ՖԵՆԹԵԶԻ ԺԱՆՐԸ. ԱՌԱՍՊԵԼԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԸ ՍԹԵՖԱՆԻ ՄԵՅԵՐԻ «ՄԹՆՇԱՂ» ՎԻՊԱՇԱՐՈՒՄԳրականությունը միշտ էլ սերտ կապեր ու առնչություններ է ունեցել բանահյուսության հետ։
  Բազմաթիվ  գրական  երկեր  ունեն  բանահյուսական,  առասպելական  տարրեր,  կերպարներ,  շատերում  անգամ ամբողջությամբ վերապատմվում են տարբեր առասպելներ ու ավանդազրույցներ։
  Եվ գրականության ու բանահյուսության այդ սերտ կապն էլ 19-րդ դարի վերջում ծնունդ է տվել ֆենթեզի (անգլ.` fantasy) ժանրին։
 Ֆենթեզին  ֆանտաստիկ  գրականության  մի  տեսակ  է,  որտեղ  առասպելներն  իրենց  հերոսներովբերվում են իրական կյանք, բախվում են անցյալն և ներկան։
  Ներկան, սակայն,  ևս որոշակի չէ։
  Պատկերվում է մեր իրականությունից անկախ մի այլ իրականություն, որտեղ մարդկանց կողքին ապրում ենառասպելական էակներ` էլֆեր, թզուկներ, հսկաներ, վամպիրներ։
 Ֆանտաստիկ  գրականության  մեջ  հեղինակն  իր  երևակայությամբ  մեր  աշխարհի  մեջ  կերտում  էմի ուրիշ աշխարհ, փորձում կապել իրականությունն իր երևակայության հետ, բացատրել գերբնականշատ ու շատ իրողություններ գիտական տեսանկյունից։
  Գիտաֆանտաստիկ գրականության վառ օրինակներ են Ժյուլ Վեռնի երկերը, որտեղ գործողություններն իրական աշխարհում են, մինչդեռ ֆենթեզիժանրի  դեպքում  իրականությունն  այլ  է։
   Հեղինակը  կերտում  է  իր  երևակայական  աշխարհը,  որտեղցանկացած գերբնական երևույթ կազմում է այդ աշխարհի մի մասը։
  Երկում մարդկանց զուգահեռ ապրում են առասպելական ամենատարբեր կերպարներ, որոնց գոյությունը բացատրել անգամ չի ձգտումհեղինակը։
 Ֆենթեզի ժանրի մյուս բնորոշ հատկանիշը կախարդանքն է։
  Կախարդանքն ու հրաշքները նույնանում  են  հերոսի  հետ,  շատ  անգամ  էլ  իրենք  են  կերպավորվում,  դառնում  գործողությունների  շարժառիթ, հիմք, լուծում բազում խնդիրներ և հակառակը` ստեղծում դրանք։
  Կախարդանքն ունի իր սեփական  կամքը,  ինքն  է  որոշում`  ում  օգնել,  ում`  ոչ  և  այդ  օգնության  համար  միշտ  հատուցում  է  պահանջում։
 Հեղինակն  իր  աշխարհը  կարող  է  կերտել  մեր  մոլորակում,  ուրիշ  համաստեղությունում,  անգամտարբեր  զուգահեռ  աշխարհներում  միաժամանակ։
   Ֆենթեզի  ժանրում  խախտվում  են  ժամանակի  ուտարածության բոլոր պատկերացումները։
  Հերոսը կարող է մեր իրականության համար անհնարին ժամանակում անցնել անհնարին ճանապարհ կամ էլ ճանապարհորդել երևակայական ու անբացատրելիժամանակատարածային  լաբիրինթոսներով։
   Հեղինակը  մեր  օրեր  է  բերում  անցյալի  աստվածներին  ևարարչագործությունը կապում ներկայի հետ։
  Խախտվում են ժամանակի բոլոր հիմքերը, և կերտվում էմի նոր ժամանակ, որը համապատասխանում է իր իրականությանը։
  Օրը կարող է տարի լինել, տարին`օր,  մարդու  կյանքը`  մի  ակնթարթ,  անվերջանալի  հավերժություն։
   Հերոսն  ապրում  է  հավերժականկյանքով, բայց ինքն էլ չի գիտակցում այդ հավերժությունը։
 Ժանրը  ձևավորվում  է  19-րդ  դարի  վերջում,  երբ  լույս  է  տեսենում  Ուիլիամ  Մորիսի  «Ջրհորը`աշխարհի ծայրում» գիրքը, և վերելք է ապրում 1954-1956 թվականներին, երբ հրատարակվում է ՋոնԹոլքիենի «Մատանիների տիրակալը»։
  Գիրքը մեծ հաջողություն է ունեցել, և դրանից հետո այս ժանրով  սկսել  են  հետաքրքրվել  տարբեր  հեղինակներ։
   Այսօր  Ամերիկայում  և  Անգլիայում  ամենամեծ  պահանջարկ ունեցող գրքերից շատերը ֆենթեզի են։
  Ջոան Ռոուլինգի «Հարրի Փոթթերը», Սթեֆանի Մեյերի «Մթնշաղը», Մելիսա դե Կռուզի «Բոշամ ընտանիքը» և այս ժանրի այլ գրքեր գրախանութներումամենավաճառվողներից  են  համարվում։
   Գրականությունից  բացի՝  ժանրը  մեծ  տարածում  ունի  նաևկինոմատոգրաֆիայում. գրքերի հիման վրա շատ ֆիլմեր են նկարահանվում։
  Վերոհիշյալ բոլոր գրքերնունեն համանուն ֆիլմեր, որոնք նույնպես մեծ պահանջարկ են վայելում։
 Ֆենթեզին մեծ տարածում ունի ոչ միայն ԱՄՆ-ում և Անգլիայում, այլև տարբեր երկրներում։
  Այդպիսի գիրք գրելու փորձ է արվել նաև Հայաստանում. 2010 թ․ հրատարակվել է Անինայի «Ֆիան»։
 Ժանրի  լավագույն  գրքերից  մեկը  Սթեֆանի  Մեյերի  «Մթնշաղ»  քառահատոր  վիպաշարն  է,  որի«Մթնշաղ»,  «Նորալուսին»,  «Մայրամուտ»,  «Արևածագ»  գրքերը  լույս  են  տեսել  համապատասխանաբար 2005, 2006, 2007, 2008 թթ. և վաճառվել 9.5 միլիոն օրինակով ԱՄՆ-ում և 3 միլիոն Անգլիայում։
 Գիրքն  արժանացել  է  տարբեր  մրցանակների,  իսկ  հեղինակը`  տարվա  լավագույն  գրող  կոչմանը։
 ժանրի օրենքներին համապատասխան այստեղ էլ հեղինակն իրական կյանք է բերում առասպելականհերոսների. երկի գործող կերպարները վամպիրներն ու մարդագայլերն են։
 Ֆենթեզի  ժանրի  հիմնական  ստեղծագործություններում  առկա  է  տարբեր  երկրների  առասպելների մեջ մեծ տարածում ունեցող երկվորյակների առասպելը։
  Երկվորյակները միմյանց լրացնող, բայցմիևնույն ժամանակ հակադրվող հերոսներ են, պատկերվում են որպես հակադիր բևեռներ։
  Նրանց մեջտեղի է ունենում բախում, բայց մեկը մյոսին չի սպանում, այլ միավորվում են հանուն ընդհանուր նպատակի։
  Երկվորյակները կարող են լինել հարազատ եղբայրներ, կարող են և ընդհանրապես արյունակիցչլինել։
   «Մթնշաղ»  վիպաշարի  գլխավոր  կերպարներ  Էդվարդ  Քալլենը  և  Ջեյքոբ  Բլեքը  երկվորյակ  հերոսներ են։
 Ս.  Հարությունյանն  իր  «Հայ  առասպելաբանություն»  գրքում  երկվորյակների  առասպելի  համարառանձնացնում է յոթ մոտիվ, որոնք հիմնականում համապատասխանում են նաև Էդվարդի և Ջեյքոբիկերպարներին։
 1Ըստ այդ յոթ կետերի՝ ներկայացնենք հայկական էպոսի Սանասարին ու Բաղդասարին2, շումերական էպոսի Գիլգամեշին ու Էնկիդուին3 և «Մթնշաղ»-ի Էդվարդին ու Ջեյքոբին4։
 1. Երկվորյակների հրաշալի (աստվածային, արքայական) ծագումը կամ ծնունդը.ա)  Սանասարի  և  եղբոր  մայրը  հղիանում  է  սուրբ  ջրից  կամ  կաթողիկոսի  տված  ցորենի  զույգհատիկներից, ինչից էլ ծնվում են հերոսները։
 բ)  Եթե  Սանասարը  և  Բաղդասարը  երկվորյակներ  են,  ապա  Գիլգամեշը  և  Էնկիդուն  ծնվում  ենտարբեր  ժամանակներում  և  ոչ  նույն  ծնողներից։
   Գիլգամեշն  ունի  արքայական  ու  աստվածային  ծագում, նա երկու երրորդով անմահ է, մեկ երրորդով` մահկանացու։
  Էնկիդուն ստեղծվել է աստվածներիկողմից` նրանց թքից ու կավից։
 գ) Էդվարդը ծնվել է որպես սովորական մարդ, բայց հետագայում դարձել վամպիր` ձեռք բերելովկախարդական կարողություններ։
  Ջեյքոբն ի ծնե մարդագայլ է, կախարդանքը նրա արյան մեջ է, բայցգլուխ  է  բարձրացրել  միայն  Էդվարդին  հանդիպելուց  հետո,  այսինքն՝  այստեղ  հրաշալի  ծագումը  կամծնունդը  կապվում  է  ոչ  թե  նրանց  ծնվելու  օրվա,  այլ  կերպարանափոխության  հետ,  ինչը  կատարվել  էմիմյանց հետ բախվելուց հետո։
 2. Կերպարների հակադրություն.ա)  Սանասարը  ծնվում  է  մեկ  բուռ  ջրից,  Բաղդասարը`  կես։
   Սանասարն  ավելի  հզոր  ու  ուժեղ  էեղբորից։
 բ) Գիլգամեշը տանջում է մարդկանց, գործում բազմաթիվ վատ արարքներ, մեղավոր է։
  Էնկիդունծնվում է նրա դեմ պայքարելու համար, սկզբում նա չի էլ ճանաչում մեղքը։
 գ) Էդվարդը մարմնավորում է սառույցը, Ջեյքոբը` կրակը։
  Նրանք հակադրվում են միմյանց անգամիրենց  էություններով`  վամպիր  և  մարդագայլ։
   Այս  երկու  գերբնական  արարածները  հավերժականպայքարի մեջ են միմյանց դեմ։
 3. Հակադրություն ծնողների և երկվորյակների միջև.ա)  Սանասարի  և  Բաղդասարի  հայրը  (հայրացուն)  ցանկանում  է  սպանել  որդիներին  կամ  զոհելկուռքերին։
  Որոշ պատումներում որդիները սպանում են հորը (հայրացուին)։
 բ) «Գիլգամեշում» հակառակ պատկերն է. հակադրություն չկա։
  Էնկիդուն ծնողներ չունի, իսկ Գիլգամեշը տանում է վերջինիս իր մոր մոտ և խնդրում ընդունել նրան որպես հարազատ որդի։
  Մոր օրհնությամբ նրանք եղբայրանում են։
 գ)  Վամպիրներին  ու  մարդագայլերին  արգելված  էր  սիրել  մահկանացու  մարդկանց,  բայց  երկուհերոսներն էլ հակադրվում են իրենց ծնողներին և սիրում նույն աղջկան` Իզաբելլա Սվանին։
 4. Փախուստ – հալածանք հայրենի երկրից, տանից.ա) Սանասարը և Բաղդասարը փախչում են հայրենի երկրից, հալածվում հորից և ապաստանումօտար երկրում։
 բ)  Գիլգամեշը  և  Էնկիդուն  չեն  հալածվում  կամ  վտարվում,  պարզապես  ճանապարհ  են  ընկնումօտար երկիր` սպանելու անտառի հովանավոր աստծուն` Խումբաբային։
 գ)  Փորձելով  փախչել  Բելլայի  արգելված  սիրուց`  երկու  հերոսներն  էլ  հեռանում  են  երկրից։
   Ջեյքոբը գայլի կերպարանքով թափառում է ուրիշ երկրներում, իսկ Էդվարդը` ոտքով անցնում գրեթե ողջմոլորակը։
 5. Հակասություն երկվորյակների միջև.ա)  Օտար  աղջկա  կողմից  Սանասարին  ուղղված  նամակի  պատճառով  վիճում  ու  կռվում  ենեղբայրները, առաջ է գալիս հակադրություն։
 1 Տե´ս Հարությունյան Ս., Հայ առասպելաբանություն, Բեյրութ, 2000, էջ 341-349։
 2 Տե´ս «Սասունցի Դավիթ», Երևան, 1961։
 3 Տե´ս Հին Արևելքի պոեզիա, Երևան, 1982, էջ 101-169։
 4 Տե´ս Meyer St., Twilight, New York, 2005։
 բ)  Էնկիդուն  ստեղծվել  է  Գիլգամեշի  դեմ  կռվելու  համար,  և  հակասությունն  առկա  է  դեռևս  նրածննդից։
   Նրանց  միջև  բախում  տեղի  չի  ունենում,  բայց  Գիլգամեշը  երազում  տեսնում  է  իր  պարտությունն Էնկիդուից, ինչից հետո էլ ձգտում է բարեկամանալ նրա հետ։
 գ) Էդվարդի և Ջեյքոբի հակասությունը թաքնված է նրանց էության մեջ, բայց այն սրվում և թշնամանքի է վերածվում, երբ երկուսն էլ սիրահարվում են նույն աղջկան։
  Ստեղծվում է սիրային եռանկյունի, որը, ի դեպ, բնորոշ է ֆենթեզի ժանրի շատ երկերի։
 6. Հաշտություն.ա) Սանասարին և Բաղդասարին հաշտեցնում է մայրը։
 բ) Գիլգամեշին և Էնկիդուին հաշտեցնում է Գիլգամեշի մայրը` ընդունելով Էնկիդուին որպես հարազատ որդի։
 գ)  Էդվարդի  և  Ջեյքոբի  հաշտեցումը  կատարվում  է  Էդվարդի  և  Բելլայի  երեխայի`  Ռենեսմեիծնունդից հետո, ով էլ դառնում է նրանց հաշտության և բարեկամության եզրը։
 7. Նոր կարգի (տիեզերական, սոցիալական) հաստատում.ա)  Սանասարը  և  Բաղդասարը  հաստատվում  են  Սասունում,  հիմնում  Սասնա  բերդը,  քաղաքը,իրենց հզոր տոհմը, հիմք դնում Արծրունիների և Գնունիների իշխանական տոհմերին1։
 բ) Գիլգամեշը և Էնկիդուն կառուցում, շենացնում են իրենց քաղաքը, սպանում Խումբաբային։
 գ) Էդվարդը և Ջեյքոբը վերացնում են վամպիրների  և մարդագայլերի միջև հավերժական թշնամությունը, սկիզբ դնում բարեկամությանը։
 Ս.  Հարությունյանի  նշած  յոթ  մոտիվները  համապատասխանում  են  ֆենթեզի  ժանրի  նաև  այլստեղծագործություններում  առկա  երկվորյակների  առասպելներին`  «Վամպիրների  ակադեմիան»,«Վամպիրի օրագրերը», «Գերբնականը», «Բոշամ ընտանիքը» և այլն։
 Մարդագայլ  Ջեյքոբ  Բլեքը  Հյուսիսային  Ամերիկայի  բնիկ  հնդկացիների  Քվիլեթ  ցեղից  է։
   Իրականում  այսօր  էլ  այդ  մարդիկ  իրենց  համարում  են  գայլերից  սերված  և  հավատում  են  գայլ  տոտեմին։
 Նրանք  գայլին  ընդունում  են  որպես  եղբայր  ու  խստորեն  պատժում  են  այդ  սրբազան  էակին  սպանելցանկացողներին։
   «Մթնշաղում»  հեղինակը  ներկայացնում  է  այդ  ցեղի  տարբեր  առասպելերը`  բերելովդրանք  իրական  կյանք։
   Ըստ  այդ  առասպելներից  մեկի`  մարդագայլերը  սովորական  մարդիկ  են  եղել,բայց իրենց ցեղի կյանքը փրկելու, պաշտպանելու համար ձեռք են բերել կախարդական ունակություններ։
   Սկզբում  կախարդանքը  նրանց  դարձրել  է  մարտիկ-հոգիներ։
   Թշնամու  հարձակման  ժամանակցեղի մարտիկների հոգիները դուրս են գալիս մարմիններից և, միավորվելով բնության հետ, պաշտպանում  իրենց  կանանց  ու  երեխաներին,  իրենց  երկիրը։
   Նրանք  մեկ  են  դառնում  բնության  ու  կենդանական աշխարհի հետ և հաղթանակ տանում։
  Մարդը կերպարանափոխության է ենթարկվում փրկվելուկամ իր սիրելիին փրկելու համար։
  Կերպարանափոխության նման օրինակներ կան նաև հայ առասպելներում,  երբ  աղջիկները,  ցանկանալով  փրկվել  բռնի  ամուսնությունից,  խնդրում  էին  Աստծուն  իրենցքար, բույս կամ թռչուն դարձնել2։
  Հիշենք նաև Դափնեի առասպելը, ով ծառ է դառնում` մերժելով Ապոլոն աստծու սերը3։
 Մարտիկ-հոգիների  առասպելի  շարունակության  մեջ  Քվիլեթների  ցեղապետ  Տախա-Ակին  յուրայիններից մեկի դավաճանության պատճառով զրկվում է իր մարմնից, և նրա հոգին սկսում է թափառելանհայտության  մեջ`  զրկված  անգամ  մահանալու  հնարավորությունից։
   Անորոշ  ժամանակի  և  անորոշտարածության  մեջ  թափառելուց  հետո  հոգին  կորցնում  է  մարդկային  բոլոր  հատկանիշները,  վերածվում քամու։
  Մի օր էլ այդ քամի-հոգին տեսնում է իր ցեղի տառապանքները և, նրան օգնելու մեծ ցանկությունից դրդված, միավորվում գայլի հետ, ստանում երկու էություն` մարդ ու գայլ։
  Մարդը միավորվում  է  բնության  հետ,  և  դա  համարվում  է  երկնային  պարգև,  աստվածային  շնորհ։
   Հետագայում  այդշնորհը  փոխանցվում  է  սերնդեսերունդ,  մարդագայլերը  դառնում  են  իրենց  երկրի  պաշտպաններն  ուպահապանները4։
 Մարդագայլի  առասպելը  կա  նաև  հայ  առասպելաբանության  մեջ։
   Ս.  Հարությունյանն  իր  «Հայառասպելաբանություն» գրքում նշում է, որ մարդագայլերը հիմնականում կանայք են։
  Նրանք առավոտյան մարդ են, գիշերը` գայլ, գայլի կերպարանքով ուտում են իրենց հարազատ երեխաներին, քանդումգերեզմաններ, հոշոտում դիակներ։
  Հայկական առասպելներում մարդագայլի գայլի էությունը երկնայինանեծք  է,  որի  պատճառով  երկնքից  մարդու  վրա  է  իջնում  գիշատչի  մորթին,  և  վերջինս  կերպարանափոխվում է։
  Անեծքը գործում է միայն գիշերը, իսկ ցերեկը մորթին վայր է ընկնում5։
 Համեմատենք  մարդագայլի  հայկական  առասպելները  հնդկացիների  առասպելների  հետ։
   Առաջինում մարդագայլի էությունը երկնային պատիժ է, վնասում է մարդկանց, սպառնում երեխաների կյանքին, իսկ երկրորդում փրկում և պաշտպանում է կյանքը, համարվում օրհնություն։
 1 Տե´ս Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1990, էջ 45-46։
 2 Տե´ս Հարությունյան Ս., Հայ հին վիպաշխարհը, Երևան, 1987, էջ 30-34։
 3 Տե´ս Мифы энциклопедия, Москва, 2005, էջ 18։
 4 Տե´ս Meyer St., Eclipse, New York, 2007, p. 239-267։
 5 Տե´ս Հարությունյան Ս., Հայ առասպելաբանություն, 2000, էջ 281-286։
 Քվիլեթների  առասպելներում  մարդագայլի  էությունը  մարդկանց  արյան  մեջ  է  և  հավերժական,մարդագայլը  ցանկացած  պահի  կարող  է  կերպարանափոխվել,  իսկ  հայկական  առասպելներում  այդանեծքը տրվում է միայն յոթ տարով, և մարդը փոխում է իր էությունը միայն գիշերը` անկախ իր կամքից։
   Յոթ  տարին  լրանալուն  պես  մորթին  այրվում  է։
   Այստեղ  բախվում  ենք  նաև  մեկ  այլ  տարբերության. քվիլեթների առասպելներում մարդագայլը խորհրդանշում է կրակը, ջերմությունը, իսկ հայկականում` խուսափելը կրակից։
  Եթե նրա մորթին այրվի, կվերանա նաև անեծքը։
 Մարդու և գայլի միասնական էությունն արտահայտված է նաև «Տարոնի պատերազմ» հայոց հինվեպի  զորավար  Գայլ  Վահանի  կերպարում։
   Ժողովուրդն  իր  հերոսին  օժտել  է  գերմարդկային  ուժով,որը  պարսիկների  դեմ  կռվում  հասնում  է  անգամ  ծայրահեղ  դաժանության,  երբ  վերջինս  կտրում  էթշնամու  զինվորների  քթերն  ու  լցնում  մախաղի  մեջ  կամ  էլ  հանում  Միհրան  զորավարի  լյարդն  ուդնում նրա բերանը։
 Քվիլեթների  մարդագայլերի  նման  Գայլ  Վահանը  նույնպես  մարտնչում  է  իր  երկրի,  իր  ազգիհամար։
   Նա  հզոր  է,  ուժեղ  և  ունի  գայլին  բնորոշ  շատ  գծեր,  ինչի  համար  էլ  հայ  ժողովուրդը  կնքել  էնրան  Գայլ  անվամբ։
   Խորամանկությամբ  և  խելքով  նա  պաշտպանում  է  իր  երկիրը,  դաժանաբարսպանում ու տանջում բոլոր նրանց, ովքեր վտանգի են ենթարկում այն։
 Իսկական  գայլի  նման  Գայլ  Վահանն  էլ  չի  ընկրկում,  չի  փախչում  և  «աղբ  ճաշակող  խոճկորներիցեղից սերվածների հետ» հաշտություն չի կնքում, այլ մարտնչում ու հաղթում է նրանց1։
 Գայլ  Վահանի  կերպարում  արտահայտված  գիշատչի  էությունը  չի  համարվում  անեծք,  այլ  հզորուժ է, որը պաշտպանում է երկիրը։
 Քվիլեթների  մեկ  այլ  առասպելում,  որը  պատմվում  է  «Մթնշաղ»  գրքում,  խոսվում  է  ջրհեղեղիմասին.«Լեգենդները  շատ  են,  որոշներում  պատմվում  է`  ինչպես  ջրհեղեղի  ժամանակ  հին  քվիլեթները(այդպես  էր  իրեն  անվանում  ցեղը)  կապեցին  իրենց  կանոեներն  ամենաբարձր  սոճիներից,  որպեսզիփրկեն իրենց և երեխաներին, ինչպես` Նոյը»։
 2Համաշխարհային  ջրհեղեղի  առասպելն  առկա  է  տարբեր  ժողովուրդների  բանահյուսության  մեջ։
 Աստվածաշնչի  Նոյի  պատմության  նման  շումերական  «Գիլգամեշում»  նույնպես  պատմվում  է  ՈւբարՏուտուի  որդի  Ուտնապիշտիի  մասին,  ով  Լուսակն  Էա  աստվածուհու  խորհրդով  նավ  է  կառուցում  ևփրկվում ջրհեղեղից (էջ 156-162)։
 Համաշխարհային  ջրհեղեղի  առասպելը  կա  նաև  հունական  դիցաբանության  մեջ։
   ԱմպրոպայինԶևսը  զայրանում  է  պղնձի  դարի  մարդկանց  կատարած  չարագործություններից  և  որոշում  վերացնելողջ աշխարհը, այն ողողել ջրով։
  Փրկվում են միայն Պրոմեթևսի որդին` Դևկալիոնը և նրա կինը` Պիրրան, ովքեր մտնում են մի վիթխարի արկղի մեջ և ինն օր, ինը գիշեր լողում ալիքների վրայով3։
 Այս առասպելն առհասարակ տարածված է շատ ժողովուրդների մոտ։
  Ոմանք նման են Նոյի պատմությանը, մյուսները` ոչ, բայց բոլորում էլ կան ընդհանուր մոտիվներ` բարկացած աստված, աշխարհըծածկող  ջրհեղեղ,  նավ  կամ  փրկության  փայտե  միջոց  և  վերջում  աստծո  ու  փրկվածների  միջև  հաստատվող դաշինք։
 «Մթնշաղ»  վիպաշարում  մեծ  դեր  են  ունեն  վամպիրները։
   Նրանցից  յուրաքանչյուրն  օժտված  էգերբնական,  կախարդական  ուժով,  ինչով  նմանվում  է  հունական  կամ  հայկական  դիցաբանության  միաստծո։
 Վեպի  կենտրոնում  վամպիրների  Քալլեն  ընտանիքն  է,  որը  զուգահեռվում  է  Օլիմպոսի  աստվածների ընտանիքին։
 Ընտանիքի  հայրը  Քարլայլ  Քալլենն  է,  ով  զուգահեռվում  է  հունական  Զևսին  և  հայկական  Արամազդին։
   Բացի  բոլորի  հայրը  և  ընտանիքի  գլուխը  լինելուց՝  նա  օժտված  է  նաև  արարչագործությանշնորհով։
  Ինքն է ստեղծել իր ընտանիքը, վամպիր դարձրել կնոջն ու որդեգիր երեխաներին (հիշենք, որվամպիրների կյանքն սկսվում է ոչ թե ծննդյան, այլ փոխակերպման օրից)։
 Էսմե  Քալլենն  ընտանիքի  մայրն  է։
   Նրա  յուրահատուկ  էությունը  հենց  մայր  լինելն  է,  ընտանիքը,օջախը  պահելը։
   Նա  ընտանիքի  հովանավորն  է,  ինչով  զուգահեռվում  է  հունական  Հերային  և  հայկական Անահիտին։
 Էմմեթ Քալլենն Արեսն է (Վահագն), ով ունի հզոր ուժ, սիրում է կռվել, հաճույք է ստանում ուրիշների մարտերից, մարմնավորում է ուժը։
  Ինչպես դիցաբանության մեջ, այնպես էլ այստեղ նա ամուսնացած է Ռոզալիի հետ (Աֆրոդիտե, Աստղիկ), ով պատկերվում է որպես աշխարհի ամենագեղեցիկ էակ։
 Էդվարդ Քալլենն Ապոլոնն է։
  Նա լուսավորում է ամեն բան, Ապոլոնի նման կարդում է ուրիշներիմտքերը, գուշակում։
  Ապոլոնի կիթառն Էդվարդը փոխարինել է դաշնամուրով և դրա գեղեցիկ հնչյուններով գերում ու գրավում է բոլորին։
 1 Հարությունյան Ս., Հայ հին վիպաշխարհը, Երևան, 1987, էջ 175։
 2 Meyer St., Twilight, p. 124։
 3 Տե´ս. Կուն Ն., Հին Հունաստանի լեգենդներն ու առասպելները, Երևան, 1979, էջ 101-102։
 Էլիս  Քալլենն  Ապոլոնի  քույր  Արտեմիսն  է,  ով  սիրում է  եղբորն  ու  նրա  կողքին  է  անընդհատ,  օգնում ու օժանդակում է նրան, նուրբ է ու քնքուշ, բայց միևնույն ժամանակ հզոր և մարտնչող, որսի սիրահար։
 Ջասպեր  Հեյլը  Հերկուլեսն  է։
   Նա  ուշ  է  միացել  ընտանիքին  և  մինչ  այդ  բազմաթիվ  փորձությունների  ու  դժվարությունների  միջով  է  անցել։
   Այդ  փորձությունները  զուգահեռվում  են  Հերկուլեսի  տասներկու սխրագործություններին, որոնք հաղթահարելուց հետո միայն նրան հաջողվում է հասնել անմահությանը և Օլիմպոսին, ինչպես Ջասպերը` Քալլենների ընտանիքին։
 Բացի Քալլեններից՝ կան նաև ուրիշ վամպիրներ, ովքեր ունեն տարբեր կախարդական շնորհներ,որոնցով  զուգահեռվում  են  այս  կամ  այն  աստվածությանը։
   Նրանցից  մեկը  մարմնով  կայծակ  է  արձակում, շանթահարում է, մյուսը կարողանում է փոխել միջավայրը, կարդալ մտքեր, տեսնել ապագան, ղեկավարել չորս տարերքները և այլն։
 Սթեֆանի  Մեյերի  «Մթնշաղ»  վիպաշարը  հարուստ  է  առասպելական  և  առհասարակ  բանահյուսական տարրերով, որոնք սերտ աղերսներ ունեն հայ ու համաշխարհային առասպելաբանության հետ։
 Աստղիկ ՍողոյանՖԵՆԹԵԶԻ ԺԱՆՐԸ. ԱՌԱՍՊԵԼԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԸ ՍԹԵՖԱՆԻ ՄԵՅԵՐԻ «ՄԹՆՇԱՂ» ՎԻՊԱՇԱՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ ֆենթեզի, բանահյուսություն, «Մթնշաղ», վամպիր, երկվորյակների առասպել,մարդագայլ, Գայլ Վահան, համաշխարհային ջրհեղեղ, հունական պանթեոն ։

Ֆենթեզի ժանրը, որը մեծ տարածում ունի 21-րդ դարի համաշխարհային գրականության մեջ, նորից գրականություն կենտրոնական թեմա է դարձնում տարբեր ազգերի առասպելներն ու լեգենդները։
    Ստեֆենի Մեյերի «Մթնշաղ» վիպաշարը, ինչպես և այս ժանրի բոլոր ստեղծագործությունները, ունի բանահյուսական  բազմաթիվ տարրեր,  որոնք զուգահեռվում  են  հայկական և  այլ  ազգերի  առասպելների  հետ։
   Երկվորյակների առասպելը զուգահեռվում է հայկական էպոսի Սանասարին ու Բաղդասարին և շումերական Գիլգամեշին  ու Էնկիդուին, մարդագայլի առասպելը` Գայլ Վահանի կերպարին և այլն։
