Նախաբան։
   Կրթության  առանձնահատուկ  պայմանների  կարիքունեցող  (ԿԱՊԿՈւ)  երեխաների  հիմնախնդիրների  ուսումնասիրությունը,  դրանց  լուծումների  հնարավորությունները,  լուծման  տեխնոլոգիաները  ժամանակակից  պայմաններւմ  համարվում  են  մանկավարժության  կարևոր  հիմնահարցերից  և  գտնվում  են  մանկավարժականգիտական  հանրության  ուսումնասիրության  կենտրոնում՝  պայմանավորված  կրթության  համընդհանուր  ներառականությամբ,  ներառականհասարակության  ձևավորման  անհրաժեշտությամբ։
   Այդ  կարևորխնդիրներից է ԿԱՊԿՈւ երեխաների  ապահարմարման հաղթահարմանհետ  կապված  հիմնահարցերը,  քանի  որ  ապահարմարումը  կարող  էհանդիսանալ  պատճառ  և  հետևանք  բազմաթիվ  այլ  խնդիրների՝մեկուսացում,  գործունեության  սահմանափակում,  ոչ  ադեկվատվարքաձևերի  դրսևորում  և  այլն։
     Այդ  խնդիրների  լուծման  գործումկարևոր  նշանակություն  է  ստանում  սոցիալական  մանկավարժիաշխատանքը ԿԱՊԿՈւ երեխաների հետ։
 Ապահարմարումը  դիտարկելով  որպես  սոցիալ-մանկավարժականհիմնախնդիր՝  մեր  նպատակն  է    ուսումնասիրել  ԿԱՊԿՈւ  երեխաներիապահարմարմանհնարավորությունները,  այդգործընթացում  սոցիալական մանկավարժի դերը, նրա գործունեությանառանձնահատկությունները։
 հաղթահարման  Նախ  և  առաջ  դիտարկենք«ապահարմարման»  տարբերմեկնաբանությունները։
 ևդրանցնպատակներիԲ.  Ն.  Ալմազովի  կողմից  «ապահարմարումը»    ընկալվում  է  որպեսձեռքբերման  արդյունքներիմարդուանհամապատասխանություն,  նրան  առաջարկվող  գործունեությանպայմաններում հարմարվելու անկարողություն։
  Մարդու հնարավորությունները  տարբեր  իրավիճակներում  տարբեր  են,  դրանք  կարող  ենփոփոխվել և  կախված են միջավայրի հնարավորություններից։
  Մարդուհարմարման հնարավորությունների ցածր մակարդակը բնութագրվում էայնպիսի երևույթով, ինչպիսին է ապահարմարումը [5]։
 Ա.  Լ.  Ռեանը  և  Յա.  Լ.  Կալոմինսկին  «ապահարմարումը» համարում  են  մարդու  և  սոցիալական  միջավայրի  փոխգործունեությանգործընթացների  խանգարում  [8]։
   Դա    կարող  է  պայմանավորված  լինելինչպես  միջավայրի  առանձնահատկություններով,  այնպես  էլ  երեխայիանձնայինզարգացմանմակարդակով։
 հնարավորություններով,որակներով,Ինչպես  տեսնում  ենք,  այս  հեղինակներն  «ապահարմարումը»դիտարկում  են  միջավայրում  մարդու  գործունեության  խանգարման,հարմարման հնարավորությունների  ցածր մակարդակի տեսանկյունից։
   մարդու սոցիալ-հոգեբանական  և  հոգեֆիզիոլոգիական  կարգավիճակի  անհամապատասխանությունն  է    կենսագործունեության  համար  անհրաժեշտ   պահանջներին [6]։
 Իսկ  ըստ  Լ.  Վ.  Մարդախաևի՝  «ապահարմարումը»Այսպիսով,  կարող  ենք  ապահարմարումը  բնութագրել  որպես հարմարման հնարավորությունների ցածր մակարդակի դրսևորում, որիպատճառով    խախտվում  է  անձ-միջավայր  փոխհարաբերություններիհավասարակշռությունը,  վտանգվում  է  անձի  նորմալ  կենսագործունեությունը։
 ԿԱՊԿՈւհիմնախնդիրները հիմնականում  ունեն  սոցիալական,  բժշկական,  հոգեբանական  ևմանկավարժական բնույթ։
 երեխաների  ապահարմարման  Սոցիալական  հիմնախնդիրները    պայմանավորված  են  երեխայի,նրա  ընտանիքի,  ծնողների  սոցիալական  կարգավիճակով,  նրանցհարմարման ցածր հնարավորություններով։
 Բժշկական բնույթ ունեցող հիմնախնդիրները պայմանավորված եներեխայի  առողջական  վիճակի  պաթոլոգիական  շեղումներով,  հոգեկանտրավմաներով։
 բնույթիՀոգեբանականենծնողական  խնամքի,  սիրո  և  գորովանքի  բացակայության  կամանբավարարությանֆորմալփոխհարաբերություններում վաղ դեպրիվացիայի հետևանքով։
 հիմնախնդիրներն  առաջանումդեպքում,մեծերիհետոչՄանկավարժականենհիմնականումպայմանավորվածսոցիալ-մանկավարժականբարձիթողությամբ,  կրթադաստիարակչական  խնդիրներով,  կրթությունից դուրս մնալու փաստով [9]։
 բնույթիերեխաներիխնդիրները[3]։
   Սա   միջոցովգործընթացիբացահայտում,Անկախ  ապահարմարման  հիմնախնդիրների  բնույթից՝  դրանց լուծման  գործում  որոշիչ  են  ԿԱՊԿՈւ  երեխաների  անհատականզարգացման  առանձնահատկությունները,հետաքրքրությունները,ցանկություններն  ու  ձգտումները,  նրանց  գիտելիքները,  կարողությունները,  հմտությունները,  սովորությունները,  որոնք  ձևավորվում  ենուսումնադաստիարակչականենթադրում է ԿԱՊԿՈւ երեխայի կարիքի կամ կարիքների, զարգացմանհնարավորություններիկրթությանզարգացման  գործընթացի  հասանելիություն,  որտեղ  կրթության,ուսուցման  նպատակներն  ու  միջոցները  առավելապես  հարմարեցվածեն  սովորողների  կարիքներին,  պահանջմունքներին,  հնարավորություններին։
   Այս  աշխատանքներում  կարևոր  դերակատարություն  ունիսոցիալական  մանկավարժը։
   Մենք  համոզված  ենք,  որ  այսպիսի գործընթացներիստեղծվումպայմաններ  ԿԱՊԿՈւ երեխաների ապահարմարման  կանխարգելման,հաղթահարման  համար։
   Ընդ  որում՝  այս  նպատակով  իրականացվողցանկացած  սոցիալ-մանկավարժական  գործունեություն  կարող  էնպաստել  ԿԱՊԿՈւ  երեխաների  բավարար  մակարդակով  կենսագործունեության ապահովմանը։
 իրականացման  արդյունքումճանաչում,ենՍոցիալ-մանկավարժական  գործունեությունը  դիտարկվումէորպես  աջակցությանհամակարգ՝բազմակողմանի  հասարակական  նշանակությամբ.  դա  մանկավարժական  ուղղվածությամբ  գործունեություն  է,    որի  նպատակն  է    լուծել  տարբեր  միջավայրերում  առկա    սոցիալ-մանկավարժական  հիմնախնդիրները [4 ]։
 օգնությանհամալիրևՍոցիալական  մանկավարժն  իր  գործունեության  ընթացքումկատարում  է  բազմաթիվ  գործառույթներ։
   Ուսումնասիրելով  մասնագիտական  գրականություն  [1,  2,  6,  7,  8,  9]՝  մենք  առանձնացրեցինքհետևյալ  կարևոր  գործառույթները՝  տեղեկատվական-վերլուծական,համակարգող-հաղորդակցական,  կանխորոշման,  սոցիալ-կանխարգելիչ,  սոցիալ-կազմակերպչական,  սոցիալ-վերականգնողական,  ընտանեկան  փոխհարաբերությունների  ամրապնդման,  փոփոխության,ախտորոշիչ, կրթական, հսկող-պաշտպանող, հոգեթերապևտիկ և այլն։
 Մեր  կողմից  կատարված  մասնագիտական  գրականությանուսումնասիրությունները,  դիտարկումները,  անցկացված  սոցիոլոգիական  հարցումները    հաստատում  են  այդ  կարևոր  գործառույթները։
 Հետազոտության  ընթացքում  մենք  եկանք  այն  եզրակացության,  որ  այդգործառույթներըերեխաներիապահարմարման  հաղթահարման  գործընթացում։
   Առաջարկում  ենքդիտարկել  այդբովանդակությունը  ԿԱՊԿՈւերեխաների ապահարմարման հաղթահարման տեսանկյունից.  կիրառվել  ԿԱՊԿՈւգործառույթներիկարողեննպատակով,  տրամադրվում  Տեղեկատվական-վերլուծական  գործառույթ,  որը  ենթադրում տեղեկույթի  հավաքագրում  և  վերլուծություն  ապահարմարմանհաղթահարմանէ  տեղեկատվություն  տարբեր  սոցիալ-կրթական,  առողջապահական,սպորտային,  վերականգնողական  հաստատությունների,  զարգացման  հաստատությունների    վերաբերյալ,  ուսումնասիրվում  ևվերլուծվում  է  նրանց  գործունեության  նշանակությունը  վերընշված խնդրի հաղթահարման գործում։
   Համակարգող-հաղորդակցական գործառույթ, տարբեր կրթադաստիարակչական,  բժշկա-առողջարարական,  վերականգնողականհաստատությունների,  սոցիալական  ծառայությունների,  տեղական  ինքնակառավարման,  մարզային  կառույցների,  հասարակական  կազմակերպությունների  պայմանների  և  հնարավորությունների  հետ  համագործակցություն,  կապերի  հաստատում,վնասված  փոխհարաբերությունների  վերականգնում,  վերահաստատում,  դրանց  համակարգում,  որը  կնպաստի  ԿԱՊԿՈւերեխաների  ապահարմարման  հետ  կապված  խնդիրներիհաղթահարմանը,    նման  երեխաների  ծնողների  գործունեությանակտիվացմանը։
   Կանխորոշման  գործառույթ,    որը  հնարավորություն  է  տալիսհավաքագրված  տեղեկատվության  վերլուծության  հիման  վրա,տարբեր  հաստատությունների  հետ  կապերի  միջոցով,  իհարկե,հաշվի  առնելովերեխայի  անհատական  առանձնահատկությունները,  զարգացման  հնարավորությունները,    ցուցաբերելսոցիալ-մանկավարժական օգնություն և աջակցություն ապահարմարման հաղթահարման նպատակով։
   Սոցիալ-կանխարգելիչ գործառույթ, որի իրականացման դեպքումհնարավորություն  է  ստեղծվում  տարբեր  հաստատություններիմիջև  ձևավորել  մարդասիրական,  առողջ,  դաստիարակչականհարաբերություններ,  որոնք  կարող  են  նպաստել    վտանգավորիրավիճակների  առաջացմանը,  ապահարմարման    ժամանակինկանխարգելմանը։
   Սոցիալ-կազմակերպչական  գործառույթ,  որն  ուղղված  է  տարբերխնդիրների լուծման նպատակով, մանկավարժորեն կազմակերպված  միջավայրի  ստեղծմանը,    տարբեր  միջոցա-ռումների,  այդթվում հանգստի կազմակերպմանը, ԿԱՊԿՈւ երեխայի սոցիալականացման  գործընթացում  տարբեր  սոցիալական  ինստիտուտների  ներառմանը,  որոնք  կարևոր  նշանակություն  ունենապահարմարման հաղթահարման գործում։
   Սոցիալ-վերականգնողական  գործառույթ,  որը  ենթադրում  էայնպիսի  պայմանների  ստեղծում,  որոնք  կարող  են    ապահովելվերականգնողականապահարմարման գործընթացին  վերաբերող  ծառայությունների  ամբողջ  համակարգը։
 սոցիալականև  Ընտանեկան  փոխհարաբերությունների  ամրապնդման  գործառույթ,  որն  ուղղված  է  ընտանիքում  միջանձնային  հարաբե  ԿԱՊԿՈւրությունների  կարգավորմանն  ու  առողջացմանը,երեխաներիհաղթահարմանը,սոցիալմանկավարժական  աջակցության  կարիք  ունեցող  երեխաների,նրանց  ընտանիքների  նկատմամբ  վերահսկողության  կազմակերպմանը,  որը  կարող  է  նպաստել  ապահարմարման  կանխարգելմանը, հաղթահարմանը։
 մեկուսացման  Փոփոխությունը  ԿԱՊԿՈւերեխաների  ապահարմարմանհաղթահարման  նպատակով  իրականացված  ամենակարևորգործառույթն  է,  երբ  նման  երեխաներն  ունեն  հարմարման  հետկապված  խնդիրներ  կամ  դժվարություններ,  սոցիալականմանկավարժը  կարող  է  էական  փոփոխություններ  կատարելնրանց  արժեքային  համակարգում,  վարքաձևերում,  ձևավորվածփոխհարաբերություններում,  ինչը  հնարավորություն  է  տալիսվերագնահատելու  ստեղծված  իրավիճակը,  սեփական  ներուժը  ևշարժիչ դեր կատարել արագ հարմարման համար [1]։
 Վերը  նշված  գործառույթների  իրականացման  արդյունավետությունն  անշուշտ  պայմանավորված  է  սոցիալական  մանկավարժիմասնագիտական  գիտելիքների  մակարդակով,  մասնագետի  անձնայինորակներով,ներկայացվող  պահանջներինհամապատասխան գործունեության իրականացմամբ։
 մասնագիտությանըԱյս  հետազոտության  շրջանակում  մեր  կողմից  իրականացվել  էսոցիոլոգիական  հարցում,  որի  նպատակն  է  որոշել  և  հաստատելսոցիալական  մանկավարժի  դերի  կարևորությունը,  հստակեցնելսոցիալական  մանկավարժի  գործառույթները,  տարբեր  մասնագետներիհետ  նրա  համագործակցության  շրջանակը  ԿԱՊԿՈւ  երեխաներիապահարմարման հաղթահարման գործում։
 Հարցումներն  անցկացվել  են    Գյումրի  քաղաքի  թիվ  2,  7,  11,  23դպրոցներում,  հարցմանը  մասնակցել  են  68  մանկավարժներ,  որոնքաշխատում  են  ԿԱՊԿՈւ  երեխաների  հետ։
   Առաջադրվել  են  հարցերհետևյալ բովանդակությամբ.1.  Ի՞նչ որակներ պետք է ունենա սոցիալական մանկավարժը։
 2.  Թվարկելմանկավարժիսոցիալականհիմնականգործառույթները։
 3.  Նշել  սոցիալական  մանկավարժի  այն  գործառույթները,  որոնքապահարմարմաներեխաներիԿԱՊԿՈւուղղվածհաղթահարմանը. ենա/ տեղեկատվական-վերլուծական, բ/ համակարգող-հաղորդակցական, գ/սոցիալ-վերականգնողական, դ/ սոցիալ-կազմակերպչական։
 4.  Ո՞ր  մասնագետներն  ավելի  արդյունավետ  կարող  են  օգնել ԿԱՊԿՈւ երեխաների  ապահարմարման հաղթահարմանը.ա/ ուսուցիչ , բ/ սոցիալական մանկավարժ, գ/ սոցիալական աշխատող,դ/ հոգեբան,ե/ լոգոպեդ։
 5.  Սոցիալական  մանկավարժը  ԿԱՊԿՈւ  երեխաների  ապահարմարման  հաղթահարման  նպատակով  ո՞ւմ  հետ  է  համագործակցում։
 Առաջին հարցին հարցվողների մեծամասնությունը պատասխանելէ  հետյալ  կերպ՝  մարդասեր,  ապրումակցող,  աջակցող,  ընկերասեր,համագործակցող։
   Սա  փաստում  է  այն  մասին,  որ  սոցիալականմանկավարժն  իր  գործունեության  ընթացքում  պետք  է  ունենա  վերընշվածերեխաներիապահարմարման հաղթահարմանը։
 որակները,ԿԱՊԿՈւորոնքկօգնենԵրկրորդ հարցի վերաբերյալ հարցվողները հիմնականում թվարկելեն հետևյալ գործառույթները՝ կրթող,  վերականգնող, տեղեկատվական,համակարգող,  թերապևտիկ։
   Այս  հարցի  պատասխանները  վկայում  ենայն  մասին,  որ  դպրոցներում  սոցիալական  մանկավարժներնիրականացնում են հիմնականում վերը նշված գործառույթները, և միայնդրանց մասին հարցվողներն ունեն պատկերացումներ։
 Երրորդ  հարցի  պատասխաններում    հարցվողները  հիմնականումնշել  են  տեղեկատվական-վերլուծական,  համակարգող-հաղորդակցական գործառույթները (տե՛ս գծ. 1)։
  Սա փաստում է այն մասին, որ մերկողմից  առաջարկված  գործառույթներըչեն  կիրառվումԿԱՊԿՈւ երեխաների ապահարմարման հաղթահարման գործում։
 լայնորենԳծապատկեր 1.Չորրորդ հարցին տրվել են հետևյալ պատասխանները . ա/ ուսուցիչ -12բ/ սոցիալական մանկավարժ - 50 գ/ սոցիալական աշխատող - 3դ/ հոգեբան - 3ե/ լոգոպեդ - 0Պատասխաններիվերլուծության  արդյունքիցհարցվողներիմանկավարժի դերը (տե՛ս գծ. 2)։
 մեծամասնությունըկարևորելերևումէորսոցիալականէ,Գծապատկեր 2.մանկավարժների,Հինգերորդ  հարցի  վերաբերյալ  հարցվողները  բավականին  լայնշրջանակ  են  առանձնացրել։
   Տրվել  են  հետևյալ  պատասխանները.սովորողների,հանրույթի,տնօրինության,  համայնքի,  քաղաքային,  մարզային,  հասարակական,միջազգային    տարբեր  կազմակերպությունների  հետ։
   Տրված  պատասխանները  վկայում  են  այն  մասին,  որ  սոցիալական  մանկավարժն  ունի համագործակցության լայն հնարավորություններ, և դրա մասին տեղյակեն հարցվողները։
 Եզրահանգում։
 կատարված Այսպիսով,ծնողների,ողջմերկողմիցմասնագիտական  գրականության  ուսումնասիրությունները,  սոցիոլոգիական հարցումների արդյունքների վերլուծությունները ցույց տվեցին,որ.•  ԿԱՊԿՈւ  երեխաների  ապահարմարումը  կարող  է  պատճառհանդիսանալ  բազմաթիվ  այլ  հիմնախնդիրների,  որոնք  կարող  ենսահմանափակելհնարավորությունները։
 կենսագործունեությաննրանց•  Սոցիալական  մանկավարժի  կողմից  իրականացվող    գործառույթների  արդյունավետությունը  պայմանավորված  է  սոցիալականմանկավարժի մասնագիտական և անձնային որակներով։
 •  Սոցիալական  մանկավարժի  կողմից  իրականացվող  մի  շարք գործառույթներ կարող են  ուղղված լինել  նաև ԿԱՊԿՈւ երեխաներիապահարմարման հաղթահարմանը։
 •  ԿԱՊԿՈւ  երեխաների  ապահարմարման  հաղթահարման  գործում մեծ  դեր  ունի  սոցիալական  մանկավարժը։
     Այդ  գործում  կարևոր  եննաև տարբեր մասնագետների հետ  համագործակցությունները։

Հոդվածում  ուսումնասիրվում  է  սոցիալական  մանկավարժի  դերը  ԿԱՊԿՈւ  երեխաների  ապահարմարման  հաղթահարման  գործում։
   Քննարկվում  են  սոցիալական  մանկավարժի    կողմից  իրականացվող  գործառույթները,  համագործակցության  շրջանակը։
   Առաջարկվում  են  գործառույթներ,  է  իրականացնել ԿԱՊԿՈւ երեխաների ապահարմարման հաղթահարման  գործում։
