ՀՀ-ում  հողային  բարեփոխումներից  հետո  ստեղծված  շուրջ  340հազար  գյուղացիական  տնտեսությունները,  որոնց  գերակշիռ  մասըփոքր  են,  սահմանափակում  են  ոլորտի  կայուն  զարգացումն  ուխոչընդոտում  ճյուղում  ինտեսիվ  տեխնոլոգիաների  ներդրումը։
   Ուստիգյուղատնտեսության  կայուն  զարգացման  ուղին  պետք  է  դիտարկելհողերի  խոշորացմամբ  ու  կոոպերացիայիզարգացմամբ,  ինչըհնարավորությունբարձրացմանը։
 կտատնտեսություններիմրցունակությանԸստՀՀևգործունեությանգյուղատնտեսությանՀոդվածի  նպատակն  է  տալ  ՀՀ  տարբեր  տարածաշրջաններումկոոպերատիվներիզարգացումը  խոչընդոտողխնդիրների  լուծումը  և  պատճառների  վերացման  ուղիները։
   Հոդվածիվերլուծության  հիմք  է  հանդիսացել  արտադրական,  սպառողական  ևգյուղատնտեսական կոոպերատիվների հետ հարցումների անցկացումը։
 2018թ.ընտրանքային  ուսումնասիրության  տվյալների՝  հաշվառված  են  շուրջարտադրականկոոպերատիվներ  [1]։
     Ուսումնասիրությունների  համար  ընտրվել  ենգյուղատնտեսական  արտադրանքի  իրացման  ուղղվածությամբ  67սպառողական, արտադրական և գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ,որից  15–ը  դադարեցրել  են  գործունեությունը,  5-ը  փոխել  ենուղղվածությունը,չենիրականացրել,  իսկ  16-ի  հետ  հնարավոր  չի  եղել  կապ  հաստատել։
 Արդյունքում հարցմանը մասնակցել են 26 կոոպերատիվ։
 գյուղատնտեսական,նախարարությանգործունեությունսպառողականգրանցվել,բայց5-ը՝լավագույնհաղթահարմանՀՀ  գյուղատնտեսությում  առկա  խնդիրները  գյուղացիականտնտեսությունները միայնակ չեն կարող լուծել։
   Ծառացած խնդիրների ևխոչընդոտներիմեկըգյուղատնտեսությունում  կոոպերացիոն  համագործակցություննէ։
 Կոոպերատիվների  ձևավորումը  կլուծի  ռեսուրսների  ինտենսիվ  գնելու  շահեկանօգտագործման,  ապրանքներ  և  ծառայություններհնարավորություններիգործընթացիբարելավման,  արտահանման  խթանման,շրջանառու  միջոցներիհամալրման,  գյուղատնտեսության  արդյունավետ  վարման  հարցերը  ևայլն։
 միջոցներիցստեղծման,իրացմանՀՀ-ումգործողևսպառողական մի քանի կոոպերատիվներում կատարված հարցումներըվեր են հանել առկա խնդիրները։
 գյուղատնտեսական,արտադրականՀարցմանը մասնակցած կոոպերատիվների ցանկը ներկայացված  էաղյուսակ 1-ում։
 Աղյուսակ 1.Հարցմանը մասնակցած կոոպերատիվների ցանկը   Հ/հՄարզՀամայնքԿոոպերատիվի անվանումը1.  ԱրագածոտնԲյուրական«ԲՅՈՒՐ-ԱԿՆ» Գ/Կ2.  ԱրագածոտնԱրտենի3.  ԱրագածոտնԱրուճ4.  ԱրմավիրԱյգեվան«Արթին-Չրերի արտադրություն»գյուղատնտեսական Ս/Կ«Արուճ գյուղատնտեսական ասոցիացիա»Ս/ԿԽաղողի, պտղի, բանջար-բոստանայինկուլտուրաների աճեցման և իրացման«Այգեգործ» Ս/Կ«Լուկաշինի գյուղատնտեսական5.  ԱրմավիրԼուկաշինասոցիացիա» սպառողական կոոպերատիվ6.  ԱրմավիրՆորավանասոցիացիա» սպառողական կոոպերատիվՍ/Կ«Նորավան գյուղատնտեսական7.  ԱրարատԱրալեզՍ/Կ«Արալեզ գյուղատնտեսական ասոցիացիա»Ս/Կ«Նոր-Կյանք գյուղատնտեսական8.  ԱրարատՆոր կյանքասոցիացիա» սպառողական կոոպերատիվՍ/Կ«Դաշտավան գյուղատնտեսական9.  ԱրարատԴաշտավանասոցիացիա» սպառողական կոոպերատիվՍ/Կ10.  ԳեղարքունիքԴպրաբակ«Գյուղատնտես մայրեր» Գ/Կ11.  ԳեղարքունիքԱվազան12.  ԿոտայքՆոր Գեղի«Գարդման» սպառողական կոոպերատիվՍ/Կ«Նոր Գեղիի գյուղատնտեսականասոցիացիա» Ս/Կ13.  Լոռի14.  Լոռի15.  ԼոռիԱրևածագԿուրթան«Մաքուր մթերք արտադրողներ» Ս/Կ«ԱԶՆՎԱՄՈՐՈՒ ԱՇԽԱՐՀ» Գ/ԿՄեծ Այրում«ԱՅԳԵԳՈՐԾՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ» Գ/ԿՏավուշՍարիգյուղ«Սարիգյուղ գյուղատնտեսական ասոցացիա»Ս/ԿՏավուշԲերդավան«Բերդավան պտղաբուծական  սպառողական կոոպերատիվ» Ս/ԿՏավուշՏավուշԱկնաղբյուր«Ակնաղբյուր» գյուղատնտեսական Ս/ԿԱյրում«Լճկաձոր» Ս/ԿՏավուշՊտղավան21.  Վայոց ՁորԳոմք22.  Վայոց ՁորԱղավնաձոր«Պտղավան  գյուղատնստեսականսպառողական կոոպերատիվ» Ս/Կ«Վանքաձոր գյուղատնտեսականասոցիացիա» Ս/Կ«Աղավնաձոր» գյուղատնտեսականասոցիացիա» Ս/Կ23.  Վայոց ՁորԶեդեա«Հրեշտակ   գյուղատնտեսականասոցիացիա» Ս/Կ24.  Վայոց Ձոր25.  Վայոց Ձոր26.  Վայոց ՁորՎերնաշենՎերնաշենԶառիթափ«Սպիտակավոր» գյուղատնտեսական Ս/Կ«Սպիտակավոր» գյուղատնտեսական Ս/Կ«Զառիթափ» գյուղատնտեսական Ս/ԿՀարցման  արդյունքների  վերլուծությունը  ներկայացնում  ենքստորև։
 ՀՀ-ում գործող գյուղատնտեսական, սպառողական, արտադրականկոոպերատիվները  ստեղծվել  են  հիմնականում  կամավոր  և  բացանդամակցության,  անդամների  գործունեության  ժողովրդավարականվերահսկողության  սկզբունքներով։
   Ըստ  հարցման  արդյունքների՝կոոպերացիան անհրաժեշտ է, քանի որ նրանք ստեղծում են նյութականբարիքներ,  համախմբում  մարդկանց  միևնույն  գաղափարի  շուրջ,  որըհնարավորություն է տալիս լուծել սոցիալական խնդիրներ։
 Կոոպերատիվին  անդամակցելը  դրական  է  ազդել  արտադրանքիինքնարժեքի  նվազման  և  իրացման  կազմակերպման  գործընթացի  վրա՝ապահովելով ինչպես ազատ մուտք դեպի շուկա,  այնպես էլ հեշտացրելիրացման  գործընթացը  շուկայում  նմանատիպ  արտադրանքներիհամեմատ։
 հիմնական  արտադրանքներնԸստ  հարցման  արդյունքների՝  կոոպերատիվները  իրացնում  ենիրենց  իսկ  անդամների  և  այլ  գյուղացիական  տնտեսություններիեն՝արտադրանքը։
 բանջարաբոստանայինդեղձը,ծիրանը,  խաղողը։
   Նշված  պտուղների  մի  մասը  իրացվում  են  ինչպեսթարմ, այնպես էլ վերմշակված։
 շուկայումենկոոպերատիվների  84  %-ը,  իսկ  16  %-ը՝  արտահանում  Ռուսաստան,Ֆրանսիա և Բելգիա։
 կուլտուրաները,  պտղատուներից՝ՏեղականԻրացվողիրացումկազմակերպումգործունեությանԿոոպերատիվների  արդյունավետկազմակերպման  առաջնային  խոչընդոտներն  են  ֆինանսական  միջոցներիբացակայությունը,  ներքին  ու  արտաքին  ենթակառուցվածքներիթերզարգացվածությունը,սառնարանայինտնտեսությունների բացակայությունը կամ տարածաշրջանում դրանց ոչօպտիմալ  բաշխվածությունը,  մասնագիտացված  տրանսպորտայինմիջոցների  պակասը,  շուկա  հասնելու  ճանապարհների  վատ  վիճակը,վերամշակող  ձեռնարկությունների  հետ  միայն  խաղողի  մթերմանպայմանագրերի  առկայությունը։
   Արդյունքում  կոոպերատիվներումմասնավորապես՝արտադրված  արտադրանքը  փոքրածավալ  է  և  ներքին  շուկայիտարողունակությանը՝ համապատասխան։
 Գծ. 1. Կոոպերատիվների արտադրանքի արտահանումՀարցված  կոոպերատիվների  58.3  %-ը  ունի  ոչ  մասնագիտացվածսեփական  փոխադրամիջոցներ,  ուստի  արտադրանքի  իրացումըկազմակերպվում  է  տեղում,  իսկ  մեծածախ  կամ  Երևանի  շուկաներհասնելու  համար  օգտվում  են  միջնորդ  տրանսպորտային  կազմակերպությունների ծառայություններից կամ վարձում փոխադրամիջոցներ։
 Գծ. 2. Տրանսպորտային միջոցների օգտագործում Բացի  այդ,  կոոպերատիվները  որպես  արտահանման  կարևորխոչընդոտ  առանձնացրելմրցունակությունը(փաթեթավորում,  սերտիֆիկացում,  որակ  և  այլն),  գործընթացիհամակարգվածդեպքում  փոխհատուցմանմեխանիզմների բացակայությունը։
 են  արտադրանքիվնասիչլինելըևԿոոպերատիվները շրջանառու միջոցների պակասը հիմնականումլրացնում  են  վարկերի  և  փայավճարների  միջոցով։
   Հարցվածկոոպերատիվների  75%-ը  չի  օգտվում  պետական  աջակցությունից,  իսկ 58.30%33.30%45.80%ՍեփականփոխադրամիջոցՎարձուփոխադրամիջոցՄիջնորդտրանսպորտայինկազմակերպություններիփոխադրամիջոցվարկերի  տոկոսադրույքներիունի  տեղեկատվությունմնացած  25%-ը  օգտվում  է  միայն  «Գյուղատնտեսության  ոլորտինտրամադրվողսուբսիդավորման»ծրագրիցՋՕԸ-ին  տրամադրվող ևսուբսիդիաների  մասին։
   Ծրագրերին  չդիմելու  հիմնական  պատճառն  էկոոպերատիվներում  տեղեկատվության  պակասը,  համապատասխանկառույցների  հետ  հարաբերվելու  բարդությունն  ու  ցուցաբերածանտարբերությունը։
 Եզրահանգումներ.Գյուղատնտեսականէուկոոպերատիվներիբազմաբնույթ  տեղեկատվությանգործունեությանոչբավարարխոչընդոտԳյուղացիականհասանելիություննտնտեսություններում  անբավարար  տեղեկատվությունը,  ոչ  լիարժեքտեղեկատվական-խորհրդատվական  համակարգը,  ինչպես  նաև  դրամատուցմանկոոպերացմանգործընթացը։
   Կոոպերատիվներում  անհրաժեշտություն  կա  հետևյալտեղեկատվության.մատչելիությունը  խոչընդոտումմատչելիությունը։
 է•  կոոպերացիայի գաղափարի պարզաբանման, •  մասնագիտական ուսուցման,•  իրավական ակտերի,•  դրամաշնորհների,•  պետական աջակցության ծրագրերի վերաբերյալ,•  և այլն։
 ենըստկատարվելեն  պետական  աջակցությանԱյսպես, մինչև 2019թ. պետական աջակցության ծրագրերում նշվածչէր  կոոպերատիվներին  տրվող  արտոնյալ  պայմանների  մասին,  իսկ ս/թ-իցծրագրերումփոփոխություններ,  և  կոոպերատիվների  արտոնյալ  պայմաններըներկայացվելոլորտների։
   Նպատակային  պետականաջակցություն  եղել  է  միայն  կոոպերատիվներին  խորհրդատվությունտրամադրելը  և  դասընթացների  կազմակերպելը։
   ՀՀ  Կառավարության2018թ. գործունեության միջոցառումների ծրագրի և գերակա խնդիրներիՀՀիրականացման  արդյունքներիգյուղատնտեսությաննախարարության«Գյուղատնտեսությունումկոոպերացիայի խթանում» բաժնում նշվում է, որ մշակվել և հաստատվելէ17-ի«Գյուղատնտեսական  կոոպերատիվների  աջակցության  պետականծրագիրը»  հաստատելու  մասին  N  92-Ա  հրամանը,  համաձայն  որի՝Գյուղատնտեսության  զարգացման  հիմնադրամում  կոոպերատիվներինգյուղատնտեսության2018թ.  ապրիլիհաշվետվությաննախարարիմասինառնչվող  թեմաներով  իրականացվել  է  5  դասընթաց,  որին  մասնակցել  է35  շահառու,  որը,  սակայն,  բավարար  համարվել    և  արդյունք  տալ  չիկարող։
 Առաջարկություններ.- «Գյուղատնտեսական  կոոպերատիվների  մասին»  ՀՀ  օրենքիպահանջներիցկոոպերատիվներիաջակցության  իրականացման  պետական  ծրագրի  պատշաճ  մշակումայն ուղղություններով, որ նշված են վերոնշյալ օրենքի 29 հոդվածի 6-րդկետում [2]։
 գյուղատնտեսականելնելով՝- ՀՀէկոնոմիկայինախարարության«Գյուղատնտեսությանխորհրդատվության,  նորարարության  և  մոնիթորինգի»  վարչության  ևՀայաստանի  ազգային  ագրարային  համալսարանի  հետ  համատեղկազմակերպել  պարբերական  ուսուցում՝  կոոպերացիայի  գաղափարի,ձևավորման  սկզբունքների  և  պետական  աջակցության  ծրագրերովմարզայինառավելություններիվարչություններին,գյուղացիականտնտեսություններին։
 վերաբերյալ՝կոոպերատիվներիններգրավելովև- ՀՀ-ումիրականացվողապահովագրություն»  պիլոտայիններգրավելկոոպերատիվների  գույքի  ապահովագրություն  Արարատի,  Արմավիրի,Արագածոտնի, Տավուշի, Կոտայքի և Վայոց ձորի մարզերում կարկուտիև հրդեհի ռիսկերից։
 ծրագրում  պարտադիր«Գյուղատնտեսության- «Գյուղատնտեսությանոլորտին  տրամադրվողվարկերիտոկոստոկոսադրույքներիտոկոսադրույքով վարկ տրամադրել նաև կոոպերատիվի անդամներին։
 սուբսիդավորում»ծրագրումհարաբերությունների- Վերամշակող  ձեռնարկությունների  և  կոոպերատիվների  միջևառումովպայմանագրային«Գյուղատնտեսական  հումքի  մթերումների  նպատակով  ագրովերամշակման  ոլորտին  տրամադրվող  վարկերի  տոկոսադրույքներիսուբսիդավորում»վերամշակողձեռնարկությունների միջև բերքի գնման պայմանագիր կնքելու դեպքումմարման  ժամկետը  սահմանել  առավելագույնը  3  տարի՝  1  տարվափոխարեն։

ՀՀ  գյուղատնտեսությում  առկա  խնդիրները  գյուղացիական  տնտեսությունները միայնակ չեն կարող լուծել։
   Ծառացած խնդիրների և  խոչընդոտների  մեկը  Կոոպերատիվների  գյուղատնտեսությունում  ձևավորումը  օգտագործման,  շահեկան  հնարաապրանքներ  և  վորությունների  ստեղծման,  իրացման  գործընթացի  բարելավման,  արտահանման  խթանման,  շրջանառու  միջոցների  համալրման,  գյուղատնտեսության արդյունավետ վարման հարցերը և այլն։
    Կոոպերատիվներում  իրականացվել  է  սոցիոլոգիական  հարցում,  որի  ամփոփման  արդյունքում  կատարվել  են  առաջարկություններ  կոոպերացիայի  մատուցման,  մասնագիտական  ուսուցման,  վարկավորման,  ապահովագրության  ներդրման,  ստեղծման,  պայմանագրային  հարաբերությունների բարելավման ուղղություններով։
