ԹԲԻԼԻՍԻ, ԹԲԻԼԻՍԻԻ ՓԻՍԻՈԼՈԳԻԱՆ Ա AGԱՍ ԱՅՎԱYՅԱՆԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔՈՒՄ «Այդ երկրում է գտնվում J.. Թիֆլիսի (Վրաստան) հոյակապ քաղաքը շրջապատված է արվարձաններով և առանձնատներով, որտեղ բնակվում են քրիստոնյա հայեր, վրացիներ և հրեաներ»: Մարկո Պոլո, 1286 թ. Թիֆլիսը միշտ եղել է Կովկասի կրթության և առևտրի ամենամեծ կենտրոնը:   Այն մեծ դեր է ունեցել հայկական կյանքում, մասնավորապես `գրականության մեջ:  Թիֆլիսի անունը կապված է այնպիսի մեծ մարդկանց հետ, ինչպիսիք են Նաղաշ Հովնաթանը, Սայաթ-Նովան, Գ. Սունդուկյանը, Հովհ. Թումանյան, ժամանակակից գրականության մեջ ՝ Աղ. Այվազյան. Աղ Այվազյանը, ծանոթ լինելով Թիֆլիս քաղաքին, ծանոթացավ և ընթերցողներին ծանոթացրեց Թիֆլիսի աշխարհին և թիֆլիսցիների կյանքին:  Թիֆլիսը (Վրաստան) ի հայտ է եկել որպես եզակի պատկեր, հավաքական ամբողջություն, որից բխում են շատ գաղափարներ:  Թիֆլիսը աշխարհ է, տարածք, որտեղ բնակվում են մարդիկ, ովքեր միավորված են այդ աշխարհին: Հեղինակը պատկերում է Թիֆլիսը ՝ ներկայացնելով դրա հետ կապված յուրաքանչյուր մանրուք:  Թիֆլիսը ներկայացնում է էսսեների ժանրին բնորոշ հերոսներ, որոնք ներկայացված են ամբողջական նկարում: «Գրականությունն ուսումնասիրում է այն տեսակները և կերպարները, որոնցում վավերագրական կամ հրապարակախոսական տողերը զուտ անձնական չեն, նրանք հանդես են գալիս ոչ թե որպես միջոց, այլ որպես ժանր ստեղծող գործոն» 1: Աղասի Այվազյանը, գեղարվեստականը միահյուսելով վավերագրական, որոշ չափով նաև հրապարակախոսական տերմիններին, կարողանում է պատկերել Թիֆլիսի համապարփակ և եզակի կերպարը: Նշելով, որ էսսեների գրականությունը նույնական չէ գեղարվեստական ​​գրականության հետ, բայց հանդես է գալիս որպես ինքնուրույն տեսակ գրականության ժանրային համակարգում, ավելացնենք, որ փաստերն այստեղ մեկնաբանվում են այնպես, որ գրական ստեղծագործությունն իր ճանաչողական նշանակության հետ մեկտեղ ստանում է գեղարվեստական ​​և գեղագիտական ​​արժեք: ,   Գրողը հյուսում է գեղագիտական ​​ապացույցների այնպիսի միահյուսում, որ բացի Թիֆլիսի նկարագրությունից, մարդկային զանազան փոխհարաբերություններից, մենք լիովին հասկանում ենք Թիֆլիսի ֆիզիոլոգիան:  «Ֆիզիոլոգիաները» ի հայտ եկան այն ժամանակ, երբ հասարակության մեջ հետաքրքրություն առաջացավ արվեստի և հասարակության նկատմամբ կամ մասնավորապես 1 «Գրական ժանրեր», Երևան, 1973, էջ 4: 397: հերոսներին:  Շատերի կողմից մեծ ուժ ստացավ ֆիզիոլոգիական ակնարկը կամ բարոյականության ակնարկը, որը վերջապես ձևավորվեց և հայտնվեց 1840-ականներին:   Դրա շնորհիվ հետաքրքրության օբյեկտը դառնում է որոշակի, ստանդարտացված:  Պատահական չէ, որ 1850-1860թթ. Տիպաբանական ակնարկի ժանրը գտնում է իր կիրառումը: Աղ Այվազյանի ստեղծագործության մեջ մենք տեսնում ենք Թիֆլիսը ՝ իր սահմաններով, ձիերով, ինչով ունի և ինչ չունի: Հավանաբար, Չուգուրեթը, նրանց պես մարդաշատ փողոցները, Շեյտանի շուկան, Կուր գետը կամուրջներով, Թիֆլիսը և ուրախությունները, հույսերն ու կորցրած երազները:   Այս ամենի հետ մեկտեղ քաղաքը բնութագրվում է բնորոշ, ակնհայտ է, որ մեր նշած շարադրությունների ժանրը պահանջում է դրա ազդեցությունը, իհարկե, գեղարվեստական ​​ստեղծագործության սահմաններում: Ֆ.Դոստոևսկին գրել է. «Փնտրեք իրական կյանքում առաջին հայացքից ոչ այնքան ակնհայտ մի փաստ, և եթե կարողանաք և ունեք աչք, ապա դրա մեջ կգտնեք այնպիսի խորություն, որը չունի Շեքսպիրը… բայց չունի որ ինչ-որ մեկը պետք է նկատի դրանք, լուսաբանել լուսաբանել և »: ոչ միայն ստեղծագործել, գեղարվեստական ​​գործ գրել, այլ միայն փաստը նկատելու համար, պետք է մի տեսակ միջանկյալ նկարիչ լինել »1: Համոզված եմ, որ Այվազյանն այն նկարիչներից է, ով այդ հիմքի վրա տեսնում ու նկատում ու կառուցում է իր աշխատանքները: Հայ գրականության մեջ ֆիզիոլոգիայի օրինակներ են Հ. Պարոնյանի «Շրջայց Ստամբուլի շրջաններում» շարքը, որտեղ Կ. Պոլսի շրջանի կյանքն ու բարքերը, Հ.Մաթոսյանի «Ահնիձոր» ակնարկը, որը հեղինակի ծննդավայրի տիպիկ նկարագրությունն է: Եվ ի՞նչ է դա, ո՞րն է Թիֆլիսի ֆիզիոլոգիան: Թիֆլիսը ապրում է իր ժողովրդի հետ, և նրանք ապրում են Թիֆլիսի յուրաքանչյուր անկյունում, այդ անկյունները հավաքող տարբեր փողոցներում, և նրանք առանձնանում են իրենց հատուկ նշաններով, որոնք յուրաքանչյուր փողոցի դրոշներն են: Պլանշետը Հավլաբարում: Душа рай Պլանշետ Օրթաչալայում: Հյուրերի սեղան Sheitan Bazaar- ում: Բար-Կացո, Ման-Օքմին Ահա թե ինչպես է սկսվում Թիֆլիսի աշխարհը, սա է նրա ֆիզիոլոգիայի հիմքը: «Թիֆլիսը մի քիչ շնություն էր, մի քիչ իմաստուն, մի քիչ էլ շռայլ, ասպետ ու բաճկոն»:   Թիֆլիսի կերպարներն ավարտվել են նրա Սիրաչխանայի, Սոլոլակի, Չուղուրեթի, Նարիղալայի և այլ թաղամասերի հերոսների հիման վրա:  Բոլորն էլ նույն բնույթի, նույն ֆիզիոլոգիայի կրողներն են: «Չուղուրեթը Թիֆլիսի թաղամասն էր, իր իսկ որդին, միգուցե միջինը, ամենաերիտասարդը ամենաերիտասարդ ուսանողների շրջանում, բայց ազգականն ընկավ նրա քթից, արյունը արյունից, ջուրը ջուրից: էջ 401: 2 Այվազյան Աղ., Ընտիր երկեր, Եր., 1987, «Թիֆլիսի նշանները», էջ 22: 299: 3 Նույն տեղում, Պ. Ինչ էր նա Թիֆլիսում, նա սիրտ էր, նա թոքեր էր, նա աղիքներ էր, նշանակություն չուներ: Սա Թիֆլիսի ֆիզիոլոգիայի ճշգրիտ պատկերն է, լուծման ինչ-որ կառուցվածքի նկարագրությունը:   Թիֆլիսը անձնավորված է, ապրում և շնչում է դրա յուրաքանչյուր մասը, դրանք թերի «օրգաններ» են, առանց որոնց «օրգանիզմը» գոյություն չէր ունենա, կամ կլիներ թերի, «անառողջ»: Կարելի է ասել, որ Թիֆլիսի (Թբիլիսի) հիմնական թաղամասը, նույնիսկ ամբողջ քաղաքը ներառյալ, Հավլաբարն է:  Հեղինակը տալիս է այս շրջանի նկարագրությունը հատկապես «Ավետարան ըստ Հավլաբարի» պատմվածքում: «Հավլաբարից ամեն ինչ ցնցվում է»:   Ամբողջ Թիֆլիսն իր ֆորպոստով ՝ Շեյթանի շուկա, Երճանյան հրապարակ, Սապնի փողոց, Ts. Հավլաբարից գոռում են պարոն Խատիսովի, Մելիք Կազարովի Mrs.. Միսիս Սալոմկայի խաչերը: Մարտիրուզի ներքնակում հավաքված գումարը: Հավլաբարից, բացի տեսանելի առարկայից, երեւում են նույնիսկ Թիֆլիսի հիվանդություններն ու երազներն ու վիշտերը: Ահա Գոլովինսկի փողոցը ՝ մեծ ու շքեղ:   Այս փողոցի ցուցանակը մի փոքր այլ է: Ինչ-որ հանճարեղ նկարիչ նրբանցքի ներսում ցուցամատով ձեռք է նկարել, իսկ դրա տակ գրված է. «Hadi po thumbam»: «Նա մեզ կտանի ծուռ, փոքր ու նեղ փողոցներով, որտեղ տխրությունը համտեսում է գինու նման, և ժամանակը քացախի պես փուչիկներ է տալիս» 3: Ընդհանրապես, ֆիզիոլոգիայի նմուշ հանդիսացող ակնարկներում, երբ աշխարհագրական տարածք է ներկայացվում, նախ նրա աշխարհագրությունը տրվում է միմյանց, ապա բնապատկերի նկարագրությունը, կենսապայմանները, նույնիսկ կլիմայի փոփոխության պատկերումը և այլն: Աղ Այվազյանն ամբողջությամբ ներկայացնում է Թիֆլիսի աշխարհագրական ֆիզիոլոգիան: «Թբիլիսիի քաղաքային ուղեցույց, 1912» վերնագրով պատմվածքը, թերեւս, միակ աշխատությունն է, որտեղ հատուկ նշված է կլիմայի աստիճանական փոփոխության մասին: «Թիֆլիսում (Վրաստան) օդի ճնշումը 706 է, կոմերցիոն Թամաշի վրա` 404, Վորոնցով-Դաշկովի վրա `308»: Թիֆլիսի (Վրաստան) ամենակարեւոր «օրգանը», որի մի մասը Կուռն է: «Թիֆլիսի կեսին Կուրան հոսում է օր ու գիշեր, գլխին գլխարկ հագած, ամաչելով իր ծանծաղ մարմնից դուրս ցցված քարերի համար, ափերին փրփուր տարածելով, զամբյուղի շշնջալով: Հետո նա վեր է կենում, լսում ջրի վրա կախված պատշգամբներից լսվող թառի ու քամանչայի հնչյունների ներքո, ապա վերադառնում է կրկին հառաչելու Սայաթ-Նովայի փնթփնթոցից »: 4: Այստեղից էլ կապվում է ժամանակների «սերունդների» միջեւ: Կուրան հավերժ է Թիֆլիսում (Վրաստան), նա իր ժողովրդի հետ է, նույնիսկ եթե օգնությունը մի քանի ձուկ է, թե ոչ:  Քաղաքի այս հատվածը, առավել եւս արյան անոթը, անքակտելիորեն կապված է իր երկրի հետ:   Կուրը համբերատարորեն թքում է թուքը և մուրը, մարսում աղբը, բայց նա ցավով գիտի, որ իր տերը Թիֆլիսն է, և նա անբաժան է նրանից: 1 Այվազյան Աղ., «Ահազանգեր», էջ 369: 2 Նույն տեղում, Ավետարան Հավլաբարի, էջ. 3 Նույն տեղում, Թիֆլիսի քաղաքային ուղեցույց, 1912, էջ: 344: 4 Նույն տեղում: Хади по палцам, և դուք կտեսնեք Թիֆլիսի (Թբիլիսի) շոգենավեր ընկերություններ Կրիապում. «Severnoe parakhodstvo», «German Lloyd», «Austrian Lloyd» և այլն: Դուք կտեսնեք, որ Կոչկոչանը կոյուղաջրեր է բերում մի թունելով, որը նման է Թիֆլիսի Նիագարային: Թիֆլիսը կամուրջներով միանում է: «Թեքության վրա կա վեց կամուրջ. Միխայլովսկին, Վերան, Մուխրանսկին, Հավլաբարը, Մետեխին և ամենահայտնին ՝ Մնացականով J..»: 1 Կամուրջները ոչ միայն լրացնում են աշխարհագրական նկարագիրը, այլև դառնում են ապաստարան այն մարդկանց համար, ովքեր կարոտում են ջերմությունն ու տաք սենյակը: Շատերը լրացնում են իրենց պակասությունը կամ դիմում են թշվառության Թիֆլիսում (Վրաստան) և ստորգետնյա պանդոկներում:   Օրինակ ՝ «Համակրանք» գինու գործարանը, որի 18 աստիճանանոց սանդուղքը «դժվար էր իջնել, նույնիսկ ավելի դժվար էր բարձրանալ», կամ Սարկիսովի գինու մառանը, որտեղ «հարբեցողությունն արժե աբաս, It. ֆունտ է »: Մարդիկ պակաս հետաքրքրված չեն քաղաքի սրբավայրերով, ինչպիսիք են Սբ. Մակարի կամ Աստծո վանքը, մեկ այլ անուն կամ Սատանայի վանքը:  Սա, ցավոք, մարդկանց հավատքի կամ սնահավատության սահմանում է ՝ նրանց կյանքը ավելի լավ կամ վատ դարձնելու առումով: Թիֆլիսը կարծես շարժիչ, շնչող, կենդանի էակ է: «Theուռ փողոցների միջով այդ փողոցներում արյունը կորավ»:  Մարդիկ կռանում էին, գալիս ու գնում էին, և մինչ նրանք դուրս եկան գլխավոր փողոց, նրանք անցնում էին Թիֆլիսի բակերով բ: Թիֆլիսի բակերն առանձնահատուկ են:  Գրողը կարծում է, որ դրանք ոչ թե կառուցվել են, այլ մոգերն են հորինել: «Նրանք բակը ջրեցին գինով, ավլեցին մի փունջ թարխունով»:   Թիֆլիսի (Վրաստան) բակերը ինչպես միշտ փափուկ ու հանգիստ են:   Հետաքրքիր է, որ բոլոր բակերը, կարծես թե միմյանցից են ծնվել, նույնն են:   Տարիներ առաջ արտասանված խոսքերը, այդ բակերում դեռ կարելի է զգալ ոտնաձայների ձայն. «Եվ երեկոները, և գիշերը այդ ձայները դուրս են գալիս, շրջում բակում, լվանում ծորակի տակ ...»: Բակը նորից շնչում է:  Թիֆլիսի տներն ու պատշգամբները ընդհանրացնում են իրենց բակերը, կարծես նրանք խոսում են յուրաքանչյուր անցորդի հետ կամ դառնում են իրենց կյանքի լուռ վկան: 1 Այվազյան Աղ., Էջ 336: 2 Նույն տեղում, Թիֆլիս, էջ. 336: 3 Նույն տեղում: Արմենուհի Թաթոյան TIFLIS, TBILISI ՖԻSԻՈԼՈԳԻԱ Ա AGԱՍԻ ԱՅՎԱYՅԱՆԻ ՍՏԵՈՒՄՆԵՐՈՒՄ ։

Թիֆլիսի  կերպարաստեղծումը  կատարվում  է  գեղարվեստական  պատկերի  ստեղծման  և  ակնարկային  (ֆիզոլոգիա,  բարքերի  ակնարկ)  ժանրին  հատուկ  չափումներով։
   Աղ.  Այվազյանի  պատկերած Թիֆլիսը բնութագրվում է մեկ միասնության մեջ` առարկայականով, մշակույթային  և  լուսավորական,  ավանդական  զանազան  հիմնարկներով,  տարբեր  շինություններով  ու  կենցաղային  պատկերներով։
   Այս  ամենով  հանդերձ,  Թիֆլիսի  շարժիչ  ուժը  ժողովուրդն  է,  թիֆլիսեցին, որ ապրում է իր աշխարհում, այդ աշխարհն էլ անխոս կամ մասնակի միջնորդությամբ  վկա է դառնում այդ ապրելուն։
  Համենայն դեպս պարզ չէ` թիֆլիսեցի՞ն է ապրեցնում Թիֆլիսը,  թե՞ Թիֆլիսով է ապրում թիֆլիսեցին։
