ՀԱՇՄԱՆԴԱՄՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԵՌՈՒՍՏԱԵԹԵՐՈՒՄ ԻՐԱՎԱԿԱՆԵՎ ԷԹԻԿԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԿՅՈՒՆԻՑՏարիներ  շարունակ  հաշմանդամություն  ունեցող  մարդկանց  հաճախ  դիտարկում են որպես թույլ, անկարող, անգործունակ, անընդմեջ հոգածության ևխնամքի կարիք զգացող անձանց։
  Ֆիզիկական միջավայրի անմատչելիությանպատճառով հաշմանդամություն ունեցող անձինք արհեստականորեն զրկվումեն հասարակության մաս դառնալու իրենց իրավունքից։
  Արդյունքում, չունենալով  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  հետ  իրական  շփման  հնարավորություն, ոչ հաշմանդամ մարդկանց մեծ մասի վերաբերմունքը սոցիալական այդխմբի հանդեպ ձևավորվում է միմիայն կարծրատիպերի և հասարակական առասպելների  հիման  վրա։
   Այդ  պատճառով  ընտանիքում  հաշմանդամությունունեցող  երեխայի  ծնունդը  կամ  ընտանիքի  անդամներից  մեկի  կողմից  հաշմանդամության ձեռքբերումը հաճախ շոկային է լինում ողջ ընտանիքի համար։
 Շատերը պարզապես չգիտեն ինչպես վարվել ստեղծված իրավիճակում6։
 ԶԼՄ-ները  հսկայական  դեր  ունեն  հասարակությանն  իրազեկելու,  կարծրատիպեր  կոտրելու,  մարդկանց  նկատմամբ  դրական  վերաբերմունք  և  հարգանք ձևավորելու գործում։
  Դրանք, անշուշտ, կարող են նպաստել Հայաստանում բոլորի համար մատչելի հասարակության ձևավորմանը, մի հասարակություն,  որը  հավասարապես  հոգ  է  տանում  իր  բոլոր  անդամների  համար  և  երաշխավորում  է  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  իրավունքների  լիիրավպաշտպանությունը։
 Այսօր ոլորտի պատասխանատուները և խնդրով մտահոգ կազմակերպությունները  համակարծիք  են,  որ  հաշմանդամության  թեման  երբեք  չպետք  էդուրս մնա ԶԼՄ-ների ուշադրությունից։
  Սակայն միայն քանակի մասին խոսելնարդեն  քիչ  է։
   Լուսաբանման  որակն  ամենակարևորն  է։
   Հաշմանդամությանխնդրի  լուսաբանման  սկզբունքները  տարիներ  շարունակ  մշակվել  են  հասարակական  կազմակերպությունների  կողմից,  որոնք  աշխատել  են  ԶԼՄ-ներիհետ7։
   Հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  հիմնարար  իրավունքները  սահ6  Սարգսյան  Ս.,  Հայաստանի  Հանրապետության  օրենքը  սոցիալականության  մասին,  ձեռնարկ,ՀՀ Կառավարություն, Ե., 2014, էջ1։
  http։
 //www.mlsa.am/home/index.php?home.7  Անդրեասյան  Կ.,  ՀՀ  Մարդու  իրավունքների  պաշտպանի  գործունեության  և  երկրում  մարդուիրավունքների  ու  հիմնարար  ազատությունների  մասին,  տարեկան  զեկույց,  Մարդու  իրավունքների պաշտպանի գրասենյակ, Ե., 2015, էջ 114։
  http։
 //www.ombuds.am/.մանվում  են  օրենսդրական  բուրգով,  որը  կազմված  է  ՀՀ  Սահմանադրությունից, «ՀՀ-ում հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական պաշտպանության մասին»  օրենքից։
   ՀՀ  Սահմանադրության  14.1-րդ  սահմանում է հոդվածը. «Բոլոր մարդիկ հավասար են օրենքի առջև։
  Խտրականությունը՝ կախվածհաշմանդամությունից,  տարիքից  կամ  սոցիալական  բնույթի  այլ  հանգամանքներից,  արգելվում  է»։
   «ՀՀ-ում  հաշմանդամություն  ունեցողների  սոցիալականպաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքի 3-րդ հոդվածը սահմանում է. «Հաշմանդամություն  ունեցող  մարդիկ  ունեն  ՀՀ  Սահմանադրությամբ  և  օրենքներովսահմանված  նույն  իրավունքները,  ազատությունները  և  պարտականությունները, ինչպես այլ անձինք»։
 Լրագրողների  համար  առաջնային  պետք  է  լինեն  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  և  նրանց  շահերը  պաշտպանող  կազմակերպությունների  հետգործակցելը, նրանց փորձի ուսումնասիրությունն ու ընդհանրացումը8։
  Չպետքէ ծայրահեղորեն կենտրոնանալ մարդու ֆիզիկական խնդրի վրա։
  Անհրաժեշտէ  ցուցադրել  մարդկանց  հնարավորությունները,  խոսել  նրանց՝  հասարակության լիարժեք անդամներ դառնալու կարևորության մասին։
  Կրթություն, մասնագիտություն  ստանալու  հավասար  հնարավորությունների,  համապատասխան տեխնիկական պայմանների և սոցիալական ծառայությունների առկայության դեպքում հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ կարող են մեծ օգուտ բերել իրենց ընտանիքներին և հասարակությանը։
  Հաճախ լրագրողը և լրատվամիջոցը  դառնում  են  այն  վերջին  ատյանը,  որին  դիմում  է  քաղաքացին՝  հույսփայփայելով հասնել ճշմարտության և արդարության։
  Նման դեպքերում լրագրողը ստանձնում է քաղաքացու շահերի պաշտպանի դերը՝ դրդելով համապատասխան  ատյաններին  և  պաշտոնյաներին  ուշադրություն  դարձնել  տվյալխնդրին։
  Բացի այդ՝ ԶԼՄ-ների լուսաբանելը ազդեցություն է ունենում նաև հասարակության  մոտ  կարծիք  ձևավորելու  վրա։
   Հաշմանդամության  ոլորտումտարվող  սոցիալական  քաղաքականությունը  նպատակաուղղված  է  հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական պաշտպանությանը բոլոր բնագավառներում  (իրավական,  տնտեսական,  շրջապատող  միջավայր  և  այլն),  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  համար  հանրապետության  մյուս  քաղաքացիների հետ հավասար հնարավորությունների ապահովմանն ու կենսագործունեության բոլոր ոլորտներում հավասար պայմանների ստեղծմանը։
  Հնարավորինս հավասար պայմաններ ստեղծելու համար միջավայրի մատչելիության ապահովմանը  զուգընթաց  կարևոր  է  նաև  լիարժեք  կազմակերպել  հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական, հոգեբանական, մասնագիտական վերականգնումը,  ինչը  կնպաստի  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  կրթության, զբաղվածության և հասարակական ակտիվության գործընթացին։
  Հաշմանդամության  թեման  ՀՀ  ԶԼՄ-ները  մեծ  մասամբ  սխալ  են  մեկնաբանում։
 8 Ալավերդյան Ա., Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների և երիտասարդների ներառում, մեթոդական ձեռնարկ, Unison, Ե., 2010, էջ 7։
 Սխալները  շատ  տարածված  են  և  կրկնվում  են  լրագրողների  մեծ  մասի  մոտ։
 Շատ  հաճախ,  երբ  երկար  տարիների  փորձ  ունեցող  լրագրող  է  լուսաբանումայս թեմայի հետ կապված որևէ իրադարձություն, մեզ թվում է, թե ոչ մի սխալթույլ  տված  չի  լինի,  և լսում ենք նյութն ու  վերջ,  դրանով բավարարվում։
   Սակայն լավ լրագրող լինելու հանգամանքը հաճախ բավարար չէ. լրագրողը հաճախ  բավարար  չափով  չի  տիրապետում  թեմային  և  ռեպորտաժում  հաճախհնչեցնում  է  այնպիսի  արտահայտություններ,  որոնք  ճիշտ  չեն  թե՛  էթիկապես,թե՛ իրավական  տեսանկյունից։
   Բոլորին թվում  է՝ հաշմանդամություն ունեցողմարդկանց  խնդիրները  լուսաբանելիս  պետք  է  խղճահարություն  առաջացնողմի նյութ պատրաստեն։
  Հիմնականում չկա այն դրական կերպարը, որը կկոտրիհասարակության  կարծրատիպերը։
   Իսկ  մեր  նպատակն  է այդ  բոլոր կարծրատիպերը կոտրելը և բոլորովին հակառակն ապացուցելը, այն եզրահանգմանըհասնելը, որ եթե կան իրավական և էթիկական դաշտի կանոններ, ապա պետքէ  գործնականում  կիրառելի  դարձնել  դրանք։
   Թերևս  այդ  ամենը  թերի  է  մինչայս պահը։
  Հաշմանդամություն ունեցող անձանց սոցիալական պաշտպանվածությունը բարձրացնելու և առկա հիմնախնդիրների լուծման նկատմամբ համալիր  մոտեցում  ապահովելու  նպատակով  սոցիալական  ուղղվածությանծրագրեր իրականացնելիս ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունը, ինչպես նաև այլ նախարարություններն ու գերատեսչություններըհաջողությամբ համագործակցում են հասարակական կազմակերպություններիև  տեղական  ինքնակառավարման  մարմինների  հետ։
   Քանի  որ  հասարակությունը  իրազեկվում  է  ԶԼՄ-ներից,  իսկ  ԶԼՄ-ներում  լրագրողների  կողմից  ենպատրաստվում այն բոլոր նյութերը, որոնք մեր ներկայիս պատկերն են արտացոլում, հատկապես խոցելի խմբերի դեպքում լրագրողն իրավունք չունի սխալթույլ տալու, քանի որ այն ամենը, ինչ լսում են, նաև ընդօրինակում են։
 Հասարակությունը կրթվում է նաև հեռուստատեսությունից։
  Եվ շատ հաճախ  հեռուստատեսությամբ  թույլ  տված  սխալ  արտահայտություններըը  կիրառվում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասին խոսելիս։
  Հայկականհեռուստաեթերում այդ խնդիրը կլինի դեռևս այնքան ժամանակ, քանի դեռ իրավական դաշտն այս ուղղությամբ լուրջ քայլեր չի կատարում։
 ԶԼՄ  ներկայացուցիչը  նման  թեմա  լուսաբանելիս  իրավունք  չունի  չտեղեկացված լինելու։
  Հասարակության բոլոր այն շերտերը, որոնք ինչ-որ չափով առնչվում են ունենում այս ոլորտին և մամուլին, արդեն իսկ պարտավորությունունեն լինելու քաջատեղյակ, տիրապետելու այս ոլորտի իրավական և էթիկական նորմերին՝ հաշվի առնելով այն կարևոր հանգամանքը, որ տվյալ անդրադարձի՝  իրավական  և  էթիկական  նորմերին  չհամապատասխանելու  դեպքումայն անձը,  որի  մասին  լուսաբանվել  է  և  սխալ,  կարող  է  դատի  տալ  և  պաշտպանել  իր  շահերը։
   Լրագրողները  և  լրատվական  կազմակերպություններն  իզորու  են  ուժեղացնել  կամ  թուլացնել  կարծրատիպերը՝  բազմակողմանիորենկամ պարզ ներկայացնելով  սոցիալական տարբեր խմբերը։
  Նրանք կարող ենխթանել  սոցիալական  լարվածությունը  և  հակամարտությունները,  նպաստելխաղաղության  հաստատմանը,  օգնել  հասարակության  յուրաքանչյուր  խմբի՝ստանալու պատշաճ վերաբերմունք և ուշադրություն։
  Սոցիալական խնդիրներլուսաբանող  լրագրողը  պետք  է  գիտելիքներ  ունենա  թիրախային  խմբերի  վերաբերյալ,  ինչպես  նաև  ճանաչի  փորձագետների,  սոցիալական  ոլորտի  պաշտոնյաների,  համայնքների  խնդիրներն  ու  լեզուն,  որպեսզի  զերծ  մնա  անգրագետ և միամիտ նյութեր գրելուց և խուսափի «կառավարական աղբյուրներից»ստացված  ապակողմնորոշող  ակնարկներից։
   Սոցիալական  խնդիրների  լրագրությունն  ավելի  շատ  պետք  է  լուսաբանի  որևէ  իրավիճակի  կամ  գործողության ազդեցությունը դրանց  զոհերի  վրա, քան դրանց ընթացքը։
  Թերևս  էթիկական տեսանկյունից կարելի է անվանել «գլխիվայր» լրագրություն, քանի որսխալներն ու բացթողումները միայն լրատվամիջոցների կողմից չէ, որ նկատելի են։
 Հայկական  հեռուստաեթերում  սոցիալական  խնդիրներ  լուսաբանող  լրագրողները  պետք  է  ունենան  սկզբնաղբյուրներ։
   Տվյալ  ոլորտում  լավ  լրագրությունը  նշանակում  է  խոսել  թմրամոլների  հետ  հերոինի,  երեխաների  հետ՝դպրոցի  կամ  դայակի,  աղքատների  և  փոքրամասնությունների  հետ՝  նրանցկյանքի  մասին՝  միաժամանակ  չմոռանալով,  որ  խնդիրները,  նախքան  հուզական  լինելը,  քաղաքական  են4։
     Պետք  է  խուսափել  կարծրատիպեր  առաջացնող գնահատականներից ու եզրահանգումներից։
  Հրապարակումները պետք էօգնեն ընթերցողին հրաժարվել ընդունված կարծրատիպերից, որ հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ միայն խնամքի կարիք ունեն և չեն կարող օգտակարլինել։
 2013 թ. դեկտեմբերի 3-ին «ԱՐ» հեռուստաընկերության կողմից եթեր հեռարձակվեց  մի  ռեպորտաժ,  որի  հեղինակն  էր  երկար  տարիների  փորձառուլրագրող  Նունե  Սիմոնյանը։
   Նունե  Սիմոնյանը  քաղաքական  դաշտն  առավելլավ գիտի, և նրա հիմնական աշխատանքը այդ ոլորտի լուսաբանումն է։
  Բայցահա քաղաքական ոլորտը լուսաբանող լրագրողին ուղարկում են հաշմանդամություն  ունեցող  մարդկանց  մասին  ռեպորտաժ  պատրաստելու,  և  ի՞նչ  էստացվում։
 1)  Ամբողջ  ռեպորտաժի  ընթացքում  սխալ  արտահայտություններ  ենհնչում հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց մասին։
 2) Տվյալ ռեպորտաժը պատրաստելիս կադրերը բոլորովին չեն համապատասխանում միմյանց. լրագրողը խոսում է հենաշարժողական խնդիրներ ունեցող մարդկանց  մասին, իսկ կադրում  ցույց  է  տալիս  մտավոր  խնդիրներ  ունեցող մարդկանց՝ նրանց ևս հենաշարժողական խնդիրներ վերագրելով։
 4 Կարապետյան Ի., Ինչպես հաղորդակցվել հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ, ձեռնարկերիտասարդների համար, USAID, Ե., 2014, էջ 8։
 3) Հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց ներկայացնում է այնպես, կարծես թե նրանք ի վիճակի չեն ոչինչ անել։
 4) Ամբողջ ռեպորտաժի ժամանակ հնչում է միայն բառի սխալ արտահայտությունը՝  «հաշմանդամ»,  որի  փոխարեն  պետք  է  ասել  «հաշմանդամությունունեցող»։
 5) Ներկայացնում է թվային տվյալ՝ ասելով, որ այսօր Հայաստանում հաշվառված  են  150.000  (հարյուր  հիսուն  հազար)  հաշմանդամ՝  մոռանալով  այնմասին, որ այդ բառի տակ հասկանում ենք տարբեր խնդիրներ ունեցող մարդկանց։
  Արդյունքում հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց մեծ մասը, ինչպեսնաև  լրագրողների  որոշ  մասը  կարող  են  պատկերացնել  բոլոր  կարիքավորմարդկանց,  սակայն  չմոռանանք  այն  մասին,  որ  թե՛  սայլակ  օգտագործողմարդն ունի հաշմանդամություն՝ և թե՛ նա, ով ունի չնչին առողջական խնդիր,սակայն ևս հաշմանդամության կարգ է ստացել, հետևաբար նույնպես համարվում է հաշմանդամություն ունեցող։
 Այժմ ներկայացնենք օրինակներ 2013 թ. դեկտեմբերի 3-ին «ԱՐ» հեռուստաընկերության  կողմից  Նունե  Սիմոնյանի՝  եթեր  հեռարձակված  հեղինակային ռեպորտաժից։
  Դրանք մեկ անգամ ևս կփաստեն այն մասին, որ լրագրողական էթիկան չի պահպանվել։
 «Հայաստանում  այսօր  հաշվառված  է  ավելի  քան  150.000  հաշմանդամ։
 Նրանք  մեր  հարազատներն են,  մեր  հարևանները,  մեր հայրենակիցները։
  Այնպես որ, մի կողմ թողնենք մեր քամահրանքը և դեմքով դառնանք նրանց, ովքեր դրա կարիքն ավելի շատ են զգում։
  Սիրենք մեր մերձավորներին ոչ միայնխոսքով»,-  այսպիսի  նախադասություններ  է  իր  ռեպորտաժի  մեջ  հնչեցնումլրագրողը, որոնք արդեն իսկ հասարակության մոտ խղճահարություն են առաջացնում այդ մարդկանց նկատմամբ՝ կարծրատիպերը կոտրելու փոխարեն։
 Չենք  կարող  չնշել  այս  հեռուստաընկերության  լրագրողներից  ՔրիստինեՈսկանյանին,  ով  սոցիալական  ոլորտի  խնդիրները  լուսաբանելիս  առավելնրբանկատ  է,  և  յուրաքանչյուր  մարդու  մասին  տեղեկատվություն  տալիս  նախապես ճշտում է կատարում, թե ինչպես է նրան դիմելու ճիշտ ձևը։
  Դրա մասին  է  վկայում  2015  թ.  փետրվարի  24-ին  նրա  պատրաստած  ռեպորտաժը«Հայաստանում  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  համար  բարձրագույնկրթության  հասանելիության  վերաբերյալ  հետազոտության  շնորհանդեսըԵԱՀԿ աջակցությամբ» թեմայով։
  Լրագրողական էթիկայի բոլոր նորմերը պահպանված  էին՝  սկսած  հաշմանդամություն  ունեցող  մարդուց  հարցազրույցվերցնելուց, երբ պետք է նստել, որպեսզի նրան հավասար լինես, կամ ցած իջնել, որպեսզի հավասարություն լինի թե՛ կադրում, թե՛ առհասարակ քո և նրամիջև՝ պահպանելով լրագրողական էթիկայի նորմերը։
 Խրախուսվում  է  համապատասխան  լուսանկարների կիրառումը։
   Սակայնառանձնակի ուշադրություն պետք է դարձնել դրանց ընտրությանը։
  Այստեղ ևսչպետք է այնպիսի կադրեր ընտրել, որոնք անհարկի կենտրոնացել են մարդուֆիզիկական խնդրի վրա կամ բավականաչափ տեղեկատվություն չեն պարունակում նրա մասին, ինչն էթիկապես սխալ է5։
 Համեմատական  վերլուծություն  անցկացնելով  Disability-ի  հետ՝  ներկայացնենք, թե ճիշտ գործման մեխանիզմը ինչպիսին կարող է լինել։
  Մասնավորապես,  2015  թ.  հունիսի  25-ին  Disability-ի  կողմից  ներկայացվեց  մի  ամբողջական  նյութ,  որում  անդրադարձ  էր  կատարվում  հաշմանդամություն  ունեցողանձանց իրավունքներին, նրանց հնարավորություններին, ցույց տրվում լուսաբանման  վարվելակերպի  ճիշտ  կանոններ։
   Եվ  սա  ոչ  թե  որպես  խղճահարություն առաջացնող մի երևույթ է դիտարկվում, այլ ուսուցանող և ճիշտ կանոններ թելադրող մի նյութ, որում առկա են էթիկայի նորմերի պահպանման բոլորչափորոշիչները։
   Համեմատական  վերլուծություն  կատարելով՝  նկատելի  ենդառնում բացթողումներն ու թերությունները, և նկատելի է դառնում Disabilityի  այն  առավելությունը,  որը,  թերևս,  հայկական  հեռուստաեթերում  բացակայում է։
 Լրագրողը  մարդկանց  հետաքրքրությունը  շարժող  պատմություններ  էպատմում լրագրողական լեզվով, սակայն բարդ պատմությունը դյուրըմբռնելիդարձնելը կարող է ունենալ լուրջ էթիկական հետևանքներ.•  արդյոք չե՞ք շահագործում որևէ մեկի դժբախտությունը,•  արդյոք չափից ավելի չե՞ք պարզեցնում բարդ պատմությունը,•  արդյոք  ճի՞շտ  է,  երբ  ծնողներն  օգտագործում  են  իրենց  երեխաներին՝սոցիալական ծառայությունների թերությունները ցուցադրելու համար,•  արդյոք  լրատվամիջոցները  չե՞ն  հավիտենականացնում  զոհի  հասկացությունը սոցիալական խնդիրներ ունեցող մարդկանց նկարագրելիս։
 «Հաշմանդամությունը»  սոցիալական,  այլ  ոչ  թե  բժշկական  հասկացություն է։
  Հաշմանդամության սոցիալական մոդելի ենթատեքստում տրամաբանական է օգտագործել համապատասխան տերմինաբանություն, որը չի ստեղծում բացասական կարծրատիպեր և չի վիրավորում հաշմանդամություն ունեցող մարդու արժանապատվությունը։
  Զրպարտության և վիրավորանքի մասին1087.1-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  հրապարակային  արտահայտությունը  տվյալիրավիճակում և իր բովանդակությամբ կարող է չհամարվել վիրավորանք, եթեայն  հիմնված  է  ստույգ  փաստերի  վրա  (բացառությամբ  բնական  արատների)կամ  պայմանավորված  է  գերակա  հանրային  շահով։
   Ինչպես  ռասայի  և  ազգային  նկարագիր  տալու  դեպքում,  այնպես  էլ  հաշմանդամություն  ունեցողմարդու համար որևէ տերմինի ընտրությունը հաճախ հիմնվում է կարծրատիպերի և զգայական այլ ընկալումների վրա6։
 Երբեք չպետք է հիշատակել մարդուն բացառապես ըստ նրա հաշմանդամության՝ կաղ,  խուլ-համր,  կույր,  մտավոր հետամնաց,  հոգեկան  հիվանդ,  սայ5 Ասրիբաբյան Ե., Փոխհարաբերությունները սկսվում են վերաբերմունքից, Ե., 2013, էջ 17։
 6 Ալավերդյան Ա., Հավասար հնարավորություններ, տեղեկատվական գրքույկ, Unison, Ե., 2011,էջ 31։
 լակին գամված։
  Չպետք է գործածել «նորմալ» բառը՝ խոսելով հաշմանդամություն  չունեցող  մարդու  մասին  (երբ  համեմատում  ենք  հաշմանդամությունունեցողների  հետ)։
   Ճիշտ  տերմինաբանության  սկզբունքն  է՝  առաջնայինըմարդն է 7։
 Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության ևսոցիալական ներառման մասին ՀՀ օրենքը սահմանում է տեղեկատվության ևհաղորդակցման  մատչելիությունը  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  համար։
   Հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  համար  տեղեկատվության,զանգվածային  լրատվամիջոցների,  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների և էլեկտրոնային հաղորդակցման մատչելությունն ապահովում է լիազորած  մարմինը`  Հայաստանի  Հանրապետության  կառավարությանսահմանած կարգով։
   Գործող  համացանցային  կայքերը,  ինչպես  նաև  նոր  նախագծվող  կայքերը  ենթակա  են  հարմարեցման`  հաշվի  առնելով  համընդհանուր  դիզայնի սկզբունքները։
   Հանրային  և  մասնավոր  հեռուստառադիոընկերությունները  ապահովում են  մանկական  և  լրատվական հեռուստահաղորդումների ժեստերի լեզվով թարգմանությամբ հեռարձակումը։
   Հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար, իրենց անհատական կարիքներից ելնելով, համապատասխան տեղեկատվական տեխնոլոգիաների  և  ծրագրերի  մշակումն  ու  տեխնիկայի  կամ  վերականգնողականպարագաների  տրամադրումն  իրականացնում  են  իրավասու  պետական մարմինները։
 Փաստացիորեն, սակայն, հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության, ինչպես նաև դրանց լուսաբանման էթիկայի ոլորտումդեռ լուրջ անելիքներ կան։
 * ՀՀ հեռուստաեթերում հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց խնդիրները ներկայացված են խղճահարություն առաջացնող երանգներով, ինչպես նաևանտեղի պաթոսով։
  ԶԼՄ-ները հաճախ ուշադրություն չեն դարձնում այն բառերին, որոնցով բնութագրում  են իրենց հերոսներին։
   Պետք  է ասելիքը  եթեր  հեռարձակեն  հումորով,  որը  հնարավորություն  կտա  նյութը  հաղորդելու՝  չձանձրացնելով լսարանին։
 *  Ներկայացնելով  հաշմանդամություն  ունեցող  մարդկանց՝  ԶԼՄ-ները  չեննշում  նրանց  հնարավորությունները  դրական  տեսանկյունից,  օրինակ,  թե  որքան աշխատանք են կատարում նաև նրանք, որ այդ մարդիկ խնամքի կարիքունենալուց զատ կարող են օգտակար լինել։
 7 Սանոսյան Ս., Հավասար հնարավորություններ, տեղեկատվական գրքույկ, Unison, Ե., 2011, էջ15։
 * ՀՀ հեռուստաեթերում («ԱՐ» հեռուստաընկերություն և ՀՀ հանրային հեռուստաընկերություն)  հաշմանդամություն  ունեցող  մարդիկ  ներկայացված  ենորպես հասարակության լիարժեք անդամներ, այլ ոչ թե պասիվ, ոչ ինքնուրույնդիտողներ,  որոնք  ունեն  կրթություն,  մասնագիտություն  ստանալու  հավասարհնարավորություններ,  համապատասխան  տեխնիկական պայմաններ  և սոցիալական  ծառայություններից  օգտվելու  հնարավորություն,  ինչը  շատ  հաճախնկատելի չէ այլ հեռուստաընկերություններում։
 *  Հեռուստաընկերությունները  հաշմանդամություն  ունեցող  մարդկանցմասին նյութերում շատ հաճախ հաշվի չեն առնում, որ նաև կրտսեր լսարանինեն  տեղեկացնում,  որ  հարկ  է  նաև  երեխաներին  դրական  օրինակներ  ցույցտալ։
  Չեն կենտրոնանում մեկ թեմայի վրա (կրթություն, զբաղվածություն, անձնական կյանք և այլն), այլ այս ամենը ներկայացնում են միասին։
 * ՀՀ ԶԼՄ-ները չեն արդարացնում թեմայի իրենց ընտրությունը։
  Լուսաբանելով հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց համար ստեղծված մատչելի միջավայրի խնդիրը՝ խոսում են նաև հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց առողջական  խնդիրներից,  որոնք  առավել  շատ  անձնական  են,  և  դա  ճիշտ  կլիներ այն ժամանակ, երբ տվյալ անձի մասին հատուկ նյութ պատրաստվեր։
 * Լրագրողական էթիկայի տեսանկյունից կան վարվելակերպի ընդհանուրկանոններ,  որոնք  դեռևս  բաց  են։
   Հարցազրույց  անցկացնել  հաշմանդամություն  ունեցող  անձի  հետ  նշանակում  է  դիմել  նրան  և  ոչ  թե  ուղեկցողին  կամսուրդոթարգմանչին։
   Սա  կարող  է  համարվել  լրագրողական  էթիկայի  մեծխախտում։
  Կանգնած զրուցել հաշմանդամություն ունեցող անձի հետ դարձյալսխալ  է  և  անընդունելի։
   Անձը,  որը  օգտվում  է  անվասայլակից,  լրագրությանոլորտում հաճախ  դառնում է  քննարկման  լուրջ առարկա։
   Լրագրողը  կենտրոնանում  է  նման  մանրուքների  վրա՝  երկրորդ  պլան  մղելով  կարևոր  ասելիքը։
 Ինչ  վերաբերում  է  կոնկրետ  բառերին  և  բառակապակցություններին,  ապադրանք  շատ  են,  և  թերացումները  միշտ  չէ,  որ  ունենում  են  ուղղումներ։
   Կանբառեր  և  բառակապակցություններ,  որոնք  վիրավորանք  են  հաշմանդամություն  ունեցող  անձի  հասցեին,  ինչպես,  օրինակ,  «հիվանդ»,  «կաղ»,  «անլիարժեք»,  «անվասայլակին  գամված»,  «ի  ծնե  հաշմանդամ»,  «թերհաս»,  «մտավոր»,  «էպիլեպսիկ»,  «ցնցումավոր»  և  այլն։
   Նշված  բառերն  ու  բառակապակցություններն առնված են հայկական ԶԼՄ-ների կողմից հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասին լուսաբանված նյութերից։
  Սրանք, իհարկե, կարծրատիպեր առաջացնող բառեր և բառակապակցություններ են, որոնք, ցավոք սրտի,ունենում են իրենց վատ հետևանքները՝ հետք թողնելով մարդկանց վրա։
 Դիանա ՄանուկյանՀԱՇՄԱՆԴԱՄՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒՄԸՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԵՌՈՒՍՏԱԵԹԵՐՈՒՄ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԵՎ ԷԹԻԿԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԿՅՈՒՆԻՑԲանալի բառեր՝ վարքային ռազմավարություն, բժշկական ցուցանիշներ, ֆիզիկականխնդիր, սոցիալական քաղաքականություն, հաշմանդամության խնդիր, իրավական նորմ,էթիկա, հաշմանդամություն ունեցող անձ, կարծրատիպեր կոտրել, իրավական և էթիկականխնդիրներԱմփոփում։

Սոցիալական  խնդիրների  լուսաբանման  առանձնահատկությունը  կարևորելով՝  հոդվածում  քննության  նյութ  ենք  դարձրել  հաշմանդամություն  ունեցող  անձանց  խնդիրների  լուսաբանումը  հայկական  հեռուստաեթերում  իրավական  և  էթիկական  տեսանկյունից։
   Անդրադարձել  ենք  լրատվական  դաշտում  թույլ  տրված  բացթողումներին  և  սխալներին,  ներկայացրել  հաշմանդամության  մասին  2015  թ.-ին  պատրաստված  նյութերը  և  համեմատական վերլուծություն անցկացնելով՝ բացահայտել դրանց իրավական և էթիկական բացթողումները։
   Ստացված  արդյունքները  ցույց  են  տվել,  որ  հայկական  հեռուստաեթերում  հաշմանդամության  խնդիրը  լուսաբանելիս  դեռևս  լիարժեքորեն  պահպանված  չէ  ո՛չ  իրավական, ո՛չ էթիկական կողմը։
