ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԽԱԽՏՄԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎՊԱՏՃԱՌՎԱԾ ՎՆԱՍՆԵՐԻ ՀԱՏՈՒՑՈՒՄԸ «ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌՈՒՎԱՃԱՌՔԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ»1980Թ. ՄԻԱՎՈՐՎԱԾ ԱԶԳԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ ՀԱՄԱՁԱՅՆՆախորդ դարի 30-ականներից սկսած աշխարհը զգաց միջազգային առևտուրը կարգավորող օրենսդրության ներդաշնակեցման օր օրի ավելացող անհրաժեշտություն։
   1964թ-ին  ուժի  մեջ  մտավ  «Միջազգային  առևտրային  պայմանագրերի»  սկզբունքները  (այսուհետ`  Ունիդրուայի  սկզբունքներ),  սակայնայն չկարողացավ կյանքի կոչել իր առջև դրված` միջազգային առևտուրը կարգավորելու խնդիրները։
  Սա հանգեցրեց նոր փաստաթղթի մշակմանը։
  Արդյունքը եղավ 1980թ. Ապրանքների միջազգային առուվաճառքի պայմանագրի մասին  ՄԱԿ-ի  կոնվենցիան  (այսուհետ`  ԱՄԱՊ  կոնվենցիա),  որն  ուժի  մեջ  մտավ1988թ-ին։
   Ի  թիվս  այլ  նորմերի`  ԱՄԱՊ  կոնվենցիան  պարունակում  է  մի  շարքդրույթներ,  որոնք  նվիրված  են  պայմանագրայի  պարտավորություններիխախտման հետևանքով պատճառված վնասներին։
 Վնասների  հատուցումն  ամենատարածված  իրավական  ներգործությանմիջոցներից է պայմանագրի խախտման դեպքում, սակայն դա միակը չէ։
  Բացիվնասների  հատուցման  պահանջից`  տուժող  կողմը  կարող  է  պահանջել  պարտավորության  կատարում,  գնի  նվազեցում  կամ  անգամ  կարող  է  լուծած  հայտարարել  պայմանագիրը։
   Այս  ներգործության  միջոցները,  այնուամենայնիվ,հասանելի  են  միայն  պայմանագրի  խախտման որոշակի  դեպքերում։
   Վնասների  հատուցման  պահանջն  ընդհանուր  ներգործության  միջոց  է,  որը  կարող  էկիրառվել ցանկացած տեսակի խախտման դեպքում։
  Այդ իսկ պատճառով կողմը  կարող  է  հնարավորության  դեպքում  ներկայացնել  վնասների  հատուցմանպահանջ այլ ներգործոթյան միջոցների հետ համատեղ։
  Որոշ դեպքերում վնասի հատուցումը միակ ներգործության միջոցն է ԱՄԱՊ կոնվենցիայի շրջանակներում և ի հակադրություն գերմանական և ամերիկյան իրավունքի` կողմը կարող է ստանալ վնասների հատուցում անգամ պայմանագիրը լուծված հայտարարվելու դեպքում։
 Այսպիսով`  պայմանագրային  պարտավորությունները  խախտելու  դեպքում վնաս պատճառած կողմը պարտավոր է հատուցել վնասները։
  ԱՄԱՊ կոնվենցիայի  45-րդ  հոդվածի  առաջին  մասը  և  65-րդ  հոդվածի  առաջին  մասըսահմանում են, որ կողմերից յուրաքանչյուրը, երբ չի կատարում իր պարտավորություններից  որևէ  մեկը,  ապա  մյուս  կողմը  կարող  է  պահանջել  վնասներիհատուցում, ինչպես դա նախատեսված է 74-77-րդ հոդվածներով։
  Հարկ է նշել,որ  այս  դրույթները  կիրառելի  են  բացառապես  վաճառողի  և  գնորդի  միջև առկա իրավահարաբերություններում և չեն կարող տարածվել միջազգային առուվաճառքի պայմանագրի կողմերի և երրորդ անձանց նկատմամբ։
 ԱՄԱՊ  կոնվենցիայի  74-րդ  հոդվածի  համաձայն`  կողմերից  մեկի  կողմիցպայմանագրի  խախտման  համար  վնասները  կազմում  են  պայմանագրիխախտման հետևանքով մյուս կողմի կրած վնասներին հավասար գումար՝ ներառյալ բաց թողնված օգուտը։
  Ինչպես բոլոր ազգային իրավական համակարգերում,  այնպես  էլ  այս  դեպքում,  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայում  վնասը  ներառում  էփաստացի  ծախսերը,  որոնք տուժող  կողմը  պետք  է  կատարի  պարտավորության  խախտմամբ  ծագած  անցանկալի  հետևանքները  վերացնելու  համար  ևբաց թողնված օգուտը։
 ԱՄԱՊ  կոնվենցիան  ուղղակիորեն  չի  բացառում  ոչ  նյութական  վնասներիհամար  պատասխանատվությունը։
   Հետևաբար՝  վնասները,  որոնք  բացառապես ոչ նյութական բնույթի են, կարող են հատուցվել, երբ հիմնավորվում է, որհամապատասխան վնասն առաջացել է պարտավորության չկատարման հետևանքով։
 1Կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասները, որոնք առաջացելեն  ապրանքների  թերության պատճառով,  ընդգրված  չեն  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայի74-րդ և հաջորդող հոդվածներում։
  ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի համաձայն՝ կոնվենցիան չի կիրառվում ապրանքի պատճառով որևէ անձի առողջությանը  վնաս  հասցնելու  կամ  մահվան  հետ  կապված  վաճառողի  պատասխանատվությունը։
 Խնդիրն այլ է, երբ գնորդը պահանջում է փոխհատուցում իր հաճախորդների հանդեպ ապրանքների թերի լինելու պատճառով մահվան կամ առողջությանը պատճառված վնասների համար։
  Սա ոչնչով չի տարբերվում այլ ֆինանսական կորուստներ կրելու դեպքերից, և այդպիսով այս հարցը նույնպես կարգավորվում է ԱՄԱՊ կոնվենցիայի շրջանակներում։
  ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 74-րդհոդվածը կիրառելի է նաև գույքային վնասների դեպքում։
 Փոխտահուցման  ենթակա  վնասի  տեսակներն  ընդգրկում  է  պարտավորության  չկատարման  արդյունքում  պատճառված  վնասը  (non-performanceloss),  պատահական  կորուստը  (incidental  loss)  և  պայմանագրի  խախտումիցառաջացող հետևանքային վնասները (consequential loss)։
  Պարտավորության1 Ավելի մանրամասն տե՛ս Ingeborg Schwenzer and Simon Manner, The Pot Calling the Kettle Black։
 http։
 //www.cisg.law.pace.edu/cisg/biblio/schwenzermanner.html։
 database։
 չկատարման արդյունքում կրած վնասի հասկացությունն ընդգրկում է նաև օգտագործման անհնարինության վնասը (loss of use)։
 2Պարտավորության  չկատարման  արդյունքում  առաջացած  վնասը  (nonperformance loss) կազմված է պարտապանի առաջնային կամ ուղղակի վնասներից։
  Պարտավորության չկատարման արդյունքում հասցված իրական վնասը վերաբերում է այն գնորդին, ով չի ստացել այն, ինչ իրավունք ուներ ստանալու վաճառքի գնի վճարման դիմաց։
  Եթե պայմանագիրը լուծված է, ապա պարտավորության  չկատարման  արդյունքում  առաջացած  վնասը  հաշվարկվում  էԱՄԱՊ  կոնվենցիայի  75  և  76  հոդվածներին  համապատասխան,  այսինքն`հիմնվում  է  կատարված  գործարքի  գնի  կամ  ուղղակի  շուկայական  ընթացիկգնի վրա։
  Եթե առաքված ապրանքն ունի թերություն, ապա վնասն ընդգրկումէ  թերի  ապրանքի  օբյեկտիվ  արժեքի  և  այն  արժեքի  տարբերությունը,  որըտվյալ  ապրանքը  կունենար  հաշվարկն  իրականացնելու  ժամանակ,  եթեդրանք համապատասխանեին պայմանագրին։
 3 Եթե առաքված ապրանքներըենթակա են վերականգնման, ապա պարտավորության չկատարման արդյունքում առաջացած վնասը կարող է հաշվարկվել անհրաժեշտ ծախսերին համապատասխան։
 4 Պատահական վնասները (incidental  loss) պարտապանի  կրած ծախսերնեն, որոնք կապված չեն իր սպասելիքների իրացման հետ և առաջացել են ցանկացած լրացուցիչ բացասական հետևանքից խուսափելու համար։
 5Հետևանքային  վնասների  (consequential  loss)  հասկացությունն`  ի  լրումնայլ վնասների, ընդգրում է այն լրացուցիչ վնասները, որոնք առաջացել են պարտավորությունների  չկատարման  արդյունքում։
   Դրանք  հիմնականում  ներառում  են  պարտավորության  խախտման  արդյունքում  երրորդ  անձանց  նկատմամբ  պարտապանի  պատասխանատվությունը։
   Վնասի  համար  պատասխանատվության ընդհանուր սկզբունքների համաձայն` երրորդ կողմի հետ վեճերիդեպքում  պարտապանի  կրած  իրավաբանական  ծախսերը`  լինեն  դրանք  արտադատական,  թե`  դատավարական,  կարող  են  ընդհանուր  առմամբ  վերականգնվել պարտատիրոջի կողմից ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 74-րդ հոդվածի համաձայն։
 6ԱՄԱՊ  կոնվենցիան  սահմանում  է  օբյեկտիվ  պատասխանատվությանսկզբունքը։
   Միայն  պայմանագրի  խախտման  հետևանքով  պատճառված2 Տե՛ս Ingeborg Schwenzer (ed.), Schlechtriem & Schwenzer, Commentary on the UN Convention onthe International Sale of Goods (CISG), 3rd ed., Oxford 2010, էջ 1006։
 3 Տե՛ս Martin Karollus, Judicial Interpretation and Application of the CISG in Germany 1988-1994, էջ156, 223։
 4 Տե՛ս Martin Karollus, նույն աշխատ., էջ 223։
 5 Տե՛ս Ingeborg Schwenzer (ed.), Schlechtriem & Schwenzer, Commentary on the UN Convention onthe International Sale of Goods (CISG), 3rd ed., Oxford 2010, էջ 1009։
 6 Ավելի մանրամասն տե՛ս Peter Huber, The CISG։
  A New Textbook for Students and Practitioners,Art 74, para 44։
 վնասներն են ենթակա հատուցման։
  Խախտման համար անհրաժեշտ, ընդհանուր  առմամբ`  նաև  բավարար  է,  վնասի  առաջացման  նախապայման  հանդիսանալը (conditio sine qua non, ‘but-for rule’)։
  Կարևոր չէ, թե խախտումը վնասնառաջացրել է ուղղակիորեն, թե` անուղղակիորեն։
  Պարտապանի պատասխանատվության շրջանակներից դուրս հեռահար վնասների համար պատասխանատվությունը կարող է միայն բացառվել կանխատեսելիության սկզբունքի ուժով` ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 74-րդ հոդվածի համաձայն։
 7ԱՄԱՊ  կոնվենցիան  վնասների  հատուցման  ծավալի  վերաբերյալ  սահմանում  է  յուրօրինակ  մեխանիզմ։
   Մասնավորապես`  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայի  74-րդհոդվածը պարունակում է երկու հիմնարար հասկացություններ, այն է` ամբողջական հատուցման (principe de la reparation intégrale) և պատասխանատվության  սահմանափակման  սկզբունքը`  կանխատեսելիության  կանոնի  միջոցով։
 Բազմաթիվ ներպետական իրավական համակարգեր սահմանում են վնասների  ամբողջական  հատուցման  սկզբունքը։
 8  Կանխատեսելիության  սկզբունքըբխում է ֆրանսիական իրավունքից (Ֆրանսիայի քաղաքացիական օրենսգքրի1150-րդ  հոդված)  և  անգլիական  Hadley  v  Baxendale  նախատեպից9,  որն  իրտեղն  է  գտել  անգլո-ամերիկյան  առևտրային  իրավունքի  կոդիֆիկացիայում։
 Ավելին` Ունիդրուայի սկզբունքները (հոդվածներ 7.4.2 և 7.4.4) և 1999թ. Եվրոպական  պայմանագրային  իրավունքի  սծզբունքները  (հոդվածներ  9։
 502  և9։
 503),  ինչպես  նաև  փոխադրումների  իրավունքի  վերաբերյալ  միջազգայինկոնվենցիաները  հստակ սահմանում  են վնասների  ամբողջական հատուցմանև  կանխատեսելիության  կանոնի  միջոցով  դրա  սահմանափակման  սկզբունքը։
 10ԱՄԱՊ  կոնվենցյիայի  74-րդ  հոդվածի  համաձայն`  կողմերից  մեկի  կողմիցպայմանագրի  խախտման  համար  վնասները  չեն  կարող  գերազանցել  այնվնասը, որը պայմանագիրը խախտող կողմը կանխատեսել էր կամ պետք էկանխատեսեր  պայմանագիրը  կնքելու  պահին՝  որպես  դրա  հնարավորխախտման  հետևանք՝  հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքները,  որոնց  մասիննա այն ժամանակ գիտեր կամ պետք է իմանար։
  Փաստորեն` ԱՄԱՊ կոնվենցիան  նախատեսում  է  վնասների  կանխատեսելիության  սկզբունքը,  ինչը  ևսկրում է օբյեկտիվ բնույթ։
 117  Տե՛ս  C.M.  Bianca,  M.J.  Bonnell, Commentary  on  the  International  Sales  Law  –  The  1980  Viennahttp։
 //www.jus.uio.no/pace/en/html/cisg_laid_bare_lucid_guide_to_a_muddy_code.artur_rosett/s1.html։
 8 Ավելի մանրամասն տե՛ս Stoll, Haftungsfolgen, էջ 179–181, 323–341։
 9 Տե՛ս Franco Ferrari, Comparative Ruminations on the Foreseeability of Damages in Contract Law,53 La. L. Rev. (1993), էջ 305։
 10  Տե՛ս  Lajos  Vékás,  The  Foreseeability  Doctrine  in  Contractual  Damage  Cases,  Acta  JuridicaHungarica (2002), էջ 170–172։
 11 Տե՛ս Костин А. А., Взыскание убытков и процентов согласно Венской конвенции в практикеԱյսպիսով` պայմանագրային պարտավորությունների կատարման համարպարտապանի  խիստ  պատասխանատվությունը  մեղմացվում  է  այն  հանգամանքով,  որ  ԱՄԱՊ  կոնվենցիան  փոխհատուցումը  սահմանափակում  է  կանխատեսելի  վնասներով։
   Կանխատեսելիության  կանոնը  սահմանափակում  էպարտապանի  այն  պատասխանատվությունը  և  վնասների  չափը,  որոնք  կարող  էր  կանխատեսել  պայմանագրի  կնքման  պահին՝  հաշվի  առնելով  պայմանագրի նպատակները և պայմանները։
 Քննարկվող կանոնը կիրառվում է անգամ այն դեպքում, երբ պարտապանը  միտումնավոր  խախտել  է  իր  պայմանագրային  պարտավորությունները։
 12Հարկ  է  նշել,  որ  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  417-րդ  հոդվածի  4-րդ  մասիհամաձայն`  պարտավորությունը  դիտավորյալ  խախտելու  համար  պատասխանատվությունը  վերացնելու  կամ  սահմանափակելու  մասին  նախապես  կնքվածհամաձայնությունն առոչինչ է։
  Համանման դրույթ սահմանված է շատ երկրների օրենսդրություններում, այնինչ` ԱՄԱՊ կոնվենցիան չի սահմանում իրավախախտի  ուղղակի  դիտավորությամբ  պատճառված  վնասի  վերաբերյալ  որևէդրույթ։
  Ամեն դեպքում պետք է ի նկատի ունենալ, որ ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 7-րդհոդվածի առաջին մասի դրույթը պարտավորեցնում է կոնվենցիան կիրառելիսհաշվի  առնել  միջազգային  գործարար  շրջանառությունում  բարեխղճությանսկզբունքի անվերապահ կիրառման անհրաժեշտությունը։
 Չնայած նրան, որ կանխատեսելիության կանոնի վրա մեծ ազդեցություն էունեցել  անգո-ամերիկյան  «խորհրդածության  կանոնը»  (contemplation  rule),այս  երկու  կանոնների  միջև  առկա  են  էական  տարբերություններ։
   Այդ  իսկպատճառով՝ անգլո-ամերիկյան ներպետական իրավական համակարգի երկրների նախադեպային իրավունքը չի կարող օգտագործվել ԱՄԱՊ կոնվենցիայի74-րդ  հոդվածի  երկրորդ  նախատասության  մեկնաբանման  համար։
 13  Ի  հակադրություն  անգլո-ամերիկյան«խորհրդածելը»(contemplation)  վճռական  նշանակություն  ունի  երկու  կողմերի  համար՝  վնասիկանխատեսելիությունը  74-րդ  հոդվածի  2-րդ  նախադասության  համաձայն՝որոշվում  է  միայն  հաշվի  առնելով  պայմանագրային  պարտավորությանխախտման  հավանակությունը14։
   Կանխատեսելիության  սահմանման  համարվճռական  է  պայմանագրի  կնքման  պահը։
   Այսպիսով՝  կանխատեսելիությունըկապված է միայն պայմանագրի կնքման փուլի հետ, եթե կողմը կանխատեսումիրավունքին,որտեղваров։
  практика применения в России и за рубежом (отв. Ред. А.С.Комаров). Вольтер Клувер.2007, էջ 120։
 12 Տե՛ս Franco Ferrari, Comparative Ruminations on the Foreseeability of Damages in Contract Law,53 La. L. Rev. (1993), էջ 160։
 13 Տե՛ս TeeVee Toons, Inc & Steve Gottlieb, Inc v Gerhard Schubert GmbH, US Dist Ct (SD NY), 23August 2006, CISG-online 1272։
 14  Տե՛ս  G.  H.  Treitel  Remedies  for  Breach of  Contract։
   A  Comparative  Account  (Oxford  UniversityPress, Incorporated, 1988), էջ 88։
 է վնասները պայմանագրի կատարման ընթացքում, ապա ԱՄԱՊ կոնվենցիայի74-րդ հոդվածի իմաստով` այդ հանգամանքը հաշվի չի առնվի։
 Ընդհանուր  առմամբ՝  կանխատեսելիությունը  պետք  է  որոշվի  օբյեկտիվչափորոշիչների  հիման  վրա։
   Պետք  է  հաշվի  առնել  այնպիսի  տարրեր,  ինչպիսիք  են`  պայմանագրով  սահմանված  կարգով  ռիսկի  բաշխումը,  պայմանագրինպատակը  և  պարտավորության  հստակ  կատարման  համար  սահմանվածպաշտպանության  միջոցները։
   Վճռորոշ  է  այն  հարցը,  թե  ինչ  կկանխատեսիպարտատիրոջ փոխարեն գտնվող ողջամիտ անձնավորությունը, որը տեղյակէ պայմանագրի կնքման պահին առկա հանգամանքների մասին15։
 Կանխատեսելի  պետք  է  լինեն  միայն  կրած  վնասները  և  պայմանագրիխախտումը,  որը  հիմք  է  հանդիսանում  վնասների  հատուցման  համար։
   Միևնույն  ժամանակ,  պարտադիր  չէ  կանխատեսել  վնասի  հստակ  չափը.  ընդհանուր  չափն,  այնուամենայնիվ,  պետք  է  կանխատեսելի  լինի։
   Վճռաբեկ  դատարանն  իր  նախադեպային  որոշումներից  մեկում  նշել  է,  որ  չնայած  վնասի  հաշվարկման վերաբերյալ կատարված կողմնորոշիչ վերլուծություններին, այնուամենայնիվ,  վնասի  հատուցման  կոնկրետ  չափը  առանձին  դեպքերում  կարող  էբավականաչափ  հստակ  չլինել  կամ  ողջամտության  աստիճանի  հավաստիությամբ  չորոշվել։
   Վճռաբեկ  դատարանը  գտնում  է,  որ  նմանատիպ  դեպքերումանձն  ընդհանրապես  չի  կարող  զրկվել  բաց  թողնված  օգուտի  հատուցման  իրավունքից, քանի որ նման դիրքորոշումը կհակասի գործարարության էությանը,  սահմանադրական  և  կոնվենցիոն  մի  շարք  դրույթների։
   Վճռաբեկ  դատարանը գտնում է, որ նմանատիպ իրավիճակներում դատարանները հատուցվողօգուտի  չափը  որոշում  են  իրենց  հայեցողությամբ։
   Նման  կարգավորում  գործում է նաև միջազգային պրակտիկայում։
  Մասնավորապես, Ունիդրուայի սկզբունքների  7.4.3  հոդվածի  3-րդ  կետի  համաձայն`  եթե  վնասի  չափը  չի  կարողհաստատվել ողջամտության աստիճանի արժանահավատությամբ, դրա չափըորոշվում է դատարանի հայեցողությամբ16։
 Պարտավորություների  չկատարման  արդյունքում  առաջացող  վնասներնընդհանուր  առմամբ  կանխատեսելի  են17։
   Սա  ներառում  է  ապրանքների  անհամապատասխանության արդյունքում գնի նվազումը, ինչպես նաև այն ողջամիտ ծախսերը,  որոնք  իրականացվել  են  պարտապանի  այն  դրությունը  վերականգնելու համար, որում նա կլիներ պայմանագրային պարտավորություններիպատշաճ  կատարման  դեպքում  (օրինակ`  վերանորոգման  կամ  վարձակալության  ծախսեր)18։
   Ուշ  վճարման  դեպքերում  վարկից  բխող  ծախսերն,  ընդհա15 Տե՛ս Huber, Peter and Mullis, Alastair, The CISG։
  A New Textbook for Students and Practitioners.Munich։
  Sellier European Law Publishers, 2007. Pp. 408, էջ 274։
 16 Տե՛ս Վճռաբեկ դատարանի թիվ ԵՇԴ/0177/02/11 քաղաքացիական գործ։
 17 Տե՛ս Neumayer/Ming, Art 74, note 4. (who speak of ‘dommage direct’); Roßmeier, RIW 2000, էջ407, 411։
 18 Տե՛ս Peter Huber, The CISG։
  A New Textbook for Students and Practitioners, էջ 274, 275։
 նուր առմամբ, կանխատեսելի են19։
  Նույնը վերաբերում է նաև փոխարժեքի կորուստներին20։
 Կանխատեսելիության  կանոնն  ունի  մեծ  նշանակություն  հետևանքայինվնասների  (consequential  loss)  համատեքստում,  քանի  որ  սրանք  կանոնավորկերպով ազդեցություն են կրում պարտապանի որոշակի կարգավիճակից, նրակողմից իրականացված միջոցառումներից կամ տնտեսական միջավայրից։
  Երբ  իրացման  ենթակա  ապրաքնենրը  վաճառվում  են  առևտրային  թրեյդերներին  (commercial  traders),  ապա  ապրանքների  վերավաճառումից  ստացվածշահույթները  սովորաբար  կանխատեսելի  են21։
   Պայմանագրով  նախատեսվածտուժանքների ողջամիտ չափն, ընդհանուր առմամբ, կանխատեսելի է այնքանով,  որքանով  դրանք  համապատասխանում  են  կողմերի  միջև  ձևավորվածպրակտիկային կամ համապատասխան առևտրային ոլորտի գործարար շրջանառության  սովորույթին  (ԱՄԱՊ  կոնվենցիայի  9-րդ  հոդված)22։
   Հեղինակության կորուստը կարող է կանխատեսելի լինել, երբ գնորդն առաքում է իրականացնում զգայուն շուկայում23։
 Հայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  պայմանագրի  խախտման  հետևանքով  պատճառված  վնասների  հատուցմանհամար չի նախատեսում կանխատեսելիության սկզբունքը։
  Այսպես` ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է հետևյալը.«Վնասներ  են  իրավունքը  խախտված  անձի  ծախսերը,  որ  նա  կատարել  է  կամպետք  է  կատարի  խախտված  իրավունքը  վերականգնելու  համար,  նրա  գույքիկորուստը  կամ  վնասվածքը  (իրական  վնաս),  չստացված  եկամուտները,  որոնքայդ  անձը  կստանար  քաղաքացիական  շրջանառության  սովորական  պայմաններում, եթե նրա իրավունքը չխախտվեր (բաց թողնված օգուտ), ինչպես նաև ոչնյութական վնասը»։
 Երբեմն կարծիքներ են հնչում առ այն, որ կանխատեսելիության սկզբունքը տեղ է գտել նաև ՀՀ իրավական համակարգում ի շնորդիվ Վճռաբեկ դատարանի  նախադեպային  որոշումների։
   Մասնավորապես՝  Ջուլիետա  Պետրոսյան,Կարեն  Դավթյան  և  Արման  Դավթյան  v.  Թևոս  Սաֆարյան  թիվ  3-691/ՎԴ  քաղաքացիական գործով (պատճառված վնասների հատուցման պահանջով) դատարանին անհրաժեշտ էր պարզել, թե ինչպիսի հանգամանքներ դատարանը19  Տե՛ս  Appellate  Court  of  Eastern  Finland,  27  March  1997,  CISG-online  782  (7%  per  month  and0.5% on arrears), http։
 //www.unilex.info/case.cfm?pid=1&do=case&id=489&step=FullText։
 20Տե՛ս  Legfelsóbb  Birósághttp։
 //www.globalsaleslaw.org/content/api/cisg/urteile/1687.pdf։
 21 Տե՛ս Delchi Carrier SpA v Rotorex Corp, US Ct App (2nd Cir), 6 December 1995, CISG-online 140;http։
 //www.globalsaleslaw.org/content/api/cisg/display.cfm?test=140։
 22 Տե՛ս Russian CCI, 23 December 2004, CISG-online 1188,http։
 //cisgw3.law.pace.edu/cases/041223r1.html։
 23 Տե՛ս Huber, Peter and Mullis, Alastair, The CISG։
  A New Textbook for Students and Practitioners.Munich։
  Sellier European Law Publishers, 2007. Pp. 408, էջ 279։
 պետք է հաշվի առնի բաց թողնված օգուտի առկայությունը պարզելու համար։
 Վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ բաց թողած օգուտի առկայությունը, այսինքն՝անձի  իրավունքի  չխախտման  պարագայում  եկամուտի  ստացման  իրականհնարավորությունը  որոշելը  յուրաքանչյուր  գործով  ինքնուրույն  գնահատմանենթակա հարց է, որի ընթացքում պետք է հաշվի առնվեն տվյալ գործի առանձնահատկությունները։
  Մասնավորապես, բաց թողած օգուտի առկայությունը որոշելու  համար  նախ  և  առաջ պետք  է  հաշվի  առնվի  մինչև  իրավունքի խախտումը քաղաքացիական շրջանառությունում համապատասխան գույքի ունեցած  կարգավիճակը  կամ  սեփականատիրոջ  իրական  մտադրության  և  հնարավորության  միաժամանակյա  առկայությունը  այդ  գույքի  տնօրինման  եղանակների առնչությամբ (այդպիսին կարող է լինել, օրինակ՝ իրավունքը խախտված անձի կողմից այլ անձանց ուղարկված համապատասխան օֆերտան)24։
 Թիվ  ԵՇԴ/0177/02/11  քաղաքացիական  գործով  Վճռաբեկ  դատարանընշել  է,  որ  ընկերության  իրական  մտադրությունը  կարող  է  հաստատվել  ընկերության  գործունեության  բնույթի  ուսումնասիրությամբ  (օրինակ`  կանոնադրություն և այլ փաստաթղթեր)։
  Դրանք կարող են հաստատվել նաև համապատասխան պայմանագրային հարաբերությունների բնույթը բացահայտելով, ընկերության  բիզնես  ծրագրերն  ուսումնասիրելով։
   Բացի  այդ,  այդպիսիք  կարողեն լինել ընկերության գործունեության շրջանակների կամ ծավալների ավելացման վերաբերյալ ապացույցներ (պահեստի պատրաստում, ապրանք արտադրելու համար սարքավորումների ձեռքբերում կամ ծավալի ավելացում)։
  Այս ամենը  հիմնավորում  է  ընկերության  իրական  մտադրությունը։
   Ընկերության  իրական  հնարավորությունը  կարող  է  հաստատվել  օգուտ  ստանալու  վերաբերյալ  համապատասխան իրական կամ  ողջամտորեն հավանական  ապացույցներով։
   Օրինակ՝  կարող  են  լինել  ընկերության  շրջանառության  վերաբերյալտվյալները,  որոնք  ցույց  են  տալիս  նմանատիպ  ապրանքներից  կամ  ծառայություներից ընկերության ստացած հասույթը, որպիսիք կարող են արտացոլվածլինել  ընկերության  հաշվապահական  կամ  այլ  փաստաթղթերում  կամ  պետական տարբեր մարմինների (հարկային, մաքսային և այլն) տվյալներում25։
 Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ վերոնշյալ նախադեպային որոշումներըորևէ կերպ չեն կարող հավաստել ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում կանխատեսելիության  սկզբունքի  առկայությունը  հետևյալ  պատճառաբանությամբ.նախ`  կանխատեսելիության  սկզբունքն  իրենից  ներկայացնում  է  պատասխանատվության սահմանափակման յուրօրինակ մեխանիզմ և այն կիրառելի է այնբոլոր  վնասների  դեպքում,  որոնց  հատուցման  կապակցությամբ  հնարավոր  էպահանջ ներկայացնել ԱՄԱՊ կոնվենցիայի շրջանակներում։
  Միևնույն ժամանակ, վերը նշված դատական նախատեպերը վերաբերում են միայն բաց թողն24 Տե՛ս Վճռաբեկ դատարանի թիվ 3-691/ՎԴ քաղաքացիական գործ։
 25 Տե՛ս Վճռաբեկ դատարանի թիվ ԵՇԴ/0177/02/11 քաղաքացիական գործ։
 ված  օգուտին,  մասնավորապես`  այն  հանգամանքներին,  որոնք  ենթակա  ենհաստատման  բաց  թողնած  օգուտի  առկայությունը  պարզելու  համար։
   Փաստորեն`  վկայակոչված  նախադեպերը  միտված  են  հստակեցնելու  բաց  թողնված օգուտի հասկացությունը և սահմանելու այն չափորոշիչները, որոնք կօգնեն  պարզել  դրա  առկայությունը։
   Շարունակելով  ներկայացված  մեկնությունները` թիվ ԵՇԴ/0177/02/11 քաղաքացիական գործով Վճառաբեկ դատարանընշել  է  նաև, որ  վնասի հատուցման  վերաբերյալ քաղաքացիաիրավական  պատասխանատվության հետևանքով տուժողի գույքային դրությունը պետք է բարելավվի  այն  աստիճան,  որում  նա  կգտնվեր,  եթե  վերջինիս  իրավունքներըչխախտվեին։
   Վճռաբեկ  դատարանն  ավելացրել  է,  որ  պայմանագրային  պարտավորությունները  չկատարած  կամ  ոչ  պատշաճ  կատարած  կողմը  չպետք  էհատուցի  այն  վնասը,  որը  չի  առաջացել  կամ  երբեք  չէր  կարող  առաջանալ։
 Փաստորեն` վճռաբեկ դատարանի կողմից սահմանված չափորոշիչների և վերլուծությունների  նպատակը  միտված  է  նրան,  որ  պարտավորության  խախտման  արդյունքում  տուժող  կողմը  չպետք  է  շահի  ստեղծված  իրավիճակից,  որպիսի  պայմաններում  խոսք  չի  կարող  գնալ  պատասխանատվության  սահմանափակման մասին։
  Այսպիսով` անգամ քննարկվող համատեքստում Վճռաբեկդատարանը  ևս  մեկ  անգամ  հաստատել  է  վնասների  ամբողջական  հատուցման սկզբունքի առկայությունը ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությունում։
 ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 77-րդ հոդվածի համաձայն` պայմանագրի խախտումը վկայակոչող կողմը պետք է ձեռնարկի այնպիսի միջոցներ, որոնք ողջամիտեն տվյալ հանգամանքներում վնասները, ներառյալ` պայմանագրի խախտմանհետևանքով բաց թողնված օգուտը նվազեցնելու համար։
  Նույն հոդվածը շատկարևոր սանկցիա է նախատեսում նշված պահանջը չկատարած կողմի նկատմամբ`  սահմանելով  հետևյալը.  «Եթե  նա  այդպիսի  միջոցներ  չի  ձեռնարկում,ապա պայմանագիրը խախտած կողմը կարող է պահանջել հատուցվող վնասների  կրճատում  այն  գումարով,  որքանով  դրանք  կարող  էին  նվազեցնել»։
   Քննարկվող  հոդվածով  սահմանված`  նվազեցմանն  ուղղված  գործողություններիպարամետրերը  պարզ  չեն։
   Այն  չի  ազդում  պատավորության  հստակ  կատարման  կամ  էական  խախտման  առկայության  դեպքում`  պայմանագիրը  լուծելուպահանջ  ներկայացնելու  իրավունքի  վրա։
   Ամեն  դեպքում,  նշված  դրույթըպետք  է  կյանքի  կոչել  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայի  կառուցվածքի  ընդհանուր  լույսիներքո, ինչպես նաև պետք է հաշվի առնել բարեխղճության պարտավորությունը  և  այն  ընդհանուր  սկզբունքները,  որոնց  վրա  հիմնված  է  ԱՄԱՊ  կոնվենցիան26։
 26  Տե՛ս  Ziegel  J.  S.  and  Claude  Samson,  Report  to  the  Uniform  Law  Conference  of  Canada  onCISG database։
  http։
 //www.cisg.law.pace.edu/cisg/wais/db/articles/english2.html։
 ԱՄԱՊ  կոնվենցիան  սահմանում  է  երկու  դեպքեր,  երբ  պայմանագիրը  լուծելուց հետո տուժող կողմը կարող է լուծված պայմանագրի մյուս կողմից պահանջել  վնասների  հատուցում։
   ԱՄԱՊ  կոնվենցիայի  75-րդ  հոդվածը  սահմանում  է  հետևյալը.  «Եթե  պայմանագիրը  լուծված  և,  եթե  լուծելուց  հետո  ողջամիտ  ձևով  և  ողջամիտ  ժամկետում  գնորդը  դրա  փոխարեն  ապրանք  է  գնելկամ վաճառողը ապրանքը վերավաճառել է, այն կողմը, որը վնասների հատուցում  է  պահանջում,  կարող  է  գանձել  պայմանագրային  գնի  և  դրա  փոխարենկատարված  գործարքի  գնի  տարբերությունը,  ինչպես  նաև  ցանկացած  լրացուցիչ վնասները, որոնք կարող են գանձվել 74-րդ հոդվածի հիման վրա»։
  Անհրաժեշտ է նախ պարզել, թե ինչ պետք է հասկանալ «ողջամիտ ձև» հասկացության  տակ։
   Շլեխրիմի  կարծիքով  «ողջամիտ  ձև»-ն  առկա  կարող  է  լինել  այնդեպքում,  երբ  պարտապանը  գործում  է  որպես  շրջահայաց  և  հետևողականգործարար  և ուսումնասիրում  է  համապատասխան  առուվաճառքի պրակտիկան27։
 Կողմերը  միմյանցից  կարող  են  պահանջել  պայմանագրային  գնի  տարբերությունը (որը նրանց համար բացասական է) միայն այն դեպքում, երբ հետագայում  նրանց  կնքած  գործարքը  եղել  է  ողջամտության  շրջանակներում։
   Այստեղ  ԱՄԱՊ  կոնվենցիան  կողմերին  կրկին  բարեխղճության  և  ազնիվ  գործարար  պրակտիկա  վարելու  կոչ  է  անում։
   Եթե  պարզվի,  որ  կողմից  կնքած  գործարքը գործարքը տվյալ պայմաններում ողջամիտ չէ, այսինքն` յուրաքանչյուրգնորդ  կամ  վաճառող  այդ  պայմաններով  գործարք չէր  կնքի,  ապա  համապատասխան կողմն իավունք չի ունենա պահանջել պայմանագրի գնի և դրա փոխարեն  կատարած  գործարքի  գնի  տարբերությունը,  որը  նրա  համար  բացասակա է եղել։
  Հարց է ծագում, թե ինչ պետք է հասկանալ «ողջամիտ ժամկետ»ասելով,  երբ  կողմն  այդ  ժամկետում  պետք  է  կնքի  հաջորդող  գործարքը։
   Այսխնդիրը հնարավոր է լուծել միայն գործի կոնկրետ հանգամանքները վերլուծելուց  հետո։
   Այդ  ողջամիտ  ժամկետը  սկսվում  է  այն  պահից,  երբ  տուժող  կողմըհայտարարում է պայմանագրի լուծման մասին28։
 Այն դեպքում, երբ պայմանագիրը լուծելուց հետո տուժող կողմը չկնքի ապրանքի  վերավաճառքի  գործարք  կամ  չկնքի  նոր  ապրանքի  ձեռք  բերմանն  ուղղված գործարք, կարող է պարզվել, որ գործարք չկնքած կողմը կրել է վնաս։
 Համանման դեպքերի առնչությամբ ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 76-րդ հոդվածի առաջին  մասը  սահմանում  է  հետևյալը.  «Եթե  պայմանագիրը  լուծվել  և,  եթե  տվյալապրանքն ունի ընթացիկ գին, վնասի հատուցում պահանջող կողմը, կարող է,եթե  նա  չի  կատարել  գնում  կամ  վերավաճառում  75-րդ  հոդվածի  հիման  վրա,27 Տե՛ս Peter Schlechtriem, Commentary on the UN Convention on the International Sale of Goods(Oxford 1998), էջ 576։
 28  Տե՛ս  Հայկյանց  Ա.  Մ.,  Ապրանքների  միջազգային  առուվաճառքի  իրավական  կարգավորումը։
 Գիտագործնական ձեռնարկ/Խմբ. Վ. Ենգիբարյանի, -Եր., «Ասողիկ», 2011, 334 էջ, էջ 262։
 պահանջել  պայմանագրում  նշված  գնի  և  պայմանագիրը  լուծելու  պահին  ընթացիկ  գնի  տարբերությունը,  ինչպես  նաև  ցանկացած  լրացուցիչ  վնասներիհատուցում, որոնք կարող են գանձվել 74-րդ հոդվածի հիման վրա։
  Սակայն, եթե վնասների հատուցում պահանջող կողմը պայմանագիրը լուծել է ապրանքնընդունելուց հետո, պայմանագիրը լուծելու պահի ընթացիկ գնի փոխարեն կիրառվում  է այդպիսի  ընդունման  պահի  ընթացիկ  գինը»։
   Հատկանշական  է, որՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը սահմանում է ԱՄԱՊ կոնվենցիայի 75 և 76րդ հոդվածներին համանման դրույթներ։
 Քննարկելով  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայով  սահմանված  վնասներին  առնչվողդրույթները`  չի  կարելի  չանդրադառնալ  վնասների  հատուցման  պահանջ  ներկայացնելու  դեպքում  ապացուցման  բեռի  բաշխման  հիմնահարցերը։
   Ապացուցման բեռի բաշխումը, չնայած որ ուղղակիորեն նախատեսված չէ, սակայնկարգավորվում  է  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայով։
   Գերակշռող  տեսակետի  համաձայն`պարտապանն  ապացուցման  բեռ  է  կրում  առնվազն  իր  վնասի  չափի,  ինչպեսնաև պայմանագրի խախտմամբ դրանց առաջացած լինելու համար29։
 Մի շարք դատարաններ և տեսաբաններ ապացուցման բեռի համար անհրաժեշտ չափորոշիչների հարցը համարում են ընթացակարգային իրավունքիկարգավորման առարկա և հետևաբար համարում են, որ այն պետք է կարգավորվի  lex  fori-ով  (Delchi  Carrier  SpA  v  Rotorex  Corp,  US  Ct  App  (2nd  Cir),  6December 1995)։
  Հարկ է նշել, որ եղանակը, որով կարող է ներկայացվել ապացույցը, մասնավորապես՝ ապացույցի թույլատրելիությունը, որոշվում է lex foriի ընթացակարգային կանոններով30։
 Այնուամենայնիվ,  ապացուցման  կանոնների  որակումը`  որպես  սոսկ  դատավարականի  կամ  նյութաիրավականի,  չի  կարող  լինել  որոշիչ31։
   Ապացուցման չափորաշիչների տարբեր ներպետական կանոնների կիրառման թույլատրումը  կխաթարի  ԱՄԱՊ  կոնցվենցիայի,  ինչպես  նաև  ամբողջական  հատուցման  ընդհանուր  սկզբունքի  միասնական  մեկնաբանությունը  և  կիրառումը։
 Ինչպես ապացուցման բեռի դեպքում, ապացուցման չափորոշիչները նույնպեսպետք է բխեն ԱՄԱՊ կոնվենցիայից32։
 Գրիգոր ՉոբանյանՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԽԱԽՏՄԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ ՊԱՏՃԱՌՎԱԾ ՎՆԱՍՆԵՐԻՀԱՏՈՒՑՈՒՄԸ «ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌՈՒՎԱՃԱՌՔԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐԻՄԱՍԻՆ» 1980Թ. ՄԻԱՎՈՐՎԱԾ ԱԶԳԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻՀԱՄԱՁԱՅՆ29 Տե՛ս Peter Huber, The CISG։
  A New Textbook for Students and Practitioners, էջ 281։
 30 Ավելի մանրամասն տե՛ս Stoll/Gruber, 4th German edition of this work,http։
 //www.globalsaleslaw.org/db/1/182.pdf։
 31 Տե՛ս CISG-AC, Op 6 Gotanda, Comment 2.3; Schwenzer/Hachem, Scope of Damages, էջ 99։
 32  Տե՛ս  Review  of  the  Convention  on  Contracts  for  the  International  Sale  of  Goods  (CISG),  KluwerLaw International (2000-2001), Burden of Proof under the CISG, Franco Ferrari, կետ 2։
 Բանալի բառեր` Վնասների հատուցումը «Ապրանքների միջազգային առուվաճառքիվնասների հատուցման սահմանափակման մեխանիզմ։
 Ամփոփում։

Սույն  աշխատանքը  կատարելիս  նպատակ  է  դրվել  ուսումնասիրել  և  համակարգային  վերլուծության  ենթարկել  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայում  առկա  այն  դրույթները,  որոնք  առնչվում  են  պայմանագրի խախտման  հետևանքով  պատճառված  վնասների  հատուցմանը։
   Ներկայացված  են  վերլուծություններ  տարածական  մեկնաբանությունների  տեղիք  տվող  դրույթների  վերաբերյալ,  քանզի  չափազանց  կարևոր  է  ԱՄԱՊ  կոնվենցիայի  միասնական կիրառումը։
  Հեղինակի կողմից առանձնահատուկ ուշադրության է արժանացել կանխատեսելիության  սկզբունքը`  որպես  վնասների  հատուցման  սահմանափակման  համար  յուրօրինակ մեխանիզմ։
