Հոդվածում քննարկվում են հրշեջ-փրկարարական դասընթացների հոգեբանական առանձնահատկությունները և հարմարվողականության օրինաչափությունների ուսումնասիրման ռազմավարական մոտեցումներին վերաբերող հարցեր:  Մեր ընթացիկ հետազոտության մեջ դրված խնդիրներից մեկը `հրշեջի հարմարեցման բաղադրիչների համապարփակ բանաձևի ստեղծումն է` տարբեր մասնագիտական ​​ոլորտներում օգտագործելու համար:  Սույն հոդվածում բարձրացված խնդրի հրատապությունն ու հրատապությունը թելադրված է նշված խնդրի իրագործմամբ:  Ակնհայտ է, որ արտակարգ իրավիճակները հասարակության պատմությունն ուղեկցող անխուսափելի երեւույթներ են:   Հասարակության զարգացման ներկա փուլը զերծ չէ զանազան աղետներից, ուղեկցող և դրան հաջորդող արտակարգ իրավիճակներից, որոնք անկանխատեսելի են դարձնում մարդու կյանքի հետագա ընթացքը:   Նման իրավիճակների հետ գործ ունենալը պահանջում է ժամանակակից մոտեցում:  Արտակարգ իրավիճակների և ճգնաժամի մասին օրենքը շատ կարևոր է այսօրվա հասարակության համար, քանի որ ցանկացած արտակարգ իրավիճակում արդյունավետ աշխատանք կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է ունենալ սոցիոլոգիական, սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-տնտեսական և գիտելիքների վրա հիմնված այլ գիտելիքներ, որոնք կարող են լինել նախկինում գիտեին արտակարգ իրավիճակների մասին: այդ ժամանակ հրշեջ-փրկարարներում ի հայտ եկող մտավոր դրսեւորումների առանձնահատկությունները, ճիշտ գործելու պատրաստակամության մակարդակը գնահատելու համար և այլն:  Փրկարարի մոտիվացիայի համակարգի կառավարումն իր 10 ՀՈԳԵԲԱՆՆԵՐԻ միջոցով կամ դրսից (հատուկ հոգեբան, մենեջեր և այլն) կարող է սթրեսի կարգավորման ազդեցություն ունենալ որոշակի սթրեսի սահմաններում:   [1; 68] Մեր հետազոտության նպատակն է պարզել արտակարգ և ճգնաժամային իրավիճակներում հրշեջ-փրկարարների հոգեբանական վերապատրաստման առանձնահատկությունները և սթրեսակայունությունը:  Հետազոտական ​​մասը մեր կողմից իրականացվել է ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարության հրշեջ-փրկարարական ջոկատների հրշեջ-փրկարարների հետ:  Հետազոտությունն իրականացնելու համար օգտագործվել են անկախ փորձագետների գնահատման հետևյալ մեթոդները. Դիտում, զրույց, հարցում և հետևյալ փորձարկման մեթոդները. Հոլմսի սթրեսի «2» -ում վատ հարմարվողականության և նյարդահոգեբանական կայունության ռիսկի ախտորոշման մեթոդաբանություն: T. Հոլմսի և Ռահեի սթրեսի հայտնաբերման և սոցիալական հարմարվողականության մեթոդներ: որի հիման վրա կազմվել են հրշեջ-փրկարարների անհատական ​​ու խմբային հոգեբանական բնութագրերը:  Իրականացված հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել են մի շարք օրինաչափություններ, որոնք, իրենց բնույթով, լույս են սփռում մարդու մտավոր աշխատունակության խնդրի հոգեբուժաֆիզիոլոգիական մեխանիզմների բացահայտման գործընթացի վրա:  Այսպիսով, հետազոտության արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ մտավոր աշխատանքը հիմնված է խառնվածքի ուժեղ տեսակների, դրանց նյարդային պրոցեսների առանձնահատկությունների վրա (չնայած փրկարարի գործունեության բնույթն ինքնին պահանջում է ուժեղ տեսակներ):   Մյուս կողմից, գործունեության ընթացքում փրկարարները մեծ փորձ են ձեռք բերում ինքնակառավարման և ծանր իրավիճակներում մոբիլիզացման հնարավորությունների ակտիվացման գործում:  11 ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Բացի այդ, փրկարարական գործողությունն ինքնին դեռ ամբողջությամբ ուսումնասիրված չէ, դեռ պարզ չէ, թե որն է այն մեխանիզմը, որով փրկարարն օգտագործում է իր մտավոր ուժերը, երբ նա ցույց է տալիս օգտակար, արդյունավետ գործողություններ, ինչպիսի՞ն է նրա կրկնօրինակը, ինչ է նրա ճգնաժամային իրավիճակը ֆունկցիոնալ հնարավորությունների սահմանը:   Ավելին, հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ փրկարարների գործունեության հիմքում դրդապատճառների արտահայտումն է `պայմանավորված առաջնային և երկրորդական ծառայության մեջ գտնվելու փաստով:  Դիտարկումները ունեցել են երկարաժամկետ բնույթ, ինչը կարելի է անվանել նաև երկայնական դիտարկումներ, քանի որ դրանք արվել են երկար ժամանակահատվածում (ամիսներ և տարիներ):   Այն ենթադրում է մշտական ​​հաղորդակցություն հետազոտողի և հետազոտության օբյեկտի միջև:  Երիտասարդները (20-35 տարեկան) հիմնականում դրդված են ինքնահաստատմամբ, ավելի մեծ վստահություն ձեռք բերելով իրենց ղեկավարների կողմից ՝ ծերերը (36-50 տարեկան), ովքեր մնում են ծառայության մեջ, չթողնելով այն (գործազուրկ չլինելու ցանկություն):  Այսպիսով, հղում կատարելով հետազոտության փորձարկման մեթոդներին, մենք հասանք հետևյալ արդյունքների: 1. «Թեյլորի անհանգստության չափման մեթոդաբանություն» Այս մեթոդաբանությունը բաղկացած է 50 և 60 առանձին հայտարարություններից:   Հարցերը կարդալուց հետո նրանք պետք է պատասխանեին ՝ համաձայն են պնդումների հետ, թե ոչ:  Հետազոտության վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ հրշեջների 68% -ը տագնապի բարձր մակարդակ ունի, 20% -ը `բարձր անհանգստության, իսկ 12% -ը` ցածր անհանգստության միջին մակարդակ:  2. «Տ. Հոլմսի և Ռահեի սթրեսը հայտնաբերելու և սոցիալական հարմարվողականության մեթոդը:   Պահանջն էր հիշել վերջին մեկ տարվա ընթացքում իրենց հետ կատարված բոլոր իրադարձությունները:   Մեթոդաբանությունը բաղկացած է համապատասխանաբար 43 գաղափարից և բանալուց:  Օգտագործելով այս մեթոդը ՝ մենք պարզեցինք, որ հրշեջների 89% -ը սթրեսակայունության բարձր մակարդակ ունի, 7% -ը սթրեսակայունության ցածր մակարդակ ունի, իսկ 4% -ը ՝ ստրեսի դիմադրության սահմանափակ մակարդակ:  3. «Թ. Հոլմսի սթրեսում վատ հարմարվողականության և նյարդահոգեբանական կայունության ռիսկի ախտորոշման մեթոդաբանություն» Այս մեթոդը բաղկացած է 84 հայտարարությունից, հրշեջ-փրկարարները ստիպված էին կարդալ և պատասխանել ՝ կախված նրանից ՝ նա համաձայն է դրանց մեջ պարունակվող պնդումների հետ, թե ոչ:  Հ.Հոլմսի սթրեսում ախտորոշիչ ռիսկի և նյարդահոգեբանական կայունության ախտորոշիչ տեխնիկայի օգտագործումը ավարտվելուն պես մենք ստանում ենք հետևյալ արդյունքները.  Վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ հրշեջների 70% -ը բարձր է սթրեսի վրա, 20% -ը չափավոր է սթրեսի վրա, և միայն մոտ 10% -ը ցածր է սթրեսի վրա: ,  Հետազոտության վերլուծությունից պարզ է, որ եթե չկա նախնական հոգեբանական դասընթաց սթրեսի դիմադրության, նյարդահոգեբանական կայունության, տագնապի հոգեկան որակների միջև փոխկապակցվածությամբ, ապա կա կորստի, վշտի և այլ բացասական հոգեկան երեւույթների միտում:   Երկրաշարժից փրկված բնակչության սոցիալ-հոգեբանական խոցելիության նվազեցման գործընթացը պայմանավորված է անձի հոգեկան հատկությունների բարդ փոխկապակցվածությամբ `սթրեսակայունություն, նյարդահոգեբանական կայունություն, հոգեբանական հարմարվողականություն:  Վերջապես, կարելի է փաստել, որ ԱԻՆ փրկարար ծառայության հրշեջ ջոկատի փրկարարները պատրաստվածության բարձր մակարդակ ունեն և որևէ դեպքի մեկնումի ընթացքում վարքի, պասիվության, հակահարվածի, ճնշման, տատանման փոփոխություն չի նկատվում: ,  Մասնագիտական, պետական ​​պարտքի, պատասխանատվության, կայուն խթանման համակարգի, քաղաքացիական, անձնական բարձր գիտակցության առկայությունը նպաստում է անձի մոտիվացիոն համակարգին, կամավոր ոլորտի զարգացման մակարդակին, արտակարգ իրավիճակներում մտավոր կայունություն ապահովելու կարողությանը, ինչպես նաև դրսեւորվելու և մոբիլիզացնելու ունակությունը:   [2; 46] Սթրեսի ազդեցությունը մարդու վրա կարելի է համեմատել ջութակի լարերը քաշելու հետ: Եթե ​​լարը չափազանց կարճ է, ապա դա կստիպի խլացուցիչ ու տհաճ ձայն, իսկ եթե լարը չափազանց երկար է, ապա դա կթողարկի ուժեղ ձայն կամ լարը կկտրվի:   Նմանապես, եթե մեր կյանքում սթրեսը քիչ լինի կամ ընդհանրապես չկա, մեր կյանքը չի ունենա համ և հոտ, բայց մյուս կողմից ՝ չափազանց մեծ սթրեսը կարող է նույնիսկ մահվան պատճառ դառնալ:   Կարևորն այն սովորելն է:  [3; 310] Կարելի է ասել, որ մասնագիտական ​​հմտությունների և ունակությունների ճիշտ օգտագործումը օգնում է հրշեջին, ով գտնվում է արտակարգ իրավիճակներում, կարողանա համակարգված կերպով ցուցադրել իր ունեցած բոլոր ունակությունները:   Հրշեջ փրկարարների հարմարեցման ճկունության կառուցվածքային միավորը և՛ արտակարգ, և՛ ճգնաժամային իրավիճակներում սոցիալ-հոգեբանական և անձնական գործոնների փոխկապակցումն է:  , ։

Այսպիսով` որքան հրշեջ-փրկարարների մասնագիտական պատրաստվածությունը եւ հմտությունների մակարդակը բարձր է, այնքան ցածր է տագնապայնության մակարդակը։
  Մեր կողմից կատարված ուսումնասիրությունները մեզ թույլ են տալիս փաստել, որ հոգեբանական հարմարվողականության եւ սթրեսակայունության վրա սեռային եւ տարիքային գործոններն էական ազդեցություն չունեն։
  14ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել իրազեկման գործընթացն առավել արդյունավետ դարձնելու ուղղությամբ տարվող աշխատանքների կազմակերպման, ինչպես նաեւ հրշեջ-փրկարարների հետ աշխատող անձնակազմի մասնագիտական պատրաստման, վերապատրաստման եւ որակավորման բարձրացման ասպարեզներում։
  Հետազոտության արդյունքները կարող են օգտակար լինել արտակարգ իրավիճակներում գործունեություն իրականացնողներին, նրանց հիմնախնդիրներն ուսումնասիրողներին։
  Մեր կողմից կատարված ուսումնասիրությունները նպաստավոր կլինեն. «Արտակարգ իրավիճակների հոգեբանություն» դասընթացի շրջանակներում իրազեկել, կիրառել եւ տարածել։
