ՀԱԿԸՆԴԴԵՄ ՀԱՐՑՄԱՆ (ԿՈՆՖՐՈՆՏԱՑԻԱՅԻ) ԻՐԱՎՈՒՆՔԻԱՐԴԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸՀակընդդեմ  հարցման(cross-examination)  կամ  կոնֆրոնտացիայի(confrontation)  իրավունքը  քրեական  հանցանքի  կատարման  մեջ  մեղադրվողանձի հիմնարար իրավունքներից է։
  Վերջինիս ապահովումն իրավունքի գերակայության նկատմամբ հարգանքի վրա հիմնված յուրաքանչյուր ժողովրդավարական պետության քրեական քաղաքականության անքակտելի բաղադրիչն է։
 Կոնֆրոնտացիայի  իրավունքի  բովանդակությունն  առավելապես  բացահայտված  է  ողջամտության  իրավունքի  նորմատիվ  աղբյուր  հանդիսացող1«Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանությանմասին»  Եվրոպական  կոնվենցիայի  6–րդ  հոդվածում,  որի  համաձայն`  քրեական  հանցագործություն  կատարելու  մեջ  մեղադրվող  յուրաքանչյուր  ոք  իրավունք  ունի  հարցաքննելու  իր  դեմ  ցուցմունք  տվող  վկաներին  կամ  իրավունքունենալու,  որ  այդ  վկաները  ենթարկվեն  հարցաքննության  և  իրավունք  ունենալու` իր վկաներին կանչելու ու հարցաքննելու միևնույն պայմաններով, ինչ իրդեմ ցուցմունք տված վկաները (3-րդ մաս դ կետ)։
 Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանը  մինչև  2016  թ.փետրվար  ամիսը  ընդդեմ  Հայաստանի  կայացրել  է  ընդհանուր  առմամբ  64վճիռ, որոնցից արդար դատաքննության իրավունքին վերաբերել է 22–ը, և միայն 2 գործով է քննարկվել և ճանաչվել դիմումատուի կոնֆրոնտացիայի իրավունքի  խախտումը։
   Այնուամենայնիվ,  ազգային  դատարաններում  այս  իրավունքի  մասին  քննարկումներն  առավել  տարածված  են,  և  թերևս  վերջինիսկարևորությամբ  է  պայմանավորված,  որ  այսուհետ  կոնֆրոնտացիան  կկրիսահմանադրաիրավական ամրագրում2։
 Այսպես,  եթե  1995  թ.  ՀՀ  Սահմանադրությունը  (առ  2005  թ.  փոփոխությունները և լրացումները) չէր երաշխավորում հակընդդեմ հարցման (կոնֆրոնտացիայի) իրավունքը, ապա 2015 թ. դեկտեմբերի 6-ի սահմանադրական փոփոխությունների  և  լրացումների  արդյունքում  կոնվենցիոն  իրավանորմը  նույ1 Տե՛ս Դ. Խաչատուրյան, Ապացույցների թույլատրելիության վերաբերյալ Մարդու իրավունքներիեվրոպական դատարանի հիմնական նախադեպային դիրքորոշումները։
 2  Տե՛ս  վիճակագրական  տվյալները  Եվրոպական  դատարանի  պաշտոնական  կայքէջում,www.echr.coe.int։
 նությամբ  ինկորպորացվեց  ՀՀ  Սահմանադրություն`  ամրագրվելով  67-րդ  հոդվածի 4-րդ կետում։
 Արդյունքում  այդ  իրավունքը  ստացավ  սահմանադրական  նորմատիվպատվիրանի  կարգավիճակ,  քանզի  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքն  ունիանխզելի գոյաբանական կապ արդար դատաքննության իրավունքի հետ, որըմինչ  Սահմանադրական  փոփոխությունները  նույնպես  կրում  էր  սահմանադրական արժեբանության տարրի կարգավիճակ։
 Պատմական  էքսկուրս  անցկացնելու  դեպքում  պարզ  է  դառնում,  որ  նույնճանապարհով  է  գնացել  նաև  Ամերիկայի  Միացյալ  Նահանգները։
   Իրավականդոկտրինան  վկայում  է,  որ  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքը  սկիզբ  է  առել  անգլոամերիկյան  իրավական  համակարգի  սրտից3,  երբ  դեռևս  1789  թ.  իրավունքների  մասին  Բիլլը  ԱՄՆ  Սահմանադրության  թվով  6–րդ  փոփոխությաններքո նախատեսեց յուրաքանչյուր քրեական հետապնդման ենթարկված անձի կոնֆրոնտացիայի իրավունքը, որի սահմանադրաիրավական բովանդակությունն էր` հակընդդեմ հարցման ենթարկել իր դեմ ցուցմունք տվող վկաներին։
 ԱՄՆ Գերագույն դատարանը Mattox v. United States գործով մեկնաբանելէ Սահմանադրական այդ պատվիրանը` նշելով, որ այն ծառայում է հետևյալ երեք  նպատակներին՝  ա)  ապահովել,  որ  վկան  հարցաքննվի  երդման  ներքո  ևգիտակցի  դատավարության  լուրջ  բնույթը,  բ)  մեղադրյալին  թույլատրել  հակընդդեմ հարցման ենթարկել վկաներին, որոնք ցուցմունք են տալիս նրա դեմ,գ)  երդվյալ  ատենակալներին  թույլատրել  գնահատելու  վկայության  արժանահավատությունը` դիտարկելով այդ վկայի վարքագիծը4։
 Նշված նպատակներն առավել ընդհանրացված են «Lee v. Illinois» գործովԳերագույն  դատարանի  որոշմամբ  առ  այն,  որ  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքիէությունն  այն  է,  որ  այն  սահմանադրորեն  ամրագրված  երաշխիքներից  է,  որնապահովում է քրեական արդարադատության համակարգի արդարացիությունը`  հնարավորություն  ընձեռելով  վիճարկելու  վկայի  ցուցմունքի  տեսքով  ներկայացված  ապացույցը։
   Այսինքն՝  այն  մի  բացառիկ  գործիք  է,  որը  խթանում  էդատավարական  մրցակցությունը`  ապահովելով  «զենքերի  հավասարության»սկզբունքի  լիարժեք  կենսագործումը։
   Եվրոպական  կոնվենցիայում  «վկա»  եզրույթն ունի «ավտոնոմ» բնույթ` որևէ անձի կողմից «արտադրված» որևէ տեղեկատվություն`  անկախ  գրավոր  կամ  բանավոր  ձևից,  եթե  կարող  է  ազդել  ազգային  դատարանի  կողմից  մեղադրյալի  մեղավորության  հարցի  լուծման  ելքիվրա։
   Այդ  մեկնաբանության  համատեքստում  էլ  ձևավորված  օբյեկտի  նկատմամբ ենթակա է գործարկման հակընդդեմ հարցումը դրա հասցեատիրոջ` մեղադրյալի  կողմից՝  անկախ  ներպետական  համակարգում  գործող  սահմանա3  Տե՛ս  Richard  D.,  Friedman,  Face  to  Face։
   Rediscovering  the  Right  to  Confront  ProsecutionWitnesses, 2004, University of Michigan Law School։
 4 Տե՛ս https։
 //www.law.cornell.edu/wex/Right_to_confront_witness։
 փակումներից (օրինակ` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 86-րդ հոդվածում ամրագրված)։
 Մեղադրյալի  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքն  իրացնելու  հնարավորությունգործող  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքն  ընձեռում  է  ինչպես  մինչդատական վարույթում, այնպես էլ դատաքննության ընթացքում։
  Մինչդատականվարույթում այն կենսագործվում է առերեսման միջոցով։
 Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանը  «Mamikonyan  v.Armenia» վճռի 42-րդ կետում վկայակոչել է կոնֆրոնտացիայի հիմքում ընկածելակետային  սկզբունքը, որի  համաձայն`  բոլոր  ապացույցները,  որպես  կանոն,պետք  է  ներկայացվեն  մեղադրյալի  մասնակցությամբ  գործի  հրապարակայինքննության ընթացքում հակափաստարկ ունենալու հնարավորությամբ5։
 Այսինքն՝  42–րդ  կետի  այդ  դիրքորոշումն  այն  ընհանուր  կանոնն  է,  որովպետք է կաշկանդված լինի քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը։
  Սակայն կոնֆրոնտացիայի ապահովման այդ կանոնն ունի իր բացառությունները,որոնք  վկայում  են  այն  մասին,  որ  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքը  հարաբերական է, այլ ոչ թե բացարձակ։
 Քրեադատավարական օրենքը վկայի իրավական կարգավիճակի առանցքային բաղադրատարրն է համարում վերջինիս ցուցմունք տալու պարտականությունը։
  Իրավակիրառ պրակտիկայի համակարգային վերլուծությունը ցույցէ տալիս, որ օրենսդրի կամքի ու պրակտիկ իրականության միջև առկա է անջրպետ, քանզի վկաները որոշ դեպքերում բարեխղճորեն չեն կատարում իրենցառջև  դրված  այդ  պարտականությունը։
   Մասնավորապես,  հաշվի  առնելովգործերի քննության ժամկետները, որոնք, կախված իրենց բարդության աստիճանից, նույնիսկ կարող են գերազանցել անհրաժեշտ ողջամիտի շեմը, վկաները  ցումունք  են  տալիս  մինչդատական  վարույթում,  սակայն  դատաքննությանժամանակ «անհետանում են»։
 Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանը  «Mamikonyan  v.Armenia» գործով 42–րդ կետում նշել է, որ նախաքննության ընթացքում վկայիտրված ցուցմունքներն իբրև ապացույց դիտարկելն ինքնին չի հակասում 6-րդհոդվածի  1-ին  մասին  և  3-րդ  մասի  (դ)  կետին,  եթե  երաշխավորվել  են  պաշտպանական  կողմի  իրավունքները։
   Այդ  իրավական  դիրքորոշման  և  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  իրավակարգավորումների  համադրությունից  պարզ  է  դառնում,  որ  եթե  քրեական  հետապնդման  մարմինը  մինչդատական  վարույթում  իրականացրել  է  առերեսում`  այդ  կերպ  ապահովելով  մեղադրյալի  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքի  կենսագործումը,  ապա  հետագայում`դատաքննության  ժամանակ,  դատարանը  կարող  է  կաշկանդված  չլինել  կոնֆրոնտացիայի ապահովման պահանջով։
  Սակայն, այսպիսի դիրքորոշումը կարծում ենք, որ թյուր կարծիք է, որը կիրառելի չէ ՀՀ իրավական համակարգի ներ5 Տե՛ս http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-97668։
 կապնակում, և դրան հետամուտ լինելու պարագայում դատարանը կխաթարիկոնֆրոնտացիայի իրավունքի էությունը։
  Այսպես՝ գործող քրեական դատավարության օրենսգրքի 216–րդ հոդվածում ամրագրված առերեսման իրավակարգավորումների  ուսումնասիրությունը  վկայում  է  այն  մասին,  որ  մեղադրյալիպաշտպանության  իրավունքները  երաշխավորված  չեն  այդ  քննչական  գործողության ընթացքում։
  Մասնավորապես գործող իրավակարգավորումների պարագայում պաշտպանը առերեսման ընթացքում ունի ոչ այլ ինչ, քան ընդամենը«դիտորդի»  կարգավիճակ։
   Նույնիսկ  պաշտպանը  զրկված  է  հարցեր  տալու  իրավունքից,  թերևս  շատերին  է  հայտնի,  որ  այդ  առերեսման  ընթացքում  միշարք  պաշտպաններ  փորձում  են  իրենց  տակտիկան  կառուցել՝  վստահորդինհնարավոր  հարցերը  նախապես  «սովորեցնելով»։
   Մեր  իրականացված  հարցումների  համաձայն`  իրավակիրառ  պրակտիկայում  սակավաթիվ  են  այն  քննիչները, որոնք իրենց քաղաքականությունը կառուցում են պաշտպանին հարցեր  տալու  իրավունք  վերապահելով`  հաշվի  առնելով  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքի գաղափարախոսությունը, այն է` երաշխավորված չէ կոնֆրոնտացիան,երբ երաշխավորված չէ պաշտպանությունը։
  Վերջինս Եվրոպական դատարանի որդեգրած կայուն իրավական դիրքորոշումն է, որը պայմանավորված է անձի  իրավական  օգնության  իրավունքի  ապահովմամբ  և  երբևէ  չի  կարող  վերածվել  զուտ  իրավական  ֆիկցիայի,  իսկ  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքը`դառնալ պատրանքային կամ վերացական։
 Իրականում  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքը  216-րդ  հոդվածում  կիրառում  է «մասնակցել»  եզրույթը,  որը,  ըստ «Արդի  բացատրական բառարանի»,  նշանակում  է  «գործակցել»  կամ  «հաղորդակցվել»,  սակայն  պրակտիկայի և իրականության անջրպետը ներկայումս գտնվում է քննիչների իրավագիտակցության հայեցողական մակարդակում։
  Այդպիսի պրակտիկան, ըստԵվրոպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովի 86-րդ լիագումար նիստում ընդունված  զեկույցի,  հակասում  է  իրավական  որոշակիության  սկզբունքին  իրավունքի գերակայության ապահովման համատեքստում6։
 Միևնույն  ժամանակ,  երբևէ  խոսք  գնալ  չի  կարող  այն  մասին,  որ  արդարդատաքննության  իրավունքը  խախտվում  է,  երբ  արհեստականորեն  սահմանափակվում  է  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքը  հենց  մեղադրյալի  կողմից`  իրպաշտպանական իրավունքի չարաշահման միջոցով։
 Այսպես,  ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանի  2010  թ.  օգոստոսի  27-ի  թիվԵՔՐԴ/0063/01/08  նախադեպային  որոշման  շրջանակներում  քննարկվել  էրայն հարցը, թե արդյոք պաշտպանի բացակայությամբ իրականացված առերեսումը չի խախտում արդար դատաքննության իրավունքը։
  Այդ գործով՝ պաշտպանը  չէր  ներկայացել  մեղադրյալի  առերեսմանը,  որից  հետո  քննիչը  պաշտպանին մի քանի անգամ տեղեկացրել էր իր պաշտպանյալի հետ կատարվելիք6 Տե՛ս զեկույցը, http։
 //www.concourt.am/armenian/news/doc/CDL-AD(2011)003rev-e.pdf։
 քննչական գործողությունների մասին, սակայն վերջինս այդպես էլ չէր ներկայացել,  ինչի  արդյունքում  քննչական  գործողության  կատարումը  ձախողվել  էր։
 Դրանից հետո վարույթն իրականացնող մարմինը գրությամբ դիմել էր ՀՀ փաստաբանների  պալատի  նախագահին,  որ  պաշտպանին  տեղեկացվի  առերեսմանը  ներկայանալու  մասին,  հակառակ  պարագայում  օրենքի  պահանջի  համաձայն՝ նա կփոխարինվի մեկ այլ պաշտպանով։
  Պաշտպանի չներկայանալուպատճառով որոշում էր կայացվել նրան փոխարինել մեկ այլ պաշտպանով, որիներկայությամբ  մեղադրյալը  հրաժարվել  էր  նրանից  և  հայտնել,  որ  իր  պաշտպանից բացի՝ այլ պաշտպան ունենալ չի ցանկանում։
  Արդյունում՝ առերեսումնիրականացվել  էր  պաշտպանի  բացակայությամբ։
   Վճռաբեկ  դատարանը  արդարացիորեն գտել էր, որ կոնֆրոնտացիայի իրավունքի խախտում տեղի չի ունեցել։
 Համաձայնելով  Վճռաբեկ  դատարանի  դիրքորոշմանը՝  գտնում  ենք,  որկոնֆրոնտացիայի  իրավունքի  խաթարումը  չի  անդրադառնում  քրեական  վարույթի արդարացիության վրա, երբ դա տեղի է ունենում այդ իրավունքի հասցեատիրոջ  մեղքով։
   Կարևոր  է  նշել,  որ  բոլոր  այն  դեպքերում,  երբ  հակընդդեմհարցման  իրավունքի  հասցեատերը  հրաժարվում  է  իր  այդ  իրավունքն  իրացնելուց,  ապա  այդ  դեպքում  դատաքննության  արդարացիությունը  չի  խախտվում։
   Վերջինիս  հիմքում  դրված  է  Եվրոպական  կոնվենցիայով  ամրագրվածwaiver-ի գաղափարը։
  Անձը, լինելով հակընդդեմ հարցման իրավունքի տնօրինող,  կարող  է  հրաժարվել  այդ  իրավունքից,  օրինակ՝  առերեսման  ընթացքումօգտվելով իր լռելու իրավունքից կամ առհասարակ չներկայանալով վկայի ցուցմունքի դեպոնացմանը։
 Մյուս  խնդիրը  առերեսման  ընթացքում  վերաբերում  է  պաշտպանությանիրավունքի սահմանափակմանը` պայմանավորված գործող քրեական դատավարության  ձևով։
   Գործող  քրեադատավարական  ձևի  վերաբերյալ  առկադոկտրինալ  մեկնաբանությունները  վկայում  են  այն  մասին,  որ  այդ  ձևի  շրջանակներում  երաշխավորված  չէ  հանրային  և  մասնավոր  շահերի  արդարացիհավասարակշռությունը7։
  Մասնավորապես առկա կիսամրցակցային ձևի պայմաններում, երբ մինչդատական վարույթում էականորեն սահմանափակված էպաշտպանի  ապացույցներ  հավաքելու  իրավունակությունը,  խոսք  անգամգնալ չի կարող մինչդատական վարույթում իրականացված կոնֆրոնտացիայիհամարժեքության մասին դատաքննության ընթացքում իրականացված կոնֆրոնտացիայի հետ։
 Գործող  իրավակարգավորման  համաձայն՝  պաշտպանը  գործի  նյութերինծանոթանում է միայն նախաքննության ավարտից հետո։
  Հետևաբար այն տե7  Տե՛ս  Ս.  Դիլբանդյան,  Անձի  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանության  ապահովումը Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության մինչդատական վարույթում,ԵՊՀ հրատ., 2011, Երևան, էջ 78։
 ղեկատվությանը,  որը  պաշտպանը  կտիրապետի  մինչդատական  վարույթում,էականորեն  սահմանափակ  է։
   Այսպիսի  եզրահանգումը  վկայում  է  այն  մասին,որ մեղադրյալի համարժեք և պատշաճ հնարավորությունը վիճարկելու իր դեմցուցմունք տվող վկաներին պաշպանական իրավունքի երաշխավորմամբ կարող է արդյունավետորեն իրացվել բացառապես դատաքննության ընթացքում,որը չի կարող փոխարինվել prime facie (առերևույթ) անհամարժեք մինչդատական վարույթում իրականացված առերեսմամբ։
 Առհասարակ, հաշվի առնելով իրավակիրառ պրակտիկան, երբ մենք փորձում  ենք  գնահատել,  թե  արդյոք  դատաքննության  ընթացքում  բացակայողվկայի մինչդատարական վարույթում տված ցուցմունքի նկատմամբ երաշխավորված է եղել անձի կոնֆրոնտացիայի իրավունքը, թե ոչ, ապա մենք պետք էիրավիճակն անցկացնենք մի քանի հարցերից բաղկացած թեստով, որը, պայմանավորված  կոնվենցիայի  living  instrument  ընկալմամբ,  պաբերաբար  զարգանում է իրավական քաղաքակրթության ներկայիս հոլովույթում։
 Մեղադրյալի կոնֆրոնտացիայի իրավունքի խախտումը ստուգելու թեստըտարիներ շարունակ մշակվել է Եվրոպական դատարանի որոշումներում. մինչ2015 թ. դեկտեմբերի 15-ի վճիռը այն ամփոփված էր Եվրոպական դատարանի մեծ պալատի` «Al-Khawaja and Tahery v. the United Kingdom» վճռում8, սակայն, 2015 թ. դեկտեմբերի 15-ին Եվրոպական դատարանի մեծ պալատը կայացրեց «Schatschaschwili v. Germany» նոր վճիռը՝ կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի3-րդ մասի դ կետի վերաբերյալ9։
 Կոնֆրոնտացիայի  իրավունքի  խախտումը  ստուգելու  թեստը  բաղկացածէ  երեք  հարցերից.  ա)  արդյո՞ք  առկա  է  եղել  վկայի  բացակայության  հարգելիպատճառ,  որպեսզի  վկայի  չստուգված  դիրքորոշումը  որպես  ապացույց  ընդունվի,  բ)  արդյո՞ք  բացակայող  վկայի  նախկինում  տված  ցուցմունքը  պաշտպանյալի դատապարտման համար ունեցել է վճռորոշ նշանակություն կամ բացառապես հիմնված է եղել դրա վրա, գ) արդյո՞ք առկա են եղել բավարար հակակշռող  հանգամանքներ,  այդ  թվում  քրեադատավարական  երաշխիքներ,որոնք  կկոնպենսացնեն  պաշտպանության  բացերը  չստուգված  ապացույցների  ընդունման  արդյունքում։
   Միևնույն  ժամանակ  թեստի  յուրաքանչյուր  հարցև  առհասարակ  ամբողջությամբ  թեստի  արդյունքները  միտված  են  պատասխանելու այն հարցին, թե արդյոք դատավարությունն ընդհանուր առմամբ եղելէ  արդար։
   Վերջինիս  Եվրոպական դատարանը  մեծ  նշանակություն  էր  հաղորդել,  որի  պատճառով  վճռին  հատուկ  կարծիք  ներկայացրած  դատավորներSpielmann-ը, Karakas-ը, Sajo-ն և Keller-ը իրենց կարծիքի 19-րդ կետում նշել են,որ ունեն ողջամիտ մտավախություն, որ այդ վճռով արտահայտված դիրքորոշումները կարող են սեղմավորվել մեկ հարցում, թե արդյոք դատավարությունն8 Տե՛ս http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-108072։
 9 Տե՛ս http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-159566։
 ամբողջությամբ եղել է արդար։
  Նրանք նշել էին, որ այդ վճռում կիրառված թեստը  Եվրոպական  դատարանի  նախադեպային  դիրքորոշումներում  կկիրառվիորպես «Schatschaschwili թեստ» վերտառությամբ։
 Նախ  նշենք,  որ  թեստի  առաջին  հարցի  պատասխանը  չի  կարող  ինքնինբավարար  լինել  6-3-րդ  խախտումը  ճանաչելու  համար`  բացառելով  անդրադարձ  կատարել  թեստի  մյուս  հարցերին։
   Քանի  որ  առաջին  հարցը  կրում  էնախնական  բնույթ  և  ենթակա  է  գնահատման  երկրորդ  հարցի  համատեքստում`  պարզելու  նպատակով,  թե  մեղադրյալի  դատապարտումը  վճռորոշ  չափով  կամ  բացառապես  հիմնված  է եղել  այդ  ցուցմունքի  վրա,  թե  ոչ։
   Միևնույնժամանակ  պետք  է  հաշվի  առնել,  որ  պետության  պոզիտիվ  պարտավորությունն է ձեռնարկելու ողջամիտ քայլեր, որպեսզի ապահովված լինի կոնվենցիայի  6-րդ  հոդվածում  ամրագրվված  երաշխիքների  արդյունավետությունը(Gabrielyan  v.  Armenia  §  8110)։
   Վկայի  բացակայության  պատճառը  դատաքննության  ընթացքում  համարվում  է  «հարգելի»,  եթե  այն,  ըստ  էության,  օբյեկտիվ դիտորդի համար ցույց է տալիս բացակայության պատճառի փաստականկամ իրավական հիմքերը։
  Այդպիսին կարող է լինել, օրինակ, վախը կամ նախկինում  մեղադրյալի  հնչեցրած  սպառնալիքը  այդ  վկայի  հասցեին  կամ  վատառողջ  լինելը  կամ  այլ  պատճառներ։
   Միևնույն  ժամանակ  դատական  նիստինչներկայանալու հարգելի պատճառ չի կարող գնահատվել այն պայմաններում,երբ  դատարանների  կողմից  միջոցներ  չեն  ձեռնարկվել  նրա  գտնվելու  վայրըպարզելու և ներկայությունն ապահովելու ուղղությամբ։
 Թեստի  երկրորդ  հարցը  վերաբերում  է  ապացուցողական  զանգվածին,inter alia բացակայող վկայի ցուցմունքը մեղադրյալի դատապարտման համարապացույցների զանգվածում միակն է, թե ընդամենն ունի վճռորոշ նշանակություն։
   Չստուգված  ապացույցի  վճռորոշ  նշանակությունը  մեղադրյալի  դատապարտման համար ենթակա է գնահատման նաև ապացույցների զանգվածումառկա  մյուս  ապացույցների  հետազոտմամբ։
   Քանի  որ    մյուս  ապացույցներըորքան վերահաստատում են չստուգված ապացույցի բովանդակությունը, այնքան  նվազում  է  այդ  ապացույցի  վճռորոշությունը  մեղադրյալի  դատապարտման համար։
 ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը հիմնվելով, Եվրոպական դատարանի որոշումների վրա, 2011թ. հոկտեմբերի 10-ի թիվ ԼԴ/0212/01/10 որոշմամբ հայտնել է. «Հիմք  ընդունելով  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  հաստատուն նախադեպային իրավունքը` Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ հակընդդեմ հարցման (կոնֆրոնտացիայի) իրավունքով չապահովված ապացույցը մեղադրական  դատավճռի  հիմքում  դնելը  քրեադատավարական  օրենքի  էականխախտում  չի  կազմի,  եթե  այդ  ապացույցը  վճռական  կշիռ  չունի  անձի  մեղքըհաստատող ապացույցների զանգվածում։
  Այլ կերպ ասած` առանց հակընդդեմ10 Տե՛ս http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-110266։
 հարցման` ապացույցը մեղադրական դատավճռի հիմքում դնելու արգելքը բացարձակ  բնույթ  չի  կրում,  ուստի  այս  պարագայում  հանրային  և  մասնավորիրավաչափ  շահերի  հավասարակշռությունը  հնարավոր  է  ապահովել  հանրային շահերի առավել մեծ ընդգրկմամբ»։
 Թեստի  երրորդ  հարցը  վերաբերում  է  պետության  կողմից  ձեռնարկվածհնարավոր ողջամիտ քայլերին, որոնք կկոնպենսացնեն վկայի բացակայությունը  դատաքննության  ժամանակ`  ապահովելով  վերջինիս  հայտնած  տվյալներիարժանահավատության գնահատումը։
 Իռլանդիայի Գերագույն դատարանը IRL-1998-2-005 որոշմամբ հայտնել է,որ տեղի չի ունենում արդարացի քննության իրավունքի խախտում, երբ վկանցուցմունք է տալիս տեսահեռարձակման միջոցով, այլ ոչ թե մեղադրյալի ֆիզիկական  ներկայությամբ  մոտ11։
   Այսպիսի  մոտեցումը  նույնպես  հակակշռող  միջոցներից մեկն է կոնֆրոնտացիայի իրավունքը vis-à-vis (face to face) ապահովելու  համար։
   Այդպիսի  հակակշռող  միջոցի  օգտագործումն  ընդունելի  է  նաևԵվրոպական  դատարանի  համար  (Chmura  v.  Poland,  no.18475/05,  §  50)։
   Եվրոպային  խորհրդի  նախարարների  կոմիտեի  «Վկաներին  ահաբեկելու  ևպաշտպանության  իրավունքի  ապահովման»  մասին  1997  թ.  թիվ  R  (97)  13հանձնարարականի  համաձայն՝  ամրագրված  է,  որ  հարգելով  պաշտպանության  իրավունքները`  վկաներին  պետք  է  տրվի  այլընտրանքային  մեթոդներովցուցմունք տալու հնարավորություն, որոնք կպաշտպանեն նրանց ահաբեկվելուց  մեղադրյալի  հետ  vis-à-vis  կոնֆրոնտացիայի  դեպքում12։
   Այս  առումով,  ՀՀԱզգային  ժողովի  հինգերորդ  գումարման  յոթերորդ  նստաշրջանի  օրակարգընդգրկված  նոր  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագիծը  334–րդհոդվածում  նախատեսում  է  բավականին  յուրահատուկ իրավակարգավորումներ։
  Նախ նախատեսվում է տուժողի կամ վկաների հարցաքննության իրականացում  մեղադրյալի  տեսողական  դիտարկումից  դուրս`  առանց  նրանց  վերաբերող  տվյալները  մեղադրյալին  բացահայտելու։
   Բացի  այդ,  հաշվի  առնելովպաշտպանական  կողմի  իրավունքները,  ղեկավարվելով  հանրային  և  մասնավոր  շահերի  հավասարակշռությունն  ապահովելու  գաղափարախոսությամբ,նախատեսվում  է,  որ  մեղադրյալի  պաշտպանության  իրավունքն  իրացնելուկամ  վարույթի  արդարացիությունն  ապահովելու  նպատակով  դատարաննիրավասու է կողմի միջնորդությամբ նրան տրամադրել հարցաքննվածի վերաբերյալ այնպիսի իրական տվյալներ, որոնց բացահայտումը չի կարող սպառնալնրա կամ նրա մերձավորի անվտանգությանը։
 Հակակշռող  միջոցներից  է  համարվում  նաև  այլ  ապացույցների  ձեռքբերումը, որոնք ինքնին վերահաստատում են չստուգված ապացույցի բովանդա11 Տե՛ս http։
 //www.codices.coe.int/NXT/gateway.dll?f=templates&fn=default.htm։
 12 Տե՛ս http։
 //www.legislationline.org/documents/id/8111։
 կությունը`  այդ  կերպ  ներազդելով  դրա  բովանդակության  արժանահավատության գնահատման վրա։
 Հակակշռող մեկ այլ միջոց է նաև մինչդատական վարույթում հակընդդեմհարցման  ապահովումը,  որը  գործող  իրավակարգավորումների  պայմաններում ընդունելի չենք համարում` պայմանավորված առերեսման ընթացքում մեղադրյալի  պաշտպանության  անհամաչափ  սահմանափվածությամբ։
   Վերջիվերջո, հակընդդեմ հարցման իրավունքն իրացնելիս մենք ապահովում ենք, որպաշտպանության  շահերը  հավասարակշռվեն  ցուցմունք  տալու  նպատակովկանչված վկաների կամ զոհերի շահերի հետ13։
 Միևնույն  ժամանակ  խիստ  կարևոր  է,  որ  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքիհետ մեկտեղ ապահոված լինի մեղադրյալի հնարավորությունը՝ ներկայացնելուգործի  հանգամանքների  իր  վարկածը  և  առաջ  քաշելու  կասկած՝  բացակայողվկայի  հայտնած  տվյալների  արժանահավատության  վերաբերյալ`  այդ  կերպցույց տալով այլ վկաների հայտնած տվյալների անհամապատասխանություննիրականությանը։
 Թեստի երեք հարցերին պատասխանելուց հետո վերջնական եզրահանգման գալու նպատակով անհրաժեշտ է պատճառաբանված պատասխանել այնհարցին, թե արդյոք դատաքննությունն ընդհանուր առմամբ եղել է արդար։
  Այսհարցն  ինքնաբավ  նպատակ  չի  հետապնդում,  այդ  հարցի  պատասխանըբխում է կատարված թեստի երեք հարցերի պատասխաններից14։
 Կարծում  ենք,  որ  այդ  հարցի  պատասխանն  անհրաժեշտ  է  դիտարկելիրավահասկացողության  ազատական–իրավաբանական  տեսության  շրջանակներում, որի համաձայն՝ իրավունքի և օրենքի տարբերակման համատեքստում  արդարությունը  մտնում  է  «իրավունքի»  հասկացության  մեջ15,  հետևաբար պարզելու համար, թե դատաքննության իրավունքը եղել է արդար, թե ոչ,անհրաժեշտ է ելնել ոչ թե օրենքի տառից, այլ իրավունքի ոգուց` արտացոլվածռացիոնալ  իրականությունում։
   Քանի  որ  ուղղակիորեն  հնարավոր  չէ  օրենքիմակարդակով  ամրագրել  այն  իրավանորմերի  սպառիչ  ցանկը,  որոնց  պարագայում  հնարավոր  կլինի  եզրահանգել,  թե  արդյոք  պետությունը  ձեռնարկել  էողջամտորեն անհրաժեշտ բոլոր քայլերը՝ իրավունքի համընդհանուր և հավասար  պահանջներին  համապատասխան  անձի  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքնիրավաչափորեն իրացնելու նախապայմաններն ապահովելով։
 Գերմանական  ընդհանուր  իրավունքի  տեսությունը  տարբերում  է  «փաստակազմ» հասկացությունը, որը նշանակում է բոլոր այն նախադրյալների ամ13  Տե՛ս  Արդարադատության  մատչելիության  հիմնախնդիրները  Հայաստանի  Հանրապետությունում, խմբ.՝ Դ. Ավետիսյանի, «Ասողիկ» հրատ., Երևան, էջ 139։
 14 Ուրախալի է, որ այդ թեստի կիրառման տարրերն արդեն սկսել են նաև արտացոլվել ազգայինդատարանների իրավակիրառ պրակտիկայում, օրինակ՝ այն նկատելի է 2015 թ. փետրվարի 27-իՀՀ Վճռաբեկ դատարանի թիվ ՇԴ/0172/01/12 վճռում։
 15 Տե՛ս Ա. Գ.Վաղարշյան, Պետության և իրավունքի տեսություն 2, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2011, էջ 40։
 բողջությունը,  որոնք  պետք  է  առկա  լինեն,  որպեսզի  վրա  հասնի  իրավականհետևանքը16։
  Հակընդդեմ հարցման իրավունքի նախադրյալները թեստի երեքքայլերն  են,  որոնց  արդյունքում  կարող  է  վրա  հասնել  իրավական  հետևանքը`արդարացի  դատաքննության  իրավունքի  խախտումը։
   Կարծում  ենք,  որ  հակընդդեմ հարցման փաստակազմի սահմանազատումը պրագմատիկ խնդիր էկատարում.  այն  հնարավորություն  է  տալիս  ամբողջական  պատկերացումկազմելու  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքի  խախտումը  պարզելու  առանձինքայլերի մասին, որոնք իրականում փոխկապակցված են միմյանց հետ։
 Երբ  դատական  վեճի  առարկան  կհանդիսանա  մեղադրյալի  հակընդդեմհարցման  իրավունքի  խախտման  առկայության  պարզումը,  յուրաքանչյուրդատավոր պետք է հաջորդաբար անցնի թեստի երեք քայլերով և կայացնի համապատասխան  եզրահանգում։
   Խախտման  առկայությունը  կամ  բացակայությունը ճանաչելու պատճառները պետք է լինեն հետևողական, հստակ, աներկբա  և  ոչ  հակասական։
   Ինչպես  նշված  է  «Դատական  որոշումների  որակի  մասին»  եվրոպական  դատավորների  խորհրդակցական  խորհրդի  (CCJE)  թիվ  11(2008) եզրակացության 36-րդ կետում` դրանք պետք է ընթերցողին թույլ տանհետևել  պատճառաբանական  գործողությունների  այն  «շղթային»,  որով  դատավորը հանգել է տվյալ որոշմանը17։
 Անհրաժեշտ է նշել, որ վերը ներկայացված թեստի քայլերն ամփոփված եննաև  նոր  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագծում,  մասնավորապես  պատշաճ  ապացուցման  սկզբունքի  ներքո,  որի  համաձայն՝  մեղադրյալիդատապարտումը  չի կարող  միայն կամ առավելապես հիմնվել այնպիսի անձիցուցմունքի  վրա,  որի  հակընդդեմ  հարցման  հնարավորություն  տվյալ  մեղադրյալը կամ նրա պաշտպանը կամ ներկայացուցիչը չեն ունեցել։
 Նոր  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագիծն  անձի  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքը  երաշխավորել  է  նաև  ցուցմունքների  դեպոնացմանշրջանակներում, քանզի առանց այդ երաշխիքի` ցուցմունքների դեպոնացումըկկրեր հակակոնվենցիոն, իսկ այսուհետ՝ նաև հակասահմանադրական բնույթ։
 Մասնավորապես  նոր  նախագծի  313-րդ  հոդվածում  նախատեսված  են  հետևյալ երաշխիքները` ա) ցուցմունքների դեպոնացման միջնորդությանը կցվումեն  այն  նյութերը,  որոնք  դեպոնացման  մասնակիցներին  հնարավորությունկտան պատշաճորեն իրականացնելու հակընդդեմ հարցման իրավունքը, բ) դեպոնացման  օրը  որոշելիս  հաշվի  է  առնվում  մասնակիցների  կողմից  հակընդդեմ  հարցման  նախապատրաստվելու  անհրաժեշտ  ժամանակը,  գ)  դատարանն ապահովում է ցուցմունքի դեպոնացման ընթացքում հակընդդեմ հարցման իրավունքի իրականացումը։
 16 Տե՛ս Մ. Զաքս, Գերմիանիայում հիմնական իրավունքների ընդհանուր ուսմունքի հիմունքները,Երևան, 2012, էջ 53։
 17 Տե՛ս https։
 //wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1924745&Site=COE։
 Եվրոպական  դատարանի  մեծ  պալատի՝  2015  թ.  դեկտեմբերի  15-ի  վճիռով  ճանաչված  խախտումը  նույնպես  վերաբերում  էր,  ըստ  էության,  ցուցմունքների  դեպոնացմանը,  սակայն  վերջինիս  ընթացքում  Եվրոպական  կոնվենցիայի պայմանավորող կողմը` ի դեմս Գերմանիայի, չէր ապահովել մեղադրյալի  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքը`  իմանալով  հանդերձ,  որ  վկաներնօտարերկրյա  պետության  քաղաքացիներ  են  և  ցանկանում  են  վերադառնալիրենց  հայրենիք։
   Չնայած  դատաքննության  ընթացում  ձեռնարկված  ողջամտորեն  անհրաժեշտ  բոլոր  քայլերին`  մեղադրյալի  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքն  ապահովելու  համար,  այդպես  էլ  այն  հաջողությամբ  չպսակվեց։
   Արդյունքում  Եվրոպական  դատարանն,  անցնելով  թեստի  երեք  քայլերով,  եկավայն եզրահանգման, որ դատաքննությունն ընդհանուր առմամբ արդար չի եղել։
 Այսպիսով՝ ամփոփելով անձի հակընդդեմ հարցման (կոնֆրոնտացիայի) իրավունքի  արդի  զարգացումներն  իրավական  քաղաքակրթության  ներկայիսհոլովույթում՝  ակնբախ  է,  որ  սույն  գիտական  աշխատանքում  ներկայացվածանձի  հակընդդեմ  հարցման  իրավունքի  խախտումը  բացահայտելու  քայլընթացքի փաստակազմը մշակված է արդի իրավամտածողությանը բնորոշ եղանակով։
 Առնոլդ ՎարդանյանՀԱԿԸՆԴԴԵՄ ՀԱՐՑՄԱՆ (ԿՈՆՖՐՈՆՏԱՑԻԱՅԻ) ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԱՐԴԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆԲանալի բառեր՝ հակընդդեմ հարցում, կոնֆրոնտացիա, վկա, Եվրոպական կոնվենցիա,արդար դատաքննության իրավունք, ապացույցի անթույլատրելիություն, չստուգվածՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸապացույց, թեստԱմփոփում։

Մի կողմից հոդվածի նպատակն է ներկայացնել կոնֆրոնտացիայի զարգացման ուղին`  Եվրոպական  դատարանի  որոշումներին  համապատասխան,  մյուս  կողմից՝  անդրադարձ  կատարել  առերես  կոնֆրոնտացիայի  իրավունքի  պրակտիկ  հիմնահարցերին։
   Հեղինակը  քննարկել  է  դրանք  Եվրոպայի  խորհրդի,  Վենետիկի  հանձնաժողովի,  ԱՄՆ  Գերագույն  դատարանի,  Հայաստանի  Հանրապետության  Վճռաբեկ  դատարանի  որոշումների  լույսի  ներքո։
   Հոդվածը  միանշանակորեն  կհետաքրքրի  իրավաբանական  ֆակուլտետների  ուսանողներին, ինչպես նաև գիտական և պրակտիկ իրավաբաններին։
