ԱՌԱՔԵԼ ՍՅՈՒՆԵՑՈՒ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ՎԵՃԵՐԸԺԴ-ԺԵ  դարերը  հայ  ժողովրդի  կյանքում  առանձնացել  են  իրենց  ողբերգականությամբ  և  դաժանությամբ։
   Այս  դարերում  էր,  որ  Հայաստանը  շարունակ  ենթարկվում  էր  ասպատակությունների։
   Իսկասպատակողներն արևելքից խուժած վայրագ ցեղեր էին` կարոտ պատերազմի և արյան։
 Ժամանակի  փոթորկոտ  իրադարձությունների  մասին  հազարավոր  վկայություններ  են  թողել  ժամանակի գրողները, գրիչները։
 Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք հարցմանց»-ի գրիչ Սարգիսը 1401 թ․ իր հիշատակարանում գրում է.«Եւ յանցեալ ամի վասն բազմացեալ մեղաց մերոց եղեւ աստուածասասար խռովութիւն եւ աշխարհակործան  տապալումն,  զի  իշխանն  անօրէն,  որդին  կորստեան,  որ  յազգէ  խորազմին  Թամուր  Լանկանուանեալ,  որ  զաշխարհս  Հայոց  երիցս  անգամ  կործանեալ  էր,  եկն  բազում  եւ  անթիւ  զօրօք…  Եւզաղէտս տարակուսանաց ոչ կարեմք բանիւ կամ գրով ի քարտի արկանել, այլ միայն հեծեմք և հոգոցհանեմք` տեսանելով զաղէտս ծնողաց, որ հառաչանօք արտասուեն եւ ասեն` Երանի՜ ամլոց, որ ոչ ծնանեւ արեանցն, որ ոչ դիեցուցին»1։
 Ահա  այսպիսի  դժնդակ  ժամանակաշրջանում  է  ապրել  և  ստեղծագործել  միջնադարյան  հայ  մշակույթի  կարկառուն  դեմքերից  մեկը՝  Առաքել  Սյունեցին։
   Վերջինս  ականատեսն  է  եղել  Լենկ-Թեմուրիավերածություններին և իր հիշատակարաններից մեկում գրել է այդ մասին.«Անդամալուծ էր եւ տկար,Զօրք ունէր ութ հարիւր հազարԶաշխարհս էառ հըզօրաբար,Ոչ ոք նըմա ընդդիմանայր։
 Բազում երկիր առ յաւարի,Ի' ի Սըմըրղանտ տարավ գերի։
 Յոլովք մնացին յաշխարհ հեռի,Եւ ոչ տեսին տուն հայրենի»2։
 Բայց անգամ այսպիսի մղձավանջային օրերին ապրել էր պետք և ապրեցնել։
 Ապրեցնել էր պետք մի ժողովրդի, ում մեջ դեռ թարմ էր սեփական պետության հուշը, ով շարունակում էր երազել այդ պետականությունը վերադարձնելու մասին։
 Այս  հարցում  իրավացի  դատողություն  է  անում  Արշակ  Մադոյանը՝  նշելով.  «Բայց  թերևս  փառահեղ  անցյալից  ավելի  ժողովրդին  գոտեպնդում  էր  նախնիների  բազմահարուստ  մատենագրությունը,հատկապես կիլիկյան շրջանում ստեղծված հայրենասիրական բանաստեղծությունը, Ներսես Շնորհալու բանաստեղծական ժառանգությունը»3։
 Եթե պետականություն վերականգնելը հեշտ չէր, ապա ստեղծարար հայ ժողովուրդը պետք է դիմեր  իր  վաղուց  փորձած  բալասանին`  ապրեցնել  ժողովրդին  գիր  ու  գրականության  մոգական  ուժով,հավատ  ներշնչել  ժողովրդին  սեփական  ուժի  նկատմամբ։
   Եվ  ահա  հորիզոնում  հայտնվում  է  ապրեցնողներից մեծագույնը` Առաքել Սյունեցին։
 Ժամանակի  ամենաբարձր  կրթություն  ստացած  բանաստեղծ,  աստվածաբան-իմաստասեր,  երաժիշտ-երգահան, քերական Առաքել Սյունեցու կենսագրության վերաբերյալ մենք ունենք աղքատ տեղեկություններ։
 Իրավացի է Մ. Պոտուրյանի զայրույթը. «Առաքել Սիւնեցի, որքան որ նշանաւոր բարձրաստիճանեկեղեցական մ՚եղած է եւ բեղուն մատենագիր մը եւ քերթող մը, իր արժանեայ համեմատ որոշ դէմքովմը ներկայացած չէ ո՛չ մեր դարուն և ո՛չ նախորդներուն»4։
 1 Խաչիկյան Լ., ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, մասն Ա, Երևան, 1955, էջ 5։
 2 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր 83, թ. 99ա։
 3 Մադոյան Ա., Առաքել Սյունեցի բանաստեղծը, Երևան, 1987, էջ 20։
 4 Պոտուրեան Մ., Առաքել Սիւնեցի եւ իր քերթուածները, Վենետիկ, 1914, էջ Ե։
 Մեզ  անգամ  հայտնի  չեն  Սյունեցու  ծննդյան  և  մահվան  ստույգ  ժամանակները։
   Փորձենք  վերականգնել  բանաստեղծ-իմաստասերի  կենսագրությունը`  ըստ  Առաքելի  հիշատակարանների։
   Այսպես`Սյունեցու  հեղինակած  «Ադամգրքից»  հայտնի  է  դառնում,  որ  նրա  հայրը  եղել  է  Դավիթը,  մայրը`Մելիքը, մեծ մայրը` Մարիամը, եղբայրը` Բարսեղը.«Զձեզ աղաչեմ սուրբ ընթերցողք.  Եւ աննախանձ օրինակողք,Զհայր իմ Դաւիթ յիշէք մըտօք,Ի սուրբ յաղօթս ձեր արտասուօք։
 Այլ եւ զեղբայրն իմ ըզԲարսեղ,Սուրբ քահանայ եւ հանճարեղ,Զի վախճանեալ էր նա անմեղ,Յիշէք յաղօթս ձեր արտասուեղ։
 Այլ եւ ըզմայրն իմ ըզՄելիք, Եւ զՄարիամ հանն իմ բարիք.Ըզնընջեցեալսն եւ զկենդանիք, Յիշէք յաղօթս ձեր նազելիք»1։
 Նույն  հիշատակարանից  նաև  հասկանում  ենք,  որ  Սյունեցին  աշակերտել  է  Գրիգոր  Տաթևացուն`իր ուսումնառությունն անցկացնելով Տաթևի համալսարանում.«Զմեծ վարդապետն իմ դասասաց,Գրիգոր անուն պատճառ բարեաց.Յիշէք յաղօթս ձեր առ Աստուած,Ազգօք 'ւ արեամբ մերձաւորաց»2։
 Այս Գրիգորին Սյունեցին բնութագրում է որպես «պայծառամիտ», «հանճարեղ», «պահող հըսկողեւ արտասուեղ», «հոգով մաքուր», «բնութեամբ անմեղ», «մեծ հըռետորն բանիւ համեղ»3։
 Հատկանշական  է,  որ  մեկ  այլ  հիշատակարանում  էլ  Սյունեցին  նշում  է,  որ  «Ադամգիրք»-ը  գրելուգաղափարն իրեն տվել է Տաթևացին.«Վերադիտողն իմ ըստ հոգոյ,Եւ ազգակից հիքիս մարմնոյ,Նա հըրամեաց ինձ գըրելոյ,Զոտանաւորքս ըստ խորհըրդոյ։
 Ասաց գըրել ինձ ըստ կարգի,Յաղագս նախնեացն յիշատակի.Վասն Ադամայ եւ Եւայի,Ի դէմս օձին եւ բանսարկուի։
 Րաբունապետ յոյժ պանծալի,Ծով իմաստից ծաւալք շնորհի.Ի նոյն շնորհմէ մասն ինչ առի,Զոտանաւորքս շարագրեցի»4։
 Սա  մի  խոստովանություն  է,  որ  բարձրացնում  է  Սյունեցի  մարդու  տեսակը`  բնավ  չնսեմացնելովնրա գործի արժեքը։
 Տաթևի  համալսարանի  երախտաշատ  գիտնական  և  իմաստասեր  Գրիգոր  Տաթևացուվկայություններից էլ պարզվում է, որ Առաքել Սյունեցին նրա մերձավոր ազգականներից է եղել.«Նախ քեռորդւոյն իմոյ` ըստ մարմնի,Ծընընդամիտ երգաբանիԱռաքելոյ առաքինիԵւ սիւնական գլխոյ արհի»5։
 Այստեղ  բանասիրության  առջև  մեկ  հարց  էլ  է  ծագում.  ինչպե՞ս  պետք  է  հասկանալ  «քեռորդի»բառը`  քեռու՞  որդի,  թե՞  քրոջ  որդի։
   Այս  հարցը  մեզ  հետաքրքրում  է,  որովհետև  սրանից  ելնելով`  մենքպետք  է  փորձենք  պարզել  Սյունեցու  ծննդյան  մոտավոր  թվականը։
   Այսպիսով`  հայագետ  Մ.  Պոտուրյանը,  առկա  նյութերից  ելնելով,  Սյունեցու  մասին  գրում  է.  «Ազնուազարմ  ընտանեաց  մը  զավակկ’ենթադրուի ըլլալ. հայրը` Դավիթ` Սիսական աշխարհի Վայոց ձոր գավառէն եղած պիտի ըլլայ, վասն1 Սիւնեցի Ա., Ադամգիրք, հրատարակեց Մ. Պոտուրեանը, Վենետիկ, 1907, էջ 229։
 2 Նույն տեղում։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 230։
 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 324։
 5 Խաչիկյան Լ., էջ 73։
 զի ան ամուսնացած է Գրիգոր Տաթեւացւոյ Մելիք քրոջ հետ. եւ գիտենք Գրիգորի վարքէն` որ ՍարգիսԱրճէշէն երբ գաղթեց` եկաւ Վայոց ձոր բնակեցաւ ուր ծնաւ եւ զՄելիք դուստրը, որ յետոյ կամուսնանայԴաւթի հետ, որոնք Առաքելի ծընողքը կըլլան»1։
 Մ.  Օրմանյանն  ավելի  հավանական  է  համարում,  որ  Առաքելը  լինի  Տաթևացու  քեռու  որդին.«Առաքելն  ավելի  քան  Տաթևացիի  քրոջ,  քեռիի  որդի  կկարծենք,  զի  չենք  կարծեր  թե  Տաթևացին,  որհազիվ 44 տարեկան Ապրակունիքե Տաթևի փոխադրվեցավ, արդեն արքեպիսկոպոսության աստիճանբարձրանալու տարիք ունեցող քրոջ որդի կարենա ունենալ»2։
 Այս երկու տեսակետներից մենք հակված ենք վստահել առաջինին, քանզի այն հիմնված է փաստիվրա.  հիշատակարանում  նշված  է,  որ  Տաթևացին  Մելիք  անունով  քույր  ունի։
   Երկրորդ  տեսակետըգիտականորեն մերժելի է, քանզի հիմնված է սոսկ ենթադրության վրա։
 Հավատալով  Պոտուրյանին`  շարունակենք  գնալ  նրա  նախանշած  հետքերով։
   Վերջինս  Սյունեցուծննդյան  մոտավոր  թվականը  որոշելու  համար  նկատի  է  առնում  Գրիգոր  Տաթևացու  կրկին  մոտավործնունդը`  1340  թվականը  (ենթադրվում  է,  որ  Տաթևացին  ծնվել  է  40-ական  թվականների  կեսին),  ևգալիս է հետևյալ եզրահանգմանը. «Բնականաբար Առաքել` Գրիգորի աշակերտն ըլլալով` առ նուազնտասը տարի փոքր պիտի ըլլար որով իր ծնունդը 1350-էն առաջ չենք կարող համարիլ»3։
 Այսպիսով` Սյունեցու ծննդյան մոտավոր տարեթիվը համարում ենք 1350 թվականը։
 Այժմ փորձենք պարզել, թե երբ է Սյունեցին եպիսկոպոս ձեռնադրվել։
  Ինչպես տեսանք, վերևումնշված  հիշատակարանում  Գրիգոր  Տաթևացին  իր  քեռորդուն  Սյունյաց  արհի,  այսինքն`  մետրոպոլիտեպիսկոպոսապետ է համարում։
  Այդ հիշատակարանը գրված է 1407 թ․։
  Դրանից ելնելով` Ղ. ԱլիշաննԱռաքելի արքեպիսկոպոս դառնալը հաշվում է 1407 թվականից 4։
 Սակայն  Ալիշանն  անտեսել  է  երկու  փաստ։
   Առաջինն  այն  է,  որ  երբ  1401-1403  թվականներինՍյունեցին  շարադրում  էր  «Ադամգիրք»-ը,  նա  արդեն  ինքն  իրեն  «Տեր  Առաքել»  էր  կոչում։
   Բացիդրանից՝ 1403 թ․ Սյունեցին` որպես Սյունյաց հովիվ, Աստծուց խնդրում է.«Զհերձուածք չարին որ յայս ժամանակիս էր,Ի Սիսնեաց վիճակէս փարատեսցէ Տեր»5։
 Ահա  այս  փաստերը  կարծես  թե  պետք  է  հիմք  տային  ենթադրելու,  որ  Սյունեցին  1401  թ․  արդենեպիսկոպոս էր, բայց Լ. Խաչիկյանը, ուսումնասիրելով նաև Տաթևացու կյանքը, գտնում է, որ Սյունեցինկարող  էր  եպիսկոպոս  լինել  ոչ  ավելի  վաղ,  քան  1408  թ․՝  Գրիգոր  Տաթևացու՝  Մեծոփա  վանքմեկնելուց հետո6 ։
 Այստեղ  մեզ  օգնության  է  գալիս  կրկին  Լ.  Խաչիկյանը,  ով  նշում  է,  որ  Սյունյաց  եպիսկոպոսներնիրենց կենդանության օրոք հաճախ ունենում էին նաև «փոխանորդ եպիսկոպոսներ»7։
 Այսպիսով,  նշված  փաստերից  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  1401-1407  թվականներին  Սյունեցինեղել է «փոխանորդ եպիսկոպոս», իսկ 1408 թվականից արդեն դարձել է եպիսկոպոս։
 Թերևս կենսագրական այլ փաստեր չունենք Սյունեցու վերաբերյալ։
  Ինչպես ասում է Մ. Պոտուրյանը.  «Այլ  եւս  պատմութիւն  և  յիշատակարանք  կը  լռեն  մեզի  համար  և  այս  «սուրբ  իմաստասեր»Սիւնեաց եպիսկոպոսը լռութեան մեջ կը վախճանի»8։
 Ե՞րբ  և  որտե՞ղ  է  վրա  հասել  վախճանը.  այս  մասին  ևս  Պոտուրյանը  լռում  է։
   Վերջինիս  միայնհայտնի  է,  որ  1422  թ.  Սյունեցին  արդեն  եպիսկոպոսական  գահին  չէր.  «Ու՞ր,  վախճանված  է,  այդ  ալյայտնի  չէ։
   Քանի  որ  Տաթևոյ  Նորավանից  մէջ  կամ  այլուր  ի  Սիսական  աշխարհի`  շատ  մը  նոյն  իսկաննշան  առաջնորդներու  մահարձաններու  քով  չէ  գտնուած  հատ  մը`  որուն  վրայ  այս  նշանաւոր  անձնաւորութեան անունը գրուած ըլլայ` ես կը կարծեմ, որ նա իր աթոռէն հրաժարած և պանդխտած է»9։
 Պոտուրյանի բացը գալիս է լրացնելու Արսեն Ղազիկյանը, ով գիտեր, թե ուր էր  թաղված Սյունեցին։
  Սյունեցին  ուշադրություն չէր դարձրել այն  փաստին, որ «Ադամգրքի» 1721թ. հրատարակությանմեջ, որի սրբագրիչը Պաղտասար Դպիրն էր, հրատարակիչը, ճշտելով տիտղոսաթերթի սխալը, նշում է.«Յայդ լիցի բանասիրացդ, զի թէպէտ վասն շարադրողի գրքիս` Բաղիշեցի էր գրեցեալ յօրինակն և մեքևս  այնպէս  եդաք  ի  սկզբանն  ի  խորագրին,  սակայն  տեղեկացաք  յետոյ,  որ  ոչ  է  այս  Բաղիշեցին,  այլ`1 Պոտուրեան Մ., էջ Թ։
 2 Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հատոր Բ, մասն Ա, Պեյրութ, 1960, էջ 2080։
 3 Պոտուրեան Մ., Առաքել Սիւնեցի եւ իր քերթուածները, Վենետիկ, 1914թ., էջ ԺԴ։
 4 Տե՛ս Ղևոնդ Ալիշան., Սիսական, Վենետիկ, 1893, էջ 21։
 5 Սիւնեցի Ա., էջ 271։
 6 Տե՛ս Բանբեր Մատենադարանի, հատոր 9, Երևան, 1969, էջ 194։
 7 Տե՛ս նույն տեղում։
 8 Պոտուրեան Մ., էջ ԺԵ։
 9 Նույն տեղում, էջ ԺԶ։
 Սիւնեցին,  որ  է  քեռ  որդի  սրբոյն  Գրիգորի  Տաթևացւոյն։
   Որոյ  սուրբ  շիրիմն  է  այժմ  ի  յանապարնՇատիկու և առնէ մեծամեծ ըսքանչելիս ի փառս Յիսուսի Քրիստոսի տեառն մերոյ»1։
 Ահա  այստեղից  կարելի  է  ենթադրել,  որ  Սյունեցու  թաղման  տեղը  բնավ  էլ  անհայտ  չէ  մեզ.  նաթաղված պիտի լինի Շատիվանքի գավթում, ուր այսօր, ցավոք, ոչինչ նշմարելի չէ հողով լցված լինելուպատճառով։
 Ն.  Տեր-Ներսեսյանը,  ուսումնասիրելով  Երևանի  թ.  3713  ձեռագրի  հիշատակարանը,  նշում  է,  որՍյունեցին  1422  թ․  գտնվում  էր  Անգեղակոթի  անապատում,  ուր  ընդօրինակում  էր  Ավետարան  ուտակավին ստորագրում էր. «Տէր Առաքել Սիւնեաց»2։
 Բանասերը մեզ է ներկայացնում մեկ այլ ուշագրավ փաստ։
  Խոսքը Ձագավանքում ընդօրինակածքերականության  հիշատակարաններից  մեկի  մասին  է,  ուր  խոսվում  է  Առաքել  Սյունեցու  մահվանմասին.  «Արդ,  աղաչեմ  զամենեսեան,  որ  հանդիպիք  սմա  կարդալով  կամ  աւրինակելով,  յիշեսջիք  իսուրբ եւ ի մաքրափայլ յաղաւթս ձեր զերջանիկ րաբունապետն զՏէր Առաքել կոչեցեալ` զհանգուցեալնի Քրիստոս, որ բազում աշխատութեամբ արար զքաղուածոյս Քերականին, յիշատակ իւրև եւ ծնաւղացիւրոց, որոյ յիշատակն աւր հնութեամբ եղիցի»3։
 Դժբախտաբար,  այս  հիշատակարանն  անթվական  է,  սակայն  Խաչիկյանը  սա  դրել  է  1945թվականի  շարքում  մի  հիշատակարանի  հետ,  որը  մեզ  է  հասել  կրկին  նույն  գրիչի  կողմից  1425  թ․։
 Այստեղից Ն. Տեր-Ներսեսյանը գալիս է հետևյալ եզրակացությանը. «Հետևաբար Առաքելի մահը դնելուենք 1422-1425-ի շրջանին, շուրջ 70 տարեկան հասակին»4։
 Գուցե  այստեղ  էլ  վերջացնեինք  այս  հարցի  քննարկումը,  եթե  պատահականությունը  մեր  ձեռքըգցած  չլիներ  «Բանբեր  Մատենադարանի»  հանդեսի  15-րդ  հատորը,  որը  գալիս  է  հերքելու  Սյունեցումահվան  ժամանակի  մասին  այս  բոլոր  կարծիքները։
   Վրեժ  Ներսիսյանը,  ուսումնասիրելով  ԼոնդոնիՎելքոմ  ինստիտուտի  գրադարանի  ձեռագրերը,  այնտեղ  հայտնաբերում  է  հայերեն  15  ձեռագիր։
   Այդձեռագրերի շարքում գտնում ենք նաև մի ժողովածու, որի մեջ զետեղված է Սյունեցու կողմից գրվածմի գովք՝ «Գովեստ ոտանաւոր ի սուրբ Աստուածածին կոյսն Մարիամ, ոգեալ ի տէր Առաքելոյ Սիւնեացեպիսկոպոսի եւ շնորհալից վարդապետի» վերնագրով5։
 Վերոնշյալ  գործին  կից  ներկայացված  է  մի  հիշատակարան՝  հետևյալ  բովանդակությամբ.  «Յարմարեցաւ  ճառս  ծննդեանն  Քրիստոսի  Աստուծոյ  մերոյ  եւ  յայտնութեան  փրկչին  Յիսուսի  եւ  գովեստտիրամայր  սուրբ  Աստուածածնին,  ի  բազմամեղ  Առաքել  վարդապետէ,  ի  նորաշէն  յանապատիս,  զորյանուն  Սրբոհւոյ  Աստուածածնին  ու  Յոհաննու  Կարապետին,  ի  թուաբերութեանս  Հայոց  ութ  հարիւրութսուն  /1431/։
   Ասացաւ  շնորհօք  տեառն  մերոյ  Յիսուսի  Քրիստոսի  Աստուծոյ  մերոյ,  որ  է  աւրհնեալյաւիտեանս»6։
 Ահա  այս  հիշատակարանը  գալիս  է  փաստելու,  որ  1431  թ․  Սյունեցին  դեռ  ողջ  էր  ու  ստեղծագործում էր։
 Սյունեցու  կենսագրության  մասին  թերևս  այսքանը։
   Միայն  հիշենք,  որ  «Սյունյաց  ՕրբելյաններիԲուրթելյան  ճյուղը»  շահեկան  հոդվածում  Լ.  Խաչիկյանը,  հանրագումարի  բերելով  առկա  փաստերը,հանգում է այն եզրակացության, որ ինչպես Սյունյաց ԺԴ-ԺԵ դարերի մյուս մետրոպոլիտները, ԱռաքելՍյունեցին ևս ազգակցորեն կապված էր Օրբելյան- Բուրթելյանների հետ7 ։
 Սրանով Լ. Խաչիկյանը կարծես հաստատում է Պոտուրյանի վերևում հիշված ենթադրությունը, թե«ազնվազարմ ընտանյաց մը զավակ» էր Սյունեցին։
 Հասմիկ ՍարգսյանԱՌԱՔԵԼ ՍՅՈՒՆԵՑՈՒ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ՎԵՃԵՐԸԲանալի բառեր՝ աստվածաբան-իմաստասեր, բանաստեղծ, քերական, Տաթևի համալսարան, քեռորդին` քեռու՞որդի, թե՞ քրոջ որդի, արքեպիսկոպոս։

Առաքել  Սյունեցին ԺԴ  դարի վերջի  և ԺԵ  դարի  առաջին  տասնամյակների  ամենանշանավոր  հայ գործիչներից  մեկն է,  որ  անուրանալի  վաստակ  ունի  ոչ  միայն  քերթողական  արվեստի,  այլև գիտության  ու մշակույթի բազում այլ ասպարեզներում։
  Թերևս, չկա մշակույթի որևէ բնագավառ, ուր ուժերը փորձած չլինի Սյունեցին. բանաստեղծություն,  փիլիսոփայություն,  աստվածաբանություն,  երաժշտություն,  քերականություն,  գրչության  արվեստ,  մանկավարժության տեսություն։
    Որքան  հարուստ  ու  բազմաբնույթ  է  Սյունեցու  գիտական  և  գեղարվեստական  ժառանգությունը,  նույնքան  աղքատիկ են նրա անձին և գործին վերաբերող տեղեկությունները։
   Այս հոդվածում մենք փորձել ենք մեր համեստ ներդրումն ունենալ այս երախտավոր հայի կենսագրությանը  լույս սփռելու ազնիվ գործում։
