ՍՅՈՒՆԻՔԻ ՄԱՐԶԻ ԽՈՇՈՐ ՋՐԱՄԲԱՐՆԵՐԻ ՊԱՏՎԱՐՆԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸՀայաստանի Հանրապետության տարածքում ոռոգման, էներգետիկ և ջրամատակարարման նպատակով  կառուցված  են  բազմաթիվ  ջրամբարներ։
   Ներկայումս  շահագործվում  է  84  ջրամբար,  որոնքգտնվում  են  1500-3000  մետր  բարձրության  լեռնային  գոտիներում։
   Ջրամաբարների  պատվարներըհիմնականում կառուցված են բարդ գեոմորֆոլոգիական և երկրաբանական պայմաններում։
 Համաձայն ՀՀ տարածքի սեյսմիկ գոտիացման քարտեզի` գրունտների սպասվելիք առավելագույնարագացումը հավասար է  մինչև 0.5 g,  որը համապատասխանաբար 9-10 բալ է` ըստ MSK 64  սանդղակի, մինչդեռ ջրամաբարների պատվարների նախագծային սեյսմակայունությունն ընդունված է եղելհիմնականում 7-8 բալ։
 Աշխատանքում փորձ է արված գնահատել Սյունիքի մարզի տարածքում շահագործվող առանձինջրամբարների  պատվարների  առկա  կայունությունը,  որի  համար  գոյություն  ունեն  բազմաթիվ  մեթոդներ։
  Աշխատանքում օգտագործվել է Սպենսերի (5), Մորգենշտերն-Պրայսի (4) և Բիշոպի (3) մեթոդները։
   Գնահատումը  կատարվել  է  ստատիկ  վիճակի  (բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցում)  և  սեյսմիկազդեցության առկայության դեպքում (բեռնվածքների հատուկ զուգակցում)։
  Սահեցման մակերևույթիտեսքն ընդունվել է շրջանագլանային։
  Բեռնվածքների հատուկ զուգակցման ժամանակ սեյսմիկ ազդեցությունը հաշվարկվել է ըստ պատվարի բարձրության (2)։
  Աշխատանքում որպես օրինակ ներկայացված են Սպանդարյանի, Տոլորսի և Գեղիի ջրամբարների պատվարների կայունության գնահատականները։
  Ըստ ՀՀ-ում գործող նորմերի` պատվարների կայունության գործակիցների սահմանային նորմատիվ արժեքները նույն են, քանի որ ջրամբարների տարածքները գտնվում են Amax=0.4 g (I0≥9) առավելագույն հորիզոնական շարժում ունեցող գոտում (1)։
  Ստացված հաշվարկային արժեքները բերված ենաղյուսակ 1-ում և 2-ում։
 Սպանդարյանի  ջրամբար․  գտնվում  է  ՀՀ  Սյունիքի  մարզի  հյուսիս-արևմուտքում՝  Գորհայք  համայնքի  տարածքում։
   Ջրամբարը  կառուցվել  է  1980-ական  թթ․  Որոտան  գետի  վրա,  շահագործման  էհանձնվել 1989 թ.։
  Սպանդարյանի ջրամբարից սկիզբ է առնում Որոտան-Արփա թունելը, որն ապահովում է տարեկան 165 միլիոն խորանարդ մետր ջրի տեղափոխում Կեչուտի ջրամբար։
  Ջրամբարից ջուրէ  մատակարարվում  Սպանդարյանի  ՀԷԿ-ին։
   Պատվարի  երկարությունը  315  մետր  է,  առավելագույնբարձրությունը՝ 83 մետր։
  Ջրամբարի ընդհանուր ծավալը 257 միլիոն խորանարդ մետր է, օգտակարը`218, ջրի հայելու մակերեսն զբաղեցնում է 1150 հա տարածք (6)։
 Կատարված  հաշվարկների  արդյունքում  Սպանդարյանի  ջրամբարի  պատվարի  ներքին  և  վերինշեպերի  կայունությունը  բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցման  դեպքում  գտնվում  են  կայուն  վիճակում, իսկ հատուկ զուգակցման դեպքում՝ անկայուն (նկար 1.1 և 1.2)։
 Բեռնվածքների հիմնական զուգակցումԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումՆկար 1.1. Ներքին շեպի կայունության գործակցի նվազագույն արժեքը` ստացված Սպենսերի եղանակովԲեռնվածքների հիմնական զուգակցումԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումՆկար 1.2. Վերին շեպի կայունության գործակցի նվազագույն արժեքը` ստացված Սպենսերի եղանակովՏոլորսի ջրամբարը տեղակայված է Սյունիքի մարզում․ Շամբի ՀԷԿ-ի գլխամասային ջրամբարն է։
 Պատվարը  ճալաքարակոպճային  է`  ավազակավային  միջուկով,  բարձրությունը  69  մետր  է,  երկարությունը կատարային մասում` 175 մ, իսկ լայնությունը` 10 մ։
  Ջրամբարի ընդհանուր ծավալը 96 մլն խորանարդ մետր է, իսկ օգտակարը` 80, ջրի հայելին զբաղեցնում է 480 հա տարածություն։
  Շահագործման է հանձնվել 1975 թ. (6)։
 Հաշվարկների արդյունքում ստացված է, որ Տոլորսի ջրամբարի պատվարի ներքին և վերին շեպերի  կայունությունը  բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցման  դեպքում  գտնվում  են  կայուն  վիճակում,իսկ հատուկ զուգակցման դեպքում` սեյսմակայուն չեն (նկար 2.1 և 2.2)։
 Բեռնվածքների հիմնական զուգակցումԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումՆկար 2.1. Ներքին շեպի կայունության գործակցի նվազագույն արժեքը` ստացված Սպենսերի եղանակովԲեռնվածքների հիմնական զուգակցումԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումՆկար 2.2. Վերին շեպի կայունության գործակցի նվազագույն արժեքը` ստացված Սպենսերի եղանակովԳեղիի  ջրամբարը  գտնվում  է  Սյունիքի  մարզի  Գեղի  գյուղի  մոտ՝  Ողջի  գետի  ձախափնյա  վտակԳեղիի վրա։
  Ջրամբարի պատվարը ճալաքարակոպճային է, ավազակավային միջուկով, ունի 70 մետրբարձրություն  և  244  մետր  երկարություն։
   Պատվարի  շրջանում  ֆիլտրացիոն  երևույթների  կանխմաննպատակով,  20-60  մետր  խորության  սահմաններում,  կատարվել  են  ցեմենտացման  աշխատանքներ։
 Ջրամբարի ընդհանուր ծավալը 15 մլն խորանարդ մետր է, օգտակարը` 12 , ջրի հայելին զբաղեցնում է50 հա տարածություն (6)։
 Գեղի ջրամբարի պատվարի վերին և ներքին շեպերի կայունության հաշվարկների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ ներքին և վերին շեպերում բեռնվածքների հիմնական զուգակցման դեպքում պատվարը գտնվում է կայուն վիճակում, իսկ հատուկ զուգակցման դեպքում՝ անկայուն (նկար 3.1 և 3.2)։
 Բեռնվածքների հիմնական զուգակցումԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումՆկար 3.1. Ներքին շեպի կայունության գործակցի նվազագույն արժեքը` ստացված Սպենսերի եղանակովԲեռնվածքների հիմնական զուգակցումԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումՆկար 3.2. Վերին շեպի կայունության գործակցի նվազագույն արժեքը` ստացված Սպենսերի եղանակովԱղյուսակ 1. Ներքին շեպՋրամբարիպատվարներըՍպանդարյանՏոլորսԳեղիՋրամբարիպատվարներըՍպանդարյանՏոլորսԳեղիԲեռնվածքների հիմնական զուգակցումԿայունության գործակիցների արժեքներըՄորգենշտերնՊրայսի մեթոդՍպենսերիմեթոդԲիշոպի մեթոդսահմանայիննորմատիվ արժեքըԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումԿայունության գործակիցների արժեքներըՄորգենշտերնՊրայսի մեթոդՍպենսերիմեթոդԲիշոպի մեթոդսահմանայիննորմատիվ արժեքըԱղյուսակ 2. Վերին շեպՋրամբարիպատվարներըՍպանդարյանՏոլորսԳեղիՋրամբարիպատվարներըՍպանդարյանՏոլորսԳեղիԲեռնվածքների հիմնական զուգակցումԿայունության գործակիցների արժեքներըՄորգենշտերնՊրայսի մեթոդՍպենսերիմեթոդԲիշոպի մեթոդսահմանայիննորմատիվ արժեքըԲեռնվածքների հատուկ զուգակցումԿայունության գործակիցների արժեքներըՄորգենշտերնՊրայսի մեթոդՍպենսերիմեթոդԲիշոպի մեթոդսահմանայիննորմատիվ արժեքըՍյունիքի  մարզի  խոշոր  ջրամբարների  պատվարների  (Սպանդարյանի,  Տոլորսի  և  Գեղիի)  կայունության  ուսումնասիրությունների  արդյունքների  ընդհանրացումը  և  վերլուծությունը  հանգեցնում  ենհետևյալ հիմնական եզրահանգումների և առաջարկությունների. կայունության  գործակիցների  արժեքները  ստացված  հաշվարկային  եղանակներով  (Սպենսերի,Մորգենշտերն-Պրայսի և Բիշոպի) իրար շատ մոտ են։
 Արդյունքները ցույց են տալիս, որ՝ Սպանդարյանի  պատվարի  ներքին  և  վերին  շեպերը  բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցման  դեպքումգտնվում են կայուն վիճակում, իսկ հատուկ զուգակցման դեպքում՝ անկայուն։
 Տոլորսի  ջրամբարի  պատվարի  ներքին  և  վերին  շեպեր  բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցման  դեպքումգտնվում են կայուն վիճակում, իսկ հատուկ զուգակցման դեպքում` սեյսմակայուն չեն։
 Գեղի  ջրամբարի  պատվարի  վերին  և  ներքին  շեպերը  բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցման  դեպքումգտնվում են կայուն վիճակում, իսկ հատուկ զուգակցման դեպքում՝ անկայուն։
 Ընդհանուր  առմամբ,  Սյունիքի  մարզի  խոշոր  ջրամբարների  պատվարները  բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցման  դեպքերում  կայուն  են,  իսկ  հատուկ  զուգակցման  դեպքում՝  անկայուն,  այսինքնպատվարները սեյսմակայուն չեն։
 Ստացված  արդյունքները  ցույց  են  տալիս,  որ  առանձին  դեպքերում  անհրաժեշտ  է  վերանայելջրամբարների  նախագծային  սեյսմիկ  կայունության  հաշվարկները  և  վտանգավոր  դեպքերում  իրականացնել  համապատասխան  ինժեներական  միջոցառումներ։
   Հաշվի  առնելով  ստացված  արդյունքները` առաջարկվում է իրականացնել նմանատիպ ուսումնասիրություններ ՀՀ տարածքում շահագործվող մյուս խոշոր ջրամբարների համար։
 Գրականություն1.  ՀՀՇՆ.II-6.02-2006. Սեյսմակայուն շինարարություն։
  Նախագծման նորմեր։
  Հայաստանի ՀանրապետությանՔաղաքաշինության Նախարարություն, Երևան, 2006։
 2.  Учет сейсмических воздействий при проектировании гидротехнических сооружений (Пособие к разделу 5։
 Անի ԳևորգյանՍՅՈՒՆԻՔԻ ՄԱՐԶԻ ԽՈՇՈՐ ՋՐԱՄԲԱՐՆԵՐԻ ՊԱՏՎԱՐՆԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ ջրամբար, պատվար, կայունություն, սեյսմակայունություն։

Հաշվի  առնելով,  որ  ՀՀ  տարածքն  ամբողջությամբ  գտնվում  է  սեյսմոակտիվ  գոտում  կարևոր  է  դառնում  խոշոր ջրամբարների պատվարների կայունության գնահատումը։
  Աշխատանքում դիտարկված են Սյունիքի մարզի  երեք խոշոր ջրամբարների` Սպանդարյանի, Տոլորսի և Գեղիի պատվարների կայունությունը` հաշվի առնելով սեյսմիկ ազդեցությունն ըստ պատվարի բարձրության։
  Ստացված տվյալների ուսումնասիրման արդյունքում պարզվել  է,  որ  երեք  ջրամբարների  պատվարները  բեռնվածքների  հիմնական  զուգակցման  դեպքերում  կայուն  են,  իսկ  հատուկ զուգակցման դեպքում՝ անկայուն, այսինքն պատվարները սեյսմակայուն չեն։
