ԽԱՉՔԱՐՆԵՐՈՒՄ ԵՐԿՆԱՅԻՆ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ ՍԻՄԲՈԼՆԵՐԻ ԱԿՆԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ Երկնային լույսերի պատկերները լայն կիրառություն են գտել հին ժամանակներից մարդկության պատմության մեջ:  Սկզբում դրանք զուտ պատկերավոր էին, բայց հետագայում ձեռք բերեցին խոր իմաստային բնույթ:  Երկնային լուսատուների պատկերները հատուկ տեղ են գրավում խաչքարային կոմպոզիցիաներում:  Երկնային նշանները սովորաբար տեղադրվում են խորանի վերին մասում կամ քիվի վրա:  Դրանք առաջին հերթին կապված են երկու թեմաների հետ, Հիսուս Քրիստոսի խաչելության երկրորդ գալուստը:  Որպես կանոն, պատկերվում են լուսինն ու լուսինը, որոշ դեպքերում նույնիսկ մեկ աստղ:   Եզակի կոմպոզիցիաները ներկայացնում են լույսերը շրջապատված երկնքի հիմքի խաչը:  Հիմնվելով 13-րդ դարի Փրկիչ խաչքարերի վրա, որտեղ արևը և լուսինը սահմանվում են ուղեկցող գրություններով, մենք կարող ենք հաստատել, որ խաչքարային կոմպոզիցիաներում մինչև 15-րդ դարը, որպես կանոն, լուսինը դրված էր խաչի աջ կողմում և լուսինը ձախից, որը համապատասխանում է խաչելությանը: մանրանկարչության ավանդույթին:  Մենք կարող ենք տեսնել, որ լուսինը, որպես կանոն, ավելի դեկորատիվ է, քան լուսինը և աստղերը:  Նշենք, որ լուսինը երբեմն պատկերվում է որպես կիսալուսին:   Նմանատիպ այլ մանրամասները հնարավորություն են տալիս մեծ ճշգրտությամբ տարբերել խաչքարի կազմի վերևում գտնվող վարդանուշներն ու աստղային զարդերը, ինչպիսիք են արևը, լուսինը և աստղը:  Օրինակ ՝ 9-րդ դարի Մակենիսի խաչքարի հորինվածքում խաչի ուղղահայաց գագաթից արևը պատկերված է, որը վեցաթև վարդ է, լուսինը և աստղը տեղադրված են ձախ կողմում: երկուսն էլ ինը ճառագայթներից կազմված անիվի տեսքով:   Գանձակ եկեղեցու կոմպոզիցիայում, որտեղ արևն ու լուսինը պատկերված են խաչաձեւ թևերի երկու կողմերում, արևը, ընդհակառակը, ներկայացվում է որպես մեծ կենտրոնական մատանիով պսակված շրջան, բայց լուսինը և աստղը մակագրված են վեց աստղեր: Խաչքարի կոմպոզիցիայի հետագա զարգացումը հանգեցրեց այն բանին, որ 10-11-րդ դարերի սահմանին գտնվող խաչքարի քարի վերին մասը սկսեց առանձնանալ ամբողջ կազմից (և առաջին հերթին խաչի խորանից), նախ պատկերավոր, և մի փոքր ուշ, նաև ճարտարապետականորեն:   Վերջինիս շնորհիվ ձեւավորվեց ավելի լայն և ծալքավոր ծավալ, որը մի շարք դեպքերում պսակվեց առջևի ճակատով:   Բազմաթիվ օրինակներ կան XIII դարում, երբ քիվը պատրաստում էին առանձին, այնուհետև ամրացնում սալաքարին:   Որոշ դեպքերում նույնիսկ փորձ է եղել խորացնել քիվը ՝ այս դեպքում շատ ավելի շեշտադրելով ծավալային լուծումները: Որոշ կոմպոզիցիաներում քիվը զարդարված է երկու կամ երեք նույնական կամ տարբեր զարդերով (Հաղարծին, Արտավազիկ, Լիճք, Գնդեվանք, Անգեղակոթ և այլն), որոնք կարող են խորհրդանշել նաև արևը, լուսինը և աստղը:  Որոշ խաչքարային կոմպոզիցիաներ, բացի այս վարդերից, պսակված են բազմաթիվ փոքր շրջանակներով, գլխիկներով և վարդակներով (լիճ, քարավան, Անգեղակոթ), կարծես թե ներկայացնում են մոլորակներով և աստղերով զարդարված երկնային կամարի հիմքի խաչը: 13-րդ դարի Ամենափրկիչի որոշ խաչքարերում (Աշտարակ, Ուրց, Մարց) լուսնի երեսը ՝ մեջքի կոտրված շրջանի ձևով և արևը, համապատասխանաբար, պատկերված են ցուլի և արծվի մեջքին:  Նշենք, որ արծիվն ու ցուլը Մերձավոր Արևելքի հին դիցաբանական համակարգերում համարվում էին լուսնի ուղեկիցներ և խորհրդանիշներ 1:  Հատկանշական է, որ 15-17-րդ դարերի որոշ խաչքարերի վրա, մի շարք կոմպոզիցիաներում, արծիվը բաժանվում է կենդանական աշխարհի այլ ներկայացուցիչներից, տեղադրվում է կոմպոզիցիայի վերևի կենտրոնական մասում ՝ վերցնելով այլ պատկերներ ՝ նրա լայն բաց թևերի տակ:  Այստեղ հարկ է նշել, որ վարպետը իր պատկերացումներից առավել համարեց արծվի `երկնքի ամենաբարձր կենտրոնում գտնվելու և տիեզերքը վերցնելու ընկալումը: Նկար 1 Քրիստոս պսակը սկավառակի տեսքով, խաչքար, 16-րդ դար, Կարմիր Գեղարքունիքում, 15-17-րդ դարերի մի խումբ խաչքարերի, արևն ու լուսինը շարժվում են: Լուսինը, որը երբեմն պատկերվում է որպես կիսալուսին, տեղադրվում է խաչի աջ կողմում, իսկ լուսինը, որը կլոր զարդի տեսք ունի, տեղադրվում է խաչի ձախ կողմում:   Ulուղայի խաչքարերում Ar ulus- ն ունի հստակ ծավալային լուծույթ և ներկայացված է երեք քառորդ ոլորտների տեսքով:   Հարկ ենք համարում ուշադրություն դարձնել այն փաստին, որ դա արվել է այնպես, կարծես լուսնի և լուսնի տարբերությունները շեշտելու համար, որոնք արտահայտվում են գնդերով զարդարված զարդերի տարբերություններով: Ամենափրկիչ քարերից սկսած ՝ լուսինն ու լուսինը, խաչելության մանրանկարչության ավանդույթի հիման վրա, նույնպես դառնում են մարդկային ձև ՝ պատկերագրության ձև, որն իր տեսքն ունեցել է 16-17-րդ դարերում:   Ինչպես ցանկացած ուղղահայաց հուշարձանի դեպքում, այնպես էլ խաչքարի դեպքում բնական է ընդունել, որ դրա գագաթը կամ գագաթը կարող են հատուկ ուշադրություն դարձնել և կրել երկնքի որոշակի սուրբ խորհրդանիշ:  Վաղ խաչքարերում այն ​​առաջին անգամ արտահայտվում էր վերին հատվածին կամար տալով, հազվադեպ դեպքերում ՝ երկնային լույսերի տեղադրմամբ:  Այնուամենայնիվ, այդպիսի զարդարանքը միաժամանակ ընդգծում էր խաչի վերին մասը և այն պատող խորանը, այսինքն ՝ քարե ամբողջ կառույցը նմանեցվում էր խորանի, իսկ դրա վերին մասը շեշտվում էր միայն այդ խորանի համատեքստում: Անհրաժեշտ ենք համարում խաչքարերի առանձին օրինակներով դիտարկել երկնային լույսերի գտնվելու վայրը և նշանակությունը: Այսպիսով, 16-րդ դարի Կարմիր խաչքարում (տես նկ. 1) Քրիստոսի պսակը պատկերված է ոսկե սկավառակի տեսքով:   Այն տեղադրված է քարե քիվի մասում:  Վերջինիս վրա, այսինքն `խաչքարի ամենաբարձր ոլորտում, պատկերված Քրիստոսուլ պսակը ներկայացված է որպես սկավառակ:  Ար-ի երկու կողմերում մենք տեսնում ենք խաչ, որոնք գտնվում են խաչքարերի երկու անկյունների եզրերին: Ուղղանկյուն տափակ տապանաքարերը հարթ մակերեսով տարածված են միջնադարում:   Սրանք կյանքի գրքի իմաստային նմանակումներ էին, որտեղ գրված էր հանգուցյալի անունը, և երբեմն պատկերվում էր նրա նկարը:  Հարկ է նշել, որ միջանկյալ 2 Flat Tombstone, 1653, Վարդենիկ Նադարյան, ինչու ոչ նույնիսկ ոչ վաղ անցյալի հայկական ավանդական աշխարհայացքի համակարգում, անունը առանձնացված չէր անհատականությունից:  Նա հասարակությունից առանձնանում էր իր անունով, դրանով նա եզակի էր և դրա շնորհիվ պետք էր տարբերակել, երբ փրկվեց:  Վարդենիկից հայտնաբերված խաչքարի վերին մասում (նկար 2) պատկերված է հանգուցյալի ուրվագիծը, որը գլխում շրջապատված է երկշերտ լույսի պսակով:   Եվ մարմնի վերին մասի ուրվագիծն ավարտվում է երկու աղեղներով:   Աջ կողմը պայծառ ու կենսատու վիճակում է: Սա խորհրդանշվում է շրջանագծի կետերով, իսկ ձախում գտնվողն արդեն ներկայացնում է հանգուցյալի կյանքի մայրամուտը, երբ տղամարդը արդեն թեքված է դեպի հորիզոնը:  Հնարավոր է նաև հակասությունների տեղիք տալ, քանի որ Ամենափրկիչ խաչքարերի օրինակը հուշում է, որ գերեզմանաքարը պատկերված է որպես լուսին, բայց մենք բացառում ենք այս տեսակետը, քանի որ թեք շրջանը շրջապատված է այս մեկ շրջանով, որը ցույց է տալիս նրա արևը: Ըստ 8-րդ դարի Կաթողիկոսի և աստվածաբան Հովհան Օձնեցու 2-րդ կանոնի, ցանկացած նյութից պատրաստված խաչը, եթե այն օծված չէ համապատասխան ծիսակարգով, չի կարող իր մեջ կրել աստվածային զորություն:  Նույնը հաստատում է 12-րդ դարի Ներսես Շնորհալի կաթողիկոսը 3:  Նման պայմաններում 12-րդ դարից սկսած խաչքարերի վրա ավետարանական պատկերների հայտնվելը կարելի է համարել որպես հայկական եկեղեցու խաչքարին ավելի մեծ նշանակություն տալու նախաձեռնություն:  Այս շարժման գագաթնակետը կարելի է համարել 13-րդ դարի վերջին խաչելությունը պատկերող խաչելությունը պատկերող խաչքարերի ի հայտ գալը, այսինքն `խաչքար արվեստի առավել ծաղկուն փուլում:  Մեզ հասած ամենախնայող խաչքարերի ամենավաղ օրինակը կանգնեցված է Հաղպատում (նկար 3) ագրագր 1273 թվագրմամբ: Այս խաչքարերն առանձնանում են իրենց վրա պատկերված խաչված Քրիստոսով:   Ի տարբերություն հայ իրականության մեջ տարածված ծաղկման խաչերի ՝ դրանք չեն պարունակում բուսական հավելումներ և զարդեր: Խաչելության վրա պատկերված է Քրիստոսը խաչված:   Խաչը կանգնեցված է Գողգոթա բլուրը հիշեցնող զանգվածային պատվանդանի վրա:   Վերջինիս ներսում ծաղկային նախշը նման է կենաց ծառի, որի ներսում խորապես կազմված են աստղային երկնքի և լուսնի զարդանախշերը:  Կենտրոնական կամարը պատկերում է Ադամի գլուխը:   Entsարդանախշերը կազմող նախշը բաժանված է երեք մասի, որը խորհրդանշում է Սուրբ Երրորդությունը:  Անդրադառնալով սյուժեին ՝ պետք է ասենք, որ այն ծավալվում է երեք ոլորտում ՝ երկնային, երկնային և երկրային:   Խաչասալը ծածկված է 2 հայկական օրենսգրքով, հեղինակ ՝ Վ. Հակոբյան, հ. 1, Երեւան, 1964, էջ 532-533: 3 Գանձակեցի Կիրակոս, Հայաստանի պատմություն, Երեւան, 1961, էջ 139-140: ափի հյուսված ցանցով, և բոլոր նիշերը պատկերված են այդ հիմքի վրա:   Կիվիի աջ կենտրոնում պատկերված է Հայր Աստծո պատկերը, որն ընդգրկված է օվալաձեւ ուրվագծում, որը ստեղծագործության հիմնական խորհրդանիշներից մեկն է:  Երկու կողմերում էլ, քերովբեների կողքին, երկնային լույսերն են:  Asիշտ այնպես, ինչպես երկրի հիմնական երկնային լույսերի ուղղությունը կանոնապես պատկերված է պարթեւոնի վրա, ձախից արև է բարձրանում, իսկ աջից ՝ հալածող լուսինը:  Արարչի հարության հետ մենք կրկին տեսնում ենք քերովբեները:   Հարկ է նշել, որ, ըստ նրանց, այստեղ նրանց ցուցանիշները զեղչված են, քանի որ դրանց ամբողջական պատկերի դեպքում ընդհանուր տեսքը կստացվեր մի տեսակ ճնշված, ընդհանուր կառուցվածքին անհամապատասխան:   Ավելացնենք, որ այս դեպքում քերովբեները տարբերում ենք դրանում առկա առկա շրջանի ութ կետերով:   Խաչքարը մասամբ ներկված է կարմիր, նարնջագույն և սպիտակ գորշ ներկերով:   Կարմիր որդը դեռ լավ է պահպանված:  Հատկանշական է, որ խաչը, ոչ թե Հիսուսը, ներկված է կարմիրով: Դա կապված է Հայ Առաքելական եկեղեցու ամենակարևոր տարբերակիչ կողմնորոշման հետ:   Մեզ համար խաչը թեզ չէ, որով Փրկիչը սպանվեց, այլ խորհրդանշում է Նրա հաղթանակը մահվան դեմ:   Նրա արյունը կրում է հավերժական երկնային կյանքի խորհուրդը:   Այդ պատճառով այն նկարված է կյանքի հիմնական գույնի `կարմիրի մեջ:  Վերջում նշենք, որ դատելով խաչքարերի վրա խաչված Փրկչի անունից, կարելի է ասել, որ այդ խաչքարերի ստեղծած վանական միջավայրը համոզված էր, որ Քրիստոսակիր և Համբարձման տեսարանը կրող խաչը շատ ավելի հզոր է:  1279-ի Փրկիչն ավելի խնայողական ուժ ունի, քան սովորական նախշազարդ կամ ծաղկավոր խաչը: Այն խաչքար է, որը նման է Հաղպատի խաչքարին, որը կառուցվել է Ուրցում 1279 թվականին և այժմ պահվում է Էջմիածնում («Ամենափրկիչ» (նկար 4):  Կիվարզանագորայից տեղեկանում ենք, որ այն կանգնեցվել է իշխան Մամիկոն Մամիկոնի կողմից ՝ ի հիշատակ իր հոր ՝ Գրիգոր և Մամկան Մամիկոնյանների:   Այստեղ պատկերազարդումն ավելի պարզեցված է:   Լուսինը և լուսինը պատկերված են համապատասխանաբար արծիվների և ցլերի մեջքին:   Խաչքարը մատուցվում է լուսնային և աստղային խորհրդանշական համակարգին բնորոշ զարդանախշերով և բուսական պատկերներով:  Դարձյալ Գողգոթա հիշեցնող բլրի վրա բարձրանում է խաչ, որն անցնում է քիվը սահմանակից գծի միջով և ավարտվում վերևում գտնվող արձանագրություններով:  Գողգոթան այստեղ յոթ կամար է, կենտրոնական մասում կրկին պատկերված է Ադամի գլուխը, որը չափերով անհամեմատելի է էճաչքարի մյուս պատկերների հետ:   Կարելի է ենթադրել, որ դա արվել է Ադամի մեղավորությունը շեշտելու նպատակով:   Հորիզոնական խաչի վրա արձանագրությունը նվիրված է Քրիստոսին, իսկ ուղղահայացը `աղոթք է, որն ավարտվում է« ողորմիր պարոն Մամիկոնին »արտահայտությամբ: Այստեղ հատկապես հետաքրքիր է երկնային լույսերի ուղեկիցների առկայությունը:  Հինավուրց ժամանակներից արծիվը արևի խորհրդանիշն է եղել տարբեր կրոնական համակարգերում:   Հաճախ աստվածները վերածվում էին արծիվների, նրա ամենատես աչքն էին, կամ արծիվը հավատարմորեն ծառայում էր աստվածներին:  Նույնը կարելի է ասել ցուլի համար:  Լուսնային ազդեցություն ունեցող դիցաբանական համակարգերում այն ​​համարվում է սրբազան կենդանի:   Եգիպտոսում նույնիսկ կարմիր-սպիտակ ցուլի պաշտամունք կար:   Նկատենք, որ վաղ կրոնական համոզմունքներում այս կենդանիներն օժտված էին տոտեմիկ հատկություններով, որոնց վնասումն անթույլատրելի է և քրեական: Նշված երկու խաչքարերի նմանություններից ակնհայտ է դառնում, որ դրանք պատկանում են նույն վարպետին կամ գոնե նույն արտադրամասին: Այսպիսով, մի քանի խաչքարերի օրինակով փորձեցինք խաչքարերում քանդակների իմաստն ու նշանակությունը սահմանել:  Վերջապես, մենք կարող ենք փաստել, որ լուսինը և լուսինը, մարդու ծագման ամենավաղ փուլից, եղել են մարդու ուղեկիցները երկնային ոլորտում: Նրանք գտել են իրենց պատկերավոր արտացոլումը ինչպես կիրառական, այնպես էլ դեկորատիվ արվեստում: Նազելի Հայրապետյան Երկնային լուսավորության խաչքարերում սիմվոլիկ դեկորացիաների ընդհանուր վերլուծություն հիմնաբառեր. Խաչքար, երկնային լույսեր, արև, լուսին, աստղ, զարդ ։

Երկնային  լուսատուների  պատկերներն  իրենց  ուրույն  տեղն  են  զբաղեցնում  խաչքարային  արվեստում։
   Լուսնային  նշանները  սովորաբար  տեղադրվում  են  խորանի  վերնամասում  կամ  քիվի  վրա։
   Մինչև  15-րդ  դարը  արևը  պատկերվում  է  խաչի  աջ  կողմում,  իսկ  լուսինը`  ձախ։
   15-17-րդ  դարերի  որոշ  խաչքարերում  նրանց  տեղադրությունը  փոխվում  է։
   Արևն ու լուսինը հաճախ պատկերվում են նաև իրենց ուղեկից (խորհրդանիշ) կենդանիերի,  համապատասխանաբար արծվի ու ցուլի մեջքերին։
