ՊՈՍՏՄՈԴԵՌՆԻՍՏԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ ԱՌԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ՀԵՌՈՒՍՏԱԸՆԿԵՐՈՒԹՅԱՆ «ԱԶԱՏ ԳՈՏԻ» ԹՈՔ-ՇՈՈՒՈՒՄ «Տեղեկատվական  դարաշրջանում  առաջին  տեղն  զբաղեցնում  է  «տեսաձայնային  մշակույթը»՝որպես զանգվածային հաղորդակցության միջոցների հենարան։
  Կինոյի և առաջին հերթին հեռուստատեսության ազդեցության տակ սկսում է ձևավորվել, այսպես կոչված, «էկրանային սերունդը»1։
 Այն ամենը, ինչ պատկերվում է գունավոր էկրանին, հեռուստադիտողի մոտ այս կամ այն վարքագիծը ձևավորելու միտում ունի։
  Շատ դեպքերում դրանք ընդօրինակված են արևմտյան արժեքներից ևհարմարեցված տեղական հեռուստադիտողի գիտելիքներին ու պատկերացումներին։
  Հեռուստատեսության կողմից առաջարկվող կենսաոճերը, կարելի է ասել, կեղծ ոճեր են, որոնք, հակադրվելով իրականությանը,  փորձում  են  ստեղծել  «քվազի-իրականություն»։
   Այս  իրականությունը,  որը  փաթաթվում  էհեռուստադիտողի վզին մեդիայի կողմից, պոստմոդեռնին բնորոշ գիծ է։
  Որոշ արևմտյան հետազոտողների  կարծիքով՝  «Ժամանակակից  հեռուստատեսությունն  իրենից  ներկայացնում  է  արքետիպայինպոստմոդեռնիստական ձև։
  Հեռուստատեսության պոստմոդեռնիստական ոճը որոշվում է ոչ միայն տեսաձայնային նյութերի մատուցմամբ, այլև խոսքային մշակույթի միջոցով։
  Հենց հեռուստատեսություննէ  այսօր  լսարանին  թելադրում  բարոյական,  գեղագիտական  արժեքներ,  վարքագծի  նորմեր։
   Ինքնինիրականությունը ժամանակակից ԶԼՄ-ում ոչ այնքան արտացոլվում է, որքան կառուցվում (կամ հակառակը՝ ապակառուցվում) տարբեր փաստերի  և պատկերների միացման միջոցով՝ այդկերպ հեռուստադիտողի մոտ ձևավորելով հատվածային, կոլաժային գիտակցություն»2։
 Քանի որ պոստմոդեռնի կարևոր գծերից է մշակույթի խաղային բնույթը և պերֆորմանսը (թատերականացում), կարելի է ասել, որ պրակտիկորեն այս կամ այն իրադարձությունը ձեռք է բերում վառ  ևարդյունավետ բեմականացման կամ շոուի ձև նաև հեռուստատեսությունում3։
 «Բեմականացված  հասարակության  մեջ»,  ըստ  Գի  Դեբորի,  առաջին  պլան  են  մղվում  քաղաքական շոուն, իրավական շոուն և այլն։
  Գլխավորը շոուում մասնակցությունն է, հանդիսատեսը և կատարողը  միաձուլված  են,  ոչ  անհատականացված.  այս  պահին  առկա  կառնավալային  մթնոլորտը  վերածվում  է  կյանքի  մշտական  ձևի»4։
   Հեռուստատեսության  դեպքում,  մասնավորապես՝  բանավեճերի,  թոքշոու ժանրերում հեռուստադիտողին հաճույք է պատճառում այն, որ բանավիճող կողմերից մեկն ի վերջո հայտնվում է «պարտվածի» կարգավիճակում։
 Ումբերտո Էկոն նշում է. «Հեռուստադիտողներին չի հետաքրքրում խոսակցության էությունը, այնամենը,  ինչ  ասում  են  հաղորդմանը  հրավիրված  հյուրերը,  նրանց  դուր  են  գալիս  միայն  վիրավորանքները և հյուրերի միջև բախումները։
  Իրականությունն այն է, որ թոք-շոուների հանդիսատեսը հաճույք էստանում  միայն  այն  ժամանակ,  երբ  մասնակիցները  միմյանց  հետ  վեճի  են  բռնվում,  իսկ  վեճի  թեմանայդքան էլ էական չէ։
  Նրանց դուր են գալիս զայրացած դեմքերը, բղավոցները, «թույլ տվեք ես վերջացնեմ, ես ձեզ չէի ընդհատում» խոսքերը. այս ամենն արդեն իսկ ներդրված է հաղորդման սցենարում»5։
 Եթե  ցանկացած  միտք  արդեն  իր  ամրագրումը  ստացել  է  հեռուստատեսային  սցենարի  միջոցով,ապա  կարծիքները,  որոնք  արտահայտվում  են  տարբեր  ոլորտների  մասնագետների,  փորձագետներիկողմից, ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ հրատապ խնդրին լուծում տալու սիմուլյացիա (կեղծակերպում), որը բնորոշ  է  պոստմոդեռնին։
   «Ժամանակակից  իմաստով  «սիմուլյացիան»  սահմանվում  է  որպես  իսկականիկրկնօրինակ,  որի  բնօրինակը  երբեք  գոյություն  չի  ունեցել  (Ֆ.  Ջեյմիսոն),  կամ  որպես  ինչ-որ  բանիվերաներկայացում (ռեպրեզենտացիա), որն իրականում գոյություն չունի (Ժ. Բոդրիար), նշան, որը հեր1 Кириллова Н., Медиакультура։
  от модерна к постмодерну, Москва, 2006, с. 306. 2 Познин. В., «Экранная культура» в свете постмодернизма, (հասանելի է http։
 //russkayarech.ru/files/issues/2008/2/07-poznin.pdfհղմամբ)։
 3 Տե՛ս Нарижный Ю., Философия постмодернизма (հասանելի է http։
 //postmodern.in.ua/?p=1695 հղմամբ)։
 5 Эко У., Ток-шоу - только крики и инсценированные споры (հասանելի է http։
 //inosmi.ru/world/20130617/210126257.htmlհղմամբ)։
 քում է և՛ բնօրինակը, և՛ կրկնօրինակը (Ժ. Դելյոզ), ինչպես նաև՝ «կաղապարում, իրականության փոխնյութ, ճշմարտացի նմանություն, դատարկ ձև»1։
 Եթե  սիմուլյացիան  դիտարկենք  հեռուստատեսության  և  հատկապես  թոք-շոուի  դեպքում,  կարողենք միանշանակորեն ասել, որ ցանկացած թեմա, որ տեղ է գտնում թոք-շոուում, հասարակության մեջառկա  հրատապ  խնդիրների  ներկայացումն  է,  հիմնականում  ուռճացրած  ձևով։
   Սիմուլյացիան  պոստմոդեռնին  բնորոշ  հատկանիշ  է,  և  ժամանակակից  մեդիարտադրանքները  ոչ  թե  զուրկ  են,  այլ  ընդհակառակը, հենց դրանց հիման վրա են կառուցվում՝ փորձելով կրկնօրինակել ստեղծված իրավիճակըև այն բեմականացնելով։
  «Շոուն  յուրատեսակ  բեմականացում  է,  թատերականացված  տեսարան,  որն  ուղեկցում  է  հասարակական  և  մշակութային  կյանքի  միջոցառումները։
   Այդկերպ  հեռուստատեսային  տեսարանների  վերածումը  հեռուստադիտողի  ամենօրյա  զվարճանքի  առարկայի  որոշ  հետազոտողներ  համարում  ենժամանակակից հեռուստատեսության յուրահատուկ բնույթ և խնդիր։
  Իր կառուցվածքում համադրելովտարբեր  ժանրերը  և  լսարանի  վրա  ազդելու  մեթոդները՝  այն  ձգտում  է  ձեռք  բերել  լսարանի  ուշադրությունը։
   Հեռուստադիտողի  մոտ  մասսայականություն  վայելելու  համար  թոք-շոուներ  ստեղծողներըգնում են ցանկացած խորամանկության, խարխլում հասարակության հիմքերը, կամ հակառակը՝ հիշողության խորքերից վեր են հանում վաղուց մոռացված ավանդույթներ, խախտում էթիկական նորմերը։
 Իհարկե,  ո՛չ  ստեղծողները,  ո՛չ  հեռուստադիտողները  չեն  թաքցնում,  որ  էկրանին  տեղի  ունեցածն  այսկամ այն շոուի  շրջանակներում ոչ այլ  ինչ է, քան խաղ»2։
  Հայաստանյան մեդիամշակույթում թոք-շոուներն  ի  հայտ  են  եկել  2005  թ.,  իսկ  որոշ  մասնագետների  պնդմամբ՝  առաջին  թոք-շոուն  համարվում  էՀանրային հեռուստաընկերության «Բաց նախագիծ» ծրագիրը։
  Կոչված լինելով մեկնաբանել հասարակությունում առկա տնտեսական, սոցիալական, մշակութային  և  այլ  կարևորություն  ունեցող  հարցեր՝  դիտարկենք  Հանրային  հեռուստատեսությամբ  հեռարձակվող  «Ազատ  գոտի»  թոք-շոուն՝  պոստմոդեռնի  այնպիսի  տարրերի  դրսևորման  տեսանկյունից,  ինչպիսիք են պերֆորմանսը և կեղծակերպումը (սիմուլյացիա)։
 Նախ,  սկսենք  նրանից,  թե  թոք-շոուի  հեղինակներն  ինչպես  են  բնութագրում  «Ազատ  գոտի»-ն.««Ազատ  գոտի»  թոք-շոուն  ազատ  հարթակ  է,  որտեղ  քննարկվում  են  հասարակական,  սոցիալականբոլոր այն հարցերը, որոնք հանրության ուշադրության կենտրոնում են, հրատապ են և լուծման կարիքունեն։
  Թոք-շոուի դասական ձևաչափը հետևյալն է՝ կողմ և դեմ մասնակիցներ՝ իրենց փաստարկներովու  հակափաստարկներով։
   Տաղավարում  հասարակական,  քաղաքական  գործիչներն  ու  պետականպաշտոնյաները  հարցը  դիտարկում  են  յուրաքանչյուրն  իր  տեսանկյունից,  իսկ  լրագրողական  հետաքննությունը  ցույց  է  տալիս,  թե  ո՞րն  է  իրականությունը,  ո՞վ  է  թերացել,  ո՞վ  է  պատասխանատուն։
 Քննարկվող  թեման  դիտարկվում  է  նաև  միջազգային  փորձի  տեսանկյունից։
   Տեսաշարով  ներկայացվում  է,  թե  տվյալ  խնդիրն  ինչպես  են  լուծում  զարգացած  երկրները,  կամ  չլուծելու  դեպքում  ինչաղետալի հետևանքներ են լինում»3։
 Առաջին հայացքից, երբ կարդում ենք բնութագրումը, թվում է՝ այս հաղորդման հեղինակներն իսկապես մտածում են հասարակությանը հուզող հարցերի մասին, իսկ լրագրողական հետաքննությունըցույց  է  տալիս  «իրական  դեպքեր»։
   Միջազգային  փորձի  անդրադարձը  թոք-շոուի  տվյալ  թողարկմանթեմայի  վերաբերյալ,  որը տեղ  է  գտել  հաղորդման  բնութագրման  մեջ,  մեզ  հուշում  է,  որ  քննարկվելիքհարցերը գլոբալ մակարդակով լուծված են և մնում է միայն այս հաղորդման միջոցով կամ օգնությամբլուծվեն  նաև  հայաստանյան  իրականությունում։
   Բնութագրումը  թույլ  է  տալիս  մի  պահ  մտածել,  որ,եթե  նմանատիպ  հաղորդումներ  շատ  լինեն,  հասարակությունում  առկա  խնդիրները  շուտափույթլուծում  կստանան  հրավիրված  հյուրերի  և  փորձագետների  հմուտ  փաստարկների  ու  վերլուծությունների շնորհիվ։
  Բայց դա՝ ընդամենը մի պահ, մինչև չենք նկատում «թոք-շոու» արտահայտությունը։
 Այս  հաղորդման  շրջանակներում  դիտարկենք  պոստմոդեռնին  բնորոշ  պերֆորմանսը։
   Պերֆորմանսը կարճ ներկայացում է, որն իրականացվում է մեկ կամ մի քանի մասնակիցների միջոցով։
  Ի տարբերություն  թատրոնի՝  պերֆորմանսի  դեպքում  կատարողն  իրականացնում  է  իրական  գործողություններ,  հատուկ  պատրաստություններ  չեն  ենթադրվում։
   Այն  պայմանականորեն  կարելի  է  անվանելվիզուալ արվեստի թատրոն4։
  «Ազատ գոտի» թոք-շոուում պերֆորմանսը դրսևորվում է հետևյալ կերպ.ազատ  հարթակը  թատերաբեմն  է,  կողմ  և  դեմ  գործողները՝  թատերականացման  մասնակիցները,«կեղծ» հերոսը՝ իրականության ներկայացումը, լրագրողական հետաքննությունը  և միջազգային փորձի անդրադարձը՝ այդ իրականության վերաներկայացումը։
 1 Гусева Е., Театрализация жизни, как презентация симулякров, 2011, (հասանելի էhttp։
 //9emaya.com/index.php?topic=14531.msg1037083#msg1037083 հղմամբ)։
 3 Մանրամասն տե՛ս http։
 //www.1tv.am/hy/program/Azat-goti/29#sthash.0o0X83Nb.dpuf հղմամբ։
 4 Մանրամասն տե՛ս http։
 //studopedia.org/1-81861.html հղմամբ։
 Այսպես, «Ազատ գոտի» թոք-շոուի 04.12.14 թ. թողարկմանը քննարկվում էր հասարակական կարևորություն ունեցող այնպիսի խնդիր, ինչպիսին ամուսնալուծությունն է։
  Սոցիալական կարևորագույնինստիտուտներից  մեկի՝  ընտանիքի  կազմաքանդումը  հաղորդման  հեղինակները  վերնագրել  են  «Վիրտուալ  ամուսնալուծություն»  արտահայտությամբ։
   Վիրտուալ  բառի  գործածումը  հեռուստադիտողիմոտ համացանցի հետ անմիջականորեն կապելու միտում ունի։
  Ըստ այդմ, նախքան բուն քննարկմաննանցնելը՝ կարելի է ենթադրել, որ ամուսնալուծության պատճառն ինչ-որ ձևով կապված է համացանցիհետ։
  Առաջին քայլը՝ հեռուստադիտողին վերնագրի մատուցումը, իրականացված է։
  Հեռուստադիտողըհաղորդման  վերնագիրը  «մարսեց»։
   Խաղային  բնույթ  կրող  այս  վերնագիրը  նրան  թույլ  է  տալիս  միփոքր «մարզել ուղեղը» և հնարավոր բացատրություններ տալ։
  Խաղի մեկնարկն, այդպիսով, տրված է,հերթը բուն «թատերականացմանն» անցնելն է։
 Կարելի  է  ասել,  որ  հեռուստատեսային  թոք-շոուն,  մի  կողմից,  իրականացնում  է  ինքնատիպ  փականի գործառույթ, որի միջոցով հասարակության մեջ կուտակված դժգոհություններն են արտահայտվում, մյուս կողմից՝ արհեստականորեն ուռչացված կրքերով այն հեռուստադիտողին շեղում է իրականկյանքից՝  իրականացնելով  զանգվածային  մշակույթի  հիմնական  գործառույթներից  մեկը՝  իրականությունից հեռացնելը1։
 Ինչպես բեմականացման դեպքում, երբ յուրաքանչյուրն իրեն բաժին ընկած դերն է խաղում, այսթոք-շոուում ևս գործում է այդ սկզբունքը. հրավիրված են ամուսնությունների գրանցումն իրականացնող մասնագետ, լրագրող,  հրապարակախոս, սոցիոլոգ, հոգեբան, ոստիկանության աշխատակից։
  Դերերը բաշխված են, և պոստմոդեռնին բնորոշ թատերականացումը զուգակցվում է սիմուլյացիայի հետ։
 Այստեղ շոումենը նշում է. «Այսօր մեր տաղավարում ներկա է նաև հերոսը, ում թե՛ անձը, թե՛, բնականաբար,  անունը  հասկանալի  պատճառներով  չենք  հրապարակի։
   Բայց  նա  այստեղ  է  և  կպատմի  իրպատմությունը»։
   Այսպիսով,  սիմուլյացիան  թոք-շոուում  հանդես  է  գալիս  անհայտ  հերոսի  կերպարով,որին հեռուստադիտողը չի  տեսնում, բայց նրա պատմածը ենթադրվում է, որ պետք է ընկալվի որպեսիրականություն։
  Ոչ մի երաշխիք չկա, որ այդ հերոսն իրական է, իսկ նրա պատմածը՝ անձնական կյանքից  վերցված  դրվագ։
   Թերևս  այստեղ  խոսում  է  «պոստմոդեռնի  գեղագիտությունը,  որն  զգալի  ազդեցություն  է  թողել  հեռուստատեսության  առանձնահատկության  վրա։
   Հեռուստատեսային  հողորդումներն սկսում են ընկալվել որպես իրականություն, իսկ հասարակական կյանքը՝ որպես հեռուստատեսային հայելի»2։
 Հաղորդման  առաջին  տասներկու  րոպեների  ընթացքում  փորձագետները  բերում  են  համաշխարհային փորձի վերաբերյալ տեղեկություններ, կիբերհանցագործութունների իրավական կարգավորմանմեխանիզմներ,  սոցիոլոգիական  որոշ  հետազոտության  արդյունքներ։
   Պոստմոդեռնիստական  թատերականացումն  իր  հաստատումը  ստանում  է  «կեղծ»  հերոսի՝  համացանցի  միջոցով  ծանոթության  ևխաբեության  զոհ  դարձած  դրվագի  ներկայացմամբ,  որին  հեռուստադիտողը  չէր  տեսնում,  այլ  միայնլսում էր։
  «Կեղծ» հերոսը, այսպիսով, կարելի է ասել, իրականության ներկայացումն է։
 Թոք-շոուն  ընդհատվում  է  լրագրողական  հետաքննության  ներկայացմամբ։
   Եթե  «կեղծ»  հերոսիառկայությունը  դիտարկենք  որպես  իրականության  ներկայացում,  ապա  լրագրողական  հետաքննությունը և միջազգային փորձի անդրադարձն այս թոք-շոուի շրջանակում, կարելի է ասել, իրականությանվերաներկայացումն են։
 Բացի նրանից, որ թատերականացման մասնակիցները, ինչպես նաև բոլոր հավաքվածները պարտադիր պետք է որոշակի գեղարվեստական գործողություն իրականացնեն, կարևոր է նաև զանգվածիարձագանքը, որը դրսևորվում է հատկապես ծափահարությունների միջոցով։
  Հեռուստադիտողը դրանով  ցույց  է  տալիս  իր  համաձայնությունը  կամ  հակառակը3։
   «Ազատ  գոտի»  թոք-շոուի  «Վիրտուալամուսնալուծություն» հաղորդման դեպքում «պարտված» կողմ կարող ենք համարել հրավիրված հյուրերից գրող-հրապարակախոսին, որն իր հուզական դրսևորումներով ապահովում է թոք-շոուին բնորոշժամանցը։
 Համանման  սկզբունքով  և  նմանօրինակ  շեշտադրումներով  իրականությունը  կառուցվում  է  նաևայս թոք-շոուի մյուս թողարկումներում։
  Չնայած նրան, որ այս մեդիարտադրանքում կառուցված իրականությունը որոշակիորեն պայմանական բնույթ է կրում, սակայն դրա զգալի ազդեցությունը լսարանիվրա չի կարելի բացառել։
  Պոստմոդեռնիստական սիմուլյացիան և թատերականացումը, կարելի է ասել,լիարժեքորեն տեղավորվում են «Ազատ գոտի» թոք-շոուի հղացքում՝ հեռուստադիտողի մոտ ձևավորելով «քվազի-իրականություն»  և ապահովելով զանգվածային մշակույթին բնորոշ ժամանցային գործառույթի իրականացում։
 1 Տե՛ս Гмызина Э., Телевизионное ток-шоу как модель глобальной массовой культуры։
 3 Педагогическая регуляция метода театрализации в творческом процессе художественно-публицистических программ, (հասանելի է http։
 //www.irbis.vegu.ru/repos/12560/Html/13.htm հղմամբ)Ալինա ՆահապետյանՊՈՍՏՄՈԴԵՌՆԻՍՏԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ ԱՌԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ՀԵՌՈՒՍՏԱԸՆԿԵՐՈՒԹՅԱՆ «ԱԶԱՏ ԳՈՏԻ» ԹՈՔ-ՇՈՈՒՈՒՄԲանալի բառեր՝ պոստմոդեռն, թոք-շոու, պերֆորմանս, սիմուլյացիա։

Հոդվածում  փորձ  է  արվել  պոստմոդեռնիստական  հարացույցի  շրջանակներում  վերլուծել  «Ազատ  գոտի»  թոք-շոուն։
  Վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս եզրակացնելու, որ պոստմոդեռնին բնորոշ այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են պերֆորմանսը և սիմուլյացիան, լիարժեքորեն դրսևորվում են այս հեռուստատեսային ժանրում։
