Կազմակերպություների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքները միշտ էլ ենթարկել են, եւ այժմ էլ ներկայացվում են հաշվառման, եւ այն էլ տարբեր հարթություններով։
   Այսպես, օպերատիվ հաշվառումը ներկայացնում է աշխատակիցների աշատաժամանակի օգտագործումը, կազմակերպության հումք եւ նյութերի ծախսը եւ ամենօրյա մնացորդները։
   Հաշվապահական անալիտիկ հաշվառումը ներկայացնում է պաշարների քանակային շարժը, հիմնական միջոցների տեղաբաշխումները, սարքավորումների ներկազմակերպական շարժունեությունը, արագամաշ առարկաների քանակային փոփոխությունները, կադրերի հոսունությունը եւ այլն։
   Եվ թվում է, թե ոչ ֆինանսական տեղեկատվության տրամադրումը արդեն իսկ գործում է հաշվապահական հաշվառման համակարգում [1]։
  Սակայն, կառավարչական որոշումների ընդունման տեսանկյունից տվյալ տեղեկատվությունը բավարար չէ, նամանավանդ, երբ խոսքը վերաբերում է հաշվետվությունների արտաքին օգտագործողների շահերին եւ կազմակերպությունների գործարարության մրցունակության գնահատումներին։
   Որպես կանոն, հաշվապահական հաշվառման ոչ ֆինանսական ավանդական հաշվետվողականությունը նպատակաուղղվել է կազմակերպության ներքին շահերի բավարարմանը, ակտիվների պաշտպանությանը, արտադրական գործընթացի անխափանությանն ուղղված որոշումների կայացմանը։
  Այդ իսկ պատճառով, տեղեկատվության արտաքին օգտագործողներին հասցեագրված տնտեսական գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների հաշվետվողականությանը առանձնակի ուշադրություն չի դարձվել, մինչեւ որ վերջին տասնամյակում դրա անհրաժեշտությունը չզգացվեց կազմակերպությունների մրցակցային դիրքերի ապահովման ոլորտում։
   Վերջին տասնամյակում արդեն իսկ, կազմակերպությունների գործունեության արտաքին շահակիցներին սկսեցին հետաքրքրել ոչ միայն ֆինանսական հաշվետվությունների ցուցանիշները, այլեւ կայուն զարգացում եւ մրցակցային դիրքերի ամրապնդում հուսադրող ոչ ֆինանսական հաշվետվողականությունը, կապված բիզնեսին առնչվող նեղ տնտեսական, նաեւ հանրային շահերի բավարարման հետ, ինչպիսիք են բնապահպանական խնդիրները, սոցիալական ոլորտը, պետության նկատմամբ կազմակերպությունների ստանձնած հանրային պարտավորությունների կատարումը, համայն111ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ քային խնդիրների լուծումները, գործընկերների նկատմամբ դրսեւորվող գործարարության վարքագիծը եւ այլն։
   Հենց այս շարժառիթներով ներկայումս խնդիր է դրվում կազմակերպելու ոչ ֆինանսական արդյունքների կառավարչական հաշվառում եւ դրանից բխող համապատասխան հաշվետվությունների ներկայացում։
  Միջազգային ստանդարտներով ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման շրջանակում հստակ պահանջ չի դրվում ներկայացնելու կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների տեղեկատվություն։
   Սակայն, դրան զուգահեռ, տարեկան հաշվետվությունների փաթեթը կարող է ներկայացնել ոչ միայն կորպորատիվ շահերին հասցեագրված ոչ ֆինանսական ոլորտից բացատրություններ, այլեւ հանրային շահեր հետապնդող ոչ ֆինանսական արդյունքներ, որոնք առնչվում են կազմակերպության գործունեությանը։
   Դրանք հիմնականում ղեկավարության մեկնաբանություններն են, որոնք նպատակ են հետապնդում ամրապնդելու կազմակերպության բարի համբավը կազմակերպության ներքին եւ արտաքին շահակիցների շրջանում։
   Եվ այդ իսկ պատճառով նման ճանապարհով ներկայացվող ոչ ֆինանսական տեղեկատվությունը համակարգային բնույթ չի կրում եւ շատ հաճախ ներկայացվում է կազմակերպության գործունեության դրական կողմերով` շրջանցելով բացասական դրսեւորումները։
   [2] Հաշվի առնելով այս ամենը, մեր կողմից առաջարկվում է կառավարչական հաշվառման ենթարկել կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական թե դրական, եւ թե բացասական արդյունքները, դրանով իսկ տեղեկատվական հիմք ստեղծելով մրցունակության բարձրացման ուղղությամբ կառավարչական որոշումների ընդունման համար։
   Սակայն մյուս կողմից, եթե կառավարչական հաշվառման համակրագ են ներառվում ոչ ֆինանսական արդյունքներ, ապա դրանք պետք է համադրելի լինեն միատեսակ չափիչներով, ունենան նույն չափայնույունը, որպեսզի հաշիվներում ենթարկվեն կրկնակի գրանցման։
   Իսկ հիմնականում, տնտեսական գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքները ներկայացվում են տարբեր չափիչներով (կգ, մ, լիտր, մրադ/օր, ժամ եւ այլն), որը դժվարացնում է դրանց ներկայացումը համադրելի դաշտում, առավել եւս` համակարգային հաշվառումը։
  112ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Այս առումով, կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների հաշվառման նպատակով մեր կողմից առաջարկվում են իրականացնել հետեւյալ հաջորդական քայլերը. - հստակեցնել ոչ ֆինանսական տեղեկատվության շրջանակը, խմբավորելով հաշվառման ենթակա ցուցանիշները ոլորտային կտրվածքով, - ոչ ֆինանսական տեղեկատվությունը ներկայացնել համադրելի, ներկայացնելով տնտեսական գործունեության արդյունքները մեկ համընդհանուր չափիչով, - կառավարչական հաշվառման մեթոդաբանություն կազմակերպել ոչ ինտեգրացված սկզբունքով, ներմուծելով նոր հաշիվներ եւ հաշվային թղթակցություններ, որոնցով հնարավորություն կլինի համակարգելու կազմակերպության ոչ ֆինանսական տեղեկատվության հոսքերը, - ոչ ֆինանսական արդյունքները արձանագրել կրկնակի գրանցման սկզբունքով, դրանով իսկ համակարգելով դրանք համընդհանուր հաշվում եւ հնարավորություն ստեղծելով ներկայացնելու համախմբված հաշվետվություն։
  Կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքները իրենց առաջնահերթություններով կարող են տարբեր լինել, ելնելով գործարարության առանձնահատուկ բնույթից։
   Այսպես, եթե գործարարությունը առնչվում է հանքարդյունաբերության հետ, ապա կազմակերպության բնապահպանական գործունեության հետ կապված ոչ ֆինանսական տեղեկատվությունը պետք է ունենա իր հաշվետվողականությունը։
  [3] Իսկ երբ կազմակերպության գործարարության ոլորտը ագրոտուրիզմն է, ապա գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքները առավելապես կապված են համայնքի սոցիալական զարգացման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման հետ։
  [4] Բաժնետիրական ընկերությունների ոչ ֆինանսական գործունեության արդյունքների հաշվետվողականությունը կարող է ընդգրկել այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են կորպորատիվ կառավարման արդյունավետությունը, բաժնետերերի բավարարվածության աստիճանը, կորպորատիվ մշակույթի առկայությունը եւ այլն։
  113ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Աղյուսակ 1 Ագրոպարենային ոլորտում ընդգրկված կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների ցուցանիշների շրջանակը Նշանակում Ցուցանիշի գնահատման մոտեցումները Ցուցանիշներ Կորպորատիվ շահերի բավարարում Բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանվածություն Բաժնետերերի կառավարչական որոշումներին մասնակցություն Սոցիալական գործարարության վերջնարդյունքների ստացում Սոցիալապես խոցելի խմբերի ներգրավում բիզնեսում Լրացուցիչ աշխատատեղերի ձեւավորում Աշխատողների եկամուտների ավելացում Գործարարության վարքագծի համբավի պահպանում Գործընկերային պարտավորությունների պատշած կատարում Վարկային պատմության դրական պատմություն Բաժնետերերի շրջանում կորպորատիվ կառավարման իրավունքների կենսագործման հարցումների արդյունքներ Բաժնետերերի շրջանում կառավարչական որշումների մասնակցության գծով հարցումների արդյունքներ Սոցիալական խոցելի խմբերի տեսակարար կշիռը աշխատակիցների կազմում Կազմակերպության աշխատատեղերի տարեկան հավելաճը Կազմակերպության աշխատողների եկամուտների տարեկան հավելաճը Կազմակերպության արտաքին գործընկերների շրջանում հարցումներ Դրական վարկային պատմությունների տեսակարար կշիռը ընդհանուրի մեջ 114ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Հաճախորդակենտրոն գործունեություն Հաճախորդների (գնորդների) շրջանում սոցիոլոգիական արդյունքներ Թողարկվող արտադրանքի որակի ապահովվում Բրենդինգի ձեւավորում Մրցակցային որակի ապահովվում Բնապահպանական գործունեության արդյունքների ստացում Բնօգտագործման վնասների վերականգնում Բնապահպանական գործունեության ընդլայնում Նոր շուկաների շրջանակի ընդլայնում Գնորդների շրջանում հարցումներ Բնօգտագործման ծախսերի տեսարակար կշիռը ինքնարժեքում Բնապահպանական ծախսերի տեսակարար կշիռը ինքնարժեքում Ագրոպարենային ոլորտում ընդգրկված կազմակերպությունների ոչ ֆինանսական գործունեության արդյունքները նույնպես ձեւավորման առանձնահատուկ շրջանակ ունեն, որոնք ներկայացված են աղյուսակ 1-ում։
   Ընդ որում, ոչ ֆինանսական ցուցանիշների այդ շրջանակը հաստատուն չէ, եւ կարող է փոփոխման ենարկվել, կապված գործարարության մրցակցային միջավայրի կտրուկ փոփոխությունների հետ։
  Գործնականում հիմնախնդիր է հանդիսանում նաեւ ոչ ֆինանսական տեղեկատվությունը ներկայացումը համադրելի չափիչներով եւ դրանց գնահատումը մեկ համընդհանուր ցուցանիշով (տես գծապատկեր 1)։
   Ոչ ֆինանսական արդյունքների վերահսկողության արդյունավետությունը զգալիորեն բարձրանում է, երբ դրանց առնչվող տեղեկատվական հոսքերը դառնում են համադրելի, առավել եւս, երբ այդ հոսքերով հնարավորություն է ստեղծվում ձեւավորելու ագրեգատային ցուցանիշ, որտեղ կամփոփվեն կազմակերպությունների ոչ ֆինանսական գործունեության արդյունքները։
  Մեր կարծիքով, որպես ոչ ֆինանսական արդյունքների համընդհանուր չափիչներ կարող են հանդես գալ հարաբարեկան ցուցանիշները` գործակիցները կամ տոկոսները։
   Այս առումով, նպատակահարմար ենք համարում տարբեր չափիչներով ներկայացվող կազմակա115ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ կերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական ցուցանիշները փոխակերպել հարաբերական ցուցանիշներով` մասնավորապես գործակիցներով, որը հնարավորություն կստեղծեր դրանց տեղափոխելու համադրելի դաշտ։
   Ընդ որում, այս դեպքում նպատակահարմար ենք գտնում կիրառելու առավելագույնին ձգտման սկզբունքը, ըստ որի կոնկրետ ցուցանիշի գծով հաշվարկվող ցուցանիշը որքան մոտենում է մեկին, այնքան այն ձգտում է նպատակադրման առավեագույն մակարդակին։
   Այդ սկզբունքով ոչ ֆինանսական արդյունքների ներկայացումը ձեւավորում է վերլուծական միջավայր, որտեղ համադրելի են դառնում գնահատվող ցուցանիշները եւ հնարավորություն է ստեղծվում դրանք կրկնակի գրանցմամաբ համակարգված հաշվառելու` ընդգրկելով կառավարչական հաշվառման հաշիվներում։
  Հետեւաբար, անհրաժեշտություն է առաջանում ոչ ֆինանսական տեղեկատվության հաշվառման համար կիրառելու կառավարչական նոր հաշիվներ եւ հաշվային թղթակցություններ, որնոնք գործելու են ֆինանսական հաշվառման շրջանակից անկախ` ոչ ինտեգրացված մոտեցմամբ։
   Այս առումով, մեր կողմից առաջարկվում է ոչ ֆինանսական արդյունքների յուրաքանչյուր ցուցանիշի գծով բացելու առանձնացված կառավարչական հաշիվ, որտեղ կրկնակի գրանցմամբ կարձանագրվեն սպասելիքների առավելագույն եւ փաստացի մեծությունները, որոնց համեմատմամբ կբացահայտվեն կազմակերպության գործունեությանն առնչվող ոչ ֆինանսական ցուցանիշների շեղումները։
   Այս շեղումների համակարգված հաշվառման տեղեկատվությունը հիմք կհանդիսանա ոչ ֆինանսական արդյունքների հաշվետվողականության կազմակերպման, ինչպես նաեւ` հիմնավոր կառավարչական որոշումների կայացման համար։
  116ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Գծապատկեր 1. Ոչ ֆինանսական արդյունքների կառավարչական հաշվառման տեղեկատվական հոսքերի կառավարչական հաշվառման առաջարկվող մեխանիզմը Հարաբերական ցուցանիշներով համախմբված շեղումներ առավելագույն ոչ ֆինանսական արդյունքներ մեծություններ Ոչ ֆինանսական արդյունքների հաշիվներ` ըստ ոլորտների Այսպես, գծապատկեր 1-ում ներկայացված են ոչ ֆինանսական արդյունքների կառավարչական հաշվառման առաջարկվող տեղեկատվական հոսքերի կառավարչական հաշվառման մեխանիզմը, որտեղ գործում են հատուկ հաշիվներ, բացված կազմակերպության գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների տեղեկատվությունը (կորպորատիվ շահեր, սոցիալական սպասումներ, գործարարության վարքագիծ, որակի ապահովում եւ այլն) ամփոփելու համար։
   Ընդ որում, այդ հաշիվները հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտին փակվում են, նրանցում արտացոլված տեղեկատվությունը ներկայացնելով հետեւյալ ձեւաչափով. սպասելիքներ = փաստացի ձեռքբերում (+,-) շեղումներ 117ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Աղյուսակ 2 Ագրոպարենային ոլորտում ընդգրկված կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների հարաբերական ցուցանիշները Նշանակում Ցուցանիշներ Բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանվածություն Սոցիալապես խոցելի խմբերի ներգրավում բիզնեսում Գործընկերային պարտավորությունների պատշած կատարում Մրցակցային որակի ապահովում Բնապահպանական գործունեության ընդլայնում Ոչ ֆինանսական ցուցանիշներ ակնկալփասվող տացի Հասանելիության գործակից Շեղումներ Այսպես, աղյուսակ 2-ում ներկայացված են պանրի արտադրության ագրոպարենային համալիրում ընդգրկված կազմակերպությունների գործունեությանը առնչվող ոչ ֆինանսական արդյունքների ցուցանիշները, արդեն իսկ փոխակերպված եւ հաշվարկված գործակցային արժեքներով, որը թույլ է տալիս դրանք ընդգրկելու մեր կողմից առաջարկվող կառավարչական հաշվառման համակարգ։
   Այս տեղեկատվությունը հիմք է հանդիսանում ձեւակերպել համապատասխան հաշվային թղթակցություններ, համակարգելով ոչ ֆինանսական արդյունքների տեղեկատվությունը «նախատեսված արդյունքներ եւ դրանցից շեղումներ» կտրվածքով. 1. Ձեւակերպվել է բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանության նախատեսված նախատեսված արդյունքը Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 11 )...........1,0 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......1,0 118ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Ձեւակերպվել են բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանության փաստացի արդյունքները Դտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0,85 Կտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 11 )..........................0,85 3. Ձեւակերպվել են բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանության նախատեսված արդյունքներից շեղումները Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 11 )...........0,25 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0, 25 4. Ձեւակերպվել է սոցիալապես խոցելի խմբերի ներգրավման նախատեսված արդյունքը Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 21 )...............1,0 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......1,0 5. Ձեւակերպվել են սոցիալապես խոցելի խմբերի ներգրավվածության փաստացի արդյունքները Դտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0,28 Կտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 21 )..........................0,28 6. Ձեւակերպվել են սոցիալապես խոցելի խմբերի ներգրավման նախատեսված արդյունքներից շեղումները Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 21 )...........0,72 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0, 72 7. Ձեւակերպվել է գործընկերային պատավորությունների պատշաճ կատարման նախատեսված առավելագույն արդյունքը Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 31 )...........1,0 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......1,0 8. Ձեւակերպվել են գործընկերային պարտավորությունների կատարման փաստացի արդյունքները Դտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0,94 Կտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 31 ) ....................0,94 9. Ձեւակերպվել են գործընկերային պարտավորությունների կատարման նախատեսված արդյունքներից շեղումները Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 31 )...........0,06 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0, 06 10. Ձեւակերպվել է մրցակցային որակի ապահովման նախատեսված արդյունքը 119ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 42 )...........1,0 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......1,0 11. Ձեւակերպվել են մրցակցային որակի ապահովման փաստացի արդյունքները Դտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0,92 Կտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 42 )..........................0,92 12. Ձեւակերպվել են մրցակցային որակի ապահովման նախատեսված արդյունքներից շեղումները Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 42 )...........0,08 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0, 08 13. Ձեւակերպվել է բնապահպանական գործունեության ընդլայնման նախատեսված արդյունքը Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 52 )...........1,0 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......1,0 14. Ձեւակերպվել են բնապահպանական գործունեության ընդլայնման փաստացի արդյունքները Դտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......1.0 Կտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 52 )..........................1.0 15. Ձեւակերպվել են բնապահպանական գործունեության ընդլայնման նախատեսված արդյունքներից շեղումները Դտ Ոչ ֆինանսական արդյունք (X 52 )...........0 Կտ Համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքներ ......0 Գծապատկեր 2-ում ներկայացված է մեր կողմից կառավարչական հաշվառման համակարգում հարաբերական ցուցանիշներով ագրոպարենային համալիրի գործունեության համախմբված ոչ ֆինանսական արդյունքների ամփոփումը, որը տեղեկատվական հիմք է հանդիսանում արդյունավետ վերահսկողության իրականացման համար։
  Այսպես, առաջարկվող կառավարչական հաշվի կրեդիտային շրջանառությունը ցույց է տալիս, որ հաշվետու ժամանակահատվածում դիտարկվել են կազմակերպությունների ոչ ֆինանսական գործունեությունն արտացոլող հինգ ոլորտ։
   Իսկ դեբետային շրջանառությունը ներկայանում է ոչ ֆինանսական գործունեության փաստացի արդյունքների եւ նախատեսվածից շեղումների կտրվածքով, որով հնարավորություն է ստեղծվում գնահատելու յուրաքանչյուր ոլորտում կազմակերպության ձեռքբերումներն ու բացթողումները եւ տրամադրվում է 120ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ տեղեկատվություն` կառավարչական որոշումների համար։
   Հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտին, ավարտելով կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների համախմբումը, կառավարչական հաշիվը փակվում է (տես գծապատկեր 3.3.3) եւ վերաբացվում է հաջորդ հաշվետու ժամանակահատվածի համար։

Կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների կառավարչական հաշվառման առաջարկվող մեխանիզմը հնարավորություն է տալիս. Առաջին. իրականացնելու տնտեսական գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքների մշտադիտարկում, հիմնված կառավարչական հաշվառման տեղեկատվական հոսքերի վրա, վերհանելով սպասվող արդյունքներից փաստացի ձեռքբերումների շեղումները եւ վերահսկողության թիրախային ուղղությունները։
  Երկրորդ, հաղորդել ներքին վերահսկողության տեղեկատվական ապահովվածությանը նոր որակ, համակարգելով ոչ ֆինանսական գործունեության արդյունքները ըստ իրենց ձեւավորման ոլորտների եւ գործառույթների, դրանով իսկ ընդլայնելով ոչ միայն կազմակերպության ներքին, այլեւ արտաքին շահակիցների կողմից իրականացվող վերահսկողության շրջանակը։
  Երրորդ, իրականացնել համեմատական վերլուծություն կազմակերպությունների գործունեության ոչ ֆինանսական արդյունքներն արտացոլող ցուցանիշների գծով, վերջիններս դարձնելով համադրելի` գործակցային գնահատումների միոցով։
  Այս դեպքում ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ ոչ ֆինանսական ցուցանիշների գծով հնարավորություն կստեղծվի ապահովելու հաշվետվողականություն եւ ցուցանիշների փոփոխության գծով միտումների գնահատում։
