Քաջ Նազարին դարեր շարունակ վիճակված է եղել հայ գրականության մեջ:  Իր դարավոր ճակատագրով գրականություն մտած Նազարը ստիպված էր արտահայտվել իր ժամանակին բնորոշ առանձնահատկություններով:  Բնականաբար, տարբեր հեղինակներ ստիպված էին իրենց ձեռագիրը թողնել Նազարի ճակատագրի վրա:   Նյութին անդրադարձել է Հովհ. Թումանյան, Սուրբ oryորյան, Ավ. Իսահակյան, Համաստեղ, Դ. Դեմիրճյան, Մ. Սարգսյան և այլք:  Այս զարգացումները չէին կարող նմանվել միմյանց, քանի որ դրանք պետք է հարմարվեին տվյալ ժամանակահատվածի առանձնահատկություններին և քաղաքական միջավայրին:  Այս իմաստով, Թումանյանի և Դեմիրճյանի և Սարգսյանի մշակումները բացահայտում են ժանրային առանձնահատկության մեջ արտահայտված տարբերությունները. Հեքիաթ, պիես, վեպ: Երկարաժամկետ ճակատագիրը Քաջ Նազարին ստիպեց փոխել իր ժանրը ՝ հեքիաթից անցում կատարելով վեպի:   Քաջ Նազարի կերպարը, նրա առեղծվածը հայտնաբերելու համար մենք պետք է ուսումնասիրենք նրա փիլիսոփայությունը:   Նազար Թումանյանը բախտի կրող է: «Ինչ քաջություն, ինչ հանճար: Դրանք բոլորը դատարկ բաներ են:   Բանն իմ տղամարդու բախտն է:   Դուք բախտավոր եք, զվարճացեք… »1: Oryորյան Նազարը մեկ այլ հզոր գաղափար է առաջ բերում. Վրեժ. «Ես շատ բարկացած եմ աշխարհի վրա, իմ աշխարհը լի է չար, անարդար բաներով: Ասում եմ ՝ թող գնամ անիծեմ այս աշխարհի տերը:   Դա ոչ մեծ է, ոչ էլ փոքր »2:   Այս նպատակն ունենալով իր առջև ՝ Նազարը անիծում է ինչպես աշխարհի հայրը, այնպես էլ նրա եղբայրներն ու հարսները:   Նազիր Դեմիրճյանը միակն է, ով իր լուծմամբ առանձնանում է մյուսներից:   Նազարը չմնաց գահին, սա կոտրում է բախտի փիլիսոփայությունը:   Այստեղ անհրաժեշտ է առանձնացնել Նազարի Նազարեթի հաջողակ հասկացությունները:  Եթե ​​այս դեպքում Նազարը հաջողություն չի բերում, ապա Նազարի բախտը միշտ բերում է:   Եվ այդ Նազարը ոչնչացվում է, բայց նազարիզմը դեռ կենդանի է: "« Սպասեք Look: Տեսեք, ինչպե՞ս կարող եմ ոչնչացնել աշխարհը:  Այս առումով, դոկտոր Վ. Փիլոյանի դիտարկումը: «Թումանյանի Քաջ Նազարը խորհրդանշում է քաջություն (ուժ), որը մնայուն է, Դեմիրճյանի դեպքում ՝ հատուկ կառավարիչ, որը հեղափոխական է:   Այսինքն ՝ Թումանյանն ու Դեմիրճյանը չեն հակադրվում միմյանց, նրանք լրացնում են միմյանց այլ կերպ: »4  Մ. Սարգսյան Նազարը գաղափարապես հասուն գործիչ է, նա հասկանում է, որ իր բախտին ու փառքին պարտական ​​է վախը, ժանգոտ թուրը, դրոշը և, իհարկե, ժողովրդին:  Նա արդեն լիովին տեղյակ է իր 1 Tumanyan H., Tales, Yerevan, 1988, էջ 40: Zորյան փող. 2, Երկերի ժողովածու, հ. 6, Երեւան, 1990, էջ. 487 թ. 3 Դեմիրճյան Դ., Երկերի ժողովածու, հ. 10, Երեւան, 1985, էջ. 244: 4 Փիլոյան Վ., XX դարի սկզբի գեղարվեստական ​​մտածողությունը ությունը Լեոն Շանթի աշխատությունը, Երեւան, 2007, էջ 117, 118: տիպի բոլոր հնարավորությունները: «Դուք աշխարհում միակ վախկոտը չեք, Նազար, ոչ էլ ամենից վախկոտը:  Բայց զգուշացիր վախկոտներից, Նազար, զգուշացիր: Նրանցից, ում թուրը ժանգոտ է, նրանք դրոշ ունեն:  Իսկական քաջերը հիմարներ են, Նազար, հիմարներ, քանի որ նրանք միայն թուր ունեն ՝ առանց դրոշի »1: Մկրտիչ Սարգսյանի վեպը մոտ է ժամանակակից իրականությանը:  Նազարի պատկերն այստեղ կրում է ոչ միայն նախորդի հատկությունները, այլ նաև ձեռք բերում նոր առանձնահատկություններ, դառնում բռնապետի կատարյալ մարմնացում: «Ես թագավոր եմ, և իմ աշխարհը դողում է», - մարդիկ ծնվել են ինձ համար, ապրում են ինձ համար, մեռնում են ինձ համար:   Ողովուրդը պետք է աշխատի, ես կուտեմ »,« գնա ժողովրդին կախիր »: Համաշխարհային պատերազմը նույնպես ծաղրվում է: «Հիմա ես կհաղթեմ բոլորին:  Ահա թե ինչու, հիմա ես ուզում եմ ամբողջ աշխարհը դնել իմ ոտքերի տակ: Ինչո՞ւ այդքան զորություն և թագավորություն:  Ես բավական եմ « Առաջին անգամ վկայակոչել «Քաջ Նազար» հեքիաթին («Ձիկոն»), գրել Գ. Սրվանձտյանցը և 1884 թվականը ՝ տպագրելու բանահյուսական նյութերի «teաշակի հոտ» ժողովածուում:   Վախը Ձիկո-Նազարի կերպարի ստեղծման և բացահայտման հիմնական բանալին է, որը պարծենկոտության մեջ միահյուսված նրան բարձրացնում է գահ:   Նրա վախկոտության պատճառով դժբախտությունն ու աղքատությունը դառնում են հարստության և երջանկության սկիզբը, որը տարիներ անց մարդիկ պետք է անվանեն «Նազարի բախտը»:  Այստեղ հաջողությունը թաքնված է յոթ գաղափարի տակ:   Հայտնի է, որ յոթն ընդունվում է ժողովրդի կողմից որպես հաջողության թվային խորհրդանիշ:  Եվ ահա, յոթ հսկաները գալիս են լրացնելու յոթ ճանճերը, են փառքն ու փառքը նախորդում են խաղաղ քնած հերոսին:  Պարզվում է, որ յոթ ճանճերը բարձրացնում են նրա ինքնավստահությունը, իսկ յոթ հսկաները ՝ յոթ ճանճերի վրա թղթի վրա, նրա փառքը:  Ստացվում է, որ հսկաները թռչում են հոգեկան ուժի տեսանկյունից:   Շատ կարևոր հարց է առաջանում, թե ինչու են մարդիկ գահ բարձրացնում Նազարին:   Իրադարձությունը պետք է բացատրվի հայ ժողովրդի հայեցողությամբ և իմաստնությամբ: Հայ ժողովուրդը, անընդհատ լարվածության մեջ լինելով, միշտ պետք է հույս դներ ինչ-որ մեկի վրա:  Սա է, որ կուրացրել է ժողովրդին և դրա մի մասը կազմող հեքիաթային հսկաներին: Թումանյանի համանուն կերպարը միայն վախկոտ է, թույլ, անօգնական, նույնիսկ խոսող, քանի որ այն կարող է բացահայտվել:  Եթե ​​ժողովուրդը zhիկոյին անվանում էր վախկոտ ու դժբախտ, նա այստեղ աղքատ է:   Ինչպես շատ գրականագետներ, Վ.Սարգսյանը կարծում է, որ Նազարեթի խորհուրդը թաքնված է բախտի և պատահականության մեջ, բայց նրանց ավելացնում է ածխաջրածին ՝ սեփական ուժի հանդեպ հավատ:  Ձիկոն կարծում է, որ յոթ ճանճը վերածվում է յոթի:   Սրա տրամաբանական շարունակության բանաստեղծական բանաձեւը տվել է Թումանյանը: Անպարտ հերոս, քաջ Նազար, Մեկ հարվածով հազար ջարդել: Թումանյանին օգնում են Նազարը գոռում է, դրոշը, քահանաները «կատակ թիվ» են գրում:   Կատակով գրված դրոշին միանում է երեկույթին հավաքվածների պարծենկոտը, և վախկոտ Նազարը դառնում է Քաջ Նազար:  Նազարին համարձակ կատակլիզմիկ էպիտետին վերագրելը Ts Թումանյանի գյուտերից մեկն է:  Ողովուրդը կարող է մտածել, որ դրանք հերոսի վախի արդյունքում ստեղծված «հերոսական» տեսարանների արդյունք են:   Այսպիսով, աղքատ և ծույլ մարդու կյանքը 1 Սարգսյան Մ., Քաջ Նազար, Երեւան, 1980, էջ. 52 2 Նույն տեղում, էջ. 242, 243: Նա հակված է հերոսի դեր կատարել:  Ոչ մի հանճար, ոչ մի իմաստություն և իմաստություն: Նրան ուղղակի ուղեկցում են բախտը և պատահականությունը:  Եվ մինչ մարդիկ վերևից հետևում էին նրա անօրինակ հերոսությանը, Նազարը ինքը մնում է «ապշած», երբ «աշխարհը տեսնում է իր ձեռքում»: Դեմիրճյան Նազարը իր հետ բերեց բարելավված խմորված տեսակ գրականություն, քանի որ հեքիաթի հերոսը մտավ քաղաքական երգիծանքի մեջ և փոխեց Թումանյանի մեկնաբանությունը:   Հեքիաթի ներքո Դեմիրճյանը ենթադրում է անուղղակի տեքստ, որը հաճախ կատակերգության քողի տակ լիովին չի ընկալվում:  Սակայն այս առիթով հեղինակը գրում է. «Քաջ Նազարը» երգիծանք է ՝ ուղղված ազգայնական, ցարական, դաշնակցական-անհատական ​​արկածախնդրության դեմ:   Ձին հեքիաթային է, հետեւաբար և կանխամտածված, պայմանական և ֆանտաստիկ: Այնուամենայնիվ, բովանդակությունը լուրջ քննադատություն է այն իրողության, որը տեղի է ունեցել մեր երկրում մինչ Խորհրդային Միությունը և շարունակում է գոյություն ունենալ Խորհրդային Միությունից դուրս ՝ կապիտալիստական, ֆեոդալական կարգերում… »1: Այս գործը հիմնված է Թումանյանի սյուժեի ամուր կառուցվածքի, պատկեր-կյանքի ճշմարտության և անկոտրում հոգեբանության վրա:   Նախկինում Նազարը խորամանկ էր ինքնապաշտպանության բնազդով, հաճախ ինքն իրեն մատնում էր խուճապի մատնված, իր սարսափներն ու ապրումները ներկայացնում էր շրջված պատկերով, հակառակ դեպքում բացառվում էր պատահականության գործոնը, շրջապատող մարդկանց դերը կկրճատվեր ,   Այստեղ Նազարն արդեն թագավորական գահին է, հպարտությամբ և հաջողությամբ դառնում է բռնակալ կատարյալ:   Այս բռնակալ հատկությունների շարքում առանձնանում է տեղի ունեցածը վերակառուցելու համար Նազարի բռնապետական ​​պատվեր-ծրագիրը: «Թող արեգակն արեւմուտք դուրս գա արեւի ծագումից նույնիսկ այսօր»:  Մարդիկ ծնվում ու մահանում են:  Եվ ինչ էլ որ արվում է մարդկային աշխատանքով, թող շարունակվի արվել:  Դրանով թող կատարվի Աստծո օրենքը, մարդու օրենքը, կամ «թագավորը թող իշխի և աշխարհը ստեղծի» 2:   Դաժանությունն ու ցինիզմը մտնում են հեքիաթային հերոսի կերպար `որպես քաղաքական հիվանդություն, որը մարդկային բնույթի կեղտ է:   Հոշոտված դրոշի տերը ՝ Նազարը, գտնում է իր բախտը, որը նա չի կարոտում, քանի դեռ չի զրկվել գահից:   Այսինքն ՝ Դեմիրճյանը բախտի գործոնը առաջնային չհամարեց:  Այս դեպքում ոչ թե Նազարի բախտը բերեց, այլ նացարիզմը:   Եթե ​​նախորդ նազարներին օգնում էին մարդիկ, ովքեր եկել էին միավորված ձիով, և բացի Նազարից այլ կերպարներ չեն նշվում, ապա այստեղ հեղինակը նրանց առանձնացրեց և անվանեց Սաքո, Ոսկան, թամադա, քահանա, ուսուցիչ, Թադոս:   Այս շարքը համալրվում է պալատում ՝ Նազիր, Վեզիր, Սենեկա:   Նրանց պալատական ​​ժեստերին և լեզվին հակադրվում է նոր արքայի ցինիկ և «գայդական» խոսքը, որը նրանց համար ոչ միայն «խելացի և իմաստուն» է, այլև արքայի ինքնատիպությունը:   Նազարը գիտակցում է իր ամբողջ զորությունը: «Ի՞նչ քաջություն, ի՞նչ իմաստություն, ի՞նչ հանճար:   Բախտը բանն է, հաջողություն:   Դուք բախտավոր եք, զվարճացեք, քունը աշխարհն է »3:  Եվ ահա հեղինակը նոր լուծում է առաջարկում Նազարի համար, որը բախտով գահ բարձրացավ:  Իր նախորդների նման նա նույնպես չի մնում գահին ու ծիծաղում է աշխարհի վրա:  Դեմիրճյանական այս մոտեցումը, իհարկե, բազմիցս քննարկվել և քննադատվել է, բայց կարծում ենք, որ այն ժամանակին հրամայական էր:  Անմիջապես թագավոր դարձած Նազարը հավատում է, որ նա կրկին հաջողություն կբերի: 1 Դեմիրճյան Դ., Էջ 449: 2 Նույն տեղում, էջ 225: 3 Նույն տեղում, էջ 236: Նկատենք, որ Սարգսյանից առաջ Մ. Նրանք ցանկանում էին վեպ գրել այս թեմայով: Դեմիրճյան և G. Mahari:  Մ. Սարգսյանի վեպում Նազարի կերպարը բացահայտվում է իդիոմների ու երկխոսությունների միջոցով:   Մենախոսություններում Նազարը իր հետ է. նա չի վախենում սխալ խոսել, քանի որ «ուժ» գոյություն չունի:   Երկխոսությունները տարբեր են, որոնք, այսպես ասած, հակասում են մենախոսության մետաղադրամներին:   Իրականում, Նազարը մի մետաղադրամ է, որն ունի երկու երես, բայց այն ցույց է տալիս միայն մեկ կողմը ՝ բոլորին պահելով տրանսի մեջ:   Նրա մենախոսությունները հիմնականում վերաբերում են վախին, բախտին և իրական «սիրուն»:  Սա միակ տեղն է, որտեղ նա ազատ է և ճշմարտախոս:  Վախը նրա արյան մեջ է, երկվորյակը, թվում է, թե դա պետք է խանգարեր Նազարին, բայց արի ու տես, որ այս վախի պատճառով ծառի ցախավել է պատրաստում, վագր հեծնում, հսկաներին հնազանդեցնում, թագավորություն պահում:   Իր ելույթներից մեկում, սակայն, նա խրախուսում է իրեն ՝ մտածելով, թե ինչպես են մարդիկ հավատում, որ կարելի է հազարավորի դեմ պայքարել, նույնիսկ եթե նրանցից մեկը Գաբրիել հրեշտակապետն է:   Նա գիտակցում է իր անօգուտությունը, բայց երկխոսություններից մեկում (զրուցում է Նազանի հետ) նա բոլորովին հակառակ կարծիք է հայտնում: «Եթե մի օր Նազարը գահին չլինի, աշխարհը կկանգնի կես ճանապարհին, այն կմնա»:  Կարելի է ասել, որ հերոսություններից հետո արթնանալը և փառքի նոր նվաճումը գիտակցելը, շրթունքներից կախված խորհրդավոր ժպիտը երկխոսության միջոցով հերքված մենախոսության մեկ այլ դրսևորում է: «Կարո՞ղ եմ չսպանել ձեր սպանած գազանին»:   Ես կարող եմ.   Բայց ես չեմ արել: Գիտես ինչու?   Դժվար թե լավ ձի գտնեի… »2:   Միայն Նազանը հասկանում է Նազարեթի էությունը, նա չի ցանկանում իր երեխայի համար այդպիսի ճակատագիր:   Կինը եկավ այն եզրակացության, որ Նազարները գիշերը թրջում էին իրենց վախը, վախենում էին դևերից և սատանաներից, ամեն օր քաջություն էին փչում և մութն ընկնելուն պես գահ էին ընդունում ՝ հրաժարվելով լոգանք ընդունել ծուլությունից և սոբոտությունից:  Եթե ​​սկզբում Նազարը ժողովրդի փրկիչն է, ապա, գիտակցելով իր «մեծ» ուժը, նա աստիճանաբար վերածվում է իսկական բռնապետի: Նա օժտված է ծայրահեղ աղքատությամբ և կեղծավորությամբ:  Այս թույլ մաշկի գռեհիկ, վախկոտ, բայց զգուշավոր եսասեր մարդը դառնում է «արյան լոգանքի» կարոտ դաժան արարած, բայց ոչ հրեշ, այլապես կտուժեր կերպարի իրատեսությունը: Այսպիսով, Նազարը գրականության մեջ մարդկային տիպի եզակի դրսեւորում է, որը հավերժ է:  Այս առիթով Ն.Աղբալյանը գրում է. «Ոչ միայն մարդիկ քաջ նազարներ են, այլեւ գաղափարներ, տեսություններ, ինստիտուտներ, որոնք խոռոչ են, ոչինչ, անարժեք, բայց նրանք իրենց ձեռքը վերցրել են աշխարհը, նրանք ծիծաղում են նրանց վրա:   Եվ քանի դեռ առկա է մարդկային ունայնություն և վեհություն, ինքնաոգեշնչման և նախապաշարմունքի անիծյալ միտում, մարդկությունը դեռ կտեսնի շատ Քաջ Նազարներ դարձած վախկոտ Նազարներին: Նազովրեցին յուրաքանչյուր անկյունում է, յուրաքանչյուր մեր երակներում, և մեկ առ մեկ այն արագանում է մեր սրտի բաբախյուններով և իրեն զգում:   Խելացի ու գիտակից մարդիկ խեղդում են գլուխը բարձրացրած Նազարին, բայց նրանք ավելի երջանիկ են, երբ գլուխ բարձրացրած Նազարը բախտից հաղթանակած է դուրս գալիս, Նազարի բախտը շնորհում ու իր «բնակարանը» (Իսահակյանին) դնում նրանց ծոցը: 1 Դեմիրճյան Դ., Էջ 242: 2 Նույն տեղում, Պ. 3 Աղբալյան Ն., Հովհաննես Թումանյանի «Քաջ Նազարը», «Վերածնված Հայաստան», Երեւան, 1.1989, էջ. 57 Այս կերպարը կապրի այնքան ժամանակ, քանի դեռ մարդիկ հավատում են հեքիաթին, քանի դեռ վստահ են, որ յուրաքանչյուրին կարող են թագավոր դարձնել, քանի դեռ չի բացահայտվել Նազարի հավերժության խորհուրդը: 21-րդ դարի Նազարը ապրում է ամենուր `քաղաքականության մեջ, կյանքում, մշակույթի և գիտության ոլորտներում:   Այս վերջին ոլորտում նրա ներկայությունն էլ ավելի սարսափելի է:   Հիմա իր համար թուր ու դրոշակակիր կաշառք օգտագործելով ՝ նա օձի պես փոխում է իր գույնը, սողալով անցնում է անանցանելի տեղեր, թունավորում է ողջամտությունն ու միտքը, երբ ուզում է, և դառնում է լուսավոր ու անգերազանցելի դեմք մտավորականության շրջանում:   Եվ եթե փորձեք բարձրացնել ճշմարտություն կոչվող ձեր խուլ ձայնը, ապա կդառնաք «դասական» (Սարգսյան) և ավելի սարսափելի, ազգի դավաճան:  Նազարը ամենուր է, նա իշխում ու ծիծաղում է մեզ վրա, մեր ժողովրդի վրա ՝ լավ իմանալով, որ եթե մի պահ բոլորիս թողնի ազատ, նույն մարդիկ, ովքեր նրան դաստիարակել են, կուլ կտան նրան:   Այդ պատճառով նա պետք է ապրի, լինի հավերժական թագավոր և ծիծաղի աշխարհ: Արփինե Ամիրաղյան ԿԱ NA ՆԱARԱՐԻ ՆԿԱՐԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ Հիմնաբառեր. Հաջողություն, Նազարի փիլիսոփայություն, պատկերապատկեր, ժամանակակից էություն: ։

Հոդվածում  քննել  ենք  Քաջ  Նազարի  կերպարը  հայ  գրականության  մեջ։
   Հիմնականում  օգտվել  ենք  Հ.  Թումանյանի,  Դ.  Դեմիրճյանի և  Մ.  Սարգսյանի  մշակումներից՝  հաշվի  առնելով  այն հանգամանքը, որ թեև բոլորն էլ հեքիաթի գեղարվեստական մշակումներ են, այնուամենայնիվ  ժանրային  տարբեր  պատկանելություն  ունեն։
   Անդրադարձել  ենք  կերպարակերտման  յուրահատկություններին, Նազարի փիլիսոփայությանը, որն էլ հենց կերպարի կերտման ու բացահայտման հիմնական բանալին է։
  Հոդվածի խնդիրը կերպարի հավերժականության գաղտնիքը  և ժամանակակից էությունը բացահայտելն է։
