ՊՍԱԿԻ ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՏԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐՅՈՒՆԱԿՑԱԿԱՆ-ԱԶԳԱԿՑԱԿԱՆԱՐԳԵԼՔՆԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՄԵՋ Հայ առաքելական եկեղեցու յոթ սրբազան խորհուրդներից մեկը ամուսնությանպսակն է, որը նվիրագործում է այր և կնոջ միությունը՝ աստվածային օրհնությամբ ուկրոնական ծեսով, երբ երկու տարբեր անձնավորություններ միանում են, մշտականկենակցական կապի մեջ մտնում՝ ըստ Քրիստոսի ու եկեղեցու օրինակի։
  Պսակն ունիմարդկային ցեղի շարունակականության խորհուրդ։
  Մարդկային որևէ ուխտ կամ կապչի  կարող  տղամարդուն  և  կնոջն  այնքան  սերտացնել,  որքան  պսակված  ամուսնությունը։
  Եռամեծ Գրիգոր Տաթևացին այսպես է խոսում Պսակի մասին. «Պսակն էարդար  հատուցումն  երկուց  պատշաճաւոր  անձանց  ի  մի  զուգաւորութեանց։
   Եւդարձեալ՝  պսակն  է  արդար  զուգաւորութիւն  առն  եւ  կնոջ՝  անբաժանելի  պահելովզկենցաղաւարութիւնն։
  Արդար զուգաւորութիւն վասն այն ասի՝ որ ոչ պարտի լինել,եթէ ոչ վասն ծնանելոյ զաւակս ի պաշտօնն Աստուծոյ» [1]։
 Պսակն իր արժանի տեղն է գտել եկեղեցու խորհուրդների շարքում, որովհետևդրա  կարևորությունը  և  հատկանշությունն  ապացուցող  տեղիները  բազմաթիվ  ենսկզբում  Հին,  այնուհետև`  Նոր  Կտակարանում։
   Ամուսնության  էության  դրսևորմաներևույթը նկատվում է հենց Ծննդոց գրքում։
  Աշխարհաստեղծման հինկտակարանյանառաջին պատումի մեջ մարդկանց՝ Աստծո պատկերով արարվելու փաստին անմիջապես հաջորդում է նրանց արու և էգ լինելու իրողությունը (Ծննդ. Ա. 27)։
  Սրան միանգամից  հետևում  է  աստվածադիր  պատգամը,  որով  Աստված,  կարելի  է  ասել,  սահմանեց պսակի խորհուրդը, և հենց Ինքը ցույց տվեց դրա կարևորությունն ու առանձնաշնորհումը. Եւ օրհնեաց զնոսա Աստուած եւ ասէ. «Աճեցե՛ք եւ բազմացարո՛ւք եւ լցէ՛քզերկիր. եւ տիրեցէ՛ք դմա. եւ իշխեցէ՛ք ձկանց եւ ծովու, եւ թռչնոց երկնից, եւ ամենայնանասնոց. եւ ամենայն երկրի, եւ ամենայն սողոնց որ սողին ի վերայ երկրի» (Ծննդ.Ա. 28)։
  Այս տողերում երևում են Աստծո հրամանն ու պատգամը երկրի բարիքներիցօգտվելու և դրանց իշխելու, ընտանիք կազմելու, սերնդափոխությունն ապահովելուվերաբերյալ։
   Երբ  Եվան  սերեց  Ադամի  կողոսկրից,  այդ  ժամանակ  նախաստեղծնասաց.  «Այս  այժմիկ  ոսկր  յոսկերաց  իմոց,  եւ  մարմին  ի  մարմնոյ  իմոյ.  սա  կոչեսցիզկին, զի յառնէ իւրէ առաւ» (Ծննդ. Բ. 23)։
  Հենց այդ պատճառով է, որ «…թողցէ այրզհայր իւր եւ զմայր իւր, եւ երթիցէ զհետ կնոջ իւրոյ» (Ծննդ. Բ. 24)։
  Եւ եղիցին երկուքնի մարմին մի (Ծննդ. Բ. 25)։
   Այս խոսքերին որպես հավելում Մատթեոս ավետարանիչն ասում է. «Արդ, զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ» (Մատթ. ԺԹ. 6)։
 Նորկտակարանյան հաջորդ հատկանշական հատվածը, որը խոսում է նշյալ խորհրդիէության  և  առանձնահատկության  մասին,  Հովհաննեսի  ավետարանում  ներկայացված  Կանայի  հարսանիքն  է,  ինչին  անձամբ  մասնակցում  է  Հիսուս  Քրիոստոսը,  ևորտեղ Նա կատարում է իր աստվածային առաջին հրաշագործությունը՝ ջուրը վերածելով  գինու  (Հովհ.  Բ.  1-12)։
   Պողոս  առաքյալը  եբրայեցիներին  ուղղված  իր  թղթումհետևյալ գնահատականն է տալիս պսակի ամուսնության խորհրդին. «Պատուական էամուսնութիւն  ամենեւին,  եւ  սուրբ  անկողինք.  բայց  զշունս  եւ  զպոռնիկս  դատէԱստուած»  (Եբր.  ԺԳ.  4)։
   Իսկ  եփեսացիներին  հղված  իր  թղթում  նա  հորդորում  էկանանց հնազանդ լինել իրենց ամուսիններին, որովհետև կնոջ գլուխն ամուսինն է,ինչպես Քրիստոսն է եկեղեցու գլուխը, իսկ ամուսիններին ցուցում, որ սիրեն իրենցկանանց, ինչպես Քրիստոսը սիրեց եկեղեցին և Իր անձը մատնեց նրա համար (Եփ.Ե. 22-23, 25)։
  Եվ հիրավի, տղամարդու և կնոջ հարաբերությունը միմյանց նկատմամբլավագույնս իր արտահայտությունն է գտնում Քրիստոսի ու եկեղեցու համեմատականկապի  առնչությամբ։
   Կորնթացիներին  գրված  իր  առաջին  թղթում  առաքյալնամուրիներին և այրիներին խորհուրդ է տալիս լինել իր պես՝ չամուսնանալ, բայց եթենրանք  ժուժկալություն  չունեն,  թող  ամուսնանան,  «…զի  լաւ  է  ամուսնանալ,  քանզջեռնուլ [2]1» (Ա Կորնթ. Է. 8)։
  Նույն այդ թղթում առաքյալն առանձնապես արժևորումէ հանգամանքը, երբ թույլ է տալիս քրիստոնյային ապրել հեթանոսի հետ՝ հուսալով,որ խորհրդի շնորհով անհավատը մաքրագործված կլինի (Ա Կորնթ. Է. 14)։
 Պսակադրությունը  կատարում  է  օծյալ  հոգևորականը,  իսկ  խորհրդակատարության  վայրը  եկեղեցին  է։
   Այն  իրագործվում  է,  երբ  չկա  արգելող  որևէ  օրենք,  ևհամապատասխանում է եկեղեցական կանոնադրությանը։
  Ստորև նշենք դրանցից միքանիսը. ա) փոխադարձ սեր, որը հաստատվում է նորապսակների կողմից եկեղեցում,բ) նրանց միությանը պետք է  համաձայն լինեն  երկու կողմի ծնողներն էլ, գ) նրանքպետք  է  ունենան  եկեղեցական  կանոնների  հիման  վրա  հաստատված  չափահասություն, դ) պետք է որևէ մեկի կողմից բռնություն չգործադրվի պսակի կատարմանհամար, ե) պսակը անթույլատրելի է, եթե ամուսիններից որևէ մեկը կապված է ինչ-որմեկի հետ պսակով, ու այն դեռ լուծարված  չէ, զ) եթե պսակվող փեսան կուսակրոն է,է) եթե կարգը կատարվում է անթույլատրելի օրերում, ը) եթե կա դավանական կամկրոնական որևէ արգելք, և վերջապես թ) եթե կա ազգակցական, խնամական կամկնքահայրական  չհասություն  [3]։
   Ստորև,  ըստ  մեր  աշխատանքի  թեմայի,  կանգկառնենք արյունակցական-ազգակցական կապերի արգելքներին՝ տեսնելով, թե ինչընթացք է ունեցել այս խնդիրը հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը։
 Ազգակցություն համարվում է անձանց մեկը մյուսից կամ ընդհանուր նախնիիցսերելու արյունակցական կապը։
  Ազգակցությունն անձանց արյունակցական ընդհանրությունն է [4]։
  Այն լինում է մերձավոր և հեռավոր։
  Ազգակցության մոտ կամ հեռուլինելը որոշվում է ազգակցության աստիճանով։
  Զարմ կամ  սերունդ է կոչվում  մեկ1 «Ջեռնուլ» բառացի նշանակում է «սաստիկ տաքանալ», «կրակ կտրել», «բորբոքվել», իսկ փոխաբերական իմաստով՝ «մարմնական ցանկությամբ համակվել»։
  Աստվածաշնչի արևելահայերեն թարգմանության մեջ այս բառը թարգմանվել է «կրքով այրվել» ձևով։
 անձի  հեռավորությունը  մյուսից՝  ըստ  ծննդի։
   Ազգակցության  աստիճանը  հաշվելիսպետք  է  սկսել  կապող  անձից,  այսինքն՝  այն  մարդուց,  ում  հետ  հարաբերությամբորոշվելու  է  արյունակցական  հեռավորությունը։
   Հայրը  և  մայրը  չեն  համարվումառանձին  աստիճան,  քանի  որ  ըստ  աստվածադիր  օրենքի՝  նրանք  մի  մարմին  ենհամարվում (Ծննդ. Բ. 24)։
   Աստիճանները միմյանց կապվում են գծով։
  Այդ գիծը լինումէ  ստորագիծ,  երբ  կապող  անձից  սկսած՝  ծնունդները  հաշվում  ենք  դեպի  ներքև,օրինակ՝ պապ, որդի, թոռ, ծոռ, թոռնեթոռ, կոռ, վերագիծ, երբ հաշվում ենք դեպիվեր, օրիակ՝ ծոռ, ծոռան հայր(թոռ), ծոռան պապ(պապ), ծոռան պապի հայր(որդի),կողագիծ, օրինակ՝ հորեղբոր որդիներ, մորաքրոջ աղջիկներ և այլն [3]։
 Մերձավոր ազգականների ամուսնությունն ու կենակցությունն արգելող օրենքներին առնչվում ենք Ղևտացվոց գրքում՝ տրված Մովսեսի կողմից։
  Վերջինս հստակհրամայում  է  չմոտենալ  իր  հորը,  մորը,  հարազատ  կամ  խորթ  քրոջը,  թոռանը,հորաքրոջը, մորաքրոջը, հորեղբորը և սրա կոնջը, որդու կնոջը՝ հարսին, նրա որդուաղջկան, եղբոր կնոջը, եղբոր աղջկան կամ որդուն, եղբոր թոռանը, քենուն՝ կենակցելու  կամ  ամուսնանալու  նպատակով  (Ղևտ.  ԺԸ.  6-18)։
   Սրանից  հետևում  է,  որՄովսեսը դրեց չորրորդ զարմի արգելք։
  Այստեղ մեր ուշադրությունից չի վրիպել միհետաքրքրական փաստ. Մովսեսի սահմանած ազգակցության արգելքը կապված էմիայն կապող անձի հետ, այսինքն՝ ի տարբերություն դեպքերի, որոնց մասին առավելմանրամասն կխոսենք ներքոնշյալում, նա չի սահմանում, որ չեն կարող ամուսնանալերկու եղբոր թոռներ կամ երկու եղբոր ծոռներ, այլ միայն արգելվում է կապող անձիպսակն իր ազգակիցների հետ՝ թույլ չտալով պսակվել մինչև իր ծոռը և եղբոր թոռը։
 Եվ  հենց  այստեղ  է,  որ  երևում  է  չորրորդ  զարմի  արգելք։
   Հայաստանի  հնագույնպատմության մեջ նկատելի է եղբոր ու քրոջ ամուսություն։
  Այսպիսի զույգի ակնառուօրինակ են հայոց թագավոր Տիգրան Դ-ն և Էրատոն, որոնք և՛ քույր ու եղբայր էին(Էրատոն Տիգրան Դ-ի խորթ քույրն էր. նրանք համահայր էին), և՛ ամուսին ու կին։
  Հ.Մանանդյանը  նկատում  է,  որ  եղբոր  ու  քրոջ  ամուսնությունը  թույլատրելի  էրզրադաշտական կրոնով և հունական որոշակի օրենսդրությամբ [5]։
  Հաշվի առնելովայն փաստը, որ այդ ժամանակաշրջանում (Ք. ա. I - Ք. հ. I դդ) մեր նախնիները հեթանոսներ էին՝ պարզորոշ է դառնում այդպիսի միության անխոտելիությունը հեթանոսական կրոնով։
  Այն ոչ միայն գարշելի ու արգահատելի երևույթ էր հայոց մեջ, այլևխոչընդոտում էր առողջ սերնդափոխության ապահովումը։
  Սակայն օբյեկտիվ լինելուհամար  նշենք,  որ  դա  երկնային  կամ  ծիսական  ամուսնություն  էր  և  հասարակ  ժողովրդի մեջ տարածում չի ունեցել։
 Հիմա փորձենք պատմության թոհուբոհի մեջ տեսնել այս երևույթի արտացոլմանդրվագները՝  ըստ  ժամանակագրական  կարգի։
   Առաջին  հանգրվանը  Առաքելականժողովն  է,  որի  ԼԳ.  կանոնն  ամբողջությամբ  առնչվում  է  մեր  խնդրին։
   Այս  կանոնըվավերացնում  է  Մովսեսի  տված  պատգամը՝  պահելու  չորրորդ  զարմի  ազգականության  արգելքը.  «Մարդ  ոք  մարդ  առ    ամենայն  ընտրութիւն  մարմնոյ  իւրոյ  մի՛մերձեսցի, յայտնել զառականս մերձաւորի արեան իւրոյ, զառականս դստեր քոյ մի՛յայտնեսցես, զառականս քեռ քոյ՝ թէ առ ի հաւրէ իցէ կամ առ ի մաւրէ մի՛ յայտնեսցես,զառականս կնոջ հաւր քոյ մի յայտնեսցես, զառականս հաւրաքեռ քոյ մի՛ յահտնեսցես,զառականս քեռորդոյ քոյ մի յայտնեսցես՝ պղծելով ընդ նոսա» [6]։
  Հետաքրքրական է,որ  կանոնը  սահմանում  է  Մովսեսի  տված  օրենքների  վավերացում,  բայց  այստեղհստակորեն երևում է միայն առաջին, երկրորդ և երրորդ զարմերի արգելք։
  Համենայնդեպս,  թվարկված  ազգակցական  կապում  չի  նկատվում  չորրորդ  զարմի  արգելք։
 Նպատակահարմար  է  նշել,  որ  առաջին  զարմ  է  հաշվվում  ամուսնությունը  հոր  ուդստեր, մոր ու որդու և հոր ու հարսի (որդու կնոջ) միջև։
  Հոր ու հարսի ամուսնությանպարագայում առաջին զարմ դիտվելը պայմանավորված է հարսի և որդու մեկ մարմինհամարվելու հանգամանքով։
  Երկրորդ սերունդը դիտվում է քրոջ ու եղբոր, խորթ քրոջու եղբոր, խորթ եղբոր ու քրոջ, եղբոր ու եղբոր կնոջ, քրոջ  ու քրոջ ամուսնու միջև։
 Իսկ  երրորդ  զարմ  ասելով՝  պետք  է  հասկանալ  հորաքրոջ,  մորաքրոջ,  քեռու,հորեղբոր,  քրոջ  դստեր,  քեռորդու,  եղբոր  դստեր,  եղբոր  որդու  հետ  ազգակցականկապը։
  Այստեղ չափազանց կարևոր է այն հանգամանքը, որ երրորդ զարմի մեր նշածազգակցությունը հաշվվում է կողագիծ ձևով։
  Երրորդ զարմ է համարվում նաև ծոռը՝հաշված  պապից՝  ստորագիծ  կերպով։
   Հատկանշական  է,  որ  Ն.  Մելիք  Թանգյաննուշադրության արժանի է համարում այն փաստը, որ քրիստոնյաներն այս կանոնովկարծես  հետևում  են  հրեականությանը,  բայց  զարմանալի  ոչինչ  չկա  սույն  հանգամանքում, քանզի Քրիստոսն ինքը պատգամեց, որ «Մի՛ համարիք եթէ եկի լուծանելզօրէնս կամ զմարգարէս. ոչ եկի լուծանել, այլ՝ լնուլ» (Մատթ. Ե. 17)։
  Նույնիսկ Հովհաննես  Մկրտիչը  հետևում  էր  Մովսեսի  տված  օրենքին․  նա  նախատում  է  Հերովդեսչորրորդապետին  այն  պատճառով,  որ  վերջինս  ապօրինաբար  կնության  էր  առելՓիլիպոսի՝ իր եղբոր կնոջը՝ Հերովդիային (Մատթ. ԺԴ. 3-4)։
 Մեզ հայտնի կանոնական առաջին որոշումը հայոց իրականության մեջ կայացրել է Ներսես Մեծ կաթողիկոսը՝ պսակի պարագային սահմանելով արյան ազգականության հեռավորություն մինչև հինգերորդ զարմ։
  Այդ կապակցությամբ կանոնախմբիԻԲ.  կանոնում  մասնավորապես  կարդում  ենք.  «…ցհինգորորդն  մի՛  իշխեսցէ,  եւզչորրորդն ապաշխարեսցէ, եւ երրորդքն մեկնեսցին եւ ապաշխարեսցեն» [7]։
  Ի դեպ,կանոնում հստակ նշված չէ, թե չորրորդ զարմի արգելք ասելով՝ ինչպես են կատարելհաշվումը,  քանի  որ  օրինակներ  նշված  չեն։
   Բայց  ենթադրելի  է,  որ  կանոնը  կրկինվավերացրեց Մովսեսի տված պատգամը ու հաշվումը կատարեց հենց այդպես։
 Հայոց մեջ կանոնական հաջորդ որոշումը սահմանվել է Շահապիվանի 444 թ. ժողովում։
  Կանոնական ԺԳ. որոշումը մասնավորապես ասում է. «…Արդ՝ մի՛ ոք որզաստուպաշտութիւն  եւ  զքրիստոնէութիւն  զգեցեալ  եւ  զտէրունական  մկրտութիւն՝զկնիք  եւ  զդրոշմ  զարքունական,  զքոյր  կամ  զքեռորդի  կամ  զեղբաւորդի  կամզհաւրաքոյր կամ զայլ ոք յազգի անդ իւրում մինչեւ ի չորրորդ ծնունդն կին զոք մի՛իշխեսցէ առնել…» [6]։
  Ի տարբերություն Առաքելական ժողովի ԼԳ. որոշման, որտեղնշվում  էր  ազգակցական  նույն  չհասությունը,  Շահապիվանի  ժողովի  վերոնշյալկետում հստակորեն տրվում է ոչ թե չորրորդ, այլ երրորդ զարմի արգելք՝ թույլատրելովչորրորդ զարմի ամուսնությանը։
  Փաստորեն, Շահապիվանի ժողովը մեկ աստիճանովիջեցրել  է  արգելքը։
   Դա  կարող  է  պայմանավորված  լինել  այն  հանգամանքով,  որբազմիցս խախտվել է կարգը, և եկեղեցին ուղղակի այն կանոնականացրել է։
  Նույնաստիճանի  չհասության  արգեքի  հաջորդ  հանգրվանը  Վաչագան  Բարեպաշտիսահմանադրության Ժ. կանոնն է. «Այր՝ զերրորդ ազգի կին մի՛ արասցէ, եւ զեղբաւրկին  մի՛  արասցէ»  [7]։
   Երրորդ  սերնդի  չհասության  արգելքի  անընդհատ  կրկնումըտարբեր ժողովներում հուշում է կարևորագույն այն փաստի մասին, որ այդ կանոնը,չնայած  արգելումներին,  չի  պահվել,  և  խախտվել  է  ազգակցական-արյունակցականմերձամուսնությունը  թույլ  չտվող  պատգամը՝  դեռևս  տրված  վաղնջական  ժամանակներից։
  Այս նույն արգելքին հանդիպում ենք նաև Պարտավի 786 թ. Բ. ժողովիԺԶ. կանոնում։
  Կարող ենք եզրակացնել, որ մինչև 8-րդ դարի կեսը չի պահվել արյանազգակցության երրորդ զարմի արգելքը, ինչի պատճառը, կարծում ենք, զրադաշտպարսիկների ու մուսուլման արաբների երկարատև տիրապետությունների ազդեցություններն  էին  հայոց  վրա.  այդ  ժողովուրդների  կրոններով  արյունակցական-ամուսնական սահմանափակումները շատ ավելի նեղ էին։
 Վ. Հակոբյանը նկատում է, որ եթե Առաքելական, Շահապիվանի և Վաչագանիվերոնշյալ  կանոններում  խնդիրը  վերաբերում  է  հասարակության  բոլոր  խավերին,ապա Պարտավի ժողովում հատկապես շեշտվում է իշխանների մերձամուսնությանփաստը. «Այժմ առ մեւք լուծեալ տեսանեմք, մանաւանդ յազատաց, զկանոն հարցն, զիանխտիր խառնին առ իւրեանց մերձաւորսն անկարգ ամուսնութեամբ։
  Յայսմհետէ իչորրորդ զարմ մի՛ իշխեսցեն ամուսնութեամբ զուգիլ…» [9]։
  Պատվիրանը խախտելուդեպքում նրանց սպասվում էր նզովվում և այն, որ պատասխան պիտի տային Աստծոդատաստանի ժամանակ։
 Այս խնդրին մանրամասնորեն անդրադարձել է Ներսես Շնորհալի կաթողիկոսնիր «Թուղթ ընդհանրական»-ում։
  Նա մասնավորապես նշում է.  «Մի՛ ոք համազգեաց՝որոց  արեան  մերձաւորութիւն  իցէ,  պսակ  օրհնութեան  դիցէ,  այլ  մինչեւ  ի  յերկուցկողմանցն զչորրորդ ազգին գլխաւորուին կատարեալ ունիցին» [10]։
  Իսկ թե ինչու ենեկեղեցու  հայրերը  կանոնադրել  չորրորդ  զարմի  սահմանը,  այսպես  է  բացատրումՇնորհալին. «Քանզի բնուի մարմնոյ ի չորից տարերաց գոլավ՝ յիրաւի եւ մարմնականազգակցուին մինչեւ ի չորրոդ թիւն ժամանէ, որ է այսպէս. ի միոյ հաւրէ երկուց եղբարցբաժանեալ՝  հաւասար  ունին  յինքեանս  զհաւրն  գոյացութիւնս.  իսկ  առ  ի  նոցանէծնունդքն՝  զկէս  արեան  եղբայրութեանն.  եւ  երրորդ  ծնունդն՝  որ  յեղբարցն  որդւոց,զկիսոյն յէս արեանն միայն. իսկ չորրոդ ծնունդն՝ որ ի սոցանէ, զչորեակ մասն արեաննմնացելոյ։
  Եւ այս է սահման եւ կէտ արեան մերձաւորութեան» [10]։
   Սրանից պետք էեզրակացնել, որ Շնորհալին դրեց չորրորդ զարմի արգելք՝ թույլ տալով հինգերորդսերնդի ամուսնությունը։
  Սակայն չափազանց կարևոր է այն խնդիրը, որ նրա կողմիցհաստատված չորրորդ զարմի արգելքն ամբողջապես տարբերվում էր Մովսեսի տվածկրկին  նույն  հեռավորության  սերնդի  ամուսնությունը  չթույլատրող  օրենքից։
   Հայոցկաթողիկոսը, չորրորդ սերնդի արգելքը տալով, թույլ է տվել պապի երկու տարաճյուղկոռների ամուսնությունն այն դեպքում, երբ երկու եղբոր թոռնեթոռներ էին։
  Այսինքն՝նա թույլատրել է իններորդ և տասներորդ աստիճանների ամուսնությունը։
  Ասվածըհասկանալի դարձնելու համար բերենք ճյուղագրությունը. եթե կապող անձ ընդունենքպապին,  ապա  նրանից  հետո  պետք  է  հաշվել  իր  որդիներին  (I  և  II  աստիճաներ),թոռներին (III և IV աստիճաններ), ծոռներին (V և VI աստիճաններ), թոռնեթոռներինկամ  առներին [11] (VII և VIII աստիճաններ), կոռներին (IX և  X աստիճաններ)։
  Կարևորէ նշել, որ չորրորդ զարմի արգելք ասելով՝ պետք է նկատի ունենալ, որ թույլատրելի չէամուսնությունը  պապի  երկու  թոռների  (տարբեր  որդիների  զավակների),  կապողանձի  ամուսնությունն  իր  եղբոր  կամ  քրոջ  թոռան  հետ։
   Իսկ  հինգերորդ  սերնդիարգելք  ասելով՝  կարելի  է  հասկանալ  պապի՝  թոռան  և  ծոռան  ամուսնությանանթույլատրելիություն, ինչպես նաև կապող անձի ամուսնությունն իր եղբոր կամ քրոջծոռան կամ իր թոռնեթոռան հետ, չնայած պարզ է մի հանգամանք, որ վերջին երկուդեպքերը ֆիզիկապես անհնարին են։
  Հետաքրքրական է նաև այն հանգամանքը, որՇնորհալին իր նշյալ աշխատության մեջ սահմանում է նաև ամուսնության թույլատրելիտարիք՝ տղաների համար 15, իսկ աղջիկների համար՝ 12 տարեկան [10]։
 Չորրորդ  զարմի  արգելք  հանդիպում  է  նաև  Մխիթար  Գոշի  «Գիրք  Դատաստանի»  աշխատության  մեջ,  որտեղ  հեղինակը  թույլատրում  է  հինգերորդ  սերնդիամուսնություն՝  նկատի  ունենանով  իրողությունն  այնպես,  ինչպես  ասել  է  ՆերսեսՇնորհալին.  «…նոցա  զայս  աւանդեսցես.  սկիզբն  ի  հինգերորդէն  յառաջ,  քանզի  որյանասնոցն  բնութիւն  սիրելի  էր  անկանել,  այնց  ողորմութիւն  արարեալ՝  զսահմաննմեղմացուցին, բայց լաւացն բնիկն է, որում տեղեակ է քո սրբութիւնդ» [12]։
 Մեր ուսումնասիրությամբ կանոնական վերջին որոշումը հայոց մեջ եղել է Սսի1243 Բ. ժողովում, որի Ը. կանոնը սահմանում է. «Զպսակն ընտրութեամբ արասցեն՝վեց ծննդովք հեռացեալ յազգակցութենէ արեան. փեսային մի՛ պակաս քան զչերեքտասան  ամն,  եւ  հարսն՝  քան  զերկետասան»  [13]։
   Կանոնական  որոշումից  պարզ  էդառնում, որ ամուսնության թույլատրելի սահման է համարվում յոթերորդ սերունդը,այսինքն՝ կարող են ամուսնանալ նույն պապի մի տղայի թոռը և մյուս որդու ծոռը կամուրիշ ձևակերպումամբ՝ մի ծոռը և մյուս թոռնեթոռը։
  Կարևոր է նաև այն խնդիրը, որայստեղ մեկ տարով իջեցվում է Շնորհալու սահմանած տարիքային շեմը՝ 14 տարեկանը։
  Ինչպես տեսնում ենք, Սսի Բ. Ժողովը զանց է առել Ներսես Շնորհալու սահմանած կարգը, որի պատճառը, կարծում ենք, մոնղոլական արշավանքներով պայմանավորված  մարդկային  անդառնալի  կորուստներն  էին։
   Ուշագրավ  է  փաստը,  որՁագավանի 1270 թ. ժողովի հասարակաց կանոնախմբի Գ. Կանոնով փեսացուի ուհարսնացուի համար տարիքային շեմեր են սահմանվում համապատասխանաբար 15և 14 տարեկանը, սակայն թույլ է տրվում հարսին ամուսնանալ 12-ում [14]։
  Տեսանելիէ, որ վերականգնվել է Ս. Ներսես Շնորհալու սահմանածը՝ որոշակի խմբագրմամբ։
 Հարկ էր ապահովել սերնդափոխությունը։
  Ակներև է, որ այդ տարիքներն այսօր շատնվազ են, և Ընտանեկան օրենսգրքի տասներորդ հոդվածն ամուսնացողների համարսահմանում է 18 տարեկան հասակ։
  Սակայն նշվում է, որ անձը կարող է ամուսնանալ17  տարեկանում,  եթե  առկա  է  նրա  ծնողների,  որդեգրողների  կամ  հոգաբարձուիհամաձայնությունը։
  Նաև նշվում է, որ անձը կարող է ամուսնանալ 16 տարեկանում,եթե կա վերոնշյալ անձանց համաձայնությունը, և ամուսնացող մյուս անձն առնվազն18 տարեկան է [15]։
 Սսի Բ ժողովի որոշումը արյան հեռավորության մասին հայոց մեջ գործածականմնաց  բավական  երկար՝  շուրջ  յոթ  դար։
   Ժողովրդի  մեջ  շատ  տարածված  է  «օխտըպորտի» գաղափարը։
  Ինչպես նշում է Ն. Մելիք-Թանգյանը՝ Մկրտիչ Խրիմյան կաթողիկոսը 1899 թ. դեկտեմբերի 17-ին Սինոդին թույլ է տալիս ազգակցական յոթերորդաստիճանում պսակվելու հրաման տալ։
  Իսկ արդեն նույն որոշումը 1900 թ. փետրվարի 24-ին կրկնում է կոնդակով [3]։
  Փաստորեն Խրիմյան Հայրիկը վավերացրել է Սսի1243 Բ ժողովի համապատասխան կանոնը։
  Պատճառը նշյալ խնդրում կատարվածզանազան արատներն ու օրինազանցություններն էին։
 Մեր  հետագա  պրպտումները  հանգեցրին  այն  եղելության  վերհանմանը,  որխնդրի շուրջ հաջորդ որոշումը կատարվել է 1919 թ. օգոստոսի 28-ին, երբ Ամենայնհայոց  կաթողիկոս  Գևորգ  Ե.  Սուրենյանցն  ազգակիցների  միջև  մերձամուսնությանարգելքն իջեցրել է հինգերորդ աստիճանի, այսինքն՝ թույլատրել է վեցերորդ զարմիամուսնությունը  [16]։
   Դա,  փաստորեն,  մեկ  աստիճանով  նահանջ  էր  նախորդ  որոշումների  համեմատ։
   Պատճառները  խիստ  ակնառու  են.  մարդկության  դեմ  1915  թ.կատարված հանցագործության՝ Հայոց մեծ եղեռնի մեկ ու կես միլիոն հայության ևԱռաջին  աշխարհամարտում  զոհված  հայորդիների  անդառնալի  կորուստները։
   Հայազգին  անհրաժեշտ  էր  ժողովրդագրական  վերարտադրություն՝  շարունակականությունն ապահովելու և սերնդափոխությունը պահպանելու համար։
  1919 թ. օգոստոսի 28-ի սահմանված կարգը ցօրս վերջին ու անփոփոխ երևույթն է։
  ԱզգագրագետԼիլյա Վարդանյանը իր «Տավուշցիների ընտանեկան ծիսակարգը» աշխատությունումնշում  է,  որ  մեր  օրերում  ամուսնության  ժամանակ  բարեկամների  միջև  յոթ  զարմպահելու  սովորույթն  արդեն  խստորեն  չի  պահվում,  և  ընդունելի  է  համարվումազգակցությունը մինչև չորրորդ զարմ [17]։
  Ասվածից պարզ է դառնում, որ դեռևս կանբնակավայրեր,  որտեղ  չի  պահվում  եկեղեցական  կարգը,  և  խորհրդային  անաստվածության ազդեցությամբ մարդիկ չեն կատարում աստվածադիր պատգամը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Գիրք Հարցմանց երիցս երանեալ Սուրբ Հօրն մերոյ Գրիգորի Տաթեւացւոյն, Կ.Պօլիս, 1729, էջ 609։
 [2] Ղազարեան Ռ., Գրաբարի բառարան, հատոր Բ, Երևան, 2000, էջ 428։
 [3] Մելիք Թանգյան Ն., Հայ եկեղեցական իրավունքը, Էջմիածին, 2004, էջ 911-2, 919,529։
 [4] «Հայաստանի Հանրապետության  Ընտանեկան իրավունք», Երևան, 2008, էջ 94։
 [5] Մանանդյան Հ., Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հատոր Ա,Երևան, 1977, էջ 292։
 [6]  «Կանոնագիրք  հայոց»,  հատոր  Ա,  աշխատասիրութեամբ՝  Վազգեն  Հակոբյանի,Երևան, 1964, Էջ 48, 446-7։
 [7]  «Կանոնագիրք  հայոց»,  հատոր  Բ,  աշխատասիրութեամբ՝  Վազգեն  Հակոբյանի,Երևան, 1971, էջ 260-1, 96, 12։
 [8]  Թուղթ  ընդհանրական  Արարեալ  երիցս  երանեալ  սուրբ  Հայրապետին  մերոյտեառն Ներսիսի Շնորհալւոյ, Ս.  Էջմիածին, 1868, էջ 85, 84։
 [9] Մալխասեանց Ս., Հայերեն բացատրական բառարան, Երևան, 1944, էջ 230։
 [10] Գոշ Մ․, Գիրք Դատաստանի, Երևան, 1975, էջ 386։
 [11]  Գանձակեցի  Կ․,  Պատմութիւն  Հայոց,  աշխ.  Կ  Մելիք-Օհանջանեանի,  Երևան,1961, էջ 304-5։
 [12]  «Ձագավանքի  ժողովը  և  իր  կանոնքը»,  առաջաբանը  և  թարգմանությունը  Ս.Մխիթարյանի, «Հայ աստվածաբան», Ե, Երևան, 2013, էջ 106։
 [13] «ՀՀ Ընտանեկան օրենսգիրք», ՀՕ-123-Ն, ՀՀՊՏ 2005, 01, 19/4(376), 09.11.2004։
 [14] Վավերագրեր հայ եկեղեցու պատմության, Գիրք ԺԳ, Երևան, 2005, էջ 495։
 [15] Վարդանյան Լ., Տավուշ, Սոցիալ-մշակութային գործընթացներ, 2014, էջ 171։
 Գալստյան Գոռ                                                               ՊՍԱԿԻ ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՏԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐՅՈՒՆԱԿՑԱԿԱՆ-ԱԶԳԱԿՑԱԿԱՆԱՐԳԵԼՔՆԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ պսակ, խորհուրդ, խորհրդակատարություն, արգելք,աստվածաբանական, ուսումնասիրություն, քննություն, պատմահամեմատական,ընթացք, արյունակցական-ազգակցական։

Ներկայումս  ոչ  միայն  աստվածաբանական,  այլև  պատմաիրավական  ու  ազգագրական տեսանկյուններից չափազանց կարևոր է պսակի խորհրդակատարության  արգելքների  ուսումնասիրությունը,  որին  էլ  միտված  է  սույն  աշխատանքը։
   Կատարված  քննությամբ  վեր  է  հանվում  պսակի  խորհրդի  էությունը,  պատմահամեմատական վերլուծությամբ ներկայացվում է արյունակցական-ազգակցական կանոնական արգելքների փոխհարաբերությունների ամբողջ ընթացքը՝ վաղնջական ժամանակներից ընդհուպ մեր օրերը։
  Բերվում են նաև զարմերի հաշվարկման տարբեր  եղանակներ։
