ԿԱՌԼՈՍ ՄԵԾԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՅՑԸԱրևմտահռոմեական  կայսրության  անկումից  հետո  (մ.թ.  476)  Եվրոպական մայրցամաքը ընկավ պատմության մութ շրջան (Dark ages)։
  Ամբողջ Եվրոպական մայրցամաքում տիրում էր անօրինություն և անկարգություն։
  Փաստորեն՝  Արևելքում  իր  գոյությունն  էր  շարունակում  Արևելյան  Հռոմեականկայսրությունը (մայրաքաղաքը՝ Կոստանդնապոլիս), իսկ Արևմուտքը՝ բաժանված էր բազմէթնիկ, կառավարման տարբեր համակարգերով, մանր և միջինբազմաթիվ պետությունների։
  Այդ պետություններից թերևս ամենակենսունակը  Ֆրանկական  պետությունն  էր։
   Վերջինիս  արքա  Պիպին  Կարճահասակիմահից  հետո  (768  թ.)  թագավորությունը  բաժանվեց  նրա  երկու  որդիների՝Կառլոս Մեծի և Կառլոմանի միջև։
  771 թ.՝ վերջինիս մահվանից հետո, երկրիամբողջ կառավարումը անցավ Կառլոս Մեծին։
  Բազմաթիվ հաղթական պատերազմներից հետո՝ Կառլոս Մեծը իր իշխանությունը տարածեց ԱրևմտյանԵվրոպայի  մեծ  մասի  վրա։
   Այսպես՝  773-774  թթ.  Հյուսիսային  Իտալիայումնվաճվեց Լանգոբարդների թագավորությունը, ապա՝ Բավարիայի դքսությունը։
  770-ական թթ. Ֆրանկները իրենց են ենթարկեցին արևմտյան սաքսերին,վեստֆալներին և օստֆալներին։
  778 թ. Կառլոս Մեծը արշավեց Իսպանիա՝հասնելով  մինչև  Սարագոսա։
   Երկարատև  պատերազմներից  հետո  գրավվեցՀյուսիսային Իսպանիան՝ Բարսելոնա մայրաքաղաքով։
  772-804 թթ.՝ շուրջ 30տարվա պայքարից հետո, Կառլոս Մեծը նվաճեց նաև Սաքսոնիան, որին հաջորդեց  Բավարիան։
   Ընդհանուր  առմամբ  կազմակերպվեց  շուրջ  հիսուն  արշավանք,  որոնցից  երեսունը  անձամբ  կայսրը  գլխավորեց։
   Արշավանքներիռազմավարության  երկարատև  մշակման  նպատակը  ամեն  կերպ  դրանք  հաջողելն  էր,  քանի  որ  մեծ  մասամբ  դրանցում  տարած  հաղթանակներից  էրկախված Կառլոս Մեծի՝ հետագայում կայսր դառնալը1։
  Կառլոս Մեծի բանակներում  գործում  էր  ռազմական  բարձր  կարգապահություն,  որը  չափազանցկարևոր էր հաղթանակներ ապահովելու համար2։
  Փաստորեն՝ այս նվաճումների արդյունքում Արևմտյան Եվրոպայի մեծ մասը ընկավ ֆրանկական տիրապետության  տակ,  որը  իր  զբաղեցրած  տարածքով  գրեթե  համապատաս2 Նույն տեղում, p. 692.խանում  էր  Արևմտյան  Հռոմեական  կայսրությանը։
   Այսպիսով՝  Կառլոս  Մեծիարշավանքների արդյունքում ընդլայնված Ֆրանկական պետությունը հնարավորություններ  ստացավ  դառնալու  կայսրություն։
   Փաստորեն՝  թագավորական  տիտղոսը  այլևս  չէր  բավարարում  ֆրանական  թագավորին։
   Այժմ  անհրաժեշտ էր ամեն հնարավորություն օգտագործել կայսեր տիտղոսը նվաճելու համար։
 Հենց այդ նույն ժամանակ՝ 799 թ. Լևոն Երրորդ պապի վրա հարձակում ձեռնարկեցին  նրա  քաղաքական  հակառակորդները։
   Կառլոս  Մեծը  օգնության  շտապեց՝  պարտության  մատնելով  և  ձերբակալելով  վերջիններս3։
   800թ. Կառլոս Մեծը ուղևորվեց Հռոմ՝ իր հետ տանելով ապստամբներին, որոնքմահապատժի  ենթարկվեցին  պապի  կողմից։
   Մի  քանի  օր  անց՝  դեկտեմբերի25-ին՝ Սուրբծննդյան արարողության ժամանակ, Սուրբ Պետրոսի տաճարումԼևոն Երրորդ պապը թագադրեց Կառլոս Մեծին. երբ արքան ոտքի էր կանգնում  ծնկաչոք  աղոթքից՝  պապը  անակնկալ  կերպով  թագը  դրեց  նրա  գլխին։
 Սրանով Կառլոս Մեծը և Լևոն Երրորդը ամրապնդեցին իրենց փոխշահավետհամագործակցությունը։
  Շատ հետազոտողների կարծիքով՝ թագադրությունըսիմվոլիկ նշանակություն է ունեցել։
  Սակայն կասկած չկա, որ Լևոն Երրորդըսրանով  ապահովում  էր  պապական  աթոռի  ռազմական  պաշտպանվածությունը; Կառլոս Մեծը հասկանում էր, որ եկեղեցին անհրաժեշտ է գերմանական զանազան ցեղերը իր իշխանության ներքո միավորելու, իր ազդեցությունը  այդ  ցեղերի  վրա  տարածելու, Հռոմեական  կայսրության  օրենքի  և  ենթակառուցվածքների  վերակենդանացման  համար,  որոնք  նրա  հիմնական  նպատակներն էին։
  Կառլոս Մեծին թագադրելով պապը ձեռք բերեց ռազմական աջակցություն,  իսկ  Կառլոս  Մեծը՝  իշխանության  հիմնավորում՝  վերակենդանացնելու  Հռոմեական  կայսրությունը  Միջնադարյան  Եվրոպայում։
   Թագադրումը  հաստատում  էր  կայսեր՝  Աստծո  կողմից  ընտրված  և  պապից  անկախլինելը4։
  Կառլոս Մեծի թագադրման շնորհիվ և՛ պապը, և՛ արքան ձեռք բերեցին  իշխանություն  և  ուժ  իրենց  համապատասխան  դերերում։
   Այսպես  Արևմուտքում հաստատվեց նոր կայսրությաւն, որին վիճակված էր հաստատելուեվրոպական ինքնությունը։
 Փաստորեն՝ լուծելով իր գլխավոր խնդիրը՝ այն է կայսր հռչակվելը, Կառոլոս  Մեծը  պետք  է  զբաղվեր  տերության  ներքին  խնդիրներով  և  որ  ամենաբարդն է ՝ կառավարմամբ։
  Թագավորը, որն իրեն հիանալի կերպով դրսևորեցպետության  սահմանները  ընդարձակելիս,  նույն  հաստատակամությամբ,  իշահ իր երկրի, շարունակեց զբաղվել ներքին կյանքով5։
 Հռոմեացիները ունեին օրենքներ, կրթական համակարգ, ճանապարհներ,առևտուր. լայն  իմաստով՝ քաղաքակրթական  կառույցը  նրանց  մոտ  լուծվածէր։
  Ուստի Կառլոս Մեծը պետք է հասկանար, թե ինչպես կարող է վերաստեղծել այդ հասարակության կառույցը, որը հիմնված պետք է լիներ հին հռոմեական կառույցի վրա, որով հնարավոր կլիներ կառավարել հսկայածավալ կայսրությունը։
  Եղանակներից մեկը հասարակությանը կրթելն էր. «Սա այն բանալին էր, որը կբացեր դեպի քրիստոնեական մշակույթը տանող դուռր»6։
  Ուստիաշխարհի  տարբեր  ծագերից  սկսվեց  գիտնականների  հոսք  դեպի  ֆրանկական՝  Կարոլինգյան  (դինաստիայի  անվանումը  առաջացել  է  Կառլոս  Մեծի  անունից)  պետություն։
   Կառլոս  Մեծի  կենսագիր  Էյնհարդը  գրել  է.  «Նա  «հետապնդում» էր ազատ գիտություններ դասավանդող գիտնականներին… գրքերը պահում էր բարձի տակ և հենց որ ազատ ժամանակ էր ունենում, ձեռքըվարյեցնում էր գրելուն»7։
 Կառլոս Մեծը ձգտում էր լատիներենը վերադարձնել իր դասական ձևին,քանի  որ  այն  շատ  փոփոխություններ  էր  կրել՝  վերածվելով  տեղական  բարբառների, որոնք հիմք դարձան ներկայիս ֆրանսերենի, իսպաներենի, իտալերենի,  պորտուգալերենի  և  եվրոպակլան  այլ  լեզուների  համար։
   Լատիներենիդասական  ձևը  պետք  է  դառնար  եկեղեցու  և  պետության  պաշտոնական  լեզուն,  իսկ  բարբառային  տարբերակները՝  խոսակցական  լեզուն։
   Սա  իրականացնելու համար կայսրը ողջ երկրի տարածքում դպրոցներ հիմնադրեց։
  Հիմնադրվեցին  նաև  գրչատներ,  որտեղ  արտագրվում  էին  հին  ձեռագրերը։
   Ձեռագրերի  արտագրությունը  Կարոլինգների  օրոք  մեծապես  աճեց  (եթե  400750  թվականներից  պահպանվել  են  500,  ապա  750-900  թթ.՝  7000  ձեռագրեր)։
   Կառլոս  Մեծի  կենսագիր  Էյնհարդը,  խոսելով  այդ  աշխատանքների  դժվարության մասին, նշում է. «Երեք մատը գրում են, մինչդեռ ամբողջ մարմիննէ աշխատում, և որքան հաճելի է նավաստու համար նավահանգիստ հասնելը,այդքան էլ՝ արտագրողի համար վերջին տողի վեջին բառը գրելը»8։
  Կարգավորվեց գրային համակարգը, ինչը նպաստեց ընթեռնելիության բարձրացմանը։
  Այսպիսով «Կարոլինգյան վերածնունդը» հայացք էր դեպի անցյալ՝ հատկապես  Հռոմեական  կայրության  մշակույթ։
   Սա  արևմտաեվրոպական  մշակույթի նորովի վերակենդանացումն էր։
 Չնայած  վիթխարի  չափերին՝  Կառլոս  Մեծի  տերությունը  խայտաբղետէթնիկական  կազմով  փխրուն  պետական  կառույց  էր։
   Հիմնականում  սեփական անձի հեղինակության շնորհիվ էր հնարավոր լինում պահել կայսրությանամբողջականությաւնը, որի մեջ առաջնայինը թագավորական իշխանությունն7 Einhard., նշվ. աշխ.։
 էր։
  Իշխանությունը և հրահանգները վասալներին իջեցվում էին կենտրոնից9։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  այս  համակարգում  պալատին  առավել  մոտ  կանգնածվասալը առաջնային օղակն էր կենտրոնական և տեղական ինքնակառավարման  միջև։
   Յուրաքանչյուր  շրջան  կառավարող  վարչական  պաշտոնյան  պատասխանատու էր տվյալ վարչական շրջանի համար։
  Այսինքն միշտ առկա էրայն վտանգը, որ այդ պաշտոնյաները ժամանակի ընթացքում կարող էին հզորանալ և սպառնալ կայսերական իշխանությանը։
  Ուստի Կառլոս Մեծը ստեղծեց  հատուկ  խումբ  (missi  dominici),  որը  վերահսկում  էր  նրանց  գործունեությունը։
 Կայսեր  կողմից  պահվում  էր  նաև  էլիտար  մարտիկների  խումբ  (vassidominici),  որը  հանդիսանում  էր  նրա  և՛  շքախումբը,  և՛  խռովությունների  վերահսկման  գլխավոր  գործիք։
   Փաստորեն,  չունենալով  կառավարման  հստակհամակարգ հսկայածավալ տերության համար, կայսրը, այդուհանդերձ, ուներիշխանության հաստատման լծակներ։
 Չնայած նրան հաջողվում էր լավ հարաբերություններ հաստատել արտաքին աշխարհի հետ և հաջողել դիվանագիտական բոլոր բանակցություններում(«Պահիր ֆրանկներին որպես բարեկամ, բայց ոչ որպես հարևան»10), սակայնիրավիճակը  անկայուն  էր  սեփական  երկրում։
   Նվաճված  ցեղերից  ու  ժողովուրդներից  յուրաքանչյուրը,  առերես  ընդունելով  կայսեր  գերիշխանությունը,իրենց  ներսում  ունեին  սեփական  սովորույթները,  որոնցով  և  շարժվում  էին։
 Կայսեր  նվաճողական  գործողությունները  առաջացրել  էին  Կարոլինգներինհպատակ  ժողովուրդների  դժկամությունը,  ուստի  կայսրը  առանց  ռազմականուժի կիրառման չէր կարող վերահսկել նրանց։
  Այդ պատճառով էլ նա անընդհատ արշավանքների մեջ էր և շարժվում էր այն ուղղությամբ, որտեղ իրականսպառնալիք կար։
  Սա նշանակում է, որ կայսրության էթնիկ շրջանակների համար  նրա  իշխանության  ճանաչումը  զուտ  ձևական  բնույթ  էր  կրում։
   Փաստորեն՝ կայսեր իրականացրած ռեֆորմները թեև մեծապես նպաստեցին մշակույթի  և  տնտեսության  զարգացմանը,  սակայն  ի  զորու  չեղան  կանխելու  տերության կործանումը՝ Կառլոս Մեծի մահվանից մի քանի տարի անց, ինչը նշանակում է, որ կենտրոնից եկած վերահսկաման մեխանիզմի բացակայությունը աստիճանաբար տարավ տերության հետագա քայքայման և անկման։
 Անահիտ ԱվագյանԿԱՌԼՈՍ ՄԵԾԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՅՑԸԲանալի բառեր` Կառլոս Մեծի արշավանքների արդյունքը, կայսր հռչակվելը՝ որպես եկեղեցի-պետություն հարաբերությունների առանցք Ամփոփագիր։

Հոդվածի նպատակն է ցույց տալ Կառլոս Մեծի արշավանքների արդյունքում էականորեն ընդլայնված և հետագայում կայսրություն դարձած Ֆրանկական տերության ներքին  էությունը։
  Ներկայացվում են  կայսեր  փորձերը կայսրության ներքին կյանքի կազմակերպման  բնագավառում։
   Փորձ  է  արվում՝  բացահայտելու  տերության  ներքին  միասնականությանը խոչընդոտող հանգամանքները։
  Հետազոտության արդյունքում եկել ենք այն եզրակացության,  որ  չնայած  արտաքին  ասպարեզում  գրանցած  ռազմական  և  դիվանագիտական  հաջողություններին՝  տերությունը  տառապում  էր  ներքին  միասնականության  բացակայությունից և իր չափերի համեմատ ուներ պարզունակ կառավարման համակարգ ինչն  էլ հանդիսացավ աստիճանական քայքայման և անկման պատճառ։
