ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄԺամանակակից  տեղեկատվական  հասարակությունն  անհնար  է  պատկերացնել  առանց  զարգացած հաղորդակցության տեխնոլոգիաների, որոնցով պայմանավորված է հասարակական հարաբերությունների  առաջընթացը։
   Հասարակության  քաղաքակրթական  զարգացման  գրեթե  ողջ  հոլովույթումլեզուն,  խոսքը  ծառայել  են՝  որպես  անհատների  և  հասարակական  լայն  զանգվածների  վարքագծիկարգավորման  միջոց։
   Այս  իմաստով  հին  հունական  և  հռոմեական  իրականության  մեջ  բանավեճի  ևհռետորական արվեստի՝ որպես քաղաքական կյանքի կոչման և գործընթացների կազմակերպման կարևոր  գործոնի  առանձնացումը  պատահական  չէ։
   Լեզվի,  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  վիթխարի  ներուժը  հասարակական  կարծիքի  ձևավորման,  մարդկային  վարքագծի  կարգավորման  և  այսօրինակ այլ գործառույթների իրականացման հարցում հասարակական-քաղաքական գործընթացների դերակատարների և տեսաբանների ուշադրությունից չի վրիպել։
  Ասվածի համատեքստում պատահականչի  կարելի  համարել  այն,  որ  կրոնական  բարեփոխական  շարժման  ակունքներում  կանգնած  գործիչներից  մեկը՝  Մ.  Լյութերը,  Սուրբ  գրքի  գերմաներեն  թարգմանությամբ  և  դրա  հանրայնացման  գործինունեցած ավանդով հավակնեց դարակազմիկ նշանակության «առաքելություն» իրականացրած գործչիկարգավիճակին, քանի որ եվրոպական իրականության մեջ խթանեց եկեղեցու հոգևոր և քաղաքականմենիշխանական  հավակնությունների  դեմ  պայքարի  աշխուժացմանը։
   Իսկ  ֆրանսիական  լուսավորական  շարժման  ականավոր  ներկայացուցիչներից  մեկը՝  Շ.Լ.  Մոնտեսքյոն,  ժամանակին  այս  առնչությամբ ասել է, թե գոյություն ունի ուժ՝ հայտնի դեռևս Մաքիավելու դարից. դա մամուլն է՝ երկար ժամանակ արգելված, բայց աստիճանաբար ուժ հավաքած՝ որպես «չորրորդ իշխանություն»։
  Հենց դրա շնորհիվ ժամանակակից ժողովուրդների մոտ ի հայտ է գալիս գաղափարների շարժ։
  Մամուլի գործառույթներն, ըստ Մոնտեսքյոյի, համապատասխանում են ոստիկանության գործառույթներին։
  Այն արտահայտում է քաղաքացիների կարծիքները, հաղորդում բողոքները, մերկացնում շահագործումները, անօրինականությունները, իշխանության ղեկը ստանձնածներին պարտադրում հետևել բարոյականությանը1։
 Նշենք,  որ  հասարակական-քաղաքական  կյանքում  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  դերի  վերաբերյալ  գնահատականները  օրինաչափորեն  ենթարկվել  են  որոշակի  փոփոխությունների՝  պայմանավորված  դրանց  զարգացման  փաստով։
   Ավելին՝  այդ  փոփոխությունները  ոչ  թե  կասկածի  տակ  էինառնում  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  դերը  հասարակական-քաղաքական  գործընթացներում,այլ  փաստում  էին  այդ  գործընթացներում  վերջիններիս  ազդեցության  դինամիկան։
   ԶԼՄ-ի՝  մարդկանցվարքագծի  ուղղորդման  ու  կարգավորման,  հասարակական  կարծիքի  ձևավորման  մասին  տեսակետները  բազմազան  են։
   Այն,  որ  այդ  ազդեցությունը  համընդհանուր  ընդունելության  է  արժանացել,  վիճարկման ենթակա չէ, մինչդեռ երբ խոսքը ազդեցության բնույթի կամ որակի մասին է, ապա նկատվումեն որոշակի տարաձայնություններ։
 2Ջ.  Բրայանտը  և  Ս.  Թոմփսոնն  իրենց  «ԶԼՄ-ի  ազդեցության  հիմունքները»  աշխատության  մեջփորձել  են  դասակարգել  այդ  մոտեցումները  և  առանձնացրել  են  ԶԼՄ-ի  սահմանափակ,  չափավոր  ևուժեղ  ազդեցության  գաղափարի  ջատագով-ուսումնասիրողներին3։
   Հարկ  է  նշել,  որ  այդ  բաժանումըփոքր-ինչ անհասկանալի է, քանի որ հստակ չեն նշվում այն չափանիշները, որոնց հիման վրա պարզ էդառնում,  թե  չափավոր  ազդեցությունը,  օրինակ՝  ինչու՞  միևնույն  ժամանակ  սահմանափակ  չէ  կամուժեղ ազդեցությունն ինչո՞վ է տարբերվում ոչ սահմանափակ չափավորից։
  Նշված բաժանումն իրականացնելիս հեղինակներն ամենից առաջ նկատի ունեն 20-րդ դարի տարբեր ժամանակահատվածներումքննարկվող ԶԼՄ-ի խնդրի  վերաբերյալ հետազոտական արդյունքների ընդհանուր պատկերը, միտվածությունը։
 2 Տե՛ս Брайант Дж., Томпсон С., “Основы воздействия СМИ”, Москва, 2004, с. 52.3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 53-60Տարբեր տարիների ուսումնասիրություններում ԶԼՄ-ի դերի վերաբերյալ պատկերացումների փոփոխությունը որոշակիորեն հասկանալի է։
  Վերջինս նախևառաջ պետք է բացատրել ԶԼՄ-ի մատչելիության և տարածվածության գործոնով։
  Այսինքն՝ համապատասխան լսարանի մեծության, դրա վրա անմիջական ներգործության հնարավորության փաստով։
 «Զանգվածային լրատվական միջոցներ» հասկացությունը թե՛ առօրյա խոսակցական լեզվում, թե՛տարաբնույթ  հրապարակումներում  հաճախ  որակվում  է  «չորրորդ  իշխանություն»։
   Գիտական  հեղափոխությունների  դարաշրջանից  ի  վեր  դատական,  օրենսդիր  և  գործադիր  իշխանությունների  կողքինիշխանական  նոր  «կառույցի»  ի  հայտ  գալը  պատահական  չէր։
   Սակայն,  այս  հասկացությունը  20-րդդարավերջի և 21-րդ դարասկզբի միջազգային և ներպետական հասարակական-քաղաքական անցուդարձում ԶԼՄ-ի ունեցած հարաճուն ազդեցիկ դերակատարման բովանդակությունը չի ներկայացնում։
 ԶԼՄ-ի  քաղաքական  դերակատարության  կամ  նշանակության  հարցը  տեսական  քննարկումներիմակարդակում  լուրջ  տարակարծություններ  է  առաջ  բերել,  քանի  որ  հետազոտողների  մի  մասն  ընդունում է ԶԼՄ-ի էական դերը հասարակական-քաղաքական կարծիքի ձևավորման գործում, իսկ մյուսմասը՝ ոչ։
  Այսպես, օրինակ՝ Է. Դենիսը գրում է. «ԶԼՄ-ը ձևավորում են մեր մտածողությունը, ազդում ենմեր կարծիքների և դիրքորոշումների վրա, դրդում են վարքի որոշ ձևերի դրսևորման. օրինակ, քվեարկելու  կոնկրետ  թեկնածուի  օգտին»1։
   Հարկ  է  նկատել,  որ  այս  աշխատության  համահեղինակը  ընդդիմանում  է  Է.  Դեննիսին  ԶԼՄ-ի  գործառնական  նկարագրի  հարցում։
   «Հնարավոր  է,-  գրում  է  նա,-  որԶԼՄ-ն ի զորու են մեր ուշադրությունը որոշ առարկաների ուղղությամբ կիզակետել, սակայն սա այն իշխանությունը չէ, որը ստիպում է գործել»2։
 «Չորրորդ իշխանություն» եզրի հանդեպ «անհյուրընկալ» վերաբերմունքն ամենից առաջ պայմանավորված  է  նրանով,  որ  այն  չունի  լեգիտիմություն,  իշխանության  երեք  թևերի  «իրավահավասար»անդամը չէ։
  Իսկ եթե այդպիսին չէ, ապա այն հանդես է գալիս ոչ թե որպես «իշխանություն», այլ՝ իշխանության գործիք, ինչն էլ համապատասխան եզրի գիտական առումով օգտագործումը դարձնում է անթույլատրելի։
  Իհարկե, ԶԼՄ-ն, իշխանության գործադիր, դատական և օրենսդիր թևերի հետ համեմատած,  չունի  լեգիտիմության  համապատասխան  մակարդակ,  պաշտոնապես  նման  ճանաչում  չունի,զուրկ է պետական հարկադրման ուժից և նրա «իշխանական լիազորությունները» պատկանում են հոգևոր-գաղափարական  ոլորտին,  սակայն  դա  բնավ  չի  կարող  հիմք  հանդիսանալ  այն  մոտեցումներիհիմնավորվածությունը  փաստելու  համար,  որոնք  «չորրորդ  իշխանություն»  եզրին  օգտագործումիցկամ  հրաժարվում  են  կամ  էլ  կիրառելի  են  համարում  միայն  փոխաբերական  իմաստով։
   Դա  պետք  էբացատրել այն իրողությամբ, որ այս հարցում տարաձայնությունները հիմնականում պայմանավորվածեն իշխանություն հասկացության տարբեր ըմբռնումներով։
  «Իշխանության էությունը,- գրում է Ե. Պրոխորովը,- ուղղակի կամ անուղղակի ճանապարհով մարդկանց ենթարկելու ընդունակությունն է՝ առաջադրված խնդիրների լուծման նպատակով»3։
  Այստեղից պարզ է դառնում, որ այսօրինակ (մարդկանցենթարկելու, նրանց վրա անուղղակի կամ ուղղակի կերպով ազդելու) իշխանական գործառույթներ կարող  են  իրականացնել  ոչ  միայն  այն  պետական  կառույցներն  ու  հաստատությունները,  որոնք  լիազորված  են  հանդես  գալու  որպես  իշխանության  թևեր,  այլև  քաղաքականության  ֆորմալ  ու  ոչ  ֆորմալսուբյեկտները, տարաբնույթ կազմակերպությունները և այլն։
 Եթե անգամ ընդունենք այն, թե «չորրորդ իշխանություն» եզրը կիրառելի է սոսկ փոխաբերականիմաստով,  դա  էական  ոչինչ  չի  փոխի  ԶԼՄ-ի՝  իշխանական  գործառույթներ  իրականացնելու  ներուժիհարցում, քանի որ լեզվական «շապիկներն» ի զորու չեն սահմանափակել այն օբյեկտիվ գործընթացները, որոնք ուղեկցվում են ժամանակակից իրականության մեջ տեղեկատվական գործոնի ազդեցությանաճով։
   «Զանգվածային  լրատվական  միջոցները,-  գրում  է  Ա.  Կովլերը,-  դառնալով  չորրորդ  իշխանություն՝ հավակնություն ունեն դառնալու առաջինը և, ըստ ամենայնի, կհասնեն իրենց նպատակին»4։
 Այսօր արդեն ամբողջ աշխարհում ԶԼՄ-ն ժամանակակից հասարակության կարևոր ինստիտուտներից է, առանց որոնց դժվար է պատկերացնել հասարակության առաջընթացն ու զարգացումը։
  ԶԼՄի՝ հասարակական կարծիքի ձևավորման, ուղղորդման ներուժը ունի ոչ միայն դրական, այլև բացասական նշանակություն, քանի որ ի զորու է ժողովրդավարական «դիմակահանդեսի» մասնակից դարձնելապաժողովրդավարական  ուժերին  և  խորագրերին,  նպաստել  միաչափ  մարդու  ձևավորման  գործընթացներին  և  այլն։
   Ուստի,  պատահական  չեն  այն  մտահոգությունները,  որոնք  կապված  են  Տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  գործունեության  մեջ  բարոյական  բաղադրատարրի  հնարավոր  անտեսման,լրագրողների՝  բարեխղճության  և  մասնագիտական  էթիկայի  կանոնները  շրջանցող  գործունեության2 Նույն տեղում, էջ 155։
 հետ։
  Այդ մտահոգություններն իրենց արտահայտություններն են գտել ոչ միայն հետազոտական դաշտըներկայացնողների, այլև տարաբնույթ կառույցների ու հաստատությունների շրջանակներում։
 Քաղաքական գիտակցության և վարքի վրա տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ունեցած հսկայական ազդեցությունը ձևավորել է երկու հիմնական տեսակետներ, որոնցից մեկը քաղաքականությանև հասարակության վրա ԶԼՄ-ի ունեցած և աճող ազդեցությունը գնահատում է որպես դրական, մյուսը՝  բացասական։
   Այս  դիրքորոշումներն  անհարկի  ծայրահեղացումների  արտահայտություն  են,  քանիոր  դրանք,  ուշադրությունը  բևեռելով  հասարակական-քաղաքական  կյանքում  ԶԼՄ-ի  խաղացած  դերիայս կամ այն կողմի վրա, «անտեսում» են մյուսները։
   Այն, որ ԶԼՄ-ի  միջոցով մանիպուլյացիաների ենթարկվող հասարակական կարծիքը կարող է ուղղորդվել հակապետական, ապաազգային և անմարդկային գործողությունների իրականացմանը, անշուշտ, վկայությունն է ԶԼՄ-ի ապակառուցողական ներուժի։
   Սակայն,  նույն  ԶԼՄ-ն  ի  զորու  են  իրականացնելու  նաև  ճիշտ  հակառակ  գործառույթը,  ինչը  խոսում է այն մասին, որ դրանք ինքնին ո՛չ դրական, ո՛չ էլ բացասական «առաքելության» կրող են։
  Քաղաքացիների  ու  ժողովրդավարական  երկրների  համար  ամենամեծ  վտանգը  քաղաքական  մանիպուլյացիաների  նպատակով  զանգվածային  լրատվական  միջոցների  օգտագործումն  է։
   Այն  քաղաքական  գիտակցության  փակ  կառավարում  է՝  հիմնված  կեղծիքի  ու  ստի  վրա։
   Ժամանակակից  աշխարհում  քաղաքական մանիպուլյացիայի «ինստիտուտը», ցավոք, լայնորեն կիրառվում է ոչ միայն ամբողջատիրական ու ավտորիտար պետություններում, որտեղ այն հանդես է գալիս՝ որպես զանգվածային լրատվական միջոցների գործունեության կարևոր մեթոդ, այլև օգտագործվում է ժամանակակից ժողովրդավարական  երկրներում,  հատկապես  կուսակցական  քարոզչության  ու  ընտրարշավների  ժամանակ։
   Այսօրարևմտյան պետություններում նախագահական կամ խորհրդարանական ոչ մի  ընտրարշավ չի կարողընթանալ առանց մանիպուլյացիայի հատուկ ձևերի ու գովազդի, որոնք ամուր միահյուսվելով, ընտրողի մոտ ստեղծում են քաղաքականության մասին պատկերացում, որը շատ հեռու է իրականությունից։
 ԶԼՄ-ն, ինչպես նաև բոլոր խոշոր հաստատությունները, կառավարում և ստուգվում են որոշ մարդկանցկամ էլ հատուկ մարմինների կողմից։
  Աշխարհի երկրների մեծ մասում ԶԼՄ-ի աշխատանքը կառավարելու ու վերահսկելու համար գոյություն ունեն հատուկ կազմակերպություններ, որոնք հետևում են բարոյականության և օրենքների նորմերին։
  Այսպես, Ֆրանսիայում այդօրինակ հաստատություն է համարվում  Հաղորդակցության  բարձրագույն  խորհուրդը,  որը  վերահսկվում  և  կառավարում  է  ոչ  միայն  պետական,  այլև  նաև  մասնավոր  հեռուստա-  և  ռադիոկայանները․  այն  պետական թույլտվություն  է  տալիս  եթեր  դուրս  գալու  համար։
   Մեծ  Բրիտանիայում  ռադիո-  և  հեռուստատեսության  գործունեությանուղղությունները  սահմանում  են  կառավարությունը  և  խորհրդարանը։
   Թերթերը,  ռադիոն,  հեռուստատեսությունը քաղաքական հարաբերությունների մեջ  ընդգրկում են և՛ շարքային քաղաքացիներին, և՛քաղաքական  գործիչներին,  և՛  նրանց,  ովքեր  արհեստավարժ  կերպով  չեն  զբաղվում  քաղաքականությամբ, բայց մեծ ազդեցություն են ունենում քաղաքական գործընթացների վրա։
  Այդ իմաստով կարելիէ հաստատել, որ ԶԼՄ-ն քաղաքական հաղորդակցության օրգանական մաս է։
 Ժողովրդավարական պետություններում շատ մեծ են ազատ մամուլի դերն ու նշանակությունը, ևայդ  հանգամանքը  պաշտպանում  է  թե՛  ժողովուրդը,  թե՛  նրա  կողմից  ընտրված  իշխանությունը։
   Ժողովրդավարության  «առողջության»  երաշխիքը  ժողովուրդ-իշխանություն  մշտական  կապն  է,  որը  պահելու  առաքելությունը  կատարում  են  լրատվամիջոցները։
   ԶԼՄ-ի  բացակայության  պարագայում  ժողովրդավարությունը դատապարտված է «մահվան»։
  Իսկ եթե լրատվամիջոցները ազատ չեն, այդ դեպքում  ժողովրդավարությունը  չի  կարող  խուսափել  ծանր  «հիվանդությունից»։
   Ահա  թե  ինչու  է  ամբողջաշխարհում  այդքան  կարևորվում  մամուլի  ազատությունը,  որն  ամրագրված  է  միջազգային  մի  շարքփաստաթղթերով։
   Ավելին,  մերօրյա  իրականության  մեջ  ԶԼՄ-ի  իշխանական  հավակնությունները  միանգամայն  համահունչ  են  ժողովրդավարական  զարգացումների  տրամաբանությանը։
   Եթե  ամբողջատիրական  վարչակարգերում  ԶԼՄ-ի  իշխանությունը  շարունակությունն  է  իշխող  վարչակազմի  իշխանության, ապա ժողովրդավարական պետություններում ԶԼՄ-ի իշխանությունը պետք է լինի շարունակությունը  ժողովրդավարության  ամրապնդման  և  զարգացման  տրամաբանության,  որի  համատեքստում էլ իշխանական օղակները դառնում են «խոցելի» խմբեր։
 Արգինա ԴավթյանՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ, ԶԼՄ, չորրորդ իշխանություն,ժողովրդավարություն, հասարակական կարծիք, մանիպուլյացիա։

Հոդվածում անդրադարձ է կատարվում քաղաքական գործընթացներում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների  հատկապես  ԶԼՄ-ի  դերակատարության  իմաստավորմանը, դրա  դինամիկայի  վերհանմանը։
   Հատուկ  վերլուծելով  հասարակական-քաղաքական  կյանքում  ԶԼՄ-ի  ազդեցության  դինամիկան,  դրա  բնորոշ  գծերը՝  հիմնավորվում  է,  որ այն պայմանականորեն կարելի է ներկայացնել որպես «չորրորդ իշխանություն»։
  Հիմնավորվում է, որ ԶԼՄ-ի միջոցով մանիպուլյացիաների ենթարկվող հասարակական կարծիքը կարող է ուղղորդվել հակապետական, ապազգային և ապամարդկային գործողությունների իրականացմանը։
