Փիլիսոփայության ողջ պատմության ընթացքում նրանց կողմից մշակված տարբեր ուղղությունները, հոսանքները, տեսություններն ու համակարգերը նպատակ ունեին ոչ միայն լուծել գիտելիքի կամ ժամանակաշրջանի բխող մտքի հակասություններն ու խնդիրները, այլ նաև իրականացնել հիմնարար մեկը: և մարդկային մտքի խնդրահարույց առաքելություններ: Փիլիսոփայական իմաստը մարդկության և աշխարհի փոխազդեցության արդյունքում աշխարհի սուբյեկտիվ «օբյեկտիվ պատկերներում» արձանագրված գործընթացների, իրադարձությունների և երևույթների ընդգրկումն է, որոնք գոյություն ունեին փիլիսոփայական մտքի զարգացման ընթացքում ՝ պարզից մատերիալիստական, սկսած մատերիալիստականը նյութապաշտականից: Գիտական ​​գիտելիքների համատեքստում ՝ ֆիլիբիլիստական: Եվ ահա փորձարարական գիտությունը, որը տվյալ քննարկման շրջանակներում շահագրգռված է առավելագույն ըմբռնումով, սահմանվում է որպես գիտական ​​վարկածների կամ տեսությունների հետազոտական ​​գործընթացների ամբողջություն արդեն հայտնի փաստերով, փաստերով, փաստերով, հետազոտություններով: միշտ եղել է փիլիսոփայության գործառույթի անբաժանելի մասը: Իմաստի արտահայտում 1: մոտեցման ավարտը և [1]: Փիլիսոփայական իմաստի ողջ պատմության ընթացքում փիլիսոփայական իմաստի օբյեկտը փոխվել է փիլիսոփայական իմաստի ողջ պատմության ընթացքում ՝ ձեռք բերելով գոյաբանական հիմք ժամանակի մարդու մտավոր-էմպիրիկ փորձից, ինչպես նաև առարկան մեկնաբանելու «գործիքներ» ՝ տալով և ստանալը   Հիմնվելով բացառապես տեսական փորձի վրա, կարող են վախեր առաջանալ վերացական, անիրատեսական մտավոր կառուցվածքների համակարգերի զարգացման մեջ, որոնք կարող են հիմք հանդիսանալ զուտ սպեկուլյատիվ և մտավոր դիտարկման հոսանքների առաջացման համար:   Այնուամենայնիվ, փիլիսոփայության ողջ պատմության ընթացքում նման միտումները միշտ առկա են եղել փորձնական «օբյեկտի վրա հիմնված դիտարկումների» հիման վրա: Hetherington S. Fallibilism // Ինտերնետային հանրագիտարանի փիլիսոփայություն: ISSN 2161-0002: Փիլիսոփայությունների քննադատության թիրախը ի դեմս Իմմանուել Կանտի ՝ աստիճանաբար դառնալով պակաս մրցունակ կամ ընդհանրապես դուրս մղվեց համաշխարհային փիլիսոփայության բեմից: Միևնույն ժամանակ, փիլիսոփայական հիմնավորման խնդրի համատեքստում, ժամանակի փորձարարական գիտության տվյալները ոչ միայն դուրս մղվեցին փիլիսոփայական դիտարկման «առարկայական ցուցակից», այլ նաև դարձան հետագա զարգացումը որոշող անկյունաքարերից մեկը: մարդկային մտքի փիլիսոփայության Այսպիսով, 2-րդ դարում Կլավդիոս Պտղոմեոսի առաջարկած տիեզերքի աշխարհակենտրոն մոդելը, որը համապատասխանում էր Երկրից պարզ և ուղղակի դիտումների արդյունքներին, համապատասխանում էր այդ ժամանակաշրջանի մարդու գաղափարներին ՝ աշխարհիկ և հոգևոր:  Երկնային մարմինների ռոտացիան և իդեալական պտույտը, Երկիրը գտնվելով տիեզերքի կենտրոնում, ընդունելի էին եկեղեցու համար, չնայած մի շարք այլ ինքնին հասկանալի խնդիրներ առաջանում էին նման մոդելից մինչև 16-րդ դարը:   Այնուամենայնիվ, հենց այս շրջանում գերմանացի աստղագետ Նիկոլայ Կոպեռնիկոսը հանդես եկավ տիեզերքի Պտղոմեոսյան աշխարհակենտրոն մոդելով: Նա առաջարկեց շատ ավելի պարզ մոդել, համաձայն որի Արեգակը գտնվում է տիեզերքի կենտրոնում, իսկ Երկիրը նրա շուրջ պտտվում է մյուս մոլորակների հետ միասին:   Եկեղեցու գերիշխող գաղափարների դեմ այսպիսի համարձակ քայլը հնարավոր չէր միանգամից ընդունել, մանավանդ որ երկնային մարմինների Կոպեռնիկյան մոդելի հետագծերը չէին համապատասխանում Երկրից կատարված ուղղակի դիտումներին: Այնուամենայնիվ, ավելի ուշ ՝ 1609 թ.-ին, երբ Գալիլեո Գալիլեյի երկնային դիտարկումները ցույց տվեցին, որ Յուպիտերի շուրջ այլ ուղեծրեր կան, և Կեպլերն արձանագրեց, որ ուղեծրերը ոչ թե շրջանաձեւ են, այլ էլիպսաձեւ, Կոպեռնիկոսի արևային մոդելը հիմնված է ճշգրիտ դիտարկումների վրա: Տիեզերքի կառուցվածքը նկարագրելու Կոպեռնիկոսի մոդելը, դրանով աստիճանաբար հիմնավորվելով, շուտով դարձավ Պտղոմեոսյան մոդելի այլընտրանքը, որը ոչ միայն փոխեց երկնային ֆիզիկական իրականության հասկացությունը, այլ նաև աշխարհակարգի կարգը դարձավ աշխարհայացք, այլև աշխարհայացք: , պարադիգմ [5]: դարձավ հեղափոխության գիտական ​​հիմքը: Փիլիսոփայական իմաստի խնդրի համատեքստում փորձարարական գիտության արդյունքները և դրա փիլիսոփայական մեկնաբանությունը և իմաստը գերմանական դասական փիլիսոփայության Իմմանուել Կանտիկոսմոգոնյան վարկածի մեկ այլ օրինակ են: Կանտի տիեզերաբանական վարկածը զգալիորեն մոտ է Արեգակնային համակարգի ձեւավորման ժամանակակից տեսություններին և մոդելներին:   Ըստ Կանտի, տիեզերքի առաջացումը հիմնված է առաջնային նյութի մասնիկների հսկայական «ամպի» ներքին փոխազդեցության վրա: Դեռ Կանտից հայտնի էին Նյուտոնի մեխանիկայի համընդհանուր ձգողականության օրենքները, որոնք դարձան տարածության Կանտի ձևավորման էմպիրիկ հիմքը, որտեղ տարբեր տիեզերական մարմիններ առաջանում են մասնիկների վանող և ձգողական ուժերի փոխազդեցության արդյունքում:   Դժվար է նշել, որ տիեզերքի ձևավորման կանտական ​​մեկնաբանությունը վերաբերում է բացառապես ֆիզիկական մակարդակում տեղի ունեցող գործընթացներին, որոնց շրջանակներում փոխազդեցություններն ու ընդհանրացման հնարավոր ձևերը մեխանիկական բնույթ են կրում `ժամանակի ընկալումից մինչև ֆիզիկական նկարագրություն: իրականություն Դասական մեխանիկայի տեսության փիլիսոփայական մեկնաբանությունը տիեզերական կարևորություն ուներ մի շարք այլ հարցերի համար, որոնք ունեն թե՛ ուղղակի, թե՛ միջնորդավորված ընդհանրություններ վերը քննարկված տեսությունների և վարկածների հետ:  Կանտի վարկածը մեզ առաջին հերթին թույլ է տալիս խոսել տիեզերքի մասին `որպես նյութական ծագում ունեցող մի իրողության, որտեղ նյութական աշխարհի ֆիզիկական պրոցեսների օրենքները ոչ միայն անհրաժեշտ են ֆիզիկական իրականության առաջացման, այլև կարգի բավարար բացատրության համար: տիեզերքի   Հետևաբար, հետևում է, որ հումքից տիեզերքի ստեղծման գործընթացում այլ պատճառների կարիքը սկզբունքորեն բացառվում է:   Այս առիթով Կանտը նշում է. «Ինձ նյութ տուր, ես դրանից կկառուցեմ աշխարհը» [6, էջ. 123]:  Կանտիանի այս մեկնաբանությունը յուրովի է շարունակվում փիլիսոփայության տվյալ մարդկային ընդհանուր հակումների փիլիսոփայության գիտության դիտումներից: Մասնավորապես, ավելի ուշ ՝ 19-րդ դարում, Չարլզ Դարվինի էվոլյուցիայի տեսությունը հեղափոխեց կենսաբանությունը ՝ առաջարկելով տեսակների և կենսաբանական համակարգերի էվոլյուցիայի հիմնովին նոր ըմբռնում և տեսակետ:  Ըստ Դարվինի ՝ կենսաբանական բազմազանության սերնդափոխության գործընթացում յուրաքանչյուր հաջորդ սերունդ ձեռք է բերում նախորդ սերնդի ընդհանուր որակական հատկանիշները, գծերն ու հատկությունները, բայց յուրաքանչյուր հաջորդ սերնդում դրանք չեն փոխանցվում ճիշտ նույն կերպ, բայց կարող են առաջանալ մուտացիաների ձևը:   Պարզից բարդ տեսակների անցման գործընթացը տեղի է ունենում էվոլյուցիայի համար անհրաժեշտ մի շարք այլ գործընթացների միջոցով. Բնական ընտրություն, պայքար բնույթի պատահականության համար և որակական փոփոխություն:   Ըստ Դարվինյանի, մուտացիաներն անբացատրելի գործընթացներ են, որոնց գոյությունը նույնիսկ գիտնականը հաճախ էր փորձում բացատրել ՝ կենսաբանական գործընթացներում հրաշքի կամ աստծո գոյություն փնտրելով:   Այնուամենայնիվ, էվոլյուցիայի տեսության ձևավորումից անմիջապես հետո տեսության շրջանակներում իրականացված էմպիրիկ հետազոտության արդյունքների փիլիսոփայական ընկալման և մեկնաբանման խնդիրը շատ հրատապ դարձավ. Մուտացիաները մեկնաբանվում էին ժամանակի մտածողների կողմից, որոնք շատ դեպքեր կանխորոշում էին գիտության զարգացումը: Ի տարբերություն Դարվինի, էվոլյուցիայի տեսության Բերգսոնի մեկնաբանությունը այս համատեքստում նշանակալի է փիլիսոփայական ըմբռնման խնդրի համատեքստում: Ֆրանսիացի փիլիսոփա Անրի Բերգսոնը բնական, էվոլյուցիոն գործընթացը համարում է աշխարհի առաջընթացի և զարգացման հիմքում ընկած ստեղծագործական ուժ, որը վերջինիս կողմից սահմանվում է որպես կենսական նշանակություն:   Ըստ Բերգսոնի, կենդանի աշխարհը, կենսաբազմազանության տեսքով, դրանում տեղի ունեցող գործընթացները, անշունչ, նյութական աշխարհից տարբերվում է նրանով, որ կենսաբանական մակարդակում կենդանի անհատներն օժտված են եզակի կյանքի ուժով, որը հնարավոր է դարձնում նրանց գոյությունը:   Այս բնական ուժի շնորհիվ է, որ մանկատանը կա անընդհատ զարգացում, ավելի պարզ ձվերից ավելի բարդ ձվերի դուրս գալու անընդհատ գործընթաց:   Կենսաբանության Բերգսոնի մեկնաբանությունը ոչ միայն լուծումներ էր պարունակում նախորդ տեսություններով չհաղթահարված խոչընդոտների համար, այլև ճանապարհ բացեց էվոլյուցիոն տեսության խնդիրների վերաիմաստավորման համար, որոնք անմիջականորեն կապված էին ուշ Վիեսբերգյան մեկնաբանության, մասնավորապես ՝ պատճառահետեւանքային կապի հետ: Կառուցվածքների ձևավորման հնարավորության խնդրի հիմնական հարցերն են `մակարդակների գոյացությունների նկարագրության տեսությունները սկզբունքորեն տանում են իրականության ամենապարզ մակարդակների նկարագրության տեսությունների՞ն, թե՞ կենսաբանական աշխարհը բացատրվում է նյութական իրականության օրենքներով:   Մինչ Բերգսոնի էվոլյուցիայի տեսության գալուստը, պատճառահետեւանքային հիմնախնդիրը հստակ պատասխան ուներ ՝ հիմնված 17-րդ և 19-րդ դարերի նյուտոնյան գերակշռության դասական մեխանիկայի վրա:   Ըստ դասական մեխանիկայի ՝ իրականում պատճառահետեւանքային ձևավորման վրա գործող ուժերը և վերջին դեպքում սկզբունքորեն խիստ միանշանակ են:  Այս տեսակետը ՝ դետերմինիզմ կոչվածը, ենթադրում է, որ իրականում հնարավոր է կանխատեսել, եթե հայտնի է գործընթացի նախնական վիճակը:   Հակառակ գերակշռող պատկերացումներին, Դարվինը և այնուհետև Բերգսոնը կարծում էր, որ իրականում կան գործընթացներ, որոնք պատահական բնույթ ունեն և չեն կարող միանշանակ որոշվել:  Էվոլյուցիոնիստական ​​տեսությունից դասական մեխանիկայից բխող փաստարկների փիլիսոփայական ընկալման արդյունքում և Դրաբերգսոնի մեկնաբանությունից պարզ է դառնում, որ դետերմինիզմը իրադարձությունները զարգացնելու միակ միջոցը չէ ՝ աստիճանաբար դառնալով այսպես կոչված պատճառահետեւանքային կապի հակառակ:   Ինչ վերաբերում է պատճառահետեւանքային խնդրին, ապա այս դեպքում պարզվում է, որ կենսաբանական իրականության մեջ կան գործընթացներ, որոնք սկզբունքորեն կանխատեսելի չեն պատահականորեն պատահելուց, ինչը նշանակում է, որ ֆիզիկական ֆիզիկայի հիմնական օրենքները չեն կարող կիրառվել կենսաբանական համակարգերի նկատմամբ, ինչպես դրանք առկա են ֆիզիկական աշխարհ   Հետևաբար, ավելի բարդ համակարգերի նկարագրության համար տեսությունների հիման վրա ավելի բարդ կենսաբանական տեսություններ չեն կարող դուրս գալ [10, p. 123]: Անորոշության նկարագրության համակարգերի հիմնական խնդիրներում 20-21-րդ դարերի փորձարարական գիտության նվաճումներն ու հայտնագործությունները իրենց անդառնալի հետքն են թողել ինչպես աշխարհի ժամանակակից գիտական ​​պատկերի, այնպես էլ ժամանակակից փիլիսոփայության հիմքերի վրա:   Իրական ազդեցությունն ու հետքը թողած տեսությունների դերը աշխարհի ժամանակակից գիտական ​​պատկերի մեջ, մասնավորապես ՝ հարաբերականության քվանտային մեխանիզմի շրջանակներում կատարված փորձերը, դրանց փիլիսոփայական մեկնաբանությունը և իմաստը ներկայիս գիտական ​​պատկերի ձևավորման գործում: աշխարհը.   Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով վերոհիշյալ տեսությունների և դրանց ընդհանուր տեսության վերաբերյալ քննարկումների լայնածավալ բնույթը, հետագա քննարկումը կքննարկի 20-21-րդ դարերի ռեզոնանսը `նշանակալից գիտական ​​և փիլիսոփայական նվաճումների իմաստի իմաստը: Այսպիսով, խորթ տիեզերքի ուսումնասիրությունները, 20-րդ դարի գիտատեխնիկական և փորձարարական գիտության աննախադեպ հաջողության շնորհիվ, հասան որակապես նոր մակարդակի:   1929 թ.-ին Էդվին Հաբլի դիտարկումները ցույց տվեցին, որ տարածության հեռավոր գալակտիկաները, անկախ նրանից, թե որտեղ են նրանք, ստատիկ չեն. նրանք շատ մեծ արագությամբ են թողնում մեզ (Երկրից եկած դիտորդին):   Կատարված դիտարկումների հիման վրա Հաբլի օրենքը էմպիրիկ և փորձարարական գիտության կողմից առաջադրված առաջին փաստն էր, որ տիեզերքն ընդլայնվում է [4, p. 15]:   Փիլիսոփայական ըմբռնման տեսանկյունից նման փորձարարական տվյալները հատուկ նշանակություն ունեն:   Եթե ​​գալակտիկաները անընդհատ հեռանում են միմյանցից, սա տիեզերքի ընդլայնման արդյունք է, ապա հասարակածի ինչ-որ պահի կար մի վիճակ, որից ընդարձակվեց տիեզերքը:   Գիտության մեջ պահը, որը պայմանականորեն կոչվում է «Մեծ պայթյուն», համարվում է զրոյական կետը, որը հնարավոր դարձրեց տիեզերքը և դարձավ վերջինիս գոյաբանական ելակետը:   Նման տեսակետն այժմ ընդունվում է ավելի լայն գիտական ​​հանրության կողմից ՝ ամրագրելով ստատիկ տիեզերքի պարադիգմայի փոխարինումը դինամիկորեն առաջացող տիեզերաբանական հարացույցով մինչև 20-րդ դարը:   Իհարկե, Հաբլից առաջ, փիլիսոփայության պատմության մեջ, գիտությունը նաև անդրադարձավ քննարկվող հարցին ՝ ի դեմս Կանտի, որը կարծում էր, որ տիեզերքի ծագման հարցը մտքի հակասություն է պարունակում, միևնույն ժամանակ ունենալով թեզ-հակադրություն, անհնար էր ռացիոնալ պատասխանել խնդրին:   Մինչդեռ իրավիճակը փոխվեց փորձարարական գիտության արդյունքները նոր լույսի ներքո հասկանալու արդյունքում, ինչը ճանապարհ բացեց տիեզերքի որակական և քանակական բնույթը հասկանալու համար: Ընդարձակվող տիեզերքի մոդելի ձևավորումից անմիջապես հետո համանուն համանուն աստղադիտակի կողմից արված դիտարկումները տիեզերքի «նյութի» տեղիք են տվել 2   Հիմնարար և սկզբունքորեն նոր գաղափարներ կառուցվածքի վերաբերյալ:   Ըստ Պլանկի աստղադիտակի դիտարկումների, «սովորական» ճամբարային նյութը, որը կազմված է աստղերից, գալակտիկաներից, խիտ միջգալակտիկական փոշուց և նյութական իրականության ցանկացած այլ արտաքին մակերեսից, կազմում է ամբողջ տիեզերքի «նյութի» միայն 4.9% -ը:  Տիեզերքի մնացած մասը բաղկացած է այսպես կոչված մութ նյութից և մութ էներգիայից, համապատասխանաբար 26,8% և 68,3%: Մութ նյութը և մութ էներգիան ուղղակիորեն չեն կարող հայտնաբերվել փորձնականորեն, բայց մենք դրանց մասին տեղեկանում ենք սովորական նյութի հետ գրավիտացիոն փոխազդեցությունների արդյունքում:  Այսպիսով, տիեզերքի մնացած 95,1% -ը ուղղակիորեն դուրս է խորթ իրականության և բոլոր հնարավոր ուղղակի դիտողությունների վերաբերյալ սխալ պատկերացումներից, որոնք մինչ այժմ արվել են մարդկության պատմության ընթացքում: Վերոնշյալ քննարկումից պարզ է դառնում, որ իրականությունը, որպես այդպիսին, միատարր չէ, այն բաղկացած է նյութի տարբեր դրսեւորումներից: Հետևաբար, մեր իրականության և առհասարակ տիեզերքի մասին խոսելիս սխալ կլինի օգտագործել հայեցակարգի իմաստները, որոնք գերակշռել են միամիտ մատերիալիզմի ողջ պատմության մեջ ՝ սկսած փիլիսոփայության ողջ պատմությունից, և դա կարող է թյուրիմացություն առաջացնել:   Գիտության զարգացումը և ստացված արդյունքների փիլիսոփայական իմաստը ոչ միայն ենթադրում են փոփոխություններ աշխարհի գիտական ​​կերպարի և դրա տարրերի մասին, այլև հայեցակարգային ապարատի փոփոխման գործընթացում, որը հատուկ էր և՛ փիլիսոփայությանը, և՛ գիտությանը զարգացման գործում: մարդկային միտքը:   Եվ այսօր 21-րդ դարում փորձարարական գիտության հայտնաբերման և նոր նվաճումների արդյունքում «նյութ» հասկացությունն ավելի մեծ թվով է հայտնվում: Այն այստեղ օգտագործվել է տիեզերքի որակական-քանակական բնութագրերի ավելի օբյեկտիվ պատկեր տալու համար, որտեղ անհրաժեշտ է «նյութ» հասկացությունը: հասկանալ տիեզերքն ընդհանրապես կազմող բոլոր հնարավոր նյութական դրսեւորումները: Անտեսանելի և սկզբունքորեն նոր իրողություններ աղետալի իրադարձության տեսքով, երբ աշխարհում առաջին անգամ երեխան ծնվում է գենետիկ մակարդակում արհեստական ​​միջամտությամբ, անհրաժեշտ է ոչ միայն իրականացնել օբյեկտիվ փիլիսոփայական ըմբռնում այդ իրողությունների վերաբերյալ, այլև դրանք վերաընկալելու համար: Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ, հարկ է նշել, որ փորձարարական գիտության մեկնաբանման խնդիրը չի կորցնում իր արդիականությունը և գիտության փորձարարական գործունեության մեկնաբանման, իմաստի մշակման անքակտելի անհրաժեշտությունը: Ավելին, նորի, հատկապես ժամանակակից գիտության փորձնական տվյալները պակաս ընկալելի են և հաճախ դուրս են մնում տարբեր փիլիսոփայական հարցերի շուրջ քննարկումներից:   Ուստի փորձարարական գիտության էմպիրիկ արդյունքների նման միտումները կանխելու համար անհրաժեշտ է դրանց հնարավոր մեկնաբանություններից բացի շեշտել փիլիսոփայական իմաստի դերը: ։

Փիլիսոփայական  իմաստավորման  հիմնախնդիրը  էքսպերիմենտալ գիտության համատեքստում քննարկելով՝ հոդվածում ցույց է տրվել  փիլիսոփայական  նշանակությունը  էքսպերիմենտալ  գիտության  պատմության  ընթացքում  արձանագրված  մի  շարք  կարևոր  գիտական  նվաճումների  ու  բացահայտումների  օրինակներով։
  Հոդվածում քննարկվել է իմաստավորման հիմնախնդիրը  հանգեցվելիության,  պատճառականության  ու  այլ  հիմնախնդիրների  առնչությամբ՝  ցույց  տալով  դրանց  կապը  ժամանակակից  էքսպերիմենտալ գիտության նվաճումների ու բացահայտումների հետ։
  Քննարկվածի  արդյունքում  եզրակացվեց,  որ  20-րդ  և  հատկապես  21-րդ  դարում  փիլիսոփայական  իմաստավորումը  ոչ  միայն  չի  կորցրել  իր  դերն  ու  նշանակությունը,  այլև  այսօր  ստացել  է  շատ  ավելի  մեծ  ու  կարևոր  առաքելություն՝ լուսավորելու ու հասկանալի դարձնելու ժամանակակից  էքսպերիմենտալ գիտության նվաճումներն ու բացահայտումները։
