Սույն  մեթոդական  մշակումն  ուղղված  է  սովորողների  կողմիցաշխարհագրական  անվանակարգիյուրացման  արդյունավետությանբարձրացմանը։
   Քարտեզի  և  աշխարհագրական  անվանակարգիտիրապետումը  աշխարհագրական  մշակույթի  բաղկացուցիչ  մաս  է  [1]։
 Քարտեզը  համարվում  է    աշխարհագրության  երկրորդ  լեզուն,    դրաիմացությունը  անհրաժեշտ  նախապայմանէ  աշխարհագրականգիտելիքների  տիրապետման  համար։
   Քարտեզը  կատարում  է  կարևորհոգեբանամանկավարժականէմտածողությունը,համակարգմանը,հեշտացնում  դրանցյուրացումն  ու  մտապահումը,  զարգացնում  էերևակայությունը,  հիշողությունը,  դիտողականությունը,  ձևավորում[2]։
   Աշխարհագրության  ապագատարածական  մտածողությունգործառույթ.էկազմակերպումգիտելիքներինպաստումհետչի      յուրացմանը  անհրաժեշտկազմակերպվող  աշխատանքներին,ուսուցիչը  պետք  է  ազատ  տիրապետի  անվանակարգի  նախատեսվածողջ ծավալին։
  Մասնագիտական գրականության վերլուծությունը ցույց էտալիս, որ աշխարհագրության ուսուցման ընթացքում մեծ տեղ է տրվումքարտեզիսակայնանվանակարգիդարձվում  [3]։
   Հարկ  է  նշել,  որ  աշխարհագրական  անվանակարգի(աշխարհագրական  տեղանունների  և  եզրույթների  ամբողջություն)յուրացումն  անհրաժեշտ  է  ոչ  միայն  աշխարհագրական  կրթությանլիարժեք ապահովման համար,  այլև ընդհանուր մշակույթի ձևավորմանհամար։
   Այն  նապստում  է  տարբեր  էթնոմշակույթների  և  կրոններիճանաչմանը,  իսկ  ջրային  օբյեկտների  անվանումները  պահպանվում  ենդարերով,մեծլեզվապատմական արժեք [2]։
 հետևաբար,  այս  անվանումներնուշադրությունունեննաևՄանկավարժական  պրակտիկայի  ընթացքում  բացահայտվեցինուսանողների  կողմից  քարտեզի  և  աշխարհագրական  անվանակարգիյուրացման  ոչ  անհրաժեշտ  մակարդակ,  ինչն  էլ  ենթադրում  է  հարցիլուծմանը  վերաբերող  մոտեցումների  վերանայումը  մասնագետներիկողմից։
   Այս  պարագայում  անհրաժեշտ  է  մշակել  մեթոդական  այնպիսիմոտեցումներ և լուծումներ, որոնք թույլ կտան ապահովել ուսանողներիգիտելիքներիմակարդակ։
 յուրացման  արդյունավետ  եղանակԱշխարհագրական  անվակարգիկարող«աշխարհագրականթելադրության»  միջոցով,  որը  հնարավոր  է  իրականացնել  բուհումաշխարհագրական  յուրաքանչյուր  առարկայակարգի    շրջանակներում տարբեր  մասնագետների  կողմից՝  տրամադրելով  աշխատանքիննվազագույն ժամանակահատված։
 մշտադիտարկումըկարողություններիհանդիսանալպատշաճուէՄեր  կողմից  մշակվել  է  աշխարհագրական  թելադրություններիհամակարգ,  որն  ուղղված  է  աշխարհագրական  գիտելիքների  ևկարողությունների,  մասնավորապես,  աշխարհագրական  անվանակարգիյուրացման  ու  կիրառման  որակի  և  դրա  ստուգմանարդյունավետության բարձրացմանը։
 Աշխարհագրական  թեալադրությունները  ըստ  տեսակի  կարող  ենլինել՝ խոսքային կամ վերբալ, թվային, նշանային կամ սիմվոլային։
 1.Խոսքային  կամ  վերբալ  տեսակ.  ուրվագծային  քարտեզի  վրագրվում է օբյեկտի անվանումը տառերով (նկ. 1)։
 2.Թվային  տեսակ.  ուրվագծային  քարտեզի  վրա  նշվում  էթելադրվող օբյկետների հերթական համարները (նկ. 2)։
 3.Նշանային կամ սիմվոլային տեսակ. ուրվագծային քարտեզի վրահամապատասխաներևույթներընշվումեն  աշխարհագրականպայմանական նշաններով (նկ. 3)։
 Նկ. 1. Խոսքային կամվերբալՆկ. 2. ԹվայինՆկ. 3. Նշանային կամ              սիմվոլայինԱշխարհագրական  թեալադրությունները,  ըստ  ուսումնական  գործունեության կազմակերպման ձևի, կարող են լինել՝1. ֆրոնտալ կամ ճակատային,2. խմբային։
 Աշխարհագրական  թեալադրությունները,  ըստ  ուսուցման  կազմակերպման ձևի, կարող են լինել ՝1.  լսարանային /դասի ընթացքում, նյութի ամրապնդմաննպատակով/, 2.  արտալսարանային /խորհրդատվությունների ընթացքում,բացթողումների պարզաբանման և քննությաննախապատրաստման նպատակով/։
 Աշխարհագրական  թեալադրությունները,  ըստ  դիդակտիկականնպատակի, կարող են լինել ՝1.  ախտորոշող,2.  ուսուցողական,3.  վարժեցնող,4.  ստուգողական։
 Աշխարհագրական  թելադրությունների  առաջարկվող  տեսակներըկատարվումվրա։
 Թելադրությունների  տևողությունը  կարող  է  տատանվել  5-30  րոպեմիջակայքում՝ ելնելով դրա դիդակտիկական նպատակից։
 ուրվագծայինքարտեզներիհենքիեն1.Աշխարհագրական  ախտորոշող  թելադրությունը  տրվում  էուսումնական  տարվա  սկզբին,  կազմակերպվում  է  ֆրոնտալ  կամճակատայինբացահայտելձևով։
   Աշխատանքինպատակնէ՝վրաձևավորվումուընդլայնվումհետագայումուսանողների  առկագիտելիքների  պաշարը  աշխարհագրականանվանակարգի  վերաբերյալ։
   Առաջին  կուրսի  առաջին  թելադրությունըբովանդակում  է  դպրոցական  գիտելիքների  պաշարը.  այն  ներառում  է   6-12-րդ  դասարանների  դասընթացներում  յուրացված  առավել  կարևորտեղանունները։
   Կարևոր  են  համարվում    այն  տեղանունները,  որոնցհենքիեն մասնագիտական գիտելիքները։
   Այս թելադրության բովանդակությունըճիշտ  կազմելու  համար  անհրաժեշտ  է  ունենալ  աշխարհագրությանդպրոցական  ծրագրով  նախատեսված  ողջ  աշխարհագրական անվանակարգը։
   Թելադրության  իրականացման  մեթոդիկան  հետևյալնէ.  տեղանունները  թելադրվում  են  դասախոսի  կողմից,  ուսանողներըգրանցում  են  դրանք  ուրվագծային  քարտեզներում  խոսքային  կամվերբալ  եղանակով։
   Աշխատանքին  հատկացվող  ժամաքանակն  է  15-20րոպե։
   Երկրորդ      կուրսից  սկսած  մինչև  չորրորդ  կուրս,  ինչպես  նաևմագիստրոսական  կրթական  ծրագրում,  ախտորոշող  թելադրությունները  կրկին  կիրառվում  են  տարեսկզբին։
   Դրանք  բովանդակում  եննախորդ  տարիներիյուրացված  անվանակարգը։
 Թելադրության  բովանդակությունը  ճիշտ  ընտրելու  համար  անհրաժեշտէբովանդակությունից  դուրս  բերել  առկա  անվանակարգը,  դարձնել  միագումար  ևկազմել  թելադրության  բովանդակությունը։
   Թելադրության  բովանդակությունում  նպատակահարմար  է  ներառել  թվով  հարյուր  տեղանուն։
 Այս  պարագայում  առավել  արդյուանվետ  է  կիրառել  թելադրությանթվային  տեսակը՝  ժամանակի  նվազագույն  ծախսի  պայմաններումառավել  մեծյուրացվածությանմակարդակի  ստուգման  համար։
   Ախտորոշող  թերադրություններիկիրառումը  հնարավորություն  է  տալիս  չափելու  և  գնահատելու,այսինքն՝  վերահսկելի  դարձնելու  ուսանողի  կողմից  աշխարհագրականանվանակարգի  յուրացվածության  ընդհանուր  մակարդակը,  պարզելուբացթողումները դրանց հետագա շտկման նպատակով։
 յուրաքանչյուր  մասնագիտական  առարկայակարգիքանակությամբ  անվանակարգիընթացքումուսուցողական2.Աշխարհագրականթելադրությունընպատակահարմար  է  կիրառել  ինտերակտիվ  դասախոսության  ևգործնական աշխատանքի ընթացքում։
  Այն կազմակերպվում է ֆրոնտալև  խմբային  ձևերով։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  ամրապնդել  նորյուրացվող տեղաունների մտապահումը։
  Թելադրության իրականացմանմեթոդիկան  հետևյալն  է՝  ինտերակտիվ  դասախոսության  ընթացքում,սովորաբար  վերջում,  դասի  ընթացքում  ներկայացված    տեղանուններըդասախոսությանթելադրվում  են  դասախոսի  կողմից,  ուսանողները  գրառում  են  դրանքուրվագծային  քարտեզներում  խոսքային  կամ  նշանային  եղանակներով։
 Ուսուցողական  թելադրությունը  կարողէ  իրականացվել  նաևուսանողների  կողմից։
   Այս  դեպքում  ուսանողները  դուրս  են  բերումներկայացվածբովանդակությունից  աշխարհագրական  անվանակարգը,  փոքր  խմբով  կազմում  են  թելադրությանբովանդակությունը՝ենուսուցողական  թելադրություն  համակուրսեցիների  համար։
   Միայնուսուցողական  թելադրության  ընթացքում  է  թույլատրվում  օգտվելաշխարհագրական  ատլասից  կամ  որևէ  քարտեզագրական  աղբյուրից,որպեսզի  սովորղիգիտակցության  մեջ  տեղանքի  անվանումըմտապահվիճիշտ,  առանց  աղավաղումների։
   Թելադրությանըհատկացվող ժամաքանակն է՝ 3-5 րոպե։
 5-10  տեղանուն,իրականացնումևյուրացումըվարժեցնողքարտեզագրականկարողությունների3.Աշխարհագրական  վարժեցնող  թելադրությունը  նպատակահարմար  է  կիրառելլաբորատոր  և  գործնական  աշխատանքներիընթացքում։
   Այն  կազմակերպվում  և  իրականացվում  է  սովորողներիկողմից  փոքր  խմբերով։
   Նպատակահարմար  է  կիրառել  թելադրությանբոլոր  տեսակները՝  խոսքային  կամ  վերբալ,  թվային  և  նշանային  կամսիմվոլային։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  անվանակարգի  տիրապետումնուհասցնելհմտության  մակարդակի։
   Թելադրության  իրականացման  մեթոդիկանհետևյալն  է՝  ուսանողներին  հանձնարարվում  է  պարբերաբար  դուրսբերել  էլեկտրոնային  տիրույթում  ներկայացված  դասախոսություններիբովանդակությունից  աշխարհագրական  անվանակարգը,  անհատապեսկազմել  աշխարհագրական  անվանակարգի  շտեմարան  և  խմբայինաշխատանքի  պայմաններում,  միավորելով  նյութերը,  կազմել  ևիրականացնելհամակուրսեցիներիմասնակցությամբ։
   Վարժեցնող  թելադրության  առանձնահատկություննայն  է,  որ  բովանդակության  կազմումը,  իրականացումն  ու  ստուգումըիրականացվում է բացառապես ուսանողների կողմից։
  Նույն դասաժամիընթացքում  թելադրություն  կարող  է  իրականացնել  ուսանողների մեկիցավելի  խումբ։
   Կազմակերպող  խմբի  ուսանողները  գնահատվում  ենկազմակերպման  որակի  համար,  իսկ  ստուգվող  ուսանողները՝ցուցաբերած  արդյունքիմասնակիցուսանողները  կարող  են  գնահատվել  և՛  որպես  ստուգող,  և՛  որպեսստուգվող։
   Այս  պարագայում  ուսանողի  վերջնական  գնահատականըհամար։
   Աշխատանքինթելադրությունգոյանում  է  միագումարային  միջին  գնահատականից։
   Յուրաքանչյուրխմբի աշխատանքին հատկացվող ժամաքանակն է՝ 3-5 րոպե։
 Թելադրության  այս  տեսակների  ու  ձևերի  կիրառման  արդյունքումլիարժեք  կտիրապետեն  աշխատանքի  կատարմանևուսովորողներըտեխնիկայինհմտություններ մասնակցելու ստուգողական թելադրությանը։
 կարողություններբավարարկունենան4. Աշխարհագրական ստուգողական թելադրությունը տարբերվումէ  նախորդներից  բովանդակության    ծավալով,  քանի  որ    ենթադրում    է առարկայում  ներառված  աշխարհագրական  անվանակարգի  ողջծավալի  ստուգում։
       Նպատակահարմար  է  կիրառել  թելադրությանթվային  և  սիմվոլային  տեսակները։
   Այն  կազմակերպվում  է  միջանկյալստուգումներից,  ստուգարքներից  և  ամփոփիչ  քննություններից  առաջդասախոսի  կողմից  ինչպես  դասաժամին,  այնպես  էլ  խորհրդատվություններին  հատկացվող  ժամերին։
   Ստուգողական  թելադրությունըգնահատվում  է  նախապես  ներկայացված  չափորոշիչներով։
   Օրինակ՝թելադրությունը  բաղկացած  է  հիսուն  տեղանունից,  յուրաքանչյուրը՝ երկու միավոր արժեքով։
  Աշխատանքին հատկացվում է 25-30 րոպե։
 Թելադրությունների  տեսակներն  իրենց  ուրույն  տեղն  ունենուսուցման գործընթացում, և յուրացման որակի       ապահովման համարանհրաժեշտ է կիրառվեն ճիշտ հերթականությամբ։
 Աշխարհագրական  թելադրությունների  կատարման  արդյունքումլրացված  ուրվագծային  քարտեզը  կարող  է  ունենալ  հետևյալ  տեսքը   (նկ. 4)։
 Մեկամյապարզվեց,արդյունքումմշտադիրկմանորաշխարհագրական  թելադրությունների  ողջ  համակարգը  կիրառելուցհետո,  մանկավարժական  պրակտիկայի  ընթացքում  գրանցվում  են,համեմատաբար,  բարձր  արդյունքներ  ուսանողների  կողմից  քարտեզիկիրառման  գործում։
   Նրանք,  բանավոր  խոսքին  զուգահեռ,  առավելազատ  են  կիրառում  աշխարհագրական  տեղանունների  ցուցադրմանհնարը,  կազմակերպում  դպրոցական  աշխարհագրական  թելադրություններ,  կազմում  գործնական  առաջադրանքներ  դասարանային  ևտնային  աշխատանքների  համար։
   Նշվածից  կարելի  է  հետևել,  որմշակվածհամակարգ»-իկիրառումը նպաստում է աշխարհագրության ուսուցչի մասնագիտականկոմպետենցիաների  արդյունավետ  ձևավորմանն ու  աշխարհագրությանուսուցման արդյունավետության բարձրացմանը։
 «աշխարհագրական  թելադրություններիՆկ.4. Լրացված ուրվագծային քարտեզԱշխարհագրական թելադրությունների ներկայացված համակարգըփորձարկվել  է  ՀՊՄՀ-ի  աշխարհագրության  բաժնում  և  ներառվել«Աշխարհագրության  և  դրա  դասավանդման  մեթոդիկայի»  ամբիոնիուսումնական գործընթացում՝ որպես ուսուցման կազմակերպման ձև։

Աշխարհագրական  անվանակարգի  յուրացման  արդյունավետության  բարձրացման  նպատակով  մեր  կողմից  մշակվել  է  ուրվագծային  աշխարհագրական  թելադրությունների  յուրաքանչյուր  տեսակը  նախատեսված  է  կիրառել  ուսուցման  գործընթացի  որոշակի  փուլում։
   Թելադրությունների համակարգը հաջողությամբ փորձարկվել է ՀՊՄՀ-ի  աշխարհագրության  բաժնում  և  ներառվել  ամբիոնի  աշխատանքների  մեթոդական համակարգում։
