Նախաբան.  Սոցիալիստական  համակարգի  փլուզումն  ու  նոր  պետությունների  ձևավորումը  օրակարգի  հարց  դարձրեցին  սահմանադրություններիընդունումը  այդ  երկրներում։
   Այս  առումով  նորանկախ  երկրները  չէին  կարողհաշվի  չառնել  համաշխարհային  փորձը,  սակայն  դրանով  հանդերձ՝  նկատելիդարձան  ազգային-պատմական,  իրավաքաղաքական  առանձնահատկությունների ամրագրումը սահմանադրությունների մեջ։
  Սահմանադրությունների ընդունման  գաղափարաքաղաքական  նախադրյալները  հատկապես  կարևոր  ենհետագայում այդ երկրների սահմանադրությունների փոփոխման հաճախականության  տեսանկյունից։
   Միայն  2015-2016թթ.  սահմանադրական  փոփոխություններ  են  կատարվել  Հայաստանում,  Ադրբեջանում,  Էստոնիայում,Ղրղզստանում,  Լատվիայում,  Տաջիկստանում,  Թուրքմենիայում։
   Այս  առումովմեր նպատակն ենք համարում հոդվածի շրջանակում ներկայացնել հատկապեսհետխորհրդային  տարածքի  մի  քանի  երկրների  սահմանադրությունների  որոշնմանություններ  ու  տարբերություններ  և  դրանք  խմբավորել  ըստ  ընդունվածսահմանադրական մոդելների։
 Ժամանակակից  աշխարհում  խիստ  արդիական  է  սահմանադրականության  գնահատման  հարցը,  քանի  որ  կայուն  և  շարժունակ  զարգացումն  իրհիմքում  տեսնում  է  սահմանադրության  գերակայություն  կամ  սահմանադրականության երաշխավորում։
 Խնդրին հայ հետազոտողներից անդրադարձել են Վ. Բաղդասարյանը, Գ.Հարությունյանը, Ա. Վաղարշյանը, Ն. Այվազյանը, իսկ օտար հետազոտողներից՝Ֆ. Գինիյատովը, Վ. Բլիշենկոն, Մ. Սոլնցևան և այլք։
 Նախկին  սոցիալիստական  համակարգի  երկրների,  այդ  թվում՝  Հայաստանի սահմանադրություններն ընդունվեցին գրեթե պատմական նույն ժամանակահատվածում՝  1992-1997թթ.,  և  քաղաքական  նմանատիպ  իրավիճակներում։
  Այս առումով սահմանադրությունների ընդունման սկզբնական ելակետը ևգաղափարաքաղաքական  նշանակությունը  գրեթե  նույնն էին այս  երկրներում։
 Նախևառաջ  անցում  կատարվեց  պետական  իրավունքից  սահմանադրականիրավունքին, որն առաջնահերթ ենթադրում էր պետական կամ կուսակցականգաղափարախոսության բացառում՝ հանուն համամարդկային արժեքների։
  ԵթեԱրևելյան Եվրոպայի երկրներում միանգամից կիրառության մեջ մտավ լիբերալէթատիստական սահմանադրական մոդելը [1], ապա հետխորհրդային երկրներում  նկատվեցին  երկու  տիպի  սահմանադրականության  հաստատման  միտումներ [3]։
  Ապագայում  Եվրամիության  անդամ  դառնալու  հեռանկարներ  հետապնդած  երկրներից  Լատվիան,  Լիտվան,  Էստոնիան  իրենց  սահմանադրություններն  ստեղծեցին՝  ցույց  տալով  ռուսական  ազդեցության  գոտուցեվրոպականի անցման միտումներ։
  Էստոնիայի սահմանադրության նախաբանում  ներառված  պետականաշինության  առնչվող  երեք  թվերը՝  1918թ.,  1938թ.,1992թ., ուղղակիորեն կապված են այդ երկրի ինքնիշխանության ձեռքբերման ևդրա  կորստի  հետ  [5]։
   Լատվիայի  սահմանադրությունը,  որը  1922թ.  վերականգնված տարբերակն է, արդեն իսկ ցույց է տալիս պետականության կորստիև վերականգնման ակնառու հանգամանքն ու մեղադրանքն Ռուսաստանի հանդեպ, նույնիսկ այն պարագայում, երբ այդ սահմանադրությունն իր որոշ դրույթներով պարզապես հնացել է։
  Որպես փաստ նշենք թեկուզ այն հանգամանքը, որ2014թ. Լատվիայի սահմանադրության նախաբանում ամրագրվեց այն դրույթը,որ.  «Լատվիայի  ինքնությունը  եվրոպական  մշակութային  տարածքն  է,  իսկԼատվիայի  ստեղծումը  լատիշ  ազգի  գոյության  երաշխիքն  է  [6]»։
   Նմանատիպմոտեցում  ցուցաբերել  է  նաև  Վրաստանը՝  վերականգնելով  հին  սահմանադրությունը [2]։
  Լատվիայի  սահմանադրությունը  նաև  էթնոկրատական  է,  քանի  որ  այնտեղ խոսվում է ոչ թե լատվիացիների, այլ միայն լատիշ ազգի մասին [7], ինչպեսԹուրքիայի նախկին սահմանադրության 66-րդ հոդվածը, որը Թուրքիայի բոլորքաղաքացիներին  համարում  է  թուրք  [8]։
   Նմանատիպ  մոտեցում  առկա  է  նաևԼիտվայի սահմանադրության նախաբանում [9]։
  Այս երկրների սահմանադրություններում չափազանց մեծ արտոնություններ ունեն ոչ քաղաքացիները, քանիոր «յուրաքանչյուր ոք ունի սեփականության /Լատ. սահմ. հ.105/, տեղեկատվության և կրոնական ազատության /Լիտ. սահմ. հհ. 7, 25, 26/, պետական և տեղական  ինքնակառավարման  մարմիններում  պաշտոններ  զբաղեցնելու  /Էստ.սահմ., հ. 11/ իրավունք»։
 էստոնիայի  սահմանադրության  122-րդ  հոդվածը՝ «Էստոնիայի ցամաքային սահմանը հաստատված է 1920թ. Տարտուի խաղաղության պայմանագրովև սահմանների մասին այլ միջազգային համաձայնագրերով»,  միանշանակ  չիընկալվում հարևան երկրների՝ մասնավորապես ՌԴ-ի կողմից, քանի որ «ԽՍՀՄկազմի մեջ Էստոնիայի մուտք գործելով՝ Տարտուի համաձայնագիրը կորցրել էիր իրավաբանական ուժը, իսկ 1991թ. Էստոնիայի դուրս գալը ԽՍՀՄ կազմից ոչմի կերպ չի նշանակում Տարտուի համաձայնագրի վերականգնում։
  Էստոնիայիանկախության ճանաչումը 1991թ. սեպտեմբերի 6-ին պարզապես հիմնված է այնփաստի վրա, որ Խորհրդային Էստոնիան հանդիսացել է ԽՍՀՄ-ի մի մասը»։
  {16}Այս դրույթը առաջացնում է նաև սահմանային վիճելի հարցեր, և այդ պատճառով  1993թ.  հուլիսի  12-ին  ՌԴ  Գերագույն  խորհրդի  նախագահությունը  առաջարկեց  չեղյալ  համարել  Տարտուի  համաձայնագիրը,  որի  հիման  վրա  1994թ.հունիսի 21-ին Ռուսաստանը կատարեց ռուս-էստոնական սահմանի միակողմանի դելիմիտացիա {17}։
 Երկրների  երկրորդ  խումբը  կազմում  են  այն  պետությունները,  որոնքռազմատնտեսական և քաղաքական ավելի սերտ համագործակցության մեջ ենՌուսաստանի հետ[4]։
  Դրանք նաև Եվրասիական տնտեսական միություն մտածերկրներն են։
  Այս երկրների պարագայում միանգամից նկատելի են պատմականարդարության վերականգնման խնդիրներ, իրավական ձևակերպումների տակթաքնված տարածքային պահանջների միտումներ։
  Մասնավորապես, Ղազախստանի սահմանադրության նախաբանում գրվածէ,  որ  ղազախ  ազգը  իր  պետականությունը  ստեղծել  է  բուն  կամ  բնիկ  ղազախական հողերի վրա [11]։
  Այստեղ վիճարկելի է Ցելինոգրադի կամ Աստանայի,Պավլոդարի, Սեմիպալատինսկի, Յաիկի կամ Գուրևի պատկանելության հարցերը  պատմականության  տեսանկյունից։
   Բացի  համամարդկային  արժեքներիընդգրկումից՝ ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն, Ղազախստանիսահմանադրությունում առկա է ազգային գաղափարախոսության տարր։
  Մասնավորապես  2-րդ  հոդվածում  պետության  գործունեության  հիմքերից  մեկումդրվում է «ղազախական հայրենասիրությունը» [11]։
  Ի տարբերություն ՌԴ-ի, որիսահմանադրության 13-րդ հոդվածն արգելում է պետական գաղափարախոսության ստեղծումը, Ղազախստանի սահմանադրության 5-րդ հոդվածը հնարավորություն ստեղծում է նմանատիպ գաղափարախոսության ձևավորման համար՝ըստ  անհրաժեշտության։
   Ի  տարբերություն  մերձբալթյան  երկրների՝  Ղազախստանի  սահմանադրությունն  արգելում  է  կուսակցություններին  ու  արհմիություններին ֆինանսավորվել օտար աղբյուրներից, իսկ արտասահմանյան կրոնական կազմակերպությունների ղեկավարների նշանակումը համաձայնեցվումէ պետական մարմինների հետ /հոդվածներ 5,9/։
 Բելառուսի սահմանադրությունը նույնպես ունի վիճարկելի պատմականհարցեր։
   Մասնավորապես  նախաբանում  ասվում  է,  որ  համամարդկային  արժեքների և ինքնորոշման հարցում իրենց հիմքը բելառուսական բազմադարյանպետականությունն  է  [12]։
   Այս  դրույթի  պատմականությունը  զրո  է,  քանի  որԲելառուսի  տարածքը  եղել  է  կա՛մ  Ռուսաստանի,  կա՛մ  Լեհաստանի,  կա՛մԼիտվայի կազմում։
  Նմանատիպ ձևակերպում կա նաև Ուկրաինայի սահմանադրության  նախաբանում,  որն  ինչ-որ  տեղ  հասկանալի  է,  սակայն  այստեղ  էլառկա է «ուկրաինական հող» արտահայտությունը [13]։
  Սահմանադրական  այս  դրույթը  ավելի  շատ  քաղաքական  է,  որը  հիմնավորում է Ռուսաստանից անկախ պետություն ունենալը մի կողմից (հօգուտայս  փաստի է վկայում սահմանադրության  18-րդ  հոդվածը, որն ամրագրում էԲելառուսի  ռազմական  չեզոքությունը),  մյուս  կողմից՝  լեհ-լիտվական  պահանջատիրությունը  կանխելը։
   Այս  գաղափարից  է  բխում  հիմնական  սահմանադրական  նպատակը՝  ապահովել  Բելառուսի  յուրաքանչյուր  քաղաքացու  իրավունքներն  ու  ազատությունները։
  Այստեղ  ևս արգելված է  պարտադիր պետական գաղափարախոսություն ունենալը, բայց ստեղծված են իրավական հիմքերոչ  պարտադիր  կարգով  այն  ունենալու  համար։
   Ղազախստանի  օրինակով,Բելառուսը ևս տարբերակում է դնում կրոնական կազմակերպությունների միջև՝դրանք տարանջատելով սեփականի և օտարի. հոդված 16։
 Առավել քան քաղաքական ու ծայրահեղ է Ադրբեջանի սահմանադրությաննախաբանում  տեղ  գտած  դրույթը,  ըստ  որի,  ի  շարս  ադրբեջանական  բազմադարյան պետականության չհիմնավորված թեզի, ադրբեջանական ազգի մեջեն մտնում նաև այն քաղաքացիները, որոնք ապրում են Ադրբեջանի տարածքիցդուրս, այն տարածքների, որոնք կարող են դիտարկվել որպես ադրբեջանականտարածքներ  [14]։
   Ուշագրավ  է  այն  հանգամանքը,  որ  ոչ  մի  միջինասիականպետություն իր սահմանադրությունում հղում չի կատարում իր բազմադարյանպետականությանը։
   Այս  առումով  յուրօրինակ  է  Մոլդովայի  սահմանադրությունը,  որն  անուղղակի  ամրագրում  է  ռումինացիների  հետ  նույն  պետականությունն  ունենալու  գաղափարը։
   Սահմանադրության  նախաբանում  հաշվի  էառնվում մոլդովական ազգի անխափան պետականություն ունենալու հանգամանքը պատմական և էթնիկ տարածքներում [15]։
 Եզրահանգում.  Այսպիսով,  կարող  ենք  փաստել  որ  հետխորհրդային  միշարք  երկրների  սահմանադրություններ  իրենց  ընդունման  պահին  ունեցել  ենհետևյալ ընդհանրությունները.1.  Սահմանադրությունների  նախաբանում  «բազմադարյա  պետականությունունենալու» հանգամանքը ամրագրում են այն երկրները, որոնք ունեն ինքնիշխանության  կայացման,  տարածքային  խնդիրներ  կամ  հակամարտություններ,  մասնավորապես  Բելառուս,  Ղազախստան,  Վրաստան,  Ուկրաինա,Ադրբեջան։
 2.  Հստակորեն  նկատվում  են  երկրների  երկու  խմբեր,  որոնց  սահմանադրությունները ցուցիչ են վերջիններիս աշխարհաքաղաքական կողմնորոշման։
 3.  Հետխորհրդային  վերոհիշյալ  երկրների  սահմանադրություններն  ընդունվելեն կոմունիստական գաղափարախոսության մերժման հիմքի վրա։
 4.  Լիբերալ-Էթատիստական հենքը առկա է բոլոր սահմանադրություններում։
 5.  Սահմանադրությունների փոփոխման հաճախականությունը վկայում է սահմանադրականության  մշտադիտարկման  և  գոյություն  ունեցող  խնդիրներիմասին կառավարման ոլորտում։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն   1.  Քոչարյան  Հ.  Սահմանադրական  իրավունքի  հիմնահարցեր։
   Երևան։
 Երևանի պետական համալսարանի հրատ.։
  1997։
  80 էջ։
 2.  Հարությունյան  Գ.,  Սարգսյան  Հ.,  Գևորգյան  Ռ.  Սահմանադրականություն.  ախտորոշման,  մշտադիտարկման  և  կառավարման  խնդիրներ։
 Երևան։
  «Զանգակ» հրատ.։
  2017։
  140 էջ։
 государственного областного университета. Серия։
  Юриспруденция. 2015.5.  http։
 //www.comcourt.am/  armenian/  /legal_  resources/world  _constitutions6.  http։
 //rus.lsm.lv/statja/politika/novosti/preambula-k-satversme-napravlena7.  Конституция Латвийской Республики [Электронный ресурс]. URL։
  http։
 //www.satv.tiesa.gov.lv/?lang=3&mid=8 (дата обращения։
  24.06.2015).8.  http։
 //www.krugosvet.ru/node/42730?page=0,5http։
 //www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Konstitucija_RU.htm (дата обращения։
 10.  http։
 //www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution11.  http։
 //pravo.by/pravovaya-informatsiya/normativnye12.  http։
 //meget.kiev.ua/zakon/konstitutsia-ukraini/razdel-1/13.  http։
 //www.azerbaijan.az/portal/General/Constitution/doc/constitution_r.pdf14.  http։
 //lex.justice.md/viewdoc.php?id=311496&lang=215.  http։
 //lex.justice.md/viewdoc.php?id=311496&lang=216.   http։
 //www.rg.ru/oficial/from_min/mid/87.htm17.   Мялксоо  Л. Советская  аннексия  и  государственный  континуитет։
 и после 1991 г. Тарту։

Հոդվածում  քննարկվում  են  նախկինում  խորհրդային  հանրապետությունների  սահմանադրությունների  ընդունման  նշանակության  և  դրանցում  առկա  գաղափարական  ու  քաղաքական  նմանությունների  և  առանձնահատկությունների հարցեր։
  Փորձ է արվում խմբավորելու երկրներն ըստ սահմանադրություններում  առկա  նպատակների,  խնդիրների  ու  մոտեցումների։
   Առաջ  է  քաշվում այն վարկածը, որ սահմանադրությունների փոփոխության հաճախականությունը սահմանադրականության պակասի արդյունք է և սահմանադրությունների  իրավական  բնույթի  նկատմամբ  քաղաքականի  և  գաղափարականի  առկայություն։
