Լեզվի զարգացման ներկա փուլում բառակազմության հարստացումը հիմնականում կատարվում է բայերի և վերջածանցի օրինաչափությունների հետ կապված բայերի հաշվին:   Ըստ Ա. Սուքիասյանի, բառերի բարդությունը լեզվի բառակազմությունը հարստացնելու կարևորագույն ձևերից մեկն է (8, էջ 292), իսկ քերականական բաղադրիչից կազմված բարդ միացությունները մեծ տեղ են զբաղեցնում հայերենում բառապաշար են բառապաշարը հարստանում է մորֆերով և ածականներով: Սույն հոդվածում ներկայացնում ենք բայերի վրա հիմնված միացությունների կազմման մեթոդները, հիմքերի տեսակները, դրանց տարբեր ձևերը, ձևաբանական օրինաչափությունները, բաղադրիչների շարահյուսական-շարահյուսական հարաբերությունները և բանավոր հիմքերի հետ կապված բազմաթիվ այլ հարցեր:   Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից հայերենի բառակազմությանը մասնակցող հիմքերի մեծ մասը անցել է գրաբարից, բայց ծառայում է նոր բառեր կազմելու համար:   Բարդությունների կազմի ժամանակային բաղադրիչը ավելի տարածված է որպես բաղկացուցիչ հիմք:  Այն բացատրվում է այն փաստով, որ բնօրինակ կամ իրական բարդության նախընտրելի բաղադրիչը երկրորդ բաղադրիչն է, իսկ առաջինը `դրա լրացումը: Փաստերը ցույց են տալիս, որ գերակշռող բայական բաղադրիչներով բաղկացուցիչ բառերը հատկապես արդյունավետ չեն գոյականները կազմելու հարցում, քանի որ նման կառուցվածք ունեցող բարդ բառերի մեծ մասն արտահայտում է նշանակալի փոխհարաբերություն:  Ստորև ներկայացնում ենք խոսքի մասերի ձևաբանական օրինաչափությունները, որոնց կազմին մասնակցում են բանավոր բաղադրիչները: C + B, A + B, M + B ձևանմուշներն ամենակենսունակն են բայական հիմքերի հնչյունաբանական ձևանմուշների մեջ:  1. C + B ձևանմուշի բաղադրիչները համատեղելու արդյունքում ստեղծված նոր բառերը կարող են լինել «գոյականներ», «ածականներ»:   Այստեղ բարդության հիմնական իմաստը արտահայտվում է բայով, իսկ գոյական բաղադրիչը ՝ տարբեր իմաստներով և հարաբերություններով, լրացնում է այն: «Բարդության ներսում», - գրում է Ս. Էլոյանը, - գոյականներից և դերանուններից (բայական հիմքեր) կազմված բաղադրիչներն ունեն իմաստային հարաբերություններ, ինչպիսիք են բայը կամ տողատակը ՝ իր լրացումներով և ենթական »(4, էջ 333): Գոյական բարդությունները ձեւավորվում են այս ձևանմուշի հետ և՛ հոդաբաշխությամբ. Աստղագուշակ, ատամնաբույժ, բանաստեղծ, բաժակակիր, դասախոս, գրավաճառ, երկրաշարժ, հարկահավաք, հարկատու, լրատու և այլն, ինչպես նաև առանց հոդերի. ձկնորս, ունկնդիր և այլն: Բառի մասերը նշվում են հետևյալ տառերով ‵ c (գոյական անուն), a (ածական), b (բայ), m (մակաբայերեն), իսկ հոդվածը նշվում է + նշանով: Ի դեպ, այս կաղապարով ավելի շատ ածականներ են կազմվում:  Վերջինիս գերակշռությունը բացատրվում է բայարմատի կողմից արտահայտված գործողության ընդհանուր առանձնահատկություններով. Ազգայնական, հետապնդվող, բռնապետ, ծաղկավաճառ, կարգապահ, կաշառակեր, ուղևոր, պատվավոր, սրտացավ, անտոմ և այլն: 2. Armenianամանակակից հայերենում A + B- ն հիմնականում կազմված է ածականներից ՝ ունայն, երկարակյաց, թեթեւ սայթաքուն, կարճ, լուռ, հում, մեծածախ, նուրբ, նորադավան, նոսր, քաղցր հոտով և այլն:  Գոյություն ունեն նաև գոյականներ ՝ բարեխոս, բարձրախոս, հարաբերական, հնաոճ իրեր վաճառող, ստախոս, ուղղաթիռ և այլն, որոնք միաժամանակ կարող են օգտագործվել որպես ածական: 3. Ածականները ստացվում են բացառապես M + B ձևանմուշով, քանի որ կառուցվածքը պարունակում է բնորոշ նշանակություն. Առատ, արագ հոսող, արագ վազող, արագ հոսող, հանկարծակի, հավերժական, հավերժական, հավերժական, վաղաժամ, վաղաժամ, աճող և այլն: ., բայց կան առաջադեմ-բաղաձայններ: , աստղադիտակ, հեռախոս, հեռաչափություն և այլն: Հատկանշական են տարեթվերը, դերանունները, կապակցումները, կապակցությունները + բայի բաղադրիչները:   Ինչպես պրոֆ. Ս. Գալստյան. «Բառերի վերջին երկու խմբերը, որպես բառի անիմաստ մասեր, չեն կազմում ստորադաս արտահայտություններ, հետևաբար նրանք չեն մասնակցում իրական բարդությունների կազմմանը ՝ որպես բաղադրիչներ (7, էջ 23), և դերանունները քիչ են մասնակցում: բառակազմության մեջ. իրական բարդության կառուցվածքում դրանք հայտնվում են միայն որպես Առաջին բաղադրիչներ (1, էջ 251): 4. Բառակազմության տեսանկյունից ինքնանվանումը շատ կենսունակ է, օրինակ ՝ ինքնաբավ, ինքնաբժշկ, ինքնաբուխ, ինքնաբավ, ինքնաթիռ, թափված, ինքնածին, ինքնահոս, ինքնահարգանք, ինքնահարգանք: սիրող և այլն   Հասկանալի է, որ դերանունն ինքնին չի արտահայտում երրորդ անձի իմաստը, այլ գործողությունն ինքնին կատարում է երկրորդ բաղադրիչը, ինչպիսիք են ինքնաթիռը = (ինքն իրեն թռչում է), ինքնահոս = (ինքնուրույն հոսում է) բանտը: Համաձայն Հ. Բարսեղյանի բառարանի, նման կազմությունների ածանցների թիվը մոտ 650 է (5), որոնք կամ ածական են, կամ գոյական: Բառաբանական արտահայտությունների առումով դերանունը շատ չի տարբերվում դերանունից, որը, սակայն, ժամանակակից բառակազմության մեջ այլևս կենսունակ չէ: Էդ. Աղայանի «Armenianամանակակից հայերենի բացատրական բառարանում» նա հանդիպեց 9 օրինակ իր + բայի վրա հիմնված ձևանմուշով, որոնք բոլորը ածական են. Եզակի, եզակի, եզակի, եզակի, եզակի, եզակի, եզակի, եզակի, եզակի, եզակի, եզակի (3, էջ .1043): Այլ դերանունների (ամբողջ, բոլորը, բոլորը, բոլորը) կոմպոզիցիաները զիջում են վերոնշյալին, կամ այստեղ D + B ածականները հիմնականում ածականներից են ստացվում. Հերետիկ, օտար, օտար, այլասերված, ամենագնաց, ամենագլխավոր, համաշնորհ , ամենաշեն, ամենաշեն, ամենալավ, ամեն իմաստուն, ողջակեզ և այլ առաջարկներ: 5. T + B կազմավորումների առաջին բաղադրիչը բոլոր ամսաթվերն են: Գերակշռում են մեկից ինը տարվա բարդությունները, օրինակ ՝ երեք հյուսված, երեք շարքով, հինգ սիրեկան, միախոհ, միաձայն, միաձայն, մեկ ծնունդ և այլն: Իրենց քանակական արտահայտությունների առումով դրանք զգալիորեն զիջում են այն ձևանմուշներին, որոնցում բայի հիմքը նախընտրելի բաղադրիչ է: Այսպիսով ՝ 1. B + C ձևանմուշը հիմնականում օգտագործվում է գոյականներ կազմելու համար, որոնք բառակապակցության վերածվելիս ստանում են անորոշ հոդվածի սեռական նշանակություն, օրինակ ՝ անձնագիր, սեղան, աստղադիտարան, ելակետ, բաճկոն, ընտրություն քարոզչություն, խաղի ոճ, դահլիճ, մրցույթ, քննաշրջան, տրանսֆերային վճար և այլն: A կաղապարի հետ կապված շատ քիչ բարդություններ կան, դրանք միայն ածականներն են:  - և (ների) ածանցյալ բաղադրիչներով կոմպոզիցիաները գերակշռում են, կամ ածականներ կա՞ն այլ հիմքերով ՝ ընկալունակ, պատկառելի, մարտական, շարժական, պաշտպանական, տեսողություն և այլն:  Գոյականներ կան ՝ գործազուրկ, գործակից, մրցակից և այլն: Ինչ վերաբերում է ածանցյալ նվազման հիմքի + բաղադրիչ հիմքի ձևանմուշին, ապա պետք է նշել, որ ժամանակակից հայերենում անորոշը, ստորադասը և մասնակիցը մասնակցում են այս կառուցվածքով բարդ բառերի կազմմանը ՝ անկախ ածանցյալներից, որոնք անվանական խոսքի մասեր են: ,  Այս կազմավորումների գեներացնող հիմքն ունի օգտագործման հաճախությունը. Գրել, գործել, խոսել, մտածել, նստել, քշել, ուտել, որի հետ բաղկացուցիչ հիմքը հաճախ - dz, - նյութ, - ոճ, - տեղ , - ցավ և այլ հիմքեր. գրել և գրել թուղթ, գրել ոճը, աշխատանքի ժամանակահատվածը, խոսքը, խոսքը և խոսել, մտածել, մտածելակերպը, նստել և նստել վճար, նստատեղ, պատմվածք գրել, պատմության ոճ, վառելիք, վարք և այլն Վերոնշյալ օրինակներից ակնհայտ է, որ անորոշ հոդը, ունենալով սեռական բաղաձայնի իմաստ, արտահայտվում է գոյականներում, եթե բաղկացուցիչ հիմքը գոյական է (գրել-գրել, վարելահող), երբեմն ՝ a բայ ՝ դառնալով խնդրահարույց լրացում, եթե բաղադրիչ հիմքը բայ է: (քայլել սիրող - քայլել սիրող, զրույցասեր - խոսասեր, ուժասեր - կանոնասեր) և այլն (6, էջ 103): Իսկ ենթական դերբին կրկնակի օգտագործում է բառակազմական կաղապարներում. Ա. ՝ որպես ինքնատիպ կամ իրական բարդության հիմք, օրինակ ՝ ծիսական, սկեսրայր, ծնողասեր, ծնող սպանող, ծնողապաշտ և այլն: որպես բուն կամ իրական բարդության հիմք: Ավելին, այս ձևանմուշի բառերը կարելի է բաժանել երկու խմբի. Բառեր, որոնք առաջանում են բառակապակցություններից. Հեռուստադիտող, ռադիոլսող, ռադիոսիրող, կինոդիտող, հանցագործ, լրագրող և անորոշ հոդվածից բխող բառեր. Արտադրող, պրոդյուսեր, դիզայներ, մեքենագրուհի, մեղադրող, գրամեքենա, հետազոտող և այլն:  Ինչպես երեւում է օրինակներից, ստորադաս բայի մեջ արտահայտված հիմքերը անվանական նշանակություն ունեն: Ենթադրիչը ունի երկու գործածություն, ինչպես ստորադաս բայը, որի վերջավորությունը –ts ածանցն է, որը բայերից շատ ձայնավորներ է կազմում և՛ գործողության հետ կապված հատկանիշով, և՛ անցյալ դերբանի իմաստով (2, էջ 194):  Օրինակ ՝ երկփեղկված, ծանրաբեռնված, ծանրաբեռնված, հետաքրքրված: Հարկ է նշել, որ եթե բայի բաղադրիչը հիմնված է սեր բայի ածանցյալ հիմքի վրա, ապա ածանցյալ հիմքին հաջորդում են տարբեր տիպաբանական տարբերակներ (2, էջ 251), որոնք կարելի է առանձնացնել. 1. կազմված է մաքուր բայից, որը համընկնում է պարզ բայերի ներկա ժամանակի հետ: - բարեպաշտ, հռետոր, ագրեսոր, հողաշինարար, քար նետող ylիլեն, 2. ամպամած, կիսակառույց, հատուցող, խելացի, փեսա, մատնացույց անող, ինքնուսույց և այլն, որոնք համընկնում են Հին պատճառական բայերի հետ: Հայերեն. Անցյալ կատարյալի անցյալ դերբայների հետ համընկնող ՝ ազգագրական, ինքնամոռաց, ալյուր աղացող, բանիմաց, հեռատես, ուսուցանող, նուրբ և այլն 4: հիմքերի տեսակները, որոնք համընկնում են բնօրինակ հրամայականի եզակի երկրորդ դեմքի հետ:  Հիմքը դնել ավելի գործնական է ՝ ուս, մասոն, օրենսդիր, բնական, ինքնահանձնվող և այլն: Հաճախ բառակազմության կամ ածանցների դեպքում, երբ բայի բաղադրիչը բարդության հիմքն է, հնչյունական փոփոխությունները տեղի են ունենում բայական հիմքերում:  Օրինակ, ես> գնդացիր է, նետաձիգը `աղեղնաձիգ, ես` զրո արյան ազգական, ուղեկիցը `ուղեկից, մեղուն` մեղվաբույծ, ջրասուզակը `ջրասուզակ, և դիակը` դիակիզարան, բանասեր `բանասիրություն և> է - բուրավետ - բարեգործություն, խոտ - խոտ և> v ‵ տեղեկատվություն-տեղեկատվություն, կաթնամթերք կթել և այլն: Վերջապես, երբ բարդության բաղկացուցիչ բաղադրիչն արտահայտվում է բայի կամ բայի միջոցով, այդպիսի բարդությունները բառակապակցությունների վերածելիս առաջին բաղադրիչը ձեռք է բերում տարբեր վանկային նշանակություններ: Ուղիղ-հայկական իմաստ. Ալրաղաց, կարգապահ, հարկատու, հուսահատ, սրտացավ, սրտացավ, անտուն, անխոհեմ, ուժասպառ: և այլն Սեռական - ողբերգական նշանակություն. Իսկական սեռական - իշխանական, առնական, ողբերգական - ընդհատակյա, կենտրոնամետ, երկնային, մեծահասակ և այլն: Բացառիկ նշանակություն ունեցող ՝ քամոտ, ձայնազուրկ, սրտացավ, լեռնային, երկրային, անխոհեմ, անգործունակ և այլն: Գործնական նշանակությամբ. Ասֆալտ, ասֆալտ, զրահապատ, կավե գաջ, մառախուղ, գորգ, գրամեքենա, ծաղկազարդ, ոսկեզօծ և այլն: Ներգոյանի իմաստով ՝ գինի խմող, դղյակաբնակ, մտքի խորտակող, լեռնաբնակ, մոխրաբնակ, խավարաբնակ և այլն: Holom ման n պարադիգմի իմաստային բազմազանության հետ մեկտեղ, խոսքի հիման վրա բարդության բաղադրիչներն առանձնանում են շարահյուսական հարաբերությունների բազմազանությամբ: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից հայերենում բավականին բարդ գոյականներ (մասամբ այլ բառերի մասերի հետ) + բայական հիմքով կազմված բարդ բառեր + շարահյուսական կապ արտահայտելիս արտահայտում են խնդիր-դեպ հարաբերություններ: Խնդրահարույց փոխհարաբերություններում կարելի է տարբերակել բազմաթիվ իմաստային խմբեր: Բարդություններ, որոնց առաջին բաղադրիչներն են սննդի անվանումները կամ իրերը ՝ գինու վաճառող, մսագործ, տոմս վաճառող, փայտահատ և այլն: բ Բարդություններ, որոնց առաջին բաղադրիչները տարբեր կենդանիների անուններ են ՝ անասնապահ, կով, կով, մեղվաբույծ, մետաքսաբուծություն և այլն: գ Բարդություններ, որոնց առաջին բաղադրիչները երկնային մարմինների անուններն են ՝ ամպ, աղեղ, լուսին, տիեզերագնաց և այլն: դ Բարդություններ, որոնց առաջին բաղադրիչներն են արվեստի տարբեր ոլորտներին վերաբերող հասկացություններ. Դուդուկահար, երգահան, թատրոնի սիրահար, դաշնակահար, երգահան, երգահան, դերասան և այլն: Նկատելի է, որ վերոհիշյալ բարդությունների ցանկում զգալի թիվ են կազմում ուղղանկյուն կապ արտահայտող բառերը, օրինակ ՝ բեռնատար, բայ, քերականություն, կենսագրություն, մարդասպան, մսակեր, գրաֆիկ, փամփուշտ և այլն: Ավարտի խնդրի հետ կապված բարդությունները, միջոցները, անջատումը արտահայտում են առարկաների հատկությունները, անձինք ում Նրանք հիմնականում կազմում են ածականներ: նրանցից ոմանք գոյական են դարձել: Սերմանման հիմքի գոյական բաղադրիչը բարդության մեջ արտահայտում է. • Ողբերգական բաղաձայնի (հանգի խնդիր) իմաստը ՝ ազգայնական, ամպրոպ, երկնային, երկնային, հայրենասիրական, վանական և այլն: • Բացառիկ բաղաձայն իմաստ (անջատման խնդիր). , ամպրոպ, երկրային, աշխատանքից հեռացված, հողազուրկ, տեղահանված, սրտաճմլիկ Գործնական գլանափաթեթի իմաստը (միջոցների խնդիրը). աղբ, անտառ, աղ, ասֆալտ, գորգ, զարդ, սալիկ, մառախուղ, գրամեքենա, պատկերազարդ, ցանկապատ, սեր և այլն Պատճառական հարաբերություններում պատճառահետեւանքային կապը առանձնանում է անձի մտավոր և մտավոր գործունեության հետ կապված հատկությունների առատությամբ, օրինակ ՝ տեղական պատահական կապը շփոթության, վախի, սիրո, վշտի, օգտագործման հաճախության հետ Վերջինիս իմաստները կարող են արտահայտվել տարբեր ձևերով, օրինակ ՝ հայցվոր ՝ տիեզերագնաց, երկնաքեր, նավաստի և այլն, քանի որ այս կառույցի բնօրինակ կամ իրական բարդությունների մեծ մասը ածականներից անցել է գոյականների համակարգին ՝ աշուն ցանող, գիշերային բու, գիշերային, երեկոյան պահակ, վաղաժամ և այլն: Խնդրահարույց փոխհարաբերություններ արտահայտող բարդությունները կարող են տանել -ություն ածանցը և, ըստ վերջածանցի գոյական ձևի, գոյականների վերածվել, բայց դրա բաղադրիչների շարահյուսական փոխհարաբերությունը չի փոխվում. Մարդասպան-սպանություն, պաշտամունքի մշակման աշխատանքից հեռացում, աշխատանքից հեռացում, տպում-տպում, տեղահանություն-ձայն, տեղահանություն, ձայն և այլն: Հարկ է նշել, որ շատ դեպքերում բավականին բարդ է որոշել բարդությունների շարահյուսական կապերը, և դրանք հաճախ որոշվում են հարաբերական առումով, հաշվի առնելով առավել ընդունելի բարդ Բարդության առավել տիպային շարահյուսական կապը: Այսպիսով, ամփոփելով բայերի վրա հիմնված միացությունների բառակազմական օրինաչափությունների ուսումնասիրության արդյունքները, կարելի է փաստել, որ բայական հիմքերը բավականին ճկուն բառակազմության հնարավորություններ ունեն, նոր նոր գոյականներն ու դրանցով կազմված ածականները մեծապես հարստացնում են հայերենի բառակազմությունը լեզու. Գրականություն 1. Ս.Աբրահամյան, Արդի հայերենի դերանուններ, Ե., ԽՍՀՄ ԳԱ հրատ., 1956, 351 էջ: 2. Ս. Աբրահամյան, Հայոց լեզվի դերբիները և նրանց լեզվական նշանակությունը, Երևան, ԽՍՀՄ ԳԱ հրատարակչություն, 1953, 441 էջ: 3. Էդ. Բ. Աղայան, Armenianամանակակից հայերենի բացատրական բառարան, հ. 1, Երեւան, «Հայաստան» հրատարակչություն, 1976, 929 էջ: 4. Խմբ. Բ. Աղայան, Ընդհանուր և հայերեն բառարանագիր, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1984, 370 էջ: 5. Վ.Դ.Առաքելյան, Ա.Հ. Խաչատրյան, Ս.Ա. Էլոյան, արդի հայերեն, հ. 1, Երեւան, 1979, 250 էջ: 6. Հ. Խ. Բարսեղյան, Հայերեն ուղղագրական, ուղղագրական, տերմինաբանական բառարան, Երեւան, «Լույս» հրատարակչություն, 1973, 978 էջ: 7. Ս. Ա. Գալստյան, Անորոշ ածանցյալը բառափոխման անփոփոխ հիմք է, Բանբեր Երջանի համալսարան, Երեւան, 2008, 1 (124), 99 էջ: 8. Ս. Ա. Գալստյան, Ածականներ և ածանցներ արդի հայերենում, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1978, 324 էջ: 9. Ա. Մ. Սուքիասյան, Armenianամանակակից հայոց լեզու, Երեւան, ԵՊՀ հրատարակչություն 1982, 440 էջ: Տեղեկատվություն հեղինակ Անահիտ Julուլվերի Մուրադյանի մասին - մի բան: գիտնականի թեկնածու, դոցենտ, Երեւանի Խ. անվան պետական ​​մանկավարժական համալսարան: Աբովյան, էլ. ։

Աշխատանքում,  ամփոփելով  բայական  հիմքերով  կազմված  բաղադրությունների  բառակազմական կաղապարների  ուսումնասիրության  արդյունքները` կարելի է փաստել, որ բայական հիմքերը բավական ճկուն բառակազմական  հնարավորություններ  ունեն,  և  նրանցով  կազմված  նոր  գոյականներն ու  ածականները  մեծապես  հարստացնում  են  հայոց  լեզվի  բառային  կազմը։
   Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից  հայերենի բառակազմությանը   մասնակցող հիմքերի զգալի մասը  մեզ է ժառանգվել գրաբարից։
  Բայական  հիմքերի  ձևաբանական  կաղապարների  մեջ  առավել  կենսունակ  են  գոյ.+բայ,  ած.+բայ, մկբ. + բայ, բայ+ գոյ. կաղապարները։
  Այս  կաղապարներով  կազմված   բարդությունները շարահյուսական կապակցության վերածելիս կարող են  արտահայտել  խնդրային  և  պարագայական  հարաբերություններ։
