20-րդ դարի վերջին քառորդին Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունները հաջորդաբար կոտրեցին հաստատված բոլոր կարծրատիպերը, փոխեցին երկրի կյանքի բնականոն ընթացքն ու նկարագիրը ամենուր, այդ թվում `Գյումրիում:  Լինելով ավանդաբար մշակութային քաղաք ՝ անդրադառնալով բոլոր փոփոխություններին և նորամուծություններին ՝ Լենինականը (Գյումրի) պատասխանեց քաղաքական, տնտեսական և մշակութային շրջադարձային պահերին:  Խորհրդային Միության փլուզումը, Հայաստանի անկախությունը, theարաբաղյան պատերազմը, ավերիչ երկրաշարժը իրենց կնիքը դրեցին ժողովրդի հոգեբանության վրա:  Քաղաքը «կորցրեց» իր պատմությունը ինչպես գաղափարապես, այնպես էլ նյութապես: Խզվեց կապը անցյալի և ներկայի միջև: «  Իրականությունը բաժանվեց երկու մասի. Երկրաշարժից առաջ, ապա, ինչպես կասեր Բոդլերը, «հինը չէր ավարտվել, և նորը դեռ չէր սկսվել»:   Շատերը, հայտնվելով երկու արժեքային համակարգերի արանքում, կորցրեցին իրենց դեմքը և հանձնվեցին ճակատագրի քմահաճույքին:  Ընդհակառակը, նկարիչները փորձում էին պայքարել ժամանակի և հանգամանքների հետ ՝ բացահայտելով նոր ժամանակների գաղափարները, թաքնված իմաստները, առանձնահատկությունները: Նրանք իրենց արվեստը օգտագործեցին նոր գաղափարների հաստատման ճանապարհը հարթելու համար: Ավագ սերնդի նկարիչներից յուրաքանչյուրը տարբեր կերպ էր արձագանքում ժամանակի փոփոխություններին:  1960-ականների ներկայացուցիչներ Սերգեյ Միրզոյանը և Աշոտ Հովհաննիսյանը իրենց նկարներում կանխատեսում էին 1988 թ. աղետ  Այսպիսով, Միրզոյանի 1987 թվականին նրա ստեղծած «Յոթ» կտավը կանխատեսող էր: Ասես հրաժեշտ տայի Լենինականին, որը մեկ տարի անց կվերածվեր ավերակների:   Նկարն արված է զարմանալի ազատությամբ, պինդ քսուքներով, գունավոր վառ հակադրություններով:  Տեսարանը ընտրվում է բարձր տեսանկյունից: Պատկերը մոնումենտալ է, ամբողջական:  Երկրաշարժից հետո Միրզոյանը ժամանակավորապես դադարեց ստեղծագործել: Նա կարծես կորցրել էր կապը իր սիրելի քաղաքի հետ:  Եվ, ինչպես պատահում է նման դեպքերում, ինքնանկարը նորից վերակենդանացրեց նրան:  Նա սկսեց նկարել վառ, ակտիվ գույներով, աննախադեպ պինդ քսուքներով:  1997 նկարազարդված «Սուրբ Նշան եկեղեցին» դառնում է Միրզոյանի նոր այցեքարտը արվեստում:  Արծաթափայլ եկեղեցին ուրվագծվում է գիշերային մութ երկնքում:  Այն ամուր է կանգնած բոլոր փորձությունների և նեղությունների առջև:  Եկեղեցու վսեմ ու հպարտ նկարագիրը հավատ է ներշնչում: Քանի դեռ հավատի տաճարը կանգուն է, քաղաքը գոյություն կունենա ... Աշոտ Հովհաննիսյանը հատուկ կապ էր զգում Լենինականի հետ:  Նրա խոսքերով ՝ «Լենինականն այդ ժամանակ ինձ թվում էր աշխարհի միակ քաղաքը»:  1988 թ. «Կանխատեսում.» «Ինքնադիմանկարը» իսկապես կանխատեսելի դարձավ նրա սիրելի քաղաքի համար:  Նկարում պատկերված է կոտրված գլուխ, դեֆորմացված դեմք, որից լույս է ճառագում, թափանցող աչքերի մեջ կա փրկության աղ: Նկարի ֆոնը ընդգծված է կարմիրով:  Այն կարծես կանխատեսում է վերահաս աղետը և մարդկային անսահման ողբերգությունը this Այս առիթով նկարիչը գրել է. «Իրականությունը երբեք չի կարողացել ազդել նկարչի վրա:  Նկարիչը գերզգայուն է և ես ամբողջ կյանքում մեկ շաբաթից ավելի չեմ կարոտել վրձինը, այս ձմեռ ես մեկուկես ամիս ստուդիա չէի մտել:  Իրոք, ֆիզիկական ազդեցությունը շատ մեծ է, բայց մենք պետք է հոգեկան դիմակայենք J.. Խուճապն անթույլատրելի է: Մենք պետք է կարողանանք ճիշտ եզրակացություններ անել: ”[2]: Եղել են նկարիչներ, ովքեր Գյումրին նկարելիս երբեք չեն նկարել դրա ավերակները և վերքերը:  Նրանց համար Գյումրին միշտ մնում էր ցուցամոլ ու բանաստեղծական քաղաք:  Վարդպարոնյանի «Հին Լենինական», «Հին թաղամաս», «Ձմեռը Գյումրիում» կտավներում կա կարոտ, տխրություն, կորցնելու և վերագտնելու կյանքի անվերջանալի փիլիսոփայություն ... Բայց նա երբեք չի նկարել ավերված քաղաքը: Լուսանկարիչ Հայկ Ադամյանի աշխատանքները կարող ենք համարել որպես քաղաքի փաստաթուղթ, որոնք քաղաքային տեսարաններ են `« դիտված »և« տեսած »նրա տեսախցիկով` աղետից առաջ և աղետից հետո ընկած ժամանակահատվածում:   Դրանք ժամանակի և քաղաքի վավերագրական հիմքն են: «Բաց աչքերով» նայելով քաղաքը ՝ նկարիչը անխնա ճշմարտություն պատմեց քաղաքի վերքերի մասին, բայց կարճ ժամանակ անց նրա նյարդերը չդիմացան:   Նա որոշում է լքել իր սիրելի քաղաքը ՝ մեկնելով հեռավոր Միացյալ Նահանգներ ... Երկրաշարժի թեման առանցքային է քանդակագործ avenավեն Կոշտոյանի աշխատանքում:  Կոշտոյանն իր կյանքի կորուստը և երկրաշարժի բազմաթիվ զոհեր ամփոփեց երկրաշարժի զոհերին նվիրված մայր և մանկան հուշարձանում, որտեղ մայրը երեխային պաշտպանում է ճնշված պատերի ծանրությունից և վտանգում նրանց կյանքը:  Այսպիսով, Կոշտոյանը իր անձնական ողբերգությունը վերածում է համընդհանուր ողբերգության, դարձնում այն ​​«Պիետայի» յուրօրինակ մարմնացում:   Արձանը գտնվել է Ամենափրկիչ եկեղեցու բակում (հետագայում տեղափոխվել է Անի (58) թաղամաս, եկեղեցու բակ), իսկ 2008-ին այն փոխարինվել է մոսկվաբնակ քանդակագործ Ֆրիդ Սողոյանի «Անմեղ զոհեր, բարեսիրտ սրտեր» քանդակով, որը երկրաշարժի տարելիցին նվիրաբերեց քաղաքին: Հետաքրքիր է, որ 1980-ականների սերնդի նկարիչները 2000-ականներին դիմեցին կրոնին `փորձելով գտնել իրենց տանջալից հարցերի պատասխանները:  Գարիկ Մանուկյանի և Գագիկ Մանուկյանի հոգևոր շարքերը ուղղված էին խորը արժեքների բացահայտմանը:  Ի՞նչ էր սա Հարգանքի տուրք ժամանակի՞ն, տարիներով արգելված թեմաների հայտնաբերո՞ւմը, թե՞ ինքնաքննության փորձ և սեփական ներաշխարհի կատարսիզմ: «Խաչից իջնում», «Հարություն»:   Այս թեմաները Խորհրդային Միությունում երկար ժամանակ պահվում էին «7 փակ»: Արվեստագետը փորձեց դիտել աղետը քրիստոնեական շարքերի աղետի («Խաչելություն») և վերածննդի («Հարություն») ոլորտում: «Գտնվելու վայր» շարքում Գարիկ Մանուկյանը համեմատել է բնական աղետները, ինչպիսիք են ալիքները և երկրաշարժերը, ցույց տալով բնության իրական վիճակ, որն ունի հայտնի աբստրակցիա:  Նկարիչը տեղեկատվությունը տեսել է Դանիայում: Theովը, նահանջելով, մնաց ավազի մամուռի վրա, սողացող ձուկ, կճեպով, նրա «հարստությամբ» ՝ իրական ու մտացածին բեկորների տեսքով:  Աղետը խաթարում է բնության ընթացքը, ներդաշնակությունը: Նկարիչը փիլիսոփայական տեսանկյունից ներկայացրեց իր շարքերը, հետաքրքիր մեկնաբանություններ տվեց, գտավ նոր արտահայտություններ: Արվեստագետներ կային, որոնք աղետի մասին խոսելիս օգտագործում էին իրենց խորհրդանշական խորհրդանշական լեզուն և արտահայտչամիջոցները:  Երկրաշարժի թեման ինձ ստիպեց վերադառնալ պատմություն, քաղաքի անցյալ շերտերը… «Երբ ես հասկացա, որ հողը շնչում է, այն նույնիսկ պայթեց իմ ոտքերի տակ, այստեղից սկսվեց զրույցը բնության հետ», - ասաց Համբարձում ուկասյանը:  1988-ի երկրաշարժից հետո նա երկար ժամանակ չէր կարող ստեղծագործել:  Ընդմիջումից հետո վրձինները ձեռքին վերցնելով ՝ նա նախ ստեղծեց «Ռեքվիեմ» վերացական շարքը:   Ընտրելով քաղաքի խորհրդանիշ տեսարանները, Փրկչի շենքը, Աբովյան պողոտան, այգուց բացվող տեսարանը, նա դրանք դրել է գունային որոշակի հարաբերությունների մեջ:   Գույնը ձեռք է բերում արձագանքի խորհրդանշական իմաստ:  «Գունավոր խորհրդանիշի գաղափարը ներթափանցեց իմ աշխատանք, երբ Գուրզուֆում բնության մեջ տեսա գույների սպեկտրալ հաջորդականությունը:  Բնության մեջ ամեն ինչ կանոնավոր է, կանոնակարգված: «[2]   Այս հայտնագործությունը շարունակվեց «akամանակ» շարքում, որը վերաբերում էր հետերկրաշարժյան Գյումրու նկարագրությանը:   Շարքի բանալին կարգաբերման պատառաքաղն է, որը կարծես նկատում է քաղաքի սրտի բաբախյունը:   Առաջին նկարը Փրկչին պատկերում է գորշ գույնով: Լարելը չի ​​շարժվում:  Սա հետերկրաշարժյան Գյումրին է ՝ ցուրտ ու անշարժ:  Մյուս կտավում կարգավորում է պատառաքաղը, իսկ նկարի գույները դառնում են տաք ու մութ:  Գյումրու զարկերակը ծեծում է, նրա վերքերը բուժում են:   Քաղաքի ֆոնին Ghուկասյանը պատկերում է նրա բնակիչներին, զոհաբերությունների և խաշի սիրահարներին, դերասաններին և պարողներին, մուրացկաններին և ... ասպետներին, ովքեր փորձում են փրկել քաղաքը հուսահատությունից, քաղաքավարությունից, սովից ... Կարևոր մշակութային իրադարձություններից մեկը: հետերկրաշարժյան Գյումրին Գյումրու բիենալեն էր: Դա Բիենալեի և Կասելի վավերագրական ֆիլմի երկու փառատոների հանրագումարն էր:  Հիմնադիրներն էին Վազգեն Պահլավունի-Թաջոսյանը և Ազատ Սարգսյանը, ովքեր առանց լուրջ ֆինանսավորման կազմակերպեցին և անցկացրեցին Բիենալեն: Խոսելով Գյումրու բիենալեի մասին ՝ հեղինակները նշում են դրա հետխորհրդային, հետ աղետալի, հետինդուստրիալ, հետավտորիտար, ընդհանրապես, «հետ» / «պոստ» / լինելը:  Սկզբնապես նպատակ ունենալով աշխուժացնել Գյումրիի մշակութային կյանքը ՝ Բիենալեն նաև ձգտում էր ներգրավվել ժամանակակից արվեստի համատեքստում:   Սակայն ժամանակը ցույց տվեց, որ Գյումրին մնաց «հետ» կարգավիճակում:  Հենց սկզբից նա իր առջեւ նպատակ չէր դնում քննարկել ժամանակակից արվեստը, ըստ էության, այդ «դիրքում»:  Ահա թե ինչի մասին են խոսում Բիենալեի տարբեր կատալոգների հոդվածները, որոնցում միշտ նշվում է, որ «Գյումրին երկրաշարժային քաղաք է.   Գյումրու բիենալեն առավել քան բարենպաստ տեղ էր, որտեղ հնարավորություն կար քայլ կատարելու, ապագա կերտելու համար ՝ այդպիսով պահելով Ավանդույթը / Պատմությունը /:  Ավելի ճիշտ, դա կլինի իր ապագան: » [3] Գյումրու բիենալեի խորհրդանշական աշխատանքներից մեկը քանդակագործ Ալբերտ Վարդանյանի «Վիրաբուժական միջամտությունն» տեղադրումն է: «Բիենալեն հայտնվեց փակուղում ՝ չկարողանալով հարթել այն ճանապարհը, որով ցանկանում էր քայլել»:   Ընդհանուր առմամբ կազմակերպվել էր 8 բիենալե: Յուրաքանչյուրն ուներ իր վերնագիրն ու հայեցակարգը:  Չնայած կազմակերպիչները փորձեցին այս ամենը տեղավորել ժամանակակից համաշխարհային արվեստի համատեքստում, գյումրեցիների մեծամասնությունը չէր ընդունում հայեցակարգային արվեստը: Այն մնաց արվեստագետների և ակադեմիայի ուսանողների հետաքրքրության մեջ: Այսպիսով, հին սերնդի նկարիչներից յուրաքանչյուրը տարբեր կերպ է արձագանքում ժամանակի փոփոխություններին: Այսօր երկրաշարժից հետո Գյումրիում իրավիճակը հիշեցնում է Յուրգեն Հաբերմասի «անցյալի արդիականություն» արտահայտությունը ՝ անցյալի արդիական լինելու փաստը:  [4] Գյումրին ՝ իր հարուստ մշակութային ավանդույթներով, հայտնվել է մշակութային երկատվածության ոլորտում:  Քաղաքն ունի ստեղծագործական ներուժ, չունի այն զարգացնելու հնարավորություն ՝ ունենալով տաղանդավոր նկարիչներ, չունի պատկերասրահ, ժամանակակից արվեստի թանգարան: печать на душевном состоянии людей. Գորոդը «ոչնչացրեց» իր պատմությունը:  և գաղափարի մեջ ես կանգնած եմ: Գործողությունը բաժանված է երկու մասի:  երկրաշարժերից հետո և հետո: Գրականություն 1. Բոդլեր Շառլ, Գեղագիտություն և քննադատություն:  Այո՛  Սարգիս Խաչենց.  1999 թ. 430 էջ: 2. Մարգարյան Ա. Շիրակ աշխարհի ստեղծողներ:  Այո՛  Ոսկու տպագրություն և ձևավորում 2016 թ.  60 էջ: 3. «Գյումրի Թայմս», 2014 թ. Հուլիսի 1, Նազարեթ Կարոյան, Կարինե Գուսարենկո. «Պատմաբանությունը կարող է ընդհատել Գյումրու բիենալեի կենսագրությունը»: ։

20-րդ դարի վերջին քառորդին Հայաստանում տեղի ունեցան իրադարձություններ, որոնց արձագանքը տեղ գտավ նաև Գյումրու քաղաքական, տնտեսական, մշակութային իրականության մեջ։
  Խորհրդային Միության փլուզումը,  Հայաստանի անկախացումը, Ղարաբաղյան պատերազմը, ավերիչ երկրաշարժը  իրենց  կնիքը  դրեցին  մարդկանց  հոգեբանության  վրա։
   Քաղաքը  «կորցրեց»  իր  պատմությունը  թե՛  գաղափարական  և  թե՛  նյութատեխնիկական  առումով.  խզվեց կապը անցյալի ու ներկայի միջև։
  Իրականությունը բաժանվեց երկու մասի`  երկրաշարժից  առաջ  և  հետո։
   Արվեստագետները  փորձում  էին կռիվ  տալ  ժամանակի ու հանգամանքների հետ՝ բացահայտելով նոր ժամանակների գաղափարները, թաքնված իմաստները,առանձնահատկությունները. նրանք իրենց  արվեստով  ուղիներ  էին  հարթում  նոր  գաղափարների  հաստատման  համար։
   Ամեն մեկը յուրովի՝ իրեն բնորոշ ձեռագրով ու մտածողությամբ արձագանքում  էր աղետի թեմային։
