ԱՊՕՐԻՆԻ ՀԱՐՍՏԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՔՐԵԱԿԱՆՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՆՈՐՈՒՅԹ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄՑանկացած պետության համար միշտ էլ արդիական են պետական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործությունների դեմ պայքարի միջոցառումներիկատարելագործումն ու դրանց վերաբերող հիմնախնդիրները։
  Ընդ որում՝ որքան զարգացած է պետությունը, այնքան ավելի խիստ են այդ միջոցառումները,  ինչպես  նաև  այն  չափանիշները,  որոնց  առկայության  դեպքում  արարքըորակվում  է  որպես  հանցագործություն։
   Բնականաբար,  այդ  պայքարում  մեծդեր ունեն քրեաիրավական միջոցները։
  Ինչպես հայտնի է, 2017 թվականի հուլիսի  1-ից  ուժի  մեջ  կմտնի  Հայաստանի  Հանրապետության  քրեական  օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքը, ըստ որի՝Քրեական  օրենսգրքում  310.1  հոդվածով  կներդրվի  ապօրինի  հարստացմանհամար  քրեական  պատասխանատվության  ինստիտուտը։
   Սույն  աշխատանքում  կփորձենք  ներկայանցել  վերոնշյալ  ինստիտուտը  որպես  նորույթ  Հայաստանի  Հանրապետության  քրեական  օրենսգրքում,  դրա  ընդունման  նախադրյալները,  հնարավոր  բացերը,  որոնք,  մեր  կարծիքով,  ապագայում  խնդիրներկառաջացնեն  իրավակիրառ  պրակտիկայում,  կներկայացնենք  խնդրահարույցթերությունները  վերացնելուն  ուղղված  համապատասխան  առաջարկություններ, ինչպես նաև կանդրադառնանք արտասահմանյան որոշ երկրներում (Ուկրաինա,  Սլովակիա,  Լիտվա,  Ավստրալիա,  Արգենտինա)  ապօրինի  հարստացման համար քրեական պատասխանատվություն նախատեսելու փորձին։
 Ներկայացնենք  Հայաստանի  Հանրապետությունում  ապօրինի  հարստացման քրեականացման հիմնական նախադրյալները։
  Ինչպես նշվում է ՀՀ արդարադատության  նախարարության  օրենսդրական  նախաձեռնության  հիմնավորման  մեջ  (այսուհետ`  Հիմնավորում),  Հայաստանի  Հանրապետությունըդեռևս 2007 թվականին վավերացրել է 2003 թվականին Նյու Յորքում ընդունված «Կոռուպցիայի դեմ» կոնվենցիան (այսուհետ` Կոնվենցիա)1։
  Ըստ Կոնվենցիայի նպատակների` յուրաքանչյուր պետություն, որը մասնակից է Կոնվենցիային,  պարտավոր  է  քննարկել  օրենսդրական  և  այլ  միջոցներ,  որոնք  անհրաժեշտ են ապօրինի հարստացման արարքը քրեական իրավախախտում ճանաչելու համար2։
  Ուստի բնական է, որ մեր պետությունը վաղ թե ուշ պետք է անցներ  իր  միջազգային  պարտավորությունների  կատարմանը։
   Այսպես`  2016թվականի  դեկտեմբերին  Ազգային  ժողովը  ընդունեց  օրենք,  որով  2017  թվականի հուլիսի 1-ից ուժի մեջ մտավ ՀՀ քրեական օրենսգրքի նոր` 310.1-րդ հոդվածը  («Ապօրինի  հարստանալը»),  որը  սահմանում  է`  «1.  Ապօրինի  հարստանալը` «Հանրային ծառայության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով  սահմանված`  հայտարարագիր  ներկայացնելու  պարտականություն  ունեցող  անձի`  հաշվետու  ժամանակահատվածում  գույքի  ավելացումը  և  (կամ)պարտավորությունների  նվազումը,  որոնք  էականորեն  գերազանցում  են  նրաօրինական եկամուտները և ողջամտորեն չեն հիմնավորվում դրանցով, և եթեապօրինի  հարստացման  համար  հիմք  հանդիսացող  այլ  հանցագործությանհատկանիշները բացակայում  են`  պատժվում  է  ազատազրկմամբ`  երեքից  վեցտարի ժամկետով` որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելով` առավելագույնը երեք տարի ժամկետով` գույքի բռնագրավմամբ։
 2. Սույն հոդվածում էական է համարվում հանցագործության պահին սահմանված  նվազագույն  աշխատավարձի  հինգհազարապատիկը  գերազանցողգումարը (արժեքը)»։
 Մեջբերված  հոդվածի  վերլուծությունից  բխում  է,  որ  հանցագործությանօբյեկտը պետական կամ կառավարման ապարատի կոնկրետ օղակի կամ կառույցի բնականոն գործունեությունն է։
  Այսինքն` հանցագործությունն ուղղվածէ հասարակական այն հարաբերությունների դեմ, որոնք կոչված են ապահովելու  պետական  բարձրաստիճան  պաշտոնյաների`  իրենց  լիազորություններիշրջանակներում  գործելու  բնականոն  գործընթացը,  ինչպես  նաև  նրանց  պետական արդյունավետ գործունեությանը։
  Վերոնշյալը սույն հանցագործությանհիմնական  կամ  անմիջական  օբյեկտն  է,  իսկ  որպես  լրացուցիչ  օբյեկտ,  կախված  հանցագործության  հանգամանքներից,  կարող  են  հանդես  գալ  մարդուհիմնական  կամ  սահմանադրական  իրավունքները  և  ազատությունները,  պետության կամ քաղաքացու գույքային շահերը և այլն։
  Օբյեկտիվ կողմից ապօրինի հարստացումը դրսևորվում է երկընտրելի գործողություններով, այն է` 1)հաշվետու ժամանակահատվածում «Հանրային ծառայության մասին» Հայաս1  Տե՛ս  Արդարադատության  նախարարության  օրենսդրական  հիմնավորումը  ապօրինի  հարստացման վերաբերյալ։
 2 Տե՛ս «Կոռուպցիայի դեմ» կոնվենցիայի 1-ին հոդվածը, Նյու Յորք, 2003։
 տանի Հանրապետության օրենքով սահմանված կարգով գույքի և եկամուտների հայտարարագիր ներկայացնելու պարտականություն ունեցող անձի գույքիավելացումը և (կամ) 2)  պարտավորությունների  նվազումը,  որոնք  էականորեն  գերազանցումեն  նրա  օրինական  եկամուտները,  եւ  ողջամտորեն  չեն  հիմնավորվում  դրանցով։
 Հոդվածի դիսպոզիցիայից երևում է, որ գույքի ավելացումը և պարտավորությունների նվազումը, ինչպես միասին, այնպես էլ առանձին-առանձին վերցրած,  համարվում  են  հանցագործություն։
   Միևնույն  ժամանակ  հանցակազմնառկա է, եթե բացակայում են ապօրինի հարստացման համար հիմք հանդիսացող այլ հանցագործության հատկանիշները, ինչը սահմանված է 310.1-րդ հոդվածի 1-ին մասով։
  Օրենսդիրը, ապօրինի հարստացման համար հիմք հանդիսացող  այլ  հանցագործության  բացակայության  պահանջ  նախատեսելով,թերևս, նկատի ունի այնպիսի արարքների բացակայությունը, որոնք նույնպեսուղղված են պետական ծառայության դեմ, և որոնցով անձը կարող է նվազեցնել իր պարտավորությունները կամ ավելացնել գույքը։
  Որպես այդպիսին կարող են հանդես գալ, օրինակ, ձեռնարկատիրական գործունեությանն ապօրինի  մասնակցելը  (հոդված  310),  կաշառք  ստանալը  (հոդված  311)  և  այլն։
   Վերոնշյալ  պահանջի  հիմնական  նպատակը  միևնույն  արարքի  համար  կրկնակիդատապարտման դեպքերի բացառումն է, օրինակ, եթե անձը կաշառք վերցնելով  է  ապօրինի  հարստացել  և  կաշառք  վերցնելու  փաստը  ապացուցվել  է,  չիկարելի նրան ենթարկել պատասխանատվության և՛ կաշառք ստանալու, և՛ ապօրինի հարստացման համար։
  Նշված դեպքում ապօրինի հարստացման համար  քրեական  պատասխանատվությունը  բացառվում  է։
   Իսկ  եթե  ապօրինիհարստացման հատկանիշները կան, և միաժամանակ դրա հիմք հանդիսացողորևէ հանցագործության հատկանիշներ չի հաջողվել բացահայտել, ապա այդդեպքում միայն անձը կարող է ենթարկվել պատասխանատվության ապօրինիհարստացման համար։
  Բացի այդ՝ օրենսդիրը, սահմանելով այս բացառությունը, նպատակ ունի չառաջացնելու հոդվածների կրկնություն, ինչը սահմանվածէ  «Իրավական  ակտերի  մասին»  ՀՀ  օրենքով,  և  արարքը  որակել  ավելի  մանրամասն ու հստակ կարգավորող հոդվածով։
  Վերոնշյալը բխում է նաև քրեական օրենսդրության ընդհանուր և հատուկ նորմերի մրցակցության գաղափարից, որի համաձայն, եթե կատարված արարքի հատկանիշները համապատասխանում են հատուկ մասի երկու հոդվածներով նախատեսված հանցագործությունների  հատկանիշներին,  ապա  այն  պետք  է  որակել  այն  հոդվածով,  որնավելի  հատուկ  է  ու  մանրամասն  է  կարգավորում  տվյալ  իրավահարաբերությունը3։
  Վերոգրյալը թույլ կտա նաև խուսափելու պրակտիկայում նշված հանցագործությունների  հետ  կապված  հնարավոր  շփոթ  առաջանալու  վտանգից,ինչը, մեր կարծիքով, արդարացված է։
 Այսպիսով՝ հոդվածի դիսպոզիցիայում նախատեսված բացառությունը լուծում է ապօրինի հարստացման հանցակազմի որակման հիմնական խնդիրները` բացառելով այլ հանցագործության հետ համակցությամբ որակելու հնարավորությունը.  եթե  անձի  եկամուտն  ավելացել  կամ  պարտավորություններընվազել  են  պետական  ծառայության  դեմ  ուղղված  այլ  հանցանքի  կատարմամբ, ապա արարքը պետք է որակվի կոնկրետ հանցակազմով (ձեռնարկատիրությանը ապօրինի մասնակցությունը, կաշառք ստանալը և այլն)։
 Ինչ  վերաբերում  է    310.1-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  դիսպոզիցիայում  նախատեսված  «էականորեն  գերազանցում  են  նրա  օրինական  եկամուտները»արտահայտությանը, ապա այն բացահայտվում է նույն հոդվածի 2-րդ մասում`«Սույն  հոդվածում էական  է համարվում հանցագործության  պահին  սահմանված  նվազագույն  աշխատավարձի  հինգհազարապատիկը  գերազանցող  գումարը (արժեքը)»։
  Հիմնավորման մեջ նշվում է, որ հինգ միլիոն դրամի նախատեսումը`  որպես  արարքի  քրեականացման  շեմ,  պայմանավորված  է  պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության միջինացված տարբերակի ընտրությամբ։
  Հաշվարկի հիմքում դրվել են Հայաստանի Հանրապետության  նախագահի  և  նախարարության  ոլորտում  ծրագրեր  իրականացնողգրասենյակի  բաժնի  պետի  աշխատավարձի  գործակիցները.  ընդ  որում՝  հաշվարկվել է տվյալ պաշտոնների համար տրվող աշխատավարձի միջին թվաբանական արդյունքը՝ նախատեսելով դա 6 ամսվա համար։
 Մեր կարծիքով՝ օրենսդրի կողմից 5 միլիոն դրամի շեմ նախատեսելն այնքան էլ արդարացված չէ։
  Բանն այն է, որ բարձրաստիճան պաշտոնյան կարողէ մի քանի դրվագով կատարված արարքների արդյունքում, օրինակ, ունենալ 4միլիոն 999 հազար դրամի ապօրինի եկամուտ, ինչը հանցագործություն չի համարվի։
   Կարծում  ենք`  օրենսդիրը  պետք  է  սահմաներ  բավականին  ցածր  շեմ(օրինակ` 1 միլիոն դրամ) կամ հաշվի առնելով կոնկրետ պաշտոնյայի այսինքն՝հանցագործության սուբյեկտի աշխատավարձը և հայտարարագրված օրինական  եկամուտները,  նախատեսեր  դրանից,  օրինակ,  5  %-ի  շեղումը։
   Ասվածըհիմնավորենք  նրանով,  որ  բարձրաստիճան  պաշտոնյայի  համար,  որը  որևէբիզնես չունի, 5 միլիոն դրամը բավականին բարձր շեմ է, իսկ տարեկան, օրինակ, 10 միլիոն դոլար եկամուտ ունեցող պաշտոնյայի համար 5 միլիոն դրամիշեմը ուղղակի աբսուրդ է։
 3 Տե՛ս «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքը, հոդված 1, 2։
 Հիմնավորման մեջ նշվում է, որ շեմի սահմանումը հիմնված է «դե մինիմիսնոն կուրատ պռաետոր» (de minimis non curat praetor) սկզբունքի վրա, այն է՝«չափազանց  փոքր  անհամապատասխանությունները  չպետք  է  հետապնդվեն»4։
  Կարծում ենք, դրա հետ չի կարելի համաձայնել, քանի որ ինչպես արդեննշվեց,  պաշտոնատար  անձի  ֆինանսական  վիճակից  կախված,  նույնիսկ  մեկմիլիոն դրամը չի կարող համարվել «չափազանց փոքր» անհամապատասխանություն։
   Վերոնշյալը  առաջիկայում  բավականին  խնդրահարույց  իրավիճակներ  կառաջացնի,  քանի  որ  «ցածր»  եկամտով  բարձրաստիճան  պաշտոնյանկունենա 4.999.000 դրամի ապօրինի եկամուտ և կմնա անպատիժ, իսկ բարձրեկամուտ ունեցողը  կունենա 5  միլիոն  դրամի  անհամապատասխանություն  ևկենթարկվի քրեական պատասխանատվության։
 Հաշվի առնելով վերոշարադրյալը` առաջարկում ենք 310.1-րդ հոդվածի 2րդ մասում նշված «Էական է համարվում հանցագործության պահին սահմանված  նվազագույն  աշխատավարձի  հինգհազարապատիկը  գերազանցող  գումարը  (արժեքը)»  դրույթը  ձևակերպել  հետևյալ  կերպ.  «էական  է  համարվումհաշվետու ժամանակահատվածում հայտարարագիր ներկայացնելու պարտավորություն ունեցող  անձի  օրինական եկամուտների` x %-ը  գերազանցող  գումարը»։
 Ինչ  վերաբերում  է  ապօրինի  հարստացման  քրեականացման  շեմի  սահմանման  միջազգային  փորձին (Ուկրակինա,  Սլովակիա,  Լիտվա,  Ավստրալիա,Արգենտինա), ապա Կոնվենցիային միացած երկրներում այն նշվում է հիմնականում «էական» բառով՝ ըստ երևույթին, դրա մեկնաբանումը թողնելով իրավապահ մարմիններին՝ կախված պաշտոնատար անձանց ֆինանսական վիճակից և դրանից բխող հանգամանքներից։
 Ապօրինի  հարստացման  սուբյեկտը  հատուկ  է,  այսինքն՝  «Հանրային  ծառայությունների  մասին»  օրենքով  հաշվետու  ժամանակահատվածում  հայտարարագիր ներկայացնելու պարտավորություն ունեցող անձը։
  Ըստ «Հանրայինծառայությունների մասին» օրենքի` հայտարարագիր ներկայացնելու պարտավորություն ունեն բարձրաստիճան պաշտոնատար անձը և նրա հետ փոխկապակցված անձը (այսինքն՝ նրա հետ համատեղ ապրող ծնողը, չափահաս և չամուսնացած զավակը և ամուսինը)5։
  Նույն օրենքում տրվում է նաև բարձրաստիճան «պաշտոնատար անձ» հասկացությունը և նրանց ցանկը6։
  Փաստորեն՝օրենսդիրը  հայտարարագիր  ներկայացնելու  պարտավորություն  է  դնում  պետական  կարևորագույն  գործառույթներ  իրականացնող  պաշտոնատար  ան4  Տե՛ս  ՀՀ  արդարադատության  նախարարության  օրենսդրական  հիմնավորումը  «Ապօրինիհարստացման քրեականացման վերաբերյալ»։
 5 Տե՛ս «Հանրային ծառայությունների մասին» օրենքը, հոդված 32, 1-ին և 4-րդ մասեր։
 6 Տե՛ս «Հանրային ծառայությունների մասին» օրենքը, հոդված 5, 1-ին մասի 15-րդ կետ։
 ձանց  վրա  (նախագահ,  նախարարներ,  նրանց  տեղակալներ,  ԱԺ  պատգամավորներ  և  այլն)։
   Մեր  կարծիքով՝  նշված  հանցագործության  սուբյեկտայինկազմն արդարացված է, քանի որ հանրային ծառայողներին և ավելի ստորադաս պաշտոն զբաղեցնողներին որպես սուբյեկտ դիտելն արդարացի չէր լինի՝պայմանավորված նրանց գործառույթների կարևորության նվազ լինելու հանգամանքով։
 Մեր կողմից կատարված միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց էտալիս  (Ոկրակինա,  Սլովակիա,  Լիտվա,  Ավստրալիա,  Արգենտինա),  որ  հանրային  մյուս  ծառայողները  հիմնականում  նախատեսված  են  որպես  ապօրինիհարստացման սուբյեկտ, իսկ, օրինակ, Ավստրալիայում սուբյեկտ կարող է լինել  նույնիսկ  ֆիզիկական  կամ  իրավաբանական  անձը։
   Կան  երկրներ,  որտեղներգրավված են նաև տեղական ինքնակառավարման մարմինների ղեկավարները,  սակայն  Հայաստանի  Հանրապետությունում  միայն  50  հազարից  ավելիբնակչություն  ունեցող  համայնքի  ղեկավարներն  են  հայտարարագիր  ներկայացնում։
   Ինչևէ,  ինչպես  նշեցինք,  քննարկվող  հանցագործության  սուբյեկտային կազմի ընտրությունը մեր օրենսդրի կողմից արդարացված է։
 Հանցագործությունը սուբյեկտիվ կողմից բնութագրվում է մեղքի դիտավորյալ ձևով, ընդ որում՝ դիտավորությունն այստեղ կարող է լինել միայն ուղղակի, այսինքն` հանցավորը գիտակցում է, որ եկամուտների ավելացումը և (կամ)պարտավորության նվազումն ապօրինի են և ողջամտորեն չեն հիմնավորվումիր օրինական եկամուտներով։
  Հանցագործության շարժառիթները և նպատակը հանցակազմի պարտադիր հատկանիշ չեն, հետևաբար արարքի որակմանվրա չեն կարող ազդել։
 Սույն աշխատանքի շրջանակներում հարկ ենք համարում անդրադառնալնաև  Կոնվենցիայի  անդամ  մի  շարք  արտասահմանյան  երկրների`  ապօրինիհարստացման  վերաբերյալ  առկա  քրեաիրավական  կարգավորումներին։
   Ուկրաինայի Հանրապետության քրեական օրենսգրքում նախատեսվում է, որ էական  չափով  ակտիվների  ձեռքբերումը,  որոնց  օրինական  հիմքերը  չեն  հաստատվել, ինչպես նաև հանրային ծառայողի կողմից այդպիսի ակտիվների փոխանցումն  այլ  անձի  պատժվում  է  օրենքով7։
   Այսինքն,  ի  տարբերություն  Հայաստանի  Հանրապետության  քրեական  օրենսգրքի,  Ուկրաինայի  օրենսդիրըորպես  պարտավորությունների  նվազում  սահմանում  է  ակտիվների  փոխանցումն այլ անձի։
  Մեր կարծիքով՝ մեր օրենսդրի ձևակերպումն այս առումով ավելի տեղին է, քանի որ պարտավորությունների նվազումն ավելի լայն հասկացություն է, և ընդգրկում է նաև ակտիվների փոխանցումն այլ անձի։
 7 Տե՛ս Ուկրաինայի Հանրապետության քրեական օրենսգիրքը, հոդված 368.2։
 Մոլդովայի  քրեական  օրենսգիրքի  համաձայն`  ապօրինի  հարստացումըպաշտոնատար անձի կողմից անձամբ կամ երրորդ անձի կողմից սեփականություն ունենալն է, որի արժեքը էականորեն գերազանցում է իր եկամուտները ևորի վերաբերյալ ապացույցներով հաստատվել է, որ դա չէր կարող ձեռք բերվել օրինական ճանապարհով8։
  Հիմնական տարբերությունը Մոլդովայի և Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքերի համապատասխան հոդվածների  միջև  անմեղության  կանխավարկածի  և  ապացուցման  բեռի  բաշխման մեջ է։
 Սլովակիայի  Հանրապետությունում  վերոնշյալ  հարցը  կարգավորվում  էքաղաքացիաիրավական հարթությունում9։
  Ըստ համապատասխան հոդվածի՝գույքի ապօրինի ձեռքբերման կասկածներ ունենալու դեպքում պետք է հաղորդում ներկայացվի ֆինանսական ոստիկանություն։
  Հաղորդում ներկայացնելուիրավունք ունեն և՛ պետական մարմինները, և՛ ցանկացած շահագրգիռ ֆիզիկական  կամ  իրավաբանական  անձ։
   Այսինքն,  ի  տարբերություն  ՀայաստանիՀանրապետության  քրեական  օրենսգրքի,  որտեղ  ապօրինի  հարստացմանհարցով պետք է զբաղվեն միայն իրավապահ մարմինները, Սլովակիան  փորձել է հասարակության լայն շերտերին ներգրավել այս հանցագործության դեմպայքարին։
  Ինչ վերաբերում է Ավստրալիայի քրեական օրենսգրքին, ապա այնհոդվածի հասցեատեր է համարում ոչ միայն պաշտոնատար, այլև ֆիզիկականկամ իրավաբանակ յուրաքանչյուր անձի10։
 Անհրաժեշտ  է  նշել,  որ  Հայաստանի  Հանրապետությունում  ապօրինիհարստացման  քրեականացումը  միանշանակորեն  չի  ընդունվում  և  մի  շարքվեճերի առիթ է տվել։
  Անդրադառնանք այն հիմնական մտահոգություններին,որոնք տարբեր անձանց կողմից հաճախ արծարծվում էին դեռևս օրենքի քննարկման  փուլում։
   Դրանցից  ամենատարածվածը,  թերևս,  նշված  օրենքի  հետադարձ ուժ չունենալու հարցն էր, այսինքն, շատերի կարծիքով, մինչև 2017թվականի հուլիսի 1-ը ապօրինի հարստացածները կմնան անպատիժ։
  Իրականում այս հարցադրման պատասխանն ավելի պարզ է, քան ենթադրվում է։
  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության (2015 թվականի փոփոխություններով) 72-րդ հոդվածի 1-ին մասը բառացիորեն նշում է, որ անձի վիճակըվատթարացնող իրավական ակտերը հետադարձ ուժ չունեն11։
  Ըստ ՀՀ քրեական  օրենսգիրքի  13-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի`  «Արարքի  հանցավորությունըսահմանող, պատիժը խստացնող կամ հանցանք կատարած անձի վիճակն այլկերպ  վատթարացնող  օրենքը  հետադարձ  ուժ  չունի»։
   «Իրավական  ակտերի8 Տե՛ս Մոլդովայի Հանրապետության քրեական օրենսգիրքը, հոդված 330.2։
 9 Տե՛ս Սլովակիայի Հանրապետության օրենքը՝ «Գույքի ծագման ապացուցման մասին», հոդված 3։
 10 Տե՛ս Ավստրալիայի Միության օրենքը «Հանցագործություններից ստացված եկամուտների մասին»։
 11 Տե՛ս ՀՀ Սահմանադրություն (2015 թվականի փոփոխություններով), հոդված 72, կետ 1-ին։
 մասին» ՀՀ օրենքն ավելի է մանրամասնում նշված նորմը. «Հետադարձ ուժ չիկարող տրվել իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանց իրավունքները կամազատությունները  սահմանափակող,  դրանց  իրականացման  կարգը  խստացնող կամ պատասխանատվություն սահմանող կամ պատասխանատվությունըխստացնող կամ պարտականություններ սահմանող կամ պարտականությունների  կատարման  կարգ  սահմանող  կամ  խստացնող  իրավաբանական  անձանց գործունեության նկատմամբ հսկողության կամ վերահսկողության կարգսահմանող կամ խստացնող, ինչպես նաև նրանց իրավական վիճակն այլ կերպվատթարացնող  իրավական  ակտերին»12։
   Այսպիսով՝  «Ապօրինի  հարստանալը»  համարվում  է  հանցավորությունը  սահմանող  օրենք,  ուստի  անհնար  էդրան հետադարձ ուժ տալ։
 Սույն հանցակազմի հետ կապված հաջորդ կարևոր հարցադրումը վերաբերում  է  հանցագործության  ապացուցման  բեռի  բաշխմանը, ինչն  անխզելիորեն կապված է անմեղության կանխավարկածի սկզբունքի հետ։
  Ինչպես հայտնի  է,  2015  թվականի  սահմանադրական  փոփոխություններով  անմեղությանկանխավարկածի  սկզբունքը  էական  փոփոխությունների  է  ենթարկվել։
   Ըստնախկին  ձևակերպման`  հանցագործության  համար  մեղադրվողը  համարվումէր  անմեղ,  քանի  դեռ  նրա  մեղավորությունը  ապացուցված  չէր  օրենքով  սահմանված կարգով՝ դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով13։
  Մեղադրյալը պարտավոր չէր ապացուցել իր անմեղությունը։
  Չփարատված կասկածները  մեկնաբանվում  էին  հօգուտ  մեղադրյալի։
   Նոր  Սահմանադրությանհամապատասխան դրույթը նշում է, որ հանցագործության համար մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղքն ապացուցված չէ օրենքով սահմանված  կարգով՝  դատարանի  օրինական  ուժի  մեջ  մտած  դատավճռով14։
 Ստացվում է, որ տեսականորեն ՀՀ քրեական օրենսգրքի  310.1-րդ հոդվածովնախատեսված  հանցագործության  սուբյեկտի  վրա  նույնպես  կարող  է  դրվելապացուցման բեռը, ինչը չի հակասի անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին։
 Ի լրումն վերոգրյալի՝ ավելացնենք նաև, որ, մեր կարծիքով, տեղին կլիներնախատեսել  ապօրինի  հարստացման  հանցակազմի  խրախուսական  նորմ։
 Մասնավորապես, միջազգային իրավակիրառ փորձը ցույց է տալիս, որ նշվածհանցագործությունների համար  խրախուսական  նորմի  նախատեսումն  ավելիարդյունավետ  է  դարձնում  պայքարը  դրանց  դեմ։
   Օրինակ՝  Լիտվայի  Հանրապետությունում  սահմանվում  է,  որ  եթե  անձը  տեղեկացնում  է  իրավապահմարմիններին  ապօրինի  հարստացման  մասին (մինչև  վերջիններիս  մոտ  կաս12 Տե՛ս օրենքի 78-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ պարբերությունը։
 13 Տե՛ս ՀՀ 2005 թվականի Սահմանադրություն, հոդված 21։
 14 Տե’ս ՀՀ 2015 թվականի Սահմանադրություն, հոդված 66կածի  առաջացումը)  և  աջակցում  հանցագործության  բացահայտմանը,  ապաայդ անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից։
 Հաշվի  առնելով  նման  նորմի  արդյունավետությունը՝  առաջարկում  ենք310.1-րդ  հոդվածում  կատարել  լրացում`  հետևյալ  խմբագրությամբ.  «Անձըազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե հայտարարագիր ներկայացնելուց առաջ հայտնում է իրավապահ մարմիններին ակտիվների էականաճի  կամ  պարտավորության  էական  նվազման  մասին  և  աջակցում  հանցագործության բացահայտմանը»։
 Հակոբ ՇահբանդարյանԱՊՕՐԻՆԻ ՀԱՐՍՏԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՆՈՐՈՒՅԹ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ պետական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործություններ, պայքարիղության կանխավարկած, ապացուցման բեռ, խրախուսական նորմԱմփոփագիր։

Հոդվածը նվիրված է ապօրինի հարստացման համար քրեական պատասխանատվության  հիմնախնդիրներին։
   Մասնավորապես  2017  թվականի  հուլիսի  1-ից  ուժի  մեջ  կմտնի  ՀՀ քրեական օրենսգրքի 310.1-րդ հոդվածը, որը պատասխանատվություն է նախատեսում  ապօրինի հարստանալու համար։
  Հոդվածում փորձ է կատարվել բացահայտելու ապօրինի  հարստանալու  հանցակազմի  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  հիմնական  հատկանիշները,  վեր  են  հանվել  օրենսդրական  ձևակերպման  որոշ  թերություններ,  որոնք  կարող  են  հետագայում  խնդիրներ  առաջացնել  իրավակիրառ  պրակտիկայում,  ուսումնասիրվել  է  ապօրինի  հարստացման  վերաբերյալ  արտասահմանյան  որոշ  երկրների  օրենսդրական  փորձը։
   Հետազոտության հիման վրա կատարվել են համապատասխան առաջարկություններ, որոնք կարող  են նպաստել քննարկվող հոդվածի կատարելագործմանը։
