Արդեն, իբրեւ հավաստի գիտելիք, պետք է արձանագրել, առաջին, որ Սուրբ գրքում նշված Արարատի լեռները, երկիրն ու թագավորությունը համապատասխանում են Հայաստանին, երկրորդ, որ Միջագետքի սրբազան ասքերի տապանակիր լեռը (Կորդվաց լեռներ) Ուրարտու-Արմենիա-Հայաստանում է։
   Վերջին հոդվածները՝ մատենագիտական տեղեկատվությամբ, տե՛ս [1-3]։
  Ջրհեղեղի եբրայական ավանդույթի կրողն ու տարածողը հիմնականում հրեաներն են հայրենիքում ու սփյուռքում եւ ընդհանրապես հուդայականները։
   Եթե միջագետքյան լեգենդը տարածվում էր հունահռոմեական աշխարհում՝ իբրեւ ճանաչողական գիտելիք, ապա Նոյի առասպելը հուդայական սփյուռքում՝ իբրեւ կրոնական սուրբգրային գիտելիք։
   Հետեւաբար, դրանց տարածման գոտիները մինչեւ քրիստոնեությունը անհամեմատելի էին հօգուտ միջագետքյանի, եթե անգամ հաշվի առնենք, որ նույն այդ հելլենիզմի շրջանում եբրայերենից կտրված հրեաները կրոնական սրբազան տեղեկատվություն էին քաղում իրենց իսկ կողմից հունարեն թարգմանված Սուրբ գրքից (Սեպտուագինտա = Յոթանասնից-մ.թ.ա. III-I դդ.)։
   Կարելի է կարծել, որ հենց այս ժամանակներից է սկիզբ առնում հետագայի քրիստոնյաների մեջ շատ տարածված մի երեւույթ՝ աշխարհը «բիբլիականացնելու» կամ այլ կերպ ասած՝ համաշխարհային պատմությունը Սուրբ գրքի հետ հարմարեցնելու միտումը։
   Հասկանալի է, որ այդ միտումը որոշակիորեն պետք է հենվեր սուրբգրային տվյալների, հատկապես՝ Ծննդոց գրքի ու մարգարեությունների յուրովի մեկնաբանումների վրա։
   Վերոնշյալ միտումը, բնականաբար, դրսեւորվում էր սփյուռքի այն բնակավայրերում, որտեղ հրեաները համայնքով էին ապրում։
  246Հայտնի է, որ մ.թ.ա. I դ. I քառորդում Հայոց արքա Տիգրան Մեծը Հայաստանի քաղաքներում բնակեցրեց մեծաքանակ հուդայականների, որոնց կազմում կային կապադովկացիներ, կիլիկեցիներ, հույներ եւ հրեաներ։
   Վերջիններս Հայաստանում մինչ այդ եղել են բնական, ցաքուցրիվ տարագրման (միգրացիայի) եղանակով (մ. թ. ա. I դ. Հայաստանում եղած ժողովրդագրական շարժերի մասին տե՛ս [4], էջ 156166), ուստի եւ հայ իրականության մեջ որեւէ զգալի հետք չեն թողել, բայց ահա մ.թ.ա. I դ. II կեսին, երբ հուդայական գաղթականները, որոնք V դ. հայ իրականության մեջ հրեա են կոչվում, զանգվածորեն տեղավորվել ու ինտեգրվել էին նոր սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային միջավայրում, սկսում է գործել վերոնշյալ միտումը՝ Հայաստանի բիբլիականացումը կամ, կրոնական տեսակետից, յուրայնացումը (ոչ թե յուրացումը)։
   Դժվար չէ պատկերացնել, որ այս առումով «Հայահրեից» գաղութի բախտը բերել էր, որովհետեւ Սուրբ գիրքն առատորեն հնարավորություն էր ընձեռում հուդայականներին՝ պանծացնելու իրենց նոր բնակավայրը` որպես «դրախտավայր» ու փրկարար Նոյան տապանի հանգրվան։
   Դեռ ավելին, սուրբգրային հիշատակումների եւ աշխարհագրական ու տեղանվանական տվյալների «բարենպաստ» համադրումներն առիթ էին տալիս որոշ առավելություններով գերազանցելու ոչ միայն տարաշխարհի հուդայական գաղութներին, այլեւ հյուրընկալ երկրի այլ հուդայական համայնքներին։
   Ավելորդ է ասել, որ իրենց գաղութի ու երկրի գովազդը Հայաստանի հուդայականները հասցնում էին տարբեր առեւտրական կենտրոններ, իսկ ուխտավորները՝ Երուսաղեմ, ի լուր համայն հրեության։
   Փաստորեն, եթե դարեր առաջ Արարատի երկիր-Հայաստանն էր հայտնվել Սուրբ գրքում [5], այդուհետ մ.թ.ա. I-մ.թ. I դդ. Սուրբ գիրքն է հայտնվում Հայաստանում, որովհետեւ հուդայական համայնքների միջոցով հայերը յուրացնում էին ոչ միայն Սուրբ գրքի ինչ-ինչ տեղեկություններ, այլեւ դրանց հարասող նորաստեղծ համայնքային ավանդություններ ու մեկնություններ։
  Փավստոս Բուզանդի «Պատմությունից» հայտնի է, որ «հրեական» համայնք է եղել նաեւ Գողթնի Նախճուան քաղաքում, որին բոլոր մյուս համայնքների հետ IV դ. 60-ական թթ. գերեվարել է պարսից Շապուհ II-ը։
   Մոտ չորս հարյուր տարի գոյություն է ունեցել Մեծ Հայքի հուդայահրեից գաղութը, եւ այդքան մեծ ժամանակաշրջանում կարող էր լայն տարածում գտնել Նախճուանի գաղութի այն կարծիքը, թե իբր Նոյի տապանը նստել է Մասիս-Արարատի գագաթին կամ Տարոնի հուդայականների կարծիքը, թե իրենց նահապետ Սեմը նախ բնակվել է Սիմ լեռան ստորոտին, եւ որ տարբեր ուղղություններով սկսել են ցրվել Ցրոնքից եւ այլն։
   Հետաքրքիր է, որ Սիմ-Ցրոնքի կեղծ ստուգաբանական ավանդապատումին հետեւող հուդայականները Նոյան տապանի հանգրվան են համարել Կորդուքի Ջուդի լեռը, որովհետեւ վերջինս իրենց 247ավելի մոտ ու տվյալ տարածքում էլ հանրայնորեն ընդունված էր։
   Իսկ դրան զուգահեռ հնարավոր էր, որ Գողթնի բնակիչներն իրենց գավառի անունը ընկալեին իբրեւ «գաղթ» բառի փոփոխված ձեւ, որովհետեւ Նոյի սերունդների գաղթը սկսվել է այնտեղից եւ այլն։
  Կասկած չկա, որ շատ հուդայական համայնքներ իրենց բնակավայրերի ամենաբարձր լեռները դիտել են իբրեւ հնարավոր հավակնորդներ Նոյան տապանի հանգրվանի, որովհետեւ նրանք բոլորը լավ էին հասկանում, որ իրենց Սուրբ գիրքը տեղը որոշակի չի անվանում («ի լերինս Արարատայ»), ուստի պետք էր գտնել այն։
   Դրա համար, ինչպես ասվեց, միջավայրում բարձր գագաթ լինելը բավարար չէ, հարկավոր է լրացուցիչ կռվան։
   Եվ այդ կռվանը գտան Նախճուանի «հրեաները». նրանք ուշադրություն դարձրին այն հանգամանքի վրա, որ բարձրագույն Ավագ-Ազատ-Մասիսի (5165 մ) ստորոտին գտնվող քաղաքը կոչվում է... Նախիջեւան։
   Դա իբր քիչ է, լեռան լանջին թառած գյուղն էլ կոչվում է...Ակոռի (Արկուռի)։
   Ահա քեզ հզոր կռվաններ ի հիմնավորումն տապանակիր լեռան եւ ի լուր աշխարհի ու տեղաբնիկ հայերի, ում համար Ազատ-Մասիսը առասպելապատ ու խավարչտին լեռ է՝ հանգրվան քաջքերի ու դեւերի։
  Փորձենք այս դիտարկումները համապատասխան փաստերով տեղավորել պատմական հենքի վրա։
  Արեւելյան Հայաստանում պատմական Գողթն գավառի նշանավոր կենտրոնը՝ Նախճուանը, որ հայերեն գրավոր հիշատակվել է սկսած V դարից, ժողովրդախոսակցական լեզվով մինչեւ օրս կոչվում է Նախիջեւան։
   Տեղանվան նախնական եւ վերջնական նշված տարբերակների միջեւ, պետք է ենթադրել, որ կապող օղակ է եղել «Նախճաւան» /«Նախճեւան» ձեւը, ինչպես երեւում է ոչ միայն քաղաքի եւ գավառի անվան թուրքերեն արտասանությունից, այլեւ հայ ժողովրդական բարբառներից եւ խոսակցական լեզվից։
  Դատելով ժողովրդական մի տարբերակից («Մթամ քիչ ին Շիրվանա, հըմէլ էկան Նախճեվանա» 1 ), որ XIX-XX դդ. տարածված էր Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառում, Նախիջեւանին զուգահեռ այդ անվանաձեւը կիրառվել է նաեւ նախորդ դարում։
   Թե որքան հին է Նախճուան>Նախիջեւան անցման միջնորդ տարբերակը, կարելի է կռահել Նախիջեւան ձեւի հնությունը որոշելու միջոցով։
  Ասույթը (= Իբր քիչ էին Շիրվանից, հիմա էլ եկան Նախիջեւանից) հաճախ կիրառել են XX դարի սկզբին ծնված պապիս ծնողները, որոնցից լսել է հայրս՝ Սամվել-Անդրանիկ Սահակյանը (1930-2013)։
   Վերջինիս բացատրելով՝ ասույթն օգտագործվում էր այն դեպքում, երբ տարբեր տեղերից անսպասելի հյուրեր էին գալիս տուն, իսկ հյուրասիրելու բան չկար։
  248Մինչ այդ պետք է հիշեցնել, որ Նախճուան անունը հայերենում իրանական փոխառություն է, հավանաբար, մինչարշակունյան ժամանակաշրջանից։
   Համոզիչ չեն, իհարկե, տեղանվան ստուգաբանության եղած փորձերը, որոնք անունը բխեցնում են Կովկասյան «նախ» ցեղանունից կամ էլ՝ նախճիր (=սպանդ, որս) իմաստից։
   Տողերիս գրողը դեռեւս ասպիրանտական տարիներին տեղանվան մասին հարցրել է ամերիկացի իրանագետ Ջեյմս Ռասսելին, երբ վերջինս Երեւանում մասնակցում էր հայագիտական միջազգային առաջին սիմպոզիումին։
  Ի պատասխան, նա կասկածելով ենթադրություն է հայտնել, որ «նախճուան» կարող է նշանակել՝ կարեւորը, գլխավորը, առաջինը։
   Այդ կասկածը, սակայն, կարելի է փարատել, եթե նման տեղանունը կիրառվի իշխանական նստավայրի նկատմամբ։
   Օրինակ, որեւիցե իշխանական տարածքում այդ անունը լիովին կարդարացվեր, եթե դրանով ընդգծվեր տվյալ գյուղի կամ քաղաքի իշխանանիստ լինելը, ինչպես թագավորական ընտանիքի եւ արքունիքի կեցավայրը ոստան կոչելը։
   Եվ իրոք, այդ իմաստի դեպքում է հնարավոր, որ նույն տեղանունը կրկնվի տարբեր տարածքներում՝ Գողթն, Շիրակ եւ այլն։
   Տեղանունների այդ շարքում է դասվում նաեւ Մամիկոնյանների Տայքից հայտնի մի գյուղի անուն՝ Իշխան (հիշենք Ներսես Տայեցի կամ Իշխանցի կաթողիկոսին), որ պետք է հասկանալ իշխանական, իշխանանիստ իմաստով։
   Օրինակ, Արշակունիների օրոք Կամսարական իշխանների կեցավայր եղած ավանը՝ Շիրակի Նախճուանը, ըստ պատմահայր Մովսես Խորենացու (III գ., ԼԲ), իրոք, իշխանանիստ էր ոչ միայն անվամբ, այլեւ մյուս հատկանիշներով (Կամսարական տոհմի մարդկանց բնակատեղի, ստորգետնյա մթերանոց եւ այլն)։
   Երբվանի՞ց է Նախճուանը հայերենում հնչել Նախիջեւան։
   Առողջ տրամաբանությունը կարող է հուշել՝ այն ժամանակից, երբ այդ փոխառյալ անունը հոլովվեց ժողովրդախոսակցական լեզվում։
   Այսինքն, եթե փոխառումը եղել է Երվանդյանների օրոք, ուրեմն ամենաուշը մ.թ.ա. III դ. կունենայինք Նախիջեւան ձեւը։
  Բարեբախտաբար այս հարցում միայն տրամաբանությամբ չենք կողմնորոշվում։
   Ունենք մ.թ. I դ. մի վկայություն, որի հեղինակը Հովսեպոս Փլավիոսն է։
   Նա իր «Հրեական հնախոսություն» գրքում, պատմելով ջրհեղեղի սյուժեն, գրում է. «Երբ տապանը կանգ առավ Հայաստանում գտնվող մի լեռան վրա, Նոքոսը (=Նոյ)...մնաց այնտեղ։
   ....եւս յոթ օր սպասելուց հետո նա բաց թողեց տապանի անասուններին, ինքն էլ իր գերդաստանով դուրս գալով՝ Աստծուն զոհեր մատուցեց եւ խնջույք արեց ընտանիքի անդամների հետ։
   Հայերը մինչեւ օրս այդ վայրը կոչում են իջնելու տեղ (Αποβατηρίον- Ա.Ս.), քանի որ այնտեղ է փրկվել տապանը, եւ մինչեւ օրս այդ վայրում ցույց են տալիս բեկորները» ([6], էջ 54)։
   Գիտնականները գրեթե միաձայն ընդունում են, որ հունարեն Αποβατηρίον բառը հայկական Նախիջեւան տեղանվան թարգմանական 249պատճենն է ([3], էջ 274 եւ այլք, [7])։
   Հետագայում, Հովսեպոսից առնելով, «ապոբաստերիոն»-ը իբրեւ տեղանուն է օգտագործել Եվստատիոս Անտիոքացին (IV դ.)[8], իսկ Հիերոնիմոսը, այն թարգմանելով լատիներեն, գրում է. «Այս վայրը հայերն անվանում են Exitus կամ Egressus» (ելման կամ իջման տեղի) (Hieronimus, Opera omnia, Ed. Vallarsi, t. III, p. 125 (հղումն ըստ [2])։
  Այն, որ հայերը մինչեւ օրս այդ տեղը կոչում են Նախիջեւան, հասկանալի է։
   Իսկ ովքե՞ր որոշեցին, որ դա կապ ունի Նոյի հետ, եւ այդ մասին հաղորդեցին Հովսեպոսին։
   Միանշանակ՝ Նախիջեւանի հուդայական համայնքի ներկայացուցիչները, ովքեր ուխտի են գնացել Երուսաղեմ։
   Հովսեպոսի հաղորդած այս տեղեկությունն անգին է այլ առումներով եւս։
   Նախ, որ հաստատվում է «Նախիջեւան» ձեւի վաղ գոյությունը, երկրորդ, որ Հայաստանի «հրեաները», արագ յուրացնելով ժողովրդախոսակցական հայերենը, կեղծ կամ ժողովրդական կոչված ստուգաբանությունների միջոցով Սուրբ գրքին հարասող լեգենդներ էին հորինում, եւ որ Նախիջեւանը որպես Նոյի առաջին հանգրվան է ընկալվել մ.թ.ա. I դ. II կեսից սկսյալ, երրորդ, որ ամենակարեւորն է, նրանք հետագայի քրիստոնյա հայ ժողովրդի համար ակամայից ստեղծեցին նրա ազգային ինքնությունը սնուցող տապանակիր Մասիս-Արարատի խորհրդանիշը։
  Բայց ասվեց, որ տապանակիր լեռան ավանդապատումի համար իրական հիմք է ծառայել ոչ միայն Նախիջեւան, այլեւ Ակոռի անունը։
  Թեկուզ Ակոռի անունը չի նշվում, բայց Աստվածաշնչում Նոյի կողմից լեռան լանջին այգի տնկելուց անուղղակիորեն ենթադրվում է Ակոռիի ավանդապատումը։
   Համենայն դեպս, վերջինս ածանցված է առաջինից, ուստի կամ հուդայականներն են դրանով եւս ամրացրել Մասիսի տապանակիր լինելը, կամ էլ, ինչն ավելի հավանական է, տեղաբնիկ հայերը Նոյի ու Նախիջեւանի լեգենդի ազդեցությամբ հարասել են հարեւան հուդայականներին։
   Փաստն այն է, որ խաղողի որթի մասին եղած պարականոն տեղեկությունները դարձյալ հին են (I դ.), վկայվել են Հովսեպոս Փլավիոսի երկում, որը, սակայն, հայերեն թարգմանության մեջ, ցավոք, տեղ չի գտել (հմմ. [6] եւ Josephus Flavius, Antiq. Jud., (163) (հղումն ըստ [2], էջ 35) եւ «Հոբելյանների գրքում» [9]։
   Սակայն դրանք, որպես Ս. Գրքից անմիջապես բխող բանավոր հարասություններ, կապ չունեն հայերի կամ Հայաստանի հուդայականների հետ։
   Ինչ վերաբերում է «Հոբելյանների գրքին», պետք է ասել, որ խնդրո առարկա որթատունկի ավանդապատումը այնտեղ մտել է նույն բանավոր ավանդույթից՝ միայն թե ասված Կորդուքի համար, որովհետեւ վերաբերում է Լուբար լեռանը ([9], էջ 9)։
  Կարելի է ենթադրել, որ եթե Մասիս լեռան ստորոտի քաղաքի անունը Նախիջեւան չլիներ, Մասիսը չէր լինի տապանակիր լեռ, կամ 250այլ ավանդապատում կհորինվեր։
   Կամ եթե Շիրակի Նախիջեւան ավանում կամ էլ Վանանդի Իջավան գյուղում հուդայական կամ հրեից համայնք լիներ, գուցեեւ տապանակիր լեռան հավակնորդ կդառնար Արագածը եւ այլն։
   Սա ավանդապատումի ժանրի պոետիկայից բխող եզրահանգում է, ոչ թե գուշակություն։
  Հնարավոր է, որ Նախիջեւան անվան «ապացուցողական» ուժն այնքան մեծ է եղել, որ նրա ազդեցությամբ «իջման ավան» նշանակությամբ մի տեղանուն էլ հետագայում հայտնվել է Կորճայք նահանգում՝ արդեն իսկ քրիստոնեական կամ իսլամական միջավայրում։
  Փաստորեն, այսու ի չիք են դառնում բոլոր այն վեճերը, որոնք արվել են այն հարցի շուրջ, թե Մասիսը երբվանից է տապանակիր լեռ ճանաչվել, որովհետեւ այդ ավանդույթը մ.թ.ա. I դարից մինչեւ օրս անընդմեջ գոյություն է ունեցել։
   Համեմատելու համար հիշենք, որ հայոց Կորճայք կամ Կորդուք գավառի տապանակիր Ջուդի լեռան ավանդույթը գալիս է ավելի հնուց, գուցեեւ մ.թ.ա. II հազարամյակից, որովհետեւ այն ժամանակ, երբ միջագետքյան ջրհեղեղի վիպասքը հյուսվում էր, տարատեսակ սեմական էթնիկ տարրեր արդեն ապրում էին Արարատ-Ուրարտու-Հայաստանի հարավային շրջաններում։
   Դրա համար էլ Կորդվաց լեռների բարձր գագաթին տրված բոլոր անունները սեմական ծագում ունեն 2 , ուստի Արարադ եւ Կարդու անունները՝ հնարանքի, իսկ Սարարադը գրչական թյուրիմացության արդյունք պետք է համարել, ինչպես ժամանակին նկատել են Մ. Էմինը, Ստ. Մալխասյանցը, Ֆրիդրիխը եւ այլք։
  Ըստ մշակութային ավանդույթների ժառանգորդման եւ փոխներթփանցման օրենքների՝ միանգամայն սպասելի էր, որ միջագետքյան ավանդապատումի եւ նրա տապանակիր լեռան օրինակով Կորդուքում տեղայնացվեր նաեւ Նոյան տապանի ավանդապատումը, ինչպես որ, իրոք, դա գուցե առաջինը փորձել է կռահել Նիկողայոս Դամասկացին եւ լիովին արձանագրել է «Հոբելյանների գիրքը» (I դ.)։
   Սակայն այս բնական մշակութային երեւույթի մեջ շեղում մտցրին Հայքի կենտրոնում բնակված հուդայականները, ովքեր ի լուր աշխարհի հայտնաբերեցին Ազատ-Մասիսն իբր տապանակիր լեռ՝ ցույց տալով Նոյ նահապետի էջքի եւ Նախիջեւանի միջեւ եղած կապը։
   Այս նորությունը դեռեւս հայտնի չէ «Հոբելյանների գրքի» հեղինակին, բայց նրան զուգահեռ արդեն հայտնի է Հովսեպոս Փլավիոսին։
   Վերջինս այն բազմիմաց հեղինակն է, ով գիտի եւ՛ միջագետքյան տապանակիր լեռը, եւ՛ եբրայական Արդյո՞ք նման ծագում չունի նաեւ Կորդու(+ք) տեղանունը։
   Հարցն իրավասու է, եթե հաշվենք, որ նրա նմանությունը Գուդրոն-ին պատահական չէ, իսկ եթե ոչ՝ հարցն ավելորդ է, մի խոսքով, պատմահամեմատական հնչյունաբանության խնդիր է։
  251վեպի նոր տապանակիր լեռը, ուստի եւ ինքն էլ հենց կապող դեր է ստանձնում երկու ավանդույթների միջեւ։
  Վերոբերյալ դրույթներից բխում է մի խնդիր. ի՞նչ էր մտածում Հովսեպոսը` ակնհայտորեն նկատելով, որ Նոյի մասին պատումը երբեմն չի համընկնում միջագետքյան պատումը ներկայացնող հեղինակների հաղորդագրությանը։
   Նա համարելով, որ երկու պատումներն էլ վերաբերում են Նոյին՝ միայն թե անվան փոփոխմամբ, աշխատում էր դրանք հաշտեցնել ու համապատասխանեցնել իրար։
   Եվ դա լավ երեւում է այն բանից, որ Հովսեպոսը սկզբից պատմում է Նոքոսի մասին, հետո բերում է միջագետքյան ավանդությունը պատմողների կարծիքները՝ կարծես ցույց տալու, որ նույն ջրհեղեղի մասին է խոսքը։
  Ասվածի հաստատումը կարող է լինել այն փաստը, որ Հովսեպոսը միջագետքյան պատումի որոշ տարրեր ներմուծեց եբրայական պատում։
   Դրանցից են, օրինակ, երբ գրում է, թե ջրհեղեղից «մարդկանց մեծ մասը չկարողացավ փրկվել՝ փախուստի ապավեն չունենալու պատճառով» ([6], էջ 54), կամ էլ երբ գրում է, թե «մինչեւ օրս այդ վայրում ցույց են տալիս դրա (տապանի) բեկորները»[6]։
   Դեռ ավելին, Հովսեպոսին թվում էր, որ իրեն նախորդող հեղինակներից կարելի է որոշ մանրամասներ իմանալ, ասենք՝ նշվածների կամ էլ տապանի իջման վայրի մասին եւ այլն։
   Իզուր չէ, որ «Հոբելյանների գրքի» հեղինակը Նոյան տապանի իջման վայր է կարծել Լուբար լեռը, որը իրականում միջագետքյան վիպական տարրերից է։
   Ահա այս երկու վիպական ասքերի ի մի բերումը եւ դրանց տարբերությունների հաշտեցումը, որ սաղմնային վիճակում տեսանք «Հրեական հնախոսություն» եւ «Հոբելյանների գիրք» կոչված աղբյուրներում, մոտ ապագայում ընդօրինակվելու եւ ոճական հնարք է դառնալու քրիստոնյա պատմիչների երկերում (Եվսեբիոս Կեսարացի, Մովսես Խորենացի եւ այլք)։
   Քրիստոնեության տարածման հետ հրեական ավանդույթի հետեւորդները շատացան, բայց նրանց մեծ մասը վաղ դարերում դեռեւս հակված էր տապանակիր լեռը ցույց տալու Կորդուքում։
   Ինչպես վկայում են Բուզանդը, Խորենացին եւ այլք։
   Աստիճանաբար, սակայն, ավելի է արմատավորվում ու տարածվում կենտրոնական Հայաստանի հուդայականների ու տեղացի քրիստոնյա հայության կարծիքը, թե Մասիսն է տապանակիր լեռը։
   Մրցակցային մշակույթի այս հետաքրքիր դրսեւորումը ծնել է աշխարհագրական նոր անուն երկու լեռների համար էլ. Ջուդի լեռան դեպքում՝ Արարադ, Մասիսի դեպքում՝ Արարատ։
   Ինչու՞, որովհետեւ Ս. Գիրքը, երբ տեղացի քրիստոնյաների կողմից յուրացվեց, նախ, մի քանի լեզվով (ասորերեն, հունարեն), ապա թարգմանվեց նաեւ հայերեն, սուրբգրային «ի լերինս Արարատա» արտահայտությունը ընկալվեց ոչ թե բառացի՝ Արարատի լեռներում, իբրեւ երկրանուն, այլ սկսեցին հասկանալ, ավելի ճիշտ, իմաստավորել իբրեւ լեռնանուն՝ Արարատ լեռնե252րում։
   Այս համոզմունքն աստիճանաբար ավելի ամրացավ վիպական գրավոր շրջանառմամբ՝ զուգահեռաբար, բայց ավելի վաղ վկայությունները պահպանվել են Կորդուքից, ինչպես երեւում է նրա վերաբերյալ եղած հիշատակումներից (Եփրեմ Ասորի, Հակոբ Մծբնացի, Փավստոս Բուզանդ, Մովսես Խորենացի)։
   Հետաքրքիր է, որ Հակոբ Մծբնացու վարքում եղած հրաշապատում վիպական տարրերը, որոնք պատմվել են Կորդուքի լեռան շուրջ (ասորական Կարդու լեռ, որը հորինվել է գավառանունից եւ Ջուդի-Գուդի անվան փոխանորդն է), հետագայում փոխանցվել են Մասիսին, ուստի մինչեւ օրս Մասսա լանջին է նշվում ս. Հակոբա աղբյուրը։
   Սակայն Մասիսի համար Արարատ անվան կիրառումը հավանաբար ուշ է եղել, որովհետեւ վաղագույն վկայություններից մեկը գտնում ենք Գր. Նարեկացու Մատյանում (X դ.), որտեղ Արարատ լեռը ոչ թե փոխաբերաբար առնված է իբրեւ կշռաքար, ինչպես սխալմամբ թարգմանում են, այլ իբրեւ բարձրության չափանիշ՝ բարձրակետ ([10], էջ 127)։
   Թեկուզ, եթե Վարդան Արեւելցու վկայությունը համարենք Եղիշեից բխող, կունենանք ոչ միայն V դ. հիշատակում, այլեւ երկու զուգահեռ անվանումների փաստարկում. «Արարատու լեառն ոմանք զԿորդուաց ասեն, այլ ճշմարտու ճշմարտութիւն հայտնի առնէ զնա ի Մասիս գոլ» ([11], էջ 245)։
   Ինչու՞ է Մասիսը, որովհետեւ, ըստ հեղինակի, նահանգի անունը Այրարատ է, որից էլ ծագում է Արարատ լեռնանունը [11]։
   Ահա սա հիմք է տալիս պնդելու, որ նահանգանունից լեռնանուն ստանալու օրինակը վերցրել են Այրարատից՝ կիրառելով Կորդուքում (հմմ. Այրարատն>Արարատ, Կորդուք > Կորդու > Կարդու), իսկ մինչ այդ երկուսն էլ զուգահեռաբար երկրանվան հիման վրա ստացել են նույն լեռնանունը՝ Արարատ/ Արարադ։
   Հետագայում տապանակիր լեռը Այրարատ նահանգի հետ ավելի շատ է կապվելու, քան Կորդուքի հետ, մինչեւ վերջինիս դուրս մղվելը։
   Հնագույն վկայություններից հայտնի է Հիերոնիմոսի հիշատակումը (IV դ.), որում, սակայն, լեռնանունը չի նշվում 3 , բայց որը մեծ դեր է խաղալու տապանակիր Մասիս-Արարատը քրիստոնյա Եվրոպայի հանրային գիտակցության մեջ արմատավորելու հարցում։

Ցույց է տրվում, թե ինչպես Հայկական լեռնաշխարհից իբրեւ տապանակիր լեռներ ընտրվեցին Կորդված լեռների Ջուդի լեռը՝ միջագետքյան (շումերա-աքքադաԱյս փաստի եւ լեռնանունների գործածման հետաքրքիր վերլուծություն է տվել Ա. Մուշեղյանը (տե՛ս [2], էջ 11-16, 31-33)։
  253բաբելոնյան) վիպական ավանդույթում, Մասիս-Արարատը՝ եբրայական ավանդույթում։
  Հետագայում, երբ քրիստոնեության եւ իսլամի շնորհիվ տիրապետող դարձավ միայն Նոյան տապանի առասպելը, Նոյի տապանակիրը դարձավ ՄասիսԱրարատը՝ քրիստոնեական աշխարհում եւ Ջուդի լեռը՝ իսլամական աշխարհում։
  Այս իրավիճակը պահպանվում է մինչեւ մեր օրերը։
