ԴԵՐԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՂԻՇԵԻ «ՎԱՍՆ ՎԱՐԴԱՆԱՅ ԵՒ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ» ԵՐԿՈՒՄՀայերենի, ինչպես նաև հնդեվրոպական մյուս լեզուների դերանունները երկու կերպ են հոլովվում։
 Գրաբարի դերանունները 8 տեսակ են` անձնական, ցուցական, ստացական, փոխադարձ, հարցական,հարաբերական,  անորոշ,  որոշյալ։
   Նկատի  ունենալով,  որ  գրաբարի  որոշ  դերանուններ  հոլովվում  ենանվանական հոլովմամբ, այսինքն` համապատասխան հոլովիչներով, իսկ որոշ դերանուններ` արմատիփոփոխություններով, դերանունների հոլովումը կոչվում է դերանվանական հոլովում։
  Սակայն ոչ բոլորդերանուններն են, որ հոլովվում են դերանվանական հոլովմամբ, դերանունների որոշ տիպեր հոլովվումեն  անվանական  հոլովմամբ,  օրինակ`  փոխադարձ  դերանունները  հոլովվում  են  ա  հոլովիչով,  հարցական  դերանուններից  ո՞ր դերանունը`  ո  հոլովիչով,  քանի՞-ն`  Ո-Ա  խառն  հոլովմամբ,  անորոշ  դերանուններից  այլ-ը  և  մեւս-ը`  ո  հոլովիչով  և  այլն։
   Նշենք,  որ  բոլոր  դերանունները  քննվում  են  միասնաբար`ելնելով  դերանունների  իմաստային  և  համակարգային  ընդհանրություններից,  որոնք  թույլ  են  տալիսդրանք  միավորելու  մեկ  ձևաիմաստային  խմբի  մեջ1։
   Դերանունները  հանդես  են  գալիս  իրենց  հոլովական ձևերով, իսկ ներգոյական հոլովի իմաստն արտահայտվում է ի (յ) նախդրով և եզակի տրական ուհոգնակի  հայցական  հոլովներով`  բացառությամբ  ես  անձնական  դերանվան,  որի  եզակի  ներգոյականհոլովի իմաստն արտահայտվում է ի (յ) նախդրով և եզակի հայցականով` յիս։
  Այժմ առանձին-առանձինանդրադառնանք դերանուններին Եղիշեի երկում` ցույց տալով դրանց առանձնահատկությունները։
 Անձնական  դերանուն.  սրա  հիմնական  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  իբրև  ընդհանուրերևույթ` այս դերանունը հնդեվրոպական լեզուներում ունի երկու տարբեր հիմքեր. մեկը հանդես է գալիս ուղղական, իսկ մյուսը` մնացած հոլովներում2։
 Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին» երկում առավել մեծ է անձնական դերանունների  գործածությունը,  որոնք  մեծ  մասամբ  հանդես  են  գալիս  ուղղական  (24  օրինակ)  և  տրական  (15օրինակ) հոլովներով, ինչպես օրինակ՝ 1) «Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, և նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենեցուն»3 (էջ 10), «Ահա ոչ ըստ կամաց արտօսրալիս ողբովք ճառագրեմք զբազում հարուածս` յորում պատահեցաք և մեք իսկ ականատես լինելով» (էջ 10), «Դուք զբարի մտաւ ածէք և անսպառ լերուք ուրախութեան», «Մինչև ինքեանք իսկ մեծապէս զարմանային, թէ ուստի, այս ամենայն գանձ ելանէ` զիա՞րդշեն կայցէ աշխարհն» (էջ 46)։
  2)  «Որպես  երևի  ինձ  և  քեզ  և  այնոցիկ  որ  դեգերեցին  յիմաստասիրութեան,  երկնաւոր  սիրոյ  էնշանակս այս և ոչ երկրաւոր փառասիրութեան…» (էջ 8), «… և թշնամի և հակառակորդ երևեցուցանէրիւր  զհաւատացեալքս  ի  Քրիստոս,  և  նեղեալ  տագնապէր  անխաղաղասէր  կենօք»  (էջ  12),  «Եթե  այդայդպէս է, նմա և բարի իսկ ասել ոչ մարթի, այլ կիսագործ ապականացու»(էջ 66)։
  Իսկ ամենաքիչ կիրառությամբ հանդիպում են գործիական հոլովով (1 օրինակ). «Ոչ սկիզբն առեալ յումեքէ լինել Աստուած,այլ ինքն ինքեամբ մշտնջենաւոր, ոչ ի տեղւոջ ուրեք, այլ ինքն ինքեան տեղի ոչ ի ժամանակի իմիք…»(էջ 58)։
 Ինքն անձնական դերանունը դրսևորում է որոշ կիրառական յուրահատկություններ. 1)  Ինքն  դերանվան  նման  անձնական  դերանունների  հետ  սաստկական  նշանակությամբ  երբեմնգործածվել են մեզէն, ձեզէն բառերը, որոնք բացառական հոլովի մթագնած ձևեր են4՝« … և մեք մեզէն ողջ եմք դիցն օգնականութեամբ (=Մենք ինքներս ողջ ենք աստվածների օգնությամբ)» (էջ 18), «Ո՞չ ահա ձեզէն իսկ արժան էր անդէն դատաստան անել վասն այնպիսի անարժան ուսմանց (Չէ՞որ դուք ինքներդ պետք է դատաստան անեիք այդպիսի անարժան ուսմունքների համար)» (էջ 54)։
 2)  Ինքն  դերանվան  փոխարեն  անձնական  դերանունների,  նաև  գոյականների  հետ  սաստկականնշանակությամբ կարող է գործածվել ինքնին բառը (2 օրինակ)՝1 Տե՛ս Ակնարկներ գրական միջին հայերենի պատմության, հ. Բ, ՀՍՍՀ ԳԱ, Երևան, 1975, էջ 83։
 2 Տե՛ս Ղազարյան Ս., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Երևան, 1981, էջ 95։
 3 Եղիշե, Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին, Երևան, 1989, էջ 10 (այսուհետ օրինակները կլինեն սույն գրքից (ուսումնասիրված է 100 էջ), ուստի, փակագծերում կնշվեն էջերը)։
 4 Տե՛ս Ավետիսյան Մ., Ղազարյան Ռ., Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 2001, էջ 100։
  «…այլ ես ինքնին անձամբ ի տեղւոջն պատահեցի և տեսի և լուայ զձայն բարբառոյ յանդգնաբարխօսելով» (էջ 30), «Եւ  բազմանայր  գոչումն  աղաղակի  նոցա,  մինչև  ինքնին  թագաւորն  ականատես  լինէր  իրացնյանդիմանութեան, և անդէն վաղվաղակի երդմամբ հաստատէր և ասէր…» (էջ 40)։
 Առաջին նախադասության մեջ ինքնին բառը գործածված է դերանվան հետ` ես ինքնին, իսկ երկրորդ նախադասության մեջ` գոյականի հետ` ինքնին թագաւորն։
 Երբեմն եմ օժանդակ բայով և անցյալ դերբայով կազմված ներկա, անցյալ և ապառնի ժամանակների 3-րդ դեմքերի հետ ենթակայի իմաստով որպես խնդիրներ գործածված դերանունները դրվում ենսեռական  հոլովով,  ինչպես  օրինակ՝  «Վասն  նամակին  որ  քո  ի  մեր  աշխարհս  տուեալ  էր  (=որ  դուուղարկել էիր)» (էջ 58),   «Եւ իմ եդեալ է ի մտի (ես մտքումս դրել եմ), եթէ ոչ ումեք թողացուցից ի մեծամեծ հարուածոցն,մինչև ակամայ ի բաց կայցեն յայնպիսի վրիպական օրինաց …» (էջ 84)։
 Անձնական  դերանունների  հայցական  և  տրական  հոլովաձևերը  ոչ  հազվադեպ  գործածված  ենառ, ընդ, ի, ց նախդիրների հետ։
 Ընդ նախդիրն անձնական դերանունների հայցական և տրական հոլովների հետ արտահայտում էմոտ իմաստը (3 օրինակ)՝«Եւ ահա վերաբերիմք ընդ քեզ ճախրելով (Եվ ահա քեզ հետ վեր ենք բարձրանում սավառնելով),և իբրև բարձրաթռիչս եղեալ` զամենայն վնասակար մրրկածին օդովք անցանիցեմք…» (էջ 10), «Բարձին  ևս  ընդ  իւրեանս  զաստուածային  սուրբ  կտակարանսն  բազում  պաշտօնէիւք  և  քահանայիւք  (Իրենց  հետ  վերցրին  նաև  աստվածային  սուրբ  կտակարանները  շատ  պաշտոնյաներով  և  քահանաներով)» (էջ 20), «…և  ահա  առնէր  ընդ  նոսա  զայն  ինչ  (=և  ահա  նրանց  հետ  վարվում  էր  այնպես),  զոր  պաշտօնեայքն ամբարշտութեան նորա խրատեցին» (էջ 22)։
 Առ նախդրի հետ հայցական հոլովն արտահայտում է մոտ իմաստը (2 օրինակ)՝ «…առաքեայ առ նա բազում գանձիւք (ուղարկեց նրա մոտ շատ գանձերով)» (էջ 14),«…ո´ ոք եւ երթայր առ նոսա ուսուցանէին կամակար» (էջ 32)։
 Անձնական դերանունների հայցական հոլովն ի և ց նախդիրների հետ արտահայտում է տրականհոլովի իմաստ (նախդրիվ տրական) (մեկական օրինակ)՝ «Իսկ անօրէն իշխանն իբրև գիտաց եթէ յայտնեցաւ խորամանկութիւն խորհրդոցն, և պատրաստեալ հուրն` մինչչև ուրուք ի նա փչեալ` (=դեռ ոչ ոք  նրա վրա չփչած)` վառումն նորա յայտնի իմացաւերկիւղածացն Աստուծոյ…» (էջ 32), «Ասէ ցնա Զրուան (=Ասում է նրան Զրվանը). «Ո՞վ ես դու»» (էջ 48)։
 Ցուցական դերանուն։
  Դերանվանական հոլովման առանձնահատկությունները հիմնականում կարելի է տեսնել ցուցական դերանունների հոլովման մեջ։
  Ցուցական դերանունները հայերենում բաժանվում են 3 կարգի` սա, դա, նա, սոյն, դոյն, նոյն, որոնց արմատական հնչյուններն են ս, դ, ն, որոնք հայերենում  գործածվում  են  իբրև  հոդեր1։
   Ցուցական  դերանուններից  Եղիշեի  երկում  հաճախադեպ  է  այս,այդ,  այն  դերանունների  գործածությունը,  ընդ  որում`  դրանք  գոյականների  հետ  հիմնականում  ունեննախադաս գործածություն, հոլովվում են կարճ ձևով` հոլովով ու թվով համաձայնվելով գոյականներին`բացի հոգնակի ուղղական և հայցական հոլովներից, որտեղ մնում են եզակի (12 օրինակ)՝«Բայց զայս բան կատարեցեք վաղվաղակի, զոր ասեմ» (էջ 18), «Ըստ այսմ պատճենի հրովարտակ եհաս յաշխարհն Հայոց, Ի Վրաց և յԱղուանից և Ի Լփնաց, ԻԾաւդէից և ի Կորդուաց և բազում այլ տեղաց հեռաւորաց, որոց ոչ էին օրէնք երթալ զայն ճանապարհյառաջ ճանապարհաւ» (էջ 20),    «Եւ  այսու  ամենայնիւ  բարեմտութեամբ  յուղարկեալք  յաշխարհէ  և  յանձն  եղեալք  սուրբ  Հոգւոյն,յանդիման լինէին` փութով կատարեալ զհրամանն, և զամենայն արարեալ ըստ կամաց նորա» (էջ 22), «Եւ այս ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ» (էջ 28)։
 Սակավ կիրառություններում (3 օրինակ) այդ դերանունները հոլովով ու թվով չեն համաձայնվումգոյականներին՝«Զի՞նչ  հատուսցուք  մեք  աստուածոցն  փոխանակ  այս  մեծի  հաղթութեանս,  որ  ոչ  ոք  կարացելանել ընդդէմ մեր պատերազմաւ» (էջ 36), «Յայսմ  յեւթն  գլուխս  կարգագրեալ  և  եդեալ  ծայրալիր  կատարմամբ  զսկիզբն  և  զմիջոցն  ևզկատարումն…» (էջ 8),  «Յայսմ հաւատոց զմեզ ոչ ոք կարէ խախտել…» (էջ 80)։
 Առաջին օրինակում դերանունը չի համաձայնվել հոլովով, իսկ մյուս երկուսում` թվով։
 Երբեմն  համապատասխան  դերանվան  հոդը  նախադաս  կիրառության  դեպքում  կարող  է  դրվելգոյականի վրա (4 օրինակ)՝1 Տե՛ս Ղազարյան Ս., էջ 95։
 «Եւ եթէ հաւատարիմ համարիցիս զմեր բանս լսել, ի բազում տեղիս այդր աշխարհիդ ձերոյ գտանին գիրք նորա, ընթերցիր, այտի կտեղեկանաս» (էջ 58), «Ահա նշանագրեցի յայսմ եւթն լեղանակիս» (էջ 6) ,«Որպէս յոչնչէ արար զայս մեծ մարմին աշխարհս…» (էջ 78), «Առ ի՞նչ է քո այդ տրտմութիւնդ» (էջ 84)։
 Հետադաս  գործածության  դեպքում  նշված  դերանունները  հոլովվում  են  երկար  ձևով`  գոյականների  հետ  համաձայնվելով  թվով  ու  հոլովով,  իսկ  գոյականները  ստանում  են  համապատասխան  դերանվան հոդը (4 օրինակ)՝«Դուք  իբրև  զհրովարտակս  զայս  տեսանէք,  անխափան  վաղվաղակի  այրուձի  գումարեցէք  քանզիս. յանդիման լինիջիք յԱպար աշխարհ» (էջ 20),«…Ընկալ, Տէր, զկամաւոր պատարագս մեր, և մի տար զեկեղեցի քո յայպն կատականաց անօրէնիշխանիս այսորիկ» (էջ 98),«Որպես երևի ինձ և քեզ և այնոցիկ, որ դեգերեցին յիմաստասիրութեան, երկնաւոր սիրոյ է նշանակս այս և ոչ երկրաւոր փառասիրութեան» (էջ 8)։
 Հետադաս գործածության դեպքում ևս հնարավոր է անհամաձայնություն, ինչպես օրինակ՝«Եւ այսպէս խառնեալ են տարերքս այս»,«Բայց  սակայն  թէպէտ  և  ամենայն  գործքս  այս  դժնեայ  էին,  չև  էր  ուրուք  ձեռն  արկեալ  յատնիյեկեղեցի» (էջ 46)։
 Սոյն,  դոյն,  նոյն  դերանունները  գոյականների  հետ  գործածվում  են  հիմնականում  նախադաս`թվով  և  հոլովով  համաձայնվելով  նրանց  հետ`  բացի  հոգնակի  ուղղականից,  հայցականից  և  գործիականից, որոնցում դրվում են եզակի թվով (14 օրինակ)՝ «Չորրորդ` զերկպառակութիւն ոմանց բաժանելոց ի նմին ուխտէ» (էջ 6), «Եւ զառաջեաւ դատեալ բազում հատուածովք, նովին կապանօք անցուցին ի տեղիս արգելանին»(եզ. գործ. - հոգն. գործ ) (էջ 40), «Եւ իբրև այսպէս օր ըստ օրէ ի սոյն միտս (եզ. հայց.-հոգն. հայց.) ցնորեալ դանդաչէր, մի ոմն մանկագոյն ի նախարարացն Հայոց ընդդէմ բանս եդ և ասէ…» (էջ 26),«Եւ  անդ  այնուհետև  յընդունայն  եղեալ  ի  նոյն  խորհուրդս  (եզ.  հայց.-հոգն.  հայց.)  հաստատէրիկարծիս մոլորութեան, ասելով ցպաշտօնեայ աբարշտութեանն…» (էջ 3),«Երկրորդ,  միայնակեաց  քրիստոնեայք,  որ  բնակեալ  էին  ի  վանորայս  ընդ  նովին  աշխարհագրովէարկ» (էջ 44),«Եթե սովին հաւատովք (եզ. գործ.-հոգն. գործ) թողաւ ոչ յերկրի այլ տէր փոխանակեմք ընդ քեզ ևոչ յերկինս. այլ Աստուած փոխանակեմք ընդ Յիսուսի Քրիստոսի, որ չիք այլ Աստված բաց ի նմանէ» (էջ«Ի  սմին  մեծի  հաւանութեան  ամենայն  բազմութիւն  միաբանեց  ի  մեծամեծաց  մինչև  զփոքունս.անսուտ երդմամբ եդին վկայութիւն` կենօք և մահու ի նմին կալ հաստատուն» (էջ 82),   «Եւ  ի  ձեռն  սրբոյն  Յովսեփու  եպիսկոպոսի  նովին  ուխտիւ  հաստատեալ`  խաղացին  գնացինյիւրաքանչիւր տեղեաց ի Դուռն արքունի» (էջ 86),«…Ի  նմին  ժամանակի  գուժկան  հասանէր  ի  կողմանցն  Քուշանաց,  եթէ  գունդ  հատաւ  իթշնամեացն, որ ելին աւերեցին զգաւառս բազումս արքունի» (էջ 100)։
 Ստացական դերանուն։
  Ստացական դերանունները`  իմ, քո (քոյ), մեր, ձեր, իւր, հոլովվում են արտաքին թեքման Ո պարզ հոլովմամբ եզակի տրականում ստանում են ում, իսկ եզակի բացառականում՝է  հոլովակերտ  մասնիկները։
   Այս  դերանունները  գոյականների  հետ  գործածվում  են  և՛  նախադաս,  և՛հետադաս`  թվով  և  հոլովով  համաձայնվելով  նրանց  հետ`  բացի  հոգնակի  ուղղական  և  հայցականհոլովներից,  որտեղ  դրվում  են  եզակի  թվով։
   Եղիշեի  երկում  ավելի  մեծ  է  ստացական  դերանուններիհետադաս գործածություը. ուսումնասիրված կիրառություններից 17-ում դրանք ունեն հետադաս գործածություն, ինչպես օրինակ՝ «Ի դէպ իսկ ելանէ բան մարգարէին ի վերա նոցա, «Այդ, ասէ առ քաղցի իւրում շրջեսցի և կերիցէ զկէս անձին իւրոյ» (էջ 16), «Առ ամենայն ազգս տէրութեան իմոյ` արեաց և անարեաց, բազմասցի ի ձեզ ողջոյն մարդասիրութեան մերոյ…» (էջ 18),«Ծառայք, հպատակ լերուք տերանց ձերոց մարմնաւորաց» (էջ 22), «….երազագէտ է այնպիսին ի կեանս իւրում, և յանգիւտ կորուստն յուղարկի ի  մահուան իւրում»(էջ 28)։
 Ունենք նախադաս գործածության 9 օրինակ, ինչպես օրինակ՝ «… այլ ամենեցուն ուսուցանէ զիւր անպարտելի զօրութիւն» (էջ 10), «Այս  պարզութիւն  զվերնոյ  բերէ  զնմանութիւն.  զոր  և  մեր  ի  քեզ  տեսեալ.  մոռասցուք  զմերբնութիւնս» (էջ 10), «Եւ զայս առնէր սկսեալ ի չորրորդ ամէն մինչև մետասաներորդ ամն իւրոյ տէրութեանն» (էջ 34)։
 Քո  (քոյ)  դերանունը  նախադաս  գործածվելիս  սովորաբար  հոլովվում  է  քոյ,  իսկ  հետադաս`  քոհիմքերով,  ընդ  որում`  ավելի  հաճախադեպ  է  ետադաս  գործածությունը.  ուսումնասիրված  օրինակներից 5-ում ունի ետադաս գործածություն, 2-ում` նախադաս. 1) «Զոր և մեր ընդ  հրամանին քում ընկալեալ` յօժարութեամբ ձեռնարկեցաք զայս ինչ.…» (էջ 8),«Բայց եթէ ի մի օրէնս դարձուցանես զամենայն ազգս և ազինս, որ են  ի տէրութեան քում. յանժամ ևաշխարհն Յունաց հնազանդեալ մտցէ ընդ օրինօք քովք» (էջ 18), «Աստուածքն որ ետուն քեզ զտէրութիւն  և  զյաղթութիւն  ի  վերայ  թշնամեաց  քոց,  ոչ  ինչ  են  կարօտ  խնդրել  ի  քէն  յերևելի  պատուականացս.…» (էջ 36), «….ըստ կամաց քոց արա զինչ և կամիս» (էջ 80), «Տէր, զծածկութիւն աղօթից մերոց,և կատարեա զմեզ ի հաճոյս պատուիրանաց քոց….» (էջ 100),2)  «Որպէս  և  մեր  իսկ  հայեցեալ  ի  սուրբ  սեր  քոյոյ  հրամանիդ`  ոչ  ինչ  դանդաղեալ  վեհերեցեաքհայեցեալ ի մեր տգիտութիւնս» (էջ 8), «Արդ որովհետև ընկալաք զհրաման պատուիրանի յաննախանձքոյոց բարուց բնութեանդ, սկսցուք ուստի, արժան է սկսանել» (էջ 10)։
 Փոխադարձ  դերանունները`  միմեանց,  իրերաց,  հոլովվում  են  ա  հոլովիչով։
   Եղիշեի  երկում  հիմնականում հանդիպում է միմեանց դերանունը (2 օրինակ), ինչպես՝ «Բայց հրաման տուեալ աշխարհի`ոչ  իբրև  յակնկալութիւն  կենաց,  այլ  իբրև  ի  վճարումն  վախճանի,  յանձն  առնելով  միմեանց  զոգիս  ևզմարմինս» (էջ 22), «… և զի՞ մի մի թուիցեմ, այլ զամենայն զանարժանսն յառաջ մատուցանէր և զամենայն զարժանաւորսն յետս տանէր մինչև զհայր և զորդի քակէր ի միմեանց» (էջ 32)։
 Հարցահարաբերական դերանուններ։
 Հարցահարաբերական  դերանունների  եզակի  սեռականն ունի ր, տրականը` մ, բացառականը` է, գործիականը` ւ, բ հոլովակազմիչներ, օրինակ`•  որ, որոյ, որում, յորմէ, որով, •  զի՞, զի՞նչ, է՞ր, ի՞մ, յիմէ՞, ի՞ւ,•  ո՞, ո՞յր, ու՞մ, յումէ՞1։
 Հոլովվում են միայն ո՞, ո՞վ, զի՞ (զի՞նչ), ո՞ր, քանի՞ դերանունները. ո՞, ո՞վ, զի՞ (զի՞նչ) դերանուններըհոլովվում են դերանվանական հոլովմամբ, իսկ ո՞ր-ը հոլովվում է ո հոլովիչով, քանի՞-ն` Ո-Ա խառն հոլովմամբ։
  Հարցահարաբերական դերանուններից հաճախակի գործածված են զի՞ (զի՞նչ), ո՞վ, յո՞, ո՞ւր,ուստի՞, որչա՞փ դերանունները, ինչպես օրինակ. «Արդ զի՞ կոծիս, զի՞ մրցիս, զի՞ այրիս, զի՞ բորբոքիս,զի՞  չշիջանիս,  զի՞  կոչեա  ի  խորհուրդ  զայնոսիկ,  որոց  զոգիսն  ձեր  ի  ձէնջ  քաղեալ`  հանել  է  զանապականդ յապականութիւն…» (էջ 16), «Ասէ ցնա Զրուան. «Ո՞վ ես դու»» (էջ 48), «Արդ վասն է՞ր յուզեալ իցէցասումն այս ի վերայ մեր» (էջ 92), «…վասն այնորիկ զանձն իւր տարաբերէր, եթէ յո՞ թափեցից զդառնութիւն  թունաւոր,  կամ  ո՞ւր  բացատրեցից  զբազմութիւն  նետիցն»  (էջ  14),  «Արքայ  քաջ,  դու  ուստի՞գիտես  զայդպիսի  բան  խօսել  զՏեառնէ»  (էջ  26),  բայց  մեծ  գործածականություն  ունի  որ  հարաբերական դերանունը` իր յուրահատուկ կիրառություններով.  1)  շատ  են  այնպիսի  կիրառությունները,  որոնցում  որ  դերանունը  համաձայնվում  է  գլխավոր  նախադասության  հարաբերյալին  թվով,  բայց  դրվում  է  երկրորդական  նախադասության  մտքի  պահանջած  հոլովով՝  «Ի  խորհուրդ  կոչէր  զպաշտօնեայս  (հարաբերյալ)  ձախակողմանն,  որք  կապեալ  էին  իկռապաշտութեանն  անլուծանելի  հանգուցիւք»  (էջ  16),  «Նա  և  արջք  օրհասականք  ընդ  վախճանելշնչոյն հզօրագոյնք կռուին. յորոց և իմաստունքն տեղի տուեալ փախչին ի նոցանէ» (էջ 16),«Յայնժամ  զբոլոր  բարկութիւն  սրտմտութեանն  ետեղ  յայրն  երանելի,  որում  անուն  էր  Գարեգին»  (էջ26)։
  «…զի՞ կոչես ի խորհուրդ զայնոսիկ, որոց զոգիսն ձեր ի ձէնջ քաղեալ` հանեալ է զանապականդ յապականութիւն…» (էջ 16),2)  քիչ  դեպքերում  որ  հարաբերական  դերանունը  հոգնակի  ուղղական,  հայցական  և  սեռականտրական հոլովներով դրված հարաբերյալների հետ թվով չի համաձայնում, օրինակ՝ «Որպես երևի ինձև քեզ և այնոցիկ, որ դեգերեցին յիմաստասիրութեան, երկնաւոր սիրոյ ի նշանակս այս և ոչ երկրաւորփառասիրութեան  (էջ  8),  «Երկրորդ,  միայնակեաց  քրիստոնեայք,  որ  բնակեալ  էին  ի  վանորայս  ընդնովին  աշխարհագրով  էարկ»  (էջ  44),  «Ել  այսպէս  բաժանին  արարածքս.  Հրեշտակը  Որմզդի  են,  իսկդևքն Արհմնոյն, և ամենայն բարիք, որ յերկնից և այսր լինի` Որմզդի են…» (էջ 50), 3) երբեմն գլխավոր նախադասության նա, այն դերանուններով արտահայտված հարաբերյալներըզեղչված են լինում, այդ դեպքում որ դերանունը  նշանակում է նա որ, այն որ, ինչպես՝ «(Այն) Ձեռք, որզերկինս  և  զերկիր  հաստատեցին  նոյն  և  տախտակս  քարեղնյա  փորագրեցին  և  ետուն  մեզ  դպրութիւն…» (էջ 62), «…այլ միայն կոչոյ հրաման տուեալ յականէ յանուանէ զարս (այն մարդկանց), զոր ինքնճանաչէր, որոց անուանքն են այս» (էջ 84) ։
 Անորոշ  դերանուն ։
   Անորոշ  դերանունները  սեռական  հոլովում  հարցահարաբերական  դերանունների  նման  ունեն  ր,  տրականում`  մ,  բացառականում`  է,  գործիականում`  ւ,  բ  հոլովակազմիչներ,  օրինակ` ոմն, ուրումն, ումեմն, յումեմնէ, ոմամբ. Ոք, ուրուք, ումեէք, յումեքէ, (ոմամբ). Իմն, իրեմն, իմեմն, յիմեմնէ.  Ինչ,  իրիք,  իմիք,  յիմեքէ,  իւիք։
   Իմն  և  ինչ  դերանունները  հոլովվում  են  դերանվանական,  այլ  ևմեւս դերանունները` անվանական, իսկ ոմն և ոք դերանունները` խառն` դերանվանական-անվանականհոլովումներով։
   Անորոշ  դերանուններից  մեծ  գործածություն  ունի  ինչ  դերանունը,  ընդ  որում`  մեծ  մա1 Տե՛ս Ղազարյան Ս., նույն տեղում, էջ 99։
 սամբ  հանդես  է  գալիս  որպես  թարմատար  ժխտական,  հարցական  և  թեական  նախադասություններում`  արտահայտելով  անորոշություն  կամ  սաստկացնելով,  մեղմացնելով  խոսքի  իմաստը1։
   Այսպիսիկիրառություններում ինչ դերանունը կա՛մ չի թարգմանվում, ինչպես օրինակ՝ «Ոչ առ սակաւ շնորհեացինչ սմա զանմահութեան պատիւն` իբրև զանմարմին հրեշտակաց, այլ միանգամայն զբոլոր բնութեանմարմնով,  շնչով  և  հոգւով  զգեցաւ  (Ոչ  թե  քիչ-քիչ  շնորհեց  սրան  անմահություն  պատիվն  ինչպես  անմարմին  հրեշտակներին,  այլ  միանգամից  զգեցավ  ամբողջ  բնությունը  մարմնով`  շնչով  և  հոգով…)»  (էջ79), կա՛մ թարգմանվում է ամենևին, ինչ-որ, որևէ, ոչ մի և նման բառերով, ինչպես օրինակ՝ «Որպէս ևմեր իսկ հայեցեալ ի սուրբ սէր քոյոյ հրամանիդ` ոչ ինչ (ամենևին) դանդաղեալ վեհերեցաք հայեցեալ իմեր տգիտութիւնս (Այսպես և մենք, տեսնելով, որ քո հրամանն անկեղծ սիրուց է, ամենևին չդանդաղեցինք  և  չվախեցանք`  մեր  տգիտությունը  նկատի  ունենալով)»  (էջ  8),  «Ասեն  մոգքն.  «Արքայ  քաջ,  աստուածքն  ետուն  քեզ  զորութիւնդ  և  զյաղթութիւն.  և  ոչ  ինչ  (ամենևին)  կարօտ  են  նոքա  մարմնաւորմեծութեան…  (Մոգերն  ասում  են.  «Քա՛ջ  թագավոր,  աստվածները  տվին  քեզ  այս  տերությունը  և  հաղթությունը. Նրանք ամենևին մարմնավոր հարստության կարոտ չեն»)» (էջ 18), «…և զերկեամ կռուեալ`ոչ ինչ (ոչ մի, որևէ) կարացաւ ազդել նոցա (…և երկու տարվա չափ կռվելով` նրանց ոչ մի վնաս հասցնելչկարողացավ)» (էջ 22)։
 Ինչ դերանունն անկախ գործածվելիս նշանակում է բան, մի բան, որևէ բան, ինչպես (6 օրինակ)՝«Քանզի  բազում  ինչ  (բան)  է  սրբութիւն`  սատար  լինել  անօսրութեան»  (էջ  8),  «…և  ի  վերայ  այսր  ամենայնի  և  զմոգութեան  օրէնս  կատարելով,  զի  մի՛  ինչ  (որևէ  բան)  ամենևին  պակաս  առնիցեն»  (էջ  36),«Չեմք ինչ (մի բանով) լաւ մեք քան զառաջինսն, որ յայսր վկայութեան վերայ եդին զինչս և զստացուածս և զմարմինս իւրեանց» (էջ 80)։
  Իմն, ինչ դերանունները որպես որոշիչ գործածվելիս նշանակում ենմի,  որևէ,  ինչ-որ  (5  օրինակ), ինչպես՝  «Այսպիսի  իմն  (մի)  եկեալ  հասեալ  է  վախճան  տէրութեանն  (Այսպիսի  մի  վախճան  է  եկել-հասել  տերությանը)»  (էջ  16),  «Որպէս  յոչնչէ  արար  զայս  մեծ  մարմին  աշխարհս, սոյնպէս առանց իրիք (որևէ) մարմնական միջնորդի առ զմարմինն յանփորձ կուսէն ճշմարտիւև ոչ ստուերադիր երևմամբ» (էջ 78)։
 Ոմն  (11  օրինակ),  ոք  (12  օրինակ)  դերանունները  հիմնականում  գործածված  են  անկախ  և  նշանակում  են  մարդ,  մի  մարդ,  մեկը,  իսկ  հոգնակին`  ոմանք,  մի  քանիսը,  ինչպես  օրինակ՝  «…Որպէս  ևասացին իսկ ոմանք (ոմանք) և նոցանէ ի քաջ պատմագրացն…» (էջ 6), «…որ և ոչ ումեք (ոչ մեկի) ոտնահատ  լիցի  թշնամութեամբ,  այլ  ամենեցուն  ուսուցանէ  զիւր  անպարտելի  զօրութիւնն»  (էջ  10),  «Եւիբրև այսպէս օր ըստ օրէ ի սոյն միտս ցնորեալ դանդաղէր, մի ոմն (մեկը) մանկագոյն ի նախարարացնՀայոց բանս եդ և ասք…» (էջ 26), «Քանզի դեւքն ոչ եթէ բռնարար զոք (մարդուն) վարն ի կորուստ, այլքաղցրացուցանեն ի կամս մարդոյն…» (էջ 24)։
 Մի քանի կիրառություններում ոք դերանունը հանդիպում է ո՞ հարցահարաբերական դերանվանհետ գործածված, ինչպես՝ «Եւ ահա ո՛ ոք կամեսցի` ընդունի իբրև զնահատակ առաքինի» (էջ10), «…ո՛ոք  եւ  երթայր  առ  նոսա,  ուսուցանէին  կամակար»։
   Այլ  և  մեւս  անորոշ  դերանունները  գոյականի  հետունեն նախադաս գործածություն, այլ-ը թվով ու հոլովով համաձայնվում է գոյականին` բացի հոգնակիուղղական և հայցական հոլովներից, որտեղ այն սովորաբար դրվում է եզակի թվով, իսկ մեւս-ը դրվումէ  գոյականից  առաջ`  համաձայնելով  նրա  հետ  հոլովով  ու  թվով,  հոգնակի  հոլովաձևերի  հետ  չի  գործածվում.  «Եւ  իբրև  ետես  անօրէն  իշխանն,  եթէ  յաջողեցաւ  չարութիւն  նորա,  սկսաւ  այլ  ևս  խորհուրդյաւելուլ…»  (էջ  14),  «Ոչ  առ  այլովք  վատթարօքն  վեհ  երևի,  այլ  ի  վերուստ  յերկնուստ  ունի  զանսուտօրէնսդրութեան» (էջ 60), «Բազում և այլ ևս յանարժան հարուածս չարչարէին» (էջ 40) (եզ. հայց-հոգն.հայց), «Դարձեալ  մեւս  ևս  այլ  մոլորութիւն»  (էջ  52),  «Իբրև  ծնաւ  զմեւս  ևս  որդի,  անուանեաց  զնա  Որմիզդ» (էջ 50), «Եւ մեւս քայլ ծաղրագոյն քան զայդ, Միհր աստուած ի կնոջէ ծնանի, եթէ ոք ընդ իւրումծնողին անկցի» (էջ 64)։
 Որոշյալ դերանուն։
  Որոշյալ դերանուններից հոլովվում են ամենեքին-ամենեքեան, բոլորեքին-բոլորեքեան  և  ամենայն  դերանունները.  ամենեքին-ամենեքեան  և  բոլորեքին-բոլորեքեան  դերանուններըհոլովվում են անվանական ու հոլովիչով միայն հոգնակի թվով, իսկ ամենայն դերանունը` միայն եզակիթվով` ի հոլովիչով։
  Առավել հաճախադեպ է ամենայն դերանվան գործածությունը, որը սովորաբար կիրառվում  է  գոյականի  հետ  նախադաս,  թվով  ու  հոլովով  չի  համաձայնում  նրա  հետ,  ինչպես  օրինակ՝«Եւ ահա վերաբերիմք ընդ քեզ ճախրելով, և իբրև բարձրաթռիչս եղեալ` զամենայն վնասակար մրրկածին օդով անցանիցեմք» (էջ 10), «Որոց ոգիքն թուլացեալ են յերկնաւոր առաքինութենէն` յոյժ ընդ ահիւանկեալ  ի  բնութիւն  մարմնոյ.  յամենայն  հողմոյ  շարժի  և  յամենայն  բանոյ  խռովի,  յամենայն  իրացդողայ», «Եւ այս ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդ յանուսումնեթենէ» (էջ 28)։
 Ամենեքին-ամենեքեան,  բոլորեքին-բոլորեքեան  դերանունները  հիմնականում  հանդես  են  գալիսսեռական-տրական հոլովաձևերով, ինչպես՝ «Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, և նաբազմադիմի շնորհս բաշխի ամենեցուն» (էջ 10), «Զայս ասելով քարոզ կարդայր ի մեծի կարաւանն, ևպատուէր սաստիւ ի վերայ դնէր ամենեցուն» (էջ 20), «Այն է ճշմարիտ Աստուած` բոլորեցունց մեր արա1 Տե՛ս Ավետիսյան Մ., Ղազարյան Ռ., Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 2001, էջ 122։
 րիչ…»  (էջ  76),  իսկ  իւրաքանչիւր  և  բոլոր  դերանունները  գործածված  են  գոյականի  հետ  նախադաս`թվով և հոլովով չհամաձայնվելով գոյականի հետ, ինչպես՝ «Խաղացին գնացին յիւրաքանչիւր աշխարհաց  լրջմտութեամբ  և  տիրասէր  խորհրդովք…»  (էջ  20),  «Ապա  արձակեաց  զմարզիկսն  յիւրաքանչիւրտեղիս…» (էջ 24), «Յայնժամ զբոլոր բարկութիւն տրտմութեանն եհեղ յայպն երանելի, որում անուն էրԳարեգին» (էջ 26), «Բոլոր մարմնոյս հոգի է կենդանութիւն» (էջ 30)։
 Այսպիսով`  ինչպես  տեսնում  ենք,  դերանվանական  հոլովման  հիմնական  առանձնահատկություններն  են՝  եզակի  և  հոգնակի  (ես-մենք),  ուղիղ  և  թեք  հոլովաձևերի  (ես-իմ-ինձ)  տարարմատությունը,տարահիմքությունը, հոլովիչների բացակայությունը, հիմքի և վերջավորության սերտաճումը, այսինքն`մեկ համաձույլ ձևի մեջ միասնաբար արտահայտվում են և՛ բառային, և՛ քերականական իմաստները։
 Միրանուշ ԿեսոյանԴԵՐԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՂԻՇԵԻ «ՎԱՍՆ ՎԱՐԴԱՆԱՅ ԵՒ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ» ԵՐԿՈՒՄԲանալի բառեր՝ դերանվանական հոլովում, անձնական դերանուն, ցուցական դերանուն, ստացական դերանուն, փոխադարձ դերանուն, անորոշ դերանուն, որոշյալ դերանուն, հարցահարաբերական դերանուններ։

Մեր նպատակն է քննել դերանվանական հոլովումը Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին» երկում։
  Ուսումնասիրելով դերանվան ութ տեսակները և նրանց կիրառական առանձնահատկությունները Եղիշեի երկում` պարզեցինք, որ ամենից շատ կիրառություն ունեն անձնական դերանունները, ընդ որում` ուղղական և տրական  հոլովաձևերը,  կիրառական  առանձնահատկություններ  է  դրսևորում  ինքն  անձնական  դերանունը,  իսկ  ամենաքիչ  կիրառությունն  ունեն  փոխադարձ  դերանունները։
   Ցուցական  դերանունները  գոյականի  հետ  մեծ  մասամբ  գործածվում են նախադաս, իսկ ստացական դերանունները` ետադաս։
  Հարաբերական դերանուններից կիրառական  յուրահատկություններ  է  դրսևորում  որ  դերանունը։
   Անորոշ  դերանուններից  յուրահատուկ  կիրառություններ  ունի ինչ դերանունը, որոշյալ դերանուններն այդպիսի յուրահատկություններ չեն դրսևորում։
