ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐՈՒՄՏնտեսական առաջընթացի և աճի կայուն տեմպերի ապահովման գործում չափազանց կարևոր էբանկային համակարգի դերը։
  Լինելով ֆինանսական համակարգի առանցքային օղակը` բանկային համակարգի  կողմից  իրականացվում  է  ֆինանսական  շուկայի  թերևս  ամենաբարդ  և  պատասխանատուգործառույթներից  մեկը՝  ավանդների  ներգրավման  և  վարկերի  տրամադրման  ծառայությունը։
   Այնբանկն  առանձնացնում  է  ֆինանսական  համակարգի  այլ  մասնակիցներից՝  բանկային  համակարգըդարձնելով խիստ կարգավորվող ոլորտներից մեկը։
  Հատկապես ֆինանսատնտեսական վերջին ճգնաժամի տարիներին բանկերը բախվեցին իրացվելիության և ակտիվների արժեզրկման լուրջ խնդիրներիհետ, որոնք շատ արագ փոխանցվեցին տնտեսության իրական հատված՝ բերելով վարկավորման ծավալների և իրացվելիության մակարդակի նվազման և, ի վերջո, տնտեսական անկման։
  Այս ամենը նշանակում է, որ վերահսկող մարմիններն ու բանկերի համապատասխան ծառայություններն առանձնակիկարևորություն  պետք  է  տան  հսկողության  հարցերին՝  արագորեն  արձագանքելով  բանկերում  և  ընդհանրապես ֆինանսական համակարգում տեղի ունեցող փոփոխություններին՝ զարգացնելով և ավելիբարձրացնելով ֆինանսական հսկողության համակարգի արդյունավետությունը։
 Ֆինանսական  հսկողությունը,  համարվելով  յուրաքանչյուր  ընկերության  անբաժանելի  մաս,  հետապնդում է տնտեսվարող սուբյեկտի ֆինանսական վիճակի գնահատման, այլ սուբյեկտների ֆինանսական վիճակի հետ համեմատական վերլուծության իրականացման, ինչպես նաև արդեն իսկ ձևավորված  անցանկալի  վիճակների  մեջ  հայտնվելու  պատճառների  բացահայտման  և  տվյալ  վիճակից  դուրսգալու միջոցառումների մշակման նպատակ։
  Այսպիսով` ֆինանսական հսկողությունը համալիր գործառույթների ամբողջություն է՝ միտված հետազոտելու և գնահատելու տնտեսվարող սուբյեկտի գործունեության  արդյունքների  համապատասխանությունը  տրված  պահանջներին,  ստանդարտներին,  նորմատիվներին,  գտնելու  այդ  ընթացքում  բացահայտված  շեղումների,  թերացումների  պատճառներն  ուառաջարկելու  դրանց  վերացմանն  ուղղված  լուծումներ։
   Այն  շարունակական  գործընթաց  է,  որը  պահանջում  է  ամենօրյա  հսկողություն  ընկերության  առջև  դրված  նպատակների  իրականացման  համար։
 Բնականաբար,  այդ  նպատակները  կարող  են  լինել  տարբեր՝  կախված  օբյեկտի  գործունեության  ոլորտից, կարգավորող իրավական դաշտի առանձնահատկություններից, սակայն կան նաև ընդհանրականնպատակներ, որոնք կարող են վերագրվել տնտեսվարող ցանկացած սուբյեկտի։
  Դրանք խմբավորվումեն ըստ հետևյալ հատկանիշների`Գործառնական նպատակներ՝•  ակտիվների կառավարման արդյունավետություն,•  շահութաբերության բարձր ցուցանիշներ,•  առավելագույն պաշտպանվածություն հնարավոր ռիսկերից և ֆինանսական կորուստներից։
 Տեղեկատվության նկատմամբ պահանջներ՝•  ամբողջականություն,•  արժանահավատություն,•  ժամանակին տրամադրելու անհրաժեշտություն։
 Այս  պահանջներն  անհրաժեշտ  են,  որ  ընկերության  կառավարման  մարմինները  կարողանան  ժամանակին ընդունել որոշումներ՝ հիմնված արժանահավատ և համալիր տեղեկատվության վրա։
 Ընդ որում, ընկերության նպատակները պետք է համապատասխանեն`•  օրենսդրական դաշտի պահանջներին,•  վերահսկող մարմնի կողմից սահմանված իրավանորմատիվային ակտերին,•  մայր կազմակերպության կողմից սահմանված ներքին ընթացակարգերին։
 Երրորդ խմբի նպատակների ապահովումն ընկերությանը թույլ է տալիս պաշտպանելու իր անուննու  համբավը։
   Ընկերության  անունը,  համբավը  չափազանց  կարևոր  հասկացություններ  են.  նույնիսկչնչին բիծը կարող է բերել ֆինանսական ահռելի կորուստներ։
 Որքան մեծ է կազմակերպությունը, որքան շատ է դրա կողմից մատուցվող ծառայություններիքանակը կամ արտադրանքի տեսականին, այնքան դժվար է վերահսկել և կանխել վերոնշյալ անցանկալի  երևույթներն  առանց  առանձնացված  ստորաբաժանման  առկայության,  որը  կհսկի  անցանկալի երևույթների ի հայտ գալու ռիսկերը կամ կնվազեցնի հավանականությունը, իսկ բացահայտման դեպքում՝ կկանխարգելի դրանք։
 Ֆինանսական հսկողության կազմակերպումը պահանջում է բանկում հետևյալ 2 երևույթներիառկայություն՝Անկախություն։
  Ֆինանսական հսկողություն իրականացնող մարմինը նախ և առաջ պետք էլինի անկախ, որը ենթադրում է ֆինանսական հսկողության արդյունքում բացահայտված սխալների,  թերացումների  մասին  տեղեկատվության  հաղորդում  կառավարման  մարմիններին՝  բացառելով այլ ստորաբաժանումների և աշխատակիցների հնարավոր ազդեցությունները և ամեն տեսակի շահերի բախումը։
  Ֆինանսական հսկողության իրականացման անկախությունն ու օբյեկտիվությունն  ապահովելու  նպատակով  դրա  կազմակերպումն  իրականացվում  է  բանկի  ֆինանսականտնօրենի կամ անմիջապես գործադիր տնօրենի (տնօրինության) ենթակայության ներքո։
  Սա հնարավորություն է տալիս արագ և արդյունավետ կերպով վերացնելու բացահայտված խնդիրներն ութերացումները։
 Ռիսկ1։
   Այն  ֆինանսական  հսկողության  անբաժանելի  մասն  է.  բնութագրում  է  այս  կամ  այնիրադարձության  (երևույթի)  ի  հայտ  գալու  հավանականությունը։
   Բանկային  ռիսկերի  առկայությունը  բխում  է  բանկային  գործի  առանձնահատկություններից,  և  ֆինանսական  հսկողությանգլխավոր նպատակներից մեկը դրանց բացահայտումն ու ֆինանսական հնարավոր կորուստներիցբանկի պաշտպանվածության ապահովումն է։
 Հետազոտենք այն կատեգորիաները, որոնք կանխորոշում են բանկերում իրականացվող ֆինանսական հսկողության առանձնահատկությունները։
 Օրենսդրական  միջավայր։
   ՀՀ-ում  ներդրված  է  ֆինանսական  համակարգի  կարգավորման  ևվերահսկման  միասնական  համակարգ,  որն  իրականացվում  է  Հայաստանի  ՀանրապետությանԿենտրոնական  բանկի  կողմից։
   Ընդ  որում,  ՀՀ  Կենտրոնական  բանկը  սահմանում  է  «Բանկերիներքին հսկողության իրականացման նվազագույն պայմանները» կանոնակարգը, որը նպատակ էհետապնդում  ՀՀ  առևտրային  բանկերում  բարձրացնելու  ներքին  հսկողության  համակարգերիարդյունավետությունը։
 Բանկային  գործի  առանձնահատկությունները։
   Բանկային  համակարգում  ֆինանսականհսկողության  նկատմամբ  առանձնահատուկ  մոտեցումը  պայմանավորված  է  երկրի  տնտեսությունում,  ինչպես  նաև  ֆինանսական  համակարգում  բանկային  համակարգի  ունեցած  ակտիվ  ևառանցքային  դերակատարմամբ։
   Տնտեսության  մեջ  բանկային  համակարգի  դերը  կարելի  էհամեմատել  արյունատար  անոթների՝  մարդու  մարմնում  ունեցած  դերակատարման  հետ։
   Այսպիսով` բանկերի համակարգային բնույթը ստեղծում է մի միջավայր, որտեղ բանկային համակարգումտեղի  ունեցող  իրադարձություններն  իրենց  անմիջական  ազդեցությունն  են  թողնում  ինչպես  ֆինանսական  համակարգի,  այնպես  էլ  երկրի  տնտեսության  վրա։
   Այդ  պատճառով  բանկերումֆինանսական  հսկողությունը  կրում  է  խիստ  կանոնակարգված  բնույթ։
   Մյուս  կողմից,  բանկայինգործի  անկայուն  բնույթն  իր  հերթին  պահանջում  է  մեծ  կենտրոնացում  ֆինանսական  հսկողության համակարգերի վրա։
 Բանկային  գործի  անկայունություն։
   Սա  պայմանավորված  է  բանկի  եկամուտների  ևծախսերի  մեծ  կախվածությամբ  մեկ  կամ  մի  քանի  խոշոր  ավանդատուներից  և  վարկառուներից։
 Այդպիսի  ավանդատուների  և  վարկառուների  չնախատեսված  արտահոսքը  բանկին  կարող  էկանգնեցնել իրացվելիության խնդիրների առջև։
 Ֆինանսական  լևերեջի  բարձր  մակարդակի  առկայություն։
   Համեմատած  այլ  ոլորտներումտնտեսվարող  ընկերությունների  հետ`  բանկերը  ձևավորում  են  սեփական  կապիտալը  մի  քանիանգամ  գերազանցող  պարտավորություններ՝  առաջացնելով  ֆինանսական  լևերեջի  ռիսկ,  որըբանկի՝  իր  առջև  ստանձնած  պարտավորությունները  ժամանակին  չկատարելու  հավանականությունն  է։
   Նպատակ  ունենալով  սահմանափակելու  բանկի`  ֆինանսական  լևերեջի  արդյունքումծագած ռիսկերի հնարավոր բացասական ազդեցությունը` ՀՀ կենտրոնական բանկը սահմանում էտնտեսական հետևյալ երեք նորմատիվները`1. Բանկի կանոնադրական կապիտալի և ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը,2. Բանկի կապիտալի համարժեքության երկու նորմատիվները՝1  Ռիսկ-ը  ծագել  է արաբերեն  “risque”  բառից,  որը մեկնաբանվում  է  որպես  անցանկալի  իրադարձության, վնասի  ի հայտ  գալուհավանականություն։
 •  հիմնական  կապիտալի  և  ռիսկով  կշռված  ակտիվների  գումարների  միջև  սահմանային  հարաբերակցությունը,•  ընդհանուր կապիտալի և  ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջև սահմանային հարաբերակցությունը,3.  Ակտիվների և պասիվների ժամկետայնության  տարբերություններ  և  ակտիվների  և  պարտատավորությունների արտարժութային դիրքերի տարբերություններ1։
 Ընդգծենք, որ ավանդատուների վստահությունը կախված է ոչ միայն կոնկրետ բանկից, այլև ընդհանուր  բանկային  համակարգում  առկա  իրավիճակից,  և  մեկ  բանկում  առկա  խնդիրները  ձևավորումեն  համակարգային  խնդիրներ,  և  ավանդատուների  անվստահության  դրսևորումը  մեկ  բանկի  նկատմամբ  սկիզբ  է  դնում  ամբողջ  բանկային  համակարգի  նկատմամբ  անվստահության  դրսևորմանը։
   Այդիսկ պատճառով բանկերը և վերահսկող մարմինները պետք է անեն առավելագույնը` նշված ռիկսերը ևբացասական ազդեցությունները սահմանափակելու համար։
  Տարբեր  տարածաշրջաններում  գործող  առևտրային  բանկերի  ֆինանսական  հսկողության  իրականացման մոտեցումների հիմքում միանշանակ ընկած են ընդհանուր դատողություններ և նպատակներ,  որոնցով  բանկերն  առաջնորդվում  են  իրենց  գործունեության  ընթացքում։
   Ձգտելով  լինել  ֆինանսապես  ապահով,  ունենալ  պրոֆեսիոնալ  կառավարման  անձնակազմ  և  ղեկավարվել  ռիսկ-եկամուտհարաբերակցության  ցանկալի  մակարդակի  պահպանմամբ`  բանկերում  ներդվում  է  ֆինանսականհսկողության ֆունկցիան, որն իրականացվում է հետևյալ սկզբունքների հիման վրա՝•  Ֆինանսական հսկողության իրականացումը շարունակական գործընթաց է, որն իրագործվումէ  առաջին  մակարդակում  բանկի  յուրաքանչյուր  աշխատակցի  կողմից  և  երկրորդ  մակարդակում`  արդեն կենտրոնացված կերպով համապատասխան ստորաբաժանման կողմից։
  Այսպիսով` այն ընդունումէ երկմակարդակ մոդել, որտեղ առաջին մակարդակում բանկի յուրաքանչյուր աշխատակից իր աշխատանքային  պարտականությունների  կատարման  ընթացքում  իրականացնում  է  հսկողություն,  իսկերկրորդ  մակարդակում  արդեն  կենտրոնացված  կերպով  հսկողություն  է  իրականացնում  համապատասխան առանձնացված ստորաբաժանումը։
 •  Ֆինանսական  հսկողության  կազմակերպումն  անհրաժեշտ  է  իրականացնել  այլ  ստորաբաժանումների աշխատանքներից անկախ, որպեսզի նախադյալներ ստեղծվեն աշխատանքների իրականացման անկողմնակալության և շահերի հնարավոր բախման բացառման համար։
  Այս ամենն ապահովումէ բացահայտված սխալների, թերացումների արձանագրումը և, որպես հետևանք, դրանց ուղղմանը ևվերացմանը  միտված  միջոցառումների  իրականացումը։
   Այսպիսով`  ֆինանսական  հսկողությունիրականացնող  մարմինը  բնորոշվում  է  իր  ինքնուրույնության  աստիճանով,  որով  էլ  պայմանավորվումեն իրականացվող հսկողության որակը և օբյեկտիվության մակարդակը։
 •  Ֆինանսական  հսկողության  իրականացումն  ունի  հստակ  նպատակաուղղվածություն,  այն  է՝ապահովել բանկի համար ցանկալի ֆինանսական վիճակ և ծավալած գործունեության համապատասխանությունն օրենսդրությանը և իրավանորմատիվային այլ ակտերին։
 Գծապատկեր 1. Ֆինանսական հսկողության երկմակարդակ կառուցվածքը1  Արտարժույթի  տնօրինման  նորմատիվների  սահմանաչափերը  և  հաշվարկման  եղանակները  ներկայացվում  են  ԿԲ  խորհրդիկողմից  հաստատված  (Տե՛ս  «Բանկերի  գործունեության  կարգավորումը,  բանկային  գործունեության  հիմնական  տնտեսական նորմատիվները» կանոնակարգ 2-ում, 2007 թ. փետրվարի 16, Երևան)։
 Ամփոփելով նշենք, որ ֆինանսական հսկողությունը համապատասխան բաժնի կողմից իրականացվող  անընդհատ  գործընթաց  է,  որը  կազմակերպվում  է  այլ  ստորաբաժանումների  աշխատանքներից  անկախ՝  նպատակադրված  ապահովելու  բանկի  կողմից  իրականցվող  գործառնությունների համապատասխանությունը բանկային օրենսդրությանը և նվազեցնելու բանկի` ֆինանսական կորուստներ կրելու հավանականությունը։
 Հովհաննես ԳևորգյանՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐՈՒՄ Բանալի բառեր՝ ֆինանսական հսկողություն, առևտրային բանկեր, վերահսկողություն։

Հոդվածը նվիրված է առևտրային բանկերում և բանկային համակարգում ֆինանսական հսկողության իրականացման  սկզբունքների  և  առանձնահատկությունների  ուսումնասիրմանը։
   Աշխատանքի  շրջանակներում  իրականացվել  է  բանկային  համակարգում  և  տնտեսության  այլ  ոլորտներում  իրականացվող  ֆինանսական  հսկողության  կազմակերպման  մոտեցումների  համեմատական  վերլուծություն,  ընդգծվել  են  բանկերում  ֆինանսական  հսկողության  համակարգի  անհրաժեշտությունը  և  առանցքայնությունը։
   Ներկայացվել  և  քննարկվել  է  բանկային  համակարգում  իրականացվող  ֆինանսական  հսկողության  կազմակերպման  երկմակարդակ  մոդելը,  որի  ընթացքում ընդգծվել է ֆինանսական հսկողության ստորաբաժանման աշխատանքների կարևորությունը։
