ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԿԱՅՈՒՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆԴԵՍՏԻՆԱՑԻԱՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑ Զբոսաշրջային կոոպերատիվները, որոնք լայնորեն տարածված են հատկապեսեվրոպական  երկրներում,  ԱՄՆ-ում  ու  Կանադայում,  կոոպերատիվի  նոր  ձևեր  են,որոնք  հստակ  նպատակ  են  հետապնդում  բարելավելու  կոլեկտիվ  օգուտները։
 Աշխատանքի նպատակն է ցույց տալ զբոսաշրջային կոոպերատիվների ստեղծմանանհրաժեշտությունը  հանուն  զբոսաշրջային  դեստինացիաների  կայուն  կառավարման հզորացման՝ կոոպերատիվի և կայունության սկզբունքների համատեղելիությանև փոխշահավետության ներկայացման միջոցով։
 Կոոպերատիվները  գոյություն  ունեն  շուրջ  երկու  հարյուր  տարի։
   Գործելովտնտեսական  գործունեության բոլոր  ոլորտներում՝  կոոպերատիվներն  ավելի  կայունեն  ու  երկարակյաց,  քան  ներդրողամետ  ընկերությունները։
   Կոոպերատիվ  մոդելըմշտապես հարմարվել է փոփոխվող պայմաններին, և տնտեսական ու սոցիալականնորանոր  խնդիրներին  լուծում  տալու  համար  առաջացել  են  կոոպերացիայի  նորարարական ձևեր։
 Համաձայն  վերջին  գնահատումների՝  աշխարհում  կոոպերատիվներն  ավելիքան 279 մլն բնակչության համար եկամտի աղբյուր են. աշխատունակ բնակչությանգրեթե 10 %-ն՝ առանց հաշվի առնելով առաջացած լրացուցիչ անուղղակի աշխատատեղերը [3]։
  Կոոպերատիվների հաջողության և երկարակեցության հիմնական պատճառնայն է, որ դրանք շահագրգռված են ոչ թե առավելագույնի հասցնելու ներդրողներիշահույթը, այլ բավարարելու համայնքի կարիքները։
  Կոոպերատիվներին պետք է վերաբերել որպես հիմնախնդիրների համատեղ (կոլեկտիվ) լուծողների։
 Շուկայամետ  բարեփոխումների,  սեփականաշնորհման  և  ապակենտրոնացման  ներկայիս  միտումների  ազդեցության  ներքո  կոոպերատիվն  իրավացիորենդիտվում է որպես համայնքային տնտեսական նախաձեռնությունները կյանքի կոչող,կայուն  զարգացում  և  արդյունավետ  կառավարում  իրականացնելու  ամենահարմարկազմակերպական ձևը։
  ՀՀ քաղաքացիականօրենսգիրք,  հոդված 117,հիմնական դրույթներկոոպերատիվների մասինԱշխատանքիմիջազգայինկազմակերպություն(ԿՄԴ՝ Կոոպերատիվներիմիաջազգային դաշնություն ) Կոոպերատիվներիմիջազգային դաշնությունՈւռուտյան Վ.,Ավետիսյան Ա.ԳյուղատնտեսականկոոպերատիվներԿոոպերատիվ  է  համարվում  քաղաքացիների  ևիրավաբանական  անձանց  անդամության  վրահիմնված  ու  իր  անդամների  գույքային  մասնաբաժինների  միավորման  միջոցով  մասնակիցներինյութական և այլ կարիքների բավարարման նպատակով ստեղծված կամավոր միավորումը [7]։
 Կոոպերատիվը  մարդկանց  ինքնավար  ընկերակցություն  է,  որոնք  կամավոր  կերպով  միավորվումեն`  համատեղ  սեփականություն  հանդիսացող  ևժողովրդավարական  ձևով  վերահսկվող  ձեռնարկության  միջոցով  տնտեսական,  սոցիալական  ևմշակութային  ընդհանուր  կարիքներն  ու  ձգտումները բավարարելու համար [11]։
 Կոոպերատիվը  ապրանքներ  և  ծառայություններարտադրելու  և  մատակարարելու  նպատակով  կամավոր  սկզբունքով  ստեղծված  տնտեսական  միավոր է, որի անդամներն իրականացնում են  կառավարումը և համատեղ բաժանում առաջացած ռիսկերն ու շահույթը [11]։
 Կոոպերատիվում համատեղ աշխատանքը, նվազեցնելով շուկայական տարբեր ռիսկերը, հզորացնում էմարդկանց  ոչ  միայն  տնտեսական,  այլև  սոցիալական կարողությունը [1]։
 Աղյուսակ 1. Կոոպերատիվ հասկացության սահմանումն՝ ըստ տարբեր աղբյուրներիՎերոնշյալ սահմանումները ձևակերպվել են՝ մատնանշելու  կոոպերատիվներիգործունեության  հիմնական  դրույթները  և  ամփոփելու  առաջնային    նպատակները։
 Սակայն կոոպերատիվ գործունեության առաքելության ընկալման համար նպատակահարմար  է  ուսումնասիրել  կոոպերատիվների՝  Կոոպերատիվների  միջազգայինդաշնության 1995 թ. հռչակած հետևյալ սկզբունքները.1.  Կամավոր  և  բաց  անդամություն։
   Կոոպերատիվները  կամավոր  հիմքի  վրաստեղծված  կազմակերպություններ  են,  որոնք  բաց  են  բոլոր  այն  անձանց  համար,ովքեր ի վիճակի են ստանալ կոոպերատիվների ծառայությունները և պատրաստվումեն պարտավորություններ ստանձնել որպես անդամ` առանց սեռային, սոցիալական,ռասսայական, քաղաքական կամ կրոնական որևէ խտրականության։
 2.  Ժողովրդավար  վերահսկողություն։
   Կոոպերատիվն  իր  անդամների  կողմիցվերահսկվող  ժողովրդավարական  կազմակերպություն  է։
   Անդամներն  ակտիվորենմասնակցում  են  կոոպերատիվի  քաղաքականության  մշակման  ու  որոշումներիկայացման գործընթացին։
  Անդամների մեծ թվաքանակ ունեցող կոոպերատիվներումանմիջական  վերահսկողությունն  իրականացնում  են  որոշակի  կանոնակարգովընտրված  ներկայացուցիչները,  ովքեր  հաշվետու  են  կոոպերատիվի  անդամներիառջև։
   Որպես  կանոն,  կոոպերատիվներում  անդամներն  ունեն  հավասար  ձայնիիրավունք՝ անկախ մասնաբաժինների քանակից (մեկ անդամ, մեկ ձայն)։
 3.  Անդամների  տնտեսական  մասնակցություն։
   Կոոպերատիվի  անդամներընպաստում են կոոպերատիվի ունեցվածքի ձևավորմանը և հավասար իրավունքներունեն դրա օգտագործման նկատմամբ։
   Այդ ունեցվածքի առնվազն մի մասը կոոպերատիվի ընդհանուր սեփականությունն է։
 4.  Ինքնավարություն և անկախություն։
  Կոոպ՝երատիվներն իրենց անդամներիկողմից  վերահսկվող  ինքնավար  կազմակերպություններ  են։
   Եթե  կոոպերատիվըպայմանագրային  հարաբերությունների  մեջ  է  մտնում  այլ  կազմակերպությունների,այդ թվում` պետության հետ, ապա դա արվում է կոոպերատիվի ինքնավարություննու անկախությունը պահպանելու պայմանով։
 5.  Կրթություն, վերապատրաստում և տեղեկատվություն։
    Կոոպերատիվներըկրթություն  և  վերապատրաստում  են  ապահովում  իրենց  անդամների,  ընտրվածներկայացուցիչների, ղեկավարների և աշխատողների համար, որպեսզի վերջիններսկարողանան նպաստել իրենց կոոպերատիվի զարգացմանը։
  Նրանք հանրությանը,մասնավորապես՝  երիտասարդությանը,  և  նրանց,  ում  կարծիքը  կարևորում  են,տեղեկացնում են կոոպերացիայի բնույթի և օգուտների մասին։
 6.   Փոխգործակցություն  կոոպերատիվների  միջև։
   Կոոպերատիվներն  իրենց անդամներին  առավել  արդյունավետ  ծառայելու  և  կոոպերատիվական  շարժումըհզորացնելու նպատակով համագործակցում են տեղական, ազգային, տարածաշրջանային և միջազգային համանման կառույցների հետ։
 7.  Համայնքի մասին մտահոգություն։
  Կոոպերատիվներն աշխատում են հանունիրենց համայնքների կայուն զարգացման` համաձայն անդամների հաստատած քաղաքականության [6]։
 Ամփոփելով  կոոպերատիվների  վերաբերյալ  առաջ  քաշված  սկզբունքներն  ուսահմանումները՝  հասկանում  ենք,  որ  վերջիններս  առանձնապես  տնտեսականմիավորներ  են,  որոնց  ստեղծման  ու  արդյունավետ  գործունեության  գրավականնանդամակենտրոն, ժողովրդավար կառավարումն է։
  Ի տարբերություն բաժնետիրական ընկերությունների, որոնք կապիտալակենտրոն, ներդրողամետ և ներդրումայինհարաբերություններով  պայմանավորված  ընկերություններ  են,  կոոպերատիվներըմարդակենտրոն,  անդամօգտագործողների  վրա  հիմնված  և  վերջիններիս  հետգործարքային հարաբերություններով պայմանավորված ընկերություններ են։
  Բաժնետեր-ներդրողը  կարող  է  չլինել  բաժնետիրական  ընկերության  ապրանքների  կամծառայությունների  գնորդը  կամ  օգտվողը։
   Կոոպերատիվների  դեպքում  սա  շատկարևոր  կառուցվածքային  տարր  է.  անդամները  կոոպերատիվ  ծառայություններիհիմնական օգտագործողներն են։
  Կոոպերատիվները, որպես տնտեսական կազմակերպություններ,  պետք  է  ապահովեն  տնտեսական  դրական  արդյունք։
   Սակայնդրանց  նպատակը  ոչ  թե  հենց  այդ  դրական  արդյունքի  ապահովումն  է,  այլ  դրամիջոցով իրենց անդամների տնտեսական, սոցիալական և մշակութային ընդհանուրկարիքների բավարարումը [1]։
    Զբոսաշրջության  ոլորտը,  որպես  համաշխարհայինտնտեսության  ոչ  արտադրական  ոլորտի  առանցքային  բաղադրիչ,  ապահովում  էաշխարհի ՀՆԱ-ի 10.2 %-ը կամ տարեկան 7.613.3 մլրդ դոլարի եկամուտ [5]։
  ՍակայնՄԱԿ-ի Զբոսաշրջային միջազգային կազմակերպության տվյալների համաձայն  CO2գազի  արտանետումների  5  %-ը  բաժին  է  հասնում  զբոսաշրջության  ոլորտին։
 Մասսայական զբոսաշրջությունը առաջ է քաշել նաև սոցիալական և մշակութային միշարք խնդիրներ, որոնց լուծումները պահանջում են կիրառել համալիր մոտեցումներ։
 Դեռևս 25 տարի առաջ, երբ Ռիո դե Ժանեյրոյի Երկրի գագաթնաժողովի ժամանակառաջ քաշվեց կայուն զբոսաշրջության գաղափարը, պարզ դարձավ, որ հիմնավորփոփոխություններ  են  անհրաժեշտ  ճանապարհորդությունների  վերաբերյալ  մերմոտեցումներում։
   Որպեսզի  զբոսաշրջային  գործունեության  կայունությունն  ինչ-որչափով  լինի  «չափելի»,  այսինքն  կայունության  սկզբունքների  (տնտեսական  շահ,բնապահպանական անաղարտություն, սոցիալական հավասարություն ու արդարություն) ներդրումը զբոսաշրջային գործելակերպի մեջ ակնհայտորեն երևա` անհրաժեշտէ այն կիրառել զբոսաշրջության կառավարման որևէ  մոդելի վրա։
 Զբոսաշրջային դեստինացիաները զբոսաշրջային ինդուստրիայի կարևորագույնբաղադրիչներն են ու այդ ինդուստրիայի գործունեության համակարգի, կառուցվածքիարտահայտման  ու  ներկայացման  գործնական  մոդելները։
   Ըստ  Լեյպերի՝  դեստինացիան աշխարհագրական որոշակի սահմաններով տարածք է, որը, պարունակելովգրավչություն  ապահովող  պայմանների  համալիր,  կարող  է  ազդել  զբոսաշրջիկիընտրության վրա և բավարարել նրա պահանջմունքները [4]։
  Դեստինացիան ուղղակիվայր  չէ,  որտեղ  այցելում  են  զբոսաշրջիկները,  այլ  տարածք,  որն  ապահովում  էզբոսաշրջային բնույթի ծառայությունների մատուցման ենթակառուցվածքային համապատասխան ցանց։
  Դեստինացիաները  զբոսաշրջիկների պահանջմունքների բավարարմանը  նպատակաուղղված  համալիր  ծառայությունների  մատուցման  համակարգային մոտեցում է։
  Կայուն դեստինացիաները կարելի է ասել նոր ձևավորվող փորձնական մոդելներ են, որոնց ներդրման և գործելաոճի հաղթանակը կբերի ռազմավարական և մարտավարական մշակված մի շարք փորձերի ապացուցմանը և կծառայիորպես պետականորեն վերահսկվող ծրագրի օրինակ։
  Սակայն ինչպե՞ս պետք է հասնել  այդ  հաղթանակին.  դեստինացիաներ,  որոնք,  բավարարելով  զբոսաշրջիկներիհոգևոր-մշակութային պահանջունքները, կառավարման գործընթացում՝  1.  ստանում են տնտեսական շահ՝ արդյունավետորեն ազդելով երկրի տնտեսական աճի ցուցանիշների վրա և գրանցելով արտադրության բարձր մակարդակ,2.  որոշումների կայացման գործընթացում ապահովում են շրջանի սոցիալականպայմանների  բարելավում,  գործազրկության  նվազեցում,  զբաղվածության  ապահովում, սեռային հավասարաչափ ներգրավվածություն, 3.  Չեն խախտում բնության հավասարակշռությունը ձևավորման և գործունեության իրականացման ամբողջ գործընթացի ընթացքում։
 Այսպիսով,  կայուն  զբոսաշրջային  դեստինացիաների  կառավարման  հզորացումը հիմնախնդրային  հարց է, որի լուծման բանաձևերի մշակումն օրակարգայինհարց է։
 Կայուն զբոսաշրջային դեստինացիաների կառավարումը հզորացնելու ամենաարդյունավետ լուծումներից է կոոպերատիվների ստեղծումը զբոսաշրջային դեստինացիաներում։
   Եթե կայուն կառավարվող դեստինացիոն մոդելների երանելի ձևավորումը զբոսաշրջային ինդուստրիայի կայունացմանը նպատակաուղղված գերխնդիր է,ապա զբոսաշրջային կոոպերատիվները  գործնական  մոդելներ են և իրենց ձեռնարկատիրական գործունեության կառավարման գործընթացում արդեն իսկ առաջնորդվում են կայունության սկզբունքներով։
  Հենց այստեղ է մատնանշվում զբոսաշրջայինդեստինացիաներում  կոոպերատիվների  ստեղծման  անհրաժեշտությունը,  որոնքիրենց վրա կվերցնեն կայուն կառավարման ներդրման գործնական փորձի արտահայտման ծանր բեռը։
 Զբոսաշրջությունն առանց համապատասխան պլանավորման և կառավարման,կարող է բնապահպանական տեսանկյունից մեծ վնաս հասցնել դեստինացիաներին՝առաջացնելով  սոցիալական  և  մշակութային  մի  շարք  խնդիրներ  ու  կոնֆլիկտներ՝օտարելով  զբոսաշրջիկ  ընդունող  համայնքները։
   Զբոսաշրջության  կայուն  զարգացումը  կառավարում  է  զբոսաշրջության  ազդեցությունը  դեստինացիաների  բնականհամակարգերի, տնտեսական գործունեությունների ու համայնքի վրա՝ պահպանելովու մեծացնելով  դեստինացիաներում կայուն ռեսուրսօգտագործման ներուժը։
 Գծապատկեր 1. Դեստինացիաների կայուն կառավարման VICE (visitor, industry, community,environment) մոդել [2]Գծապատկեր 1-ում պատկերված VICE մոդելը դեստինացիաների կառավարումըներկայացնում է որպես փոխգործակցություն այցելուների, ծառայություն մատուցողտնտեսության և նրանց ընդունող համայնքի ու բնահամակարգի  միջև։
 Սույն  մոդելն    առաջ  է  քաշում    հետևյալ  հիմնահարցերի  անհրաժեշտությունը,որոնց անպատասխան մնալը կամ թերհամոզումը չեն արդարացնում զբոսաշրջայինդեստինացիաներում կառավարման մոդելի ներդրման պահանջը. •  Ինչպե՞ս  են  որոշումներն  ազդելու  դեստինացիայի  գործառութային,  ամբողջական, առողջ գործունեության վրա։
 •  Որո՞նք են տնտեսական առնչությունները։
 •  Ի՞նչ հետևանքներ է այն ունենալու համայնքի անդամների կենսագործունեության վրա։
 •  Ի՞նչ ազդեցություն է ունենալու այն դեստինացիայի բնական համակարգերի և(կամ) մշակույթի վրա։
 Զբոսաշրջային  դեստինացիաների  կայուն  կառավարման  VICE  մոդելի  գաղափարային որդեգրումը պահանջում է գործնական կիրառում։
  Զբոսաշրջային կոոպերատիվ կառավարման մոդելը ներդրվում է՝ գործնականորեն բավարարելու վերոնշյալհարցերի պատասխանները։
 Կոոպերատիվները,  որոնք  ստեղծվել  են  զբոսաշրջային  բնույթի  ծառայությունների և ապրանքների արտադրության ու մատուցման նպատակով՝ հանուն համայնքիներկայացուցիչների սոցիալ-մշակութային կարիքների բավարարման ու տնտեսականառաջընթացի, կոչվում են զբոսաշրջային կոոպերատիվներ։
  Զբոսաշրջային կոոպերատիվները  բնույթով  ենթարկվում  են  կոոպերատիվների  վերաբերյալ  առանձնացված սահմանումներին ու առաջադրված սկզբնունքներին։
  Զբոսաշրջային կոոպերատիվի  մոդելը  իր  գործունեության  կառավարման  ամբողջ  ընթացքում  կրում  էկայունության սկզբունքները։
 Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ բարձրացնել զբոսաշրջային դեստինացիաների կայունկառավարման  արդյունավետությունը  կոոպերատիվների  կառավարման  մոդելիներդրման  միջոցով.  քանի  որ  զբոսաշրջային  դեստինացիաները  զբոսաշրջայինինդուստրիայի  գործառույթային  կարևորագույն  օղակն  են,  ապա  դրանց  կայունկառավարումը  հատուկ  մոտեցումների  կիրառում  է  պահանջում  զբոսաշրջային  արտադրանքն առավել մրցունակ դարձնելու տեսանկյունից։
  Կոոպերատիվների կառավարան  մոդելը  պարունակում  է  կայունության  սկզբունքներ.  այն  այդ  սկզբունքներիկիրառելիությունն ապացուցող համակարգ է։
  Կոոպերատիվական մոդելի ներդրումըկայուն զբոսաշրջային դեստինացիաների կառավարման համակարգում կգործնականացնի և կնյութականացնի կայուն կառավարման գաղափարախոսական բնույթը։
 Ասվածից եզրակացնում ենք, որ կոոպերատիվների՝ գոյություն ունեցող  կառավարման մոդելը գործնական շոշափելի փորձ կարող է հաղորդել կայուն կառավարման ներդրման գործընթացին։
 Պակաս  կարևոր  չէ  այն  հանգամանքը,  որ  զբոսաշրջային  կոոպերատիվինանդամակցող,  մասնավորապես՝  փոքր  ձեռնարկատերերը  հնարավորություն  ենստանում  զբոսաշրջային  արտադրանք  մատուցելու  խոշոր  տնտեսվարողներին  ևբրենդավորված  արտադրանք  արտադրողներին։
   Բացի  զուտ  տնտեսական  շարժառիթներից, սա նաև սոցիալ-հոգեբանական տեսանկյունից է դրական ազդեցությունգործում կոոպերատիվի և համայնքի սոցիալական ընդհանուր մթնոլորտի վրա։
 Զբոսաշրջային կոոպերատիվ գործունեության շրջանակներն ընդգրկում են՝Գծապատկեր 3.  Զբոսաշրջային կոոպերատիվների գործունեության ոլորտները [8]Ինչպես երևում է վերոնշյալ գծապատկերից, զբոսաշրջային կոոպերատիվներիգործունեության  ոլորտները  բազմազան  են  ու  բազմաֆունկցիոնալ։
   Զբոսաշրջայինկոոպերատիվների գոյությունն ու գործունեությունը զբոսաշրջային դեստինացիայումնվազագույնի են հասցնում դեստինացիայի կառավարագործառնական «պարտականությունները». ամեն մի կոոպերատիվ, կառավարելով իր գործառնական առանձինոլորտը, դեստինացիան դարձնում է ինքնակառավարվող օբյեկտ։
  Սա այն իդեալական պատկերն է, որ պետք է ստանալ, երբ զբոսաշրջային դեստինացիոն համակարգի յուրանքանչյուր բաղադրիչ օժտված լինի ինքնակառավարման հատկանիշներով։
 Վերլուծելով  զբոսաշրջային  կոոպերատիվների  գործունեության  ոլորտներիբազմազանությունը, եզրակացնում ենք, որ զբոսաշրջային կոոպերատիվները կոոպերատիվական գործունեության տնտեսական կարևորագույն բաղադրիչներ են համարվում։
   Սակայն,  հետապնդելով  տնտեսական  նպատակներ  ու  շահ,  զբոսաշրջայինկոոպերատիվները  սոցիալական  բնույթ  են  կրում՝  հավատարիմ  մնալով  կայունռեսուրսօգտագործման սկզբունքներին։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Ուռուտյան  Վ.,  Ավետիսյան  Ա.,  Գյուղատնտեսական  կոոպերատիվներ,  Երևան2011, Ասողիկ, էջ 7։
 [7] «Հիմնական դրույթներ կոոպերատիվների մասին», էջ 57, URL։
   http։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=7465823.05.2018)։
 [8] European Route of Cooperative Culture, URL։
  http։
 //www.cooproute.coop/ (Accessed։
 27.05.2018, 02։
 45).[9] Position paper։
  Cooperatives and the future of work, International Cooperative Alliance,30 April, 2018, URL։
  https։
 //goo.gl/RFX6SJ (Accessed։
  19.05.2018).URL։
  https։
 //goo.gl/Hvm1vk (Accessed։
  29.05.2018). [11]  Cooperative  identity,  values  &  principles,  URL։
   https։
 //goo.gl/kuNiXp  (Accessed։
 (Հղումը  կատարվել  է՝Գևորգյան Շամամ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐԸ` ՈՐՊԵՍ ԿԱՅՈՒՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆԴԵՍՏԻՆԱՑԻԱՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑԲանալի բառեր՝ կոոպերատիվ, կայունություն, զբոսաշրջային դեստինացիա, կառավարում։

Աշխատանքում բացահայտվել են զբոսաշրջային կոոպերատիվների բնույթն ու  առանձնահատկությունները,  ունեցած  դերն  ու  նշանակությունը  զբոսաշրջային  ինդուստրիայում։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  առաջադրել  զբոսաշրջային  կոոպերատիվների  գործարար  մոդելի  կիրառումը՝  որպես  կայուն  զբոսաշրջային  դեստինացիաների  կառավարման հզորացման գործոն։
    Արդյունքում  եզրակացնում  ենք,  որ  զբոսաշրջային  կոոպերատիվները,  որպես  սոցիալ-ձեռնարկատիրական  ընկերություններ,    կայուն  կառավարման  գործնական  արտահայտման  մոդելներ  են,  և  այդ  մոդելների  ներդրումը  կհանգեցնի  կայուն  կառավարման գաղափարախոսության նյութականացմանը։
