ՀԱՊԿ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՄԻSՈՆԵՐ 1991 թ. ԽՍՀՄ փլուզումը նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններին դարձրեց լուրջ սոցիալ-տնտեսական և ռազմաքաղաքական դժվարությունների: Տեղական հակամարտությունների թիվն ավելացավ ոչ միայն պետությունների, այլ նաև դրանց շրջանակներում:   Թշնամանքի հին օջախներին գումարվեցին նոր, ավելի վտանգավորները ՝ ծնված էթնիկական, կլանային, կրոնական անհանդուրժողականությունից և ագրեսիվ ազգայնականությունից:  Բացի այդ, ակտիվացել են միջազգային ահաբեկչության, թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության և զանգվածային ոչնչացման զենքի խնդիրները, որոնք խորանում են միջազգային ահաբեկչության և գլոբալիզացիայի աճող սպառնալիքի պատճառով:  Այս ամենը հետխորհրդային հանրապետությունները դնում է անվտանգության լուրջ խնդրի առաջ: [1]  Այս իրավիճակից դուրս գալու համար հետխորհրդային հանրապետությունները ձեռնամուխ եղան տարածաշրջանային նոր միջազգային կազմակերպության ՝ ԱՊՀ (ԱՊՀ) ստեղծմանը: 1991 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին տասնմեկ ինքնիշխան պետություններ ստորագրեցին ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագրի արձանագրությունը: Այսպիսով, արդեն ձևավորված ԱՊՀ շրջանակներում ռազմական համագործակցությունը զարգացավ երեք ուղղություններով. • բազմակողմ ռազմական, ռազմաքաղաքական և ռազմատեխնիկական համագործակցություն ԱՊՀ անդամ պետությունների պաշտպանության նախարարների խորհրդի միջոցով, • ռազմական, ռազմաքաղաքական և ռազմատեխնիկական բազմակողմ ՀԱՊԿ շրջանակներում համագործակցություն, • երկկողմ ռազմական համագործակցություն `հիմնված երկկողմ պայմանագրերի և համաձայնագրերի վրա [2]: NCP- ն դրանցից ամենահեռանկարայինն էր:  1992 թ. Մայիսի 15-ին ստորագրվեց Հավաքական անվտանգության պայմանագիրը:   Այն ստորագրել են Հայաստանը, Ռուսաստանը, Kazakhազախստանը, Kyrրղըզստանը, Տաջիկստանը և Ուզբեկստանը: Համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել 1994 թ. Ապրիլի 20-ին:   Հավաքական անվտանգության պայմանագիրը (ՀԱՊԿ) երբեմն անվանում են Տաշքենդի դաշնագիր, Տաշքենդի պայմանագիր և տարածաշրջանային միջազգային կազմակերպություն, որի նպատակներն են `հաստատել միջազգային տարածաշրջանային խաղաղություն, անվտանգություն, կայունություն, կոլեկտիվ պաշտպանություն, տարածքային ամբողջականություն և ինքնավարություն:   Պայմանագրի համաձայն, մասնակից պետությունները համատեղ աշխատում են վերացնելու և, անհրաժեշտության դեպքում, վերացնելու իրենց ինքնիշխանությանն ու տարածքային ամբողջականությանը սպառնացող ռազմական սպառնալիքը:  Պայմանագրի հիմնական դրույթները սահմանվել են 2 և 4 հոդվածներով:   Համաձայն 2-րդ հոդվածի ՝ անդամ պետությունները պետք է խորհրդակցություններ անցկացնեին միջազգային անվտանգությանն առնչվող բոլոր կարևոր հարցերի շուրջ, որոնք ինչ-որ կերպ ազդում էին նրանց շահերի վրա ՝ համաձայնեցնելով այդ հարցերի վերաբերյալ իրենց դիրքորոշումները:   Մեկ կամ մի քանի անդամ պետությունների անվտանգությանը, կայունությանը, տարածքային ամբողջականությանը կամ ինքնավարությանը սպառնացող վտանգի դեպքում անդամ պետությունները անհապաղ մասնակցում են համատեղ խորհրդակցությունների ՝ իրենց ջանքերը համակարգելու, պետությանը օգնելու համար անդամ պետությունների գործողությունները մշակելու և իրականացնելու և սպառնալիքը վերացնելու համար: (ավարտված է 10 դեկտեմբերի 2010 թ.): մեջ):   Հոդված 4. Եթե որևէ անդամ պետություն ենթարկվում է ագրեսիայի (զինված հարձակում, անվտանգության սպառնալիք, կայունություն, տարածքային անվտանգություն, ինքնավարություն), դա կարող է սպառնալիք համարվել Կազմակերպության բոլոր անդամ պետությունների համար:  Memberանկացած անդամ պետության դեմ ագրեսիայի դեպքում, մնացած բոլոր անդամ պետությունները, իրենց կարողության սահմաններում, օգնություն կցուցաբերեն իրենց տրամադրության տակ գտնվող միջոցներով `համաձայն կոլեկտիվ պաշտպանության իրավունքի իրացման կարգի` համաձայն 51-րդ հոդվածի: Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության:   Պետությունը պետք է անհապաղ տեղեկացնի ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին իրավիճակի մասին:   ՆԱՏՕ-ի դեպքում (Վաշինգտոնի համաձայնագրի 5-րդ հոդված, Պայմանավորվող կողմերը համաձայն են, որ Եվրոպայում կամ Հյուսիսային Ամերիկայում մեկ կամ ավելի անդամ պետությունների վրա զինված հարձակումը կհամարվի անձամբ նրանց վրա հարձակումը:  Անդամ պետությունները համատեղ կամավոր օգնություն են տրամադրում հարձակման ենթարկված գործընկեր պետությանը:  Այս օգնությունը տրամադրվել է առանց անդամ պետության կամքը հաշվի առնելու, ապա ՀԱՊԿ-ի դեպքում որոշվել է ռազմական միջամտություն կատարել միայն այդ երկրի պահանջով (2010 թ. Հրատարակություն), քանի որ դա կդիտարկվի որպես միջամտություն ներքին պետության գործերը:   Օրինակ ՝ popրղզստանում կակաչի հեղափոխությունը 2005 թ., Երբ Kyrրղզստանի նախագահը հրաժարվեց ՀԱՊԿ ռազմական օգնությունից ՝ համարելով դա ներքաղաքական խնդիր, բայց դիմեց Ռուսաստանին ՝ որպես բարեկամ պետություն: Հետխորհրդային տարածքում միջազգային անվտանգության ոլորտում պետությունների համագործակցությունը բազմաթիվ փոփոխությունների է ենթարկվել հիմնադրման պահից ՝ 1992 թվականից: Մայիսի 15-ից 2002 թվականը ՝ ՀԱՊԿ վերափոխումը ՀԱՊԿ: ՀԱՊ վերափոխման պաշտոնական պատճառներից մեկը կոլեկտիվ անվտանգության շրջանակներում համագործակցության ընդլայնումն էր:  Սակայն, ըստ որոշ փորձագետների, դա արվել է այն պատճառով, որ շատ հաճախ ռազմաքաղաքական հարաբերությունները խոչընդոտում էին ԱՊՀ-ի զարգացմանը:  Հենց այս կարգավիճակն էր, որ հանգեցրեց ՀԱՊԿ-ի վերափոխմանը ՀԱՊԿ-ի, որն էլ իր հերթին անհրաժեշտություն առաջացրեց ստեղծել մի շարք նոր ուժային կենտրոններ:  ՀԱՊԿ կոալիցիոն ուժերի (գործառնական արձագանքման, խաղաղապահության, կոլեկտիվ ավիացիայի), ՀԱՊԿ աջակցության ուժերի (թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառության դեմ պայքարի իրավասու մարմինների համակարգում, ապօրինի միգրացիայի դեմ պայքարի իրավասու մարմինների համակարգում) հանձնաժողով):   2000-ականների սկզբին Կովկասի տարածաշրջանում տիրող իրավիճակը ստեղծեց նոր քաղաքական դաշտ:  Տարածաշրջանային հավաքական անվտանգության համակարգի ձևավորման համար հիմք է հանդիսացել «բազմակողմ ուժերի» օգտագործումը:  ՀԱՊԿ տարածաշրջանային ուժերի միջոցների դուրսբերման մասին որոշումը հաստատվել է 2000 թվականին: Մայիսի 24-ին Մինսկում կայացած Հավաքական անվտանգության խորհրդի նիստի ժամանակ: Որոշվեց տարածաշրջանային ուժերը կազմել երեք ուղղությամբ:  Նրանցից յուրաքանչյուրին պայմանականորեն կցված էին ծովային գոտիները. • Կովկաս (Սև ծով) - նախատեսվում էր կազմակերպել հայ-ռուսական համագործակցության միջոցով:  Այս համագործակցությունը հնարավորություն տվեց Հայաստանին լուրջ դեր խաղալ տարածաշրջանում անվտանգության ապահովման գործում:   Ռուսաստանը, մյուս կողմից, կարողացավ պահպանել ռազմական ներկայությունը իր համար կարևոր տարածաշրջանում ՝ նվազեցնելով իր արտաքին բացասական ազդեցությունները հարավային սահմանների մոտակայքում առկա հակամարտությունների վրա: • Արևելյան Եվրոպա (Բալթյան) - Արևելյան Եվրոպայի ուղղությամբ այն կազմակերպվեց, ամրապնդվեց Ռուսաստանի և Բելառուսի միջև կնքված պայմանագրով:  ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանը կորցրեց իր հակաօդային համակարգը `թողնելով միայն երկու առանձին հակաօդային ուժեր` չորս կորպուսով (Բելառուսում `11-րդ, Ուկրաինայում` 28-րդ, 28-րդ, 49-րդ և 60-րդ):  Այդ պատճառով, երբ Ուկրաինան չմիացավ ՀԱՊԿ-ին, միակ տարբերակը Բելառուսի Հանրապետությունն էր Արևելյան Եվրոպայում:  Արտաքին սահմանների համատեղ պաշտպանության և Ռուսաստանի և Բելառուսի Հանրապետության միջև օդային պաշտպանության համատեղ տարածաշրջանային համակարգի ստեղծման մասին համաձայնագիրը ստորագրվել է 2009 թ.  Այն վավերացվել է Ռուսաստանի կողմից 2009-ին, իսկ Բելառուսի Հանրապետությունը `2012-ին: [8] • Կենտրոնական Ասիայի (Կասպից) - Կենտրոնական Ասիայի ուժերը ձեւավորվել են ռուս-ղազախական համագործակցության միջոցով:  Այս տարածաշրջանում կա ռուս-ուզբեկական համագործակցություն:   Չնայած այն հանգամանքին, որ 1995-ին Ուզբեկստանը դուրս եկավ ՀԱՊԿ-ից, այնուամենայնիվ, շարունակվեց համագործակցությունը հակաօդային պաշտպանության ոլորտում:   Իհարկե, առանցքայինը ռուս-ղազախականն էր:  Կենտրոնական Ասիայում հակաօդային պաշտպանության միացյալ համակարգի ստեղծումը կազմակերպվել էր 2014 թվականին: Համաձայնագիրը ստորագրվեց 2006 թվականի մայիսի 13-ին byազախստանի Հանրապետության Ռուսաստանի Դաշնության կողմից:  Ռուս-ղազախական հակաօդային պաշտպանության համակարգի հիմնական նպատակը տերությունների օդային տարածքի, ինչպես նաև տարածքային ամբողջականության և անկախության պաշտպանությունն էր:  ՀՕՊ զորքերի հրամանատարները նշանակվելու են Ռուսաստանի Դաշնության և ofազախստանի Հանրապետության Նախագահների կողմից `պաշտպանության նախարարների առաջարկությամբ: Այսպիսով, հաշվի առնելով ՀԱՊԿ-ի պատասխանատվության տարածքի աշխարհագրական սահմանները և դրանում ներգրավված պետությունների շահերի տարբերությունները, ՀԱՊԿ-ը բաժանվեց ենթաշրջանների `հավաքական անվտանգությունն ապահովելու համար:  Տարածաշրջանային խնդիրների արդյունավետ լուծման համար ստեղծվեց տարածաշրջանային անվտանգության համակարգ:   Բաժանումը ազդեցություն ունեցավ անվտանգության համակարգի ամբողջականության վրա, այնուամենայնիվ, դա հնարավորություն է տալիս բարձրացնել անվտանգության համակարգի կառավարման արդյունավետությունը, քանի որ մի շարք հարցեր կարող են լուծվել երկկողմ մակարդակով ՝ խուսափելով բյուրոկրատական ​​քաշքշուկներից:   Ելնելով այս նպատակահարմարությունից `հնարավոր է բարձրացնել տարածաշրջանային ուժերի կառավարման անկախությունը:  Ինչ վերաբերում է կոալիցիոն ուժերի կառավարմանը, ապա հաճախ անհրաժեշտ է անցկացնել քաղաքական խորհրդակցություններ, ինչը թույլ կտա հստակեցնել անդամ երկրների ռազմաքաղաքական մոտեցումները անվտանգության հարցերի վերաբերյալ:  Այն հաջողությամբ օգտագործվում է, օրինակ, ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում:  Կարծում ենք, որ ՀԱՊԿ քաղաքական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը ցածր է, հատկապես տարածաշրջանային խնդիրների լուծման գործում: Forավոք, Հայաստանի ամենամեծ խնդիրն այն է, որ Հայաստանը չունի ուղղակի սահմաններ անդամ ոչ մեկի հետ: Հայաստանի Հանրապետության անդամակցությունը այս կառույցին շատ հաճախ քննադատվում է: Կասկածի տակ է դրվում ՝ արդյո՞ք անհրաժեշտ է Հայաստանի Հանրապետությանը անդամակցել Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը:  Իշտ է, կան մի շարք բացեր, բայց չպետք է մոռանալ դրական կողմերի մասին. • Հայաստանը զինամթերք է գնում շուկայից համեմատաբար ցածր գներով, • դա զսպող գործիք է Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար: • Լ NKՀ հարցում դա բացառում է Kazakhազախստանի և Kyrրղզստանի աջակցությունը Ադրբեջանին:   Armeniaիշտ է, Հայաստանի և Kazakhազախստանի միջև լուրջ դաշնակցային հարաբերություններ չկան, քանի որ «Kazakhազախստանն ու Kyrրղըզստանը թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհրդի անդամ են», այդ պատճառով շատ հարցերում, մասնավորապես Լ NKՀ հարցում, նրանք նաև քաղաքական չեզոքության քաղաքականությունը այս կազմակերպության անդամ է:  Բելառուսի դեպքում հարաբերությունները շատ ավելի կառուցողական են ՝ դատելով Բելառուսի Հանրապետության Նախագահի վերջերս արած հայտարարություններից, որ անհրաժեշտության դեպքում պատրաստ են աջակցել իրենց ռազմավարական գործընկերոջը ՝ Հայաստանին: Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները այլ խնդիր են, քանի որ այն փաստը, որ Ռուսաստանը զենք է վաճառում Ադրբեջանին, շատ քննադատվում է:   Եվ իրոք, Ռուսաստանը, լինելով Հայաստանի Հանրապետության ռազմավարական գործընկերը, բարոյական իրավունք չունի նման քայլի դիմել: Ամփոփելով, կարելի է ասել, որ ՀԱՊԿ-ը, որպես միջազգային տարածաշրջանային կազմակերպություն, դեռ ունի բավականին բաց կողմեր, որոնք կապված են հատկապես անդամ երկրների ոչ դաշնակցային հարաբերությունների հետ:  Կարծում ենք, որ առաջին հերթին անհրաժեշտ է փորձել լուծել այդ խնդիրը, ինչը համակարգը կդարձնի ավելի ուժեղ, հնարավորություն կտա արդյունավետ օգտագործել առկա ուժերն ու միջոցները: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Քերյան Գ., Հավաքական անվտանգության գաղափարի պրակտիկայի զարգացումը միջազգային հարաբերություններում, Բանբեր Երջանի համալսարան, միջազգային կապեր, քաղաքագիտություն, 2015 թ. 3 (18), էջ 48-49: [3] Հավաքական անվտանգության պայմանագիր, URL:  http: //www.odkbcsto.org/documents/detail.php?ELEMENT_ID=126 (կիրառման ամսաթիվը):  21.01.2017): [4] Պայմանագրի միջազգային կազմակերպություն, URL:  http: //www.mfa.am/hy/international-organisations/CSTO/ (հասանելի է:  21.04.2017): [5] Հյուսիսատլանտյան դաշնագիր, URL:   http: //www.nato.int/cps/ru/SID-A07EC0F6FEA104B4/natolive/official_texts_17120.htm:  28.04.2017): Հավաքական անվտանգության կազմակերպություններ, [7] Մանուկյան Բ. Ս., Հավաքական անվտանգության ձևավորման գործընթացները ԱՊՀ-ում և Հայաստանում 1995-2001թթ., Հայոց բանակ, Երևան, 2006, էջ. 78 2, URL:  http: //tass.ru/armiya-i-opk/2245486http. //tass.ru/armiya-i-opk/2245486 (датаобращения.  28.04.2017): URL.  http: //www.ntv.ru/novosti/810756/ (կիրառման ամսաթիվը):  28.04.2017 թ. ։

Հոդվածն  անդրադառնում  է  հետխորհրդային  տարածքում  անվտանության  ապահովման կարևորագույն բաղադրիչներից մեկին՝ ՀԱՊԿ-ին։
  Այն կարևորագույն  դեր  է  խաղում  անդամ  պետությունների  անվտանգության  ապահովման  գործում։
   Արդյունքում ներկայացվել են որոշակի առաջարկներ, որոնք կնպաստեն կազմակերպության գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը։
