ԴՊՐՈՑԻ ՏՆՕՐԵՆԻ ԱՆՁՆԱՅԻՆ ԵՎ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՐԱԿՆԵՐԻԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՅԻ ՎՐԱԺամանակակից սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական փոփոխությունների պայմաններում  երկրի  կայուն  զարգացման  հիմքը  մարդիկ  են՝  իրենց  գիտելիքներով,հմտություններով,  փորձով  և  մտավոր  կարողություններով։
   Կրթված  ու  զարգացածհասարակության կարելի է հասնել որակյալ կրթական համակարգի միջոցով։
 Կազմակերպություններին  արդյունավետ  աշխատանքի  համար  անհրաժեշտ  էունենալ պատասխանատու և նախաձեռնող աշխատակիցներ, որոնք իրենց առավելագույն ջանքերը կներդնեն կազմակերպության զարգացման մեջ։
  Այսպիսի աշխատակիցներ  ունենալու  համար  բավարար  չեն  միայն  նյութական  խրախուսանքներըկամ խիստ վերահսկողությունը։
  Աշխատակիցների նվիրվածությանն ու բարձր արդյունավետությանը հնարավոր է հասնել կառավարման և մոտիվացիայի միջոցով։
 Կրթության կառավարումն առաջին հերթին ոչ թե հաստատության և մարդկանց,այլև  կրթության  զարգացման  կառավարումն  է  բոլոր  մակարդակներում։
   Ժամանակակից դպրոցի զարգացման միտումներից է անցումը դպրոցի ավանդական կառավարումից  մարդակենտրոն  կառավարման։
   Դպրոցի  կառավարումն  արմատապեստարբերվում  է  ձեռնարկատիրական  կառավարումից  առաջին  հերթին  կրթականնպատակներով ու տարբեր գործընթացներով, որոնք մեծամասամբ որոշվում և կառուցվում  են  հոգեբանական-մանկավարժական  գիտության  վրա,  երկրորդ՝  ուսումնական  գործընթացի  մասնակիցներով  (սովորողներ,  ուսուցիչներ,  ծնողներ  և  այլն),երրորդ՝ կառավարչական ցիկլով [1]։
 Հանրակրթական  համակարգի  արդյունավետ  գործունեությունն  ապահովելունպատակով  անհրաժեշտ  է  ուշադրության  կենտրոնում  պահել  դպրոցների  կառավարման առանձնահատկությունները` մասնավորապես ոլորտի կարևորագույն շարժիչ ուժի` ուսուցչի մասնագիտական գործունեության մոտիվացիան, որի վրա ազդումեն մի շարք ներքին և արտաքին գործոններ։
  Հանրակրթական դպրոցի կառավարմանմեջ  իրենց  մասնակցությունն  են  ունենում  տարբեր  օղակներ՝  կառավարություն,տեղական ինքնակառավարման մարմիններ և այլն, որոնք այս կամ այն կերպ իրենցդերակատարումն են ունենում ուսուցչի մոտիվացման գործում։
  Դպրոցի կառավարման թերևս ամենակարևոր օղակը դպրոցի տնօրինությունն է,  իսկ հանրակրթականհաստատության հաջողությունը պայմանավորված է նրանով, թե տնօրենը կառավարման  ու  ղեկավարման  ինչ  հմտությունների  է  տիրապետում.  Տնօրենի  անձնային  ևմասնագիտական  որակներն  են  պայմանավորում,  թե  աշխատանքային  ինչպիսիմթնոլորտ է տիրում տվյալ հաստատությունում, ինչ արժեքային համակարգ են որդեգրել  աշխատակիցները,  ինչպիսի  վերաբերմուք  ունեն  իրենց  աշխատանքի  նկատմամբ և ինչ մոտիվացիա է ձևավորվել նրանց մոտ։
 Դպրոցում տնօրենը բազմաթիվ գործառույթների շարքում իրականացնում է նաևմարդկային ռեսուրսների կառավարումը, որը պետք է ներառի աշխատատեղերի համալրումը, աշխատակիցների մասնագիտական զարգացումը, նրանց մոտիվացումը,որի  շնորհիվ  հնարավոր  կլինի  բարձրացնել  աշխատակիցների  գործունեությանարդյունավետությունը։
   «Կազմակերպությունների՝  մասնավորապես  ՄՌ-ի  ամենակարևոր  մարտահրավերներից  մեկը  մոտիվացնող  աշխատավայրի  ստեղծումն  ուպահպանումն  է։
   Ի  վերջո,  երկրի  տնտեսությունը  կախված  է  աշխատակիցների`աշխատանքի հանդեպ ունեցած մոտիվացիայի և նվիրվածության պահպանումից ևվերջիններիս  կատարողականության  աճից»  [2]։
   Որոշ  մասնագետներ  առավել  քանկարևորում են տնօրենի դերը. «կրթության որակը դպրոցի մակարդակով մեծապեսորոշվում է մանկավարժական անձնակազմի արհեստավարժությամբ, և որ ամենակարևորն է՝ դպրոցի տնօրենի մասնագիտական որակավորմամբ»։
  Շատ հաճախ տնօրենի արհեստավարժությունն ու հասարակական ճանաչումը գնահատվում են ուսումնական հաստատության հաջող գործունեությամբ։
  Ի վերջո երբեմն տնօրենի փոփոխությունը բերում է ուսումնական հաստատության վարկանիշի դրական կամ բացասական փոփոխության [3]։
  Այսօր դպրոցի տնօրենին անհրաժեշտ են ոչ միայն որոշակի անձնային որակներ և մանկավարժական փորձ, այլև գիտելիքներ կառավարման,  հոգեբանության,  տնտեսագիտության,  իրավունքի  ոլորտներում,  ինչպես  նաևդրանք կիրառելու հմտություն։
 Ա.  Հայեմը,  դիտարկելով  աշխատակիցների  մոտիվացիան  որպես  ղեկավարիարվեստ,  առաջարկում  է  սկսել  «ինքդ  քեզնից»  [4],  այսինքն  որոշել  կառավարմանսխալները, որոնք բերում են անձնակազմի մոտիվացիայի նվազման։
  Ըստ նրա, եթե99.99 % դեպքերում աշխատակիցների մոտ ցածր մոտիվացիա է, ապա դա ղեկավարի  թերացումն  է,  այլ  ոչ  թե  աշխատակիցների։
   Ղեկավարից  կախված  գլխավորհատկանիշները,  որոնք  կարևորում  են  աշխատակիցները,  արդարությունն  է,  պատասխանատվության զգացումը, հարգանքը և վստահությունը։
 Մոտիվացումը  գործունեություն  է,  որի  նպատակն  է  ակտիվացնել  կազմակերպությունում  աշխատող  մարդկանց  և  խթանել  նրանց  արդյունավետ  աշխատել՝նպատակների իրագործման համար [5]։
  Մոտիվացիան սուբյեկտի կողմից կառավարվող օբյեկտների վարքագծի այնպիսի մոտիվների համակարգի ձևավորման գործընթաց  է,  որը  կապահովի  հասնելու  կառավարման  սահմանված  նպատակներին  [6]։
 Մոտիվացիան կարելի է դիտարկել որպես անձի կամ կոլեկտիվի վրա ազդելու անընդմեջ  գործընթաց՝  ուղղված  աշխատակիցների  կարիքների  բավարարման  միջոցովհասնելու  կազմակերպական  նպատակներին։
   Աշխատակիցների  մոտիվացման  մեջկարևոր  դերակատարումը  կազմակերպության  ղեկավարինն  է։
   Պլանավորումը,վերահսկողությունը և ղեկավարի խելամիտ պահվածքը պետք է լինեն մոտիվացիոնգործընթացի գլխավոր կառուցողները [7]։
 Որոշ մասնագետներ ղեկավարի կառավարման արդյունավետությունը կապումեն մասնագիտական որակների հետ։
  Հեղինակները նշում են, որ ղեկավարի մասնագիտական կարողությունները կարելի է բաժանել երեք խմբի [8]՝գիտելիքներ և հմտություններ, որոնք օգնում են իրականացնել կառավարմանմասնագիտական աշխատանքը,մարդկանց հետ աշխատելու ունակություն,•  անձնային հատկանիշներ և ինքնակառավարման կարողություն։
 Կարելի  է  նկատել,  որ  վերոնշյալ  թվարկման  մեջ  հեղինակները  ներառել  ենմասնագիտական խումբ (գիտելիքներ և հմտություններ, որոնք օգնում են իրականացնել կառավարման մասնագիտական աշխատանքը) և անձնային որակներն ընդգրկողխումբ (մարդկանց հետ աշխատելու ունակություն, անձնային հատկանիշներ և ինքնակառավարման  կարողություն)։
   Գրականության  մեջ  հանդիպում  է  նաև  դպրոցիտնօրենի անձնային որակների հետևյալ բաժանումը՝Առաջին խումբ. անձնային հատկանիշներ, որոնք նպաստում են կառավարմանգործառույթների  իրականացմանը՝  ժողովրդավարություն,  նպատակասլացություն, որոշումների  կայացման  արագություն,  իրազեկվածություն,  կազմակերպվածություն, պատասխանատվություն, պահանջկոտություն, հաղորդակցականություն, ակտիվություն, հեռատեսություն։
 Երկրորդ խումբ. անձնային հատկանիշներ, որոնք նպաստում են մանկա-վարժական  գործառույթի  իրականացմանը՝  կոռեկտություն,  հանդուրժողականություն, դաստիարակվածություն, ուշադրություն զրուցակցի և նրա խնդիրների նկատմամբ,ազնվություն, մարդասիրություն, տակտ, արդարություն, բարություն, ինտելեկտուալություն և այլն։
 Երրորդ  խումբ.  անձնային  որակներ,  որոնք  թույլ  են  տալիս  իրականացնելհաղորդակցական  գործառույթը՝  հմայք,  կայտառություն,  համեստություն,  բանավորխոսքի  սահուն  տիրապետում,  կոկիկություն,  հույզերը  կառավարելու  կարողություն,զրուցակցին լսելու կարողություն և այլն [9]։
 Դպրոցի տնօրենը միանգամից հանդես է գալիս մի քանի դերում՝ առաջնորդի,դաստիարակի, ուսուցչի, նորարարի, հռետորի, բանախոսի և այլն։
  Սակայն այս բոլորդերերի  կարևորագույն  գործառույթն  անձնակազմի  մոտ  աշխատելու  ցանկությանստեղծումն  է  և  բարձր  մոտիվացիայի  ապահովումը,  ինչն  էլ  կնպաստի  կազմակերպության  գործունեության  արդյունավետության  ու  մատուցած  ծառայություններիորակի բարձրացմանը։
   Ղեկավարը պետք է անձնակազմի հետ աշխատանքը կազմակերպի այնպես, որ զարգացնի յուրաքանչյուրի մոտիվացիան, քանի որ մոտիվացվածանձնակազմը կազմակերպության առաջընթացի և զարգացման հիմնական գրավականն է։
 Ուսումնասիրելով  գրականության  մեջ  առկա  մոտեցումները  կառավարչի  անձնային  և  մասնագիտական  որակների  վերաբերյալ,  ինչպես  նաև  հաշվի  առնելովդպրոցի  տնօրենի  աշխատանքային  առանձնահատկությունները,  առաջարկվում  էդպրոցի տնօրենի գործունեության համար առանձնացնել հետևյալ խմբերը՝ անձնային որակներ և մասնագիտական որակներ։
  Հաշվի առնելով դպրոցի տնօրենի աշխատանքային  առանձնահատկությունները՝  նպատակահարմար  է  մասնագիտականորակները տարանջատել մասնագիտամանկավարժական և կառավարչական որակների։
  Ստորև ներկայացված են դպրոցի տնօրենի աշխատանքային գործունեությանարդյունավետությանը  նպաստող  երեք  հիմնական  խմբերը  և  դրանցում  ներառվածորակները՝1.  Անձնային  որակներ,  որոնք  անհրաժեշտ  են  աշակերտների,  ուսուցիչների,ծնողների և հանրակրթության այլ շահակիցների հետ շփումներում։
  Դրանց շարքինեն դասվում բարությունը, պատասխանատվության զգացումը, համոզելու, ժամանակիխնայողության, ռիսկի դիմելու կարողությունը, բարձր աշխատունակությունը, ինքնավերահսկման հմտությունը, ակտիվությունը, կամքը, հանդուրժողականությունը, մարդասիրությունը, համակողմանի զարգացվածությունը, ճիշտ արժեհամակարգը։
 2. Մասնագիտամանկավարժական որակներ, որոնք դպրոցի տնօրենին հնարավորություն կտան իրականացնելու հիմնականում մանկավարժական գործունեություն, հասկանալ, ըմբռնել աշակերտների և ուսուցիչների հոգեբանական առանձնահատկությունները,  արդյունավետորեն  իրականացնել  դպրոցի  մարդկային  ռեսուրսների կառավարումը։
  Դրանց շարքին են դասվում մանկավարժական տակտը, հոգեբանական գիտելիքները, ստեղծագործականությունը, նորարարություններ ներդնելուև կիրառելու, սեփական մտքերը հստակ արտահայտելու կարողությունը, տեղեկացվածությունը  ոլորտի  զարգացումների  վերաբերյալ,  խստությունը,  պահանջկոտությունը, նվիրվածությունը գործին, դիմացինին համբերատար լսելու կարողությունը, հետևողականությունը,  անաչառությունը,  արհեստավարժությունը,  նախաձեռնողականությունը։
 3. Կառավարչական որակներ, որոնք հնարավորություն կտան իրականացնելուդպրոցի  տնօրենի  օրեցօր  ավելացող  գարծառույթներն  ու  պարտականությունները՝դիտարկելով դպրոցը որպես կազմակերպություն։
  Դրանց շարքին են դասվում խնդիրները լուծելու, շրջապատի վրա ազդեցություն ունենալու կարողությունը, ժամանակակից կառավարչական մոտեցումների տիրապետումը, արդյունավետ աշխատանքայինխմբեր  կազմելու  և  զարգացնելու,  կոլեկտիվի  հետ  աշխատելու  կարողությունը,սկզբունքայնությունը, տարբեր իրավիճակներում որոշումներ կայացնելու, նյութականռեսուրսները  կառավարելու,  ժամանակակից  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաներիցօգտվելու  ունակությունը,  օրինապահությունը, ժողովրդավարությունը, կազմակերպչական  հմտությունները,  հարգանքը  կրթական  գործընթացի  մասնակից  կողմերիհանդեպ, արդար պարգևատրումներ և պատիժներ կիրառելու կարողությունը։
 Հարկ  է  նշել,  որ  վերոնշյալ  խմբերն  ու  բաժանումները  հստակորեն  սահմանազատված  չեն  և  կարող  են  տարակարծությունների  առիթ  տալ,  քանի  որ  նշվածորակները,  հմտություններն  ու  կարողությունները  կարող  են  դիտարկվել  ինչպեսառաջին, այնպես էլ երկրորդ կամ երրորդ խմբերում։
  Սակայն այս բաժանումը մեզհնարավորություն կտա հարցումների ընթացքում բացահայտել ուսուցիչների համարայս կամ այն խմբի այս կամ այն որակի կարևորությունը։
  Թվարկված ցանկը կարելիէ  շարունակել,  սակայն  սույն  աշխատանքում  առանձնացվել  են  այն  կարևոր  որակները,  որոնք  ամենամեծ  ազդեցությունը  կարող  են  ունենալ  մանկավարժականանձնակազմի մոտիվացիայի վրա։
 Սույն  աշխատանքի  շրջանակներում  կատարվել  են  հետազոտական  աշխատանքներ ՀՀ դպրոցների ուսուցիչների շրջանում՝ պարզելու նրանց համար դպրոցիտնօրենի անձնային, կառավարչական և մասնագիտամանկավարժական որակներիկարևորությունը։
 Հարցմանը մասնակցել է 96 ուսուցիչ։
  Հարցման մասնակիցների 83. 3 %-ը (80ուսուցիչ)  իգական  և  16.6  %-ը  (16  ուսուցիչ)  արական  սեռի  ներկայացուցիչներ  են։
 Հարցված մանկավարժների 37.5 %-ը 20-30 տարեկան են, 29.1 %-ը՝ 31-40, 14.5 %-ը՝41-50, իսկ 18.7 %-ը՝ 51-65 տարեկան։
  Հարցված մանկավարժների գրեթե կեսը՝ 48 %ը, երիտասարդ մասնագետներ են, ովքեր ունեն մինչև 10 տարի մանկավարժականաշխատանքային փորձ, 14.5 %-ը՝ 11-20 տարի, 20.8 %-ը՝ 21-30 և 8.3 %-ը՝ 31 տարի ևավելի մանկավարժական աշխատանքային փորձ։
 Հարցմանը մասնակցել են հիմնական, միջնակարգ և ավագ դպրոցների ուսուցիչները (45. 8 % հիմնական, 43. 7 % միջնակարգ և 10.4 % ավագ դպրոցի մանկավարժներ)։
 Հաջորդ  հարցին՝  «Գնահատե՛ք,  խնդրեմ,  Ձեր  տնօրենի  կարևորությունը/ազդեցությունը Ձեր աշխատանքային գործունեության մեջ», ուսուցիչների 60.5 %-ը տվելէ «շատ կարևոր է», 37.5 %-ը «կարևոր է» և 2 %-ը՝ «կարևոր չէ» պատասխանները։
 րության ներկայացված են գծապատկեր 1-ում։
 Անձնային որակներ բաժնում ներառվել են 13 հատկանիշ, որոնք ըստ կարևոճիշտ արժեհամակարգ համակողմանի զարգացվածություն մարդասիրություն հանդուրժողականություն կամք ակտիվություն ինքնավերահսկման հմտություն բարձր աշխատունակություն ռիսկի դիմելու կարողություն ժամանակի խնայողության… համոզելու կարողություն պատասխանատվության զգացում բարություն Անձնային որակներ Գծապատկեր 1. Անձնային որակներն ըստ կարևորության։
 Հարցման  արդյունքներից  երևում  է,  որ  ուսուցիչներն  իրենց  ղեկավարի  մեջառավել շատ կարևորում են պատասխանատվության զգացումը (82 ուսուցիչ), որինհաջորդում է մարդասիրությունը (62 ուսուցիչ), իսկ երրորդ ամենակարևոր անձնայինհատկանիշները  միանգամից  երեքն  են՝  ճիշտ  արժեհամակարգը  (58  ուսուցիչ),ինքնավերահսկման  հմտությունը  (58  ուսուցիչ)  և  բարձր  աշխատունակությունը  (58ուսուցիչ)։
   Մանկավարժներն  առավել  քիչ  կարևորում  են  տնօրենի՝  ռիսկի  դիմելուկարողությունը (14 ուսուցիչ), համոզելու կարողությունը (18 ուսուցիչ) և բարութունը (30ուսուցիչ)։
 կարևորությունը ներկայացված է գծապատկեր 2-ում։
 7-րդ  հարցը  ներառում  է  մասնագիտամանկավարժական  14  որակ,  որոնցՄասնագիտամանկավարժական որակներ նախաձեռնողականություն արհեստավարժություն անաչառություն հետևողականություն դիմացինին համբերատար լսելու կարողություն նվիրվածություն գործին պահանջկոտություն խստություն տեղեկացվածություն ոլորտի զարգացումների… սեփական մտքերը հստակ արտահայտելու… նորարարություններ ներդնելու և կիրառելու… ստեղծագործականություն մանկավարժական տակտ հոգեբանական գիտելիքներ Գծապատկեր 2. Մասնագիտամանկավարժական որակներն ըստ կարևորության։
 Մասնագիտամանկավարժական  որակներից  ուսուցիչներն  առավել  կարևորումեն  մանկավարժական  տակտը  (71  ուսուցիչ),  որին  հաջորդում  են  նվիրվածությունըգործին  (70  ուսուցիչ)  և  սեփական  մտքերն  արտահայտելու  կարողությունը  (68ուսուցիչ)։
 ներկայացված է գծապատկեր 3-ում։
 8-րդ  հարցն  ընդգրկել  է  14  կառավարչական  որակ,  որոնց  կարևորությունըհարգանք կրթական գործընթացի մասնակից… Կառավարչական որակներ կազմակերպչական հմտություններ ժողովրդավարություն օրինապահություն արդար պարգևատրումներ և պատիժներ… ժամանակակից տեղեկատվական… նյութական ռեսուրսները կառավարելու… տարբեր իրավիճակներում որոշումներ… խնդիրները լուծելու կարողություն սկզբունքայնություն կոլեկտիվի հետ աշխատելու կարողություն արդյունավետ աշխատանքային խմբեր… ժամանակակից կառավարչական… շրջապատի վրա ազդեցություն ունենալու… Գծապատկեր 3. Կառավարչական որակներն ըստ կարևորության։
 Հարցվածները  կառավարչական  որակներից  առավել  կարևորել  են  կոլեկտիվիհետ աշխատելու կարողությունը (68 ուսուցիչ), որին հաջորդել են խնդիրներ լուծելուկարողությունը (66 ուսուցիչ) և հարգանքը կրթական գործընթացի մասնակից  կողմերի նկատմամբ (64 ուսուցիչ)։
  Իսկ առավել պակաս կարևորվել են ժամանակակիցտեղեկատվական  տեխնոլոգիաներն  օգտագործելու  ունակությունը  (34  ուսուցիչ)  ևժամանակակից կառավարչական մոտեցումների տիրապետումը (36 ուսուցիչ)։
 Ուսուցիչներին  հարց  էր  տրված  նաև,  թե  նշված  որակներից  որն  են  առավելկարևորում։
   Արդյունքները  ցույց  են  տալիս,  որ  մանկավարժների  39.5  %-ի  համարառավել կարևոր են տնօրենի անձնային որակները, որին հաջորդում են կառավարչական որակները (31.2 %) և մասնագիտամանկավարժական որակները (29 %)։
 Ուսուցիչներին հարց էր տրված նաև, թե ինչ ազդեցություն են ունենում տնօրենիանձնային,  մասնագիտամանկավարժական  և  կառավարչական  որակներն  իրենցմանկավարժական գործունեության մոտիվացիայի վրա։
  Արդյունքները ներկայացվածեն գծապատկեր 4-ում։
 փոքր միջին մեծ շատ մեծ Տնօրենի որակների ազդեցությունը ուսուցչի մանկավարժական գործունեության մոտիվացիայի վրա Գծապատկեր 4. Տնօրենի անձնային, մասնագիտամանկավարժական և կառավարչականորակների ազդեցությունն ուսուցիչների մանկավարժական գործունեության մոտիվացիայիվրա։
 Ամփոփելով  ուսումնասիրված  մոտեցումները  ժամանակակից  գրականությանմեջ, ինչպես նաև սույն աշխատանքի շրջանակներում կատարված հետազոտականաշխատանքի արդյունքները՝ կարելի է կատարել մի շարք եզրահանգումներ՝ •  տնօրենը պետք է ունենա պատասխանատվության բարձր զգացում և հանրակրթության  բոլոր  շահակիցների  առջև  հաշվետու  լինի  իր  կատարած  աշխատանքիհամար,չնայած որ «ճիշտ արժեհամակարգ» հասկացությունը կարող է ընկալվել յուրովի,սակայն կոլեկտիվի արդյունավետ կառավարման, մանկավարժների աշխատանքայինմոտիվացիան բարձրացնելու ու սերունդներ դաստիարակելու գործում այն նույնպեսդասում են կարևորների շարքին,մասնագիտամանկավարժական որակներից հարցվածներն առաջին տեղում ենդասել  «մանկավարժական  տակտը»,  որն  իր  մեջ  ներառում  է  մանկավարժական  ևհոգեբանական մի շարք գիտելիքների ու հմտությունների ամբողջություն, ինչը նշանակում է, որ դպրոցի տնօրենը պետք է լինի լավ մանկավարժ, ապա նոր միայն լավկառավարիչ, որին հատուկ է բարձր «նվիրվածությունը գործին»,մասնագիտամանկավարժական  որակներից  երրորդ  կարևորը  «սեփականմտքերն  արտահայտելու  կարողությունն»  է,  ինչը  խոսում  է  այն  մասին,  որ  մանկավարժները կարևորում են այն, որ իրենց տնօրենը կարողանա հստակ արտահայտելսեփական մտքերը, կարծիքն ու տեսակետը, այսինքն անկախ մասնագիտությունիցունենա հաղորդակցական և լեզվական բարձր հմտություններ։
 Կառավարչական  որակներից  հարցված  մանկավարժներն  առավել  կարևորումեն «կոլեկտիվի հետ աշխատելու կարողությունը», որը սերտորեն կապված է կառավարչական որակների շարքում երրորդ կարևոր՝ «հարգանք կրթական գործընթացիմասնակից կողմերի հանդեպ» որակի հետ։
  Կարելի է ասել, որ հենց այս կարողությունն է մոտիվացնում ուսուցիչներին՝ կատարելու իրենց մանկավարժական պարտականությունները՝ խթան դառնալով նվիրվածությամբ և հաճույքով աշխատելու համար։
 Ելնելով հետազոտության արդյունքների վերլուծությունից՝ կարելի է ասել, որ եթեմասնագիտամանկավարժական  և  կառավարչական  որակները  դիտարկենք  որպեսմեկ  ամբողջություն՝  մասնագիտական  որակներ,  իսկ  անձնայինը՝  առանձին,  ապահարցման մասնակիցները գտնում են, որ դպրոցի տնօրենը պետք է միաժամանակլինի լավ կառավարիչ և լավ մանկավարժ՝ դրսևորելով անձնային բարձր որակներ։
 Դպրոցի տնօրեններին իրենց աշխատանքի արդյունավետ իրականացման համար առաջարկվում է՝համալրել  ու  կատարելագործել  մանկավարժական  և  հոգեբանականգիտելիքները՝ կրթական գործընթացի մասնակիցներին առավել լավ հասկանալու ուուսումնական գործընթացը դյուրին դարձնելու նպատակով,կետներն ու դիտարկումներն առավել հստակ արտահայտելու նպատակով.կատարելագործել  հաղորդակցական  հմտությունը՝  սեփական  մտքերը,  տեսավերանայել կոլեկտիվի հետ աշխատելու մոտեցումներն ու կիրառվող մեթոդները.•  առավելագույնի հասցնել հարգանքն ուսումնական գործընթացի կողմերի նկատմամբ՝ անկախ դպրոցում նրանց զբաղեցրած դիրքից և դերակատարումից,•  պատասխանատվությամբ վերաբերել աշխատանքին, քանի որ բարձր նվիրվածությունը գործին կարող է բերել ամողջ ուսումնական հաստատության արդյունավետգործունեության և մանկավարժական անձնակազմի մոտիվացիայի բարձրացման։
 Կարելի է ասել, որ ժամանակակից կառավարման համակարգում դպրոցի տնօրենի արդյունավետ ղեկավարման համար անհրաժեշտ է զարգացնել մի կողմից նրաանձնային, իսկ մյուս կողմից՝ մասնագիտական որակները։
  Այս բոլոր որակները մեծազդեցություն  են  ունենում  մանկավարժական  անձնակազմի  մոտիվացիայի  վրա,քանի որ ձևավորում են ներկազմակերպական մթնոլորտն ու վերաբերմունքը՝ ուսումնական հաստատության և աշխատանքի նկատմամբ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆобразовательного учреждения։
  сущность и особенности, Философия образования, №[5] Поршнев А., Румянцева З., Соломатин Н., Управление организацией։
  учебник,[6] Прошкин Б., Мотивация труда։
  Управленческий аспект. Новосибирск, 2008, c. 39.Օհանյան ԼիլիթԴՊՐՈՑԻ ՏՆՕՐԵՆԻ ԱՆՁՆԱՅԻՆ ԵՎ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՐԱԿՆԵՐԻԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՅԻ ՎՐԱԲանալի բառեր՝ ղեկավարի անձային որակներ, մասնագիտական որակներ,մանկավարժական անձնակազմ, մոտիվացիա, մասնագիտամանկավարժականորակներ, կառավարչական որակներ։

Հոդվածում  քննարկվում  են  ղեկավարի  «անձնային  որակներ»,  «մասնագիտական որակներ» և «մոտիվացիա» հասկացությունները։
  Հոդվածի նպատակն է բացահայտել դպրոցի տնօրենի անձնային, մասնագիտամանկավարժական և կառավարչական  որակների  ազդեցությունը  մանկավարժական  անձնակազմի  մոտիվացիայի  վրա,  որը  ներկայացված  է  ՀՀ  դպրոցներում  (հիմնական,  միջնակարգ  և  ավագ)  դասավանդող  ուսուցիչների  շրջանում  կատարված  հետազոտության  արդյունքում։
   Հետազոտությունը  հնարավորություն  է  տվել  բացահայտելու  վերոնշյալ  երեք  խմբերում  ներառված  որակների,  հմտությունների  ու  կարողությունների  կարևորությունը  հարցմանը մասնակցած ուսուցիչների շրջանում։
