Հ.  Թումանյանի  կյանքիհասարակականգործունեության վերջին շրջափուլը (1921–1923 թթ.) համեմատաբար քիչէ  ուսումնասիրված։
   Այս  հոդվածի  շրջանակներում  փորձել  ենք  լրացնելՀ.  Թումանյանի  հասարակական  գործունեության՝  համեմատաբար  քիչուսումնասիրված  ժամանակաշրջանի  պատմությունը։
   Արխիվայինփաստաթղթերի  և  այլ  աղբյուրների  հաղորդած  տեղեկություններիհամադրությամբ  ու  վերլուծությամբ  և  պատմահամեմատական  ուտրամաբանական մեթոդների կիրառմամբ  լուսաբանել, ներկայացրել ուգնահատել  ենք  հայ  մեծ  բանաստեղծ  Հ.  Թումանյանի  հասարակականգործունեության վերջին տարիները (1921–1923 թթ.), որոնք կապված էինՀայաստանի  օգնության  կոմիտեի  (ՀՕԿ)  ստեղծման  ու  կայացմանժամանակաշրջանի հետ։
 Հայժողովրդիյուրահատուկ,բնավորությանլավագույնհատկանիշներն  իր  ներսում  բյուրեղացրած,  հարազատ  ժողովրդիէությունը,  աշխարհայացքը,  աշխարհազգացումը  լավագույնս  ճանաչածու  իր  գրական  հերոսների  կերպարներով  ներկայացրած  ամենահայհանճար  Հովհաննես  Թումանյանը  սիրված  ու  հարգված,  անառարկելիհեղինակություն  ու  հանճարեղ  էր  ամենուրեք,  բոլոր  բնագավառներում։
 Հ. Թումանյանը հայոց պարծանքն է, հայ ազգի նվիրյալ զավակը, որն իրազգին անմնացորդ ծառայեց հոգով ու սրտով, բանիվ և գործով, ամբողջէությամբ։
 Ամենայն  հայոց  բանաստեղծ  Հ.  Թումանյանը  հասարակականքաղաքական  գործունեությամբ  զբաղվելու  առաջին  քայլերը  կատարել  է1880-ական թվականների վերջերին [1, էջ 51]։
 գործչիակտիվզբաղվելՀասարակականԻր  հետագա  ամբողջ  գիտակցական  կյանքում  Հ.  Թումանյանըհասարակական-քաղաքականշարունակեցգործունեությամբ  և  անձնվեր  ու  անմնացորդ  ծառայեց  հայրենիքին  ուհայությանը։
 թումանյանականունակություններն  առավել  ամբողջական  ու  բազմակողմանիորենդրսևորվեցին Առաջին աշխարհամարտի եղերական ու դրան հաջորդողդժնդակ  տարիներին։
   Նա,  սթափ  և  ճիշտ  գնահատելով  ստեղծվածիրավիճակը,  կողմնորոշել  է  Ազգային  բյուրոյի1  աշխատանքները,արդյունավետորեն  կազմակերպել  հայրենազուրկ  արևմտահայությանխլյակների  փրկության  ու  ողբերգական  վիճակի  վերացման  գործը        [2, էջ 11, 3, 4, 5, 6]։
  Թումանյանը շրջահայաց գործիչ էր, նա յուրահատուկիրատեսորեն,  խորաթափանցորեն  է  պատկերացրել  պատմականժամանակաշրջանը  և  նրբանկատորեն,  մեծ  զգուշությամբ  է  վերաբերվելվայրերիհայաշատներկայացուցիչների1Ազգային  բյուրոն  (Թիֆլիսի  ազգային  կենտրոնական  բյուրո)  ստեղծվել  է  Ռուսականկայսրությանհամագումարխորհրդակցությունում  1912  թ.  հոկտեմբեր-նոյեմբերին։
   Մասնակցել  են  Թիֆլիսի,Երևանի, Բաքվի, Ախալցխայի, Նոր Նախիջևանի, Արմավիրի, Բաթումի և հայաշատ այլվայրերի  պատգամավորներ։
   Համագումարի  նպատակն  էր՝  օգտվել  1912-1913  թթ.Բալկանյան  պատերազմների  հետևանքով  ստեղծված  բարենպաստ իրադրությունից ևհասնել  Հայկական  հարցի  լուծմանը։
   Ընտրվել  է  7  հոգուց  կազմված  Ժամանակավորբյուրո (Ս. Հարությունյան, Ա. Խատիսյան, Ա. Քալանթար, Հ. Առաքելյան, Ա. Պոդոսյան,Հ.  Թումանյան,  Ն.  Աղբալյան),  որը  վարելու  էր  ընթացիկ  գործերը։
   Առաջինաշխարհամարտի  տարիներին  Ազգային  բյուրոն  կազմակերպել  է  հայկականկամավորական  զորագնդեր,  զբաղվել  արևմտահայ  գաղթականներին  տեղավորելու  ևնրանց  պարենով  ապահովելու  հարցերով։
   1917  թ.  հոկտեմբերից,  Հայ  ազգայինխորհրդի ստեղծումից հետո, Ազգային բյուրոն դադարել է գործելուց։
 ազգային  խնդիրներին։
   1916  թ.  աշնանը  Թումանյանը  ձեռնամուխ  էլինում  «Հայկազյան  ընկերության»  ստեղծման  նախապատրաստականաշխատանքներին2մեծգործունեություն  է  ծավալում  հատկապես  «Հայոց  հայրենակցականմիությունների  միության»  նախագահի  պաշտոնում3,  իսկ  1918–1919  թթ.գլխավորում  է  «Համաշխարհային  պատերազմից  հայ  ժողովրդի  կրածվնասների քննիչ հանձնաժողով»-ի աշխատանքները4։
 Բանաստեղծըազգանպաստ[7]։
 1921  թ.  Խորհրդային  Հայաստանի  ժողկոմխորհի  նախագահ  ևռազմական գործերի ժողկոմ Ալ. Մյասնիկյանի հրավերով բանաստեղծըգալիս  է  Երևան՝  Հայաստանի  օգնության  կոմիտե  հիմնադրելու  համար։
 Երկրի  անմխիթար  վիճակից  մտահոգ  մի  շարք  հասարակականգործիչներ,  ականավոր  մտավորականներ  1921  թ.  դիմում  են  ՀՍԽՀժողկոմխորհին՝ստեղծելուկազմակերպությունհասարակականհիմքը,զարգացնելհայագիտությունը21917  թ.  ապրիլի  22‐ին  «Հորիզոն»  թերթում  Հ.  Թումանյանը  Հայկազյան  ընկերությաննպատակների  մասին  գրում  է.  «Ընկերություն,  որը  կոչվելու  է  Հայկազյան,  իբրևմոտավոր  նպատակ՝  միտք  ունի  կազմել  «Հայոց  ակադեմիա»,  դնել  հայկականհամալսարանիև  ամենակողմանիուսումնասիրել  մեր  աշխարհքը,  մեր  հին  ու  նոր  կյանքը,  մեր  գրականությունն  ուգեղարվեստը,  նրա  պատմությունն  ու  արդի  կյանքը  և  ապահով  վիճակի  մեջ  դնելգիտնականներին,  գրողներին  ու  գեղարվեստագետներին։
   Միաժամանակ  Հայկազյանընկերությունը հետևելու է մեր կուլտուրական հիմնարկությունների գործունեությանըև նրանց օժանդակելու կարիք եղած ժամանակ»։
 31917-1918  թթ.  գրեթե  բոլոր  հայահոծ  համայնքներում  ու  գաղթօջախներում  գործումէին «Հայրենակցական միություններ», որոնք զբաղված էին Առաջին աշխարհամարտիցտուժած  հայրենակիցներին  ու  ծովացյալ  գաղթականներին  օգնելու,  ապաստանտրամադրելու,  հանգանակություններ  հավաքելու,  տարբեր  կազմակերպություններիհետ  բանակցություններ  վարելու  և  կարոտյալներին  աջակցելու  գործով։
   Այդաշխատանքները  կենտրոնացնելու  և  նպատակային  ու  ճիշտ  կազմակերպելումտայնությամբ  1918  թ.  մարտին  Թիֆլիսում  ստեղծվեց  «Հայոց  հայրենակցականմիությունների միություն»-ը, որի խորհրդի անդամ ընտրվեց Թումանյանը։
 41918  թ.  հոկտեմբերի  31-ին  Հովհաննես  Թումանյանի  գլխավորությամբ  Թիֆլիսումկայացած  Հայոց  հայրենակցական  միությունների  կենտրոնական  խորհրդի  նիստումորոշվում  է  Փարիզի  Հաշտության  վեհաժողովին  հայ  ժողովրդի  կողմից  մի  հուշագիրկազմելու և ներկայացնելու համար ընտրել հանձնաժողով։
  Նոյեմբերի 21-ին ստեղծված«Համաշխարհային  պատերազմիցքննիչհանձնաժողով»-ի  նախագահ  է  ընտրվում  ամենայն  հայոց  բանաստեղծը։
  Նրագլխավորությամբ  հանձնաժողովը  կարճ  ժամանակահատվածում  կատարում  էհերոսական  աշխատանք.հայգաղթականներից հավաքում, խմբավորում, իրավական տեսքի է բերում հսկայածավալփաստական  նյութ  և  դրանք  տրամադրում  Փարիզում  հրավիրվելիք  Խաղաղությանվեհաժողովի պատվիրակությանը։
 ու  անօթևանհազարավորկրածվնասներիհայժողովրդիկողոպտվածճիրաններումհայտնվածխնդրանքով,  որը,  նախևառաջ,  պետք  է  միջոցներ  հայթայթեր   սովի  ուհամաճարակիժողովրդին  փրկելուհամար։
  1921  թ.  սեպտեմբերի  15-ին  ՀՍԽՀ  ժողկոմխորհն  ընդունում  էՀայաստանի  օգնության  կոմիտե  (ՀՕԿ)  ստեղծելու  մասին  դեկրետ  [8;  9;10,  էջ  21]։
   ՀՕԿ-ի  հիմնադիր  անդամներ  են  դառնում  77  հոգի,  որոնքպետական  և  հասարակական  երևելի  գործիչներ  էին,  բժիշկներ,ականավոր  մտավորականներ՝  Մ.  Աբեղյանը,  Ալ.  Բեկզադյանը,  Ս.  ՏերԳաբրիելյանը,  Դ.  Դեմիրճյանը,  Ա.  Երզնկյանը,  Հ.  Թումանյանը,  Ս.Կասյանը, Ռ. Մելիքյանը, Ստ. Մալխասյանցը, Նար-Դոսը, Մ. Սարյանը և ուրիշներ։
  ՀՕԿ-ի ստատուտը (կանոնադրություն) հաստատվում է ՀՍԽՀժողկոմխորհի  1921  թ.  սեպտեմբերի  15[11]։
 Սեպտեմբերի  20-ին՝  ՀՕԿ-ի  հիմնադիր  ժողովի  վերջին  նիստին,  Ալ.Պապովյանը  կարդում  է  նախագահության  խմբագրած  շրջաբերականը,իսկ  Հ.  Թումանյանը  ներկայացնում  է  իր  իսկ  հեղինակած  ևնախագահության  խմբագրած  կոչը,  որում  մասնավորապես  ասվում  էհետևյալը. «Աշխարհի ամեն կողմը ցրւած հայ ժողովուրդ.(28)-ի  դեկրետովԼսի՛ր։
 Քեզ է կանչում Հայաստանի Օգնութեան Կոմիտէն։
 Քեզ  է  կանչում  Հայաստանի  մայրաքաղաքում  գումարւած  ամենհոսանքի հայ գործիչների ու գրականագէտների ժողովը։
 Եւ  գուցէ  երբէք  դու  չես  լսել  նրանց  ձայները  այնպէս  միացած  ումիահամուռ։
 Եւ այսքան մեծախորհուրդ մի վայրկենի։
 Լսի՛ր։
 Դարաւոր  մաքառումներից  յետոյ,  համաշխարհային  պատերազմիլայնածաւալ  ալեկոծութիւնների  և  աղէտների  ծովիցթոհուբոհից,գերագոյն ճիգերով բարձրանում է Ազատ ու Անկախ Հայաստանը։
 …Արդ,  լսի՛ր  Հայութիւն,  ուր  էլ  որ  լինիս,  Եւրոպայից  մինչևԱմերիկա,  Եգիպտոսից  մինչև  Հնդկաստան,  և  ամենուրեք,  լսիր  քե՛զկանչող  հայրենիքի  ձայնը  և  շտապի՛ր  օգնութեան  ամեն  բանով,  ինչովկարող ես, որ վաղը ունենաս ա՛յն, ինչ որ երազել ես դարերով – ազատ ուշէն հայրենիք»5 [12; 13; 14, էջ 411-413]։
 Հ. Թումանյանին առաջարկում են կոմիտեի նախագահի պաշտոնը։
 Նա  խնդրում  է  իրեն  ազատ  թողնել  գրականությամբ  զբաղվելու  համար,5«Կարմիր  աստղ»  թերթում  տպագրված  Կոչը  կրում  է  որոշակի  խմբագրականփոփոխություններ և ոչ էականորեն տարբերվում է ԵԼԺ-ում տպագրված Կոչից։
 սակայն  շրջելով  Երևանի  փողոցներով  և  տեսնելով  ծանր  ու  դաժանպատկերներ՝  բանաստեղծը,  Լեոյի  վկայությամբ,  այսպես  է  ասում.  «Երբմի  ժողովուրդ  սովամահ  է  լինում  փողոցներում,  պետք  է  թողնել  ամենինչ,  մոռանալ  ամեն  բան  և  գնալ  նրան  փրկելու»  [15,  էջ  104;  16,  էջ  253]։
 Այդպես Թումանյանը դարձավ ՀՕԿ-ի նախագահ։
  Այս գործը վերջինն էր,որ  Թումանյանը  հասցրեց  անել  հայրենիքի  համար։
   Այսպիսով՝  ՀՕԿ-իգլխավոր  վարչության  առաջին  պատվավոր  նախագահը  հայ  մեծբանաստեղծ  Հովհաննես  Թումանյանն  էր,  որը,  սակայն,  բնակվելովԹիֆլիսում,  հնարավորություն  չուներ  ստանձնելու  ՀՕԿ-ի  անմիջականղեկավարությունը։
  ՀՕԿ-ի  անմիջականղեկավարությունը վստահվում է ՀՍԽՀ հողժողկոմ Ա. Երզնկյանին։
  ՀՕԿի  հիմնադիր  ժողովում  Ա.  Երզնկյանը  միաձայն  ընտրվում  է  ՀՕԿ-իկենտրոնական վարչության նախագահ [17; 10, էջ 22]։
 համարԴրաէլԹումանյանի  ջանքերով  1921  թ.  հոկտեմբերին  Թիֆլիսում  բացվումէ  ՀՕԿ-ի  մասնաճյուղ  [14,  էջ  665],  և  անմահ  լոռեցին  անձնուրացնվիրումով նպաստեց ՀՕԿ-ի կայացմանն ու Հայաստանի ապաքինմանըև  բարգավաճմանը։
   1922  թ.  ՀՕԿ-ի  տեղական  մասնաճյուղեր  ենստեղծվում  Մոսկվայում,  Բաքվում,  Թեհրանում,  ապա  նաև  Բաթումում,Կիևում,  Խարկովում,  Օդեսայում,  Ցարիցինում  (այժմ՝  Վոլգոգրադ),Հյուսիսային Կովկասի ու Միջին Ասիայի, ԽՍՀՄ գրեթե բոլոր հայաշատքաղաքներում,Հունաստանում,  Բուլղարիայում,Ռումինիայում,  Ֆրանսիայում,  Մեծ  Բրիտանիայում,  Գերմանիայում,Ամերիկայի  Միացյալ  Նահանգներում,  Լատինական  Ամերիկայի  միշարք  քաղաքներում,  Մերձավոր  Արևելքում,  Իրանում(Թավրիզ),Եգիպտոսում,  Ալժիրում  և  այլուր։
   ՀՕԿ-ի  եկամուտները  գոյանում  էիննվիրատվություններից,անդամավճարներից,  հրատարակումներից,կտակներիցաղբյուրներից։
 շուրջըսփյուռքահայությանը  համախմբելու  գործում  կարևոր  դեր  են  կատարելՀՕԿ-ի պարբերականները և այլ հրատարակություններ։
 1924–1925  թթ.՝ՀայրենիքիայլևՀսկայական  էր  Հ.  Թումանյանի  ներդրումը  ՀՕԿ-ի  հեղինակությանբարձրացման  ու  հայության  մեջ,  հատկապես՝  սփյուռքահայության,ՀՕԿ-ի  նկատմամբ  մեծ  վստահություն  ապահովելու  գործում։
   Թեևհանճարեղ  բանաստեղծ  ու  մեծ  մարդասեր  Թումանյանը,  որն  արդենէր  Թիֆլիսում, վատառողջհնարավորությունևանմիջականորենաշխատանքները,այնուամենայնիվ, Հ. Թումանյանի նախագահության տարիներին ՀՕԿ-ը,շատղեկավարելուժամանակ  տրամադրելուհիմնականումբնակվումչուներՀՕԿ-իէրուկապերհաստատումուու  խորհրդայինգործին։
   Սփյուռքիիր առջև դրված նպատակների իրականացման շրջանակներում, օգնումէ  Խորհրդային  Հայաստանի  սովյալ  բնակչությանը,  օժանդակումշինարարությանը,սերտացնումհարաբերությունները  աշխարհով  մեկ  սփռված  հայ  տարագիրների  ուհայկական  համայնքների  հետ,  նրանց  համախմբում  հայրենիքի  շուրջը։
 Ստեղծումից  անմիջապես  հետո  ՀՕԿ-ի  կենտրոնական  վարչություննանհապաղ  ձեռնամուխ  եղավ  սփյուռքահայ  համայնքների  հետ  կապերհաստատելուհանրապետությունների  հայ  համայնքներին  ուղարկած  շրջաբերականներով  ՀՕԿ-ը  կոչ  էր  անում  շուտափույթ  օգնել  մայր  հայրենիքին։
   Այդնպատակով  1921թ.  աշնանը  ՀՕԿ-ը  կազմակերպում  է  Հ.  Թումանյանի  ևԵ.  Թաղիանոսյանի  գործուղումը  Կ.  Պոլիս։
   1921թ.  հոկտեմբերին               Հ.  Թումանյանը  նամակով  դիմում  է  արտասահմանում  գտնվող              Ավ.  Իսահակյանին  ու  Ա.  Չոպանյանին՝  նրանց  հորդորելով  մասնակցելԵվրոպայում ՀՕԿ-ի մասնաճյուղեր ստեղծելու աշխատանքներին [10, էջ23, 27]։
  Հ. Թումանյանը գործում էր մեծ ոգևորությամբ, լավատեսորեն էրտրամադրված  ու  վստահ  էր  ՀՕԿ-ի  նպատակների  իրագործմանն  ուարդյունավետ գործունեությանը։
  Դա երևում է հատկապես Թումանյանիհետևյալ  տողերից.  «Նշանակալից  երևույթ  է,  որ,  իրարից  անկախ  ուանտեղյակ,  նման  մարմիններ  [իմա՛  ՀՕԿ-ի  մասնաճյուղեր  –  Ա.  Մ.]  ենառաջ  գալիս  և  մեր  գաղութներում։
   Էս  նշանակում  է,  թե  կենդանի  էհայությունը։
 Կենդանի  է  և ուժեղ։
   Երևանից սկսած  մինչև հեռավոր  գաղութներըշարժվում է նա դեպի հայրենիք։
 Ինչքան  էլ  խոչ  ու  խութեր,  ինչքան  էլ  դժվարություններ  ութշվառություններ  հանդիպեն  ճանապարհին,  նա  հասնելու  է  իրնպատակին։
 Հայաստանի  ազատ  հողի  վրա  նա  շինելու  է  իր  ազատ  ու  առատտունը,  Հայկական  բարձրավանդակի  վրա  զարգացնելու  է  իր  ազգայինհանճարը  և  իր  խոսքն  ասելու  է  աշխարհքին»  [11;  18,  էջ  431-432;  14,       էջ 415]։
 Հ.  Թումանյանի  նախագահության  տարիներին  զգալի  էր  ՀՕԿ-իօգնությունը  գիտական  ու  կրթամշակութային  օջախներին՝  հանրայինգրադարանին,թանգարաններին։
 Պայմանագրեր  էին  կնքվում  գիտության,  գրականության  և  արվեստիգործիչների  հետ,  որոնք  իրենց  ստեղծագործություններում  պետք  էներկայացնեին  Խորհրդային  Հայաստանի  ներքաղաքական  կյանքիթատրոններին,բուհերին,տարբեր  ոլորտները՝  նպատակ  ունենալով  աշխարհին  ծանոթացնելուվերականգնվող  Հայաստանի  նվաճումներին  [19,  էջ  203-205;  20,  էջ  169170]։
 1920-ական  թթ.  սկզբին  ՀՕԿ-ի  տրամադրած  գումարներովիրականացվում են հայրենադարձներին [10, էջ 89] բժշկական օգնությունցուցաբերելու,  պարենով,  աշխատանքով  և  ապաստանով  ապահովելումիջոցառումներ,ոռոգելիհողատարածքների  ընդլայնմանն  ու  բերքատվության  բարձրացմանըմիտված  այնպիսի  նշանակալից  աշխատանքներ,  ինչպիսիք  էինԷվջիլարի6  [21,  էջ  358]  և  Շիրակի7  [22,  էջ  133]  ջրանցքների  կառուցումը,Արարատյան դաշտի ճահիճների չորացումը [10, էջ 49-51]։
 ՀայաստանումինչպեսնաևՀՕԿ-ի  ուշադրությունից  չեն  վրիպել  նաև  նախադպրոցականհաստատությունները։
 ենմանկապարտեզների  ու  մանկամսուրների  նոր  շենքեր,  հագուստ  ևսննդամթերք տրամադրվել նրանց [19, էջ 202]։
 կահավորվելԿառուցվելու1922  թ.  ՀՕԿ-ի  նախագահությանն  է  փոխանցվում  Զանգիբասարի շրջանի  Իմանշալու  (այժմ՝  գյուղ  Մխչյան)  և  Ուլուխանլու  (այժմ՝  Մասիսքաղաք)  գյուղերի  դպրոցների  վերանորոգման  ծախսերի  նախահաշիվը՝խնդրելով  տրամադրել  1816  ռուբլի։
   Խնդրանքը  բավարարվում  է,  ևվերոհիշյալ գյուղերի դպրոցները վերանորոգվում են։
 1922–1923  թթ.  ՀՕԿ-ը  պարբերաբար  հագուստի  և  գրենականպիտույքների տեսքով օգնություն է տրամադրել Աշտարակի և Օշականիպետական  դպրոցներին,  օժանդակել  Կոշ  գյուղի  դպրոցի  կառուցմանը։
 1923–1924  թթ.  ՀՕԿ-ը  մեծաքանակ  ապրանքներ  ու  դրամականօգնությունգրադարանին,  Երևանիհամալսարանին,  մեծահասակների  արհեստանոցին,  անապաստաներեխաներին,  Ապարանի  չքավոր  գյուղացիությանը,  Զանգեզուրի  ուՂարաբաղի  լուսբաժիններին,  այլևայլ  կրթամշակութային  հիմնարկների[23;  10,  էջ  47]։
   ՀՕԿ-ի  կենտրոնական  վարչությունը  ձգտում  էրէ  տրամադրելՀանրային6Կոչվել  է  Էվջիլար  (այժմ՝  Արազափ,  ՀՀ  Արմավիրի  մարզ)  գյուղի  անունով։
   Ջրանցքըսկիզբ է առնում Արաքս գետից և ոռոգում հիմնականում Արմավիրի մարզի Էջմիածնիտարածաշրջանի հողերը։
 7Ջրանցքը  սկիզբ  է  առնում  Ախուրյան  գետից՝  ՀՀ  Շիրակի  մարզի  Կապս  գյուղիմոտակայքից։
   Կառուցվել  է  1922-1925 թթ.։
  Ոռոգում  է  Շիրակի  մարզի  շուրջ  9,8 հզ.  հահողատարածք։
   Ջրանցքի  բացման հանդիսավոր արարողությանը  (1925  թ.  հունիսի  21)մասնակցել  է  նաև  նորվեգացի  նշանավոր  բևեռախույզ,  գիտնական,  հասարակականգործիչ, հայ ժողովրդի մեծ բարեկամ Ֆրիտյոֆ Նանսենը։
 սահմաններում  աջակցելհնարավորությաննաև  Ղարաբաղիհայությանը։
  Ուշագրավ է, որ ՀՕԿ-ը, փաստորեն, Ղարաբաղը համարումէր  Խորհրդային  Հայաստանի  անբաժան  մաս  և  օգնություն  էրտրամադրում  նաև  Ղարաբաղի  դպրոցներին։
   1920  թ.  նոյեմբերի  10-ինկայացած  ՀՕԿ-ի  գլխավոր  վարչության  նիստի  արձանագրությունիցպարզվում  է,  որ  Ղարաբաղի  դպրոցների  կարիքները  հոգալու  համարտրամադրվել են մեծաքանակ գրենական պիտույքներ [19, էջ 198]։
 ևկազմակերպությանԱյսպիսով՝  նշանակալի  է  Հ.  Թումանյանի  ավանդը  ՀՕԿ-իկայացմաննպատակների  արդյունավետիրականացման գործում։
  Հ. Թումանյանի նախագահության տարիներինՀՕԿ-ը, իր առջև դրված նպատակների իրականացման շրջանակներում,աշխատանքներ  է  տարել  կարիքավոր  բնակչության  համար  պարեն,հագուստ,  դեղորայք  և  առաջին  անհրաժեշտության  այլ  ապրանքներձեռք բերելու և բաշխելու համար, Սփյուռքի և Հայրենիքի միջև կապերըամրապնդելու,  Խորհրդայինումշակութային  ձեռնարկումներ  իրականացնելու,  հայրենադարձությանկազմակերպման,  հայրենադարձների  համար  հայրենիքումնորավաններիուղղությամբ։
 Փաստորեն, ՀՕԿ-ը մեծապես նպաստել է Հայաստանի վերականգնմաննու  վերելքին,  տնտեսական,  գիտական  և  կրթամշակութային  կյանքիաշխուժացմանն  ու  զարգացմանը,  նպաստել  է  նոր  աշխատատեղերիստեղծմանը,  շինարարական  աշխատանքների  ծավալմանը,  սովի  ուհամաճարակների  հետևանքների  հաղթահարմանը,  գրագիտությանտարածմանը, մշակույթի պահպանմանն ու զարգացմանը։
 շինարարությանՀայաստանումշինարարականուբնակավայրերիՀ.  Թումանյանը,  անտեսելով  իր  վատառողջ  ու  տկար  վիճակը,շարունակում էր օգնել հայրենիքին։
  Ամբողջ գիտակցական կյանքում մեծհումանիստը  հավատարիմ  մնաց  իր  իսկ  պատգամին  և  ստեղծածավանդածով,  վարք-վարմունքով  ապացուցեց,  որ  գո՛րծն է  անմահ։
   Այո՛,նա իր գործով ապրելու՛ է դարեդար։
  Նա հավերժացավ իր կենսուրախ ուշենշող  վերաբերմուքով՝  մինչև  վերջին  շունչը  լույս  ու  ջերմությունսփռելով  ամենուրեք,  լույսով  ու  բարությամբ  օժտելով,  սրտապնդելմխիթարելով  («ղոչաղ  կացեք»)  իրեն  շրջապատողներին։
   Միով  բանիվ՝Թումանյանը  համայն  մարդկությանն  է,  նա  հանճար  է,  որ  չունիազգություն։
  Նա Մարդ եկավ, մարդկության ու մարդկայնության համարապրեց ու արարեց ու Մարդ գնաց անարատ։

Հոդվածի  նպատակն  է  ներկայացնել  Հ.  Թումանյանի  կյանքի  ու  գործունեության՝  մի  ժամանակաշրջանի  պատմությունը։
   Խնդիր  ենք  դրել  արխիվային  փաստաթղթերի,  այլ  աղբյուրների  հաղորդած  տեղեկությունների  համադրությամբ  և  վերլուծությամբ  լուսաբանել  հայ  մեծ  բանաստեղծի  հասարակական  գործունեության  վերջին  տարիները,  որոնք  կապված  էին  Հայաստանի  օգնության  կոմիտեի  ստեղծման  ու  կայացման  ժամանակաշրջանի հետ։
  Հոդվածում վերլուծել ու ներկայացրել ենք     Հ.  Թումանյանի հասարակական գործունեությունը 1921–1923 թթ.։
