«ԱՂԲՅՈՒՐ» ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ ԿԱԶՄՎԱԾ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄՀայերենի  բազմահազար  տեղանունների  մեջ  իրենց  տարածվածությամբ,  իմաստային  բազմազանությամբ  աչքի  են  ընկնում  տեղանվանակերտ  մի  շարք  բաղադրիչներ  ու  հիմքեր։
   Դրանց  շարքում  առավել  գեղեցիկ  են  «աղբյուր»  բաղադրիչով  կազմվածները։
   Ներկա  քննության  նպատակն  է  ուսումնասիրել  և  ներկայացնել  «աղբյուր»բաղադրիչով  հայերեն  տեղանունները՝  դասակարգելով  ըստ  կազմության,  բնույթի  ևդրանց մասին պահպանված ավանդության։
  Քննության նյութը քաղել ենք հիմնականում «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»-ից1։
 Ըստ  կազմության՝  մեր  դուրս  գրած  տեղանունները  բաժանվում  են  հինգ  հիմնական խմբի` պարզ, ածանցավոր, բարդ, բարդ ածանցավոր և հարադիր կազմության։
 Պարզ են այն տեղանունները, որոնք կազմված են միայն մեկ արմատից, հաճախասվում են նաև մենաբառ։
  Մեր քննած բառերի մեջ նման մեկ դեպք է ընդամենը հանդիպել, որն էլ հենց Աղբյուր կոչվող բնակավայրն է։
 Ածանցավոր են այն տեղանունները, որոնք կազմված են մեկ հիմքից կամ արմատից և մեկից ավելի ածանցներից, որոնցից են` Աղբյուրակ, Աղբյուրիկ։
 Բարդ են այն տեղանունները, որոնք կազմված են երկու և ավելի հիմքերից կամարմատներից։
   Այս  դեպքում  բառակազմական  հիմքերի  բաղադրիչները  անտեսումենք՝  հաշվի  առնելով,  որ  դրանք  տեղանուն  են  կերտում  իբրև  առաջնային  հիմքեր։
 Իրենց  հերթին  դրանք  լինում  են  հոդակապավոր  և  անհոդակապ։
   Քանի  որ  աղբյուրբաղադրիչը  կազմում  է  երկրորդ  հիմքը,  այսինքն՝  հետադաս  է,  այդ  իսկ  պատճառովբարդ բառերը կազմվում են առանց ա հոդակապի, օրինակ՝ Լուսաղբյուր, Սառնաղբյուր, Վարդաղբյուր, Շոռաղբյուր և այլն։
 Բարդ բառերը փորձել ենք դասակարգել ըստ կազմության կաղապարի, այսինքն՝ըստ առաջին բաղադրիչի խոսքի մասային պատկանելության։
 «Գոյական+գոյական» կազմությունը մեծամասնությունն է, որի մեջ կան.•  առաջին  բաղադրիչը  տեղանվանակերտ  հիմք  է.  Լանջ+աղբյուր,  Ակ+աղբյուր,Գյոլ+աղբյուր,  Շեն+աղբյուր,  Ձոր+աղբյուր,  Սարի+աղբյուր,  Գեղ+աղբյուր,Խաչ+աղբյուր, Պոզ+աղբյուր,•  որևէ  այլ  գոյականէ.  Աղ+աղբյուր,  Ավազ+աղբյուր,  Արեն+աղբյուր,Լուս+աղբյուր,  Մոշ+աղբյուր,  Տերն+աղբյուր,  Հով+աղբյուր,  Երկաթ+աղբյուր,Արծաթ+աղբյուր,•  անձնանուն. օրինակ՝ Թորոս+աղբյուր, Վառամ+աղբյուր, Պապ+աղբյուր,•  կենդանիների  անուններ.  Արջն+աղբյուր,  Շն+աղբյուր,  Կաքավ+աղբյուր,Ուլ+աղբյուր։
 «Ածական+գոյական»  կազմությունը  նույնպես  հանդիպում  է,  որի  մեջ  առանձնացրել ենք երկու խումբ. 1  Հակոբյան  Թ.,  Մելիք-Բախշյան  Ստ.,  Բարսեղյան  Հ.,  Հայաստանի  և  հարակից  շրջանների  տեղանունների բառարան, հ. 1-5, Երևան, 1986-2002։
  Այսուհետև՝ ՀՀՏԲ։
 •  որակական  կամ  հարաբերական  ածականներ,  օրինակ՝  Ջերմ+աղբյուր,Նոր+աղբյուր,  Սառն+աղբյուր,  Բարակ+աղբյուր,  Կարճ+աղբյուր,  Բազմ+աղբյուր, Տաք+աղբյուր,•  գունանուններ,  օրինակ՝  Դեղին+աղբյուր,  Ճերմակ+աղբյուր,  Սպիտակ+աղբյուր Սև+աղբյուր, Շեկ+աղբյուր։
 «Կապ+գոյական»  կազմության  մեկ  օրինակ  է  հանդիպել,  օրինակ՝  Տակ+ախպյուր, հնարավոր է, իհարկե, այն կազմված է տաք>բաղադրիչով։
 Բարդ բառերի շարքում հետաքրքրություն է ներկայացնում Անաշաղբյուր կոչվողգյուղը, որն ամենայն հավանականությամբ Անուշ աղբյուր պետք է կոչված լինի։
 Բարդ  ածանցավոր  են  այն  տեղանունները,  որոնք  կազմված  են  երկու  հիմքիցկամ արմատից և մեկ ածանցից՝ Նորաղբյուրիկ։
 Հարադիր տեղանունները կազմված են երկու և ավելի միմյանցից անջատ գրվողբառերից,  ընդ  որում  աղբյուր  բաղադրիչը  կարող  է  լինել  նախադաս  կամ  ետադաս,եռաբաղադրիչ բարդության դեպքում՝ նաև միջադաս։
  Այդպիսիք են՝ Երկբաղադրիչ.  Աղբյուրակ  Վերին,  Աղբյուրի  դուռ,  Աղբյուրի  սար,  Աղոթիքի  աղբյուր,  Անմահության  աղբյուր,  Գաստոնի  աղբյուր,  Գըռիձորի  աղբյուրներ,  Գողոց  աղբյուր, Եղին աղբյուր, Զոռզոռ աղբյուր և այլն։
 Եռաբաղադրիչ. Գագիկ թագավորի աղբյուր, Թարգմանչաց վանքի աղբյուր, Խազալ կապի աղբյուր, Սպիտակ աղբյուրի խաչ, Քառսուն մանկանց աղբյուր։
 Հանդիպում են նաև սակավաթիվ բազմաբաղադրիչ բառեր՝ Գեչիկ գյադուկի շոռաղբյուր։
 Անվանումների  մեջ  առանձնացրել  ենք  մի  խումբ,  որոնք  կիրառվում  են  բաղադրիչների հնչյունափոխված և անհնչյունափոխ զուգահեռ տարբերակներով. •  Լիսաղբյուր (աղբյուր, ուխտատեղի), Լուսաղբյուր (աղբյուր),•  Նորախպյուր (գյուղ), Նորաղբյուր (գյուղ),•  Շոռաղբյուր  (լեռնագագաթ),  Շորաղբյուր  (գյուղ),  Շորաղբյուր  (հանքային  աղբյուր),•  Սառնախպյուր  (գետ),  Սառնախպյուր  (գյուղ),  Սառնախպյուր  (գյուղ),  Սառնաղբյուր (աղբյուր), Սառնաղբյուր (գետ), Սառնաղբյուր (գետակ), Սառնաղբյուր(գյուղ), Սառնաղբյուր (գյուղ), Սառնաղբյուր (գյուղատեղի), Սառնաղբյուր (լեռնագագաթ), Սառնաղբյուր (վայր),•  Վարդախպյուր  (գյուղ),  Վարդաղբյուր  (գետակ),  Վարդաղբյուր  (գյուղ),  Վարդաղբյուր (գյուղ),•  Վարժակա  աղբյուր  (գյուղ),  Վարժակաց  աղբյուր  (գյուղ),  Վարժակի  աղբյուր(գյուղ), Վարժանկա աղբյուր (գյուղ), Վարժանկե աղբյուր (գյուղ)։
 Այս  կազմության  տեղանուններով  հայերենում  անվանադրվում  են  ֆիզիկաաշխարհագրական վայրերի, պատմական օբյեկտների, բնակավայրերի գրեթե բոլոր տեսակները։
  Ըստ բնույթի տեղանունները բաժանել ենք հետևյալ խմբերի.1.  Լեռներ, լեռնաբազուկներ, լեռնագագաթներ, ձմեռանոցներ.Կռըն աղբրիկ (լեռ), Կաքավաղբյուր (ձմեռանոց), Ճոկնու աղբյուր (լեռնաբազուկ),Սիլաղբյուր (լեռնագագաթ), Սպիտակաղբյուր (ձմեռանոց), Սպիտակ աղբյուր (ձմեռանոց), Ուլաղբյուր (լեռնագագաթ), Գյոլաղբյուր (ձմեռանոց)։
 2.  Քարայրներ, ձորեր, հովիտներ, գոգավորություններ.Ճոկնու աղբյուր (ձոր), Աղբյուրների ձոր (գոգավորություն), Ավեղ աղբյուր (հովիտ)։
 3.  Լճեր, գետեր, ջրանցքներ, աղբյուրներ, ջրամբարներ.Բարակաղբյուր  (գետակ),  Արզնիի  աղբյուրներ  (հանքային  աղբյուրներ),  Արքայության  աղբյուր  (աղբյուր),  Բերդերու  աղբյուր  (աղբյուր),  Բերդի  աղբյուր  (աղբյուր),  Բոժանա աղբյուրներ (աղբյուրներ), Կենարար աղբյուր (աղբյուր-հուշարձան), Կոստնտուտի  աղբյուր  (աղբյուր),  Կովհովիվի  աղբյուր  (աղբյուր),  Կորեկի  աղբյուր  (աղբյուր),Կուրաղբյուր (լիճ), Հալճից աղբյուր (աղբյուր), Հարեմ աղբյուր (աղբյուր), Հյուսեինաղաաղբյուր (աղբյուր), Հոռնաղբյուր (աղբյուր), Հովաղբյուր (աղբյուր), «Հորթերի աղբյուր»(աղբյուր), Ղզըլչախչախի աղբյուր (աղբյուր), Մամուշեղի աղբյուր (աղբյուր), Մարղուլիաղբյուր  (աղբյուր),  Մեծ  աղբյուր  (աղբյուր),  Մկնխոռու  աղբյուր  (աղբյուր),  Մոշահավիաղբյուր (աղբյուր), Մոշաղբյուր (աղբյուր),  Մոտիկ աղբյուր (աղբյուր), Մորուք աղբյուր(աղբյուր),  Մուխալ  աղբյուր  (աղբյուր),  Մուշաղբյուր  (գետակ),  Յոթականի  աղբյուր(աղբյուր), Յոթն ախպոր աղբյուր (աղբյուր), Յոթն աղբյուրներ (աղբյուրներ), Նավավորի  աղբյուր  (աղբյուր),  Նվեր  աղբյուր  (աղբյուր),  Շաղասարի  աղբյուր  (աղբյուր),  Շատաղբյուր  (աղբյուր),  Շորշորի  աղբյուր  (աղբյուրներ),  Սառնաղբյուրի  ջրամբար  (ջրամբար)։
 4.  Գավառներ, քաղաքներ, գյուղեր.Անուշ  աղբյուր  (գյուղ),  Ավեղ  աղբյուր  (գյուղ),  Կարճաղբյուր  (գյուղ),  Կարմիրաղբյուր  Ներքին  (գյուղ),  Կարմիրաղբյուր  Վերին  (գյուղ),  Կաքավուց  աղբյուր  (գյուղ),  Կորաղբյուր (գյուղ), Հացյաց աղբյուր (գյուղ), Հոտած աղբյուր (գյուղ), Մուշաղբյուր (գյուղ),Մուշեղաղբյուր  (գյուղ),  Յոթաղբյուրներ  (գյուղ),  Նորաղբյուրիկ  (գյուղ),  Շենաղբյուր(գյուղ), Շնաղբյուր (գյուղ), Շողան աղբյուր (գյուղատեղի)։
 5.  Կամուրջներ. Պաղաղբյուր։
 6.  Վանքեր, սրբավայրեր, եկեղեցիներ, ուխտատեղիներ.Մանուկ  աղբյուր  (վայր,  սրբավայր),  Մանուկյանների  աղբյուր  (սրբավայր),  Միջնաղբյուրի  վանք  (վանք),  Մկաց  աղբյուր  (սրբավայր),  Ջերմաղբյուր  (վանք),  Ջերմաղբյուրի Ս. Աստվածածին (վանք), Սպիտակ աղբյուրի խաչ (եկեղեցի), Սպիտակ աղբյուրի  վանք  (վանք),  Վանքի  լուսաղբյուր  (ուխտատեղի),  Տապաս  աղբիւր  (ուխտատեղի),Գառնիկ աղբյուր (ուխտատեղի), Դող աղբյուր (ուխտավայր)։
 Հայերենում  միևնույն  անունով  կարող  են  անվանվել  տարբեր  օբյեկտներ։
   Դանկատելի է նաև մեր քննած տեղանունների դեպքում.•  Ակնաղբյուր՝ գետակ և գյուղ,•  Ավզաղբյուր՝ գյուղ և գետակ,•  Բազմաղբյուր՝ ամրոց, ավան և գյուղ,•  Երկաթաղբյուր՝ աղբյուր և լեռ,•  Զույգ աղբյուր՝ աղբյուր, ավան, գյուղ, հնավայր,•  Լուսաղբյուր՝ աղբյուր, բլուր, գետակ, գյուղ, ողողատ, ուխտատեղի,•  Խաչաղբյուր՝ ավերակ գյուղ, ամառանոց, գետ, լեռնագագաթ, ուխտատեղի,•  Կարմիր աղբյուր՝ աղբյուր, գետակ, գյուղ,•  Կաքավաղբյուր՝ աղբյուր, ձմեռանոց,•  Ձորաղբյուր՝ գետակ, գյուղ,•  Ճոկնու աղբյուր՝ լեռնաբազուկ, ձոր,•  Շեկաղբյուր՝ գյուղատեղի, լեռնագագաթ,•  Պաղաղբյուր՝ աղբյուր, գյուղ, լեռնագագաթ,•  Սարիաղբյուր՝ գետ, լեռ,•  Սև աղբյուր՝ ագարակ, գյուղ, գյուղակ, աղբյուր, գետակ,•  Սպիտակ աղբյուր՝ աղբյուր, գետակ, գյուղ, ձմեռանոց,•  Տաքաղբյուր՝ աղբյուր, գետ,•  Ցուրտ աղբյուր՝ աղբյուր, գյուղատեղի։
 Բազմաթիվ  գեղեցիկ  ավանդություններ  են  կապված  աղբյուր  բաղադրիչով  տեղանունների  հետ։
   Այստեղ  նշել  ենք  տեղանունը  և  կողքին  էլ  ավանդապատումը,որոնք  բաժանել  ենք  մի  քանի  պայմանական  խմբերի։
   Դրանք  քաղել  ենք  հիմնականում  «Ավանդապատումից»  և  ՀՀՏԲ-ից,  ուստի  առանձին-առանձին  հղումներ  չենքարել։
 1.   Ժողովրդական զրույցներ։
 • Ագռավի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Տեղացիներն  այս  աղբյուրի  անվան  առաջացումըբացատրում են Գրիգոր Տաթևացու հետ կապված մի ավանդությամբ։
  Ավանդությանհամաձայն՝  Գր.  Տաթևացին  երեխա  ժամանակ  Տաթևի  վանքի  գառներն  արածեցնելիս,  մի  օր  այդ  աղբյուրից  ջուր  խմելու  ժամանակ,  օձն  ուզում  է  նրան  խայթել։
 Տեսնելով  այդ՝  ագռավն  իրեն  նետում  է  աղբյուրի  մեջ։
   Օձը  Գրիգորի  փոխարենխայթում  է  ագռավին։
   Տաթևի  վանահայրը  անձնազոհ  ագռավին  թաղում  է  աղբյուրիմոտ և նրա անունը դնում Ագռավի աղբյուր։
 • Կարճաղբյուր (գետ)։
  Ժողովրդական ավանդության համաձայն գյուղն այսպես էկոչվել,  որովհետև  ժայռի  խոռոչից  բխող  աղբյուրը`  կարճ  ճանապարհ  անցնելովթափվում է լիճը։
 • Աղմաղանի  աղբյուրներ  (աղբյուրներ)։
   Այստեղ  ժամանակին  բազմաթիվ  աղբյուրներ են եղել։
  Նաղի խանը ուղտերի քարավանով բուրդ է կրել տալիս և խցկում բոլոր  աղբյուրների  ակունքները,  որպեսզի  իր  հակառակորդները  աչք  չդնեն  այդ  ջրառատ վայրերին։
 • Կաքավի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Մի  որսկան  այստեղ  կաքավի  բուն  է  գտնում`ձագերը  միջին։
   Սատանայի  թելադրանքով  նա  քանդում  է  բունը  և  ոչնչացնումկաքավի ձագերին։
  Մայր կաքավը տեսնելով ավերված բունն ու ոչնչացված ձագերին,սկսում  է  սուգ  ու  լաց  անել։
   Նրա  արտասուքներից  աղբյուր  է  գոյանում,  ինքն  էլ  շատչանցած անշնչանում է։
  Բարեխիղճ  մարդիկ  թաղում են կաքավին, քար գցում գերեզմանին, քարի տակից նով անցկացնում, որից սկսում է հոսել այս սառն աղբյուրը։
 • Մահտեսի  Մելքումի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Շահ-Աբասը,  հավանելով  ՄահտեսիՄելքումի  գեղեցիկ  կնոջը,  նրան  բռնությամբ  տանում  է  իր  հարեմը։
   Ժամանակ  անց,կարոտելով կնոջը,  Մելքումը գնում է  Սպահան և ծպտված սկսում է  իբրև որմնադիրաշխատել  շահի  պալատի  մոտ։
   Շահ-Աբասն  ու  կինը  դուրս  են  գալիս  պատշգամբնարդի խաղալու։
  Մելքումը կնոջ ուշադրությունը գրավելու համար երգով մրմնջում է.«Հին դարդերս նորոգվեցին, այ տղա կիր բեր»։
  Կինը, ճանաչելով ամուսնուն, նետում էզառը և երգով պատասխանում. «Անցյալը պետք է մոռանալ, ա՜յ թե զառս հինգ ու վեցգար»։
 Շահը  կասկածում  է  այդ  խորհրդավոր  հարց  ու  պատասխանին  և  փորձելու  համար  թույլ  է  տալիս  կնոջը  կես  ժամով  տեսակցել  ամուսնու  հետ։
   Հասկանալով  այդ,Մելքումի կինը խորհուրդ է տալիս ամուսնուն` հեռանալ շահի պալատի մոտից,  և իրհոգու  փրկության  համար  յոթ  եկեղեցի  և  յոթ  աղբյուր  շինել։
   Մելքումը  կատարում  էկնոջ  ցանկությունը։
   Ներքին  Ագուլիսի  Դաշտի  բազարի  մոտ  գտնվող  աղբյուրը`  այդյոթ  աղբյուրներից  մեկն  է,  որը  շինողի  անունով  կոչվում  է  Մահտեսի  Մելքումիաղբյուր։
 • Մարաշի աղբյուրներ (աղբյուրներ)։
  Ժամանակին թաթարները հարձակվում ենՄարաշի վրա և թալանում ու կոտորում։
  Հանկարծ տեղատարափ անձրև է սկսվում ևհեղեղում  է  քաղաքի  բոլոր  փողոցները։
   Օգտվելով  դրանից  մարաշցիք  հարձակվումեն թաթարների վրա և դուրս վռնդում նրանց քաղաքից։
  Երբ ամեն ինչ խաղաղվում է,մարաշցիք  վախենալով,  որ  թաթարները  կարող  են  նորից  վերադառնալ,  թողնում  ենքաղաքը  և  բարձրանում  մոտակա  լեռան  գագաթը։
   Այստեղ  նորից  հեղեղանմանանձրև  է  տեղում  որոտումներով  և  կայծակներով։
   Երբ  ամեն  ինչ  հանդարտվում  է,մարաշցիք իջնում են քաղաք, ուր երկու նոր աղբյուր են գտնում։
 • Արեգի  աղբյուրները  (աղբյուրներ)։
   Այս  աղբյուրների  ջրերը  կենարար  են  ևզավակատուր։
  Արու զավակ ունենալ ցանկացողները  խմում են արևելյան ակից, իսկաղջիկ  ուզողները՝  արևմտյանից։
   Դրանից  էլ  ծագել  է  աղբյուրների  Արեգի  (արուի  ևէգի) անունը։
 • Ականջացավի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Այստեղ  ապրելիս  է  եղել  մի  ճգնավոր։
 Հոգեվարքի ժամանակ նա  հովվին ուղարկել է դիմացի այրում գտնվող վարդապետիմոտ,  որպեսզի  հաղորդություն  ստանա  նրանից։
   Վարդապետը  չի  եկել։
   Ճգնավորիանեծքով  նա  քար  է  դարձել  և  բերանից  սկսել  է  հոսել  Մոկս  գետը։
   Տեսնելով,  որաստված  կատարեց  իր  խնդիրքը,  ճգնավորը  խնդրել  է,  որ  իր  ապրած  այրում  էլաղբյուր բխի և այն լինի ականջացավի դեղ։
  Աստծու կամքով կատարվել է ճգնավորիերկրորդ խնդիրքը ևս, և սկսել է բխել Ականջացավի աղբյուրը։
 • Վարդաշենքի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Մի  հարուստ  աղջիկ  ու  աղքատ  տղասիրահարվում  են  և  ուխտում`  միասին  ապրել,  միասին  մեռնել։
   Աղջկա  ծնողներըգտնում են մի ուրիշ, հարուստ փեսացու։
  Նշանդրեքից մի քանի օր առաջ աղջիկը մորև  տան  հարսների  հետ  գնում  է  Վարդաշենք  կոչված  բլրաձև  բարձունքը`  դաշտայինաշխատանք  կատարելու։
   Այստեղ  նա  գտնում  է  իր  սիրած  տղային  և  առանձնանումնրա  հետ։
   Մայրը  տեսնելով  նախատում  ու  անիծում  է  նրանց։
   Տղան  ու  աղջիկըհուսահատ դիմում են աստծուն և խնդրում իրենց վարդի թփեր դարձնել։
  Անմիջապեսկատարվում է նրանց խնդիրքը։
  Աղջկա մայրը վրեժխնդրությամբ լցված դիմում է չարոգիներին,  որոնց  կամքով  երկու  վարդենիների  արանքում  մի  փուշ  է  բուսնում,խանգարելով  նրանց  մոտենալ  իրար։
   Սիրահարների  արցունքներից  Վարդաշենքումաղբյուր է գոյանում, որին բուժիչ հատկություն է վերագրվում։
 • Րաֆֆու աղբյուր (աղբյուր)։
  Տարիներ առաջ Րաֆֆին գալիս է Դահրավ գյուղը`տեղի  քաջերի  պատմությունը  գրելու։
   Շրջում  է  տնետուն,  հարց  ու  փորձ  անումծերերին, կարդում մամռակալած քարերի գրերը։
  Րաֆֆու խնդրանքով գյուղացիներըշուռ են տալիս Աբրահամենց այգու մոտ ընկած հայկական սալ քարը` նրա վրա եղածգրերը  կարդալու  համար։
   Րաֆֆու  մեկնելուց  հետո,  այդ  սալ  քարի  տեղից  սկսում  էառատ  ջուր  բխել։
   Դահրավցիների  ուրախությանը  չափ  չի  լինում,  քանի  որ  մինչ  այդջուր բերելու համար նրանք ստիպված էին իջնել մոտակա ձորը։
  Այդ ջուրը հիմա էլ կաև կոչվում է Րաֆֆու աղբյուր։
 • Քալոյի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ասում  են,  թե  այս  գյուղն  առաջ  աղբյուր  չի  ունեցել։
 Գյուղացիները  տառապել  են  առանց  ջրի  և  փորձել  են  մի  ելք  գտնել։
   Քալո  անունովմեկի կինը երազ է տեսնում, որ իրենց տնից ներքև հողի տակ աղբյուր կա։
  Քալոն միքանի  օր  շարունակ  փորում  է  այդ  տեղը  և  գտնում  աղբյուրը։
   Գյուղը  դուրս  է  գալիսծանր վիճակից։
  Մինչև հիմա էլ կա այդ աղբյուրը և գտնողի անունով կոչվում է Քալոյիաղբյուր։
 • Եղնիկի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ավանդության  համաձայն՝  ամեն  տարի  այստեղ  միեղնիկ  է  եկել  ու  նստել  ջրի  մոտ։
   Գյուղացիներն  այն  համարել  են  աստծու  կողմիցուղարկած մատաղացու և մորթել ու միսը բաժանել են իրար մեջ։
  Մի անգամ էլ խախտել են այդ կարգը, և միսը վերցրել են միայն երկու հոգի։
  Իբր դրանից աստված զայրացել  է  և  այլևս  եղնիկ  չի  ուղարկել,  բայց  աղբյուրը  շարունակել  են  կոչել  Եղնիկիաղբյուր։
 • Լեզգու  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Լեզգիների  ժամանակ  հայերը  փախչում  են  սարը,օթևան  շինում  իրենց  համար  ու  թաքնվում։
   Սարի  վրա  մի  լավ  աղբյուր  են  գտնում,թփերով ծածկում ու թաքուն օգտվում ջրից։
  Այդ աղբյուրը կոչում են Լեզգու աղբյուր։
 • Քոսի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ըստ  ավանդության՝  քոսախտով  (բորոտություն)բռնված մի կռապաշտ գալիս է աղբյուրի մոտ։
  Նրան երևում է մի ծերունի և խոստանում  է  բուժել  վերքերը,  եթե  քրիստոնեություն  ընդունի։
   Հիվանդը  համաձայնվում  է։
 Ծերունին  գավազանով  խփում  է  ժայռին,  և  այստեղից  աղբյուր  է  բխում։
   Հիվանդըլվացվում է ու բուժվում։
  Աղբյուրի անունը մնում է Քոսի աղբյուր։
 • Խազալ  կապի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Սա  զուլալ  ու  հորդ  մի  աղբյուր  է.  մոտը  կա«Թաք  ծառ»  կոչված  մի  չինարի,  որ  սուրբ  է  համարվում։
   Իշխանա  սարի  արոտներըգնացող  տափաստանի  քոչվորները  իրենց  քոչերով,  աղբյուրի  ջրի  հույսով,  միշտ  եկելեն  այս  կողմերը՝  չորացրել  արոտները  և  թալանել  շրջակա  բնակիչներին։
   Քոչվորներիոտքն  իրենց  կողմերից  կտրելու  համար՝  Խոտ,  Շինուհայր  և  Քարահունջ  գյուղերիբնակիչները  հավաքել  են  իրենց  ոչխարների  մի  տարվա  խուզած  բուրդը  և  դրանովփակել  աղբյուրի  ակը։
   Զրկվելով  ջրից  տափաստանի  քոչվորները  այլևս  չեն  եկել  այսկողմերը և ժողովուրդն ազատվել է նրանց ասպատակությունից։
 • Թոխոպվա  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Մի  կին  երեխայի  հետ  աղոթելու  է  գալիս  այսմատուռը։
   Աղոթքի  ժամանակ  երեխան  լաց  լինելով  ջուր  է  խնդրում։
   Աղոթքըչընդհատելու  համար  մայրը  խնդրում  է  աստծուն  հագեցնել  երեխայի  ծարավը։
 Աստված լսում է նրա խնդիրքը և աղբյուր է բխեցնում մատուռի մեջ։
 • Թարգմանչաց  վանքի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Մեսրոպ  Մաշտոցը  այս  կողմերումքարոզելիս, գավազանը խփել է քարին ու հրամայել է, որ ջուր բխի։
  Եվ նրա խոսքովիսկույն բխել է այս աղբյուրը։
 2.   Հին հավատալիքներ։
 •  Անահիտի  աղբյուր(աղբյուր)։
   Ավանդությունն  ասում  է,  թե  ԱղվանքիՎաչագան  թագավորը  այս  աղբյուրի  մոտ  հանդիպելով  Հացիկ  գյուղացի  գեղեցիկ  ուիմաստուն Անահիտին, սիրահարվել է նրան և այդ օրվանից աղբյուրի անունը կոչվել էԱնահիտի աղբյուր։
 •  Արճակի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Հայկական  մի  ավանդությամբ  իբր  Արճակ  լճումբնակվող հրեղեն կինը (հարսը) մշտապես այս աղբյուրում էր լողանում, իսկ աղբյուրիջուրը  խմողը  բորբոքվում  է  անարատ  սիրով  և  ձեռք  է  բերում  քաղցր  երգելուունակություն։
 •  Արջի աղբյուր (աղբյուր)։
  Ըստ ավանդության գյուղի անտառից մի արջ դուրսգալով՝  սկսում  է  բարձրանալ  դեպի  Դիզափայտի  գագաթը։
   Ճանապարհին  խիստծարավում է և սկսում ոռնալ։
  Հանկարծ մի աղբյուր է բխում, որից կուշտ ջուր խմելուցհետո արջը շարունակում է իր վերելքը դեպի Դիզափայտի կատարը, բայց հասնելուցհետո նա կայծակնահար է լինում և տապալվում գետնին։
  Իբր դրա հետ էլ կապված էաղբյուրի անունը՝ Արջի աղբյուր։
 •  «Արտասուքի աղբյուր» (աղբյուր)։
  Այդ աղբյուրը իբր գոյացել է Հակոբ Մծբնահայրապետի  արցունքներից,  երբ  նա  իր  սարկավագներին  ծովը  նետելու  պատճառովլաց է եղել։
 •  Բարեհամ  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ըստ  ավանդության  այստեղ  էր  գտնվում  Գր.Լուսավորչի ճգնարանը և իբր նրա հրաշագործությամբ այդ աղբյուրը բխել է ժայռերիխորքից։
 •  Յոթն  աղբյուր  (աղբյուրներ)։
   Ըստ  ավանդության,  այստեղ  կար  յոթ  սյուներիվրա կառուցված վանք, որը քանդել է Լենկթեմուրը, որից հետո այդտեղից աղբյուր էբխել։
 •  Չամչի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ըստ  ավանդության  մի  երիտասարդ  իր  սիրածաղջկան  տեսնելու  համար  միշտ  չամիչ  է  լցնում  գրպանները  և  գալիս  այստեղ  ուսպասում նրան։
  Իբր դրա համար էլ աղբյուրը կոչվել է Չամչի աղբյուր։
 •  Սովի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ուներ  սառնորակ  ու  վճիտ  ջուր,  բայց  փոքրհոսանքի պատճառով անվանել են Սովի աղբյուր։
 •  Սպիտակ աղբյուր (աղբյուր)։
  Ըստ ավանդության՝ այս աղբյուրից ջուր է խմելՍասունցի Դավիթը։
 •  Գարապայի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ըստ  հայկական  ավանդության  աղբյուրը,  որբխում է քարաժայռի միջից, դուրս է ժայթեցրել Նոյ նահապետի Սեմ անունով որդուն։
 •  Վարդենիկի  աղբյուր  (աղբյուր);  Այս  աղբյուրի  ջրի  մասին  ասում  են,  թե  ունիհրաշալի զորություն. ով որ լվացվում է և խմում, մազերը ոսկեզօծվում են և փափկումաբրեշումի պես։
  Քար ունեցողներն էլ գալիս են, խմում այս աղբյուրի ջրից, որից հետոքարը մաշվում ու ընկնում է։
 Այս  խմբի  մեջ  ցանկանում  ենք  առանձնացնել  ավանդությունների  շարք,  որտեղնույն  անունը  կրող  վայր  ըստ  աշխարհագրական  դիրքի,  տարբեր  ավանդություններունի.• Կաթնաղբյուր  (աղբյուր)։
   Մեսրոպ  Մաշտոցը  Էջմիածնում  վախճանվում  է  ևՎահան  Ամատունին  համաձայնեցնում  է  նրան  թաղել  իր  հայրենի  Օշական  գյուղում։
 Ավանդությունն  ասում  է,  որ  հուղարկավորողները  ճանապարհին  նեղվելով  շոգից  ուծարավից,  դագաղն  իջեցնում  են  գետին`  մի  փոքր  դադար  առնելու։
   Եվ  հանկարծ  միաղբյուր  է  բխում  կաթնահամ  ջրով։
   Ամենքը  խմում  են,  հագեցնում  իրենց  ծարավը  ևկոչում՝ Կաթնաղբյուր։
 • Կաթնաղբյուր(աղբյուր)։
   Ավանդության  ասելով  իբր  այդ  աղբյուրի  մեջՏիրամայրը ծորացրել էր իր սուրբ կաթից մի կաթիլ, որի համար էլ աղբյուրը կոչվել էԿաթնաղբյուր։
 • Կաթնաղբյուր (աղբյուր)։
  Այս աղբյուրի ջրով բուժվել են բորոտները։
 • Կաթնաղբյուր  (աղբյուր)։
   Մայրերն  այստեղ  ուխտի  էին  գալիս  կաթ  ունենալուհամար։
 • Կաթնաղբյուր (աղբյուր)։
  «Սասնա ծռեր» դյուցազնավեպում այս աղբյուրի ջրիցխմողների ուժը մեծանում էր մի քանի տասնյակ անգամ։
 • Լուսաղբյուր (աղբյուր)։
  Ըստ ավանդության մի կույր մարդ այստեղ լվացվելուցհետո  բուժվում  է,  վերականգնում  տեսողությունը,  որից  աղբյուրը  կոչվում  էԼուսաղբյուր։
 • Լուս  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Արիստակես  հայրապետը  Նիկիայի  ժողովին  գնալիս՝եղել  է  այստեղ.  աղոթքով  ու  հրաշքով  մի  աղբյուր  է  բխեցրել,  որի  ջրով  մկրտվում  ևբուժվում են։
 • Լուսաղբյուր  կամ  օձաղբյուր  (աղբյուր)։
   Ծերացած  և  հիվանդ  օձերը  գիշերժամանակ գալիս մտնում են այդ ջրի մեջ, բուժվում և երիտասարդանում։
 3.   Քրիստոնեական սրբերի հետ կապված ավանդություններ։
 •  Ս.  Հակոբի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ըստ  ավանդության`  գոյացել  է  ս.  Հակոբիարտասուքից։
  Ջուրը համարվել է սրբազան ու բուժիչ։
 •  Հռիփսիմեի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ըստ  ավանդության՝  այստեղ  ապրել  է  ս.Հռիփսիմեն,  որի  անունով  էլ  կոչվել  է  աղբյուրը։
   Ամռանը  այստեղ  ուխտի  էին  գալիսհազարավոր մարդիկ։
 •  Սուրբ Հակոբի աղբյուր (աղբյուր)։
  Ըստ հայկական  ավանդության` այսպես էանվանվել  Մասիս  լեռան  հյուսիսարևելյան  լանջին  գտնվող  նույնանուն  աղբյուրիանունով։
 •  Վարդապետի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ասում  են,  թե  այս  աղբյուրը  գավազանիհարվածով  բխեցրել  է  պարտիզակցի  Հովհաննես  անունով  մի  մենակյաց  ու  մաքրաբարո վարդապետ։
  Դրա համար էլ այն կոչվել է Վարդապետի աղբյուր։
 •  Սուրբ  Հակոբի  աղբյուր  (աղբյուր)։
   Ըստ  ավանդության,  երբ  վնասատու  մորեխ կամ թրթուր էր հայտնվում, այս աղբյուրից ջուր էին տանում, ցրում դաշտերում,որից  հետո  այդտեղ  հայտնվում  էին  սարյակների  երամակները  և  սկսում  ոչնչացնելվնասատուներին։
 Մեր համոզմամբ քննությունը ցույց է տալիս, որ հայերենում առատ են «աղբյուր»բաղադրիչով տեղանունները, որոնք հարուստ ու գեղեցիկ բառերի շարքեր կազմելուցբացի անսպառ նյութ են մատուցում ժողովրդական բանահյուսության համար։
 Հռիփսիմե Կոստանյան«ԱՂԲՅՈՒՐ» ԲԱՂԱԴՐԻՉՈՎ ԿԱԶՄՎԱԾ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄԲանալի բառեր` աղբյուր, բաղադրիչ, տեղանուն, կազմություն, ավանդություն։

Ներկա  հետազոտության  նպատակն  է  ուսումնասիրել  և  ներկայացնել  «աղբյուր»  բաղադրիչով  տեղանունները  հայերենում  ՝  դասակարգելով  դրանք  ըստ  կազմության,  բնույթի,  և  ցույց  տալով  դրանց  հետ  կապված  ավանդությունները։
   «Հայաստանի  և  հարակից  շրջանների  տեղանունների  բառարան»-ի հատորներից  դուրս  ենք գրել տեղանուններ,  առանձին-առանձին  դասակարգել  վերը  նշված  սկզբունքներով։
   Եկել  ենք  այն  եզրակացության,  որ  աղբյուր  բաղադրիչով կան և՛ հարադիր ու բարդ բառեր, և՛ հնչյունափոխված տարբերակներ։
  Դրանցից  շատերի  հետ  որոշակի  ավանդույթներ  են  կապված։
   Հետաքրքիր  է,  որ  աղբյուր  բաղադրիչով  տեղանուններով  անվանադրվել  են  ֆիզիկաաշխարհագրական  գրեթե  բոլոր  միավորներն  ու  բնակավայրերը՝  լեռներ,  դաշտեր,  լճեր,  գետեր,  աղբյուրներ,  գյուղեր,  կամուրջներ,  վանքեր  և  այլն։
