1. Ներածություն.  Պինդ մարմնի կոտրվածքների տեսության նվաճումների մասին Omori-Utsu- ի ֆիզիոլոգիական ընկալման շնորհիվ հետցնցման գործընթացի զարգացումը հնարավորություն տվեց իրականացնել բազմաթիվ սեյսմիկ հետազոտություններ այսպես կոչված ժամանակահատվածում. Երկրաբանական կողմնորոշմամբ նշված ուղղություններով հետերկրաշարժյան գործընթացի գործունեության կանխատեսմանը նվիրված ուսումնասիրությունները գիտական-կիրառական մեծ նշանակություն ունեն:   Վերջինիս արդիականությունը կայանում է նրանում, որ հիմնական երկրաշարժից տուժած շատ շենքերի շենքեր, որոնք ներքին վնասներ են ստացել ՝ դառնալով ավելի խոցելի, կարող են փլուզվել հիմնական երկրաշարժի ուժգնությունից ցածր հետցնցումների ժամանակ: Ելնելով վերոգրյալից ՝ մենք խնդիր դրեցինք կարճաժամկետ կանխատեսել հետցնցման գործընթացի ակտիվությունը Վանալջի էպիկենտրոնում գտնվող 2 աղետալի երկրաշարժերի հետևանքով. Չալդիրա (1976 թ. Նոյեմբերի 24, M = 7.1), Վան (հոկտեմբերի 23 , 2011, M = 7.2): , Կովկասում ավելի քան 17 ուժեղ երկրաշարժերի հետցնցումների տարածական-ժամանակային ուսումնասիրություններ, ներառյալ Վանի էպիկենտրոնում ամենաուժեղ երկրաշարժերի վերլուծությունը, իրականացվել են մեր կողմից [1]: Ուսումնասիրված երկրաշարժերի ֆոկուսային մեխանիզմների պարամետրերը վերցված են http- ից: //neic.usgs.gov, www.emsc.org, www.globalcmt.org սեյսմոլոգիական կենտրոններ և հետցնցումների նախնական տվյալներ 1976 թ.-ին: Աշխարհի 2011 թվականի աշխարհ (NEIC, CMT) տարածաշրջանային (NSSP) անհատական ​​բազային բազա [11, 12, 13], ըստ որի կառուցվել է հետցնցման դաշտային քարտեզը. ծավալը `հիմնված հայտնի հաշվարկային հետընթաց կապի և փաստացի գործիքային տվյալների վրա [1]: (EMSC) ազգային   Այս խզվածքի համակարգը Արաբական լիտոսֆերայի մակրոզային բախման ճակատային գոտին է: Այն ուղղակիորեն հարակից է Հայաստանի տարածքին (նկ. 1): Այս բախման գոտում տեղի ունեցող ակտիվ գեոդինամիկական գործընթացները ուղեկցվում են տեկտոնական սթրեսների և դրանցով պայմանավորված սեյսմիկ դեֆորմացման գործընթացների փոփոխություններով, որոնց պատճառով ձեւավորվում է ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ Հայաստանի տարածքի սեյսմիկ ակտիվությունը: 2. Մեթոդական մոտեցումներ և արդյունքների վերլուծություն: Աշխարհում մեծ թվով ուժեղ երկրաշարժերի հետցնցումային ակտիվության ուսումնասիրությունները վերջերս մշակել են հետցնցման ակտիվության կանխատեսման երկու մեթոդի մոտեցում [2, 3]: Առաջին մոտեցման համաձայն ՝ հետ ցնցումից հետո ցնցումային ուժգնության գործընթացի հետագա վարքը հիմնված է Մոնտե Կառլոյի հավանականային մեթոդի վրա:   Երկրորդ մոտեցումը հիմնված է հետցնցման գործընթացի, ելակետային ելակետի, հետցնցումային գործընթացների կանխատեսված ժամանակահատվածների վրա `որոշակի ժամանակահատվածում վերարտադրության մոդելի անցման հետ` որոշելով Գուտենբերգի միջոցով տարբեր մեծությունների հետցնցումների քանակական արժեքներ- Ռիխտերի օրենք: Առաջին մոտեցումը կիրառելի է անբավարար սեյսմիկ վիճակագրությամբ կանխատեսվող իրադարձության հավանական հավանական վերլուծական տեսակետ ստանալու դեպքում, երկրորդ մոտեցումը կիրառվում է սեյսմիկ վիճակագրության առկայության դեպքում:   Վանի էպիկենտրոնում 2 աղետալի երկրաշարժերի հետցնցումների մեծ թվով սեյսմիկ վիճակագրության առկայությունը հնարավորություն էր ընձեռել իրականացնել մեր հետագա ուսումնասիրությունները `օգտագործելով երկրորդ մեթոդաբանական մոտեցումը: (1976 թ. Նոյեմբերի 24) անի Վանի Հետազոտությունն իրականացվել է 3 փուլով:   Առաջին փուլում կառուցվել է մարման կորի գնահատում Գնահատվել են Օմորի օրենքի հիմնական բնութագրերի քանակական արժեքները [10]:  Այդ նպատակով Չալդիրանի երկրաշարժի և հետագա ցնցումների ելակետային տվյալները հավաքվել են աշխարհի (NEIC, CMT), տարածաշրջանային (EMSC), հանրապետական ​​(NSSP) սեյսմոլոգիական կենտրոնների տվյալների բազայից, տարբեր հեղինակային կատալոգներից (23.10.2011):   Ավելին, հետցնցումների թիվը Չալդիրանի (1976 թ. Նոյեմբերի 24) երկրաշարժի դեպքում կազմում էր շուրջ 348 (8 (k≤14), Վանի (23.10.2011) երկրաշարժի դեպքում `մոտ 6800 (7≤k≤15) սեյսմիկ իրադարձություններ և հետցնցման գործընթացը ՝ 1100 օր [5]:   Հիմնվելով Գուտենբերգ-Ռիխտեր օրենքի վրա `որոշվել են վերոհիշյալ երկրաշարժերի հետցնցումների շեմային արժեքները և կրկնության օրենքի գործակիցները b. Ստացված տվյալների համաձայն `կառուցվել է նշված երկրաշարժերի հետցնցումների քանակը` ըստ ժամանակի մարման գծապատկերների (նկ. 2 (ա), նկ. 3 (ա)):  Ստացված գրաֆիկները ցույց են տալիս, որ վերոհիշյալ երկրաշարժերի հետցնցման գործընթացի մարումը մոտավոր է հիպերբոլական կախվածությամբ: կորեր, ինչը հնարավորություն է տալիս գնահատել A, p, c, λa, λb պարամետրերի քանակական արժեքները, Օմորի օրենքի պարամետրերը (աղյուսակ 1) (նկ. 2 (բ), նկ. 3 (բ)): Նկար. Չալդիրանի (1976 թ. Նոյեմբերի 24) երկրաշարժի ոչնչացման հաջորդականության աստիճանական (ա) և լոգարիթմական (բ) գծապատկերներ: 3 Վան (23.10.2011) հետերկրաշարժային հաջորդականության ոչնչացում (ա) ոգեշնչող (բ) գծապատկերներ Հետագա ուսումնասիրությունների համար անհրաժեշտ բնութագրերի տվյալները բերված են Աղյուսակ 1-ում: Ենթադրման մոդելի երկրորդ փուլում բազային ժամանակահատվածում գնահատված պարամետրերի արժեքների փոխանցումն իրականացվել է հետ կանխատեսման ժամանակաշրջան:   Այդ նպատակով օգտագործվել է Ռիոզենբերգ-onesոնսի կողմից t պահին առաջարկված ժամանակային ցնցումների մոդելի հավանականական կախվածությունը: [9] Աղյուսակ 1 Ուսումնասիրված երկրաշարժերի հետցնցումների հիմնական բնութագրերի քանակական արժեքները r: k: r: Ե. n: ա r: ի: դ: լ: ա C: n: ա V: զ: n: ա շ: թ: թ: Ըստ Ռիեզենբերգ-Յոնսիկա կանխատեսման, 1,5 տ ելակետային, ժամանակի, հաշվարկման քայլը կատարվել է 0,5 օրվա ընթացքում, իսկ M0≤Mi≤M բազային -2 մեծության համար [9]:   Մագնիտալի միջակայքի քայլը յուրաքանչյուր բազային ժամանակահատվածից հետո կատարվեց որպես ∆m = 0,5, հետցնցման ակտիվության հոսքի հաշվարկված մեծությունները, որոնք ակնկալվում են համապատասխանաբար 5, 10, 20, 30 օրում, որոնք տրված են աղյուսակ 2-ում:   Առավելագույն ժամանակը 30 օր է, որից հետո խոշոր երկրաշարժից վնասված և փլուզվող շատ շենքեր և շինություններ, որոնք ավելի խոցելի են դառնում, կարող են փլուզվել հիմնական ցնցումից անմիջապես հետո: Երրորդ փուլում կատարվել է հաշվարկված և դիտարկված հետցնցման տվյալների համեմատական ​​վերլուծություն:   Այդ նպատակով աղյուսակ 2-ում բերված թվերը ցույց են տալիս հետցնցման ակտիվության կանխատեսման գրաֆիկական ներկայացում, որտեղ աբսցիսի առանցքը օրերով արտահայտված կանխատեսված ժամանակահատվածն է, իսկ կոորդինատների առանցքը `մ մեծությամբ կանխատեսված հետցնցումների քանակը ( Նկար 4, Նկար 5): Կանխատեսված գնահատումներ Իրականում դիտարկված տվյալներ n (M0≤Mi հիմք M հիմք -2) Աղյուսակ 2 ր օ: r: օ: n: ա r: ի: դ: լ: ա C: թ: թ: n: ա V: Նկ. 4 Չալդիրան (1976 թ. Նոյեմբերի 24) երկրաշարժ M0≤Mi≤M բազային ուժգնությամբ -2 կանխատեսել է հետցնցումների քանակը 1,5 տ բազային ժամանակահատվածում: Վերլուծությունը հիմնված էր փաստական ​​տվյալների վրա, որոնց համար հաշվարկվել են կանխատեսված արժեքների հաշվարկված միջին քառակուսի շեղումները: փաստացի դիտարկվող արժեքն է: Չալդիրանում (1976 թ. Նոյեմբերի 24) և Վանում (2011 թ. Հունվարի 23) ​​երկրաշարժերի կանխատեսված հետցնցման ակտիվության վստահության միջակայքը գնահատվում էր որպես տոկոս, որը Չալդիրանի դեպքում կազմում էր 76%, իսկ Վանի դեպքում `92%: Նկ. Վանի (23.10.2011) 5 երկրաշարժի M0 -2Mi≤M մագնիտուդով դիտված երկրաշարժի կանխատեսված հետցնցումները `1.5 տ: Interամանակահատվածում միջակայքային արժեքների տոկոսը 3. Եզրակացություն:   Արդյունքներից մենք եզրակացնում ենք, որ հետցնցման գործունեության կարճաժամկետ կանխատեսող ազդեցությունը, Օմորի օրենքի [10] համարյա նույնական p, c արժեքների դեպքում, p աստիճանի ցուցիչ է: գ - timeամանակի հետաձգումը, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված է Ա (հետցնցումային հաջորդականության արդյունավետություն) բնութագրի քանակական արժեքի կարգավորված տարբերությամբ:   Աղ Ստորև բերված են հավերժական երկրաշարժերի հետցնցումային գործընթացների բնութագրերը, որոնց միջոցով մենք ձեռք ենք բերել ընտրված մեծությունների խմբերի հավանականությունները, որոնք հուսալիության մակարդակով մոտ են իրական դիտվող տվյալների:   A բնութագրի թվային արժեքների տարբերությունը կապված է նշված երկրաշարժերում հավաքված հետցնցումների ընդհանուր n արժեքների տարբերության n- ի մեծության ներկայացուցչական մակարդակի բարձրացման հետ: Ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ հետկոն ցնցումային գործունեության կանխատեսման մեթոդը կիրառելի է հետցնցումային գործընթացի գործունեության կարճաժամկետ կանխատեսման հավանականական մոդելների մշակման համար: ։

Պինդ  մարմնի  տրոհման  տեսության  և  հետցնցումային  պրոցեսի  զարգացման  Օմորի-Ուտսուի  օրենքի  ֆիզիկական  իմաստավորման  հիման  վրա  իրականացվել  է  Վանա  լճի  շրջակայքում  1976  թ.  և  2011  թ.  տեղի  ունեցած  կործանարար  երկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսի  ակտիվության  մոդելավորում։
   Կատարված  հետազոտությունների  արդյունքը  ցույց  է  տվել,  որ  աշխատանքում  կիրառված  մեթոդական  մոտեցումը կիրառելի է Հայկական լեռնաշխարհի ուժեղ երկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսների  կանխատեսման   հավանականային մոդելների ստեղծման համար։
