  Հայտնի  է,  որ  ծնելիությունը  և  մահացությունըժողովրդագրական  այն  գործընթացներն  են,  որոնք  ապահովում  ենբնակչության  սերնդափոխությունը՝  ձևավորելով  բնակչության  բնականշարժը։
   Բնակչության  վերարտադրության  գործընթացները  իրենց ազդեցությունն  են  թողնում    երկրի  սոցիալ-տնտեսական  վիճակի  վրա։
 Սույն հետազոտության նպատակն է վերլուծել ՀՀ բնակչության բնականշարժի  ցուցանիշների  դինամիկան,  բացահայտել  ՀՀ-ում  գրանցվածամուսնալուծությունների քանակի և ծնելիության ընդհանուր գործակցիմիջև եղած փոխկախվածությունը։
 Ցանկացած  ժողովրդագրական  վերլուծություն  սկսվում  է  երկրիբնակչության  թվաքանակի  դինամիկայի  ուսումնասիրությամբ։
   Ինչպեսգիտենք,գնահատականըմիջմարդահամարային ժամանակահատվածներում ստացվում է վերջինբնակչության  թվաքանակիընթացիկմարդահամարի  և  բնական  շարժի  ընթացիկ  հաշվառման  տվյալներիհիման վրա։
 ՀոդվածումներկայացվելէՀՀ  մշտականբնակչությանթվաքանակի դինամիկան 2008-2017 թվականների դրությամբ։
 Գծապատկեր 1.  ՀՀ բնակչության թվաքանակի դինամիկան, հազ.մարդ [3]Գծապատկեր  1-ում  ներկայացված  տվյալների  վերլուծությունըվկայում  է,  որ  ՀՀ  բնակչության  թվաքանակը  ուսումնասիրվողժամանակահատվածում  տարեկան  միջին  հաշվով  նվազել  է  11.6  հազ.մարդով կամ 0.4% -ով։
 Հարկ  է  նշել,  որ  ՀՀ    բնակչության  ընդհանուր  թվաքանակի  շուրջ64%-ը կազմում է քաղաքային բնակչությունը, իսկ գյուղականը՝ 36%-ը։
 Ինչպեսհայտնիմահացությունըժողովրդագրական  այն  գործընթացներն  են,  որոնք  ապահովում  ենբնակչության  սերնդափոխությունը`  ձևավորելով  բնակչության  բնականշարժը։
 ծնելիությունըէ,ևԲնակչության  բնականէ  միշարքցուցանիշներով,ծնելիության,մահացության գործակիցները, բնակչության բնական շարժի գործակիցը,մանկական  մահացության  գործակիցը,  կյանքի  սպասվող  միջինտևողությունը ծննդյան պահին [5]։
 շարժը  բնութագրվումենկարևորագույններնորոնցիցԲնակչության  բնական  շարժի  բացարձակ  ցուցանիշները  լիարժեքչեն  բնութագրում  երևույթների  ինտենսիվությունը,  քանի  որ  դրանքկախված  են  միայն  բնակչության  բացարձակ  թվաքանակից։
   Ուստիբնական  շարժը  բնութագրող  ցուցանիշները  պետք  է  վերլուծել  միայնհարաբերական մեծություններով [5]։
 Աշխատանքում  ներկայացվել  է  ՀՀ  բնակչության  բնական  շարժըբնութագրող ցուցանիշների դինամիկան 2008-2017թթ. կտրվածքով։
 Գծապատկեր 2.  ՀՀ բնակչության բնական շարժի ցուցանիշների դինամիկանհազար բնակչի հաշվով [2, 3]Գծապատկեր  2-ում  ներկայացված  տվյալներից  ակնհայտ  է,  որ    ՀՀ-ում  ծնելիության  գործակցի  բարձր  մակարդակ  գրանցվել  է  2014թվականին,  ներկայացված  տվյալների վերլուծությունից  ելնելով՝  կարողենք  ասել,  որ  ՀՀ-ում  ծնելիության  ընդհանուր  գործակիցը  2017թ-ին2014թ-ի համեմատ նվազել է շուրջ 12.0%-ով։
  Մահացության ընդհանուրգործակիցը  2017թ.-ին  2008թ.-ի  համեմատ  բարձրացել  է  շուրջ  7.1%-ով,հետևաբարժամանակահատվածում տասը հազար բնակչի հաշվով կրճատվել է 7-ով։
 գործակիցընույնբնականհավելաճիՀայտնի  է,  որ  բնակչության  բնական  շարժը  բնութագրվում  է  նաևամուսնություններով  և  ամուսնալուծություններով։
   Ինչպես  գիտենք,ամուսնությունները  բերում  են  ծնվածների  թվի  ավելացման  ևբարենպաստ  պայմաններում  կրճատում  մահացությունը։
   Հակառակդրան՝  ամուսնալուծությունները  կրճատում  են  ծնելիությունը  ևավելացնում մահացությունը [6]։
 Աշխատանքում ուսումնասիրվել  և  վերլուծվել է    ՀՀ-ում  գրանցվածամուսնությունների և ամուսնալուծություններրի թվի դինամիկան 20082017թթ.  կտրվածքով,  որից  պարզէ  դարձել,  որ  գրանցվածամուսնությունները  տարեկան  միջին  հաշվով  կրճատվել  են  1.8-ով՝հազար  մարդու  հաշվով,  իսկ  ամուսնալուծությունները  հազար  մարդուհաշվով ավելացել են շուրջ 3-ով։
 ներկայացվելգրանցվածամուսնությունները և ամուսնալուծությունները՝ ըստ մարզերի և Երևանքաղաքի [3]։
 ՀոդվածումՀՀ-ումէ2017թ.-ինԳծապատկեր 3.  2017թ.-ին գրանցված ամուսնություններն ըստ ՀՀ մարզերի ևԵրևան քաղաքի, 1000 բնակչի հաշվովԳծապատկեր  3-ում  ներկայացված  տվյալներից  ակնհայտ  է,  որ 2017թ-ին  Երևան  քաղաքում  գրանցված  ամուսնությունները  հազարմարդու  հաշվով  կազմել  են  5,8,  որը  ամենաբարձր  ցուցանիշն  է,մայրաքաղաքին  հաջորդում  է  Վայոց  ձորի  մարզը՝  5,7  գործակցով։
 Գրանցված  ամուսնությունների  ցածր  մակարդակով  աչքի  է  ընկնումՇիրակի մարզը՝  1000 բնակչի հաշվով 3,9 ամուսնություն։
 Ուսումնասիրությունները  վկայում  են,  որ  ՀՀ-ում  առաջին  անգամամուսնացած  կանանց  միջին  տարիքը  2017թ.-ին  կազմել  է  26,6  իսկտղամարդկանցը՝  29,9  տարի  [3],  որը  2008թ.-ի  համեմատ  բարձրացել  էհամապատասխանաբար 2,1 և 1,5 տարով։
 Գծապատկեր 4-ում ներկայացված տվյալներից ելնելով՝ կարող ենքասել,  որ  2017թ.-ին  գրանցված  ամուսնալուծությունների  բարձրմակարդակ  գրանցվել  է  մայրաքաղաքում,  որին  հաջորդում  է  Լոռվամարզը՝  1.4  գործակցով։
   Կոտայքի,  Շիրակի  և  Սյունիքի  մարզերումգրանցվել  է  ամուսնալուծության  գործակցի  միևնույն  մակարդակը։
 Ամուսնալուծությանցածր  մակարդակէԳեղարքունիքի մարզում՝ 10000 բնակչի հաշվով 7 դեպք։
 գործակցիգրանցվելԳծապատկեր 4. 2017թ.-ին գրանցված ամուսնալուծություններն ըստ ՀՀմարզերի և Երևան քաղաքի, 1000 բնակչի հաշվովԻնչպես  հայտնիէ,  ամուսնալուծության  ժողովրդագրականգործոններից  է  ամուսնության  տևողությունը։
   Ուստի  աշխատանքումանդրադարձ  է  կատարվել  ՀՀ-ում  գրանցված  ամուսնալուծություններիբաշխվածությանն ըստ ամուսնության տևողության։
 ՀՀ-ում2017թ.-ի  տվյալներով1-4  տարի  ամուսնությանտևողությամբ  ամուսնալուծություններնընդհանուր  ամուսնալուծությունների  քանակի  մեջ  կազմել  են  25,9%,  իսկ  մինչև  1  տարիտևողությամբ ամուսնալուծությունները՝ 6,3 %։
  Հարկ է նշել, որ 2017թ.-ին1-4  տարի  ամուսնության  տևողությամբ  ամուսնալուծություններիքանակը  2008թ.-ի  համեմատ  ավելացել  են  շուրջ  2  անգամ,  իսկ  15-19տարի ամուսնության տևողությամբ ամուսնալուծությունները նվազել են192-ով կամ շուրջ 35 %-ով։
 Հիմք  ընդունելով  գրանցված  ամուսնալուծությունների  բաշխումնըստ ամուսնության տևողության՝ հաշվարկվել է ամուսնության հաճախհանդիպող  տևողությունը  մինչև  ամուսնալուծությունը։
 2008թ.-իտվյալներով  մեր  երկրում  ամուսնության  մոդայական  տևողությունըմինչև  ամուսնալուծությունը  կազմել  է  21  տարի,  իսկ  2017թ.-ին՝  շուրջ  3տարի։
 Գծակատկեր 5.  ՀՀ-ում գրանցված ամուսնալուծությունների բաշխումն ըստամուսնության տևողության, տարի [3]ՀՀ-ում գրանցված ամուսնալուծությունների քանակի և ծնելիությանընդհանուր  գործակցի  միջև  եղած  փոխկախվածության  բացահայտմաննպատակով կառուցվել է լագային բաշխմամբ  ռեգրեսիոն մոդել։
 Ուսումնասիրվողերևույթներիմիջև  փոխկախվածությունըներկայացվել է կոռելյացիոն դաշտի միջոցով։
 ենտվել,որցույցընտրվելէ2007-2015թթ.հատկանիշՎերլուծություններըՀՀ-ումամուսնալուծությունների  քանակի  փոփոխությունը  սկսում  է  ազդելծնելիության  մակարդակի  վրա  երկու  տարի  անց,  հետևաբար  որպեսգործոնայինգրանցվածամուսնալուծությունների  քանակը  (xt-2),  իսկ  արդյունքային  հատկանիշ՝2009-2017թթ.(yt)։
 Գծապատկեր  6-ում  ներկայացված  արդյունքներից  երևում  է,  որուսումնասիրվող  երևույթների  միջև  կապը  հակադարձ  է  և  միջինուժգնության։
   Կառուցված  ռեգրեսիոն  մոդելի  համաձայն՝  ՀՀ-ումգրանցված  ամուսնալուծությունների  թվի  մեկով  ավելացումը՝  հազարմարդու  հաշվով,  ծնվածների  թիվը  կրճատել  է  շուրջ  երկուսով՝  հազարմարդու հաշվով։
 ծնվածների  թիվը  հազար  մարդու  հաշվովԳծապատկեր 6.  ՀՀ-ում ծնվածների թվի և  գրանցված ամուսնալուծություններիքանակի միջև փոխկախվածությունըԵզրահանգում։
   Հոդվածում  ներկայացված  վերլուծություններիարդյունքում  կատարվել  են  հետևյալ  եզրահանգումները,  որ  ՀՀ-ումծնելիության գործակցի բարձր մակարդակ գրանցվել է 2014 թ.-ին, ՀՀ-ումծնելիության  ընդհանուր  գործակիցը  2017թ.-ին  2014թ.-ի  համեմատնվազել  է  շուրջ  12.0%-ով։
   Մահացության  ընդհանուր  գործակիցը   2017թ.-ին  2008թ.-ի  համեմատ  բարձրացել  է  շուրջ  7.1%-ով,  հետևաբարբնական  հավելաճի  գործակիցը  նույն  ժամանակահատվածում  տասըհազար  բնակչի  հաշվով  կրճատվել  է  7-ով։
   2008թ.-ի  տվյալներով  մերերկրումմինչևամուսնալուծությունը  կազմել  է  21տարի,  իսկ  2017թ.-ին՝  շուրջ  3  տարի։
 2017թ.-ին1-4  տարի  ամուսնության  տևողությամբ  ամուսնալուծությունների քանակը 2008թ.-ի համեմատ ավելացել է շուրջ 2 անգամ,իսկ  15-19  տարի  ամուսնության  տևողությամբ  ամուսնալուծություններընվազել են 192-ով կամ շուրջ 35 %-ով։
 ամուսնությանտևողությունըմոդայականՀՀ-ումգրանցված  ամուսնալուծություններիմեկովավելացումը՝ հազար մարդու հաշվով, ծնվածների թիվը կրճատել է շուրջերկուսով՝ հազար մարդու հաշվով։

Հոդվածում  վերլուծվել  է  ՀՀ  բնակչության  բնական  շարժի  հիմնական  ցուցանիշների  դինամիկան,  ներկայացվել  է  2017թ-ին  ՀՀ-ում  գրանցված  ամուսնությունները  և  ամուսնալուծություններն  ըստ  մարզերի  և  Երևան  քաղաքի,  ինչպես  նաև  ուսումնասիրվել  է  գրանցված  ամուսնալուծությունների  բաշխումն  ըստ  ամուսնության  տևողության։
   ՀՀ-ում  գրանցված  ամուսնալուծությունների  քանակի  և  ծնելիության  ընդհանուր  գործակցի  միջև  եղած  փոխկախվածության  բացահայտման  նպատակով կառուցվել է լագային բաշխմամբ  ռեգրեսիոն մոդել։
