ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆԿԱՐԸ ԸՆԹԱԻԿ ԱԴՐԲԵԱՆԻ ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ Գեղարվեստական ​​գրականության բաղկացուցիչ մասը մանկական գրականությունն է, որն ունի նոր սերունդ կրթելու գործառույթ:  Թվում էր, թե անկախացումից հետո, Ադրբեջան կոչվող հանրապետությունում, գրողները պետք է շարունակեին պահպանել մանկական գրականության այս հիմնական գործառույթը, բայց մենք ականատես ենք, որ այդ գրականության համար ընդունված բոլոր սահմաններն ու չափանիշները խախտվում են բավականին կոպիտ: Independenceիշտ է, անկախության առաջին տարիներին դժվար էր միանգամից կոտրել խորհրդային շրջանում սերմանված բոլոր արժեքները, բայց հետզհետե նկատվում էին փոփոխություններ: 21-րդ դարի սկզբի քաղաքական իրադարձություններին զուգահեռ, ժամանակակից ադրբեջանական մանկական գրականությունը փոխվեց: Դա հիմնականում ուղղված էր երեխաների մեջ ազգայնականության սերմանմանը:  Այս խնդիրն անմիջականորեն կապված է ազգային հերոսի կամ ազգային առաջնորդի կերպար ստեղծելու անհրաժեշտության հետ:   Եվ այս հանգամանքը բացատրվում է նրանով, որ ոչ միայն այժմ հերոս առաջնորդները, այլև անցյալի կեղծ հերոսական կերպարները աստիճանաբար իրենց կայուն տեղն են գրավում ադրբեջանական մանկական գրականության մեջ:   Նշենք, որ քաղաքական առաջնորդ Հեյդար Ալիին փառաբանելու միտումը սկսվել է անցյալ դարի վերջին, իսկ մանկական գրականության ոլորտում այն ​​զարգացման մեծ թափ է ստացել 2000-ականներին:  Ադրբեջանական զինվորի ուռճացված «ֆետիշացված» կերպարը, որը հիմնականում ներկայացվում է որպես «պատմական հայրենիքի» մարտիկ, որի համար գերակա են ազգային արժեքները, ժողովուրդը և դրա ազատությունը, ուղղված է մանկական գրականության միջազգային ինքնագիտակցության ամրապնդմանը: ,  Հատկանշական է, որ այս աշխատանքներում ադրբեջանցի զինվորներն օժտված են կեղծ մարդասիրությամբ, նույնիսկ թշնամու հանդեպ «կարեկցանքի» զգացումով, որը թշնամին, հիմնականում հայերը, օգտագործում են և չեն գնահատում:  Այդ «մարդկությունն» է պատճառը, որ ադրբեջանցի զինվորները չկարողացան պահպանել «պապական հողերը»: Մանկական գրականության միջոցով հայ թշնամու կերպարի ձևավորումը և զարգացումը զուգահեռ է ազգայնականություն սերմանելու երկարամյա քաղաքականության հետ:  Ուսումնասիրելով ադրբեջանական հեքիաթները, մանկական պատմություններն ու բանաստեղծությունները ՝ մենք տեսնում ենք, որ դրանցից շատերում կան հայերենը որպես հստակ թշնամի ներկայացնելու օրինակներ:   Հայերին տարբերելու համար օգտագործվում են նույն հնարքները, որոնք օգտագործվում են հայերին տարբերելու մանկական պատմություններում և հեքիաթներում, որոնք անընդունելի են հոգեբանության տեսանկյունից, ինչպես մեծահասակների գրականության մեջ:  Այնուամենայնիվ, ասելիքն, ի տարբերություն մեծահասակների գրականության, ավելի անմիջական է ՝ առանց թաքնված ենթատեքստերի:  Հեքիաթների, պատմությունների և բանաստեղծությունների միջոցով ադրբեջանցի գրողները ցանկալի և իրականության քողի տակ երեխաներին ներկայացնում են կեղծիքներ և կեղծիքներ ՝ դրանք դարձնելով հակահայկական, ինչը երաշխավորում է, որ նրանք հետագայում կբարձրացնեն «Ռամիլսաֆարս»:   Այս քաղաքականությունը համակարգված է, երեխաներին դեռ վաղ տարիքից սովորեցնում են, որ հայկական արյուն թափելը համարվում է սխրանք: Նման անթույլատրելի հակամարդկային քարոզչության ազդեցությունն ուժեղացնելու համար Ֆ.Քոչարլին և Ս. Վուրգունի անվան Բաքվի կենտրոնական մանկական գրադարանի մեթոդական բաժինը նախադպրոցական և դպրոցական տարիքի երեխաների մոտ մշակել է «հայրենասիրությունը քարոզելու մեթոդական ձեռնարկ» 1:   Այս ձեռնարկի նույնիսկ մակերեսային ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանում հավասար հավասարակշռություն կա հայրենասիրության և հայատյացության միջև: 1 Տե՛ս Məktəbli oxucularin vətənpərvərlik tərbiyəsi (metodik vəsait), Բաքու, 2009, www.clb.az/files/mv/vetenperver1.pf: Տեղադրվում է նշան:  Մեջբերենք նշված ձեռնարկից մի քանի կետ ՝ ասվածն ավելի հիմնավոր դարձնելու համար:  Այսպիսով «Եկեք երդվենք, որ վրեժ ենք լուծելու մեր նահատակների թափած արյան յուրաքանչյուր կաթիլի համար:   Եկեք երդվենք, որ նույնիսկ եթե աշխարհը գլխիվայր շրջվի, մեր թշնամու թշնամական ձեռքերը կկտրվեն: » Ձեռնարկի երկրորդ մասում նշվում են հայրենասիրական ոգով երեխաներին կրթելու և նրանց մեջ քաղաքացիական կամք սերմանելու թեմաներ: «1 Ովքե՞ր են հայերը Ո՞րն է մեր քաղաքացիական պարտքը: 2. Ի՞նչ է նշանակում լինել լավ մարդ: 3. Ե՞րբ տեղի ունեցավ Խոջալուի ողբերգությունը: Այս հիստերիկ քարոզչության արդյունքն այն է, որ 2015 թվականին Ադրբեջանի Ազգային ժողովի հովանու ներքո անցկացվեց երեխաների և երիտասարդների առաջին հանրապետական ​​թատերական փառատոնը, որի հիմնական թեման հայրենասիրությունն էր:   Ներկայացումների մեծ մասի թեման Արցախյան պատերազմն էր, իսկ գլխավոր հերոսը ՝ թշնամի հայը: Ի դեպ, այս փառատոնում հաղթած ներկայացումներից մեկը Շ. Խաիրուլայի «Իմ թշնամու խաղալիքը» մոնոներկայացումն էր, որի հերոսը Անդրանիկ անունով խաղալիք է: Այս համատեքստում հեքիաթները հետաքրքիր նյութ են տրամադրում ուսումնասիրության համար:  «Հեքիաթ Իլհամի մասին», «Վատ Հարջան», «Անմեղ կին» հեքիաթները երեխաների ստեղծագործություններից են, որտեղ հայի կերպարը ներկայացվում է հնարավորինս բացասական:   Առաջին աշխատանքը վերաբերում է ադրբեջանական հերոս Իլհամի «հոգու մաքրությանը», «ազնվությանը», տաղանդին, «հավատուրացությանը», հայ հերոսի «դաժանությանը»:  «Իլհամի և Ֆարիզի հեքիաթը» գրքի հեղինակը Գյուլզար Իբրահիմովան է, որը Ադրբեջանում հայտնի մանկագիր է 3:   Ադրբեջանի հերոսի անունը Իլհամ է, որն, իհարկե, պատահական չի ընտրվել:  Նա ազնիվ ու աշխատասեր երիտասարդ է, ով աշխատում է և իր քրտինքով պահում ընտանիքը:  Մի օր ռուսներն ու հայերը միավորվեցին ՝ հարձակվելով խաղաղ բնակչության վրա ու անխնա կոտորելով ադրբեջանցիներին:   Theարդի գագաթնակետին դարբին հանդիսացող Իլհամը գտնվում է իր դարբնոցում, որտեղ հանկարծ ներխուժում են նրա նախկին ընկերները ՝ Ստեփանն ու Վալոդը, հայ:   Նրանք դաժանորեն քանդում են կոտորածները և սպանում Իլհամին:  Հեքիաթն ավելի հետաքրքիր դարձնելու համար նկարագրվում է Նա-Իլհամի սիրո գեղեցիկ պատմությունը, որն անհաջող ավարտվում է կատարված «վայրագությունների» արդյունքում:  Հետաքրքիր է նաև, որ այս հեքիաթում ռուսները հայերին զուգահեռ թշնամի են:  Ուստի ճիշտ ենք համարում արձանագրել, որ հակառուսական տրամադրությունների սերմանումը որոշակի տեղ ունի ադրբեջանական քարոզչության մեջ, ընդ որում ՝ երեխաների շրջանում:   Ինչպես հակամարտությանը վերաբերող ցանկացած աշխատության մեջ, այստեղ նույնպես ադրբեջանցիները ներկայացվում են միայն որպես զոհեր: Ինչպես գրված է հեքիաթում, ադրբեջանցիները հանկարծակի զարմացած են հայերի ու ռուսների հարձակումներից, քանի որ հայերը միշտ համարվել են «կրտսեր եղբայրներ», իսկ ռուսները ՝ «մեծեր»:  Հեքիաթը, որը շատ տարածված է ադրբեջանցի երեխաների շրջանում, քարոզչության մի տեսակ է, որ ադրբեջանցիները «կոտորվել» և պարտություն են կրել պատերազմում միայն հայերի և ռուսների նկատմամբ եղբայրական վերաբերմունքի պատճառով, քանի որ հանկարծ և Իլհամը, և Ադրբեջանի իշխանությունները, և մարդիկ բխում էր նրանց «դավաճանական» պահվածքից: Նույն հեղինակի մեկ այլ գործ է «Վատ հարջան» հեքիաթը, որում հայը ներկայացված է նաեւ թշնամու կերպարով 4:   Բայց, ի տարբերություն նախորդ աշխատանքի, այս հեքիաթում գործողությունները տեղի են ունենում վաղ դարերում:  Գլխավոր հերոսը Վարդան անունով մի հայ է, որը ներկայացվում է որպես ստախոս, գող ու ստախոս:   Նրա համար ոչ մի անմարդկային արժեք չկա:  Ադրբեջանի հերոս Ռովշանը ներկայացված է բոլորովին հակառակ պատկերով:  Դեպքերը տեղի են ունենում Ատրպատական ​​նահանգում, որը, ինչպես ներկայացված է աշխատության մեջ, Ադրբեջանի հին անվանումն է:  Այն պատմում է այդ պետության բրուտագործների և բրուտագործների մասին:  Հեքիաթի ադրբեջանական հերոս Ռովշանը հայտնի բրուտ է, ով վայելում է իր համաքաղաքացիների սերն ու հարգանքը, համարձակ է ու արդար:  Հայազգի Վարդանին հաջողվում է համոզել Ռովշանին իր հետ գնալ արտերկիր ՝ ապրանքներ վաճառելու:   Տարբեր իրավիճակների միջոցով հեղինակը ցույց է տալիս Վարդանի նախանձը և ատելությունը Ռովշանի նկատմամբ: Եվ ահա Ռովշանը, չնայած այս ամենին, հոգատար է, սրտացավ ու ընկերասեր: «Ռովշանը չգիտեր, որ 2 Xeyrulla,., Mənim düşmən oyuncağım, http: //yazarklub.org/?p=955.3 ovabrahimova G., hamlham və Fərizənin nağılı, http: //www.gulzarnene.com/index.php?id=228.4 Նույնը, Pis փուլşu, http: //www.peeep.us/6bc527d1: «« Ընկերուհու »սիրտը այրվում է նախանձի կրակից, այդ պատճառով նա հավատում է նրան»:   Ի վերջո, Վարդանը խաբում և թալանում է Ռովշանին ՝ նետելով նրան ջրհորը, որտեղից, սակայն, վերջինս փրկվում է իր սիրելիի կողմից ՝ գիտակցելով Վարդանի նենգ քայլերի հաջորդականությունը: «Անմեղ կին» հեքիաթը 2 լի է նմանատիպ հակահայ գաղափարներով, որտեղ իրադարձությունները տեղի են ունենում կրկին մի քանի դար առաջ:  Հեքիաթը այն մասին է, թե ինչպես դավաճան հայ Սիրանույշը, շահելով Նադիր շահի վստահությունը, մտնում է թագավորական պալատ, տարբեր հնարքների արդյունքում փորձում է վերջ դնել շահի իշխանությանը, սպանել իր միակ երեխային:   Սիրանույշը ներկայացվում է որպես Հայաստան պետության լրտես, որը կատարում է իր պետության ղեկավարների հրամանները: «Սիրանույշը ատելությամբ է լցված Շահի միակ որդու նկատմամբ, բայց դրսից նա ցույց է տալիս հակառակը:   Բացի այդ, Սիրանույշը ուներ առաքելություն և առաջադրանքներ, որոնք նրան տվել էր իր երկրի ղեկավարը: այսինքն ՝ իր վստահված անձին դատարան բերել, շահի վստահությունը շահել, ոչնչացնել ամբողջ կայսրությունը: »   Հեքիաթի բացասական կերպարներից են հայ քրիստոնյա հոգևորականները, որոնք ադրբեջանական գրականության մեջ հիմնականում նույնացվում են քրիստոնեության «անհավատության» հետ:  Վաղ տարիքից ադրբեջանցի երեխաներին սերմանում է այն միտքը, որ Հայաստանը թշնամական վերաբերմունք ունի իրենց պետության նկատմամբ, իսկ հայ հոգեւորականները ՝ նենգ ու նենգ:  Այնուամենայնիվ, այս հեքիաթում կա մեկ այլ փաստ, որը հակասում է ադրբեջանական պաշտոնական քարոզչությանը: Հայաստանը որպես պետություն ներկայացվել է վաղ դարերում, մինչդեռ ըստ այդ քարոզչության ՝ Հայաստանը նախկինում որպես պետություն գոյություն չի ունեցել: Այս օրինակները լավագույնս արտահայտում են հակահայկական տրամադրությունները, որոնք տարածվում են այսօր հասարակ մարդկանց, հատկապես երեխաների և երիտասարդների շրջանում:   Այս բոլոր աշխատանքների ընդհանուր հայտարարն այն է, որ արցախյան պատերազմը և դրանից բխող հայատյացությունը նրանց մեջ համարվում են ուղղակի կամ անուղղակի առանցքային գիծ: Դիանա Կարապետյան ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆԿԱՐԸ ԸՆԹԱԻԿ ԱԴՐԲԵԱՆԻ ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ակնարկ Հիմնաբառեր. Մանկական և նախադպրոցական տարիք, մանկական հոգեբանություն, հակահայկականություն, թշնամու կերպար, պետական ​​քարոզչություն, Արցախյան պատերազմ , ։

Մանկական  գրականության  գլխավոր  նպատակն  է  երեխաներին  հաղորդակից  դարձնել  համամարդկային  բարոյական արժեքների հետ։
  Սակայն հետխորհրդային ադրբեջանական գրականությունը լիովին հակադրվում է  համաշխարհային  միտումներին։
   Նենգափոխելով  պատմական  փաստերն  ու  սերմանելով  հայատյացություն՝  դրանցում ներկայացվում է հայի թշնամական կերպարը, իսկ օգտագործվող սյուժետային հիմնական  գծերը միտված  են  ադրբեջանական  քարոզչության  կույր  հետևորդներ  դաստիարակելուն՝  անգամ  երեխաների  հոգեբանության խաթարման գնով։
  Ակնհայտ է, որ ադրբեջանական ազգային գաղափարախոսության քարոզի թիրախում են  ոչ միայն մեծահասակները, այլև մանուկները։
