ՀՈՒԼԱՎՈՒԻ ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸՄոնղոլների  մերձավորարևելյան արշավանքի նախօրեին իրենց անկախություննէին  պահպանում  իսմայիլականների  աստվածապետությունը  Իրանում  և  Բաղդադիխալիֆայությունը  Իրաքում։
   Այս  երկու  երկրների  նվաճումով  ամբողջ  ՄերձավորԱրևելքը վերջնականապես ընկնելու էր մոնղոլների տիրապետության տակ։
  Մինչ մոնղոլների  մերձավորարևելյան  արշավանքի  կազմակերպման  խնդրին  անդրադառնալըպետք է ուշադրություն դարձնել նախ այն գործոններին, որոնք պայմանավորեցին իսմայիլականների պետության թուլացումը։
 Հասան  աս-Սաբահն  իր  ժառանգներին  թողել  էր  բավականաչափ  ուժեղ  մի  պետություն,  որն  անհաշտ  պայքարի  մեջ  էր  շրջակա  ավատատիրական  իշխանությունների հետ, և այդ պայքարի ընթացքում գրավվել էին լեռնային անմատչելի բազմաթիվամրոցներ։
   Սակայն  իսմայիլականների  պետությունը,  լինելով  ավատատիրական  դարաշրջանի ծաղկման շրջանում, բնական է, որ չէր կարող չենթարկվել  փոփոխությունների։
   Ավատատերերի  դեմ  անհաշտ  պայքար  մղող  այս  աստվածապետությունը  շուտով  ինքն  է  հանդես  գալիս  որպես  ավատատիրական  երկիր։
   Այն  իր  արտացոլումն  էգտնում թե՛ պետության կառավարման, թե՛ գաղափարախոսության մեջ։
 1240-1250-ական  թթ.  ակտիվացան  ավատատիրական  խմբավորման  ներկայացուցիչները։
   Իսմայիլականների  առաջնորդ  Ալա  ադ-Դինը  դաժան  հետապնդումներ  էիրականացնում այն իսմայիլականների նկատմամբ, ովքեր դեմ էին նրա վարած  ներքին  և  արտաքին  քաղաքականությանը։
   Նրա  դաժանություններն  առիթ  են  տվել  ժամանակակիցներին` նրան անվանելու «խելագար»1։
  Այսպիսով, մոնղոլական ներխուժման  նախօրեին  իսմայիլականների  աստվածապետությունում  ծայր  էին  առել  սոցիալական  երկպառակություններ,  որոնք  լուրջ  հարված  էին  երկրի  պաշտպանունակությանը։
   Անկայուն  դրությունը,  որ  հաստատվել  էր  Ալամութում,  պետք  է  դյուրացներմոնղոլների առաջխաղացումը։
 Իրանական  կամ  մերձավորարևելյան  արշավանքը,  որպես  համակայսերականձեռնարկում,  մոնղոլների  առավել  հաջողված  ռազմական  միջոցառումներից  էր։
   Այնուներ նաև ներքին բովանդակություն, քանի որ այս արշավանքը պետք է սկիզբ դներմի  պատերազմի,  որը  երկար  ժամանակ  շարունակվելու  էր  Չինգիզ  խանի  որդիների՝Թոլուի  և  Ջուչիի  ժառանգների  միջև։
   Չինգիզյանների  միջև  հաստատված,  թեկուզևհաճախ ձևական թվացող «concordia fratrum»-ի խախտումը միջուլուսային երկարատևբախումների  պատճառ  դարձավ։
   «Հեռավորարևելյան  և  արևմտյան  տարածքների»հպատակեցման  մասին  որոշումը,  ըստ  Ռաշիդ  ադ-Դինի2  և  Ջուվեյնիի3,  ընդունվել  է2 «Մենգու-քաան (Մանգու խան) տիրակալը Երկրի երեսի իր եղբոր՝ Հուլավուի բնավորության մեջ իշխանատենչության նշաններ տեսավ և նրա զբաղմունքների մեջ նվաճումների ձգտում գտավ։
  Դրա համար էլ մեծկուրուլթայում նրանից հետո, երբ ամրացավ խանական գահին, և նրան այլևս չէին մտահոգում նախանձիխնդիրները,  նա  իր  ուշադրությունը  դարձրեց  հեռավորարևելյան  և  արևմտյան  տարածքների  գրավմանվրա» (Джувейни, Чингисхан. История завоевателя мира, Москва, 2004, с. 441)։
 3  «Երբ  եկավ  երկրորդ  տարին  մեծ  կուրուլթայից  հետո,  և  ավարտվեցին  ընկերների  ու  թշնամիների  հարցերը,  օգոստոսյան  մտքերը  կենտրոնացվեցին  հեռավոր  աշխարհի  քաղաքների,  արևելքի  և  արևմուտքի«մեծ» կուրուլթայի շրջանակներում կամ էլ դրանից անմիջապես հետո։
  Ըստ Ե. Կիչանովի՝  Իրանի  և  ընդհանրապես  արևմտյան  տարածաշրջանի  նվաճման  վերաբերյալպայմանավորվել էին Օնոն գետի հովտում 1253 թ. գարնանը չինգիզյանների հատուկժողովում1։
  Ամենայն հավանականությամբ, խոսքը 1251 թ. կուրուլթայի մասին է, որտեղ խանական գահին հաստատվեց Թոլուի որդին՝ Մանգուն։
  Մյուս կողմից պետք էնշել, որ «մեծ» կուրուլթայ Ռաշիդ ադ-Դինը և Ջուվեյնի անվանում են այն ժողովը, որըփոխանցեց  իշխանությունը  Թոլուի  տան  ներկայացուցիչներին։
   Ավելին,  Ջուվեյնիննշում է, որ զորքերի առաջխաղացումը Իրան և Չինաստան սկսվել է 1252 թ.2։
  Կարելի է ենթադրել, որ Իրանի նվաճման վերաբերյալ հարցերը քննարկվել են մեծ կուրուլթայի շրջանակներում, բայց հստակ որոշումներն ընդունվել են 1252 թ. ոչ ուշ։
 Իրանի  վերջնական  նվաճման  վերաբերյալ  տեղեկություններ  պահպանել  է  նաև«Յուան  շին»։
   Ըստ  նրա`  1252  թ.  սկզբին  Քեդ-բուղա  (Քիթբուղա)  Նոյոնը  հրաման  էրստացել գրավելու իսմայիլականների երկիրը, մասնավորապես՝ Հիրդ-քուհ ամրոցը3։
 Իրան  ներխուժումը,  ըստ  էության,  պետք  է  իրագործվեր  և՛  Թոլուիդների  և  թե՛Ջուչիդների համատեղ գործողություններով։
  Սակայն Կարակորումում այս հարցի վերաբերյալ լուրջ տարաձայնություններ կային։
  Իրանի մոնղոլական նվաճումը, ըստ կուրուլթայի  որոշման,  պետք  է  գլխավորեր  Մանգու  խանի  եղբայրը՝  Հուլավուն4։
   Վերջինիս  ուղեկցում  էր  փոքր  եղբայրը՝  Սուբադայը,  իսկ  Բաթուի  կողմից  ուղարկված  թումանները  գլխավորում  էին  Ղուլին,  Բալախան  և  Տութարը։
   Չաղաթայիդներից  մասնակցում էին Թեքուդերը և Բուղա-Թեմուրը5։
  Քանի որ արշավանքի նպատակը կայսրությանն արևմտյան տարածքների վերջնական կցումն էր, ուստի արշավանքին մասնակից  զորքը  տեղափոխվում  էր  ընտանիքներով  և  ինչքով։
   Տարածքների  այսպիսիկցումը մոնղոլական եզրութաբանության մեջ կոչվում է տանյիմա կամ տանմա6։
  Հրամայված էր. «Չինգիզ խանի զորքերից, որոնք բաժանված են նրա տղաների, եղբայրների և ժառանգների  միջև, ամեն տասը հոգուց երկուսին, որպես ինջու, տրամադրելՀուլավու  խանին,  որպեսզի  վերջիններս  ենթարկվեն  նրան։
   Եվ  բոլորը,  նշանակելովիրենց  նուքերներին,  որդիներին  և  ազգականներին,  ուղարկեցին  Հուլավուի  մոտ  ծառայության»7։
  Բացի այդ, նրա տրամադրության տակ դրվեցին նաև Բաչուի և Դայիրբահաթուրի ուժերը, որոնք տեղադրված էին Իրանի և Հնդկաստանի սահմաններին։
 Ամենայն  հավանականությամբ,  հենց  այս  շրջանում  է,  որ  սրվում  են  հարաբերունվաճման  վրա»  (Рашид  ад-Дин,  Сборник  летописей,  т.  2,  пер.  Ю.  Верховского,  Москва  -  Ленинград,  1960,   с. 144)։
 2 «Քեդ-Բուղա Բավուրչին ճանապարհ ընկավ առաջինը ջումմադ ամսվա կեսերին՝ հիջրայի 650 թ. (1252 թ.հուլիս),  որպեսզի  սկսի  հերետիկոսների  (իսմայիլականների)  հետ  հաշվեհարդարը  (Джувейни,  с.  432)։
   Հուլավուն սկսեց խնջույքները գալիք արշավանքի կապակցությամբ 1253 թ. գարնանը, և վերջապես հիջրայի651  թ.  շաաբան  ամսվա  24-րդ  օրը  (1253  թ.  հոկտեմբերի  14)  հաջողություն  ավետող  քամու  օգնությամբդուրս եկավ» (Նույն տեղում, էջ 443)։
 3  Abramowski W.,  Die  chinesischen Annalen  des  Mongke։
   Uberzetzung  des  3.  Kapitels  des  Yuan-shi,  “Zentraasia4 Հուլավուն կամ Հուլաղուն (1217-1265 թթ.) մոնղոլ առավել նշանավոր զորավարներից է։
  Չինգիզ խանիթոռը՝  Թոլուի և  Սորխախտանիի  որդին  է։
   Հուլավուի  կողմից  գլխավորած  իրանական արշավանքը թե՛  իրկազմակերպվածությամբ  և  թե՛  իր  արդյունքներով  չի  զիջում  Չինգիզ-խանի  չինական  արշավանքին,  տե՛սhttp։
 //www.iranicaonline.org/articles/hulagu-khan (08.01.2014)։
 6  Այս  մասին  վկայում  է  Ջուվեյին՝  խոսելով  ինժեներական  աշխատանքների  մասին  (նույն  տեղում,  էջ  442)ինչպես  նաև  Կիրակոս  Գանձակեցին,  երբ  նշում  է  Բաթուի  կողմից  ուղարկված  Ղուլի,  Տութար,  Բալախանոյոնների  մասին,  ովքեր,  ըստ  պատմիչի,  Դերբենդից  անցնելով`  հենց  «սայլերով  էին  գալիս»  (ԿիրակոսԳանձակեցի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1982, էջ 268)։
 թյունները  Ջուչիդների  և  Թոլուիդների  միջև,  սակայն  արշավանքի  կազմակերպումնարդեն  խոսում  էր  այն  մասին,  որ  որոշակի  համաձայնություն  էր  ձեռք  բերվել  նրանցմիջև։
   Սակայն  այստեղ  Ռաշիդ  ադ-Դինը  մեջբերում  է  չափազանց  հետաքրքրիր  միփաստ.  ըստ  նրա`  Մանգու  խանն  իրական  նպատակները  թաքցնելու  նպատակովհրապարակավ հրամայեց  եղբորը  «վերջացնել այդ  կարևոր գործերը և վերադառնալիր  բնակության  վայրերը»,  այսինքն՝  չհիմնավորվել  նվաճված  երկրներում1։
   Սա,  ըստերևույթին,  սպասելի  էր,  քանզի,  լինելով  Իլխանության  շահերի  պաշտպան,  Ռաշիդադ-Դինը  կարծես  նսեմացնում  է  Մանգուի  հեղինակությունը  և  ամեն  կերպ  պետք  էփորձեր  օրինական  ներկայացնել  Հուլավուի  իշխանությունը։
   Հիմնական  տարաձայնությունները  վերաբերում  էին  իրանական  ժառանգության  խնդրին.  ի  վերջո,  ի՞նչազդեցության  գոտիների  պետք  է  բաժանվեր  Իրանը,  և  ինչպե՞ս  պետք  է  բաժանվերստացվելիք  ավարը։
   Դատելով  ռազմական  թվաքանակի2  տվյալներից՝  տեսնում  ենք,որ Ջուչիդները բավական լուրջ էին տրամադրված իրանական արշավանքի հարցում,քանզի  նույն  այդ  ժամանակ  իրականացվող  հարավսունյան  չինական  արշավանքումնրանք  ներգրավվածություն  չէին  ցուցաբերել։
   Մյուս  կողմից  էլ,  արևմտյան  ուղղությամբ  նվաճված  երկրներին  Չինգիզ  խանի  հրամանով  պետք  է  տիրեին  Ջուչիի  ժառանգները, ուստի Բաթու խանը, այդ փաստն օգտագործելով, փաստացի հավակնություններից բացի, կարծես այս ամենին տալիս էր օրինական երանգ, որով Ջուչիդներնիրենց  հավակնություններն  էին  ցույց  տալու  ամբողջ  Արևմտյան  Ասիայի  նկատմամբ։
 Բացի  այդ,  Ջուչիդները,  հյուսիսում  ստանալով  իրենց  տնտեսական  զբաղմունքներինանհամապատասխան  տարածքներ,  ձգտում  էին  տիրել  Իրանի  արոտավայրերին  ևքաղաքներին, որոնք ավելի հարուստ էին, քան ժամանակի եվրոպական քաղաքները։
 Ուշադրության է արժանի Հուլավուի իրանական արշավանքի աննախադեպ դանդաղ  ընթացքը։
   Այն  ընդհանրապես  չէր  համապատասխանում  մոնղոլական  ռազմական  մարտավարությանը.  արագասլացության  և  հանկարծակիության  գործոնը  բացակայում էր։
  Ջ. Սմիթը կարծիք է հայտնել, որ դանդաղ ընթանալու պատճառը հսկայական հորդաներն էին և մոնղոլական ցեղերը (750-900 հազար), ինչպես նաև խոշորև  մանր  եղջերավոր  անասունների  տեղափոխումը3։
   Վերջինիս  առկայությունը  թույլչէր տալիս օրական ավելի երկար ճանապարհ անցնել, քան 3-4 կմ։
 Այս հարցի վերաբերյալ տեղեկություններ է պահպանել պատմիչ ալ-Օմարին` նշելով, որ Հուլավուն ստիպված էր ավելի քան երկու տարի սպասել Ամու-Դարյայի ափերին՝  Բաթու  խանի  գործոնը  հաշվի  առնելով4։
   Հուլավուի՝  իրանական  արշավանքիսկզբին  վերաբերող  տվյալներ  պահպանել  են  նաև  պարսկական  աղբյուրները,  մասնավորապես`  Ջուջանին։
   Պատմիչը  նշում  է,  որ  Ոսկե  Հորդայում  խիստ  դժգոհություններ առաջացան Հուլավուի նշանակման կապակցությամբ։
  Անդրադառնալով Բերքայի2  Մոնղոլական  բանակների  թվաքանակի  մասին  աղբյուրները  տարբեր  տեղեկութուններ  են  հաղորդում։
 Մուին ադ-Դին Նաթանզին նշում է, որ Հուլավուի տրամադրության տակ կար մոտ 70 հազ. զինվոր։
  «Սաջարաթ  ալ-աթրաք»  անանուն  աշխատության  մեջ  նշվում  է  մոտ  120  հազ.  բանակի  մասին  (Amitai  Preiss  R.,Mongols  and  Mamluks։
   The  Mamluk-Ilkhanid  War,  1260-1281,  Cambridge,  1995,  p.  15)։
   Ըստ  Ջուվեյնիի`  Հուլավուին  տրվեց  երկու  անգամ  ավելի  զորք,  քան  Խուբիլային,  սակայն  պատմիչը  լռում  է  վերջինիս  տրամադըրված բանակի թվաքանակի մասին  (Джувейни, с. 432)։
  Ռաշիդ ադ-Դինի վկայությամբ՝ «Խուբիլայի հետՂատիա (Չինաստան), ուղարկվեցին 70 հազար թուման զորք» (Рашид ад-Дин, т. 2, с. 156)։
  Բնականաբար,այս  տեղեկությունը  խիստ  չափազանցված  է։
   Ըստ  Ն.  Մունկուևի  հաշվումների`  Հուլավուն  ստացավ  մոտ27800  զինվոր,  որոնց  Իրանում  միացավ  ևս  40  հազ.,  որ  այստեղ  էին  դեռևս  Չարմաղանի  կառավարմանօրոք (Мункуев Н., Заметки о древних монголах, “Татаро-монголы в Азии и Европе”, Москва, 1970, с. 372)։
 և  Բաթուի  խոսակցությանը՝  պատմիչը  նշում  է,  որ,  իմանալով  այս  մասին,  Բերքան1դիմում  է  Բաթուին  հետևյալ  խոսքերով.  «Մենք  բարձրացրինք  Մանգու  խանին,  ևինչո՞վ է նա մեզ վարձահատույց լինում։
  Նրանով, որ վատությամբ է պատասխանումմեր ընկերներին, խախտում է մեր դաշինքները, ատում է մեր դաշնակցին, հավակնություններ  է  ցուցաբերում  խալիֆի  տիրույթների  նկատմամբ,  իմ  դաշնակցի,  որի  և  իմմիջև հաղորդագրական կապ կա»2։
 Սակայն Բերքան առաջինը Չինգիզյան էր և նոր միայն մուսուլման, ուստի ճիշտ էնկատել  Չ.  Հալպերինը3,  որ  Չինգիզյանները  խստորեն  պահպանում  են  Մեծ  խանիպատգամը.  հնազանդեցնել  «անհնազանդ»  ժողովուրդներին`  նրանց,  ովքեր  չեն  ճանաչել  մոնղոլական  գերիշխանությունը,  իսկ  ինչ  վերաբերում  է  կրոնին,  ապա  մոնղոլների արտաքին քաղաքականության մեջ կրոնական գործոնը էական դեր չէր խաղում։
 Բերքան, անկասկած, կարևոր դեր էր խաղում իրանական արշավանքի կազմակերպման  գործում։
   Նա  1251  թ.  մեծ  կուրուլթայի  կազմակերպիչներից  էր,  հետևաբար  ևիրանական արշավանքի կազմակերպիչներից մեկն էր։
  Մյուս կողմից, Բերքայի՝ խալիֆի նկատմամբ անհանգստությունը փոքր-ինչ կասկածելի է, քանզի իրադարձությունների  զարգացման  այդ  փուլում  խալիֆի  ճակատագրի  հարցում  հստակ  որոշումներչէին կայացվել 1251 թ. կուրուլթայում4։
  Խալիֆը հնարավորություն ուներ մոնղոլներիհետ  հաշտություն  կնքելու  բավականին  լավ  պայմաններով։
   Ըստ  Ռաշիդ  ադ-Դինի`Մանգուն,  ուղարկելով  եղբորը  արևմուտք,  պահանջում  է.  «Եթե  խալիֆը  համաձայնիլսել  և  հնազանդվել  մեզ,  ապա  ոչ  մի  դեպքում  չնեղացնես  նրան»5։
   Այստեղ  կարելի  էենթադրել, որ իրական պատճառն իրանական աշխարհի ազդեցության համար մղվողպայքարն է, որը, ըստ էության, ստացել էր կրոնական երանգավորում։
 Մանգուն,  Իրանի  և  Մերձավոր  Արևելքի  վերաբերյալ  տեղեկություններ  ստանալով ոստիկան Արղունից, 1252 թ. վերջինիս գործուղեց Իրան։
  Հնարավոր է, որ Արղունից ստացված տեղեկությունները ստիպեցին վերանայել 1251 թ. կուրուլթայի որոշումը.  պետք  էր  կենտրոնական  իշխանությունների  հսկողության  ներքո  իրականացնելարշավանքը, և ղեկավարումը պետք է ստանձներ հենց իշխող տան ներկայացուցիչը,ով պետք է ամրապնդեր Կարակորումի դիրքերը Արևմտյան Ասիայում։
 13-րդ  դ.  կեսերին  Մոնղոլական  խանության  պետական  կառավարման  ոլորտումվերջնականապես հաստատվել էր  «ժառանգական համակարգը». ամեն ուլուս  ղեկավարվում էր մեծ իշխանների ժառանգների կողմից՝ «ulus medek ku′ut»6։
  Գնալով նրանցկախումը  կենտրոնից  ավելի  ձևական  էր  դառնում,  և  մեծ  խանի  իշխանությունը  թուլանում էր այդ շրջաններում։
  Հարցն առավել քան վերաբերում էր Իրանին։
  Սելջուկյանտերության անկումից հետո Իրանը վերածվել էր ռազմական բախումների թատերաբեմի,  որտեղ  անզիջում  կռիվ  էին  մղում  բազմաթիվ  մելիքներ,  շահեր,  աթաբեկներ  ևսուլթաններ՝ թյուրքական, իրանական և քրդական ծագմամբ։
  Իսկ մոնղոլական 12201250-ական թթ. նվաճումներն էլ ավելի նպաստեցին անիշխանական վիճակի խորացմանը,  քանզի  ավատատիրական  երկպառակություններին  գումարվեցին  նաև  մոնղոլական  նոյոն-նուքերական  վերնախավի  հակասությունները։
   Ուստի,  կենտրոնական1 Բերքան (1209-1266 թթ.) Բաթու խանի եղբայրն էր և առաջինը մոնղոլ կառավարիչներից, ով ընդունել էիսլամ։
  Եթե Բաթուն համարվում է Ոսկե Հորդայի փաստացի ստեղծողը, ապա պետք է Բերքային վերագրելՈսկե Հորդայի իրավական առանձնացումը մոնղոլական կայսրությունից։
 3 Halperin Ch., The Kipchak Con nection։
  The Ilkhans, the Mamluks, and Ayn Jalut, “Bulletin School of Oriental and4 Ինչպես ճիշտ նկատել է Փ. Ջեքսոնը, ոչ մի աղբյուր այս փուլի համար չի նշում այն, որ արշավանքի նպատակը Խալիֆայության գրավումն էր  (Jackson P., The Dissolution of the Mongol Empire, “Central Asiatic Journal”, Vol. 22, 1978, p. 188-191)։
 իշխանությունների դիրքերի ամրապնդումը և հետագա նվաճումների իրականացումըպահանջում  էին  փոփոխություններ  մտցնել  կառավարման  համակարգի  մեջ։
   Այստեղից  էլ  երևում  է  այն  պատճառը,  որի  համար  Մանգուն  նշանակեց  հենց  Հուլավուին։
 Նույն  կերպ  վարվեց  նաև  մյուս  եղբոր՝  Խուբիլայի  հետ,  և  վերջինիս  նշանակեց  չինական արշավանքի հրամանատար։
  Թե՛ Խուբիլայը և թե՛ Հուլավուն հարմար թեկնածուներ  էին  այդ  միջոցառումների  ղեկավարման  համար. դրանով  ամրապնդվում  էր նաևԹոլուիդների տան իշխանությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում։
 Սակայն  աղբյուրներում  չի  նշվում`  ի  սկզբանե  որոշված  էր,  որ  Իրանում  պետք  էնոր  ուլուս  հիմնվեր։
   Այդ  մասին  է  խոսում  այն  հանգամանքը,  որ  Հուլավուն  մինչևՄանգու խանի մահը թողարկված դրամներում, ճիշտ է, նշում էր իր անունը, սակայն,միայն Մանգուի մահից հետո է, որ դրամների վրա հայտնվում է «իլխան» տիտղոսը1։
 Իրանական  արշավանքի  հետ  կապված  վեճերը  հնարավոր  է,  որ  քննարկվել  են1254-1255 թթ., և Ջուչիդների կողմից դրանք իրականացվել են Սարթախի2 կողմից։
 Սարթախի հանկարծակի տեղաշարժը դեպի հարավ-արևելք և Հուլավուի արևմուտքշարժվելը վկայությունն են այն բանի, որ Սարթախը պետք է միջանկյալ դիրք գրավերՄանգուի, Բաթուի և Հուլավուի հիմնակայանների միջև։
 Բանակցությունների ընթացքում որոշվեցին երկու ուլուսների միջև սահմանները,և  Ջուչիդները  արշավանքից  հետո  պետք  է  ստանային  պիտակ  այն  տարածքներինկատմամբ,  որտեղ  ոստիկան  Արղունի  հետ  հարկային  քաղաքականության  իրականացման մեջ էին ներգրավվել Բաթու խանի պաշտոնյաները։
  Այդպիսի պիտակի գոյության մասին մեզ տեղեկություններ է տալիս Աբդուլլահ Քաշանին, որի խոսքերով խանՈւզբեկը  հիջրայի  712  թ.  ջումմադ  ամսին  (1312  թ.  հոկտեմբեր),  ուղարկելով  իրպատգամախոսներին  Օլջայթու  խանի  մոտ,  պահանջում  էր  «այն  ամենը,  որը  մեզ  էպատկանում Մանգու խանի հրամանով»3։
  Այն, որ Սարթախին տիրույթներ հանձնելուկայսերական հրաման էր տրված, փաստում է նաև հայ պատմիչ Վարդան Արևելցին4.«Յոթ  հարյուր  հինգ  թվին  մեռավ  հյուսիսի  մեծ  կուսակալ  Բաթուն։
   Եվ  նույն  տարումնրա  որդի  Սարդախը  թունավորվեց  իր  եղբայրների  կողմից  նախանձի  պատճառով,որովհետև  հոր  կողմից  և  Մանգու  ղանի  հավելագրով  իշխանությունը  նրան  էրհանձնվել»։
   Ոսկե  Հորդայում  իշխանության  անցումը  Սարթախին  և  նրա  բացառիկդիրքի մասին վկայում է նաև Կիրակոս Գանձակեցին՝ նշելով. «Նրա (Սարթախ) գալուվրա  Մանգու  ղանը  շատ  ուրախացավ,  ելավ  նրան  ընդառաջ  ու  նրան  մեծ  պատվովմեծարեց։
   Նրան  տվեց  նրա  հոր  իշխանությունը՝  իշխելու  բոլոր  զորքերին  ու  նրա  իշխանության  բոլոր  հնազանդվածներին,  իր  երկրորդը  կոչվել  և  տիրաբար  հրամանտալ. և նրան ուղարկեց իր տունը»5։
  Փաստորեն, Կիրակոս Գանձակեցին վկայում է ոչմիայն  իշխանության  ժառանգման,  այլ  նաև  Սարթախի  կողմից  այն  բարձր  դիրքիզբաղեցման մասին, որը ժամանակին պատկանում էր հորը՝ Բաթուին։
  Մանգուի կողմից այսպիսի փոխզիջման գնալու քայլը ևս կարելի է բացատրել նրանով, որ, չնայածգոյություն  ունեցող  հակասություններին,  առժամանակ  դրանք  հարթվել  էին  իրանական  արշավանքի  վերաբերյալ  վերջնական  համաձայնության  գալու  ճանապարհով։
 Այսպիսով, Իրանի վերջնական գրավումը մոնղոլների արտաքին քաղաքականության2 Սարթախը՝ Բաթուի ավագ որդին էր, Չինգիզ-խանի թոռը, Ջուչիդների ուլուսի երրորդ տիրակալը։
  Իննոկենտիոս  4-րդի  նամակներից  երևում  է,  որ  Սարթախը  հավատով  քրիստոնյա  էր,  հավանաբար  նեստորական (Бартольд В., Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии, (2), Москва, 1964, http։
 //www.portal-credo.ru/site/?act=lib&id=214)։
 4 Վարդան Արևելցի, Տիեզերական պատմություն, Երևան, 2001, էջ 199։
 5 Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 267։
 մեջ 1240-1250-ական թթ.  դարձել էր հրատապ խնդիր։
  Դրա իրականացման համարպայմաններն  առավել  քան  բարենպաստ  էին։
   Խոսքը  իսմայիլականների  պետությանթուլացման մասին է. այն Ալա ադ-Դինի կառավարման շրջանում իրեն զգալ տվեց։
 1240-1250-ական  թթ.  Ալա  ադ-Դինը  հայտնվեց  դժվարին  իրավիճակում։
   Նրամերձավոր  ընկերներից  շատերը  ավատատիրական  խմբավորմանը  գաղտնի  պաշտպանում էին։
  Նրա հարազատ որդին` Հուրշահը, հոր դեմ դավեր էր նյութում։
 Ռուքն ադ-Դին Հուրշահն Ալա ադ-Դինի ավագ որդին էր։
  Հոր և որդու տարիքայինտարբերությունը 17 տարի էր։
  Դեռ Հուրշահի պատանեկան տարիքում Ալա ադ-Դինըորդուն իր ժառանգն ու հաջորդ իմամն էր հայտարարել, սակայն, ժամանակի ընթացքում  որդու  մեջ  տեսնելով  իշխանատենչության  նշաններ  և  ավատատիրական  խմբավորման հետ սերտ հարաբերություններ, Ալա ադ-Դինը որոշեց չեզոքացնել որդուն։
 1252 թ. օգոստոսին Քեդ-Բուղա նոյոնը 12 հազարանոց բանակով, որպես Հուլավուիառաջապահ  ջոկատ,  Կարակորումից  ուղևորվեց  Իրան։
   1253  թ.  մարտին  մոնղոլներնանցան  Ամուդարյա  գետը  և  ռազմական  գործողություններ  սկսեցին  Քուհիստանում։
 Մոնղոլների  դեմ  ժողովրդական  զանգվածների  մղած  պայքարը  ցայտուն  ցույց  տվեցհասարակ  իսմայիլականների  վերաբերմունքը  մոնղոլական  ներխուժման  նկատմամբ։
 Մոնղոլական  պաշարողական  մեքենաները  չկարողացան  կոտրել  իսմայիլականներիկամքը։
   Ինչ  վերաբերում  է  ավատատիրական  շրջանակին,  ապա  այն  լիովին  պաշտպանում էր Ռուքն ադ-Դինին։
  Խոշոր ավատատերերը` բոզորգանները (պրսկ.` «ناگرزب » - «մեծ»բառից), իրենց տիրույթների անվտանգության միակ եղանակը համարում էին մոնղոլներին  հնազանդվելը,  ուստի  Ռուքն  ադ-Դինի  իշխանության  գալն  օր  առաջ  հրատապ  էրդառնում։
   Տեղի  ունեցավ  հերթական  պալատական  սպանությունը։
   Ջուվեյնին  այդ  առիթով գրել է. «Մի օր նրա (Ռուքն ադ-Դինի) հայրը (Ալա ադ-Դինը) գինի էր խմում տնակում,և  ղուլամները,  զինվորներն  ու  հովիվները  քնած  էին  նրա  շուրջը։
   Կեսգիշերին  նրան  մահացած գտան։
  Նրա գլուխը կացնի մի հարվածով առանձնացել էր։
  Հնդիկը և թուրքմենը,որ  նրա  շուրջն  էին  քնել,  վիրավոր  էին…  Այս  իրադարձությունը  տեղի  ունեցավ  շավվալամսվա վերջին օրը, հիջրայի 653 թվականին (1255 թ. դեկտեմբերի 1)»1։
 Ալամութում  գահ  բարձրացավ  Ռուքն  ադ-Դին  Հուրշահը  (1255-1256  թթ.)։
   Նասկսեց ավատատիրական խմբավորման շահերից բխող քաղաքականություն վարել ևհրամայեց իսմայիլականների տիրույթներում հռչակել նոր գահակալի անունը։
  Նա իրտիրույթներում ապրող մարդկանց  հրամայեց  վերադառնալ  «ճշմարիտ  հավատքին»2,այսինքն`  սուննիզմին։
   Ռուքն  ադ-Դինի  վարած  արտաքին  քաղաքականության  մեջկարևորվում էր մոնղոլների հետ հաշտության հասնելը, որի միակ ճանապարհն անվերապահ անձնատվությունն էր։
  Այդ  շրջանում  Իրանի,  Մավերանահրի, Անդրկովկասի,Փոքր Ասիայի տիրակալները շտապում էին հավատարմություն հայտնել Հուլավուին ևայդպիսով  փրկել  իրենց  տիրույթները  մոնղոլական  ավերածություններից։
   Բացառություն չէր նաև Ռուքն ադ-Դինը, որի վրա մեծ ազդեցություն էին թողնում, ինչպես վկայում է Ռաշիդ ադ-Դինը3, խոջա Նասիր ադ-Դին Թուսին, բժիշկներ Ռայիս ադ-դոուլը ևՄուվվաֆիկ  ադ-դոուլը։
   Ռուքն  ադ-Դինն  անմիջապես  բանակցություններ  սկսեց  մոնղոլների  հետ,  սակայն  մինչև  վերջ  զգուշանում  էր  անձամբ  ներկայանալ  Հուլավուին,ուստի պատանդներ էր ուղարկում մոնղոլների մոտ4։
  Բանակցություններին զուգահեռ2 Նույն տեղում, էջ 518։
 3 «Նրանք հաճախ գաղտնի հավաքվում էին իրար հետ և մտածում` ինչպես ավելի հեշտ և արագ պետք էնվաճվի նրա (Հուլավուի) կողմից» (Рашид ад-Дин, т. 3, с. 28-29)։
 4 Ռուքն ադ-Դինն առաջինը ուղարկեց իր կրտսեր եղբորը՝ Շահնշահին, 1256 թ. մայիս ամսին, իսկ սեպտեմբերի 9-ին՝ իր վեզիր Շամս ադ-Դին Ղիլաքին, հոկտեմբերի 26-ին՝ մյուս եղբորը՝ Շիրանշահին։
  Սակայն այդուղևորություններն էական դեր չխաղացին (Строева Л., с. 235-236)։
 շարունակվում  էին  ռազմական  գործողությունները  իսմայիլականների  անմատչելիամրոցներին  տիրելու  համար։
   Սա  վկայում  է  այն  մասին,  որ  հասարակ  իսմայիլականբնակիչները մոնղոլներին հնազանդվելու մտադրություն ամենևին էլ չունեին։
  1256 թ.հուլիսի  5-ին  Յասավուր  նոյոնը  ներխուժեց  Ռուդբարի  շրջան։
   Հուլավուն  միաժամանակ շարժվեց Մեյմունդիզի ուղղությամբ։
   Նա Հուրշահից պահանջում էր քանդել  ամրոցները և անձամբ ներկայանալ իր մոտ։
  Ռուքն ադ-Դինը պահանջները բավարարելու համար իր խորհրդականներից Քեյ-Քուբադին ուղարկում է Հուլավուի մոտ։
  Ռաշիդադ-Դինի  վկայությամբ՝  նա  Հուրշահի  անունից  խոստացավ  քանդել  ամրոցները  ևաղաչում  էր  տեսակցությունը  թողնել  հաջորդ  տարի,  ավերածությունից  զերծ  պահելԱլամութն ու Լյումբեսերը, որոնք հանդիսանում են իսմայիլականների հնագույն բնակավայրերը, իսկ մնացած ամրոցները կհանձնվեին նրա ցանկության համաձայն1։
  Սակայն  վերջին  պահանջը  կյանքի  կոչելն  այդքան  էլ  հեշտ  չէր,  քանզի  Ռուքն  ադ-Դինըժողովրդական զանգվածների վրա փաստացի իշխանություն չուներ։
 1256 թ. հոկտեմբերին Հուլավուն շարժվեց Լար և Դեմավենդ, մոտեցավ Քասրանին՝ Ռեյի մերձակայքում։
   Այստեղից նա պատգամախոսներ ուղարկեց  Ռուքն  ադ-Դինի մոտ՝ պահանջելով հանձնել Մեյմունդիզը։
  Եթե Հուրշահը դա աներ, ապա ջերմ ընդունելության  կարժանանար  Հուլավուի  կողմից,  եթե  ոչ,  «միայն  աստված  գիտի,  թեինչ կլինի նրա հետ»2։
  Միաժամանակ Քեդ-Բուղան պաշարվեց Շահդիզ ամրոցը։
 Հուլավուն նոյեմբերին սկսեց ամրոցի պաշարումը։
  Նա հրամայեց Հուրշահին անմիջապես իրեն ներկայանալ, որպեսզի ավելորդ զոհեր չլինեն։
  Սակայն Հուրշահը որոշեց  դիմել  խորամանկության։
   Նրա  մարդիկ  հայտնեցին,  որ  Հուրշահը  ամրոցում  չէ,  ևայն  առանց  Հուրշահի  հրամանի  չի  կարող  հանձնվել։
   Այլ  ելք  չէր  մնում.  Հուլավունհրամայեց  գրոհել։
   Հայտնվելով  անելանելի  իրավիճակում՝  Հուրշահն,  ի  վերջո,  դուրսեկավ ամրոցից և 1256 թ. նոյեմբերին հանձնվեց Հուլավուին։
  Վերջինս ջերմ ընդունելության արժանացրեց Լեռների վերջին Ծերունուն, քանզի նա դեռ պետք էր մոնղոլներին՝ մյուս ամրոցներին համեմատաբար հեշտ տիրելու համար։
  Ջուվեյնիի խոսքերով`Ռուքն ադ-Դինը, Հուլավուի խորհրդով, հանձնվելու հրամանագրեր ուղարկեց ամրոցներին,  ինչի  շնորհիվ  մոնղոլները  տիրեցին  մոտ  40  ամրոցի3։
   Ալամութի  կառավարիչՄուքադդամ  ադ-Դինը  հրաժարվեց  ենթարկվել  մոնղոլներին,  սակայն  երկար  դիմադրել չկարողացավ. 1256 թ. դեկտեմբերի 16-ին ամրոցը հանձնվեց։
  Մոնղոլները նրան«պատվավոր  անձնատվության»  հնարավորություն  տվեցին,  այսինքն`  թույլ  տվեցիներեք  օրվա  ընթացքում  դուրս  բերել  բնակիչների  ունեցվածքը,  և  դեկտեմբերի  19-իններխուժեցին  ամրոց,  քանդեցին  պարիսպները,  հրկիզեցին  ամբողջ  շինությունները։
 Ինչպես  Ջուվեյնին  է վկայում4,  երբ  Հուլավուն  բարձրացավ  ամրոց,  «զարմանքից  մատը կծեց»։
 Այսպես  ընկավ  Ալամութը,  որը  իսմայիլականների  կենտրոնն  էր  սկսած  1090  թ.։
 Ամրոցի գրավումից հետո մեկը մյուսի հետևից հանձնվեցին մյուս ամրոցները։
  Ամրոցների  գրավումից  հետո  Ռուքն  ադ-Դինն  այլևս  պետք  չէր  մոնղոլներին,  ուստի  Հուլավուն սկսեց մտածել նրանից ազատվելու մասին։
  Բացեիբաց սպանությունն այսքանիցհետո, բնականաբար, ընդունելի չէր Հուլավուի համար։
  Շուտով հենց Ռուքն ադ-Դիննէ տալիս այդ հարցի լուծումը. նա ցանկություն հայտնեց տեսակցելու Մանգու խանին։
 1257 թ. մարտի 9-ին Ռուքն ադ-Դինն ուղևորվեց Կարակորում։
  Այստեղ նա բավականին  սառը  վերաբերմունքի  արժանացավ։
   Մանգուն  անգամ  նրան  տեսնելու  հրամանչտվեց։
  Ինչպես Ջուվեյնին է նշում, երբ Մանգու խանը իմացավ Ռուքն ադ-Դինի գալու3 Նույն տեղում, էջ 522։
 4 Նույն տեղում, էջ 523։
 մասին ասաց. «Չարժեր այդ ճանապարհորդության համար հոգնեցնել ձիերին»1։
  Վերադարձի ճանապարհին Ռուքն ադ-Դինն անհայտ հանգամանքներում սպանվում է։
 Այսպիսի  վախճան  ունեցավ  Լեռների  վերջին  Ծերունին։
   Իսմայիլականների  պետության անկումը արդյունք էր երկրում ավատատիրական հարաբերությունների խորացման, որի դեմ նախկինում անհաշտ պայքար էին մղում հենց իրենք՝ իսմայիլականդայիները։
  Ավատատիրական խմբավորման ներկայացուցիչները, ովքեր վաղուց կորցրել  էին  կապը  ժողովրդական  զանգվածների  հետ,  մտածում  էին  սեփական  անձի  ևտիրույթների փրկության մասին և այդ ճանապարհին անգամ շրջանցեցին Ռուքն ադԴինին՝  նրանից  պահանջելով  հանձնվել  մոնղոլներին։
   Իսմայիլականների  աստվածապետության անկումն ավարտին հասցրեց Իրանի նվաճումը մոնղոլների կողմից։
 Արամ ՊողոսյանՀՈՒԼԱՎՈՒԻ ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸԲանալի բառեր՝ Լեռների Ծերունի, Ալամութ, Կարակորում, նոյոն-նուքերական վերնախավ, Ջուչիդներ, Հասան աս-Սաբահ, իսմայիլականներ։

Աշխատանքի  նպատակն  է  լուսաբանել  Իրանի  միջնադարյան  պատմության  հակասական  հետևանքներով աչքի ընկնող էջերից մեկը՝ մոնղոլական արշավանքների ժամանակաշրջանի քաղաքական  անցուդարձերը։
   Մասնավորապես,  մեծ  ուշադրություն  է  դարձված  իսմայիլականների  պետության  գոյության  վերջին  երկու  տասնամյակների  պատմությանը,  որն  անխզելիորեն  կապված  է  մոնղոլական  արշավանքների  հետ,  ինչպես  նաև  սոցիալ-տնտեսական  գործոնների  պարզաբանմանը։
   Իրանի  մոնղոլական  նվաճումն  ինքնին  արտաքին  երևույթ  չէր,  քանզի,  իր  հետ  բերած  ավերածություններով  և  ոչնչացումներով  հանդերձ,  խոր  փոփոխություններ  առաջ  բերեց  երկրի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային կյանքի ոլորտներում։
