ԲՈՒԼՂԱՐ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԱԶԳԱՅԻՆ-ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ «ՄՇԱԿ»-Ի ԷՋԵՐՈՒՄ  (1870-ԱԿԱՆ ԹԹ.)Հայկական մամուլի հետաքրքրությունը վաղուց է կենտրոնացել Արևելյան հարցիլուսաբանման վրա։
  Բուլղար ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարը, լինելովայդ  հարցի  մի  մասը,  չէր  կարող  ուշադրություն  չհրավիրել,  քանի  որ  հայերը  ևս  պայքար էին մղում Օսմանյան կայսրության տիրապետությունից ազատագրվելու համար։
 XIX  դ.  հայկական  պարբերականներից  բուլղարացիների  պայքարի  խնդիրներըհետևողականորեն  արծարծել  է  Թիֆլիսում  հրատարակվող  «Մշակ»  լրագիրը`  հրատարակման  առաջին  տարվանից  սկսած1։
   Թերթի  հրատարակման  առաջին  տարիները  համընկան  Արևելյան  ճգնաժամի,  Օսմանյան  կայսրության  հպատակ  ու  ճնշվածազգերի ազատագրական պայքարի, ռուս-թուրքական պատերազմի, Բեռլինի կոնգրեսի  հրավիրման  ժամանակաշրջանին։
   Այս  շրջանում  էր,  որ  Հայկական  հարցը  մտավփակուղի,  իսկ  սլավոնական  ազգերի  ազատագրական  բուռն  վերելքը  նոր  թափ  հավաքեց  և  սլավոնական  շատ  ժողովուրդներ  կարողացան,  ի  վերջո,  վերականգնելիրենց  անկախությունը։
   Գրիգոր  Արծրունու  «Մշակ»-ը  լայնորեն  լուսաբանում  էր  այդիրադարձությունները  և  ամեն  անգամ  հայ  ընթերցողի  ուշադրությունը  սևեռում  բուլղար, սերբ և բալկանյան մյուս ժողովուրդների պայքարի վրա՝ յուրահատուկ կոչ անելով համանման օրինակով պայքարի ելնելու և լուծելու Հայկական հարցը։
  Այսպիսով,բուլղարների  ազգային-ազատագրական  պայքարի  լուսաբանումը  դարձավ  «Մշակ»-իքաղաքական հոդվածների բաղկացուցիչներից մեկը։
 Գր. Արծրունին քննադատում էր և՛ Ազգային  սահմանադրությունը, և՛ Օսմանյանսահմանադրությունը2։
   Նա  կոչ  էր  անում  արևմտահայությանը  սլավոնական  ազգերիհետ մեկտեղ ոտքի կանգնել ու զենքով ստեղծել իրենց իսկական սահմանադրությունը։
   «Մշակ»-ում  միասնական  պայքարը  համարվում  էր  կարևորագույն  խնդիր  դեռևսմինչև  ռուս-թուրքական  պատերազմը։
   «Մշակ»-ը  գտնում  էր,  որ  «Փոքր  Ասիայի  շարժումը կը նպաստէր և սլավօնական շարժման աջողութեան արագ վճռելուն»3։
 Բալկանյան  ժողովուրդների  ազգային-ազատագրական  պայքարը  դառնում  է«Մշակ»-ի արտաքին տեսությունների հիմնական նյութը։
  Կ. Պոլսից ստացվող համարձակ  թղթակցությունները  շարունակ  մերկացնում  են  Օսմանյան  կայսրության  ավան1 «Մշակ»-ի առաջին համարները լույս են տեսել 1872 թ. հունվարի 1-ից՝ Գր. Արծրունու խմբագրությամբ։
 2 Ազգային սահմանադրությունը 1857 թ. առաջ էր քաշվել արևմտահայ մտավորականներ Ն. Ռուսինյանի,Գ. Օտյանի, Ս. Վեչենյանի, Գ. Պալյանի և ուրիշների կողմից ու 1863 թ. վավերացվել սուլթանի կողմից։
  Լինելով  արևմտահայության  ներքին  կյանքը  կարգավորող  իրավական  փաստաթուղթ՝  սահմանադրությունըլուրջ ազդեցություն  չունեցավ  արևմտահայության  կյանքի  լավացման  գործում։
   Օսմանյան  սահմանադրության նկատմամբ ևս հավատ չկար, քանզի 1839 թ. և 1856 թ. բարեփոխումների հրովարտակները այդպեսէլ  էական  դեր  չէին  ունեցել  հպատակ ազգերի  իրավական  կարգավիճակի  լավացման  գործում,  ուստի Գր.Արծրունին հույս չուներ, որ սահմանադրությունը կլուծի այդ խնդիրները։
 3 Տե՛ս «Մշակ», 1876, № 26, էջ 3։
 դական  նենգ  վարքագիծը1։
   «Սուլթանը  փոխվել  է,  այդ  ճշմարիտ  է,  բայց  կառավարության եղանակը նույնն է մնացել… Ապստամբած երկրներում, օրինակ կատարվումեն  նույն  անասելի  բարբարոսությունները,  ինչպես  և  Աբդուլ  Ազիզի  ժամանակ։
  Նորերումս  Կ.  Պոլսի  կենտրոնական  տերությունը  հրամայել  է  անխնա  ոչնչացնել  Բոլգարիայում 150 գյուղ։
  Այդ գյուղերը ներկայացնում են այժմ ավերակների մի կույտ, ծերերը,  որոնք  չկարողացան  փախչել  սարերը,  կոտորվեցան,  60000  կանայք  և  աղջիկներգերի բռնվեցան և հրամայված է նրանց տանել Փոքր Ասիա և ծախել այնտեղի վաճառանոցներում,  ինչպես  ստրուկներին։
   Զանազան  բերդերում  բանտարկված  են  մոտ20000 առողջ բոլգարացի երիտասարդներ, նրանց թվում ավելի քան 2000 մարդ սովից և բերդերում ստացած հիվանդություններից մեռել են… Այդ տեսակ բարբարոսական վարմունքը վայրենի տերության կողմից տեսնելով հարցնում ենք՝ արդյոք ծիծաղելի չէ՞ Թուրքիայի սահմանադրության վրա խոսել… Այդ տեսակի բարբարոսությունները  անթիվ  են»2։
   Գր.  Արծրունին  դժգոհում  էր  Օսմանյան  սահմանադրության  նախագծից,  որը,  ըստ  նրա,  ոչինչ  չէր  տալիս  հպատակ  ազգերին։
   Հարկավոր  էր  միանալսլավոնական  շարժմանն  ու  համատեղ  հակահարված տալ  Օսմանյան  կայսրությանը.սա  էր  Գր.  Արծրունու  քաղաքական  հիմնական  դիրքորոշումը։
   «Ամբողջ  Եւրօպանկարծես  անտարբեր  է  նայում  սլավօնական  ցեղի  այդ  հուսահատական  կռւի  վրա։
 Մենք խոսում ենք եւրօպական տէրութիւնների, բայց ոչ թէ հասարակական կարծիքիմասին։
  Հասարակական կարծիքը ի հարկե ամեն տեղ համակրում է սլավօնացիներիարդար  գործին,  քրիստոնեաների  ազատութեան  գործին։
   Մինչև  անգամ  այն  պետութեան մեջ, որ թէ փողով, թէ զէնքերով և գուցէ զօրքով օգնում է թիւրքերին, հասարակական  կարծիքը  վրդովված  է  թուրքերի  գործած  բարբարոսութիւններից։
   Այո՛,  անգլիական  հասարակական  կարծիքը  չը  նայելով  արևելեան  խնդրին  վերաբերութեամբտէրութեան  կողմից  բռնած  ամօթալի  ընթացքին,  անդադար  բողոքում  է  թիւրքերիանասելի բարբարոսութիւնների դեմ»3։
 «Մշակ»-ի հոդվածներում առանձին տեղ էր հատկացվում  հունական պատրիարքարանի և բուլղարական եկեղեցու հարաբերություններին վերաբերող ծանուցումներին4։
   Ազատագրական  պայքարի  սկզբից  հունական  եկեղեցին  ճնշումների  և  հարստահարությունների  էր  ենթարկում  բուլղարական  եկեղեցուն,  և  1870-ական  թթ.  այսառումով բացառություն չէին։
  Մասնավորապես, տեսնում ենք, թե ինչպես է հունականեկեղեցին  ճնշում  տարբեր  շրջանների  բուլղար  բնակչությանն  ու  եկեղեցուն։
   Դրանցմեջ  առանձնանում  է  Կ.  Պոլսից  մի  շարք  միսիոներների  նամակը,  որը  գրվել  է  Հռոմիպապի ուշադրությունը Ռուշչուկ քաղաքում տեղի ունեցող իրադարձությունների վրասևեռելու  համար.  «…  Բoլգարիայի  յունաց  եպիսկոպոսները  ճնշում  են  ժողովուրդը,մանաւանդ  Ռուշչուկում  և  այլն։
   Գերմանական  լրագիրը5  կարծում  է,  որ  այդ  տպվածնամակները նպատակ ունեն գրաւել համակրութիւն դէպի Հռօմի ս. աթոռը»6։
 1 Գևորգյան Լ., Գրիգոր Արծրունին և նրա «Մշակը», Երևան, 1996, էջ 144։
 2 «Մշակ», 1876, № 23, էջ 3։
 3 «Մշակ», 1876, № 26, էջ 3։
 4  Ղրիմի  պատերազմից  հետո  բուլղարները  լայն  պայքար  ծավալեցին  եկեղեցական  ինքնավարությունստանալու համար։
  Նրանք պահանջում էին ինքնուրույն ընտրել բուլղարական եկեղեցու ղեկավարին և կախում  չունենալ  հունական  պատրիարքությունից։
   Այս  գործընթացը  վատթարացրեց  հարաբերություններըհունական և բուլղարական եկեղեցիների միջև և ապստամբության մղեց բուլղար ժողովրդին։
  Զգուշանալով, որ կրոնական պայքարը կընդունի ավելի մեծ ծավալներ, Բարձր Դուռը 1870 թ. փետրվարի 28-ին հրապարակեց  ֆերման,  որով  ստեղծվում  էր  բուլղարական  ինքնուրույն  պատրիարքություն։
   Սակայն  դա  ևսչօգնեց  հունական  պատրիարքության  հարստահարություններից  ազատվելու,  ինչը  երբեմն  բախումներ  էրառաջացնում կրոնական երկու համայնքների միջև։
 5 “Könische Zeitung”։
 6 «Մշակ», 1872, № 51, էջ 5։
 Թերթը  մեծ  ուշադրությամբ  հետևում  է  նաև  Թուրքիայի  ներքին  խնդիրներին,որոնց  մեծ  տեղ  է  հատկացնում  գրեթե  յուրաքանչյուր  համարում։
   Արևելյան  հարցի  ևօսմանյան  տերության  մասին  խոսելիս  ընթերցողին  կենտրոնացնում  է  Թուրքիայիներքին խնդիրների վրա. «…Հերցեգօվինա, Բօսնիա և Բօլգարիա գաւառների շարունակվող  ապստամբութիւն,  պետութեան  տնտեսական  անմխիթար  դրութիւն,  պետական  ընդունակ  մարդկանց  կատարեալ  բացակայութիւն,  պետական  գանձի  դրամական  կատարեալ  սնանկութիւն,  զօրքի  անպիտան  կազմակերպութիւն,  քրիստոնեայհպատակ  ազգերի  զզվանքը՝  թոյլ,  անընդունակ  տէրութենից  և  նրա  պաշտօնեաներիանընդունակութենից  ու  կաշառակերութենից,  մամետական  ազգաբնակութեան  մոլեռանդութեան  զարթնելը,  -  ապստամբութիւն,  պատերազմ,  նիւթական  սնանկութիւն,ժանտախտ, աղքատութիւն, ճնշում, բռնաւորութիւն, մոլեռանդութիւն, - ահա այն խաւար վիհը, որի մէջ գտնվում է այժմ Թիւրքիան, ահա այդ պետութեան ողորմելի պատկերը…»1։
  Լրագիրը նկատում է, որ եթե նախկինում հպատակ ազգերին բավարարումէր միայն սեփական իրավունքների ընդարձակումը, ապա այժմ (խոսքը վերաբերում է1875  թ.  լայն  ծավալ  ընդունած  Հերցեգովինայի  ապստամբությանը)  հպատակ  ազգերը պահանջում են ժամանակավոր կառավարություն, որն ընտրված կլինի հենց տեղիժողովուրդներից  և,  ոգևորված  ապստամբությունից,  հավելում.  «Ոչ  ոք  չէր  մտածումոր այդ ապստամբութեան հետևանքը կը լինի Թիւրքաց պետութեան կատարեալ անկումն…»2։
  Այս իրադարձությունները համարելով Թուրքիայի լիակատար անկում՝ հոդվածում միաժամանակ հուսահատություն է նկատվում այն պատճառով, որ սլավոնական ազգերի ապստամբությունները խթան չեն դառնում հայ ժողովրդի ապստամբության բարձրացման համար։
 «Մշակ»-ն առանձնապես անդրադառնում է Բուլղարիայի ազգային-ազատագրական  պայքարը  արգելակող  թուրքական  իշխանությունների  գործունեությանը,  հատկապես` բուլղարական մի շարք թերթերի փակվելու փաստին. «Թիւրքիայի կառավարութեան հրամանով արգելվեցաւ բուլգարների լրագիրը «Պրավո»»։
  Այնուհետև ավելացվում է. «Սորանից մի քանի ժամանակ առաջ արգելվեցան երկու ուրիշ բուլգարական  լրագիրներ՝  «Թուրցիա»  և  «Մացեդօնիա»,  այնպէս  որ  բուլգարները  այժմ  իրանցլեզվով էլ ոչ մի լրագիր չունեն»3։
  Արձանագրելով այս փաստերը՝ թերթը ցանկանում էցույց տալ Օսմանյան կայսրությունում ազգային լրագիրների ծանր վիճակը, որոնց գոյությունն ամեն կերպ վտանգված էր, և կարող էին փակվել ազգային բնույթի անգամամենափոքր խնդիր իսկ արծարծելու դեպքում։
 Ուշադրության  կենտրոնում  պահելով  բալկանյան  երկրների  ազգային-ազատագրական պայքարը և դրա հետևանքով առաջացած խնդիրները՝ «Մշակ»-ը առանձինուշադրություն  է  դարձնում  թուրքական  զորքերի  կուտակումներին  և  քաղաքականշրջադարձերին։
   1875  թ.  Հերցեգովինայում  ապստամբություն  սկսվեց,  և  Գր.  Արծրունին  գուշակում  էր,  որ  այդ  ապստամբությունը  կտարածվի  նաև  Բալկանյան  թերակղզու  մյուս  մասերում։
   Եվ  իրոք,  ապստամբությունը  Հերցեգովինայից  հետո  տարածվեց Բոսնիայում, Չեռնոգորիայում, ապա նաև Բուլղարիայում։
 Թերթը թվական տվյալներ է ներկայացնում ապստամբական ուժերի մասին։
  Այսպես, երբ հրապարակվում է Սերբիայի Միլան իշխանի հրովարտակը Թուրքիայի դեմպատերազմ սկսելու վերաբերյալ, տրվում է նաև բուլղարական զորքի թիվը. «Բօլգարիայի  ապստամբների  զօրքը  հասնում  է  45  հազարի»4։
   Այսպիսով,  բալկանյան  բոլորժողովուրդներն էին պատրաստվում պայքարելու Օսմանյան կայսրության դեմ։
 1 «Մշակ», 1876, № 18, էջ 3։
 2 Նույն տեղում։
 3 «Մշակ», 1874, № 5, էջ 3։
 4 «Մշակ», 1876, № 24, էջ 3։
 Ապրիլյան  ապստամբությունից  անմիջապես  հետո  Գր.  Արծրունին  հանդես  եկավծրագրային նշանակություն ունեցող հայտարարությամբ. «Ում որ թանկագին է սլավոնական ցեղերի ազատագրությունը բռնավորութենից, նա պետք է բոլոր սրտից  ցանկանա,  որ  նույն  շարժումը  հայտնվի  և  Փոքր  Ասիայի  քրիստոնյաների  մեջ,  որովհետևայդ միակ միջոց է ոչնչացնել, մի անգամից տրստել Թուրքիայի հետ հպատակ ազգերիունեցած  բոլոր  հին  հաշիվները։
   Փոքր  Ասիայի  շարժումը  կնպաստեր  սլավոնականշարժման  հաջողության  արագ  վճռելուն։
   Ինչպես  հայտնի  է  Բօլգարիան  ապստամբեցավ…»։
 Ռուս-թուրքական  պատերազմի  նախօրյակին  հայ  և  սլավոն  ժողովուրդների  համերաշխության  այսպիսի  կոչը  Գր.  Արծրունին  բխեցնում  էր  նաև  հայերի  համարստեղծված  հուսալի  իրադրությունից։
   «Միթե  այժմ  էլ  հայերի  հերթը  չէ»  հոդվածումարևմտահայերի  սարսափելի  վիճակը  նկարագրելուց  բացի  Գր.  Արծրունին  առաջ  էրքաշում  նաև  այն  միտքը,  որ  բուլղարներից  հետո  ապստամբելու  հերթը  հասել  էհայերին։
 «Մշակ»-ում  զետեղված  բազմաթիվ  թղթակցություններ  ու  հաղորդումներ  պատմում էին Բուլղարիայում թուրք զավթիչների գործած անասելի բարբարոսություններիմասին։
   «Միթե  կարող  է  գրիչը  նկարագրել,  կամ  խոսքը  պատմել  այն  ամեն  արյունաշաղախ անցքերը, որոնց համար Բոլգարիան ծառայել է իբրև բեմ», - այդ օրերին զայրույթով գրում է «Մշակ»-ի տեսաբան Սպանդարյանը։
  Ինչպես Արծրունին, Սպանդարյանը ևս Բուլղարիայում տեղի ունեցող իրադարձությունները համարում էր Անգլիայիև եվրոպական պետությունների երկդիմի քաղաքականության արդյունքը. «Քաղաքականությանն ենք պարտական, որ Բալկանյան թերակղզին դառել է մի սպանդանոց ևԱնգլիան օգնում է բաշիբոզուկներին»1։
 Այնուամենայնիվ,  «Մշակ»-ը  Երևանից  ստացած  մի  նամակում  հույս  է  հայտնումբալկանյան ժողովուրդների ազգային-ազատագրական պայքարի հաջողության և ցավում Օսմանյան կայսրությունում ապրող մյուս քրիստոնյաների, մասնավորապես` հայերի ծանր վիճակի և պետությունների անտարբեր քաղաքականության համար։
 Բուլղարիայի ազատագրական պայքարին առավել մեծաթիվ հոդվածներով թերթը սկսում է անդրադառնալ 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի օրերին։
 Բալկաններում  և  Արևմտյան  Հայաստանում  ռուսական  զորքերի  հաղթականառաջխաղացումն  աննախընթաց  ոգևորություն  առաջացրեց  հայ  ժողովրդի  մեջ։
   Ամբողջ մամուլի և հասարակության ուշադրությունը բևեռված էր Հայաստանում ու Բուլղարիայում ծավալվող պատերազմական գործողություններին։
  Բուլղարական հողումռուսական  զորքերի  և  բուլղար  աշխարհազորայինների  յուրաքանչյուր  հաղթանակհիացմունք է առաջացնում հայերի մեջ։
 Այնուամենայնիվ,  բուլղար  ժողովրդի  ազատագրական  պայքարը  Գր.  Արծրունինբավականին  միակողմանի  է  ներկայացնում,  մասնավորապես`  բացասաբար  է  տրամադրված  եվրոպական  խոշոր  տերությունների,  հատկապես`  Անգլիայի,  Ավստրիայիվարած  քաղաքականության  դեմ  և  միանշանակ  դրական  է  ներկայացնում  Ռուսաստանի  քաղաքականությունը  Բալկանյան  երկրներում  և  հատկապես  բուլղարականտարածքներում։
   Եթե  հաշվի  առնենք  Թիֆլիսում  այդ  ժամանակ  տիրող  հասարակական-քաղաքական  մթնոլորտը,  լիովին  հասկանալի  են  «Մշակ»  թերթի  հոդվածագիրների  տրամադրությունները։
   Այս  տեսանկյունից  կարևոր  էին  1877-1878  թթ.  ռուսթուրքական պատերազմի նախօրյակին «Մշակ»-ի մեծ ջանքերը հայ ժողովրդի ռուսական  կողմնորոշումն  ամրապնդելու  ուղղությամբ։
   Արևելյան  խճճված  հարցի  վերջնական  լուծման  դերը  Գր.  Արծրունին  վերապահում  է  Ռուսաստանին։
   Հայերը  պետք  է1 «Մշակ», 1876, № 35, էջ 3։
 դառնան  այն  հենարաններից  մեկը,  գտնում  էր  Գր.  Արծրունին,  որի  վրա  հենվելով`Ռուսաստանը պետք է իրականացնի իր պատմական առաքելությունը, որի «կոչումն էտարածել  Արևելքում  համաշխարհային  քաղաքակրթություն.  այդ  տոկուն,  աշխատասեր, քրիստոնեության գաղափարն իրեն զոհած ազգությունը՝ հայերը, կարող էին որպես  միջոց  ծառայել  Փոքր  Ասիայում  Ռուսաստանի  նպատակը  իրագործելու  համար։
 Հայերը  կարող  էին  Ռուսաստանի  համար  ամենահավատարիմ  միջնորդները  լինել,նպաստելով  այդ  պետության  նպատակներին  և  կոչմանը՝  տարածել  ու  մտցնել  ՓոքրԱսիայում ավետարանի և եվրոպական կրթության լույսը, ուրեմն և ընդհանուր մարդկային քաղաքակրթությունը»1։
 Կարևոր խնդիր էր նաև, թե ինչ աղբյուրներից էր օգտվում «Մշակ»-ը։
  Այստեղ մեծթիվ  էին  կազմում  ինչպես  եվրոպական,  այնպես  էլ  թուրքական,  ռուսական  թերթերը։
 Լրագիրը, իհարկե, անդրադարձ էր կատարում նաև հայկական մամուլի տարբեր հրապարակումներին,  ինչպես  նաև  օգտվում  էր  բազմաթիվ  թղթակցություններից  ու  նամակներից,  որոնք  ուղարկվում  էին  խմբագրություն  Կ.  Պոլսից,  Զմյուռնիայից,  Երևանից, Սոֆիայից և այլ քաղաքներից։
   Իհարկե, մեծամասնություն էին կազմում ռուսական  թերթերը,  որոնցից  հարկ  է  նշել  «Русские  ведомости»  լրագիրը։
   «Մշակ»-ում  ափսոսանք է հայտնվում, որ «ռուս ինտելիգենցիայի ամենահամակրելի մասի ամենատարածված ու ամենակարևոր օրգանը» Կովկասում ընթերցողներ չունի2։
  «Вестник Европы»,  «Северный  вестник»,  «Русская  мысль»  թերթերից  հղումները  ևս  անբաժանելիմասն  էին  կազմում  «Մշակ»-ի  համարներում։
   Գր.  Արծրունին  նշում  է,  որ  «Русскаямысль» թերթը հարում է հենց «Մշակ»-ի գաղափարախոսությանը, և ցավում, որ հայընթերցողը  գրեթե  տեղյակ  չէ  լրագրին,  այն  դեպքում,  որ  «ընդհանրապես  վերցրածբարձր  է  նախորդ  երկուսիցն  էլ  և  ամենատարածված  ամսագիրն  է»3։
   Այսպիսով,«Մշակ»-ը  որոշակիորեն  կողմնորոշվում  է  դեպի  ռուսական  լիբերալ  մամուլը,  որ  ներկայացնում էր ռուս հասարակական մտքի դեմոկրատական թևը։
 Ամփոփելով,  հարկ  է  նշել,  որ  բուլղարների  ազգային-ազատագրական  պայքարիարտացոլումը  «Մշակ»  թերթում  մեծ  նշանակություն  է  ունեցել  հայ  ժողովրդի  շրջանում  ազատագրական  գաղափարների  տարածման  գործում,  և  Գր.  Արծրունու,  Րաֆֆու,  Սպանդարյանի  թղթակցությունները  մեծապես  նպաստել  են  ազատագրականգաղափարների`  նոր  լիցք  ստանալուն  և  տարածվելուն։
   Բալկանյան  սլավոնների  ևհատկապես  բուլղարների  ազատագրական  պայքարին  վերաբերող  բոլոր  նյութերումթերթը հանգում է տրամաբանական մի հետևության, որ եթե արևմտահայերը ուզումեն թոթափել օտարի լուծը, պետք է հետևեն բուլղարների օրինակին։
 Հայկ ՄխոյանԲՈՒԼՂԱՐ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԱԶԳԱՅԻՆ-ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ «ՄՇԱԿ»-Ի ԷՋԵՐՈՒՄ (1870-ԱԿԱՆ ԹԹ.)Բանալի բառեր՝ բուլղարների ազգային ազատագրական պայքար, «Մշակ» թերթ, Օսմանյանկայսրություն, բուլղարական ինքնուրույն եկեղեցի, սլավոնական ազգեր։

Հոդվածում  ուսումնասիրվել  է  բուլղար  ժողովրդի  ազգային-ազատագրական  պայքարը  Օսմանյան  կայսրությունում  1870-ական  թթ.։
   Խնդիրները  ներկայացվել  են  «Մշակ»  թերթում  տպագրված նյութերի հիման վրա։
    Բուլղարների ազգային-ազատագրական պայքարը 1870-ական թթ. թևակոխեց վճռական  փուլ։
  Այս իրադարձությունները, բնականաբար, անտարբեր չէին կարող թողնել հայ ժողովրդին,  որ նույնպես խնդիր ուներ` պայքարելու միևնույն թշնամու դեմ։
  Բուլղարների և մյուս օսմանյան  հպատակների  ազատագրական  գաղափարների  տարածումը  «Մշակ»  թերթը  համարում  էր  իր  առաջնահերթություններից  մեկը։
   Լրագիրը  լուսաբանում  էր  բուլղարների  ազատագրական  պայքարի  այնպիսի  դրվագներ,  ինչպիսիք  էին  զինված  պայքարը,  ազատագրական  ծրագրերը,  բուլղարների  արտաքին  կողմնորոշումը,  բուլղարական  ինքնուրույն  եկեղեցու  համար  մղվող  պայքարը։
  Սլավոնական ազգերի ազգային-ազատագրական պայքարը «Մշակ» թերթն օրինակ  էր համարում հայ ժողովրդի համար։
  Թերթի խմբագիր Գրիգոր Արծրունին գտնում էր, որ հպատակ  ազգերի  համատեղ  պայքարի  արդյունքում  հնարավոր  է  ազատագրվել  Օսմանյան  կայսրության լծից։
