Ընդհանուր  առմամբ  բնակչության  զարգացման  օրինաչափություններըպայմանավորված  են  կենսաբանական,    ժողովրդագրական,  սոցիալ-տնտեսական,  հոգևոր,  մշակութային  և  հոգեբանական  գործոններով։
   Պատմականորենբնակչության թվի փոփոխության վրա որոշակի ազդեցություն են գործում հասարակական կյանքի անցումային շրջանները։
  Հայաստանի ներկայիս տարածքում  XXդ.  ընթացքում  ճակատագրական  երեք  շրջադարձային  իրադարձություններ  տեղի  ունեցան,  որոնք  էապես  փոխեցին  հանրապետության  բնակչության  ժողովրդագրական  իրապայմանները։
   Հատկանշական  է,  որ  հանրապետությունում  ժողովրդագրական  անցման  փուլերը  ժամանակագրորենհամընկել  են հասարակական կյանքի անցումային շրջաններին[10]։
 Առաջին  անցումային  շրջանն  ընդգրկում  է  1914-1920թթ.,  որոնք  հայժողովրդի  կյանքի  մղձավանջային  տարիներն  էին։
     Թուրքական  կառավարությունը ծրագրավորված և համակարգված ոչնչացրեց ավելի քան 1,5 մլն հայ [3]։
 Դրա  վկայությունն  է  Թուրքիայի  ներքին  գործերի  նախարար  Թալեաթիհեռագրերից  մեկը.  «Ձեռնարկվող  միջոցներն  ինչքան  էլ  դաժան  լինեն,  պետք  էվերջ տալ հայերի գոյությանը։
  Ոչ մի ուշադրություն չդարձնեք ո՛չ տարիքին, ո՛չսեռին, ո՛չ էլ խղճի խայթին» [16]։
 Երկրորդ  անցումային  շրջանը    խորհրդայնացման    առաջին  20  տարիներն էին, երբ տեղի ունեցավ անցում  կապիտալիզմից սոցիալիզմի,  այսինքն՝1920-1930-ական  թվականները  ներառել  են  ՆՏՔ-ի,  արդյունաբերականացմանու  կոլեկտիվացման  տարիները,  երբ  արմատական  փոփոխություններ    տեղիունեցան  ոչ  միայն  տնտեսության,  այլև  բնակչության  ժողավրդագրական  իրապայմաններում։
 Երրորդ անցումային շրջանը ներառում է 1988-2003թթ., երբ նորանկախՀայաստանում կատարվեց հասարակարգի փոփոխություն՝ անցում սոցիալիզմից  կապիտալիզմի։
   Բացի  դրանից,  1988թ.  Արցախյան  շարժմամբ  պայմանավորված և խորհրդային կառավարության ազգային սխալ քաղաքականությամբթելադրված՝ հարյուրհազարավոր հայեր Ադրբեջանից գաղթեցին Հայաստան։
 Առաջին  աշխարհամարտի  սկսվելուն  պես  Արևմտյան  Հայաստանիբնակչության համար ճակատագրական եղան 1914-1916թթ., իսկ  Արևելյան Հայաստանի՝ 1918-1920թթ.։
  Այդ տարիներին  Թուրքիայից, այդ թվում՝ ԱրևմտյանՀայաստանից  դեպի  Կովկաս  և  Արևելյան  Հայաստան ինչքա՞ն է եղել  գաղթականների թիվը, մինչ օրս ստույգ պարզված չէ։
  Պրոֆեսոր Հ. Թումանյանի կարծիքով, 1914-1920թթ. Արևմտյան Հայաստանից  դեպի Կովկաս  են  գաղթել  350հազար հայեր,  որոնց մեծ մասը տեղավորվել է Հայաստանում, իսկ Զ. Կորկոտյանը նշում է, որ Հայաստան ապաստանած գաղթականների թիվը 1916թ. կազմել է 200 հազար[8]։
   Մեկ այլ տեղ հիշատակվում է, որ նշված ժամանակահատվածում  Արևմտյան  Հայաստանից    Կովկաս  գաղթել  են  500-600  հազար  մարդ,որոնցից  350  հազարը  մեկնել  է  Հյուսիսային  Կովկաս  և  Վրաստան,  իսկ  200հազարը  տեղավորվել  է    Հայաստանում[20]։
   Պ.  Աբելյանը  հիշատակում  է,  որԱրևելյան Հայաստանում 1916թ. գաղթականների թիվը 116 հազար էր[2]։
  1915թ.հունվարի  30-ի  վիճակագրական  հետազոտության  ոչ  լրիվ  տվյալներով,  Թուրքիայից ու Պարսկաստանից եկած գաղթականների թիվը 67 հազար էր, որոնցից50 հազարը՝ հայեր[11]։
  Գաղթականներն այնքան շատ էին, որ Կովկասյան ռազմաճակատի հրամանատարությունը 1915թ. ստիպված եղավ ստեղծելու «Գաղթականների ընդունման և տեղավորման» գլխավոր լիազորություն։
  Այդ լիազորության  տվյալներով,  1916թ.  հունվարի  1-ի  դրությամբ  Կովկասում  տեղավորված գաղթականների թիվը 182,8 հազար էր, որոնցից 105 հազարը տեղավորվելէ Երևանի, իսկ մնացածը՝ Ելիզավետպոլի և Բաթումի նահանգներում, Կարսի ևԿուբանի մարզերում [1]։
  Մինչև 1923թ. Հյուսիսային Կովկասում ապաստանածհայ  գաղթականների  զգալի  մասը  ցանկանում  էր  վերադառնալ    Հայաստան։
 1923թ.-ից  իրավիճակը  փոխվում  է։
   Երկրամասում  մի  կողմից՝  տնտեսականվիճակի կայունացումը, հայ բնակչության զբաղվածության ապահովվածությունը, ռուսաց լեզվին տիրապետումը, իսկ մյուս կողմից՝ Հայաստանում սակավահողության պատճառով դեռևս հողաբաժին չստացած գաղթականների  մեծ թվիառկայությունը  նախադրյալներ  ստեղծեցին,  որ  նրանք  չվերադառնան  Խորհրդային Հայաստան։
  Հայաստանից բնակչության արտագաղթը պայմանավորվածէ եղել նաև բնական աղետով։
  Արտագաղթին նպաստել է 1915թ. Ալեքսանդրապոլի  երկրաշարժը։
   Որպես  հետևանք՝  15  հազար  մարդ  մեկնեց  ՀյուսիսայինԿովկաս  և  այլ  երկրներ։
   Հետագայում  նրանց  մեծ  մասը  վերադարձավ  [11]։
 Հայաստանի  բնակչության  թիվը  1918թ.  վերջին  ամիսներին,  ըստ  ընթացիկհաշվառման տվյալների,  գաղթականների հետ միասին կազմել  է 1306,7 հազ.մարդ [3]։
 Հայաստանը,  1918-1920թթ.  լինելով  անկախ  և  պատերազմելով  Թուրքիայի, Վրաստանի ու Ադրբեջանի դեմ, ունեցավ մարդկային մեծ կորուստներ։
 Անկախության  երկու  տարիներին    հանրապետության  բնակչության  բացարձակ  թիվը  պակասեց  շուրջ  600  հազարով  կամ  40,5%-ով  [12]։
   1920թ.  վերջինթուրքական  զորքերը,  Հայաստան  ներխուժելով,    հարյուրհազարավոր  հայեր սպանեցին, նույնքանն էլ փախան Հյուսիսային Կովկաս։
  Մասնավորապես կոտորածները  մեծ  չափերի  հասան  Ալեքսանդրապոլի  գավառում։
   Ա.  Մռավյանըտվյալներ է վկայաբերում Ալեքսանդրապոլի գավառի գաղթականների գործովզբաղվող  հանձնաժողովի  աշխատանքի  արդյունքներից։
   Ըստ  դրանց՝  գավառում թուրքերը կոտորել են 60 հազար մարդ, վիրավորների թիվը 38 հազարէր, գերիներինը՝ 18 հազար, իսկ քաղցից մահացածներինը 32 հազար է եղել [5]։
 Հայաստանի  խորհրդայնացումը  (երկրորդ  անցումային  շրջան)  բարենպաստ  պայմաններ  ստեղծեց  ազգաբնակչության  թվաքանակի  ավելացմանհամար։
  Բավական է նշել, որ միայն 1922-1929թթ. արտասահմանից Խորհրդային  Հայաստան  վերադարձավ  20,3  հազար  հայ[11]։
   Հանրապետությունումբնակչության  աճի  միտումը  պահպանվեց  նաև  30-ական  թվականներին։
   19211988թթ.  Հայաստանի  բնակչության  թիվը  նվազել  է.  միայն    Հայրենական  մեծպատերազմի տարիներին՝ շուրջ 75,7 հազարով [3]։
  Հետպատերազմյան տարինհարյուրհազարավոր  հայեր  աշխարհի  տարբեր  երկրներից  եկան  Հայաստան՝մշտական  բնակության։
   Արժե  հիշատակել,  որ  1949թ.  Լենինականի  ամբողջբնակչության  թվի  10%-ից  ավելին  եղել  են  սփյուռքահայեր  [6]։
   Աղյուսակ  1-իցերևում  է,  որ  1920-1989թթ.  բնակչության  թվաքանակն  ավելացել  է  2584,8հազարով կամ 4,6 անգամ։
 Աղյուսակ 1ՀՀ բնակչության թվաքանակի շարժընթացն անցումային շրջաններում (հազար1913թ.1918թ.1920թ.1926թ.1939թ.1989թ.1992թ.2001թ.մարդ)1Բնակչության թիվըայդ թվում՝ տղամարդ  520,0կին տարեկանմիջինաճը (%)Երրորդ  անցումային  շրջանը  բնութագրվում  է  ավելի  քան  մեկ  միլիոնբնակչության  տեղաշարժմամբ։
   Սպիտակի  1988թ.  դեկտեմբերի  երկրաշարժիցխստորեն  տուժած  Հայաստանը  (պաշտոնական  տվյալներով  երկրաշարժիհետևանքով զոհերի թիվը շուրջ 25 հազար  է եղել[4], իսկ ոչ պաշտոնական՝ 55հազար  [22]),  ստիպված  եղավ  դիմագրավել  նաև  ներգաղթի  մի  հզոր  ալիքի,ազգամիջյան  հակամարտության  հետևանքով  ընդամենը  չորս  տարվա  ընթացքում Ադրբեջանից տեղահանվեցին ավելի քան կես միլիոն հայեր, որոնցից360  հազարը  հանգրվանեցին  մեր  հանրապետությունում։
     Հայաստանն  19881 Աղյուսակը կազմելիս օգտագործվել են. Լ Դավթյանի,  Սովետական Հայաստանի բնակչությանվերարտադրությունը,  Եր.,  1965թ.։
   Վ.  Խոջաբեկյանի,  Հայաստանի  բնակչության  վերարտադրությունը  եւ  տեղաշարժերը  XIX-XX  դարերում  XXI  դարի  շեմին,  Եր., 2001թ.։
  В. Ходжабекян, Б.1987г, М. 1988г.,նյութերը։
 1994թթ.  ընդունել  էր  շուրջ  420  հազար  փախստական[9]։
   Այսինքն՝  կարճ  ժամանակահատվածում  հանրապետության  բնակչության  թիվը  ներգաղթիհաշվին  ավելացավ  12,3%-ով,  և  1994թ.  հանրապետության  բնակչության  թիվը, ըստ  ընթացիկ  հաշվառման  տվյալների,  կազմեց  շուրջ  3,8  մլն  մարդ։
   Սակայն,ներգաղթին  զուգընթաց,  1991թ.  սկսած՝  հանրապետությունում  ավելանում  էարտագաղթողների  թիվը՝  պայմանավորված  քաղաքական,  սոցիալ-տնտեսական,  բարոյահոգեբանական  և  պատերազմական  գործոններով։
   Եթե  19931999թթ. արտագաղթը հիմնականում աշխատանքային արտագնացությունն էր,ապա 1999թ. հետո այն վերափոխվում է որոշ առումով մշտական արտագաղթի։
 Հայաստանում  2001թ.  անցկացված  առաջին  մարդահամարի    տվյալներով,  մշտական  բնակչության  թիվը  եղել  է  3,2  մլն[13]։
     Ըստ  մեր  փորձագիտական  գնահատականի՝  1993-2011թթ.  հանրապետության  բնակչության  իրականթվաքանակը    նվազել  է    շուրջ  1,4  մլն  մարդով։
   Հայաստանում  2011թ.  մարդահամարի  նախնական  արդյունքներով,  առկա  բնակչության  թիվը    կազմել  է2875,4 հազար մարդ, իսկ 2001թ. մարդահամարի՝ 3002,6 հազար մարդ։
  Այսինքն՝առկա բնակչության բացարձակ թվաքանակը 10 տարիների ընթացքում նվազելէ  127,2 հազարով կամ 4,2%-ով։
 Հայաստանում  XXդ.  արձանագրվել  է  բնակչության  ծննդաբերությանաստիճանական անկում։
  Այսպես, 1911-1914թթ. մեր հանրապետությունում 1554 տարեկան կանայք ամուսնական կյանքի ընթացքում ծննդաբերել են միջինը7,2  երեխա[8],  1926-1939թթ.՝  համապատասխանաբար    7,5,    1980-ական  թվականներին՝    3,5  և  XXIդ.  սկզբին՝  1,7  երեխա  [7]։
   Այդպիսի  միտումները  նախ  ևառաջ  պայմանավորված  են  կանանց  կրթական  մակարդակի  բարձրացումով։
 Այսպես,  1979թ.  բարձրագույն  կրթություն  ունեցող  կինը  միջին  հաշվով  ծնել  է1,59,  թերի  բարձրագույն  կրթություն  ունեցողը՝  1,83,  ընդհանուր  միջնակարգկրթություն  ունեցողը՝  1,67,  ոչ  լրիվ  միջնակարգ  կրթություն  ունեցողը՝  2,16,տարրական  կրթություն  ունեցողը՝  4,13  և  կրթություն  չունեցողները՝  5,12  երեխա[17]։
  Հասարակական կյանքի առաջին և երկրորդ անցումային շրջաններումհանրապետությունում  արձանագրվել  են  ծնունդների  բարձր,  իսկ  երրորդումընդհակառակը՝ ցածր ցուցանիշներ (տե՛ս աղյուսակ 2)։
            Երկրորդ անցումային շրջանում՝ 1926-1930-ական թվականներին, տնտեսության վերականգնման ավարտման, արդյունաբերականացման և գյուղի կոլեկտիվացման  տարիներին  Հայաստանում  բնակչության  ծնելիության  գործակիցը  իր  գագաթնակետին  հասավ  1926թ.-ին՝  կազմելով  56,1‰։
   Սակայն  1930ական թվականներին բնակչության  ծնելիության  մակարդակը  նվազում  է. դրահիմնական պատճառը Ս.Ստրումիլինը համարում է ժողովրդի բարեկեցությանաճը[8]։
   Բնակչության  ծնելիության  մակարդակի  անկում  գրանցվել  է  նաևհետագա տարիներին։
 Ի  հավելումն  այս  ամենի՝  նշենք,  որ  խորհրդայնացումից  հետո՝  մինչև1930-ական թվականները,  մեր հանրապետությունում դեռևս պահպանվում էրընտանիքի  ավանդական  տիպը։
   Կումունիստական  գաղափարախոսությունըկենսակերպ  դարձնելուց  հետո  փոխվում  է  նաև  հայ  ընտանիքը։
   Սկսվում  էավանդական ընտանիքի, այն է՝ գերդաստանի քայքայումը։
   Անցում է կատարվում մեծ ընտանիքից դեպի միջինի, իսկ երրորդ անցումնային շրջանում՝ փոքրի։
   Նախախորհրդային  Հայաստանում  աղջիկների  ճնշող  մեծամասնություննամուսնանում էր 15-16 տարեկան հասակում, 1930թ.՝  համապատասխանաբար20, 1939թ.՝ 22 [8],  1960թ.՝ 27[20],  1986թ.՝ 26, 1991թ. և 2001թ.՝ 27 տարեկանում։
 Այսպես,  1939-2001թթ.  ընկած  ժամանակահատվածում  18  տարեկանից    ցածրամուսնացած  կանանց  բաժինը  35,1%-ից  նվազելով  հասել  է  0,3%-ի,  իսկ  18-24տարեկաններինը՝  ընդհակառակը՝ 43,9%-ից բարձրացել է 79,9%-ի[3]։
 Աղյուսակ 2Հայաստանի բնակչության բնական աճի գործակցի փոփոխություննանցումային շրջաններում(1000 մարդու հաշվով)2։
 Տարեթվեր1911-1914 թթ.1921-1925 թթ.1926-1930 թթ.1931-1935 թթ.1936-1940 թթ.1985-1989 թթ.1990-1994 թթ.1995-1999 թթ.2000-2004 թթ.ԾնունդՄահԲնական աճԲնակչության  բնական  վերարտադրության  գործընթացի  բաղադրիչներից ամենախոցելին մահացության գործոնն է, որն ուղղակիորեն արտահայ2 Աղյուսակը կազմելիս օգտագործվել են. Լ Դավթյանի,  Սովետական Հայաստանի բնակչությանվերարտադրությունը, Եր. 1965թ., Վ. Խոջաբեկյանի, Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը եւ տեղաշարժերը XIX-XX դարերում XXI դարի շեմին, Եր., 2001թ., Население СССР 1987г,М. 1988г., նյութերը։
 տում  է  տվյալ  ժամանակաշրջանի  հասարակական  կյանքում  տեղի  ունեցողփոփոխությունները։
   Պատմականորեն  Հայաստանի  բնակչության  մահացության  գործընթացի  օրինաչափությունները  պայմանավորված  են  եղել  երկրիբնակչության ու տնտեսական զարգացման մակարդակի փոփոխություններով։
 XX դարում հանրապետության բնակչության մահացության գործակիցն ունեցելէ ինչպես աճի, այնպես էլ  նվազման միտումներ։
  Հայաստանում 1911-1914թթ. և1921-1925թթ. մահացության ցուցանիշը եղել է 18,2‰, 1985-1989թթ.՝ 5,8‰ (տե՛սաղյուսակ  2)  և  2001-2006թթ.  կազմել  է  8,0‰[15]։
   Մահացության  ցուցանիշըհայտնի պատճառներով հատկապես բարձր է եղել Առաջին հանրապետությանտարիներին։
 Խորհրդային  տարիներին,  մասնավորապես  1970-80-ական  թվականներին,  բնակչության  մահացության  ցածր  մակարդակը  պայմանավորված  է  եղելբնակչության բարձր կենսամակարդակով, մարդիկ լիարժեք օգտվել են հանգստանալու իրավունքից, ստացել որակյալ բուժօգնություն։
  Հայտնի է, որ խաղաղպայմաններում մահացածների մեջ մեծ թիվ են կազմում մինչև չորս տարեկաներեխաները  և  տարեցները։
   Բնակչության  մահացության  տեղաշարժերի  ուսումնասիրությունից  պարզվում  է,  որ  եթե  երկրորդ  անցումային  շրջանում՝1926թ.,  մեր  հանրապետությունում  մահացածների  ընդհանուր  թվի  61,4%-ը,1940թ.՝  56,4  %-ը  բաժին  էին  ընկնում    մինչև  4  տարեկաններին,  ապա  երրորդանցումային փուլում պատկերը միանգամայն հակառակն է՝ 1990թ. մահացածների  ամբողջ  թվի    63,6%-ը  և  2006թ.՝  78,1%-ը  համապատասխանաբար  բաժինեն ընկնում 60 տարեկանից բարձր մարդկանց[15] ։
 Ըստ  վիճակագրական  տվյալների,  1930-ական  թվականներից  սկսած,հանրապետությունում  գրանցվել  է  բնական  աճի  նվազում  (տե՛ս  գծապատկեր1-ում)։
   Իսկ  երրորդ  անցումային  փուլում  բնական  աճի  սրընթաց  անկում  էգրանցվել։
   Այսպես,  եթե  1990թ.  մեր  հանրապետությունում  բնակչության  բնական աճը կազմել է 16,3‰, ապա 2005թ.՝ ընդամենը 3,5‰։
 Ժողովրդագրական  իրավիճակը  վատթարացավ  նախ  և  առաջ  ծնելիության գործակցի նվազման հետևանքով՝ 22,5‰-ից (1990թ.) մինչև 10,1‰ (2002թ.)և  մահացության  աճով՝  կազմելով  համապատասխանաբար  6,2‰  և  8,0‰։
 Գծապատկեր  1-ից  երևում  է,  որ  2000-2004թթ.  բնական  աճի  ցուցանիշը  գրեթեհավասարվել  է  մահացությանը։
   Այդպիսի  միտում  շարունակվելու  դեպքումhնարավոր  է,  որ  2015թ.-ից  հետո  հանրապետությունում  մահացածների  թիվըգերազանցի  ծնվածների  թիվը,  քանի  որ  այդ  ժամանակահատվածում  տարեցների տեսակարար թվի աճ է գրանցվելու, ինչի արդյունքում ենթադրվում է նաևմահացածության աճ՝ ի հակակշիռ ծնելիության նվազման։
 Գծապատկեր 1Հայաստանի Հանրապետության բնակչության բնական աճի շարժընթացը 19142004թթ.թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ թ Բնական աճՄահԾնունդԺողովրդագրական  իրավիճակը  վատթարացավ  նախ  և  առաջ  ծնելիության գործակցի նվազման հետևանքով՝ 22,5‰-ից (1990թ.) մինչև 10,1‰ (2002թ.)և  մահացության  աճով՝  կազմելով  համապատասխանաբար  6,2‰  և  8,0‰։
 Գծապատկեր  1-ից  երևում  է,  որ  2000-2004թթ.  բնական  աճի  ցուցանիշը  գրեթեհավասարվել  է  մահացությանը։
   Այդպիսի  միտում  շարունակվելու  դեպքումhնարավոր  է,  որ  2015թ.-ից  հետո  հանրապետությունում  մահացածների  թիվըգերազանցի  ծնվածների  թիվը,  քանի  որ  այդ  ժամանակահատվածում  տարեցների տեսակարար թվի աճ է գրանցվելու, ինչի արդյունքում ենթադրվում է նաևմահացածության աճ՝ ի հակակշիռ ծնելիության նվազման։
  Այդ են վկայում նաևաղյուսակ  2-ում  բերված  տվյալները։
   Իսկ  դա  նշանակում  է,  որ  Հայաստանըմուտք  է  գործում  ժողովրդագրական  անցման  հաջորդ՝  չորրորդ  փուլ,  ինչպեսգիտական  գրականությունում  է  հայտնի,  «ժողովրդագրական  ձմռան»  կամ«ժողովրդագրական  դեպոպուլացիայի»  փուլը։
   Որպես  հետևանք՝  եթե  1990ական  թվականներից    հանրապետության  բնակչության  թիվը  պակասում  էրբացառապես  արտագաղթող  բնակչության    հաշվին,  ապա  2015թ.  հետո  դրանկարող է գումարվել  բնական աճի բացասական մնացորդը։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1.  Ադոնց  Մ.,  Հայաստանի  ժողովրդական  տնտեսությունը  և  հայ  տնտեսագիտականմիտքը XX սկզբին, Եր., 1968թ., էջ 491։
 2.  Ավագյան Ա., Հայկական ՍՍՀ բնակչությունը, Եր., 1975թ., էջ 300։
 3.  Ավետիսյան Խ., Սովետական Հայաստանի բնակչության և բնակավայրերի աշխարհագրություն, Եր., 1987թ., էջ 196։
 4.  Ավետիսյան  Խ.,  Սպիտակի  երկրաշարժի  գոտու  բնակչության  միգրացիայի  վերլուծությունը,  Լրաբեր  հասարակական  գիտությունների,  թիվ  1(601),  Եր.,  2000թ.,  էջ242-254։
 5.  Բոյաջյան Ա., Ալեքսանդրապոլ-Լենինական գավառի ժողովրդագրական դրությունը1914-1930-ական  թվականներին,  ՀԱԱ  ՇՀՀ  կենտրոնի  «Գիտական  աշխատություններ», հ. 12, էջ 124-133։
 6.  Բոյաջյան Ա., Հայրենադարձությունը Լենինականում 1946-47թթ., Շիրակի պատմամշակութային  ժառանգությունը,  հանրապետական  7-րդ  գիտական  նստաշրջանինյութեր, Գյումրի 2007թ., էջ 165-170։
 7.  Գաբրիելյան Ն., Հայաստանի Հանրապետության բնակչության ծնելիության առանձնահատկությունները,  Անցման  սոցիալական  և  ժողովրդագրական  գինը,  միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների թեզիսներ, Եր., 2008թ., էջ 111-115։
 8.  Դավթյան  Լ.,  Սովետական  Հայաստանի  բնակչության  վերարտադրությունը,  Եր.,1965թ., էջ 218։
 9.  Եգանյան  Գ.,  Միգրացիոն  մարտահրավերները  և  դրանց  կարգավորմանն  ուղղվածքայլերը Հայաստանում,  Հայաստանում անցման սոցիալական և ժողովրդագրականգինը, միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների թեզիսներ, Եր., 2008թ., էջ 55-58։
 10. Խոջաբեկյան Վ., Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը եւ տեղաշարժերըXIX-XX դարերում XXI դարի շեմին, Եր., 2001թ., էջ 479։
 11. Կորկոտյան Զ., Սովետական Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում,Եր., 1932թ., էջ 178։
 12. Հայաստանի Հանրապետության  2001թ. մարդահամարի արդյունքները, Եր., 2003թ.,էջ 541։
 13. Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, Եր., 2011թ., էջ 624։
 14. Ֆահրադյան  Մ.,  Բնակչության  մահացության  գործընթացի  փոփոխությանհիմնախնդիրները  Հայաստանի  Հանրապետությունում,  Հայաստանում  անցմանսոցիալական և ժողովրդագրական գինը, միջազգային գիտաժողովի զեկուցումներիթեզիսներ, Եր., 2008թ., էջ 83-88Տեղեկություններ հեղինակի մասինԲոյաջյան Արտաշես Գևորգի – պատմ. գիտ. թեկնածու,  Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտ, աշխարհագրության ամբիոնի ասիստենտ, E-mail։

Հասարակական  կյանքի  անցումային  շրջաններն  ազդում  են  բնակչության  թվի  փոփոխության  վրա։
   Հատկանշական  է,  որ  մեր  հանրապետությունում  ժողովրդագրական  անցման  փուլերը  ժամանակագրորեն  համընկնել  են  հասարակական  կյանքի  անցումային  շրջաններին։
   Անցման  շրջափուլերը  սահմանագծելիս առաջնորդվել ենք պատմական շրջադարձային այն իրադարձություններով,  որոնք  որոշակիորեն  ներազդել  են  մեր  հանրապետության  բնակչության  ժողովրդագրական  շարժընթացների  վրա։
   Այդ  առումով,  XXդ.  Հայաստանում  կարելի է  առանձնացնել  անցումային  երեք  շրջան։
   Անցումային  առաջին շրջանը  ներառում է 1914-1920թթ.(Առաջին աշխարհամարտից մինչեւ  խորհրդային  կարգերի  հաստատում),  երկրորդը՝  1921-1937թթ.(ՆՏՔ-ի՝  նոր  տնտեսական  քաղաքականության,  արդյունաբերականացման  և  կոլեկտիվացման տարիներ, անցում կապիտալիզմից սոցիալիզմի) և երրորդը՝ 1988-2003թթ.  (Արցախյան գոյամարտ, անկախացում, սեփականաշնորհման գործընթաց, անցում սոցիալիզմից ազատ շուկայական հարաբերությունների)։
