ՎԱՆԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ՈՐՈՇ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ «ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆԽՕՍՔ ՆԱՐԵԿԱՑՈՒ ՄԱՍԻՆ» ԱՎԱՆԴԱԶՐՈՒՅՑԻՎանի բարբառը տարածված էր Վանա ծովի արևելյան և հարավային բնակավայրերում։
   Բարբառն  ուսումնասիրել  է  Հրաչյա  Աճառյանը,  ըստ  որի`  բարբառի  սահմաններն  են  հյուսիսից  մինչև  Դիադին՝  Բայազետի  արևմտյան  կողմը,  հարավից`  Մոկս,Ոզմի, Շատախ և Աղբակ, արևելքից` մինչև Պարսկաստանի սահմանը, իսկ արևմուտքից՝  մինչև  Մշո  բարբառի  սահմանագիծը։
   Ըստ  այդմ  Վանի  բարբառը  (հատկապեսՄոկաց ենթաբարբառը) հայերեն լեզվի հարավային սահմանագիծն է, որից հետո հիմնականում քրդախոս ու արաբախոս հայերն են։
 Վանի բարբառը պատկանում է կը ճյուղին։
  Իր արևելյան սահմանակից բարբառների  հետ  նմանվում  է  հ>խ  հնչյունափոխությամբ,  ձայնեղների  խլացումով,  էօ,  իվհնչյուններով,  որոնք  նաև  Ղարաբաղի  բարբառի  հատկանիշներն  են։
   Սակայն  արևելյան հարևաններից այն տարբերվում է խոնարհման ձևով։
 Արարատի  բարբառի  հետ  նմանության  գլխավոր  կետերն  են`  բացառականի  -իցմասնիկով  կազմությունը  և,  որ  անձի  առման  դեպքում  ուղիղ  խնդիրը  կազմվում  էինչպես  հայցական,  նույնպես  և  տրական  հոլովներով։
   Այս  երկու  կետերով  Վանիբարբառը  գտնվում  է  «արևելյան»  և  «արևմտյան»  կոչվող  բարբառների  միջև։
   Գրաբարի  բառաձևերի  համեմատությամբ  ունի  բավականին  շեղումներ,  սակայն  չափազանց այլափոխված չէ և հասկանալի է բոլորի համար։
 Ըստ Հրաչյա Աճառյանի` Վանի բարբառը ունի 46 հնչյուն. դրանք դասակարգվումեն հետևյալ ձևով1. ա) 9-ը ձայնավոր` ա, ա (քմյ.), է, ը, ի, օ, էօ, ու, իւբ) 3 երկբարբառներ` ե, ո, ո (քմյ.)գ) 34 բաղաձայններ` բ, գ, գյ, դ, ձ, ջ (ձայնեղ), պ, կ, կյ, տ, ծ, ճ (խուլ), փ, ք, քյ, թ, ց, չ(շնչեղ), զ, ժ, յ, ր, ռ, լ, մ, ն, վ, ֆ, հ, հյ, ս, շ, խ, ղ (ըստ Աճառյանի` սեղմ բղձ.)։
 Վանի  բարբառով  պահպանվել  են  բազմաթիվ  գրվածքներ,  օրինակ՝  Շերենցի«Վանա սազը» և Տեր-Սարգսյանի «Պանդուխտ վանեցին»։
  Վանի բարբառն է ներկայացնում «Ժողովրդական խօսք Նարեկացու մասին» ավանդազրույցը, այն մեզ է տրամադրել Հայոց լեզվի պատմության ամբիոնի դոցենտ Նորայր Պողոսյանը։
 Գաղտնիք չէ, որ մեր ազգը Նարեկացուն ընդունել և սրբացրել է մեծ հավատքով։
 Դա  ակնհայտ  է  նրանով,  որ  մինչև  19-րդ  դ.  շարունակ  պատմվել  են  ժողովրդականզրույցներ Նարեկացու մասին։
 Այս  ավանդազրույցը2  քննել  ենք`  ուշադրություն  դարձնելով  բարբառի  հնչյունական, ձևաբանական և բառային առանձնահատկություններին։
 Ա)  Հնչյունական  առանձնահատկություններ։
   Վանի  բարբառում  բառասկզբի  հբաղաձայնը  վերածվում  է  խ-ի,  օրինակ`  հող>խող,  հասան>խասան,  հեռ>խեռ  (ոխ,քեն), հարավ>խարավ, հետ>խէտ1։
 1 Տե՛ս Աճառյան Հ., Քննութիւն Վանի բարբառի, Երևան, 1953։
 2 Տե՛ս «Լումա» (գրական հանդես), գիրք Բ, Թիֆլիս, 1899։
 Բառասկզբում  դ  բաղաձայնը  վերածվում  է  տ-ի,  իսկ  բառամիջում  սովորաբարգտնվում  է  ր-ից  հետո,  հետևաբար  նույնպես  դառնում  է  տ,  օրինակ`  դոլվաթ>տէօլվաթ։
 Նարեկացին խօսեց ռէս ԳորգինՀէր չեսի գայ ժամ աղօթքին.-Ես շատ ունիմ տամ տԷօլվաթԲառասկզբում ճ բաղաձայնը մնում է ճ.Առաւ խմցուց վարդապետացԾեր սիւտակ մուրուսին ճահելացավԲառասկզբում կ բաղաձայնը մնում է կ.Երկու վարդապետ կին (գային) կէօ ՍիսՈւրինք բարձրին բռնե քեանց ՄասիսՍրանք  թեև  ամենավառ  օրինաչափություններն  են  բարբառում,  բայց  կան  նաևայլ հնչունական առանձնահատկություններ, օրինակ` ձայնավորների մեջ։
 Բառասկզբում ա ձայնավորը վերածվում ի-ի, օրինակ`Մշակներ զարմանք մնացինԻնկան ձեռք ոտք Նարեկացուն Բնագրում  նկատեցինք  նաև,  որ  ա  ձայնավորրը  դարձել  է  ե,  օրինակ`աղաւնի>եղունիկ.Բառասկզբում միավանկ բառերի ժամանակ  ե  ձայնավորը վերածվում է  է-ի, իսկբազմավանկ  բառերի  ժամանակ  ունի  երկու  դիրք։
   Առաջին  դիրքի  ժամանակ  ղ,  ռ,բաղաձայններից  առաջ  ե-ին  սկզբից  ավելանում  է  յ  (եղնիկ>յեղնիկ…),  իսկ  երկրորդդիրքի ` ր- ից առաջ վերածվում է է-ի, օրինակ` երամ> էրամ.Իւ երկբարբառը հնչունափոխվում է ու-ի, օրինակ` հիւր> խուր.Քեոյ վարդապետք էկան քե խուրԾառայ կելնեմ Նարեկացուն։
 Բարբառում  իւ  երկհնչյունը  հնչունափոխվել  է  ի-ի,  օրինակ`  ուրախութիւն>ուրախութին, արքայություն>արքայութին.Մարմնով կանես ուրախութինՀոգւով կէրթաս արքայութին։
 Այ երկբարբաոը բարբառում վերածվում է է ձայնավորի, օրինակ` կէր>գրբ. կայր.,գէլ>գայլ.Մէկ ռէս Գորգ մը կէր մէջ էն գեղինԱմենևին ժամ չէր իջեԽաչակնքեց վերայ սարինԷրկու գէլ եկան առջև ոչխրինՎանի բարբառում ոյ երկհնչյունը վերածվել է եո երկբարբառի, օրինակ՝ լոյս>լեոսՎանք մ՚ ի շինէ վերև գեղինՎեղար գլխուն փիլոն թևինԳիշեր ցորեկ ժամատեղինԼեոս էր սիւռաթ մարթ չէր տեսնայ։
 1 Տե՛ս Աճառյան Հ., Քննութիւն Վանի բարբառի։
 Հանդիպում է ու>էօ փոփոխություն` գլուխ> գլէօխ.Կա նաև հնչյունի կորուստի, օրինակ` ոչխարին>ոչխրին, սպիտակ>սիւտակ.Գելերն արաց հովիւ ուր ոչխրին։
  Ծեր սիւտակ մուրուսնին ճահելացավ։
 Բ)  Ձևաբանական  առանձնահատկություններ։
   Ձևաբանական  առանձնահատկություններից են, օրինակ՝ ներգոյականի մեջ կապով կազմությունը, որը դրված է առաջադաս դիրքում1, օրինակ՝Հոգին սուրբ էր պէմունաթ,Ոչ մէջ սրտին խեռ կբռներՀոգնակի  թվի  կազմության  մեջ  հոգնակի  սեռականը  կազմվում  է  հոգնակերտ  ներ մասնիկին ավելացնելով -աց, օրինակ՝ Տարին թամամ տասն մէկ էրՀաց տարաւ մշակներաց։
 Գրաբարի  պատճառական  բայերի  ուցանել  վերջավորությունը  բարբառում  վերածվել է անցողական բայերի, որոնք կազմվում են երկու ձևով` կարճ և երկար։
  Կարճձևը  կազմվում  է  ուցել  վերջավորությամբ,  իսկ  երկար  ձևը`ցուցել։
   Ահա  և  բնագրիցդուրս բերված, օրինակ` հարըցուց, խօստովանցուց, լցուցին (գրբ. լնուլ (լցնել) բայն է,որի հիմքն է լից կամ լց), դադրցուցին, օրինակ`Ռէս Գորգն էր, որ յարըցուցՈր յարըցուց խօստովանցուցԷլան չափիւկ ջուր լցուցինԱստուծոյ շնորհքով դադրցուցին.Նարեկացուն օրօղկեցին...Ավանդազրույցում նկատվում է, որ Վանի բարբառը պահպանել է գրաբարի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակը, օրինակ` (ի) գայ, (ի) տայ.Նարեկացին խօսեց ռէս ԳորգինՀէր չես ի գայ ժամ աղօթքին.Վաղջանին էկաւ ռէս Գորգին Խող տեղ չէր ի տայ ֆարաղաթՇատ  բարբառների  նման  Վանի  բարբառում  ևս  վերացել  են  նախդիրները՝  հատկապես  զ  նախդիրը,  իսկ  ի  նախդիրը  մնացել  է  զանազան  կապակցությունների  մեջ։
 Ահա և  ի նախդրով մի դեպք, որը կցված է  տալ բային՝ իտու= ի (նախդ.) + տու (գրբ.տալ բայն է, որը դրված է սահմն. եղ., անց. անկտ., III դ.)։
 Կը ճյուղին պատկանող գրեթե բոլոր բարբառները ունեն վեց հոլով։
  Վանի բարբառը  նույնպես  ունի  վեց  հոլով  և  նման  է  Արարատի  բարբառի  հոլովմանը,  չունի  միայն ներգոյական հոլով, օրինակ՝ ուղղ.-հայց. հոլովով, հոգնակի թվով դրված է ինոնքցուցական  դերանունը  (էն  (ա)  եզ.  թ.)=ինոնքյ,  յ-ն  ընկել  է  սեռ.-տր.  հոլովով,  հոգնակիթվով  դրված  է  ինոնց  ցուցական  դերանունը  (ինոր  եզակի  թիվ),  ինչպես  նաև  սեռական-տրական հոլովով դրված է քե (քեզ) = քյե անձնական դերանունը, յ-ն սղվել է։
 Ինոնք էնտեղ շատ զարմացանԻնոնց օրօղկած չափկի ջուր փոխեցԳ)  Բառային  առանձնահատկություններ։
   Վանի  բարբառը  փոխառել  է  մի  շարքբառեր,  օրինակ՝  դովլաթ  (թրք.`  մեծ  ընտանիք),  մէզար  լիք  (թրք.`  գերեզման),  թմմաւ1 Տե՛ս Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, հ. 2, Երևան, 1951։
 (թրք.`  վերջանալ,  պրծնել),  նաիթ  (թրք.`  խոժոռ  դեմք,  տխուր),  ռէս  (թրք.`  առաջնորդ),սիւռիաթ (թրք.` հավատք), օրօխկել (թրք.` օրհնել. բնագրում հանդիպում է նաև օրօղկել  ձևը),  պէմունաթ  (արաբ.`  ապերախտ,  անշնորհք)։
   Փոխառյալ  են  նաև  գավազար,գեախն, իաման, խերիաթ, քեակավ, քեապանակ, քեարամաթ, ֆարաղաթ բառերը։
 Պետք է շեշտենք, որ Վանի բարբառի` Հրաչյա Աճառյանի կատարած հետազոտության համեմատ մեր քննած բնագիրը որևէ էական տարբերություն չունի1։
 Առավել  ամբողջական  պատկերացում  կազմելու  համար  վերջում  ներկայացնումենք մեկ հատված ավանդազրույցից.Էկան խասան Նարեկ սարին,Հրեշտակ խապար տվաւ Նարեկացուն, Քեոյ վարդապետք էկան քե խուրԾառայ կելնեմ Նարեկացուն։
 Վեղար գլխեն էլ վեր իտիրԽովուվու քեապանակ առից թևին,Գնաց խարաւ մէջ ուր սարին,Էկաւ դիմաց ջուխտ վարդապետին,Աջն առեց ջուխտ վարդապետին։
 Դիանա Հակոբյան ՎԱՆԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ՈՐՈՇ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ «ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԽՕՍՔ ՆԱՐԵԿԱՑՈՒ ՄԱՍԻՆ» ԱՎԱՆԴԱԶՐՈՒՅՑԻԲանալի բառեր՝ բարբառ, հոլովում, խոնարհում, հնչյունաբանություն, փոխառություն։

Հոդվածը նվիրված է Վանի բարբառին, որով էլ գրված է «Ժողովրդական խօսք Նարեկացու մասին» ավանդազրույցը։
  Քննությունը պարզեց, որ Վանի բարբառը (պատկանալով կը ճյուղին),  այնուամենայնիվ,  որոշ  կետերում  համընկնում  է  Արարատյան  բարբառի  հետ։
   Ավանդազրույցում  առկա  հատկանիշները  գրեթե  ամբողջությամբ  մատնանշված  են  Հր.  Աճառյանի  «Քննություն Վանի բարբառի» աշխատության մեջ։
