ՄԱՆԱ (KURMAN(N)A) ԵՐԿՐԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿՆ ԱՐԳԻՇՏԻ Ա-Ի ԳԱՀԱԿԱԼՄԱՆՎԵՐՋԻՆ ԵՎ ՍԱՐԴՈՒՐԻ Բ-Ի ԳԱՀԱԿԱԼՄԱՆ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ Վանի  (Բիայնիլի,  Ուրարտու  [9],  Արարատ)  թագավորությունը  հզորությանգագաթնակետին է հասնում Արգիշտի Ա-ի կառավարման ժամանակաշրջանում՝ Ք.ա.786-764  թթ1  [6,  10]։
   Իր  կառավարման  հենց  սկզբից  արքան  քայլեր  ձեռնարկեցթագավորության  ընդարձակման  ուղղությամբ։
   Արգիշտին  մի  տարվա  ընթացքում արշավանքներ  էր  ձեռնարկեց  երկրի  տարբեր  ուղղություններով։
   Նա  ստեղծեց  միհզոր աշխարհակալություն, որը մեծ սպառնալիք դարձավ ժամանակի նշանակալիցգերտերությունների համար։
 Արգիշտի  Ա-ն  ընդարձակեց  թագավորության  սահմանները՝  հյուսիսում  հասցնելով մինչև Ճորոխի ավազան, Սևանա լճի հյուսիս-արևմտյան ափերը և Չըլդըր լճիցհյուսիս  ընկած  շրջանները,  արևմուտում  և  հարավ-արևմուտում՝  Եփրատի  վերին  ևմիջին  հոսանքները,  հարավում՝  մինչև  Ասորեստան,  արևելքում՝  մինչև  Ուրմիա  լճիհյուսիսային և արևելյան ափերը։
  Արքան իր կառավարման ընթացքում հաջողությամբիրականացրեց  Մանա  (KURMan(n)a)  երկրի  գրավումը՝  գերիշխանությունը  հաստատելով Ուրմիա լճի հարավ-արևելյան շրջաններում։
  Նա նաև գրավեց Դիաուխի, Աբունի,  Անիշթերգա,  Խաթի,  Տուատեխի,  Ուբուրդա,  Պուշթու,  Խախիա,  Էրիախի  և  այլերկրներ։
   Վերջինս  նվաճումները  մանրամասն  ներկայացրել  է  «Խորխոռյան  տարեգրությունում»2 [11, 13]։
 1 Մենուան ուներ երկու որդի՝ Արգիշտին և Ինուշպուան (Ունուշպուա, Unušpua)։
  Արգիշտին շարունակեցերկրի կառավարումը։
  Ինչ վերաբերվում է եղբորը՝ Ինուշպուային, մի քանի արձանագրություններ ենպահպանվել վերջինիս մասին, որոնցից մեկը գտնվում է Վանի «Կուրշու-Ջամի» մզկիթում։
  Միգուցեինչպես նրա հորեղբայրը՝ Սարդուրին, նա նույնպես բռնել է կրոնի ուղին և դարձել Մուսասիրի գլխավորքուրմը։
 2 1827 թվականին ֆրանսիական Ասիական ընկերության կողմից Վան գործուղվեց արևելագետ Ֆ. Է.Շուլցը,  ով  ընդօրինակեց  մոտ  40  արձանագրություններ՝  դնելով  ուրարտերենի  ուսումնասիրությանհիմքը։
  Վերջինս 1828 թվականին հայտնաբերել է «Խորխոռյան տարեգրություն»-ը, որն ուրարտականմինչ օրս հայտնի ամենամեծ արձանագրությունն է։
  «Խորխոռյան» ութ սյունակների արձանագրություններից առաջին յոթն են պարունակում Արգիշտի Ա-ի ձեռնարկած արշավանքների նկարագրությունները, իսկ վերջին՝ ութերորդ սյունակում գրված է արքայի անեծքը՝ ուղղված նրանց, ովքեր կփորձենվնասել արձանագրությունը։
 Նկար 1․ «Խորխոռյան տարեգրություն»Կրկնելով  հոր՝  Մենուայի  արշավանքը,  Արգիշտի  Ա-ն  սկզբնական  շրջանում արշավանքներն ուղղում է հյուսիս՝ հաջողությամբ իրականացնելով Դիաուխի, Իգան,Տարիունի, Աբունի, Իրկուա, Էրիախի, Էրիկուանի և այլ երկրների նվաճումները [4]։
 Հյուսիսում հաջողությամբ իրականացնելով երկրի ընդարձակումը, Արգիշտին սկսումէ  թագավորությունն  ընդարձակել  հարավից։
   Արգիշտի  Ա-ի  հարավ  կատարածարշավանքների  ընթացքում  նվաճված  երկրներից  մեծ  կարևորություն  ուներ  Մանաերկրի նվաճումը։
 «Խորխոռյան  տարեգրությունում»  Մանա  երկիրը  հիշատակվում  է  մի  քանիանգամ։
  Ակնհայտ է, որ Մանա երկիրը ժամանակ առ ժամանակ փորձել է դուրս գալուրարտացիներ 3 գերիշխանությունից  այնպես,  ինչպես  Պուշթու,  Էթիունի,  Էրիախիերկրները։
  Սակայն ակնհայտ է նաև, որ Արգիշտին կրկին իրեն է ենթարկել տվյալերկրները։
 Մանա  (KURMan(n)a)  երկրի  հիշատակությունը  «Խորխոռյան  տարեգրությունում»․ Արգիշտի Ա-ը, ունենալով նման ահռելի թագավորություն, չէր կարող նվաճվածբոլոր  երկրներում  իր  գերիշխանությունը  միևնույն  ժամանակ  պահպանել,  քանի  որժամանակ  առ  ժամանակ,  օգտվելով  այն  հանգամանքից,  որ  արքան  զբաղված  էրթագավորության ընդարձակմամբ, որոշ երկրներ փորձում էին վերականգնել իրենցանկախությունը։
  Ուստի պատահական չէ, որ «Խորխոռյան տարեգրությունում» որոշերկրների  մի  քանի  անգամ  են  հիշատակվում։
   Այդպիսի  երկրներից  էին  Մանան,Պուշթուն,  Էթիունին  և  այլն,  որոնք  ցանկանում  էին  ազատվել  ուրարտացիների3 «Ուրարտու»  և  «ուրարտացի»  եզրույթներն  աշխատանքում  գործածվում  են  ոչ  թե  էթնիկական,  այլժամանակային իմաստով։
 գերիշխանությունից։
  Այդ իսկ պատճառով, հավանաբար, Ուրարտուի դեմ կազմակերպում էին ապստամբություններ և խռովություններ։
  Սակայն Արգիշտին այդ երկրներնորից  արշավանքներ  էր  ձեռնարկում՝  իր  գերիշխանությունը  վերահաստատելունպատակով։
  Արգիշտին հաջողությամբ իրականացնում էր իր արշավանքները՝ մեծռազմագերիներով ու ավարով վերադառնալով երկիր։
 Արգիշտին  նվաճում  է  մի  շարք  երկրներ,  որոնք  այդ  ժամանակաշրջանումիրենցից որոշակի ուժ էին ներկայացնում։
  Նվաճված երկրներից էր նաև նշանավորՄանան։
   Այս  երկիրը  տարածվում  էր  Ուրմիա  լճի  հարավային  և  հարավարևելյանշրջաններում4։
   Երկիրը  հյուսիսից  սահմանակցում  էր  Ուրարտուին,  իսկ  հարավայինսահմանները հասնում էր մինչև Պարշուա (Բարշուա)՝ Դիալա գետի հիմքերից ոչ հեռու[8]։
   Մանա  երկիրն  Արգիշտիի  կառավարման  սկզբնական  շրջանում  գտնվել  էՈւրարտուի գերիշխանության ներքո։
  Այդ մասին է վկայում այն, որ միայն կառավարման ութերորդ տարում (Ք.ա. մոտ 779 թվականին) է արշավում Մանա երկիր [5]։
 Մանա կատարած առաջին արշավանքի մասին Արգիշտին գրում է․ «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին (?) ենթարկեց Իյանե երկիրը, ենթարկեցՄանա  (երկիրը),  Պուշթու  (երկիրը),  զգետնեց  նրանց  Արգիշտիի  առջև»  [5,  9]։
 Վերոնշյալ  արձանագրությունից  ակնհայտ  երևում  է,  որ  Ք.ա.  մոտ  779  թվականինԱրգիշտին հաջողությամբ իրականացնում է Մանա երկրի գրավումը։
 Հաջորդ  տարի՝  Ք.ա.  մոտ  778  թվականին,  Արգիշտին  նորից  արշավանք  էկատարում հարավ, որի ընթացքում էլ հիշատակում է Մանա երկիրը։
 «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(?) ենթարկեց Մանա երկիրը, ենթարկեցԻրքիունի (երկիրը), զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև» [5, 9]։
 Շարունակելով  տեքստը՝  Արգիշտին  գրում  է.  «․․․Խալդյան  մեծությամբ4 Մանա  թագավորությունն  ասորեստանյան  աղբյուրներում  նաև  հանդիպում  է  Մանեցիների  երկիրանվամբ,  իսկ  Աստվածաշնչի  հրեական  բնագրում՝  Միննի։
   Այն,  հավանաբար,  կազմավորվել  է  Ք.ա.մոտ 9-րդ դարի վերջին։
 արշավեցի  Մանա  (երկրի)  վրա,  գրավեցի  Իրքիունե  (երկիրը),  կտրում  էի  մինչևԱսորեստանյան  հարթավայրը։
 ․․․»  [5,  9]։
   Վերոնշյալ  տեքստից  ակնհայտ  է,  որհերթական անգամ արշավանքը հաջողությամբ է պսակվել։
 Ք.ա. մոտ 777 թվականին Արգիշտին արշավում է Մանա և Պուշթու երկրներ ևհաջողությամբ վերահաստատում իր գերիշխանությունը։
 «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(?) ենթարկեց Մանա երկիրը, ենթարկեցՊուշթու (երկիրը), զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև Մինուայորդու» [5, 9]։
 Արձանագրության մեկ այլ հատվածում Արգիշտին նշում է, որ Մանան փորձել էվերականգնել անկախությունը և նույնիսկ նվաճումներ կատարել։
  Մանան գրավում էՍիրա  քաղաքը  և  փորձում  է  դուրս  գալ  Ուրարտուի  գերիշխանությունից։
   ՍակայնԱրգիշտին իր զորքով շարժվում է Մանա, գրավում Սիրա քաղաքը և վերապաշարումերկիրը՝ հաջողությամբ գրավելով այն։
 «Խալդին  արշավեց,  սեփական  զենքին(?)  ենթարկեց  Մանա  (երկրի)  զորքը,զգետնեց  Արգիշտիի  առջև  Մինուայորդու։
   Խալդյան  մեծությամբ  ԱրգիշտիՄինուայորդին ասում է․- Երբ Արգիշտիխինիլի (քաղաքը) կառուցեցի (և) գետից (մի)ջրանցք  Ազայան  երկրին  անցկացրի,  լսեցի,  (որ)  Մանա  (երկիրը)  Սիրա  (քաղաքը)գրավել է։
  . . . Արգիշտին ասում է․- (...) զորքի մեջ՝ գնդի առջև, արշավեցի (և) Սիրա(քաղաքը) վերապաշարեցի Մանա (երկրի)» [5, 9]։
  Վերոնշյալ արշավանքն ԱրգիշտիԱ-ը կատարել է Ք.ա. մոտ 776 թվականին։
 Ք.ա. մոտ 775 թվականին Արգիշտին շարունակում է երկրի ընդարձակումը։
  «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին (?) ենթարկեց Տուարածյան դաշտը մինչևՔարքու (լեռը), ենթարկեց Մանա (երկրի) զորքը, զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև։
 ․․․Զորք  գնդեցի,  արշավեցի  Մանա  (երկրի)  վրա։
   Երկիրը  կերա  (յուրացրի),քաղաքները այրեցի։
  Կտրում էի մինչև Վիխիքա (քաղաքը) Պուշթու (երկրի)» [5, 9]։
 Մանա  կատարած  վերջին  (հավանաբար  խոսքը  վերաբերում  է  Ք.ա.  մոտ  774թվականին) արշավանքի վերաբերյալ Արգիշտին գրում է․ «․․․Արշավեցի  Մանա  (երկրի)  վրա,  երկիրը  կերա  (յուրացրի),  քաղաքներըայրեցի։
  Շիմերեխադերե քաղաքն արքայական, (որ) ամրացված էր, կռվում գրավեցի։
 Մարդ, կին այնտեղից քշեցի»5 [5, 9]։
 Հաջորդ  տարիների  ընթացքում  Արգիշտի  Ա-ի  կառավարման  վերաբերյալտեղեկությունները  խիստ  սակավաթիվ  են․  գրեթե  բացակայում  են։
   «Խորխոռյանտարեգրությունում»  յոթերորդ  սյունակը  գրեթե  ամբողջությամբ  ջնջված  է։
   Այդ  էպատճառը, որ Արգիշտիի կառավարման վերջին շրջանի վերաբերյալ տեղեկությունները չափազանց քիչ են։
 Այնուամենայնիվ,  Արգիշտի  Ա-ի  կառավարման  վերջին  շրջանում  ևս  Մանաերկիրը շարունակել է մնալ Վանի թագավորության գերիշխանության ներքո։
  Ասվածիվառ ապացույց է այն, որ, երբ Արգիշտի Ա-ից հետո իշխանությունն անցավ ՍարդուրիԲ-ին,  նա  իր  կառավարման  սկզբնական  շրջանում  արշավանք  կատարեց  ոչ  թեհարավ-արևելք, այլ հյուսիս։
  Ակնհայտ է, որ Սարդուրի Բ-ի կառավարման սկզբնականշրջանում  հարավում  կամ  հարավ-արևելքում  իրավիճակը  կայուն  է  եղել,  ինչը  չենքկարող ասել հյուսիսային շրջանների վերաբերյալ։
 Որպեսզի  կարողանանք  հասկանալ,  թե  ինչ  կարգավիճակում  է  եղել  Մանաերկիրն  Արգիշտի  Ա-ի  կառավարման  վերջին  շրջանում,  պետք  է  ուշադրությունդարձնենք Սարդուր Բ-ի գահակալման սկզբնական շրջանում կատարած արշավանքների  ուղղություններին։
   Սա  մեզ  հնարավորություն  է  տալիս  հասկանալու,  թե  ինչպիսին են եղել թագավորության սահմաններն Արգիշտի Ա-ի կառավարման վերջինշրջանում, որը և փոխանցվում է որդուն՝ Սարդուրի Բ-ին։
 5 Շիմերեխադերե քաղաքը, հավանաբար, այս ժամանակաշրջանում եղել է երկրի կենտրոնը։
 Նկար 2․ Վանի թագավորության քարտեզըԱնդրադարձ Սարդուրի Բ-ի տարեգրությանը․ Նախքան Սարդուրի Բ-ի տարեգրությանն  անցնելը,  պետք  է  անդրադառնանք  արքայի  թողած  մեկ  այլ  արձանագրության, ըստ որի՝ «Խալդին  արշավեց,  սեփական  զենքին(?)  ենթարկեց  Արկուկի  (ցեղի)  երկիրը։
 Սարդուրին ասում է. - Արշավեցի, գրավեցի Արկուկի (ցեղի) երկիրը, կտրեցի մինչևՈւրտեխի (երկիրը)» [4]։
  Հաջորդում է արքայական տիտղոսաշարը6 [5, 9]։
  Վերոնշյալարձանագրության մեջ հիշատակվող Ուրտեխի երկիրը համապատասխանում է Մեծ6 Արձանագրությունը  փորագրված  է  մեծ  քարի  վրա,  Սևանա  լճի  հարավային  ափի  մոտակայքում։
 Համաձայն այս արձանագրության՝ Սարդուրի Բ-ը նվաճել էր Սևանա լճի ավազանի երկրները և հասելէ մինչև Արցախի սահմանները։
 Հայքի Արցախ նահանգին (Գ. Ա. Ղափանցյանի կարծիքով), որը փաստում է այն, որԱրցախը դեռևս Վանի թագավորության ժամանակաշրջանում գտնվել է Հայաստանիկազմում7 [1, 7]։
  Այն գտնվում էր երկրի հյուսիս-արևելքում։
  Արքան նախ արշավում էայս ուղղությամբ, ապա գրում՝«Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(?) ենթարկեց Մանա երկիրը, զգետնեցՍարդուրի Արգիշտորդու առջև։
  Խալդին (իմ) զորեղ (է), Խալդյան զենքն(?) իմ զորեղ(է)։
  Արշավեց Սարդուրի Արգիշտորդին։
  Սարդուրին ասում է․- Արշավեցի Բաբիլու(նի)երկրի վրա։
  Գրավեցի Բաբիլու(նի) երկիրը։
  Կտրում էի մինչև Բարուաթա (երկիրը)»8[3,  5,  9]։
   Վերոնշյալ  տեքստում  Սարդուրի  Բ-ը  հիշատակում  է  Մանա  երկիրը,այնուհետև արշավում է Բաբիլու(նի) երկիր, գրավում, ապա նշում է, որ երկրի սահմանը հասցնում է մինչև Բարուաթա (երկիրը)։
  Որպեսզի հասկանանք՝ արդյոք արքանուներ  Մանա  երկիրը  գրավելու  խնդիր,  պետք  է  ուշադրություն  դարձնենք  արշավանքների ուղղություններին։
 Սարդուրի Բ-ը, ինչպես ասվեց, նախ արշավել է հյուսիս՝ Արկուկի (ցեղի) երկիր,և  հասել  է  մինչև  Ուրտեխի  (երկիրը)։
   Այնուհետև  շարժվում  է  Մանա  երկիրը,  ևհամաձայն տեքստի՝ «ենթարկում» այն։
 Սեպագիր  արձանագրությունները  խիստ  կաղապարված  են,  ուստի,  հարց  էառաջանում՝ արդյոք Սարդուրի Բ-ը «ենթարկել» է Մանա երկիրը, թե ուղղակի անցելէ այդ երկրի տարածքով։
  Քանի որ ակնհայտ է, որ արքայի ուշադրության կենտրոնումէ հայտնվել ոչ թե Մանա երկիրը, այլ Բաբիլու(նի) երկիրը (Բաբելոն քաղաքի երկիրը)։
 Սարդուրին  հյուսիսում  Արկուկի  երկիրը  գրավելուց  հետո  իր  առջև  խնդիր  էր  դրելշարժվել հարավ և ընդարձակել հարավային սահմանները։
  Քանի որ Մանա երկիրըգտնվում էր Վանի թագավորության իշխանության ներքո, արքան ոչ թե «ենթարկել»7 Արցախը Մեծ Հայքի տասներորդ նահանգն էր։
  Ուներ 12 գավառ՝ Մյուս Հաբանդ, Վայկունիք, Բերձոր(Բերդաձոր),  Մեծ  Կուանք,  Մեծ  Իրանք,  Հարճլանք,  Մուխանք,  Պիանք,  Պածկանք,  Սիսական-իԿոտակ, Քուստ-ի-Փառնես, Կողթ։
  Արցախը տարածվում էր Սյունիքից արևելք՝ Կուր և Արաքս գետերիմիջև։
   Պատմագիտական  որոշ  վկայությունների  համաձայն՝  Արցախ  նահանգն  ընդգրկում  էր  նաևՍևանա  լճի  հյուսիսարևելյան  շրջանում  գտնվող  տարածքը  (մինչև  Աղստև  գետը)։
   Արցախի  մասինառաջին վաղագույն հիշատակությունները վերաբերում են Ք.ա. 8-րդ դարին։
  Այս տեղեկություններըփաստում  են,  որ  Սարդուրի  Բ-ի  կառավարման  ժամանակաշրջանում  Արցախը  եղել  է  Վանիթագավորության  կազմում։
   Վանի  կամ  Արարատյան  թագավորության  սեպագիր  արձանագրություններում Արցախ նահանգը հիշատակվում է Ուրդեխինի կամ Ուրդեխե ձևերով։
 8 Իգոր  Դյակոնովի  կարծիքով՝  ուրարտական  տեքստերում  հիշատակված  Նամրի  երկիրը  հանդես  էգալիս  իբրև  «Բաբելոնիա»  (URUBabilu(ni)  KURebani)։
   Մեր  կարծիքով՝  Դյակոնովը  գուցե  բացառել  է,  որուրարտական զորքը խորացել է դեպի հարավ, ուստի դա է վերոնշյալ կարծիքի առաջացման խնդիրը։
 է այդ երկիրը, այլ «անցել» է երկրի տարածքով՝ Բաբիլու(նի) երկիրը նվաճելու համար։
 Այնուհետև արքան նշում է, որ սահմանները հասցրել է մինչև Բարուաթա երկիրը (այնգտնվում էր Ուրմիա լճից հարավ, հավանաբար, Մանայի հարևանությամբ)։
 Այստեղ հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ արքան հարավ շարժվեց Մանա երկրիտարածքով, այլ ոչ թե մեկ այլ երկրի։
  Այս հարցին պատասխանելու համար պետք էանդրադառնանք Մանա երկրի ընդհանուր բնութագրին։
 Մանա (KURMan(n)a) երկրի ընդհանուր բնութագիրը․ Մանա երկիրը տարածվում էր Ուրմիա լճի հարավային և հարավարևելյան տարածքներում։
  Այն ժամանակիքաղաքական  հզորագույն  միավորներից  է  եղել։
   Դեռևս  Ք.ա.  մոտ  820-ական  թվականներին  այս  երկիրը  հավակնում  էր  «Նաիրյան  երկրների»  կամ  «մերձուրմյանՆաիրիի» միավորման գործընթացում ունենալ այնպիսի դերակատարում, ինչպիսինուներ  Ուրարտուն  [2]։
   Այնուհետև  Մանա  երկիրը  գրավում  է  Ներքին  Զամուան՝զբաղեցնելով  Ուրմիա  լճի  ոչ  միայն  հարավային  և  հարավարևելյան,  այլև  հարավարևմտյան հատվածը [2], ինչը, անշուշտ, մեծ ձեռքբերում էր։
 Հետագայում  Մանա  երկիրը  մերձուրմյան  տարածքներում  դիրքերը  զիջում  էքաղաքական մեկ այլ ուժի9 [2]։
  Սակայն, արդեն Մենուայի միանձնյա կառավարմանժամանակաշրջանում Մանա երկիրը սկսում է հզորանալ, ինչը պայմանավորված էրԱսորեստանի  նկատելի  թուլացմամբ  և  ուրարտացիների՝  Հայկական  լեռնաշխարհիհյուսիսում  ձեռք  բերած  հաջողություններով։
   Հետագայում  ուրարտացիները  ձգտումէին ընդարձակվել հարավում՝ Ուրմիա լճի ավազանում հիմնելով ռազմական կենտրոններ։
  Այս արշավանքը թույլ կտար ուրարտացիներին իրենց ազդեցությունը հաստատել Զագրոսի առևտրական ուղիների վրա։
  Նման պայմաններում Մանայի հետբախումն անխուսափելի էր դառնում։
 Ակնհայտ  է,  որ  դեռևս  Մենուայի  կառավարման  վերջին  շրջանից  Մանանհայտնվում  է  ուրարտացիների  գերիշխանության  ներքո։
   Իսկ  արդեն  Արգիշտի  Ա-իկառավարման  ժամանակաշրջանում  ուրարտացիներին  հաջողվում  է  իրենց  գերիշխանությունը  հաստատել  Մանա  երկրում  և  մի  շարք  հաղթական  մարտեր  մղելվերջինիս դեմ։
 Չպետք  է  բացառենք  այն  հանգամանքը,  որ  անգամ  գտնվելով  Վանի  թագավորության  գերիշխանության  ներքո,  երկիրը  շարունակում  էր  պահպանել  իր  հզորությունը։
   Ուստի  պատահական  չէ,  որ  Վանի  թագավորության  հզոր  արքաներիցԱրգիշտի Ա-ը մի քանի արշավանքներ է ձեռնարկում Մանա երկիր՝ գերիշխանությունը կրկին վերահաստատելու համար (մանրամասն տե՛ս Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հատոր Ա, Երևան, 2007, էջ 161-72)։
  Սա թույլ է  տալիս  խոսելՄանա երկրի ռազմական կայուն ուժի մասին։
 9 Ք.ա. մոտ 820-ական թվականներին մերձուրմյան տարածաշրջանում հիշատակվում է քաղաքականմեկ այլ ուժ։
  Մանայի փոխարեն տարածաշրջանում հանդես է գալիս Շարծինայի՝ Մեկտիարայի որդուիշխանությունը, որը Իշպուինի արքայի դաշնակիցն էր։
 Նման պայմաններում պատահական չէ այն, որ Սարդուրի Բ-ը Բաբիլու(նի) երկիրարշավեց Մանա երկրի տարածքով։
  Դրդապատճառները մի քանիսն էին՝ •  գտնվում էր Ուրարտուի գերիշխանության ներքո,•  ուրարտական ռազմական հենակետերի առկայություն,•  հարուստ ավար։
 Այս երեք կետերը խիստ կարևոր գործոն էին համարվում հետագա արշավանքըդեպի Բաբիլու(նի) շարունակելու համար։
  Քանի որ Սարդուրին արշավել էր հյուսիս՝Արկուկի երկրի դեմ, և անհրաժեշտ էր մի տեղ, որտեղ զորքը կկարողանար վերապատրաստվել  հաջորդ  արշավանքին,  ընտրվեց  Մանա  երկիրը։
   Այն  գտնվում  էրուրարտացիների գերիշխանության ներքո, այնտեղ զորքը կկարողանար վերականգնել իր ուժերը՝ շարժվելով Բաբիլու(նի) երկիր։
 Ամփոփելով հարկ է նշել, որ Սարդուրի Բ-ի թողած սեպագիր արձանագրությանհամաձայն՝  Մանա  երկիրը  դեռևս  Արգիշտի  Ա-ի  կառավարման  վերջին  շրջանումգտնվել  է  Վանի  թագավորության  կազմում։
   Երկիրը  Արգիշտի  Ա-ի  ստեղծած  հզորաշխարհակալության մաս է կազմել, և մինչև Արգիշտիի որդու՝ Սարդուրի Բ-ի կառավարման սկզբնական ժամանակաշրջանում շարունակել է մնալ Վանի թագավորության կազմում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Աղաբաբյան Ս. Ա., Ղարիբյան Ա. Ա., Արցախ (Արցախը վաղնջական ժամանակներից մինչև 1917 թվականը. Հայացք անցյալին), Երևան, 2014, էջ 6-8։
 [2] Գրեկյան Ե., Ուրարտու և Մանա (Մերձուրմյան ավազանում ուրարտական տիրապետության հաստատման խնդրի շուրջ), Արևելք, Հին և Միջին դարեր, Երևան, 2001,էջ 6-7։
 [3] Գրեկյան Ե., Արգիշթի I արքայի գահակալության տարիների վերաթվագրությանհարցի շուրջ. Պատմա-բանասիրական հանդես, № 3, Երևան, 2016, էջ 3։
 [4] Կարագեոզեան Յ., Սեպագիր տեղանուններ (Այրարատում և հարակից նահանգներում),  Հայկական  լեռնաշխարհը  սեպագիր  աղբյուրներում,  հատոր  Ա,  գիրք  Ա,Երևան, 1998, էջ 184։
 [5]  Հարությունյան  Ն.  Վ.,  Ուրարտու  պետության  կազմավորումը,  «Հայ  ժողովրդիպատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, հատոր Ա, Երևան, 1971, էջ 304։
 [6] Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հատոր Ա, Երևան, 2007, էջ 165-74։
 [7] Ղափանցյան Գ., Ուրարտուի պատմությունը, Երևան, 1940, էջ 156։
 [8] Մկրտչյան Շ., Արցախ, Երևան, 1991, էջ 7-9։
 [12]  Zimansky  P.,  Ecology  and  Empire։
   The  Structur  of  the  Urartian  State.  Studies  in[13] Salvini M., Corpus dei testi urartei, vol. I. Le iscrizioni su pietra e roccia։
  I Testi,Բաղումյան ՍիրանուշՄԱՆԱ (KURMAN(N)A) ԵՐԿՐԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿՆ ԱՐԳԻՇՏԻ Ա-Ի ԳԱՀԱԿԱԼՄԱՆՎԵՐՋԻՆ ԵՎ ՍԱՐԴՈՒՐԻ Բ-Ի ԳԱՀԱԿԱԼՄԱՆ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ Բանալի բառեր՝ Վանի թագավորություն, Արգիշտի I, Մանա երկիր, Սարդուրի II,ռազմական արշավանք, Բաբիլու(նի) երկիր, նվաճել, Ուրմիա լիճ, Ասորեստան։

Մանա երկիրն Արգիշտի Ա-ի կառավարման վերջին շրջանում շարունակել է մնալ  Վանի թագավորության գերիշխանության ներքո։
  Ուշադրություն դարձնելով Արգիշտի  Ա-ի  որդու՝  Սարդուրի  Բ-ի  կառավարման  սկզբում  կատարած  արշավանքների  ուղղություններին,  հասկանում  ենք,  թե  ինչ  կարգավիճակում  է  եղել  Մանա  երկիրն  Արգիշտի  Ա-ի  կառավարման  վերջին  շրջանում։
   Սարդուրին  Բ-ը  նախ  արշավել  է  հյուսիս՝ Արկուկի երկիրը՝ հասելով մինչև Ուրտեխի (երկիրը), ապա շարժվել է հարավ՝  Մանայի  տարածքով  անցնելով  Բաբիլու(նի)։
   Արքան  նպատակ  ուներ  գրավելու  Բաբիլու(նի)  երկիրը։
   Իսկ  Մանա  երկրի  տարածքով  անցնելը  պայմանավորված  էր  վերջինիս հարմար դիրքով, հարուստ ավարով, ուրարտական ռազմական հենակետերի առկայությամբ, ինչը թույլ կտար վերականգնել ուժերը և արշավել Բաբիլու(նի)։
