ԳՅՈՒՂԱՇԽԱՐՀԻ ՀԵՐՈՍՆԵՐԸ ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐՈՒ «ԿԱՊՈՒՅՏ ԼՈՒՅՍ»,«ԱՐՄՏԱՆ», «ԿՌՈՒՆԿ, ՈՒՍՏԻ՞ ԿՈՒԳԱՍ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՆԵՐՈՒՄԳյուղի մարդկանց և տոհմիկ հայի կյանքը պատկերելու մեծ ցանկություններովերիտասարդ գրողը խարիսխ  էր գցել հայրենի գյուղում, բայց եղեռնը անկատար թողեց նրա իղձերը [1]։
  Կորցրած ամեն ինչ, փշրված սրտով ու երազներով` նա նոր կյանքէ սկսում Պոլսում, բայց 20-30-ականների Թուրքիայում հայ գրողը հայ գյուղի մասինգրելու իրավունք չուներ։
  Մնձուրին գրում է 1915-ից առաջ եղած գյուղի մասին. «Մերտեղահանութենեն առաջ իմ գիտցածներես են, որ կը պատմեմ։
  Անկե հետո ո՞վ մնաց,ի՞նչ եղավ, չեմ գիտեր» [2]։
 Մնձուրին իր պատմվածք-պատկերներում կերտել է բազմաթիվ հերոսներ, որոնքցայտուն,  ընդգծված    բնավորություններ  են,  մեր  գրականության  մեջ  աչքի  ընկնողգրական կերպարներ, մարդկային մի-մի անհատականություններ, և որոնք միաժամանակ  տիպեր  են,  հայ  գյուղացու  տարբեր  շերտերի  տիպական  գծերը  խտացնողկերպարներ։
  Իրենց մտածողությամբ, վարքագծերով, կյանքի, աշխատանքի, մարդկանց ու կենդանիների նկատմամբ ունեցած մեծ սիրով նրանք ամբողջացնում են հայգյուղացու կերպարը, որը բնության ու ժամանակի համապատկերի վրա տեղայնանումու կոնկրետանում է, և այդ պատմվածքները ընթերցողի աչքի առջև վերակենդանացնում են 20-րդ դարասկզբի արևմտահայ գավառը, մարդկանց ու բնաշխարհը` անթերի, ամբողջական։
  Մնձուրու հերոսներն իրենց հողին ու ջրին, իրենց դարավոր պատմությանն ու ավանդներին կապված մարդիկ են, նրանց ամեն մի շարժումը, արարքը,խոսքը  հարազատ  տարերքի  արտահայտություններն  են։
   Հերոսների  արտաբերածյուրաքանչյուր նախադասությունը ժողովրդի կյանքի ու կենցաղի խոր կնիքն է կրում։
 Բայց, ահա, զարմանալին ու տարօրինակն այն է, որ այդ ամենի հետ շփվելուց հետոմնում է անմեկնելի կարոտը։
  Այդ կարոտը հեղինակինն է, ով իր հերոսների կողքին է։
 Իսկ ամենաէականն այն է, որ  նույնիսկ ամենաբացասական հերոսի մեջ հեղինակըկարող  է  ցույց  տալ  թեկուզ  չնչին  լավը,  դրականը՝  մարդկայինը  ասելու,  պնդելու,փաստելու, հաստատելու համար, և որ կարելի է չհիասթափվել անգամ ամենավատմարդուց, եթե նրա մեջ՝ ինչ-որ տեղ, առկա է լավի, մարդկայինի սաղմը, մասնիկը։
  Միհանգամանք, որ չի կարող գոյություն չունենալ, չլինել… «Այստեղից էլ Հակոբ Մնձուրուառողջ  հայրենասիրությունը,  նրա  գյուղագրության  դրականը,  նրա  գրականությանշինիչ ակունքը» [3]։
 Մնձուրին գլխավորապես պատկերում է հայրենի բնության մեջ իր ապրուստըդժվարությամբ  հայթայթող  մարդկանց,  որոնք  իրենց  գործը  կատարում  են  համբերությամբ, հեզորեն, ճակատագրին համակերպված։
  Նրանք, ասես, բնության  մասնիկն են՝ նախնիների պարզամիտ հոգով, հողի ու կենդանիների նկատմամբ ունեցածմտերմությամբ։
 Մնձուրու հերոսները գյուղացի մարդիկ են, մեծ մասամբ՝ ազգությամբ հայ, բայցկան նաև այլազգիներ։
  Նրանք բոլորն էլ նույն հողի ու ջրի մարդիկ են՝ աշխատանքումեղբայրացած, բարիացած։
  Նրա պատկերած գյուղաշխարհը բնակեցված է ոչ միայնհայերով, այլև քուրդ, ղզլբաշ, ասորի, հույն և այլազգի մարդկանցով, ովքեր ապրում են  կողք  կողքի,  միմյանց  հետ  կյանքի  բնական  կապերով  կապված,  բայց  և  ունենիրենց ապրելակերպի, սովորույթների, ավանդույթնների առանձնահատկությունները(«Տիվրիկցի Միսաքը», «Ատը Կյուզելը», «Ղոռի… ղոռի տե զոռի», «Ճիկառան», «Անոթությունը»,  «Բիրիտեդեցի  Տիմիթը»,  «Տաղլուենց  Մարոն»,  «Ղուռուչայցիները»,  «Եսկըսեմ այս մարդը հայ չէ», «Հարեն», «Ըստամբոլ», «Նռնիկ մամայի տղուն խանութը»)։
 Մնձուրին պատմում է նաև նրանց սովորույթների մասին՝ կողք կողքի դնելով՝ առանցդիտավորության, ցույց է տալիս այդ աշխարհի իսկական տերերի` բնիկների առանձնահատուկ հարազատությունը հողի նկատմամբ։
  Երկրագործությամբ զբաղվող հայնէ այդ հողի բնիկը։
  Հողի, բնության,  ընտանի կենդանիների հետ ունեցած հոգեկանկապերը  նրա  էության  գլխավոր  հատկանիշներն  են։
   Մնձուրին  ցույց  է  տալիս,  թեինչպես այդ բնիկների հետ ապրող այլազգիները ևս հայախոս են, ուրեմն` աշխարհըՀայաստանն է, տիրապետողները` ուրիշ… «Մեր աչքերում կը բացվի աշխարհ մը, որհայ է իր հողով, իր լեզվով, իր բարքերով։
  Աշխարհ մը, ուր հայը բնիկի աչքերով կընայի իր տիրապետողներուն։
  Եվ զարմանքը կա այդ նայվածքին մեջ։
  Հողին լեզվենչհասկացող եկվորին հանդեպ…» [4]։
 Մնձուրու  ստեղծագործության  մեջ  կան  և՛  աշխատավորներ,  և՛  գյուղականհարուստներ, բայց չկա ընդգծված սոցիալական հակասություն։
  Նրանք բոլորն էլ հողագործներ են, մեկն աղքատ է, մյուսը` հարուստ, գյուղացի մարդիկ` իրենց հոգսերով,ցավերով,  տքնությամբ։
   Մնձուրին  չի  փորձում  ստեղծել  հատկապես  բացասականկերպարներ  երկու  պատճառով.  նախ  Մնձուրու  պատկերած  գյուղը,  իսկապես,  սոցիալական ընդգծված հակասությունների վայրը չէր. այն ինչ-որ չափով դեռևս նահապետական գյուղն էր, և ապա` կա սուբյեկտիվ մի հանգամանք։
  Մնձուրին խոսում էմարդկանց մասին, ովքեր մեծամասամբ իրական մարդիկ են, և ովքեր արդեն չկան։
 Ողբերգականորեն կյանքից հեռացած իր մտերիմների, ծանոթների մասին խոսելիս,որպես  հիշատակի,  հարգանքի  տուրք,  Մնձուրին  խոսում  է  մեղմ  երանգներով,կարոտով և բարի ու անաչառ սիրով։
  Գրողը պատմում է իր անդարձ կորած բնաշխարհի, իր սերերի ողբերգական կորուստնեի մասին։
 Մնձուրու  հերոսը  Աստծո  մարդն  է,  ում  աշխարհ  է  բերում  խեղճ  ու  աննկատ,դժվար  ճակատագրով  մի  գեղջկուհի՝  Մարիամ  անունով,  որի  բարոյականությանհենքի վրա ամրանում ու բարձրանում է հայոց գերդաստան-հայրենիքը։
  Նրան հայոցնահապետական գերդաստանի խիստ կանոններով դաստիարակված զավակը մայրանվանել  չի  կարող,  նա  մունջ  է՝  գերդաստանի  մեծերի  հետ  խոսելու,  նրանց  ներկայությամբ  իր  զավակին  գուրգուրելու,  առհասարակ  իր  հույզերն  ու  մտածումներըդրսևորելու աստվածային պարգևից զրկված։
  «Մեր մայրերը» հուզառատ պատումիմեջ  Մնձուրին  պատկերագրում  է  հայ  հարսների  ծանր  առօրյան  (ի  դեպ,  Մնձուրուբարբառում հարսիկ ասելով պիտի հասկանալ մայր, իսկ մայր հասկացության տակտեսնել մեծ մորը, տատին)։
  Հեղինակը զուսպ ընդդիմանում է այն  դժվարին  ու ծանըր կեցությանը, որով ապրում էին անանուն հայ խոնարհները` միայն գրով պաշտպանելով իր հարսիկի, այսինքն` մոր և բոլոր հայ հարսիկների տանուլ տված իրավունքը. «Ինչեր որ քաշեցին անոնք, սուրբերը չքաշեցին, Հռիփսիմեները, Գայանեները,ավելի չչարչարվեցան սուրբ ըլլալու համար» [5]։
 Հարսները չխոսկանություն և խոնարհություն էին պահպանում ոչ միայն տղամարդկանց, օտարների, այլև սկեսուրների հետ, նրանց տված բոլոր հարցերին պատասխանում էին ձայնարկություններով, գլխի շարժումներով, կամ էլ` երեխաների միջոցով։
   Եթե  տանը  միջնորդ  չկա  մեծերի  հետ  խոսելու  համար,  նման  դեպքում,խոսակցական  լեզուն  մունջերենն  է.  «Կինս  պապուս,  մամուս  հետ  անխոս  է։
   Հորս,մորս  հետ  ալ  անխոս  է։
   Տունը  իմ  ու  տղոցս  հետ  կխոսի,  միայն  թե  երբ  մենք  մեզիըլլանք»։
 «Ըֆֆ… կընե շրթներուն արանքեն շունչը ներս քաշելով - իր «այո»-ն է։
 - Ը ը… կընե - իր «ոչ»-ն է։
 - Շը՛շ…կընե-իր «տես, նայե»-ն է։
 - Հը… ի՞սս…կընե-իր բողոքն է, իր «ինձի՞ ես, ե՞ս ըրի»-ն է» («Կինս ու ես») [6]։
 Հարսների  մունջությունը  նկարագրող  բազմաթիվ  էջեր  կան  Մնձուրու  պատմըվածքներում («Կոզիկ», «Հարսնություն», «Հարսիկը» և այլն), և ինչպես երևում է,«մունջերենը»  յուրաքանչյուր  հարսի  մոտ  յուրահատուկ  «բառապաշար»  ուներ։
 Ծանոթ-բարեկամ տղամարդկանց բարևել կարող էին միայն ամուսնացած կանայք.առանց որևէ բառ արտասանելու նրանք միացնում էին աջ ձեռքի բթամատը, ցուցամատն ու միջնամատը, մեղմորեն դնում ծանոթի (բարեկամի) ձեռքի վրա, ապա, մատները բաժանելով, ձեռքը տանում շուրթին, ճակատին, ի վերջո` նորից շուրթին։
  Եթետղամարդը  հեռվից  եկած  կամ  հաճելի  հյուր  էր,  այս  ողջույնը  կրկնվում  էր  երկուանգամ` ասել ուզելով, որ կինը շատ ուրախ է նրան տեսնելու համար։
  Օրիորդը, թեկուզ  և  հյուրը  բարեկամ  լիներ,  չէր  մոտենում,  չէր  բարևում,  անտարբեր  և  անխոսհեռանում էր։
  Իմաստ ու տրամաբանություն կա՞ այդ բոլորի մեջ։
  Հարցը դա չէ, իհարկե։
  Այստեղ կարևորը այդ բարքին ու սովորույթններին առիթ հանդիսացող պատճառնէ, որ ծնունդ է առնում մեծերին ուղղված հարգանքից ու պատկառանքից։
  «Ամեն մարդինչո՞ւ հարս կ'ուզե։
  Աշխատելու համար։
  Տունը, ախոռը ավլե, աղբը շալակե, ջուր մըբերե, լեռը խոտ քաղող, դաշտը արտքաղոց, եգին փորող, պահող մը ունենալ։
  Հարսըսածդ ասոնց համար է։
  Զավակ բերելը երբ ըլլա, կ'ըլլա»,- բացատրում է Մնձուրին։
 «Աղջկան աղվորը ինչի՞ պետք կըլլա։
  Տան ճակա՞տը պիտի նստեցուցես, երեսի՞նպիտի նայիս։
  Աղվո՜ր։
  Ադ աղվոր ըսածդ չպիտի՞ ծերանա։
  Չըլլա, որ պզտիկ աղջիկառնես։
  Թող տղեդ վեց, յոթը տարու մեծ ըլլա։
  Մեծ տարիքովը ու ուժովը առ, որ աղբյուրն երթա, կուժը լեցնե, մեկ անգամեն շալակը նետե ու քալե» [5]։
 Ահա թե ինչու է Մնձուրին խոսում անհավասար ամուսնությունների և դրանիցառաջացած  սոցիալական  ողբերգությունների  մասին՝  իր  գութն  ու  համակրանքըշեշտելով զոհերի նկատմամբ։
  Ինչպես սոցիալական այլ չարիքների մասին խոսելիս,այս հարցում ևս, Մնձուրու նշանակետը, իհարկե, խոցել է նաև այդ չարիքների արմատները հանդիսացող պատճառները։
  Մի տեղ` հարուստների վարքագիծը, մի այլ տեղ`հասարակության  հետամնացությունը,  տգիտությունը,  բայց  հիմնականում,  որպեսսկզբունք,  գրողի  ստեղծագործության  հիմնական  առանցքը  ոչ  այնքան  դատափետումն է չարիքը պատճառողների, այլ ավելի իր պատշտպանության, գութ ու համակրանքի տակ վերցնելը այն «խոնարհներին», ովքեր զոհ են չարիքի։
 «Սիրահարություն մը» պատմվածքը, իր սքանչելի գյուղաշխարհով ոգեշընչված,գրականությամբ իր աշխարհը կերտած երիտասարդ ուսանողի սիրո պատմություննէ,  որ  սյուժեի  տարրերի  տարբերությամբ  միայն,  գաղափարի  ու  թեմայի  նույնականությամբ  գրական  նմանակներ  շատ  ունի  հայ  գրականության  մեջ,  պայմանականորեն դրանք կարելի է խորագրել «Հայ խոնարհներ»` առանցքում ունենալով ԱկսելԲակունցի «Խոնարհ աղջիկը»` որպես նյութի կատարյալ իրացում, որի շուրջ բոլորվումեն  նոր  և  նորագույն  հայ  գրի  խոնարհների  տիպեր`  Սուսան  («Նամուս»),  Սոնա(«Միրհավ»), հնձվորի կինը («Ալպիական մանուշակ»)։
  Ինչպես հունձքն էր առատ գյուղում, այնպես էլ հույզերն էին հորձանք տալիս.սիրահարությունը բուռն էր և փոխադարձ։
  Հուռթի արտերի հասունության հանգույնհասակ  էր  նետել  նաև  Նարոն,  ում  ուղղված  առաջին  հայացքն  արդեն  սեռայինթրթիռներ է ծնում. «Ցորնագույն դեմքով, դեղնագույն մազերով նուրբ, երկայն աղջիկմըն էր դարձած ան։
  Մեր երկրի կիներուն հատուկ չէր այդպես նուրբ, սլացիկ, երկայնհասակը, իսկ մազերը, ոսկիի զմայլելի գույնի մը մեջ հալելով, կիջնային աղջկա հատուկ ծաղկենկար, փոքրիկ լաչակին ներքևեն ու նստած ըլլալով կհասնեին մինչև գետինը ու դեռ գետնին վրա ալ կերկննային» [5]։
  Այս հիացումը փոխակերպվում է սիրո,արտքաղի  հովվերգական  երեկոներին  նրանք  հանդիպում  են,  գուրգուրում  իրար`տեսանելի դարձնելով իրենց զգացմունքները խստականոն միջավայրին, որն էլ կասեցնում  է  սիրո  հետագա  ընթացքը։
   Նարոյին  արագորեն  ամուսնացնում  են  գյուղիունևոր տան զավակի հետ. մեզ արդեն ծանոթ է այս հանգուցալուծումը «Նամուս»-ը,«Միրհավ»-ը, «Խոնարհ աղջիկը» պատմվածքներից։
  Պատումը դառնում է նովելային։
 Նարոն  հանդիպում  է  իր  անկեղծ  ու  իսկական  սիրո  առարկային,  ասում  է,  որ  իրկամքին հակառակ են ամուսնացրել, և նրա թարթիչներին «թառում» են արցունքի կաթիլներ։
   Անավարտ  սիրո  դրաման  չի  բացահայտվում։
   Աղջկա  ցանկություններն  ուկամքը  հաշվի  չառնելը,  որևէ  հիմնավորում  չունեցող  գործարքը  խեղելու  է  նորձևավորվող  ընտանիքի  հոգեբարոյական  մթնոլորտը.  չէ՞  որ  ապրված  վեհագույնհույզերին  հաջորդող  կենցաղային  տաղտուկը  սպանելու  է  հոգին,  որոշ  դեպքերում`նաև մարմինը։
  Եթե նույնիսկ մարմինը դիմադրում է, ապա հոգին ըմբոստանում է։
  Այսիմաստով ընդվզման կատարյալ մարմնացում է Հրանտ Մաթևոսյանի Աղունի տիպը,ով իր ներսում դեմ էր խեղճ ու անկամ Սիմոնի տեսակին։
  Գերբարոյական հայ միջավայրում խոնարհները մենակ են, նրանց զոհաբերում են՝ հնարավոր մեղքից հեռացնելու նպատակով, սեր-մեղք հակադրությունը էթնիկ բարոյագիտությամբ վերածվումէ միասնության` որտեղ սեր, այնտեղ մեղք հիմնավորմամբ։
 Անդրադառնալով  անհավասար  ամուսնությունների  թեմային՝  կարելի  է  հիշել«Ատը  Կյուզելը»,  «Էյուպ  աղան»,  «Իմ  տղայությունս»,  «Հարենը»,  «Աննան»  պատմըվածքները,  իսկ  սեռային  կեցության  բարդություններից  առաջացած  ողբերգություններին նվիրվածներից` «Էլիֆ», «Համը» և այլն, որոնցից յուրաքանչյուրը պեղում էսոցիալական  հիմք  ունեցող  այդ  շեղումների  գործած  ավերները։
   Այս  պատմվածքներում Հակոբ Մնձուրին վերցրել է ոչ միայն հայ հերոս-հերոսուհիների, այլև այլ ազգությունների, այսպիսով ընդգծելով սոցիալական անհավասարությունների ու բարդությունների համընդհանուր բնույթը, որոնց զոհն էին և՛ հայը, և՛ թուրքը, և՛ ղզըլպաշը,  և՛  հույնն  ու  ասորին։
   «Ատը  Կյուզելը»  պատմվածքում  հերոսն  ու  հերոսուհիներըղզըլպաշներ են։
  «Քանի մը վայրկյան վերջ մայր մը, տղա մը երևցան, հետերնին ալջորի մը ու քովը սոխի արտ մը կար…» [5]։
  Պատմվածքի հետագա տողերից պարզվումէ, որ տղան ջերմախտով էր վարակված։
  Հազիվ տասնհինգ տարեկան, նիհար, վատառողջ պատանի էր, իսկ մայրը` գեղանի և ուժեղ Մելեկը, երեսունհինգը անց։
  Պարզվում է նաև, որ նրանք ոչ թե մայր ու տղա են, այլ այր ու կին։
  Տղան ամուսինն է այդուժեղ և գեղանի կնոջ։
  «Ալի Էֆենտին իր գործը գիտե, աս Մելեկը իր մեծ տղուն կիննէր։
   Անկե  չորս  հատ  ալ  թոռ  ունի։
   Ան  մեռավ,  պզտիկ  տղուն  Ատը  կյուզելին  առավ։
 Կթողու որ ուրիշին երթա։
  Մելեկը հորենական շատ արտեր ունի թե հոս և թե վարիՉայղարան։
   Աս  սոխին  արտն  ալ  Մելեկին  է։
   Դուն  ըլլայիր  ի՞նչ  կընեիր։
   Կհանեի՞րասանկ կնիկ մը ձեռքեդ» [5]։
 Մելեկի հարստությունից չզրկվելու համար, իր առաջին որդու կորստից հետո,երկրորդ որդուն նրա հետ ամուսնացնող Ալի Էֆենտին, զոհ է տալիս և «Ատը կյուզելին»։
  Դա ևս դաս չի լինում հարստությունը որևէ կերպ ձեռքից չհանելու մարմաջովտարված Էֆենտուն և նրան նոր ռիսկի է մղում։
  «Ալի Էֆենտին կձգե՞ր որ ուրիշին երթա…Ան ի՞նչ խելացի է։
  Ուրիշ զավակ չուներ, իր եղբոր տղան իրեն որդեգիր ըրավՄելեկը անոր տվավ։
  Մելեկին արտերն ալ իրեն մնաց նորեն։
  Հիմա ճյուպպեն կհագնի,կնստի բակին դուռը, ձորը կդիտե։
  Մելեկն ու որդեգիրն ալ իրեն համար կբանին» [5]։
 Հակոբ Մնձուրու պատմվածքներում մանրամասն նկարագրված է գյուղական այրերի և կանանց արտաքինը, հագուստները իրենց մանրամասնություններով, մինչևսպիտակեղենը  («Ոսկի  տեղաց  Էլպակյանի  հարսանիքին»  [7],  և  մասնավորապես,«Մենք ինչ կհագնեինք» [8] և այլ պատմվածքներում)։
 Առանձին  ու  խիստ  բարքեր  ու  սովորույթներ  կային,  անգիր  օրենքներ  նաևդրսում, նույնիսկ եկեղեցում՝ մասնավորապես կանանց համար։
 Իհարկե, այդ ամենի մեջ դեր էր խաղում նաև այն, որ կանայք երկրորդ դասիմարդիկ են համարվում։
  Արհամարհանք կար այդ կանանց նկատմամբ և միջնադարյան շատ տարրեր` կանանց պարտադրված այդ մեկուսացման մեջ։
  Այդուհանդերձ,տան, նույնիսկ դրսի աշխատանքով, անշուշտ, կանայք էին զբաղվում։
  Իսկ այդ աշխատանքները, առաջին հերթին, առիթ էին իրար հետ խոսելու՝ տան մեջ մունջ լինելուդատապարտվածությունից  հետո.  «Աղբյուրին  գուռներուն  առաջքը,  սալ  քարերունվրա կիները լվացք կընեն։
  Էնթարիները վեր ժողոված, յուբանաձև գունավոր ներքնավարտիքներով, բոբիկ ոտքերով, բոլորը միասին կխոսին, առանց մեկ-մեկու ժամանակ թողելու ու հասկ ծեծողներու ըրածին պես, թանկերը կելլեն ու կիջնեն լարերունվրա» [9]։
 Գլխավոր հերոսներից էին նաև այրերը, որոնք ամուսնությունից մեկ-երկու տարիանց  ստիպված  գնում  էին  պանդխտության՝  դրամ  աշխատելու։
   Հաճախ  նըրանցառաջնեկները նոր էին ծնված լինում կամ էլ ծնվում էին հոր բացակայությամբ։
  Ողջկյանքի  ընթացքում  չորսից  հինգ  տարին  մեկ  այս  պանդխտությունը  պարբերաբարկրկնվում էր։
  Ընտանիքի մի անդամը վերադառնում էր, մյուսը` գնում։
  Եվ ստացվումէր այնպես, որ ամուսնական կյանքի ընթացքում ամուսինները հինգ-տասը տարի էլմիասին չէին ապրում («Նազար», «Ըստամբուլ», «Սիլա»)։
  Այդպես էր ամբողջ գավառում ու Եփրատին մերձակա մյուս գյուղերում ևս` Քեմախի, Չմշկածագ, Ակն, Արաբկիր, Տիվրիկ և այլն։
  Թուրքական կառավարությունը հարկերի մի մասը վերցնում էրդրամով, որը գյուղացին չուներ։
  Չնայած հացահատիկի, միրգ-բանջարեղենի, կաթնամթերքի բավականին մեծ ավելցուկ ուներ, բայց իրենից ոչ մի գյուղացի չէր գնում, այդիսկ պատճառով հարկադրված պանդխտում էր։
 Հայրենի տան ու հարազատների նկատմամբ պանդուխտների կարոտը, Վարուժանի բնութագրությամբ` «կարոտախտը», տանջալից էր։
  «Սիլա» պատմվածքում կամի դրվագ, որտեղ հեղինակը պատմում է, թե ինչպես էին պանդուխտները տառապումհայրենիքի,  հարազատների  կարոտից։
   Ամեն  անգամ,  երբ  հայրենի  գյուղից  կամգավառից մի  նոր մարդ էր գալիս, նրանք հավաքվում էին, և սկիզբ էր առնում հարցերի հեղեղը։
  Հավաքվում էին, երբ մեկը «երկիր» էր վերադառնում` բարի վերադարձիխոսքեր  ասելու,  որևէ  իր  կամ  դրամ  ուղարկելու  հարազատներին  և  անպայման`բարևներ  ու  համբույրներ։
   «Երթաք  բարով,  բարի  ճանապարհ…  Մեր  բարևներըտարեք ամենուն, մեզ հարցնողներուն, հայրենիքի լեռներուն,  ձորերուն…- Մնաք բարով ամենուդ… տարոսը ձեզի, որ դուք ալ գաք…» [5]։
 Նույն պատմվածքի հերոսը` Վահանը, ոչ թե հարստանալու տենչանքով էր Պոլիսգնում,  այլ  ստիպված,  կարիքից  դրդված։
   «Ճամփա  ելավ,  Ստամպոլ  եկավ…  Շատծանր եղավ կնոջմեն բաժնվիլը… Բայց ինչ պիտի ըներ։
  Դրամ չկար երկիրը, հետինտասնոց մը անգամ» [5]։
 Իր պանդուխտ հերոսներից մեկի` Ավետյանի մասին Մնձուրին ասում է. «Երկրենխոսք  բացվի,  երկիրը  միտքն  ինկնա,  մեր  հարսներուն  հայրենները  կը  կանչե»։
 Հայրենները գյուղի հարսների հորինած ժողովրդական երգերն էին, որոնց մեջ նրանքպատմում էին իրենց ամուսինների նկատմամբ ունեցած մեծ ու բուռն սիրո, կարոտի,տենչանքի  մասին։
   Ավետյանը  երգում  էր  այդ  երգերը,  և  ընկերները  թախծոտհայացքներով լուռ լսում էին, ու երգը ասես մեղմում էր կարոտը։
 Այդ երգերը «Արմտանի հարսներուն ստեղծագործություններն էին։
  Անոնք կը հավաքեին ու կը հորինեին» [5]։
  Այդ երգերը կարոտի, տենչանքի, սիրո արտահայտություն էին, «տնասեր հարսների» ներաշխարհի փոթորկումները։
  Ահա ժողովրդականերգերից մի օրինակ, որ բերում է Մնձուրին «Սիլա»  պատմվածքում.                                «Զարկիր, կրակ տվիր, աղաս, կ'երիմ, կը վառիմ,                                Ջուրի պես ծարըվցեր եմ, աղաս, ճամփուդ կը նայիմ։
                                 Քներ եմ խոշ եմ եղեր, աղաս, սիրուդ սերխող եմ եղեր,                                Հերու շատ աղեկ էր, աղաս, աս տարի ի՜նչ եմ եղեր։
                                 Հաներ եմ կապույտս, աղաս, հագեր եմ ալը,                                Ես քենե կարոտ եմ, աղաս, ի՜նչ ընեմ մալը։
                                 Շըլլե ես չըլլայի, աղաս, քու սիրած յարը,                                Շըլլե իս չբերեր, աղաս, իս բերող մարը։
                                 Տուն եկու, աղաս, ելիր տուն եկուր,                                Արմուղանդ չեմ ուզեր, աղաս, արևդ առ եկուր» [5]։
 Ինչպես Մնձուրին է վկայում, «աղաս» հարսները անվանում էին «20-40 տարեկան իրենց էրիկներին, որպես կարոտի, պաշտամունքի հավասար սիրո արտահայտություն»։
 Կանայք դրսի աշխատանքով  էին զբաղված, տղամարդիկ  պանդխտության մեջէին գտնվում, տունը կառավարում էին կեսուրները։
  Երեխաները տատերին մամ էինասում, իսկ մայրերին տատերից լսած բառով` հարսիկ։
  Մեծ մամի կերպարի տիպական  դրսևորումներից  է  «Նուռ  մամը» պատմվածքը։
   Հայ  տոհմիկ  գերդաստանի  առանցքային դերակատարը` օջախի նյութական պատասխանատուն, հոգեբարոյականմիջավայրի արարիչը «Գոլով թոնիրին վերի կուշտը լայն, լայն այտերով, մեծղի կազմով  Նուռ  մամը  նստեր  է»  [9]։
   «Նուռ  մամը»  պատմվածքում  համանուն  հերոսուհինհեքիաթասաց է, իր թոռներին և հարևանների փոքրիկներին հաղորդակցում է ազգային  բանահյուսական  գանձարանին`  հարստացնելով  նրանց  երևակայությունը,ձևավորելով  ու  հղկելով  միտքը,  խոսքը,  լեզուն։
   Ժողովրդական  բանարվեստի  նրապաշարն աղքատ չէ, և փոքրիկներն ընտրում են ցանկալի հեքիաթը. «Քառսուն աղջիկներուն հեքիաթը պատմե, Նու'ռ մամ…» [9]։
  Ծավալվում է հեքիաթը` թոնրատանգոլը հագեցնելով փոքրիկների հիացումով։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Գաբրիելյան Վ., Սփյուռքահայ գրականություն, Երևան, 2008, էջ 317։
 [2] Դարբինյան Գ., Արևմտահայաստանը Մնձուրու արձակում, Երևան, 1994, էջ 28։
 [3] Սևան Գ., Հակոբ Մնձուրի, Երևան, 1981, էջ 63։
 [4] Գալֆայան Հ., «Արևմտահայ գյուղագրությունը և Հակոբ Մնձուրին», «Աշխարհ»,Փարիզ, 1977, էջ 1001-2։
 [5] Մնձուրի Հ., Երկեր, Երևան, 1986, էջ 397, 299, 87, 139, 141, 142, 336, 369, 397,376։
 [6] Մնձուրի Հ., Արմտան, Ստամբուլ, 1966, էջ 258։
 [7] Մնձուրի Հ., Արմտան, Ստամբուլ, 1966, էջ 200-1։
 [8] Մնձուրի Հ., Կռունկ, ուստի՞  կուգաս, Ստամբուլ, 1974, էջ 216։
 [9] Մնձուրի Հ., Կապույտ լույս, Ստամբուլ, 1958, էջ 15, 28, 30։
 Գրիգորյան ԱլվինաԳՅՈՒՂԱՇԽԱՐՀԻ ՀԵՐՈՍՆԵՐԸ  ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐՈՒ «ԿԱՊՈՒՅՏ ԼՈՒՅՍ»,«ԱՐՄՏԱՆ», «ԿՌՈՒՆԿ, ՈՒՍՏԻ՞ ԿՈՒԳԱՍ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ Մնձուրի, խոնարհություն, վարքագիծ, անհավասար ամուսնություն,գեղջկուհի, պայքարողներ։

Հոդվածում քննվում են գյուղաշխարհի հերոսները և նրանց  հուզող խնդիրները  Հակոբ Մնձուրու ստեղծագործություններում։
  Նրանք իրենց հողին ու ջրին,  դարավոր  պատմությանն ու ավանդներին կապված մարդիկ են, որոնց ամեն մի քայլը, արարքը,  խոսքը իր՝ գրողի հարազատ տարերքի արտահայտություններն են։
    Մնձուրին հիմնականում պատկերել է հայրենի բնության մեջ իրենց ապրուստը  դժվարությամբ հայթայթող մարդկանց, ովքեր իրենց գործը կատարում են համբերատարությամբ, հեզորեն, ճակատագրին համակերպված։
