Ներկայումս  զբոսաշրջության  զարգացման  բարձր  ցուցանիշներիհամատեքստում  կարևորվում  է  ներքին  և  ներգնա  զբոսաշրջայինհոսքերի  ակտիվացումը,  որոնք  մեծ  մասամբ  ուղղված  են  լինում  դեպիբնությունը։
   Նկատի  ունենալով  այս  հանգմանքը՝  մեր  կողմից  ծրագրիշրջանակներում  նախատեսվում  է  գնահատել  Հայաստանի  հյուսիսայիներեք  մարզերիջրային  ռեսուրսներիռեկրեացիոն-զբոսաշրջային հնարավորությունները։
 (Շիրակ,  Լոռի,  Տավուշ)Հետազոտվող  շրջանի  ջրային  ռեսուրսները  հիմնականում  գետերնեն,  այդ  պատճառով  էլ  կատարված  աշխատանքները  գլխավորապեսուղղված  են  գետային  ցանցի  հետազոտմանը  և  գետերի  զբոսաշրջայինռեկրեացիոն հնարավորությունների բացահայտմանը։
 Հետազոտվող  տարածքում  գետերը  հիմնականումլեռնայինբնույթի  են,  չնայած  որոշ  գետեր  իրենց  հոսանքի  տարբեր  մասերումտարաբնույթ  են։
   Լեռնահարթավայրայինբնույթ  ունի  Դեբեդը,հարթավայրային-լեռնային  բնույթ  ունեն  Ձորագետը  և  Փամբակը։
   Նմանբնույթի է նաև Ախուրյանը։
 Ընդհանուր  առմամբ  հետազոտվող  տարածքում  գետային  ցանցըառավել  զարգացած  է  Կուրի  ավազանում,  որն  աչքի  է  ընկնում  խոնավկլիմայական  պայմաններով  և  խոր  մասնատվածությամբ։
   Ախուրյանիավազանում  արիդ  կլիմայական  պայմանների  պատճառով  գետայինցանցը  համեմատաբար  թույլ  է  զարգացած։
   Գետահովիտների  առավելլիարժեք  գնահատման  համար  մեր  կողմից  հետազոտվել  է  նաևհովիտների  ձևը,  քանի  որ  կարևոր  է  զբոսաշրջիկների  անցանելիությանհամար։
   Առանձնացվել  են  երկու  տիպի  գետահովիտներ՝  U-աձև  և         V-աձև։
 Նկ. 1 Հյուսիսային Հայաստանի (Շիրակ, Լոռի, Տավուշ) գետահովիտների տիպաբանական քարտեզըՀետազոտական  աշխատանքների  ընթացքում  մեր  կողմիցուսումնասիրվել  են  Հյուսիսային  Հայաստանի  գետերի  հովիտներիընդլայնական  կտրվածքները,  քանի  որ  հովտի  ձևով  կարող  էռեկրեացիոն-զբոսաշրջայինպայմանավորվածլինելդրանշանակությունը։
   Ներկայումս  գետահովիտներով  են  անցնում  շատտրանսպորտային ուղիներ, բացի այդ, գետահովիտները իրենք իրենցիցներկայացնում  են  հետաքրքրություն  զբոսաշրջիկների  համար  և  շատհետիոտն  երթուղիներ  անցնում  են  գետահովիտներով։
   Միաժամանակ,պայմանավորվածգեոմորֆոլոգիական  առանձնահատկություններով,  այնօբյեկտ՝զբոսաշրջության  որոշ  տեսակների  համար(լեռնագնացություն,ժայռամագլցում, էքստրեմալ տուրիզմ և այլն)։
 գետահովտիկարողէծառայելորպեսՈւսումնասիրվող  տարածքի  գետերի  հովիտներիլայնականկտրվածքների  կազմման  համար  կիրառվել  է  ArcGIS  10.4.1  ծրագրայինհամակարգը։
   Գետահովիտների  լայնական  կտրվածքների  կազմմանհամար որպես ռելիեֆի թվային հիմք ծառայել է SRTM30 արբանյակայինհանույթի միջոցով կազմված ռելիեֆի թվային մոդելը։
  ArcGIS ծրագրայինմիջավայրում  գետերի  հովիտների  լայնական  կտրվածքների  կազմմանհամար  կիրառվել  է  3D  Analyst  գործիքների  փաթեթը,  որի  միջոցովանցկացվել  են  հիմնական  կտրվածքները։
   Նկար  2-ում  բերված  ենկտրվածքների անցկացման հիմնական կետերը։
 Նկ. 2 Հյուսիսային Հայաստանի գետահովիտների ընդլայնական կտրվածքի  անցկացման  վայրերըԱնցկացվել են ընդհանուր թվով 54 ընդլայնական կտրվածքներ։
 Մեկ  հոդվածի  սահմաններում  դժվար  է  ներկայացնել  ՀյուսիսայինՀայաստանի  ջրագրական  ամբողջ  ցանցի  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջայինհնարավորությունները, ուստի, որպես օրինակ, մեր կողմից ընտրվել եներեք  առավել  խոշոր  գետերի  առանձին  տեղամասեր,  որոնց  համար  էլկատարված է ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային ռեսուրսների գնահատում։
 Նկ. 3 Ախուրյանի գետահովտի կտրվածքը ԳորշաբերդիտեղամասումՆկար  3-ում  պատկերված  է  Ախուրյան  գետի  հովտի  ընդլայնականկտրվածքը  Գորշաբերդի  հատվածում  (տես  նկ.  2,  №  1)։
   Վերջինիսվերլուծությունը  թույլ  է  տալիս  ասել,  որ  այն  հարմար  է  ինչպեստրանսպորտային,  այնպես  էլ  հետիոտն  զբոսաշրջային  երթուղիներիանցկացման  համար։
 Հովտի  առավելագույն  խորությունը  այսհատվածում  հասնում  է  120մ,  իսկ  գետի  անկումը  5կմ  վրա  կազմում  է43մ, ինչը հնարավոր է դարձնում իրականացնել I կարգի ռաֆտինգ1։
  Ընդորում՝  ռաֆտինգի  անցկացման  առավել  հարմար  ժամանակահատվածըգարունն է, երբ սկսվում է գետի վարարումը։
  Վերջինս սկսվում է ապրիլիառաջին  տասնօրյակում  և  ավարտվում  հունիսին։
   Ընդհանուր  առմամբգետի առավելագույն հոսքի տևողությունը կազմում է 70-82 օր [2, էջ 100],ինչը առավել  քան նպաստավոր է ռաֆտինգի անցկացման համար։
 Ախուրյանի  գետահովտի  այս  հատվածը  նպաստավոր  պայմաններնաևլեռնագնացությանունիԱջ  հովտալանջի  թեքությունը  կազմում  է  69°,  իսկ  ձախինը՝  հովտիստորին մասում՝ 61°։
  Հովտի առավել ցածր տեղամասերով, գետի հունինզուգահեռ, կարելի է անցկացնել էկոարահետներ։
 ևժայռամագլցմանհամար։
 1Գոյություն  ունի  ռաֆտինգի  դասակարգման  երկու  համակարգ՝  միջազգային  ևռուսական։
   Մեր  կողմից  գնահատման  հիմքում  դրվել  է  միջազգային  դասակարգումը[1]։
 Նկ. 4 Փամբակի գետահովտի կտրվածքըՎանաձորի մոտՆկար  4-ում  պատկերված  է  Փամբակի  հովիտը  Վանաձորից  ներքև(№  30)։
   Վերջինս  ունի  համեմատաբար  մեղմաթեք  լանջեր,  որոնք  գրեթեամբողջովին անտառապատ են։
 Նկ. 5 Աղստևի գետահովտի կտրվածքըՎանաձորի մոտԳետահովտի  ձախ  լանջի  թեքությունը  անցնում  է  40°-ից,  ինչըդժվարացնում է հետիոտն տեղաշարժը, բայց  այն կարելի է օգտագործելժայռամագլցման  համար։
   Հովտի  աջ  լանջի  թեքությունը  ևս  հասնում  է40°,  այն  մասամբ  դարավանդավորված  է,  ինչը  հեշտացնում  է  հետիոտնանցումը։
   Այստեղ  նպաստավոր  պայմաններ  են  առկա  ռաֆտինգիանցկացման համար։
  Գետի անկումը 7,72 կմ վրա կազմում է 223 մ, իսկթեքությունը՝  28,9‰։
   Այս  ցուցանիշները  բավարարում  են  II  կարգիռաֆտինգների  անցկացման  պահանջները։
 Ի  տարբերությունԱխուրյանի՝ համեմատաբար կարճ է վարարման ժամանակահատվածը,որը միջին հաշվով տևում է 65 օր [3, էջ 185], երբ գետի ծախսը հասնում է109  մ3/վրկ։
     Ընդհանուր  առմամբ  կարելի  է  ասել,  որ  Փամբակ  գետիհովիտը  միջին  հոսանքում  նպաստավոր  է  զբոսաշրջության  ևռեկրեացիայի մի քանի տարատեսակների զարգացման համար։
 Նույն  ցուցանիշներով  վերլուծություն  է  կատարված  նաև  Աղստևգետի  հովտի  համար,  որի  ընդլայնական  կտրվածքը  պատկերված  է     նկ.  5-ում։
   Այս  հատվածում  գետը  աչքի  է  ընկնում  լայն  հովտով,  որիլանջերը  մեղմաթեք  են  և  գրեթե  ամբողջովին  անտառապատ։
 Գետահովիտը  հարմար  է  ինչպես    հետիոտն  երթուղիների,  այնպես  էլտրանսպորտային  հաղորդակցության  համար։
   Թե  աջ  և  թե  ձախլեռնալանջերը  հնարավորություն  են  տալիս  իրականացնելու  վերելք  ոչսպորտային  զբոսաշրջային  խմբերի  համար։
   Գետի  անկումը  կտրվածքիտեղամասում 4,66կմ-ի վրա կազմում է 47մ, իսկ թեքությունը՝ 11 ‰, ինչըթույլ  է  տալիս  իրականացնել  II  կարգի  ռաֆտինգ։
   Ի  տարբերությունԱխուրյանի  և  Փամբակի՝  Աղստևի  հորդացումը  տևում  է  ավելի  երկար,ինչը պայմանավորված է գետավազանում  անտառների զբաղեցրած մեծմակերեսով [4, էջ 70]։
    Աղստևը այս հատվածում ունի բավականին լայնհուն  և  գարնանային  վարարումների  ժամանակ  շատ  հարմար  էռաֆտինգի  կազմակերպման  համար։
   Վերջինիս  կազմակերպմանհամար  առավել  նպաստավոր  ժամանակահատվածը  գարունն  է,  երբսկսվում  է  Աղստևի  վարարումը։
   Սույն  հոդվածի  շրջանակներումհամեմատվող  գետերի  շարքում  Աղստևի  վարարման  տևողությունըամենաերկարն  է՝  մոտ  120  օր,  ինչն  առավել  քան  նպաստավոր  էռաֆտինգի կազմակերպման համար։
 Երեք  գետահովիտների  զբոսաշրջային-ռեկրեացիոն  գնահատմանհամար  մեր  կողմից  օգտագործվել  է  քառաստիճան  սանդղակ,  որտեղ  0բալ  է  նախատեսվել  այն  դեպքում,  երբ  տվյալ  ռեսուրսը  բացակայել  է։
 Առավելագույն  բալը  եղել  է  3։
   Զբոսաշրջային  գնահատումը  տրված  էաղյուսակ 1-ում։
 Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ Հյուսիսային Հայաստանիգետերը  ռաֆտինգի  տեսակետից  հիմնականում  I  և  II  կարգի  են,  մերկողմից  գնահատման  համար  հիմք  է  հանդիսացել  վարարմանժամանակահատվածի  տևողությունը։
   Դա  պայմանավորվածէզբոսաշրջային ընկերությունների շահութաբերության հաշվարկով։
  Ըստայդմ՝ շահութաբերություն ապահովելու համար նվազագույն աշխատաժամանակը  պետք  է  կազմի  առնվազն  90  օր  [5,  էջ  57]։
   Այս  ցուցանիշիհիման վրա, առաջարկված սանդղակով, հոդվածում ներկայացված երեքգետերի  համար  կատարվել  է  գնահատում,  որը  ներկայացված  էաղյուսակ 1-ում։
 Աղյուսակ 1. Ախուրյան, Փամբակ և Աղստև գետերի ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային    գնահատումը։
 ԳետահովտիանվանումըԶբոսաշրջությանԳնահատ.տեսակը(բալ)Ընդ.(բալ)Առավելագույնը(բալ)ԱխուրյանՓամբակԱղստևՌաֆտինգԺայռամագլցումԼեռնագնացությունՌաֆտինգԺայռամագլցումԼեռնագնացությունՌաֆտինգԺայռամագլցումԼեռնագնացությունԵրեք  գետերի  նշված  տեղամասերի  համար  կատարված  է  նաևժայռամագլցման  և  լեռնագնացության  գնահատում։
   Ժայռամագլցմանհամար  հիմք  է  ընդունվել  ռելիեֆի  թեքությունների  ցուցանիշները։
   Ըստմեր  կատարած  դաշտային  հետազոտությունների  արդյունքների  և  GISհամակարգով  տվյալների  վերլուծության՝  Ախուրյանի  հովտալանջերընշված  կտրվածքի  սահմաններում  ունեն  զգալի  թեքություն.  ձախհովտալանջի  թեքությունը  վերին  մասում  հասնում  է  40°,  իսկ  ստորինհատվածում՝  61°։
   Էլ  ավելի  մեծ  է  աջ  հովտալանջի  թեքությունը,  որըհասնում է 69°։
 Աղյուսակ 2. Ռեկրեացիոն ռեսուրսների գնահատման աղյուսակ։
 Ռեկրեացիայի տեսակըՌաֆտինգ Ցուցանիշ Մինչև 70օր70-100 օր100 օրից ավելԲալԺայռամագլցումԼեռնագնացություն(սպորտային)(սիրողական)ՑուցանիշՄինչև 25°50-ից ավելԲալՑուցանիշՄինչև 20°30-ից ավելԲալԿտրվածքի  հատվածում  Փամբակի  հովտալանջերի  թեքությունըգրեթե  հավասար  է,  այնչի  անցնում  40°-ից։
   Աղստևի  հովտիհետազոտվող  տեղամասում  ձախ  հովտալանջի  թեքությունը  ստորինմասում  կազմում  է  30°,  ինչը  նպաստավոր  է  ոչ  սպորտային  խմբերիզբոսաշրջային  երթուղիների  համար,  նույն  հովտալանջի  թեքությունըվերին  մասում  հասնումէ  օգտագործելլեռնագնացության և ժայռամագլցման համար։
  Աղստևի աջ հովտալանջիթեքությունը  ստորին  մասում  համեմատաբար  փոքր  է՝  26°,  որը  թույլ  էտալիս  կազմակերպել  նաև  առողջարարական  քայլարշավներ։
   Նույնհովտալանջի թեքությունը  գետահովտի վերին մասում բավականին մեծէ  և  կազմում  է  50°,  որը  նպաստավոր  էլեռնագնացության  ևժայռամագլցման համար։
 է  60°,  որը  կարելիԵզրակացություններ։
   Վերլուծելով  կատարված  հետազոտությանարդյունքները՝ կարելի է կատարել որոշակի եզրակացություններ.1.  Հյուսիսային Հայաստանն ունի լավ զարգացած գետային ցանց, ինչըէ  ռեկրեացիայի  և  զբոսաշրջության  որոշակինպաստավորտեսակների զարգացման համար։
 2.  Հյուսիսային  Հայաստանի  համեմատաբար  խոշոր  գետերն  ունենբոլորռաֆտինգիիրականացման  համար,  որն  այստեղ  ունի  վառ  արտահայտվածսեզոնային բնույթ։
 հնարավորություններըկարգիև3.  Ռաֆտինգի  իրականացման  համար  Հյուսիսային  Հայաստանումառավել  բարենպաստ  են  գարնանային  ամիսները,  երբ  սկսվում  ենգետերի  վարարումները,  ընդ  որում՝  վարարման  ժամանակահատվածումէիրականացնել նաև III և IV կարգերի ռաֆտինգ։
 հոսանքներումհնարավորգետերիվերին4.  Հյուսիսային  Հայաստանի  գետահովիտների  մեծ  մասը  երիտասարդէ,  դա  առաջացնում  է  մեծ  թեքության  հովտալանջեր,  ինչը  կարելի  էօգտագործել սպորտային ժայռամագլցման, ինչպես նաև սիրողականլեռնագնացության համար։
 Հետազոտությունն  իրականացվել  է  ՇՊՀ-ի  կողմից  տրամադրվողֆինանսական  աջակցության  շնորհիվ՝  №  GSPI  01-SCI-2017  գիտականթեմայի շրջանակներում։

Հոդվածում  ներկայացված  է  Հյուսիսային  Հայաստանի  գետային  ցանցի  զբոսաշրջային-ռեկրեացիոն  գնահատումը։
   Հետազոտությունն  իրականացվել  է  Շիրակի,  Լոռու  և  Տավուշի  մարզերում։
   Նկատի  ունենալով  այն  հանգամանքը,  որ  մեկ  հոդվածի  սահմաններում  հնարավոր  չէ  ներկայացնել  հետազոտվող  տարածքի  բոլոր  գետերի  ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային  հնարավորությունների  գնահատումը,  մեր  կողմից  սույն  հոդվածում  ներկայացված  է  երեք  խոշոր  գետերի՝  Ախուրյանի,  Փամբակի  և  Աղստևի  գետահովիտների  որոշակի  հատվածների վերլուծությունը։
  Աշխատանքների արդյունքում կազմվել է  նաև  Հյուսիսային  Հայաստանի  գետային  ցանցի  խոշորամասշտաբ  քարտեզ։
