ընդունիչի  օգնությամբ, իսկ դիտարկման  օրերն  ու  ժամերն ընտրված են արբանյակային կայանների լավագույն դիմակայության պայմաններում։
 Այս  առումով  չափումների  ճշտությունը  բավարար  է  հետազոտության  արդյունքների համար։
 Բուսազրկված տարածքի չափաբաժնի միջինը 2011թ. կազմել է  60-75% նախորդ` 2010թ.  50-55%-ի փոխարեն, ընդ որում, առկա են լրիվ բուսազրկվածհատվածներ։
 Առաջին և հինգերորդ դիտարկումների արդյունքում մեկ տարվա ժամանակահատվածում  առաջացած էրոզիոն ակոսներն ու ձորակները խորացել ենմիջինը 15-20%-ով։
 Դիտարկման դաշտային  աշխատանքների  տվյալները    մշակվել  և  քարտեզագրվել  են։
 Դիտարկման արդյունքներում  արձանագրվել է /29.05.2011/ լանջն ի վեր20-50սմ լայնությամբ երկարաձգված նոր հողաշերտի խախտում 52մ երկարությամբ։
  Այս հանգամանքը նպաստում  է մեկ տարվա կտրվածքով դեպի վեր լանջային էրոզիայի ակտիվացմանը ։
 Մարզում և հանրապետությունում այս ամենը սկզբնավորվեց սեփականաշնորհման գործընթացին զուգահեռ, իսկ ավելի ճիշտ՝ պետական վերահսկողության թուլացմամբ։
  Բնածին և մարդածին ազդակների համատեղ ներգործությամբ  բնական  լանդշաֆտները  տարեցտարի  ավելի  խոցելի  են  դառնում,  որիտիպական օրինակն է դիտարկվող տարածքը։
 Հանրապետության  լանդշաֆտների  արիդացման  ոլորտը  աստիճանաբար ընդլայնվում է, նրանց խոցելիության բնույթն ու աստիճանը ավելի են ուժեղանում։
   Դրան  համընթաց  առաջանում  են  սելավային  նոր  օջախներ,  և  ընդլայնվում՝ հները։
 Եզրակացություն•   Ուսումնասիրված  տարածքի  արագ  բուսազրկման  գլխավոր  պատճառը՝չկանոնակարգված արոտային ռեժիմն է։
  Մեկ արոտային սեզոնի ընթացքումբուսազրկման միջին ինտենսիվությունը կազմել է 20-25%։
 •  Լանջի  էրոզիոն  ակտիվությունը  պայմանավորված  է  բուսազրկմամբ,  որիննպաստում են նաև անասունների՝ դեպի արոտ տեղաշարժը և գարնանայինու աշնանային ինտենսիվ տեղումները։
 •  Ներկայումս վերը նկարագրված տարածքը ներկայացնում է լիովին դեգրադացված,  լանջն  ի  վեր  գրեթե  բուսազուրկ,  նախորդ  տարիների  համեմատառավել ընդարձակված հեղեղատներով,  էրոզացված տարածք։
 Նմանօրինակ  բնական  աղետների  ռիսկերի  նվազեցման  լավագույն  միջոցներից  է  հանրությանը  և  պատկան  մարմիններին  իրավիճակի    մշտականիրազեկումը։
  Մեր կողմից  դիտարկված երևույթի՝ որպես դանդաղ ձևավորվողտարերային աղետի  իրազեկման գործընթացը  արդյունավետ է իրականացնելհետևյալ  օղակներով։
 Նախ՝ համայնքի ազգաբնակչության իրազեկում՝ ներգրավելով նաև  դպրոցը։
   Իրազեկման  հաջորդ  օղակը  տեղական  ինքնակառավարման  մարմիններնեն, քանի որ երևույթը կարող է ավելի լայնամասշտաբ դրսևորումներ  ստանալ։
 Այս երևույթների ուսումնասիրումը ներկայումս տեղ է գտել «Գլոբալ և տարածաշրջանային կլիմայական մոդելներ և կլիմայական ռիսկեր» ծրագրերում [1]։
 Նկ. 2 Տարածքի ներկա իրավիճակը 20.06.2014թ.Առաջարկներ. Դեպի արոտ կենդանիների շարժի կանոնակարգում։
  Մշակել  ծրագիր համայնքին հարող վերոհիշյալ տարածքներում 25-30 հա ծառատունկ իրականացնելու համար։
 defined։
   Recommendations  for  the  prevention  of  disaster  risk  reduction  and  publicԳ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն 1.  ՀՀ  արտակարգ  իրավիճակների  նախարարություն,  Հայաստանի  հիդրոօդերևութաբանության  և  մոնիտորինգի  կետական  ծառայություն,  Հ.Մելքոնյան,Կլիմայական ծառայություններ, Երևան, 2012թ.։
 Տեղեկություններ հեղինակների մասինԱշոտ Գևորգի Աջամօղլյան – մանկ. գիտ. թեկնածու, դոցենտԽ. Աբովյանի անվան Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանիաշխարհագրության  և աշխ.դաս.մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ։
 Տիգրան Հովիկի Բաբայան- Խ. Աբովյանի անվան Հայկական պետականմանկավարժական համալսարանի աշխարհագրության և աշխ.դաս.մեթոդիկայիամբիոնի համակարգչային քարտեզագիր։

Հոդվածում  հակիրճ  ներկայացվում  է  ՀՀ  գյուղատնտեսության  համար  առանձնակի  նշանակություն  ունեցող  ալպյան  և  ենթալպյան  գոտու  արոտավայրերի պահպանության և ռացիոնալ օգտագործման խնդիրները։
    Նմանատիպ երևույթների կանխման և հնարավոր լուծումները հիմնավորելու  համար  հեղինակները  կատարել  են  երկարաժամկետ  մշտադիտարկում՝  օգտագործելով  ժամանակակից  ԵՏՀ  և  GPS  սարքավորում։
   Ներկայացվում  է  մշտադիտարկման եղանակը, և  առաջարկվում են գործնական լուծումներ։
