ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ՊԱՐՈՒՄ ԵՐԵԽԱՆԵՐԸ. ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԱզգային  ինքնության  և  դրա  բաղադրիչներին  վերաբերող  ազգաբանական  հետազոտությունների  թիվը  բավականին  մեծ  է  ու  շարունակում  է  աճել։
 Դա կապված է ինքնության կառուցարկման մեխանիզմների ակտիվացման ուհատկապես հակամարտությունների պայմաններում ինքնության դերի կարևորության աճի հետ։
  Հայաստանում ևս հրապարակի վրա են տարբեր ուսումնասիրություններ,  հոդվածներ  ու  մենագրություններ,  սակայն,  արձանագրել,  որխնդիրն արդեն արժանացել է համակողմանի քննության, դեռևս չենք կարող։
 Սույն  զեկույցում  կփորձենք  ներկայացնել  ազգային  ինքնության  կառուցարկման վրա մեծ ազդեցություն ունեցող մեկ համալիր, այն է՝ ազգային կամժողովրդական պարը, սակայն ոչ որպես պրոֆեսիոնալ մշակույթի դրսևորում,այլ որպես առօրեականությունում, ժամանցում, տարբեր միջոցառումներում ինքնություն կառուցարկող կամ ցույց տվող տարր։
 Թեմայի  ընտրությունը  պայմանավորված  է  վերջին  շրջանում  ազգայինպարի  հանրայնացման,  ինչպես  նաև  դրա  վերարժևորման  հետ։
   Ըստ  այդմ՝կփորձենք  պարզաբանել,  թե  ինչով  են  դրանք  պայմանավորված,  և  ինչ  դեր  էխաղում ազգային պարը մասնավորապես երեխաների առօրյայում։
  Կփորձենքպարզել ազգային պարի դաստիարակչական գործառույթը՝ ծնողների ակնկալիքներն ու նպատակները։
  Կանդրադառնանք այնպիսի հարցերի, ինչպիսիք են՝ինչո՞ւ երեխաներին պարի տանում, ո՞վ է կայացնում այդ որոշումը, ինչպե՞ս էարձագանքում  շրջապատը,  և  հատկապես  ի՞նչ  կերպ  է  ազդում  պարի  հաճախելը երեխաների, ինչպես նաև նրանց ծնողների ու շրջապատի վրա։
 Հետազոտության համար լիրառվել է ազգագրական երկու հիմնական մեթոդ՝ դիտարկումներ և խորացված հարցումներ։
  Հարցումները անցկացրել ենք«Կարին» ավանդական երգի պարի խմբի դուստր «ՄԵՆՔ» պարի խմբի ծնողների և հարազատների հետ։
 Հետազոտության հենց սկզբից բարդ խնդիր առաջացավ առանձնացնելու«ժողովրդական»  և  «ազգային»  կամ  «ազգագրական»  պարերը։
   Բառային  իմաստով  կարծես  թե  նույնն  են,  սակայն  բանասացները  մեծ  մասամբ  հստակտարբերակում  են  դնում։
   Նրանք  գտնում  են,  որ  ժողովրդական  պարերը  բեմադրված  են  ազգային  պարի  հիմքի  վրա.  «էտ  ազգայինը  դասականի  հետխառնեցին,  բեմադրեցին  ժողովրդականը»1։
   Դրանք  արհեստականորեն  կառուցված  են  ազգագրական,  ինչպես  նաև  այլազգի  պարերի  տարրերից,  ու«սկզբում կարելի է շփոթել և համարել առանցքային ազգային, մինչև այս (ազգային) պարերին ծանոթանալը»2։
  Իսկ ազգային պարերը «մաքուր ակունքներից եկած են »3։
  «Ազգային պարերը պատահական շարժումներ չեն, այլ ծնվածեն կենցաղից... մեր ազգայինը պահանջում ա՝ քո սովորական կեցվածքով լինես, էլի ուս ուսի, էլի ուղիղ, բայց սովորական, ոչ արհեստական ոտքի դիրքով,և թեկուզ ենթագիտակցորեն, բնազդաբար դա ուղված է եղել որևէ մի ֆիզիկականի շտկմանը»4։
  Ավելին, բանասացների մոտ այնպիսի կարծիք է ձևավորվել, որ Արևելյան Հայաստանի կողմը զուրկ է մշակույթից, իսկ այն, ինչ այսօրպարում ենք Արևմտյան Հայաստանի պարերն են, որտեղ մշակույթն ավելի հարուստ ու բարձր էր։
  Իսկ այս պարերը «կորելա ա (են) սովիեթ յունիոնի տարիներին՝ դաստիարակության ժամանակ»5։
 Հետաքրքական  է,  որ  և՛  ծնողները,  և՛  երեխաները  սովորաբար  առիթիդեպքում պատմում են պարի մասին՝ սկսելով հակադրել այն ընդունված «ժող»պարերի հետ։
 Բանասացներից մեկը ազգային պարը բնորոշեց, որպես «ուժ… ոնց որ արյան մեջ լինի»6։
  «Էս ազգագրականը ավելի մոտիկ ա, ավելի հոգեհարազատա, որտև ինքը շատ հղկված չի…ինքը ոնց եղել ա, երևի, տենց մնացել ա։
  …Էտհարազատությունը  շուտ  զգում  ես»7։
   Բանասացներից  մեկը  նշեց,  որ  պարիգալով կարծես արթնանում է «ազգայինի» նկատմամբ սերը. «Ցանկացած հայիգենի մեջ կա, պետք ա բացահայտել»8։
  Ստացվում է որ պարը դիտվում են որպես  շարունակական,  ազգային  անաղարտ  դիմագիծը  դարեր  ի  վեր  պահպանող և արյամբ կամ գենով ժառանգականորեն փոխանցվող տարր։
 Հարցումների արդյունքում պարզվել է, որ ազգագրական պարի բերելու որոշումը  բոլոր  դեպքերում  կապված  է  ծնողի  կամ  հարազատի  անհատականփորձի հետ։
  Այսինքն՝ ծնողների առաջին «հանդիպումն» ու նրանց հետաքրքվածությունը  կամ  դրա  մեջ  ներգրավվածությունը  դառնում  են  երեխաներինպարի տանելու պատճառ։
  Նրանցից ոչ մեկ չառանձնացրեց պարը որպես մասնագիտական ստրատեգիա դիտարկելը, այլ նրանց միակ սպասելիքը երեխա1 Հովհաննիսյան Մ., ԴԱՆ, Երևան, 2015 /բանասաց Ա. Օհանջանյան/։
 2 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016 /բանասաց Մ. Արզումանյան/։
 3 Նույն տեղում։
 4 Նույն տեղում։
 5 Նույն տեղում։
 6 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016 /բանասաց Հ. Կարոյան/։
 7 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2015 /բանասաց Ե. Սարգսյան/։
 8 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016 /բանասաց Ա. Օհանջանյան/։
 ների  պարել  սովորել  ու  հանգամանքը  է  զուտ  իրենց  համար,  զուրկ  դրա  ցուցադրական կողմից. «Չէ՛ ես ուզում էի, որ ինքը պարել սովորեր, էտքան բան։
 Ու ինքն էլ շատ ոգևորված սովորում է պարերը»9։
 Պարուսույցի  կերպարը  ևս  կարևորվում  է  երեխային  պարի  տանելու  համար։
   Բանասացներից  մեկը  շեշտեց,  որ  հատկապես  կարևորություն  է  տալիսպարուսույցին, նրա «մարդ որակն է որպես ուսուցիչ»։
  Ծնողները ուսուցչի կերպարի մեջ տեսնում են հայրենասերի, որը նման ոգով պետք է դաստիարակի երեխաներին։
  Այսինքն՝ պարի բերելիս նրանք ակնկալում են, որ իբրև հեղինակություն՝  տվյալ  ուսուցիչն  իր  վարքով  օրինակ  կծառայի  երեխաների  համար,հատկապես  տղաների  համար։
   Որոշ  բանասացներ  շեշտում են  ազգային  պարի՝ հենց իրենց տղաներին բերելու կարևորությունը. «Տղաների դաստիարակման  մեջ,  ազգագրական  պարը  շա՜տ  խորքային  ու  շա՜տ  կարևոր  դեր  ա  խաղում…  հոգով  ուժեղ,  մարմնով  էլ  ուժեղ  ձևավորվելու  համար։
   Իմ  կարծիքով՝նույնիսկ բանակի էլ ա պատրաստում։
 »10Ծնողների  համար  պարը  հատկապես  կարևորվում  է  որպես  «ազգը  ճանաչելու,  հարգելու,  ազգի  նկատմամբ  ճիշտ  վերաբերմունք  ունենալու,  արմատները ճանաչելու, հայ լինելը ճիշտ ձևավորվելու…»11 միջոց։
 Փորձել ենք հասկանալ՝ արդյոք որևէ տիպի փոփոխություն տեղի է ունեցել երեխաների, ինչպես նաև ծնողների կամ տան անդամների հետ, ինչ երեխաները սկսել են պարի հաճախել։
  Այսինքն՝ փոփոխությունները դիտարկել ենք  երկու  մակարդակում՝  պարի  ակտիվ  մասնակիցների՝  երեխաների,  պասիվմասնակիցների՝ ընտանիքի անդամների շրջանում։
  Ծնողների կարծիքով՝ պարի շնորհիվ երեխաները ֆիզիկապես ձգվել են, ինչպես և ակնկալում էին։
  Բանասացներից  մեկը,  ով  մասնագիտությամբ  կինեզիոլոգ  է  շրջանում  գտնում  է,որ պարը՝ որպես շարժողական զբաղմունք, համալիր կերպով մարզում է բոլորմկանները՝ ստորին և վերին վերջույթները, ինչպես նաև ուղղում է կեցվածքը։
 Բացի այդ՝ նա գտնում է, որ ազգային պարերը օգտակար են ոտքերի անոթների  և  հոդերի  համար։
   Երեխաների  մասին  խոսելիս  բանասացները  նշում  էինկարևորապես, որ նրանք դարձել են ավելի բաց, շփվող, համարձակ, ամրացելու ավելի ինքնավստահ։
 Բանասացներից  մեկը  նշեց  միջավայրի  կարևորությունը  երեխայի  բարոյական կերպարը ստեղծելու գործում։
  Այն դպրոցից ու տնից տարբեր է և լայնացնում  է  նրանց  ընկալումը  ուրիշների,  կոլեկտիվի  նկատմամբ,  լայնանում  էնրա  մտահորիզոնը  «գալուց,  պարելուց,  շփվելուց,  ինքը  լիարժեք  բացվում9 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2015 /բանասաց Օ. Թերզյան/։
 10 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016 /բանասաց Մ. Արզումանյան/։
 11 Նույն տեղում։
 ա»12։
   Բացի  այդ՝  ավելանում  է  «ոգևորությունը,  ու  ազգային  բաներով  հետաքրքրությունը…էս ազգային ոգին ուրիշ բան ա, լրիվ»13։
 Ինչպես  նաև  նրանք  նշեցին,  որ  երեխաները  նախաձեռնողական  ջիղ  ենձեռք բերել, և տնային խնջույքներում նրանք են հենց նախաձեռնություն վերցնում՝  պարեր  ցուցադրելով  և  մյուսներից  սովորեցնելով։
   Նրանց  համար  դահպարտություն է, որ «գիտեն մի բան, որ ոչ բոլորը գիտեն, ու մի բան, որ մեծարժեք  ունի»14։
   Հատկապես  նոր  միջավայրում  «ինքը  ուրախ  ա,  որ  ինքը  դագիտի, ու դա կիրառվելու ա»15։
  Ինչպես «Կարին» խմբի ղեկավար Գագիկ Գինոսյանն է հաճախ իր խոսքում նշում «Պարով հայ ազգին վերադարձնում ենքհայ լինելու հպարտությունը»16։
  Դա է ընկած «Կարինի» կողմից վերջերս պարերն ակտիվ տարածելու տենդենցի հիմքում։
 Այն,  ինչ  դասընթացի  ժամանակ  կատարվում  է,  ներթափանցում  է  տուն։
 Բանասացների մեծ մասի կարծիքով՝ «Ես իրանց գնալու շնորհիվ շատ բան եմսովորել… երբ, որ իրենք գնացին ու սկսեցին դա բերել տուն, դա սկսվեց քննարկվել»17։
  Տվյալ խմբում արգելվում է օտարալեզու բառերի գործածումը, ևերեխաներն սկսում են դա տանը կիառել։
  Պարերից բացի՝ երեխաները սովորում են պարերին ուղեկցող երգերը, որոնք հաճախ շարունակում են տանը երգել։
  Ծնողներն իրենք արդեն ավելի շատ են սկսում լսել ազգագրական երգեր։
 Ըստ որոշ բանասացների՝ փոխվել է նրանց երաժշտական ճաշակը. ավելի մեծտեղեն տալիս ազգային երգ ու երաժշտությանը։
  Նրանցից մեկն այնքան է ոգևորվել  ազգային  երգ-երաժշտությամբ,  որ  իր  խոսքերով  ամեն  կիրակի«Սկայպով»  կապված  է  իր  արտասահմանցի  ընկերների  հետ  և  միասին  ունկնդրում  են։
   Բանասացներից  մեկը  նշեց,  նաև,  որ  երբեմն  աշխատանքիցտուն  վերադառնալիս  լիցքաթափվելու  համար  երեխաների  հետ  պարայինշարժումներ են սովորում։
 Բոլոր  բանասացները  ոգևորությամբ  են  խոսում,  երբ  նկարագրում  են  իրենց  շրջապատի  ու  հարազատների  արձագանքը։
   Ինչպես  նրանցից  մեկն  ասաց. «Բոլորն էլ շատ մեծ հաճույք են ստանում։
  Նախ հարցնում են, ո՞նց ա, ի՞նչ ա։
  Հետաքրքիր ա, որովհետև չի եղել, ծանոթ բան չի։
  Հա՛մ պարող չունենք,հա՛մ էլ էս ոճի պարող չունենք։
  Մշակույթի հետ շատ քիչ կապված մարդիկ ենք։
 Դրա համար բոլորին հետաքրքիր ա, բոլորն էլ հարցնում են, ու բոլորին էլ հա12 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2015 /բանասաց Ե. Սարգսյան/։
 13 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2015 /բանասաց Օ. Թերզյան/։
 14 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016 /բանասաց Մ. Արզումանյան/։
 15 Նույն տեղում։
 16 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016/ դիտարկումներ Պարի միջազգային օրվա միջոցառումից։
 17 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016 /բանասաց Մ. Արզումանյան/։
 ճելի ա»18։
  Բանասացներից շատերը նշում են, որ նման պարեր մինչ այս նրանցծանոթ չեն եղել, և այժմ տվյալ պարերն համարվում են «հատուկ»՝ ի տարբերություն  խնջույքներում  տարածում  գտած  «հասարակ»՝  ձեռքերը  օդում  պտտող շարժումներով պարերին։
  Բանասացներից մեկի վկայությամբ՝ իրենց ընտանիքում երիտասարդ սերունդը դեռ 80-ականներին, երբ տան մեծերից մեկըպարում  էր  նման  պարեր,  դա  համարում  էր  «եզդիական»19։
   Երկու  դեպքգրանցվեց, երբ հայրերը երիտասարդ ժամանակ հաճախել են նման պարերի,բայց տարիներ հետո նորովի են բացահայտել դրանք, քանզի իրենց հաճախելու  ժամանակ  այդքան  ընդունված  չի  եղել  ազգագրական  պարելը,  իսկ  այսօրհենց հայրերն են իրենց տղաներին պարի տանում։
 Հետաքրքրական է նաև հայրիկների դիրքորուշումը պարերի նկատմամբ։
 Վերջիններս  հաճախ  ցանկություն  են  հայտնում  մասնակցելու,  և  որոշ  անհատական դասընթացների են հաճախում։
  Մայրիկները ավելի քիչ համարձակ են,ու  ժամանակի  խնդիր  ունեն  դրա  համար.  ուղղակի  սահմանափակվում  են՝պարեղանակներ լսելով։
  Նման ազգային պարերգերը օգնում են լարվածությունը, հոգնածությունը թոթափել, տնային աշխատանքներն ավելի արագ անել, ինչպես նաև օգնում են, որ շաբաթն ավելի հեշտ անցնի։
 Այսպիսով, ըստ հետազոտության տվյալ փուլի, կարելի է եզրակացնել, որպարը կրթական ուղղվածություն ունի՝ զուտ գիտելիքի առումով, և դաստիարակչական միջոց է, ինչպես նաև ազգաին ինքնության կարևոր բաղադրիչ։
  Այնդիտվում է ոչ միայն որպես գեղագիտական դաստիարակության մաս, այլ նաևորպես  համակարգային  կրթություն.  «Սա  պար  չի,  ես  այն  դիտարկում  եմ  որպես  կրթություն։
   Ոնց  որ  պիտի  տառաճանաչ  լինենք,  էտպես  էլ  պարը  պիտիճանաչենք»20։
   Այն  դիտարկելով  որպես  ինքնության  բաղադրիչ  և  օգտվելովկոնստրուկտիվիստական մտքից՝ կարելի է ասել, որ ազգային պարի տարածմամբ տեղի է ունենում նոր, հետխորհրդային ինքնության կառուցարկում՝ հակադրվելով և մերժելով խորհրդային մշակույթը՝ ժողովրդական պարը։
  Դեռ ուշխորհրդային  շրջանում  առաջանում  էին  ազգային  պարային  խմբեր  ժողովրդականներին զուգահեռ, բայց վերջին պարերը, որ ավելի մեծ տարածում և ավելի բարձր կարգավիճակ ունեին։
  Վերջին տարիների և այսօրվա հետաքրքրվածությունը ազգային պարերով վկայում է դրա կարգավիճակի փոփոխությունը։
   Տեսանք,  թե  ինչպես  է  այն  խմբակային  պարապմունքի  դասընթացի  մակարդակից անցնում առօրյա կյանք և դառնում ուրախ պահեր կիսելու, ինչպեսնաև լարվածություն թոթափելու միջոց։
  Երևում են պարի գրավիչ ու «վարա18 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2015 /բանասաց Ե. Սարգսյան/։
 19 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2015 /բանասաց Է. Հայրապետյան/։
 20 Մ. Հովհաննիսյան, ԴԱՆ, Երևան, 2016 /բանասաց Մ. Արզումանյան/։
 կիչ»  հատկանիշը  ու  երեխաների,  ինչպես  նաև  հարազատների  մեջ  դրա  արդյունքում առաջացած փոփոխությունները։
 Տեսական  առումով  Մայքլ  Բիլիգի  «Banal  Nationalism»21  տեսության  դիտանկյունից հարցին մոտենալիս տեսնում ենք, թե ինչպես է պարի միջոցով երեխաների  մեջ  դաստիարակվում  «իսկական  հայ,  հայի  տեսակ»  գաղափարը,որը,  մտնելով  ամենօրյա  իրականություն,  անընդհատ  հիշեցնում  է՝  «ով  ենքմենք»։
   Եվ,  իհարկե,  պարը  մտնելով  առօրյա,  իր  հետ  է  բերում  նաև   մշակու թային  այնպիսի  երևույթներ,  ինչպիսիք  են՝  ազգային  երգերը,  խաղերը,  տոները, որոնք ևս դառնում են ինքնության կարևոր բաղադրիչ։
 Գրականություն1.  Հովհաննիսյան Մ., Դաշտային ազգագրական նյութեր (ԴԱՆ) 2015-2016։
 Մարիամ ՀովհաննիսյանԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ՊԱՐՈՒՄ ԵՐԵԽԱՆԵՐԸ. ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԲանալի բառեր՝ ազգային պար, ինքնություն, դաստիրակություն, առօրեականությունԱմփոփում։

Սույն  հոդվածում  անդրադարձել  ենք  ազգային  ինքնության  մաս  կազմող  կարևոր  մի  բաղադրիչի՝  ազգային  պարին։
   Փորձել  ենք  հասկանալ  դրա  դերը  երեխաների  դաստիարակության գործում։
  Կատարել ենք մի շարք հարցումներ երեխաների հարազատների հետ։
   Փորձել ենք պարզել երեխաներին պարի բերելու դրդապատճառներն ու ակնկալիքները։
  Արդյունքում  երեխաներին  պարի  բերելու  հիմնական  նպատակն  ազգային  մշակույթին  հաղորդակցվելն է, դրա միջոցով «իսկական հայ» լինելու ինքնությունը կառուցելը։
  Բացի այդ՝  արձանագրել ենք մի շարք փոփոխություններ, որոնք տեղի են ունեցել ինչպես երեխաների,  այնպես էլ հարազատների առօրյայում։
