Իսպանացի ճանաչված լրագրող Խոսե Անտոնիո Գուռիարանը հեղինակ էվեց  գրքերի,  որոնցից  երկուսը  նվիրված  են  հայերին։
   Ընդ  որում,  հայերին  ումասնավորապես  հայոց  ցեղասպանությանը  Գուռիարանն  անդրադարձել  է1982թ. լույս ընծայած «Ռումբը» վեպում՝ առաջին անգամ իսպանական գրականության  մեջ  ներկայացնելով  հայոց  ցեղասպանության  թեման։
   Նկատենք,  որհայոց  ցեղասպանությանը  նվիրված  իսպանացի  գրողների,  այդ  թվում  Գուռիարանի  այս  վեպը  գրականագիտական  վերլուծության  չի  ենթարկվել  հայ  ևիսպանացի գրականագետների կողմից։
  Հոդվածում քննվում են «Ռումբը» վեպիժանրային  և  տիպաբանական  առանձնահատկությունները,  փիլիսոփայականհիմնախնդիրը, ավելին, նյութը մատուցվում է բնագրի կոնկրետ վերլուծությանհիման վրա, հետևաբար, գրողի գաղափարների, դիրքորոշման բացահայտմանհամար  կատարել  ենք  որոշակի  թվով  բնագրային  մեջբերումներ։
   Ընդ  որում,բնագրից մեջբերված թարգմանությունները մերն են։
 Իրողությունն  այն  է,  որ,  այսպես  կոչված,  «հայկական  ահաբեկչությունը»հայոց պատմության ուշագրավ ու միաժամանակ դրամատիկ էջերից է, որը գեղարվեստական  գրականության  մեջ  իր  կերպավորումն  ստացել  է  հայազգիիսպանագիր  գրող  Ռուբեն  Պերպերյանի՝  1981թ.  հրատարակած  «Զայրույթինսուրհանդակը» վեպում։
  Այս քիչ ուսումնասիրված թեման ներկայացված է նաևԳուռիարանի «Ռումբը» վեպում, որում ցեղասպանությունը պատկերված է հայկական  ահաբեկչության  միջոցով։
   Վեպում  իրական,  վավերական  կերպարներեն ԱՍԱԼԱ-ի անդամները, որոնք 80-ականներին փորձում էին ահաբեկչությանմիջոցով աշխարհին հիշեցնել հայոց ցեղասպանության մասին։
  Տեղին է հիշել,որ  ահաբեկչական  ակտերն  Իսպանիայում  նախևառաջ  կապվում  են  բասկյանահաբեկչական  խմբավորումների  հետ։
   Իսպանիայում  60-ական  թթ.  սկիզբառան ահաբեկչական ակտերը և իրենց արտացոլումը գտան իսպանական գրականության մեջ։
  Այս թեմայով գրված առաջին ստեղծագործություններն են Ռոբերտո Վելասկես Ռեռայի «Յոթ օր, որպեսզի մեռնել» (1963թ.), Ռաուլ Գեռա Գառիդոյի ««Կապիտալի» անսովոր ընթերցումը»» (1977թ.) վեպերը։
 Ըստ էության, հետաքրքիր օրինաչափություն կարելի է տեսնել հայոց ցեղասպանության արծարծման, հարցադրումների առաջադրման ու տվյալ երկրիգրականության միջև։
  Մեր կարծիքով, տարածքային գործոնն այս հարցում էական է և ուղիղ համեմատական եղեռնագրության ենթաթեմային։
  Այսպես, թուրքական և արաբական գրականության մեջ գրական հերոսը գլխավորապես մուսուլմանացված հայ կինն է, որը կյանքի վերջում (բնորոշ է թուրքական գրականությանը) բացահայտում է իր արմատները, թոռների միջոցով բարձրաձայնումէ  սեփական  պատմությունը,  կամ  արաբական  արձակում  ընթերցողն  ականատես է հերոսի (այս դեպքում ևս մեծամասնություն են կազմում մուսուլմանացված հայ կանանց կերպարները) ներքին հոգեբանական ալեկոծումներին [2, 118121]։
   Սա  պետք  է  բացատրել  նրանով,  որ  ցեղասպանության  ժամանակ  վերընշված երկրներում առկա էր ցեղասպանության հետևանքներից մեկը՝ «գողացված  կյանքերի»[11]  ու  սրանից  բխող  ինքնության  վերագտնումի  և  սեփականհիշողությունների հետ հաշտեցման երևույթը։
  Իսկ արդեն փրկվածներին, որոնքհիմնականում հանգրվանել են կամ ձևավորել հայկական սփյուռքը, բնորոշ ենհայրենաբաղձության, կարոտի թեմաները։
  Վեպն ինքնակենսագրական հենքովօրագրություն  է,  որով  գրողը  պատմում  է  1980թ.  դեկտեմբերի  29-ին  Մադրիդի«Gran Via» («Մեծ ճանապարհ») կոչվող հրապարակում ԱՍԱԼԱ-ի պայթեցրածերկու  ռումբերի  հետևանքով  իր՝  ծանր  վիրավորվելու  պատմությունը։
   Հայկական  թեմայով  Գուռիարանի  գրած  երկու  վեպերը  կարելի  է  վերլուծել  կենսագրական մեթոդով, ասել է թե՝ գրական երկի ստեղծման գործում կարևորել գրողիկենսափորձի, անհատական իմացության դերն ու նշանակությունը։
  Գուռիարանը  վեպը  կառուցում  է  «ինքնաանդրադարձությամբ»  (գեղարվեստական  պատկերի և իրական պատումի բացարձակ նույնություն), որպես խոստովանություն,որտեղ սեփական կյանքի պատմությունը դառնում է ոչ միայն ցեղասպանությանհետևանքների ու ընդհանրապես դրանց ողբերգական ազդեցության պատկերման  հնարավորություն,  այլև  անդրադարձ  բռնության,  ահաբեկչության,  մարդատյացության  ցավոտ  խնդիրներին։
   Միաժամանակ  ընդգծենք,  որ  վեպը  ոչմիայն պատմում է 1980թ. Մադրիդում ԱՍԱԼԱ-ի տեղադրած ռումբի պատմությունը, այլև անհատի ճակատագրի միջոցով ճանապարհ է բացում դեպի համամարդկային հարցադրումների լայն շրջանակ։
  Հեղինակն օգտագործում է վեպնավելի  համոզիչ  ու  հուզիչ  դարձնելու  հնարքը՝  օրագրի  ներդրմամբբացահայտելով  ոչ  միայն  իրադարձությունների  շղթան,  այլև  հերոսների  ներաշխարհը։
   Ոչ  միայն  հեղինակային  նպատակաուղղվածությունն  է  թելադրումվեպի կառուցվածքի օրագրային ձևը, այլ նաև «առաջին դեմքն անմիջականություն է առաջացնում և գրավում է ընթերցողի համակրանքը՝ նրան ուղղորդելովկերպարի  հուզական  կյանք։
   Առաջին  դեմքն  ուժեղացնում  է  պատումի  լարվածությունը  և  հուզական  ազդեցությունը»  [4,  94]։
  Օրագրային  ձևն ապահովում էպատումի ձևային կողմը, իսկ բովանդակային առումով այն ինքնակենսագրություն է, որի հեղինակը գեղարվեստական պատումի մեջ ձեռք է բերում կերպարիորակներ։
   Թեև  պատումում  գլխավոր  հերոսն  ամբողջությամբ  նույնանում  էհեղինակին, սակայն այն չի տարրալուծվում ստեղծագործության մեջ։
  Նկատելիէ,  որ  Գուռիարանը  վեպը  կառուցում  է  անցյալ  դարի  կեսերից  իսպանականարձակում կիրառված «օբյեկտիվ վեպի» սկզբունքներով, ինչը նշանակում է, որ«գրականությունը  վերականգնել  է  առարկայի  արժեքը  և  սկսել  է  հատուկուշադրություն դարձնել մարդու ներքին ընթացքին» [7, 310], իսկ վերջինս տեխնիկապես կիրառվում է «գիտակցության հոսքի» կամ «ներքին մենախոսության»միջոցով [5, 333]։
  Վեպի դիպաշարը միահյուսվում է հերոսի ներքին մենախոսությամբ  ու  սեփական  անձի  մասին  նրա  մտորումներով,  ինչի  շնորհիվ  մենախոսությունն  ու  վեպի  ներքին  կառուցվածքը  չեն  սահմանափակվում  օրագրիժանրային ու հոգեբանական հնարավորություններով։
  Նկատենք, որ կեցությանիմացությունը  մարդու  ինքնաճանաչման  ելակետն  ու  էությունն  է,  իսկ  գեղարվեստական հյուսվածքը՝ նվազագույնի հասած սյուժեով ու հոգեբանական խորացումներով  (ներհայեցությամբ),  միտված  է  բացահայտելու  հերոսի  ինքնափնտրտուքը,  որի  ընթացքում  նկատվում  է  հեղինակի  նույնացումը  օրագրողիկերպարին,  ավելին,  իրականության  ու  հորինվածքի  սահմանների  ջնջումըհեղինակի  ու  կերպարի  միջև։
   Գուռիարանն  օգտագործում  է  գիտակցությանհոսքի  հնարը՝  որպես  կարևոր  արտահայտչամիջոց,  հատկապես  սրա  ներքինվերլուծության բաղադրիչ, ինչն օգնում է կերպարին վերլուծելու երևույթը, որիարդյունքում  վեպն  ընկալվում  է  իբրև  օրագիր  կամ  ինքնակենսագրություն՝հագեցած ներքին մենախոսությամբ ու խորհրդածություններով։
 Վեպն առաջին հերթին ներկայացնում է գրողի կյանքի պատմությունը, բացարձակ ճշմարիտ ու հուզիչ պատմություն, ինչն ընթերցողին միշտ գրավում է,որովհետև պետք է համաձայնենք, որ «հաջողված պատմողական արձակը անկեղծ արձակն է»[4, 318]։
  «Ռումբը» փորձում է ցուցանել ներման, վրեժից ու ներսում կուտակված ատելությունից ազատվելու ուղին, և դա արվում է Գուռիարանմարդ-գրական հերոսի օրինակով։
  «Մարդու, անձի կոնցեպցիան, որ փոխանցվելէ  գրականությանը  ու  գրական  կերպարին,  նրա  աշխարհին  նայելու,  այդ  աշխարհով կողմնորոշվելու հայեցակետն է» [1,79], իսկ վեպում իրականության ևերևակայության սահմանները հեղինակի ու կերպարի դեպքում համընկնում են,ինչն առաջնային պլան է բերում գրող Գուռիարանին. այստեղ գասեթյան միտքըկարելի է  հասկանալ  ուղղակի  իմաստով՝ «մարդը  ոչ  այլ  ինչ  է,  եթե  ոչ դրամա.նրա  կյանքը  մաքուր  ու  բացարձակ  իրադարձություն  է,  որը  տեղի  է  ունենումմեզանից  յուրաքանչյուրի  հետ,  ու  որի  ներսում  մեզանից  յուրաքանչյուրն  իրհերթին ընդամենը եղելություն է»[10, 32]։
  Գրողն ահաբեկչության զոհի դիրքերից(կրած  անձնական  տանջանքները)  ներկայացնում  ու  ընդհանրացնում  էցեղասպանության զոհերի վիճակը, զոհերից յուրաքանչյուրի համար սեփականփորձով ներելու ճանապարհ ցույց տալիս։
 «Ինչու՞  ռումբ։
   Սա  բացատրության  միջոց  է,  մեկ  ուրիշ՝  լուսանցքումհայտնված  և  հասարակությունից  ինքնամեկուսացված  խմբին  ընդդիմանալուձև,  որ  հրապարակում  փնտրում  է  սեփական  պահանջատիրությունը։
   Ռումբնամսագրի  էջ  է,  ռադիոյով  ու  հեռուստատեսությամբ  հաղորդաշար,  որովհետևի՞նչ  գիտեինք  մինչ  այդ»  [9,  137],-  հարց  է  տալիս  Գուռիարանը։
   Մյուս  կողմից՝կարելի  է  ենթադրել,  որ  ռումբը  մարդու  մեջ  կատարվող  պայթյունիխորհրդանիշն  է,  երբ  մարդը  հանկարծ  նկատում  կամ  պարզապես  հայտնագործում  է  ուրիշի,  իր  կողքին  կանգնած  անհատի  ներքինը։
   Ռումբը  կոչված  էրպայթեցնել  հայոց  ցավի  նկատմամբ  մարդկային  անտարբերությունը,  հասնելդրա ճանաչմանն ու ուրիշի ցավը սեփականը համարելու գիտակցմանը։
  Գրողըպատմում է անհատի հոգեբանական ապրումների ու դրանց թողած ցավոտ ուհիվանդագին  ազդեցությունների  մասին՝  այդ  ամենը  դիտարկելով  ԱՍԱԼԱ-իահաբեկիչների օրինակով։
  Գուռիարանը ներկայացնում է այդ ահաբեկիչներիցյուրաքանչյուրի  ապրումներն  ու  հոգեբանական  տրավմաները,  նրանց  ճակատագրի ողբերգականությունը։
 Հիմնական՝ զոհ-դահիճ փոխհարաբերության թեմայից զատ, գրողը հասնում  է  նոր  թեմաների  ու  երկրորդական  մոտիվների՝  ցեղասպանությունը  վերապրածների  ժառանգների  հոգեբանական  խորքի  ու  հոգու  վերքերի  բացահայտմանը, մարդու անձնական դրամայի պատկերմանը, որի համատեքստումմարդկային հոգեբանական զգացողությունների ու ապրումների շիկացումներըխորացնում են ռեցեպտիվ գեղագիտության կարևոր՝ տեքստ-ընթերցող կապը։
 Հիվանդասենյակի անկողնում գամված լրագրողը փորձում է հաղթահարելիր վախերը, միաժամանակ ուրվագծում է մարդու մենության ու օտարման թեման,  արժեքների  քայքայումը,  արդարության  բացակայությունը,  ինչը  հանգեցնում  է  ահաբեկչության  միջոցով  արդարությունը  վերականգնելու  հուսահատփորձերի։
  Գուռիարանը նույնպես պատկերում է արժեքների ճգնաժամն ու մատնանշում այն հաղթահարելու ուղին՝ մարդասիրությունն ու բարությունը, քրիստոնեական  ինքնամաքրումը։
   Վեպի  իմաստաբանական  կառույցի  հիմքում  իսկզբանե դրված է մարդու խնդիրը։
  «Ռումբ»-ի պրոբլեմատիկան մարդն է ու նրահիմնախնդիրը, երբ այն ավելի է սրվում կյանքի բարոյական կողմնորոշիչներիթուլացման (շատ հաճախ բացակայության) պայմաններում։
 Վեպում հերոսներն իրենք են քողազերծում անարդարությունը, հասարակության դաժան անտարբերությունը, ինչը ստիպում է նրանց հակազդել նույնպիսի դաժան պատասխանով։
  Խոսելով իր հերոս Պասկուալ Դուարտեի մասին՝գրող Խոսե Սելան այսպիսի միտք է արտահայտել. «Չէ՞ որ նա, ում սովորաբարանվանում են հանցագործ, ընդամենը գործիք է. իսկական հանցագործը հասարակությունն է, որը արտադրում է գործիքը կամ թույլ է տալիս, որ դրանք արտադրվեն» [8, 528]։
  Վեպի հերոսները կերպավորում էին մի սերնդի, որ չէր ապրել ցեղասպանությունը, բայց լսել էր իր ծնողներից կամ տատերից, ում տառապանքը նրանց համար սկիզբ էր դրել հոգեբանական վնասվածքի։
  Այն մտայնությունը, թե «եղեռն վերապրողները, սակայն, մի-մի կենդանի համլետ էին՝ անմեղզոհերի վրեժխնդիր ուրվականների համառ պահանջին ենթակա»[3, 189], ու առհասարակ,  ներկա  սողոսկող  անցյալի  ուրվականները  պիտի  ստիպեին  նորսերնդի երիտասարդներին քանդել լռության ու անտարբերության պատը։
  Բացիայդ, «վրեժի ուրվականը, որպես երեխաների սպանության արդարացում, մղումէ ազգակցական պարտականության՝ վրեժ լուծել բարեկամի թափած արյան համար՝ մի փաստ՝ ընտանեկան մակարդակից ազգայնականության նոր խորհրդանշանային մակարդակ փոխադրվելու մասին»[11],- ընդգծում է Ժոան Ֆռիխոլեն«Ցեղասպանություն  և  վերարտադրություն»  հոդվածում  հայոց  ցեղասպանությանն անդրադառնալիս։
 20-րդ դարի երեսնական թվականներին իսպանական գրականության մեջտարածվեց տրեմենդիստական վեպը (իսպաներեն tremendo նշանակում է սարսափելի, զարհուրելի, այստեղից էլ՝ գրական հոսանքի «դաժան ռեալիզմ» անվանումը), որում հերոսը պայքարում էր շրջապատի ու ինքն իր դեմ, իսկ սեփականձեռքերով արդարադատություն կերտելն ու արդարություն իրագործելը հերոսիհամար դառնում էր գործելաոճ։
  Ի դեպ, սա պայմանավորված էր դաժանությամբու  մարդկային ոգու թշվառությամբ, որի դեմ էին  դուրս  գալիս տրեմենդիստական  արձակի  կերպարները։
   «Տրեմենդիստական  ստեղծագործության  կենտրոնում միշտ միայնակ մարդն է։
  Աշխարհը ցուցադրված է ոչ թե սոցիալական հարաբերությունների միահյուսման, ոչ թե հասարակության ու պատմության համապատկերի, այլ այդ մարդու ճակատագրի միջոցով»[6, 43]։
  Այս տեսանկյունիցհետաքրքիր նմանություն կա հայ ահաբեկիչների կատարածի ու իսպանականգրականության մեջ պատկերված կերպարների գործողությունների միջև։
  Բաննայն  է,  որ  իսպանացու  համար  արդարության  (արդարացիության)  զգացողությունը ազգային գիծ է, երբ անհատն ինքը փորձում է լինել դատավոր՝ հասնելուհամար արդարության, ինչն իր գեղարվեստական դրսևորումն ստացել է 1898թ.սերնդի  իսպանացի  գրողների  ստեղծագործություններում։
   Սա  իր  արտահայտությունն է գտել նաև «Ռումբը» վեպում. հերոսությունն ու ինքնազոհաբերումըդառնում են հերոսների ընտրությունը, որը սկիզբ է առնում մարդկային անտարբերությունից կամ հենց դրա ժխտումն է։
 Այսպիսով, վերոհիշյալ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Գուռիարանի վեպին բնորոշ են ինքնակենսագրական արձակի տարրերի դրսևորումը,ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգների հոգեբանական բարդույթների բացահայտումը, մարդու անձնական դրամայի պատկերումը։
  Գուռիարանը,պատկերելով ցեղասպանության հետևանքները, ոչ ուղղակիորեն, ոչ առաջնային պրիզմայով անդրադառնում է հայոց ցեղասպանությանը։
  Հեղինակը՝ պատմողը,  դառնում  է  գեղարվեստական  կերպար,  որի  խոսքի  առանձնահատկություններն  արտահայտում  են  նրա  մտածողության  ու  բնավորության  էականգծերը։
   Այսպիսով,  գրողը  դեդուկտիվ  մեթոդով  քննում  է  ցեղասպանությունը՝հասնելով ընդհանրապես մարդու ճակատագրի ու դրամայի արժևորմանը։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1.  Ավետիսյան  Զ.Վ.  Գրական  ստեղծագործության  հոգեբանություն։
   Երևան։
 ԵՊՀ հրատարակչություն։
  2011։
  240 էջ։
 Կիրակոսեան  Ս.Գ.  Մեծ  եղեռնը  արաբական  արձակին  մէջ//  Գրականագիտական հանդես։
  Բ(Դ)։
  Երևան։
  2005։
  Էջ 118-121։
 3.  Մուրադյան  Ս.Պ.  Գրական  հանգրվաններ։
   Գիրք  Բ։
   Երևան։
   Երևանիհամալս. հրատ.։
  2007։
  335 էջ։
 4.  Սյուրմելյան Լ. Զ. Արձակի տեխնիկա. չափ և խենթություն։
  Երևան։
  ՀՀ ԳԱԱ«Գիտություն» հրատարակչություն։
  2008։
  333 էջ։
 5.  Ուելլեք Ռ. Ա., Ուորրեն Օ.Է. Գրականության տեսություն։
  Երևան։
  ՍարգիսԽաչենց. «Փրիթինֆո» հրատարակչություն։
  2008։
  513 էջ։
  Ortega  y  Gasset  J.  Obras  completas.  Vol.  6.  Madrid.  Editorial։
   Revista  de11.  Reixach  F.J.  Genocidio  y  procreacion.  http։

Հոդվածում  վերլուծվում  է  1982թ.  լույս  տեսած  «Ռումբը»  վեպը,  որով  իսպանացի  ճանաչված  գրող  Խոսե  Անտոնիո  Գուռիարանը  առաջին  անգամ  իսպանական գրականության մեջ ներկայացրեց հայոց ցեղասպանության թեման։
   Վեպի հիմնական թեման զոհ-դահիճ փոխհարաբերությունն է, տառապանքի ու  դժվարագույն  իրադրության  մեջ  անգամ  մարդ  տեսակը  չկորցնելու  պատմությունը։
   «Ռումբ»-ի  պրոբլեմատիկան  մարդն  է  ու  նրա  հիմնախնդիրը,  երբ  այն  ավելի  է  սրվում  կյանքի  բարոյական  կողմնորոշիչների  թուլացման  պայմաններում։
