ԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ ՇԱՐՔԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԻ ՇՈՒՐՋ (ՀՀ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)Յուրաքանչյուր  գիտության  մեթոդաբանական  խնդիրների  հիմքում  ընկած  է  դրա  տեսության,ուսումնասիրվող  օբյեկտի  տարաբնույթ  բարդության  և  դրան  հարող  մի  շարք  այլ  գիտություններումառկա տեսական չլուծված հարցերը։
 Աշխարհագրական  գիտությունները,  այդ  թվում՝  կլիմայագիտությունը,  սերտ  կապ  ունեն  բնականմյուս  գիտությունների  հետ՝  հաճախ  գտնվելով  այդ  գիտությունների  ուսումնասիրության  օբյեկտներիբախման գոտում։
 Որպես  կանոն,  կլիման  աշխարհագրական  բարդ  երևույթ  է,  որը  ձևավորվում  և  փոփոխվում  էմթնոլորտային,  օվկիանոսային,  ցամաքային  և  սառցային  համակարգերի  ու  Արեգակի  ջերմային  էներգիայի  փոխազդեցության  և  նշված  որևէ  համակարգի  հարաբերական  հավասարակշռության  խախտման  արդյունքում։
   Հետևաբար,  կլիմայագիտությունը  դասվում  է  բարդ  գիտությունների  շարքին,  ունիբարդ և բազմաբնույթ ուսումնասիրության օբյեկտ, ինչպես նաև մեթոդաբանական հարցերի ու խնդիրների լուծման անհրաժեշտ համակարգային մոտեցում [8, 9]։
 Դեռևս  Գալիլեյի  ժամանակներում  գիտական  ձեռքբերումների  հիմքում  ընկած  էր  տեսության  ևփորձի փոխադարձ կապը։
  Հենց այս փոխներգործության արդյունքում 19-րդ դարում և նախորդ դարիսկզբում  ակնհայտ  դարձավ  բնական  գիտությունների  ոչ  միայն  էմպիրիկ,  այլ  նաև  տեսական  հաջողձեռքբերումները։
  Այդ առումով կլիմայագիտության «դրությունը» բավականին բարդ է։
  Այն համարվումէ «միափորձարարական» գիտություն [9, 10]։
  Այն մեկ ամբողջական գիտության ճյուղ է, որն ուսումնասիրում է հարյուր միլիոնավոր տարիներ տեղի ունեցող համընդհանուր երևույթների արդյունքում ձևավորված կլիմայական դրսևորումները Երկիր մոլորակի վրա։
  Այս առումով հիմնական միակողմանի գիտական մոտեցում ցուցաբերել հնարավոր չէ։
 Ըստ  էության,  այսօր  Երկիր  մոլորակի  կլիմայի  ուսումնասիրությունն  ունի  բազում  խնդիրներ  ֆիզիկական,  քիմիական,  կենսաբանական  և  այլ  ոլորտներում  գոյություն  ունեցող  նույնիսկ  չնչին  անորոշությունների  հետևանքով։
   Կլիմայական  համակարգի  կոմպլեքսայնությունը  պահանջում  է  վիճակագրական  մեթոդների  կիրառություն՝  բացահայտելու  կլիմայական  տարրերի  քանակական  հարաբերակցությունը տարածության և ժամանակի տարբեր մասշտաբներում։
 Վիճակագրական  մեթոդների  կիրառության  մեթոդաբանությունը  կլիմայական  հետազոտություններում շատ ավելի բարդ է քան մի շարք այլ գիտություններում։
  Դրա հիմնական պատճառները հետևյալն են [8]՝կլիմայական հետազոտություններում հազվադեպ է հնարավոր կատարել իրական անկախ փորձ։
 Անկախ  տվյալներ  հնարավոր  է  ստանալ  միայն  դինամիկ  մոդելների  կիրառման  շնորհիվ,  որի  օգնությամբ կարելի է նկարագրել կլիմայական որոշակի համակարգ, այն էլ ոչ հայտնի ճշտությամբ, կլիմայական  գրեթե  բոլոր  հետազոտությունների  տվյալները  կապված  են  տարածության  և  ժամանակի  հետ,որոնք միաժամանակ ուսումնասիրելը բավականին բարդ խնդիր է։
 Այդ  երկու  խնդիրների  պատճառով  դժվար  է  պատասխանել  այնպիսի  կարևոր  հարցին,  թե  ի՞նչքան ճշգրիտ ինֆորմացիա է հնարավոր ստանալ ուսումնասիրվող կլիմայական երևույթի մասին։
  Այս ևայլ մեթոդաբանական չլուծված հարցերը հանգեցնում են մի շարք անճշտությունների, որոնց լուծումըհամարվում է կլիմայագիտության առջև դրված կարևոր խնդիրներից մեկը։
 Այսպիսով,  ըստ  էության,  նույնիսկ  գիտության  և  տեխնիկայի  ժամանակակից  զարգացման  պայմաններում  կլիմայագիտության  ոլորտում  գոյություն  ունեն  բազմաթիվ  չլուծված  և  անպատասխանհարցեր, որոնց մի մասն ստանում է իր լուծումը, իսկ մյուս մասն օր օրի դառնում է ավելի խնդրահարույց այս ոլորտի գիտնականների համար։
 Մեթոդաբանական այս կամ այն խնդիրներից ելնելով՝ մեր կողմից ուսումնասիրվող և կիրառվողմեթոդները հիմնավորվում են այն հանգամանքով, որ ունեն. 1. բարձր ճշգրտություն ապահովող հենք,2.  ուսումնասիրությունների  արդյունքում  տալիս  են  ճշգրիտ  եզրակացություններ՝  շարքում  արհեստականորեն,  պատահական  ընդհատումների  վերաբերյալ,  3.  դրանք  հնարավորություն  են  տալիս  որոշելշարքի փոփոխության բնույթը։
 Աշխատանքում  կիրառվել  է  Խրոնոստատ  ծրագրային  փաթեթը  [6],  որն  իր  մեջ  ներառում  է  միշարք  մեթոդներ,  որոնք  են՝  ավտոկոռելացիան,  աստիճանային  կոռելացիան,  Բուիշանդի  վիճակագրությունը,  Փեթթիթթի  թեստը,  Բայեսիանի  (Լեեև  Հեղինյան)  ընթացակարգը  [1,  2,  5,  7]  և  Հուբերտիսեգմենտացիայի ընթացակարգը [3]։
 Ուսումնասիրությունների և վերլուծությունների արդյունքում մեր կողմից ընտրվել և կիրառվել ենԱստիճանային կոռելացիան և Հուբերտիսեգ մենտացիայի ընթացակարգը։
 Այս  մեթոդների  հիմքում  ընկած  է  շարքում  առկա  փոփոխության  ուսումնասիրությունը,  որըտրվում է՝ առաջ քաշելով վարկած (H0), որի ընդունված կամ մերժված լինելով է պայմանավորված շարքի փոփոխության բնույթը։
  Գիտական ուսումնասիրության համար մեր կողմից կիրառվել է վերը նշվածթեստերի 95% վստահելիության (կամ ճշտության) մակարդակը (confidence level)։
 Աստիճանային  կոռելացիայի  շնորհիվ  կարելի  է  բացահայտել  շարքում  փոփոխության  առկայությունը, ինչպես նաև ստանալ հաշվարկված փոփոխականի արժեքը, որը ցույց է տալիս շարքում բացահայտված  փոփոխության  հուսալիության  աստիճանը։
   Վերջինիս  նշանով  էլ  պայմանավորված  է  շարքում առկա փոփոխության դրական կամ բացասական լինելը՝ մինուսը  ցույց է  տալիս շարքում բացասական փոփոխության միտում, իսկ պլյուսը՝ դրական [11]։
 Հուբերտի սեգմենտացիայի ընթացակարգի հիմքում ընկած է շարքի m հատվածների (սեգմենտների) տրոհման եղանակը (m>1)։
  Այնպես որ միջին հաշվարկված արժեքը զգալիորեն տարբերվում է որևէկից հատվածի միջին արժեքից։
  Այս ընթացակարգը դիտվում է որպես ստացիոնար թեստ։
  Եթե ընթացակարգն  ընդունելի  չէ՝  սեգմենտացիայի  կարգն  ավելի  մեծ  է  կամ  հավասար  2,  ապա  H0  վարկածը(ստացիոնար  շարքի  համար)  համարվում  է  ընդունված  [3],  որը  նշանակում  է,  որ  տրված  ժամանակահատվածում շարքում փոփոխության միտումը բացակայում է։
 Հուբերտի  սեգմենտացիայի  ընթացակարգի  միջոցով  մեր  կողմից  ուսումնասիրվել  է  կլիմայականշարքերի  «ընդհատումը»,  որոնց  շնորհիվ  որոշվել  է  շարքերի  միջին  «ընդհատման»  արժեքները։
   «Ընդհատումը»  սահմանվում  է  որպես  ժամանակագրական  շարքերի  միջին  արժեքի  պատահական  փոփոխության հավանականություն՝ սկսած ինչ-որ կետից [6]։
  Սա տալիս է ոչ միայն շարքի որակական, այլևքանակական գնահատական։
  Դա նշանակում է, որ  այս մեթոդի օգնությամբ  ստանում ենք հիմնական«ընդհատումից» հետո շարքի միջին արժեքի փոփոխության քանակական արժեքը։
 Բացի վերը նշված մեթոդներից մեր կողմից կիրառվել է նաև R Studio վիճակագրական ծրագրային փաթեթի որոշ ծրագրեր (մասնավորապես Մանն-Քանդելլթեստը)՝ կլիմայական շարքերի ուսումնասիրության,  դրանց  համասեռության,  պատահականության  և  ընդհատման  երևույթները  բացահայտելու, վերլուծելու, գնահատելու և համապատասխան եզրակացություններ անելու համար։
 Մանն Քանդելլի թեստը լայն տարածում ունի բնական գիտություններում և կիրառվում է տվյալների երկար շարքերի վերլուծության նպատակով՝ ուսումնասիրելով n թվով շարքի անդամների միջև ավտոկոռելիացիան և դրանց փոփոխության բնույթն՝ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում [4]։
 Սակայն, նախքան Մանն-Քանդելլ թեստի միջոցով ունեցած շարքերը վերլուծելը, պետք է ուսումնասիրել շարքերի lag-1 ավտոկոռելացիայի արժեքները՝ r-ը` կիրառելով հետևյալ բանաձևը՝    [4]։
 Այն օգնում է բացահայտել շարքի ներսում իրար հաջորդող անդամների միջև եղած կապը և փոփոխության  բնույթը։
   Հաշվարկների  արդյունքում  ստացված  տվյալները  լինում  են  -1-ից  +1  միջակայքում։
  +1-ի ձգտելիս նշանակում է, որ գոյություն ունի դրական կոռելացիա, -1-ի դեպքում՝ բացասական։
 Այս մեթոդի օգնությամբ բոլոր կայանների համար տրվել և վերլուծվել են գրաֆիկներ։
 Ըստ  Մանն-Քանդելլ  թեստի  կողմից  տրված  պայմանի,  եթե  տվյալ  շարքն  ունի  lag-1  ավտոկոռելացիա,  ապա  շարքի  անդամները  ենթակա  են  վերահաշվարկի՝  հետևյալ  բանաձևի  օգնությամբ՝Սա կիրառելով՝ արդյունքում ստացվում է մեկ անդամով պակաս շարք, որից հետո շարքերը մուտքագրելով R Studio ծրագրային փաթեթ՝ ստանում ենք Մանն-Քանդելլի թեստի արդյունքները։
 Քանդելլի  կոռելացիայի  գործակիցը  (τ`  Kendall's  tau)  ապահովում  է  ընդհանուր  ոչ  պարամետրիկչափում ունեցող մոնոտոն կապ։
  Կապը կոչվում է մոնոտոն, քանի որ X կամ Y (տվյալ դեպքում տարիները և դիտարկված օդերևութաբանական տվյալները) շարքերում տեղի ունեցող մոնոտոն վերափոխումների  արդյունքում  τ  գործակիցը  չի  փոխվում։
   Այս  գործակցի  օգնությամբ  որոշվում  է  երկու  փոփոխականների միջև կապի ուժգնությունը։
 Քանդելլի աստիճանի կոռելացիայի գործակիցը տրվում է հետևյալ կերպ՝ [4, հավասարում 1.5], որտեղ S-ը Քանդելլի միավորն է և որոշվում է հետևյալ բանաձևով՝որտեղ sign ()-ը նիշային ֆունկցիան է, D-ն S-ի առավելագույն հնարավոր արժեքն է։
  Այն դեպքում, երբերկու X և Y շարքերում կապեր գոյություն չունեն, ապաS պարամետրը ցույց է տալիս շարքի փոփոխությունը, իսկ նշանը՝ շարքի փոփոխության դրականև բացասական միտումն է։
  Ընդհանուր առմամբ, եթե կան nx կապեր ti չափով, որտեղ i=1,…,nx X շարքիներսում, ny կապեր ui չափով, որտեղ i=1,…,ny Y շարքի ներսում, ապա.որտեղ։
 Այն դեպքում, երբ չկան ոչ մի աստիճանային կապեր, [4] հայտնի է, որ ըստ H0 վարկածի S-ի բաշխումը կարող է որոշվել ըստ նորմալ բաշխմամբ՝ միջին զրոյականից շեղման միջոցով.որտեղ n≥10։
 Տրված n թվով հաջորդական ժամանակային Z շարքը, որտեղ t=1,..,n, Մաննը (1945) առաջարկել էօգտագործել  Քենդլլի  աստիճանի  կոռելացիան՝  մոնոտոնիկ  փոփոխությունը  ստուգելու  համար։
 Փոփոխություն  չունեցող  զրոյական  վարկածը  (H0)  ենթադրում  է,  որ,  Z  շարքում,  որտեղ  t=1,…..,n,անդամներն ունեն անկախ բաշխվածություն։
 Z = 0 եթե S = 0եթե S > 0եթե S < 0Մեթոդում կա մեկ այլ p պարամետր, որն ուշացման (lag) առավելագույն ժամանակահատվածն է։
 Եթե այն ավելի փոքր է, քան կարևորության աստիճանը (Significance level 95 %)` α–ն, որը հավասար է0.05,  ապա  H0  վարկածը  մերժվում  է,  որը  նշանակում  է,  որ  շարքում  գոյություն  ունի  փոփոխություն(տրենդ)։
 Կիրառված  մեթոդաբանության  հիմքում  ընկած  է  ընդհատ  տվյալների  տարածաժամանակայինվերլուծությունը,  համակարգային  մոտեցումը,  ամբողջականությունը,  կոնկրետությունը,  համալիրությունը, բազմազանությունը և այլն։
 Ինչպես արդեն նշվեց, այս մեթոդները մեր կողմից առաջին անգամ կիրառվել են ՀՀ-ի շուրջ 41 օդերևութաբանական կայանների բազմամյա միջին ջերմաստիճանի շարքերի (1961-2012 թթ.) վերլուծության նպատակով։
  Մեթոդների կիրառման արդյունքում նկատվել են փոփոխությունների նկատելի օրինաչափ բնույթ, որը ենթարկվել է վերլուծության՝ հաշվի առնելով կայանների աշխարհագրական դիրքը,տոպոգրաֆիական բնույթի բազմազանությունները, ռելեֆի լեռնային բնույթը և այլն։
 Համաձայն  Մանն-Քանդելլի  թեստի  արդյունքների`  ուսումնասիրվող  կայաններից  24-ի  շարքերիհամար H0 (զրոյական) վարկածը մերժված է, այսինքն գոյություն ունի տրենդ, այն էլ միանշանակ դրական (նկ. 1)։
  Մնացած 17 կայաններում փոփոխություն չի դիտվել։
  Ամենահուսալի արդյունքներ ստացվել է Երևան/Արաբկիր (p=0,000826,  =0,327267) և Եղեգնաձոր (p=0,001765,  =0,343236) կայաններիհամար։
  Ըստ ստացված արդյունքների՝ Հայաստանում կարելի է հիմնականում առանձնացնել մի քանիշրջաններ՝ փոփոխության  և ոչ փոփոխության գոտու սահմաններով։
  Հայաստանի տարածքում փոփոխության գոտին մոտ երկու անգամ ավելի ընդարձակ տարածք է զբաղեցնում համեմատած ոչ փոփոխության  գոտու։
   Փոփոխություն  չդիտված  կայանների  մեծ  մասը  (8  կայան)  գտնվում  են  Արագած  լեռնավահանի  հարավային,  արևմտյան  և  հարավ-արևելյան  հատվածում,  Սևանա  լճից  հյուսիս-  արևելք՝Արեգունի  լեռնաշղթայի  հարավահայաց  լանջերին,  Բարգուշատի  լեռների  հարավահայաց  լանջերին՝Ողջիի հովտում, Արարատյան գոգավորության հարավ-արևելյան և հյուսիս-արևելյան մասում։
 Ըստ  Հուբերտի  սեգմենցացիայի  ընթացակարգի՝  վերջին  5տասնամյակների ընթացքում ուսումնասիրվող 41 կայաններից ևոչ  մեկում  չի  նկատվել  օդի  միջին  ջերմաստիճանի  բացասականշեղում։
  Դիտարկված 32 կայաններում ջերմաստիճանի աճը կազմում  է  0.23˚C-ից  (նվազագույն  աճ  դիտվել  է  Շամբում)  մինչև1.44˚C  (առավելագույն  աճը  դիտվել  է  Ապարանում)։
   Ինչպեսերևում է աղյուսակի 2-ից՝ 1˚C-ից բարձր աճ դիտվել է Ապարան,Արմավիր,  Եղվարդ,  Մերձավան,  Մեղրի,  Ուրցաձոր,  Երևան  /Արաբկիր, Գորիս, Աշոցք, Բագրատաշեն և Եղեգնաձոր կայաններում,  մնացած  կայաններում՝  մինչև  1˚C։
   Ավելին՝  Արմավիր,  Մերձավան,  Մեղրի,  Ուրցաձոր,  Երևան/Արաբկիր,  Բագրատաշեն  ևԵղեգնաձոր կայանները գտնվում են մինչև 1200մ բարձրությունըև  ունեն  չոր  մերձարևադարձային  կլիմայական  պայմաններ։
   Սանշանակում է, որ կլիմայի փոփոխության նկատմամբ առավել խոցելի  են  չոր  կլիմայական  պայմաններ  ունեցող  և  համեմատաբարցածրադիր  լեռնային  շրջանները։
   Հատկանշական  է  նաև  այնհանգամանքը,  որ  հենց  1994  թ.  հետո  փոփոխություն  դիտվածկայաններում աճը բավականին մեծ է, որը 19 կայանների համարհամարվում է շրջադարձային տարի (նկ. 2)։
 Նկար 1. ՀՀ տարածքում օդիջերմաստիճանի փոփոխությանբնույթը 1961-2012 թթ.՝ ըստՄենն-Քանդելլ թեստիարդյունքներիԿիրառելով Հուբերտի սեգմենտացիայի ընթացակարգը՝ կարելի է կատարել ոչ միայն որակական,այլ  նաև  քանակական վերլուծություն։
   Այս  մեթոդի  շնորհիվ  կարելի  է  գնահատել  շարքում  տեղի  ունեցող փոփոխության բնույթը, ունենալով այն շրջադարձային տարին կամ տարիները, որից հետո շարքիմիջին  արժեքը  կտրուկ  փոփոխության  է  ենթարկվում։
   Մեր  կողմից  առանձնացվել  է  միջին  ջերմաստիճանի  փոփոխության  տասնամյակային  ժամանակահատվածներ,  ըստ  որի  ուսումնասիրվող  կայաններից 3-ի համար նկատվել է ջերմաստիճանի միջին արժեքի փոփոխություն 1970-ականներից հետո (Արմավիր, Արարատ և Աշտարակ), 2-ի համար՝ 1980-ականներից հետո (Եղվարդ և Գավառ), 3-ի համար՝21-րդ դարի առաջին տասնամյակից հետո (Ամասիա, Ապարան և Մասրիկ), 24-ինը՝ 1990-ականներիցհետո,  իսկ  9-ի  համար  փոփոխություն  չի  նկատվել։
   Սա  խոսում  է  այն  մասին,  որ  Հանրապետությանտարածքի  մեծ  մասում  ջերմաստիճանի  փոփոխություն  նկատվել  է  1990-ականներից  հետո։
   Առանձնացնենք մի կարևոր հանգամանք ևս, որ 24-ից 19 կայաններում օդի ջերմաստիճանի տարեկան բազմամյա միջին արժեքները կտրուկ փոփոխության են ենթարկվել 1994 թ. հետո։
 Ըստ աստիճանային կոռելացիայի արդյունքների վերլուծության՝ կարելի է ասել, որ Հանրապետության  տարածքի  մեծ  մասում՝  գրեթե  78%  (կայանների  թիվն  արտահայտած  տոկոսներով)  1961-2012թթ.  ընթացքում  տեղի  է  ունեցել  տարեկան  միջին  ջերմաստիճանի  փոփոխություն,  իսկ  մնացած  22%ում գրեթե անտարբեր է փոփոխության նկատմամբ։
  Ստացված փոփոխությունները դրական են բոլոր32 կայանների համար, ինչը նշանակում է, որ օդի միջին բազմամյա ջերմաստիճանը Հայաստանի տարածքում  ունի  միանշանակ  աճի  միտում  կլիմայի  գլոբալ  փոփոխության  համատեքստում  և  տարածաշրջանը կարելի է համարել բավականին խոցելի (նկ. 3)։
 Նկար 2. ՀՀ տարածքում օդի ջերմաստիճանիշարքերի վելուծությունն՝ ըստ ՀուբերտիՆկար 3. ՀՀ տարածքում օդի ջերմաստիճանիշարքերի վելուծությունն՝ ըստ աստիճանայինսեգմենտացիայի արդյունքներիկոռելացիայիԿարելի  է  ասել,  որ  կլիմայի  գլոբալ  փոփոխության  նկատմամբ  առավել  խոցելի  են  բարձրադիրշրջանները,  քան  Հանրապետության  համեմատաբար  ցածրադիր  շրջանները  և  ինչպես  աշխարհում,այնպես էլ ՀՀ-ում կլիմայի գլոբալ փոփոխությունն ակնհայտ է դարձել հատկապես վերջին 2 տասնամյակների ընթացքում։
 Ուսումնասիրության  արդյունքում  հնարավոր  է  եղել  բացահայտել  և  գնահատել  օդի  բազմամյամիջին  ջերմաստիճանի  փոփոխության  բնույթը  Հայաստանում՝  հանգելով  հետևյալ  եզրակացությունների.  ուսումնասիրվող 41 կայաններից և ոչ մեկում վերջին 5 տասնամյակում բացասական փոփոխություն չի նկատվել,  Հանրապետության  տարածքում  դիտված  փոփոխություններն  անհամասեռ  բնույթ  ունեն,  որըհիմնականում բացատրվում է բարդ մակերևույթային պայմաններով,  ըստ  Մանն-Քանդելլ  թեստի  արդյունքների՝  փոփոխություն  չի  դիտվել  Հանրապետության  հյուսիս-արևելքում և հարավ-արևելքում, որտեղ առավել մեծ տարածում ունեն անտառային լանդշաֆտները, ինչպես նաև Արագած լեռնազանգվածից արևմուտք և հարավ-արևմուտք,  աստիճանային  կոռելացիան  գրեթե  կրկնում  է  Մանն-Քանդելլ  թեստի  արդյունքները,  սակայնավելի փոքր, ոչ փոփոխության մասշտաբներով,  ըստ  Հուբերտի  սեգմենտացիայի,  եթե  վերլուծենք  կայանների  աշխարհագրական  դիրքը,  ապաակնհայտ է, որ մինչև 0.2˚C աճ դիտվել է հատկապես Արագած լեռնազանգվածի լանջերին, բացառությամբ  հյուսիս-արևելյան  և  հարավ-արևելյան  լանջերից,  ինչպես  նաև  Ողջի  գետի  հովտում։
  0.8˚C-ից բարձր է հիմնականում հովտային  շրջաններում և փակ գոգավորություններում՝բացառությամբ որոշ կայանների։
 Ապագայում  լուրջ  տնտեսական,  էկոլոգիական  խնդիրներից  խուսափելու  համար,  անհրաժեշտ  էավելի լուրջ և հետևողական հարմարվողական ծրագրեր մշակել՝ հաշվի առնելով գիտական այս կամայն ուսումնասիրությունների արդյունքները։
  Կարևոր է հասկանալ նաև, որ առկա փոփոխություններնունեն ռեգիոնալ բնույթ, խիստ պայմանավորված տվյալ տարածքի մակերևութային, լանդշաֆտային ևմիկրոկլիմայական պայմաններով։
 Գրականություն5.  Lee  A.,  Heghinian  S.,  A  shift  of  the  mean  level  in  a  sequence  of  independent  normalrandom  variables։
   A8.  Von  Storch  H.,  Navarra  A.,  Analysis  of  climate  variability։
   Applications  of  statistical  techniques,  Springer9.  Analysis  of  the  temporal  variability  of  runoff  in  Ivory  Coast։
   statistical  approach  and  phenomenacharacterization, http։
 //www.itia.ntua.gr/hsj/41/hysj_41_06_0959.pdf /.Procedures, http։
 //www.wseas.us/e-library/conferences/2012/Rovaniemi/ACACOS/ACACOS-07.pdf/.11. The  Kendall  Rank  Correlation  Coefficient,  https։
 //www.utdallas.edu/~herve/Abdi-KendallCorrelation2007Հրաչուհի ԳալստյանԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ ՇԱՐՔԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԻ ՇՈՒՐՋ (ՀՀ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)Բանալի բառեր՝ վիճակագրական մեթոդներ, օդի ջերմաստիճան, բազմամյա փոփոխություն, կլիմայի փոփոխություն։

Չնայած գիտության և տեխնիկայի այսօրվա բարձր զարգացման մակարդակին՝ կան բազմաթիվ տեսական  և մեթոդաբանական խնդիրներ, որոնք լուրջ նորարարական մոտեցումների կարիք ունեն։
  ՀՀ-ի շուրջ 41 օդերևութաբանական կայանների բազմամյա միջին ջերմաստիճանի շարքերի (1961-2012 թթ.) վերլուծության նպատակով  ուսումնասիրել  ենք  մի  քանի  մաթեմատիկական  և  վիճակագրական  մեթոդներ,  որոնք  հնարավոր  են  զարգացած  տեխնոլոգիական մեթոդների կիրառման շնորհիվ։
  Ըստ բոլոր թեստերի արդյունքների համատեղման և համակարգային մոտեցման՝ ակնհայտ է, որ օդի ջերմաստիճանի փոփոխությունը բավականին բարդ և տարաբնույթ բաշխվածություն  ունի  Հանրապետության  տարածքում։
   Հանրապետության  մի  մասն  աչքի  է  ընկնում  ցայտուն  արտահայտված  փոփոխություններով,  մինչդեռ  մեկ  այլ  մասերում  փոփոխություն  առհասարակ  գոյություն  չունի  կամ  աննկատ է։
  Կլիմայի փոփոխության նկատմամբ հետագա հարմարվողականության բարձրացման համար մենք կարիք ունենք մշակելու, զարգացնելու և կիրառելու մեթոդներ ու ծրագրեր՝ ապագայում լուրջ խնդիրներից հնարավորինս զերծ մնալու ակնկալիքով։
