Ներածություն   Կարկուտը հանրապետության տարածքում նկատվող հիմնական հիդրոհիդրոլոգիական բնական աղետներից է:   Կարկտաբեր գյուղատնտեսությունը նյութական մեծ վնաս է կրում:   Բավական է ասել, որ աղետների պատճառած վնասի համար վճարված ընդհանուր գումարի 85-90% -ը վերաբերում է կարկուտին:  Ըստ պաշտոնական հաշվարկների ՝ Հայաստանում ամեն տարի կարկուտը 16-20 միլիարդ դրամի վնաս է պատճառում գյուղատնտեսությանը: Հայաստանում պտղատու այգիներն ու խաղողի այգիները հատկապես տուժում են ծաղկման ժամանակ կարկտահարությունից, ինչպես նաև հացահատիկային և բանջարեղենային մշակաբույսերը: Վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մեկ տարվա ընթացքում կարկտահարության նույնիսկ մեկ դեպքը կարող է ոչնչացնել խաղողի գրեթե ամբողջ բերքը ՝ մեծ վնաս հասցնելով տնտեսությանը: Վերջին տասնամյակների ընթացքում եղանակային և կլիմայական վտանգավոր իրադարձությունների ինտենսիվությունն ու հաճախականությունն աճել են:  Ուստի կարկուտի աշխարհագրական բաշխման և դրա ծագման, հաճախականության, ինտենսիվության, կանխատեսման արդյունավետ մեթոդների մշակում, կանխարգելման ծառայության կազմակերպում, նախազգուշացում ուսումնասիրելը ընթացիկ խնդիրներից է:  Այնուամենայնիվ, այդ ուղղությամբ դեռ շատ բացեր կան, որոնք պահանջում են բարդ ուսումնասիրություններ և մեծ ֆինանսական ներդրումներ: Հաշվի առնելով վերոհիշյալը `աշխատանքի նպատակն է քննարկել, բացահայտել և վերլուծել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կարկտավտանգ օրերի տարածական-ժամանակային բաշխման օրինաչափությունները` ըստ առանձին օդերևութաբանական կայանների: Նյութ և մեթոդ:  Մի շարք աշխատանքներ նվիրված են հանրապետության տարածքում կարկուտի ուսումնասիրությանը:   Այս աշխատանքները ծածկում և բացահայտում են ալպինիզմի առանձնահատկությունները, որոնք նպաստում են ամպրոպին [6], կարկուտի առաջացման աերոզինոպտիկ պայմաններին [3-4, 7], կարկուտի բաշխման տարածական-ժամանակային առանձնահատկություններին [4,8-10], զարգացումը որոշող պայմաններին: ամպրոպների [4]]: Ուսումնասիրության համար որպես ելակետ օգտագործվել են ՀՀ տարածքում գործող օդերեւութաբանական ներկայացման կայանների փաստացի դիտարկումների արդյունքները, որոնք պահվում են ՀՀ ԱԻՆ Հիդրոմետ ծառայության մեջ:  Աշխատանքում օգտագործվել են մաթեմատիկական-վիճակագրական, աշխարհագրական, համեմատական-վերլուծական, փոխկապակցման մեթոդներ: Նշենք, որ կարկուտը 1-25 մմ շառավղով շերտավորված կառուցվածքով սառցե գնդիկ է (որոշ դեպքերում այն ​​15 սմ-ից ավելի է):  Այն բաղկացած է սպիտակ կաթնագույն միջուկից և հաջորդաբար թափանցիկ և անթափանց սառույցի շերտերից:  Կարկուտի զանգվածը առանձին դեպքում կարող է գերազանցել 300 գրամը:  Դրա հատիկի արագությունն ընկնում է ուղիղ շառավղի չափի քառակուսի արմատին: Որպես կանոն, կարկուտի առաջացումը և զարգացումը պայմանավորված են բարձր հոսանքով հոսանքներով, որոնց արագությունը հասնում է 30 մ / վ-ի: Կարկուտը պահանջում է ամպի բարձր խոնավություն, այդ իսկ պատճառով կարկուտը թափվում է միայն տարվա տաք սեզոնին ՝ երկրի մակերևույթին մոտ բարձր ջերմաստիճանում (15-20 C):   Ամենից հաճախ կարկուտն ընկնում է բարեխառն լայնություններում, իսկ ամենամեծ ուժգնությամբ ՝ հերթով:  Լայնություններում ոչ մի կարկուտ չի երեւում: Սովորաբար կարկուտը անձրևի ամպերի կույտերի տեղում է:   Որպես կանոն, կարկուտը գրեթե միշտ ուղեկցվում է ուժեղ անձրևով, ամպրոպով, երբեմն ուժեղ քամով (մինչև 15 մ / վ կամ ավելի), ինչպես փոթորիկ: Որոշ դեպքերում, հորդառատ անձրևի հետ մեկտեղ, կարկուտը առաջանում է սելավների պատճառով:   Արդյունքում տնտեսությունը վնասվում է ոչ միայն կարկուտից, այլև ջրհեղեղներից: Կարկուտը հանրապետության տարածքում նկատվում է ճակատային-զանգվածային կարկուտի գործընթացների ընթացքում:   Ներքին զանգվածային կարկուտի գործընթացները նկատվում են ամռան առաջին կեսին գարնանը, երբ զարգանում են կոնվեկտիվ հոսանքները և բարձր խոնավությունը: Պարզվեց [4], որ ՀՀ տարածքում կարկուտի տրամագիծը տատանվում է 0,5-6,0 սմ սահմաններում:  Կարկտաքարի չափը ֆունկցիոնալորեն կապված է կոնվեկտիվ հոսանքների արագության հետ: Որքան բարձր է կոնվեկտիվ հոսանքների արագությունը, այնքան մեծ է կարկտաքարերի տրամագիծը: Կարկուտի ուժգնությունը տատանվում է մեծ սահմաններում ՝ մի քանի վայրկյանից մինչև 1 ժամ:  Սովորաբար կարկուտը տեւում է 3-5 րոպե:  Կարկուտը, որպես կանոն, տեղակայված է տարբեր մակերեսներ զբաղեցնող երթուղում, որի լայնությունը հաճախ 1-2 կմ է (որոշ դեպքերում `մինչև 10 կմ), երկարությունը` 10-20 կմ (որոշ դեպքերում `մինչև 400 կմ): Մենք չենք ուսումնասիրել կարկուտի և տեղական ժամանակացույցը:  Դա ուսումնասիրության մեկ այլ առարկա է, որը դուրս է այս աշխատանքի շրջանակից:  Այս հոդվածում ներկայացված են այլ հեղինակների կողմից անցկացված ուսումնասիրությունների միայն որոշ արդյունքներ: Այսպիսով, պարզվեց [4], որ ՀՀ տարածքում կարկուտը տեւում է 3-ից 30 րոպե:   Կարկուտի շերտը կարող է հասնել 40 սմ: Theանապարհի հաստությունը, իսկ ճանապարհի շերտի երկարությունը `100-120 կմ:  Օրինակ, 2005-ի հունիսի 6-ին կարկուտի երթուղու երկարությունը Մարալիկի շրջանում հասավ 100-120 կմ-ի, իսկ կարկուտի շերտի ուժգնությունը `30 սմ-ի: Կարկուտի կրկնությունը մի քանի րոպեից 15 րոպե Կովկասի կայարանների մեծ մասում կազմում է 70-90%:  Սովորաբար կարկուտի կրկնությունը 45 րոպեից 1 ժամվա ընթացքում և չի գերազանցում 10% -ը, իսկ Հայաստանում ՝ 5% -ը [10]: Կարկուտը հիմնականում ցերեկն է, երեկոյան ՝ ժամը 13: 00-24: 00:  Միևնույն ժամանակ, կարկուտի մոտ 75% -ը ընկնում է նշված ժամին, մնացած 25% -ը բաշխվում է հետևյալ կերպ. 15% գիշերը 10 10% օրվա առաջին կեսին [10]: Արարատյան դաշտում կարկուտի ամենամեծ կրկնությունը նկատվում է 1200-1500 թվականներին:  Կարկուտի կրկնությունը Սանա լճի և Հրազդան գետի ավազաններում հավասարապես մեծ է `1200-1500 և 1500-1800:   Հանրապետության մնացած հատվածում կարկտահարության ամենամեծ դեպքը հիմնականում դիտվում է 1500-1800-ին:  Հաջորդ տեղը զբաղեցնում է 1800-2100 թվականները:  Բավականին հազվագյուտ կարկուտ է նկատվում 900-1200 ժամվա ընթացքում, իսկ կարկուտի եզակի դեպքեր ՝ 0000-0900-ի սահմաններում: Արդյունքներ և քննարկում:   Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ հանրապետությունում ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսներին, երբեմն էլ մնացած ամիսներին կարկտահարություններ են գրանցվում:  Մեծ թվով կարկուտի օրեր են դիտվում մայիսին (չոր ցամաքային կլիմա ունեցող տարածաշրջաններ) և հունիսին (համեմատաբար խոնավ կլիմայական շրջաններ): Նշված ամիսների ընթացքում ամեն տարի հանրապետության գրեթե ողջ տարածքում կարկուտ է նկատվում, մնացած ամիսներին ՝ ավելի քան 2000 մ բարձրություններում:  Կարկուտի երեւույթները ավելի հաճախ դիտվում են բարձր լեռնային շրջաններում, բայց ավելի քիչ ուժգնությամբ: Կարկուտի օրերի քանակը շատ անհամաչափորեն է բաշխված հանրապետությունում `իր ալպյան իմիտացիայի առանձնահատկությունների պատճառով (աղյուսակ 1):  Արագածիլարի լեռնազանգվածն առանձնանում է տարեկան մեծ քանակությամբ կարկտահարության օրերով:  Այսպիսով, հանրապետությունում կարկուտի օրերի միջին տարեկան բարձր արժեքը նկատվում է Արագածի բ / լ օդերևութաբանական կայանում `8,2 օր (առավելագույնը գրանցվել է 1938 թ. Եվ 40 օր):  Կարկուտի տարեկան տարեկան միջին արժեքը նկատվում է հանրապետության ցածրադիր վայրերում `ջրի մակերևույթի վրա:  Այսպիսով, Արարատյան դաշտում վերջինս տատանվում է 1-3 օրվա ընթացքում, Սանաա լճի ափամերձ տարածքում `2-3 օր (լիճը թողնելով` այն ավելանում է), Մեղրիում `1-2 օր: Կարկուտով օրերի քանակը ենթակա է գոտիավորման վերին օրենքների:  Տեղական բարձրության բարձրացման հետ մեկտեղ կարկտահարության օրերի քանակը մեծանում է:   Սակայն տեղական առանձնահատկություններից ելնելով `երբեմն նկատվում է նշված օրինաչափության խախտում: Կարկուտի միջին տարեկան և առավելագույն քանակը 1935-2010թթ. Աղյուսակի ընթացքում 1. Օրերի քանակը, օրերը Օրը: Կայանների անվանումը Բարձր., Միջին առավելագույն: Ստացվեց սերտ փոխկապակցվածություն տեղական բարձրության (ժ) միջին տարեկան կարկուտի (N) և առավելագույնի ( ) արժեքների միջեւ:  Այն համապատասխանաբար կարող է արտահայտվել հետևյալ հավասարումների միջոցով: Առաջին դեպքում փոխկապակցման գործակիցն էր. , երկրորդ.   Կարկտահարության դեպքում նույնիսկ ավելի լավ արդյունքներ կլինեին Քննարկվել է օրերի տարեկան քանակի կախվածությունը `ըստ առանձնացված ագրոկլիմայական շրջանների: Ակնհայտ է, որ կարկուտով օրերի քանակը փոխվում է ՝ կախված լանջերի դիրքերից և կողմնորոշումներից:  Այնուամենայնիվ, դա պահանջում է հատուկ ուսումնասիրություններ: Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում կարկտահարության ամենաակտիվ ակտիվությունը նկատվել է 1936-37, 1939-40, 1942-44, 1947, 1950-51, 1954-55, 1963 և 1965 թվականներին, երբ կարկտահարության օրերի առավելագույն քանակը դիտվել է հանրապետության մեծ մասը, ինչը 2-3 և ավելի էր, քան բազմամյա միջին ցուցանիշը:  Կարկուտի թույլ ակտիվություն է նկատվել 1980, 1985, 1992-94, 2000 թվականներին:  Այդ տարիների ընթացքում հանրապետության նշանակալի մասում կարկուտը կամ ընդհանրապես չի նկատվել, կամ տարվա ընթացքում կրկնությունը չի գերազանցել 2-3 օրը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կարկուտի կրկնությունը նույն տեղում բավականին շատ է տարբերվում:  Օրինակ ՝ Դիլիջանում, Ֆանտայում և այլ օդերևութաբանական կայաններում կարկուտը կարող է տեղալ անձանց վրա ավելի քան 10 օր:  Մյուս կողմից ՝ հնարավոր տարիներ, երբ ընդհանրապես կարկուտ չկա:  Հարկ է նշել, որ բարձրության և հող-կլիմայի աճի հետ մեկտեղ նկատվում է կարկուտի կրկնության տատանումների տարեկան ամպլիտուդի բացարձակ արժեքի աճ: Արագածի բ / լ օդերևութաբանական կայանում 40 օր է:  Այս հանգամանքը, անկասկած, պայմանավորված է առանձին տարիների մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության բնույթով: Պարզվեց, որ հանրապետության տարածքում խավարումով տարեկան օրերի քանակի նվազման միտում կա (նկ. 1):   Նմանատիպ օրինաչափություն նկատվում է նաև այլ ուսումնասիրություններում [2, 4]: Ինչպես արդեն նշվեց, կարկուտը մեծ վնաս է հասցնում տնտեսությանը:  Բնական վտանգների տեսանկյունից հանրապետության տարածքի մոտ 15-17% -ը գտնվում է կարկուտի ազդեցության տակ [1, 9]:  Կարկտահարության օրերի տարեկան քանակի նվազման միտումը չի նշանակում պատճառված վնասների նվազում:   Պատճառն այն է, որ կարկուտի պատճառած վնասի չափը կախված է կարկուտի քարերի չափից:  Փոքր ինտենսիվ կարկուտը զգալի վնաս է հասցնում գյուղատնտեսական մշակաբույսերին:  Ավելի վտանգավոր է 10-15 մմ տրամագծով կարկուտը:  Հարկ է նշել, որ հաճախ տարվա ընթացքում կարկտահարության նույնիսկ մեկ դեպքը կարող է հանգեցնել բերքի ամբողջական ոչնչացմանը, մինչդեռ այլ շրջաններում կարկտահարության օրերի մեծ քանակը կարող է աննշան վնաս պատճառել:  Դա, իհարկե, կախված է կարկուտի հատիկի չափից, դրա ինտենսիվությունից, երկարությունից, ինչպես նաև բույսերի զարգացման փուլից և, վերջապես, կարկուտի մակերեսից: րը, օ: ի: Տարիներ նկ. 1. Կարկուտով տարեկան օրերի քանակի փոփոխության դինամիկա 1935-2010 թվականներին, համաձայն Հայաստանի Հանրապետության մի քանի օդերևութաբանական կայանների տվյալների 1 - Տաշիր; 2 - Ապարան; 3 - ֆանտա; 4 - իջնել; 5 - Մարտունի; 6 - Սիսիանի կարկուտը մեծ քանակությամբ օրեր է նկատվում բարձր լեռնաշխարհում: Մեկուսացված բարձրավանդակում, որտեղ գյուղատնտեսական մշակաբույսեր գրեթե չկան:  Այնուամենայնիվ, պետք է հաշվի առնել, որ հանրապետության բնակավայրերը հիմնականում տեղակայված են մինչև 2000 մ բարձրությունների վրա:   Բարձր տեղամասերում կարկտահարությունը քիչ վնաս է հասցնում կամ չի վնասում:  Մյուս կողմից, կարկուտը հիմնականում ազդում է թանկարժեք մշակաբույսերի, առաջին հերթին խաղողի (ծովի մակարդակից մինչև 1500-1600 մ բարձրության վրա), մրգերի որոշակի տեսակների վրա (ծովի մակարդակից մինչև 1900-2000 մ բարձրության վրա), ինչպես նաև հացահատիկային մշակաբույսերի վրա: Խաղողի և այլ բույսերի ամենամեծ ոչնչացումը նկատվում է բուսականության առաջին փուլում:  Դա պայմանավորված է այդ ժամանակի օդերևութաբանական պայմանների անկայունությամբ, ինչը կոնվեկցիայի արդյունք է: Փորձ է արվում կանխել հանրապետությունում կարկուտը:  Սակայն այս խնդիրը դեռ ամբողջությամբ լուծված չէ:   Ներկայումս հանրապետության կարկտավտանգ շրջաններում (Արմավիրի, Արագածոտնի, Արարատի, Լոռու մարզեր) գործում է 119 հակակարկտային կայան, որոնք պաշտպանում են 9400 հա տարածք:  Չնայած լեռնային շրջաններն ավելի վտանգավոր են, կարկտահարությունները ավելի քիչ են, ուստի հակակարկտային կայաններ են նախ տեղադրվում այն ​​վայրերում, որտեղ իրականացվում է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ինտենսիվ մշակում: Եզրակացություններ և առաջարկություններ  Այսպիսով, կարկուտը հիդրոէներգետիկայի հիմնական աղետներից մեկն է, որը մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանը:   Հանրապետության գրեթե ամբողջ տարածքը վտանգավոր է կարկուտի համար:   Ավելին, լեռնային շրջաններում կարկուտի հասցրած վնասը կա՛մ բացակայում է, կա՛մ էլ աննշան: Կարկուտի օրերի քանակը ինչպես նույն, այնպես էլ հարակից տարածքներում զգալիորեն տարբերվում է: Հանրապետության տարածքում, ըստ տեղական բարձրության, նկատվում է կարկուտի օրերի թվի աճ:  Տարվա ընթացքում կարկուտի առավելագույն քանակը գրանցվում է լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում, որտեղ գյուղատնտեսական մշակաբույսերը գրեթե բացակայում են:  Կարկուտի օրերի տարեկան քանակի և տեղի ունեցած բարձրության միջև հարաբերակցություն է ձեռք բերվել, որն արտահայտվել է վերլուծականորեն:  Ստացված հղումը կարող է օգտագործվել կարկտահարության օրերի քանակը գնահատելու համար քիչ ուսումնասիրված և չուսումնասիրված տարածքներում: Հանրապետության տարածքում, ընդհանուր առմամբ, կա կարկուտով օրերի քանակի նվազման միտում:   Այնուամենայնիվ, դա չի նշանակում կարկուտի վնասների նվազում:  Ուստի անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել կարկուտի ուժգնությանը, ինչպես նաև դրա չափերին: Մենք առաջարկում ենք. • Տարբեր ուժգնությունների մանրամասն և համակարգված ուսումնասիրություն և գնահատում հաճախ տարբեր չափերի կարկուտի հաճախականության, փոփոխության դինամիկայի, պատճառված վնասի մասին; • Կարկուտի կարճաժամկետ կանխատեսման մեթոդների մշակում ՝ հնարավորինս փոքր տարածքների համար. Հակակարկտային կայանների տարածական ճիշտ բաշխում, • Հնարավորինս քիչ հակակարկտային կայանների հետ աշխատանքի բարձր արդյունավետության ապահովում, • Կարկտահարված տարածքների ֆիզիկաաշխարհագրական առանձնահատկությունների համապարփակ ուսումնասիրություն, • Ազդեցության գոտի անցնող օդանավերի վրա դրանց ազդեցության ուսումնասիրություն հակակարկտային կայանների; • Կարկտահարության դեմ պայքարի նոր, առավել արդյունավետ մեթոդների մշակում: Քաղաք  Տարածական-ժամանակային օրենսդրություն Ý ñ ³ ³ ³ ³ á õ u Ý 1. Աղետների ռիսկի կառավարում տեղական մակարդակում:  Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ / Հ. Մաթոսյան, Ա. Չիլինգարյան, Հ. Սարոյան, Դ. Հարությունյան, Ս. Շահմուրադյան, Ա. Առաքելյան:  Հայաստան, Երեւան: 2011, -169 էջ: 2. Կլիմայական ծառայությունների ներկա վիճակը և զարգացման հեռանկարները Հայաստանում:   ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարություն:  Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիտորինգի պետական ​​ծառայություն:  Ս ..  2013, - 62 էջ: 3. Սուրենյան Գ.Հ.Կարկտային ծագման աերոզինոպտիկ պայմաններ Արարատյան դաշտում:   Աշխարհագրության հիմնախնդիրները Հարավային Կովկասի աշխարհագրության ֆակուլտետ (EGU): Երեւան, 18-19 մարտի, 2005 թ. Er.  izd-voEGU, 2005, - էջ: 102-104: - ISBN 5-8084-0624-2: 4. Սուրենյան Գ.Հ. Հայաստանի Հանրապետության եղանակային պայմանները կազմող բարիկ դաշտերի սինոպտիկ վերլուծություն:   Աշխարհագրագետ: Թեկնածուի ատենախոսության դիմում:  Ս .. 2010, - 145 էջ: рологической обсерватории, вып. 3, Եր.  1971, - էջ. 103 - 112. экологии, энерго- и ресурсосбередения.  Ստեղծագործությունների ժողովածու XXII միջազգային UkrNTC «Էներգոստալ»: - Հ.  NTMT, 2014. - էջ. 210-218թթ. Տեղեկատվություն հեղինակների Վարդուհի Գուրգենի Մարգարյանի մասին - աշխատ. գիտական ​​թեկնածու, ԵՊՀ, ասիստենտ, էլ.  vmargaryan@ysu.am Սիմոնյան Լարիսա Մամիկոն - ԱԻՆ հիդրոօդերեւութաբանական ծառայություն, Օդերեւութաբանության կենտրոնի ագրոօդային-մաթեմատիկայի վարչության պետ: ։

Աշխատանքում ուսումնասիրվել, բացահայտվել և վերլուծվել են կարկուտով  օրերի թվի  տարածաժամանակային  բաշխման  օրինաչափությունները  ՀՀ  տարածքում։
   Որպես  ելակետային  նյութ՝  օգտագործվել  են  ուսումնասիրվող  տարածքում գործող ներկայացուցչական օդերևութաբանական կայանների ԱԻ  նախարարության Հիդրոմետծառայության փաստացի դիտարկումների օրական  տվյալները։
