Նախաբան։
   Զբաղվածությունը  սոցիալ-տնտեսական  հարաբերությունների  համակարգ  է,  որը  վերաբերում  է  բնակչության  որոշակիխմբերի  ներգրավմանը  տարածաշրջանի  տնտեսական  գործունեությանմեջ,  նրանց  ապահովում  է  տնտեսապես  իրագործելի  աշխատատեղեր,որոնք  համապատասխանում  են  իրենց  մասնագիտական  որակավորումներին, կրթական մակարդակին [2, էջ 31]։
  Զբաղվածության աճը ևաղքատության  կրճատումը  նախ  և  առաջ  պայմանավորված  ենտնտեսական  աճով  [3,  էջ  56]։
   Այն  ապահովելու  գործում  կարևորվում  է կենտրոնական, մարզային և տեղական իշխանությունների դերը։
 ՆյութիՆերկայիսարդիականությունը։
 իրավիճակումտնտեսության  խնդիրներից  մեկը  զբաղվածության  խնդիրն  է,  որնանբաժանելիորեն  կապված  է  մարդկանց  և  նրանց  արտադրողականգործունեության  հետ։
   Հետևաբար,  այս  թեման  արդիականէսահմանամերձ  տարածաշրջանների  սոցիալ-տնտեսական  միջավայրում։
   Անհրաժեշտ  է  ուսումնասիրել  և  վերլուծել  բնակչությանզբաղվածության ապահովման հիմնախնդիրները և դրա հաղթահարմանուղիները, հաշվի առնել ՀՀ սահմանամերձ մարզերի աշխատաշուկայումզբաղվածության բարելավման և զարգացման հնարավորությունները։
  Նյութը  և  մեթոդները։
   2018  թվականին  Իջևանի  տարածաշրջանիբնակչության ընդհանուր թվաքանակը կազմել է 47,6 հազար մարդ, ինչըկազմում  է    Տավուշի  մարզի  բնակչության  42.2%  -ը  (1-ին  տեղը  Տավուշիմարզի  տարածաշրջանների  մեջ)  և  Հայաստանի  Հանրապետությանբնակչության  1.6%-ը։
   Իջևան  քաղաքի    բնակչությունը  2018  թ.-ի  վերջինկազմում է 20.6 հազար մարդ (մարզի քաղաքային բնակչության 39.5 %)։
 Իջևանի ողջ տարածքի բնակչության 43%-ը ապրում է Իջևան քաղաքում, մնացածը՝ 17 գյուղական բնակավայրերում։
 Աղյուսակ 1. Իջևանի տարածաշրջանի բնակչության աշխատանքայինռեսուրսների  տնտեսապես ակտիվ բնակչության զբաղվածների  թիվը 2014-2018թթ. [6]Բնակչություն ( հազար մարդ)Աշխատանքային ռեսուրսներ(հազար մարդ)  37.2Տնտեսապես ակտիվ բնակչություն ( հազարմարդ)ՏԱԲ տեսակարարկ կշիռը ( %)Զբաղվածներ ( հազար  մարդ)Զբաղվածության մակարդակ ( % )Տնտեսական ակտիվության մակարդակ (%)Իջևան  քաղաքի  բնակչությունը  2014  թ.  համեմատ  2018թ.  նվազել  է 1.6%-ով,  իսկ տարածաշրջանի բնակչությունը՝ 0.4%-ով։
 Իջևանի  տարածաշրջանի  տնտեսապես  ակտիվ  բնակչությանտեսակարար  կշիռը  2018թ.  բնակչության  ընդհանուր  թվաքանակինկատամաբ կազմել է  44.5 %, որը 7%-ով ցածր է 2014թ. արձանագրվածտվյալներից։
 Նշենք,  որ  տնտեսական  ակտիվ  բնակչության  թվաքանակըգործազուրկ72  տարեկան՝զբաղված  ևէներառումքաղաքացիները [4, էջ 15]։
 15-ից1-ումԱղյուսակբնակչության,  այնպեսներկայացված  տվյալներիհամաձայն՝աշխատունակ  տարիքի  մարդկանց  թվի  նվազումը  պայմանավորված  էինչպես  ամբողջ  տարածաշրջանիէլաշխատանքային  ռեսուրների  թվի  նվազման  հետ։
   Զբաղվածությանմակարդակը  2018թ.  կազմել  է  41.5%,  որը  2014թ.  համեմատ  ավել  է    0.1%-ով։
   2014թ.  համաեմատ  նվազել  է  նաև  բնակչության  տնտեսապեսակտիվության  մակարդակը(7.4%)։
   Այն  2018թ.  կազմել  է  59%։
 Գյուղատնտեսության  ոլորտում  զբաղվածների  թիվը  շարունակում  էնվազել.  2014թ.  համեմատ  2018թ.  այն  նվազել  է  6.1%-ով  (621  մարդ)։
   Դապայմանավորված  է  գյուղատնտեսական  արտադրության  անկմամբ,ֆինանսականբանկայինտոկոսադրույքների բարձր լինելու հետ։
 միջոցների  անհասանելիությանևՆմանատիպ  գործընթացները  միաժամանակ  տեղի  են  ունեցելօրինակ,շատ  երկրներում  գյուղատնտեսության  ոլորտումաշխարհիԵվրամիությանզբաղվածների թիվը այժմ 2-5 տոկոս է, իսկ ՌԴ-ում՝ 13 տոկոս։
 երկրներում։
   Այսպես,զարգացածշատԱրդյունաբերության  ոլորտում  զբաղվածների  ընդհանուր  թիվը2014-2018թթ.  անընդհատ  նվազել  է՝  539-ից    մինչև  488  մարդ։
   2014թ.նկատմամբ  զբաղվածների թվի կրճատումը կազմել է 51 մարդ կամ 9.5տոկոս։
   Առավել  շատ  ազատումներ  կատարվել  են  հանքաարդյունաբերության որորտում, որոնցում զբաղվածների թիվը նվազել է 9% -ով(30  մարդ)։
   Սննդի    և  վերամշակող    արդյունաբերության  ոլորտում  այննվազել  է  2  %-ով։
   Էլեկտրաէներգիայի,  գազի  և  ջրի  արտադրության  ևբաշխման  ոլորտում  զբաղվածների  թիվը    փոքր-ինչ  աճել  է՝  1,5  %-ով։
 Մանրածախ-մեծածախ  առևտրի  ոլորտում  զբաղվածների  թիվը    2014թ.աճել  է  11.1  %-ով  (80  մարդ)։
   Ոլորտում  ամենամեծ  զբաղվածությանմակարդակն  արձանագրվել  է  2016թ.  (816  մարդ),  ամենացածրը՝  2014թ.(721 մարդ)։
 Զբաղվածների  թվի  էական  աճ  է  արձանագրվել  կացության  ևհանրային  սննդի  ոլորտում։
   2014թ.  համեմատ  2018թ.  ոլորտումզբաղվածների թիվն աճել է 41.9%-ով (31 մարդ)։
  Ոլորտում զբաղվածներիթվի  աճը  պայմանավորված  է  տարածաշրջանի  բնակավայրերում  նորհանրային  սննդի  և  հյուրատների  բացման  հետ։
   Զբաղվածների  թվիզգալի  աճ  է  արձանագրվել    նաև  ֆինանսական  և  ապահովագրականգործունեության 7.3% (11 մարդ) որոլտներում։
 Ոչ  արտադրական  հատվածներից  (կրթություն  ու  գիտություն,մշակույթ,  զվարճություններ    և  հանգիստ)    զբաղվածների    ընդհանուրթվի նվազումը կազմել է 189 մարդ։
 Գծապատկեր 1. Իջևանի տարծաշրջանի զբաղվածության կառուցվածքնըստ տնտեսության ճյուղերի 2018թ. [6]Արդյունքները  և  վերլուծությունը։
   Զբաղվածության  ոլորտում գյուղատնտեսության  բնագավառը  զբաղեցնում  է    առաջին  տեղը  (64%),կրթության և գիտության բնագավառը՝ երկրորդ (13%),  երրորդ տեղում էառևտրի և հանրային սննդի   բնագավառը՝ 6%, այնուհետև՝ առողջապահության ու սոցիալական սպասարկման (3%), արդյունաբերության (3%),պետական  կառավարման  (3%),  շինարարության  (2%),  մշակույթի  ևարվեստի (2%) բնագավառները։
 զարգացմանՏնտեսականկոնկրետժամանակահատվածում  գործազրկության  մակարդակի  վրա  ազդում  ենժողովրդագրականիրավիճակը,  աշխատանքի  արտադրողականությունը,  տնտեսական  աճի  տեմպերը,  սոցիալական  պատճառները    [5, էջ 617]։
 յուրաքանչյուր2018-ին  տեղավորման  նպատակով  Իջևանի  զբաղվածությանտարածքային  կենտրոնում  հաշվառված  աշխատնք  փնտրողների  թիվըկազմել  է  1713  մարդ,  որի  93.5%-ին  (1602  մարդ)  տրվել  է  գործազուրկիկարգավիճակ։
 Գծապատկեր 2. Գործազուրկների հաշվառման  դինամիկան  Իջևանիտարածաշրջանում 2014-2018թթ. [6]տարածաշրջանի2018թ. հաշվառված գործազուրկների թիվը  2014թ.նկատմամբ աճելէ 4%-ով (62 մարդ), իսկ 2016 թ. համեմատ նվազել է 26.4%-ով (490 մարդ)։
 2015-2016թ.թ. հաշվառված գործազուրկների թվի աճը պայմանավորվածէսեզոնայինզբաղվածության  ծրագրերի  իրականացման  հետ։
   Կանայք    ընդհանուրգործատուների  թվում    2018թ.  կազմել  են    64.2%  (1028  կին)։
   2018թ.կանանց  թիվը  2014թ.  համեմատ  նվազել  է  11.4%-ով։
   Գյուղաբնակգործազուրկների  թիվը  հաշվառված  գործազուրկների  թվում  կազմել  է61.6%  (987  մարդ)։
   Ինչպես  2014թ.,  այնպես  էլ  2018թ.  հաշվառվածգործազուրկներիընդհանուրկրթություն ունեցող անձինք են (52.1%)։
 մեծամասնությունըհամայնքներումգյուղականմիջնակարգ15402090209218341602112541576479166557465111101169132613011028987122011220500100015002000250020142015201620172018ԸնդամենըկինտղամարդգյուղաբնակներՄիջնակարգ մասնագիտական կրթություն ունեցողները կազմել ենհաշվառված  գործազուրկների  17.%-ը,  նախնական  մասնագիտական       (արհեստագործական)  կրթություն  ունեցողները՝  2.%-ը,  հիմնականընդհանուր  կրթություն  ունեցողները՝  10%-ը,  տարրական  կրթությունունեցողները՝ 0.8%-ը։
  2014թ. համեմատ 2018թ. բարձրագույն կրթությունունեցողերի թիվը նվազել է 2, միջնակարգ մասանգիտական կրթությունունեցողներինը՝ 6.9, նախնական մասնագիտական արհեստագործականկրթությունկրթությունուներողների թիվն աճել է 0.7 տոկոսով։
 իսկ  տարրականունեցողներինը՝Աղյուսակ 2. Կենտրոնում գրանցված գործազուրկների կրթականմակարդակի կառուցվածքը 2014-2018թթ. [6]հետբուհական, բարձրագույն թերի բարձրագույն, միջին մասնագիտական նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) միջնակարգ ընդհանուրհիմնական  ընդհանուրհատուկ ընդհանուրտարրական, ոչ լրիվ տարրականԸնդամենըԳործազուրկների  կրթական  մակարդակի  վերլուծությունը  ցույց  էտվել,  որ  գործազուրկների  մեծամասնությունը  հանրակրթականընդհանուր  կրթություն  ունեցող  անձինք  են։
   Ուսումնասիրությանժամանակ նրանց թիվը դինամիկ կերպով աճում է. 2014թ.-ի 766-ից մինչև2018թ.-ը՝ 844 մարդ։
  Նախնական և միջին մասնագիտական կրթությամբմասնաբաժինըընդհանուրկառուցվածքում  նվազել  է։
   Անցած  տարիներին  գործազուրկներիտարիքային կառուցվածքը ունի  հետևյալ պատկերը (Աղյուսակ 3)։
 գործազուրկներիտարիամենԻջևանի տարածշրջանի զբաղվածների թվաքանկն ըստ տնտեսությանԱղյուսակ 3.  ճյուղերի 2014-2018թթ. [6]Գյուղատնտեսություն, անտառայինտնտեսություն և  ձկնորսությունԱրդյունաբերությունՇինարարությունՄեծածախ և մանրածախ առևտուր, ավտոմեքենաների  և մոտոցիկլների նորոգումՓոխադրումներ և պահեստային տնտեսությունԿացության և հանրային սննդիկազմակերպումՏեղեկատվություն և կապՖինանսական և ապահովագրականգործունեությունԱնշարժ գույքի հետ կապված գործունեությունՄասնագիտական, գիտական և տեխնիկականգործունեությունՊետական կառավարում և պաշտպանությունպարտադիր սոցիալական ապահովությունԱռողջապահություն և բնակչությանսոցիալական սպասարկումՄշակույթ,   զվարճություններ   և հանգիստՍպասարկման այլ ծառայություններՏնային տնտեսությունների     գործունեությունորպես գործատու. տնային տնտեսություններում չտարբերակված ապրանքների և ծառայությունների  արտադրություն սեփականսպառման համարՕտարերկրյա  կազմակերպություններիգործունեությունԸնդամենըԶՏԿ-ում հաշվառված գործազուրկների տարիքային կազմիԱղյուսակ  4. կառուցվածքը 2014-2018թթ. [6]55 և ավելիԸնդամենը Հաշվառված գործազուրկների տարիքային ցուցանիշներում 2018թ.ամենաբարձր35-44  տարեկանքաղաքացիների խմբում (31.8%), ինչը վկայում է աշխատաշուկայում այդտարիքի  անձանց  աշխատանքի  տեղավորման  դժվարություններիմասին։
 ցուցանիշը  արձանագրվելէՀաշվառված գործազուրկների գործազրկության տեևողությանԱղյուսակ 5.  կառուցվածքը  2014-2018թթ. [6]Մինչև 3 ամիս4- 6 ամիս7 - 11 ամիս1-3 տարի3 տարուց ավելիԸնդամենը2018թ. նշված խմբի գործազուրկների թիվը 2014թ. նկատմամբ աճելէ  43.8%-ով։
   Գործազուրկների  թվում  16-29  տարեկան  երիտասարդներըկազմել  են  գրանցված  գործազուրկների    21.9%  (2014  թ.  նկատմամբ  այսցուցանիշը  նվազել  է  13.9%-ով),  30-34  տարեկանները՝  15.7%  (2014թ.նկատմամբ  աճել  է  4%-ով),  45-54  տարեկանները՝  15.4%(2014թ.նկատմամբ  նվազել  է  6%  -ով)  55  և  ավելի  տարեկաններինը՝  15.2  %-ով(2014 թ. նկատմամբ նվազել է 1.2% -ով)։
 ունի4.2%,  իսկ  մինչև13.2%-ի  փոխարենհետյալ  պատկերը.Հաշվառված  գործազուրկների  գործազրկության  տևողությանև  ավելի  տարիկառուցվածքնկարգավիճակում  գտնվողները  2014թ.  29.2%-ի  փոխարեն  2018թ.  կազմելեն  հաշվառված  գործազուրկների    57.3%-ը,  1-3  տարի  կարգավիճակումգտնվողները՝    32.6%-ի  փոխարեն  29.2%,  7-11  ամիս  կարգավիճակումգտնվողները՝  12.3%-ի  փոխարեն  3.7%,  4-6  ամիս  կարգավիճակումգտնվողները՝3  ամիսկարգավիճակում գտնվողները՝ անցած տարվա 12.7%-ի  փոխարեն 5.4%։
 Զբաղվածության  ակտիվ  ծրագրերում  ընդգրկվելու  նպատակովդադարեցվել  է  28  գործազուրկի կարգավիճակը։
   Ամենաշատ  կասեցումըարձանագրվել  է  2014թ.(278  մարդ),  որըպայմանավորված է  գործազուրկների ակտիվ ծրագրերում ընդգրկվելուհետ։
  2018թ.   դադարեցվել է 525   գործազուրկների կարգավիճակը, որից1-ը՝  հարմար  աշխատանքից  2  անգամ  հրաժարվելու,  1-ը՝  զբաղվածության  պետական  ծրագրում  ընդգրկվելուց  հետո  հարմարաշխատանքի  առաջարկից  հրաժարվելու,  139-ը՝  զբաղվածությանգործակալության  հրավերով   հարմար  աշխատանքի  տեղավորման կամզբաղվածության  պետական  ծրագրերում  ընդգրկվելու  առաջարկությունստանալու  նպատակով  երկու  անգամ  անհարգելի    չներկայանալու,  իսկ384-ը՝ այլ պատճառներով։
 (337  մարդ)  և  2016թ.2018թ.  Իջևանի  ԶՏԿ-ն  համագործակցել  է  տարածաշրջանումտնտեսական գործունեություն իրականացնող 1307 գործատուների հետ։
 Նրանցից  117-ը  (8.9%)  պետական,  իսկ  1190-ը  (91.1%)  ոչ  պետականկազմակերպություններ են։
 հետԿենտրոնիհամագործակցողձեռնարկություններիևկազմակերպությունների  64%-ը  անհատական  ձենարկություններ  են,15%  ը՝  սահմանափակ  պատասխանատվությամբ  ընկերություններ  են,7%-ը  ՊՈԱԿ-ներ  են,    3%-ը  ՓԲԸ-ներ  են,    3-%  ը  ՀՈԱԿ-ներ  են,  2%-ըկոոպերատիվներ  են,  2%-ը  հասարակական  կազմակերպություններ  են,2%-ը  դուստր  ձեռնարկություններ  են,  1%-ը  հիմնադրամներ  են  և  1%-ըԲԲԸ-ներ  են։
   Համագործակցող  կազմակերպությունների  կողմից  2018  թ.ներկայացվել  է  114  թափուր  աշխատեղ,  որը  2014թ.  համեմատ    ավել  է 47-ով։
   2018թ.  աշխատուժի  պահանջարկի  վերաբերյալ  հայտ  ներկայացնող գործատուների թիվը աճել է 41-ով կամ 193%-ով։
 ԻջևանիԶՏԿ-ումհաշվառվածգործազուրկներից2018թ.աշխատանքի  են  տեղավորվել  312  մարդ,  որը  2014թ.  համեմատ  ավել  է117  մարդով։
   Աշխատանքի  տեղավորվածության  մակարդակը  ԻջևանիԶՏԿ-ում հաշվառված գործազուրկների շրջանում 2018թ. կազմել է 19.5%։
 Չնայած տարեցտարի աճում է գործատուներից հավաքագրվող թափուրաշխատեղերի  թիվը,  սակայն  դեռևս  բարձր  տոկոս  է  կազմումաշխատաշուկայի  լարվածության գործակիցը։
 ԵզրակացությունԶբաղվածության գործակիցը Իջևանի տարածաշրջանի աշխատանքիԱղյուսակ 6. շուկայում  2014-2018թթ. [6]Գրանցված գործազուրկներԹափուր աշխատեղերԱշխատաշուկայում լարվածությանգործակիցշուկայումԱշխատանքայինգործակիցը(գործատուների  կողմից  հայտարարված  թափուր  աշխատատեղերիհարաբերությունը  աշխատանք  փնտրող  գործազուրկ  քաղաքացիներիթվաքանակին) 2018 թ.-ի Իջևանի տարծաշրջանում կազմել է 7.1 միավոր,ինչը 2.8-ով  ավելի  է 2014 թ. և 1.4 միավորով՝ 2017թ. համեմատ։
 լարվածությանշուկայիգործակցիԱշխատանքիլարվածությանբացակայության,աճըհիմնականում  պայմանավորված  է  գյուղական  բնակավայրերումաշխատատեղերիթափուր  աշխատատեղերիսահամանափակ  լինելու  դեպքում  մի  մասի՝  երկար  ժամանակովչհամալրելու,  աշխատավարձի ցածր լինելու, աշխտատեղերի մեծ մասիգրավիչ  չլինելու,  որակավորում  պահանջող  թափուր  աշխատատեղերիսահմանափակ  լինելու,      այլ  վայրում  աշխատանքի  անցնելու  դեպքումտրանսպորտային խնդիրների  առաջացման  հետ։
 2019թ.  երկար  ժամանակ  չհամալրված  աշխատատեղերից  ենմատուցողների,  հավաքարարների,  ամանլվացողների,  կոյուղագործների,  փողոց  մաքրողների,  հացթուխների  մասնագիտությամբաշխատատեղերը։
 Թափուր  աշխատաեղերի  գերակշիռ  մասը  Իջևան  քաղաքումտնեսական  գործունեություն  իրականացնող  գործատուների  կողմից զբաղվածության տարածքային կենտրոն ներայացված աշխատատեղերնեն։
 շուկայիաճըԱշխատանքիպայմանավորվածէ  նաև  այն  հանգամանքով,  որ  գյուղականբնակավայրերից  հաշվառված  գործազուրկները    (նրանք  2018թ.  կազմելեն հաշվառվածների 67%-ը)  տրանսպորտային վատ կապի հետևանքովհրաժարվում են աշխատանքի անցնել Իջևան քաղաքում։
 լարվածությանգործակցիԻջևանի  տարածաշրջանի  բնակչության  զբաղվածության  խնդրիլուծման  նպատակով  առաջարկում  եմ  ընդլայնել  վարձատրվողհասարակական  աշխատանքներ  ծրագրում  ընդգրկված  աշխատանքների  ցանկը  (ոռոգման  և  խմելու  ջրագծերի  վերանորոգում  և  նորերիկառուցում, կոյուղու ցանցի վերանորոգում և նորերի կառուցում)։
  Նմանծրագրերի  շրջանակներում  հարկավոր  է  բարձրացնել  մասնագիտականաշխատանքով  զբաղվածության  մակարդակը։
   Ներկայումս  նմանաշխատանքըիսկհարկումներից  հետո  մաքուր  վարձատրությունը  կազմում  է  3700 դրամ։
 Այդ իսկ պատճառով հարկավոր է օրավարձը 5000 դրամից հասցնել 7000դրամի,  որպեսզի  բարձրանա  աշխատանքի  գրավչությունը։
   Ծրագրինորմալ իրականացման դեպքում նույնպես հնարավոր կլինի նվազեցնելմարզի գործազրկության մակարդակը։
  Առաջարկում եմ նաև հեշտացնելնման  ծրագրերին  մասնակցելու  ընթացակարգը.  դրանով  զբաղվում  ենզբաղվածության մարզային կենտրոնները։

Զբաղվածությունը  ժողովրդագրական  իրավիճակի,  հասարակության  արտադողական  ուժերի  զարգացման  աստիճանի,  աշխատանքային ներուժի և որակի ցուցանիշ է։
   2018թ.  նվազել  1.6%-ով,  Իջևան  քաղաքի    բնակչությունը  2019  թվականի  սկզբին  կազմում  է  20.4  հազար  մարդ  [1,  էջ  75]։
   Իջևան  քաղաքի  բնակչությունը  2014թ.  համեմատ  իսկ  տարածաշրջանի  բնակչությունը՝  0.4%-ով։
   Գյուղատնտեսության  ոլորտում  զբաղվածների  թիվը  շարունակում  է  նվազել՝  2014թ.  համեմատ  2018թ.  այն  նվազել  է   արտադրության  անկմամբ,  ֆինանսական  միջոցների  անհասանելիության  և  բանկային  տոկոսադրույքների  բարձր  լինելու  հետ։
   Իջևանի  ԶՏԿ-ում  հաշվառված  գործազուրկներից  2018թ.  աշխատանքի  են  տեղավորվել  312  մարդ,  որը  2014թ.  համեմատ  ավել  է  117  մարդով։
   Աշխատանքի  տեղավորվածության  մակարդակը  Իջևանի  ԶՏԿ-ում  հաշվառված գործազուրկների շրջանում 2018թ. կազմել է 19.5%։
   Չնայած  տարեցտարի  աճում  է  գործատուներից  հավաքագրվող  թափուր  աշխատեղերի  թիվը,  սակայն  դեռևս  բարձր  տոկոս  է  կազմում  աշխատաշուկայի  լարվածության գործակիցը։
