1918-1920թթ. Վրաստանը բացառիկ չէր Հայաստանի Հանրապետության հարևան երկրների շարքում `պատմական հայկական տարածքների պահանջատիրության առումով:  Օգտվելով Հայաստանի համար ստեղծված ռազմաքաղաքական ծանր իրավիճակից ՝ Վրաստանը ամեն գնով փորձեց տիրել հիմնականում հայերով բնակեցված հայկական պատմական Լոռու «Javավախքի տարածքները», և, ի վերջո, հաջողվեց դրանց մի մասը կցել Վրաստանին: Հայ-վրացական 1918-1921թթ. Ստեղծվել է բավականին լայն գրականություն հարաբերությունների վերաբերյալ (ներառյալ տարածքային խնդիրները) (Մելքոնյան Ա., Javավախքը 19-րդ դարում 20-րդ դարի առաջին քառորդում, Երևան 2003 թ., Սարդարյան Կ., Հայ-վրացական հարաբերություններ) 1918-21թթ., Երևան, 2002 թ., Վիրաբյան Վ. Վրաց-հայկական պատերազմը, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ռազմաքաղաքական գործունեությունը (կուսակցություններ, Երևան, 2003 թ. և այլն), բայց նույնիսկ այսօր թեման ունի ժամանակակից գիտական ​​նշանակություն: Վրաց պատմագրությունն ու մամուլը միշտ չէ, որ օբյեկտիվ են գնահատում դարասկզբին տեղի ունեցած իրադարձությունները:   Գուրամ Մարխուլիան (Գուրամ Մարխուլիա, «Հայերի դավաճանությունը տանիքներում», «iberiana.Gruzia», kavkasia.net/Armenia/article/1324960915.php) աչքի է ընկնում իրհակահայ հրատարակություններով:   Մինչդեռ պատմական ճշմարտության բացահայտումը ոչ միայն գիտական ​​անհրաժեշտություն է, այլ ուղղված է հայ-վրացական բարիդրացիական հարաբերությունների պահպանմանը և ամրապնդմանը:  Այս առումով թեման արդիական է: Հոդվածի հրատապությունը պայմանավորված է նրանով, որ ներկայումս տեղի են ունենում ինչպես վրաց-ադրբեջանական, այնպես էլ հայ-վրացական սահմանի ճշգրտումներ:   Նման դեպքերում հակասական հարցեր են առաջանում սահմանի այս կամ այն ​​մասի վերաբերյալ:  Դրա վառ օրինակը Բավրայի հատվածում տեղի ունեցածն է, երբ Հայաստանում 300 հա գյուղատնտեսական հողեր վերագրվեցին Վրաստանին ՝ խոչընդոտելով գյուղատնտեսական գործունեության իրականացմանը:   Աղկյորպի և Խոջորնիի մասերում կան վիճելի հարցեր, որոնք հիմնականում պայմանավորված են անտառաշերտով սահմանի հատմամբ: Մեր նպատակն է եւս մեկ անգամ հստակեցնել այն տարածքը, որը 20-րդ դարի սկզբին դարավոր վերաբնակիչների միջեւ տարաձայնությունների առարկա դարձավ: Հարցի ուսումնասիրությունն իրականացվել է պատմական աղբյուրների համեմատական ​​քննության, փաստերի համեմատության, ընդհանրացումների մեթոդով:   Առաջ քաշված եզրակացությունները հիմնված են աղբյուրների ապացույցների վրա: Հայերի և վրացիների միջև վիճելի տարածքները Ախալքալաքի նահանգն էր (աշխարհի պատմական Գուգարքի նահանգ Գուգարք) `հարակից alալկայի շրջանի (Տրեգկի նահանգի պատմական Գուգարք աշխարհ) հետ միասին, Խրամ գետի հարավային մասը Թիֆլիսի Բորչալու նահանգից հարավ ( պատմական Գուգարք նահանգի հարավային մասը):  Վերջինս համապատասխանում էր 20-րդ դարի սկզբին Բորչալուի նահանգի Եկատերինենֆելդի և Լոռու ոստիկանության բաժանմունքներին, ոստիկանության Տրիալետի բաժնում Խրամ գետից դեպի հարավ ընկած հատվածին:  Վիճարկուեց նաեւ Gազախ նահանգի հարաւ-արեւմտեան հայկական մասը:  Նշված վիճելի տարածքում կար ազգային նման համամասնություն. 260 հազար հայ, 7 հազար վրացի և 30 հազար այլ ազգ 1: 1 Ասրյան Ա., Հայ-վրացական հարաբերությունների պատմությունից (հայ-վրացական հակամարտություն սահմանին), խմբ. Բանբեր Հայաստանի արխիվների, հատ. 2, Երեւան, 2009, էջ 67: Անդրկովկասի վարչական վերահաստատման խնդիրն ազգային սկզբունքով առաջացավ հեղափոխությունից առաջ:   Այն քննարկվել է 1909 և 1916 խորհրդակցություններում:  Ըստ հայկական նախագծի, տարածքային բաժանումը, ըստ ազգային սկզբունքի, յուրաքանչյուր ազգի համար հատկացրեց համամասնորեն հողատարածք:   Ըստ 1918-ի Բաքվի Հայ ազգային խորհրդի. 191-ի դեկտեմբերին կազմված փաստաթղթի համաձայն, եթե վերցնենք Անդրկովկասում հայերի, վրացիների և մահմեդականների ընդհանուր թիվը, ապա պետք է եզրակացնել, որ վրացիները կազմում են 28%, հայերը ՝ 29 %, իսկ մահմեդականները ՝ 43%:   Ըստ հայկական նախագծի, համապատասխանաբար, տարածքի 29% -ը պետք է անցներ հայերին, 30-33% -ը `վրացիներին, իսկ 38-41% -ը` թաթարներին:  Հայկական նախագիծը հիմնված էր արդար սկզբունքի վրա, Հայ դեմոկրատները ենթադրում էին, որ հեղափոխությունից հետո արդարությունը կգերակշռի: Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Անդրկովկասի երեք հիմնական ազգերը, իրենց հռչակելով տարածքի տեր, որոշեցին տարածքային հարցը լուծել ազգային հիմքի վրա:  Այս սկզբունքը հիմք է հանդիսացել բազմաթիվ կառավարական և հանրային ազգամիջյան խորհրդատվությունների, և հաստատվել է իշխող բոլոր կուսակցությունների կողմից:  Եվ սոցիալ-դեմոկրատ մենշեւիկները, և վրացական ազգային-ֆեդերալիստները կարծում էին, որ սահմանների սահմանազատումը պետք է հիմնված լինի այս կամ այն ​​ազգի իրական բաշխման վրա:  Ըստ վրաց սոցիալիստ-ֆեդերալիստների, «Վրաստանի տարածքում պետք է ներառվեն հետևյալ գավառները ՝ ներառյալ Թիֆլիսի (Վրաստան) նահանգը ՝ Թիֆլիս (Թբիլիսի), Գորի, Դուշեթի, Թելավի, Սղնախ, Տիոնետ, Բորչալու, Ախալքալաք, Ախալցխա , Շրջանի Ախալցխայի հատված:  Ինչ վերաբերում է Բորչալուի և Zakաքաթալայի շրջաններին, ապա դրանք կդառնան Վրաստանի մաս, եթե բնակչության մեծամասնությունը ցանկանա դա հանրաքվեի միջոցով: »2  1917 թ. 2006 թվականի ամռանը Անդրկովկասի ՆԳՆ նիստը, որին մասնակցում էին Անդրկովկասի ներկայացուցիչները, նույնպես որոշում կայացրեց փոխել տարածաշրջանի վարչական կառուցվածքը ազգային հիմքի վրա:   Այդ նպատակով ստեղծվում է հանձնաժողով, որը գլխավորում է սենատոր, պետական ​​իրավունքի պրոֆեսոր արքայազն uraուրաբ Ավալովը:   Հանձնաժողովի արձանագրության մեջ կարդում ենք. «Հանձնաժողովի անդամներ Շահխաթունյանցն ու Խատիսյանն առաջարկում են հեռացնել Լոռու ոստիկանության բաժանմունքը Բորչալուի նահանգից, հարակից Բորչալուի չ Եկատերինենֆելդի տեղական համայնքների գյուղական համայնքներից, որոնք ունեն լայն տարածում ունեցող հայ բնակչություն:   Նույն սկզբունքով ՝ Տրիալեթի տեղամասից մինչ Ախալքալաքի նահանգ, այն միացնել Աշխալիին 1 Նույն տեղում, էջ 68: 2 Նույն տեղում, Պ. (Աշխալա Ներքին, Աշխալա Վերին) 1, Ավրանլին (Ավրանլո) 2 և Նարդևան գյուղական համայնքներ:   Գորի նահանգի Բակուրիանի գյուղական համայնքներից դուրս բերեք 2 գյուղ. Կզիլ-Կիլիսա (zզիլկիլիսա) 3 և Մոլիտ:  Ախալքալաքի գավառը Թիֆլիսի նահանգից հանել »4:  Հանձնաժողովի անդամների կողմից նշվում է, որ նպատակահարմար է սահմանն անցնել Խրամգետով: Փոքր փոփոխություններից հետո ՆԳՆ-ն այն ուղղեց Անդրկովկասի Հատուկ Committeeեկավար կոմիտեին, որը գումարեց նիստ (15 անդամ, յուրաքանչյուր ազգից 5-ը `Նոր Հորդանանի նախագահությամբ)` նախագիծը ազգային հիմքերով հաստատելու համար:  Միայն Ազգային դեմոկրատները դեմ են Բորչալուի ու Ախալքալաքի նահանգների դուրսբերմանը Վրաստանի տարածքից 5:  Պետք է ասել, որ այն ժամանակ էլ սահմանների հարցը գտնվում էր պետական-տարածքային, ոչ միայն վարչական բաժանման մակարդակում:  Անդրկովկասի Դեմոկրատական ​​Դաշնային Հանրապետության հռչակումից հետո, երբ կրկին բարձրանում է սահմանների վերանայման հարցը, արդեն ավելի պարզ է, որ խոսքը անդրկովկասյան երեք հանրապետությունների սահմանների մասին է, որոնք կապված կլինեն դաշնային սկզբունքով: Անկախության հռչակումից առաջ Վրաստանի ազգային խորհուրդը համաձայնության եկավ ազգային հիմքի վրա `Ախալքալաքի ամբողջ նահանգի Բորչալուի գավառի մոտ 2/3-ը տեսնել Հայաստանի կազմում 6:   Իսկ 1918-ի հունիսին, հայ նախարարների հետ պաշտոնական բանակցությունների ժամանակ, Հորդանանը հայտարարեց, որ Վրաստանը հավակնություններ չունի Լոռու նկատմամբ:  Այսպիսով, հետընթացը մեկն է: Վիճահարույց տարածքների սեփականությունը Հայաստանին, հայ ժողովրդին ընդունել են վրացական ազգային և քաղաքական շրջանակները:   Բայց շուտով իրավիճակը կտրուկ փոխվում է: 1918 թ. Հունիսի 4-ի Բաթումի պայմանագրի համաձայն, Ախալքալաքը տեղափոխվեց Օսմանյան կայսրություն:   Լոռին (Բորչալուի նահանգ) և Փամբակը (Ալեքսանդրապոլի նահանգ) ՝ Բաթումի պայմանագրով հաստատված սահմանից արևելք, շարունակում են զորացրվել գերմանա-թուրքական զորքերի կողմից: 1 գյուղ Վ.Հ.-ի Tsալկայի շրջանում:  Հայաստանի հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, էջ 292: 2 Հայաբնակ գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Tsալկայի շրջանում, նույն տեղում, էջ 369: Հայաստանի հարակից շրջանների տեղանունների 3 բառարան, T.Kh. Հակոբյան, Սուրբ Մելիք Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան, Երջանի համալսարանի հրատ., Հ. 3, Երեւան, 1991, էջ 500: 4 Ասրյան Ա., Հայ-վրացական հարաբերությունների պատմությունից (Армяно-грузинскийконфликть по поводу границъ), հրատ. Հայաստանի արխիվների տեղեկագիր, էջ 70: 5 Նույն տեղում: 6 Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Թեհրան, 1982, էջ. 205 թ. Միևնույն ժամանակ (հունիսի 6-ին) Կովկասի պաշտոնական թերթում Վրաստանի կառավարությունը նշում է, որ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների սահմանազատումն ու սահմանազատումը միայն այդ երկրների պատասխանատվությունն է, և որ Վրաստանի կառավարությունը կարող է ուղղակի բանակցություններ վարել այս խնդիրները Հայաստանի հետ: եւ Ադրբեջանը ՝ առանց Թուրքիայի միջամտության:  Միևնույն ժամանակ, նշվում է, որ տարածքային հարցերի վերաբերյալ համաձայնագիրը, եթե այդպիսի ստորագրում է Թուրքիայի և Հայաստանի միջև, չի կարող պարտադիր լինել Վրաստանի համար 1:   Հունիսի 11-ին Վրաստանի կառավարությունը որոշում կայացրեց ստեղծել հանձնաժողով ՝ սահմանները պարզելու համար:  Հանձնաժողովը պաշտպանում է Վրաստանի «տնտեսական, ռազմավարական» սահմանները ՝ ներառյալ հայկական տարածքները մինչև Սանաա լիճը:   Համատեղ քննարկման հրավիրված ՀՀ կառավարության ներկայացուցիչները պնդում են ազգային սկզբունքի պահպանման հնարավորությունը:   Այնուամենայնիվ, Վրաստանի կառավարությունը հրամայում է գրավել տարածքը մինչև Ghaարաքիլիսայի և Շահալիի միջեւ ընկած թունելի կենտրոնական մասը, որի դեմ «Պայքար» թերթում բողոքում է Հայաստանի ազգային խորհուրդը: Որոշակի պայմաններում ՀՀ կառավարությունը սկզբունքորեն հնարավոր համարեց Ախալքալաքի տարածաշրջանում զիջումներ կատարել Վրաստանին:   Ենթադրվում էր, որ այստեղ ապրող արեւմտահայերի ժառանգները կարող են տեղափոխվել Անտանտի ճնշման տակ գտնվող Հայաստանի Հանրապետությանը տրվելիք տարածքներ:  Վրաստանն իր հերթին պարտավոր է Ախալքալաքը ստանալու դեպքում պաշտպանել հայկական պահանջները Խաղաղության վեհաժողովի առջև, միևնույն ժամանակ աջակցել որոշ համաձայնագրային տարածքներ Հայաստանին զիջելու Ադրբեջանի համաձայնագրին 2: Վրացական զորամասերին հաջողվեց գրավել ոստիկանության Լոռու բաժնի մեծ մասը (հյուսիսային հատված) և գերմանացիների հետ Կամենկա գետի (Ձորագետ) ձախ ափի երկայնքով անցակետեր ստեղծել: Նրանց հիմնական ֆորպոստերը տեղակայված էին Վորոնցովկա, Հայդարբեկ, Ալեքսանդրովկա, aterաթեր, Կոբեր, Քարինջ բնակավայրերում:   Թուրքական գիծը ձգվում էր Կամենկա գետի աջ ափով, Նովո Պոկրովկա, alaալալողլի, Նիկոլկա, Գյարգյար, Վարդաբլուր, Կուրթան, Դարակենդ գյուղերից, ապա դեպի արևելք, Կոբեր և Կոլագերան կայանների միջև մինչ Մարտուր 3 քաղաք: Վրացական կուսակցությունը և քաղաքական գործիչները հավակնում էին տեսնել ոչ միայն Թիֆլիսի (Վրաստան) ամբողջ նահանգը որպես Վրաստանի մաս, այլ նաև 3 R. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 2005, էջ 75-76: Փամբակի հովիտ (Երեւանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի նահանգի ոստիկանության առաջին բաժին) 1.  Վրաստանի և Սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցության առաջնորդներից մեկը, կառավարության անդամ Ի. Seերեթելին, Հայաստանի և Վրաստանի ազգային խորհուրդների ներկայացուցիչների բանակցությունների ընթացքում ասում է, որ հայ-վրացական սահմանը պետք է լինի այնպես, որ Բորչալուի և hazազախի նահանգները: գտնվում են վրացական կողմում, իսկ թուրքերի հեռանալուց հետո ՝ Ախալքալաքի նահանգը և Ալեքսանդրապոլի Փամբակի շրջանը 2:  Որպեսզի պահպանեն իրենց դիրքերը Կովկասում և խորացնեն հայ-վրացական հակամարտությունը, Արևելյան ճակատի թուրքական զորքերի հրամանատար Խալիլ փաշան գաղտնի նախազգուշացրեց Jamամալյանին Թիֆլիսում (Վրաստան) հոկտեմբերին, որ Վրաստանը պատրաստվում է ներխուժել ոչ միայն Ախալքալաք և այլ Բորչալուի գավառները, բայց և Փամբակը: որտեղ ոչ մի վրացի չի ապրել 3:   Իհարկե, Ելիզավետպոլի նահանգում ինչպես Փամբակի, այնպես էլ Kazakhազախի նկատմամբ վրացական հավակնությունները զուտ մարտավարական նպատակ ունեին ՝ հետագայում հայտարարելու, որ այդ տարածքները զիջում են Հայաստանին: Վրացի քաղաքական գործիչները փորձում են Լոռի-Ախալքալաքի նկատմամբ Վրաստանի հավակնությունները հիմնավորել պատմական, աշխարհագրական և տնտեսական գործոններով ՝ անտեսելով ազգային սկզբունքը:  Այնուամենայնիվ, այդ տարածքների Հայաստանի մաս լինելու անհրաժեշտությունը հիմնավորված է, առաջին հերթին, ազգային առումով:   105000 հայ, 15,000 մահմեդական, 1,150 վրացի, 13,000 այլ ազգ (հույներ, ռուսներ և այլն) կամ 85,81% հայեր և 0,85% վրացիներ ապրում էին Բորչալուի նահանգի վիճելի հատվածում և Փամբակի շրջանի տարածքում:  Ինչ վերաբերում է Ախալքալաքի նահանգին, naturalալկայի շրջանը, որը նրա բնական շարունակությունն է, այնտեղ կար 82000 հայ, 9000 մահմեդական, 7400 վրացի, 8000 այլ ազգ, այսինքն ՝ 77,35% հայ և 6,9% վրացի 4:   Աշխարհագրական առումով Լոռին և Ախալքալաքը Հայկական լեռնաշխարհի մաս են կազմում:  Պատմականորեն երկու գավառներն էլ բազմիցս զուգահեռ են եղել, բայց միշտ պահպանել են իրենց հայկական էությունը:   Ռազմավարական առումով դրանք բնական պաշտպանության սահման են, և տնտեսապես արոտավայրերով, անտառներով և հանքային ռեսուրսներով հարուստ այս հողերը կենսական նշանակություն ունեն Հայաստանի Հանրապետության համար, որը աղքատ է բնական պաշարներով: ՀՀ կառավարությունը մի քանի պաշտոնական բողոքներ է ներկայացրել: Հարությունյան, Հայաստանի պատմության ատլաս, մաս Բ, Երեւան, 2008, էջ 62-63: 2 Ա. Jamամալյան, Հայ-վրացական կնճիռը, Երեւան, 2011, էջ: 32  Դրո, Կենսագրություն. հուշեր, կազմեց, խմբագրեց ՝ Ա. Անդրանիկյան, Երեւան, 1991, էջ. 113: 4 Նույն տեղում, էջ. 94-95թթ. Նա միշտ պատմում էր թուրք-գերմանական կառավարություններին, գերմանա-ավստրիական առաքելություններին Բաթումի պայմանագրով Հայաստանին պատկանող տարածքների ազատագրման մասին և միշտ ստանում էր պատասխան, որ օկուպացիան ժամանակավոր է 1:  Ըստ հոկտեմբերի 5-ին Թուրքիայի եւ Հայաստանի շտաբների միջեւ ստորագրված արձանագրության, թուրքական զորքերը պարտավոր են լքել հանրապետության տարածքը 2:   Ի վերջո, հոկտեմբերի 18-ին, Փամբակի և հարավային Լոռու կողմից թուրքական զորքերի դուրսբերումից հետո, նույն արձանագրության հիման վրա, Դիլիջանում գտնվող Դրոյի սպայական կազմին կից 3 հայկական զորք գրավեցին Լոռին ՝ Երևանի նահանգի սահմանի Շահալ կայարանից մինչև Կամենկա գետը, այսինքն ՝ դեպի թուրքական գիծ:   Երկաթուղու երկայնքով մի քանի պարեկներ հասնում են Tsաթեր-Կոբեր ՝ Լոռու վրացական կողմից վերահսկվող հատվածի վերջը:   Սակայն վրացական կողմում գերմանացի սպաների առկայությունը հայերին ստիպում է հեռանալ Կոբերից և Ուոթերսից:   Կրկին հայկական կողմը գրավեց Կորինջ (Քարինջ) և ter ater գյուղերը, բայց հոկտեմբերի 26-ին նրանք ստիպված եղան լքել այդ երկու գյուղերը 4:  Գերմանացիները հայերին խնդրում են չանցնել Tsալկա գետը, որը նրանք համարում են Վրաստանի սահմանը, միևնույն ժամանակ արգելելով վրացիներին անցնել «թուրքական» գիծը 5: Այսպիսով, հայ-վրացական դիմակայության առաջին շրջանում Հայաստանին հաջողվեց վերահսկողություն հաստատել Հարավային Լոռիի վրա, իսկ հյուսիս տեղափոխվելու փորձերն ավարտվեցին անհաջող: Լոռու տարածքի հարցը խաղաղ, դիվանագիտական ​​ճանապարհով լուծելու բոլոր փորձերը ձախողվեցին, հայ-վրացական զինված բախումն անխուսափելի դարձավ:  Դեկտեմբերի 5-ին վրացական զորքերը մտնում են Ախալքալաք:   Տեղեկանալով վրացական զորքերի ներխուժման մասին ՝ կառավարության հրամանով հայկական ջոկատը դեկտեմբերի 7-ին գրավեց Ախալքալաքի նահանգի Ալեքսանդրապոլ նահանգի հարակից տարածքը ՝ խուսափելով Վրաստանի հետ ռազմական առճակատումից:   Այս ցուցադրական գործողության նպատակը Ախալքալաքի նկատմամբ հայկական կողմի իրավունքի հաստատումն էր, բայց վրացական կողմի խնդրանքով նրանք նահանջեցին Ալեքսանդրապոլ ՝ թողնելով Ախալքալաքի նահանգի Եֆրեմովկա-Տրոիցկոյե գյուղերը 6:   Հայաստանի կառավարության այդ «զգուշավոր» քայլը Javավախքի հարցում, որը բավականին սխալ է անվճռականության պայմաններում 1 ՀՀ խորհրդարանի նիստերի արձանագրություններ, Երեւան, 2010, էջ. 67 2 М. Թումանյան, էջ. 78 3 Նույն տեղում:  Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի նիստերի արձանագրություններ, էջ 67: 4 Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 207-209: 5 М. Թումանյան, էջ. 81 6 Ս. Վրացերեն, էջ 216: Դա վերամշակման խնդիր էր, այն բավականին թանկ արժեցավ Հայաստանի, մասնավորապես ՝ Javավախքի հայերի համար:   «Հայաստանի ղեկավարության կողմից զգալի ուշացումով ձեռնարկված քայլերը շոշափելի արդյունք չեն տվել»:   Լոռու մարզում հայերի համար ստեղծված ծանր իրավիճակը քննարկվում է Հայաստանի խորհրդի դեկտեմբերի 12, 13, 16 նիստերում 2: Հայաստանի Կառավարության հրամանով Դիլիջան-Լոռի զորամասը, Դրոյի հրամանատարությամբ, հոկտեմբերի 14-ին առաջ կընթանա Վորոնցովկա-Պրիվոլնոյե, Օպրտ-Այրում 3 գծով:  Մինչեւ դեկտեմբերի 15-ը հայկական զորքերը գրավում են Վորոնցովկան, Պրիվոլնոյեն, Սանահինը, Միխայլովկան, Ալավերդին:   Այրում կայարանը և Բոլնիս-Խաչենը կազատագրվեն դեկտեմբերի 16-20-ը:  Գրավելով Շուլավեր գյուղը ՝ հայկական ուժերը հասան Խրամ գետ, իսկ դեկտեմբերի 22-ին ազատագրեցին Սադախլու կայարանը և գյուղի ծայրամասերը:   Շուլավեր նահանգի Թիֆլիս նահանգի Բելիյ-Կլյուչ գյուղի գրավմամբ հայկական զինված ուժերը հայտնվում են Վրաստանի մայրաքաղաքից 50 կմ հեռավորության վրա 4:   Դեկտեմբերի 25-ին Թիֆլիսում դաշնակիցների ներկայացուցիչները պահանջում են դադարեցնել պատերազմը:   Ըստ Բաքվից Թիֆլիս ժամանած բրիտանացի փոխգնդապետ Jordanորդանի, հայկական և վրացական զինված ուժերը պետք է ազատագրեն նախկինում գրավված թուրքական տարածքը, ներառյալ Ախալքալաքը, «այն փոխարինեն բրիտանական զորքերով» և որոշեն նրանց կարգավիճակը Փարիզի խաղաղության համաժողովում: Վրաստանը մերժում է առաջարկը. Բրիտանացիները փոփոխություններ են կատարում իրենց նախնական առաջարկների մեջ, համաձայն որի վրացական զորքերը պետք է մնան Ախալքալաքում, Բորչալուի հյուսիսային մասում, հայկական զորքերը ՝ Հարավային Բորչալուում, իսկ նրանց միջև գտնվող տարածքում պետք է լինի բրիտանական «Չեզոք Գոտի »:   Այսպիսով, հայերը պետք է նահանջեին Դսեղ-alaալալօղլի գիծ: Նրանք ստիպված էին տեղի տալ բրիտանական ուժեղ ճնշմանը, քանի որ բրիտանական ռազմական առաքելությունը ղեկավարում էր ինչպես հայ-վրացական, այնպես էլ ամբողջ Անդրկովկասի խնդիրները 6: 1919 թ. Հունվարի 9-17-ին կայացած հայ և վրացի դաշնակիցների խորհրդաժողովում հայկական կողմը ստիպված էր համաձայնվել Ա. Մելքոնյանին, 19-րդ դարում andավախքին և 20-րդ դարի առաջին քառորդին Ախալքալաքում, Երևան, 2003, էջ 299: Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի նիստերի 2 արձանագրություն, էջ 116-135: 3 Ս. Վրացյան, էջ 220: 4 Ռ. Հովհաննիսյան, էջ 121: 5 Ս. Վրացերեն, էջ 225: 6 Սուքիասյան Հ., Հայ-վրացական խաղաղության համաժողովի հայաստանյան պատվիրակության զեկույց (1918 դեկտեմբեր -1919 մարտ), Historical Journal, հ. 1, Երեւան, 2009, էջ. 190 թ. Սակայն դաշնակիցների վերահսկողության ներքո հայերի մասնակցությունը վարչակազմին երաշխավորված էր, ինչը տեղի չունեցավ:   Ի վերջո Վրաստանը վերջնականապես հաստատվեց այդ տարածքում:  Համաժողովը հաստատեց բրիտանացիների առաջարկած ծրագիրը Բորչալուում չեզոք գոտի ստեղծելու մասին, որը կտարածվեր Սադախլուի ծայրամասերից մինչ հայկական զորքերի գրաված դիրքերը մինչ երկշաբաթյա պատերազմը: 1919 թ. Հունվարի 25-ին Հայաստանի խորհրդարանի նիստում Արտաքին գործերի նախարարը ներկայացնում է 1919 թ. Որոշումը ստորագրվել է Վրաստանի և Հայաստանի լիազոր ներկայացուցիչների կողմից հունվարի 9-17-ը կայացած խորհրդաժողովում:  Որոշման համաձայն, հյուսիսում գտնվող Բորչալուի նահանգի չեզոք գոտու սահմանը պետք է կազմեր այն գիծը, որը կապվում էր 1918 թ.-ին: Վրաստանի զորամասերի զբաղեցրած դիրքերը 2010 թ. Դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ:  Այն ձգվում էր Լեգլի-Դաղից լեռնաշղթայի ուղիղ գծով մինչ Իրղանչայուղ գյուղ, այնուհետև ուղիղ գծով հասնում էր Կուլուտաշ գագաթի ջրհորը: Գյուղ, Սադախլո գյուղ, Սադախլո կայարան, մինչև Թանադաղ լեռը, այնուհետև սահմանը հասնում էր Էմինչ - Խաչկայա լեռ, Պալութլի Բաշ գագաթները: Իրգանչայ, Սաաթի, andանդար, Աղկյորպի, Օպրետ, Խոջորնի, Բրդաձոր, Սադախլո գյուղերը մնում են սահմանային գծից հյուսիս 1: Բորչալուի նահանգի չեզոք գոտու հարավային սահմանը համարվում է Դսեղ-alaալալօղլի գիծը, որը որոշվել է 1918 թվականին: Դեկտեմբերի 25-ի պայմանագրով:   Այսպիսով, կարելի է ասել, որ Չեզոք գոտու սահմանները հատել են հետևյալ գիծը: Հարավային սահմանը Ձորագետն էր, հյուսիսայինը ՝ Վրաստանի հայկական լեռները, արևմուտքում ՝ թաց լեռները, իսկ արևելքում ՝ Գուգարաց լեռները 2:  Չեզոք գոտու հյուսիսում վրացական զորքերը գրավեցին տարածքը Ախալքալաքի նահանգից դեպի Օպրետ գյուղ:   Հայկական զորքերը պետք է տեղակայվեին Կոլագերան կայարանից մինչև Դսեղի հատվածը, ինչպես նաև alaալալօղլի-Գյարգյար հատվածում:   Լոռու չեզոք գոտին ընդգրկում էր Ալավերդու պղնձի հանքերը, 43 գյուղեր, հիմնականում հայկական երկաթուղու մոտ 30 մղոնի հատվածը ՝ 6 կայարաններով:  Չեզոք գոտու տարածքը բաժանված էր Ուզունլարի, Վորոնցովկայի և Ալավերդու տեղամասերի, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ 4-5 տարածություն, գավառ-գյուղական խմբեր:   Ալավերդիի տեղամասն ուներ 4 հատ վոլո 11 գյուղով, Ուզունլարին (այժմ ՝ Օձուն) ՝ 4 հատորով ՝ 11 գյուղերով, Վորոնցովկան ՝ 5 հատորով ՝ 15 գյուղերով 1 Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի նիստերի արձանագրություններ, էջ. 163: 2 Հայաստանի պատմության ատլաս, էջ 22: ghee- ի հետ 1:   Հայ-վրացական սահմանը նույնն էր 1918-1920 թվականներին: Այն չի պարզաբանվել:   Հետագայում ՝ 1921 թվականին, վերջապես պարզվեց:   Պայմանագրի համաձայն, սահմանը սկսվեց Ուչ-թալար լեռնագագաթից, որը սահմանակից է Թուրքիային, Հայաստանին և Վրաստանին, հասնում է Օրթուլ Դաղլերին դեպի արևելք, ապա թեքվում հյուսիս-արևելք ՝ թողնելով Մադաթափա լիճը և Տրոյկոյ գյուղը դեպի Խայրաբ, այժմ Խարաբ, Georgiaորջիա գյուղ Դարաքեյի (Սարագյուղ) գյուղերը մինչև Հայաստան, մինչև Լեգլի Դաղ (այժմ ՝ Javավախքի լեռների Աչքասար գագաթը), այնուհետև սահմանը Վրաստանի հայկական լեռների ջրբաժանով անցնում էր դեպի Պալութլի Բաշ 2:   ՀՍՍՀ ժողովրդական խորհրդի փորձագետների կարծիքով, ազգագրական, տնտեսական և այլ տեսանկյուններից, Աղ Կորպի, Օպրետ, Խոխմել, Բրդաձոր, Գուլիբաղ, Դամիա, Լիճկաձոր, Խոժոռնի, Չանախչի, ochոճկան և այլ գյուղեր պետք է մաս կազմեն: Հայաստանի իրենց հողերով:   Այսինքն ՝ նրանք դեմ էին հայկական լեռների ջրբաժանից հյուսիս գտնվող հայկական գյուղերի միացմանը Վրաստանին 3:   Այնուամենայնիվ, սահմանը հիմնականում հատում էր Չեզոք գոտու հյուսիսային սահմանը 4:   Նյութի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս կատարել հետևյալ եզրակացությունները. Ախալքալաքի նահանգը, որը վիճելի տարածք է հայերի և վրացիների միջև, գտնվում է Tsալկայի շրջանում, Թիֆլիսի (Վրաստան) Բորչալու նահանգում գտնվող Խրամ գետից հարավ: որպես hazազախ նահանգի հարավ-արևմտյան մաս: ռազմավարական առումով պատկանել է հայ ժողովրդին, 1918-1920թթ. Դրանք դարձան վիճելի տարածքներ հայերի և վրացիների միջև: Անդրկովկասում ազգային պետությունների հռչակումից առաջ Հայաստանին և հայ ժողովրդին պատկանող վիճելի տարածքները ընդունվել էին Նավրայի ազգային և քաղաքական շրջանների կողմից:   Ավելին, հարցը բարձրացվել է պետական-տարածքային, ոչ միայն Անդրկովկասի վարչական բաժանման մակարդակներում: Հայ-վրացական դիմակայության առաջին շրջանում (1918 թ. Հոկտեմբեր) ստեղծվեց հայկական կողմի վերահսկողությունը Հարավային Լոռու վրա, բայց հյուսիս տեղափոխվելու փորձերն ավարտվեցին անհաջող: Հայ-վրացական երկշաբաթյա պատերազմում հայկական բանակի հաղթանակը ստիպեց Անդրկովկասի դաշնակից ուժերին դուրս բերել Լոռին վրացական վերահսկողությունից, այնտեղ ստեղծել Չեզոք գոտի, որն 1 Ս. Կարապետյան, edինված ապստամբություն Լոռիում 1921 թ., Երեւան, 1955, էջ 12-14:  Ա.Մելքոնյան, էջ 308: 2 Ա. Մելքոնյան, էջ 345:  Տեղագրական քարտեզներ, K-38-100, K-38-101, K-38-102, www.abp.am: 3 Նույն տեղում, Պ. Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի նիստերի 4 արձանագրություն, էջ 163: հետագայում հեշտացրեց այդ տարածքը Հայաստանին միացնելը: Հայ-վրացական սահմանը հատեց չեզոք գոտու հյուսիսային սահմանը: Գրականություն 1. Ասրյան Ա., Հայ-վրացական հարաբերությունների պատմությունից (հայ-վրացական հակամարտություն սահմանին), հրատ. Բանբեր հայկական արխիվների, հ. 2, Երեւան, 2009, էջ 66-70: 2. Դրո, կենսագրական հուշեր, վկայություններ, մկնիկի գիրք: շարք, կազմեց, խմբագրեց ՝ Ա. Անդրանիկյան, խմբ. «Ազատ խոսք», Երեւան, 1991, 410 էջ: 3. Կարապետյան Ս., Armedինված ապստամբությունը Լոռիում 1921 թ., Երեւան, 1955: 4. Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի 1918-1920 թվականների նիստերի արձանագրությունները, գլ. Խմբագիր Ա. Վիրաբյան, Հայաստանի ազգային արխիվ, Երևան, 2010, 616 էջ: «Հայաստանի հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», T.Kh. Հակոբյան, Սուրբ Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան, հ. 1, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, Երեւան, 1986, 991 էջ, հ. 3, Երեւան, 1991, 991 էջ: 6. Հարությունյան Բ.Հ., Հայաստանի պատմության ատլաս, մաս Բ, Macmillan Armenia JV ՓԲԸ, Երեւան, 2008: 7. Հարությունյան Բ.Հ., Հայաստանի պատմության ատլաս, մաս Գ, «Մանմար» ՀԲ ՓԲԸ, Երեւան, 2012: 8. Հովհաննիսյան Ռ.Գ., Հայաստանի Հանրապետություն, հատոր I, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Տիգրան Մեծ հրատարակչություն: Երեւան, 2005, 570 էջ: 9. Մելքոնյան Ա.Ա., Javավախքը 19-րդ դարում առաջին 20-րդ դարի առաջին քառորդում, ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, «angանգակ 97» հրատարակչություն: Երեւան 2003 544 էջ. 10. Jamամալյան Ա., Հայ-վրացական կնճիռը, «Միտք» վերլուծական կենտրոն, «Լուսակ» հրատարակչություն, Երեւան, 2011, 244 էջ: 11. Վրացյան Ս., Հայաստանի Հանրապետություն, III հրատարակություն, Թեհրան, 1982: 12. Սուքիասյան Հ., Հայ-վրացական խաղաղության համաժողովի հայաստանյան պատվիրակության զեկույց (1918 դեկտեմբեր -1919 մարտ), Historical Journal, հատ. 1, Երեւան, 2009, էջ 185-206: 13. Տեղագրական քարտեզներ, K-38-100, K-38-101, K-38-102, www.abp.am Տեղեկություններ հեղինակի մասին Աբրահամյան Վարդիթեր Միքայելի - պատմ. գիտնականի թեկնածու, դոցենտ, Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական ​​մանկավարժական ինստիտուտի պատմության և իրավունքի ամբիոն, էլ. ։

Հայ-վրացական  վիճելի  տարածքներ  հանդիսացան  Ախալքալաքի  գավառը  նրան  սահմանակից  Ծալկայի  շրջանով,  Թիֆլիսի  նահանգի  Բորչալուի  գավառի Խրամ գետից հարավ ընկած հատվածը, ինչպես նաև Ղազախ գավառի  հարավարևմտյան մասը։
  Հայ-վրացական կարճատև պատերազմից հետո կազմավորվեց  Լոռու  չեզոք  գոտի,  որն  ընդգրկում  էր  Վիրահայոց  լեռներից  մինչև  Ձորագետ ընկած հատվածը։
  Հետագայում Չեզոք գոտու հյուսիսային սահմանը  դարձավ հայ-վրացական միջպետական սահմանը։
