ԴՆԹ-ԷԹԻԴԻՈՒՄԻ ԲՐՈՄԻԴ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸՖԼՈՒՈՐԵՍՑԵՆՏԱՅԻՆ ԱՆԻԶՈՏՐՈՊԻԱՅԻ ՄԻՋՈՑՈՎՆերածություն։
  Ֆլուորեսցենտային անիզոտրոպիան լայնորեն կիրառվում է կենսաքիմիական հետազոտությունների և բժշկական փորձաքննությունների բնագավառում  [2,  6]։
   Այս  մեթոդի  հիմքում  ընկած  է  այն  հանգամանքը,  որ  բևեռացված  լույսովգրգռվելիս  բազմաթիվ  ֆլուորոֆորների  առաքումը  նույնպես  լինում  է  բևեռացված։
 Առաքման  բևեռացման  աստիճանը  բնութագրվում  է  անիզոտրոպիայի  միջոցով  (r)։
 Առաքումը  կարող  է  ապաբևեռացվել  մի  շարք  գործընթացների  հետևանքով,  որըհիմնականում կախված է հետազոտվող նմուշի հատկություններից։
 Հայտնի է, որ բոլոր քրոմոֆորները ունեն անցման մոմենտ, որն ընկած է մոլեկուլային առանցքի նկատմամբ որոշակի ուղղությամբ։
  Պտտական դիֆուզիան փոխում էանցման  մոմենտի  ուղղությունը  և  հանդիսանում  է  ապաբևեռացման  հիմնականպատճառը։
   Անիզոտրոպիայի  չափումները  հնարավորություն  են  տալիս  որոշելուֆլորոֆորի  միջին  անկյունային  տեղաշարժը,  որը  տեղի  է  ունենում  ֆոտոնի  կլանմանև  հետագա  առաքման  ընթացքում։
   Անկյունային  տեղաշարժը  կախված  է  գրգռվածվիճակում պտտական դիֆուզիայի չափից և արագությունից։
 Հայտնի  է  նաև,  որ  ֆլուորեսցենտային  անիզոտրոպիայի  չափումների  ժամանակնմուշը ենթարկվում է ուղղահայաց լույսի ազդեցությանը։
  Գրգռող լույսի էլեկտրականվեկտորը զուգահեռ է ուղղահայաց (z) առանցքին։
  Ճառագայթման ինտենսիվությունըչափվում  է  բևեռացուցիչի  միջով  անցնելուց  հետո։
   Երբ  բևեռացուցիչը  զուգահեռ  էգրգռմանը, ապա ինտենսիվությունը նշանակվում է IVV, ուղղահայաց դասավորությանդեպքում  ինտենսիվությունը  նշանակում  ենք  IVH  (V-Vertical,  H-Horisontal)։
   Ինտենսիվության այս արժեքները օգտագործվում են անիզոտրոպիայի չափման համար։
 որտեղ G-ֆակտորը որոշվում է հետևյալ առնչությամբ`Անիզոտրոպիան  չափման  միավոր  չունեցող  մեծություն  է  և  կախված  չէ  նմուշիընդհանուր  ինտենսիվությունից։
   Պատճառն  այն  է,  որ  ինտենսիվությունների  տարբերությունը  (IVV–GIVH)  նորմավորվում  է  ընդհանուր  ինտենսիվությամբ,  որը  հավասար  է`IT = IVV + 2GIVH։
 Ավելի  հին  հրատարակություններում,  ինչպես  նաև  բժշկական  գրականությանմեջ  ավելի  հաճախ  օգտագործվում  է  բևեռացումը  (պոլյարիզացիան)։
   Անիզոտրոպիայի և բևեռացման միջև կապը տրվում է հետևյալ արտահայտությամբ՝Կլանման  և  առաքման  անցման  մոմենտների  կազմած  անկյան  միջին  արժեքի  ևանիզոտրոպիայի միջև կապը տրվում է հետևյալ արտահայտությամբ.Այժմ քննարկենք ԴՆԹ-էթիդիումի բրոմիդ (ԷԲ) համակարգը։
  ԴՆԹ-ի կառուցվածքի  վրա,  մասնավորապես՝  պարույր-կծիկ  անցումների  վրա  տարբեր  տիպի  նյութերիազդեցության  ուսումնասիրությունը  վերջին  ժամանակներս  մեծ  հետաքրքրությանառարկա է դարձել [1, 5, 7]։
  Հայտնի է, որ ԷԲ-ն կենսաբանական լաբորատորիաներումսովորաբար  օգտագործվում  է  նուկլեինաթթուների  հայտնաբերման  համար։
   Այն  հաճախ  օգտագործվում  է  կենսաքիմիական  լաբորատորիաներում՝  սպեկտրոսկոպիական  մեթոդներով  ուսումնասիրությունների  ժամանակ  ԴՆԹ-ի  մոլեկուլը  «տեսանելի»դարձնելու համար, քանի որ ԴՆԹ-ն չի ֆլուորեսցենցում։
  Վերջինիս հիմքում ընկած էայն  հանգամանքը,  որ  ԷԲ-ի  մոլեկուլը  ֆլուորեսցենցում  է  ուլտրամանուշակագույնլույսով  ճառագայթվելիս  և  լուսարձակում  է  տեսանելի  մասում։
   ԷԲ-ի  ցիկլիկ  կառուցվածքն  ունի  հիդրոֆոբ  բնույթ  և  մխրճվելով  երկպարույր  ԴՆԹ-ի  ներքին  հիդրոֆոբտիրույթ՝ առաջացնում է ամուր Վան դեր Վաալսյան կապեր ԴՆԹ-ի հիմքերի հետ։
  Այսմեխանիզմով  կապումը  կոչվում  է  ինտերկալացիոն,  իսկ  մոլեկուլները`  ինտերկալացիոն ագենտներ։
 Օգտագործված  նյութերը  և  հետազոտման  եղանակը։
   Կատարված  ուսումնասիրություններում  օգտագործվել  են  հորթի  թիմուսի  ԴՆԹ,  էթիդիումի  բրոմիդ,որոնք  ձեռք  են  բերվել  “Sigma”  ընկերությունից։
   ԴՆԹ-ի  լուծույթը  պատրաստվել  էցիտրատային  բուֆերում(0.015  Մ  NaCl  և  0.0015  Մ  նատրիումի  ցիտրատ`Na3C6H5O5.5H2O), pH 7.5։
 ԴՆԹ-ի  լուծույթների  պատրաստման  ժամանակ  սկզբից  ստացվել  է  էթիդիումիբրոմիդի  համապատասխան  կոնցենտրացիայով  լուծույթ  ցիտրատային  բուֆերում։
 Ստացված լուծույթը խառնվել է մինչև լավ լուծվելը, այնուհետև ավելացվել է համապատասխան քանակով ԴՆԹ-ի լուծույթը։
  Լուծույթներում ԴՆԹ-ի և ԷԲ-ի կոնցենտրացիաները եղել են համապատասխանաբար 7.95010-5 Մ և 5.87510-5 Մ, վերջիններսճշտվել  են  էլեկտրոնային  կլանման  սպեկտրոսկոպիայի  մեթոդով`  SPECORD  50PCսպեկտրոսկոպի  օգտագործմամբ։
   ԴՆԹ-ի  և  ԷԲ-ի  կլանման  մոլային  գործակիցներըհամապատասխանաբար հավասար են` ε260նմ=6600 և ε480նմ=5680 Մ-1սմ-1։
 Ֆլուորեսցենտային չափումները կատարվել են Varian  Cary Eclipse  ֆլուորեսցենտային սպեկտրոֆոտոմետրի օգտագործմամբ` 1  սմ լայնությամբ քվարցե կյուվետներում։
  Գրգռման ալիքի երկարությունը ֆիքսվել է 520 նմ, իսկ առաքումը դիտարկվել է605  նմ  ալիքի  երկարության  տակ։
   Գրգռման  և  առաքման  ճեղքերի  լայնություններըեղել են համապատասխանաբար 5 և 10 նմ։
  Չափումները կատարվել են 22 0C ջերմաստիճանում։
   Ջերմաստիճանը  կարգավորվել  է  LAUDA  A100  թերմոստատի  օգնությամբ։
  Լուծույթի ջերմաստիճանը անմիջականորեն ֆիքսվել է կյուվետի բաժանմունքում տեղադրված ջերմաստիճանային ինդիկատորի միջոցով։
 Ստացված արդյունքները և դրանց քննարկումը։
  ԷԲ-ի դրականորեն լիցքավորված  մոլեկուլների  և  հարևանությամբ  գտնվող    ԴՆԹ-ի  ֆոսֆատային  խմբերի  միջևառկա  են  էլեկտրոստատիկ  փոխազդեցություններ,  որոնցով  պայմանավորված  էԴՆԹ-էթիդիումի  բրոմիդ  կոմպլեքսի  կայունությունը։
   Փորձնական  հետազոտությունները  ցույց  են  տալիս,  որ  էթիդիումի  բրոմիդի  ֆլուորեսցենտային  անիզոտրոպիան23rr21cos32rֆունկցիա  է  ԴՆԹ-ի  հիմնային  զույգեր/լիգանդ  հարաբերությունից։
   Այս  արդյունքիորակական  և  քանակական  բացատրությունը  պահանջում  է  հաշվի  առնել  մի  քանիգործընթացներ,  որոնք  կարող  են  հանգեցնել  անիզոտրոպիայի  փոփոխությանը`ապաբևեռացմանը  (դեպոլյարիզացիային)։
   Այն  մոդելները,  որոնք  օգտագործվում  ենբացատրելու համար փորձնական տվյալները, հաշվի  են առնում ԴՆԹ-ԷԲ կոմպլեքսիկողմնորոշումը  և  պտտական  դինամիկան։
   Երկու  հիմնական  գործոնները,  որոնքհարուցում  են  ապաբևեռացում,  ԴՆԹ-ի  այն  հատվածի  պտտական  շարժումն  է,  որինկապված  է  էթիդիումի  բրոմիդը  և  էներգիայի  անցումը  ԷԲ-ի  մոլեկուլներից  այլմոլեկուլներին  տարբեր  ուղղություններով`  ԴՆԹ-ի  մեծ  պարունակության  դեպքում։
 ԴՆԹ-ի  փոքր  քանակությունների  դեպքում  միայն  ԴՆԹ-ի  նշված  հատվածներիպտույտն է բերում ապաբևեռացման։
  Այնուամենայնիվ, փորձնականորեն հնարավոր էչափել  միայն  գումարային  ապաբևեռացումը։
   Միևնույն  ապաբևեռացումը  կարող  է  իհայտ  գալ  երկու  գործոններով`  զգալի  մեծ  պտտական  շարժում՝  համակցված  փոքրպրոյեկցիոն  անկյունով  (φ),  որը  կազմում  են  ԷԲ  անցման  դիպոլ  մոմենտը  և  ԴՆԹ-իպարուրային  առանցքին  ուղղահայաց  հարթությունը,  կամ  քիչ  արտահայտվածպտտական  շարժմամբ`  համակցված  հարաբերականորեն  մեծ  φ  անկյամբ։
   Այսանորոշությունը վերացնելու համար պետք է ընդունել, որ հաստատուն են պտտականշարժումը  նկարագրող  մեծությունները  կամ  հաստատուն  է  φ  անկյունը։
   Էթիդիումիբրոմիդը ունի բավականին մեծ գրգռված վիճակի կյանքի տևողություն` 25 նվ և մեծφ  անկյուն`  մոտ  700։
   ԴՆԹ-Էթիդիումի  բրոմիդ  կոմպլեքսի  համար  φ  անկյան  արժեքըկարելի է ընդունել հաստատուն ԴՆԹ-ի փոքր պարունակությունների դեպքում, քանիոր  ավելի  մեծ  պարունակությունների  դեպքում  կապումը  տեղի  է  ունենումինտերկալացիոն  մեխանիզմով,  որի  հետևանքով  ԴՆԹ-ի  երկպարույրը  մասամբքանդվում է [3]։
  Մեր կողմից կատարված աշխատանքում որոշվել են ԴՆԹ-ԷԲ համակարգի  անիզոտրոպիայի  արժեքը  և  առաքման  պրոցեսի  ընթացքում  անցման  դիպոլմոմենտի  անկյունային  տեղաշարժը։
   Այս  մոտեցումը  կարող  է  կիրառվել՝  տարբերգործոնների ազդեցությունը ԴՆԹ-ԷԲ համակարգի վրա ուսումնասիրելու համար։
 ԴՆԹ-ի և էթիդիումի բրոմիդի փոխազդեցությանը հետևելու համար պատրաստվել  է  ԴՆԹ-ի  և  էթիդիումի  բրոմիդի  վերը  նշված  կոնցենտրացիաները  պարունակողլուծույթ։
   Էթիդիումի  բրոմիդի  մոլեկուլները,  փոխազդեցության  մեջ  մտնելով  ԴՆԹ-իազոտային հիմքերի հետ, դառնում են քիչ շարժունակ, քան ազատ վիճակում, ինչը բերում է ֆլուորեսցենտային անիզոտրոպիայի մեծացմանը։
  Այսինքն, հետևելով անիզոտրոպիայի  փոփոխությանը՝  կարելի  է  նկարագրել  ԴՆԹ-ի  հետ  տեղի  ունեցող  փոփոխությունները,  որոնք  ի  հայտ  են  գալիս  տարբեր  գործոնների  ազդեցությամբ,  ինչպիսիք են ջերմաստիճանը, ԴՆԹ-ի կոնցենտրացիան, pH-ը, լուծույթում աղերի առկայությունը և խառը լուծիչների (ջուր/օրգանական լուծիչ) կիրառումը [4, 9]։
  Մեր կողմիցկատարված  աշխատանքում  որոշվել  է  ԴՆԹ-ին  կապված  էթիդիումի  բրոմիդի  անիզոտրոպիայի  արժեքը։
   Նկար  1-ում  բերված  են  այդ  համակարգի  ֆլուորեսցենտայինսպեկտրները բևեռացուցիչների տարբեր դիրքերի դեպքում։
 Նկար 1. ԴՆԹ-էթիդիումի բրոմիդ կոմպլեքսի ֆլուորեսցենտային սպեկտրներըբևեռացուցիչների տարբեր դիրքերի դեպքում. A. HV, B. HH, C. VV, D. VHԵլնելով  ֆլուորեսցենցիայի  ինտենսիվությունների  արժեքներից՝  ըստ  (1)  բանաձևի  որոշվել  է  ԴՆԹ-ին  կապված  էթիդիումի  բրոմիդի  անիզոտրոպիայի  արժեքը,որն ստացվել է 0.09։
  Ելնելով անիզոտրոպիայի այդ  արժեքից՝ (4) բանաձևի միջոցովորոշվել է  անկյան միջին արժեքը, որը հավասար է 510։
  Այս հաշվարկը կատարվումէ՝  ընդունելով,  որ  էթիդիումի  բրոմիդի  մոլեկուլը  սիմետրիկ  է  z  առանցքի  նկատմամբ[8]։
   Նշենք,  որ  հետազոտություններում  կիրառվում  են  ինչպես  ԴՆԹ-ին  քիմիապեսկապված,  այնպես  էլ  ոչ  քիմիապես  կապված  լիգանդներ,  որոնք  կախված  են  ուսումնասիրվող համակարգի առանձնահատկություններից։
 Այսպիսով, ուսումնասիրվել է ԴՆԹ-էթիդիումի բրոմիդ համակարգը ֆլուորեսցենտային  անիզոտրոպիայի  միջոցով,  որոշվել  է  ԴՆԹ-ին  կապված  էթիդիումի  բրոմիդիանիզոտրոպիայի  արժեքը։
   Ելնելով  անիզոտրոպիայի  արժեքից՝  որոշվել  է  առաքմանժամանակ անցման դիպոլ մոմենտի միջին անկյունային տեղաշարժը։
 Գրականություն1.  Ազնաուրյան Մ., Խաչատրյան Ա., Մարգարյան Շ., Դիալկիլսուլֆօքսիդների ներկայությամբ  ԴՆԹ-ի  ջերմային  դենատուրացման  ուսումնասիրությունը  ֆլուորեսցենց  սպեկտրոսկոպիայի  մեթոդով,  «ԵՊՀ  Գիտական տեղեկագիր. Քիմիա և  կենսաբանություն»,3.  Barcellona M., Grattont E., Fluorescence Anisotropy of DNA/DAPI Complex։
  Torsional Dy5.  Gore  M.,  Spectrophotometry  and  Spectrofluorimetry։
   A  Practical  Approach,  New  York,intercalative binding։
  Structure of an ethidium-dinucleoside monophosphate cristaline complex,ethidium։
   5-iodouridylyl  (3'  -5')  adenosine, Proc.  Nat.  Acad.  Sci.  USA,  1975,  Vol.  72,  No.  2,Կարեն Ամիրբեկյան, Հայկ ՊետրոսյանԴՆԹ-ԷԹԻԴԻՈՒՄԻ ԲՐՈՄԻԴ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸՖԼՈՒՈՐԵՍՑԵՆՏԱՅԻՆ ԱՆԻԶՈՏՐՈՊԻԱՅԻ ՄԻՋՈՑՈՎԲանալի բառեր՝ ԴՆԹ, էթիդիումի բրոմիդ, ֆլուորեսցենտային անիզոտրոպիա,մոլեկուլային փոխազդեցություններ, պտտական դիֆուզիա։

Ֆլուորեսցենտային  անիզոտրոպիայի  մեթոդով  ուսումնասիրվել  է  ԴՆԹ-ի  լուծույթը  ցիտրատային բուֆերում։
  Որպես ԴՆԹ-ի ֆլուորեսցենտային նշանակիր օգտագործվել է էթիդիումի բրոմիդը։
  Որոշվել է ԴՆԹ-ին կապված էթիդիումի բրոմիդի ֆլուորեսցենտային անիզոտրոպիայի արժեքը։
  Անիզոտրոպիայի ստացված արժեքից որոշվել է առաքման ժամանակ էթիդիումի բրոմիդի  մոլեկուլի  անցման  դիպոլ  մոմենտի  պտույտի  միջին  անկյունը,  որը  նկարագրում  է  ֆլուորոֆորի  մոլեկուլների պտտական դիֆուզիան և շարժումը ԴՆԹ-ի ներքին հիդրոֆոբ տիրույթում։
