ՄԱՍՆԱՎՈՐ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ ՍՏԱՑՎԱԾ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԱՊԱՑՈՒՅՑ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՔաղաքացիական դատավարությունում երբեմն առաջանում են իրավիճակներ, երբ պետք է գնահատական տալ այնպիսի հարցերի, որոնք պահանջում են մասնագիտական հատուկ գիտելիքներ։
  Այդպիսի  դեպքերում  դատարանը  կարող  է  կողմի  (կողմերի)  միջնորդությամբ  կամ  իր  նախաձեռնությամբփորձաքննություն  նշանակել։
   Քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքի  նշված  նորմի  ձևակերպումից հետևում է, որ փորձաքննության արդյունքում ձեռք բերված եզրակացությունը կարող է որպեսփորձագիտական եզրակացություն օգտագործվել այն դեպքում, երբ փորձաքննությունը նշանակվում էդատարանի կողմից։
  Այս դեպքում հարց է առաջանում՝ ինչպե՞ս պետք է վարվել այն փորձագիտականեզրակացության  հետ,  որը  արդյունք  է  ոչ  թե  դատարանի  կողմից  նշանակված  փորձաքննության,  այլստացվել  է  դատավարության  կողմերից  մեկի  նախաձեռնության  արդյունքում  իրականացված  փորձաքննության արդյունքում։
 Քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգիրքը,  սահմանելով  փորձաքննության  նշանակման  ևանցկացման  հետ  կապված  դրույթներ,  որևէ  կերպ  չի  անդրադառնում  մասնավոր  փորձաքննությունանցկացնելու  հնարավորությանը։
   Նման  մոտեցում  առկա  է  նաև  Ուկրաինայի  և  Մոլդովայի  քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքերում1։
  Մասնավորապես՝ Ուկրաինայի քաղաքացիական դատավարության  օրենսգրքի  66-րդ  հոդվածը  սահմանում  է.  «Փորձագիտական  եզրակացությունը  մանրամասն  նկարագրությունն  է՝  փորձագետի  կողմից  իրականացրած  փորձաքննության  արդյունքում  ձեռքբերված  տվյալների  և  պատասխանների  պարզաբանումը՝  դատարանի  կողմից  առաջադրված  հարցերի»։
   Ի  տարբերություն  Ուկրաինայի  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքի՝  Մոլդովայի  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգիրքն  ավելի  մանրամասն  է  կարգավորում  փորձաքննությաննշանակման  և  անցկացման  հետ  կապված  հարցերը։
   Մասնավորապես՝  նշվում  է.  «Գործով  վարույթիընթացքում գիտության, արվեստի, տեխնիկայի, արհեստի և այլ բնագավառների հատուկ գիտելիքներպահանջող  հարցերի  պարզաբանման  նպատակով՝  դատարանը  կարող  է  կողմերի  միջնորդությամբ,իսկ  օրենքով  սահմանված  դեպքերում՝  իր  նախաձեռնությամբ  նշանակել  փորձաքննություն»։
   Ավելին՝կողմերն իրավունք ունեն ներկայացնել հարցեր և միջնորդել, որ դրանք ներառվեն փորձագետին առաջադրվող հարցերի մեջ, բայց վերջնական հարցերի շրջանակը որոշում է դատարանը։
  Ինչպես տեսանք,ուղղակիորեն մասնավոր փորձաքննության նշանակման և անցկացման հնարավորության մասին նորմեր  չեն  պարունակում  ոչ  Ուկրաինայի  և  ոչ  էլ  Մոլդովայի  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքերը։
  Այլ մոտեցում է առկա Գերմանիայի քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքում, որտեղմասնավոր  փորձաքննությունը  դիտվում  է  որպես  գործի  վարույթում  մրցակցության  սկզբունքի  ապահովման ևս մեկ լծակ, բացի դա ուղղված է թեթևացնելու դատարանի ծանրաբեռնվածությունը2։
  Գերմանիայի  քաղաքացիական  դատավարությունում,  ինչպես  գրեթե  բոլոր  մայրցամաքային  իրավականհամակարգ  ունեցող  երկրներում,  գործում  է  փորձագետի՝  դատարանի  կողմից  նշանակման  կարգը։
 Փորձագետները  նշանակվում  են  փորձագետների  հատուկ  ցուցակում  ընդգրկված  անձանցից՝  դատարանի կողմից՝ հաշվի առնելով նաև կողմերի կարծիքները։
  Փորձագետին առաջադրվող հարցերի շրջանակը ևս ընտրում է դատարանը՝ կրկին հաշվի առնելով կողմերի կարծիքներն ու միջնորդությունները։
 Այս  ընդհանուր  կարգը  նախատեսելու  հետ  միաժամանակ  Գերմանիայի  քաղաքացիական  դատավարության օրենսգիրքը նախատեսում է նաև մասնավոր փորձաքննության հնարավորությունը։
  Այն դեպքերում, երբ կողմը համաձայն չէ դատավարությանը ներգրավված փորձագետի եզրակացության հետ,կարող է ինքն անձամբ նախաձեռնել փորձաքննության իրականացում այլ փորձագետի մոտ, որի դեպքում  ծախսերը  հոգում  է  անձամբ։
   Իհարկե,  մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքում  ստացված  եզ1 Гражданский процессуальный кодекс республики молдова, հասանելի է՝http։
 //lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=286229&lang=2, Гражданский процессуальный кодекс Украины сизменениями от 04.02.2016, հասանելի է՝ http։
 //meget.kiev.ua/kodeks/gpk/. րակացությունը  դատարանի  համար  ավելի  պակաս  նշանակություն  և  արժանահավատություն  ունի,քան դատարանի կողմից նշանակված փորձագետինը, քանի որ այն «հովանավորվում է» կողմերից մեկի կողմից, սակայն, ինչպես վկայում է գերմանական փորձը, այն որոշ դեպքերում բավականին արդյունավետ  միջոց  կարող  է  լինել։
   Ի  տարբերություն  մայրցամաքային  իրավական  համակարգի  երկրների՝միանգամայն այլ և, կարելի է ասել, փոքր-ինչ ծայրահեղ մոտեցում է առկա անգլո-սաքսոնական իրավական  համակարգի  մի  շարք  երկրներում։
   Ամերիկյան  համակարգում  գործում  է  վկա-փորձագետներիինստիտուտը, այսինքն՝ փորձագետները հանդես են գալիս որպես հատուկ գիտելիքներ ունեցող վկաներ, որոնք պաշտպանում են կողմերից մեկի շահերը՝ իրենց մասնագիտական գիտելիքները օգտագործելով1։
   Մասնագիտական  ժարգոնում  վկա-փորձագետները  անվանվում  են  «սաքսոֆոններ»,  որիիմաստն այն է, որ փաստաբանը հմտորեն գործածում է վկա-փորձագետին, որպեսզի հնչեցնի իր ցանկալի  նոտաները։
   Նշված  կարգավորման  պարագայում  ստացվում  է,  որ  նույն  գործով  նույն  հարցի  վերաբերյալ  կարող  ենք  ունենալ  երկու  միանգամայն  իրարից  տարբեր  եզրակացություններ,  քանի  որփորձագետները ֆինանսավորվում են կողմերի կողմից, և ոչ մի փորձագետ չի ցանկանում «հիասթափեցնել» իրեն ֆինանսավորողին։
  Ամերիկյան մոդելը բազմաթիվ անգամներ քննադատվել է տեսաբանների կողմից, և իրոք այն կարելի է համարել փոքր-ինչ ծայրահեղական մոտեցում, որի արդյունքում իջնում է փորձաքննության արժեքը։
 Ելնելով  այն  սկզբունքից,  որ  դատավարության  մասնակիցները  կարող  են  պաշտպանել  իրենցիրավունքներն ու շահերը օրենքով չարգելված ցանկացած միջոցով, կարելի է պնդել, որ ՀՀ քաղաքացիական  դատավարությունում  մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքում  ձեռք  բերված  եզրակացությունը կարող է և պետք է դիտվի որպես ապացույց։
  Իր մի քանի որոշումներում նման դիրքորոշում էարտահայտել  նաև  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանը։
   Մասնավորապես՝  3-168  (ՎԴ)  և  3-657  (ՎԴ)  գործերով2Վճռաբեկ  դատարանը  կատարել  է  հետևյալ  եզրահանգումը՝  «ՀՀ  քաղաքացիական  դատավարությանօրենսգրքի  60-րդ  հոդվածով  նախատեսվում  է  գործի  քննության  ժամանակ  ծագող  հատուկ  գիտելիքներ  պարունակող  հարցերի  պարզաբանման  նպատակով  դատարանի  կողմից  փորձաքննություն  նշանակելու  հնարավորություն։
   Մինչդեռ  որևէ  հոդվածով  նախատեսված  չէ  դատավարության  մասնակցինախաձեռնությամբ  անցկացված  փորձաքննության  անթույլատրելիությունը»։
   Ինչպես  տեսնում  ենք,Վճռաբեկ դատարանը հաստատում է այն, որ մասնավոր փորձաքննության արդյունքում ձեռք բերվածեզրակացությունը պետք է դիտարկել որպես ապացույց և ոչ մի պարագայում չի կարող ճանաչվել անթույլատրելի։
   Պատասխանելով  մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքում  ձեռք  բերված  եզրակացության՝ թույլատրելի ապացույց ճանաչելու հարցին՝ Վճռաբեկ դատարանը ոչ մի որոշման մեջ չի անդրադարձել  այն  հարցին,  թե  ապացույցի  ինչ  տեսակ  պետք  է  համարվի  այն։
   Այս  դեպքում  հնարավոր  էերկու տարբերակ՝ մասնավոր փորձաքննության արդյունքում ձեռք բերված եզրակացությունը կարող էդիտարկվել կա՛մ որպես գրավոր ապացույց, կա՛մ որպես փորձագիտական եզրակացություն։
  Ներկայիսկարգավորման պայմաններում մասնավոր փորձաքննությունը չի կարող համարվել փորձաքննություն,որովհետև  դրա  նշանակման,  անցկացման  կարգը  չի  համապատասխանում  Քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքով՝  փորձաքննության  համար  սահմանված  կարգին։
   Ս.  Մեղրյանն  իր  «Ապացուցումը  ՀՀ  քաղաքացիական  դատավարությունում»  աշխատությունում  նշում  է,  որ  մասնավոր  փորձաքննության արդյունքները (եզրակացություն, կարծիք) դիտարկվում են որպես գրավոր ապացույց3։
  Իսկապես,  պրակտիկայում  մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքներն  օգտագործվում  են  որպես  գրավոր ապացույց։
  Սակայն, կարծում ենք՝ այս դեպքում խեղաթյուրվում է փորձաքննության էությունը։
 Մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքի՝  որպես  ապացույց  օգտագործման  հարցին  է  անդրադառնում ՀՀ արդարադատության նախարարության կողմից շրջանառության մեջ դրված «ՀՀ քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքում  փոփոխություն  կատարելու  մասին  ՀՀ  օրենքի»  նախագիծը։
 Քաղաքացիական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  նախագիծը,  փորձելով  բարձրացնել  մրցակցության սկզբունքի դերը գործով վարույթում, սահմանել է, որ փորձաքննություն կարող է նշանակվել միայն կողմի (կողմերի) միջնորդությամբ, և այլևս չի նախատեսում դատարանի նախաձեռնությամբ փորձաքննություն  նշանակելու  հնարավորությունը.  սրա  հետ  մեկտեղ  նախատեսում  է  նաև  գործին  մասնակցող  անձի  ներկայացրած  փորձագետի  եզրակացությունը՝  որպես  ապացույց  օգտագործելու  հնարավորությունը։
  Մասնավորապես՝ 74-րդ հոդվածի համաձայն՝1. Գործին մասնակցող անձի ներկայացրած փորձագետի եզրակացությունն իր ապացուցողականնշանակությամբ հավասարազոր է առաջին ատյանի դատարանի որոշմամբ նշանակված փորձաքննության  արդյունքում  ստացված  փորձագետի  եզրակացությանը,  եթե  այն  կատարածփորձագետը  մինչև  նախնական  դատական  նիստի  ավարտը  դատարանի  առջև  գրավոր2 3-168 (ՎԴ) 2008-23.04.2008, 3-657 (ՎԴ) 2008-28.11.2008։
 3 Նույն տեղում, էջ 212։
 հաստատում  է  այն`  նախազգուշացվելով  ակնհայտ  կեղծ  եզրակացություն  տալու  համարքրեական պատաuխանատվության մաuին։
 2.  Առաջին  ատյանի  դատարանը  փորձագետից  uտորագրություն  է  վերցնում  նախազգուշացմանմաuին, որը կցվում է դատական նիuտի արձանագրությանը։
 3.  Գործին  մասնակցող  անձի  ներկայացրած  փորձագետի  եզրակացությունը  պետք  է  համապատասխանի սույն օրենսգրքի 71-րդ հոդվածի պահանջներին։
 4.  Գործին  մասնակցող  անձի  ներկայացրած  փորձագետի  եզրակացությանը  կցվում  է  այն  տվածփորձագետի որակավորումը և մասնագիտական գիտելիքները հավաստող փաստաթուղթ։
 Ինչպես տեսնում ենք, նոր օրենսգրքի նախագիծը ցուցաբերել է բոլորովին նոր մոտեցում և մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքում  ձեռք  բերված  եզրակացությունը  հավասարացրել  դատարանիորոշմամբ  նշանակված  փորձաքննության  արդյունքում  ստացված  եզրակացությանը։
   Այս  մոտեցումըփոքր-ինչ ընդունելի չէ, քանի որ վարույթի ընթացքում իրականացված փորձաքննությունը, որն իրականացվել է դատարանի կողմից նշանակված փորձագետի կողմից, չի կարող հավասարեցվել վարույթիցդուրս, գործին մասնակցող անձանցից մեկի ֆինանսավորմամբ կատարված փորձաքննությանը։
  Ամենդեպքում,  անձը  դատարան  կներկայացնի  այնպիսի  փորձագիտական  եզրակացություն,  որը  կբխի  իրշահերից,  իսկ  դատարանի  կողմից  նշանակված  փորձագետը,  լինելով  գործի  ելքով  չշահագրգռվածանձ, կարող է տրամադրել առավել արժանահավատ եզրակացություն։
 Մասնավոր  փորձաքննությունը՝  որպես  փորձաքննության  տեսակ  օգտագործվում  է  մի  շարքերկրների (ԱՄՆ, Գերմանիա) քաղաքացիական դատավարություններում, և ուղղված է լուծելու միաժամանակ երկու խնդիր.1.  ուժեղացնել քաղաքացիական դատավարության մրցակցային բնույթը,2.  հեշտացնել ու թեթևացնել դատարանների աշխատանքը։
 Ինչպես ցույց է տալիս վիճակագրությունը, մեր դատարանները ևս ունեն ծանրաբեռնվածությունըթեթևացնելու խնդիր, իսկ օրենսդրական կարգավորումներն աստիճանաբար տանում են դեպի ավելիմրցակցային  դատավարության։
   Հաշվի  առնելով  այս  հանգամանքները՝  առաջարկում  ենք  մասնավորփորձաքննության արդյունքում ձեռք բերված եզրակացությունը դիտարկել ոչ թե որպես գրավոր ապացույց, այլ որպես փորձագիտական եզրակացության տեսակ՝ իհարկե, սահմանելով այնպիսի չափանիշներ, որոնց համապատասխանելու դեպքում միայն մասնավոր փորձաքննությունը կհամարվի լիարժեքփորձաքննություն։
  Այս դեպքում օրինակելի է Գերմանիայի քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի  կարգավորումը,  այսինքն՝  դատարանի  կողմից  նշանակվող  փորձագետի  եզրակացությունն  ունիավելի բարձր արժեք, քան մասնավոր փորձաքննության արդյունքում ձեռք բերվածը, բայց վերջինս ևսհամարվում է փորձաքննություն, եթե պահպանվել են օրենքով սահմանված ընթացակարգերը։
  Որպեսզի մասնավոր փորձաքննությունը համարվի փորձաքննություն, առաջարկում ենք՝1.  այն  փորձաքննությունների  դեպքում,  որոնք  լիցենզավորման  ենթակա  չեն՝  եզրակացությանհետ  դատարան  ներկայացնել  նաև  ապացույց  այն  մասին,  որ  փորձագետը  հանդիսանում  էտվյալ  ոլորտի  մասնագետ  և  եզրակացության  վերջում  փորձագետի  նշում  այն  մասին,  որ  նապատասխանատվություն է կրում վերջինիս հավաստիության և անկողմնակալության համար։
 2.  այն  փորձաքննությունների  դեպքում,  որոնք  ենթակա  են  լիցենզավորման՝  եզրակացությանհետ  դատարան  ներկայացնել  նաև  փորձագետի  լիցենզիան  և  եզրակացության  վերջում  փորձագետի նշում այն մասին, որ նա պատասխանատվություն է կրում վերջինիս հավաստիությանև անկողմնակալության համար։
 Այնուամենայնիվ,  պետք  է  հաշվի  առնել  այն,  որ  մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքում  ձեռքբերված եզրակացությունը հավասարազոր չէ դատարանի կողմից նշանակված փորձաքննության արդյունքում  ստացվածին,  քանի  որ  նման  կարգավորման  պարագայում  դատարանի  կողմից  նշանակվածփորձաքննությունը կկորցնի իր նշանակությունը և նպատակը։
 Մերի ՄոսինյանՄԱՍՆԱՎՈՐ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ ՍՏԱՑՎԱԾ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԱՊԱՑՈՒՅՑ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ մասնավոր փորձաքննություն, փորձագետի եզրակացություն, թույլատրելի ապացույց, գրավոր ապացույցներ, փորձագետ-վկաներ։

Հոդվածում քննարկվում է մասնավոր փորձաքննության արդյունքում ստացված եզրակացության՝ քաղաքացիական դատավարությունում որպես ապացույց դիտարկելու հարցը։
  Ուսումնասիրվում է մի շարք երկրների (Մոլդովա, Ուկրաինա, Գերմանիա, ԱՄՆ) օրենսդրական կարգավորումներն այս ինսիտուտի վերաբերյալ, ինչպես նաև  Քաղաքացիական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  նախագծի  կարգավորումները,  տարբեր  հեղինակների  կարծիքները։
   Առաջարկվում  է  մասնավոր  փորձաքննության  արդյունքում  ստացված  եզրակացությունը  դիտարկել  ոչ  թե որպես գրավոր ապացույց, այլ փորձագետի եզրակացություն, որը, սակայն, չպետք է հավասարվի դատարանի  կողմից նշանակված փորձաքննության արդյունքում ստացված եզրակացությանը։
