ԱՆՑՅԱԼԻ ՆԵՐԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆԱԽԿԻՆ ՍՏՐՈՒԿՆԵՐԻ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆԽՆԴԻՐԸ ԹՈՆԻ ՄՈՐՐԻՍՈՆԻ «ՍԻՐԵՑՅԱԼԸ» ՎԵՊՈՒՄ«Թեև անցյալը զսպաշապիկ չէ, որ ճնշի ու զսպի, սակայն այն չպետք է մոռացվի։
 Մարդը պիտի քննադատի այն, փորձարկի, դիմակայի դրան և հասկանա այն,որպեսզի նվաճի ճշմարիտ, հասուն իմաստություն»։
           Թոնի ՄորրիսոնՎերոնշյալ  տողերը,  թերևս,  լավագույնս  են  ներկայացնում  աֆրոամերիկյանգրականության էությունը, այն գրականության, որը միջազգային տարածում գտավ ևքննադատության  արժանացավ  հատկապես  1970-ական  թթ.-ին՝  մասնավորապեսԹոնի Մորրիսոնի գրական գործունեության շնորհիվ։
  Այդ գրականության գերնպատակն  է  անցյալի  հաղթահարման  շնորհիվ  ներկայում  սեփական  ինքնության  հաստատումը։
  Նման խնդիր է բարձրացված Մորրիսոնի «Սիրեցյալը» վեպում, որի բոլորսևամորթ  հերոսները՝  սևերի  հասարակության  ներկայացուցիչները,  սեփականանցյալի զոհն են դարձել և կարծես թե չեն կարողանում ազատվել դրանից։
  ԷլիոթԲաթլեր-Էվանսը  նշում  է,  որ  Մորրիսոնի  վեպերի  հումքը  «սևամորթների  անցյալիիրականությունն է» [1]։
  Մորրիսոնն իր ստեղծագործության մեջ համադրում է ամերիկյան գրականության ավանդույթները, պոստմոդեռնիստական միտումները և աֆրոամերիկյան  էության  առանձնահատկությունները։
   Նրա  եռագրությունը  («Սիրեցյալը» - 1987 թ., «Սեր» - 2003 թ., «Խղճահարություն» - 2008 թ.) ներկայացնում է «սիրո,  ստրկության  և  կնոջ  բնության  ու  մայրական  զգացմունքների  վրա  դրա  ավերիչազդեցությունը կին գրողի աչքերով» [2]։
 «Սիրեցյալը»  վեպի  հիմքում  Մարգարեթ  Գարների  իրական  պատմությունն  է՝փախուստի դիմած մի ստրկուհի, ով սպանում է իր երեխաներից մեկին՝ դանակովկտրելով նրա կոկորդը, որպեսզի փոքրիկը խուսափի ստրուկի ճակատագրից։
  Վեպիամբողջ ընթացքում ծանոթանում ենք ստրկության սարսափելի պատմություններիցմնացած  հիշողությունների։
   Կենտրոնում  Սեթիի  պատմությունն  է,  որին  զուգահեռներկայացվում  է  նաև  Օհայո  նահանգի  Ցինցիննատի  բնակավայրի  մյուս  նախկինստրուկների  կյանքը  Վերակառուցման  դարաշրջանում  (1873  թ.)։
   Այս  ամենը  ներկայացվում է պոստմոդեռնիստական հնարքով, այն է՝ ժամանակային սահմաններիխախտում  և  տեղ-տեղ  կերպարների  գիտակցության  հոսք։
   Մեր  առջև  են  նախկինստրուկներ, որոնց անցյալն իրենց հանգիստ չի տալիս՝ Սեթի, Փոլ Դի, Բեբի Սագզ ևուրիշներ,  ինչպես  նաև  նրանց  արդեն  ազատ  սերունդը,  որն  անգիտակցականմակարդակում դեռևս կրում է ստրկության հետևանքները՝ Դենվեր։
  Այդ են փաստումՍեթիի հետևյալ խոսքերը. «Ես սովոր էի մտածել, որ դա իմ վերհուշն է։
  Գիտեք, որոշբաներ մոռանում ես, սակայն որոշները՝ երբեք։
  Բայց դա չէր։
  Վայրեը, վայրերը դեռևսայնտեղ են։
  Եթե տունը այրվում է, այն այլևս չկա, բայց վայրը, դրա պատկերը մնումէ և ոչ միայն իմ վերհուշում, այլ այնտեղ՝ աշխարհում։
  Այն, ինչ ես հիշում եմ, իմ գլխիցդուրս  լողացող  պատկեր  է։
   Նկատի  ունեմ՝  եթե  անգամ  չեմ  մտածում,  եթե  անգամմահանամ,  իմ  արածի  կամ  իմացածի  կամ  տեսածի  պատկերը  կմնա։
   Ճիշտ  այնտեղում, ուր այն տեղի է ունեցել» [3]։
 Սեթին  և  18-ամյա  Դենվերն  ապրում  են  124  տանը  Սեթիի  մահացած  աղջկաուրվականի  մշտական  ուղեկցությամբ։
   Սեթին  հարատև  պայքարի  մեջ  է  անցյալիցազատվելու համար այնքան ժամանակ, քանի դեռ չէր հայտնվել Փոլ Դին՝ նրա ընկերը«Քաղցրիկ  տնից»,  որը  վանում  է  ուրվականին։
   Մորրիսոնը  ցույց  է  տալիս,  որ«սևամորթների  ընկալմամբ  մեռյալները  և  կենդանի  մարդիկ  նույն  աշխարհում  ենապրում» [4]։
  Այդ է վկայում նաև հետևյալ դրվագը վեպից, երբ Փոլ Դին գերեզմանոցիկողքով անցնելիս լսում է մեռյալների դժգոհություններն ու ոռնոցը. «… երկնքի պեսհին գերեզմանոցը՝ լի Մայամիի մեռելների խռովությամբ, որոնք այլևս չեն գոհանումիրենց ծածկող թումբերի տակ հանգստանալուց։
  […] Վրդովված […] նրանք գոռումէին Լիքինգ գետի ափերի վրա, հոգոց հանում Քեթրին Սթրիթի ծառերի մեջ և քամինքշում խոզերի փարախների վրայով» [3]։
 Առօրյա  կյանքում  մեռյալների  ներկայության  մեկ  այլ  «ապացույց»  է  հետևյալհատվածը,  որում  տեսնում  ենք  սևամորթների  այն  համոզմունքը,  թե  մահացածմարդիկ դեռևս շարունակում են ակտիվ մասնակցել իրենց կյանքին. «… մեռյալներիկենդանի գործունեությամբ բնակեցված տուն …» [3]։
 Նման գիտակցություն ունեցող մարդիկ չեն կարող ազատվել իրենց անցյալից,անգամ  եթե  այդ  անցյալի  հիշատակությունը  միայն  ճնշում  և  խաթարում  է  իրենցկյանքի բնականոն ընթացքը։
 գիստ է թողել Սեթիին(cid։
 0) նա կարող է նայել դեպի ապագան Փոլ Դիի և իր դուստրՈւրվականին վանելուց հետո մի կարճ պահ թվում է, թե անցյալն արդեն հանԴենվերի հետ։
  Սակայն շուտով նրանց կյանքում հայտնվում է ինքն իրեն “Beloved”կոչող 20-ամյա մի աղջիկ, ով բացի անունից ուրիշ ոչինչ չէր հիշում իր մասին։
  Գրքումպարբերաբար ակնարկվում է այն փաստը, թե Բելը Սեթիի սպանված երեխան է, ովվերադարձել  է  հասուն  տարիքի  աղջկա  կերպարանքով։
   Միանգամից  խորը  կապվածություն է առաջանում Սեթիի և Բելի միջև, տարօրինակ սեր, որի մասին Փոլ Դինհետևյալ կերպ է արտահայտվում. «Վտանգավոր է, - մտածեց Փոլ Դին, - շատ վտանգավոր։
   Վտանգավոր  է,  որ  նախկին  ստրկուհին  որևէ  բան  սիրի  այդքան  շատ,հատկապես երբ այդ սիրո առարկան իր երեխաներն են։
  Լավագույն բանը, որ նագիտեր, պարզապես մի փոքր ավելի սիրելն էր, որպեսզի երբ նրանք մեջքդ կոտրենկամ քեզ հրեն խառնաշփոթի պարկի մեջ, դեռևս մի փոքր սիրո պաշար մնա մյուսիննվիրելու համար» [3]։
 Բելն  իր  սեփական  գոյությունը  գիտակցում  էր  միայն  Սեթիի  միջոցով.  «Նաժպտում է ինձ, և դա իմ դեմքն է ժպտալիս» [3]։
  «Դու իմ դեմքն ես, ես դու եմ։
  Ինչու՞ես դու թողնում ինձ, որ դու եմ» [3]։
 Տասներեք  տարեկանում  վաճառվելով  Գարներների  ընտանիքին  և  դառնալովնրանց «Քաղցրիկ տան» անդամը՝ Սեթին այդուհետ անցնում է դաժանագույն փորձությունների միջով։
  Գարներների «Քաղցրիկ տունը» մեղմ ստրկության տարատեսակէր։
   Անունը  հեգնական  տոնով  է  ընտրված.  տունը  ստրուկների  համար  սկսվում  է«քաղցրիկ» կոչվել այն պահից, երբ Գարներներն են դառնում դրա սեփականատերը։
 Սակայն ստրուկների հարաբերական ազատությունն այստեղ ծանր փոխհատուցումէր  պահանջում։
   Սեթին  հետևյալ  կերպ  էր  մտածում  Քաղցրիկ  տան  մասին.  «…դապատկերացավ նրա առջև անամոթ գեղեցկությամբ։
  Դա երբևէ այնքան սարսափելիտեսք  չէր  ունեցել,  ուստի  ստիպեց  նրան  մտորել,  թե  արդյոք  դժոխքը  նույնպեսգեղեցիկ վայր է» [3]։
 Պարոն Գարները մեղմ կանոններ ուներ ստրուկների համար. նրանք սեփականկարծիքը  հայտնելու  իրավունք  ունեին։
   Թերևս  այդ  պատճառով  էր  տունը  նրանցհամար քաղցրիկ համարվում։
  Բայց վեպը կարդալու ընթացքում հասկանում ենք, որ«Քաղցրիկ տուն» անունն իրականում կրկնակի հեգնական իմաստ ունի։
  Այդ վայրըչէր կարող նրանց տունը համարվել, որովհետև այնտեղ նրանք արժևորված չէին մարդլինելու տեսանկյունից. գնահատվում էր միայն նրանց կատարած աշխատանքը [5]։
 Սա տեսնում ենք թեկուզ հենց այն օրինակով, երբ Բեբի Սագզին ազատություն տալուդիմաց պարոն Գարները դնում է Հալլեի՝ իրեն հավերժ ծառայելու, ինչպես նաև նրաերեխաների՝ հետագայում իր աշխատողները դառնալու պայմանը։
 Գարների  մահից  հետո  Ուսուցիչ  մականունով  պարոնը,  ով  տիկին  Գարներիեղբայրն էր, ստրուկների կյանքն այն աստիճան անտանելի է դարձնում, որ նրանքորոշում են փախուստի դիմել։
  Անհաջողության մատնվածները՝ Փոլ Դին և Սիքսոն,ստանում են իրենց պատիժը. Փոլ Դին ֆիզիկական տանջանքների է ենթարկվում,իսկ Սիքսոն՝ սպանվում։
  Սպիտակները թույլ չեն տալիս, որ սևամորթները մոռանանիրենց  անցյալը,  նոր  կյանք  սկսեն,  դառնան  հասարակության  լիարժեք  և  լիիրավանդամներ։
  Ինչպես Սեթին է նշում, սևամորթների համար «աշխարհում չկա ավելիմեծ դժբախտություն, քան սպիտակ մարդիկ» («There is no bad luck in the world butwhitefolks»)։
   Այդ  են  վկայում  գրքում  բազմաթիվ  փաստերի  թվարկումները,հատկապես այն, որ Փոլ Դին միշտ վախ էր զգում, երբ թերթում որևէ սևամորթի դեմքէր տեսնում. չէ՞ որ սևամորթի նկարը հենց այնպես չէին տպագրի. միայն այն դեպքերում, երբ նրանց վերաբերող լուրը կարող էր հետաքրքրել Ցինցիննատիի բնակիչներին, հաճույք ու բավարարվածություն պատճառել նրանց։
 Ազատությունը կորցնելով՝ սևամորթները կորցնում են նաև իրենց ինքնությունը։
 Այդ է փաստում այն հանգամանքը, որ Սեթին այլևս չէր հիշում իր մայրենի լեզուն։
 «Լեզվի  կորուստը  ներկայացնում  է  ստրուկների  վերապրած  մշակութային  խաթարումը։
   Գաղութարարների  քաղաքականությունը  հանգեցնում  էր  սևամորթ  ստրուկների՝ բնիկ աֆրիկյան լեզվի և ավանդական մշակույթի մոռացման» [6]։
 Մեր  կարծիքով՝  ինքնությունը  կորցնելու  ամենաազդեցիկ  օրինակն  այն  է,  երբՍեթին սպանում է իր երեխային՝ ստրկատերերի ճանկերից ազատելու համար։
  Երբնա արդարացնում է իր քայլը, Փոլ Դին հետևյալ կերպ է պատասխանում նրան. «Դուերկու ոտք ունես, Սեթ, ոչ թե չորս» [3]։
 Թեև Սեթին պնդում է, թե ինքն այդ քայլին դիմել է մայրական սիրուց դրդված,սակայն  Փոլ  Դիի  խոսքերից  հասկանում  ենք,  որ  նա  կենդանու  պես  է  վարվել՝շարժվելով բնազդով։
  Իսկ ի՞նչ պետք է սպասել այն մարդուց, որի հետ հենց կենդանուպես  են  վարվել,  թույլ  չեն  տվել  գիտակցել  իր  մարդ  լինելը։
   Նման  կենդանականվիճակում է իրեն զգում նաև Փոլ Դին։
  Նրան հանգիստ չի տալիս այն հիշողությունը,որում  նայում  է  բակում  ազատության  մեջ  վազվզող  աքաղաղներին,  մինչդեռ  ինքըերկաթի կտորը բերանում՝ պատիժ էր կրում փախուստի փորձ կատարելու համար։
 Այդ դեպքից հետո Փոլ Դին իրեն արժեք ունեցող մարդ չէր համարում և ոչ էլ զգում։
 Իրենց մարդ կոչվելու անարժան համարող նախկին ստրուկներին Բեբի Սագզըքարոզների ժամանակ սեփական անձը սիրելու կոչ է անում՝ այդպիսով դուրս գալովստրկատիրական այն մտքի դեմ, թե ստրուկները մարդուց ցածր են։
  Նման կոչ է նաևՓոլ  Դիի  խոսքն  արդեն  պատմության  վերջում՝  ուղղված  մահամերձ  Սեթիին.  «Դուինքդ ես քո լավագույն բանը, Սե´թ։
  Հենց դու» [3]։
 Իսկ  սպիտակներն  այսպես  էին  մտածում  սևամորթների  մասին.  «Սպիտակմարդիկ  հավատում  էին,  թե  անկախ  պահվածքից,  յուրաքանչյուր  սև  մաշկի  տակվայրենի է թաքնված։
  Սրընթաց ոչ նավարկելի ջրեր, օրորվող ու ճչացող կապիկներ,քնած օձեր, կարմիր խեժեր՝ պատրաստ իրենց քաղցր սպիտակ արյան համար» [3]։
 Իրենց  հայրենիքից  կտրված,  լեզվից  ու  մշակույթից  օտարացած  ստրուկները,որոնք զրկվում են նաև ազատությունից, կորցնում են ժամանակի զգացողությունը,խառնվում են անցյալը և ներկան, իսկ ապագայի մասին ընդհանրապես խոսք չկա։
 Անցյալին հետադարձ հայացք է գցվում այն պահից, երբ հայտնվում է Փոլ Դին։
  Թեևվերջինս կարող էր ապագայի հույս դառնալ, փոխել Սեթիի կյանքը, սակայն անցյալնավելի ուժեղ է գտնվում. նա էլ է անցյալի գերին և Ցինցիննատիում է հայտնվում յոթտարվա թափառումներից հետո։
 Անցյալի  գիտակցությունն  այնքան  ուժեղ  է  վեպի  հերոսների  մոտ,  որ  Մորրիոսոնն անգամ նոր եզրույթ է առաջ բերում՝ նկարագրելու այն իրավիճակը, երբ անցյալն ու ներկան մարդու գիտակցության մեջ միասին են հանդես գալիս՝ «rememory.«… դու խորտակվում ես վերհուշի մեջ, որ պատկանում է մեկ ուրիշին», «…եթե գնասայնտեղ  ու  կանգնես  նույն  տեղում,  այն  նորից  կպատահի.այն  այնտեղ  կլինի  քեզհամար՝ քեզ սպասելով։
  […] այն ընդմիշտ այնտեղ կլինի քեզ սպասելով» [3]։
 Rememory-ն  ոչ  թե  հիշողությունն  է  կամ  մոռացումը,  այլ  կրկնության  հետհամադրված հիշողությունը (կրկնության հանդեպ վախը). այն ոչ գոյական է, ոչ էլ բայ,այլն այդ երկուսի համադրությունն է։
  Rememory-ն Մորրիսոնի փորձն է՝  վերաիմաստավորելու  ստրկության  հիշողությունը,  վերհիշելու  ուղի  գտնելու  և  տարբերվողկերպով ներկայացնելու այն, ինչը մի ամբողջ մշակույթ մինչև այժմ փորձել էր ճնշել[7]։
 Նրանց  համար  գոյություն  ունի  անցյալի  մեջ  թաթախված  ներկա  և  ոչ  մի  այլժամանակային փուլի հնարավություն չկա. «Ամենը հիմա է, միշտ հիմա է, երբեք չի գաորևէ ժամանակ, երբ ես չխոնարհվեմ ու չտեսնեմ խոնարհվող մարդկանց» [248]։
 «Բայց նրա ուղեղը չէր հետարքրվում ապագայով։
  Լցված անցյալով և ձգտելովավելիին՝ այն տեղ չէր թողնում երևակայության համար, էլ ուր մնաց թե հաջորդ օրվածրագիր կազմելու մասին» [3]։
 Սեթիի, Փոլ Դիի համար գուցե փրկություն իսկապես չկա, նրանք անկարող եննայել ապագային։
  Սակայն Մորրիսոնն ունի հերոսուհի, ում փրկությանը կասկածելչենք կարող. դա Դենվերն է։
  Նա միակն գործող կերպարն է, որը չի կորցրել հույսը ևհավատն ապագայի նկատմամբ՝ անվերջ սպասելով հոր վերադարձին։
  Եղբայրներիհեռանալուց հետո մեկուսացված մանկություն ունեցած աղջիկը կտրվել էր հասարակությունից։
   Սակայն  տատի՝  Բեբի  Սագզի  դաստիարակությունը  թույլ  է  տվել  նրանմարդ մնալ։
  Սիրելով մորը՝ գիտակցաբար ձգտում է հեռու մնալ նրանից, որպեսզի իրքրոջ  պես  չդառնա  նրա  զոհը։
   Երբ  Սեթիի  կյանքում  հայտնվում  է  Բելը,  Դենվերըերկրորդ պլան է մղվում, թեև շարունակում է սիրել թե´ մորը, թե´ Բելի կերպարանքովվերադարձած  քրոջը։
   Հանուն  մոր  ապաքինման  նա  պատրաստ  է  իր  տարիքինանհամապատասխան աշխատանք կատարել։
  Նա առաջինն է հասկանում, որ Բելըվատ  ազդեցություն  ունի  մոր  վրա,  սպառում  է  նրա  առողջությանն  ու  կյանքին։
 Հետևելով Բեբի Սագզի խորհրդին՝ Դենվերին հաջողվում է փրկել սեփական անձը.նա հեռանում է 124 տնից, որն անցյալի խարան ուներ իր վրա։
 Այսպիսով՝ «Սիրեցյալը» վեպում Մորրիսոնը մեզ ներկայացնում է երկու սերունդ՝սեփական  կյանքի  իմաստը  կորցրած  ու  ստրկության  հետևանքները  կրողների՝հանձինս Սեթիի և Փոլ Դիի, և ստրուկի հոգեբանությունից ազատվելու պատրաստ ևհայացքն  ապագային  հառածների՝  հանձին  Դենվերի։
   Եթե  առաջինների  դեպքումանցյալը  դարձել  է  նրանց  էությունը,  սարսափ-հիշողությունները  ճնշում  են  նրանց,նրանք ի վիճակի չեն գիտակցելու սեփական ինքնությունը, ապա երկրորդ սերունդը՝Դենվերը,  պատրաստ  է  ընդունելու  իր  ինքնությունը,  իր  հետ  կապված  անցյալը  ևշարժվելու առաջ։
  Թերևս հենց դա է Մորրիսոնի պատգամը՝ ընդունել ինքդ քեզ և այդճանապարհով միայն զարգացում ապրել։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Elliott B. E., Race, Gender, and Desire։
  Narrative Strategies in the Fiction of Toni CadeBambara, Toni Morrison, and Alice Walker, Philadelphia։
  Temple UP, 1989, p. 59.[2] Карасик О. Б., «Жалость» Тони Моррисон։
  Идейно-художественное своеобразие[3] Morrison T., Beloved. Croydon։
  Vintage, 2005, pp. 51, 182, 35, 75, 254, 256, 7, 194,[7]  Hirsch  M.,  Maternity  and  Rememory։
   Toni  Morrison's  Beloved,  Representations  ofՄարկոսյան ԱրմինեԱՆՑՅԱԼԻ ՆԵՐԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆԱԽԿԻՆ ՍՏՐՈՒԿՆԵՐԻ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆԽՆԴԻՐԸ ԹՈՆԻ ՄՈՐՐԻՍՈՆԻ «ՍԻՐԵՑՅԱԼԸ» ՎԵՊՈՒՄԲանալի բառեր՝ աֆրոամերիկյան գրականություն, Թոնի Մորրիսոն, ստրկություն,։

Սույն  հոդվածում  փորձ  է  արվել  վերլուծելու  աֆրոամերիկացի  առաջին  կին  Նոբելյան  մրցանակակիր  Թոնի  Մորրիսոնի  «Սիրեցյալը»  վեպն՝  անցյալի  ներկայության  և  կերպարների  ինքնության  խաթարման  խնդրի  տեսանկյունից։
   Գլխավոր  կերպարների դիտարկման միջոցով ցույց է տրվել, թե անցյալն ինչպես և ինչքանով է  ներկա  նախկին  ստրուկների  կյանքում,  ինչու  նրանք  չեն  կարողանում  ազատվել  դրանից, և ինչ լուծում է առաջարկում Մորրիսոնը սեփական ինքնության գիտակցմանը հասնելու համար։
