ԱՀԱԲԵԿՉՈՒԹՅԱՆ ԲԱԶՄԱԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՐԱ ՍԱՀՄԱՆՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐՈՒՄԱհաբեկչությունը  մարդկային  պատմության  մեջ  նոր  երևույթ  չէ։
   Այդ  հիմնախնդրի  ուսումնասիրությանը նվիրված բազմաթիվ գիտական աշխատություններ կան, որոնց մի մասը վերաբերում է դրասահմանման հարցին։
  Չնայած այս խնդրի վերաբերյալ գոյություն ունեցող ծավալուն ու բազմաբնույթաշխատություններին  և  դրանցում  առկա  սահմանումներին  (ներկայումս  գիտական  աշխատություններում  և  ազգային  օրենսդրություններում  գոյություն  ունի  «ահաբեկչություն»  հասկացության  շուրջ  400սահմանումներ1)՝  առայսօր  ահաբեկչության  համընդգրկուն  և  համընդունելի  միասնական  սահմանումգիտական  շրջանակներում  առկա  չէ։
   Դա  պայմանավորված  է  մի  շարք  գործոններով,  որոնք  թույլ  չենտալիս գտնել այս ֆենոմենի բնույթը բացահայտող և դրա առնչությամբ առաջ քաշվող պահանջներինու  հարցադրումներին  համապատասխանող  սահմանում։
   Խնդիրն  արդիական  է  և  ունի  տեսական  ուգործնական նշանակություն, քանի որ առաջին հերթին հենց դրանից է կախված նաև նրա դեմ վարվողպայքարի  արդյունավետությունը։
   Ավելորդ  չէ  նշել,  որ  ժամանակակից  համաշխարհային  անվտանգության  սպառնալիքների  թվում  միջազգային  ահաբեկչությունն  առաջին  շարքերում  է։
   Հասկանալի  է,  որդրա դեմ պայքարը համաշխարհային հանրության կարևորագույն հարցերից է։
  Այնուամենայնիվ, ահաբեկչության  դեմ  պայքարում  պետությունների  ջանքերը  համակարգելու  և  շոշափելի  հաջողություններարձանագրելու գործում էական բացասական ազդեցություն է թողնում տվյալ երևույթի համընդգրկունսահմանման  բացակայությունը։
   Առկա  տարակարծությունների  և  տարբեր  սահմանումների  ու  մոտեցումների պատճառով այն, ինչը մի կողմին ներկայանում է՝ որպես ահաբեկչություն, մեկ այլ սուբյեկտիմոտ  կարող  է  բոլորովին  տարբերվող  գնահատական  ստանալ։
   Այստեղից  բխում  է  ահաբեկչության,մասնավորապես`  միջազգային  ահաբեկչության  բնույթը  հասկանալու  նպատակով`  այդ  երևույթի  էությունը, նույնն է թե՝ սահմանումը հստակեցնելու անհրաժեշտությունն ու կարևորությունը։
 Ահաբեկչության բազմաբովանդակության պատճառներից մեկն այն է, որ դրան նվիրված ուսումնասիրությունները  կատարվում  են  տարբեր  բնագավառներում  (քաղաքագիտական,  սոցիոլոգիական,իրավագիտական  և  այլն),  որոնցից  յուրաքանչյուրն  ունի  իր  հետազոտական  մեթոդաբանությունը  ևխնդիրը  դիտարկում  է  իր  տեսանկյունից։
   Այսպես,  օրինակ,  ռուս  հետազոտող  Յու.  Ավդեևը  գտնում  է,որ  համաշխարհային  գիտական  շրջանակներում  գոյություն  ունի  «ահաբեկչություն»  հասկացությանբացատրության  երկու  հիմնական  մոտեցում։
   Կենսաբանական  մոտեցումն  այն  բացատրում  է  մարդու«բռնակալական» էությամբ, մարդկանց «բնական» ձգտմամբ` սպառնալու ուրիշների շահերին և օգտագործելու  բոլոր  հնարավոր  միջոցներն  այդ  նպատակին  հասնելու  համար։
   Սոցիալական  մոտեցումըհիմնվում  է  սոցիալական  գործընթացների  որոշիչ  նշանակությամբ՝  չնայած  որ  բնորոշվում  է  այս  կամայն սոցիալական գործոնների դերի և մեխանիզմների գնահատման մեծ բազմազանությամբ, որոնցովպայմանավորված  են  ահաբեկչական  գործողությունները։
   Այս  մոտեցումը  գերիշխող  է  «ահաբեկչություն» հասկացության ձևավորման և էության բացահայտման բազմազան մոտեցումների մեջ2։
 Ահաբեկչության սահմանման հարցում առկա բազմազանությունն, ըստ մեկ այլ մոտեցման, պայմանավորված է տարածաշրջանի առանձնահատկությամբ, ազգային ու պատմական ավանդույթներով,ժողովրդավարության  մակարդակով,  այս  կամ  այն  երկրում  քաղաքական  իրավիճակի  կայունությանաստիճանով, իրավագիտական դպրոցների առանձնահատկություններով3։
 Պատահական չէ, որ ահաբեկչության սահմանման հնարավորության հարցում հետազոտողներնունեն տարբեր մոտեցումներ։
  Նրանց մի մասի կարծիքով՝ միասնական սահմանում գտնելուն ուղղվածջանքերը  մի  շարք  պատճառներով  (որոնց  մասին  կխոսվի  ստորև)  չեն  կարող  վերջնական  արդյունքիհասցնել։
  Մյուս մասը, հաստատելով, որ ահաբեկչության ունիվերսալ սահմանման հարցում գիտականշրջանակներում  չի  հաջողվել  առայժմ  մեծ  հաջողություններ  ձեռք  բերել,  այնուամենայնիվ,  վստահու2 Грачев С., Терроризм и контртеррористическая деятельность։
  вопросы теории, Нижний Новгород, 2010, с. 9.թյուն  են  հայտնում,  որ  դա  ամենևին  էլ  անհնար  չէ. ավելին,  առանց  երևույթի  համընդունելի  սահմանման  չափազանց  բարդանում  է  դրա  դեմ  պայքարելուն  ուղղված  միջազգային  համագործակցությունը,ուստի, պետք է շարունակել այդ ուղղությամբ տարվող հետազոտությունները։
 Հասկացության սահմանման գործում առկա բազմաբովանդակության կարևոր պատճառ է այն,որ  պատմական  զարգացման  ընթացքում  ահաբեկչությունը  զգալի  փոփոխությունների  է  ենթարկվել`ձեռք բերելով նոր որակներ ու ընդլայնելով դրսևորման շրջանակներն ու ձևերը։
  Հենց սա մատնանշելով  է  ամերիկյան  հետազոտող  Ուոլթեր  Լաքյորը  պնդում,  որ  ահաբեկչության  ունիվերսալ  սահմանումգտնելուն ուղղված բոլոր փորձերը դատապարտված են անհաջողության։
  «Ահաբեկչության ինտերպրետացիան  բարդություն  է  ներկայացնում  մի  շարք  պատճառներով։
   Անգամ  նախորդ  դարի  ընթացքումահաբեկչության  բնույթը  զգալիորեն  փոփոխվել  է։
   Սա  վերաբերում  է  ոչ  միան  դրա  մեթոդներին,  այլևդրանում  ընդգրկված  և  ընդգրվող  մարդկանց  պայքարի  նպատակների  բնույթին...  Ահաբեկչությանորևէ սահմանում չի կարող ներառել դրա բոլոր տեսակները, որոնք տեղ են գտել պատմության ընթացքում...»1։
   Այս  հարցում  միևնույն  բարդությունն  ընդգծում  է  նաև  ամերիկյան  վերլուծաբան  ԲրյուսՀոֆֆերը. «Ահաբեկչության սահմանման բարդությունը նրանում է, որ վերջին 200 տարիների ընթացքում  տերմինի  բովանդակությունը  հաճախակի  փոփոխվում  է»2։
   Նշելով  ահաբեկչության  սահմանմանգործում հաջողության հասնելու բարդությունը՝ այս մոտեցման կողմնակիցներն ամեն դեպքում գտնումեն,  որ  առկա  են  ահաբեկչության  բնորոշ  գծեր,  որոնք  կան  ցանկացած  ահաբեկչության  դեպքում,  սակայն դրանք նույնպես բավարար չեն տվյալ երևույթի ունիվերսալ սահմանումն ապահովելու համար։
 Մյուս  մոտեցման  կողմնակիցները,  համաձայնելով  ներկայումս  ահաբեկչության  սահմանմանհարցում  առկա  բազմաթիվ  խոչընդոտների  գոյության  և  դրանք  հաղթահարելու  գործում  առկա  բարդությունների  հետ,  վստահ  են,  որ  անհրաժեշտ  է  շարունակել  այդ  ուղղությամբ  վարվող  աշխատանքները  և  հասնել  միասնական  սահմանման։
   «Ահաբեկչության  օբյեկտիվ  սահմանումը  ոչ  միայն  հնարավոր է, այլև ցանկացած լուրջ հակաահաբեկչական պայքարի փորձի անհրաժեշտ տարր է»,- գտնում էՄիջազգային հակաահաբեկչական ինստիտուտի տնօրեն Բոազ Գանորը3։
  Նույն մոտեցման կողմնակիցէ  նաև  Ահաբեկչության  և  քաղաքական  բռնությունների  կենտրոնի  հետազոտող  պրոֆեսոր  ԱլեքսՇմիդտը։
   Ընդ  որում,  երկու  հեղինակներն  էլ  պնդում  են,  որ  հետազոտությունները  պետք  է  ընթանանայնպիսի  սահմանում  գտնելու  ուղղությամբ,  որը  կպատասխանի  ակադեմիական,  ռազմավարական  ևիրավական ոլորտների հարցադրումներին4։
  Այս պարագայում ահաբեկչության սահմանման բազմաբովանդակության մեջ առանձնացվում է դրա ուսումնասիրության հարցում առկա մոտեցումների բազմազանությունը  և  հետազոտական  ոլորտների  տարբերությունները.  կախված  ուսումնասիրության  ուղղվածությունից` հարցադրումները կարող են էականորեն տարբերվել, ինչը լրացուցիչ դժվարություններէ առաջացնում «ահաբեկչություն» հասկացության սահմանման գործընթացներում։
 Ահաբեկչության  սահմանման  բարդությունը  նկատելի  է  նաև  միջազգային  կառույցների  կողմիցդրա սահմանման հարցում առաջացող դժվարությունների ժամանակ։
  Հատկանշական է, որ երբ 1937թ.  Ազգերի  Լիգան  ներկայացրեց  նման  մի  սահմանման  նախագիծ,  այն  ընդունվեց  միայն  մեկ  երկրի`Հնդկաստանի կողմից, իսկ մյուս անդամ երկրները խուսափեցին դրա ընդունումից։
  ՄԱԿ-ը ևս 1972 թ.ից փորձում է այդպիսի սահմանում գտնել, սակայն անհաջողության է մատնվում։
  Նույն իրավիճակն էՄիջազգային իրավունքի ասոցացիայում, որտեղ նույնպես այդ ջանքերն ապարդյուն են անցնում։
  Բազմաթիվ  երկրներ  գերադասում  են  ինքնուրույն  որոշել  ահաբեկչության  սահմանները։
   Նման  մոտեցումըբացատրվում  է  մի  շարք  գործոններով,  որոնցից  կարելի  է  առանձնացնել  այն,  որ  նրանց  մի  մասը  չիցանկանում  կաշկանդվել  ահաբեկչության  որոշակի  սահմանմամբ,  քանի  որ  դա  կարող  է  կոնկրետիրավիճակներում  խանգարել  նրանց  գործողություններին։
   Այդ  ամենին  զուգահեռ  համաշխարհայինհանրության մի մասն անհանգստացած է նրանով, որ ահաբեկչության դեմ պայքարը կարող է ուղղվելբոլոր ընդդիմադիր խմբերի վրա, որոնց մի մասը պայքարում է իրենց իրավունքների և ազատությունների  համար,  ուստի,  զգալի  զգուշություն  են  դրսևորում  և  փորձում  են  խանգարել  համապատասխանսահմանումների  և  օրենքների  ընդունմանը։
   Բնականաբար,  բացի  վերոհիշյալից՝  ևս  մի  շարք  գործոններ կան, որոնք այս կամ այն կերպ նմանատիպ գործընթացների վրա էական բացասական ազդեցություն են թողնում։
 Ահաբեկչության սահմանման գործում մատնանշվող խնդիրների մեջ ուրույն տեղ է զբաղեցնումայդ  երևույթի  նկատմամբ  զգայական  մոտեցումների  և  գնահատականների  սուբյեկտիվության  ծանրակշիռ դերակատարումը։
   Ըստ հետազոտող  Էպշտեյնի՝ «Ահաբեկչություն տերմինը չափազանց  բարդhttp։
 //www.transnationalterrorism.eu/tekst/publications/WP3%20Del%204.pdf։
 4 Նույն տեղում, էջ 9։
 p.  8,  հասանելիէ՝է  սահմանել,  քանի  որ  այն  կրում  է  տարաբնույթ  բովանդակային  ծանրաբեռնվածություն։
   Ավելին,  այնզգացմունքային  շղարշ  է  կրում,  ինչն  ավելացնում  է  բարդությունը  դրա  սահմանման  գործում»1։
   Միևնույն ժամանակ ակնհայտ է, որ նույն կազմակերպությունը, կախված սուբյեկտիվ մոտեցումներից, կարող է անվանվել ահաբեկչական` դրա գործունեությունը գնահատողների և որակումներ տվողների միմասի կողմից, և իրենց իրավունքների համար պայքարող մարտիկներ կամ նմանատիպ որևէ որակումստանալ մյուս կողմից։
  Ընդ որում, նրանցից յուրաքանչյուրը, որպես կանոն, ունենում է իր փաստարկված  հիմնավորումը  սեփական  գնահատականները  տալիս,  որոնք  կախված  են  սուբյեկտիվ  մոտեցումներից։
   Մասնավորապես՝  միջազգային  հանրության  կողմից  ահաբեկչության  որևէ  ընդունելի  միասնական  սահմանումը  գտնելը  չափազանց  մեծ  բարդություն  է  ներկայացնում,  քանի  որ  հաճախակի  միևնույն երևույթը քաղաքական նպատակահարմարությունից կամ աշխարհընկալման տարբերություններից ելնելով` կարող է ստանալ տարբեր որակումներ։
  Դրա վառ արտահայտությունն է, օրինակ, Ուկրաինայի  հարավարևելյան  շրջաններում  առկա  իրավիճակին  տրվող  գնահատականների  բազմաբնույթդրսևորումները.  Արևմտյան  քաղաքական  շրջանակներում  ու  ԶԼՄ-ում  միևնույն  տեղացիներին  կոչումեն «անջատողականներ», մինչդեռ ռուսական կողմը նրանց որակում է որպես «աշխարհազորայիններ»,իսկ  Կիևի  իշխանությունները`  «ահաբեկիչներ»։
   Այս  առումով  տեղին  է  նշում  ռուս  հետազոտող  Օվչիննիկովան, ով ահաբեկչության սահմանման և դրա դեմ պայքարում միջազգային համաձայնեցված միջոցառումների անցկացման դժվարությունների թվում առանձնացնում է այդ հարցում առկա գնահատականների ծայրահեղ քաղաքականացվածությունը2։
 Ահաբեկչության  սահմանման  հարցում  բազմաբովանդակության  առկայության  վրա  էական  ազդեցություն  է  թողնում  նաև  դրա  դեմ  պայքարելուն  միտված  տարբեր  գերատեսչությունների  կողմիցայդ  հասկացության  սահմանումը  սեփական  գործառույթների  իրականացմանը  հարմարեցնելու  գործոնը։
   Այսպես,  օրինակ,  ԱՄՆ-ի  հետաքննությունների  դաշնային  բյուրոյում  ահաբեկչությունը  սահմանում  են  որպես.  «Սոցիալական  կամ  քաղաքական  նպատակներին  հասնելու  համար  ուժի  կամ  բռնության  ապօրինի  կիրառումը  անձանց  կամ  սեփականության  դեմ`  կառավարությանը  կամ  քաղաքացիական  հասարակությանը  կամ  նրանց  մի  մասին  վախեցնելու  կամ  պարտադրանք  կիրառելու  համար»3։
  Մինչդեռ նույն ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարությունում ահաբեկչությունը սահմանում ենորպես.  «Անօրինական  բռնության  կամ  անօրինական  բռնության  սպառնալիքի  կիրառումը  վախ  տարածելու համար, կառավարություններին կամ հասարակություններին ահաբեկելու նպատակով, որպեսկանոն,  հետապնդած  քաղաքական,  կրոնական  կամ  գաղափարական  նպատակներին  հասնելու  համար»4։
  Այս երևույթին կարելի է հանդիպել նաև այլ երկրներում. սահմանումը տվյալ պարագայում համապատասխանեցվում  է  գերատեսչության  հետապնդած  նպատակներին  և  ունեցած  գործառույթներին։
  Բնականաբար, այդ ամենն իր ազդեցությունն է թողնում ահաբեկչության գիտական սահմանումների ձևակերպման վրա, քանի որ այս պարագայում սահմանումը գործնականում արդյունավետ պայքար մղելու առումով նշանակալի դերակատարում ունի։
 Միասնական  սահմանման  բացակայությունը  կարելի  է  բացատրել  մեկ  այլ  պատճառով  ևս.հասկացությունն ուսումնասիրողները հաճախակի կենտրոնանում են ահաբեկչական գործողությունների ժամանակ կիրառվող մեթոդների և միջոցների վրա՝ անտեսելով այն հանգամանքը, որ առաջին հերթին  պետք  է  գտնել  ցանկացած  ահաբեկչական  գործունեությանը  հատուկ,  այլ  ոչ  թե  դրա  տարբերդրսևորումների ժամանակ հանդիպող ընդհանրությունները։
  Չնայած վերոհիշյալ խնդիրներին ու ահաբեկչության  սահմանման  հարցում  առկա  բազմակարծությանը՝  կան  ահաբեկչության  որոշակի  բնորոշգծեր,  որոնք  առավել  հաճախ  են  մատնանշվում  այդ  երևույթը  հետազոտողների  աշխատանքներում։
 Օրինակ,  հետազոտողների  մեծ  մասը  հակված  է  ահաբեկչության  սահմանման  ընթացքում  «բռնություն»,  «ուժի  կիրառում»,  «քաղաքական»,  «ահ»,  «սպառնալիք»,  «հրապարակայնություն»,  «նպատակամղվածություն»  բնորոշիչ  տարրերի  կիրառմանը։
   Այս  տեսանկյունից  առկա  սահմանումների  մեջնկատվող տարբերությունները կարելի է փնտրել ընտրության և շեշտադրումների մեջ։
  Եթե փորձ կատարվի  տեսականորեն  ձևակերպել  ահաբեկչություն  երևույթը,  որը  կիրառելի  կլինի  ցանկացած  ահաբեկչական գործողության առումով, ապա, մեր կարծիքով, պետք է հաշվի առնվի այն կարևոր հանգամանքը,  որ  ցանկացած  ուղղվածության  ահաբեկչական  գործողության  ժամանակ  (կրոնական,  քաղաքական, ազգայնամոլական և այլն) առկա է շահերի բախում կամ շահերի հակասություն։
  Հետևաբար,ուղղվածության խնդիրը սահմանման մեջ առաջնային նշանակություն չպետք է ստանա և նախապատվությունը պետք է տրվի շահերի բախման և շահերի հակասությունների առկայության դրույթին։
  Սահ1  Эпштейн  В.,  Терроризм։
   проблема  определения  понятия,  Вестник  ТИСБИ  №2,  2001,  Казань,  հասանելի  է՝http։
 //old.tisbi.org/science/vestnik/2001/issue2/vest2_6[1].html.4 Նույն տեղում, էջ 31։
 մանումներում կարելի է նկատել «քաղաքական նպատակներով», «քաղաքականապես մոտիվացված»բնորոշումները, մինչդեռ «քաղաքական նպատակն» ինքնըստինքյան նույնական է առկա շահին։
  Միևնույն ժամանակ հայտնի է, որ ահաբեկչությունը համարվում է թույլ կողմի զենք ուժեղի դեմ պայքարում(այստեղ, բնականաբար, չի դիտարկվում արդարության կամ լեգիտիմության սկզբունքը)։
  Հետևաբար,ահաբեկչություն իրականացնող կողմն ունենում է համոզմունք, որ սեփական նպատակներին հասնելուև սեփական ծրագրերում առաջընթաց ունենալու այլ ճանապարհ չկա։
  Ընդ որում, կարծում ենք, որ գիտական սահմանման հարցում ահաբեկչության «զանգվածային» կամ «անհատական» բնույթին առաջնային  նշանակություն  չպետք  է  տրվի,  դա  առավել  կիրառական  է  օրենդրություններում  տվյալ  գործողությունը արտացոլելու պարագայում։
 Եթե փորձենք ի մի բերել վերոշարադրյալը և համադրենք մեր տեսակետը՝ կստանանք ահաբեկչության հետևյալ սահմանումը՝ «Ահաբեկչությունը (ցանկացած դրսևորման դեպքում) շահերի բախմանկամ  շահերի  հակասության  պարագայում  հրապարակային  բնույթ  կրող,  նպատակամղված  անօրինական բռնության (ուժի) կիրառում կամ բռնության (ուժի) կիրառման սպառնալիք է, երբ կողմերից առնըվազն մեկին անիրականանալի է ներկայանում այլ ճանապարհով փոխհամաձայնություն ձեռք բերելուկամ  սեփական  նպատակների  իրագործման  հարցում  հաջողություն  ունենալու  հնարավորությունը»։
 Կարծում ենք` այս ձևակերպումն առավել ամբողջական կարող է արտացոլել «ահաբեկչություն» հասկացության էությունը և օգտակար լինել դրա բազմաբովանդակության հարցում առկա խոչընդոտներնու դժվարությունները հաղթահարելու առումով և դյուրացնել դրա գործնական վերլուծությունը։
 Արամ ՄանուկյանԱՀԱԲԵԿՉՈՒԹՅԱՆ ԲԱԶՄԱԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՐԱ ՍԱՀՄԱՆՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ ահաբեկչություն, ահաբեկչության սահմանում, ահաբեկչության բազմաբովանդակություն, բռնության սպառնալիք, միջազգային անվտանգություն ։

Հոդվածում վերլուծության են ենթարկվել ահաբեկչության սահմանման բազմաբովանդակության վրա որոշիչ  ազդեցություն  ունեցող  մի  շարք  գործոններ։
   Առանց  դրանց  մանրամասն  ուսումնասիրության  դժվարամատչելի  է  դառնում ահաբեկչության համընդգրկուն սահմանում գտնելուն ուղղված փորձերում հաջողություն ունենալու հնարավորությունը։
  Դրա հետ մեկտեղ, ահաբեկչության միասնական սահմանման բացակայության հիմնական պատճառները  հաշվի  առնելով,  առաջարկվել  է  ահաբեկչության սահմանման  հարցում նորովի  մոտեցում,  որը  կարող է  օգտակար  լինել  գիտական  շրջանակներում  տվյալ  խնդրի  վերաբերյալ  գոյություն  ունեցող  բազմաբովանդակության խոչընդոտները հաղթահարելիս։
