ՂԵԿԱՎԱՐԻ ԱՆՁԻ ԱԿՄԵԱԲԱՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԴԵՐԸ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄՆերկա  ժամանակներում  մեծ  արդիականություն  են  ձեռք  բերել  կազմակերպության գործունեության արդյունավետության բարձրացման, դրա կառավարման  ու  ղեկավարման,  գործընթացի  արդյունավետ  կազմակերպման  հիմնահարցերը։
   Ժամանակակից  միտումը  ցույց  է  տալիս,  որ  դա  կարող  է  մեծապես  պայմանավորված  լինել  աշխատակիցների  և  ղեկավարների  անձնայիննախադրյալներով, ինչպես նաև մասնագիտական զարգացմամբ և ակմեաբանական  մշակույթի  ձևավորմամբ,  այսինքն՝  ինքնաճանաչման,  ինքնիրացման,ինքնազարգացման,  ինքնաբացահայտման  և  ինքնաարդիականացման  բարձրմակարդակով։
 Նշված  խնդիրների    ուսումնասիրությունը  կատարվում  է  ակմեաբանության շրջանակներում։
  «Ակմեաբանություն» բառը  ծագում է հունարեն «acme»բառից,  որը  նշանակում  է  ինչ-որ  բանի,  մասնավորապես  անձի,  զարգացմանբարձրագույն կետ (հակ. մառազմ)1։
  Ակմեաբանության շրջանակներում ուսումնասիրվում  են  այնպիսի  խնդիրներ,  ինչպիսիք  են  պրոֆեսիոնալիզմի,  աշխատանքի    արդյունավետության  տարբեր  մակարդակները,  ինչպես  նաև  դրանցհիմքում ընկած հոգեբանական նախադրյալները։
 Ակմեն  անձի  բազմաչափ  վիճակ  է,  որը  չնայած  երկար    ժամանակ  է  պահանջում  մարդու  կյանքից,  բայց  միշտ  իրապես    ցույց  է    տալիս,  թե    որքան  էմարդը  կայացած  որպես  քաղաքացի,  որպես  մասնագետ-գործարար,  որպես սոցիալական կապերով հարուստ կամ աղքատ մարդ։
  Դրա  հետ մեկտեղ, ակմեն չի  համարվում ստատիկ կայուն վիճակ, այլ, ընդհակառակը, տարբերվումէ շատ կամ քիչ  փոփոխելիությամբ և  վարիատիվությամբ2։
 Ակմեի    զարգացման  համար    կարևորվում  է    մարդու    ինքնիրացման  ունակությունը  հետևյալ    ուղղություններով՝  ինքնագիտակցություն,  ինքնասահմանում, ինքնագնահատական, հավակնությունների մակարդակ,  իմաստավորում, ինքնակարգավորում, ինքնակազմակերպում։
 Ինքնիրացված  մասնագետը՝  պրոֆեսիոնալը,  իր  պրոֆեսիոնալիզմը  չիկարող    ձևավորել միայն մեկ  ոլորտից  ձեռք բերված    գիտելիքների    շնորհիվ։
 Դրա  համար պետք է զարգացնել հատուկ ունակություններ, ձեռք բերել գիտելիքներ  նաև  այլ  ոլորտներից։
   Սակայն  ըստ  նորարարական  տեսակետի՝  կարևոր  է ոչ  այնքան գիտելիքի ծավալը, որքան իմացածի և չիմացածի միջև հավասարակշռությունը պահպանելու ունակությունը3։
 Միևնույն  ժամանակ  մասնագիտական  ինքնագիտակցության    զարգացման  ոչ    բավարար    մակարդակը    բերում  է    ոչ    արդյունավետ    մասնագիտական  գործունեության։
   Իսկ  զարգացման բարձր    մակարդակը    թույլ  է    տալիսձևավորել անձի  կարևոր  մասնագիտական որակները, գնահատել արդեն առկա  որակներն ու  նվաճումները, պլանավորել ինքնազարգացման ուղղությունները։
 Մասնագիտական  ինքնագիտակցության  կարևոր  բաղադրիչ  է  ինքնագնահատականը։
  Ս.Ֆ. Մուռաշկոյի կողմից  ստացված տվյալները  թույլ են տալիս  եզրակացնել. որքան խորն է  պրոֆեսիոնալը թափանցում իր  մասնագիտության խորքերը, տիրապետում պրոֆեսիոնալիզմի բարձունքներին, այնքանավելի  ադեկվատ  են դառնում սեփական  մասնագիտական  ես-ի մասին պատկերացումները։
  Վերջինս էլ իր  հերթին թույլ է  տալիս  սուբյեկտին ավելի նրբորեն,  ճշգրտորեն  կարգավորել  վարքը  և  գործունեությունը  մասնագիտականմիջավայրում՝  հաշվի  առնելով  հոգեբանական  հնարավորությունները4։
   Մասնագիտությունը  ոչ  միայն  աշխատանք  է  կամ  ուղղակի  որակավորում,  կամմարդկանց հանրություն, այլև կենսաձև5։
 Մեկ գործոն ևս ազդում է անձի ինքնիրացման ձգտման վրա։
  Ապրելով սոցիալական միջավայրում՝ մարդը ձգտում է իր անձնային ներուժը ծառայեցնելայդ սոցիալական միջավայրին, այլ մարդկանց, ինչը նրան կօգնի ավելի բավարարված  լինել  սեփական  գործողություններով,  կնպաստի  սեփական  նշանակալիության գիտակցմանը, կյանքով բավարարվածությանը, ներդաշնակ՝ հարմոնիկ, վիճակին։
  Սա խոսում է հոգեբանորեն առողջ անձի մասին, այսինքն՝ որքան բարձր է անձի հոգեբանական բարեկեցության մակարդակը, այնքան մեծէ անձի ձգտումը ինքնիրացման6։
 Յու.  Զինչենկոյի  և  Ի.  Բոսիգինայի  հետազոտության  արդյունքում  պարզվեց, որ մասնագիտորեն առողջ ղեկավարների ինքնաակտուալիզացիան ավելի արդյունավետ է, քան ոչ առողջներինը։
  Նրանք բնորոշվում են մասնագիտական  ակտիվությամբ,  անկախությամբ,  նպատակասլացությամբ,  կենսասիրությամբ  և  մասնագիտությամբ  բավարարվածությամբ,  նորը  ընդունելով,  ստեղծագործականությամբ,  նախաձեռնողականությամբ  և  գործնականությամբ  ևայլն7։
  Այսինքն՝ ղեկավարի ինքնիրացման մակարդակի վրա ազդում է նաև ղեկավարի անձի հոգեբանական առողջության աստիճանը։
 Կատարված տեսական դիտարկումների արդյունքում կարելի է ենթադրել,որ  ղեկավարի  ակմեաբանական  մշակույթի  զարգացվածության  աստիճանըմեծապես պայմանավորում է կառավարման որակը, միևնույն ժամանակ ղեկավարի  ինքնիրացման  մակարդակը  կանխորոշվում  է  կազմակերպության  գործունեության առանձնահատկություններով։
 Քանի  որ ղեկավարի գործառույթն  է կազմակերպության գործունեությանարդյունավետության  ապահովումը,  ինչը  ինստրումենտալ  (տեխնոլոգիականգործընթացներ)  և  էքսպրեսիվ  (ենթակաների  միջանձնային  փոխհարաբերություններ) ոլորտների վերահսկում է և ճիշտ կազմակերպում, ուստի ղեկավարըպետք  է  զարգացնի  իր  մոտ  ինքնակազմակերպման  ունակությունը,  ինչն  էլկազմում է ղեկավարի ինքնաակտուալիզացիայի մի մասը8։
 Տվյալ աշխատանքի նպատակն ի սկզբանե եղել է բացահայտել  ղեկավարի  և  կազմակերպության  ակմեաբանական  մշակույթի  փոխկապակցվածությունը, նաև ցույց տալ, թե ինչ ճանապարհներով կարելի հասնել այդ փոխհամաձայնությանը։
 Այսպես,  մասնագիտական  ինքնակատարելագործումը  իրականացվում  էպահանջմունքների,  մոտիվացիոն  և  արժեքային  ոլորտների  կառուցվածքումմասնագիտորեն  անհրաժեշտ  փոփոխություններ  մտցնելով։
   Վերջինների  կարևորության գիտակցումը հնարավոր է ռեֆլեքսիվ մշակույթի զարգացման արդյունքում։
   Ռեֆլեքսիվ  մշակույթը    ենթադրում  է  կենսական  և    մասնագիտական  խնդրային  իրավիճակների  վերաիմաստավորման  և  հաղթահարմանպատրաստականություն,  ներքին  և  արտաքին  կոնֆլիկտների  արդյունավետլուծում, նոր ուժերի, իմաստների և  արժեքների  ձեռքբերում, ոչ  սովորական գործնական խնդիրների առաջադրում և լուծում։
  Այն մասնագետը, որը տիրապետում է ռեֆլեքսիվ մշակույթին, բնորոշվում է սեփական մասնագիտական ևանձնային  փորձի   հիման  վրա նորարարական  ձևերի  և մեթոդների մշակմանունակությամբ։
 9։
 Ակմեն  կարող  է  բնորոշ  լինել  նաև  կազմակերպությանը՝  որպես  կենդանիօրգանիզմի, քանի որ այն  ևս ունենում է  իր ծաղկման շրջանը10։
  Կազմակերպության  աշխատանքի  հիմքում  ընկած  հոգեբանական-ակմեաբանական  համակարգը  նպաստում  է  աշխատանքի  որակի  բարելավմանը,  կազմակերպուпотенциал։
  работы молодых ученых, 2009, с. 247-250.թյան  կենսագործունեության  արդյունավետության  բարձրացմանը11։
   Մասնագիտական զարգացմանը, կատարելագործմանը նպաստում է նաև ակմեաբանական միջավայրը, որը ստեղծվում է կազմակերպությունում, և որը կրթականզարգացնող միկրոմիջավայր է. այն նպաստում է մարդու  կողմից անձնային ևմասնագիտական  ակմեի  նվաճմանը։
   Այսինքն՝  «ակմեաբանական  միջավայր»հասկացությունը ենթադրում է մշտապես ուսուցում, զարգացում։
  Այդ միջավայրը  տալիս  է  առավելագույն  հնարավորություն  անձնային  և  մասնագիտականներուժն իրականացնելու համար։
  Այն նաև անձին «դրդում է» ստեղծարար մեխանիզմների  կիրառման,  որոնք  ուղղված  են  լինելու  ինքնազարգացման  ևինքնաիրականացման12։
 Ակմեաբանական  միջավայրը  բարելավող  պայմանները  և  գործոնները ապահովում  են,  իհարկե,  նաև  ղեկավարի  մասնագիտական  զարգացումը  ևկայացումը։
  Բայց դրանց ազդեցությունը կարող է լինել նաև բացասական։
  Այդազդեցությունը  պայմանավորված  է  նշանակալի  պայմանների  ստեղծած  դաշտով։
  Նույն կերպ արտաքին գործոնները (հասարակությունը, խումբը, միջանձնային  կապերի  համակարգը)  կարող  են  կա՛մ  նպաստել,  կա՛մ    խոչընդոտելմասնագիտական կայացման գործընթացին13։
 Մասնագետի  ակմեաբանական  զարգացումն  այնքանով  է  արդյունավետ,որքանով նա պատրաստ է գնալ այդ ինքնաբացահայտմանը, այսինքն՝ ինքնիրացումը  և  ակմեաբանական  զարգացումը  հատուկ  ինքնուրույն  գործընթացներ  են  և  կախված  են  գլխավորապես  մասնագետից։
   Իսկ  ինքնաբացահայտման պատրաստակամությունն ունի ներքին և արտաքին ասպեկտներ. ինքնագիտակցման  գործընթացներն  ընթանում  են  անձի  ներսում,  բայց  դրսևորվումեն  արտաքնապես  ինքնաներկայացման  գործընթացներում  (ինքնաարտահայտում և ինքնացուցադրություն)14։
 Այսպիսով՝  ղեկավարի  մասնագիտական  և  ակմեաբանական  կոմպետենցիաները  մեծ  մասամբ  կանխորոշում  են  ղեկավարի  գործունեության  արդյունավետությունը,  որի  արտադրյալներն  են  կազմակերպության  ակմեաբանական միջավայրի ձևավորումը մի կողմից, իսկ մյուս կողմից՝ այդ իսկ միջավայրում  ղեկավարի  և  աշխատակիցների  անձնային  և  մասնագիտական  անընդհատ  աճը։
   Դրա  հետ  մեկտեղ  ակմեաբանական  մշակույթով  օժտված  կազմակերպությունը  բնութագրվում  է  երկարաժամկետ  արդյունավետ  և  զարգացողգործառությամբ։
 ՂԵԿԱՎԱՐԻ ԱՆՁԻ ԱԿՄԵԱԲԱՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԴԵՐԸ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆԳինյա ՍումբուլյանՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ ղեկավար, ակմե, ակմեաբանական մշակույթ, կազմակերպության ակմեաբանական մշակույթ, պրոֆեսիոնալիզմ, աշխատանքի արդյունավետություն։
 Ամփոփում։

Տվյալ  աշխատանքում  ուսումնասիրվել  և  բացահայտվել  է  ղեկավարի  և  կազմակերպության  ակմեաբանական  մշակույթների  փոխկապակցվածությունը։
   Կատարված  դիտարկումների արդյունքում կարելի է ենթադրել, որ ղեկավարի ակմեաբանական մշակույթի զարգացվածության  աստիճանը  մեծապես  պայմանավորում  է  կառավարման  որակը,  միևնույն  ժամանակ  ղեկավարի  ինքնիրացման  մակարդակը  կանխորոշվում  է  կազմակերպության  գործունեության առանձնահատկություններով։
    Ղեկավարի  մասնագիտական  և  ակմեաբանական  կոմպետենցիաները  մեծ  մասամբ  կանխորոշում են ղեկավարի գործունեության արդյունավետությունը։
  Իսկ ակմեաբանական  մշակույթով օժտված կազմակերպությունը բնութագրվում է երկարաժամկետ արդյունավետ  և զարգացող գործառությամբ։
