Ցեղասպանությունը,  նրա  ուղղակի  կամ  անուղղակի  գեղարվեստականարձագանքները  մշտապես  առկա  են  ոչ  միայն  հայ  նորագույն  գրականությաներկերում, որոնք բերում են իրենց հատուկ տեղական նյութն ու իմաստավորմանգեղարվեստական  յուրահատկությունները,  այլև  համաշխարհային  գրականության մեջ գնալով նկատելի կշիռ են ձեռք բերում` անմիջականորեն առնչվելովհամամարդկային խնդիրների, դառնալով մի առանձնահատուկ ասպարեզ, որտեղ իրենց արտահայտությունն են գտնում փիլիսոփայական բազմաթիվ հարցադրումներ,  մասնավորապես  մարդասիրության  ճգնաժամը,  նրա  սպառումըարդեն  20-րդ  դարի  սկզբում։
   Ոճիրը,  եթե  չի  գտնում  իր  արդար  հատուցումը,դառնում է շարունակական ու շարունակվող, ահա թե ինչու այդ անցյալն անսպասելիորեն  հառնում  է  մեր  այսօրվա  մեջ,  և  մենք  հանկարծ  հայտնվում  ենքխնդիրների նույն գորդյան հանգույցում, ինչ որ դարասկզբին, վերստին կարևորվում է «սառցալեռան այն ողջ ստորջրյա հատվածը», որ սկզբում անտեսվել էրկամ մոռացության մատնվել։
 Առհասարակ ամեն մի պատերազմ գեղարվեստի մեջ թողնում է իր կայուն ուղեծիրը` բռնի մահվան, անորակելի չարության ու դաժանության (հատկապես  ժողովրդի  առավել  անօգնական  հատվածի`  ծերերի,  կանանց  ու  երեխաների  հանդեպ),  նաև  մարդկայնության  անսպառելի  դրսևորումներով,  ահաթե ինչու Հայկական ողբերգության արտացոլումները անվերջ են ու գեղարվեստորեն  ոչ  միանշանակ։
   Ռուսական  առաջին    հեղափոխության  շրջանում`դեռ1906-ին,  Հովհ.  Թումանյանը  գրում  է Փիլ.  Վարդազարյանին.  «Հիրավի, այսքանտգեղ, այսքան լիրբ, այսքան անիրավ, հրեշավոր կռիվ, ինչ որ թուրք-հայկականնէ, դժվար թե եղած լինի։
  Գուցե նախապատմական շրջաններում, երբ որ մարդիկիրար ուտում էին» /1,15/։
  Փոփոխվող ու հեռացող ժամանակներն առաջադրումեն նոր բարոյաբանական խնդիրներ, աճում է նաև ընթերցողի իրազեկությունը,գրական  շուկան  այսօր  հարստանում  է  տարբեր  գրողների  գործերով,  որոնքպերճախոս ապացույցն են այն բանի, որ հայության ապրած մեծ ողբերգությունները հեռու են ավարտվելուց կամ տեղայնանալուց։
  Մեր աշխատանքում ներկայացրել ենք արտասահմանյան գրականության՝ հիմնականում վերջին շրջանումհրատարակված որոշ նմուշներ, որոնք անդրադարձել են Մեծ եղեռնին` ճշմարտության համակողմանի բացահայտման ու մարդասիրական հարցադրումներիխորացման ձգտումով։
  Այդ բոլոր երկերի կիզակետում հանկարծ հայրենազուրկդարձած  մի ամբողջ  ժողովրդի  ու  առանձին անհատների ճակատագիրն  է,  միջազգային  դիվանագիտության  անպատեհ  ամենաթողությունը,  որ  վաղ  թե  ուշկրկին հառնելու է մարդկության առջև, ինչպես վկայում է իսպանացի գրող Գոնսալո Գուարչը իր «Սպիտակ լեռը» գրքում` անդրադառնալով մերձավորարևելյան խնդրի վաղեմի ակունքներին։
  Այդ վեպերի մեծ մասը հենվում է փաստի, վավերաթղթերի  վրա  (Գուարչ,  Այլիսլի,  Վոնեգուտ,  Յալչըն  և  այլք),  շատ  հաճախ,ինչպես, օրինակ, Գուարչի մոտ, հիշեցնում է գրական մոնտաժ` գեղարվեստական-վավերագրական  հենքով,  և  երբեմն  էլ,  բարձրանալով  մերկ  փաստից,դառնում է ողջ պատմաշրջանի ընդհանրացումը` շնորհիվ ժամանակակից կենսադիրքի և պատմական իմաստուն հեռավորության, բայց այդպես էլ չհասցնելով ձեռք բերել գեղարվեստական ծանրակշիռ արժեք … Աշխարհի մեծ գրողներիմոտ էլ ծնվում են նույն ազնիվ մտորումներն ու հույզերը` նրանց անխուսափելիորեն դարձնելով մարդկության մեծ ընտանիքի արյունակիցներ։
  Կամենում ենքառանձնակի նշել ռուս մեծ գրող Սերգեյ Գորոդեցկու վաստակը, որն առաջինըդարձավ  դեպի  մեր  ցավը,  չափակշռեց  եվրոպական  «մարդասիրական»  դիվանագիտության չարաբաստիկ նժարը Հայոց հարցի տարբեր փուլերում։
  Նա առաջինը  Հովհ.  Թումանյանի  հետ  նկատեց  հայկական  խնդրի  համամարդկայնությունը, որի մասին հետագայում գրելու էր խորագետ Դեմիրճյանը։
  «Հայ եղբայրներիս» բանաստեղծության մեջ Գորոդեցկին գրում էր. «Այնքան բան կա ձեզ սիրելու  համար»/2,  41/։
   1916-ի  գարնանը  Թիֆլիսում  ,,Русское  слово,,-ի  թղթակիցԳորոդեցկին,  պատրաստվելով  մեկնել  Վանի  տարածք`  տեղի  նահանգապետիտնօրինության տակ, սկզբում պարզամտորեն հավատացած էր, որ «դա պատերազմ է հանուն ռուս ժողովրդի կենաց  ու պատվի» /2,270/։
  Բարեբեր մի հանդիպումը Հովհ. Թումանյանի հետ դառնում է այսուհետև ողջ կյանքի շրջադարձը։
 Իր երիտասարդ բարեկամին ճանապարհելիս նա հորդորում է՝ պահպանեք երեխեքին, նաև հավելում. «Չմոռանաք և քուրդ երեխեքին։
  Նրանք էլ էնպես անտիրական են, ոնց որ մերոնք»/2, 281/։
   Տեսածի ու լսածի արձագանքը դառնում ենռուս գրողի ոչ միայն 10-ական թթ. բանաստեղծություններն ու հոդվածները, այլևնա ծրագրում է «Արևելյան վիպերգ» եռամաս էպոպեայի գրությունը (հետագայում` «Շամիրամի այգիները»), որից լույս տեսավ միայն «Վառ կարմիր մրրկասյուն»  վեպը  1928թ.։
   «Շամիրամի  այգիները»  վեպին  գրողն անդրադարձավ  ողջկյանքի ընթացքում, իսկ երկի վերջին ամբողջական տարբերակը 1970թ. հայտնաբերեց  և  հրատարակեց  Իրմա  Սաֆրազբեկյանը  նախ`,,Литературная  Армения,, ամսագրում, ապա միայն վերջերս` 2010թ.-ին,  «Վերջին ճիչը» գրքում։
  Զարմանալի արդիական այս երկը առանձնանում է ոչ միայն կյանքի բանաստեղծական ընկալումներով` ի հեճուկս այն ամենի, ինչի մասին նա ստիպված է խոսել,ծայրահեղ  զգացմունքային  հագեցումներով,  մենախոսական  շարադրանքով,այլև հարուստ ենթատեքստային մեկնաբանությամբ` իր ուղղվածությամբ ընդհուպ  հանգելով  համամարդկային  արժեքների  պաշտպանության  անհրաժեշտությանը, մարդկության եղբայրության գաղափարին։
  Ընդամենը 13 տարի է բաժանում Եղիշե Չարենցին ու Սերգեյ Գորոդեցկուն, սակայն կատարվածի ընկալումներն ու գնահատականը թույլ են տալիս հայտնաբերել ուշագրավ զուգահեռներ չարենցյան «Դանթեական առասպել»-ի և «Շամիրամի այգիներ»-ի միջև. երկու  արվեստագետներն  էլ  սիրեցին  արդեն  մեռյալներով  «բնակեցված»  այդ  երկիրը, այնուամենայնիվ, «լի հեքիաթներով ու անխռով գեղեցկություններով»։
  Չիուշանալու նաև անդառնալի կորուստների զգացումը. դեռ առաջին վերադարձիցհետո տպագրած «Ավերված դրախտը» /1916/ հոդվածում Գորոդեցկին գրելու է.«Սարսափելի է հիշողությունն այն տառապանքների, որ մարդը  պատճառում էմարդուն։
  Եվ ոչ պատերազմում։
  Կռվի մեջ ահավոր չէ տառապանքը։
  Անտանելիէ,  երբ  մտածում  ես,  որ  հարյուր  հազարավոր  խաղաղ,  անպաշտպան  մարդիկհենց  մարդկանց  ձեռքով  ենթարկվել  են  վայրագությամբ  անլուր  խոշտանգումների, մարմնի ու հոգու նրբարվեստ լլկանքների… Այն զգացումը, որով համակված կանգնում ես ջարդ ու ավերումների վայրում, ոչ մի բանի հետ չի կարող համեմատվել վշտի և ցավի ուժով։
  Անուղղելի չարիք, անջնջելի խայտառակություն,անզոր  ցասում  մարդկային  հոգուն  հասցված  անարգանքի  համար.  ահա  այնառաջին զգացմունքները, որ հարուցում է Թուրքիան» /2,52/։
  Հուլիսի 18-ին ռուսական  զորքերի  հերթական  նահանջի  հետ  ավարտվում  է  Վանի  հովվերգությունը։
  Չենք սխալվի, եթե ասենք, որ Գորոդեցկին գրողներից առաջինն ընդվզեց մեծ տերությունների, նաև ռուսական դիվանագիտության անարդար պահվածքիդեմ,  իր  վեպում  ընդգծեց  յուրայինների  անհոգի  ու  անտարբեր  դիրքորոշումը,որն արտահայտվում էր չպատճառաբանված նահանջների հրամաններով, գաղութարարի տարապատեհ հրճվանքով, մինչդեռ ռուսական զորքի գործուն մասը Եփրատից այն կողմ օգնում էր անգլիացիներին…Առանձին դրամատիզմովեն գրված այն էջերը, որոնք պատմում են ցարիզմի վարած երկդիմի քաղաքականության  մասին.  ռուսական  հրամանատարությունը  զենք  էր  բաժանել  նաևթշնամի քրդերին` իր դաշնակից հայերին բնաջնջելու համար։
  Մարդասեր գրողըխորամուխ է այն հոգեբանական խնդիրներին, որ  հետևանքն են ցեղասպանության. «Հոգնությունն ու վիշտը նրանց միջից դուրս էին մղել բոլոր ուժերը, բոլորունակությունները։
  Նրանք (խոսքը փրկվածների մասին է) մոլորվել էին ողջերիու մեռածների միջև։
  Նրանք հիմա ոչինչ  չէին իմանում, չէին կարողանում, չէինցանկանում»  /2,458/։
   Անմարդկային  տառապանքներից  հետո  հայությունըհայտնվել էր «անէության հողմապտույտի մեջ», արմատախիլ եղած, «լինելիությունից  դուրս»։
 Քսաներորդ դարի 2-րդ կեսին աշխարհի մի շարք երկրներում ձևավորվեց մի նոր գիտաճյուղ` ցեղասպանագիտությունը, որի անմիջական հետևանքներից մեկն էլ եղավ այն, որ արտասահմանյան գրականության մեջ ուժեղացավհետաքրքրությունը Հայոց մեծ եղեռնի հանդեպ։
   Մյուս կողմից էլ ժամանակ առժամանակ  մեծ  տերություններին  հարկավոր  է  լինում  «մտաբերել»  Հայկականհարցը` սեփական խնդիրները լուծելու համար, ինչպես դա եղավ 1987-ի հունիսին` Թուրքիայի մուտքը Եվրախորհուրդ փակելու նպատակով։
  Վերջին երկուտասնամյակներին  հայերեն  թարգմանվեցին  ամերիկացի  Կուրտ  Վոնեգուտի,իսպանացիներ  Մարիա  Անգլադայի,  Գոնսալո  Գուարչի,  Խոսե  Գուռիարանի,գերմանացի հրեա Էրիխ Հիլզենրաթի, ազգությամբ թուրք Քեմալ Եալչընի, Օրհան Փամուքի, ազերի Աքրամ Այլիսլիի (վերջինիս «Քարե երազներ» երկը ունի«Վեպ-ռեքվիեմ»  խոսուն  ենթավերնագիրը)  և  այլոց  գործերը։
     Այդ  երկերում,որպես  կանոն,  հայերի  հետ  կատարվածը  դիտվում  է  իբրև  մարդու  անկմանգահավեժ  ընթացքի  արտահայտություններից  մեկը,  որը  շարունակ  «հարստանում  է»  նրա  բարոյալքման  ու  նահանջի  նորանոր  փաստերով։
   Այստեղից  էլ`նման  երկերի  համամարդկային  արժեքը,  որ  քաջ  գիտակցում  են  աշխարհիգրողները։
  Վտանգված է առանձին անհատի, սոցիալական խմբերի գոյատևումը,քանի  որ    իրական  կյանքը  գնալով  հեռանում  է  մարդասիրական  իդեալներից,բացահայտորեն  խրախուսվում  են  բռնությունը,  դաժանությունը,  և  մարդունսպառնում է զոմբի դառնալու աղետը, որն արտահայտվում է նրա աչքերի դատարկությամբ, ամեն ինչի հանդեպ կատարյալ անտարբերությամբ։
  Այդ իրողությունը մարդու և մարդկայնության արժեհամակարգում է փորձում քննել թուրքգրող Օրհան Փամուքը` այդ անելով աննկատելի, առանց կտրուկ ընդգծումների,բայց  ոչ  մի  պահ  չմոռանալով,  որ  «աղքատացած  ու  խունացած»,  «միջին  խավիչափավոր կարիքի միջավայր» Կարսի կորսված  գեղեցկությունն ու բարեկեցությունը  պայմանավորվել  էին  առաջին  հերթին  հայերի  ներկայությամբ։
   Ահանման  «աննկատելի»  մի  դիտողություն.  «Եղել  են  նաև  մարդիկ,  ովքեր  այստեղապրել  են  Հայկական  պետության  ժամանակներից,  և  նրանց`  դեռ  1000  տարիառաջ կառուցած վանքերից մի քանիսն իրենց ողջ հրաշագեղությամբ կանգունեն  առ  օրս»  /3,27/։
   Այսպիսով,  վեպի  էջերով  շարունակ  անցնում  է  հայկականթեման`  «ուրվականների  նման  միայնակ,  լքված  ու  անբնակ  հնամյա  տների»տեսքով,  հայ  դարբինների  վարպետության  համր  վկաներով,  «Անի  ուրվականքաղաքով»։
   Իսկ  ազերի  լրագրողին  ամբոխից  մեկը  հարց  է  տալիս.  «Ու՞ր  ենԿարսի և Անատոլիայի միլիոնավոր հայերը»/3,264/։
  Գրողի ուշադրության կենտրոնում  կամայականությունն  է,  հայրենակիցների  մոլեռանդությունն  ու հետամնացությունը։
  Այդ մասին են վկայում նաև վեպի բնաբանները, որոնցից մեկը՝հղված  Բրաունինգից,  հռչակում  էր.  «Մեր  ողջ  ուշադրությունը  բևեռված  է  համայն գոյի վտանգավոր ծայրահեղություններին»։
  Կենցաղային աննշան թվացողմանրուքը  այստեղ  կարող  է  ստանալ  կենաց-մահու  նշանակություն։
   Նախկինքաղաքապետին սպանել են այն պատճառով, որ փլվել է անօրինական կառուցված մի պատշգամբ։
  Ուշագրավ է, որ վեպի կենտրոնական դեմքը` Քերիմը կամպարզապես Կան, 12 տարի արդեն քաղաքական վտարանդի է Գերմանիայում,թեև երբեք  չի  զբաղվել քաղաքականությամբ։
   Քաղաք  ժամանող  յուրաքանչյուրոք  պարտավոր  է  ներկայանալ  ոստիկանատուն`  ըստ  1940թ.  ի  վեր  արմատավորված գավառական սովորության, իսկ քաղաքային լրատվության 90%-ը տրամադրում  են  նահանգապետն  ու  անվտանգության  վարչությունը`  հաղորդելովնաև այնպիսի դեպքերի մասին, որոնք դեռ տեղի չեն ունեցել։
  Սարսափելին այնէ,  որ  քաղաքում  կատարվող  սպանություններն  ու  ինքնասպանությունները  ոչմեկին  չեն  զարմացնում  և  կատարվում  են  առանց  որևէ  ակնհայտ  պատճառի,ասես  իբրև  ինքնին  հասկանալի  երևույթներ,  որոնք  մտել  են  առօրյա  կյանք  ևդարձել  կենցաղի  անբաժանելի  մաս։
   Կան  իր  բանաստեղծություններից  մեկնանվանել է «Վայր, ուր չկա ալլահ»։
  Կարսն իրենով ընդհանրացնում է երկրի այնբազմաթիվ    քաղաքների  դժբախտ,  հուսալքված,  ձախողակ,  հուսահատությանմատնված  մարդկանց,  որոնց  դեմքին  պարտության  հավիտենական  կնիքն  է։
 Վեպում  ինչ-որ  տեղ  խաղարկվում  է  մարկեսյան  «Նահապետի  աշունը»  վեպիքաղաքական  սցենարը,  որ,  ի  դեպ,  գեղարվեստական  արձագանքներ  ունեցավաշխարհի տարբեր գրականություններում` ապացուցելով ժամանակակից պետական կառավարման համակարգերին բնորոշ ալոգիզմը, հակաժողովրդականբովանդակությունը, «թատերական հեղափոխությունները»։
  Գրողը համոզված է.«Մեր ողորմելի կյանքը ոչ մի դեր չունի մարդկության պատմության մեջ։
  … Եվմենք կմնանք աննշան մի հավաքականության ներկայացուցիչներ, ովքեր խեղդվում են իրենց փոքրոգի, անմիտ վեճերում, ովքեր իրար կոկորդ են կրծում այնպատճառով, թե կանայք ինչ են քաշելու գլխներին. կբացվեն ճանապարհները, և«թատերական հեղափոխությունը» կավարտվի»/ 3, 272/։
 Չեխովի,  Շուկշինի,  Այթմատովի  ու  Մարկեսի  գործերի  թարգմանիչն  էեղել  Աքրամ  Այլիսլին,  որի  «Քարե  երազներ»  վեպի  հիմքում  1988-90թթ.  հայադրբեջանական «համակեցության», Սումգայիթի ու Բաքվի հայկական ջարդերի անդրադարձն է` ենթախորքում հավելելով նաև նախիջևանահայության` անցած դարասկզբի կոտորածների մշտատև հետևանքները։
  Վեպը ռուսերեն բնագրից վարպետորեն թարգմանել է Արտակ Վարդանյանը։
  Բրիտանական «Ինդեփենդենթ» թերթին տված հարցազրույցում գրողը հաղորդել է, որ իր գիրքը «հաշտեցման մասին» է։
  Մեկ այլ հարցազրույցում գրողն ասում է, որ դեռ տարիներառաջ գրած այս գիրքը տպագրության հանձնելու որոշմանը խթանել է ՌամիլՍաֆարովի հետ կապված միջադեպը՝ այնքան բնորոշ երկու հարևան ազգերի՝տասնամյակներով  ամրագրված  փոխհարաբերությանը։
   «Երբ  տեսա  խելահեղարձագանքն ու հայերի և ադրբեջանցիների միջև թշնամության չափ ու սահմանչճանաչող, միտումնավոր բորբոքվող այդ մոլագարությունը, որոշեցի տպագրելվեպս»,-  գրում  է  նա  /4,5/։
   Կարծում  ենք`  վեպը  մեր  օրերի  լրջմիտ,  անաչառ  ուհամարձակ  գործերից  է`  նվիրված  «իրենց  հեռանալով անդարմանելի ցավ  թողած» հայրենակիցների՝ ագուլիսցի հայերի հիշատակին։
  Գրողի միկրոտիեզերքը  «բռնի դավանափոխված ու  հայաթափված» Ագուլիսն է։
   Գրողը  կատարվածահասարսուռ  ոճիրներից  ավելի  քան  2  տասնամյակ  անց  ապաշխարում  է`«ասես հետևելով աստվածաշնչյան իմաստությանը, որ ճշմարտության խոստովանանքն ինքնին ազատագրում է» /4,8-9/։
  Յուրովի դժբախտ են վեպի բոլոր գործող  անձինք`  դահիճներից  մինչև զոհերը։
  Անեծքի  ու  տարաբախտության  խարանն ընդմիշտ դրոշմված է այն մարդկանց ու նրանց սերունդների հոգիներումու  ճակատներին,  ովքեր  առաջնորդվել  էին  կույր  ատելությամբ  ու  մոլեռանդությամբ,  ոտնահարել  համակեցության  ու  կրոնական  հանդուրժողականության  համամարդկային  դարավոր  օրենքները։
   Հայ  ծերունու  լլկված  դիակը պաշտպանելու  համար  դաժանորեն  գանահարված  Սադայ  Սադըղլին  և  նրանհիվանդանոց հասցնող Նավարիշ Կարաբախլին հիշեցնում են, ըստ հեղինակի,Դոն  Կիխոտի  ու  Սանչո  Պանսայի պատմության  ամենատխուր  էջը.  հսկա  քաղաքում  խոշտանգված  ու  սպանված  յուրաքանչյուր  հայի  հետ  կարծես  հենցիրենք էին խոշտանգվում ու սպանվում։
  Ամենաթողության ու ոճիրի   այս մթնոլորտում  «հանգիստ կարելի է երկրի երեսից ջնջել ցանկացած մարդու, եթե նրաթիկունքին ոչ ոք չի կանգնած»/4, 30/։
  Ցավոք, մարդ արարածը շատ դյուրությամբէ  համակերպվում  շուրջբոլոր  տիրող  մթնոլորտին,  սակայն  Մոսկվայից  վերադարձած բժիշկը 3 տարվա ընթացքում հասցրել է փոխել վերաբերմունքը «և՛ կրոնի, և՛ հայրենիքի, և՛ հենց Մարգարեի հանդեպ», որ պատճառ էին դարձել նրաանձնական ողբերգության։
  Բնորոշ է, որ Այլիսլին տեսնում է առհասարակ մարդու անկումը. մարդիկ` հայ թե ազերի, շրջում են այլևս մոլեռանդ ամբոխով, նախիրներով։
 «Եվ խոսելու, գոռալու, փառաբանելու լիակատար իրավունքը տրվածէր  միայն  այդ  ամբոխներին։
   Տարօրինակ  էր  նաև  այն,  որ  այդ  արարածներիբացականչած  բառերի  քանակը  հավասար  էր  այն  բառերի  քանակին,  որոնք,հավանաբար, որսի ժամանակ նախամարդիկ էին օգտագործում» /4,63-64/։
  Գիտակցությունը կորցնելուց  ի վեր դերասան Սադայը, որի տոհմում ոչ մեկը չէրունեցել  գոնե  մի  կաթիլ  հայկական  արյուն,  իր  մտասևեռումների  մեջ  կա՛մ  իրԱուլիս- Այլիսում է, կա՛մ էլ Էջմիածնի ճանապարհը բռնած` պատրաստվում էապաշխարելու և կրոնափոխ լինելու։
  Համամարդկային բարձր արժեքների հետամուտ է նաև բժիշկ Աբասալիևը, որի համակրանք-հակակրանքները առնչություն չունեն ո՛չ հայերի, ո՛չ էլ մահմեդականների հետ. «Դա, ավելի շուտ, մարդուկողմից ճշմարտությանը հավատարմության ևս մի յուրօրինակ և հիրավի ազնիվդրսևորում  էր»/4,  94/։
   Նա  երկարամյա  իր  դիտողությունների  հիման  վրահամոզվել  է,  որ  սպանված  հայերի  մասին  հիշողությունը  չի  կարող  հանգիստտալ նրանց տներում ապրող թուրքերին. «Այն այլիսցի ընտանիքներում, որոնքհայի տուն են բռնազավթել, հոգեկան հիվանդներ կան։
  … Ոչ մի մարդ Այլիսում,ով այն ժամանակ հայերի հանդեպ բռնությունների միջոցով է մտադիր եղել բարեփոխել իր կյանքը, մինչև հիմա հանգիստ չունի»/4, 85-86/։
  Ուշագրավ է, որ բոլորովին այլ ոգով ու ոճով գրված մեկ այլ` Էլիֆ Շաֆաքի «Ստամբուլի ընկեցիկը»վեպում /2006/, սյուժետային հանգույցները նույնպես բերում են անխուսափելիհատուցման գաղափարին, մինչդեռ նրա կենտրոնական հերոսը` Մուստաֆան,օտարվել էր ընտանիքից` փորձելով ազատագրվել անցյալի մղձավանջներից։
 Բարձր  ներշնչանքով  է  գծված  Ագուլիսի  ու  նրա  բնիկների  պատկերը,մարդիկ,  ովքեր  երբեք  չէին  դադարել  իրենց  հրաշք  եկեղեցիները  կառուցելուց,իրենց գրքերը գրելուց և իրենց Աստծուն երկրպագելուց … Իր հերոսներից մեկիմիջոցով հեղինակը գրում է, որ իսկական սերը չի ճանաչում ոչ մի սահման. «Այդսերը  մաքուր  հայելի  է,  որտեղ  արտացոլվում  են  միայն  բարությունն  ու  գթասրտությունը» /4, 70/։
  Այդպիսի բարձր սիրով ու նվիրումով է գրված «Քարե երազներ» վեպը։
 Այսպիսով,  ժամանակակից  գեղարվեստական  արձակը  ակտիվորենստանձնել է մի մեծ առաքելություն. ականատես բարձր մշակույթի կործանման,մարդկային կեցության հենց հիմքերի խարխլման` այն՝ իբրև հակակշիռ, հանդես  է  գալիս  հավերժական  ճշմարտությունների,  անանց  արժեքների  բացահայտման ընդգծված միտումով։
  Երբեմն այդ երկերին բնորոշ քաղաքական հագեցվածությունն սկսում է գործել ի վնաս դրանց գեղարվեստական կողմերի, ինչպես երևում է Գուարչի վեպերում (Հայոց կտակը, Սպիտակ լեռը)։
  Տեղին է այսպարագայում հիշել Ստենդալի նկատումը, որ վկայակոչում է Օրհան Փամուքը.«Քաղաքականությունը գրական ստեղծագործության մեջ հնչում է կոպիտ, ինչպես ատրճանակը, որը կրակում է համերգի ժամանակ, սակայն դա այն է, ինչանտեսել չենք կարող…»/3, 9/։
 Գնալով ընդհանրական է դառնում  մի միտում, որի համաձայն՝ հայերիցեղասպանությունը առավել քան երբեք աղերսներ է ստանում մարդ էակի աղավաղվող բնության հետ, թույլ է տալիս ճանաչել նաև մեզ` արժևորված «դրսից»։
 Կատարվածը չի կարող անտեսվել, քանի որ շարունակում է մնալ «չսպիացածվերքը», որը «հարստանում է» մարդկային բարոյալքման ու նահանջի նորանորփաստերով։
  Անպատիժ ու չդատապարտված ոճիրը շարունակական է … Այստեղից էլ` նրա համամարդկային նշանակությունը, որ քաջ գիտակցում են աշխարհի գրողները; Վտանգված է ամեն մի անհատի, հանրության գոյավիճակը,ժամանակն է կանգ առնելու, քանի որ պայթող ականը հենց մեր կողքին է։
  Իսկմյուս կողմից՝ մարդուն սպառնում է զոմբի դառնալու աղետը, որն արտահայտվում է նրա աչքերի դատարկությամբ, ամեն ինչի հանդեպ կատարյալ անտարբերությամբ։
   Ժամանակակից  վեպը,  դիմելով  անցյալի  վերաիմաստավորմանը,դառնում է է՛լ ավելի բարդ ու բազմանշանակ, քանի որ ակնհայտ է հումանիստական քաղաքակրթության սպառումը, մարդկային փոխըմբռնման անհնարինությունը նույնիսկ միևնույն էթնիկական սահմաններում։
  Տասնամյակների հեռավորությունը  չի  խլացնում  կորուստների  ցավը,  և մեր  օրերում  գնալով  հրատապ է դառնում ամենաէականի մասին հարկավոր լրջությամբ արտահայտվելու ձգտումը. անցյալը անսպասելիորեն հառնում է մեր այսօվա մեջ, և մարդկությունը հաճախ հայտնվում է հարցադրումների նույն մոգական շրջանակներում։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Թումանյան Հ., Փիլիպոս Վարդազարյանին // Երկերի լիակատար ժողովածու,հ. 10, Եր., ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հր., 1999, էջ 14-16։
 2.   Գորոդեցկի Ս., Վերջին ճիչը, Եր., «Էդիթ Պրինտ» հր., 2010, 591 էջ։
 3.  Փամուք Օրհան, Ձյունը, Եր., «Անթարես» հր., 2006, 406 էջ։
 4.  Այլիսլի Աքրամ, Քարե երազներ, Եր., «Գրաբեր» հր., 2013, 192 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՀակոբյան Անահիտ Գուրգենի - բ.գ.թ., ԳՊՄԻ-ի արտասահմանյան գրականության ամբիոնի  դոցենտ, E- mail։

Մեծ  եղեռնը    գրեթե  անմիջապես  արձագանքներ  ունեցավ  արտերկրի  գրականության մեջ, կապվեց համամարդկային խնդիրներին`տասնամյակների  ընթացքում լրացվելով  բարբարոսության նորանոր փաստերով, որոնք հրատապ  են դարձնում երևույթի քննության նոր մեկնակետեր։
  Դրանցից ամեն մեկը` ուղղակի թե միջնորդավորված, բերում է որոշակի հայեցակարգ` դիտված իր ազգային ու ժամանակային հեռավորությունից։
  Մեր հոդվածում փորձում ենք ներկայացնել արտասահմանյան որոշ վեպերի կարևոր էջեր, որոնք առանձնանում  են  հարցադրումների  լայնությամբ,  սկզբունքայնությամբ  ու  հղացման  ինքնատիպությամբ։
