ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ԿԵՐՊԱՓՈԽՈՒՄԸ ՈՒՇ ԱՆՏԻԿԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ. ԵՎՍԵԲԻՈՍ ԿԵՍԱՐԱՑԻՄուտքՔրիստոնեական  առաձնահատուկ  պատմական  գրույթը  իր  խորն  ազդեցություն  է  թողել  եվրոպական  պատմագիտական  մտքի  զարգացման  վրա։
 Քրիստոնեական դավանանքի ազդեցությունը տարածվում էր ոչ միայն պատմական  զարգացման  հղացքի,  այլև  պատմիչների  հետազոտական  ոճերի,  երևույթների մեկնման, դեպքերի նկարագրման վրա։
 Հետազոտողների  շրջանում  նախկինում  լայն  տարածում  էր  գտել  այնդրույթը,  որ  քրիստոնեական  պատմագիտական  միտքը  զգալիորեն  զիջում  էանտիկ պատմագրական ավանդույթներին։
  Հետազոտողները կարծում էին, որքրիստոնյա պատմագիրները կանխամտորեն կեղծում կամ թաքցնում էին իրական  փաստերը  հանուն  քաղաքական  նկրտումների  կամ  կրոնական  համակրանքի1։
 Ավելին, նախկինում միջնադարյան պատմագրությունը համարվում էր լոկաստվածաբանության ծառան՝ նպատակ ունենալով ոչ թե հետազոտել իրականությունը,  այլ  փաստարկներ  «հրամցնել»  բիբլիական  գաղափարների  հաստատման և ամրապնդման համար2։
  Նման պայմաններում, իհարկե, խոսք չէրկարող գնալ տարակարծության կամ պատմական քննադատության մասին։
 Մյուսների կարծիքով՝ միջնադարյան ժամանակագիրը ծրագրավորված ընտրում էր գերբնական և անհնարին փաստերը՝ աստվածային նախախնամությունն ապացուցելու համար։
  Այդ իսկ պատճառով խնդիր էր առաջանում և միշարք  հետազոտողներ  հրաժարվում  էին  միջնադարյան  պատմիչներին  պատմագիրներ  անվանել,  իսկ  նրանց  գրվածքները՝  «Պատմություն»3։
   Լավագույնդեպքում  նշվում  էր  պատմագրության  ոլորտում  քրիստոնյա  պատմագիներիկատարած մի քանի նորամուծությունների մասին։
 2 Свенцицкая И., Раннее христианство։
  страницы истории, М., 1987, с. 175-185. Հետազոտողներն  ժամանակին  հակված  էին  միօրինակ  վերաբերմունքցուցաբերել ողջ միջնադարյան պատմագրության նկատմամբ։
  Նրանք «»մոռանում էին», որ Բյուզանդիայում առկա էր երեք տիպի պատմագրություն։
  Եկեղեցական  պատմագրության  կողքին՝  հավասարաբար  ստեղծագործում  էին  արքունի4 և հերետիկոսական5 պատմագրության ներկայացուցիչները։
 Պատմագիտական  նման  դիսկուրսի  տիրույթում  հիմնական  թիրախը,  իհարկե, Եվսեբիոս Կեսարացին6 է՝ եկեղեցական պատմագրության հիմնադիրը։
 Եվսեբիոս Կեսարացին որակվում է իբրև քաղաքական պրոպագանդայի գործիք  և  քաղաքական  աստվածաբանության,  ինչպես  նաև  կեսարապապականության հիմնադիր7։
  Այդ  իսկ  պատճառով  կփորձենք  անդրադարձ  կատարել  նրա  պատմագրության սկզբունքներին և հեղինակային ինքնության հիմնախնդրին։
 1.  Տեսական հարցադրումները և պատմագրության սկզբունքներըԵվսեբիոս  Կեսարացին,  ինքնին  գիտակցելով  իր  աշխատանքի  նորարարությունը, յուրատեսակ կերպով հակադրվում է անտիկ պատմագիրներին։
  Ե4 Բյուզանդական արքունի պատմագրության լավագույն օրինակներից է Աննա Կոմնինայի (10831153 թթ.) «Ալեքսիադա» երկասիրությունը (Анна Комнина, Алексиада, Пер. Я. Н. Любарского,СПб., 1996)։
  «Ալեքսիադա»-ում արքայադուստր Աննա Կոմնինան ավետում է իր հոր՝ Ալեքս Կոմնինոսի  քաղաքական  կենսագրությունը։
   Այս  երկում  հարուստ  տեղեկություններ  են  առկա  նաևխաչակրաց առաջին արշավանքի վերաբերյալ։
 5 Հերետիկոսկան պատմագրության յուրօրինակ նմուշ է 5-րդ դարի բյուզանդացի փաստաբան ևպատմիչ  Զոսիմուսի «Նոր պատմությունը» (Зосим, Новая история, перевод, комментарий, указатели  Н.  Н.  Болгова,  Белгород,  2010),  որով  հեղինակը  պատմում  է  Օգոստոս  Օկտավինոսիցմինչև  Ալարիքի  կողմից  Հռոմի  նվաճումը  (410  թ.)  ընկած  դեպքերը։
   Նա,  թշնամաբար  տրամադրված  լինելով  քրիստոնեության  դեմ,  բավականին  բացասաբար  է  խոսում  ԿոնստանտինոսՄեծ և Թեոդոսիուս կայսրերի մասին (Զոսիմուսի հայացքների մասին մանրամասն տե՛ս  Рагозина Н. Н., Религиозно-Политическая идеология Зосима, Древний мир։
  сборник статьей в честь В.В. Струве, М., 1962, с. 611-617)։
 6 Եվսեբիոս Կեսարացին (263-340 թթ.) եղել է Պաղեստինի Կեսարիայի եպիսկոպոսը։
   Կոնստանտինոս Մեծի ժամանակակիցն ու գաղափարակից պատմագիրը լինելով՝ Եվսեբիոսը կարողացավավարտուն տեսքի հասցնել պատմության վաղմիջնադարյան ըմբռնումը։
  Պատմագիտության համար  նշանավոր են հեղինակի «Եկեղեցական պատմություն», «Ժամանակագրություն» և  «Կոնստանտինոսի  կյանքը»  երկերը։
   Եվսեբիոս  Կեսարացու  պատմագրական  երկերից  և  հատկապես«Ժամանակագրությունից»  բավականին  օգտվել  են  հայ  պատմագիրներ  Ագաթանգեղոսը,  Մովսես Խորենացին, Թովմա Արծրունին, Ասողիկը, Սամուել Անեցին և շատ ուրիշներ։
 Եվսեբիոս Կեսարացու կյանքի և գործունեության մասին մանրամասն տե՛ս Ястребов А., Евсе7  Խոսելով  Եվսեբիոս  Կեսարացու  քաղաքական  հայացքների  մասին  ճապոնացի  հետազոտողՍաթոշի  Տոդան  մերժում  է  Կեսարացու  քաղաքական  աստվածաբանության  հիմնադրի  փաստը՝միաժամանակ  պնդելով  Կեսարացու  գրվածքներում  քրիստոնյա  Հռոմեական  կայսրության  գաղափարի  բացակայությունը։
   Մանրամասն  տե՛ս  Toda  S.,  On  the  so-called  “Political  Theology”  ofկեղեցական պատմագրության հիմնադիրն իր երկասիրությունում խոսում է Աստծո թագավորության, և նրա ծառաների հանուն արդարության հերոսականպայքարի  մասին։
   Ի  տարբերություն  նրա՝  անտիկ  պատամագիրները  ավելիհակված  էին  ներկայացնելու  պատերազմների  և  հաղթանակների  պատմությունը։
 Բացի  այդ՝  քրիստոնեական  ջատագովական  գրականությունը  բազմիցսքննադատում  էր  Հռոմեական  կայսրության  պրովինցիաներում  վարած  կոշտքաղաքականությունը8։
   Ժամանակին  խորհրդային  պատմագիտությունը  կարծես  թիրախավորել  էր  այս  դրույթը։
   Մինչդեռ  առավել  հավանական  է,  որ  այդբողոքը ոչ թե ընդդիմություն էր տիրող վարչակարգի դեմ, այլ տեղի ունեցածարժեքային համակարգի փոփոխությունների արդյունք9։
 Այս տեսակետը հաստատվում է նաև նրանով, որ եթե Թուկիդիտեսի համար  պատմության  էությունը  պայքարն էր  առ  իշխանություն,  որն  ուղեկցվումէր  զանազան  պատերազմներով,  ապա  քրիստնյա  պատմագիրների  համարպատմությունն ինքնին մարդկության դաստիարակության ուղին էր առ Փրկություն10։
 Հետազոտողների  մի  մասը  հակված  է  կարծելու,  որ  Եվսեբիոսը  նմանհնարքներով փորձում է հակառակվել Հռոմ քաղաքին, քանի որ Կոնստանտինոսի օրոք տեղի էր ունեցել քաղաքական ծանրության կշռային շրջադարձ դեպի արևելք։
  Սակայն «Եկեղեցական պատմության» էջերում նման փաստարկներ առկա չեն։
  Եվսեբիոսը պահպանում է անտիկ պատմագրության մեջ առկապատմության՝  իբրև  կյանքի  ուսուցչի  գաղափարը,  որն  էլ  փոխանցում  է  իրբյուզանդացի աշակերտներին11։
 Եվսեբիոս Կեսարացուց սկսած՝ քրիստոնյա պատմագիրները իբրև նորարարություն  իրենց  երկերը  սկսում  են  աղոթքով։
   Եվսեբիոսի  պատմություննսկսվում է հետևյալ խոսքերով. «… վասն որոյ և զԱստուած ինքնին ճանապարհիս  առաջնորդ,  և  զՏեառն  մերոյ  զձեռնտու  զօրութիւն՝  յօգնականութիւն  մեզխնդրեմք»12։
  Պատմությունն նույնպես ավարտվում է աղոթքով. «»Եւ արդ հարուցեալ  կամակար  յօժարութեամբ  և  մեծաձայն  կարդասցուք  պաղատանօք,զի՝ ի փարախս այս  իւր մինչև՝ ի վախճան ժողովեալ զմեզ և փրկեսցէ, և նովաւ  հաստատեսցէ  յանհատ  և  յանկատարած  յավիտեանս  զխաղաղութիւն՝  ի10 Немировкий А., Рождение Клио։
  у истоков исторической мысли. Воронеж, 1986, с. 61.12 Եւսեբիոսի Կեսարեցւոյ, Պատմութիւն եկեղեցւոյ,  յեղեալ յասորւոյն ի հայ ի հինգերորդ դարու,հրտ. Աբրահամ Ճարյան, Վենետիկ, 1877, Դպրութիւն առաջին, 1, 3։
 Քրիստոս  Յիսուս՝  ի  փրկիչն  մեր,  որով  փառք  նմին  Հօր  յամենայն  յաւիտեանսյաւիտենից. ամէն»13։
 Այստեղ  Եվսեբիոս  պատմագրական  ոճն  աղերսվում  է  հունահռոմեականպատմագրությանը։
   Աստվածներին  դիմելու  հնարքն  լայնորեն  կիրառվում  էրհին հունական դասական էնկոմիաներում14 և այլ ելույթներում15։
  Քրիստոնեության  մուտքով  Աստծուն  դիմելն  ստանում  է  յուրահատուկ  վերաիմաստավորում։
  Դեռևս Որոգինեսն պնդում է, որ «կան իրողություններ, որոնք վեր են մերիմացությունից. դրանք չափազանց մեծ են և անըմբռնելի մեր մտքի տկարության և սահմանափակության պատճառով։
  Միայն Աստծու բազմազան և միաժամանակ անսահմանափակ շնորհը, որը, ըստ նրա ծրագրի, գալիս հասնում էմեզ Քրիստոսի միջնորդությամբ և Սուրբ հոգու ներգործությամբ, թույլ է տալիս մեզ դրանք ըմբռնել»16։
  Այդ իսկ պատճառով մարդն ոչինչ չի կարող անել առանց  Աստծո  օգնության։
   Բացի  այդ՝  քրիստոնյաների  կյանքում  աղոթքն  սկսում է մեծ դերակատարություն ունենալ։
  Նրանք դիմում են ոչ թե Յուպիտերինկամ  անմահ  աստվածներին,  այլ  իրենց  ամենակարող  Աստծուն։
   Աղոթքներովեն  սկսվում  և  ավարտվում  նաև  նշանավոր  աստվածաբան  Օգոստինոս  Երանելու ստեղծագործությունները17։
  Եվսեբիոս Կեսարացու երկերն պատմագրական ավանդույթի տիրույթ եններմուծում նաև մի շարք նորարարություններ՝ կապված քրիստոնյաների աշխարհընկալման  կերպափոխման  հետ։
   Եկեղեցական  պատմագրությանն  ներհակ  են  դառնում  զգացմունքայնությունը,  հոգեկանությունը  և  անհատականընկալումը։
   Այդ  ամենն  ցայտուն  դրսևորվում  է  դատավարությունների  ժամանակ քրիստոնյաների վարքագծի ներկայացման ժամանակ18։
 Առաջին քրիստոնյա պատմագիրը իր հերթին նշում է, որ Աստված գլուխ էգոյություն  ունեցող  երկնային  և  երկրային  կարգերի՝   նրան   անվանելով  Պանտոկրատոր,  իսկ  կայսրը  երկրային  կարգի  գլուխն՝  Կոսմոկրատոր։
   Այսինքն՝կայսրը  Աստծո  և  Քրիստոսի  հովանավորյալն  և  փոխանորդն  է  երկրի  վրա19։
 13 Եւսեբիոսի Կեսարեցւոյ, Պատմութիւն եկեղեցւոյ, Դպրութիւն տասներորդ, 4, 72. 14 Էնկոմիաները (գովք) հին հունական գովեստի երկեր էին՝ ուղղված առանձին անհատներին ևաստվածներին։
   Դրանք  ասմունքում  էին  տոների  ժամանակ՝  նվագարանների  ուղեկցությամբ։
 15 Նմանատիպ օրինակ է Գայոս Պլինիուս Սեկունդոսի Տրայանոս կայսրին ուղղված գովքը, որումբազմիցս  կիրառվում  են  զանազն  հռետորական  հնարքներ։
   Гай  Плиний  Цецилий  Секунд,16 Որոգինես, Աղոթքի մասին, Մարդ ոչինչ չի կարող անել առանց Աստծու օգնության,1, Ե., 2007։
 17  Օգոստինոս  Երանելի,  Խոստովանություններ,  Գիրք  առաջին,  I,  1;  Գիրք  տասներեքերորդ,XXXVIII, 53, Եր., 2008։
 18 Եւսեբիոսի Կեսարեցւոյ, Պատմութիւն եկեղեցւոյ, Դպրութիւն հինգերորդ, 1, 11։
 19 Եւսեբիոսի Կեսարեցւոյ, Պատմութիւն եկեղեցւոյ, Դպրութիւն իններորդ, 2, 7։
 Դրան  զուգահեռ  կայսերական  արքունիքում  սրբագործվում  էր  նաև  «»բասիլևս»՝ «թագավոր» տիտղոսը20։
 Հենց  այս  ժամանակ  էլ  սկսեցին  ավանդություններ  հյուսվել  կայսեր  տեսիլքների մասին, որոնց համաձայն՝ նրան երազում երևան էր գալիս արևով ողողված խաչը21։
  Եվսեբիոս Կեսարացու հաղորդմամբ՝ դեռևս 306 թվականինկայսրը  Աստծո  կողմից  ընտրվել  էր  համաշխարհային  քրիստոնյա  տերությունստեղծելու  համար՝  բանակի  կողմից  Օգոստոս  հռչակվելուց  շատ  առաջ։
   Տեսիլքները սրբախոսական հուշարձանների կարևոր մասն են։
  Նրանցում արտահայտվում  են  միջնադարյան  մարդու  չարի  և  բարու  հավիտենական  պայքարիմասին  պատկերացումները22։
     Տեսիլքները  լայն  տարածում  ունեին  նաև  միջնադարյան Հայաստանում23։
 Փաստորեն՝ Եվսեբիոս Կեսարացու տեսական հարցադրումները և պատմագրության սկզբունքները կրում են անցումային դարաշրջանի խորը հետքը։
 Մի կողմից դեռևս առկա են անտիկ պատմագրական ավանդույթները (դիմումառ  աստվածներ,  պատմության  դիդակտիկական  օգուտի  մասին  ենթադրություններ  և  այլն),  իսկ  մյուս  կողմից  մի  շարք  ավանդական  սկզբունքներ  վերաարժևորվում են՝ քրիստոնեական աշխարհահայացքի կերպափոխման հետկապված։
 Բացի այդ՝ Եվսեբիոսն իր շարադրանքն ներկայացնում է ոչ թե երրորդ, ինչպես  ընդունված  էր  նախկինում,  այլ  առաջին  դեմքով։
   Այս  և  մի  շարք  այլհնարքներ կիրառվեցին նաև ուշ միջնադարում24։
 20  Առաջին  անգամ  629  թ.  կայսր  Հերակլեսը  իրեն  անվանում  է  «բասիլևս»`    «հռոմեացիներիկայսր» տիտղոսի փոխարեն (Литаврин Г. Г., Политическая теория в Византии с середины VII доначала XII в.- Культура Византии. Вторая половина VII-XII в., М., 1989, с. 61)։
 21  Կոնստանտինոս  Մեծի  տեսիլքի  մասին  մանրամասն  տե՛ս  Bremmer  J.  N.,  The  Vision  of22 Տեր-Դավթյան Ք., XI-XV դարերի հայ վարքագրությունը, Եր., 1980, էջ 22։
 23 Հայ միջնադարում լայն տարածում են ունեցել Ներսես Ա Մեծ և Սահակ Ա Պարթև հայրապետների տեսիլքները, որոնք Մեթոդիոս Պատարացու քրիստոնեական իրականության մեջ շրջանառված  Տեսիլքների  վերապատումներն  ու  տեղայնացված  վերաիմաստավորումներն  են։
   Ըստ  Ներսես  Ա  Մեծի  Տեսիլքի՝   հայ  Արշակունիների  և հայ  պարթևների  անկումից  հետո  պարսիկներընվաճելու են Երուսաղեմը և գերեվարելու Խաչափայտը, որը պետք է գերեդարձվի հույների միջոցով։
   Սակայն  հույների  իշխանությունը  հետագայում  խորտակվելու  է «աղեղնավորների»  կամ«նետողների» (սելջուկներ) հարվածներից։
  Շատ չանցած՝  «նետողները» պարտվելու են  «ֆրանկների» (խաչակիրների) զինական ուժի հարվածներից։
 Հռոմեական  իշխանության  հաստատումով  վերջ  է  դրվելու  հայոց  տառապանքին։
   Տեսիլքումարտահայտված  են  ոչ  միայն  հայերի՝  հույների  հանդեպ  հուսախաբությունը,  այլև  ազատագրական նոր սպասումները։
  Նման սպասումներ առկա են նաև Ագաթոնի, Հովհաննես Կոզեռնի, Գրիգոր Տաթեևացու և Թովմա Մեծոփեցու անվան տեսիլքներում։
  Քյոսեյան Հ., Տեսիլք, ՔրիստոնյաՀայաստան հանրագիտարան, Եր., 2002, էջ 1004-1006։
 24 Պատմագիտության մեջ ընդունված է զուգակշռել Եվսեբիոս Կեսարացու «Եկեղեցական պատմություն»  և  լյութերական  առաջին  եկեղեցական  պատմության՝  «Մագդեբուրգյան  ցենտուրիաներ»-ի միջև։
  Թեև «Մագդեբուրգյան ցենտուրիաներում» հասկանալի պատճառներով քննադատ2.  Եվսեբիոս Կեսարացու օբյեկտիվության և հեղինակային ինքնությանհիմնախնդիրըՊատմական աշխատության որակը և արժեքը կախված են ոչ միայն այդաշխատությունում  առկա  փաստական  նյութից, այլև  հեղինակի՝  իր  առջև  դրված նպատակներից և մոտեցումներից։
 Անտիկ պատմագրության յուրաքանչյուր հեղինակ հակված էր իր ընթերցողին հավաստել, որ իր աշխատությունը պարունակում է օբյեկտիվ փաստերև  վերլուծություններ։
   Միաժամանակ  նրանց  միակ  ձգտումը  ճշմարտությանբացահայտումն է։
  Պատմագետների համար այսօր խնդիրը բարդանում է նաևնրանով, որ պատմության յուրաքանչյուր ճյուղի և նրա աղբյուրների լուսաբանում պահանջում է հատուկ գիտելիքներ25։
 Բայց  հարց  է  առաջանում,  թե  արդյոք  անտիկ  պատմագիրների  օբյեկտիվության «ֆոնի»  վրա  որքանո՞վ  են անաչառ  քրիստոնյա  պատմագիրները։
   Առաջին հայացքից դյուրին թվացող հարցի պատասխանը միանշանակ չէ։
 Մասնավորապես գերմանացի հետազոտող  Ե. Հովալդը պատմահայր հերոդոտոսին  մեղադրում  էր  «անբարոյականության»  մեջ,  իսկ  նրա  «Պատմությունը» գնահատում էր իբրև քրեական վեպի վաղագույն օրինակ26։
  Հիպպոլիտոս Տենն էլ Թուկիդիտեսին մեղադրում էր անհոգության և զգացմունքայնության բացակայության մեջ27։
 Մյուս կողմից անտիկ պատմագիրները հաճախ խախտում են անաչառության  իրենց  խոստումները։
   Կիկերոնի  դասական  դարձած  պնդումները՝  հեղինակի ճշմարտախոսության և անաչառության մասին, հաճախ էին խախտվումհենց  իր  և  մյուս  պատմագիրների  կողմից։
   Պատմագիր  Գայոս  ՍալյուստիլոսԿրիսպոսը  թեև  իր  «Կատիլինիայի  դավադրությունը»  աշխատանքի  սկզբումխոսում է անաչառության մասին, սակայն քիչ անց պնդում է, որ մի շարք ժողովուրդների և անհատների փառքը կախված է նրանց մասին ստեղծագործողներից28։
   Դա լավագույնս երևում է Կիկերոնի և Կատիլինայի հակադրությանլուսաբանման ժամանակ29։
 վում  է  Եվսեբիոս  Կեսարացու  պատմագրական  մեթոդները,  սակայն  արդի  պատմագետներըփաստարկում  են  այդ  երկու  աշխատությունների  ոճական  նմանությունը։
   Մանրամասն  տե՛ս25 Тош Дж., Стремление к истине։
  Как овладеть мастерством историка, М., 2000, с. 81-83.  26 Ե. Հովալդի հետ համակարծիք է նաև Ս. Լուրյեն։
  Лурье С., Геродот, М.-Л., 1947, с. 36-37.Հեղինակային օբյեկտիվության խնդիրը նաև բազմիցս քննարկվել է Հովսեփոս Փլավիոսի ստեղծգործությունների քննության ժամանակ։
  Թ. Ռաջջակըփաստում է, որ այս կամ այն իրադարձության լուսաբանումը Հովսեփոս Փլավիոսի կողմից միանշանակ չի կարելի համարել օբյեկտիվ և անաչառ, քանի որպատմիչը դեպքերի մասնակիցն է և անմիջական գործող անձանցից մեկը30։
 Նշված և մի շարք այլ օրինակներից ակնհայտ է դառնում, որ անտիկ հեղինակները հաճախ իրենց գաղափարներին և տեսակետներին հարիր փաստերնէին  միայն  ներկայացնում՝  շատ  հաճախ  թաքցնելով  մի  շարք  «ոչ  հավաստի»փաստեր և փաստարկներ։
 Եվսեբիոս Կեսարացու օբյեկտիվության հիմնախնդիրը կարևոր և բավականին  բարդ  հիմնախնդիր  է։
   Բոլոր  այն  հեղինակները,  որոնք  ինչ-որ  չափովանդրադարձել են եկեղեցական պատմագրին, չեն կարողացել խուսափել նրաանաչառությունից խնդրի լուսաբանումից։
 Եվսեբիոս Կեսարացու ամենաբծախնդիր քննադատներից Ռ. Գրանտը, ովանգամ  առանձին  հոդվածով31  փորձել  է  անդրադառնալ  Եվսեբիոսի  կաղապարվածության  խնդրին,  կարծիք  է  հայտնում  առաջին  եկեղեցական  պատմագրի քաղաքական կախվածության մասին։
  Ռ. Գրանտի համար Եվսեբիոսըմիտումնավոր  շփոթում  է  հռոմեական  կայսրեր  Անտոնինոս  Պիոսին,  ՄարկոսԱվրելիոսին և Լուցիոս Վերոսին, ովքեր տարբեր ժամանակներում կրել են Անտոնինոս անունը32։
  Սակայն այս շփոթմունքը լոկ հնարանք է։
  Եվսեբիոս Կեսարացին «բարի» կայսր Մարկոս Ավրելիոսից քրիստոնյաների հալածանքի մեղքը  բարդում  է  «չար»  կայսր  Լուցիոս  Վերոսի  ուսերին։
   Սակայն  նույն  ՄարկոսԱվրելիոսը  իր  հայտնի  «Խորհրդածություններում»  բազմիցս  քննադատում  էքրիստոնյաներին։
  Ռ. Գրանտը Եվսեբիոս Կեսարացու նման ոճը բացատրում էայն փաստով, որ Կոնստանտինոս Մեծը բավականին ազդված էր Մարկոս Ավրելիոսից33։
 Եթե «Եկեղեցական պատմության» էջերում կոնստանտինոսյան կողմնորոշումն այդքան ցայտուն չի երևում, ապա «Կոնստանտինոսի կյանքը» ստեղծագործությունը յուրատեսակ թիրախավորվել է պատմագետների կողմից։
  Իհարկե  «Կոնստանտինոսի  կյանքը»  դասական  առումով  դժվար  է  համրել  պատմագրական  երկ,  քանի  որ  վարքագրական  երկերը  շատ  հաճախ  հեռու  են  լինում իրական պատկերի ներկայացումից34։
 30 Раджак Т., Иосиф Флавий։
  историк и общество, М., 1993, с. 16-17. 34  Քնարիկ  Տեր-Դավթյանի  հաղորդմամբ  վարքագրական-վկայաբանական  երկերի  կառուցմանսկզբունքները մշակվել են 4-րդ դարում Արևելահռոմեական կայսրության սահմաններում։
  ՍրբաՆշված  երկը  մեծ  ազդեցություն  է  թողել  ժամանակի  քրիստոնեական  աշխարհի վրա։
  Կոնստանտինոս Մեծը հետագայում Բյուզանդիայում ընկալվել էհենց Եվսեբիոս Կեսարացու բնորոշումներով35։
  Կոնստանտինոս Մեծը մի կողմից ներկայացվում է որպես խոշոր ռազմական և հմուտ քաղաքական գործիչ,մյուս կողմից անընդհատ շեշտվում է այն, որ կայսրը իրեն համարում էր Աստծոծառան  և  իր  գործերը  իրականացնում  էր  Աստծո  օրհնությամբ  և  հավանությամբ։
  Բացի այդ՝ այս երկով Եվսեբեոս Կեսարացին տալիս է քրիստոնյա կառավարչի  օրինակելի  կերպարը,  որը  պետք  է  ուսուցանելի  լիներ  սերունդներիհամար36։
 Քրիստոնյա պատմագիրը համահունչ է ժամանակի ընդունված պահանջներին։
  Գիտական և մշակութային ողջ միտքը ուղղված էր «հելլենական վերածննդին»՝  միաժամանակ  հղելով  հունական  գրականության  դասական  կերպարներ37։
  Հավանաբար Եվսեբիոս Կեսարացու ձեռքի տակ եղել է նաև «Ալեքսանդրի  վեպը»38,  որի  ազդեցությունը  հելլենիստական  աշխարհում  ուղղակիաննկարագրելի էր։
 Դեռևս 19-րդ դարում Յ. Բուրքհարդը Եվսեբիոս Կեսարացուն «Կոնստանտինոսի  կյանքը»  երկի  համար  մեղադրում  է  անազնվության  մեջ  և  նրան  հախոսական  գրական  ժանրի  մեջ  համատեղվում  են  վարքերը, վկայաբանությունները,  ներբողյանները, ինչպես նաև սրբերին նվիրված արարողությունները, եկեղեցական կարգերը և երգեցողությունները։
   Վկայաբանությունները  երևան  են  գալիս  քրիստոնեական  մեծ  հալածանքների  շրջանում  և  սկզբնապես  կրել  են  զուտ  դատական  հետաքննության  բնույթ՝  կազմված  նահատակությանը  նախորդող  դեպքերի  նկարագրությունից,  հարցաքննությունից,  դատավճռից  և  մահապատժից։
   Այս  տիպի  սրբախոսական  երկերը  չեն  ունենում  ոչ  առաջաբան,  ոչ  վերջաբան  և  ընդհանրապես ի հայտ չեն բերում շեղում բուն նյութից։
  Աստիճանաբար սրանց կողքին ստեղծվումեն նաև նահատակներին նվիրված ներբողներ, որտեղ արդեն մեծ տեղ է հատկացվում ճարտասանությանը (Տեր-Դավթյան Ք., նշվ. աշխ., էջ 17-18)։
 35 Եվսեբիոս Կեսարացու այս երկը բավականին ընդհանրություններ ունի Հին Հունաստանի նշանավոր  զորավարներից  և  պատմագիրներից  մեկի՝  Քսենոփոնի  Ատտիկայի  մեղու  անվանվող,«Կյուրոպեդիա»  երկասիրության  հետ։
   «Կյուրոպեդիայի»  հեղինակը  պատմում  է  Աքեմենյանտերության հիմնադիր Կյուրոս Մեծի մասին՝ առաջնահերթ համարելով ոչ թե պատմական փաստերի շարադրանքը, այլ իդեալական կառավարչի կերպարի ներկայացումը (երկի հայերեն թարգմանությունը  տե՛ս  Քսենոփոն,  Կյուրոպեդիա,  թարգմանությունը  և  ծանոթագրությունները  Ս.Կրկյաշարյանի, Եր.,  2000)։
 36 Եկեղեցական պատմագիրների կողմից ստեղծված Կոնստանտինոս Մեծի կերպարը, դժվար էմիանշանակ  գնահատել։
   Եկեղեցական  պատմագիրների  կողմից  գնահատվել  են  ոչ  միայն  նրաառաքինի  վարքը  և  բարեպաշտությունը,  այլև  ընդհանրական  եկեղեցու  միասնության  պահպանումը (Նիկիայի ժողով) և պետականաստեղծ գործունեությունը (Կոնտանդնուպոլսի հիմնումը ևօրենքների հրապարակումը) (Ващева И., Константин Великий։
  Вариации образа в христианских4,2013, с. 58)։
 38  Պատմութիւն  Աղեքսանդրի  Մակեդոնացւոյ,  Հայկական  խմբագրություններ,  Աշխատասիրությամբ Հ. Սիմոնյանի, Ե., 1989։
 մարում է վատագույն վարքագիր39։
  19-րդ հարյուրամյակում նման կարծիքները  եզակի  չէին։
   Եվսեբիոս  Կեսարացու  բոլոր  արարքները  փորձ  էին  արվումմեկնելու  իբրև  կանխամտածված  ծրագրեր՝  ուղղված  իրական  փաստերի  խեղաթյուրմանը։
   Նման  պնդումներին  հակառակ  Մ.  Մուրետովը  բավականինբարձր  է  գնահատել  Եվսեբիոս  Կեսարացու  պատմագրական  և  աղբյուրագիտական գործունեությունը40։
 Ա.  Լեբեդևի  կարծիքով՝  Եվսեբիոս  Կեսարացին  ոչ  մի  շահ  չուներ՝  Կոնստանտինոս Մեծին գովերգելու, քանի որ վերոնշյալ վարքագրական երկը գրվելէ  նրա  մահվանից  հետո41։
   Տեղին  է  հիշել  Պրոկոպիոս  Կեսարացու  «Գաղտնիպատմության» թևավոր դարձած խոսքերը. «… Նախորդ գրքերում հնարավորչէր  ճշմարտությունը  գրել,  քանզի  դեռևս  կենդանի  էին  կայացած  իրադարձությունների դերակատարները։
  Եվ անհնարին բան էր աննկատ մնալ վխտացողլրտեսներից,  իսկ  բացահայտվելու  դեպքում՝  խուսափել  ահասարսուռ  մահապատժից։
   Ես  չէի  կարող  վստահել  ամենամերձավոր  ազգականներիս  անգամ։
 Նախորդ գրքերում ես ստիպված էի հաճախ լռության մատնել բազում եղելությունների  պատճառները։
   Արդ  այստեղ  անհրաժեշտ  է  գրի  առնել  մինչև  օրսչասվածը,  ինչպես  և  նշել  նախորդ  գրքերում  հաղորդվածների  պատճառները…»42։
 Հետազոտողների մեծ մասը շատ հաճախ հաշվի չեն առնում այն կարևորագույն փաստը, որ Եվսեբիոս Կեսարացին և Կոնստանտինոս Մեծը անձնապես  բավականին  սակավ  են  հանդիպել43։
   Կեսարիայի  եպիսկոպոսը  առաջինանգամ  Կոնստանտինոս  Մեծի  ուշադրությունը  գրավել  է  Նիկիայի  տիեզերական ժողովի ժամանակ։
 Հետազոտողների մի մասի կարծիքով Եվսեբիոս Կեսարացին փորձում էր4-րդ դարի եկեղեցական վեճերի ժամանակ կայսերական հովանավորություննօգտագործել  իբրև  «պատվար»44։
   Եկեղեցական  վեճերից  բացի՝  կայսրությանՄեր կարծիքով՝ Ա. Լեբեդևի նման պնդումը նույնպես չափազանցություն է։
 42  Պրոկոպիոս  Կեսարացի,  Գաղտնի  պատմություն,  1,  Թարգմանությունը՝  հին  հունարենբնագրից, առաջաբանը և ծանոթագրությունները՝ Հ. Բարթիկյանի, Ե., 1987։
 43 Թ. Բարնսի կարծիքով՝ Կոնստանտինոս Մեծը և Եվսեբիոս Կեսարացին ունեցել են միայն չորսանձնական հանդիպում։
  Barnes T., Constantine and Eusebius, Cambridge, 1981, p. 265-267. 44  Եվսեբիոսի  պնդմամբ  կայսերական  իշխանության  առաջնահերթ  գործերից  մեկը  պետք  էհանդիսանա  քրիստոնեության  տարածմանն  օժանդակումը։
   Կայսրը  ոչ  միայն  իշխանությանգլուխն  է,  այլև  քրիստոնյա  աշխարհի  երկրային  տիրակալը։
   Նման  շռայլության  հետ  մեկտեղկայսրը չպետք է մոռանա, որ ինքն հասարակ մահկանացու է և Աստծո զավակը բոլորի նման։
  ՆաՏիրոջ  առջև  պատասխանատու  է  հպատակների  ճակատագրերի  համար։
   Դրանով  բյուզանդական  քրիստոնեական  կոնցեպցիան  պարարտ  հող  է  նախապատրաստում  ցարիզմի  և  ցարիներհանրութային կյանքում կրոնական խմորումները դեռևս չէին ավարտվել45։
 Սոկրատես  Սքոլատիկոսը  արժեքավոր  տեղեկություններ  է  հաղորդում,  որնույնիսկ  Հուլիանոս  կայսեր  ժամանակաշրջանում  քրիստոնեության  հալածանքների  ու  հավատքի  մարտիրոսների  կողքին  գործել  են  նաև  հեթանոսական զանգվածներ՝ բազմաթիվ հավատուրացներ ու հեթանոսության ջատագովներ46։
 Սակայն  քաղաքական  կյանքի  այս  և  մի  շարք  այլ  իրադարձություններդուրս  են  մնում  Եվսեբիոս  Կեսարացու  ուշադրությունից։
   Սակայն  այս  ամենըկանխամտածված  քայլ  չէ։
   Եկեղեցական  պատմագրի  ուշադրության  կենտրոնում են ընդհանրական եկեղեցին և նրան ուղղակի առնչություն ունեցող ամենբան։
 Ընդհանուր  առմամբ  Եվսեբիոս  Կեսարացու  աշխատություներում  բավականին  սակավ  անճշտությունների  և  վրիպակների  կարելի  է  հանդիպել։
   Նույնիսկ  նրա  հանդեպ  բացասաբար  տրամադրված  Ռ.  Գրանտը  ընդամենը  երեքփաստական վրիպումներ է հայտնաբերել47։
  Այս ամենի հետ մեկտեղ առաձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև Եվսեբիոս Կեսարացու հեղինակային ինքնության հիմնահարցը։
  Հին աշխարհում ընդունված չէր, որ հեղինակը խոսիիր անձի մասին կամ իր առջև դրված նպատակների մասին։
 Հունահռոմեական  պատմագրության  զարգացումը  կարողացավ  անտիկպատմագիրների  առջև  սահմանել  հստակ  չափորոշիչներ,  որոնց  տիրույթումշատ  հաճախ  հեղինակները  ստիպված  լռում  էին  իրենց  անձի  մասին48։
   Վաղբյուզանդական  առաջին  պատմագիրները,  կանգնած  լինելով  երկու  դարաշրջանների  հատման  սահմանագծին,  ավելի  բարդ  խնդրի  առջև  էին։
   Նրանք,պահպանելով  ավանդական  գրելաոճերը,  պետք  է  մի  շարք  նորարարություններ  իրականացնեին՝  դարաշրջանի  ոգուն  համապատասխան։
   Բնականաբարայդ անցումը միանգամից իրականացնել հնարավոր չէր։
  Ի. Չիչուրովի կարծիքով՝ հեղինակային ինքնության կերպափոխումը սկսվել է Եվսեբիոս Կեսարացուց և իր ավարտին հասել միայն 9-րդ հարյուրամյակում՝ Թեոփանես Խոստովանողի49 ժամանակ50։
 գաղափարական բնութագրերի համար (Курбатов Г. Л., Политическая теория в ранней ВизанПервая половина VII в., М., 1984, с. 103-105)։
 47 Մանրամասն տե՛ս Grant R., op. cit., p. 259. 49 Թեոփանես Խոստովանողը (760-818 թթ.) իր ընկեր Գեորգիոս Սինկելլոսի խնդրանքով գրել է284-813  թթ.  պատմությունը,  որն  հայտնի  է  «Ժամանակագրություն»  կամ  «Բյուզանդականկայսրերի  կենսագրությունը»  անվամբ։
   9-րդ  դարի  կեսին  պատրիարք  Մեփոդիոսը  գրի  առել«Սուրբ  Թեոփանես  Խոստովանողի  վարքը»,  որում  առկա  են  հարուստ  տեղեկություններ  Թեոփանես  Խոստովանողի  կյանքի  և  գործունեության  մասին։
   Օգտագործելով  բազմաթիվ աղբյուրԵկեղեցական պատմագրության հիմնադիրը իր երկասիրությունը սկսում էբավականին ընդարձակ առաջաբանով, որտեղ նա հակված է ընթերցողին ներակայացնելու իր առջև դրված նպատակները։
  Մասնավորապես լավ գիտակցելով  իր  աշխատանքի  նորարությունը  և  բարդությունը`  նա  նշում  է. «Այլ աստանօր ինքնին բանս ներումն հայցէ ի բարեսեր ընթերցանելեաց, զի ծանր լինել խոստովանիմք արտաքոյ զօրութեան մերոյ՝ զոր խոստացաքս լի անթերի՝ի գլուխ տանել, քանզի նախ մխիմք  մեք յայս իբրև ընդ ճանապարհ անկոխ ևանհետ համարձակվելով… Ի հարկէ յայս վաստակ գալ թուիմ, զի ոչ ումեք յեկեղեցական պատմագրաց փոյթ պնդութեան զիրացս կալեալ տեսանեմ. և ակն ունիմ զի որպէս կարևոր պատմութիւնս՝ նոյն և շահաւետ հնախոյզ ուսումնասիրացն լինիցի»51։
 Ի հակառակ այս ամենի՝ Կեսարիայի եպիսկոպոսին հետագա սերունդների  հետազոտողները  հաճախ  քննադատում  էին՝  նշելով  նրա  երկասիրությանմիասնական համակարգի բացակայության մասին։
  Սակայն այս պնդումը միանշանակ  ճիշտ  չի  կարելի  համարել։
   Եկեղեցական  առաջին  պատմագիրը  ունիիր  առջև  դրված  հարցեր,  որոնց  պատասխանները  նա  փորձում  է   տալ   միշարք նորարարությունների միջոցով։
 Ակնհայտ  է,  որ  Եվսեբիոս  Կեսարացին  ընթերցողներին  թողեց  ոչ  թե  անդեմ  գրեթե  անանուն  հեղինակ  ունեցող  մի  երկ,  այլ  բազմակողմնաի  զարգացած անհատի հետազոտության արդյունք։
  Այդ հետազոտությունն իրականացնողի  կերպարն  բացահայտվում  է  նրա  կողմից  փաստերի  ընտրության,  նպատակների  լուսաբանման,  աշխատության  կերպարների  նկատմամբ  վերաբերմունքի ըմբռնման արդյունքում։
 Առաջին եկեղեցական պատմագիրն ամենևին էլ չի թաքցնում իր պատկանելիությունը  քրիստոնեական  եկեղեցուն  և  հակակրանք  է  արտահայտումքրիստոնյաներին հալածողների նկատմամբ52։
 Ընդհանուր առմամբ Եվսեբիոս Կեսարացին ոչ թե կործանում, այլ կերպափոխում է անտիկ պատմագրական ավանդույթները՝ դրանց հաղորդելով քրիստոնեական ոգի։
  Հետևելով Թուկիդիտեսին և Պոլիբիոսին՝ նա գործածում է միշարք  հավաստի  փաստաթղթեր,  որոնց  ենթարկում  է  հանգամանալից  վերլուներ՝ նա լրջորեն քննում է դրանց իսկությունը՝ անհրաժեշտության դեպքում իրականացնելով միշարք կարևոր փաստաթղթերի թարգմանություն։
  Թեոփանես Խոստովանողի «Ժամանակագրությունը»  հրատարակվել  է  նաև  հայերեն։
   Տե՛ս  Թեոփանես  Խոստովանողի`  մեղապարտվանականի  և  Ագրոսի  վանքի  վանահոր  528  տարվա  ժամանակագրությունը,  թարգմանությունը՝  բնագրից,  առաջաբանը  և  ծանոթագրությունները՝  Հ.  Բարթիկյանի,  Օտար  աղբյուրներըՀայաստանի և հայերի մասին, հ. 13, Բյուզանդական աղբյուրներ, Հ. Դ., Ե.,1983։
 51 Եւսեբիոսի Կեսարեցւոյ, Պատմութիւն եկեղեցւոյ, Դպրութիւն առաջին։
 ծության։
   Միաժամանակ  եկեղեցական  պատմության  էջերում  տեղ  է  գտնումնաև  հայտնի  գրական  հնարքներից  մեկը՝  ելույթը,  սակայն  միանշանակ  նորհամեմումներով։
 ԱմփոփումՆերհակ  լինելով  անտիկ  պատմագրական  ավանդույթներին՝  ԵվսեբիոսԿեսարացին  շեղվում  է  ընդունված  կանոններից։
   Առաջին  հերթին  փոխվում  էհետազոտության առարկան։
  Պատերազմների և քաղաքական գործընթացների  պատմությանը  փոխարինելու  է  գալիս  հոգևոր  պատմությունը։
   Դրա  հետմեկտեղ  նա  հրաժարվում  է  գրել  միայն  իր  ապրած  ժամանակաշրջանի  պատմությունը՝ իբրև պատմության սկիզբ սահմանելով արարչագործությունը։
  Միևնույն  ժամանակ  եկեղեցական  առաջին  պատմագիրը,  հակառակվելով  Տակիտոսի հայտնի առանց զայրույթի և կրքի գրելաոճին, բազմիցս խոսում է իր համակրանքների և հակակրանքների մասին։
 Մեզ  համար  ավելի  ընդունելի  են  այն  պատմագետների  տեսակետները,որոնք, հեռու լինելով ծայրահեղ բնորոշումներից, փորձում են Եվսեբիոս Կեսարացու երկերը դիտարկել հեղինակի ապրած ժամանակի մոտեցումների համաձայն։
   Իհարկե,  Եվսեբիոս  Կեսարացուն  չի  կարելի  է  համարել  միանգամայնօբյեկտիվ հեղինակ, սակայն անհնար է չընդգծել նրա մատուցած ավանդը միշարք սկզբնաղբյուրների պահպանման գործում։
 Եվսեբիոս Կեսարացու քննադատական մեթոդը հակված ենք համարելուպատմագրական  մտքի  զարգացմանը  միտված  մեծագույն  ներդրումներից մեկը։
 Գուրգեն ՄուրադյանՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ԿԵՐՊԱՓՈԽՈՒՄԸ ՈՒՇ ԱՆՏԻԿ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ.ԵՎՍԵԲԻՈՍ ԿԵՍԱՐԱՑԻԲանալի բառեր՝ եկեղեցական պատմագրություն, ուշ անտիկ ժամանակաշրջան, ԵվսեբիոսԿեսարացի, հեղինակային ինքնությունԱմփոփում։

Հեղինակը  քննարկում  է  Հռոմեական  կայսրության  անկման  դարաշրջանի  պատմագրական  մեթոդի    կերպափոխման  խնդիրը՝  կենտրոնանալով  եկեղեցական  պատմագրության հիմնադիր Եվսեբիոս Կեսարացու աշխատանքների քննության վրա։
    Եվսեբիոս  Կեսարացին  քաջատեղյակ  էր  անտիկ  պատմագրական  մեթոդներին։
   Իր  երկասիրություններում անտիկ պատմագրական մեթոդների կիրառմամբ՝ նա նոր նոր շունչ  և զարգացման հեռանկարներ հաղորդեց վաղմիջնադարյան քրիստոնեական պատմագրությանը։
   Նույնիսկ  որոշ  վրիպումների  առկայության  պարագայում  Եվսեբիոս  Կեսարացուն  կարելի է համարել բավականին ինքնուրույն հեղինակ։
  Նրա ստեղծագործությունների շնորհիվ  մեզ  են  հասել  մի  շարք  հեղինակների  երկասիրություններ,  որոնց  ձեռագրերը  մեզ  չեն  հասել։
