ԱՊՀ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԲՈՒՀԵՐԻ ՎԱՐԿԱՆԻՇԱՎՈՐՈՒՄԸԿրթական համակարգում թափանցիկության ապահովման կարևորագույնգործիքներից  է  բուհերի  վարկանիշավորումը,  որը  համադրելի  և  բաց  տեղեկատվություն  է  տրամադրում  տարբեր  երկրների  բուհերի  վերաբերյալ։
  Բուհերի  վարկանիշավորումը  Եվրոպական  բարձրագույն  կրթական  տարածքի  (ԵԲԿՏ) կարևոր ուղղություններից մեկն է, որի շրջանակներում նախատեսվում էներդնել  միասնական  վարկանիշավորման  համակարգ։
   Այն  թույլ  կտա  միասնական կրթական դաշտում և համադրելի հարթության մեջ դիտարկել ամենատարբեր ուսումնական հաստատությունները տարբեր երկրներից։
  Դրա ապացույցն են  Եվրոպական համալսարանների ասոցիացիայի կողմից կատարվածհետազոտությունները  (European  University  Assosiation  (EUA))1։
   Ըստ  այդ  դասակարգմանը  վերաբերող  վերջին  միջազգային  համաձայնագրի՝  Բեռլինյանսկզբունքների (Berlin principles IREG-2006)2, որոնք մշակվել ու հաստատվել ենՅՈւՆԵՍԿՕ-ի  բարձրագույն կրթության  եվրոպական կենտրոնի  և Վաշինգտոնի  բարձրագույն  կրթության  քաղաքականության  ինստիտուտի՝  2004  թ.  հիմնադրված  Միջազգային  փորձագիտական  խմբի  կողմից՝  որպես  բարձրագույնկրթության  ազգային  համակարգերի  համեմատական  հետազոտություններիհիմնարար սկզբունքներ։
  Այս սկզբունքների համաձայն՝ աշխարհում ներկայումհաշվվում է ավելի քան 20.000 բուհ։
  Այդ սկզբունքներն են`•  բուհերի  վարկանիշային  դասակարգումները  պետք  է  ունենան  դասակարգման ժամանակ կիրառված հստակ մեթոդաբանություն,•  ունենան համապատասխանեցված ցուցանիշներ,•  ունենան առանձնացված գործակիցներ, որոնք առկա են տարբեր ցուցանիշներում,•  ունենան վարկանիշային դասակարգման արդյունքների հստակ ներկայացում,•  ուշադրություն դարձնեն էթիկայի չափանիշներին,•  հնարավորինս  օգտագործեն  միայն  հաստատված,  ինչպես  նաև՝  ստուգված տվյալներ,Assosiation, 2011, 2013։
 2 http։
 //www.ireg-observatory.org/.•  ներառեն  տվյալների  հավաքագրման  և  մշակման  որոշակի  ընթացակարգեր,•  նախատեսեն գիտական տվյալների հավաքագրում,•  դասակարգման  արդյունքները  կազմեն  և  հրապարակեն  այնպես,  որկա՛մ  բացակայի  սխալների  քանակը,  կա՛մ  էլ  հասցվի  նվազագույնի,ինչպես նաև ապահովվի սխալների շտկման հնարավորությունը։
 Դասակարգումները խմբավորվում են տարբեր սկզբունքերի ու ձևերի հիման  վրա՝  նպատակ,  չափման  միավորներ,  արդյունքների  ներկայացում  կամենթադրվող ազդեցություն և այլն։
 Առաջին  համազգային  համալսարանական  վարկանիշավորումն  իրականացվել է ԱՄՆ-ում 1983թ.-ին «US News & World Report»3 ամսագրում։
 Պատմականորեն վարկանիշավորման համակարգերի ստեղծման հիմքումընկած էր այն դրույթը, որ դրանք հնարավորություն կընձեռեն չափելու բուհերի արդյունավետությունը։
  Տիրապետող կարծիքն այն էր, որ բարձր վարկանիշունեցող  համալսարաններն  ավելի  արդյունավետ  են,  ապահովում  են  ավելիբարձրորակ  ուսուցում  և  գիտահետազոտական  պրակտիկա,  ինչպես  նաևավելի  մեծ  օգուտ  են  տալիս  հասարակությանը  մատուցվող  կրթական  ծառայությունների տեսանկյունից, քան ավելի ցածր վարկանիշ ունեցող հաստատությունները։
   Սակայն  վերլուծաբանների  կողմից  հաճախակի  նշվում  էր,  որ  բուհերի  երեք  հիմնական գործառույթները` կրթությունը,  գիտական  հետազոտությունը  և հասարակությանը  մատուցվող  կրթական  ծառայությունները, կարողեն էապես տարբերվել իրենց որակով։
 Գոյություն  ունեն  վարկանիշների  ազգային  և  միջազգային  տեսակներ,որոնք միմյանցից տարբերվում են որոշակի չափանիշներով։
  Տարբերություններից մեկն այն է, որ ազգային դասակարգումներն ավելի հաճախ են կիրառվումև  ղեկավարվում  տեղական  կառավարման  մարմինների  կողմից։
   Դրանք  միտում  ունեն  տեղեկացնելու  տվյալ  պետության  ուսանողներին  ուսման  լավագույն  հնարավորությունների  մասին  հենց  իրենց  երկրի  ներսում։
   Միջազգայինդասակարգումները դիտարկում են բուհերը ավելի լայն հարթության վրա, այնէ` միջազգային կամ` տարածաշրջանային։
 Միջազգային վարկանիշավորման ժամանակաշրջանը սկսվեց 2003 թ.-ինՇանհայ  Ջիայո  Տոնգ  համալսարանի  կատարած  դասակարգումից՝  Աշխարհիհամալսարանների ակադեմիական դասակարգում (Academic Ranking of WorldUniversities (ARWU))4։
  Այնուհետև 2004 թ.-ին ստեղծվեց Համաշխարհային համալսարանների  դասակարգումն  ըստ  «Թայմսի»  (Times  Higher  EducationRanking  (THE))5։
   Այդ  ժամանակներից  ի  վեր  համալսարանական  համաշխար3 http։
 //www.usnews.com.4 http։
 //arwu.org/.5 http։
 //timeshighereducation.co.uk/.հային դասակարգումներ են ի հայտ եկել, և ավելի է աճել վարկանիշավորմանկարևորությունը։
 Տվյալ հետազոտության նպատակն է ուսումնասիրել ԱՊՀ բուհերի վարկանիշավորումը  տարբեր  դասակարգումներում  և  վեր  հանել  ՀՀ  բուհերի  դիրքնայդտեղ։
  Աշխարհի բուհերն ըստ վարկանիշների դասակարգող կազմակերպությունների զգալի մասն իրենց աղյուսակները հրապարակելիս անդրադառնումեն աշխարհի լավագույն 100-500 բուհերին, որոնց մեջ ՀՀ բուհերն իրենց տեղնայսօր ակնհայտորեն չունեն, և քանի որ ԱՊՀ բուհերի առանձին վարկանիշավորում  դեռևս  գոյություն  չունի,  նպատակահարմար  ենք  համարում  վերլուծել«Ինտերֆաքսի»  և  «Վեբոմետրիքսի»  դասակարգումների  տվյալները  և  վերհանել ԱՊՀ բուհերի զբաղեցրած դիրքերն այնտեղ։
 Նախ  անդրադառնանք  «Ինտերֆաքսի»  դասակարգմանը։
   «Ինտերֆաքսը» (Interfax Information Services Group)6 ԱՊՀ տարածաշրջանում լրատվական,տեղեկատվական  և  վերլուծական  խոշորագույն  խմբերից  մեկն  է  և  տարբերոլորտներում իրականացնում է վարկանիշավորման, ֆինանսական վերլուծությունների և տվյալների որոնման և ներկայացման ծրագրեր, և այն 2013 թ.-ինհրապարակել է հետխորհրդային երկրների (ԱՊՀ, Բալթյան երկրներ և Վրաստան) բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների վարկանիշային աղյուսակը։
 Բուհերի  վարկանիշների  կազմման  մեթոդաբանության  մեջ  կիրառվել  ենառաջատար համալսարանների համաշխարհային վարկանիշը մշակող բրիտանական QS (Quacquarelli Symonds) գործակալության մեթոդաբանական մոտեցումները։
  Վարկանիշի կառուցվածքը բաղկացած է երեք բաղադրիչներից` բուհի կրթական, գիտահետազոտական և միջազգային գործունեություն։
  Վարկանիշավորվել են հետխորհրդային տարածքի առավել հայտնի և ճանաչված 405համալսարաններ։
 Վարկանիշային  աղյուսակը  գլխավորում  է  Մոսկվայի  պետական  համալսարանը,  2-րդ  տեղում  է  Բելառուսի  պետական  համալսարանը,  3-րդ  տեղում`Սանկտ  Պետերբուրգի  պետական  համալսարանը։
   Կիևի  համալսարանը  զբաղեցրել  է  4-րդ  հորիզոնականը,  իսկ  Վիլնյուսի  համալսարանը  նշված  ցանկում5-րդն է։
 Երևանի  պետական  համալսարանը  վարկանիշային  աղյուսակում  11-րդտեղում է։
  Մեր տարածաշրջանի բուհերից Թբիլիսիի պետական համալսարանը զբաղեցնում է 51-րդ տեղը, իսկ Բաքվի պետական համալսարանը՝ 61-րդը։
 Ահա  այդ  դասակարգման  ԱՊՀ  առաջին  10  բուհերի  վարկանիշները,  որտեղԵրևանի  պետական  համալսարանը  կիսում  է  9-րդ  հորիզոնականը  «ՄԻՖԻ»ազգային հետազոտական միջուկային համալսարանի հետ`1. Մոսկվայի Մ. Վ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարան,2. Բելառուսի պետական համալսարան,6 http։
 //www.interfax.ru/world.3. Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարան,4. Կիևի Տարաս Շևչենկոյի անվան ազգային համալսարան,5. Նովոսիբիրսկի ազգային հետազոտական պետական համալսարան,6. 1. Ազգերի բարեկամության ռուսական համալսարան,6.2. Մոսկվայի Ն. Է. Բաումանի անվան պետական տեխնիկական համալսարան,8. Տոմսկի ազգային հետազոտական համալսարան,9.1. Երևանի պետական համալսարան,9.2. «ՄԻՖԻ» ազգային հետազոտական միջուկային համալսարան։
 Մյուս  դասակարգումը,  որին  անդրադարձել  ենք,  «Webometrics»-ն  է։
   Աշխարհի  լավագույն  բուհերի  վարկանիշավորման «Webometrics  Ranking  ofWorld Universities»7 հետազոտություններով զբաղվում է «Cybermetrics» հետազոտական  խումբը,  որը  գործում  է  Իսպանիայի  Ազգային  հետազոտականխորհրդի  («Spanish  National  Research  Council»)  կազմում։
   Խումբը  նման  վարկանիշային հետազոտություններ սկսել է հրապարակել 2004 թ.-ից՝ տարեկաներկու անգամ, հիմնականում հունվար և հուլիս ամիսներին։
 «Webometrics»-ը  դիտարկում  է  աշխարհի  20.700  համալսարաններ՝  հիմնականում հաշվի առնելով չորս ցուցանիշներ՝•  ներկայություն  (Presence)`  բուհի  պաշտոնական  կայքի  ինդեքսավորված  էջերի  քանակը.  տվյալները  հավաքվում  են  Google  որոնման  կայքում,•  ազդեցություն  (Impact)`  այլ  ռեսուրսներից  դեպի  բուհի  պաշտոնականկայք կատարված արտաքին հղումների քանակն է. տվյալները հավաքվում են Majestic SEO8 և Ahrefs9 առավել հայտնի տվյալների բազաներից,•  հասանելիություն  (Openness)`  կայքում  Adobe  Acrobat  (pdf),  Microsoftpptx) ձևաչափերով առկա փաստաթղթերի քանակը,•  գերազանցություն  (Excellence)`  գիտական  աշխատությունների  քանակը,  որոնք  հրապարակվել  են  հեղինակավոր  միջազգային  ամսագրերում։
   Տվյալները  հավաքագրվում  են  Google  Scholar  և  Scimago10տվյալների բազայից։
 Վերջին`  2016  թ.-ի  հունվարին  լույս  տեսավ «Webometrics»  միջազգայինընկերության մշակած բուհական համաշխարհային վարկանիշային նոր զեկույցը11։
   Հրապարակված տվյալների  համաձայն՝  ՀՀ-ում ամենաբարձր  վարկանիշ7 http։
 //www.webometrics.info/en.8 http։
 //www.majesticseo.com/.9 http։
 //ahrefs.com/.10 http։
 //www.scimago.es/.11 http։
 //www.webometrics.info/en/Europe/Armenia.ունեցող բուհը ԵՊՀ-ն է (2314-րդը)։
  Ընդհանուր առմամբ` Հայաստանից ցուցակում ներառվել է 37 բուհ։
 ԱՊՀ բոլոր երկրների համալսարանները ներառված են տվյալ զեկույցում.2084  բուհերից  ՀՀ բուհերին`  Երևանի պետական համալսարանի  գլխավորությամբ, գերազանցում է 39 բուհ։
  Տվյալ ցուցակում առաջատար երկիրը Մոսկվայի Վ.Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանով, որը աշխարհի բուհերի մասշտաբով 134-րդն է Վեբոմետրիքսի 2016 թ.-ի հունվարի դասակարգման  տվյալներով։
   Երևանի  պետական  համալսարանը  տվյալ  դասակարգմանվերջին  ցուցանիշի`  գերազանցության  շնորհիվ,  որը  չափում  է  բուհի  հետազոտական  կարողությունները,  15-րդ  տեղում  է։
   Հիշատակելով  «Ինտերֆաքսի»դասակարգմումը` նշենք, որ ԱՊՀ բուհերի շարքում ՀՀ-ից Երևանի պետականհամալսարանը կիսում է 9-րդ տեղը «ՄԻՖԻ» ազգային հետազոտական միջուկային համալսարանի հետ (Աղյուսակ 1)։
 ԱՊՀ երկրների բուհերի վարկանիշներն ու ցուցանիշներն ըստ ՎեբոմետրիքսիԱղյուսակ 1.(2016 թ.-ի հունվար)2016 թ.-ի հունվարի դրությամբդիտարկվող տվյալ երկրի լավագույն բուհըՀ/հմ ւ ո հ ր ա խ շ ա ն շ ի ն ա կ ր ա Վ յ ն ւ ո թ ւ ո ա կ ր ե Ն յ յ ն ւ ո թ ւ ո ց ե դ զ Ա յ ն ւ ո թ ւ ո ի լ ե ն ա ս ա Հ յ ն ւ ո թ ւ ո ց ն ա զ ա ր ե Գ Մոսկվայի Վ. Մ. Լոմոնոսովի անվանպետական համալսարանՍանկտ Պետերբուրգի պետականհամալսարանԲելառուսի պետական համալսարանՆովոսիբիրսկի պետական համալսարանՄոսկվայի պետականճարտարագիտական-ֆիզիկայիինստիտուտՄոսկվայի ֆիզիկատեխնիկականինստիտուտՈւրալի դաշնային համալսարանԻՏՄՕ համալսարանՍանկտ Պետերբուրգիպոլիտեխնիկական համալսարանՏ.Գ. Շևչենկոյի անվան ԿիևիհամալսարանՏոմսկի պետական համալսարան1176  Կազանի դաշնային համալսարան1225  Սարատովի պետական համալսարան1274  Սիբիրյան դաշնային համալսարան1290  Ռոստովի պետական համալսարանՏոմսկի պոլիտեխնիկականհամալսարանՆիժնի Նովգորոդի պետականհամալսարան«Էկոնոմիկայի բարձրագույն դպրոց»ազգային հետազոտական համալսարանՄոսկվայի Ն. Բաումանի անվանտեխնիկայի և տեխնոլոգիաներիհամալսարանԿիևի ազգային տեխնիկականինստիտուտԽարկովի Վ. Ն Կարազինի անվանազգային համալսարանՌուսաստանի ազգերի բարեկամությանհամալսարան1772  Բելգորոդի պետական համալսարանՎ. Ի. Վերնադսկու անվան Տավրիականազգային համալսարան1905  Վորոնեժի պետական համալսարանՆովոսիբիրսկի պետական տեխնիկականհամալսարանՀետազոտությունների ազգայինտեխնոլոգիական համալսարան «ՄԻՍԻ»  1391Ղազախստանի Ալ-Ֆարաբի ազգայինհամալսարան2016  Սումիի պետական համալսարանԽարկովի ազգային տեխնիկականհամալսարան2078  Իրկուտսկի պետական համալսարան2091  Գրոդնոյի պետական համալսարանՍարատովի պետական տեխնիկականհամալսարանԿիևի ազգային ավիացիայիհամալսարանԼվովի Իվան Ֆրանկոյի անվան ազգայինհամալսարանԼվովի ազգային պոլիտեխնիկականհամալսարանՂազախստանի Կ. Ի. Սատպաևի անվանազգային տեխնիկական համալսարան2259  Չելյաբինսկի պետական համալսարան2265  Յակուտսկի պետական համալսարան2314  Երևանի պետական համալսարանԱղյուսակ 2-ում արդեն տեսնում ենք ԱՊՀ երկրների առաջատար բուհերիվարկանիշներն  ու  տվյալ  երկրից  ներկայացված  բուհերի  քանակն  ըստ  Վեբոմետրիքսի 2016 թ.-ի հունվարի տվյալների (Աղյուսակ 2)։
 ԱՊՀ երկրների առաջատար բուհերի վարկանիշներն ու տվյալ երկրից ներկայացված բուհերի քանակն ըստ Վեբոմետրիքսի (2016 թ.-ի հունվար)Աղյուսակ 2.Հ/հԵրկիրԲուհՎարկանիշԲուհերիքանակՀՀ բուհերինգերզանցողների թիվըՀայաստանՏաջիկստանՈւզբեկստանԹուրքմենստանՂազախստանԱդրբեջանՌուսաստանՄոլդովաՂրղզստանՈւկրաինաԲելառուսԵրևանիպետականհամալսարանՏաջիկստանիազգայինհամալսարանՈւզբեկստանիազգայինհամալսարանՂազախստանիԱլ-ՖարաբիազգայինհամալսարանԱդրբեջանիպետականտնտեսագիտակ անհամալսարանՄոսկվայի Վ. Մ.ԼոմոնոսովիանվանպետականհամալսարանՄոլդովայիպետականհամալսարան ՂրղըզռուսականսլավոնականհամալսարանՏ. Գ. Շևչենկոյիանվան ԿիևիհամալսարանԲելառուսիայիպետականհամալսարանԱյս  աղյուսակում  Երևանի  պետական  համալսարանը  40-րդն  է  և  գերազանցող բուհերից 26-ը Ռուսաստանից է, 9-ը` Ուկրաինայից, 2-ական` Բելառուսից և Ղազախստանից։
 Վարկանիշավորումը  կարևորվում  է  նաև  Եվրասիական  ինտեգրացիոնգործընթացների  շրջանակներում,  և  դրա  վառ  ապացույցը  2016  թ.-ի  ապրիլի12-ին  Մոսկվայի  Մ.  Լոմոնոսովի  անվան  պետական  համալսարանում  կայացած  Եվրասիական  համալսարանների  ասոցիացիայի  խորհրդի  ընդլայնվածնիստն է12, որի նպատակն էր ամրապնդել և զարգացնել եվրասիական համալսարանների միջև կրթական ու գիտական համագործակցությունը։
  Մասնավորապես  կրթական  հաստատությունների  ներկայացուցիչները  ստորագրել  ենԵվրասիական  ցանցային  համալսարան  ստեղծելու  վերաբերյալ  հուշագիր։
 Գործընկեր  համալսարանների  ներկայացուցիչները  համաձայնության  են  եկելնաև համալսարանների միջազգային վարկանշավորում իրականացնող աշխատանքային  խմբեր  ստեղծելու  և  աշխատանքները  համատեղ  համակարգելուհարցում՝ ստորագրելով համապատասխան արձանագրություն։
 Այսպիսով՝  ՀՀ  բուհերի  դիրքն  ԱՊՀ  երկրների  բուհերի  շարքում  բավականին բարձր է. ԵՊՀ-ն առաջին տասնյակում է։
 Ստելլա ՇաքյանԱՊՀ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԲՈՒՀԵՐԻ ՎԱՐԿԱՆԻՇԱՎՈՐՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ բուհ, համալսարան, վարկանիշավորում, ԱՊՀ երկրների բուհեր, ՀՀ բուհեր,Երևանի պետական համալսարան, Վեբոմետրիքս, Ինտերֆաքս, մեթոդաբանություն,ցուցանիշ Ամփոփում։

Կրթական  համակարգում  թափանցիկության  ապահովման  կարևորագույն  գործիքներից է բուհերի վարկանիշավորումը, որը ԵԲԿՏ կարևոր ուղղություններից է ու համադրելի և  բաց  տեղեկատվություն  է  տրամադրում  բուհերի  վերաբերյալ։
   Առաջատար  դասակարգումները  անդրադառնում  են  աշխարհի  լավագույն  100-500  բուհերին,  որոնց  մեջ  ՀՀ  բուհերն  իրենց տեղն այսօր չունեն, և քանի որ ԱՊՀ բուհերի առանձին վարկանիշավորում դեռևս գոյություն  չունի,  հոդվածում  վերլուծել  ենք  «Ինտերֆաքսի»  և  «Վեբոմետրիքսի»  դասակարգումների  տվյալները։
   Նշենք,  որ  ՀՀ  բուհերն  ԱՊՀ  երկրների  բուհերի  շարքում  առաջին  տասնյակում են՝ ԵՊՀ-ի գլխավորությամբ։
