Հյուսիսային Կովկասի շրջանում հայկական համայնքների ձևավորումը և ընդլայնումը Հայ բնակչությունը սկսեց բնակություն հաստատել Հյուսիսային ծովի հյուսիս-արևելյան ափին համեմատաբար ավելի ուշ, քան Հյուսիսային Կովկասի հյուսիսային մասում:  Եթե ​​հայերը բնակություն հաստատեցին Կովկասի հիմնական լեռնաշղթայի հյուսիսում և ապրում էին տեղական ցեղերի մեջ արդեն միջնադարում, ապա Կովկասի արևմտյան մասի և ափամերձ տարածքում գտնվող հայերի համար իրական պայմաններ ստեղծվելու համար շրջանը բռնակցվեց Ռուսաստանին:   Կովկասի Սեւ ծովի ափերը Ռուսաստանին են անցել 1828-1829 թվականներին: ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքում:   Կովկասյան լեռնագնացների դեմ պատերազմական իրադարձությունների պատճառով այստեղ ռազմական գործողությունները շարունակվեցին մինչև 1864 թվականը: 1762 Գահ բարձրացած Եկատերինա II կայսրուհին ընդունեց դարի սկզբին իրականացված Պետեր Մեծի քաղաքականության սկզբունքները և սկսեց դրանք հետևողականորեն իրականացնել:   18-րդ դարի երկրորդ կեսին նրա թագավորության ժամանակ Ռուսաստանը մեծ հաջողությունների հասավ ինչպես Բալթյան ափին, այնպես էլ Կասպից ծովում գերիշխող դիրք գրավելու գործում ՝ միացնելով արևմտյան սահմանային շրջանները կայսրությանը:   Հաջողություններն առավել ակնհայտ էին հարավային սահմանների ընդլայնման, ծով դուրս գալու և կայսրության վաղուց նվիրական նպատակներին հասնելու հարցում:  Բայց դրա համար անհրաժեշտ էր բնակեցնել հարավի ՝ Նովոռոսիայի հսկայական տափաստանները ՝ տնտեսապես տիրապետելու համար:  Այդ նպատակով կառավարությունը հատուկ հրամանագրեր արձակեց, որոնք արտոնություններ էին տալիս հարավում բնակվող օտարերկրացիներին:   Պետության ընձեռած լայն հնարավորությունների շնորհիվ ՝ հրեաներ, հույներ, հայեր, այլ ազգությունների մեծ ու փոքր զանգվածներ գաղթեցին և բնակություն հաստատեցին հարավում: 1768-1774թթ. Ռուս-թուրքական պատերազմի հաղթական ավարտի պատճառով Ռուսաստանին հաջողվեց ամրապնդել իր դիրքերը Սև ծովի ափամերձ շրջաններում:  Կառավարությունը մեծ ջանքեր է գործադրում տարածքը բնակեցնելու ուղղությամբ:   Հարավի գրեթե անմարդաբնակ տափաստանները բնակեցնելու, ինչպես նաեւ Տավրիկ թերակղզին կայսրությանը միացնելու նպատակով կազմակերպվում է -րիմի հայ-հույն բնակչության գաղթը:  Aրիմում բնակվող քրիստոնյաների միգրացիան կազմակերպվում է արտոնությունների, համոզման, կաշառակերության, որոշ դեպքերում հարկադրանքի և ահաբեկման խրախուսման միջոցով:   1779 թվականին Crimeրիմից բռնագաղթած 12,6 հազար հայերի մեծամասնությունը: Սբ. Դմիտրի Ռոստովսկի ամրոցի մոտ, Դոն գետի ափին, նա հիմնեց Նոր Նախիջևանը (Դոն Նախիջևան), իսկ դրա շրջակայքում `հայկական Չալտր, Թոփտի, Մեծ գյուղերը Sala, Sultan Sala և Nesvita: Ռուս-հայկական մյուս գաղութների նման, Նոր Նախիջևանն էլ «ապրում էր յուրահատուկ հասարակական-քաղաքական» մշակութային կյանքով, բայց 1930-ականներին: Theանգվածային բռնաճնշումների ժամանակ տեղի մտավորականությունը տուժեց, շատ պատմական և ճարտարապետական ​​հուշարձաններ ոչնչացվեցին, հայկական կրթական հաստատությունների թիվը կրճատվեց, հայկական թատրոնը դադարեց գործել, և քաղաքը սկսեց կորցնել իր հայկական մշակութային կենտրոնի կարևոր դերը տարածաշրջան 1830-ական թվականներ Անապա-Նովոռոսիյսկ նավահանգստային քաղաքների շինարարությունը սկսվեց Ռուսաստանի ռազմածովային ուժերի հայ ծովակալ Լազար Սերեբրյակովի (hazազար Արծաթագործ) նախաձեռնությամբ:  Առաջին ռուս վերաբնակիչների, շինարար-մասնագետների հետ միասին այդ քաղաքներում բնակություն են հաստատել նաև հայեր:  Նովոռոսիյսկում հայկական համայնքի թիվն այնքան զգալի էր, որ արդեն հիմնադրվելուց 11 տարի անց `1849 թ., Տեղի հայերը բարձրացրեցին իրենց մոտ հայ քահանա ուղարկելու հարցը:  Նովոռոսիյսկ համայնքը բաղկացած է հիմնականում չերքեզ հայերից:   Հայ համայնքը մեծ ներդրում է ունեցել քաղաքի զարգացման գործում:  Տարբեր ժամանակներում այստեղ հայերը բարձր պաշտոններ էին զբաղեցնում, ֆինանսական և նյութական օգնություն էին ցույց տալիս քաղաքին, խթանում բիզնեսի գործունեությունը և այլն:  Քաղաքում կա երեք հայկական կազմակերպություն. «Լույս», «Դար» (ռուս-հայկական հասարակություն) Ռուսաստանի հայերի միության մասնաճյուղ 1:   Լույս է տեսնում «Լույս» ամսագիրը, կան երիտասարդական խմբեր: Անապանը որպես քաղաք հիշատակվում է 1846 թվականին:  Հայերը Անապայում հայտնվեցին 18-րդ դարի սկզբին, իսկ 1862 թվականին: Արևմտահայ ներգաղթյալների առաջին խումբը ստեղծվեց:   1864 Մի քանի հայ ընտանիքներ բնակություն հաստատեցին Շապսուղո գետի ափին ՝ ստեղծելով առաջին հայկական բնակավայրը Seaովի նահանգում ՝ Արմյանսկայա գյուղը:  1877-78թթ. Ռուս-թուրքական պատերազմի հաղթանակից հետո համշենահայերը սկսեցին գաղթել Ռուսաստանի հարավային ափամերձ շրջաններ `ներառյալ Անապա քաղաքը և հարակից գյուղերը:  1989 թ. Տարածաշրջանն ուներ 12486 հայ բնակիչ:  Անապայումկայի մի քանի հայկական գյուղեր, որոնցից ամենամեծը Հայկաձորն է:   1915 -1916թթ.   Տրապիզոնից ժամանած տասնյակ հայ ընտանիքներ այստեղ են հաստատվել 2:  Նրանք շրջանում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ և այգեգործությամբ: Առաջին հայ արտագաղթողները Սոչիի շրջանում հայտնվեցին 1882 թվականին: Նրանք Թուրքիայից գաղթածներ էին:   Հետագայում նոր հոսքեր եղան, հատկապես 1905 թվականին: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին:   Ադլերում հիմնականում համշենահայեր են ապրում:   Մարզում կա 3 հայկական դպրոց:  Այստեղ գործում է Սբ. Սարգիս հայկական եկեղեցի:  Հայերը պահպանում են ազգային կրոնը և լեզուն, ավանդույթներն ու սովորույթները:   Միգրացիայի վրա ազդող գործոններից մեկը 1988 թվականն էր: Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը:  Քաղաքում հայերի թիվն աճում էր: 1895 Թուրքիայում հայերի կոտորածների կապակցությամբ վերսկսվում է հայերի հոսքը դեպի Կովկասի ափամերձ շրջաններ:   1897 Ըստ մարդահամարի տվյալների, Սոչիի շրջանում բնակվում էր 3857 հայ, որը կազմում էր բնակչության 28,5% 3:   1926 թ. Մարդահամարի համաձայն, Սոչիի շրջանի գյուղացիների 42-9% -ը հայեր էին 4:  Մարզում կա 5 հայկական դպրոց:  Հայերի շուրջ 80% -ը խոսում է իր մայրենի լեզվով: Հայերը Տուապսե են եկել Տրապիզոն-Սամսունի շրջաններից:  Այստեղ գաղթած առաջին հայերը բնակություն են հաստատել 11-րդ դարում, իսկ արդեն 15-րդ դարում: Ձևավորվում է մեծ հայկական գաղութ ՝ իր վարչական համակարգով:   Տուապսեի հայերը հիմնականում զբաղվում էին երկրագործությամբ, կային արհեստավորներ ու վաճառականներ:   Տեղի հայերը պահպանում են ազգային դավանանքը և լեզուն:  Այստեղ հայերի 80% -ը խոսում է իր մայրենի լեզվով: 19-րդ դար 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Ռուսաստանը վերջապես հաստատեց իր գերակայությունը Կովկասի ափերին:   Ռուսաստանի կառավարությունը շահագրգռված էր ակտիվ բնակչության ներգրավմամբ ափամերձ տարածքներ, որոնք ծանոթ էին տեղական տնտեսական և աշխարհագրական պայմաններին:  Կովկասյան պատերազմի պատճառով Արեւմտյան Կովկասի լեռնային բնակչության մի զգալի մասը ՝ չերքեզները, ադիգեցիները, աբխազները, Աբազինները և այլք, լքեցին իրենց հայրենի հողերը և տեղափոխվեցին Թուրքիա:  Հատկապես բնակեցված էր Սեւ ծովի հյուսիսարեւելյան ափը ՝ Անապայից մինչեւ Ադլեր:  Arարական կառավարությունը փորձում էր այս տարածքները բնակեցնել կազակներով կամ Ռուսաստանի միջին գոտուց գաղթած գյուղացիներով:  1862 Հրապարակվեց Կովկասյան լեռների արևմտյան նախալեռները կուբայական կազակներով և այլ տարրերով բնակեցնելու մասին որոշումը:   Այնուամենայնիվ, տեղական տնտեսական համակարգը, տարածաշրջանին բնորոշ գյուղատնտեսական մշակաբույսերը և կլիմայական պայմանները անծանոթ վերաբնակիչները ի վիճակի են տիրապետել այդ տարածքներին:   Անհրաժեշտ համարելով Սեւ ծովի ափին անհապաղ բնակություն հաստատելը, կառավարությունը հավաքագրում է Թուրքիայի հայերին և հույներին 5: 1970-ականներ Այն վերագրվում է հիմնականում Համշենահայերի վերաբնակեցմանը Կովկաս-ծովի ափին, որտեղ 19-րդ դ. 80-ականներ Վերջին թիվը մոտ 10 հազար էր:   1877 թվականին հայերի առաջին խումբը ՝ 20 ընտանիք, Թուրքիայից հասան լեռնային շրջաններ:  Սկզբում հայերը գաղթում էին փոքր խմբերով ՝ ստեղծելով իրենց գյուղերը լեռներում (Գոյթղ, Պերեվալնոյե, Գունայսկոյե և այլն):   Արտագաղթողները դեռ Թուրքիայի հպատակներն էին, նրանք դեռ չէին ընդունել Ռուսաստանի կառավարությունը:  Նրանց հողամասեր չեն տվել, բայց թույլ են տվել վարձակալել այն տարածքները, որտեղ նրանք ապրում էին:  1878 Հայ բնակչությունը առափնյա շրջանում կազմում էր 2-239 մարդ:  Ամեն տարի ծոցի հարակից շրջանների բնակչությունը մեծանում էր: 1 Տե՛ս http: //shkolazhizni.ru/archive/0/n-65855/: 2 Տե՛ս http: //dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/226478: 1894-1895թթ. Թուրքիայում հայերի նկատմամբ հետապնդումների ակտիվացման պատճառով արտագաղթողների թիվն աճեց հիմնականում Տուապսեի, Սոչիի, Ադլերի, Անապայի, Նովոռոսիյսկի, Մայկոպի ուղղությամբ:   40 ընտանիք ապրում էր Սոչիի մերձակա Ուչ-Դերե քաղաքում և 1901 թվականին: Օկրուգիհայի բնակչությունը կազմում էր 5-140 մարդ 1:   Հայերի գրաված հողերը ոչ միայն անմարդաբնակ էին, այլեւ տնտեսապես լքված էին:   Համշենահայերը մեծ դեր խաղացին աշխարհաքաղաքական զարգացման մեջ 2:   Հայերի վերաբնակեցմանը նպաստել է ռուս գործարարների աջակցությունը, քանի որ նրանք քաջատեղյակ էին այն փաստին, որ համշենահայերը մասնագետներ էին ծխախոտի աճեցման ոլորտում 3:   1903 Սևծովյան տարածաշրջանի 68 գյուղերի բնակիչներ զբաղվում էին ծխախոտի մշակությամբ, Սոչիի շրջանի 925 տնկարկներից 675-ը (մոտ 84%) մշակվում էին հայերի կողմից 4:  Նրանք հմուտ այգեպաններ էին: Տարածաշրջանում խաղաղ իրավիճակ հաստատելուց հետո Սև ծովի Կովկասյան ափամերձ շրջաններում հայերի և այլ վերաբնակիչների համար ավելի բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեցին: Օսմանյան կայսրությունից հայերի արտագաղթի հիմնական պատճառը նրանց նկատմամբ ազգային, սոցիալական և կրոնական ճնշումների հետագա սրումն էր 5, ինչպես դա եղավ 1894-1896, 1909, 1915 թվականներին: և հաջորդ մի քանի տարիներին:  Կովկասի ափերին հայ բնակչության հիմնական մասը կազմում էին Փոքր Ասիայի թերակղզու հյուսիս-արեւելքում գտնվող պատմական Համշեն նահանգի գաղթականները: Հայոց ցեղասպանության պատճառով Օսմանյան կայսրությունից հայ փախստականները վերաբնակվեցին Սև ծովի ափերի երկայնքով ՝ Հյուսիսային Կովկասի շրջաններում:   1918 Նրանց հոսքն ավելանում է Անդրկովկասից:  1920 Կուբանի շրջանային ծովի շրջանում հայերի թիվը 45,3 և 13 հազար մարդ էր, որից 65,1% -ը և 41,8% -ը քաղաքաբնակներ էին:  Նրանք զբաղվում էին առևտրով և արհեստներով:  Հայերն ավելի խիտ էին ապրում Մայկոպում, Եկատերինոդարում (16,7 հազար մարդ), ինչպես նաեւ Սոչիում ու Տուապսեում (8,5 հազար մարդ): Վախենալով փախստականների ավելի ուժեղ հոսքից դեպի Կովկասի ափեր, Կովկասի ընդհանուր բնակչության նրանց մասնաբաժնի ավելացումից, ցարական ռեժիմը սկսեց նրանց դեմ բազմաթիվ խոչընդոտներ ստեղծել:  Որպես քաղաքացիություն շնորհելու պայման, առաջարկվեց տեղափոխվել Ռուսաստանի հեռավոր շրջաններ, սահմանափակումներ դրվեցին տնտեսական և սոցիալական գործունեության վրա:  Նույնը վերաբերում էր ներգաղթյալներին, ովքեր ընդունել էին Ռուսաստանի քաղաքացիություն:  Դրանք հատկացված հողատարածքներ էին, որոնք անհարմար էին մշակել:   Կառավարական այս միջոցառումները նկատելի ազդեցություն չունեին գաղութարարների ներգաղթի վրա, բայց բացասաբար էին անդրադառնում տարածաշրջանի տնտեսական կյանքի վրա:   Իշխանությունները ստիպված են եղել անտեսել այն փաստը, որ շատ վերաբնակիչներ հրաժարվել են լքել տարածքը կամ կարճ ժամանակ անց վերադարձել:   Շրջանի հայ բնակչությունը շարունակում էր աճել:   Նոր շունչ հաղորդած տարածաշրջանը ավելի ու ավելի գրավիչ էր դառնում Ռուսաստանի բնակչության համար:  1889 Հայտարարվեց, որ Կուբանի առափնյա մասը կազակական բանակին է տրվել որպես սեփականություն ՝ ռազմական նպատակներով: 1891 թ. Նա չեղյալ հայտարարեց Կովկասի փոխանորդության քաղաքացիական մասի հրամանատարի հրամանագիրը արտասահմանում «թուրք աքսորյալներին» վտարելու մասին: Ռուսաստանում 1905-1907թթ. Հեղափոխական իրադարձությունները ստիպեցին վերացնել ազգային դպրոցները և սահմանափակել տարածաշրջանում հասարակական կազմակերպությունների ստեղծումը, ինչը նույնպես խրախուսեց փախստականների ներգաղթը:  Մոսկվացի հետազոտող Ն. Ըստ Վոլկովայի, 1886-1890թթ. Սևծովյան շրջանում հայ բնակչության թիվը չէր գերազանցում 2 հազարը, իսկ 1911 թ. Այն նույնիսկ իջավ և 1 և400-ի:  Ավելին, քաղաքային հայ բնակչությունը (Սոչի, Տուապսե, Նովոռոսիյսկ) ենթադրաբար կազմում էր ընդամենը 328 մարդ:  Մինչդեռ հայերի իրական թիվը մի քանի անգամ ավելին էր:   Եթե ​​1891-ին ամբողջ Սևծովյան տարածաշրջանում հայերի թիվը մոտ 2․250 էր, ապա 1895-ին այն կազմում էր 3․784:  Հայ գաղթականների մեծ մասն ապրում էր գյուղական վայրերում ՝ Ուչ-Դերե, Պոլկովնիչե, Վերին Դեֆանովկա, Տենգինկա և այլ գյուղերում:  1908-ին theովային տարածքում ապրում էր 8222 հայ, իսկ 1913-ին ՝ արդեն 15-427 հայ 6:  Առաջին աշխարհ 1 Անտոնյան Ա., Համշենահայերի պատմությունից, Հայաստանի արխիվի բանբեր, 1979, № 3, էջ. 118: 5 Միքայելյան Վ., Հայկական սփյուռքի պատմություն (միջնադարից մինչև 1920 թվական), հ. 1, Երեւան, 2003, էջ. 491 թ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Անապայի հայ բնակչությունը 2100 մարդ էր, իսկ Նովոռոսիյսկը ՝ 1600: 1897 Համառուսաստանյան առաջին մարդահամարի համաձայն ՝ Հյուսիսային Կովկասում հայ բնակչությունը 42 636 մարդ էր, այդ թվում ՝ Կուբանի շրջանում ՝ 14 793, Թերեքի շրջանում ՝ 14 544, Սևծովյան նահանգում ՝ 6 283, Ստավրոպոլի մարզում ՝ 5 364, Ստալրոպոլի շրջանում ՝ 5 754 Դաղստանի շրջանում:  Հայերի քաղաքային բնակչությունը կազմում էր 33-676 կամ 79.1% 2:  Gulfոցի պետությունում, ի տարբերություն այլ շրջանների, քաղաքային բնակչությունը փոքր տոկոս էր կազմում (8% -ից պակաս): 1913-1916թթ. Կուբանի շրջանում և Սևծովյան նահանգի հայ բնակչությունը 40 366 մարդ էր:   1914-1918թթ. Տեղի ունեցավ զանգվածային միգրացիա Օսմանյան կայսրությունից Ռուսաստան:  Միգրացիայի պատճառը Առաջին համաշխարհային պատերազմն էր ՝ Մեծ եղեռնը:  Հազարավոր հայ ընտանիքներ ենթարկվել են բռնաճնշումների, ստիպված են եղել լքել իրենց պատմական հայրենիքը և տեղափոխվել:   Մոտ 350,000 հայեր ապաստան գտան Ռուսաստանում:  Արդեն 1920-ին այս շրջանում հայերի թիվը հասավ շուրջ 58 հազարի:   1919-1920թթ. Սևծովյան տարածաշրջանը Ռուսաստանում շարունակվող քաղաքացիական պատերազմի կիզակետում էր, որից տուժեցին նաև հայերը: 1926 Համամիութենական մարդահամարի համաձայն, Սևծովյան տարածաշրջանում բնակվում էր 27 729 հայ 3:  Շատ հայեր կենտրոնացած էին Սոչիի շրջանում:  Հայաստանի տնտեսությունների ավելի քան 70% -ը կենտրոնացած էր Սոչիի շրջանում:   Սևծովյան տարածաշրջանի հայ բնակչությունը տնտեսությունների քանակով 4-րդ տեղում էր ՝ զիջելով միայն Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Հունաստանի տնտեսություններին:  Մարզի հայ բնակչության քաղաքական ակտիվությունն ու մշակութային մակարդակը բարձրանում է: Կովկասի առափնյա մասը Ռուսաստանի այն սակավաթիվ շրջաններից մեկն է, որտեղ պահպանվել է հայ բնակչությունը և չի պակասել խորհրդային ողջ ժամանակահատվածում:  1980-ականներ Վերջերս Կրասնոդարի երկրամասի ափերին հայ բնակչությունը կրկին աճել է երկրաշարժից տուժած Ադրբեջանից և Հայաստանի այլ շրջաններից միգրանտների վերաբնակեցման պատճառով, որոնք տուժել են Ադրբեջանում:  Այնտեղ վերաբացվում են հայկական դպրոցները, հրատարակվում են թերթեր, գործարկվում են հասարակական կազմակերպություններ: Հայերի վերջին հոսքը դեպի Ռուսաստանի հարավ սկսվեց ԽՍՀՄ փլուզմանը զուգահեռ, մի կողմից ՝ Ադրբեջանում հակահայկական տրամադրությունների ակտիվացում, ինչը հանգեցրեց հայ բնակչության կոտորածներին Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում: , Խանլարը, մյուս կողմից, միջէթնիկական հակամարտությունները Անդրկովկասում: Բնական աղետները (երկրաշարժը Հայաստանում), արտադրության վերացումը և տնտեսական կապերը հանգեցրին աշխատանքային միգրացիայի մակարդակի բարձրացմանը: Անահիտ Չոբանյան Հյուսիսային Կովկասում և ծովային տարածաշրջաններում հայկական համայնքների ձևավորումը և ընդլայնումը Հիմնաբառեր. Հայկական համայնք, առափնյա շրջան, հայկական բնակավայր: ։

Հայ  ժողովուրդը  պատկանում  է  աշխարհի  այն  ժողովուրդների  թվին,  որոնց  պատմությունը  կերտվում  է  ոչ  միայն սեփական երկրում, այլև դրա սահմաններից դուրս։
  Սևծովյան տարածաշրջանը հայության բազմամարդ և  համախումբ բնակության այն վայրն է, որտեղ պատմական տարբեր ժամանակներում վերաբնակվել ու հաստատվել  են  հայերի  տարբեր  խմբեր։
   Հայկական  համայնքների  մի  մասի  բնակչությանը  հաջողվել  է  վերաբնակիչներից  դառնալ  առանձին  բնակավայրերի  հիմնադիրներ,  բարենպաստ  ժամանակներում՝  տնտեսական  շարժիչ  ուժ  և  մշտապես՝ մշակութային փոխներթափանցման պարարտ հող։
   Հոդվածում  ներկայացված  է  հայ  վերաբնակիչների  և  ներգաղթյալների  կարգավիճակը՝  նրանց  բնակության  շրջաններում, իսկ թեմայի ուսումնասիրությունը կարևոր և արդիական է նաև մեր օրերում։
