Հայտնի գրող Ավետիս Ահարոնյանի / 1866-1948 / ստեղծագործությունները, մասնավորապես `գեղարվեստական ​​արձակը, գնահատվել են տարբեր տեսանկյուններից, գնահատվել տարբեր ընդգրկումներով և մեկնաբանվել հեղինակի կենդանության օրոք:   Մի շարք հայ գրողներ, քննադատներ, հասարակական գործիչներ և տարբեր սերունդների այլ մտավորականներ հայտնվել են մամուլում, որոշ դասագրքերում կամ գրողին նվիրված առանձին գրքերում հրապարակված գրական հոդվածներում:  Այս հոդվածում ընթերցողների ուշադրությանն ենք ներկայացնում արեւմտահայ եւ սփյուռքահայ գրողների ու քննադատների կողմից Ահարոնյանի գեղարվեստական ​​վերլուծության հիմունքները, դրանց գնահատականները: Խորհրդային տարիներին ՀՅԴ անդամ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության Ազգային խորհրդի նախագահ Ա.Ահարոնյանի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը նրան դարձրեց արգելված գրող:   Հայ արձակագրի ազգային կյանքից վերցված թեմաներն ու հայրենասիրական ու ազատասեր գաղափարներով ստեղծագործությունները մոտ էին սփյուռքում ապրող հայերի սրտին:   Արեւմտահայ և սփյուռքահայ հայտնի գրողներ, քննադատներ, գիտնականներ և այլ մտավորականներ, ինչպիսիք են Դ. Ահարոնյանը, գնահատել են Ահարոնյանի պատմությունների, վեպերի և վեպերի գաղափարական և գեղարվեստական ​​արժանիքները: Վարուժան, Կ. Aryanարյան, Ն. Ադոնց, Մ. Պարսամյան, Ն. Աղբալյան, Հ. Օշական, Համաստեղ, Հ. Կարապենց և այլք:   Միայն հետխորհրդային տարիներին են մի շարք նշանավոր գրողներ և գրականագետներ (Ս. Թոփչյան, Ա. Եղիազարյան, Kala. Քալանթարյան, Դ. Գասպարյան և այլք) գնահատում թերթի ժառանգությունը:  Միևնույն ժամանակ, Ահարոնյանի ստեղծագործության վերաբերյալ վերոհիշյալ հայահայ և սփյուռքահայ գրողների, քննադատների և մտավորականների կարծիքները ունեն ինչպես գրական, այնպես էլ ժամանակակից նշանակություն:   Դրանք յուրօրինակ կերպով նպաստում են գրողի արձակի գեղարվեստական ​​և գաղափարական բովանդակության տարբեր կողմերի գնահատմանը: 1900-ականներին, ի տարբերություն նրանց, ովքեր Ա.Ահարոնյանին համարում էին «ծույլ» և հոռետես գրող, Դանիել Վարուժանը բարձր գնահատեց նրան որպես ազատագրական պայքարի երգիչ, ինչպես բանաստեղծն էր ասում իրեն ՝ պայքարի առաքյալ:   Վարուժանը, որը հատկապես հայտնի էր իր «seեղինսիրտը» հավաքածուով (1909), գրքի «Էպոս» մասում «Հովիվը» բանաստեղծությունը ներկայացրեց «Ա. Ահարոնյանին» 1:   Բանաստեղծության թեման մոտ էր Ահարոնյանի ստեղծագործությանը, հատկապես նրա «Ազատության ճանապարհին» (1906) ժողովածուի պատմություններին:  Վարուժանը, հավանաբար, լավ ծանոթ էր նրանց, ինչպես արձակագրի այլ ստեղծագործություններին:   Դա է վկայում այն ​​փաստը, որ բանաստեղծին հետաքրքրել է Ահարոնյանի «Արցունքների հովիտ» դրաման:  Դեռ ուսուցիչ աշխատելիս Սեբաստիայում, Վարուժանի գլխավորությամբ մի խումբ աղջիկներ ներկայացրին Ավետիս Ահարոնյանի «Արցունքների հովիտը» ՝ հօգուտ Գորգի աշխատավորների միության:   Ներկայացումից առաջ Վարուժանը հանդես եկավ ելույթով (այն չի պահպանվել): Եվ ահա 1909 թ.-ին Վարուժանը գրում է «Իմ տեղակալները» բանաստեղծությունը Ահարոնյանին Թիֆլիսի Մետեխ բանտում բանտարկելու կապակցությամբ:   1910 «Ազատամարտում» առաջին անգամ տպագրված տեքստում կար «Ա. Ահարոնյան» պարգևը / հեղինակը հետագայում տեղադրեց այն 1912 թ.-ին: «Հեթանոսական երգերի» «Գողգոթայի ծաղիկներ» շարքում լույս տեսավ 3 /:   Այստեղ Վարուժանը, իր տիպիկ կերպարով, հույս է ներշնչել բանտարկված գրողին, ձգել գոտին ՝ գրելով. «Բայց այնտեղ Առաքյալի պայքարն արգելափակված է բանտում: Ուժեղ հարված թևերով, ջախջախիր մոխիրը նրա պատուհանի վրա, և տուր քեզ տրտմություն, Երգիր հույսը ՝ հենվելով նրա ուսին: Ասացեք, որ շուտով մենք կանգնելու ենք արձանը նրա փառքի մեջ: Ա Ahխ, գնա, բազե, ես քեզ դափնի կտամ: Հայտնի սփյուռքահայ գրող և քննադատ Հ. Օշականն անդրադառնում է Ահարոնյանի ստեղծագործությունների գնահատմանը դեռ 1910-ականներին:   Իր բնորոշ գեղագիտական ​​ճաշակով և խորաթափանցությամբ այն ներկայացնում է գրողի բազմաժանր ստեղծագործությունների մի շարք նշանակալի ձեռքբերումներ և թերություններ:   Գնահատելով Ա.Ահարոնյանի արձակի ստեղծագործությունները ժամանակի հայ գրականության գործընթացներում `քննադատը 1895-1896 թվականներին անվերապահորեն նշանակալի համարեց գրողի ներդրումը: Արձագանքելով և ողբերգության հերոսական իրադարձություններին, ֆեոդալական պայքարին գեղարվեստական ​​արձագանքին:   Նա «Ազատության ճանապարհին» ժողովածուն համարում է գրողի ստեղծագործական նվաճումը այդ ոլորտում: «Դա մեր հերոսամարտի ամենագեղեցիկ հիշողությունն է, փառավոր բարձունք հայրենասիրական գրականության հասարակություններում, որտեղ աչքերը սիրում են հպարտությամբ հանգստանալ:   Հարյուր հազարավոր նահատակների մաքուր արյունից կարմրած, դողդողացող մեր հերոսների անմահ նվիրումով ՝ այս գիրքը լավագույն գոհարն է, որը մենք կարող ենք հանգիստ դնել մահացածների անմահ գերեզմանին ՝ այդ թանկարժեք նվերի խաղաղ նվերով: մխիթարվելով մեր սգում: Հայահայ քննադատ, Մխիթարյան միաբանության անդամ Ս. Երեմյանը շեշտում է գրողի նախասիրությունները «հոռետեսություն» և «մարտական ​​տրամադրություններ» արտահայտելու համար, վկայում է իր ստացած ազդեցության և երիտասարդ գրողների վրա ունեցած ազդեցության մասին: 1929-1930 թվականներին սփյուռքահայերը լայնորեն նշում էին հայտնի գրողի գրական գործունեության 40-ամյակը աշխարհի տարբեր գաղութներում:   Իրադարձությունների գագաթնակետը Փարիզի հայտնի Սորբոնի համալսարանն էր 1930 թվականին: Մայիսի 1-ին տեղի ունեցած հիշատակը, որտեղ ելույթ է ունենում Ահարոնյանը:   Այս հոբելյանի առթիվ, բացի մամուլում տպագրված զանազան տպագիր նյութերից ու հոդվածներից, հրատարակվում են նաև գրական գործունեությանը նվիրված գրքեր:   Նրանց հեղինակները վերլուծում են գրողի արձակ ստեղծագործությունները կամ կարծիքներ հայտնում դրանց վերաբերյալ պրոֆեսիոնալիզմի տարբեր մակարդակներում:   Գրողի տարեդարձի կապակցությամբ Սորբոնի համալսարանում իր ելույթում հայտնի հայ պատմաբան Ն. Ադոնցը մատնանշում է Ահարոնյանի ստեղծագործություններին բնորոշ «իրատեսական» և ռոմանտիկ նրբությունները:   Ստեղծագործությունների ինքնատիպությունն ու հայ ժողովրդի սերունդներին կրթելու մեծ ներուժը գործում են:  «Ահարոնյանի հատորները, - ասաց նա, - պետք է կրթեն և ազնվացնեն սերունդներ ՝ ասպետական ​​ոգի սերմանելով հանուն Հայրենիքի բարօրության, սեր ներշնչելով հայ ժողովրդին, Հայոց Հայրենիքին և նրա հիանալի բնությանը»: Գրող-քննադատ Մ. Պարսամյանի `« Ավետիս Ահարոնյանը, նրա կյանքը `գրականություն» ուսումնասիրությունը, որը լույս է տեսել Փարիզում 1930 թվականին, առավել ուշագրավ է մեկ ստեղծագործության տիրույթում Ահարոնյանի գեղարվեստական ​​վերլուծության տեսանկյունից:  Հեղինակը մեկնաբանում է Ահարոնյանի աշխատանքները `հիմնված համաշխարհային գեղագիտության սկզբունքների, դարասկզբի արևմտյան եվրոպական գրականության մեջ տարածված որոշ նոր ըմբռնումների, էկզիստենցիալիզմի, ինտուիցիզմի փիլիսոփայական տեսակետի վրա:   Գրողի ստեղծած կերպարները ուսումնասիրում են նրանց գիտակցական և ենթագիտակցական ներուժը, անհատի և հասարակության փոխհարաբերությունները ՝ օգտագործելով հայ մարդու ներքին աշխարհը ազգային և համամարդկային արժեքների տեսանկյունից բարձրացնելու փաստը:   Իր համեմատաբար ընդարձակ գրքում Մ.Պարսամյանը փորձում է կարգավորել ստեղծագործական գործունեությունը:  Քննադատը ի վիճակի է ցուցադրել նուրբ դիտողություն `կապված առանձին ստեղծագործությունների մեկնաբանությունների հետ, փորձում է բացահայտել գրական ստեղծագործության ենթատեքստը, ցույց տալ գրական ստեղծագործության, հերոսների հարաբերությունները իրականության հետ:   Չնայած այս ամենին, կարծում ենք, նա մնացել է գրական երեւույթներն իրենց տեսանելի մակերեսով մեկնաբանելու մակարդակում:   Անհատական ​​աշխատանքների խանդավառ բարձր գնահատականները հաճախ չեն հիմնավորվում բովանդակության և ձիու լիարժեք և համապարփակ մեկնաբանություններով կամ տրվում են մակերեսային բացատրություններ:   Եվ երբեմն որոշ աշխատանքների չափից ավելի գնահատումը պայմանավորված էր նրանց ավելի մեծ ուշադրություն դարձնելու փաստով:   Այսպես, օրինակ, հղում կատարելով իսկապես գեղարվեստորեն արժեքավոր որոշ գործերի («Traveանապարհորդը», «Երբ ձյունը կաթում է», «Կատուշկ», «Մոխրի տակ»), նա գրում է. «Ահարոնյանը իր պատմությունների այս նոր շարքով նկարեց նոր հորիզոններ մեր գեղարվեստական ​​գրականության մեջ:  Համընդհանուր հարցերն են, որ սկսում են շոշափել նրա գրիչը: »6   Հատկապես սփյուռքից եկած գրողի արձակ-գաղափարական նոր որակները հաշվի առնելով `նա առանձնացնում է այս շրջանը և ինքնատիպ դիտարկումներ անում:  Խոսելով «Իմգիրք» գրքի մասին ՝ նա նշում է դրա եզակի նշանակությունը գրողի ժառանգության մեջ:  «Դա իր բովանդակության գրականության, մտքերի և զգայուն հոգու խտացումն է» 7:   Ուսումնասիրության մեջ կան ուշագրավ մեկնաբանություններ, բայց դրանք չեն ներկայացնում Ահարոնյանի ստեղծագործության խորը, համապարփակ գրական վերլուծությունը համահունչ տրամաբանությամբ, ամբողջական և հիմնավոր շարադրանքով:   Մ.Պարսամյանի այս գիրքը, այնուամենայնիվ, մնում է հեղինակի նախկինում տպագրված միակ համապարփակ ուսումնասիրությունը ՝ որոշ դեպքերում պարունակելով ճշգրիտ մեկնաբանություններ և գնահատականներ: Խոսելով այս շրջանում Ահարոնյանի մասին `գրականագետ Ն.Աղբալյանը շեշտեց իր գաղափարական, փիլիսոփայական դիրքը` ազգայինը համընդհանուր խնդիրներին կապելու համար: «Անկախ նրանից, թե որքան հակասություններ կան իր արվեստի կատարելության վերաբերյալ, բայց եթե նա տասը համ չի տալիս, նա խոսում է հազարավորի սրտից ՝ սովորեցնելով հազարավոր մարդկանց մտածել և գործել հասարակության մեջ, սա հիանալի աշխատանք է ինքն իրեն:  Դա քաղաքական հայության ամենօրյա հացն է, ինքնամփոփ հայի `իր մեկուսացումից դուրս գալու մեծ խթանը: »8 Ահարոնյանի ստեղծագործություններում համաստեղությունը տարբեր գրական ուղղությունների / ռեալիզմի, էպիզմի, միստիկայի, անկման / սկզբունքների դրսևորում է:  Բացի այդ, նա սերտ կապ է տեսել Ահարոնյանի ստեղծագործությունների և անցյալում հայ գրողների (Աբովյան, Րաֆֆի, Ալիշան, Պեշիկթաշլյան) ստեղծած գաղափարական և գեղարվեստական ​​ավանդույթների միջև:   Համալսարանը ip գրողի ոճի ինքնատիպությունից ելնելով `ընդգծեց Ահարոնյանի ստորադաս, գաղափարական-գեղագիտական ​​մոտեցումը կերպարների ստեղծման գործում:  «Նրա համար, - գրում է նա, - նա կարող էր ասածը գեղեցիկ կերպով ասել»:   Նրա համար զրկանք էր տեսակը կամ նկարագիրը իր ճոխ երեւակայությամբ չհարստացնելը, եթե դա «Մայրիկ» էր կամ սեփականատեր «Սոլոն» 9 »:  Համաստեղությունն ապացուցում է, որ Ահարոնյանի անունը ժողովրդի համար դարձել էր «հմայիչ և կախարդական», և դրա նախապայմաններն էին գրողի անկեղծությունը, ժողովրդի հույզերն ու ապրումներն արտահայտելու կարողությունը և մեծ հայրենասեր լինելու կարողությունը: «Ահարոնյանի գրականության մեջ, - գրում է Համաստեղը, - կար մեկ ձգտում, մեկ նպատակ` փրկել հայ ժողովրդին: Լաոկունն ընդօրինակեց իր երեխաներին հսկայական օձերով:  Քննադատները չցանկացան հասկանալ, որ Ահարոնյանում փնտրում էին գրական դպրոցի նկարագրություն:  Եթե ​​Ահարոնյանը գրագետ չլիներ, նա ֆետայի պես կքայլեր Հայաստանի լեռներում ՝ զոհաբերելու իրեն հայ ժողովրդին:   Ահարոնյան Անդրեի կամ Անդրանիկի ղեկավարները նույնն են եղել մեր ազգային գոյության պայքարում »10: Գրողի որդուն `Վ.Ահարոնյանին, հաջողվել է 1947-1951 թվականներին ԱՄՆ-ի Բոստոն քաղաքում տպագրել իր հոր ստեղծագործությունների տասը հատոր:   Առաջին հատորում նա տեղադրեց ընդարձակ ակնարկ «Ավետիս Ահարոնյան / կյանք և աշխատանք /» վերնագրով:   Այն հատկապես արժեքավոր է Ա.Ահարոնյանի կենսագրության վերաբերյալ հեղինակի հավաստի տեղեկությունների շնորհիվ: 1958 Գրողի մահվան 10-րդ տարելիցի կապակցությամբ գրված էսսեում գրող-հրապարակախոս Հ.Կարապենցը մոտեցավ Ահարոնյանի ստեղծագործություններին, հատկապես դրամատիկ իրավիճակներում, հոգեբանական երանգներով պատկերներ ստեղծելու տեսանկյունից: «Նրա ուշադրությունը կենտրոնացած է մարդու և մարդկային ողբերգության վրա», - գրում է նա:  - Եվ Ահարոնյանը հոգեբանի կարողության շնորհիվ ճշգրիտ վերլուծում է ներքին աշխարհները, ներթափանցում սրտեր, շոշափում է էականը, ստեղծում նախշեր:   Ահարոնյանը անգերազանցելի է, երբ գործ ունի հոգեկան անհանգստության ենթակա նկարագրությունների հետ:  Այն այնտեղ է ՝ իր կատարյալ տարերքով: »11 Ա.Ահարոնյանի հետաքրքրությունն իր ստեղծագործությունների նկատմամբ Սփյուռքում հաջորդ ուշադրության կենտրոնում է գտել 1966 թ.-ին `ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ:   Բեյրութում լույս տեսնող «Բագին» գրական ամսագրի 8-9-րդ այս տարվա համատեղ համարն ամբողջությամբ նվիրված է անվանի գրողին:  Նոր հրատարակված նյութերի շարքում հատկապես ուշագրավ են Ահարոնյան մի քանի արժեքավոր պատմությունների վերլուծություններ, որոնք տրվում են Պ. Սնապյանին «« Tեղային դաշտի ակոսները », Ա. Հայկազի« Ընթերցանություն «Հազրե», Ն. Պատանյանի «Վազրիկ» ազատության ճանապարհին »հոդվածները:   Սրանք այս պատմությունները վերլուծելու առաջին փորձերն էին:  Ամսագրի «գլխավոր խմբագիր» Կ. Սասունին փորձում է ուրվագծել գրողի տեղն ու հայ գրականության մեջ բերված նորույթները, նշված գրական ազդեցությունները:  Նա մասնավորապես գրել է. «Եթե Ահարոնյանի քաղաքական, բանասիրական և պատմական գործերը մի կողմ դնենք, ապա պետք է միայն ուշադրություն դարձնել նրա գրական գործերին, ապա պետք է համարենք Րաֆֆիի անմիջական իրավահաջորդը ՝ իր շնչով և ազգային նկրտումներով:   Րաֆֆիեն Ահարոնյանի տարբերությունն այն է, որ բարեպաշտ և սովետական ​​ուղղվածություն ունեցող ուղղությունը կներառի Ահարոնյան ՝ պահպանելով գեղարվեստական ​​դպրոցի առանձնահատկությունները: »12  Եվ ահա, գրող, գրականագետ Մուշեղ Իշխանը, ընդգծելով Ահարոնյանի ստեղծագործություններում արտահայտված ռոմանտիկ («Խ. Աբովյանը» «բանաստեղծական հոգի է») ուղղափառ սկզբունքների համադրությունը, ավելացնում է. «Ընդհանուր գաղափարական մտահոգությունն ինքնին ավելի ուժեղ է, քան արվեստի կատարելագործման ձգտումը:   Երբեմն հերոսները վերածվում են տառապանքի կամ հերոսական գերմարդի մարմնացումների:   Այս բոլոր չափազանցությունների փոխարեն, որոնք վնասում են նրա ստեղծագործությունների բնույթը, Ահարոնյանը մեզ հիացնում է իր գունագեղ նկարագրություններով »13:   Վերոնշյալ տպագիր նյութերում արտահայտված մոտեցումները, անկախ ձևակերպումների ճշգրտության աստիճանից (ինչպես նաև կուսակցական ընկերոջը գովելու ջանքերից), Ա.Ահարոնյանի գրական ժառանգությունը չի արվել լուրջ տեսանկյունից, ընդհանուր առմամբ ընդունեց գրական ըմբռնումները, այս դեպքում ՝ գրական և տեսական օրինաչափությունների տեսանկյունից: Նախախորհրդային շրջանում հայաստանյան իրականության մեջ, Ահարոնյանի գեղարվեստական ​​ստեղծագործությունները գովերգելուց բացի / Leo, Vrt. Փափազյանը և մյուսները /, կար սուր քննադատական ​​վերաբերմունքի արտահայտություններ:   Ահարոնյանի ստեղծագործությունները նրանց քաղաքական և գեղագիտական ​​հայացքների տեսանկյունից քննադատորեն գնահատվեցին famous. Խանզադյանի կողմից, հայտնի բանաստեղծ Վ. Տերյանի կողմից:  Հայտնի է, որ Վ.Տերյանը «Հայ գրականության գալիք օրը» իր ելույթ-ուսումնասիրության մեջ / 1914 /, մտածելով հայ գրականության զարգացման հեռանկարների մասին, բացահայտ հերքեց Ահարոնյանի գրական ուղու արդյունավետությունը ՝ նախապատվությունը տալով Շիրվանզադեին:   Արդի հայ քննադատության մեջ արդեն նկատվել է, որ հայ մեծ բանաստեղծի նման դիրքորոշումը և այդ խոսքում արտահայտված այլ ծայրահեղ գնահատականները պայմանավորված էին ոչ միայն գեղարվեստական ​​բարձր չափանիշների պահանջով, այլև գաղափարական տարբերություններով:   Տերյանը հակադրվում էր ազգային կուսակցությունների սոցիալական և քաղաքական միտումներին `« նոր մտավորականության »,« Ռուսաստանի առաջադեմ ժողովրդավարական մտավորականության »ազգային-քաղաքական և մշակութային ծրագրերի տեսանկյունից: «Մեծապես գաղափարական այս ծայրահեղ հակասությունը պետք է վերագրվի 19-րդ դարի գրականության ու աշխարհայացքի տերյանական քննադատության ծայրահեղությանը»: Կարծում ենք, որ Ահարոնյան Տերյանի վերաբերմունքի նկատմամբ Վ.-Ն մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ այդ ժամանակ արձակագիրն արդեն ՀՅԴ կուսակցության հայտնի դեմք էր:   Ըստ էության, նա քննադատում էր Ահարոնյանին հիմնականում այդ քաղաքական տեսանկյունից: Խանզադյան.   Հայաստանի Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի նախկին խոսնակ Ա. Խորհրդային տարիներին Ահարոնյանի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի պատճառով, նրա արվեստի գործերը գնահատելիս, Khan. Խանզադյանը, Էդ. Rրբաշյանը, Ա.Օհանյանը ՝ ակնհայտ միակողմանի գնահատականներով և մակերեսային վերլուծություններով 15:   Այս համատեքստում հոդվածում ներկայացված հայահայ հեղինակների կարծիքներն ու մեկնաբանությունները հետագայում նպաստում են գրողի ստեղծագործությունների գրական վերլուծությանը, որը իր օրոք սիրված և լայնորեն ընթերցվեց:   Դա հատկապես ակնհայտ դարձավ այսօր, երբ հայ հայտնի գրականագետները աննախադեպ մոտեցմամբ և գիտական ​​ամբողջականությամբ հոդվածներ էին գրում Ահարոնյանի մասին:   Նրա վերաբերյալ պաշտպանվեց թեկնածու / հեղինակ Վ. Գրիգորյան / և դոկտորական / հեղինակ ՝ Գ. Խաչիկյան / ատենախոսություններ:  Վերոգրյալից հետեւում է, որ քաղաքական հայացքներով և հետաքրքրություններով պայմանավորված կողմնակալ մոտեցումը, գրողի գեղարվեստական ​​աշխատանքները վերլուծելիս և գնահատելիս, խոչընդոտում է գրական ֆենոմենը անաչառ գնահատելու գործին ՝ ըստ իրական արժանիքների: Գրականություն 1. Վարուժան Դ., Երկերի ամբողջական ժողովածու, երեք հատորով, Գահրատ., ՀՍՍՀ, Ե, 1986, հ. 1, էջ 204 թ. 2. Շարուրյան Ա., Դանիել Վարուժանի կյանքի ու գործունեության քրոնիկոն, ՀՍՍՀ ԳԱ, Ե, 1984, էջ. 154 թ. 3. Վարուժան Դ., Երկերի ամբողջական ժողովածու, երեք հատորով, Գահրատ, Հայկական ԽՍՀ, Ե, 1986, հ. 2, էջ 116: 4. Օշական Հ., Հայ-հայկական դեմքեր, Բեյրութ, 1999, էջ 99-100: 5. Նիկողայոս Ադոնցի ելույթը Ավետիս Ահարոնյանի հոբելյանի առթիվ // «Գրական թերթ», Ե, 2000, սեպտեմբերի 1-15, էջ 2; 6. Պարսամյան Մ., Ավետիս Ահարոնյան ..., Փարիզ, 1930, էջ 79: 7. Նշում. աշխատանք., էջ 84: 8. Մեջբերում է Գ. Լազյանը, Հայ ազատագրական շարժման դեմքերը, Կահիրե, 1949, էջ: 238 թ. 9. Համաստեղ, Ավետիս Ահարոնյան // «Բագին», Բեյրութ, 1966, թիվ 8-9, էջ 22: 10. Համաստեղ, Ա.Ահարոնյանի մահվան կապակցությամբ // Համաստեղ, Մոռացված էջեր, Ե., Հ. Բ, 2005 էջ 68: 11. Կարապենց Հ., Երկու աշխարհ:   Գրական փորձեր, Բոստոն, 1992, էջ: 323: 12. Սասունի Կ., Ավետիս Ահարոնյան / համառոտ ակնարկ /// «Բագին», Բեյրութ, 1966, թիվ 8-9, էջ 27: 13. Իշխան Մ., Երկեր, «Նաիրի», Ե, 1990, էջ 535: 14. Հայ քննադատության պատմություն, 2 հատորով, ընդհանուր: խմբ. Ս.Ն.Սարինյան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Ե., 1998, հ. 2, էջ 220: 15. Տե՛ս Խանզադյան J.., Ավետիս Ահարոնյան, ԽՍՀՄ պետական ​​հրատարակչություն, Ե., 1926:   Հայ գրականության պատմություն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Ե., 1979, հ. 5, էջ 81-83,749-752: Տեղեկատվություն հեղինակ Գագիկ Վահեի Խաչիկյանի մասին, դոցենտ, Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական ​​մանկավարժական ինստիտուտ, հայ գրականության ամբիոնի վարիչ, նրա դասավանդման մեթոդիկայի լրագրություն, էլ. ։

Ավետիս  Ահարոնյանի  /1866-1948/  ստեղծագործությունը,  մասնավորապես գեղարվեստական արձակը, 20-րդ դարում մեծ ուշադրության է արժանացել  արևմտահայ  ու  սփյուռքահայ  գրողների,  գրականագետների,  ինչպես  նաև  այլ  մտավորականների  շրջանում։
   Դ.  Վարուժանի,  Կ.  Զարյանի,  Ն.  Ադոնցի,  Մ.Պարսամյանի,  Ն.  Աղբալյանի,  Հ.  Օշականի,  Համաստեղի,  Հ.  Կարապենցի  և  ուրիշների ինքնատիպ գնահատականներն ու մեկնաբանությունները շոշափելի ներդրումներ են Ա. Ահարոնյանի ստեղծագործությունն արժևորելու գործում։
