ԱՐԱԳԱՑՎԱԾ ՎԱՐՈՒՅԹԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ ՀՀ ՔՐԵԱԿԱՆԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԴատական քննության արագացված կարգը (այսուհետև՝ Արագացված կարգ) նորույթ  է  Հայաստանի  Հանրապետության  քրեական  դատավարությունում։
   ՀՀ  քրեական  դատավարության  իրավունքի  համար  ոչ  ավանդական  այս  ինստիտուտը  ներմուծվեց  21.02.2007  թ.  ՀՕ-93-Ն  օրենքով,  որով  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքը լրացվեց 9.1 բաժնով։
  Այս ինստիտուտի էությունն այն է, որ առաջադրված մեղադրանքի  հետ  ամբաստանյալի  համաձայնության  դեպքում  դատարանն  իրավունքունի կայացնել մեղադրական դատավճիռ՝ առանց քրեական գործի՝ ըստ էության դատական քննություն կատարելու։
 Արագացված կարգ կիրառելու նպատակը մի կողմից ոչ մեծ, միջին ծանրության,ինչպես նաև ծանր հանցագործությունների վերաբերյալ գործերով վարույթի պարզեցումն է՝ արդարադատության հնարավորինս արագ և արդյունավետ իրականացումը,դատարանների  բեռնաթափումն  ու  ռեսուրսների  խնայողությունն  ապահովելու  համար, մյուս կողմից՝ հանցանք կատարած անձանց՝ պետության հետ համագործակցության խրախուսումը1։
 Չնայած այս ինստիտուտը տարբեր դրսևորումներով գործում է աշխարհի գրեթեբոլոր  զարգացած  քրեադատավարական  համակարգերում,  այնուհանդերձ  այն  միանշանակորեն  չի  ընդունվել,  քանի  որ  արագացված  դատաքննությունը,  ըստ  էության,արդարադատության  հիմնարար  սկզբունքներից  շեղվում  է,  մասնավորապես՝  այսդեպքում չի կատարվում ապացույցների անմիջական հետազոտում, և դրա հետևանքով հասարակության համար արդարադատությունը կորցնում է իր «տեսանելիությունը»2։
   Ավելին,  օբյեկտիվորեն  հնարավոր  են  դեպքեր,  երբ  նվազ  պատիժ  ստանալուգնով  մեղքն  ընդունելը  ձեռնտու  կլինի  իրականում  հանցանք  չկատարած  անձի  համար, քանի որ նա այդ դեպքում իրեն կապահովագրի ավելի խիստ պատժից։
 Վարույթի  այս  կարգը  սահմանելիս  հաշվի  են  առնվել  կողմերի՝  առաջին  հերթինամբաստանյալի  շահերը,  որոնք  շահագրգռված  են,  որ  դատարանն  իրենց  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանությունն  իրականացնի  առանց  անհիմնձգձգումների  ու  դատավարական  հարկադրանքի  տարատեսակ  միջոցների  (խոսքըհատկապես կալանավորման՝ որպես խափանման միջոցի մասին է) կիրառման։
  Բացիդրանից՝  այս  ինստիտուտը  կարող  է  հիմք  հանդիսանալ  քրեական  դատավարությանմյուս  մասնակիցների,  մասնավորապես՝  տուժողների  շահերի  պաշտպանության  համար, եթե նրանք չներգրավվեն արագացված դատաքննության մասին որոշում կայացնելու գործընթացին։
 1 Տե՛ս «Քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», գիտագործնական ձեռնարկ, խմբ.՝ Ա.Ղամբարյանի, Երևան, 2011, էջ 106։
 2 Տե՛ս «ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշումների գիտագործնական մեկնաբանություններ», խմբ.՝ Ա. Մկրտումյանի, Դ. Ավետիսյանի, Վ. Ենգիբարյանի, Ռ. Մելիքյանի, Երևան, 2011, էջ 395։
 Պետք է նշել, որ ՀՀ քրեական դատավարությունում արագացված կարգի ի հայտգալը  մրցակցության  սկզբունքի  ավելի  հետևողական  իրացման  արդյունք  է,  քանզիեթե չկա վեճ, չկա նաև մրցակցություն։
  Այն հնարավորություն է ընձեռում նաև քրեական գործի քննության և լուծման ընթացքում ընդլայնել դիսպոզիտիվության տարրերը,  ինչի  շնորհիվ  դատավարության  կողմերը  կարող  են  ազատորեն  տնօրինել  իրենցնյութական և դատավարական իրավունքները1։
 Քրեադատավարական  այս  ինստիտուտի  հիմքերը  դրվեցին  ՀՀ  դատականօրենսգրքով, որի 16-րդ հոդվածում, որպես արդարադատության արդյունավետ իրականացման  սկզբունք,  նշված  է.  «Ընդհանուր  իրավասության  առաջին  ատյանի  դատարանում  քննությունը,  որպես  կանոն,  իրականացվում  է  դատավարական  օրենքովսահմանված պարզեցված ընթացակարգով։
  Դատաքննության պարզեցված ընթացակարգերը  սահմանված  են  ինչպես  քրեական,  այնպես  էլ  քաղաքացիական  դատավարության օրենսգրքերով»։
 Միջազգային  և  ներպետական  փաստաթղթերի  վերլուծությունը  վկայում  է,  որքրեական  արդարադատության  ոլորտում  գործի  քննության  պազեցմանը  կամ  արագացմանն  ուղղված  ընթացակարգերի  նախատեսումը  համընդհանուր  միտում  ունի,որի բովանդակությունն են կազմում քրեական արդարադատության պարզեցումը, այնառավել խնայողական դարձնելը, հանցավորության  դեմ պայքարի ոլորտում առավելգործուն կառուցակարգերի ներդրումը2։
  Օրինակ՝ ՀՀ կառավարության 30.10.2008 թ.թիվ  1207-Ն  որոշմամբ  հաստատվել  է  Կայուն  զարգացման  ծրագիր,  որում  նախատեսված  է  կատարելագործել  քրեական  դատավարությունում  արագացված  դատաքննության ինստիտուտը3, ուստի առանձին կատեգորիայի գործերի արագ կամ պարզեցված  քննության  դատավարական  ձևի  սահմանումը  ժամանակի  հրամայական  է։
 Սակայն արդիական և քննարկելի է մնում այն հարցը, թե ինչպես է որոշվում այն սահմանը,  որտեղ  ավարտվում  է  ընթացակարգի  ողջամիտ  պարզեցումը,  և  սկսվում  ենկամայականությունները։
 Դատավարական ձևը քրեական դատավարության հիմնարար հասկացություններից է, որն իրենից ներկայացնում է «…դատավարական առանձին գործողություններիև  ամբողջության  մեջ  դրանց  իրականացման  կարգն  ու  պայմանները,  օրենքով  սահմանված  կարգով  դրանց  ընթացքի  ու  արդյունքների  պաշտպանության  ամրագրումը»4,  ինչը  պայմանավորված  է  քրեական  դատավարության  էությամբ  և  սկզբունքներով։
   Դատավարական  ձևի  հետ  կապված  ամենավիճահարույց  հարցը  թերևս  դրատարբերակման  հիմնահարցն  է։
   Դատավարական  ձևի  տարբերակման  հարցին  անդրադարձել  են  բազմաթիվ  տեսաբաններ  և  պրակտիկ  իրավաբաններ։
   Այնուամենայնիվ, մինչև օրս միասնական մոտեցում չի ձևավորվել ինչպես տարբերակման անհրաժեշտության,  այնպես  էլ  դրա  չափանիշների  և  առանձին  հանցագործություններիքննության դատավարական կարգի վերաբերյալ։
 Քրեադատավարական  ձևի  տարբերակման  հասկացության  ընկալման  վերաբերյալ իրավաբանական գրականության մեջ միասնական մոտեցում չկա։
  Տեսության մեջդատավարական  ձևի  տարբերակումը  մի  դեպքում  դիտվում  է  որպես  սկզբունք,  մեկայլ դեպքում՝ քրեական դատավարության կազմակերպման ձև։
 1 Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարություն, հատուկ մաս», 3-րդ հրատ., խմբ.՝ Գ.Ղազինյանի, Երևան, 2010, էջ 375։
 2 Տե՛ս «Քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 5։
 3 Տե՛ս ՀՀ Կառավարության 30.10.2008 թ. թիվ 1207-Ն որոշման 499-րդ կետը։
 4 Տե՛ս Դիլբանդյան Ս., «Դատավարական ձև» հասկացության ըմբռնումը քրեական դատավարությունում,«ԲԵՀ», 2009, № 3 (129), էջ 3։
 Դատավարական  ձևի  տարբերակումը՝  որպես  սկզբունք  և  մեթոդ։
   Ա.  Սիչևըդատավարական ձևի  տարբերակումը և  ունիֆիկացումը դիտարկում է որպես քրեական  դատավարության  մեթոդաբանական  սկզբունքներ։
   Հեղինակի  կարծիքով  ունիֆիկացումը դատավարական սկզբունք է, որն ուղղված է քրեական դատավարությանկատարյալ կառուցվածքի և ընդհանուր ունիվերսալ կանոնների ստեղծմանը։
  Տարբերակման սկզբունքը, ըստ Ա. Սիչևի, հիմնվում է առավելապես արդի պատմական ժամանակաշրջանին համապատասխանող էմպիրիկ հիմնավորումների վրա։
  Տարբերակման  միջոցով  փորձ  է  արվում  հեռանալ  միասնականության  սկզբունքից՝  հանուն  ընթացիկ  կենսական  հանգամանքների։
   Այսպիսով,  տարբերակումն  սկզբունք  է,  որն  իսկզբանե ուղղված է ընդհանուր կանոններից բացառություններ նախատեսելուն1։
 Այսպիսով, Ա. Սիչևի մոտեցման շրջանակներում քրեադատավարական ձևի տարբերակումը և ունիֆիկացումը դիտվում են որպես քրեական դատավարության մեթոդաբանական սկզբունքներ, որոնց հարաբերակցությունը մեկնաբանվում է դիալեկտիկական օրենքի օգնությամբ։
 Դատավարական ձևի տարբերակումը որպես սկզբունք դիտարկում է նաև Դ. Վելիկին։
  Դատավարական ձևի տարբերակում ասելով՝ Դ. Վելիկին հասկանում է միասնական  դատավարական  համակարգի,  միասնական  քրեադատավարական  օրենսդրության շրջանակներում և ընդհանուր սկզբունքների վրա միասնական խնդիրներըտարբեր եղանակներով լուծելու հնարավորություն2։
 Դատավարական  ձևի  տարբերակումը՝  որպես  քրեական  դատավարությանկազմակերպման  ձև։
   Ա.  Սմիրնովը  և  Կ.  Կալինովսկին  նշում  են,  որ  քրեադատավարական ձևի տարբերակումը քրեական դատավարության այնպիսի կազմակերպում է,երբ ընդհանուր կարգից բացի առկա են դատավարական ձևեր, որոնք նախատեսումեն ինչպես ոչ բարձր հանրային վտանգավորություն ունեցող հանցագործություններիվերաբերյալ ոչ բարդ գործերով ընթացակարգի պարզեցումը, այնպես էլ դրա բարդացումը  առավել  վտանգավոր  հանցագործությունների  վերաբերյալ  գործերով  կամ  այնգործերով,  որոնցով  պահանջվում  է  մեղադրյալների  կամ  դատավարության  այլ  մասնակիցների օրինական շահերի՝ առավել դատավարական պաշտպանվածություն3։
 Ն.  Նիկիտայի  կարծիքով  քրեական  գործերի  քննության  տարբերակումը  բարդության  աստիճանով  միմյանցից  տարբերակվող,  միաժամանակ  պարզեցված  ձև  ունեցող ընթացակարգերի ձևավորումն է4։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  քննարկվող  դատավարական  կատեգորիայի  վերաբերյալգիտական  մոտեցումները  բազմազան  են։
   Պետք  է  ասել,  որ  նշված  մոտեցումներիցորևէ  մեկը  լիարժեքորեն  ընդունելի  համարելի  չի  կարելի։
   Դրանցում  մենք  բախվումենք  քրեադատավարական  ձևի  հասկացության  այն  հիմնախնդիրների  հետ,  որոնքկապված  են  քրեական  դատավարության  և  քրեադատավարական  ձևի  նույնացմանհետ։
   Դրանց  սահմանազատումը  և  ընդհանրապես  քրեադատավարական  ձևի  հասկացության  ճշմարիտ  բնորոշումը  ակնհայտորեն  մեծ  նշանակություն  ունեն  քրեադատավարական ձևի տարբերակման և դրա արդյունքի՝ տարբերակվածության պարզաբանման համար։
 Դատավարական  ձևի  տարբերակման  նշանակությունը։
   Վ.  Արսենևը,  Ն.  Մետլինը,  Ա.  Սմիրնովը  կարծիք  են  հայտնում,  որ  դատավարական  ձևի  տարբերակումը1 Տե՛ս «Քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 8։
 2 Տե՛ս Великий Д., Единство и дифференциация уголовно-процессуальной формы։
  история, современность иперспективы,  Дисс.  канд.  юр.  наук,  Москва,  2001,  էջ  201,  հասանելի  էր՝  www.law.edu.ru/book/book.asp?bo3 Տե՛ս «Քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 12։
 4 Տե՛ս նույն տեղում։
 քրեական  դատավարությունը  կդարձնի  ճկուն  զենք  հանցավորության  դեմ  պայքարում։
   Հեղինակները  հավելում  են,  որ  դատավարական  ձևի  տարբերակումը  կամայական չէ1։
 Ա.  Սմիրնովը  և  Կ.  Կալինովսկին  նշում  են,  որ  դատավարության  արագությունընվաճվում է ոչ ի վնաս կասկածյալի և մեղադրյալի իրավունքների ու օրինական շահերի,  քանի  որ  նրանք  այստեղ  հնարավորություն  ունեն  մրցակցության  պայմաններումօգտվելու քրեադատավարական օրենքով նրանց համար սահմանված իրավունքներիողջ ծավալից2։
 Հ.  Ղուկասյանը  իրավացիորեն  նշում  է,  որ  դատավարական  ձևի  տարբերակմանէությունը միայն դատական ընթացակարգերի պարզեցումը, արագացումը, ռացիոնալիզացիան  կամ  խնայողականությունը  չէ։
   Այդ  ընթացակարգերը  պետք  է  այնքանպարզ լինեն, որպեսզի ակնհայտ, աննշան հանցագործությունների քննության ժամանակ  դատավարության  մասնակիցների  համար  բեռ  չդառնան։
   Միաժամանակ  հեղինակը մատնանշում է, որ առանձնապես ծանր հանցագործությունների դեպքում  քրեական  դատավարությունը  պետք  է  ներառի  ֆորմալ  տարրեր,  որոնք  առավելագույնսկնպաստեն հանցագործությունից տուժած ֆիզիկական և իրավաբանական անձանցիրավունքների ու շահերի պաշտպանությանը3։
 Պետք է ասել, որ քրեական դատավարության ձևի տարբերակումը ներկայումս ոչմիայն թույլատրելի է, այլև անհրաժեշտ։
  Այն նախևառաջ թույլ է տալիս օպտիմալացնել  քրեական  դատավարությունը,  այսինքն՝  դատավարական  ձևի  տարբերակումըհնարավորություն  է  տալիս  պարզեցնել,  արագացնել  և  խնայողական  դարձնել  այնգործերով վարույթը, որոնց լայնածավալ քննության անհրաժեշտություն չկա։
  Միաժամանակ  չպետք  է  անուշադրության  մատնել  այն  հանգամանքը,  որ  դատավարականձևի  տարբերակումը  ենթադրում  է  բարդ  գործերով  լրացուցիչ  երաշխիքների  ամրագրում, որոնցով դրանց անհրաժեշտությունն օբյեկտիվ է4։
 Դատավարական  ձևի  պարզեցման  նշանակությունը  շեշտվում  է  նաև  ԵվրոպայիԽորհրդի  Նախարարների  կոմիտեի  կողմից  1987  թ.  սեպտեմբերի  17-ին  ընդունված«Քրեական  արդարադատության  պարզեցման  վերաբերալ»  Ν6R  (87)  18  հանձնարարականում, որում նշվում է, որ հանցագործության բացահայտման ձգձգումները  հանգեցնում  են  քրեական  իրավունքի  հեղինակազրկման,  ինչն  իր  ազդեցությունն  է  ունենում արդարադատության պատշաճ իրականացման վրա։
 Պարզեցումը՝  որպես  դատավարական  ձևի  տարբերակում5։
   Պարզեցված  դատավարությունը բնորոշվում է որպես պարզեցված կարգ, որն արագացնում է դատական  քննությունը՝  քրեական  արդարադատության  համակարգի  առավել  բարձր  արդյունավետության և ծախսերը նվազագույնի հասցնելու նպատակով։
  Յու. Յակիմովիչը, Ա. Լենսկին և Տ. Տրուբնիկովան, պարզեցված վարույթ ասելով, հասկանում են այնգործերով վարույթները, որոնց համար օբյեկտիվորեն պահանջվում է քրեադատավա1 Քրեական գործերով վարույթի ողջամիտ և գիտականորեն հիմնավորված պարզեցումը հնարավորությունէ  տալիս  քննչական  ապարատին  և  հետաքննության  մարմիններին՝  ուժերը  կենտրոնացնելու  ավելի  բարդգործերի վրա, և նախնական քննության օպտիմալացման կարևոր պայման է։
 2 Հեղինակների կարծիքով՝ վարույթի սելերանտային (լատ.՝ celerantes - արագ, արագացված, պարզեցված)բնույթն ապահովում է դատավարության արագությունը, այսինքն՝ դրա հանգուցալուծումը՝ առանց չարդարացված ձգձգումների։
 3 Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարություն, հատուկ մաս», էջ 377։
 4 Դատավարական ձևի տարբերակումը հանգում է նրան, որ այն թույլ է տալիս տարբերակված մոտեցմանհիման վրա ըստ անհրաժեշտության երաշխիքներ ձևավորել քրեական դատավարությունում մարդու իրավունքների պաշտպանության համար, միաժամանակ քրեական դատավարությունը դարձնել ավելի արագ,պարզ և խնայողական։
 5 Իրավաբանական գրականության ուսումնասիրությունը վկայում է, որ դատավարական ձևի տարբերակման թույլատրելիության հիմնախնդիրն առավելապես առկա է դատավարական ձևի պարզեցման շուրջ։
 րական  գործունեության  արագություն  և  քրեադատավարական  ձևի  պարզություն,որոնք  իրականացվում  են  ավելի  արագ  և  ավելի  քիչ  ծախսերով,  քան  վարույթը,  որնիրականացվում է ընդհանուր կարգով1։
 Ի.  Մորոզովան,  Ա.  Աննենկովը  և  Ս.  Դադոնովը  նշում  են,  որ  պարզեցված  քրեական դատավարությունը գործերի քննության՝  օրենքով սահմանված ընթացակարգ է,որին  բնորոշ  են  ոչ  միայն  սեղմ  ժամկետները  և  առանձին  փուլերի  բացակայությունը,այլև  որոշ  դատավարական  նորմերի  և  ինստիտուտների  զեղչումը՝  քրեական  դատավարության նպատակների նվաճման օպտիմալ եղանակների ապահովման համար2։
 Դրա հետ մեկտեղ պետք է նկատի  ունենալ, որ գործի քննության արագություննու  խնայողականությունը  չեն  կարող  նվաճվել  դատավարության  սուբյեկտների,  մասնավորապես՝  տուժողի  և  ամբաստանյալի  իրավունքների  ու  շահերի  հաշվին։
   Այդպատճառով էլ օրենսդրությամբ պետք է սահմանվեն արդյունավետ կառուցակարգեր,որոնք  կոչված  կլինեն  ժամանակին  կանխելու  հնարավոր  չարաշահումները  և  արագվերացնելու հայտնաբերված խախտումերի հետևանքները։
 Ինչպես  նշվեց,  դատական  քննության  արագացված  կարգը՝  որպես  դատականվարույթի  պարզեցված  ձև,  նորույթ  է  ՀՀ  քրեական  դատավարությունում։
   Արագացված կարգ կիրառելու նպատակը ոչ մեծ, միջին ծանրության, ինչպես նաև ծանր հանցագործությունների  վերաբերյալ  գործերով  վարույթի  պարզեցումն  է՝  ապահովելուհամար  արդարադատության  հնարավորինս  արագ  և  արդյունավետ  իրականացումը։
 Այսպես, քր. դատ. օր.-ի 375.1 հոդվածի առաջին մասի համաձայն՝ «Եթե մեղադրողըմեղադրական  եզրակացությունում  չի  առարկել  արագացված  կարգ  կիրառելու  դեմ,ապա ամբաստանյալը կամ մեղադրյալն իրենց առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայնվելու  դեպքում  իրավունք  ունի  միջնորդելու  արագացված  դատաքննությանկարգ  կիրառելու  մասին  այն  հանցագործություններով,  որոնց  համար  ՀՀ  քրեականօրենսգրքով  նախատեսված  պատիժը  չի  գերազանցում  10  տարի  ժամկետով  ազատազրկումը…»։
   Ինչպես  հետևում  է  քր.  դատ.  օր.-ի  375.1  հոդվածի  դրույթներից,արագացված  կարգը  կարող  է  կիրառվել  միայն  մեղադրյալի  նախաձեռնությամբ,  որըմիջնորդել է արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին և մեղադրողի համաձայնությունը։
  Ընդ որում՝ պետք է նշել, որ ինչպես մեղադրյալի (ամբաստանյալի)  միջնորդությունը,  այնպես  էլ  մեղադրողի  կարծիքը  պարտադիր  չեն  դատարանիհամար, եթե նա պարզում է, որ մեղադրանքն անհիմն է, կամ չեն պահպանվել նշվածմիջնորդության ներկայացման՝ օրենքով սահմանված պայմանները և կարգը։
  Այսպես,քր.  դատ.  օր.-ի  375.1  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն՝  «սույն  հոդվածի  1-ին  մասովնախատեսված  դեպքում  դատարանը  կիրառում  է  դատական  քննության  արագացված  կարգ,  եթե  1.  ամբաստանյալը  գիտակցում  է  իր  կողմից  ներկայացված  միջնորդության բնույթը և հանգամանքները, 2. միջնորդությունը ներկայացված է կամավոր3,3. խորհրդակցել է պաշտպանի հետ, եթե ամբաստանյալն ունի այդպիսին»։
  Իսկ նույնհոդվածի  3-րդ  մասը  սահմանում  է,  որ  դատարանը,  գտնելով,  որ  ամբաստանյալիկողմից միջնորդություն ներկայացնելիս չեն պահպանվել սույն հոդվածի 1-ին կամ 2րդ  մասերով  նախատեսված  պայմանները,  որոշում  է  ընդունում  ընդհանուր  կարգովդատաքննություն  անցկացնելու  մասին։
   Դատարանը  արագացված  կարգ  կիրառելումասին միջնորդությունը մերժում է նաև, եթե պարզում է, որ ամբաստանյալի արարքըիրավաբանական որակում չունի։
 1 Տե՛ս «Քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 23։
 2 Տե՛ս նույն տեղում։
 3 Որպես ընդհանուր կանոն՝ կանխավարկածն այն է, որ արագացված դատաքննություն կիրառելու միջնորդության  կամավորությունը  ենթադրում  է,  որ  առկա  չեն  ողջամիտ  հիմքեր՝  կասկածի  տակ  դնելու  ամբաստանյալի կամարտահայտության համապատասխանությունը նրա բուն կամքին։
 Ներկայացված միջնորդության բնույթը և հետևանքները մեղադրյալի կողմից գիտակցելը նշանակում է վերջինիս կողմից արագացված կարգի էության ամբողջականպատկերացում,  ինչպես  նաև  դրա  կիրառման  նյութաիրավական  և  դատավարականհետևանքների գիտակցում1։
  Այլ խոսքով՝ արագացված կարգի կիրառումը թույլատրելի  է  այն  դեպքում,  երբ ամբաստանյալը  գիտակցում  է  դատական  քննության  արգացված կարգ կիրառելու միջնորդության բնույթը և դրա հիման վրա իրականացվող դատական  քննության  էությունը,  հետևանքները,  դատավճիռ  կայացնելու  կարգը  և  կայացված դատավճիռը բողոքարկելու սահմանափակումները։
 Բացի  այն,  որ  մեղադրյալը  պետք  է  գիտակցի  իր  միջնորդության  բնույթն  ու  հետևանքները, նաև նրա կողմից միջնորդությունը պետք է կամավոր ներկայացվի։
  Դանշանակում  է,  որ  այն  պետք  է  լինի  մեղադրյալի  կամարտահայտությունը,  այլ  ոչ  թեհարկադրանքի կամ սպառնալիքի հետևանք։
  Եթե դատարանը պարզի, որ մեղադրյալը  միջնորդությունը  ներկայացրել  է  սպառնալիքի  տակ,  օրինակ՝  սպառնացել  են  մեղադրյալի  հանցակիցները,  որպեսզի  իրենք  չբացահայտվեն,  ապա  դատարանը  միջնորդությունը պետք է մերժի և նշանակի ընդհանուր կարգով դատաքննություն2։
 «Միջնորդությունը  ներկայացվել  է  պաշտպանի  հետ  խորհրդակցելուց  հետո»պայմանի  նախատեսումը  նպատակ  է  հետապնդում,  որպեսզի  բացառի  մեղադրյալիկողմից արագացված կարգ կիրառելու միջնորդությամբ հանդես գալու մասին չկշռադատված որոշման ընդունումը։
  Այդ իսկ պատճառով էլ նման միջնորդության դեպքումդատարանը  պետք  է  պարզի՝  արդյոք  մեղադրյալը  խորհրդակցե՞լ  է  իր  պաշտպանիհետ  արագացված  կարգ  կիրառելու  միջնորդությամբ  հանդես  գալու  մտադրությանմասին։
   Եթե  նման  խորհրդատվություն  չի  անցկացվել,  ապա  դատարանը  մեղադրյալին և պաշտպանին պետք է տա այդպիսի հնարավորություն։
 Արագացված  կարգ  կիրառելու  գլխավոր  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  առաջնային  նշանակությունը  տրվում  է  ոչ  թե  դատարանում  գործի  հանգամանքներիբազմակողմանի և լրիվ հետազոտմանը, այլ մեղադրյալի կողմից իրեն առաջադրվածմեղադրանքի  հետ  համաձայնվելուն3։
   Դատարանում  գործի  լուծման  նման  կառուցակարգը  հիմնվում  է  այն  դրույթի  վրա,  համաձայն  որի,  երբ  մրցակցային  դատավարությունում կողմն ընդունում է վիճելի փաստը, դրան հետազոտում չի պահանջվում։
  Այստեղ  տեղին  է  նշել  ռուս  հայտնի  իրավաբան  Ի.  Ֆոյնիցկու  այն  միտքը,  որ  դատարանում քննության առարկան միշտ ինչ-որ վեճն է։
  Եթե տվյալ հանգամանքն անվիճելի է,դրա ապացուցումն անիմաստ է։
  Մրցակցային կարգով այդ հարցի լուծումն ամբողջությամբ  վերապահվում  է  կողմերին,  որի  ընդունումն  ամբողջությամբ  վերացնում  էապացուցման  անհրաժեշտությունը4։
   Արագացված  դատաքննության  կատարումըմրցակցության հետ է կապում նաև հայտնի դատավարագետ Ի. Պետրուխինը՝ համարելով,  որ  մեղքի  կամավոր  ընդունումը  վերացնում  է  իրավական  մեղադրանքի  ևպաշտպանության միջև վեճն ու հետագա դատաքննության անհրաժեշտությունը։
 Առաջադրված մեղադրանքի հետ մեղադրյալի համաձայնվելու և մեղքն ընդունելու կատեգորիաների նույնական կամ տարբեր լինելու հարցի շուրջ Ա. Ալեքսանդրովըև  Ն.  Դուբովիկը  գտնում  են,  որ  մեղքի  ընդունումը  պարտադիր  պայման  է  արագացված  կարգ  կիրառելու  համար։
   Հարցի  շուրջ  համանման  մոտեցում  են  ցուցաբերումնաև  Պ.  Կոնդրատովը  և  Ի.  Պետրուխինը։
   Հեղինակների  այս  խումբը  տարբերությունչի դնում մեղքն ընդունելու և մեղադրանքի հետ համաձայնվելու միջև։
 1 Տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2008 թ. հունիսի 8-ի թիվ ՏԴ/0145/11/ որոշման 14-րդ կետը։
 2  Տե՛ս  «ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանի  քրեական  գործերով  որոշումների  ժողովածու.  2010  թ.  2-րդ  կիսամյակ,2011 թ.», հ. 3, Երևան, 2012, էջ 504։
 3 Տե՛ս «ՀՀ քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 116։
 4 Տե՛ս նույն տեղում։
 Հեղինակների մյուս խումբը հնարավոր է համարում համաձայնվել առաջադրվածմեղադրանքի  հետ՝  առանց  մեղքի  պարտադիր  ընդունման՝  գտնելով,  որ  մեղադրյալըհայտարարում  է  միայն  այն  մասին,  որ  չի  վիճարկում  առաջադրված  մեղադրանքը,բայց ոչ ավելին։
  Մեղադրանքի հետ համաձայնության և մեղքն ընդունելու միջև տարբերություն դնելու կողմնակից է նաև Դ. Վելիկին. «Մեղքի ընդունումը բովանդակում էզղջումի, հասարակության՝ տուժողի հետ հաշտվելու  տարրեր, բնութագրում է մեղադրյալի անձը, և կարող է պատասխանատվությունը մեղմացնող միջոց ծառայել։
  Բացիայդ՝ կա նաև դրա իրավական ասպեկտը։
  Մեղքի ընդունումը կարող է բովանդակվելմիայն  մեղադրյալի  ցուցմունքներում  և  հատկապես,  որպես  ապացույց,  այդ  տեսակիբովանդակային մաս կարող է դրվել մեղադրանքի հիմքում։
  Հետևաբար մեղքի ընդունումը, որը կատարվել է նախնական քննության փուլում, արձանագրվել սահմանվածկարգով և հաստատվել այլ ապացույցներով, կրում է  զուտ ապացուցողական, տեղեկատվական  նշանակություն»1։
   Վերջին  հաշվով,  նա  գալիս  է  այն  եզրահանգման,  որմեղքի  ընդունումը  մեղադրյալի  այն  գործողությունն  է,  որն  ուղղված  է  իր  կողմիցտվյալ հանցանքը կատարելու փաստի հաստատմանը, իսկ առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայնվելը մեղադրյալի այն գործողությունն է, որն արտահայտում է նրահամաձայնությունը  դատական  քննության  արագացված  կարգ  կիրառելու  մասին։
   Այլկերպ  ասած՝  մեղքի  ընդունումն  ունի  նյութաիրավական,  իսկ  առաջադրված  մեղադրանքի  հետ  համաձայնվելը՝  դատավարական  նշանակություն։
   Սակայն  այստեղ  ևսհարց  է  առաջանում՝  արդյոք  մեղքի  ընդունմանը  նյութաիրավական  նշանակությունտալը  տեղի՞ն  է։
   Պետք  է  ասել,  որ  ոչ  թե  անձի  կողմից  իր  մեղքն  ընդունելը,  այլ  նրանտվյալ հանցանքի կատարման մեջ մեղավոր ճանաչելը դատարանի կողմից ունի քրեաիրավական նշանակություն, այսինքն՝ մեղքի ընդունման նման ընկալումը, որ  առաջարկել է Դ. Վելիկին, հարվածի տակ է դնում նաև անմեղության կանխավարկածը։
 Որոշ  դատավարագետներ  ընդհանրապես  ժխտողական  մոտեցում  են  ցուցաբերում  արագացված  դատաքննություն  կիրառելու  նկատմամբ՝  բերելով  հետևյալ  փաստարկները. ա) գոյություն ունի ուրիշի մեղքը կամովին իր վրա վերցրած անմեղ անձիդատապարտվելու  ռիսկ,  բ)  խոստովանությունը  կարող  է  կատարված  լինի  հարկադրաբար, բայց սպառնալիքի ազդեցության տակ մեղադրյալը վախենում է այդ մասինասել դատարանին, գ) քննության կրճատված կարգը կամ դրա լրիվ չիրականացումնամբաստանյալի  կողմից  իր  մեղքն  ընդունելու  ինկվիզիցիոն  դատավարության  մնացուկ է, որում մեղքի ընդունումը դիտվում է որպես «ապացույցների թագուհի»։
  Դրանցառնչությամբ պրոֆեսոր Պետրուխինը իրավացիորեն նշում է. «Բոլոր այդ փաստարկները  լուրջ  են,  եթե  դրանք  դիտարկվել  են  դատավարության  ինկվիզիցիոն  կամ  հնաավանդական  տիպի  պարադիգմայում։
   Բայց  հնարավոր  է  նաև  այլ  կարծիք  քննարկվող հիմնախնդրի շուրջ։
  Մրցակցության սկզբունքը և արդարության շահերը չեն տուժում,  եթե  կողմերը  և  ամենից  առաջ  ամբաստանյալն  անհրաժեշտ  չեն  համարում  բոլոր  ապացույցների  հետազոտումը  դատարանում։
   Նրանց  ցանկացած  առարկությունկրճատված դատավարության դեմ, անգամ՝ չպատճառաբանված, ենթակա են բավարարման։
   Այնուհետև  դատարանը  պետք  է  պարզի՝  արդյոք  խոստովանությունը  հարկադրաբա՞ր է ստացվել։
  Ամենաաննշան կասկածները խոստովանության կամավորության  վերաբերյալ  պետք  է  առաջ  բերեն  դատարանում  բոլոր  ապացույցների  հետազոտման լրիվ ընթացակարգի կիրառում»2։
 Արագացված կարգի կիրառման համար անհրաժեշտ է նաև հետևյալ պայմանների առկայությունը. ա) դատարանը ճշտել է արագացված կարգի կիրառման կապակ1 Տե՛ս «ՀՀ քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 120։
 2 Տե՛ս նույն տեղում։
 ցությամբ տուժողի դիրքորոշումը1, բ) ամբաստանյալը կամ մեղադրյալը անչափահասչէ, գ) բացակայում են քրեական գործի կարճման հիմքերը։
 Թվարկված  պայմաններից  որևէ  մեկի  բացակայության  դեպքում  դատականքննության արագացված կարգի կիրառումն անթույլատրելի է, այսինքն՝ միայն նշվածպայմանների  համակցությունն  է  դատարանին  իրավունք  տալիս՝  դատավճիռ  կայացնելու առանց ընդհանուր կարգով դատական քննություն անցկացնելու2։
 Դատական  քննության  արագացված  կարգ  կիրառելու  դեպքում  լիարժեքորեներաշխավորված  են  ամբաստանյալի՝  ՀՀ  Սահմանադրությամբ  ամրագրված  պաշտպանության  իրավունքի  իրականացման  բոլոր  հնարավորությունները։
   Օրենսդիրնարագացված  կարգի  կիրառման  դեպքում  սահմանում  է  ամբաստանյալի  արդարացիդատաքննության  իրավունքի  բավականին  լայն  շրջանակ,  ինչպես  նաև  ամբաստանյալի  համար  նախատեսում  է  բարենպաստ  իրավական  հետևանքներ։
   Միևնույն  ժամանակ  պետք  է  նկատել,  որ  օրենսդիրը  որևէ  կանոն  կամ  ընթացակարգ  չի  սահմանում,  որը  կամրագրի  տուժող  կողմի  ներգրավվածությունն  արագացված  կարգի  կիրառման հարցում։
  Այլ կերպ ասած՝ տուժող կողմի դիրքորոշումը հաշվի առնելու պահանջն  ամրագրված  չէ  ո՛չ  մեղադրողի  համար  արագացված  դատական  քննությանդեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս, ո՛չ էլ դատարանի համար արագացված  դատական  քննության  անցնելու  մասին  որոշում  կայացնելիս։
   «Իր  խախտվածիրավունքները  վերականգնելու…»  սահմանադրական  ձևակերպումը3  որոշակիորենվերաբերելի  է  նաև  քրեական  գործով  տուժողին,  քանի  որ  տուժողն  այն  անձն  է,  որիիրավունքները  հանցագործությամբ  խախտվել  են։
   Ընդ  որում՝  տուժողի  իրավականշահերի շրջանակում են իրեն հասցված վնասի վերականգնումը, իրեն վնաս պատճառած  արարքի  հանգամանքների  լրիվ  բացահայտումն  ու  դրա  ճիշտ  քրեաիրավականորակումը, իր նկատմամբ հանցանք կատարած անձի դատապարտումը և արդարացիպատժի նշանակումը։
  Այդ շահերի ապահովման երաշխիքներից է տուժողի իրավունքը, որպեսզի իր գործով դատական քննությունն  ընթանա «արդարության բոլոր պահանջների  պահպանմամբ»4։
   Այսպիսով,  տուժողի՝  ենթադրաբար  խախտված  իրավունքները  ներառվում  են  ՀՀ  Սահմանադրության  19-րդ  հոդվածի  պաշտպանությաններքո,  և  տուժողն  ունի  արդար  դատաքննության  որոշակի  երաշխիքներով  օժտվածլինելու  իրավունք,  այդ  թվում՝  արագացված  դատաքննության  ընթացակարգին  իրական ներգրավվածության ու մասնակցության եղանակով։
  Ընդ որում՝ արդար դատաքննության՝  տուժողի  իրավունքը  պետք  է  հարաբերականորեն  համարժեք  լինի  մեղադրյալի  արդարացի  դատաքննության  իրավունքին։
   Հետևաբար  տուժողի5  համարիր  գործի  «արդարության  բոլոր  պահանջների  պահպանմամբ»  քննությունը  ենթադրում  է,  որ  ա)  դատախազը  արագացված  կարգ  կիրառելու  դեմ  առարկելու  կամ  չառարկելու  հարցը  լուծելիս  պետք  է  հաշվի  առնի  տուժողի  դիրքորոշումը՝  որպես  մեղադրանքի կողմի սուբյեկտի6, բ) դատարանը չի կարող անցնել արագացված կարգի՝առանց այդ հարցի կապակցությամբ տուժողի դիրքորոշումը պարզելու, գ) դատարա1 Տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թ. մարտի 26-ի թիվ ԵՇԴ/0097/01/09/ որոշման 19-րդ կետը։
 2 Տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2012 թ. հունիսի 8-ի թիվ ՏԴ/0145/01/11/ որոշման 15-րդ կետը։
 3 ՀՀ Սահմանադրության 19-րդ հոդված. «Յուրաքանչյուր ոք ունի խախտված իրավունքները վերականգնելու  համար  հավասարության  պայմաններում,  արդարության  բոլոր  պահանջների  պահպանմամբ  իր  գործիհրապարակային քննության իրավունք»։
 4 Տե՛ս «ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի որոշումների գիտագործնական մեկնաբանություններ», էջ 397։
 5 Արդարացի դատաքննության իրավունքի տեսանկյունից տուժողի կողմի սուբյեկտներն են տուժողը, տուժողի  օրինական  ներկայացուցիչը,  տուժողի  իրավահաջորդը,  որոնք  պետք  է  սկզբունքորեն  դիտարկվեննույն հարթության վրա։
 6 Տե՛ս ՀՀ քրեական դատ. օր.-ի 6-րդ հոդվածի 21-րդ կետը։
 նը կարող է արագացված կարգ կիրառելու մասին մեղադրյալի միջնորդությունը մերժել, եթե դրա դեմ առարկում է տուժողը1։
 Արագացված դատաքննությունը, սկզբունքորեն լինելով անխուսափելի, միևնույնժամանակ խիստ խնդրահարույց ինստիտուտ է։
  ՀՀ Վճռաբեկ դատարանն իր գործառույթն  իրականացնելիս  փորձել  է  լուծում  տալ  արագացված  դատաքննությունը  կանոնակարգող  օրենսդրության  մեջ  առկա  որոշ  խնդիրներին,  մասնավորապես՝  պարզաբանման  կարիք  ունի  այն  հարցը՝  արդյոք  անչափահասների  գործերով  արագացված դատաքննության կիրառում թույլատրելի՞ է, թե՞ ոչ։
 ՀՀ քր. դատ. օր.-ի 440-րդ հոդվածի համաձայն՝ բացի բոլոր գործերով հաստատման ենթակա հանգամանքներից, անչափահասների գործով անհրաժեշտ է նաև պարզել՝  ա)  տարիքը,  բ)  կյանքի  և  դաստիարակության  պայմանները,  գ)  առողջության  ևընդհանուր  զարգացման  վիճակը։
   Նշված  նորմի  վերլուծությունից  հետևում  է,  որ  ՀՀքրեադատավարական  օրենսդրությամբ  սահմանված  են  անչափահասների  վերաբերյալ գործերով վարույթի առանձնահատկությունները։
  Միաժամանակ պետք է նշել, որանչափահասների գործերով արագացված կարգի կիրառման իրավական հիմքերը ՀՀքր. դատ. օր.-ով նախատեսված չեն։
  Վճռաբեկ դատարանը նշված հարցի վերաբերյալարձանագրել  է.  «Թեև  գործող  քրեադատավարական  օրենքը  անչափահասների  գործերով արագացված կարգ կիրառելու ուղղակի արգելք չի սահմանում, սակայն չի նախատեսում  նաև  անչափահասների  գործերով  ընդհանուր  կարգից  տարբերակված՝դատական քննության արագացված կարգի կիրառման հատուկ կանոններ։
  Անչափահասների  գործերով  վարույթի  իրականացման  հատուկ  կանոնները  լրացուցիչ  երաշխիք  են  սահմանում  գործի  հանգամանքների  բազամակողմանի,  լրիվ  և  օբյեկտիվքննության,  հանցագործությանը  նպաստող  պայմանների  և  պատճառների  բացահայտմանը,  անչափահասի  կողմից  իր  դատավարական  իրավունքների  իրականացման,  գործի  արդարացի  քննության  համար,  ինչպես  նաև  անչափահասի  կողմից  կատարված  հանցագործությունների  վերաբերյալ  գործերով՝  որպես  անչափահասներիիրավունքների  երաշխավորման  միջոց,  նախատեսվում  է  ապացուցման  առարկայիընդլայնված շրջանակ»2։
 Վերոգրյալի  հիման  վրա  Վճռաբեկ  դատարանը  գտնում  է,  որ  անչափահասներիգործերով  արագացված  կարգի  կիրառում  չի  թույլատրվում։
   Վճռաբեկ  դատարանիայս  դիրքորոշումը  բխում  է  նաև  անչափահասների  շահերի  պաշտպանության  վերաբերյալ ուղղորդող մի շարք միջազգային-իրավական կարգադրագրերից, մասնավորապես՝ «Անչափահասների նկատմամբ արդարադատություն իրականացնելու վերաբերյալ»  ՄԱԿ  նվազագույն  ստանդարտ  կանոնների  5.1  մասի  համաձայն՝  «Անչափահասների վերաբերյալ արդարադատության համակարգն ուղղված է առաջին հերթին անչափահասի  բարեկեցության  ապահովմանը,  որպեսզի  անչափահաս  իրավախախտիվրա ազդեցություն գործող ցանկացած միջոց համաչափ լինի ինչպես իրավախախտիանհատական  առանձնահատկություններին,  այնպես  էլ  իրավախախտման  հանգամանքներին»։
   Նույն  կանոնների  14.1  մասի  համաձայն՝  «Դատական  քննությունըպետք  է  համապատասխանի  անչափահասի  շահերին  և  իրագործվի  ըմբռնությանմթնոլորտում, այն անչափահասին հնարավորություն կտա մասնակցելու դատաքննությանը և այնտեղ ազատորեն շարադրելու իր տեսակետները»։
 Քր.  դատ.  օր.-ի  375.2  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն՝  ամբաստանյալը  (մեղադրյալը) դատական քննության արագացված կարգով անցնելու միջնորդություն կարողէ  ներկայացնել  քրեական  գործը  դատարանում  ուղարկելու  պահից  մինչև  դատա1 Տե՛ս «ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի որոշումների գիտագործնական մեկնաբանություններ», էջ 402։
 2 Տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2012 թ. հունիսի 8-ի թիվ ՏԴ/0145/01/11/ որոշման 16-րդ կետը։
 քննությունն  սկսվելը։
   Օրենսդրական  նման  կարգավորումից  հետևում  է,  որ  մեղադրյալը  արագացված  կարգ  կիրառելու  միջնորդություն  կարող  է  ներկայացնել  միայնդատարան։
   Ընդ  որում՝  մեղադրյալն  այդ  իրավունքնից  կարող  է  օգտվել  դատականքննության  նախապատրաստման  փուլում,  իսկ  ամբաստանյալը՝  գործը  դատաքննության  նշանակելու  պահից  մինչև  դատաքննությունն  սկսվելը,  այսինքն՝  դատականնիստի նախապատրաստման ընթացքում։
  Իսկ ի՞նչ ձևով պետք է լուծվի խնդիրն այնդեպքում, երբ ամբաստանյալը դիմում է դատաքննությունն սկսվելուց հետո։
  Միանշանակ պետք է պնդել, որ դատարանն այն պետք է բավարարի՝ պայմանով, եթե պարզվի,  որ  մեղադրյալին  ժամանակին  չի  պարզաբանվել  այդպիսի  միջնորդությամբ  դատարան դիմելու իրավունքը1։
 Քր. դատ. օր.-ի 375.3 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ արագացված կարգով դատաքննությունն  անցկացվում  է  սույն  օրենսգրքի  41-րդ,  42-րդ,  44-րդ  և  45-րդ  գլուխներով  սահմանված  կարգով՝  հաշվի  առնելով  սույն  հոդվածի  պահանջները2։
   Փաստորեն, արագացված կարգով դատաքննության իրականացման դատավարական ձևիառանձնահատկությունները  հանգում  են  նախ  դատաքննության  (դատարանում  կողմերի  մասնակցությամբ  ապացույցների  անմիջական  հետազոտման)  չիրականացմանը,  և  երկրորդ՝  քր.  դատ.  օր.-ի  375.3  հոդվածով  սահմանված  առանձնահատկությունների կիրառմանը3։
 Թեև  օրենսդիրը  հնարավոր  է  համարում  արագացված  կարգ  կիրառելիս  քր.դատ.  օր.-ի  44-րդ  գլխի  դրույթների  գործադրումը,  սակայն  պետք  է  ասել,  որ  դատական վիճաբանությունների իրականացումն արագացված կարգ կիրառելիս դառնում էինքնանպատակ, քանզի արագացված կարգ կիրառելու դեպքում կողմերի միջև իրավական վեճը, որպես այդպիսին, բացակայում է4։
  Ավելին, քր. դատ. օր.-ի 345-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝ իրենց ճառերում կողմերն իրավունք չունեն հիմնվել այնպիսի ապացույցների վրա, որոնք չեն հետազոտվել դատաքննության ժամանակ։
  Իսկքր. դատ. օր.-ի 9.1 բաժնում չկա որևէ դրույթ, որը թույլ կտա կողմերին արագացվածկարգ կիրառելիս հանդես գալ նախնական քննության ընթացքում հավաքված ապացույցների վրա հիմնված ճառով։
 Կարևոր է նաև պարզել, թե արագացված կարգ կիրառելիս մեղադրողը կարող էարդյոք օգտվել առաջադրված մեղադրանքը լրացնելու կամ փոփոխելու, ինչպես նաևմեղադրանքից հրաժարվելու լիազորություններից։
  Ելնելով նրանից, որ քր. դատ. օր.ի 309.1 հոդվածը առաջադրված մեղադրանքի փոփոխումը կամ լրացումը կապում էդատարանում  դատական  քննության  ընթացքում  այնպիսի  հանգամանքների  ի  հայտգալու  հետ,  որոնք  հայտնի  չեն  եղել  և  չէին  կարող  հայտնի  լինել  մինչդատական  վարույթում, կարելի է հետևություն անել, որ մեղադրողն այդ լիազորություններից չի կարող օգտվել արագացված կարգ կիրառելու դեպքում՝ դրա համար հիմք տվող հանգամանքների  հայտնաբերման  հնարավորության  բացակայության  պատճառով։
   Ինչ  վե1 Պետք է նկատել, որ օրենսդիրը քննիչի վրա չի դրել պարտականություն՝ պարզաբանելու մեղադրյալի այդիրավունքը նախաքննությունն ավարտելիս, այսինքն՝ մեղադրական եզրակացություն կազմելուց առաջ մեղադրյալին քրեական գործի նյութերին ծանոթացնելիս։
  Այդ իրավունքի պարզաբանման հատուկ պարտականության բացակայությունը նշանակում է, որ այն, որպես մեղադրյալի իրավունք, քննիչի կողմից պետք էպարզաբանվի  մեղադրանք  առաջադրելիս՝  քր.  դատ.  օր.-ի  203-րդ  հոդվածի  դրույթներին  համապատասխան։
 2 Քր. դատ. օր.-ի 41-րդ, 42-րդ, 44-րդ և 45-րդ գլուխները համապատասխանաբար նախատեսում են «դատական քննության  ընդհանուր  պայմանները»,  «դատական  նիստի  նախապատրաստման  մասը»,  «դատական վիճաբանությունները և ամբաստանյալի վերջին խոսքը», «դատավճիռ կայացնելը»։
 3 Տե՛ս «ՀՀ քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 111։
 4  Խոսքը  մեղադրանքի  հիմնավորվածության,  իսկ  քաղաքացիական  հայց  հարուցված  լինելու  դեպքում՝նաև հայցի հիմնավորվածության մասին է։
 րաբերում  է  մեղադրանքից  հրաժարվելու լիազորությանը,  ապա  քր.  դատ.  օր.-ի  306րդ  հոդվածի  ուժով  այդպիսին  կարող  է  տեղ  գտնել  այն  դեպքում,  երբ  դատախազիհամոզմամբ այն չի հաստատվել դատական քննության ընթացքում։
  Այստեղից կարելիէ  հետևություն  անել,  որ  արագացված  կարգ  կիրառելու  դեպքում  դատախազի  այսլիազորության  իրականացումը  ևս  հնարավոր  չէ,  քանզի  մեղադրանքը  հաստատվածչլինելու մասին հետևության դատախազը կարող է գալ դատարանում՝ հետազոտվածապացույցներին  իր  գնահատականը  տալով,  ինչը  բացակայում  է  արագացված  կարգով դատական քննություն իրականացնելիս1։
 Քր.  դատ.  օր.-ի  375.4  հոդվածի  վերլուծությունից  հետևում  է,  որ  արագացվածկարգով դատական քննության արդյունքում կայացված դատավճիռը չի կարող բողոքարկվել ընդհանուր կարգով՝ բացառությամբ քր. դատ. օր.-ով նախատեսված դեպքերի։
  Քրեադատավարական օրենքը սահմանում է բողոքարկված դատական ակտի բեկանման  կամ  փոփոխման  հիմքերը,  որի  համաձայն  բողոքարկված  դատական  ակտըբեկանվում կամ փոփոխվում է, եթե թույլ է տրվել դատական սխալ2։
  Օրենսդիրը նախատեսել է նաև, որ դատական ակտը բեկանվում կամ փոփոխվում է, եթե հաստատվել  է  նոր  երևան  եկած  կամ  նոր  հանգամանքը,  որն  ազդել  է  դատական  ակտի  օրինականության կամ հիմնավորվածության վրա (395-րդ հոդվածի 2-րդ մաս)։
 Փաստորեն,  արագացված  կարգով  դատական  քննության  արդյունքում  կայացված  դատական  ակտը,  որպես  ընդհանուր  իրավասության  առաջին  ատյանի  դատարանի  կայացրած  դատական  ակտ,  կարող  է  ընդհանուր  կարգով  բողոքարկվել  վերաքննիչ դատարանում՝ թե՛ դատական սխալ թույլ տալու, թե՛ նոր երևան եկած կամնոր հանգամանքներով։
  Որպես բացառություն՝ օրենքը նշում է դատական սխալի մեկդրսևորում,  որով  արագացված  կարգով  դատական  ակտի  բողոքարկումը  անհնար  է,այն է՝ գործի փաստական հանգամանքների մասին դատարանի հետևությունները չենհամապատասխանում վերաքննիչ դատարանում հետազոտված ապացույցներին։
 ՀՀ քր. դատ. օր.-ի հայեցակարգում (այսուհետև՝ Հայեցակարգ), որպես նոր օրենսգրքի հայեցակարգային խնդիրներ, առանձնացվել են առանձին կատեգորիայի գործերի  քննության  և  լուծման  պարզեցված  ընթացակարգերի  մշակումներ՝  ապահովելովմարդկային  ռեսուրսների,  միջոցների  և  ժամանակի  արդարացված  խնայողություն3։
 Նշված հիմնախնդրով էլ պայմանավորված է ՀՀ քր. դատ. նոր օր.-ի նախագծի մշակման  հիմքում  ընկած  և  ՀՀ  քրեադատավարական  օրենսդրության  զարգացման  հայեցակարգային հիմնական ուղղություններից մեկը՝ տարբերակված վարույթի շրջանակների ընդլայնումը և կատարելագործումը, դրանց նկատմամբ հավասարակշռված մոտեցման  մշակումը՝  ուղղված  մի  կողմից  ռեսուրսների  և  ժամանակի  խնայողությանը,մյուս  կողմից՝  արդարության  շահերի  ներդաշնակ  ապահովմանը4։
   Դրան  համահունչՀայեցակարգը, որպես տարբերակված դատավարական ձև, նախատեսում է պարզեցված վարույթի այնպիսի տեսակ, ինչպիսին է համաձայնեցման վարույթը։
 Համաձայն  Հայեցակարգի  5.9-րդ  կետի՝  «Համաձայնեցման  վարույթի  նպատակըմեղադրյալի  մեղքի  վերաբերյալ  վեճի  բացակայության  դեպքում  վարույթի  արագացված  քննություն  կատարելն  է։
   Համաձայնեցման  վարույթը  կարող  է  կիրառվել  միայնդատական քննության ընթացքում։
  Այս դեպքում կարևորվում է ոչ  թե հանցագործության  փաստը,  այլ  անձի  մեղավորության  հարցը։
   Դատավճռում  արտացոլվում  են  ոչթե գործի փաստական հանգամանքները, այլ՝ գործով կողմերի դիրքորոշումը։
  Համաձայնեցման վարույթի դեպքում ապացույցների հետազոտում չի իրականացվում, թեև1 Տե՛ս «ՀՀ քրեական դատավարության պարզեցման հիմնախնդիրները», էջ 113։
 2 Տե՛ս ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 395-րդ հոդվածի 1-ին մասը։
 3 Տե՛ս ՀՀ քր. դատ. նոր օր.-ի Հայեցակարգի 1.16-րդ կետի «է» ենթակետը։
 4 Տե՛ս ՀՀ քր. դատ. նոր օր.-ի Հայեցակարգի 1.17-րդ կետի «է» ենթակետը։
 դատարանը ուսումնասիրում է որոշակի փաստական հանգամանքներ և կարող է բացատրություն  պահանջել  մեղադրյալից  ու  տուժողից»։
   Փաստորեն,  համաձայնեցմանվարույթը  Հայեցակարգում  դիտվում  է  որպես  արագացված  դատական  քննությանտարատեսակ, հետևաբար համաձայնեցման վարույթին պետք է բնորոշ լինեն դատական քննության արագացված ձևերին բնորոշ առանձնահատկությունները։
 ՀՀ  քր.  դատ.  օր.-ում  ամրագրում  ստացած  արագացված  կարգի  և  Հայեցակարգով  նախատեսված  համաձայնեցման  վարույթի  համեմատական  վերլուծության  հիման վրա կարելի է առանձնացնել դրանց հետևյալ ընդհանրությունները և տարբերությունները։
 Ընդհանրություններ.▪   Երկուսն էլ պարզեցված դատական քննության ձևեր են։
 ▪   Երկու  դեպքում  էլ  պարզեցված  վարույթի  կիրառման  հիմքը  մեղադրյալի  կողմից իրեն առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայնվելն է։
 ▪   Նախաձեռնությունը երկու դեպքում էլ պետք է գա մեղադրյալից, որը վարույթիտվյալ տեսակի կիրառման մասին միջնորդություն է ներկայացնում դատարան։
 ▪   Երկու  դեպքում  էլ  վարույթի  պարզեցումն  ընդհանուր  կարգով  դատաքննության միջոցով ապացույցների հետազոտում չիրականացնելու հաշվին է։
 ▪   Երկու դեպքում էլ պարզեցված դատական վարույթի կիրառման հարցում դատարանն օժտված է հայեցողությամբ. դատարանը մերժում է մեղադրյալի միջնորդությունը, եթե չեն պահպանվել օրենքի որոշակի ձևական պահանջներ։
 Տարբերություններ.▪  Քր.  դատ.  օր.-ի  375.1  հոդվածին  համապատասխան  արագացված  կարգի  կիրառումը  հնարավոր  է  այն  հանցագործություններով,  որոնց  համար  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքով  նախատեսված  պատիժը  չի  գերազանցում  10  տարի  ժամկետով  ազատազրկումը։
   Մինչդեռ,  ըստ  Հայեցակարգի  5.11-րդ  կետի,  համաձայնեցման վարույթը կարող է կիրառվել ոչ մեծ և միջին ծանրության հանցագործությունների վերաբերյալ գործերով։
 ▪  Քր.  դատ.  օր.-ի  375.2  հոդվածի  համաձայն  ամբաստանյալը  (մեղադրյալը)  դատական քննության արագացված կարգով քննության անցկացնելու միջնորդություն  կարող  է  ներկայացնել  քրեական  գործը  դատարան  ուղարկելու  պահիցմինչև  դատաքննությունն  սկսվելը։
   Սակայն  ըստ  Հայեցակարգի,  համաձայնեցման  վարույթի  կիրառման  միջնորդությամբ  մեղադրյալն  իրավունք  ունի  դիմելնախնական դատական լսումների փուլում։
 ▪  Եթե  արագացված  կարգ  կիրառելու  դեմ  առարկելու  իրավունք  ունեն  դատախազը  և  մյուս  մեղադրյալները,  ապա,  ըստ  Հայեցակարգի,  պարտադիր  է  նաևտուժողի համաձայնությունը (Հայեցակարգի 5.12-րդ կետ)։
  Ընդ որում՝ Հայեցակարգի  համաձայն՝  դատարանը  տուժողի  նախաձեռնությամբ  կարող  է  մերժելհամաձայնեցման  վարույթ  կիրառելու  միջնորդությունը,  եթե՝  ա)  առերևույթհիմնավորվում է, որ հանցագործությամբ պատճառված վնասը հատուցված չէ,բ)  առերևույթ  հիմնավորվում  է,  որ  փաստացի  կատարած  հանցանքն  ավելիծանր  է,  գ)  առերևույթ  հիմնավորվում  է,  որ  հանցանքը  կատարել  է  ոչ  թե  մեղադրյալը, այլ մեկ ուրիշ անձ։
  Համաձայնեցման  վարույթն  իր  իրավական  բնույթով  չի  տարբերվում  արագացված  կարգից,  այլ  պարզապես  նեղացվում  է  համաձայնեցման  վարույթի  կիրառմանոլորտը,  կոնկրետացվում  է  մեղադրյալի  կողմից  համապատասխան  միջնորդությամբդատարան դիմելու պահը, ինչպես նաև հաշվի է առնվում տուժողի դիրքորոշումը, որկարող  է  ելակետային  լինել  դատարանի  կողմից  վարույթի  այդ  տեսակի  կիրառմանհնարավորության հարցում1։
  Ասվածից կարելի է հետևություն անել, որ գործող քրեադատավարական  օրենսդրությամբ  նախատեսված  արագացված  կարգը  մեծ  հաշվովչի փոխարինվում նոր ինստիտուտով, այսինքն՝ գործնականում տեղի է ունենում արագացված կարգի անվանափոխություն։
 Գևորգ ՎիրաբյանԱՐԱԳԱՑՎԱԾ ՎԱՐՈՒՅԹԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ ՀՀ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ արագացված վարույթ, դատական քննության արագացված կարգ, ։

Հոդվածում  քննարկման  առարկա  է  դարձել  արագացված  վարույթի՝  որպես  նոր  ինստիտուտի  տեղը  և  դերը  ՀՀ  քրեական  դատավարությունում։
   Հաշվի  առնելով  աշխարհի  զարգացած  քրեադատավարական  համակարգերում  գործող  այս  ինստիտուտի  բազմասպեկտ  դրսևորումները՝  փորձ  է  արվել  պարզաբանել  ՀՀ  քրեական  դատավարության  իրավունքի  համար  ոչ  ավանդական  այս  ինստիտուտի  էությունը  և  նպատակը։
   Մանրամասն  քննարկվել  է  քրեական  արդարադատության  ոլորտում  գործի  քննության  պազեցմանը  կամ  արագացմանն  ուղղված  ընթացակարգերի  նախատեսման  անհրաժեշտությունը,  որի  բովանդակությունն  են  կազմում  հենց քրեական արդարադատության պարզեցումը, այն առավել խնայողական դարձնելը, հանցավորության  դեմ  պայքարի  ոլորտում  առավել  գործուն  կառուցակարգերի  ներդրումը։
   Հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որ  առանձին  կատեգորիայի  գործերի  արագ  կամ  պարզեցված  քննության դատավարական ձևի սահմանումը ժամանակի հրամայական է, ուստի քննարկման  առարկա ենք դարձրել նաև այն հարցը, թե ինչպես է որոշվում այն սահմանը, որտեղ ավարտվում է ընթացակարգի ողջամիտ պարզեցումը. խոսքը դատավարական ձևի թերևս ամենավիճահարույց  հարցի՝  դրա  տարբերակման  հիմնահարցի  մասին  է։
   Այսպիսով,  այս  աշխատանքի  հիմքում  ընկած  են  հետևյալ  հարցերի  պարզաբանումը՝  դատավարական  ձևի  տարբերակումը  որպես  սկզբունք  և  մեթոդ,  դատավարական  ձևի  տարբերակումը  որպես  քրեական  դատավարության  կազմակերպման ձև,  դատավարական  ձևի  տարբերակման  նշանակությունը,  պարզեցումը՝ որպես դատավարական ձևի տարբերակում։
