ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ  Ավելի քան մեկ դար է անցել հայկական ցեղասպանությունից, սակայն ցայսօրԹուրքիայի հայերի պատմամշակութային ժառանգությունը շարունակվում է ոչնչացվել։
  1915 թ. դրությամբ հայկական պատմամշակութային ժառանգությունն ընդգրկումէր հազարավոր եկեղեցիներ և վանքեր, որոնք ունեին ինչպես պատմական, այնպեսէլ՝ գեղագիտական մեծ արժեք։
 Որևէ ժողովրդի կամ էթնիկ խմբի մշակույթը ոչնչացնելու նպատակով իրականացրած  գործողություններն  ազգային-մշակութային  ցեղասպանություն  են  կոչում։
 Ցեղասպանությունը ոչ միայն ազգային կամ կրոնական խմբի ֆիզիկական բնաջընջումն  է,  այլև  նրա  ազգային-հոգևոր  մշակույթի  ոչնչացումը։
   Բազմաթիվ  փաստերվկայում  են,  որ  Օսմանյան  կայսրությունում  հայ  բնակչության  զանգվածային  կոտորածներին  ու  տեղահանությանը  համընթաց,  երիտթուրքական  կառավարությունըկանխամտածված և նախապես ծրագրած ձգտել է ոչնչացնել նաև հայկական քաղաքակրթության նյութական վկայությունները։
  Գիտակցելով եկեղեցու և հավատի դերըհայ ժողովրդի կյանքում` թուրքական կառավարությունը նպատակամղված սպանել էհայ հոգևորականներին, ոչնչացրել եկեղեցիներն ու վանքերը, զավթել եկեղեցականգույքը, միջնադարյան ձեռագիր հազարավոր մատյաններ։
  Ըստ 1912-1913 թթ. ՊոլսիՀայոց պատրիարքարանի կազմած և թուրքական կառավարությանը ներկայացրածպաշտոնական  պատմագրության,  Օսմանյան  կայսրության  ամբողջ  տարածքումհայկական եկեղեցիների ու վանքերի թիվն գերազանցում էր 2000-ը (այդ թվում` IV-Vդդ.  վաղ  քրիստոնեական  եզակի  հուշարձաններ)։
   Դրանց  մեծ  մասը  ցեղասպանության  ժամանակ  թալանվել,  այրվել  և  ավերվել  են։
   Հայ  ժողովրդի  պատմամշակութային  ժառանգության  նկատմամբ  երիտթուրքերի  որդեգրած  ոչնչացմանքաղաքականությունը շարունակվեց նաև Հանրապետական Թուրքիայում, քանզի այդհուշարձանները դիտվում էին որպես հայկական ներկայության անցանկալի վկաներ։
 Թուրքիայում 1920-ական թթ.-ից սկսվել է նաև Արևմտյան Հայաստանի տեղանունների  փոփոխության  գործընթաց։
   Ներկայումս  Արևմտյան  Հայաստանի  տեղանունների ավելի քան 90 %-ը թրքացվել է։
  Հայկական աշխարհագրական տեղանուններըփոխարինվել  են  թուրքականով,  ծրագրած  ոչնչացվել  են  ճարտարապետականհարյուրավոր հուշարձաններ, կամ չեզոքացվել է դրանց հայկական ինքնությունը [1]։
 Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1974 թ. տվյալների` 1923 թ-ից հետո կանգուն մնացած հայկական913 պատմական-ճարտարապետական հուշարձաններից 464-ն ամբողջովին  անհետացել  են,  252-ն  ավերակ  են,  իսկ  197-ն  ամբողջական  նորոգման  կարիք  ունեն։
 Հայկական ճարտարապետական շինությունները հետևողականորեն պայթեցվել են,որպես  թիրախ  օգտագործվել  են  թուրքական  բանակի  զինավարժություններիժամանակ,  իսկ  քարերն  օգտագործվել  են  որպես  շինանյութ։
   Գյուղական  որոշբնակավայրերում դրանք ծառայում են որպես գոմ, պահեստ, բանտ։
  Շատ դեպքերումհայկական եկեղեցիները վերածվել են մզկիթների։
  1987 թ. հունիսի 18-ին Եվրոպական  խորհրդարանի  ընդունած  բանաձևի  6-րդ  կետում  նշված  է,  որ  թուրքականկառավարությունը ուշադրություն պետք է դարձնի Թուրքիայում ապրող հայ համայնքի  լեզվին,  մշակույթին,  կրթական  համակարգին,  միաժամանակ`  պատշաճ  վերաբերմունք  ցուցաբերի  Թուրքիայի  տարածքում  գտնվող  հայկական  հուշարձան-ներիհանդեպ։
   Հայկական  մշակութային  ժառանգության  հետևողական  ոչնչացումը  կամդրա  ապօրինի  յուրացումը  հայերի  դեմ  իրագործած  ցեղասպանության  թուրքականքաղաքականության  շարունակությունն  է։
   Աղթամար  կղզու  Սուրբ  Խաչ  եկեղեցուվերանորոգումը համարվում է քաղաքական դրսևորում, որը պետք է ուղեկցվի հստակմիջոցառումներով,  որպեսզի  հայկական  ամբողջ  ժառանգությունը՝  մոռացված  ևպարբերաբար  ոչնչացված  դարերի  ընթացքում,  անմիջապես  հայտնվի  պետությանպաշտպանության ներքո, վերականգնվի և վերադարձվի իսկական տերերին, ինչպեսամրագրված է Թուրքիայի ստորագրած միջազգային փաստաթղթերում։
  Հետևաբար,այս  հարցը  պետք  է  հստակեցնել  միջազգային  իրավունքի  տեսանկյունից։
   Լոզանիպայմանագրի 42-րդ հոդվածի 3-րդ մասով թուրքական կառավարությունը պարտավորվում  էր  լիակատար  պահպանության  տակ  առնել  եկեղեցիները,  սինագոգները,գերեզմաններն  ու  նշյալ  փոքրամասնությունների  կրոնական  այլ  հաստատությունները։
  Բնականաբար, լիակար պահպանությունը ներառում է ոչ միայն եկեղեցիներըչքանդելն ու չավիրելը, այլև դրանց ամրացումն ու նորոգումը։
  Հետևաբար, Սբ. Խաչեկեղեցու շենքի մասնակի նորոգումը ոչ թե բարի կամքի դրսևորում է, այլ Թուրքիայիկողմից հիմնական օրենքի կարգավիճակով ստանձնած միջազգային պարտավորությունների  խիստ  թերի  և  ուշացած  կատարում`  քաղաքական  որոշ  շահարկումներինկատառումով։
   Թուրքիայի  իշխանությունները  խոչընդոտում  են  հայկական  եկեղեցիների ու մատուռների պահպանմանը՝ օգտագործելով կրոնական ծառայություններինպատակով։
   Հայկական  եկեղեցու  ցանկացած  տեսակի  վերականգնում,  վերակառուցում  կամ  էլ  փոփոխություն  և  ընդլայնում,  որոնք  դուրս  են  որոշակի  ծախսերիշեմից, գտնվում են Ընդհանուր տնօրինության կրոնական հիմնադրամի, ինչպես նաևԱրտաքին  գործերի  նախարարության  ենթակայության  տակ։
   Արհամարհվող  ևոչնչացվող  ճարտարապետական  ժառանգության  համաշխարհային  նշանակությունունի ինչպես հայ, այնպես էլ արտասահմանյան գիտնականների համար։
 Հայկական  պատմամշակութային  ժառանգության  ավերվածության  ցանկըբավականին ընդգրկուն է` 1.  Տեկորի  տաճար`  կառուցված  5-րդ  դարում,  գմբեթավոր  բազիլիկ  եկեղեցիՇիրակ  գավառի  համանուն  գյուղում`  այժմ  Թուրքիայի  Կարսի  մարզի  Դիգորքաղաքում, Անիից քիչ հեռու։
  Ներկա պահին ամբողջովին ավերված է և վերածվել էմզկիթի։
 2. Աղբակի սբ. Բարդուղիմեոս վանք. Դեյր, Դհեր, Մեծ Հայքի Վասպուրականնահանգում,  Մեծ  Զաբ  գետի  աջ  ափի  բլրի  գագաթին։
   Ըստ  ավանդության՝  I  դ.հիմնադրել  է  Սանատրուկ  թագավորը  Բարդուղիմեոս  առաքյալի  գերեզմանի  վրա՝նրա  մոտ  գտնվող  Կաթնաղբյուրի  ջրով  բորոտությունից  բուժվելուց  հետո։
   Վանքըհիշատակվում է XIII դարից։
 3.  Սուրբ  Կարապետ  վանքը  թալանվել  և  մասամբ  ավերվել  է  1915  թ.։
   Այնվերածվել է քարերի կույտի։
  1960 թ. ընթացքում թուրքական բանակն օգտագործվելէ հրետանային դասընթացների վարժանքների համար։
  Հետագայում հենց այդ նույնքարերն օգտագործվել են նույն տեղում գյուղի ստեղծման նպատակով։
 4. Վարագա վանք. միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր կրոնական և մշակութային  կենտրոնն  է,  որը  գտնվում  է  Վան  քաղաքից  հարավ-արևելք՝  Վարագալեռան արևմտյան լանջին։
  Այն հիմնադրվել է VII դ.։
  Վանական համալիրը բաղկացածէ  վեց  եկեղեցուց,  գավթից,  նախասրահից,  օժանդակ  շինություններից։
   1923-1930ական թթ. հիմնահատակ ոչնչացվել է թուրքական կառավարության հրամանով։
 5. 1998 թ. Կարսի Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին վերածվել է մզկիթի։
 Բազմաթիվ  քարե  բեկորներ,  հայկական  արժեքավոր  խաչքարեր  և  քարեարձանագրություններ օգտագործվել են 1973 թ. Բիթլիսում մզկիթի վերանորոգմանաշխատանքների համար։
  Թուրքիան Անին ընդգրկել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մշակութայինհուշարձանի  կարգավիճակ  ստանալու  հավակնորդների  ցանկում։
   ՅՈՒՆԵՍԿՕ-նհաստատել է այդ ցուցակը, որի մեջ ընդգրկված է 35 հուշարձան։
  Իսկ թե երբ Անինկընդգրկվի  արդեն  վերջնական  ցուցակում,  պարզ  կդառնա  առաջիկա  տարիներիընթացքում։
   Համաձայն  Թուրքիայի  օրենսդրության`  եկեղեցիները  և  դրանց  կիցգործող հաստատություններն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեն։
  Իրավաբանական սահմանափակումների արդյունքում այդ հաստատությունները կարող ենեկամուտ  ստանալ  բացառապես  անշարժ  գույքի  վաճառքից,  վարձակալումից  կամլիզինգից։
  Նշված հաստատությունները կուտակում են գույքի վարձակալումից ստացված եկամուտը սեփական կարիքների համար, ինչպես նաև դպրոցներին և հիվանդանոցներին  օգնելու  նպատակով։
   Թուրքիայի  հայկական  հաստատությունները,չունենալով  սեփականություն  ձեռք  բերելու  իրավունք,  նույնիսկ  կարող  են  զրկվելիրենց  պատկանող  սեփականությունից։
   Եթե  համայնքը,  հոգևորականների  կամծխականների թվաքանակի կրճատման պատճառով մոտ տասը տարվա ընթացքումչի  օգտագործում  իր  սեփականությունը,  ապա,  ըստ  Թուրքիայի  օրենսդրության,պետությունը ստանում է իրավունք` օգտագործելու և տնօրինելու այդ սեփականությունը [2]։
 Թուրքիայի տարածքում գտնվող հայկական եկեղեցիների վիճակի վերաբերյալմանրամասն կարելի է կարծիք կազմել մասնավորապես Էրզրումից 9 կմ արևմուտքընկած հին հայկական Գեզ գյուղի (Գեզքյոյ) Սուրբ Մինաս եկեղեցու ներկայիս վիճակիմասին հիշատակումով։
  «7 հայ սպանեք, դրախտ կընկնեք», «հայի ծնունդ», «հայ» և«հայի  զավակ»  արտահայտություններն  այսօր  էլ  Էրզրումում  որպես  հայհոյանք  ուվիրավորանք են գործածվում։
  Հայերի նկատմամբ ատելությունն ու զզվանքը 1915 թ.Ցեղասպանությունից այսօր դեռ չի վերացել. այժմ հայ ժողովրդից վրեժ են լուծում՝ավերակների վերածելով հայկական եկեղեցիները։
  Հին հայկական Գեզ գյուղի ՍուրբՄինաս  եկեղեցին  այսօր  չափազանց  վատ  վիճակում  է.  պատմական  արժեքներկայացնող  այս  կառույցը  վերածվել  է  ավերակների։
   Էրզրումի  Ազիզիե  շրջանումտարվող  վերափոխման  աշխատանքների  շրջանակներում  պարզվել  է,  որ  17-րդդարում  հայերի  կառուցած  եկեղեցին  մինչև  2012  թվականը  շրջանի  բնակիչներըորպես ախոռ են օգտագործվել։
  Բացի այդ, Սուրբ Մինաս եկեղեցին տուժել և մինչ օրսէլ շարունակում է տուժել գանձեր որոնողների արկածախնդրության հետևանքով, իսկեկեղեցու պատերին հայերին վիրավորող խոսքեր են գրված։
  Հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումը Արևմտյան Հայաստանում և Թուրքիայում շարունակական  բնույթ  է  ունեցել։
   Բազմաթիվ  փաստեր  վկայում  են,  որ  Հայոց  ցեղասպանությանը զուգընթաց թուրքերը կանխամտածված և ծրագրված ձգտել են ոչնչացնելնաև հայկական քաղաքակրթության նյութական վկայությունները [3]։
 Վերջին շրջանում թուրքական իշխանություններն սկսել են վերականգնել հայկական որոշ կոթողներ, ինչը բացատրվում է ինչպես միջազգային հեղինակությունըբարձրացնելու, այնպես էլ՝ զբոսաշրջությունը զարգացնելու և եկամտի նոր աղբյուրունենալու  ձգտման  հետ։
   Այնուամենայնիվ,  հայկական  ոչ  բոլոր  եկեղեցիներն  ենհայտնվում  թուրքական  պետության  ուշադրության  կենտրոնում,  և  հայկական  մեծթվով կոթողներ կա´մ ավերվում են, կա´մ օգտագործվում որպես քարահանք, կա´մէլ վերածվում այլ նշանակության շինությունների` գոմերի, ախոռների, պահեստների։
 Հայկական եկեղեցիները վերանորոգելով` Թուրքիան ցանկանում է ստվերել հայոցցեղասպանության ժխտման և հայ-թուրքական սահմանի բացման հարցում որդեգրած  քաղաքականությունը։
   Թուրքիայի  նմանօրինակ  գործելաոճը  հարկադրված  է«հայկական ամեն ինչ»-ի հանդեպ մշտապես հերքողական կեցվածքից։
  Եկեղեցիներվերանորոգելու  թուրքական  քաղաքականությունն  ունի  թե՛  քաղաքական,  և  թե՛տնտեսական  շահ։
   Սբ.  Կիրակոս  եկեղեցու  վերականգման  մասին  պաշտոնականհայտարարությունը դեռևս անցյալ տարվա հոկտեմբերի 30-ին բարձրաձայնել է Արամարքեպիսկոպոս  Աթեշյանը։
   Եկեղեցու  վերականգնման  մասին  խոսել  է  նաև  Թուրքիայի մշակույթի նախարարը` առաջ քաշելով Թուրքիայի տնտեսական զարգացմանշահերը։
 Ինչ վերաբերում է Դիարբեքիրի Սբ. Կիրակոս եկեղեցուն, ապա այն 1918 թ.-ինվերածվել  է  մզկիթի,  և  յոթ  եկեղեցիներից  մեկն  է,  որ  գտնվում  է  Կ.  Պոլսի  հայոցպատրիարքարանի հովանավորության ներքո։
  Հայկական ամենամեծ եկեղեցիներիցմեկը,  որը  տեղավորում  էր  2000-ից  ավելի  մարդու  և  ուներ  յոթ  խորան,  այժմպահպանել է միայն երեքը։
  Ավելի քան 50 տարի չի գործել ու միայն անցած տարի էօգտագործվել  հոգևոր  նպատակով։
   Չնայած  եկեղեցին  նորոգվելու  է,  սակայններկայիս Դիարբեքիրում հայկական համայնք չկա, ու եթե 2004 թ.-ին այնտեղ կար22 հայ, 2006-ին` 7, այժմ Դիարբեքիրում ապրում է ընդամենը 3 հայ [3]։
 1948  թ.-ի  ՄԱԿ-ի  Մարդու  իրավունքների  համընդհանուր  հռչակագրի  ընդունումից  հետո  սկսվեց  մի  գործընթաց,  երբ  ընդունվեցին  միջազգային  մեծ  թվովփաստաթղթեր,  որոնք  ներկայումս  մարդու  իրավունքին  վերաբերող  միջազգայինդրույթներում և նորմերում հանդես են գալիս որպես հիմքեր։
  Մարդու իրավունքներիբնագավառում  Թուրքիան  ստորագրել  է  բազմաթիվ  միջազգային  փաստաթղթեր,որոնցով  թեև  ուղղակիորեն  չեն  ամրագրվում  փոքրամասնության  հատուկ  իրավունքները, սակայն ապահովվում են բոլորի համար հավասար իրավունքները։
  Դրահետ մեկտեղ, միջազգային փաստաթղթերի մեծ մասը, որոնք որևէ ձևով վերաբերումեն փոքրամասնություններին և նրանց իրավունքներին, ստորագրվել են Թուրքիայիկողմից  հատուկ  վերապահումներով`  երկրի  Սահմանադրության  և  1923  թ.  Լոզանիպայմանագրի  դրույթների  հետ  հակասություններից  խուսափելու  նպատակով։
 Թուրքիայի քաղաքականությունը կրոնական փոքրամասնության, մասնավորապես՝հայկական  մշակութային  ժառանգության  նկատմամբ,  ընդգծված  խտրական  բնույթունի։
 Թուրքիան խախտել է 1982 թ. ընդունած Սահմանադրության 63-րդ հոդվածը,որով  սահմանվում  են  պետության  պատասխանատվությունը  պատմական,  մշակութային  և  բնության  ժառանգության  պահպանության  համար  և  այդ  նպատակովձեռնարկվող  միջոցառումները։
   Այդ  գործողությունները  չեն  համապատասխանումնաև  Թուրքիայի  քրեական  օրենսգրքի  «Հանցագործություններ  կրոնական  ազատության դեմ» գլխին։
  Հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացմանն ուղղվածԹուրքիայի քաղաքականությունը մշակութային արժեքների պահպանությունը երաշխավորող  միջազգային  իրավունքի  հիմնարար  նորմերի  խախտում  է։
   Մշակութայինժառանգության  պահպանությունը  նշանակում  է  հարգանք  դրա  նկատմամբ  և  դրաանվտանգության  երաշխիք,  ինչը  նախատեսված  է  ստորև  ներկայացված  որոշմիջազգային փաստաթղթերով՝ 1.  1899  թ.  և  1907  թ.  Հաագայի  կոնվենցիաները,  մասնավորապես՝  1907  թ.Հաագայի չորրորդ կոնվենցիայի 27-րդ և 56-րդ հոդվածների կանոններով։
 2.  Գիտամշակութային  հաստատությունների  և  պատմական  հուշարձաններիպահպանության մասին 1935 թ. ապրիլի 15-ի Ցյուրիխի համաձայնագրով։
 3.  Զինված  հակամարտությունների  ժամանակ  մշակութային  ժառանգությանպահպանության մասին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կոնվենցիայով (1954 թ. մայիսի 14-ի Հաագայիկոնվենցիա),  դրան  կից  երկու  արձանագրություններով  (մայիսի  14  առ  1954  թ.  ևմարտի 26 առ 1999 թ.) և 1949 թ. Ժնևյան չորրորդ կոնվենցիայի Առաջին և Երկրորդլրացուցիչ արձանագրություններով։
 Ահա  դավանանքի  այսպիսի  ազատություն  է  տիրում  ասյօր  Թուրքիայում,  միերկրույմ,  որը  նախկինում  ևս,  բազմիցս  իրականացրել  է  հայերի,  հրեաների,ասորիների  ցեղասպանություն,  ոչնչացրել  քրիստոնեական    տաճար՝    վերածելովմզկիթների։
  Այժմ Թուրքիան մզկիթներ է կառուցում աշխարհի տարբեր երկրներում,հատկապես` Գերմանիայում, ազատություն է պահանջում իսլամական պրոզելիտիզմի(հավատորսություն) համար, ակտիվացնում է թուրք իսլամիստներին՝ երկրից դուրսկառուցելով և հովանավորելով դպրոցների ու մզկիթների [4]։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Committee for Monitoring Minority Rights։
  Minorities in Turkey, Istanbul, 2004, p. 6.[3]  Միրզոյան  Լ.,  Թուրքիայում  գտնվող  հայկական  պատմամշակութային  ժառանգությունը, Երևան, 2015, էջ 14-7։
 Անդրիկյան Արման   ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄԲանալի բառեր՝ էթնոս, ինքնություն, կրոնական հիմնադրամ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ, լիզինգ,գանձեր որոնողներ, մզկիթ, ՄԱԿ, միջազգային դրույթներ և նորմեր, Հաագայիկոնվենցիաներ, Ցյուրիխի համաձայնագիր, պրոզելիտիզմ։

Հոդվածի նպատակն է վեր հանել հայկական եկեղեցիների վիճակը Թուրքիայում, պարզաբանել դրանց իրավական կարգավիճակը՝ միջազգային կոնվենցիաների  դրույթների և թուրքական օրենսդրությամբ, ինչպես նաև  ցույց տալ թուրքական կառավարության  կողմից  ստանձնած  միջազգային  կոնվենցիաների  խախտումը՝  կապված    մշակութային  նյութական  ժառանգության  պահպանման  հետ,  անդրադառնալ  Թուրքիայում խոնարհված և կանգուն հայկական եկեղեցիների թվաքանակին։
    Հոդվածում անդրադառնում ենք նաև վերջին շրջանում թուրքական իշխանությունների՝  հայկական  որոշ  կոթողներ  վերականգնելու  քաղաքականությանը,  ինչը  բացատրվում  է  ինչպես  միջազգային  հեղինակությունը  բարձրացնելու,  այնպես  էլ՝  զբոսաշրջությունը  զարգացնելու  և  եկամտի  նոր  աղբյուր  ունենալու  ձգտման  հետ։
   Հայկական եկեղեցիները վերանորոգելով` Թուրքիան ցանկանում է ստվերել հայոց  ցեղասպանության ժխտման և հայ-թուրքական սահմանի բացման հարցում որդեգրած քաղաքականությունը։
