ՊՈՍՏՄՈԴԵՌՆԻԶՄԻ ՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸ20-րդ  դարի  կեսերից  պոստմոդեռնիստական  գաղափարները  տարածում  գտան  փիլիսոփայության,  մշակութաբանության,  գեղագիտության  և  գիտության  ասպարեզներում։
   Սակայն  ի՞նչ  է  «պոստմոդեռնիզմ»  ասվածը,  և  որո՞նք  էին  նրա  առաջացման  նախադրյալները։
   Այսօր  առավել  ընդունված  էպոստմոդեռնիզմը  համարել  համաշխարհային-մշակութաբանական  հոսանք`  չնայած  այդ  հարցի  շուրջտեսաբանները միակարծիք չեն։
  Պոստմոդեռնիզմն ունի տարբեր սահմանումներ, այն է` նոր գեղարվեստական ոճ, գեղարվեստական նոր ուղղություն, մշակութային գիտակցության ձև և այլն։
  Լայն առումովպոստմոդեռնիզմը 20-րդ դարի երկրորդ կեսի մշակույթի ընդհանուր անվանումն է, որի հիմքում ընկածէ  աշխարհն  իբրև  քաոս  ընկալելը,  ինչպես  նաև  այն  դիտվում  է  որպես  ինքնուրույն  ուղղություն,  որինբնորոշ  է  մոդեռնիզմի  հետ  կապի  խզումը։
   Սակայն  պոստմոդեռնիզմ  ասելով՝  չի  հասկացվում  գրականության, ճարտարապետության կամ գիտության որևէ որոշակի ուղղություն, քանի որ այն ներկա դարաշրջանի  աշխարհաճանաչման  ընդհանուր  դրսևորումն  է։
   Վսեվոլոդ  Եմելինը  նշում  է.  «Ընդունված  էտարբերակել պոստմոդեռնիզմի երկու տարատեսակ` այն, ինչ բառացիորեն նշանակում է մոդեռնիզմինհաջորդող  ժամանակաշրջան,  և  պոստմոդեռնիզմ,  որը  նշանակում  է  տվյալ  շրջանի  մշակույթի  ինքնագիտակցումը»1։
 20-րդ  դարասկզբին  մոդեռնիստական  դարաշրջանի  մտածելակերպը  փոխարինվում  է  ոչ  դասականով,  իսկ  դարավերջին  արդեն  հետդասականով։
   Նախկինից  լիովին  տարբերվող  այդ  ուղղություննանվանելու համար անհրաժեշտ էր մի նոր եզրույթ։
  «Պոստմոդեռն» բառն ի հայտ եկավ Ամերիկայում`հասարակագետների և քննադատների գրչի շնորհիվ, որպեսզի մատնանշի 20–րդ դարի երկրորդ կեսիհասարակական  և  մշակութային  կյանքում  տեղի  ունեցող  կառուցվածքագաղափարային  փոփոխությունները։
   Լեոնիդ  Կարասյովը  նշում  է.  «Հաջողված  է  «պոստմոդեռնիզմ»  եզրույթը,  թե  ոչ,  այդքան  էլկարևոր  չէ,  մենք  հասկանում  ենք՝  ինչի  մասին  է  խոսքը,  և  դա արդեն  քիչ  չէ»2։
   Եզրույթն  առաջին  անգամ գործածվեց 1917 թ․  Ռուդոլֆ Պանվիցի «Եվրոպական արվեստի ճգնաժամը» աշխատությունումայն  մարդկանց  վերաբերյալ,  ովքեր  կոչված  էին  հաղթահարելու  եվրոպական  արվեստի  անկումը։
   Արդեն 1934 թ․ «Իսպանական և լատինոամերիկյան պոեզիայի անթոլոգիա» աշխատության մեջ Ֆեդերիկո  Դե  Օնիսը  կիրառում  է  պոստմոդեռնը`  որպես  մոդեռնիզմի  գաղափարախոսության  ռեակցիա։
   Հետագայում՝ 1947 թ․, Առնոլդ Թոյնբին «Պատմության նվաճումները» գրքում պոստմոդեռնիզմին հաղորդում է մշակութային իմաստ, որը խորհրդանշում է արվեստի և կրոնի մեջ արևմտյան գերիշխանությանավարտ։
   Արսենիհ  Գուլիգան  նշում  է.  «Արդեն  50-ական  թվականներին  ԱՄՆ-ում  պոստմոդեռն  էին  կոչում ավանգարդիստական գրականության ճգնաժամային վիճակը, իսկ հետագայում նույն այդ հասկացությանն  ավելի  դրական  իմաստ  հաղորդելով՝  այն  կապում  էին  նույն  այդ  ճգնաժամը  հաղթահարելուհույսերի հետ»3։
  Այնուամենայնիվ, պոստմոդեռնիզմի հռչակագիր է համարվում Լեսլի Ֆիդլերի` 1969 թ․լույս  տեսած  հոդվածը  «Հատեք  սահմանները  և  ծածկեք  փոսերը»  վերնագրով,  որը  ցուցադրաբարտպագրվեց  «Պլեյբոյ»  ամսագրում։
   Հետագայում  տերմինն  ընդլայնվեց  և  արդեն  տարածում  գտավֆրանսիական փիլիսոփայության մեջ, իսկ ապա նաև արվեստի բոլոր ուղղություններում։
 20-րդ  դարի  երկրորդ  կեսին  Ֆրանսիայում  սկիզբ  էր  առել  մի  նոր  մտավոր  շարժում,  որը  կոչվեցպոստստրուկտուրալիզմ։
   Արդեն  անվանումից  պարզ  է,  որ  այն  ստրուկտուրալիզմին  առնչվող  ուղղություն է, որը, առաջ բերելով ստրուկտուրալիստական գաղափարներ, նպատակ է դնում հաղթահարելունրա հիմնական կարգախոսները։
  Պոստստրուկտուրալիստական գաղափարներն առավել լայն տարա1 Емелин В., Лабиринты постмодернизма։
  идентификация ускользающего смысла» // Научный информационно-аналитический,2 Карасев Л., Сегодня и завтра» // Постмодернизм и культура։
  материалы«круглого стола», Вопросы философии». Москва,ծում  գտան  Ժակ  Դերրիդայի  գործունեության  մեջ։
   Վերջինս  հիմք  դրեց  ոչ  միայն  պոստստրուկտուրալիզմի, այլև պոստմոդեռնիզմի գաղափարախոսությանը։
  Նրա տեսության հիմնական էությունը դեկոնստրուկցիան  է։
   Գնահատելով  իր  ժամանակի  փիլիսոփայությունը  որպես  ճգնաժամային`  փիլիսոփանելքը տեսնում է մի նոր մեթոդի` դեկոնստրուկցիայի մեջ, որը պետք է նպաստի փիլիսոփայական մտքիզարգացմանը։
   Պոստստրուկտուրալիզմից  ածանցված  և  պոստմոդեռնիզմի  հիմքը  դարձած  դեկոնստրուկցիան՝  որպես  տեսություն,  հրաժարվում  է  գոյի,  կեցության  հասկացության  հիմնախնդիրներիուսումնասիրությունից, անգամ հերքում է «գոյ» հասկացությունը որպես այդպիսին` անդրադառնալովայդ հերքման պարզաբանմանը և տեքստի՝ մեկ այլ տեքստի միջոցով անվերջ մեկնաբանությանը։
  ԸստԴերրիդայի` դեկոնստրուկցիայի էությունը տեքստի ցանկացած ընկալման ու մեկնաբանության ապարդյուն  լինելն  է,  եթե  ընթերցողն  ակտիվորեն  չի  մասնակցում  վերջնական  տեքստի  արարմանը։
   Դերրիդան առաջարկում է ապամոնտաժել տեքստը, այսինքն` նրանում առկա ներքին-արտաքին, ձև-իմաստև  այլ  հակադրությունները  փոփոխել  և  ստեղծել  նոր  կառուցվածք։
   Այսպես  արարումը  տարվում  է  ընթերցող-հետազոտողի և տեքստի միջև սերտ երկխոսության մեջ։
  Դեկոնստրուկտիվիզմի ազդեցությաններքո  պոստմոդեռնիստական  գրողներն  իրենց  հերթին  խուսափում  են  անգամ  տեքստի  միանշանակիմաստ ունենալու հնարավորությունն ընդունելուց։
  Չնայած նրան, որ պոստստրուկտուրալիզմը հաջորդում է պոստմոդեռնիզմին մոտ տասը տարով, այնուամենայնիվ այն իր գաղափարներով և մեթոդաբանությամբ  պոստմոդեռնիզմի  նախնական  տեսակն  է։
   Պոստմոդեռնիզմը՝  որպես  փիլիսոփայականուղղություն, սկիզբ է առնում պոստստրուկտուրալիզմից, և այդ երկուսն այնքան փոխկապակցված են,որ դժվար է դրանք հստակորեն սահմանազատել, քանի որ պոստստրուկտուրալիստական բոլոր փիլիսոփայական գաղափարները հետագայում ձևափոխվեցին որպես պոստմոդեռնիստական տեսություններ։
   Ընդ  որում,  եթե  պոստստրուկտուրալիզմի  հիմնական  նպատակը  մոդեռնիստական  գաղափարախոսությունը  կասկածի  տակ  առնելն  էր,  ապա  նրա  հիման  վրա  առաջ  եկած  պոստմոդեռնիստականփիլիսոփայությունն իր առաջ ուներ նաև այլ խնդիր, այն է` ձևավորել նոր աշխարհընկալում։
  Սակայնպոստմոդեռնիզմն ամբողջական համակարգ չէ, քանի որ միայն փիլիսոփայության մեջ այն ներառում էտարբեր  գաղափարախոսություններ։
   Ընդ  որում  այդ  տեսություններից  յուրաքանչյուրը  պոստմոդեռնիզմի  ընդերքում  գոյատևում  է  կողք  կողքի,  դրանք  միմյանց  ամենևին  չեն  ժխտում։
   Վլադիմիր  Նովիկովը  նշում  է.  «Պոստմոդեռնիստական  հասկացություններն  այնքան  են,  որքան  համալսարաններ  կանաշխարհում կամ գուցե այնքան, որքան այնտեղ աշխատող պրոֆեսորները»1։
 Պոստմոդեռնիստական փիլիսոփայությանն անդրադառնալիս հարկ է խոսել նաև Ժան ՖրանսուաԼիոտարի  գործունեության  մասին։
   1979  թ․  լույս  տեսած  իր  «Պոստմոդեռնիզմի  վիճակը»  աշխատության մեջ Լիոտարը գրում է. «Այս ուսումնասիրության առարկան ժամանակակից առավել զարգացածհասարակություններում  գիտելիքն  է,  որը  մենք  որոշեցինք  կոչել  «պոստմոդեռն»։
   Այդ  բառը  մատնանշում  է  19-րդ  դարավերջի  գիտության,  արվեստի  և  գրականության  մեջ  փոփոխությունների  ենթարկված  մշակույթը»2։
   Ըստ  Լիոտարի`  պոստմոդեռնիստական  դարաշրջանի  տարբերակիչ  հատկանիշն առաջխաղացման գաղափարն է, որը գիտելիքին լուսավորչական բնույթ է հաղորդում, և վերջինսպետք  է  դառնա  համընդհանուր  երջանկության  սկզբնաղբյուր։
   Լիոտարը  պոստմոդեռնիզմի  տարածումը կապում է տեղեկատվության ընդհանուր տարածման հետ, որը պատճառ է դառնում, որ փոխվիգիտելիքի էությունը, և սկիզբ առնի աշխարհի նոր, պոստմոդեռնիստական ընկալումը։
 Այնուամենայնիվ,  պոստմոդեռնի  փիլիսոփայությունը  չի  կարելի  դիտել  որպես  առանձին,  ինքնատիպ  ըմբռնողական  համակարգ  ունեցող  փիլիսոփայական  ուղղություն։
   Դա  նախ  արևմտյան  մտածողության  զարգացման  այնպիսի  վիճակն  է,  որն  աչքի  է  ընկնում  նախևառաջ  իր  նիհիլիստական  քննադատական  դիրքորոշմամբ։
   Գլխավոր  գաղափարը  բանականության  և  նրա  հնարավորություններիքննադատությունն  է։
   Ի  տարբերություն  մոդեռնիզմի`  պոստմոդեռնիզմն  առավել  մերժողական  բնույթունի  իրականության  հանդեպ։
   Այն  նախևառաջ  ոչ  մի  նոր  գաղափար  չի  ստեղծում  արդեն  ժխտվածհների  փոխարեն,  քանի  որ,  ըստ  պոստմոդեռնիստական  փիլիսոփայության,  ճշմարտությունն  անհնարէ,  իսկ  նրա  որոնումները  հին  փիլիսոփայական  պատրանք  են,  և  դրանից  ելնելով  էլ  պետք  է  ստեղծելնոր կենսաստեղծագործական մշակույթ, որը կհաստատի մարդու լիակատար ազատությունը, անձի ևստեղծագործության ազատություն ամեն ինչում և ամենուրեք։
  Լայն առումով պոստմոդեռնիզմը քաոսիհաստատումն է, և քաոսը պետք է փոխարինի կարգուկանոնին ոչ միայն լեզվում, այլ նաև մշակույթի ևհասարակության այլ ոլորտներում։
  Այս ամենից ելնելով՝ նշենք, որ պոստմոդեռնիզմի կողմից գործածվող  գլխավոր  գաղափարներն  են՝  «ազատություն»,  «անորոշություն»,  «դեկոնստրուկցիա»,  «խաղ»,«հեգնանք», «պատահականություն» և այլն։
  Այս գաղափարներն իրենց դրսևորումը գտան նաև 20-րդդարի արվեստի տարբեր ճյուղերում։
 1 Новиков В., В поисках определения // Постмодернизм и культура։
  материалы «Круглого стола» // Вопросы философии»,Արվեստի մոդեռնիստական մտածողության ձևն արդեն սպառել էր իրեն և նրան փոխարինելու էրեկել մի ուրիշը։
  Պոստմոդեռնիզմը բուն պատմական ժամանակաշրջանի իրավիճակն է, որը հաջորդեցմոդեռնիզմին  և  նպատակ  ուներ  գերազանցելու  վերջինիս։
   Սակայն  պետք  չէ  կարծել,  որ  պոստմոդեռնիզմը զուտ մոդեռնիզմի ժխտումն է, քանի որ առաջին հերթին դա կնշանակեր, որ պոստմոդեռնիզմնընդամենը մի քննադատական տեսություն է, որն ուղղված է ոչ այդքան նոր ժամանակների աշխարհաճանաչման բացահայտմանը, այլ իրականությունը տեսական կառույցների մեջ ներառող և դրանց միջոցով  աշխարհը  դասակարգել  փորձող  ամեն  տեսակ  ընդհանուր  գաղափարների  և  մետաֆիզիկականկառույցների ժխտմանը։
 Ուսումնասիրողներն ընդգծում են պոստմոդեռնիստական արվեստի երկակիությունը։
  Մի կողմիցայն  կորցնում  է  կապը  մոդեռնիստական  սովորույթների  հետ,  իսկ  մյուս  կողմից  այն  սուր  հարցեր  էառաջադրում  և  պահանջում  է  ոչ  պակաս  սուր  պատասխաններ,  քանի  որ  շոշափում  է  բարոյականության  ամենամութ  կողմերը,  որը  լիովին  համընկնում  է  արվեստի  իրական  նպատակների  հետ։
   Ուշագրավ  է  նաև այն  հանգամանքը,  որ  պոստմոդեռնիստական  արվեստը  հրաժարվել  է  հստակ  կանոններով գեղարվեստական համակարգ ձևավորելու գաղափարից։
  Միակ անփոխարինելի արժեքը համարվում է ոչնչով չսահմանափակված հեղինակի ազատ ինքնաարտահայտումը, որը հենվում է «ամեն ինչկարելի  է»  նշանաբանի  վրա։
   Բոլոր  մյուս  գեղագիտական  արժեքները  հարաբերական  են,  պայմանական և պարտադիր չեն գեղարվեստական ստեղծագործություն կերտելու համար։
  Այս ամենը հնարավորություն  է  ընձեռում  պոստմոդեռնիստին  իր  ստեղծագործության  մեջ  ներառել  կյանքի  բազմակողմանիությունը,  սակայն  միևնույն  ժամանակ  հանգեցնում  է  աբսուրդայնության,  և  արվեստը  հարմարեցվում է հեղինակի ստեղծագործական երևակայությանը` ջնջելով սահմաններն  արվեստի և կյանքի այլոլորտների  միջև։
   Պոստմոդեռնիզմը  հետադարձ  հայացք  է  ուղղում  արդեն  պատրաստի  անցյալին`ձգտելով լրացնել սեփական բովանդակության բացերը։
  Այսինքն` մեր օրերի հեղինակը ոչ թե ստեղծումէ, այլ սեփականացնում է, ձևափոխում և անցյալի նվաճումները տեղափոխում է նոր ոլորտ։
 Պոստմոդեռնիստական արվեստին բնորոշ է նաև ոճերի պարադոքսալ խառնուրդը։
  Այս առումովկարող ենք նշել, որ առկա է սյուրռեալիզմի շունչը, բայց եթե վերջինս մի շարք ոճերի սինթեզում պահպանում  է  դրանց  էությունը  և  բոլոր  հատկանիշները,  ապա  պոստմոդեռնիզմի  նորը  գործածությունիցդուրս եկած հնի նորովի գործածումն է։
  Նադեժդա Մանկովսկայան նշում է. «Եթե ռեալիզմը ճշմարտություն  է  ճշմարտության  մասին,  սյուրռեալիզմը  խաբկանք  է  ճշմարտության  մասին,  ապա  պոստմոդեռնիզմը  խաբկանքի  մասին  ճշմարտությունն  է  և  դրանով  իսկ  գեղարվեստական  պատկերայնությանվերջնակետն է»1։
  Վերջնակետն է, քանի որ, ըստ պոստմոդեռնիստների, իրականություն այլևս չկա, կամիայն տեքստ, որը պատկերացում է տալիս այդ իրականության մասին, որի փոփոխմանը զուգընթացփոփոխվում  է  նաև  իրականության  մասին  պատկերացումը։
   Պոստմոդեռնիստները  գտնում  են,  որ  հեղինակը  մեր  առջև  բացում  է  ոչ  թե  աշխարհն  այնպիսին,  ինչպիսին  այն  կա,  այլ  նրա  մութ  և  ենթագիտակցական  կողմերը,  որոնք  ընկած  են  անհատի  հոգու  գաղտնարաններում։
   Այսինքն`  նպատակ  էդրվում  բացահայտելու  սուբյեկտի  ներքին  աշխարհը,  ոչ  թե  նրա  գոյության  իմաստը։
   Բուն  էությունըդառնում է «ամեն բան կասկածելի է» նշանաբանը։
  Միևնույն ժամանակ անհնար է հերքել, որ պոստմոդեռնիզմն ամենևին էլ արվեստի տեսաբանների կամ փիլիսոփաների հնարածը չէ, այլ մեր աշխարհն ումեր իրականությունը վերածվել են պոստմոդեռնիզմի։
 Այնուամենայնիվ, ինչպես վերը նշվեց, պոստմոդեռնիզմի հիմանական թիրախը մոդեռնիստականգաղափարախոսությունն էր, ինչն առավել ցայտուն դրսևորվեց հատկապես գրականության ասպարեզում։
  Պոստմոդեռնիստական գրականությունը, որի գոյությունն անգամ մինչ այժմ որոշ գրականագետների  կողմից  հարցականի  տակ  է  դրված,  1960-1970-ական  թվականներից  սկսեց  իր  հաղթարշավըմոդեռն գրականության հիմնական սկզբունքների դեմ կանգնած փիլիսոփաների ու գրողների շնորհիվ`Ժան Ֆրանսուա Լիոտար, Միշել Ֆուկո, Ժակ Դերիդա, Ջոն Բարտ և ուրիշներ։
  Այդ տարիներին արվեստում առաջ եկան մի շարք փոփոխություններ, և առավել ցայտուն էր նախկինում առկա ձևերի փոփոխությունը։
   1960–ական  թթ.  այնպիսի  հեղինակներ,  ինչպիսիք  են  Վլադիմիր  Նաբոկովը,  Ջոն  Բարտը,Խուլիո  Կորտասարը  և  այլք,  իրենց  աշխատություններում  ներկայացրեցին  լիովին  նոր  մոտեցում։
 Նախևառաջ բնորոշ էր տարբեր ժանրերի համադրումը, հստակ կառուցվածքի բացակայությունը, հեգնանքը  կամ  այդպես  կոչված  պաստիշը,  ինչպես  նաև ինտերտեքստայնությունը։
   Այս  և  նման  այլ  հատկանիշների  առկայությունն  էլ  գրական  ստեղծագործության  մեջ  ընդունված  է  համարել  պոստմոդեռնիզմի  դրսևորում։
   Սակայն  պետք  է  նշել,  որ  գրական  պոստմոդեռնիզմը,  ինչպես  նաև  առհասարակբուն պոստմոդեռնիզմը լիարժեքորեն սահմանված չեն, և հստակ կարծիք չկա նրանց նշանակության ևսահմանների  մասին։
   Մեծ  տեղ  է  հատկացվում  պատահականության  գործոնին  և  անգամ  կասկածիտակ  է  առնվում  հեղինակի  իշխանությունը  տեքստի  հանդեպ։
   Որպես  կանոն՝  պոստմոդեռնիզմը  ևառհասարակ  պոստմոդեռնիստական  գրականությունը  ստեղծում  և  ընթերցողին  են  ներկայացնումմասնատված, մոդուլային, կոդավորված և մի քանի մեկնաբանություն ենթադրող իրականություն, իսկավելի  ճիշտ`  իրականության  հորինվածք,  որում  ժամանակի  միակ  միավորը  տվյալ  ներկա  պահն  է։
 Պոստմոդեռնիստական մշակույթը` մասնավորապես գրականությունը, հենվում է առանցքային, էականնշանակություն  ունեցող  հետևյալ  գործոնների  վրա`  հեղինակի  մահվան  գաղափարը,  իրոնիա,  պարոդիա, խաղային բնույթ, քաոսայնություն, աշխարհակործանման վախ, իրականի և երևակայականի անտարանջատելիություն, աբսուրդայնություն, տարածաժամանակային խեղաթյուրում և այլն։
  Այս ամեննընկած  է  նաև  գրական  այնպիսի  երևույթների  հիմքում,  ինչպիսիք  են  աբսուրդի  թատրոնը,  բիթնիկական ուղղությունը և մոգական ռեալիզմը։
  Օրինակ` մոգական ռեալիզմում օրգանապես համակցվում ենիրականն ու ոչ իրականը, իրականն ու մտացածինը, խորհրդավորը, որը նաև պոստմոդեռնիզմին բնորոշ հատկանիշներից է։
  Այլ օրինակ՝ բիթնիկական գրականությանը բնորոշ է ստեղծագործական մտքի,երևակայության,  կառուցվածքային  ձևերի  և  թեմայի  ընտրության  բացարձակ  ազատություն,  ինչը  ևսիր ուրույն տեղն է գրավում պոստմոդեռնիստական գրականության մեջ։
  Այս տեսանկյունից պատահական չէ, որ գրական այդ երևույթները հաճախ դասում են պոստմոդեռնիզմին, քանի որ դրանց վառ ներկայացուցիչները, այն է` Սեմուել Բեքքեթը, Խորխե Լուիս Բորխեսը, Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը, Խուլիո Կորտասարը և Վիլլիամ Բերրոուզը մեծ ավանդ ունեցան պոստմոդեռնիզմի զարգացման հարցում,օրինակ` Բեքքեթի ստեղծագործությունները համարվում են մոդեռնիզմի և պոստմոդեռնիզմի միջև անցումային։
   Նա,  Ջեյմս  Ջոյսի  մտերիմը  լինելով,  շատ  մոտ  էր  կանգնած  մոդեռնիզմին,  բայց  հենց  նրաստեղծագործությունները  նպաստեցին  մոդեռնիզմից  պոստմոդեռնիզմի  անցմանը։
   Հատկապես  Բեքքեթի ուշ շրջանի ստեղծագործություններն աչքի են ընկնում միմյանց չհասկացող և անելանելի վիճակներում մնացած կերպարներով և լավագույնը, որ նրանք կարող են անել, խաղալն է։
  Այս ամենից ելնելով` կարող ենք նշել, որ պոստմոդեռնիզմին բնորոշ հատկանիշներն են.•  իրոնիա, պարոդիա, խաղային բնույթ, սև հումոր,•  ինտերտեքստայնություն, ցիտատային գրականություն,•  հակվածություն միֆերի և հեքիաթների,•  ժամանակային աղավաղվածություն,•  պաստիշ` ներտեքստային տարրերի, ինչպես նաև ժանրային միահյուսում,•  հեղինակի մահվան գաղափարը, ընթերցողը համահավասար է հեղինակին, •  իրականության  և  ֆանտաստիկայի,  երևակայականի  անտարանջատվածություն,  երազի  կիրառում։
 Այնուամենայնիվ,  պոստմոդեռնիզմը  գրականության  մեջ  կազմակերպված  շարժում  չէ  իր  առաջնորդներով,  և  այդ  պատճառով  դժվար  է  ասել՝  վերջացել  է  այն  կամ  առհասարակ  կվերջանա,  թե  ոչ։
 Հնարավոր  է՝  այն  արդեն  հասավ  իր  գագաթնակետին  1960-1970-ական  թվականներին։
   Բազմաթիվտեսաբաններ  գտնում  են,  որ  պոստմոդեռնիզմն  արդեն  սպառել  է  իրեն,  սակայն  չնայած  նրան,  որպոստմոդեռնիզմի դասական նմուշներն արդեն ստեղծվել են, բուն երևույթը դեռևս շարունակում է գոյություն  ունենալ։
   Պոստմոդեռնիզմը  սահմանել  փորձելով`  նշենք,  որ  այն  մի  յուրօրինակ  աշխարհընկալում  է,  որն  առավել  լայն  տարածում  գտավ  20-րդ  դարի  երկրորդ  կեսին,  սակայն  նրան  բնորոշսկզբունքներ  եղել  են  բոլոր  ժամանակներում,  և  դրանք  հիմնականում  առաջ  են  գալիս  այն  շրջանում,երբ տեղի է ունենում հնից նորի անցում։
  Լայն առումով պոստմոդեռնիզմը նորը չէ, այլ հնի ավարտն է։
 Այն չի կարող դիտվել որպես ավարտուն համակարգ, քանի որ միշտ արտահայտում է ներկա ժամանակաշրջանի  աշխարհընկալումը,  և  հետևաբար  այն  պետք  չէ  կապել  որևէ  ստույգ  ժամանակաշրջանիհետ,  պոստմոդեռնիզմին  բնորոշ  հատկանիշներ  կարելի  է  գտնել  դեռևս  նրա  հաստատումից  շատառաջ։
   Ումբերտո  Էկոն  գրում  է.  «Պոստմոդեռնիզմը  հստակորեն  սահմանված  ժամանակային  երևույթչէ, այլ հոգևոր վիճակ է, և այդ առումով տեղին է ասել, որ յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան ունի իր սեփական պոստմոդեռնիզմը»1։
 Դիանա ՄնացականյանՊՈՍՏՄՈԴԵՌՆԻԶՄԻ ՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸԲանալի բառեր՝ պոստստրուկտուրալիզմ, քաոս, դեկոնստրուկցիա, մոդեռնիզմի ժխտում, հեգնանք, խաղ, աբսուրդայնություն, իրականության նոր ընկալում։

Սույն  հոդվածում  դիտարկվում  են  20-րդ  դարի  երկրորդ  կեսին  տարածում  գտած  պոստմոդեռնիզմ  հասկացության  առաջացման  և  զարգացման  նախադրյալները։
   Պոստմոդեռնիստական  փիլիսոփայության,  ինչպես  նաև  արվեստում պոստմոդեռնիզմի դրսևորման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ վերջինս, ժառանգելով պոստստրուկտուրալիզմի  փիլիսոփայական  գաղափարախոսությունը  և  նպատակ  ունենալով  հնի  հիման  վրա  նորը  ստեղծելու,  այնուամենայնիվ,  չի  կարող  դիտվել  որպես  ավարտուն  համակարգ։
   Այն  կազմակերպված  շարժում  չէ,  այդ պատճառով դժվար է ասել՝ վերջացել է այն կամ առհասարակ կվերջանա, թե ոչ։
