Ավանդաբար, մասնագիտական կրթական ծրագրերում կարեւորվել է գիտելիքի, իսկ այսօր արդեն, շրջանավարտի հմտությունների եւ կարողությունների ձեւավորումը։
   Սակայն, դրան զուգահեռ, դեռեւս լուրջ ուշադրություն չի դարձվում շրջանավարտի կարիերայի ընթացքի կառավարմանը։
   Իր ուսումնառության ընթացքում ուսանողը առավելապես կենտրոնանում է ակադեմիական գործունեության վրա, բնավ ուշադրություն չդարձնելով բուհն ավարտելուց հետո իր կարիերայի նախագծմանը։
   Մյուս կողմից, գործատուն նույնպես փորձում է հնարավորինս չմիջամտել անհատի ուսումնառությանը, պասիվ դիրքորոշում ունենալով համալսարանների նկատմամբ եւ սպասելով, թե երբ պիտի շրջանավարտը մտնի աշխատաշուկա եւ այնուհետեւ աշխատանքի անցնի իր մոտ։
  Գործատուի կողմից կրթության ակադեմիական մասնաբաժինը գերակշռող չի համարվում շրջանավարտի համար։
   Մասնագիտական գիտելիքներից բացի, չափազանց կարեւորվում են աշխատանքային միջավայրում հավասարակշռված, կողմնորոշվելու, հարիր վարքագիծ 101ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ դրսեւորելու, հաղորդակցվելու, ժամանակին եւ հիմնավոր որոշումներ կայացնելու ունակությունները։
   Ուստի ներկայումս համալսարանների առջեւ խնդիր է դրվում վերանայելու կրթական ծառայությունների մատուցման ուղղությունները այնպես, որ դրանով ամրապնդվի «գործատու-բուհ» կամուրջը, եւ հաշվի առնվեն աշխատաշուկայում տեղի ունեցող դինամիկ փոփոխությունները։
  Համալսարանական կրթության առանձնահատկություններից է ուսումնառության երկարաժամկետությունը։
   Չորսից-վեց տարվա տեւողությամբ բարձրագույն կրթությամբ մասնագետի պատրաստման ընթացքում աշխատաշուկայում էական փոփոխություններ են տեղի ունենում, եւ ուսանողի համալսարան «մուտքից-ելք» ժամանակահատվածում որոշակիորեն «հնանում են» ուսումնական ծրագրերը։
   Նման իրավիճակներում աշխատանք գտնելու հնարավորությունը բուհի շրջանավարտների համար ընդլայնվում է, երբ համալսարանները կիրառում են «խնամակալների ինստիտուտը»։
  «Խնամակալների ինստիտուտը» ենթադրում է գործատուի ակտիվ գործունեություն բուհական համակարգում, երբ արդեն իսկ ուսումնառության երկրորդ կամ երրորդ տարիներից գործատուն բուհական լսարաններից ընտրում է լավագույն ուսանողներին, նրանց անվանական կրթաթոշակ է տրամադրում, անգամ միջամտում ուսումնառության ծրագրի բարեփոխումներին այնպես, որ հաջորդիվ ունենա այն շրջանավարտին, որի մասնագիտական հմտություններն ու կարողությունները ընդունելի են դառնալու իր համար։
  Այս առումով, բուհերը պետք է շահագրգիռ լինեն գործատուների` կրթական ոլորտին մասնակցության հարցում եւ նախաձեռնող լինեն, որ վերջիններս ավարտական կուրսերում ընտրեն լավագույն ուսանողներին` հետագայում աշխատանք առաջարկելու նպատակով։
   Գործատուն, քաջատեղյակ լինելով մանսագետների պատրաստման գործընթացին, պետք է ակտիվ մասնակցություն ցուցաբերի ոչ միայն ուսումնական ծրագրերի բարելավման գործում, այլեւ իր «ներկայությունն» ապահովի կրթական ծառայությունների ոլորտում։
   Դրա իրագործման հնարավոր ճանապարհներն են` գործատուների կողմից լավագույն ուսանողներին խրախուսական կրթաթոշակների նշանակումը, պրակտիկաների կազմակերպումը, համալսարաններում պրոֆիլային ուսումնական ստուդիաների եւ ուսուցման կենտրոնների ձեւավորմանը աջակցումը։
  102ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Մյուս կողմից, գործատուները աստիճանաբար գիտակցում են, որ առավել արդյունավետ է իրենց բաժնեմասով ռեսուրսներ ծախսել համալսարաններում կրթական ծրագրեր իրականացնելիս, քան գնալ աշխատանքի ընդունված բուհի շրջանավարտների վերապատրաստման ճանապարհով։
   Օգտվելով նման իրավիճակից, դոկտորանտուրայի շրջանավարտը պետք է սերտորեն համագործակցի գործատուների հետ, նպատակ ունենալով աշխատանքի անցնելու կրթությունն ավարտելուց անմիջապես հետո։
  Մագիստրատուրայի շրջանավարտը, դեռեւս որպես դոկտորանտուրայի դիմորդ հանդես գալով, պետք է համոզմունք ունենա, որ տվյալ մասնագիտության գծով պահանջված է լինելու աշխատաշուկայում։
   Այս առումով, Բոլոնիայի գործընթացի ներկա փուլում էապես ուշադրություն է դարձվում ուսումնառության թիրախավորված վերջնարդյունքերին կրթության կազմակերպմանը, երբ կրթությունը ամբողջովին հասցեագրվում է աշխատաշուկայի պահանջներին։
  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ԲԿԵՏ տարածքում բարձրագույն մասնագիտությամբ շրջանավարտների գործազրկության շարժառիթների շարքում, տնտեսական ճգնաժամներից բացի, կարեւոր պատճառ կարող է հանդիսանալ ուսումնառությամն ընթացքում մասնագետի հմտությունների եւ կարողությունների անհապատասխանությունը` գործատուի պահանջներին։
   Այս առումով, համալսարանները պետք է ձգտեն հնարավորինս ուսումնառության վերջնարդյունքներն ուղղորդել մասնագետի այն հմտություններին եւ կարողություններին, որոնք պահանջվում են մասնագիտական կրթական բարձր մակարդակներում։
  Եվ խնդիրը միայն այն չէ, որ շրջանավարտ մասնագետը կարող է չունենալ բավարար հմտությունների կամ կարողությունների ընդգրկուն շրջանակ, եւ դրանով իսկ, պահանջված չլինել գործատուի կողմից։
   Գործնականում քիչ չեն դեպքերը, երբ կրթության ընթացքում ձեռք բերած մասնագիտական հմտությունների լայն շրջանակը չի բավարարում գործատուին, քանի որ այն «գերհագեցած է» եւ որոշակիորեն կիրառելի չէ աշխատանքի ընթացքում։
   Եվ ստացվում է այնպես, որ այդ պարագայում դոկտորանտուրայի շրջանավարտները գործատուների կողմից գնահատվում են «գերորակավորված» եւ արդյունքում աշխատանքի չեն անցնում։
   Ուսումնասիրությոնները ցույց են տալիս, որ Արեւմտյան Եվրոպայի 103ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ համալսարանական գործազուրկ շրջանավարտների շրջանում գործատուի համար «գերորակավորում» ունեցող երիտասարդ մասնագետների տեսակարար կշիռը տատանվում 14-35% միջակայքում։
   [1] Այս առումով հետաքրքիր լուծումներ են առաջարկվում Շվեդիայի համալսարաններում։
   Այսպես, Ստոկհոլմի Թագավորական տեխնոլոգիական համալսարանում դոկտորանտուրան կազմակերպվում է երկու փուլով։
   Առաջին փուլի շրջանավարտները, որոնք սովորում են երկու տարի, ստանում են դոկտորի առաջին աստիճանի գիտական կոչում եւ կարող են մաիայն աշխատել ինդուստրիալ շուկան սպասարկող գիտահետազոտական կառույցներում։
   Սակայն, եթե նրանք ցանկանում են դասավանդել եւ հետազոտական աշխատանք կատարել համալսարաններում, ապա եւս երկու տարի պետք է սովորեն դոկտորանտուրայում, պաշտպանեն ատենախոսություն եւ ունենան դոկտորի ավելի բարձր որակներ։
  Հայաստանի Հանրապետությունում աշխատաշուկային միտված բարձրագույն մասնագիտական կրթության կազմակերպման նման ճկունություն չի ցուցաբերվում։
   Ավելին, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, վերջին տարիներին գործազուրկների մեջ առավել մեծ թվաքանակ են զբաղեցնում բարձրագույն կրթությամբ անձինք (տես աղյուսակ 1), որոնք ունեն կրթական ցենզի բարձր մակարդակ եւ իրենց մասնագիտական հմտությունների ու կարողությունների որակով գերազանցում են գործատուների պահանջմունքների մակարդակը, եւ վերջիններիս կողմից գնահատվելով «գերորակավորված», պարզապես աշխատանքի առաջարկ չեն ստանում։
  Աղյուսակ 1 ՀՀ-ում գործազուրկներն` ըստ կրթական ցենզի (հազ. մարդ) [2] Կրթական ցենզը Բարձրագույն, հետբուհական Տղամարդ Միջին մասնագիտական Նախամասնագիտական Միջնակարգ Հիմնական Տարրական 20.1 ԿինԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Այս առումով, կարծիք է հայտնվում, որ չնայած ՀՀ-ում Բոլոնիայի գործընթացի որոշակի ձեռքբերումներին, իրականացված բարեփոխումները հիմնականում դեռեւս առնչվում են բարձրագույն կրթության կառուցվածքային բնութագրերին եւ, ընդհանուր առմամբ, դեռեւս չեն անդրադարձել կրթական ծրագրերի բովանդակությանը եւ որակին։
  Դրանք, իրենց հերթին բերում են նրան, որ կրթական համակարգը, ընդհանուր առմամբ, դեռեւս շարունակում է «կտրված» մնալ աշխատուշակայից եւ ամբողջովին հաշվի չի առնում գործատուների պահանջները։
   Մասնագիտական կրթական ծրագրերը, հաճախ գերհագեցած են լինում շրջանավարտներից պահանջվող հմտություններին ու կարողություններին ուղղակիորեն չառնչվող դասվանդվող առարկաներով, կամ էլ չեն ընդգրկում արդիական այնպիսի առարկաներ, որոնք կզարգացնեին այսօրվա շրջանավարտի կոմպետացիաները` հասցեագրված գործատուի պահանջներին։
  Կրթական գործընթացի կազմակերպման հարթությունում ակընհայտ է մարդկային գործոնի կարեւորությունը։
   Բազմաթիվ են օրինակները, երբ առկա են բավարար տեղեկատվություն, հնարավորություններ, սակայն ուսանողներն ու դասախոսները չեն օգտվում, կամ չեն ցանկանում օգտվել դրանցից։
   Հետեւաբար, համալսարանները հրատապ անցում պետք է կատարեն ուսումնառության վերջնարդյունքների հենքով կրթության կազմակերպմանը, մասնագիտական կրթական ծրագրերում հստակ նշելով` թե որ առարկան ի՞նչ չափով եւ ինչպե՞ս է առնչվում շրջանավարտի մասնագիտական կարողությունների եւ հմտությունների ձեւավորման վրա։
  Այս ճանապարհով հնարավոր կլինի բեռնաթափվելու ուսումնական ծրագիրը գերծանրաբեռնող «անուղղակի» առարկաներից` փոխարենը ուսումնառության գործընթացում ընդգրկելով աշխատաշուկայի պահանջարկը բավարարող վերջնարդյունքներով նոր առարկաներ։
   Ուսումնառության վերջնարդյունքների թիրախավորումը աշխատաշուկայի պահանջներին մեծապես կբարձրացնի մասնագիտական կրթական համակարգում բարեփոխումների արդյունավետությունը։
  Կարեւոր ցուցանիշ է համարվում նաեւ բուհն ավարտելուց հետո շրջանավարտի` աշխատանք գտնելու տեւողությունը, որը ԲԿԵՏ-ում միջինը կազմում է 4 ամիս եւ ըստ երկրների ունի հետեւյալ բաշխվածությունը (գծապատկեր 1)։
  105ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Գծապատկեր 1 Համալսարանն ավարտելուց հետո շրջանավարտների աշխատանքի անցնելու տեւողությունը (ամիսներ) [4] Հայաստանի Հանրապետությունում մասնագիտական բարձրագույն կրթության երրորդ աստիճանի շրջանավարտները հիմնականում իրենց կարիերայի աճը տեսնում են համալսարանական համակարգում, համալրելով բուհերի պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի շարքերը։
   Նրանց փոքր մասն ատենախոսության պաշտպանությունից հետո շարունակում է կարիերիայի աճը գիտահետազոտական կառույցներում կամ պետական գերատեսչական մարմիններում։
  Պատճառն այն է, որ դեռեւս աշխատավարձի տարբերակումը կրթական ցենզերի միջեւ մեր երկրում այդքան էլ զգալի չէ, եւ գիտական կոչում ունեցող անձինք նախընտրում են դասախոսական աշխատանքը։
  Սակայն, միջազգային շուկայում շրջանավարտ դոկտորները չեն խուսափում արդյունաբերական շուկայում աշխատանքի անցնելուց, քանի որ այնտեղ գործատուների կողմից գնահատվում են նրանց առաջնորդության մասնագիտական հմտությունները։
  Ինչ վերաբերում է ՀՀ բուհերի բակալավրիատի շրջանավարտներին, ապա նրանք իրենց ուսումնառության ընթացքում գրեթե չեն առնչվում կարիերայի նախագծման խնդիրների հետ եւ ուսումն ավարտելուց հետո բախվում են աշխատանք գտնելու դժվարություններին։
  Այս առումով, կարեւորում ենք կարիերիայի կենտրոնների գործունեությունը ոչ միայն պրակտիկաների կազմակերպման, կամ շրջանավարտների գործունեության հետադարձ կապի ապահովման շրջանա106ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ կում, այլեւ ուսումնառության տարիներին ուսանողներին աշխատաշուկայի առաջարկների տեղեկացվածության ներկայացման ոլորտում։
  Այսօր արդեն, կրթական շուկայում մրցակցային են դառնում այն բուհերը, որոնք կարողանում են հաջողություններ ունենալ իրենց միջամտությամբ շրջանավարտներին աշխատանքի տեղավորման հարցում։
   Իսկ այդ հաջողությունը պայմանավորված չէ միայն բարձրակարգ գիտելիքի եւ աշխատանքային հմտությունների տրամադրամբ, այլ էականորեն փոխկապակցված է շրջանավարտի կարիերիայի նախագծման գործընթացի հաջող կառավարումից։
   Ուստի, կարեւոր ենք համարում համալսարաններում ուսանողների կարիերայի զարգացման կառավարման համակարգի գործունեությունը, որին համակցված գործունեությամբ, մասնակցելու են համապատասխան ստորաբաժանումները (տես գծապատկեր 2)։
  Գծապատկեր 2. Շրջանավարտի կարիերայի նախագծման կառավարման համակարգի ձեւավորումը։
   1 Կարիերայի կենտրոն Շրջանավարտների միություն Շրջանավարտի կարիերայի նախագծում Ամբիոններ Գործատուներ Ուսանողի կարիերայի նախագծման համակարգի արդյունավետ գործունեության ցուցիչներ, այս դեպքում, կարող են հանդիսանալ շրջանավարտի աշխատանքի անցման արագությունը, իրենց մասնաԿազմված է հեղինակի կողմից։
  107ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ գիտությամբ աշխատող շրջանավարտների տեսակարար կշիռը, գործազուրկ շրջանավարտների տեսակարար կշիռը, բուհի հետ համագործակցող շրջանավարտների տեսակարար կշիռը։

Կրթական ծառայությունների մատուցման շուկայում ներկայումս մրցունակ են դառնում այն բուհերը, որոնք լուրջ ուշադրություն են դարձնում շրջանավարտների կարիերայի նախագծման կառավարմանը։
  Այստեղ հաջողություն են արձանագրում այն բուհերը, որոնք կառավարման մեկ համակարգում ներդաշնակեցնում են համալսարանական տարբեր ստորաբաժանումների գործունեությունը, դրանք թիրախավորելով շրջանավարտի աշխատանքի անցնելու սպասումների բավարարմանը։
  Այս առումով, կարեւորվում է շրջանավարտների կարիերայի նախագծման կառավարման արդյունավետության հատուկ ցուցիչներով պարբերաբար գնահատումը բուհի վարչակազմի կողմից։
