ՍԻԱՄԱՆԹՈՅԻ «ԿԱՐՄԻՐ ԼՈՒՐԵՐ ԲԱՐԵԿԱՄԵՍ» ՇԱՐՔԸԹուրք ոճրագործի դարավոր նպատակը մշտապես եղել է «մեկ հայ թողնել և այնէլ թանգարանում»։
  Դեռևս համիդյան բռնակալության օրերին` 1894-1896 թթ., սկիզբառան հայկական զանգվածային ջարդերը, այնուհետև սարսափազդու ոճիր կատարվեց  1904  թ.  Սասունում,  հաջորդը  շատ  չուշացավ.  1909  թ.  կիլիկյան  ջարդերն  էին`նոր  իշխանության  գլուխ  անցած  երիտթուրքերի  կողմից,  որոնց  Ե.  Օտյանը  «մի-միսուլթան  Համիդ»  էր  անվանում,  և  այս  ամենն  իր  բարձրակետին  հասավ  1915-1918թթ., որ վերջնականապես դատարկեց Արևմտահայաստանը։
  Ինչպես նախորդ ահարկու ոճիրները, այնպես էլ 1909 թ. կիլիկյան արյունալի իրողություններն իրենց գեղարվեստական արտացոլքը գտան մի շարք գրողների երկերում։
 Առաջինը  ցասկոտ  բողոքի  ձայն  բարձրացրեց  Սիամանթոն`  «Կարմիր  լուրերբարեկմես»  շարքով,  ապա  Դ.  Վարուժանը,  Ռ.  Սևակը,  Զ.  Եսայանը  և  այլք,  որոնք,ցնցված  տեղի  ունեցած  իրողություններից,  իրենց  հոգու  կսկիծն  էին  արտահայտում`ստեղծելով աղետի գեղարվեստական պատմությունը։
 Սիամանթոն  ժամանակին  համընթաց  քայլող  բանաստեղծ  էր։
   Նրա  գրիչնարձագանքում էր կյանքում տեղի ունեցող իրադարձություններին և գեղարվեստորենարտահայտում իրեն  հուզող գաղափարները։
  Ասվածի վկայությունն է նաև «Կարմիրլուրեր  բարեկամես»  շարքը`  գրված  1909  թ.  ամռանը,  Կ.  Պոլսում`  Ադանայի  կոտորածի ծանր դեպքերից ազդված։
  Նախ և առաջ անդրադառնանք վերնագրին։
 Ի°նչ  ասել  է  «կարմիր  լուրեր».  դրանք  արյան,  սպանդի,  նախճիրի  լուրեր  էին,  որՍիամանթոյին  էին  հասնում  իր  «բարեկամներից»`  ականատեսներ  Զապել  Եսայանիցև  Սուրեն  Պարթևյանից,  որոնց  հետ  Սիամանթոն  ծանոթացել  էր  դեռևս  1901-1902թթ., Փարիզում։
 Սիամանթոյի բանաստեղծություններում նկարագրված դեպքերը կարելի է գտնելնրանց`  Զ.  Եսայանի  «Ավերակներուն  մեջ»  և  Սուրեն  Պարթևյանի  «Արհավիրքի  օրերին» գրքերում։
 Սիամանթոն  իր  նոր  երգաշարում  գեղարվեստական  վառ  գույներով  է  կերտելողբերգության  մռայլ  պատկերները։
   «Կարմիր  լուրեր»-ում  Սիամանթոն  ձգտում  էներկայացնել  դեպքեր,  իրադարձություններ  և  դրանց  ճշմարտացի  նկարագրությամբբացահայտել մարդկային անասելի վայրագությունների պատկերներ։
 Գրքում  իշխում  են  մի  քանի  տրամադրություններ։
   Նախ  բանաստեղծը  տալիս  էարյունալի  նախճիրի  սահմռկեցուցիչ  պատկերները,  ապա  հուսադրում  և  հետոբարձրացնում  պայքարի  աղաղակ։
   Գիրքը  բացող  «Սուգ»  բանաստեղծության  մեջառաջ  է  քաշում  համամարդկային  հարցեր`  կապված  մարդու  և  մարդկայնության,վշտի մենակության հետ։
  Օտարը երբեք չի հասկանա օտարի վիշտը, մեր վիշտը մերնէ միայն, ու անտարբեր է օտարը։
  Այս ամենը լավ էր գիտակցում Դ. Վարուժանը, երբ«Կռվի երթ» բանաստեղծության մեջ գրում էր.Աղվո´ր աղջիկ, ուրիշներու արցունքին Գիտե՞ս, թե որչափ աշխարհս է անտարբեր…1 Ճիշտ էր զգացել և Տերյանը, երբ ասում էր.Մեզ չի հասկանա օտարերկրացին,Մեզ չի հասկանա սառն օտարուհին2։
 Սիամաթոն էլ նույնպիսի դառը տրտմությամբ գրում է. Վասնզի հայ հոգիին տառապանքը միշտ հայնայվածքներուն մեջը գտած եմ ես3։
 Թվում է` բանաստեղծն ընկնում է հուսահատության գիրկը, սակայն դա տևականչէ,  և  բավական  է  հիշատակել  վերոնշյալ  բանաստեղծության  այն  հատվածը,  որտեղՍիամանթոն  «անծանոթ  քրոջը  կամ  ճակատագրի  եղբորը»  խորհուրդ  է  տալիսչվհատվել, չմնալ սարսափների բեռան ներքո, այլ «ճշմարտության աստղերը զննելովհուսադրվել և առաջանալ»։
 Նա  ցանկանում  է  լինել  մահերն  ու  արյունոտ  սարսափներն  արտացոլող  հայելի`փորձելով ցույց տալ մարդկային ստորությունների աստիճանները.Անգամ մը ևս կուզեմ հայելին ըլլալ հայ արյունին,Քու առջևդ զետեղված արյունին և որբ ցեղիս և դավաճան մարդկությանԶարհուրանքներն արտացոլող հայելին բանալ ձեր առաջ…4։
 Սիամանթոն  երևույթին  փորձում  է  նայել  այլ  տեսանկյունից`  առաջադրելով  անպատասխան  թվացող  հարցադրումներ.  ինչու°  է  մարդը  «ժպտադեմ»  գիշատում  իրնմանին,  ինչու°  մարդը  չի  հասկանում  մարդուն,  ինչո°ւ  է  կյանքը  նման  սարսափելիօրենքներ մշակել ու դառնորեն հառաչում է.Կյանքին օրենքը դեռ այսպիսին է. Մարդիկ չի կրցան մարդերն ըմբռնել…5Եվ  մշտապես  լինելու  են  արհավիրքներ  մարդու  դեմ  մարդու  կողմից,  քանի  դեռմարդը  չի  ըմբռնել  իր  նմանի  էությունը։
   Այս  ամենը  ծնում  է  միայն  մահ,  ավեր  ուամայություն։
 Այս ֆոնի վրա Սիամանթոն դրվագ առ դրվագ մարմնավորում է ոճիրը, ասպարեզբերում սոսկալի տեսարաններ։
 «Պարը»  բանաստեղծությունն  ըստ  էության  մի  մահերգ  է։
   Բանաստեղծությանմեջ  պատկերվածը  պատմում  է  մեռնող  հայ  կյանքի  ականատես  գերմանուհին։
   Նատեսնում  է,  որ  շուրջն  ավեր  է,  և  քաղաքը  մոխրակույտի  է  վերածվել։
   Բանաստեղծըգերմանուհու  բերանով  ներկայացնում  է  ոճիրի  ահռելիությունը.  «Օ՜,  չի  սոսկաք,  երբանպատմելի  պատմությունս  ձեզ  պատմեմ»,  և  պատմում  է,  որպեսզի  մարդկությունըհավատա  անհավատալի  թվացող  իրողությանը.  «Թող  մարդերը  հասկնան  մարդունոճիրը  մարդուն  դեմ»։
   Գերմանուհին,  որ  խնամում  էր  դաշունահար,  հոգեվարքի  մեջգտնվող աղջկան, հանկարծ «դժոխահայաց պատշգամբից» տեսնում է «անտառացածսև  խուժանի»  կատարած  վայրագությունը.  քսան  հայ  հարսների  մերկացրել  և  ստիպում էին պարել` ձեռք ձեռքի տված։
  Ապա այրում են քարյուղով, և «ածխացած դիակները  պարի  միջեն  դեպի  մահը  գլորեցան»։
   Այս  պատկերը,  կարծեք  հակադրություն  էառաջացնում.  դաշունահար  և  հոգեվարք  ապրող,  «շուշան  հոգին»  ավանդող  աղջկա1 Վարուժան Դ., Ցեղին սիրտը, Երևան, 1991, էջ 411։
 2 Տերյան Վ., Երկերի լիակատար ժողովածու, Երևան, 1985, էջ 280։
 3 Սիամանթո, Ընտիր երկեր, Երևան, 1957, էջ 149։
 4 Նույն տեղում։
 5 Նույն տեղում։
 վիճակն ավելի գերադասելի է, քան այս պատվի ամոթալի անարգանքը։
  Այս աննկարագրելի  մահվան  պարը  տեսնող  գերմանուհին  այլ  բան  չէր  մտածում,  քան  «ինչպեսփորի  աչքերը»։
   Բնավ  էլ  պատահական  չէ,  որ  Սիամանթոն  դեպքը  ներկայացնում  էօտարի  աչքերով.  սա  նշանակում  է,  որ  քաղաքակիրթ  ազգերը  կամ  պիտի  փորեինաչքերը`  չտեսնելու  համար  զարհուրելի  անարդարությունները,  կամ  էլ  պիտի  օգնության  հասնեին`  կանխելու  այդօրինակ  ստորությունները։
   Եվ  ահա,  որպես  շառաչունապտակ աշխահին` հնչում է Սիամանթոյի թունոտ խոսքերը գերմանուհու բերանով.Ո՜վ, մարդկային արդարություն, թո՛ղ ես թքնեմ քու ճակատիդ…1։
 Այս բացականչությամբ կարծեք ամեն բան ասված է. այն ներծծված է և´ թունալիզայրույթով, և´ ցավով, և´ վրեժի շնչով։
 Հետաքրքրական ու հիշարժան է, որ Սերո Խանզադյանն իր «Խոսեք, Հայաստանի  լեռներ»  վեպում  պատկերել  է  «Պար»-ում  պատկերված  համանման  մի  դրվագ.«Մերկ մարմինների պարը խելահեղ էր։
  Կանայք պարում էին ողբի, բողոքի, ցասմանշեշտերով։
   Նրանք  երբեմն  ծղրտում  էին`  կարծես  փորձելով  արթնացնել  աշխարհիմեռած խիղճը»2։
 Սակայն  աշխարհում  չկա  արդարություն,  այն  հորինվածք  է,  միֆ։
   Սա  խոսում  էայն մասին, որ ժամանակը չի փոփոխում թուրքի մշակած գործելակերպի կանոններնու նրա էությունը։
  Նա նույնն է բոլոր ժամանակներում։
 Ու այսպես պատկեր առ պատկեր Սիամանթոն առաջինը, բայց ոչ միակը, քայլումէ  «մահերու  և  մոխիրներու  դանթեական  ճանապարհով»  (մեզանում  առաջինը  Սիամանթոն  է  հայրենիքի  ողբերգությունը  անվանել  «մոխիրներու  և  մահերու  դանթեական ճանապարհ»).Տեսարանն ահավոր էր։
  Թշվառ կինը թթենիին սղոցված ճյուղին փաթթված…Գետնին  ինկավ…Ես  չի  կրցա  իմ  հեծեծանքս  զսպել…Մինչ`  մեր  մոխիրներու  ևմահերու  դանթեական  ճանապարհին`  ինձ  ուղեկցող  ընկերուհիս  մանկան  նմանսկսավ լալ…3 («Թթենին»)։
 Նշենք  նաև,  որ  Եղիշե  Չարենցն  իր  «Դանթեական  առասպել»  պոեմի  համարազդակ  է  ունեցել  Սիամանթոյի  «մոխիրներու  և  մահերու  դանթեական  ճանապարհ»արտահայտությունը4։
 Չարչարանքի  ու  նողկանքի  մի  այլ  պատկեր  է  «Լոգանքը»  բանաստեղծությունը։
 Մարդկային հոգու դաժանության ևս մեկ բացահայտում, մարդու համար մարդկայինկյանքի  զրոյականության  ևս  մեկ  փաստարկ։
   Թուրք  չբեր  կինը  կախարդուհուխորհրդով  իր  ամլությունը  բուժելու  նկրտումներով  լողանում  է  խողխողված  տասնվեցամյա յոթ կույսերի արյան մեջ` զոհելով յոթ անմեղ կյանք փորձում է վայրենիներիշարքը համալրել ևս մեկ արյունախումով։
  Բավականին ազդու է պատկերը.Տաշտին մեջը արձանացած` ոտքի վրա կանգնեցավ,Հայ կույսերուն տաք արյունը վարդակարմիր…Սկսավ իր մերկ ու անխռով ոտքերեն, մինչև իրեն ամուլ արգանդը բարձրանալ…5։
 Մեկ  այլ,  «Դաշույնը»  վերտառությունը  կրող  բանաստեղծության  մեջ  ամբողջությամբ  բացահայտվում  է  թուրքի  նսեմ,  ճղճիմ  էությունը,  որը  Սիամանթոն  բացահայտել  էր  դեռևս  «Հայորդիներ»  շարքի  «Կախաղաններուն  կատարեն»  բանաստեղծու1 Սիամանթո, էջ 154։
 2 Խանզադյան Ս., Խոսեք Հայաստանի լեռներ, Երևան, 1980, էջ 455։
 3 Նույն տեղում, էջ 178։
 4 Մուրադյան Ս., Գրական հանգրվաններ, հ. Գ, Երևան, 2010, էջ 110։
 5 Սիամանթո, էջ 156։
 թյան մեջ` (ի դեպ սա աղերսներ ունի Չարենցի «Մահվան տեսիլ» բանաստեղծությանհետ) ասելով.Հեթանոս խուժանը կատաղորեն վարն էր, հրապարակին վրա,Ցեխին մեջ և ցեխն ապականելով….1։
 Այս  բանաստեղծության  մեջ  տեսնում  ենք  անասելի  մութ  կրքերին  ստրկացած  ևհոգեզուրկ մարդու արարքը։
  Մեծատուն հայ կնոջը խուժանը թալանելուց հետո  ստիպում  է  սեփական  ձեռքերով  սպանել  իր  երկամյա  զավակին`  դաշույնը  մոր  ձեռքերովյոթ անգամ խրելով մանկան սիրտը։
 Անմեղ, դեռ կյանք չմտած էակին զրկել կյանքից` անմարդկային, անգամ գազաններին  ոչ  բնորոշ  արարք  է։
   Սակայն  թուրքը  հաշվի  չի  առնում  ո´չ  տարիք,  ո´չ  սեռ,  ո´չաղքատ,  ո´չ  հարուստ.  այլ կերպ`  նա  դեմ  է  առահասարակ  քրիստոնյայի  ֆիզիկականգոյությանը։
 Սրա  ապացույցն  է  նաև  Դոստոևսկու  «Կարամազով  եղբայրներ»  վեպում  պատկերված  բուլղարական  ընտանիքում  կատարված  դեպքը.  «Ահա  ծծկեր  մանկիկը`  դողահար  մոր  ձեռքերին,  շուրջը`  ներխուժած  թուրքեր։
   Նրանք  մի  զվարճալի  խաղ  ենսկսել.  փայփայում  են  փոքրիկին,  ծիծաղեցնում։
   Թուրքը  նրա  դեմքին  ատրճանակ  էուղղում, իսկ մանկիկն ուրախ ծլվլում է, թաթիկները երկարում, որ բռնի ատրճանակը,և  արտիստը  հանկարծ  չրթացնում  է  բլթակն  ուղիղ  նրա  երեսին,  ջախջախում  նրագլխիկը…Արվեստ է, այնպես չէ՞»2։
 Բանաստեղծական  այս  արյունոտ  շարքում  պատկերված  են  ոչ  միայն  ֆիզիկական, այլ նաև հոգեկան ջարդի ողբերգիկ դեպքեր։
  Սրա ապացույցը «Խեղդամահ» բանաստեղծությունն  է։
   Ինչպես  արդեն  նշել  ենք,  բանաստեղծական  պատկերներիատաղձը կարելի է տեսնել ականատեսների գրքերում։
 Զ.  Եսայանը  «Ավերակներուն  մեջ»  գրքում  պատմում  է  բանաստեղծության  մեջպատկերված  դեպքի  իրական  պատմությունը.  «Այն  սև  օրերուն  մեջ  էր…խումբ  մըմարդիկ  հանկարծակիի  եկած,  շրջապատող  կողոպտողներեն  կապաստանեին  նկուղին մը մեջ, իրենց վեր անընդհատ հրացաններու ձայներ կսուրային…Սարսափահար`իրենք  միշտ  լուռ  են  ու  անշարժ.  հանկարծ  անգիտակից  ու  խիզախ  մանկան  ձայն  մըկճչե։
  Ինքնապաշտպանության հոգեն գազանացած` մարդիկ կուզեն զայն խլել։
  Հոն ենմանկիկին հայրն ու մայրը. սարսափելի ոճիրը վճռված է»3։
 Գազանաբարո  արարքները  գազանացնում  են  նաև  զոհին,  աղճատում  նրամարդկային, բարոյական նկարագիրը և դարձնում հոգով հաշմանդամ։
  Ինքնապաշտպանության  մղումով  սպանում  են  մանկանը,  և  ապառաժյա  լռությունը  վերականգնվում է, բայց.Լռությունն այս անգամ նկուղին մեջ մրրիկ մ’ն էր4։
 Արտաքին  լռության  մեջ  բարձրացել  էր  հոգեկան  փոթորիկը.  արթնացել  էրխիղճը, ամոթը.Ես րոպե մը կարծեցի, որ բոլորս մեկ արժանապես մահացանք…5։
 Ապա ուրվագծվում է ճամփաների վրա թափառող ու մահ աղերսող խելագար ուորդեսպան մոր ուրվականը։
 1 Սիամանթո, էջ 67։
 2 Դոստոևսկի Մ., Կարամազով եղբայրներ, Երևան, 1983, էջ 338։
 3 Եսայան Զ., Ավերակներուն մեջ, Երևան, 2006, էջ 57։
 4 Սիամանթո, էջ 179։
 5 Նույն տեղում, էջ 181։
 Ահա այսպիսի եղերական աշխարհ է բանաստեղծի աչքերի առաջ, ուր դժգունումեն անգամ դանթեական սարսափները։
 Ամենուր  մահվան  շունչ,  մահի  լայնաթև  ուրուներ։
   Ահա  բարբարոսները  կույսերիգանգերով  արյուն  են  խմում  («Իրենց  երգը»),  ահա  «աստվածավախ»  ծերունին,  որբազմանդամ  գերդաստանի  առաջ  հայ  պատանու  արյունն  է  խմում`  քավելով  ջահելօրերի մեղքերը («Քավություն») և այլն։
 Ահա  պատկերներ,  որոնք  խոսում  են  անասնորեն  հայ  կյանքն  արմատախիլանելու,  անխլելին  խլելու  մասին,  և  ճիշտ  էր  նկատել  Թումանյանը,  երբ  ամոթանքտալով մարդկությանը` բղավում էր. Ո՜վ, ամո՜թ, ամո՜թ… ամո՜թ ամենքին, Ամո՜թ և մարդուն և ժամանակին։
  Շունն էլ չպիտի էն խնդրեր շանից, Ինչ մարդն է խնդրում իրեն նմանից1։
                     («Խորհրդածություն հայկական հարցի վրա»)Սակայն, չնայած անծայրածիր մահերին, եղեռնի համագույնի վրա հնչում են նաևկյանքի ու մաքառման ձայներ։
  Սիամանթոն ապագային նայում է նոր ակնկալություններով  և  համոզված  է,  որ  չի  կորչի  այն  ժողովուրդը,  որը  պայքարել  գիտի,  այլ  կերպ`կյանքի  արդարացի  իրավունքը  հաստատելու  համար  պայքար  է  հարկավոր,  ու  այսգաղափարի  խտացումներն  են  «Հաղթանակ  մը»  և  «Զավակը»  բանաստեղծությունները։
 «Հաղթանակ մը» բանաստեղծության հենքը Չորք Մարզպանի (Դորթ Յոլ) մարդկանց հերոսական դիմադրությունն է։
  «Մեր հոգիներն ըմբոստ, մեր հայրենիքն հողակույտ,  մեր  ապագան  աղետավոր»  տողով  բնորոշելով  հայի  ճակատագիրը`  նա  մերկացնում  է  թուրքի  էությունն  ու  եվրոպական  տերությունների  քաղաքականությունը,անարգանքի սյունին է գամում ջարդարարներին.Կրակեցե´ք, որ թուրք խուժանը նահանջի, կրակեցե´ք մինչև որԾովուն վրա քնացող ռազմանավերն, օտար արդարության Անդնդախոր իրենց քունեն արթննան…2։
 Հայտնի է, որ Կիլիկիայի ափերին եղել են ռազմանավեր, որ օգնել են թուրք հրոսակներին։
   Եվ  ահա  խիզախ  երիտասարդը  իր  մեռած  մարմինն  օրինակ  ու  պատնեշդարձնելով` հուսադրում է կռվողներին հաղթանակի վառ տենչերով.Հաղթանակը մեզի է, կրակեցե´ք, Աստեղաբիբ Եղբայրնե´ր։
 «Զավակը»  բանաստեղծության  մեջ  առկա  է  ազգապահպանության,  սերնդաշարունակության գաղափարը, որ իր արտահայտությունն է գտել հայ գյուղացու կերպարում, որ մարմնավորում է հայ ժողովրդի հարատևությունը։
  Նա ողջ գիշեր մաքառելովգետի  ահեղ  ալիքների  դեմ`  զավակին  հասցնում  է  Միջերկրականի  ափերը`  փրկելովմիակ «հույսն ավերակյալ իր գյուղին»։
 Կերպարն  այս  առումով  ինչ-որ  չափով  նմանություններ  ունի  Ակսել  Բակունցի«Ծիրանի փողը» նովելի հերոս Հազրոյի կերպարին։
 Այսպիսով, խոսքն ուզում ենք եզրափակել Գարեգին Նժդեհի «Ուժն է ծնում իրավունք»  արտահայտության  նմանողությամբ  մեկ  այլ  արտահայտությամբ.  «Ապրելուկամքի ուժն է ծնում ապրելու իրավունք»։
 1 Թումանյան Հ., Երկեր, հ. 1, Երևան, 1985, Էջ 92։
 2 Սիամանթո, էջ 185։
 Գայանե ԱսատրյանՍԻԱՄԱՆԹՈՅԻ «ԿԱՐՄԻՐ ԼՈՒՐԵՐ ԲԱՐԵԿԱՄԵՍ» ՇԱՐՔԸԲանալի բառեր՝ Սիամանթո, «Կարմիր լուրեր», կիլիկահայության ջարդեր, թուրք, պայքար, արյունՄեր նպատակն է սույն աշխատանքում ներկայացնել և վերլուծել, թե ինչպիսի արձագանքեն գտել կիլիկյան ջարդերը Սիամանթոյի «Կարմիր լուրեր բարեկամես» շարքում։

Ամբողջ  շարքում  Սիամանթոն  ներկայացնում  է  ոչ  միայն  պատկերներն  իրենց  դիպուկ  ու  միտումնավոր մանրամասներով, այլև վերլուծելով դրանք`արտահայտում է իր վերաբերմունքն  ու  ցասկոտ  բողոքը  տիրող  երևույթների  նկատմամբ։
   Գեղարվեստական  ազդու  պատկերավորումներով  բացահայտում  է  թուրք  ոճրագործի  էությունը,  եվրոպական  տերությունների  խարդավանքը և կոչ անում երբեք չընկճվել և պայքարել աղետի դեմ։
  Քննության է ենթարկում համամարդկային  խնդիրներ`  կապված  մարդու  և  մարդկայինի,  աշխարհում  տիրող  չարիքի  ու  անարդարության և դրանք սնող արմատների մասին։
  Եվ ի վերջո զարգացնում է այն միտքը, որ  մարդն իր գոյության և ազատ ապրելու իրավունքը պիտի վաստակի միայն պայքարի միջոցով,  որպեսզի կարողանա պահպանել ու սերնդեսերունդ փոխանցել իր դարավոր ավանդներն։
