ԱԶԳԱԿՑԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՑՈՒՅՑ ՏՎՈՂ ԲԱՌԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԱզգակցական հարաբերություններ անվանող բառանվանումները բավականաչափ անաղարտորեն  պահպանել  են  հնդեվրոպական  արմատները,  իսկ  եթե  կան  փոխառյալ  բառեր,  ապա  դրանքհիմնականում զուգահեռաբար են գործածվում բնիկ հայերեն բառերի հետ։
  Հրաչյա  Աճառյանը  «Հայոց  լեզվի  պատմություն»  աշխատության  մեջ  թեմատիկ  խմբեր  առանձնացնելիս ընտանիք խմբի մեջ հնդեվրոպական բառաշերտին հատկացնում է հետևյալ բառերը. «Ամուսին, այր, կին, հայր, մայր, հօրու, յօրայ, մօրու, հաւ, եղբայր, թոռն, քույր, որդի, ուստր, դուստր և այլն»1։
 Հայոց  լեզվի  պատմության  նախագրային  ժամանակաշրջանին  նվիրված  իր  աշխատության  մեջԳ. Ջահուկյանը «Մարդկություն, սեռ, տարիք, ընտանեկան հարաբերություններ» թեմատիկ խմբում բերում  է  հետևյալ  բառերը.  «Մարդ,  այր,  կին,  մանչ,  աղիճ  (աղջիկ),  ամուսին,  հայր,  ափու,  մայր,  նան,ուստր, դուստր, որդի, եղբայր, կեսուր, աներ, նու, տայգր, տալ, քեռի, ներ և այլն»2։
 Ազգակցական հարաբերություն ցույց տվող բառերը ներառվում են հետևյալ խմբերի մեջ` 1.  բուն  ազգակցական  անուններ  (մայր,  հայր,  երեխա,  տղա,  աղջիկ,  քույր,  եղբայր,  զավակ,դուստր, ուստր, որդի ),2.  միջնորդավորված  արյունակցական-ազգակցական  հարաբերությունների  անուններ  (տատ,պապ, քեռի, մորաքույր, հորաքույր, հորեղբայր, թոռ),3.  ձեռքբերովի  ազգակցական  հարաբերությունների  անուններ  (ամուսին,  կին,  այրի,  սկեսուր,սկեսրայր, տայգր, տալ, աներ, զոքանչ, քենի, աներձագ, հարս, փեսա)։
 Մայր  -  բնիկ  հայերեն  բառ  է,  որ  ծագում  է  հնխ.  mate’r  նախաձևից։
   Այս  բառարմատը  գործածական է նաև հնդեվրոպական քույր լեզուներում (օրինակ` ռուս. мать, անգլ. mather, գերմ. mutter և այլն)։
 Գրաբարից  ավանդված  բառ  է,  ունեցել  է  հետևյալ  հնչյունափոխված  ձևերը`  մար,  մէր։
   Մար  (այ>ա)հնչյունափոխված  տարբերակն  առավելապես  տարածված  է  արևմտյան  խմբակցության  բարբառներում (Մարաշ, Սեբաստիա, Պոլիս, Խարբերդ, Արաբկիր)։
  Մէր (այ>է) հնչյունափոխված տարբերակը գործածական է հայերենի և´ արևելյան, և´ արևմտյան խմբակցության բարբառներում։
 Մենք ունենք մամ բառաձևը, որն Աճառյանը փոխառություն է համարում հունարեն mamme՝ մեծմայր, մամ բառից։
  Նրա կարծիքով մամ-ը կարող էր մայր բառից կազմված փաղաքշականի մի ձև լինել,բայց քանի որ մայր բառի փաղաքշականին զուգահեռ կա հայր բառի փաղաքշականը (պապ), որը չէրկարող  հայր  բառից  առաջանալ  և  փոխառյալ  է,  ուստի,  եզրակացնում  է,  որ  մամ-ը  ևս  պետք  էփոխառություն համարել հունարենից։
 Ակադեմիկոս  Գ.  Ջահուկյանը  «Հայոց  լեզվի  պատմություն.  նախագրային  ժամանակաշրջան»  աշխատության  մեջ  նշում  է,  որ  բարբառներում  պահպանվել  են  հնդեվրոպական  արմատական  ձևեր,որոնք, սակայն, բացակայում են հայերենի գրավոր հուշարձաններում։
  Նա ազգակցություն արտահայտող բառերի թվում ներառում է ապի, դադո, ատտա, մա, մամ, նան բարբառային բառերը, որոնք համարում է գերազանցապես մանկական կամ փաղաքշական բնույթի։
 Մայր բառի բարբառային տարբերակներն են` մամ, նան, ազի, ադէ, դադէ, աբա, անա, այա, դէյա,ավա,  նաև  հարս,  հարսա, հարսի  տարբերակներով,  որոնք  կոչականական  կիրառություն  ունեն։
   Հայերենի  բարբառներում  առկա  է  հնդեվրոպական  նան  արմատական  բառը,  որը  չի  ավանդված  գրավորհուշարձաններում։
  Հ. Խաչատրյանը «Ազգակցական հարաբերություններ արտահայտող բառերը հայերենի  բարբառներում»  աշխատության  մեջ  նշում  է.  «….սա  առնչվում  է  Նանե  աստվածուհու  անվանհետ։
  Ողջախոհության, իմաստության, մայրության խորհրդանիշը կարող էր մայրը լինել»3։
 Հայր-բնիկ  հայերեն  բառ  է,  որն  առաջացել  է  հնդեվրոպական  pater  նախաձևից4։
   Հայր-ը`  -իկածանցով,  ավելի  գործածական  է  որպես  կոչականի  ձև։
   Բարբառային  տարբերակներն  են`  հար,  հէր1 Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1940, հ. 1, էջ 109։
 2 Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 259։
 3 Խաչատրյան Հ., Ազգակցական հարաբերություններ արտահայտող բառերը հայերենի բարբառներում, Երևան, 2009, էջ 20։
 4 Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, Երևան, 1926, էջ 31։
 (Ղարաբաղ, Շամախի), խէր (Վան, Մուշ), հարի, հարիկ, բաբ (Մուշ, Կիլիկիա, Պոլիս), ապա, ապի, դադո,դադա  (Խոյ,  Վան,  Մարաղա),  ադա,  ափօ,  բիձի,  խէր  (Արագածի  շրջանի  Վարդապլուրում),  տայու(Ախալքալաքի  Բեժանո  և  Կարսի  Ղզլչախչախ  գյուղեր)։
   Տայու-ն  հայերենի  որոշ  խոսվածքներում  նաևհորեղբայր, մեծ մարդուն դիմելու հարգական ձև է նշանակել, օրինակ` Ախալքալաքի Փոկա և Օլավերդգյուղերում։
   Բիձի  տարբերակը,  որը  վրացերենում  հորեղբայր  է  նշանակում,  պահպանվել  է  միայն  մեկխոսվածքում` Լոռու Շամուտ գյուղում։
  Պապ բառը հայերենի բարբառներում գործածական է 2 իմաստով`  մեծ  հայր  (պապիկ)  և  հայրիկ։
   Աճառյանը  պապ-ը  մեծ  հայր  իմաստով  փոխառյալ  է  համարումպահլավերենից, իսկ պապա-ն հայրիկ իմաստով նորագյուտ բառ է համարում։
 Երեխա – նախ,  նշանակում  է  փոքրահասակ`  պատանեկան  հասակին  չհասած  աղջիկ  կամ  տղա։
 Ազգակցական  հարաբերություններում  ունի  զավակ  նշանակությունը։
   Հայերենի  բարբառներում  զավակ շղթայի դուստր, ուստր և որդի գրական բառաձևերը բացակայում են, և դրանց փոխարեն գործառում են երեխա, տղա, աղջիկ բառանվանումները։
  Այս հասկացության բարբառային ձևերն են` էրեխա,ճիժ  (որը  միջին  հայերենում  արդեն  առկա  էր),  տղա,  չաղա,  չոջուղ,  ուշաղ  (թուրքերենից),  խիզան,բուլուզ,  պլուզ,  տըխմար,  բըզդիկ,  խոխա  (Աճառյանն  այն  համարում  է  թուրքերենից  փոխառյալ  բառ)։
 Պլուզ  բառին  Աճառյանը  տալիս  է  նշանակությունը  և  այն  կապում  արաբերեն  biliz  (կարճահասակ)արմատի հետ։
  Որոշ բարբառներում (Սասուն, Մուշ, Վան) երեխա բառի կոչական ձև հանդես է գալիսլաօ  բառաձևը,  որը  քրդական  փոխառություն  է։
   Զուգահեռաբար  գործում  են  ճիժ  և  բալա  (Եղեգնաձորի Եղեգիա գյուղ), ճիժ և քյորփը (Եղեգնաձորի Վերնաշեն գյուղ) բառերը երեխա հասկացության դիմաց։
  ՆՀԲ-ում տղա բառը բացատրվում է իբրև մանուկ, փոքր երեխա։
  Տիգրանակերտի, Ակնի բարբառներում գործում է երեխա հասկացության տխմար բառաձևը։
  ՆՀԲ-ում այն խամար՝ գիտուն արմատիցտ ժխտական ածանցով կազմված բառ է համարվում։
 Տղա-արու  զավակ  իմաստն  է  ստացել  արևելահայերենում։
   Աճառյանը  համարում  է  ասորերենիցփոխառյալ բառ, որ նշանակում է փոքր մանուկ, երեխա, պատանյակ, եբրայերենում նշանակել է մատղաշ գառ։
  Լեզվաբանը նշում է, որ Սուրբ գրքում, նաև Եղիշեի մոտ, բառը գործել է պարզամիտ, տգետիմաստով։
  Արևելյան գրականում հատուկ է միայն արական սեռին, բայց արևմտյան գրականում, գրաբարում և միջին հայերենում հատուկ է թե´ արական, թե´ իգական սեռին։
  Արու զավակ հասկացությանդիմաց  հայերենի  բարբառներում  գրանցված  են  հետևյալ  բառազուգադիպությունները`  տըղա,  լաճ,մանչ,  պոլուզ,  գյադա,  տըղա  խոխա  և  այլն։
   Լաճ-ն  աճառյանը  համարում  է  միջինհայերենյան  բառ`ուստր,  մանչ,  տղա  իմաստով։
   Մանչ-ը  `  արու  տղա  իմաստով,  ևս  միջինհայերենյան  բառ  է  համարում,որը ծագում է հնխ. mas՝ տղայ արմատից։
 Աղջիկ-երեխա հարաբերության իգական եզրն արտահայտվում է աղջիկ բառանվամբ։
  Աճառյաննայս  բառը  թողնում  է  չմեկնված։
   Անտուան  Մեյեն  աղջիկ  բառի  ծագումը  կապում  է  աղալ  բայի  հետ։
 Առաքել  Սյունեցին  այն  ստուգաբանում  է  չիք  բառից։
   Պոնտական  ժողովրդական  ստուգաբանությամբբառը ծագել է ա~հ չիք արտահայտությունից, որ արտասանել էր Ադամը, երբ կենդանիների  մեջ իրենընկեր չէր գտել, և դրանից հետո Աստված ստեղծել է աղջկան։
  Այս բառի ծագման քննությանն է անդրադարձել  նաև  Վ.  Համբարձումյանը,  որը  բառի  նախնական  ձևն  է  համարում  աղիջ-ը,  որը  ծագում  էհնդեվրոպական  at  արմատից։
   Նա  գտնում  է,  որ  աղջիկ  բառի  աղ  արմատն  ամենանախնական  իմաստով նշանակել է երկանքով աղացող, աշխատող տնտեսուհի։
  Այս բառանվան տարբերակ է նաև աչոնը։
  Հայերենի բարբառներում աղջիկ հասկացությունն է արտահայտում նաև բուլիգ բառաձևը, որն առկա է Համշենի բարբառում։
  Լոռու խոսվածքում այս հասկացության բառային դրսևորում է համարվումխիզան բառը։
  Թումանյանն այս բառը գործածում է «Մարո» պոեմում.Կարմիր շորով մի խիզանԸնկավ ձորը, մի կածան….1։
 Քույր-բնիկ  հայերեն  բառ  է։
   Աճառյանը  նշում  է  այս  բառի  սեռական  հոլովից  կազմված  բառերը`քեռորդի,  քեռայր,  քեռորդեակ,  հորաքեռորդի։
   Բառը  բարբառներում  ունեցել  է  հետևյալ  հնչյունականտարբերակները` քուր, քոր, քէր, քիյ, քիր, քայր և այլն։
  Քույր հասկացության բառանվանում է դիտվելնաև դադո բառաձևը, որը հանդիպում է  Խոյ-Մարաղայի բառախմբում։
   Հայերենի բարբառներում այնհանդիպում է և´ հայր, և´ մայր, և´ քույր իմաստով։
  Բաջի բառաձևը, որը թուրքերենից փոխառյալ բառէ, քույր հասկացության դիմաց գործածվում է Մարտակերտի, Նախիջևանի բարբառներում։
 Եղբայր-բնիկ հայերեն բառ է` հնխ. bhrater նախաձևից առաջացած։
  Եղբայր հասկացությունը և´գրական  հայերենում  ,  և´  բարբառներում  դրսևորվում  է  միայն  եղբայր  բառանվանումով,  սրա  դիմացփոխառյալ  որևէ  բառ  չի  գործածվում։
   Աճառյանը  բերում  է  այս  հասկացության  մի  շարք  հնչյունականտարբերակները  բարբառներում`  ախբար,  ախպէր,  աբար,  աբարիկ,  ապեր,  ապի,  ապին,  բաբար,1 Թումանյան Հ., Ընտիր երկեր, հ. 1, Երևան, 1985, էջ 171։
 ափար, ափու, ափուն, և նշում, որ սրանք նախնական եղբայր նշանակությունից անցել են մեծ եղբայր,հայր, հորեղբայր նշանակության և դարձել մեծերին տալու պատվանուն։
 Այսպիսով՝ բուն ազգակցական հարաբերություն արտահայտող բառերը դարերի ընթացքում ոչ թեկորցրել  են  իրենց  կենսունակությունը,  այլ,  ընդհակառակը,  հարստացել  են  ուրիշ  լեզուներից  փոխառված միջոցներով։
  Այն բառաձևերը, որոնք հին գրական հայերենում չեն վկայվել, բարբառներում պահպանել են հնդեվրոպական արմատական ձևերը։
 Մյուս խումբը միջնորդավորված արյունակցական-ազգակցական հարաբերություններ ցույց տվողբառերն են (տատ, պապ, քեռի, մորաքույր, հորաքույր, հորեղբայր, թոռ)։
 Տատ-Աճառյանն այս բառը բացատրում է որպես մեծ մայր, որից էլ տատիկ` մեծ մայրիկ իմաստը։
 Նա  նշում  է  նաև  տատա`  մեծ  մայրիկ  և  տատէ`  հորեղբոր  կին  իմաստները։
   Լեզվաբանը  տատ-ը  համարում է բնաձայնական բառ, որը հատուկ է մանկական լեզվին և առկա է թե´ հնդեվրոպական, թե´ այլլեզվախմբերի մեջ։
  Հայերենի բարբառներում այս բառի հնչյունական ձևերն են` տադի, տատօ, տատա,որոնք կոչականական արժեք ունեն։
  Այս հասկացությունն են արտահայտում նաև մամ և նան բառերը,որոնք հայերենի բարբառներում գործածվում են և´ մայր, և´ տատ իմաստներով։
  Որոշ  բարբառներումմոր  և  հոր  մայրերին  տարբեր  անվանումներ  են  տրվում։
   Օրինակ  ՝  Կարինի  Ծոկու  գյուղում  մամիկ-ըհոր մայրն է, իսկ տատիկ-ը` մոր մայրը։
  Քանի  որ  որոշ  բարբառներում  (Գորիս,  Շամախի,  Հադրութ  և  այլն)  մամ,  նան,  անա,  աբա,  ադա,այա բառաձևերը մայր նշանակությունն են ունեցել, ուստի, և մեծ ածականով ստացել են տատ իմաստը` մէծ մամ, մէծ նան, մէնձ անա և այլն։
  Տատ հասկացության բառային  դրսևորումների մեջ առանձնանում է բաբո բառանվանումը, որը գործածվում է Ղարաբաղ-Շամախիի որոշ խոսվածքներում։
  Դադոհնդեվրոպական  արմատը  սահմանապակ  կիրառություն  ունի  Մուշի,  Ալաշկերտի,  Սասունի  խոսվածքներում։
  Հազի բառի գործածությունը տատ իմաստով հանդիպում է Գորիսի, Նախիջևանի, Ղարաբաղիբարբառներում։
 Պապ-Աճառյանն այս բառի մեծ հայր իմաստը փոխառություն է համարել պահլավերեն pap ձևից,իսկ ՆՀԲ-ն պապ-ը համարել է հունարեն փոխառություն։
  Այս բառը դրսևորվում է նաև -իկ փոքրացուցիչ-փաղաքշական մասնիկի հավելումով` պապիկ։
  Պապ բառի բարբառային հնչյունական տարբերակներն  են`  պապկա  (Բերկրի),  բաբա  (Մարտակերտ),  պաբա  (Նախիջևան),  մենձ  բոբ  (Հաճն)  և  այլն։
   Այսհասկացության ապու, ապո, ապի բառանվանումները վկայված են Կապանի բարբառում։
 Քեռի-Աճառյանն այս բառը թողնում է չմեկնված, թեև գտնում է, որ այն անհրաժեշտ է կցել քույրբառի սեռական ձևին` քեռ։
  Ջահուկյանը քեռի-ն համարում է քույր-ից անկախ կազմություն։
  Քեռի արմատը կապում է հնդեվրոպական su-esor -սեփական արյունից ձևին։
  Ի տարբերություն մյուս ազգակցական բառանվանումների՝ քեռի բառը հայերենի բարբառներում քիչ բառազուգաբանություններ ունի`քեռի, դայի (Գորիս, Շամախի), խալո (Մուշ, Սասուն), դայջան (Մարաշա), դադայ (Գորիս)։
  Աճառյանը բերում է սրանից կազմված բառերի խումբ` քեռակին, քեռանք, քեռմայր, քեռպապ։
  Հայերենի բարբառներից  գրեթե  ոչ  մեկում  մորեղբայր  նկարագրական  բառաձևը  չի  արձանագրված։
   Աճառյանը  նշում  է,  որայն վկայված չէ նաև հին մատենագրության մեջ, սակայն դա պատահական է համարում, քանի որ հինմատենագրության մեջ գործում է նրանից կազմված մորեղբորորդի բառը։
 Մորաքույր-նկարագրական  ձևով  առաջացած  բառաձև  է,  ինչպես  հորաքույր,  հորեղբայր  բառաձևերը։
   Բարբառային  ձևերն  են`  մորքուր,  մույքիյ,  մոչիր,  մաքիր,  բաջի,  բիբի,  մրաքէր։
   Բիբի  բառաձևըհայերենի  որոշ  բարբառներում  գործում  է  հորաքույր,  որոշներում`  մորաքույր  իմաստով։
   Բաջի-ն,  որըթուրքերեն քույր է նշանակում, Մարաղայի խոսվածքում և´ քույր է նշանակել, և´ մորաքույր։
 Հորաքույր-նկարագրական ձևով առաջացած բառաձև է։
  Բարբառային ձևերն են` հորքուր, խորքուր, խէրքուր, հրաքիր, հիրաքիր, հաքուր, հոքիր, հաքու, բիբի, բաջի և այլն։
  Կռզենի բարբառում հորաքույր  հասկացությունը  դրսևորվում  է  տատ  բառաձևով,  իսկ  տատ  հասկացությունը`  մեծիկ  բառաձևով։
 Հորեղբայր-սա ևս նկարագրական եղանակով առաջացած բառաձև է։
  Նշանակում է հոր եղբայրը։
 Բարբառային  տարբերակներն  են`  հորոխպեր,  հոպար,  հերբար  (Մեղրի),  խորփեր  (Գորիս),  ղորփեր(Ղարաբաղ)։
  Որոշ բարբառներ էլ գործածում են թուրքերենից փոխառյալ ամի, վրացերենից փոխառյալբիձի բառաձևերը։
 Թոռ-բնիկ  հայերեն  բառ  է,  հնխ.  tor  արմատից։
   Ցեղակից  ձևերից  է  սանսկրիտում  հանդիպողtaruna բառը` երիտասարդ, մանկամարդ կին կամ աղջիկ։
  Այս բառը դրսևորվում է նաև -իկ փոքրացուցիչ-փաղաքշական  մասնիկի  հավելումով`  թոռնիկ,  որի  ժամանակ  գրաբարյան  ն-ն  վերականգնվում  է։
 Բարբառային հնչյունական ձևերն են` թէոռ, թոր, թուռ, թառ, թուռն և այլն։
 Ձեռքբերովի  ազգակցական  հարաբերություններ  անվանող  բառերն  են`  ամուսին,  կին,  այրի,սկեսուր, սկեսրայր, տայգր, տալ, աներ, զոքանչ, քենի, աներձագ, հարս, փեսա։
 Ամուսին-սա այր և կին  եզրերի ընդհանրացված բառանվանումն է եղել ինչպես  հին հայերենում,այնպես  էլ  արդի  գրական  հայերենում։
   Աճառյանն  այն  համարում  է  բնիկ  հայերեն  բառ  և  ստուգաբանում  այսպես`  ամ-միասին  +  ուս-սովորել  +  ին  (ածանց)։
   Արտահայտում  է  իրար  վարժված  իմաստը։
 Այս  բառի  նախնական  նշանակությունը  եղել  է  հասակակից,  ժամանակակից,  որը  ժամանակի  ընթացքում  ետին  պլան  է  մղվել,  և  նրան  փոխարինելու  են  եկել  այր  և  կին  իմաստները։
   Այս  բառանվանումըսեռային  տարբերակում  չի  դնում։
   Այն  հավասարապես  կիրառվել  է  և´  այր,  և´  կին  բառերի  փոխարեն։
 Ժամանակի ընթացքում այս բառաձևը վերածվել է այր եզրի բացարձակ անվանման, մինչդեռ բաղադրաձևերը  վերաբերում  են  զույգ  եզրերին`  ամուսիններ,  ամուսնանալ,  ամուսնություն։
   Ամուսին  հասկացությունը  հայերենի  բարբառներում  աչքի  է  ընկնում  հոմանշային  բազմազանությամբ`  մարդ,  էրիկ,նշանած։
   Ամուսին  նշանակությամբ  մարդ  բառաձևը  գրաբարից  մեզ  ավանդված  չէ։
   Միջին  հայերենիցսկսած  է  այն  ամուսին  նշանակությամբ  կիրառվել։
   Ամուսին  հասկացության  դիմաց  գործող  մարդբառաձևն  ընդգրկում  է  բարբառների  թե´  արևելյան,  թե´  արևմտյան  խոսվածքները։
   Այս  մասինԱճառյանը  գրում  է.  «Ընտանեկան  կազմակերպությունը  նահապետական  ձևով  էր.  ամուսինը  տանմեծն  էր,  հրամայողը  և  կառավարողը.  այս  պատճառով  potis՝  ամուսին  բառը,  հնդեվրոպական  լեզվիմեջ նշանակում է նաև պետ, տեր1։
 Այր-բնիկ հայերեն բառ է։
  Արդի գրական արևելահայերենն այր բառն ամուսին իմաստով համարյա չի գործածում։
  Է. Աղայանը նրա բուն իմաստը տղամարդ-ն է համարում, իսկ երկրորդականը` ամուսին-ը։
  Բարբառների մի մասում այն հանդես է գալիս –իկ ածանցի համադրությամբ` ամուսին իմաստով(այր  +  իկ),  որն  էլ  բարբառների  արևմտյան  խմբում  այ>է  հնչյունափոխությամբ  դարձել  է  էրիկ։
   Աճառյանը  բերում  է  առնանք,  առնենք,  առնտաք  բառաձևերը,  որոնք  ունեն  ամուսնու  կողմի  ազգականներիմաստը։
  Այր բառից ունենք նաև արամբի բառը, որը նշանակում է ամուսնացած կին։
 Կին-Աճառյանը  սա  համարում  է  բնիկ  հայերեն  բառ,  որը  ծագում  է  հնխ.  gen  ձևից։
   Այս  արմատիերկրորդ ձևն է կան, որից կազմվում են հետևյալ բառաձևերը` կանամբի, կանանի, կանանոց, կանացիև  այլն։
   Աճառյանը  նշում  է  նաև,  որ  արմատական  նախնական  ձևը  պահում  է  միայն  Սվեդիայի  բարբառը`  գեն։
   Կին-ն  ամուսին  հասկացության  իգական  եզրն  արտահայտող  բառանվանումն  է։
   Կնիկհնչյունական տարբերակը հանդիպում և´ արևելյան, և´ արևմտյան բարբառներում։
 Սկեսուր-բնիկ հայերեն բառ է, որն ունի կնոջ ամուսնու մայր իմաստը։
  Նախալեզուն զանազանումէր  իգական  և  արական  ձևեր։
   Հայերենի  մեջ  արականը  կորած  է,  հետո  կազմվել  է  կեսրայր`  «կեսրոջայր»  ձևը։
   Բարբառային  ձևերն  են`  ըսգեսուր,  օսգոսուր,  կիսուր,  ըսկեսոր։
   Մարաղայի  և  Հաճնի  բարբառներում այս հասկացության դիմաց գործում են բարմա, բայմայ բառաձևերը։
  Սկեսրայր հասկացությունը  բարբառներում  դրսևորվում  է  հետևյալ  ձևերով`  կեսրար,  կերսար,  պատրոն,  աղա,  գեսար  ևայլն։
 Տեգր-բնիկ  հայերեն  բառ  է`  հնխ.  daiver  ձևից  առաջացած։
   Աճառյանը  հին  ձևն  է  համարումտայգր-ը։
  Այս բառի իմաստն է ամուսնու եղբայր։
  Բարբառային ձևերն են` տեքր, դեքր, դաքր, տաքիր ևայլն։
   Ինչպես  գրական  հայերենում,  այնպես  էլ  բարբառներում  ամուսնու  եղբայր  հասկացություննարտահայտվում է գրեթե միայն տեգր բառաձևով։
 Տալ-Աճառյանն այն համարում է բնիկ հայերեն բառ` հնխ. de, do ձևից առաջացած։
  Ենթադրում է,որ  սկզբում  պետք  է  եղած  լինի  ծալ,  հետո  տագր  բառի  ազդեցությամբ`  տալ։
   Ինչպես  հին  հայերենիցավանդված  տայգր  բառը,  այնպես  էլ  տալ-ը  հայերենի  բարբառներում  չունեն  հոմանշային  դաշտ։
 Հնչյունական տարբերակային ձևերն են` տալ, դալ, դուլ, դոլ։
 Տեգերկին-նկարագրական  եղանակով  առաջացած  բառաձև  է։
   Բարբառներում  հանդիպողհնչյունական  տարբերակային  ձևերն  են`  տեգորկին,  տիքիրակեն,  տեքերկնիկ,  տագերկին  և  այլն։
 Տեգերկին  հասկացության  բառային  դրսևորում  է  նաև  բարբառներում  հանդիպող  ներ  բառը,  որնԱճառյանը համարում է բնիկ հայերեն բառ և բացատրում հետևյալ կերպ` կնոջ ամուսնու եղբոր կինը։
 ՆՀԲ-ում բառը համարվում է նու + եր՝ նուեր, նուանք ձևից առաջացած։
 Զոքանչ-Աճառյանն իր «Հայերենի արմատական բառարան»-ում այն թողնում է չստուգաբանված։
 Այնուհետև իր «Հայոց լեզվի պատմություն» աշխատության մեջ նշում է, որ այն ուրարտական ծագումունի։
   Այս  կարծիքը  հանդիպում  է  նաև  Ջահուկյանի  մոտ։
   Արևելյան  խմբակցության  բարբառներումհանդիպում է զանքաչ բառաձևը, առկա է նաև դրափոխությամբ տարբերակը` զոնքաչ։
  Այս հասկացության բառային դրսևորում է նաև հասի բառաձևը, որն առկա է Կապանի Խոտանան գյուղում։
 Աներ-այս  բառը  ևս  ստուգաբանված  չէ։
   Դեռ  հին  հայերենում  այն  գործածվել  է  երկու  իմաստով`կնոջ հայր և կնոջ եղբայր։
  5-րդ դարից վկայված աներ բառն առ այսօր պահպանվել է և գործածականէ ինչպես արդի գրական հայերենում, այնպես էլ բարբառներում։
 Աներձագ,  աներորդի-նկարագրական  եղանակով  առաջացած  բառաձև  է,  որն  ունի  կնոջ  եղբայրիմաստը։
  Բարբառներում հանդիպող ձևերն են` աներտղա, անիրուչ տղա, անուր տղա, կայինճի (Տրապիզոն, Օրդու), միրզամ (Աշտարակ, Քանաքեռ, Լոռի)։
 1 Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1940, հ. 1, էջ 17-18։
 Քենի-բնիկ  հայերեն  բառ  է,  որն  ունի  կնոջ  քույր  իմաստը։
   Գրական  հայերենում  առկա  են  քենակալ, քենեկալ բառաձևերը, որոնք հայերենի բարբառներում վկայված չեն։
  Ավելի ուշ թուրքերենից փոխառվել է բաջանաղ բառը, որը գործածվում է հայերենի բարբառներում։
 Հարս-բնիկ  հայերեն  բառ  է։
   Աճառյանը  «Հայերենի  արմատական  բառարան»-ում  վկայակոչում  էՏերվիշյանին, որը հարս բառը համարում է հարճ փոխառյալ բառի բնիկ հայկական ձևը։
 Փեսա-Աճառյանն այս բառը համարում է չստուգաբանված և բերում սրանից ածանցված մի շարքբառեր`  փեսադարձ,  փեսատես,  փեսատեր,  փեսացու  և  այլն։
   Այս  հասկացության  դիմաց  Մարաշիբարբառում հանդիպում են էնիշտա թագավոր, թաքվոր բառաձևերը։
 Լիանա ՀակոբյանԱԶԳԱԿՑԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՑՈՒՅՑ ՏՎՈՂ ԲԱՌԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ ազգակցական, հնդեվրոպական, փոխառյալ բառեր, բնիկ հայերեն բառեր, բառաշերտ, բառարմատ, նկարագրական եղանակ։

Մեր  նպատակն  է  ցույց  տալ  ազգակցական  հարաբերություններ  անվանող  բառանվանումների  ծագումը  և  դրանց  փոփոխությունները։
   Այս  բառերի  քննությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  դրանք  մեծ  մասամբ  անաղարտորեն  պահպանել  են  հնդեվրոպական  արմատները,  իսկ  եթե  կան  փոխառյալ  բառեր,  ապա  դրանք  հիմնականում  զուգահեռաբար են գործածվում բնիկ հայերեն բառերի հետ։
  Բուն ազգակցական հարաբերություն արտահայտող  բառերը  դարերի  ընթացքում  չեն  կորցրել  իրենց  կենսունակությունը։
  Այդ  բառերի  կողքին  գործածվել  են  նաև  այլ  լեզուներից  փոխառված  բառեր։
   Այն  բառաձևերը,  որոնք  հին  գրական  հայերենում  չեն  վկայվել,  բարբառներում  պահպանել են հնդեվրոպական արմատական ձևերը։
