Այսօր կրթության աշխարհիկությունը շատերի մոտ ընկալվում է որպես եկեղեցու կողմից կրթական համակարգի վրա ունեցած ազդեցության կամ ներգրավվածության բացառում, որը մեր կարծիքով ճիշտ բնորոշում չէ։
  Անշուշտ, կրթության աշխարհիկությունը՝ որպես աշխարհիկ պետության հայեցակարգի կարեւորագույն բաղադրիչ, փոխկապակցված է կրոնական կրթության հետ։
   Այդ փոխկապակցվածության հիմքում ամրագրված է այն գաղափարը, որ կրթության աշխարհիկությունը եւ կրոնական կրթությունը ոչ թե հակադիր բեւեռներ են, այլ միմյանց փոխլրացնող եւ փոխպայմանավորող գործոններ։
   Այդուհանդերձ, հիշյալ հասկացությունները դառնում են անհամատեղելի, երբ պետական կրթական հաստատություններում տեղի է ունենում կրոնական ուսուցման դոկտրինացում։
  232ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ Աշխարհիկ կրթության սկզբունքը լիարժեք պատկերացնելու համար հարկ է դիտարկել դրան առնչվող միջազգային իրավական ակտերը եւ քննության առնել արտասահմանյան որոշ երկրների փորձը։
  Այսպես, ՄԱԿ-ի «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրով» հաստատվում է. «կրթությունը պետք է նպաստի փոխըմբռնմանը, հանդուժողականությանը եւ բոլոր ժողովուրդների, ռասայական եւ կրոնական խմբերի միջեւ բարեկամությանը...» [1]։
   Հռչակագրի սույն դրույթները թույլ են տալիս հանրակրթական դպրոցներում դասավանդել կրոնի եւ էթիկայի ընդհանուր պատմություն, եթե այն անցկացվում է անկողմնակալ եւ օբյեկտիվ [17]։
  Բացի այդ, ՄԱԿ-ի «Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի համաձայն՝ «...մասնակից պետությունները պարտավորվում են հարգել ծնողների եւ համապատասխան դեպքերում օրինական խնամակալների ազատությունը՝ ապահովելու իրենց երեխաների կրոնական ու բարոյական դաստիարակությունը սեփական համոզմունքներին համապատասխան» [2]։
  Իսկ ՄԱԿ-ի «Երեխայի իրավունքների մասին» կոնվենցիայի 14-րդ հոդվածը սահմանում է. «Մասնակից պետությունները հարգում են մտքի, խղճի եւ կրոնի ազատության` երեխայի իրավունքը։
   Մասնակից պետությունները հարգում են ծնողների եւ, համապատասխան դեպքերում, օրինական խնամակալների պարտականությունները` իր իրավունքներն իրականացնելիս երեխային ղեկավարելու նրա զարգացող ընդունակություններին համապատասխան մեթոդով...»։
   Նույն կոնվենցիայի 29-րդ հոդվածում ասվում է. որ «երեխայի կրթությունը պետք է ուղղված լինի ...գ) երեխայի ծնողների, նրա մշակութային ինքնատիպության, լեզվի եւ արժեքների, երեխայի բնակության երկրի ազգային արժեքների, նրա ծագման երկրի եւ իր սեփական քաղաքակրթությունից տարբեր քաղաքակրթությունների հանդեպ հարգանքի դաստիարակմանը» [3]։
  Միաժամանակ, ՄԱԿ-ի «Ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության մասին» Շրջանակային կոնվենցիայի համաձայն՝ «կողմերը պետք է խրախուսեն հանդուրժողականություն եւ մշակույթների միջեւ երկխոսության մթնոլորտը եւ պետք է արդյունավետ քայլեր ձեռնարկեն իրենց տարածքներում բնակվող բոլոր անձանց միջեւ, անկախ նրանց էթնիկական, մշակութային, լեզվական կամ կրո233ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ նական պատկանելությունից, փոխադարձ հարգանքը, փոխըմբռնումը եւ համագործակցությունը խթանելու համար, մասնավորապես, կրթության, մշակույթի եւ լրատվական միջոցների բնագավառներում» [4]։
  Այսպիսով պարզ է դառնում, որ միջազգային իրավունքը որեւէ խոչընդոտ չի սահմանում կրթական համակարգում կրոնական ուղղվածության կրթության համար, եթե այն հիմնված է հանդուրժողականության, ազգային ինքնատիպության հարգման, անկողմնակալության, օբյեկտիվության եւ այլ սկզբունքների վրա։
  Ինչ վերաբերում է արտասահմանյան պետությունների ուսումնական հաստատություններում կրոնական ուղղվածության առարկայի դասավանդման հարցին, ապա հարկ է նշել, որ այն լուծվում է տարբեր կերպ։
   Կրոնական կրթությունը կարող է թույլատրվել ինչպես կրոնական կազմակերպություններին պատկանող մասնավոր հաստատություններում, այնպես էլ պետական կրթահամալիրներում։
   Սրա կողքին կա հակառակ մոտեցումը, երբ կրոնական կրթությունը պետական կրթական համակարգում առհասարակ արգելվում է։
   Այլ կերպ ասած մի շարք պետությունների հանրակրթական դպրոցներում դասավանդվում է կրոնական ուղղվածության առարկա, բայց առանձին պետությունների հանրային դպրոցներում կրոնական առարկայի դասավանդումն ուղղակի արգելված է։
   Օրինակ, նման արգելք սահմանվել է Չինաստանում, Ճապոնիայում, Մոնղոլիայում 20 , որտեղ կրթադաստիարակչական գործընթացը մեծապես հենվում է բարոյականության, ազգային-սովորութային պատկերացումների եւ բարքերի վրա։
  Միաժամանակ, կան երկրներ, որտեղ կրոնական կրթությունը պարտադիր կրթական ծրագրերի շրջանակում ներառված է հանրակրթական հիմնական ծրագրերում, մասնավորապես, խոսքը Գերմանիայի, Թուրքիայի, Ավստրիայի եւ Կիպրոսի մասին է։
   «Իսլամի հիմունքներ» առարկան պարտադիր կերպով ուսուցանվում է արաբական աշխարհի բազմաթիվ երկներում, ինչպես նաեւ Չեչնիայում, Հյուսիսային Օսեթիայում եւ այլուր։
   Անշուշտ, կան նաեւ երկրներ, որտեղ կրոնական կրթությանը զուգահեռ սահմանվում են այլընտրանքներ՝ բարոյական, փիլիսոփայական առարկաների տեսքով, ինչպես, օրինակ ՌուսաստաՄոնղոլիայում թեեւ օրենսդրությամբ երաշխավորված է բուդդայական կրոնի գերիշխող կարգավիճակը, այնուամենայնիվ հանրակրթական համակարգում արգելվում է կրոնական կրթությունը։
  234ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ նում, Վրաստանում, Իտալիայում, Ֆինլանդիայում, Բելգիայում, Լյուքսեմբուրգում։
   Իսկ, Հունգարիայում, Լատվիայում եւ Լիտվայում պետական իրավասու մարմինները՝ կրոնական կրթության իրականացման առանձնահատկությունների մասով, կրոնական կազմակերպությունների հետ համատեղ որոշումներ են ընդունում։
  Ասվածի համատեքստում, առանձին երկրների կրթության աշխարհիկության ոլորտը կարգավորող օրենսդրության համեմատական վերլուծության արդյունքների հիման վրա կարելի է ներկայացնել հետեւյալ նկատառումները. Այսպես, Բելգիայի Սահմանադրության 24-րդ հոդվածի համաձայն. «Պետական իշխանությունների կողմից կազմակերպված դպրոցները մինչեւ պարտադիր դպրոցական ուսուցման ավարտը ընտրության հնարավորություն են սահմանում ճանաչված կրոններից որեւէ մեկի եւ ոչ կրոնադավանական բարոյականության դասավանդման միջեւ» [8]։
  Հունաստանում կրոնական կրթությունը՝ որպես դպրոցական պարտադիր առարկա մեծապես պայմանավորված է Հույն ուղղափառ եկեղեցու պատմական ազդեցությամբ եւ պետական կարգավիճակով։
  Սակայն, ինչպես երեւում է, պետական եկեղեցու դավանանքը չընդունող ծնողները ունեն հիշյալ դասընթացներից իրենց երեխաներին ազատելու հնարավորություն։
  Գերմանիայում, ինչպես արդեն նշվեց, դպրոցներում կրոնական ուսուցումը պարտադիր է։
   Ընդ որում, Հիմնական օրենքի 7-րդ հոդվածի 3-րդ կետը ամրագրել է, որ. «Կրոնական ուսուցումը հանրային դպրոցներում, բացառությամբ ոչ կրոնադավանական դպրոցների, պարտադիր առարկա է։
   Առանց պետության հսկողության իրավունքին վնաս պատճառելու, կրոնական ուսուցումն իրականացվում է կրոնական համայնքների սկզբունքներին համապատասխան։
   Ոչ մի ուսուցիչ չի կարող պարտավորված լինել իր կամքին հակառակ իրականացնելու կրոնական ուսուցում» [9]։
   Ընդ որում կրոնական առարկայի պարտադիր լինելը չի բացառում կամավորության սկզբունքը։
   Մասնավորապես նույն հոդվածի 2-րդ կետում ամրագրվում է ծնողների կամ օրինական ներկայացուցիչների իրավունքը որոշելու իրենց երեխայի կրոնական դաստիարակության հարցը։
   Այս ամենից բացի, ուշագրավ է նաեւ, որ գերմանական որոշ հողերում սահմանված է կրոնական առարկա ընտրելու հնարավորություն։
   Մասնավորապես, Բեռլինի հանրակրթական 235ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ դպրոցներում կրոնական առարկայի ուսուցումը կրում է ֆակուլտատիվ բնույթ, իսկ 2006 թվականից դասավանդվող «Բարոյագիտություն» առարկան՝ արդեն համարվում է պարտադիր։
  Այնուհետեւ, աշխարհիկ պետություն համարվող Ղազախստանը նույնպես ճանաչում է կրթության աշխարհիկ սկզբունքը։
   Այսպես, «Կրոնական գործունեության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» Ղազախստանի Հանրապետության օրենքի 3-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն. «Ղազախստանի Հանրապետության կրթական եւ դաստիարակության համակարգը, բացառությամբ հոգեւոր (կրոնական) կրթական կազմակերպությունների, առանձնացված է կրոնից եւ կրոնական միավորումներից եւ ունի աշխարհիկ բնույթ» 21 [12]։
  Իսկ, Ռուսաստանի Դաշնության «Կրթության մասին» Դաշնային օրենքի 3-րդ հոդվածի 6-րդ մասը սահմանում է կրթական գործունեություն իրականացնող պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններում կրթության աշխարհիկ բնույթը 22 [13]։
  Քննարկվող խնդրի վերաբերությամբ հստակ դիրքորոշում է առկա Լիտվայի Սահմանադրության 40-րդ հոդվածում, որտեղ նույնպես սահմանվում է կրթության աշխարհիկ բնույթը՝ «Պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կրթադաստիարակչական բնույթի հաստատությունները ունեն աշխարհիկ բնույթ։
   Այդ հաստատություններում ծնողների ցանկությամբ ուսուցանվում է «Աստծո Օրենքը» [10]։
  Բացի այդ, 2010 թվականին Ղազախստանում ֆակուլտատիվ կարգով (ըստ ցանկության) մտցվեց «Կրոնագիտության հիմունքներ» առարկան։
   Ղազախստանի Հանրապետության կրթության եւ գիտության նախարարի հրամանի համաձայն՝ 2016 թվականին Ղազախստանի միջնակարգ դպրոցների 9-րդ դասարաններում պարտադիր կարգով ներմուծվեց «Աշխարհիկությունը եւ կրոնագիտության հիմունքները» առարկան, որի դասավանդումը վերապահվեց միայն հատուկ պատրաստվածություն անցած պատմության ուսուցիչներին։
  2012 թվականին ՌԴ հանրակրթական բոլոր դպրոցներում ներմուծվեց «Կրոնական մշակույթի եւ աշխարհիկ էթիկայի հիմունքները» ուսումնական առարկան։
   Վերջինս ներառում է վեց մոդուլներ՝ ըստ ցանկության որեւէ մեկն ընտրելու հնարավորությամբ։
  Դրանք են՝ «Ուղղափառ մշակույթի հիմունքները», «Իսլամական մշակույթի հիմունքները», «Բուդդայական մշակույթի հիմունքները», «Հուդայական մշակույթի հիմունքները», «Համաշխարհային կրոնական մշակույթների հիմունքները», «Աշխարհիկ էթիկայի հիմունքները»։
  236ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հնդկաստանի Սահմանադրության 28-րդ հոդվածը, որը ամրագրում է կրոնի դասերին հաճախելու եւ որոշ ուսումնական հաստատություններում ժամերգություն կատարելու ազատությունը. «ոչ մի կրոնական դասավանդում չպետք է տեղի ունենա այն ուսումնական հաստատություններում, որոնք գոյատեւում են պետական միջոցների հաշվին, պետության կողմից ճանաչված կամ պետական միջոցների հաշվին գոյատեւող ուսումնական հաստատություն այցելող որեւէ անձի չի կարելի պարտադրել հաճախել այնտեղ անցկացվող կրոնի դասերին կամ ներկա գտնվել ժամերգությանը, եթե այդ անձը կամ նրա անչափահաս լինելու պարագայում նրա խնամակալը չի տվել իր համաձայնությունը» Այնուհետեւ, Մեքսիկայի Սահմանադրության 24-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «երաշխավորվում է դավանանքի ազատությունը, որի սկզբունքներով պետք է առաջնորդվի կրթությունը, իսկ վերջինս չպետք է ընդհանրություն ունենա որեւէ կրոնական ուսմունքի հետ, այն պետք է հիմնված լինի գիտության առաջընթացի վրա, ծառայի տգիտության եւ նրա հետեւանքների՝ ստրկության, ֆանատիզմի, եւ նախապաշարմունքների դեմ պայքարին» [11]։
  Իտալիայում պետությունը ֆինանսավորում է կաթոլիկ կրթությունը։
   Ամեն տարի հատուկ գրությամբ ծնողները տեղեկացնում են՝ արդյո՞ք ցանկանում են, որ իրենց երեխան հաճախի կաթոլիկ կրթության դասերին կամ դիմում են ներկայացնում հրաժարվելու մասին։
   Բացի այդ, Իտալիայում կրոնական առարկա դասավանդող ուսուցիչներին նշանակում է պետությունը՝ հիմնվելով եկեղեցու երաշխավորության վրա, որով հաստատվում է տվյալ ուսուցչի որակավորված լինելու հանգամանքը եւ պատրաստվածությունը։
   Առանց այդ համաձայնության, պետական իրավասու մարմինը կարող է զրկել ուսուցչին այդ իրավունքից [6 էջ 388]։
   Հատկանշական է, որ այս մոտեցումը կիրառելի է բազմաթիվ պետություններում։
  Աշխարհիկ կրթության ապահովման տեսանկյունից խնդրահարույց է նաեւ պետական ուսումնական հաստատություններում կրոնական խորհրդանիշների գործածության հիմնահարցը։
   Պետք է նկատել, որ այս պարագայում էլ պետությունները որդեգրել են տարաբնույթ մոտեցումներ։
  237ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ Այսպես, օրինակ, կան երկրներ, որտեղ թույլատրվում է հանրակրթական դպրոցներում կրոնական հագուստ եւ այլ խորհրդանիշներ կրելը՝ համաձայն իրենց կրոնական համոզմունքների եւ ավանդույթների (Ռուսաստան, Չեչնիա, Իսրայել, Իրան)։
  Միաժամանակ, կան պետություններ, որտեղ արգելվում է ուսումնական հաստատությունների ուսուցիչներին [14] կամ դասախոսներին բացահայտ կրել կրոնական խորհրդանիշներ, իսկ աշակերտներին եւ ուսանողներին՝ ցուցադրել սեփական կրոնական պատկանելությունը (Ֆրանսիայում, Գերմանիայի որոշ հողերում եւ այլն)։
  Անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ կրոնական խորհրդանիշների գործածության հիմնահարցը արդիական է հատկապես այն աշխարհիկ պետություններում, որտեղ իսլամը ավանդաբար համարվում է հասարակության գիտակցության ազդեցիկ գործոն (օրինակ, Թուրքիան, Ղազախստանը, Ադրբեջանը) 23 [5, էջեր 321-322]։
  Թերեւս հարկ է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, թե պետության միջամտությունը որքանով է համահունչ իր սահմանած իրավաչափ նպատակին։
  Այս առումով ուշագրավ է, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը Լեյլա Սահինի գործով նախադեպային որոշմամբ, հաստատեց Թուրքիայի ուսումնական հաստատություններում գլխաշոր կրելու արգելքի իրավաչափությունը՝ ելնելով այլոց իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության, ինչպես նաեւ կրթության աշխարհիկ սկզբունքի ապահովման՝ Թուրքիայի Հանրապետության ստանձնած պարտավորություններից [15]։
   Հետեւաբար գլխաշոր կրելու արգելքը կոնվենցիոն իրավակարգավորումների համատեքստում չի կարող 2008 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության «Արդարություն եւ զարգացում» կուսակցությունը եւս երկու կուսակցությունների հետ սահմանադրական փոփոխությունների փաթեթ ներկայացրեց Խորհրդարան՝ մասնավորապես կրթական եւ այլ պետական հաստատություններում կանանց եւ աղջիկների գլխաշոր կրելու արգելքը վերացնելու վերաբերյալ։
   Սահմանադրության մեջ կատարված սույն փոփոխության սահմանադրականության համապատասխանելիության հարցը վիճարկվեց Թուրքիայի Սահմանադրական դատարանում, որի արդյունքում այն ճանաչվեց Սահմանադրությանը հակասող։
   Թուրքիայի Սահմանադրական դատարանի այս որոշումը, ըստ էության, բխում էր ժողովրդավարական հասարակարգում աշխարհիկության սկզբունքի իրացումը ապահովելու եւ նրա դերակատարությունը պաշտպանելու առաջնահերթությունից։
  238ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ դիտարկվել ոչ իրավաչափ միջամտություն կրոնական ազատության իրավունքին։
  Հարկ է նկատել նաեւ, որ աշխարհիկ կրթական հաստատություններում կրոնական խորհրդանիշների ակնհայտ առկայության փաստը ինքնին չի կանխորոշում աշակերտների նկատմամբ տվյալ ուսմունքի պարտադրանք կամ քարոզ [16]։
   Այս տեսանկյունից արժեքավոր է Իտալիայի դեմ կայացված Ստրասբուրգի դատարանի աղմկահարույց դիրքորոշումը։
   Եվրոպական դատարանը, սկզբնապես անթույլատրելի էր որակել Իտալիայի հանրակրթական դպրոցներում խաչի պատկերների առկայությունը՝ իբրեւ դիմողի աթեիստական համոզմունքներին համապատասխան իր երեխաներին դաստիարակելու իրավունքի խախտում։
   Դատարանի այս մոտեցումը դժգոհության մեծ ալիք էր առաջացրել եվրոպական պետությունների մեծ մասում՝ այդ թվում Հայաստանի Հանրապետությունում։
   Իտալիայի կառավարությունը իր բողոքում նշել էր, որ խաչի պատկերի խորհուրդը ոչ միայն կրոնական իմաստ կրող, այլեւ առավելապես ազգային ինքնության հետ աղերսվող մշակութային սիմվոլ է, պետության պատմական ժառանգության կարեւոր բաղադրիչ, հետեւաբար դրա արգելումը կարող է վնասել բնակչության մեծամասնության կրոնական զգացմունքները։
   Դատարանի մեծ պալատը վճռի վերանայման արդյունքում կայացրեց տրամագծորեն հակառակ դիրքորոշում՝ նշելով որ հիշյալ տեսարանները չեն կարող միարժեք կերպով կանխորոշել երեխաների կամ նրանց ծնողների կրոնական նախասիրությունները։
   Այս վճռի իրավական եւ բարոյական արժեքը կարծում ենք այն է, որ ներկայիս ապակրոնականացման, հասարակական գիտակցությունից կրոնի բացառման գործընթացների պարագային քրիստոնեական արժեհամակարգի վրա խարսխված եվրոպան հավատարիմ մնաց իր պատմական ավանդույթներին եւ մարդու իրավունքների վերաբերյալ գերիշխող լիբերալ մոտեցումները չհակադրեց հասարակության համընդհանուր շահի ակնկալիքներին։
  Այսպիսով, ինչպես նկատեցինք առաձին պետությունները աշխարհիկության սկզբունքի պաշտպանության նպատակով, իրենց հայեցողության սահմանների շրջանակում կարող են արգելել կրոնական իմաստ խորհրդանշող հագուստի եւ այլ պարագաների գործածությունը [7, էջեր 45-62]։
  239ՄԱՆԿԱՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ Նպատակ չհետապնդելով ամբողջությամբ քննարկել կրթության աշխարհիկության ոլորտում տարբեր երկրների օրենսդրության փորձը, անհրաժեշտ է ընդգծել, որ հանրակրթական դպրոցներում կրոնի դասավանդման հարցում չկան միասնական մոտեցումներ։
   Բացի այդ, կրոնական ուսուցումը աշխարհիկ դպրոցներում առավելապես պայմանավորված է տվյալ պետության եւ հասարակության կյանքում կրոնի ունեցած ազդեցությամբ եւ պետական իշխանության որդեգրած գաղափարախոսական ռազմավարությամբ։

Մարդու գիտակցության եւ աշխարհայացքի ձեւավորման վրա կրոնի ազդեցությունը, նախ եւ առաջ, սկսվում է կրոնական կրթությունից։
  Որպես Աշխարհիկ պետության հայեցակարգի եւ հատկապես խղճի եւ կրոնի ազատության կարեւորագույն բաղադրիչ՝ կրթության աշխարհիկության սկզբունքը անքակտելիորեն կապված է կրոնական կրթության հետ։
  Հոդվածում միջազգային փորձի եւ իրավակարգավորումների հենքի վրա փորձ է արվել լուսաբանել կրթության աշխարհիկության առանցքային խնդիրները եւ կենսագործման առանձնահատկությունները։
