Հետազոտման  արդիականությունը։
   Լեռնային  երկրներում  զբոսաշրջության  զարգացման,  ինչպես  նաև  ենթակառուցվածքների  շինարարության  համար անհրաժեշտ է ձևաչափական, մասնավորապես ռելիեֆի խորքային ու հորիզոնական  մասնատվածության  տվյալների  վերլուծություն։
   Նման  վերլուծությունը թույլ կտա ոչ միայն գնահատել զբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունները  հանրապետության  հյուսիսային  (Շիրակ,  Լոռի,  Տավուշ)  մարզերում, այլև նախանշել այդ ճյուղի զարգացման հեռանկարները։
 Հետազոտության  նյութերը  և  մեթոդիկան։
   Ուսումնասիրվող  տարածքիմասնատման  խորությունների  և  մասնատման  խտությունների  ցուցանիշներիհաշվարկման  ու  քարտեզագրման  նպատակով  կիրառվել  է  ArcGIS  10.2  ծրագրային համակարգը։
 1 Հետազոտությունն իրականացվել է ՇՊՀ-ի կողմից տրամադրվող ֆինանսական աջակցությանշնորհիվ՝ № GSPI 01-SCI-2017 գիտական թեմայի շրջանակներում։
 Նշված ցուցանիշների հաշվարկման համար որպես հենքային մակերևույթծառայել  է  հետազոտվող  տարածքի  ռելիեֆի  թվային  մոդելը  1։
 100  000  մասշտաբով։
 Մասնատման  խորությունների  քարտեզը։
   Ինչպես  հայտնի  է  տարածքիմասնատման խորությունը ցուցանիշ է, որը տարածքի միավոր քառ. կմ մակերեսում  ռելիեֆի  ամենաբարձր  և  ամենացածր  նիշերի  տարբերությունն  է։
   ArcGIS10.2  ծրագրային  միջավայրում  այդ  ցուցանիշի  անմիջական  հաշվարկման  համար  բացակայում  են  համապատասխան  գործիքները։
   Այդ  իսկ  պատճառովկարիք է առաջացել, օգտագործելով առկա գործիքային միջոցները, ի դեմս՝ ZonalStatistics, Math, Conversion, Interpolation գործիքային փաթեթների, ArcGIS ծրագրային  միջավայրում  մշակել  գործողությունների  անհրաժեշտ հաջորդականությամբ  մոդել,  որի  ընթացքում  իրականացվել  են  անհրաժեշտ  բոլոր  հաշվարկները։
   Ստացված  արդյունքը  ենթարկելով  ինտերպոլյացիայի  IDW  մեթոդով՝ստացվել է Հյուսիսային Հայաստանի (Շիրակ, Լոռի, Տավուշ) տարածքի ռելիեֆիմասնատման խորությունների քարտեզը։
 Մասնատման  խտությունների  քարտեզը։
   Տարածքի  մասնատման  խտությունը  արտահայտում  է  միավոր  քառ.  կմ  մակերեսում  առկա  էրոզիոն  ցանցիգումարային  երկարության  արժեքը։
   Ցուցանիշի  հաշվարկման  և  քարտեզագրման  նպատակով  կիրառվել է  Spatial  Analyst գործիքային  փաթեթը։
   Հիմք ընդունելով ուսումնասիրվող տարածքի ռելիեֆի թվային մոդելը և էրոզիոն ցանցը՝հաշվարկվել են մասնատման խտության արժեքները։
 Հետազոտությունը իրականացնելիս օգտվել ենք Յու. Ա. Անտիպցևայի [1]և Վ.Ի. Անիսիմովայի [2] առաջարկած մեթոդական դրույթներից։
 Հետազոտման  արդյունքները։
   Հյուսիսային  Հայաստանի՝  մեր  կողմիցկազմված  խոշորամասշտաբ  (1։
 100000)  քարտեզների  վերլուծությունը  ցույց  էտալիս, որ նշված տարածաշրջանը առանձնանում է անհամաչափ մասնատվածությամբ։
   Առավել  մեծ  մասնատվածություն  նկատվում  է  հյուսիսարևելյանշրջաններում,  որտեղ  գերակշռում  են  ծալքավոր  ու  ծալքաբեկորային  լեռնայինկառույցները։
 Համեմատաբար  թույլ  մասնատվածություն  նկատվում  է  հետազոտվողտարածքի  արևմտյան  շրջաններում,  մասնավորապես  Շիրակի  մարզում,  ինչըպայմանավորված է հրաբխային ռելիեֆի գերակշռությամբ։
 Թվային  քարտեզի  (թիվ  1)  և  աղյուսակ  1-ի  տվյալների  համադրությունըցույց  է  տալիս,  որ  ավելի  քան  1000մ  խորքային  մասնատվածության  տարածքները  առավել  մեծ  մակերեսներ  են  զբաղեցնում  Լոռու  մարզում  (273կմ2),  որըկազմում  է  մարզի  ընդհանուր  տարածքի  7,2%-ը։
   Նույն  ցուցանիշը  Տավուշիմարզի համար կազմում է համապատասխանաբար՝ 239կմ և 8,8%։
 Ի  տարբերություն  Լոռու  և  Տավուշի՝  Շիրակի  մարզում  1000մ-ից  ավելիխորքային մասնատվածության տարածքները բացակայում են։
 Նկ. 1 Հյուսիսային Հայաստանի ռելիեֆի խորքային մասնատվածությանքարտեզ-սխեմա։
 1Խորը մասնատվածությամբ առանձնանում է Մարց գետի գեղատեսիլ հովիտը։
  Վերջինս ձգվում է 29կմ։
  Այն գրեթե ամբողջովին անտառապատ է։
  Շատհատվածներում առաջացնում է գեղեցիկ բնապատկերներ, ինչը լավ նախապայման է զբոսաշրջային երթուղիների համար։
 Հետազոտվող տարածքում խորը մասնատվածությամբ առանձնանում եննաև  Աղստևի  միջին  հոսանքը,  Գետիկի  ավազանը,  ինչպես  նաև  Ձորագետ  ու Փամբակ գետերի միջին հոսանքի ավազանները։
  Նշված բոլոր տարածքներումխորքային մասնատվածության հետևանքով առաջացել են գեղեցիկ տեսարաններ ու բնապատկերներ։
 Ռելիեֆի խորքային մասնատվածությունը էապես ազդում է ռեկրեացիոնգործունեության  վրա։
   Այն  ապահովում  է  բնապատկերի  բազմազանությունը,համայնապատկերի  տեսանելիությունը։
   Խորքային  մեծ  մասնատվածությունըապահովում  է  նաև  ռելիեֆային  գեղեցիկ  տեսարաններ,  ինչը  բարձր  էգնահատվում  զբոսաշրջիկների  կողմից։
   Խորքային  մասնատվածությամբ  ենպայմանավորված նաև տարածքի անցանելիությունն ու  մատչելիությունը։
 1 Քարտեզի բնօրինակի մասշտաբը 1։
 100 000 է։
 Նկ. 2. Հյուսիսային Հայաստանի ռելիեֆի խորքային մասնատվածությանքարտեզ-սխեմա։
 1Իրականացված  հետազոտական  աշխատանքների  ընթացքում  մանրակրկիտ  ուսումնասիրվել  է  նաև  ռելիեֆի  մորֆոմետրիական  մեկ  այլ  ցուցանիշ՝հորիզոնական մասնատվածությունը։
 Մեր կողմից կազմված քարտեզի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հորիզոնական  մասնատվածությունը  ուղղակիորեն  կապված  է  ռելիեֆի  ծագումնաբանական առանձնահատկության հետ։
  Միջլեռնային գոգավորությունները ևհրաբխային  սարավանդները  բնութագրվում  են  մասնատման  համեմատաբարթույլ խտությամբ (մինչև 0.4 գործակից), իսկ հովիտների հաճախականությունըչի անցնում 0.2 գործակիցը։
  Մեկ հովիտը կամ ձորակը զբաղեցնում է ավելի քան10կմ2 մակերես [3]։
 Աղյուսակ 1. Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի ռելիեֆիմասնատման խտության ցուցանիշները։
 Մասնատմանխտությունը,կմ/քառ.կմ-ովԶբաղեցրածմակերեսը(քառ.կմ)ՇԻՐԱԿԶբաղեցրածմակերեսը(քառ.կմ)ԼՈՌԻԶբաղեցրածմակերեսը(քառ.կմ)ՏԱՎՈՒՇկմ2կմ2կմ2 Զբաղեցրածընդհանուրմակերեսըհետազոտվողտարածքիսահմաններումկմ21 Քարտեզի բնօրինակի մասշտաբը 1։
 100 000 է։
 Ընդամենը՝Գեոմորֆոլոգիական  ցուցանիշների  և  ռեկրեացիայի  կապը  արտահայտվում է տարբեր ձևերով։
  Տարբեր բարձրության լեռնային համակարգերի առկայությունը  հնարավորություն  է  տալիս  անցկացնելու  տարբեր  կարգերի  զբոսաշրջային  երթուղիներ։
   Մասնատման  խորության  և  խտության  ցուցանիշներըցույց  են  տալիս  երթուղիների  բարդության  աստիճանը։
   Ընդհանուր  առմամբ,մասնատված ռելիեֆը բարենպաստ է ռեկրեացիայի և զբոսաշրջության զանազան տեսակների համար։
  Այն էսթետիկական մեծ հաճույք է պատճառում տեսարանային և գեղագիտական երթուղիներ նախընտրողներին։
 Աղյուսակ 2. Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի ռելիեֆի մասնատմանխորության ցուցանիշներըՄասնատմանխորությունը, մովԶբաղեցրածմակերեսը(քառ.կմ)ՇԻՐԱԿկմ2կմ2Զբաղեցրածմակերեսը(քառ.կմ)ԼՈՌԻԶբաղեցրածմակերեսը(քառ.կմ)ՏԱՎՈՒՇկմ2Զբաղեցրած ընդհանուր մակերեսը հետազոտվող տարածքիսահմաններում կմ2Ընդամենը՝Հաշվի  առնելով  աղյուսակ  3-ում  ներկայացված  սանդղակը՝  մեր  կողմիցիրականացվել  է  մորֆոմետրիական  ցուցանիշների  գնահատում՝  ըստ  երեքմարզերի (Շիրակ, Լոռի, Տավուշ)։
  Խորքային մասնատվածության ցուցանիշները,որոնք  անբարենպաստ  են  զբոսաշրջության,  մասնավորապես  կարգայիներթուղիների համար, Շիրակի մարզում զբաղեցնում են 1311կմ2, որը կազմում էմարզի  ընդհանուր  տարածքի  48%-ը։
   Ի  տարբերություն  զբոսաշրջության՝բուժառողջարանային  ռեկրեացիայի  համար  մարզի  տարածքը  ավելի  քաննպաստավոր  է։
   Խորքային  մասնատվածության  նույն  ցուցանիշը  (մինչև  300մ)առավել  բարենպաստ  է  բուժառողջարանային  հանգստի  կազմակերպմանհամար։
 Աղյուսակ 3. Մորֆոմետրիական ցուցանիշներիռեկրեացիոն գնահատման սանդղակ։
 Ուղղաձիգ մասնատվածությունՀորիզոնականՌեկրեացիոն(մ)մասնատվածությունՌեկրեացիաԶբոսաշրջություն(կմ)պիտանելիությանգնահատականըԱվելի քան 800Մինչև 300Ավելի քան  6Ոչ բարենպաստՀամեմատաբարբարենպաստԲարենպաստՄինչև 300Ավելի քան 800Մինչև 2Առավել բարենպաստՍպորտային տուրիզմի համար բարենպաստ և առավել բարենպաստ ենավելի  քան  600մ  մասնատման  խորության  տարածքները,  որոնք  Շիրակումզբաղեցնում  են  342կմ2  կամ  ամբողջ  տարածքի  12,7%-ը։
   Նույն  սկզբունքով  էգնահատված նաև մասնատման խտությունը։
 Հետազոտվող  տարածքի  ռելիեֆի  զբոսաշրջային  գնահատման  ցուցանիշները ներկայացված են աղյուսակ 4-ում։
 Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ Հյուսիսային Հայաստանի տարածքն  ընդհանուր  առմամբ  նպաստավոր  է  ինչպես  ռեկրեացիայի,  այնպես  էլզբոսաշրջության  տարբեր  ձևերի  զարգացման  համար։
   Ընդ  որում,  կարելի  էնկատել,  որ  խորքային  մասնատվածության  տվյալները  հակադարձ  համեմատական են ռեկրեացիայի և զբոսաշրջության համար։
  Այլ կերպ ասած, այն ցուցանիշները,  որոնք  անբարենպաստ  են  ռեկրեացիայի  համար  նպաստավոր  ենզբոսաշրջության  համար։
   Այս  հանգամանքը  կարևոր  է,  քանի  որ  այն  հնարավորություն է տալիս նույն տարածքում զարգացնելու հանգստի և զբոսաշրջության մի քանի տեսակներ։
 Աղյուսակ 4.  Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի ռելիեֆիմորֆոմետրիական ցուցանիշների ռեկրեացիոն ևզբոսաշրջային գնահատման արդյունքները։
 ՈւղղաձիգՀորիզոնական Մասնատվածություն (մ)ՄասնատվածությունՌեկրեացիա1Զբոսաշրջություն2Շ.Լ.Տ.Շ.Լ.Տ.Շ.(կմ)Լ.Տ.ՌեկրեացիոնպիտանելիությանգնահատականըՈչ  բարենպաստՀամեմատաբարբարենպաստԲարենպաստԱռավել բարենպաստՀորիզոնական  մասնատվածության  առումով  առավել  նախընտրելի  ենԼոռու և Շիրակի մարզի տարածքները, որտեղ բարենպաստ ցուցանիշ ունեցողտարածքները  զբաղեցնում  են  համապատասխանաբար  մարզերի  ընդհանուրմակերեսների 67,5%-ը և 54,4%-ը։
 Մասնատման խտության նման ցուցանիշներն օրինաչափ են, քանի որ լեռնային ուժեղ մասնատված ռելիեֆի պայմաններում ավելի դժվարանում են անցանելիությունը, հանգստացողների ու զբոսաշրջիկների տրանսֆերները, ենթակառուցվածքների, այդ թվում՝ ճանապարհների կառուցումը, շահագործումն ուզարգացումը։
   Նշված  բոլոր  գործոններն  ուղղակիորեն  պայմանավորված  ենռելիեֆի հորիզոնական մասնատվածությամբ։
 Եզրակացություններ։
  Ամփոփելով կատարված աշխատանքը՝ ներկայացնում ենք որոշակի եզրակացություններ.1. Ռելիեֆը հզոր գործոն է ռեկրեացիայի ու զբոսաշրջության զարգացման համար։
  Այն կարող է ինչպես նպաստել, այնպես էլ սահմանափակել նշված ճյուղերի զարգացումը։
 2. Ռելիեֆի  գեոմորֆոլոգիական  առանձնահատկություններով,  մասնավորապես  մորֆոմետրիական  ցուցանիշներով  են  պայմանավորված  ինչպես  զբոսաշրջային  տարբեր ձևերի  զարգացումը, այնպես  էլ  ենթակառուցվածքների շինարարությունը, որը Հյուսիսային Հայաստանի ուժեղ մասնատված շրջաններում ունի բարձր ինքնարժեք։
 1 Բուժառողջարանային հանգիստ։
 2 Սպորտային տուրիզմ։
 3. Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի մեծ մասում ռելիեֆի մորֆոմետրիական ցուցանիշները  բարենպաստ  են  ինչպես  բուժառողջարանային,  այնպես  էլ զբոսաշրջության տարբեր ձևերի զարգացման համար։
 4. Ռելիեֆի  ձևերը,  երկրաբանական  կառույցները  և  ապարները  Հյուսիսային Հայաստանի զբոսաշրջային գլխավոր ռեսուրսներից են։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 3.  Հայկական ՍՍՀ գեոմորֆոլոգիան։
  Երևան։
  ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.։
  1986թ. էջ 36։

Հոդվածում  ներկայացված  է  Հայաստանի  հյուսիսային  երեք  մարզերի  (Շիրակ, Լոռի, Տավուշ) ռելիեֆի ձևաչափական (մորֆոմետրիական) ցուցանիշների ռեկրեացիոն գնահատումը։
  Հետազոտությունն իրականացվել է մասնատման խորության և խտության ցուցանիշների հիման վրա։
