ԲԱՐՁՐԱՔԱՇԻ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎԱՈՃԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲարձրաքաշ Ս. Գրիգորի վանքը գտնվում է Դսեղ գյուղում։
  Ավերակ վիճակում մեզ հասած արձանագրություններից պարզ է դառնում, որ այն կառուցվել է 13-րդ դարում։
  Վանական համալիրը բաղկացած է երկու եկեղեցուց, գավթից, մատուռից, Մամիկոնյանների տոհմական գերեզմանոցից, ձիթհանից,խաչքարերի  մնացորդներից։
   Գլխավոր  եկեղեցին  Ս.  Աստվածածինն  է։
   Կառուցումն  սկսվել  է  Համազասպ  Մամիկոնյանի  թոռ  և  Սարգսի  որդի  Մարծպանի  կողմից։
   Հարավից  եկեղեցում  կից  է  գավիթը։
 «Բարձրաքաշ  է  կոչվել  գյուղի  նկատմամբ  ունեցած  դիրքի  պատճառով.  հարթավայրից  ցած,  քաշ,ներքև դեռևս Ժ դարում կառուցված եկեղեցու տեղը մատնանշելու ձգտումով։
  Բարձրաքաշը դարձել էտեղանուն»1։
 Դեպի հարավ գտնվում է միջնադարյան գերեզմանոցը, որի տարածքում տեղադրված է Ս. Հարություն  մատուռը,  որն  անվանում  են  նաև  Ագռավի  տապան։
   Կառուցվել  է  Հովհաննես  վարդապետի  ևնրա  եղբոր`  Սարգսի  կողմից  1234  թ.։
   Ս.  Հարություն  մատուռի  հարավային  կողմում  եղել  է  ձիթհան,որից պահպանվել է ստորին մասը։
  Կառուցվել է Գորգ վարդապետի կողմից2։
 Սույն հոդվածում մեր նպատակը վանքի պատերին արված արձանագրությունների վերծանումն էև դրանց լեզվաոճական առանձնահատկությունների վերհանումը։
  Թեման արդիական է այնքանով, որարձանագրությունները  լեզվական,  պատմական,  հայագիտական  և  ազգագրական  հարուստ  նյութ  ենամփոփում։
   Արձանագրությունների  միջոցով  կարող  ենք  տեղեկանալ,  թե  տվյալ  ժամանակաշրջանումինչ  տոներ  են  տարածված  եղել  հայոց  մեջ,  որ  անձնանուններն  են  գերակշռել,  դրանցից  քանիսն  ենգործածվել այդ դարաշրջանում, գրային նշանների ինչպիսի համակարգ է եղել և այլն։
 Ընդհանուր  առմամբ  հայտնաբերել  ենք  24  արձանագրություն`  տարբեր  ծավալի  և  տարբերբովանդակության։
  Բարձրաքաշ անունը հանդիպում է 4 արձանագրության մեջ՝ 3-ը՝ գավթի արևելյանպատի հարավային մասում, 1-ը՝ Ս. Աստվածածին եկեղեցու հարավային պատին։
 Արձանագրությունները գրված են առաջին դեմքով և կառուցվածքային խմբերի են բաժանվում.1.  առաջին  հերթին  կենսագրական  տեղեկություններ  են,  որտեղից  պարզվում  է  կառուցողի  ովլինելը, կառուցման նպատակը,2.  արձանագրություններից առանձնացնում ենք նաև հատկանունները, որոնց մեջ գերակշռող ենտղամարդկանց անունները, դրանց կողքին հիշատակվում են նաև կանանց անուններ, 3.  արձանագրություններն ամփոփում են նաև հովանավորների անուններ, 4.  արձանագրություններից  պարզ  է  դառնում  նաև  ընտանիքի  սրբության  գաղափարը,  քանի  որհեղինակը ներկայացնում է ծնողների, քրոջ, եղբոր, կնոջ անունները,5.  հայտնի է դառնում նաև, թե տվյալ ժամանակաշրջանում ով է թագավորել, ում օրոք է կառուցվել վանքը և այլն։
  Արձանագրությունների վերջնամասում սովորաբար անեծքներ են` ուղղվածվանքը  քանդողներին,  իրենց  գործը  խափանողներին,  իսկ  վերջում  աստծո  օրհնությունն  ենխնդրում իրենց կատարած գործի համար,6.  բարձրաքաշի արձանագրություններում կարդացվում են տոների հետևյալ անվանումները` Ջրօրհնեք, Հռիփսիմեանց տոն, Սուրբ Խաչի տոն, Համբարձում, Սուրբ Իգնատիոսի, Սուրբ Սարգսի, Սուրբ Թեոդոսի, Դաւթի, Սուրբ Գրիգորի տոն, Քառասնից տոն, Զատիկ, Խաչգիւտի տոն։
 Արձանագրությունների մեջ հիշատակված են բազմաթիվ հատուկ անուններ, մեծամասամբ՝ անձնանուններ։
  Դրանց մի մասն աստվածաշնչյան ծագում ունի, ինչպես օրինակ` Յուդա, Քրիստոս, Կայէն։
 Անձնանուններից  շատերի  ծագումը  Հրաչյա  Աճառյանը  համարում  է  անհայտ։
   Դրանց  թվին  ենպատկանում  Աշոտ,  Համլիկ,  Պռաւշ,  Սմբատ,  Խաղբակ,  Հռիփսիմէ  անունները։
   Հունական  ծագումունեն  Գրիգոր,  Թեկղի,  պարսկական`  Մարզպան  (Մարծպան),  Վասակ,  Քուրդ,  Համազասպ,  Խորիշահ  անունները։
   Լատինական  ծագում  ունի  Մարկոս  անձնանունը,  արաբական`  Մլքան։
   Գաւկա  և1 Դիվան հայ վիմագրության, Պրակ 9, Երևան, 2012, էջ 356։
 2 Տե′ս Շախկյան Գ., Լոռի Պատմության քարակերտ էջերը, Երևան, 1986թ., էջ 36- 38։
 Ջաւլպէք  անունների  առաջացման  մասին  տվյալներ  չունենք։
   Հայկական  ծագում  ունի  Մամքանանունը, որի հիմքում մամ բառն է, իսկ քան-ը վերջավորություն է։
  Թվարկված անձնանուններից իգական են Թեկղի, Խորիշահ, Հռիփսիմէ, Մամքան, Մլքան անձնանունները1։
 Այս  անձնանունների  մեծամասնությունը  գործածական  էր  հենց  13-16-րդ  դարերում,  շատերն  էլդրանից հետո հայոց մեջ այլևս չէին գործածվում։
 Արձանագրություններում  տեղ  են  գտել  նաև  որոշ  տոհմանուններ։
   Հնագույն  տոհմանուններիցհիշատակված են Մամիկոնեան, Խաղբակեան, Համազասպեան, իսկ ավելի ուշ շրջանի ազգանուններից՝ Հակոբյան և Ունանյան ազգանունները։
 Հատուկ  անուններից  արձանագրությունների  մեջ  հանդիպում  ենք  հինգ  տեղանուն`  Ողջաբերդ,Ծաղկուտ, Սերեկագոմ, Խրամ և Սանահին։
 Ինչպես հնագույն մատենագրության մեջ, այնպես էլ վիմագրության մեջ լայնորեն կիրառվել է համառոտագրությունը։
  Ձեռագրերում և հնատիպ գրականության մեջ սովորություն է եղել սղել մեկ կամմի քանի տառ խնայողության նպատակով։
  Այդ երևույթը կոչվել է համառոտագրություն կամ պատվագրություն։
   Հնում  հանդիպել  է  միայն  յոթ  բառի  համառոտագրություն`  Աստուած,  Յիսուս,  Քրիստոս,Տէր, Սուրբ, Երուսաղէմ, Իսրայէլ 2։
 Համառոտագրվում էին միայն սրբազան բառերը, որոնց վրա դրվում էր հին հայերենի կետադրական համակարգին հատուկ պատվի նշանը (–), որտեղից էլ ծագում է պատիվ բառը։
  Ավելի ուշ պատիվըդարձավ սովորական համառոտագրության նշան և սկսվեց գործածվել ամեն բառի համար3։
 Բարձրաքաշի արձանագրություններում հանդիպում ենք հետևյալ համառոտագրությունները` ԱԾ ԱՅ ՅԱՅ ՎԴ ՔՍ ՏԷ ՍԲ ԹՈՒ ԹԵ ԹԲԱստուածԱստծոյՅԱստուծոյՎարդապետՔրիստոսՏեառնէՍուրբթուականութեանութեամբԻնչպես  նշեցինք,  հնում  համառոտագրությունները  գրվում  էին  պատվի  նշանով,  սակայն  վանքիարձանագրությունների  մեջ  հանդիպում  ենք  նաև  ձևավոր  նշաններով  կատարված  համառոտագրություններ, որոնք, սակայն, միայն ոճական արժեք ունեն և իմաստային որևէ փոփոխության չեն ենթարկում բառը։
 Պատվի նշանին հանդիպում ենք նաև առանձին տառերի վրա` ։
 Բ։
  Սա արդեն չենք դիտում որպեսհամառոտագրություն, քանի որ այստեղ գործ ունենք տառի թվային արժեքի հետ։
  Այդ նշանն ունեցել էիր սկզբնական նշանակությունը` դրվելով նաև թվանշան տառերի վրա։
 Վիմագրության  անբաժան  մասն  են  կազմում  նաև  կցագրությունները։
   Կցագիր  կամ  կապագիր  էկոչվել  գրի  այն  տեսակը,  որը  կազմվել  է  մեկ  կամ  մի  քանի  տառերի  միավորումից։
   Տեղ  տնտեսելունպատակով աշխատել են որքան կարելի է շատ տառեր զետեղել միևնույն տարածության վրա։
 Բարձրաքաշի  արձանագրությունների  մեջ  ամենամեծ  խումբը  կազմում  են  այն  կցագրերը,  որոնքձևավորվել  են  նախորդ  տառի  աջ  սյունագծի`  հաջորդ  տառի  ձախ  սյունագծին  միանալով։
   Այսպեսիրար են միացել հետևյալ տառերը` ՈՐ, ԱՒ, ՊԱ, ԵՒ, ՄԻ, ԱԲ, ԱՐ, ՔԱ, ԻՍ, ՈՒ, ՊԷ, ԿԱ, ԵՐ, ՄԵ, ԱՄ,ՄԱ, ԱԽ, ԻՐ, ՄԷ, ԱՔ, ՏԱ, ՆԱ, ԴԱ, ՏԻ, ԻՄ, ԿԱՄ, ԿԱՐ, ՊԱՐ, ՄԱՐ, ԳՈՐ, ԱՄԷՆ, ԹԲ։
  Կան կցագրություններ,  երբ  մի  տառը  նստած  է  մյուսի  ուսին`  ՏԱՐ,  ՏԵ։
   Մի  քանի  կցագրերում  տառերն  այնպես  ենդասավորված, որ մի տառը թվում է՝ գրված է մյուսի ծոցում։
  Դրանք կոչվում են ծոցագիր4` Րի,ԱնՅ, Էն։
 Կցագրությունները  կարող  ենք  խմբավորել  նաև  ըստ  տառանիշերի  քանակի։
   Ամենամեծ  խումբըկազմում են երկտառանոց  կցագրությունները, համեմատաբար ավելի քիչ թիվ են կազմում այն կցագրերը, երբ միմյանց են միացած երեք տառեր։
  Հազվադեպ հանդիպում են չորս տառանոց կցագրություններ։
  Վերջիններս ԱՄԷՆ բառի կցագրերն են։
  Արձանագրությունների մեջ մեկ անգամ հանդիպում ենքերկտառանոց  մի  կցագրության`  ԹԲ,  որը  միաժամանակ  նաև  -ութեամբ  վերջավորությամբ  համառոտագրությունն է։
  Մենք կարող ենք սա համարել կցագիր-համառոտագրություն։
 1 Տե′ս Աճառեան Հ., Հայոց անձնանունների բառարան, Երևան, 1942։
 2 Տե′ս Աբրահամյան Ա., Հայոց գիր և գրչություն, Երևան, 1973, էջ 195։
 3 Տե′ս Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6, Երևան, 1971, էջ 372։
 4 Տե՛ս Աբրահամյան Ա., էջ 187։
 Կապագրության  մեջ  ամենից  հաճախ  գործածվողներն  այն  տառանիշերն  են,  որոնք  սյունագծերունեն` Ա, Կ, Մ, Ռ, Ո, Ս, Ր։
  Օժանդակ դերում են հանդես գալիս հետևյալ տառանիշերը` Դ,Ե, Թ, Ի, Խ,Ղ, Ն, Պ, Ւ, Փ, Ք։
  Համեմատաբար քիչ են գործածվում Զ, Ը, Ժ, Լ, Ծ, Ձ, Ճ, Յ, Շ, Չ, Ջ, Վ տառերը1։
 Վերը  նշված  արձանագրություններում  շփոթության  տեղիք  է  տալիս  հետևյալ  կցագրությունը`  Ռ։
 Այն հանդես է գալիս որպես ՈՒ, այսինքն` Ո և Ւ տառերի կապակցություն, որոշ դեպքերում էլ պարզապես ռ։
 Արձանագրությունների  մեջ  կետադրական  նշաններ  գրեթե  չեն  հանդիպում։
   Հազվադեպ  հանդիպում է վերջակետը, որը դրվում է արձանագրության վերջում, այն էլ միայն որոշ դեպքերում։
  Վերջակետի  նշանն  առավել  հաճախ  կարելի  է  տեսնել  տառերով  ներկայացված  թվերից  աջ  և  ձախ։
   Այսպեսօրինակ`  ։
 Զ։
 Ա։
   կամ  ։
 ՈՂԹ։
   և  այլն։
   Միջակետի  կիրառություն  գրեթե  չկա,  եթե  հաշվի  չառնենք  վերջինշրջանի  մի  արձանագրություն։
   Վերջին  շրջանի  արձանագրություններից  մեկում  տեսնում  ենք  նաև  կոտորակի նշանի գործածություն։
  Այդ երկու նշանների մասին ավելի մանրամասն կխոսենք ստորև։
 Արձանագրությունները  հիմնականում  արված  են  13-րդ  դարում՝  բացի  2–ից։
   Մեր  խորինհամոզմամբ դրանք ավելի ուշ շրջանի են։
  Խոսքը գավթի հարավային պատին արված հետևյալ արձանագրությունների մասին է. «20/V 28 Ա. Հակոբյան» և «Լեւ. Ունանյան»։
  Այս արձանագրություններիուշ շրջանի լինելը մատնում է մի քանի հանգամանք։
  Առաջին հերթին դրանք գրված են արդի ուղղագրությամբ և գրաբարյան ուղղագրության դեպքում պիտի գրվեին «Յակոբեան» և «Ունանեան»։
  Մենքականատես ենք լինում նաև համառոտագրության, որը, սակայն, կատարվել է ոչ թե պատվի նշանով,այլ միջակետով, որը տվյալ ժամանակաշրջանին խորթ էր։
  Գործածված է նաև կոտորակի նշանը (/), որըբացակայում  էր  հին  հայերենի  կետադրական  համակարգում։
   Արձանագրություններում  թվականներըներկայացված  են  տառերով,  ինչպես`  ՈՂԹ  կամ  ՈՂԵ  և  այլն,  իսկ  այստեղ  մենք  տեսնում  ենք  թվերովարտահայտված քանակական թվական` 20, 28 ։
 Ոճական  առանձնահատկություններից  կարող  ենք  նշել  ինքնանվաստացման  ձևերի  առկայությունը։
  Նման ձևերից են նվաստս, չնչինս և այլ բառեր։
  Արձանագրություններից մի քանիսում հանդիպում  ենք  ծառա  բառի  կիրառմանը`  որպես  ինքնանվաստացման  ձև.  «Ես  Սարգիս  ծառա  տէառնյիշեցի» կամ «Ես Մարկոս ծառա աստուծոյ » և այլն։
 Փոխառյալ  բառերում  նկատվում  են  հատկապես  ա  և  ե  ձայնավորների  տարբերություններ2։
 Նմանօրինակ  երևույթ  հանդիպում  ենք  նաև  արձանագրություններից  մեկում,  երբ  աթաբէկ  բառըներկայացված  է  աթապակ  ձևով`  «Թագաւորութեան  Գեաւրգա  որդոյ  Թամարին  եւ  իշխանութեանաթապակ Իւանէի եւ զաւակաց նորա աւագին»։
 Քննության  ենթարկելով  վանքի  բոլոր  արձանագրությունները`  եկանք  այն  եզրակացության,  որդրանց ուղղագրության հիմունքը հնչյունականն է։
  Պահպանված չեն պատմական ուղղագրության կանոնները։
   Եվ  այսպես`  գրաբարում  ա  և  ո  ձայնավորներից  հետո  գրվել  է  յ  կիսաձայնը,  սակայն  մորքննած  արձանագրությունների  մեջ  նկատում  ենք  յ  հնչյունի  անկում,  ինչպես  օրինակ`  Մարծպանա,Աշոտո, Հոգո, Համլկա և այլն։
  Դա փաստում է, որ արդեն 13-րդ դարում յ-ն այլևս չէր արտասանվում։
 Իհարկե,  կային  որոշ  բացառություններ,  մասնավորապես  Աստծոյ  բառում  յ-ն  պահպանվում  էր,քանի որ համառոտագրության ժամանակ կարող էր շփոթ առաջանալ։
  Մի արձանագրության մեջ սորադերանունը գրված է սորայ ձևով, զուգահեռաբար գործածվում էին և՛ հոգո, և՛ հոգոյ, և՛ որդո, և՛ որդոյձևերը և այլն։
 Երբեմն  նույն  արձանագրության  մեջ  ականատես  ենք  լինում  ուղղագրական  տարբերակների,օրինակ՝  հանդիպում  են  յեկեղեցի,  միաժամանակ`  յէկեղէցի  ձևերը,  կամ  մերոց  լինելու  փոխարենմէրոց  ձևն  է։
   Նույն  կերպ  զսոցա  դերանունը  հանդիպում  է  զսացա  ձևով։
   Վկայված  է  հետ  ձևը  յետձևին զուգահեռ։
 Նույն  բառը  կարող  է  հոլովվել  տարբեր  հոլովիչներով։
   Օրինակ՝  վանք  բառն  արձանագրություններում հանդես է գալիս և՛ ի-ա արտաքին հոլովմամբ, և՛ ա արտաքին՝ վանիցս//վանացս ։
 Խոսքի  մասերից  առավել  հաճախադեպ  են  հասարակ  գոյականները,  որոնք  պատկանում  ենտարբեր հոլովումների՝ ի տարբերություն հատուկ անունների, որոնք հիմնականում ենթարկվում են աարտաքին հոլովման։
  Սակայն այստեղ նույնպես կան բացառություններ, ինչպես՝ Իւանէ, Յուդա, Կաէնև  Քրիստոս  անունները  ենթարկվում  են  ի  արտաքին  հոլովման,  Գրիգոր  և  Աշոտ  անունները`  ոարտաքին հոլովման և այլն։
 Հասարակ  գոյականների  մեծամասնությունը  ենթարկվում  է  ո-ա  և  ի-ա  արտաքին  հոլովումների։
 Առկա են նաև այլաձև հոլովումների օրինակներ՝ գալուստ, Տէր և այլն։
 Գոյականներից  հետո  հաճախակի  հանդիպում  են  բայերը,  դերանունները։
   Բայերը  հիմնականումսահմանական  եղանակի  անցյալ  կատարյալի  ձևեր  են՝  դրված  առաջին  դեմքի  եզակի  թվով,  երբեմն՝1 Տե՛ս Աբրահամյան Ա., էջ 187։
 2 Տե′ս Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6, էջ 838։
 հոգնակի։
   Կան  նաև  մի  ժխտական  ցուցիչի  հետ  կիրառված  երկրորդ  ապառնու  ձևեր՝  մի՛  ընկալցի։
 Անցյալ դերբայի կազմության հետ կապված կարող ենք նշել, որ 13- րդ դարում արդեն –եալ վերջավորությանը զուգահեռ գործածական էր նաև -ած վերջավորությունը, ինչպես՝  Ոսկով եւ մարգարտով եւակամբք պատուականաւք զարդարած։
 Դերանունները  հիմնականում  ստացական  (իմ,  իւր),  ցուցական  (սա,  նա,  այն)  և  անձնական  (ես,մեք) տեսակներն են։
  Ոչ մեծ թիվ են կազմում որոշյալ (իւրաքանչիւր, ամէն, յամենայն) և հարցահարաբերական (որ, ով, ոք, զինչ) դերանունները։
  Ստացական դերանունները սովորաբար հետադաս կիրառություն  ունեին  հին  հայերենում,  օրինակ՝  ազգի  մերոյ,  իսկ  այս  արձանագրություններում  քիչ  չենդրանց նախադաս կիրառությունները, օրինակ՝ մեր ազգի։
 Ածականների, մակբայների թիվը սահմանափակ է. հանդիպում է ընդամենը 3 մակբայ՝ անդ, արդ,կրկին։
 Կապերը  հազվադեպ  են  հանդիպում,  որոնց  մի  մասը  նախադրություններ  են՝  ի,  յանուն,  վասն,ըստ,  մինչև,  առ,  մի  մասը՝  հետադրություններ՝  մաւտ,  հետ,  վերա  ։
   Գրաբարում  հետադաս  կապերգրեթե  չկային,  իսկ  վերը  նշված  օրինակները  վկայում  են  արդեն  13-րդ  դարում  դրանց  առկայությանմասին։
  Մի արձանագրության մեջ յետ կապը գործածված է հետո իմաստով՝ Յետ մահուանն հաւր իմո։
 Շաղկապները հաճախադեպ են, սակայն մեծամասամբ կրկնվում են, հատկապես եւ, կամ, երբեմնէլ այլ շաղկապները։
  Վերաբերականներ և ձայնարկություններ վկայված չեն, իսկ թվականներն արտահայտված են տառերով՝ բացառությամբ վերջին շրջանի մի արձանագրության, որտեղ կիրառվել են 28,20 քանակական թվականները։
 Լիլիթ ՂուլինյանԲԱՐՁՐԱՔԱՇԻ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎԱՈՃԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ բարձրաքաշ, արձանագրություն, համառոտագրություն, կցագիր, կապագիր, ։

Բարձրաքաշի  վանքը  գտնվում  է  Դսեղ  գյուղում։
   Վանքի  պատերին  պահպանվել  են  արձանագրություններ,  որոնք  վկայում  են,  որ  վանքը  կառուցվել  է  13-րդ  դարում։
   Այդ  արձանագրություններն  ունեն  պատմական,  լեզվական,  հայագիտական  և  ազգագրական  մեծ  նշանակություն։
   Դրանց  միջոցով  ծանոթանում  ենք  տվյալ  ժամանակաշրջանի գրային նշանների, համառոտագրությունների համակարգին, ազգային տոներին, տեղեկանում,  թե ինչ անձնանուններ են տարածված եղել հայոց մեջ։
