ՀԱՃԸՆԻ 1920 Թ. ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸԿիլիկիայի  նշանավոր  կենտրոններից  էր  Հաճընը։
   Այն  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմից  առաջ  ուներ  30-35  հազար  բնակչություն1,  որոնքբացառապես հայեր էին։
  Վերջիններս Մեծ եղեռնի ժամանակ աքսորվեցին Սիրիայի անապատներ, որտեղ նրանց մեծ մասը մահացավ։
 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ի զինադադարից հետո, հավատալով դաշնակիցտերությունների խոստումներին, Եղեռնը վերապրած հաճընցիները վերադարձան  իրենց  հայրենի  օջախներ։
   Նրանց  առաջին  քարավանը՝  մոտ  550  հոգի,Հաճըն վերադարձավ 1919 թ. մարտի 22-ին2, իսկ 1919 թ. վերջին, Է. Բրեմոնիտվյալներով,  Հաճընում  վերահաստատվեցին 8.000 հայեր3։
   Սակայն  ՍոկրատԹերզեյանի  տեղեկությունների  համաձայն՝  Հաճընի  բնակչության  ընդհանուրթիվը  հասնում  էր  6.000-ի4,  ուստիև  Բրեմոնի  հիշատակությունները  բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ կարող են նաև չափազանցված լինել։
 Վերապրող հաճընցիները կարճ ժամանակահատվածում ոտքի կանգնեցրին հրդեհված քաղաքը, սակայն նրանց խանդավառ աշխատանքը երկար չտևեց։
   1920  թ.  փետրվարին  Մարաշի  հաջողությունից  քաջալերված՝  քեմալականները  իրենց  տենդագին  գործունեությունը  տեղափոխեցին  Հաճըն։
   Վերահաս  վտանգից  փրկվելու  համար  Կարապետ  Չալյանի  նախաձեռնությամբկազմակերպվեց ինքնապաշտպանության բարձրագույն խորհուրդ, որի նախագահը Հաճընի հոգևոր առաջնորդ Պետրոս Սարաճյանն էր։
  Պաշտպանությանհրամանատար  նշանակվեց  զորավար  Անդրանիկ  Օզանյանի  զինակից,սպա Սարգիս Ճեպեճյանը, տեղակալ՝ Արամ Թերզյանը։
  Որոշվեց զորակոչի ենթարկել 16-50 տարեկան բոլոր տղամարդկանց։
  Զինված ուժերը բաժանվեցին4 վաշտերի, կազմվեցին առաջապահ և պահեստի խմբեր, որոնք կանոնավորպետք  է  մարզվեին,  կարգավորվեց  պարենավորման  գործը,  փորվեցին  խրա1  Սահակյան  Ռ.,  Թուրք-ֆրանսիական  հարաբերությունները  և  Կիլիկիան  1919-1921  թթ.,Երևան, 1970, էջ 166։
 2 Թաթուլեան Գ., Անթեղուած գաղտնիքները, Բեյրութ, 1967, էջ 222։
 3 E. Bre՛mond, La Cilicie en 1919-1920, Paris 1921, p. 11։
 4 Թերզյան Ս., Հաճընի ութամսյա դյուցազնամարտը, Պուենոս-Այրես, 1956, էջ 698։
 մատներ5։
   Այստեղ  հարկ  ենք  համարում  հիշատակել,  որ  չնայած  նախապատրաստվող գործողություններին՝ զենքի պակասը ակնհայտ էր. 800 կռվողներիցմիայն 300-ին էր զենք բաժանվել6։
 1920 թ. փետրվարի վերջերին Հաճընի դրությունը խիստ սրվեց։
  Զինվածուժերի  ընդհանուր  հրամանատարությունը  փետրվարի  22-ին  հրավիրեց  ժողով։
   Սարգիս  Ճեպեճյանը  հայտնեց,  որ  թուրքերի  կողմից  հնարավոր  հարձակումը տեղի կունենա ձնհալից հետո՝ մարտին, ուստիև պետք էր շատ զգոն լինել։
   Նրանք  որոշեցին  երեք  հոգուց  բաղկացած  պատվիրակություն  ուղարկելԱդանա՝  գնդապետ  Է.  Բրեմոնի  մոտ՝  Հաճընի  վիճակը  ներկայացնելու,  օգնություն  խնդրելու  և  հնարավորության  դեպքում  թույլ  տալ  այստեղ  կամավորական խմբեր կազմակերպել։
  Հաճընցիները նաև հույս ունեին օգնություն ստանալ ֆրանսիացի զինվորներից։
  Պատվիրակության կազմում էին Պետրոս արքեպիսկոպոս Սարաճյանը, Հարություն Խաչատրյանը և Ազգային վարժարանիտնօրեն Շմավոն Փոստոյանը7։
 Նույն  օրը  պատվիրակությունը՝ 7 ոստիկանների  ուղեկցությամբ,  ուղևորվեց  Սիս,  որտեղ  հանդիպեց  քաղաքի  ֆրանսիական  կառավարիչ,  կապիտանԹայարդային և հայտնեց իր առաքելության նպատակը։
  Մարտի 5-ին պատվիրակությունը  ժամանեց  Ադանա։
   Երկու  օր  հետո  Միհրան  Տամատյանի  գլխավորությամբ պատվիրակությունը ներկայացավ Կիլիկիայի գլխավոր կառավարիչ նահանգապետ գնդապետ Բրեմոնին։
  Վերջինս խոստացավ զենք, պարեն ևկամավորական խմբեր ուղարկել Հաճըն։
 Մարտի  9-ին  200  հայ  երիտասարդներ  պատրաստակամություն  հայտնեցին մեկնելու Հաճըն, սակայն, հակառակ Բրեմոնի խոստմանը, ֆրանսիականզինվորական  իշխանությունները  հրաժարվեցին  զենք  տալ՝  պատճառաբանելով, որ կամավորները պետք է հասնեն Սիս և այնտեղ զինվեն։
  Մարտի 10-ինպատվիրակության  անդամները  կրկին  այցելեցին  Բրեմոնին։
   Պարզվեց,  որխոստացված զենքն ու ռազմամթերքը ամբողջությամբ ընկել էր թուրք չեթենների ձեռքը8։
 Թայարդան սսեցի և հաճընցի 80 երիտասարդների հանձնարարել էր մեծքանակությամբ հրացան, փամփուշտ և պայթուցիկ նյութեր փոխադրել Հաճըն՝Յաղբասանի վրայով, որտեղ գերակշռող էին թուրքական գյուղերը։
  Կամավորները ապահովության համար որոշեցին գնալ հակառակ ճանապարհով՝ լեռնե5  Թերզյան  Ս.,  նշվ.,  աշխ.,  էջ  212-213,  Սահակյան  Ռ.,  նշվ.,  աշխ.,  էջ  168-169,  Արամ  Ասպետ,Դրվագներ Հաճնոյ հերոսամարտեն և հերոսին ոդիսականը, Պէյրութ, 1961, էջ 75-78։
 6 ՀԱԱ, ֆ. 408, ց. 1, գ. 142, թ. 13։
 7 Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Արշակ Ալպոյաճյանի արխիվ, թղթ. 14, վավերագիր 29, թ.2։
 8 Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Արշակ Ալպոյաճյանի արխիվ, թղթ. 14, վավերագիր 29, թ.12։
 րի միջով։
  Թայարդան տեղեկանալով նրանց մտադրության մասին, խստիվ արգելեց։
  Քեմալականները, այդ իմանալով, շրջապատեցին հայերին։
  Միայն 18-20հոգու հաջողվեց փրկվել։
  40 սայլ ռազմամթերք ընկավ թուրքերի ձեռքը9։
 Այդ դեպքերի շուրջ հետաքրքրաշարժ վկայություններ է թողել սփյուռքահայ հեղինակ Մ. Սեպուհը։
  Վերջինս նշում էր. «մեծաքանակ փամփուշտ և հրացան  Հաճըն  փոխադրող  զորաջոկատի  շրջապատման  միակ  պատասխանատուն էվերեկցի Սէմիզյան ըսված հրեշածին դավաճանն էր, որ պատահաբարտեղեկանալով ռազմամթերք փոխադրող ջոկատին ճամփա ելած ըլլալուն լուրը  հաղորդող  հեռագրին,  անմիջապես  իմաց  տված  էր  Վահկայի  քեմալականկազմակերպության ներկայացուցիչ Ճեզմի բեյին»10։
 Ահա  այսպիսի  վախճան  ունեցավ  ֆրանսիական  զինվորական  իշխանությունների օգնությունը Հաճընին։
 Բրեմոնը մարտի 14-ին Միհրան Տամատյանին ուղղված հեռագրում ավելորդ չհամարեց ևս մեկ անգամ հիշեցնել, որ, հակառակ իրենց կամքի, նրանք,այնուամենայնիվ, չեն կարող ոչինչ անել հայերին օգնելու համար։
  Իր հուշերումԲրեմոնը մատնանշում էր, որ հայ ղեկավար գործիչները և Հաճընի բնակիչներըբազմիցս  դիմել  են  ֆրանսիական  զինվորական  իշխանություններին՝  Հայկական լեգեոնի մի ջոկատ Հաճըն ուղարկելու համար, սակայն իրենք այդ դիմումներին ընթացք չեն տվել11։
 Հաճընցիները մնացին անելանելի վիճակում։
  Մնում էր կամ կազմակերպված նահանջել Սիս, քանի դեռ քաղաքը լրիվ օկուպացված չէր թուրքերի կողմից, կամ մնալ և ընդունել անհավասար կռիվը։
 Մարտի 14-ին Հաճընի պատվիրակության ղեկավար Պետրոս եպիսկոպոսՍարաճյանը  հանդես  եկավ  հեռագրով,  որով  խորհուրդ  էր  տալիս  անհապաղնահանջել։
   Հակառակ  մոտեցում  ցուցաբերեցին  Հաճընի  պաշտպանությանհարցի  Կիլիկիայի  Ազգային  խորհրդի  անդամները՝  Միհրան  Տամատյանի  գլխավորությամբ։
  Վերջինս գտնում էր, որ ոչ մի դեպքում չպետք է հանձնվել՝ ընտրելով  նահանջի  ուղին.  դա  կարող  է  անպատվաբեր  լինել  հայերի  համար։
 1920 թ. մարտի 14-ին Մ. Տամատյանը իր և Պետրոս եպիսկոպոս Սարաճյանիկեղծ ստորագրությամբ նամակ ուղարկեց Հաճըն, որտեղ ասվում էր. «Գաղթըազգային  արժանապատվության  դեմ  է,  դուք  հային  վայել  և  Հաճընի  քաջու9 Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Արշակ Ալպոյաճյանի արխիվ, թղթ. 14, վավերագիր 29, թ.12-13, ՀԱԱ, ֆ. 408, ց. 1, գ. 124, թ. 1-2։
 10 Սեպուհ Մ., Հաճընի ողբերգությունը, վավերական և անտիպ տեղեկություններ, Հալեպ, 1960թ., էջ 52։
 11 E. Bremond , նշվ., աշխ., էջ 45։
 թյամբ  կռիվը  շարունակեք,  քանի  մը  օրվան  մեջ  ձեզի  1200  հոգիանոց  օգնական ուժ պիտի հասնի»12։
 Այս հեռագրից կարելի է եզրակացնել, որ ամեն դեպքում հույս կար օգնություն ստանալու, որ միգուցե ֆրանսիական իշխանությունը կփոխի իր քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ։
 Մարտի 15-ին Մ. Տամատյանի գլխավորությամբ հրավիրվեց Ազգային միության և միջկուսակցական խառը ժողով՝ Հաճընի խնդիրը քննարկելու։
  Ժողովում Մ. Տամատյանը տեղեկացրեց, որ Բրեմոնը Սսի ֆրանսիական կառավարիչ կապիտան Թայարդայի միջոցով հեռագրական նամակ է ուղարկել Հաճըն՝մասնակի նահանջի հրամանով։
  Նահանջելու էին միայն կանայք, երեխաները ևծերերը։
   Սակայն  ի  պատասխան  Բրեմոնի  որոշման՝  հաճընցի  տղամարդիկհրաժարվեցին  մնալ  և  պաշտպանել  միայն  Հաճընի  ավերակները13։
   Այդ  իսկպատճառով որոշեցին, որ ոչ ոք չի նահանջելու և մնալու է քաղաքում։
  ՄիհրանՏամատյանն իր անձնական պատասխանատվությամբ նամակ հեռագրեց Հաճըն, որտեղ ասվում էր. «Չը նահանջել, դիմադրել և օգնության սպասել»14։
 Իմանալով ժողովում ընդունված որոշման մասին՝ Պ. Սարաճյանը դեմ արտահայտվեց՝ հայտարարելով, որ նրանք ճակատագրական սխալ են գործում։
 Նա հանձնարարեց պատվիրակության անդամ Շ. Փոսթոյանին անհապաղ նահանջելու  մասին  հեռագիր  ուղարկել,  որը,  ի  դժբախտություն  հաճընցիների,այդպես էլ տեղ չհասավ։
 Ինչպես  նկատեցինք,  Հայոց  ազգային  միությունում  կային  տարաձայնություններ, հակասական  տեսակետներ,  որոնք  էլ ավելի  էին  բարդացնում իրավիճակը։
 1920  թ.  մարտի  15-ից  Հաճընն  արդեն  ամբողջովին  պաշարված  էր,  իսկհեռագրային կապը արտաքին աշխարհի միջև՝ խզված։
  Քեմալական բանակիհրամանատար Կոզան օղյու Դողանը սկզբնապես փորձեց հաջողության հասնել կեղծիքի ու խորամանկության միջոցով։
  Նա մարտի 17-ին բանակցություններ  սկսելու  առաջարկով  դիմեց  Հաճընի  ինքնապաշտպանության  կոմիտեին։
 Բանակցությունները տևեցին 12 օր։
  Թուրքական կողմը պահանջում էր հանձնել  զենքը՝  հայտարարելով,  որ  նրանց  նպատակը  միայն  ֆրանսիացիներիվտարումն է։
  Վերջինիս սպառնալից նամակը Հաճըն հասավ մարտի 28-ին15։
 Ստանալով բացասական պատասխան՝ ապրիլի 10-ին թուրքական զորքըգրոհեց Գոփուշ կոչվող թաղամասի վրա, իսկ 2 օր հետո՝ Կիլիկիա թաղամասիև սուրբ Հակոբ վանքի ուղղությամբ։
  Զորքերին հաջողվեց գրավել վանքը։
  Քա12 Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Արշակ Ալպոյաճյանի արխիվ, թղթ. 14, վավերագիր 29, թ.16։
 13 Նույն տեղում, թ. 16-17։
 14 Նույն տեղում, թ. 19։
 15 Թերզյան Ս., նշվ., աշխ., էջ 267-268։
 ղաքը  լիակատար  շրջափակման  մեջ  շարունակեց  հերոսաբար  պաշտպանվել16։
  Հաջողության չհասնելով՝ Դողանը դիմեց մեկ այլ խորամանկության՝ անուղղակի բանակցությունների։
  Նրանք ապրիլի 16-ին Հաճըն ուղարկեցին անգլիական  նպաստամատույցի  ներկայացուցիչ  պարոն  Իպիին  և  Գրտեթի  ամերիկյան որբանոցի տնօրենուհի տիկին Քոլտին, որոնք իրենց հետ բերեցին Դողանի հետևյալ պայմանները. 1.  պարզել թուրքական դրոշ,2.  հանձնել  ֆրանսիական  կառավարության  կողմից  տրված  զենքերն  ուռազմամթերքը,3.  Հաճընում հաստատել թուրքական ազգային կառավարություն17։
 Պահանջները  մերժվեցին։
   Հաճընցիները  հրաժարվեցին  հանձնել  զենքը՝պատճառաբանելով, որ դրանք զուտ ինքնապաշտպանության համար են։
 Թուրքական կառավարությունը նոր ուժեր կենտրոնացրեց քաղաքի շուրջը,  և  ապրիլի  30-ից  անցան  հարձակման՝  ռմբակոծության  ենթարկելով  ողջքաղաքը։
   Հաճընը  հայտնվեց  ծանր  վիճակում.  սպառվում  էր  զինամթերքը։
 Մայիսի  30-ին  Հաճընից  Ադանա  հասած  երկու  սուրհանդակները  հայտնեցին,որ ամեն մի հրացանի համար ունեն ընդամենը 15 փամփուշտ և գտնվում ենանելանելի  վիճակում18։
   Հաճընցիներին  հասցված  ամենածանր  հարվածը1920 թ. մայիսի 30-ին կնքված ֆրանս-քեմալական զինադադարն էր, որի համաձայն՝  ֆրանսիական  զորքերը  լքեցին  Սիսը  և  նահանջեցին  Ադանա՝  իրենցհետ  տանելով  հայ  բնակչությանը  և  անչափ  դժվարացնելով  Հաճընին  օգնության փութացող հայ կամավորների ջանքերը19։
 Այսպիսով՝  Ֆրանսիացիները  վերջնականապես  հրաժարվեցին  որևէ  օգնություն ցուցաբերել հաճընցիներին։
 1920 թ. հունիսի 14-ին Մ. Տամատյանը իր մոտ հրավիրեց Հաճընի հայրենակցական միության անդամներին, մի քանի հաճընցիների և հայտնեց նրանց,որ պաշարված Հաճընի ժողովրդի ֆիզիկական գոյությունը փրկելու միակ ելքըթուրքերի հետ հաշտությունն է, ուստի առաջարկեց այդ մասին մի նամակ ուղարկել հաճընցիներին՝ ամերիկյան միսիոներ Տատի միջոցով20։
 Պետք  է  նշել,  որ  դեպքերի  ականատեսներից  ու  մասնակիցներից  ոչ  մեկիհուշերում չի նշվում, թե ինչո՞ւ, այնուամենայնիվ, հիշյալ նամակը Հաճըն չհասցվեց։
  Չէ՞ որ, օդանավից բացի, ուրիշ շատ միջոցներ կային. այն կարելի էր ուղարկել հաճընցի սուրհանդակներից մեկի միջոցով (որոնք ինչպես այդ ժամա16 Նույն տեղում։
 17 Նույն տեղում, էջ 307-308։
 18 Նույն տեղում, էջ 316։
 19 Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան, Զապել Եսայանի ֆոնդ, հ. 289,թ. 29։
 20 Նոր Հաճըն, 1966, թիվ 11, էջ 30։
 նակ, այնպես էլ ավելի ուշ, լուրեր էին բերում Հաճընի դրության մասին), դոկտոր Տատի կամ մեկ ուրիշ ամերիկյան միսիոների միջոցով։
 Բերված փաստերից կարելի է ենթադրել, որ նամակը Հաճըն չուղարկելուհիմնական  պատճաոը,  թերևս,  եղել  է  Ադանայում  բնակվող  40  հաճընցիներիդժգոհությունը։
  Այդ  է  վկայում  նաև  հունիսի 27-ին  Ադանայի Աբգարյան  վարժարանի  բակում  հրավիրված  բազմահազարանոց  ցույցը,  որի  բուն  նպատակը,‒ ինչպես նշում է իր հուշերում Կ. Իզմիրլյանը,‒ «գրված նամակին դեմ բողոքելը,  և  ժողովուրդը՝  Հաճընը  ազատելու  համար  կամավոր  արձանագրվելուհրավիրելն էր»։
  Հիշյալ ցույցի մասնակիցները եկան այն եզրակացության, որ «հերոս Հաճընը պետք չէ որ հաշտություն խնդրե, թուրքին ձեռքը համբուրե։
  Ազգը անոր կռնակն է, պատրաստ է երթալու…»211920  թ.  հուլիսին  կազմվեց  «Հաճընի  արտակարգ  արշավախմբի  արտակարգ  հանձնախումբ»,  որի  նպատակն  էր  կազմել  կամավորական  խումբ՝  Հաճըն ուղարկելու համար։
  Հուլիս-օգոստոս ամիսներին հաջողվեց հավաքագրելև Ախարճայում կենտրոնացնել 300 կամավորների։
  Օգոստոսի 5-ին մոտ 200կամավորներ՝  Կայծակ  Արամի  (Թերզյան)  ղեկավարությամբ,  աննկատ  մոտեցան թուրքական դիրքերին, ոչնչացրին մի ամբողջ դասակ, հակագրոհով լուրջկորուստներ պատճառեցին թշնամուն և սեպտեմբերի 20-ին գրավեցին Ռումլու քաղաքը22։
  Սակայն Հաճընի ճակատագիրը արդեն կանխորոշված էր. մեծդժվարությամբ  կազմավորված  հայ  կամավորների  փոքրաթիվ  ջոկատին  այդպես  էլ  չհաջողվեց  մեկնել  Հաճըն։
   Սեպտեմբերի  22-ին,  երբ  կամավորականխումբը պատրաստվում էր Հաճըն մեկնել, ֆրանսիական զորքերը շրջապատեցին  Ախարճան,  զինաթափեցին  հայ  կամավորներին  և  նրանց  արտաքսեցինԿիլիկիայից23։
 Կարելի  է  ասել,  որ  սա  հաճընցիներին  օգնելու  վերջին  փորձն  էր,  որը  ևսավարտվեց  անհաջողությամբ։
   Բուն  մեղավորը  ֆրանսիական  իշխանություննէր։
  Վերջիններս, գալով համաձայնության թուրքերի հետ, ամեն կերպ խոչընդոտում էին կամավորական խմբերի կազմավորմանը։
 Հոկտեմբերի  15-ին  քեմալական  զորքերը  անցան  հարձակման  բոլոր  ուղղություններով  և  խորտակելով  պաշտպանության  գծերը՝  ներխուժեցին  քաղաք, հրկիզեցին այն, գազանաբար ոչնչացրին քաղաքի ողջ հայ ազգաբնակչությանը։
  Միայն 380 հոգուց բաղկացած մի ջոկատի հաջողվեց ճեղքել պաշարման օղակը, հասնել Ջիհան, իսկ այնուհետև՝ Ադանա24։
 21 Կ. Իզմիրլյանը, Արագ վերլուծում մը Հաճնոյ եղեռնի առթիւ «Նոր Հաճըն»։
  1966, թիվ 10, էջ270։
 22 Թերզյան Ս., նշվ., աշխ., էջ 370։
 23 ՀԱԱ, ֆ. 408, ց. 1, գ. 142, թ. 15-16։
 24 Նույն տեղում, թ. 16։
 Այսպես  ավարտվեց  Հաճընի  հերոսական  ինքնապաշտպանությունը։
   Այնզոհ գնաց ֆրանսիական երկդիմի քաղաքականությանը։
  Ցավոք, Հաճընի ազգաբնակչությանը չհաջողվեց փրկվել կոտորածներից, և չնայած դրան՝ Հաճընիինքնապաշտպանությունը  մեր  պատմության  վառ  էջերից  մեկն  է,  որտեղ  արտացոլվում է հայ ժողովրդի անկոտրում կամքն ու կորովի ոգին։
 Մարինե ԲեժանյանՀԱՃԸՆԻ 1920 Թ. ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ Հաճըն, Կիլիկիա, Ֆրանսիա, կամավորներ, Հայկական լեգեոն,ինքնապաշտպանություն։
 Ամփոփում։

Ուսումնասիրության  խնդիրն  է  բացահայտել  և  լուսաբանել  քեմալականների  դեմ  1920  թ.  Հաճընի  հայերի  յոթնամսյա  հերոսական  ինքնապաշտպանության  պարտության  պատճառները։
   Մեծ  եղեռնից  մազապուրծ  հաճընցիները  հայրենի  բնակավայր  վերադառնալուց  մեկ  տարի  անց  ստիպված  էին  զենք  վերցնել  ինքնապաշտպանության համար։
  Ցավոք, այն ավարտվեց պարտությամբ։
  Տպագիր և  արխիվային  նյութերի  ուսումնասիրության  արդյունքում  հանգել  ենք  այն  եզրակացությանը,  որ  պարտության  պատճառները  երկուսն  են՝  Կիլիկիայի  ֆրանսիական  իշխանությունների  հանցավոր  անտարբերությունն  ու  անգործությունը,  ինչպես  նաև  հայկական  կազմակերպությունների  ու  գործիչների  չհամակարգված  գործողությունները։
