Տնտեսական զարգացումների ներկայիս փուլում համաշխարհային տնտեսության մեջ նկատվում է ֆինանսական ոլորտի դերի աննախադեպ մեծացում,ինչպես նաև ֆինանսական շուկաների գլոբալիզացիայի աճ։
  Այս իրողությունը,չի կարող մտահոգիչ չլինել, քանի որ այն ոչ միայն նպաստում է տնտեսությանզարգացմանը,  այլև  որոշակի  լուրջ  վտանգներ  է  ստեղծում  տնտեսության  հետագա  զարգացման  համար։
   Ֆինանսական  շուկայի  արագ  գլոբալիզացիաննպաստում  է  նրան,  որ  ֆինանսական  անկայունության  ամեն  մի  դրսևորումկարող  է  շատ  կարճ  ժամանակահատվածում  արագ  տարածվել  ամբողջ  աշխարհով  մեկ`  վերածվելով  համաշխարհային  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամերի։
 Ժամանակակից  ճգնաժամերը  էապես  տարբերվում  են  նախորդ  դարերում տեղ գտածներից։
  Բանն այն է, որ ճգնաժամերի բնույթը փոփոխվում է ժամանակին համընթաց, և դրան համապատասխան փոփոխվում են նաև հակաճգնաժամային միջոցառումների բնույթը և ուղղությունները։
 Անդրադառնալով  նախկինում  եղած  ճգնաժամերի  ընդհանուր  նկարագրին՝  հարկ  է  նշել,  որ  մինչև  19-րդ  դարի  երկրորդ  կեսը  համաշխարհայինտնտեսությունը  բնութագրվում  էր  գյուղատնտեսական  ուղղվածությամբ‚  ինչնէլ  իր  հերթին  բացատրում  էր  այդ  ժամանակների  տնտեսական  ճգնաժամերիագրարային  բնույթը՝  կապված  բնությանն  առնչվող  անսպասելի  գործոններիհետ։
   19-րդ  դարի  գիտական  հայտնագործությունները  զարգացած  կապիտալիստական  երկրներում  տեղի  ունեցող  արդյունաբերական  հեղաշրջումը‚տնտեսության տարբեր ոլորտներում կատարվող տեխնիկական բնույթի հայտնագործությունները հանգեցրին նրան‚ որ ճգնաժամերի պատճառներն սկսեցինպայմանավորվել  արդեն  արդյունաբերական  գործոններով։
   Ներկայումս  զարգացած  երկրներում  ձևավորվել  է  տնտեսության  հետինդուստրիալ  կառուցվածք, որտեղ գերակշռում է ծառայությունների ոլորտը‚ իսկ վերջինիս հիմնական  բաղկացուցիչը  կազմում  է  ֆինանսական  հատվածը։
   Այս  ամենը  հանգեցնում է նրան‚ որ ժամանակակից ճգնաժամերի պատճառները պետք է բացատրել՝  տնտեսության  ֆինանսական  հատվածով  պայմանավորված,  որը  վերջինժամանակաշրջանում  էականորեն  աճել  է  համաշխարհային  մասշտաբով  ևգնալով ավելի ու ավելի շատ է հեռանում տնտեսության իրական հատվածից։
 Գլոբալ ֆինանսական ակտիվների մեծացումը և ֆինանսական նոր գործիքների լայնածավալ կիրառումը, ինչ խոսք, ունեն բազմաթիվ առավելություններ`  տնտեսվարողներին  հնարավորություններ  ստեղծելով  շրջանառությանմեջ  դնելու  լրացուցիչ  ֆինանսական  ակտիվներ,  բայց  մյուս  կողմից՝  դրանցնկատմամբ  ոչ  պատշաճ  վերահսկողությունը  կարող  է  հանգեցնել,  այսպեսկոչված, ֆինանսական արհեստական «փուչիկների» ձևավորմանը։
  Այն իրավիճակում‚  երբ  ֆինանսական  շուկան  կարողանում  է  ապահովել  ներդրված  միջոցների  ավելի  մեծ  տոկոսային  աճ‚  բանկերի  դասական  գործառույթը  հանդիսացող տնտեսության իրական հատվածի ֆինանսավորումը կորցնում է իր արդիականությունը։
   Խիստ  մրցակցության  պայմաններում  բանկերը  դրամականմիջոցների  պահանջ  ունեցող  կազմակերպություններին  և  անհատներին  ֆինանսավորելու փոխարեն մուտք են գործում ֆոնդային շուկա և դրանով նպաստում սպեկուլյատիվ գործարքների թվի մեծացմանը։
  Ակնհայտ է‚ որ տնտեսության  իրական  և  ֆինանսական  հատվածների  միջև  անհամապատասխանությունների խորացումը վաղ թե ուշ հանգեցնում է ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի առաջացման, ինչին էլ ականատես եղանք բոլորովին վերջերս։
 Ժամանակակից  տնտեսական  զարգացումների  մյուս  կարևոր  առանձնահատկությունն այն է, որ տնտեսության ֆինանսական հատվածի չվերահսկվող  զարգացումը‚  ինչպես  նաև  համաշխարհային  տնտեսության  մեջ  դրամական զանգվածի զգալի ավելացումը նպաստում են հսկայական սպեկուլյատիվկապիտալի  ձևավորմանը‚  որի  կիրառման    համար  նորանոր  ոլորտներ  ենանհրաժեշտ։
   Որպես  հետևանք՝  համաշխարհային  տնտեսությունում  տեղի  էունենում  շուկայական  բնականոն  հարաբերությունների  ապակայունացում,ինչպես նաև շուկաներում շրջանառվող ակտիվների գների կտրուկ ու անհիմնաճ` պայմանավորված  սպեկուլյատիվ կապիտալի ճնշումներով։
 Անդրադառնալով  2007-2009թթ.  համաշխարհային  ֆինանսատնտեսական ճգնաժամին՝ պետք է փաստել, որ այն իր խորությամբ‚ ընդգրկվածությանաստիճանով  և  համաշխարհային  տնտեսության  վրա  թողած  ազդեցությամբհամարվում  է  հետպատերազմյան  տարիներին  նմանօրինակը  չունեցող  առաջին  ճգնաժամը, որը  բացահայտեց  ժամանակակից  տնտեսության զարգացմաններքին  կառուցվածքային  անհամաչափությունները։
   Արդյունքում  անհրաժեշտություն  առաջացավ  արմատապես  վերանայելու  տնտեսական  ճգնաժամերիպատճառների  վերաբերյալ  նախկինում  արմատավորված  գիտական  տեսակետները, ինչպես նաև դրանց հաղթահարմանն ուղղված միջոցառումների ուղղություններն ու գործիքակազմը։
 Ներկա ճգնաժամը տեղի ունեցավ տնտեսության գլոբալացման առավելբարձր  մակարդակի  պայմաններում,  ինչի  արդյունքում  ճգնաժամն  առավելարագ տեմպերով ներթափանցում է նորանոր երկրներ։
 Համաշխարհային  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամն  ունեցավ  բազմաթիվ բացասական դրսևորումներ, որոնցից հիմնականները հետևյալն են.• Անշարժ  գույքի  գների  կտրուկ  անկումը,  ինչը  միաժամանակ  դարձավ  ճգնաժամի հիմնական պատճառներից մեկը։
  Սա պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ անշարժ գույքի  չհիմնավորված բարձր գինը ձևավորվել էր ոչ թեդրանց նկատմամբ  իրական  առաջարկի և պահանջարկի, այլ սպեկուլյատիվգործարքների արդյունքում, և վաղ թե ուշ այդ շուկան փլուզվելու էր։
 • Զարգացող  երկրներից  դեպի  զարգացած  երկրներ  կապիտալի  զանգվածայինարտահոսքը։
  Դրա պատճառն այն էր, որ անշարժ գույքի գների անկման պայմաններում  առաջացան  իրացվելիության  լուրջ  խնդիրներ,  ինչի  արդյունքումներդրողներն  շտապեցին  ցածր  գներով  վերավաճառել  իրենց  ակտիվները։
 Իսկ վերջիններիս վաճառքի գները զարգացող երկրներում, ի տարբերությունզարգացած երկրների, ավելի ցածր էին։
 • Բյուջեների  պակասորդի    զգալի մեծացումը`  կապված  այն  իրողության  հետ,որ  բազմաթիվ  պետություններ  ստիպված  եղան  բյուջետային  միջոցներիցզգալի ֆինանսական օժանդակություն ցուցաբերել այն  արտադրական և ֆինանսական  կազմակերպություններին,  որոնք,  ունենալով  իրացվելիությանլուրջ խնդիրներ, կանգնած էին անվճարունակության շեմին։
 • Ռեցեսիոն  իրավիճակի  ձևավորումը`  համաշխարհային  մասշտաբով։
   Այնսկզբում ձևավորվեց զարգացած երկրներում, իսկ այնուհետև տարածվեց նաևզարգացող երկրներում։
  Նման իրավիճակում կտրուկ նվազեցին ներդրումները, ինչը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ ճգնաժամի ընթացքումգերիշխում էին  բացասական  սպասումները  ինչպես  պոտենցիալ  ներդրողների, այնպես էլ ողջ հասարակության մեջ, բացի դրանից, առկա էին նաև իրացվելիության խնդիրներ, ինչի մասին վերևում արդեն հիշատակեցինք։
  Տարբերերկրներում տեղի ունեցավ աշխատատեղերի զգալի կրճատում` մեծացնելովգործազրկության  մակարդակը։
   Ճգնաժամի  պայմաններում  ձեռնարկությունները ձգտում էին կրճատել ծախսերը, իսկ քանի որ ճգնաժամային իրավիճակում  ակտիվների  վաճառքը  լուրջ  դժվարություններ  էր  ներկայացնում,  ապածախսերի  կրճատման  ամենաարագ  եղանակը  հանդիսացավ  աշխատատեղերի կրճատումը։
 • Ամերիկյան  դոլարի  արժևորումը  այլ  երկրների  արժույթների  նկատմամբ։
 Ճգնաժամային  իրավիճակում  համաշխարհային  մասշտաբով  ձեռնարկությունների  ու  ֆինանսական  կազմակերպությունների  ակտիվների  առքուվաճառքը կատարվում էր դոլարով, ինչը հանգեցնում էր դոլարի նկատմամբ պահանջարկի զգալի աճի` բերելով վերջինիս զգալի արժևորման։
 Համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը ի հայտ բերեց աշխարհի  տարբեր  երկրներում  գործող  ֆինանսատնտեսական  համակարգերի  ևդրանց կարգավորման ոլորտի թերությունները։
  Թեև տարբեր երկրներում վերջիններս  տարբեր  էին`  կապված  տնտեսության  առանձնահատկություններիհետ, սակայն միևնույն ժամանակ գոյություն ունեն նաև ընդհանրական բնույթիմի  շարք  թերություններ,  որոնցից  դասեր  պետք  է  քաղեն  աշխարհի  բոլորերկրները։
 Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի արդյունքում բացահայտված ընդհանուր թերությունների շարքին են դասվում հետևյալները.1.  Տնտեսության  մեջ  «երկար  փողերի»  պակասը։
   Եվ  դա  էր  պատճառը,  որֆոնդային  բորսաների  ինդեքսները  2008թ.  առավել  շատ  կրճատվեցին  զարգացող  երկրներում,  քանի  որ  բաժնետոմսերը  տեղադրված  էին  սպեկուլյատիվ  ակտիվներում  և  առաջին  իսկ  անբարենպաստ  ազդակից  հետո  անմիջապես հանվեցին շրջանառությունից։
  «Երկար փողերի» պակաս է զգացվումնաև  ֆինանսական  հաստատություններում  և  ներդրումային  ընկերություններում։
 2.  Սղաճի  բարձր  մակարդակը։
   Նշենք,  որ  մինչ  ճգնաժամը  շատ  զարգացածերկրներում սղաճի մակարդակը կազմում էր 1-3%, իսկ զարգացող երկրներում այն պահվում էր 3-5%-ի շրջանակներում։
  Հարկ է նշել, որ սղաճի գլխավոր  պատճառը  բյուջետային  ծախսերի  արագ  աճն  էր,  որն  էլ  իր  հերթինպայմանավորված  էր  սոցիալական  ծախսերի  մեծացման  անհրաժեշտությամբ, քանի որ զարգացող երկրների մի մասում առկա են սոցիալիստական պետությանը հատուկ շատ  գործառույթներ։
 3.  Ֆինանսական  համակարգերի  անկատարությունը  հատկապես  զարգացողերկրների  մակարդակով։
   Փաստացի,  ձեռնարկությունների  ու  կազմակերպությունների  ներդրումների  որոշակի  մաս  բաժին  է  ընկել  օտարերկրյաներդրողներին՝ մեծացնելով զարգացող պետությունների արտաքին  պարտքերը, որի   վերադարձելիության հիմնախնդիրն իր հերթին ավելի է բարդացրել  ազգային  դրամների  արժեզրկումը,  քանի  որ  պարտքերը  հիմնականումձևակերպված  են  տարադրամով։
   Ուստի,  ստեղծված  իրավիճակում  ճիշտկլինի  արտաքին  պարտքի  մարման  աղբյուր  դարձնել  ոչ  միայն  արտաքիննոր պարտքերի, այլև ներքին պարտքերի  ձևակերպումը, որի աղբյուր կարելի է դարձնել պետության ոսկու և վալյուտային պահուստներն ու ֆոնդերը՝առավել արտոնյալ  պայմաններով։
 4.  Ֆինանսական  շուկաների  պետական  կարգավորման  թերությունները,  ինչպես  նաև  դրանց  ինքնակարգավորման  անկատարությունը,  ինչի  արդյունքում ֆինանսական ակտիվների շրջանառության զգալի մասը դարձավ սպեկուլյատիվ։
 5.  Բանկային  համակարգի,  բանկերի  ռիսկային  գործունեության,  ինչպես  նաևբանկային օլիգոպոլիաների  նկատմամբ  թույլ  վերահսկողությունը, ինչի  հետևանքով  բանկերը  ակտիվ  մասնակցություն  ունեցան  ֆինանսական  սպեկուլյատիվ «փուչիկների» ձևավորման գործընթացին`զրկելով տնտեսությանիրական հատվածին անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների զգալի մասից։
 6.  Օֆշորային ֆինանսական գոտիների լայն տարածումը և նրանց նկատմամբմիջազգային վերահսկողության գործուն մեխանիզմների բացակայությունը։
 7.  Ածանցյալ  գործիքների  շրջանառության  աննախադեպ  աճը,  ինչպես  նաևսպեկուլյատիվ  կապիտալի  զգալի  գերակշռումը  տնտեսության  իրականհատվածում առկա կապիտալի հոսքերի նկատմամբ։
 8.  Գերազանցապես վարկերի միջոցով մասնավոր սպառման խթանումը։
 9.  Ազգային եկամտի  ոչ արդարացի ու անհավասարաչափ բաշխումը, ինչը հետևանք  է հարկային ոչ արդյունավետ քաղաքականության։
 10.  Շուկայական  գործընթացների  վերաբերյալ  տեղեկատվական  համակարգիանկատարությունը և տեղեկատվության անհավասարաչափ բաշխումը։
 11.  Համաշխարհային  տնտեսության  վերազգային  կառավարման  գործուն  մեխանիզմների բացակայությունը։
 12.  Որպես  միջազգային  վճարամիջոց`  մեկ  երկրի  արժույթի  (ԱՄՆ  դոլար)  մենաշնորհի  կիրառումը  համաշխարհային  տնտեսության  գլոբալիզացիայի պայմաններում և այդ արժույթի թողարկման ու շրջանառության նկատմամբմիջազգային բավարար մակարդակի վերահսկողության համակարգի բացակայությունը։
 Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ որպես համաշխարհային ֆինանսատնտեսական  վերջին  ճգնաժամի  հիմնական  դասեր,  կարող  ենք  ներկայացնել  հետևյալները.1.  տնտեսության  իրական  հատվածի  զարգացմանն  ուղղված  երկարաժամկետկապիտալի ձևավորումը` համապատասխան հիմնադրամների և ներդրմանգործիքների ձևավորմամբ‚2.  ֆինանսաբանկային  համակարգի  և  ընդհանրապես  համաշխարհայինտնտեսության  վերազգային  կառավարման  գործուն  մեխանիզմների  ձևավորումը,3.  բանկերի վարկային գործունեության նկատմամբ պահանջների խստացումը,4.  տնտեսության դիվերսիֆիկացումը,5.  շուկայական տեղեկատվական համակարգերի արագ զարգացումը,6.  արտաքին  պարտքերի  կրճատումը  կամ  գոնե  արտաքին  նոր  պարտքերիձևակերպումից  հնարավորինս  խուսափումը`  արտաքին  միջավայրից  ունեցած ֆինանսական կախվածությունը նվազեցնելու և բարձր տոկոսադրույքների լրացուցիչ ծանրություն չվերցնելու համար ինչպես նաև երկրի ոսկու ևարժութային  պահուստները`  որպես  պարտքերի  մարման  աղբյուր  դարձնելը,7.  ճգնաժամի  ընթացքում  շուկայի  տենդենցներին  հետևելը։
   Վտանգավոր  էարժևորել  ազգային  դրամը  և  նվազեցնել  արտահանման  հնարավորությունները,8.  հրաժարումը  ԱՄՆ  դոլարի`  որպես  մենաշնորհային  միջազգային  հաշվարկային  միավորի  կիրառումից,  ինչը  կկանխի  դրա  հետագա  համապատասխան ակտիվներով չապահովված էմիսիան,9.  սոցիալական  անարդյունավետ  ծախսերից  հրաժարվելը,  ինչը  թույլ  կտակրճատել  ինչպես  բյուջեների  պակասորդը,  այնպես  էլ  կնպաստի  սղաճինվազեցմանը։
 Ամփոփելով կարող ենք նշել, որ ճգնաժամի բնույթը մեծապես կախվածէ  տնտեսության  կառուցվածքից  և  դրանում  գերիշխող  ոլորտներից։
   Ժամանակակից  տնտեսական  զարգացումների  փուլում  ճգնաժամերը  մեծապես  արդյունք են տնտեսության իրական և ֆինանսական հատվածների անհամամասնությունների‚ ինչպես նաև սպեկուլյատիվ կապիտալի շրջանառության նկատմամբ  պետական  կառույցների  թույլ  վերահսկողության։
   Ուստի‚  համաշխարհային  մակարդակով  անհրաժեշտ  է  մշակել  այնպիսի  գործուն  մեխանիզմներ‚որոնք,  ապահովելով  նշված  ոլորտների  միջև  օպտիմալ  հավասարակշռություն` կնպաստեն համաշխարհային տնտեսության առաջընթացին` զերծ պահելով վերջինիս տնտեսական տարբեր ցնցումներից։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն1.  Հարությունյան Վ.Լ., Համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամ. Պատճառներ,  հակաճգնաժամային  միջոցառումներ  և  դասեր,  -Եր.,  ՀՀ  ԳԱԱ  «Գիտություն»հրատ., 2009, 146 էջ։
 2.  Հարությունյան  Վ.Լ.,  Սարգսյան  Կ.Ս.,  Համաշխարհային  ֆինանսատնտեսականճգնաժամի  պատճառները  և  դրա  ազդեցությունը  համաշխարհային  տնտեսությանվրա,  Սոցիալ-տնտեսական  զարգացման  արդի  հիմնախնդիրները  ՀայաստանիՀանրապետությունում։
   Հանրապետական  գիտաժողովի  նյութեր,  Գիրք  1,  Երևան,2012թ.։
 3.  Սարգսյան  Կ.Ս.,  Ա.Սարգսյան,  Տնտեսական  համակարգի  զարգացման  պարբերաշրջանները  և  դրանց  առաջացման  պատճառները,  Սոցիալ-տնտեսական  զարգացման  արդի  հիմնախնդիրները  Հայաստանի  Հանրապետությունում,  Հանրապետական գիտաժողովի նյութեր, Գիրք 2, Երևան, 2012թ.։
 4.  Սարգսյան  Կ.Ս.,  Ճգնաժամի  էությունը‚  տեսակները  և  դասակարգումը,  Սոցիալտնտեսական  զարգացման  արդի  հիմնախնդիրները  ՀՀ ‐ ում/  Հանրապետականգիտաժողովի նյութեր /Գիրք 2 /Եր.։
  ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ.։
  2012‚ 327 էջ ։
 5.  Аганбегян А. Кризис։
  беда и шанс для России, М„ ACT, Астрель, 2009, стр. 46.6.  Финансовый кризис в России и в мире. Под ред. Е.Т.Гайдара -М.։
  Проспект, 2009.    Տեղեկություններ հեղինակների  մասին.Հարությունյան Վլադիմիր Լիպարիտի- ՀՀ ԳԱԱ  Մ. Քոթանյանի անվան տնտեսագիտությանինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, տ.գ.դ., պրոֆեսոր։
 E-mail։
  info@economics.sci.amշՍարգսյան Կարեն Սամվելի- ՀՀ ԳԱԱ  Մ. Քոթանյանի անվան տնտեսագիտության ինստիտուտիավագ գիտաշխատող, տ.գ.թ.։
  E-mail։

Հոդվածում  վերլուծված  են  ժամանակակից  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամերի  էությունը,  առանձնահատկությունները  և  բացասական  դրսևորումները։
   Ներկայացված  են  նաև  ֆինանսատնտեսական  վերջին  ճգնաժամի  այն  հիմնական  դասերը,  որ  պետք    է  հաշվի  առնվեն  երկրների  կառավարությունների  կողմից  հակաճգնաժամային  միջոցառումների  արդյունավետությունը  բարձրացնելու համար։
