ՍՈIALԻԱԼԱԿԱՆ ՔԱICԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ԿՅԱՆՔԻ ԿՈANDՄԻ R ԻՐԱՎՈՒՆՔ մարդկության պատմության մեջ դժվար է գտնել մի հասարակություն, որտեղ անհավասարություն գոյություն չուներ:  Բայց կարելի է պնդել, որ անհավասարությունը բերում է փոփոխության պահանջի, որը արձագանք գտավ մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում: Բավարար կենսամակարդակի իրավունքի զարգացումը այդ պահանջներից մեկի բավարարման արդյունք էր:  Առաջին անգամն էր, որ բրիտանական արհմիությունները հանդես եկան այս պահանջով:  Վերջինս 1870-ական թթ. Նրանք պայքարում էին աշխատողների իրավունքների համար ՝ պահանջելով, որ գործատուները նվազագույն աշխատավարձը մոտեցնեն արժանապատիվ կենսամակարդակին:  Այս ժամանակահատվածում կենսամակարդակի վերաբերյալ ուսումնասիրություններ սկսվեցին և շարունակվում են մինչ օրս, որոնց հիմնական խնդիրն է որոշել բավարար կենսամակարդակի սահմանը:   Գոյություն ունեցող մոտեցումները բավականին տարբեր են: Մի դեպքում հաշվի է առնվում միայն նյութական անվտանգությունը, մյուս դեպքում ընդգծվում է հասարակական կյանքում մարդկային ներգրավվածության մակարդակը: Կենսամակարդակի ուսումնասիրության վրա էական ազդեցություն ունեցավ մարդու իրավունքների դասավանդումը:   Այս ազդեցության ելակետ կարելի է համարել ՄԱԿ-ի կողմից ընդունված Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածը, որում ասվում է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր ընտանիքի առողջության և բարեկեցության համար բավարար կենսամակարդակի իրավունք, ներառյալ սնունդը: , հագուստ, բնակարան, առողջապահություն և հիմնական սոցիալական ծառայություններ, ինչպես նաև գործազրկության, հիվանդության, այրիության, ծերության կամ իր կամքով ցանկացած այլ գոյության իրավունք, եթե անհրաժեշտ են միջոցներ »:   Հռչակվեց վեհ նպատակ այն աշխարհի ստեղծումը, որտեղ մարդիկ կվայելեին խոսքի և հավատքի ազատությունը և զերծ կլինեին վախից և կարիքից:  Այս դրույթի իրականացման պայմաններից մեկը արտահայտված է Հռչակագրի 25-րդ հոդվածում: Ավելի ուշ ՄԱԿ-ը նույնպես անդրադարձավ բավարար կենսամակարդակի ապահովման խնդրին:  1978-ին ՄԱԿ-ի փորձագիտական ​​խմբի կողմից մշակվել է ցուցանիշների համակարգ, որն այժմ օգտագործվում է միջազգային մակարդակում `բավարար կենսամակարդակի մակարդակը որոշելու համար:   Այն ներառում է ցուցանիշների 12 հիմնական խմբեր .1. Birthնելիության մակարդակ, մահացություն այլ ժողովրդագրական բնութագրեր, 2. Սանիտարահիգիենիկ կենսապայմաններ, 3. Սննդամթերքի սպառում, 4. Բնակարանային պայմաններ, 5. Կրթություն և մշակույթ, 1 Դոբրենյակով Վ., Կրավչենկո Ա., Սոցիոլոգիա, Մոսկվա, 2001, էջ 350: 6. Աշխատանքային պայմաններ, 7. Բնակչության եկամուտներ և ծախսեր, 8. Կյանքի և սպառման գներ, 9. Տրանսպորտ, 10. Հանգստի կազմակերպում, 11. Սոցիալական ապահովություն, 12. Մարդու ազատություն: Սրանք կյանքի այն ասպեկտներն են, որոնք մեծապես որոշում են հասարակության մեջ մարդու գործելու ունակության աստիճանը: Ավելին, 1990 թ.-ին «Մարդկային զարգացման ինդեքս» վարկանիշային հետազոտության շրջանակներում, որն իրականացվել է 2007 թվականից, ֆինանսական հնարավորությունները դիտարկվել են որպես մարդկային զարգացման միջոց, իսկ մարդկային զարգացումը մեկնաբանվել է որպես մարդկային կարողությունների ընդլայնման գործընթաց 1: Նշված գործողություններն իրականացվել են միջազգային մակարդակով:   Փորձենք նրանց նայել բավարար կենսամակարդակի իրավունքի էությունը բացատրելու տեսանկյունից:   Բավարար կենսամակարդակի իրավունքը կարելի է համարել մարդու սոցիալական իրավունքների հիմքը:  Մենք ունենք աշխատանքի, սոցիալական ապահովության, կրթության այլ իրավունքներ, բայց որքանո՞վ պետք է իրականացվեն այդ իրավունքները, որտե՞ղ են սկսվում և ավարտվում պետության պարտականությունները:   Այս հարցերի պատասխանը կարելի է գտնել, եթե մենք սահմանենք կյանքի մակարդակը: 1960-ականների անգլիացի սոցիոլոգ Թ. Մարշալը, շրջանառելով սոցիալական իրավունքներ հասկացությունը, այն սահմանեց որպես իրավունքներ, որոնք քաղաքացին ձեռք է բերում օրենքի ուժով. ՀՀ օրենքի ուժով այն իր յուրաքանչյուր քաղաքացու տրամադրել է մի շարք սոցիալական իրավունքներ, այդ թվում `ՀՀ Սահմանադրության 34-րդ հոդվածում ամրագրված բավարար կենսամակարդակի իրավունք: «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր ընտանիքի համար բավարար կենսամակարդակի, այդ թվում` բնակարանային իրավունք, ինչպես նաև կյանքի պայմանները բարելավելու իրավունք:  Պետությունն անհրաժեշտ միջոցներ է ձեռնարկում այդ իրավունքի իրացման համար: »  Այս դրույթի իրականացումը սոցիալական պետություն դառնալու ձևերից մեկն է, որը նախանշված է ՀՀ Սահմանադրության 1-ին հոդվածում:  Իհարկե, իրավական դաշտը դրանով չի սահմանափակվում, բայց հոդվածի շրջանակներում մենք չենք ներկայացնի օրենքների երկար շղթա ՝ կապված բավարար կենսամակարդակի իրավունքի իրացման հետ: Մենք կկենտրոնանանք այն հիմնական քայլերի վրա, որոնք ձեռնարկվում են ՀՀ սոցիալական քաղաքականության շրջանակներում `կենսամակարդակի իրավունքի իրացման համար:   Միաժամանակ անհրաժեշտ ենք համարում այդ շղթայից առանձնացնել «Կյանքի նվազագույն ապահովագրության զամբյուղի մասին» ՀՀ կյանքի և կյանքի ապահովագրության նվազագույն բյուջեի մասին օրենքը:   Այս օրենքը բավարար կենսամակարդակի իրավունքի իրացման իրավական հիմքն է: Օրենքը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետությունում կենսապահովման նվազագույն զամբյուղի հաշվարկման և հաստատման, կենսապահովման նվազագույն բյուջեի և պետական ​​սոցիալական քաղաքականության իրականացման հետ կապերը կարգավորելու իրավական հիմքերը:   Օրենքի նպատակն է գնահատել Հայաստանի Հանրապետության բնակչության կենսամիջոցները, պետական ​​սոցիալական քաղաքականության մշակման և իրականացման ընթացքում վերջիններիս արդյունքում ստացված ցուցանիշների օգտագործումը, նվազագույն աշխատավարձի, կենսաթոշակների գնահատում, կրթաթոշակներ, նպաստներ և այլ սոցիալական վճարներ, ինչպես նաև չհարկվող եկամտի չափ:  Այնուամենայնիվ, օրենքի կիրառումը սահմանափակ է, քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունում կենսապահովման նվազագույն զամբյուղը դեռ հաստատված չէ:  Արդյունքում, ՀՀ ԱՎSS-ի կողմից իրականացված «Բնակչության ամբողջական հետազոտության» արդյունքները, մասնավորապես `սպառողական զամբյուղի արժեքը, որպես փաստացի հիմք են ընդունվում կառավարության կողմից աշխատավարձերի, կենսաթոշակների և այլնի չափը որոշելու համար: սոցիալական վճարներ Խոսենք Հայաստանում իրականացվող սոցիալական քաղաքականության մասին: Տեսնենք, թե ինչ ազդեցություն է ունենում դրա բավարար կենսամակարդակն ապահովելու վրա: Դեռևս 2003 թ.-ին աղքատության հաղթահարման ուղղությամբ սոցիալական քաղաքականության դերը ուսումնասիրվեց Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի շրջանակներում:  Հատուկ ուշադրություն է դարձվում մարդու կյանքում առաջացող սոցիալական ռիսկերին, որպեսզի պետությունը կարողանա կարգավորել, նվազեցնել և կարգավորել այդ ռիսկերը: Առանձնացված են սոցիալական ռիսկերի պետական ​​կարգավորման երեք հիմնական ոլորտներ `սոցիալական օգնություն, կենսաթոշակներ, սոցիալական այլ ապահովագրություն, զբաղվածություն:   Հետևյալ քայլերը համապատասխան են այդ ոլորտներում. • Պետական ​​նպաստների ոլորտում նպաստառու ընտանիքների հարմարեցումը շատ աղքատ տնային տնտեսություններին, միանգամից վերջ տալ նպաստներին, համակարգի հուսալիության բարձրացում, եկամուտների անապահովության գնահատում ըստ եկամտի, սոցիալական ծառայությունների կողմից ամենաաղքատների հայտնաբերում, միջին նպաստի բարձրացում: դրույքաչափ • Կենսաթոշակների ոլորտում բարեփոխումների իրականացումը 3 ուղղությամբ. Պարտադիր սոցիալական վճարներ վճարողների թվի ավելացում, վճարների չափի մեծացում և ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական ​​հիմնադրամի միջոցներից կենսաթոշակառուների շրջանակի սահմանում և հստակեցում: • unemploymentբաղվածության ոլորտում գործազրկության ապահովագրության դադարեցում, պետական ​​բյուջեից զբաղվածության ծրագրերի ֆինանսավորում, պետական ​​վերապատրաստման դասընթացների փոխարինում պետության կողմից ֆինանսավորվող աշխատանքային ծառայությունների կողմից, գործազրկության նպաստների տրամադրում ավելի կարճ ժամկետներում, ավելի խիստ պայմաններով, աշխատատեղերի ստեղծում 2003-2006թթ. Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական փաստաթուղթը զգալի առաջընթաց է գրանցել, հատկապես նյութական աղքատության կրճատման հարցում, սակայն չի կարողացել հասնել կանխատեսվող միջին կենսաթոշակ-աշխատավարձ հարաբերակցությանը, ինչպես նաև մեկ շնչին ընկնող ընտանիքի կանխատեսվող նպաստներին:   Անհրաժեշտ էր վերանայել և որոշ դեպքերում փոփոխել ԱՀՌ-ով սահմանված առաջնահերթությունները: Արդեն 2008-ին ՀՀ կառավարությունը մշակել է կայուն զարգացման ծրագիր, որի գերակայությունը շարունակում է մնալ աղքատության դեմ պայքարը:  Բնակչության բարեկեցության բարձրացումը, աղքատության հաղթահարումը և ծայրահեղ աղքատության վերացումը կայուն զարգացման ծրագրի հիմնական նպատակներն են:   Ընդհանրապես, դրա դեմ պայքարի հիմնական միջոցը նպատակային սոցիալական քաղաքականությունն է, որի շրջանակներում առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում սոցիալական աջակցության, կենսաթոշակների և զբաղվածության ոլորտներին `որպես աղքատության հաղթահարման հիմնական ռազմավարություն: Ենթադրվում է, որ սոցիալական աջակցության ոլորտում պետք է բարձրացվի աղքատների կենսամակարդակը, բարձրացվի ընտանեկան նպաստների համակարգի արդյունավետությունն ու արդյունավետությունը, որոնք տրամադրվում են երկրում աղքատության և անհավասարության հաղթահարման համար:   Այստեղ առանձնահատկությունն այն է, որ ծրագիրը շեշտում է այն փաստը, որ խոցելի խմբերը ինքնուրույն ներգրավված են տնտեսական կյանքում `որպես աղքատությունից դուրս գալու հնարավոր ելք:   Այստեղ է, որ առաջին անգամ շեշտվում է հնարավորությունների ապահովումը ՝ որպես աղքատության հաղթահարման միջոց, ոչ միայն ֆինանսական աջակցություն:  Առաջնահերթությունների ցանկը ներառում է նաև սոցիալական ծառայությունների մատուցում ինչպես առանձին, այնպես էլ փաթեթի տեսքով, այլընտրանքային ծառայությունների ընդլայնում և այլն: Րագիրը նպատակ ունի իրականացնել կենսաթոշակային բարեփոխումներ, որոնք կիրականացվեն կենսաթոշակային բաշխման համակարգի պարամետրական փոփոխությունների և կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրման միջոցով:  Բարեփոխումները նախատեսում են.  Խստացնել կենսաթոշակ նշանակելու պայմանները, , ել Բարեփոխել արտոնյալ կենցաղի Պարտադիր աշխատանքային հիվանդությունների ապահովագրության համակարգը: Employmentբաղվածության քաղաքականությունը նախատեսում է զբաղվածության ընդլայնում այնպես, որ կրճատվի աշխատող աղքատների թիվը, այսինքն `ապահովվի պատշաճ զբաղվածություն, որը երաշխավորում է աշխատավարձի բավարար մակարդակ, աշխատանքային պայմաններ, ձևականության աստիճան, ինչպես նաև կենսաթոշակային նվազագույն անվտանգություն:  Ոլորտում իրականացվող քաղաքականության երկու հիմնական ուղղությունները ձևակերպված են հետևյալ կերպ ՝ զբաղվածության և նվազագույն աշխատավարձի հավասարակշռված պաշտպանության քաղաքականություն: Կայուն զարգացման պլանում վերոհիշյալ նպատակները սոցիալական պաշտպանության ոլորտում էին, որոնք, սակայն, մասամբ իրականացվեցին համաշխարհային ճգնաժամի հետևանքների պատճառով:   Միևնույն ժամանակ պետք է նշել, որ բարեփոխումներ են իրականացվում սոցիալական պաշտպանության գրեթե բոլոր ենթաճյուղերում, որոնք կայուն զարգացման ծրագրի արդյունք են:  Այս բոլոր բարեփոխումները կարելի է բնութագրել որպես անցում պասիվ քաղաքականությունից դեպի ակտիվ քաղաքականություն, որը ենթադրում է բոլոր շահագրգիռ կողմերի ներգրավվածությունը, ինչը հանգեցնում է պետական ​​ռեսուրսների առավել արդյունավետ կառավարման:  Այս անցումն ընդգծում է այն փաստը, որ, ինչպես և ամբողջ աշխարհում, Հայաստանում մեր կենսամակարդակն ապահովելու ուղղությամբ ձեռնարկված քայլերի շրջանակներում, մենք հիմնված ենք մարդու հնարավորությունների ընդլայնման, մարդկային ներուժի հայտնաբերման և օգտագործման վրա: Թաթիկ Կարապետյան Բավարար իրավունքը ՀՀ սոցիալական քաղաքականության համատեքստում Հիմնաբառեր. Սոցիալական իրավունքներ, կենսամակարդակ, բավարար կենսամակարդակի իրավունք, սոցիալական քաղաքականություն: ։

Հոդվածի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  ՀՀ  Սահմանադրությամբ  ամրագրված  բավարար  կենսամակարդակի իրավունքի իրացման հնարավորությունները ՀՀ սոցիալական քաղաքականության համատեքստում։
  Ուսումնասիրվել են սոցիալական աջակցության, զբաղվածության և  կենսաթոշակային  ապահովության  ոլորտներում  նպատակների  և  գերակայությունների  ուղղվածությունը վերջին տարիների ընթացքում։
  Ուսումնասիրության արդյունքում պարզ է դարձել,  որ  ՀՀ-ում  անցում  է  կատարվում  պասիվ  սոցիալական  քաղաքականությունից  ակտիվ  քաղաքականության,  որտեղ  շեշտադրվում  են  մարդու  պոտենցիալի  բացահայտումն  ու  օգտագործումը, ինչպես նաև անձի հնարավորությունների ընդլայնումը։
  Սա նշանակում է, որ ՀՀ կողմից  նույնպես գիտակցվել է այն փաստը, որ բնակչությանը կարելի է ապահովել բավարար կենսամակարդակով, եթե հիմնվենք մարդկային զարգացման վրա։
