ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՍԵԶՈՆԱՅՆՈՒԹՅԱՆՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸԱյսօր  զբոսաշրջությունը  համաշխարհային  տնտեսության  արագ  զարգացող  ևխոշորագույն ճյուղերից մեկն է և աչքի է ընկնում իր սեզոնայնությամբ։
  Միջազգայինզբոսաշրջության մեջ սեզոնայնությունը բնորոշվում է տարվա որոշակի ժամանակահատվածում  զբոսաշրջային  հոսքերի  կտրուկ  ավելացմամբ,  իսկ  մեկ  այլ  սեզոնում՝կտրուկ  նվազմամբ։
   ՀՀ-ում  ևս  զբոսաշրջությունն  աչքի  է  ընկնում  սեզոնայինտատանումներով,  որոնց  առաջացման  պատճառներն  ստանում  են  դրսևորմանտեղային առանձնահատկություններ։
  Առաջ բերելով  տնտեսական, սոցիալ-մշակութային  և  բնապահպանական  մի  շարք  խնդիրներ՝  մեր  երկրում  զբոսաշրջությանսեզոնայնության կառավարման հարցն առաջնային նշանակություն է ձեռք բերում։
 Այս կամ այն զբոսաշրջային տարածաշրջանի սեզոն է համարվում տարվա այնժամանակահատվածը, երբ ժամանող զբոսաշրջիկների ամսական թիվը գերազանցում  է  տարվա  միջին  ամսական  թվաքանակին։
   Երկու  սեզոնների  (հիմնականումամառային և ձմեռային)  առկայության դեպքում դրանց միջև առաջանում են միջսեզոնային  հատվածներ։
   Տարվա  ամենաբարձր  ժամանումների  դեպքում  օգտագործվում է «թեժ սեզոն» հասկացությունը (կարմիր, բարձր), իսկ զբոսաշրջիկների գրեթելրիվ  բացակայության  շրջանն  ընդունված  է  անվանել  «մեռյալ  սեզոն»  (կապույտ,ցածր)։
 Զբոսաշրջությունը՝  որպես  համաշխարհային  բիզնեսի  ինտեգրված  հատված,մեծապես  կախված  է  ինչպես  կլիմայական  փոփոխություններից,  տնտեսականգործունեությունից,  այնպես  էլ  մարդկային  բնավորությունից,  հասարակությունից  և սոցիալ-տնտեսական  մի  շարք  այլ  գործոններից։
   Սեզոնայնության  առաջացմանպատճառներն ամենաընդհանուր կերպով բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝ [6]1.  Բնական  պատճառներ  -  բնական  սեզոնայնությունը  կապված  է  բնականմիջավայրում տեղի ունեցող եղանակային կանոնավոր և կրկնվող փոփոխություններիհետ,  մասնավորապես՝  առնչվում  են  կլիմային  և  տարվա  եղանակներին։
   Բնականսեզոնայնությունը ներգործում է այն դեստինացիաների վրա, որոնք բնորոշվում ենտարվա եղանակաների միջև ջերմաստիճանային մեծ տարբերություններով։
 2. Ինստիտուցիոնալ պատճառներ – ինստիտուցիոնալ սեզոնայնությունն ունիհամալիր  բնույթ,  քանի  որ  հիմնված  է  մարդու  սպառողական  վարքագծի  վրա։
   Այսդեպքում  սեզոնայնության  առաջացումը  բխում  է  կրոնական,  սոցիալական,մշակութային, ազգային և կազմակերպական գործոններից։
  Ինստիտուցիոնալ սեզոնայնության գործոններն արտացոլում են սոցիալական նորմերն ու հասարակությանգործառնման եղանակը։
  Ի տարբերություն բնական սեզոնայնության՝ ինստիտուցիոնալ սեզոնայնությունն ունի ավելի ճշգրիտ բնույթ։
 Գործոնառանձնահատկությունները ՀՀ-ումԴրսևորմանԿլիմաՏարվա եղանակներ  Տարվա բոլոր եղանակներիՄերձարևադարձայինարտահայտվածությունՕդի ջերմաստիճան  Տարեկան տատանումը՝ - 460-ից + 420-ի միջևՏեղումների քանակ  Տատանումները՝ 230-1100 մմԱշխարհագրականդիրքԱրձակուրդներՏիպիկ լեռնայինԲնականպատճառներԻնստիտուցիոնալպատճառներԿրոնական տոներԱզգայինպատկանելությունՊետականօժանդակությունԸնդգրկում են մեծամասամբ ամառայինսեզոնը  Հայ  առաքելականԸնդգրկում  ենեկեղեցու  տաղավար  տոները(օր.՝Սուրբ  Ծնունդ,  Սուրբ  Հարություն,Վարդավառ)այցելողզբոսաշրջիկների  կրոնական  տոները(Նովրուզ, Ռամադան և այլն)Հայկական սփյուռքի մեծ հոսքևՄուտքի  արտոնագրերիգործընթացի  հեշտացում  միերկրների քաղաքացիների համարստացմանշարքԱղյուսակ 1. Սեզոնայնության առաջացման պատճառները և դրանց դրսևորմանառանձնահատկությունները ՀՀ-ումՈրպես  բնական  և  ինստիտուցիոնալ  սեզոնայնության  լրացում՝  լրացուցիչ  այլպատճառներ  կարող  են  լինել,  օրինակ՝  զբոսաշրջիկի  ճամփորդական  սովորությունները, ավանդույթները, իներցիան. շատ մարդիկ արձակուրդ են վերցնում տարվապիկ սեզոնին, քանի որ նրանք միշտ են այդպես վարվել։
  Նմանատիպ պատճառներկարող են լինել նաև սոցիալական ճնշումը և նորաձևությունը, որի դեպքում գործում է«ամռանը բոլորը մեկնում են հանգստանալու, ես նույնպես կմեկնեմ» սկզբունքը։
 Սեզոնայնությունն  իրավիճակ  է,  որի  արդյունքում  առաջանում  են  ինչպեսբացասական, այնպես էլ դրական էֆեկտներ։
  Սեզոնայնության ազդեցություններն ուհետևանքներն  ուսումնասիրվել  են  երկու  կողմերի՝  առաջարկի  և  պահանջարկինկատմամբ։
   Ազդեցություններն  սկսեցին  մեծանալ  հատկապես  զանգվածայինզբոսաշրջության  աճին  զուգընթաց,  երբ  զբոսաշրջային  ձեռնարկությունների  թիվըսկսեց խիստ մեծանալ և լայն տարածում ստացավ զբոսաշրջային բիզնեսը։
 Ընդհանուր առմամբ զբոսաշրջության սեզոնայնության հետևանքով առաջացածազդեցությունները կարելի է առանձնացնել հետևյալ խմբերով՝ [6]1. տնտեսական ազդեցություններ – սրանք գլխավորապես կապված են մեռյալսեզոնի  խնդիրների  հետ,  մասնավորապես՝  շահույթի  կորուստը  ռեսուրսների  ուպայմանների  ոչ  ամբողջական  և  անարդյունավետ  օգտագործման  հետևանքով։
 Տնտեսական  ազդեցությունների  բացասական  հետևանքներն  են  եկամուտներիսեզոնային  բնույթը,  կապիտալ  ներդրումների  ցածր  փոխհատուցումը,  տարեկանֆիքսված ծախսերը ծածկելու խնդիրները և այլն։
 2. զբաղվածության ազդեցություններ – սեզոնային զբաղվածությունն ազդումէ  տնտեսության,  աշխատակիցների  և  տեղական  բնակչության  վրա,  այդ  իսկպատճառով  այս  ազդեցությունները  դիտարկվում  են  առանձին  համատեքստում։
 Բացասական  հետևանքներ  են,  օրինակ,  աշխատանքային  պահանջարկի  բացակայությունը  ոչ  սեզոնին,  անկայուն  ու  փոփոխական  աշխատաշուկան,  զբաղվածության  և  աշխատանքային  ծանրաբեռնվածության  սեզոնային  տատանումները,որակավորված  անձնակազմի  ցածր  տեսակարար  կշիռը,  մասնագիտական  աճիսահմանափակ հնարավորությունները և այլն։
 Մյուս  կողմից,  որպես  դրական  հետևանք  կարելի  է  նշել  այն  փաստը,  որ զբոսաշրջության  սեզոնայնությունը  խթանում  է  աշխատատեղերի  բազմապրոֆիլբնույթի  ձևավորմանը,  երբ  միևնույն  աշխատակիցը  տարբեր  գործառույթներ  էիրականացնում՝  կախված  սեզոնային  առանձնահատկություններից։
   Բացի  այդ՝սեզոնային աշխատանքը շահավետ է բնակչության տարբեր կատեգորիաների (օր.՝ուսանողներ) համար՝ որպես լրացուցիչ եկամտի աղբյուր [4]։
 3.  էկոլոգիական  ազդեցություններ  -  սրանք  առնչվում  են  այն  բացասականներգործություններին,  որոնք  առաջանում  են  պիկ  սեզոնի  ընթացքում  դեստինացիայում  այցելուների  կուտակման  հետևանքով։
   Դրանք  են՝  բնական  միջավայրիգերծանրաբեռնվածությունը,  վայրի  բնության  հավասարակշռության  խախտումը,տարածքի էկոլոգիական տարողունակության անտեսումը, օդի աղտոտումը, բնականռեսուրսների սպառումը և այլն։
 Դրական  առումով  չպետք  է  մոռանալ  այն  փաստը,  որ  սեզոնայնությանհետևանքով առաջացած էկոլոգիական մեծ ծանրաբեռնվածությունը թուլանում է ոչսեզոնի  ընթացքում՝  հնարավորություն  ընձեռելով  ունենալու  բնական  ռեսուրսներիվերականգնման համար անհրաժեշտ ժամանակամիջոց։
 4. սոցիալ-մշակութային ազդեցություններ – սրանք ներառում են սեզոնայինտատանումների  ազդեցությունները  ոչ  միայն  տեղական  բնակչության,  այլևայցելուների  վրա։
   Դիտարկենք  տեղական  բնակչության  վրա  ազդեցությունները։
 Բացասական  հետևանքներից  է  գերբնակեցվածությունը՝  լեփ-լեցուն  փողոցներ,աղմուկ,  դանդաղ  երթևեկություն,  կայանատեղերի  բացակայություն,  հերթագոյացումներ,  արդյունքում՝  կյանքի  որակի  անկում,  գների  էական  աճ  տեղական  բնակչության  համար,  դժբախտ  պատահարների  հավանականության  աճ,  տեղականավանդույթների, սովորույթների վրա վատ ազդեցությունը և այլն։
 Ոչ սեզոնի ընթացքում բնիկներն անցնում են իրենց կյանքի նորմալ ոճին, դուրսեն գալիս ծանրաբեռնվածության սթրեսից։
  Բացի այդ՝ տարածքի հարմարություններնու  պայմաններն  ամբողջությամբ  օգտագործվում  են  միայն  տեղական  բնակչությանպահանջմունքները բավարարելու համար։
 Այցելուների  վրա  ազդող  բացասական  հետևանքներն  են՝  գերբեռնվածությանհետևանքով  բավարարվածության  կրճատումը  այցելվող  տարածքից,  ոչ  սեզոնիընթացքում  հիմնական  ծառայությունների  բացակայությունը,  սերվիսի  որակիբացակայությունը  կամ  ցածր  աստիճանը,  բարձր  գները,  ենթակառուցվածքներիգերբեռնվածությունը և այլն։
 Սեզոնայնության  հաղթահարման  ռազմավարությունները  գլխավորապեսկախված են դեստինացիայի աշխարհագրական դիրքից և կլիմայի առանձնահատկություններից։
   Բացի  այդ՝  սեզոնայնության  դեմ  ուղղված  մեխանիզմներիիրականացման  համար  կարևոր  է  սպառողների  իրազեկվածությունը  ոչ  սեզոնայինհանգստի  առավելությունների  և  հասանելությունների  մասին։
   Գոյություն  ունենսեզոնայնության  հաղթահարմանն  ուղղված  մի  շարք  ռազմավարություններ  ևմեխանիզմներ։
   Պահանջարկի  կարգավորման  երեք  հիմնական  ռազմավարություններն են՝ 1.  պիկ  սեզոնից  դուրս  ընկած  ժամանակահատվածում  պահանջարկիմեծացում,2.  պիկ սեզոնին պահանջարկի կրճատում,3.  պահանջարկի վերաբաշխում [6]։
 Որպես սեզոնայնության հաղթահարման մեխանիզմ առանձնահատուկ հարկ էդիտարկել  զբոսաշրջության  այն  տեսակները,  որոնք  առավել  քիչ  են  ենթարկվումսեզոնայնության  ազդեցություններին։
   Այդպիսիք  կարող  են  լինել,  օրինակ,  մշակութային-ճանաչողական, կրոնական, բժշկական, գործարար, կրթական զբոսաշրջության տեսակները, առևտրային տուրերը և այլն [2]։
 Մեռյալ  սեզոնին  զբոսարջության  խթանումն  իր  հերթին  ունի  վտանգներ։
 Մասնավորապես՝  զբոսաշրջիկները  հնարավոր  է  հիասթափվեն  դեստինացիայիտվյալ  պահի  վատ  եղանակից,  անբավարար  զվարճանքի  օբյեկտներից,  ծառայությունների ոչ բավարար որակից և այլն։
  Հետևաբար, յուրաքանչյուր դեպքում անհրաժեշտ է վերը նշված գործոնները հաշվի առնել [6]։
 Դիտարկենք ՀՀ կլիմայի առանձնահատկություններն ու տարվա եղանակներիարտահայտվածությունը՝ որպես զբոսաշրջության սեզոնայնությունը պայմանավորողգործոն։
  Հայաստանի Հանրապետության տարածքը գտնվում է մերձարևադարձայինգոտու  հյուսիսային  հատվածում։
   Հանրապետության  կլիման  պայմանավորված  էաշխարհագրական  դիրքով,  օդային  զանգվածների  հերթափոխով,  տեղականշրջանառման  գործընթացներով,  տեղագրական  առանձնահատկություններով,ինչպես նաև մարդածին բազմազան գործունեությամբ, ճառագայթման ուժգնությամբ(ռադիացիա) [1]։
 Տարվա  ցուրտ  կեսին  հանրապետության  տարածք  են  ներթափանցում  բարեխառն, իսկ երբեմն՝ արկտիկական օդային զանգվածները։
  Տեղական կլիմագոյացնողգործոններից կարևոր դեր ունեն նաև լեռնային ռելիեֆը, տեղանքի բարձր դիրքը ևներքին  գոգավորությունները։
   Տարվա  տաք  կեսին  հանրապետության  տարածքումտիրապետում  է  Իրանական  բարձրավանդակից  և  Արաբական  անապատներիտարածքից ներթափանցող արևադարձային տաք և չոր օդը։
  ՀՀ  կլիմայի  կարևոր  բնութագրիչներից  է  արևափայլի  տևողությունը,  որնարտահայտվում  է  տվյալ  վայրում  ամբողջ  տարվա  ընթացքում  դիտված  արևոտժամերի գումարային մեծությամբ։
  Սևանի ավազանում (Մարտունի) այն հավասար է2780  ժամի։
   Այստեղ  տարեկան  ամպամած  օրերի  թիվն  ընդամենը  18  օր  է։
 Հանրապետության հյուսիսային և հյուսիսարևելյան շրջաններում՝ հատկապես Լոռվադաշտում և Իջևանում, այս թիվն ամենամեծն է։
  Որպես օրինակ՝ Իջևանում կազմում է64 օր։
 Տարվա  ընթացքում  տեղումները  բաշխվում  են  անհավասարաչափ։
   Առավելագույնը թափվում են գարնանն ու աշնանը, նվազագույնը՝ ձմռանը։
  Ձմռանը հանրապետության  տարածքում  տեղումները  թափվում  են  հիմնականում  ձյան  տեսքով։
 Սակայն ցածրադիր գոտում՝ Մեղրիում, Դեբեդի ստորին ավազանում, Արարատյանդաշտում, կայուն ձնածածկույթ չի առաջանում։
  Բարձրադիր գոտում ձնածածկույթըպահպանվում է մինչև ամռան կեսերը, իսկ բարձր լեռներում (Արագած, Կապուտջուղ)ձնաբծերը պահպանվում են ամբողջ տարին։
 Տարին  ժամանակի  հավասար՝  եռամսյա  առանձին  սեզոնների  բաժանելը  չիարտացոլում այդ սեզոնների իրական տևողությունն այնպիսի բարձրությունների մեծտարբերություններ  ունեցող  լեռնային  երկրում,  ինչպիսին  Հայաստանի  Հանրապետությունն  է։
   Այդ  պատճառով  էլ  կլիմայագետները  տարին  բաժանում  են  առանձինսեզոնների՝  կիրառելով  պայմանական  տարբեր  սահմանափակումներ  մտցնողցուցանիշներ։
 Որպես  գարնան  սկիզբ  ընդունում  են  ձնածածկույթի  վերանալու  միջին  ժամկետները և օդի օրական միջին ջերմաստիճանի անցումը կայուն դրական ջերմաստիճանի,  ամռան  սկիզբ՝  օդի  միջին  ջերմաստիճանի՝  15°-ից  կայուն  բարձրացումը,աշնան  սկիզբ՝  օդի  միջին  ջերմաստիճանի՝  15°-ից  իջեցումը,  ձմռան  սկիզբ՝  օդիօրական միջին ջերմաստիճանի անցումը կայուն բացասական ջերմաստիճանների ևձնածածկույթի առաջացումը։
 Քանի  որ  Հայաստանը  լեռնային  երկիր  է,  կախված  տեղանքի  բացարձակբարձրությունից, տարվա կլիմայական սեզոնների տևողությունները տարբեր են [1]։
 Բարձր լեռնային գոտում՝ 2500 մ-ից բարձր տեղամասերում, խիստ ձյունառատ ձմեռըտևում է 7-8 ամիս՝ հոկտեմբերից մայիս։
  Միջին բարձրության լեռնային գոտում ձմռանտևողությունը երկու ամսով կարճ է. սկսվում է մեկ ամիս ուշ և ավարտվում՝ մեկ ամիսշուտ։
   Ցածրադիր  գոտում  (մինչև  1300-1500  մ  բարձրություններում)  ձմեռն  ավելիկարճատև է. սկսվում է դեկտեմբերի կեսերին և ավարտվում փետրվարի վերջին։
  ՀՀՄեղրի  բնակավայրի  տարածքում  ձմեռը  տևում  է  երեք  շաբաթ,  և  շատ  հաճախնույնիսկ  կայուն  ձնածածկույթ  չի  առաջանում։
   Գրեթե  նույն  պատկերն  է  նաևհանրապետության  ծայր  հյուսիսի  և  հյուսիս-արևելքի  ցածրադիր  վայրերում՝  Նոյեմբերյանում և Իջևանում։
  Այստեղ կայուն ձնածածկույթ գոյանում է ոչ ամեն տարի, իսկհունվարի միջին ջերմաստիճանը չի իջնում -1°-5°-ից։
 Գարունը, կախված տեղանքի բացարձակ բարձրությունից, կարող է տևել 1․5-8ամիս։
  Այս սեզոնին բնորոշ են մեղմ ու խոնավ, խիստ փոփոխական եղանակները.հաճախակի են արկտիկական սառը օդի ներխուժումները։
 Ամառը  ցածրադիր գոտում տևում է մայիսի երկրորդ կեսից մինչև հոկտեմբերիսկիզբը՝  օդի  +24°  -  +26°  միջին  ջերմաստիճաններով։
   Այս  սեզոնին  գերիշխում  ենարևադարձային  չոր  օդային  զանգվածները։
   Միջլեռնային  գոգավորություններումաշխուժանում են լեռնահովտային քամիները։
 Աշունը  հանրապետության ցածրադիր, մասամբ նաև միջին լեռնային գոտումամենահաճելի սեզոնն է։
  Բնորոշ են արևոտ, չափավոր տաք, անհողմ եղանակները։
 Երբեմն լինում են նաև ցրտահարություններ։
 ՀՀ կլիմայի առանձնահատկությունները դիտարկելիս կարող ենք եզրակացնել,որ  Հայաստանն  աչքի  է  ընկնում  կլիմայական  այնպիսի  պայմաններով,  որոնքզբոսաշրջային լրացուցիչ գրավչություն են հաղորդում մեր երկրին։
  Մասնավորապես՝տարվա  բոլոր  չորս  եղանակների  արտահայտվածությունը,  գարնան-աշնան  մեղմկլիման,  արևոտ  ամառներն  ու  ձնառատ  ձմեռները  զբոսաշրջության  տարբերտեսակների զարգացման համար ստեղծում են համապատասխան պայմաններ։
 Ուսումնասիրելով ՀՀ կլիմայի առանձնահատկությունները՝ կարող ենք փաստել,որ դրանք զբոսաշրջության սեզոնայնության ձևավորման միակ պատճառը չեն։
  ԴեպիՀայաստան կատարվող զբոսաշրջային ուղևորությունները մեծապես պայմանավորված  են  ինստիտուցիոնալ  և  լրացուցիչ  այլ  գործոններով։
   Մասնավորապես՝  ՀՀայցելող զբոսաշրջիկները նախընտրում են երկիրն այցելել ամռանը՝ կապված իրենցարձակուրդային  ժամանակաշրջանի  հետ։
   Մյուս  կողմից՝  հենց  այս  գործոններն  եննպաստում  սեզոնայնության  հարթեցման  համար։
   Այսպես,  օրինակ,  իրանցի  զբոսաշրջիկների մեծ հոսքերը դեպի ՀՀ գլխավորապես կատարվում են տարվա առաջինեռամսյակի  ընթացքում,  ինչը  պայմանավորված  է  Նովրուզ-Բայրամի  տոնակատարությունների ընթացքում արձակուրդային ժամանակահատ-վածով։
 Չնայած  զբոսաշրջային  ռեսուրսներով  տարածքի  մեծ  հագեցվածությանը՝Հայաստանի  Հանրապետությունը  չի  գտնվում  համաշխարհային  զբոսաշրջայինգլխավոր ուղղությունների  շարքում։
  Դեպի Հայաստան զբոսաշրջիկների հոսքն ունիհամեմատաբար կայուն և հաստատուն ծավալ, ինչը պայմանավորված է հայկականսփյուռքի՝  դեպի  հայրենիք  կատարվող  մեծաքանակ  այցելություններով։
   Այնուամենայնիվ, Հայաստանում զբոսաշրջությունն աչքի է ընկնում արտահայտված սեզոնայինբնույթով։
  Ըստ Ազգային վիճակագրական ծառայության (ԱՎԾ) տվյալների՝ 2000 թ.ից սկսած ՀՀ-ում զբոսաշրջության շարունակական աճ է գրանցվում։
  Եթե դիտարկենք  վերջին  հինգ  տարիների  տվյալները,  ապա  ՀՀ-ում  զբոսաշրջության  հոսքերնըստ տարվա եռամսյակների կունենան հետևյալ պատկերը.վ ի թ ի ր ե ն կ ի ջ ր շ ա ս ո բ զ հունվ-մարտ ապր-հուն հուլ-սեպ հոկ-դեկ Դիագրամ 1. ՀՀ ներգնա զբոսաշրջիկների թիվը 2014-2018 թթ. ըստ տարվաեռամսյակների1Դիագրամի տվյալները դիտարկելիս ակնհայտ է դառնում, որ հինգ տարիներիկտրվածքով  ՀՀ  ներգնա  զբոսաշրջության  թեժ  սեզոնը  համընկնում  է  հուլիսսեպտեմբեր  ընկած  ժամանակահատվածին։
   Միաժամանակ  տարվա  մնացածժամանակահատվածները  դիտարկելիս  նկատելի  է,  որ  սեզոնային  տատանումներըսկսում  են  զգալիորեն  նվազել։
   Բարձր  սեզոնի  առկայությունը  պայմանավորված  էինչպես բնական գործոններով, այնպես էլ բնակչության հանգստի և արձակուրդներիժամկետներով։
 1 Դիագրամը կազմվել է հեղինակի կողմից՝ հիմք ընդունելով ԱՎԾ 2014-2018 թթ. տվյալները։
 ՀՀ  կլիմայի  ընդհանուր  բնութագիրը  վերլուծելիս  կարելի  է  եզրակացնել,  որՀայաստանն  աչքի  է  ընկնում  տարվա  բոլոր  չորս  եղանակների  արտահայտվածությամբ։
     Վերընթաց  գոտիականությունը  հնարավորություն  է  տալիս  տարվատաք  սեզոնին  ցածրադիր  հատվածներում  տեսնել  շոգ  ամառ,  իսկ  լեռնային  ևբարձրլեռնային  գոտիներում  հանդիպել  անգամ  ձյան  զանգվածների  (օրինակ՝Արարատյան  դաշտ-Արագած)։
   Անցումային  եղանակներից  աշնան  երկարատևությունն ու մեղմ կլիման ստեղծում են նպաստավոր պայմաններ՝ զբոսաշրջայինավանդական  սեզոնը  երկարաձգելու  համար։
   ՀՀ  կլիման  իր  առանձնահատկություններով լրացուցիչ զբոսաշրջային գրավչություն է հաղորդում մեր երկրին և նվազագույն խոչնդոտներ առաջացնում զբոսաշրջության զարգացման համար։
 Նախորդ  կետերում  նշված  սեզոնայնության  հաղթահարման  մեխանիզմներըդիտարկելով ՀՀ զբոսաշրջության համատեքստում՝ կարելի է առանձնացնել հետևյալմեթոդները, որոնք  մեր երկրում հեռանկարային են և իրագործելի. 1.  տարբերակված  գնային  քաղաքականություն  –  օրինակ՝  Հայասատանիհյուրանոցային  ինդուստրիայի տնտեսությունները միևնույն համարի համար բարձրսեզոնին պահանջում են ավելի բարձր գումար, քան մեռյալ սեզոններին։
   Առաջարկվում  է  զբոսաշրջիկներին  խմբային  ամրագրման  դեպքում  (օրինակ՝  ուսանողականխումբ)  ներկայացնել  ցածր  գներ։
   Թե՛  բարձր,  և  թե՛  ցածր  գնային  քաղաքականություններն  ունեն  իրենց  թիրախային  խմբերը։
   Օրինակ՝    թոշակառուներն  ավելիհետաքրքրված են մատչելի հանգստով, քանի որ ունեն ավելի շատ ազատ ժամանակ՝ի համեմատություն բիզնես զբոսաշրջիկների կամ ուսանողների։
  Եվ, ընդհակառակը,ավանդական պիկ սեզոններին ճամփորդող զբոսաշրջիկները պատրաստ են վճարելծառայությունների համար համեմատաբար ավելի բարձր գներ, նույնիսկ եթե դրանքէականորեն  ցածր  են  այլ  սեզոններին։
   Գնային  դիֆերենցումն  օգնում  է  մեծացնելպահանջարկը մեռյալ սեզոնին։
  Սրա  գլխավոր նպատակն ավանդական սեզոնայինտատանումների հաղթահարումն է, և ոչ թե առավելագույն շահույթ ստանալու փորձը։
 2.  գրավչությունների բազմազանեցում – սրան կարող է նպաստել հանգստավայրերի  և  առողջարանների  բազմաձև  օգտագործման  կազմակերպումը։
   Որպեսօրինակ կարելի է դիտարկել Ջերմուկի առողջարանը։
  Վերջին տարիներին այն սկսելէ օգտագործվել ոչ միայն ամռան սեզոնին որպես առողջարան, այլև ձմռան սեզոնին՝որպես  լեռնադահուկային սպորտի կենտրոն՝ նվազեցնելով Ծաղկաձորում առաջացող  ծանրաբեռնվածությունը։
   Դիվերսիֆիկացմանը  նպաստող  գործոններ  են  տարաբնույթ փառատոներն ու միջոցառումները, որոնք սեզոնի երկարացման էֆեկտ ենհաղորդում։
   Մեր  երկրում  նմանատիպ  փառատոներից  են,  օրինակ,  Վայոց  Ձորիգաթայի  փառատոնը,  Ախթալայի  խորովածի,  Արենիի  գինու  փառատոները,  որոնքամենամյա  բնույթ  են  ստացել։
   Առաջարկվում  է  սեզոնային  տատանումների  չենթարկվող փառատոների, տարբեր տեսակի միջոցառումների մի մասն իրականացնելթեժ  սեզոնից  դուրս  ընկած  ժամանակահատվածում՝  երկարաձգելու  սեզոնի  տևողությունը և թեթևացնելու սեզոնի ընթացքում դիտված ծանրաբեռնվածությունը։
 3.  շուկայի բազմազանեցում (դիվերսիֆիկացիա) – վիճակագրական տվյալներըփաստում  են,  որ  Հայաստանն  ավելի  գրավիչ  է  միջինից  բարձր  տարիքի  զբոսաշրջիկների  համար։
   Քանի  որ  մեր  երկրի  տուր  փաթեթների  թիրախավորվածությունը  փոքր  է,  նպատակային  կլինի  ստեղծել  փաթեթներ՝  ուղղված  շուկայիառանձին  սեգմենտներին։
   Օրինակ՝  էքստրեմալ  և  արկածային  զբոսաշրջությանզարգացումը  կնպաստի  դեպի  մեր  երկիր  համեմատաբար  երիտասարդ  զբոսաշրջիկների հոսքի մեծացմանը։
  Գիտական զբոսաշրջության զարգացումը կխթանիգիտնականների մեծ թվով այցելություններին։
  Նշված սեգմենտների այցելություններընվազագույնս  կենթարկվեն  սեզոնային  տատանումներին  և  ոչ  սեզոնի  ընթացքումկայուն  եկամուտներ  կապահովեն  զբոսաշրջային  ինդուստրիայի  ձեռնարկություններին։
 4.  զբոսաշրջության  ընտրողական  տեսակներ  –  այս  խմբում  առանձնացնենքէկո և  ագրո զբոսաշրջությունները։
  Հայասատանն ունի զբոսաշրջության այս երկուտեսակների զարգացման համար անհրաժեշտ բոլոր պայմաններն ու ռեսուրսները։
 Բնական  ռեսուրսների  բազմազանությունն  ու  գյուղական  բնակավայրերի  կենցաղըթույլ  են  տալիս  համադրել  այս  տեսակները  և  կազմել  հագեցած  ծրագրով  զբոսաշրջային երթուղիներ։
 5.  մարքետինգային գործիքներ – ոչ սեզոնին կիրառվող գովազդային հոլովակները,  շահավետ  առաջարկները  զբոսաշրջիկների  համար  գրավիչ  գործոններ  են,որոնք  նպաստում  են  այցելությունների  թվի  ավելացմանը  մեռյալ  սեզոնին։
   Ճիշտկազմակերպված  և  թիրախավորված  գովազդը  կարող  է  խթանել  զբոսաշրջայինհոսքերի ավելացումը։
 Առանձնահատուկ անհրաժեշտ է դիտարկել մեր երկրում զբոսաշրջության այնտեսակների ու ուղղությունների զարգացումը, որոնք ենթակա չեն սեզոնային ազդեցությունների։
  Եթե դիտարկենք Հայաստան ժամանած զբոսաշրջիկների հիմնականնպատակները,  ապա  դիագրամի  տեսքով  դրանք  կարելի  է  ներկայացնել  հետևյալկերպ.հանգստի և ժամանցի գործնական բուժման այլ Դիագրամ 2.  ՀՀ ներգնա զբոսաշրջիկների այցելությունների հիմնականնպատակները 2018 թ. (հունվար-դեկտեմբեր)2 Ստացված պատկերից կարելի է եզրակացնել, որ մեր երկրում համեմատաբարմեծ  մասնաբաժին  են  կազմում  գործնական  և  բուժական  զբոսաշրջության  տեսակները,  որոնք  բնույթով  ոչ  սեզոնային  տեսակներ  են։
   Հայաստանում  վառ  արտահայտված  մշակութային-ճանաչողական  և  կրոնական  զբոսաշրջության  տեսակներըլիարժեքորեն  կարելի  է  կազմակերպել  թեժ  սեզոնից  դուրս  ընկած  ժամանակահատվածում։
  Նպատակային կլինի Հայաստանում զարգացնել կրթական և գիտականզբոսաշրջությունը,  քանի  որ  մեր  երկիրն  ունի  գիտական  անհրաժեշտ  բազա՝ներկայանալ  համաշխարհային  հանրությանը։
   Սեզոնայնության  հաղթահարմանայլընտրանքային  զբոսաշրջության  տեսակ  կարող  են  լինել  էքստրեմալ  և  շոփինգտուրերը, որոնք որոշ դեպքերում կարող են համադրվել։
 Մեր  երկրում  պիկ  սեզոնի  ընթացքում  պահանջարկի  կրճատման  անհրաժեշտություն  չի  զգացվում՝  պայմանավորված  զբոսաշրջիկների  այցելություններիայնպիսի մեծությամբ, որը չի գերազանցում տարածքի տարողունակությունը։
 Հարկ է նշել, որ վերը նշված բոլոր մեթոդներն ու մեխանիզմներն անհրաժեշտ էկիրառել համալիր կերպով, այսինքն՝ մեկ մեթոդը կիրառել ոչ թե առանձին, այլ մյուսմեթոդների  հետ  համատեղ։
   Ըստ  այդմ՝  սեզոնայնության  հաղթահարման  խնդիրըառավել արդյունավետ լուծում կստանա։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Մանասյան Մ., Սայադյան Հ., Հայաստանի աշխարհագրություն, Երևան, 2016, էջ62, 66։
 2  Դիագրամը  կազմվել  է  հեղինակի  կողմից՝  հիմք  ընդունելով  ԱՎԾ  2018  թ.  հունվարդեկտեմբերի  տվյալները։
 [5]  Corluka  G.,  Seasonality  in  tourism  –  causes,  implications  and  strategies,  URL։
 https։
 //www.academia.edu/8670280/SEASONALITY_IN_TOURISM_causes_implications_a nd_strategies  (հղումը կատարվել է՝ 02.05.2019)։
 [6] Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտե, URL։
  http։
 //www.armstat.am/am/ (հղումը կատարվել է՝ 02.05.2019)։
 Ատլուկյան Վեներա ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՍԵԶՈՆԱՅՆՈՒԹՅԱՆՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ զբոսաշրջության սեզոնայնություն, թեժ և մեռյալ սեզոններ,հիմնախնդիրներ և հնարավորություններ, սեզոնայնության հաղթահարմանմեխանիզմներ, սեզոնայնության կառավարելիություն։

Սույն  աշխատանքն  ընդգրկում  է  զբոսաշրջության  սեզոնայնության  և  ՀՀ  զբոսաշրջությունում դրա հաղթահարման մեխանիզմներին վերաբերող հարցեր։
   Աշխատանքի նպատակն  է բացահայտել ՀՀ զբոսաշրջության սեզոնայնության  կառավարելիությունը։
   Այդ  նպատակով  աշխատանքում  ներկայացվել  են  ՀՀ  զբոսաշրջության վրա ազդող բնական, ինստիտուցիոնալ և լրացուցիչ գործոնները, որոնք  զբոսաշրջային  ինդուտրիայի  աշխատանքում  սեզոնայնության  առաջացման  պատճառ են դառնում։
  Կատարված վերլուծությունների արդյունքում եզրակացնում ենք, որ  մի շարք մեխանիզմների և մեթոդների արդյունավետ և համալիր կիրառության շնորհիվ  հնարավոր  է  դառնում  ՀՀ  զբոսաշրջության  սեզոնայնության  կառավարելիությունը։
