ԽՈՐՀՐԴԱ-ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1940-1941 թթ.1939 թ. չհարձակման պակտի ստորագրումից հետո ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի հարաբերություններն  էականորեն  բարելավվել  էին։
   Տերությունները  համագործակցումէին  հատկապես  տնտեսության  բնագավառում։
   Մասնագետները  տարբեր  կերպ  ենգնահատել  խորհրդա-գերմանական  նախապատերազմյան  տնտեսական  համագործակցությունը։
  Որոշ պատմաբաններ անթույլատրելի են համարել պոտենցիալ թշնամու  հետ  համագործակցությունը։
   Իգոր  Պիխալովն  իր  «Մեծ  կեղծված  պատերազմ»գրքում նշում է, որ ապագա թշնամու հետ կոմերցիոն հարաբերություններ հաստատելը  միանգամայն  օրինաչափ  երևույթ  է։
   Որպես  օրինակ,  նա  նշում  է,  որ  Առաջին  աշխարհամարտի  նախօրեին  Գերմանիան  էր  հանդիսանում  Ռուսական  կայսրությանգլխավոր առևտրային գործընկերը այն դեպքում, երբ ընդգծված հակագերմանականուղղվավածություն  ունեցող  համաձայնագիրը  Ֆրանսիայի  հետ  Ռուսաստանը  կնքելէր դեռևս 1893 թ., իսկ Անգլիայի հետ՝ 1907 թ.։
  Առևտրի ծավալները Ռուսաստանի ուԳերմանիայի միջև շարունակաբար աճում էին1։
 Անդրադառնալով  նախապատերազմյան  տարիներին  խորհրդա-գերմանականառևտրատնտեսական  հարաբերություններին՝  հարկավոր  է  պատասխանել  մի  շատկարևոր հարցի` արդյոք այդ հարաբերությունները փոխշահավե՞տ էին։
  Այստեղ հարկէ  նշել,  որ  ԽՍՀՄ  ժողովրդական  տնտեսությունը  նախահեղափոխական  Ռուսաստանից գիտատեխնիկական հետամնացություն էր ժառանգել, և այդ իրավիճակից նա միայնակ դուրս գալ չէր կարող։
  Երկիրը տնտեսական զարգացման համար ժամանակակից արդյունաբերական սարքավորումների կարիք ուներ։
  1931 թ. փետրվարի 4-ին Ի.Ստալինը,  ելույթ  ունենալով  սոցիալիստական  արդյունաբերության  աշխատողներիհամամիութենական 1-ին համագումարում, նշեց. «Մենք հետ ենք մնացել առաջադեմերկրներից 50-100 տարի։
  Այդ տարբերությունը մենք պետք է հաղթահարենք 10 տարում։
  Կա'մ մենք կանենք դա, կա'մ մեզ կոչնչացնեն»։
  Ի. Ստալինի այս բնորոշումն այնքան  էլ  հեռու  չէր  իրականությունից,  ուստի  ԽՍՀՄ-ը  տնտեսության,  հատկապես՝  արդյունաբերության  բնագավառում  համակարգային  փոփոխությունների  կարիք  ուներ։
 1930-ական  թթ.  սկզբներին  արդյունաբերական  սարքավորումների  ներմուծումը  հասավ  ռեկորդային  չափերի,  ընդ  որում՝  ԽՍՀՄ  հիմնական  մատակարարները  Գերմանիան և ԱՄՆ-ն Էին, ուստի խորհրդա-գերմանական առևտրատնտեսական համագործակցությունը  հաստատվել  էր  դեռևս  մինչև  Ա.  Հիտլերի  իշխանության  գալը։
   ԱրդենԱ.  Հիտլերի  օրոք՝  1935  թ.  ապրիլին,  երկու  երկրների  կառավարությունների  միջևստորագրվեց համաձայնագիր՝ Գերմանիայից ԽՍՀՄ լրացուցիչ պատվերների մասին2։
 1939  թ.  դրությամբ  փոխշահավետ  համագործակցության  պահպանման  և  զարգացման  համար  առկա  էին  որոշակի  նախադրյալներ.  Գերմանիայում  զգացվում  էրհումքի  պակաս,  իսկ  ԽՍՀՄ-ը  ժամանակակից  տեխնիկայի  ու  տեխնոլոգիաների  կարիք ուներ։
  Արևմտյան տերությունները՝ ի դեմս Անգլիայի և Ֆրանսիայի, մեղմ ասած,1 Տե՛ս Пыхалов И., Великая оболганная война, Москва, 2011։
 2 Տե՛ս Безыменский Л., Гитлер и Сталин перед схваткой, Москва, 2000։
 այնքան էլ շահագրգռված չէին ԽՍՀՄ-ին օգնելու հարցում, ուստի ԽՍՀՄ-ը ձգտում էրխորացնել  համագործակցությունը  Գերմանիայի  հետ։
   1939  թ.  օգոստոսի  15-ինԽՍՀՄ-ում  Գերմանիայի  դեսպան  Ֆ.  Շուլենբուրգը  ԽՍՀՄ  արտգործժողկոմ  Վ.  Մոլոտովին  փոխանցեց  խորհրդա-գերմանական  հարաբերությունների  բարելավման  վերաբերյալ Երրորդ Ռեյխի կառավարության առաջարկը։
  Դեսպանի և ժողկոմի հաջորդհանդիպման ժամանակ՝ օգստոսի 17-ին,  Վ. Մոլոտովն ընդգծեց, որ նախքան  քաղաքական  հարաբերությունների  բարելավման  վերաբերյալ  բանակցություններ  սկսելնանհրաժեշտ է լուծել առևտրատնտեսական խնդիրները։
  Այս հանգամանքը շեշտվումէր  նաև  Ֆ.  Շուլենբուրգին  փոխանցված  հուշագրում.  «ԽՍՀՄ  կառավարությունըգտնում  է,  որ  ԽՍՀՄ-ի  և  Գերմանիայի  հարաբերությունների  բարելավման  առաջինքայլը  կարող  է  լինել  առևտրա-կրեդիտային  համաձայնագրի  կնքումը»։
   Արդյունքում,օգոստոսի 19-ին ստորագրվեց խորհրդա-գերմանական կրեդիտային համաձայնագիր։
 Նախկինում  կնքված  նմանատիպ  փաստաթղթերի  համեմատությամբ՝  այս  համաձայնագիրն  ավելի  շահավետ  էր  ԽՍՀՄ-ի  համար։
   ԽՍՀՄ-ն  ստանում  էր  200  մլն  մարկվարկ՝ 7 տարով, 4.5 % տոկոսադրույքով։
  Հետագայում ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջևտնտեսական պայմանագրեր կնքվեցին 1940 թ. փետրվարի 11-ին և 1941 թ. հունվարի 10-ին։
  Միաժամանակ կնքվեցին մի շարք լրացուցիչ համաձայնագրեր, որոնց շնորհիվ  ընդլայնվեցին  պետությունների  առևտրաշրջանառության  ծավալները1։
   Հարկ  էնշել,  որ  գերմանացիների  ախորժակը  ԽՍՀՄ-ից  հումք  ստանալու  հարցում  բավականին  մեծ  էր։
   1939  թ.  հոկտեմբերի  8-ին  գերմանական  կառավարության  կողմիցառևտրատնտեսական  բանակցությունները  վարելու  հատուկ  լիազորություն  ունեցողԿարլ  Ռիտտերը  1300  մլն  մարկի  չափով  տարեկան  գնումների  պլան  ներկայացրեց։
 Արդեն  հաջորդ  օրը  ԽՍՀՄ  արտաքին  առևտրի  ժողկոմ  Ա.  Միկոյանի  հետ  զրույցումՌիտտերը հայտնեց ԽՍՀՄ-ից 1 մլրդ մարկի ապրանք ստանալու մասին Գերմանիայիցանկությունը։
   Ա.  Միկոյանը,  սակայն,  նշեց,  որ  ԽՍՀՄ-ը  ցանկանում  է  որպես  հիմքընդունել  նախորդ  տարիների  մատակարարման  առավելագույն  ծավալները՝  470  մլնմարկի չափով։
  Չնայած գերմանացիների ջանքերին՝ 1940 թ. փետրվարի 11-ի պայմանագրով նախատեսվեց առաջիկա տարում իրականացնել 420-430 մլն մարկի մատակարարումներ, սակայն իրականացվեց միայն 400 մլն-ից մի փոքր ավելի։
 Ինչպես նշվեց, Գերմանիայում հումքի սուր պակաս էր զգացվում։
  Վերջինս, 1930ական  թթ.  կեսերին  գնելով  հսկայական  ծավալներով  հումք  տարբեր  երկրներից,  փոխարենը  նրանց  էր  վաճառում  ապրանքներ,  որոնք  իրեն  մեծ  հաշվով  անհրաժեշտչէին։
   Օրինակ,  Հարավսլավիան  ստիպված  էր  գերմանացիներից  գնել  մեծ  քանակությամբ ասպիրին, Ռումինիան՝ հազարավոր տպող մեքենաներ և այլն։
  Նման մարտավարությունը,  սակայն,  ԽՍՀՄ-ի  հետ  հարաբերություններում  Գերմանիան  կիրառելչկարողացավ։
   ԽՍՀՄ-ը  պատրաստվում  էր  գնել  միայն  իր  համար  կենսական  կարևորություն ունեցող ապրանքները։
  1939 թ. հունվարի 21-ին ընդունվեց ՀամԿ(բ)Կ քաղբյուրոյի No 68/182 որոշումը, որով հանձնարարվում էր Ա. Միկոյանին, Լ. և Մ. Կագանովիչներին,  Սերգեևին,  Վաննիկովին  և  Լվովին  հունվարի  24-ին  ներկայացնել  բոլորանհրաժեշտ  հաստոցների  և  այլ  տիպի  սարքավորումների  ցանկը,  որոնք  կարող  էինպատվիրվել գերմանական կրեդիտով։
  1939 թ. հոկտեմբերի 26-ից Գերմանիայում էրգտնվում ԽՍՀՄ 48 հոգանոց պատվիրակությունը՝ նավաշինության ժողկոմ Ն. Թևոսյանի  գլխավորությամբ։
   Պատվիրակության  անդամների  թվում  էին  ավիակոնստրուկտոր  Ա.  Յակովլևը,  ռազմածովային  գործի,  տանկաշինության,  հրետանու,  քիմիականպաշտպանության,  հաստոցաշինության  առաջատար  փորձագետներ։
   Այցելելով  բազմաթիվ  գործարաններ`  պատվիրակները  ծանոթացան  իրենց  առավել  հետաքրքրող1 Տե՛ս Безыменский Л.։
 գործարանային  սարքավորումներին,  արտադրական  գործընթացներին,  տեխնոլոգիաներին1։
   Կ.  Ռիտտերի  հետ  զրույցում  Ն.  Թևոսյանն  ընդգծեց,  որ  իրենց  խնդիրն  է՝Գերմանիայից  ստանալ  նորագույն  զինատեսակների  ու  սարքավորումների  օրինակներ։
  Նա հավելեց, որ իրենք հին զենք չեն գնի, և պահանջեց իրենց ցույց տալ ռազմական արդյունաբերության նորագույն նվաճումները, այլապես իրենք մատակարարումներ չեն իրականացնի։
  Հոկտեմբերի 29-ին Ա. Հիտլերը թույլատրեց պատվիրակությանանդամներին  ծանոթացնել  զորամասերում  գտնվող  զինտեխնիկային։
   Նորագույն  մոդելները,  որ  դեռևս  գտնվում  էին  փորձարկման  փուլում,  ԽՍՀՄ  պատվիրակներինցույց  չտրվեցին։
   Խորհրդային  փորձագետները  հասկացան,  որ  նորագույն  մոդելներնիրենց ցույց չեն տրվում, և գերմանական կողմը հարկադրված էր ցուցադրել որոշ նորագույն մոդելներ։
  Ի վերջո, կողմերը համաձայնության եկան։
  Պատվիրվեցին արդյունաբերական  եզակի  սարքավորումներ։
   Խորհրդային  փորձագետները  պատվիրեցիննորագույն  հաստոցների  հարյուրավոր  օրինակներ։
   Գերմանացիների  վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ 1940-1941 թթ. Գերմանիան ԽՍՀՄ-ին  մատակարարել է6430  մետաղագործական  հաստոցներ,  որոնց  ընդհանուր  արժեքը  կազմում  էր  85,4մլն մարկ։
  Համեմատության համար նշենք, որ 1939 թ. տարբեր երկրներից ԽՍՀՄ էիններմուծվել  ընդամենը  3458  մետաղագործական  հաստոցներ։
   Գերմանական  մատակարարումները նպաստեցին ԽՍՀՄ ռազմական արդյունաբերության զարգացմանն ուբանակի վերազինմանը։
  Մոտորանավակների համար նախատեսված հզոր շարժիչները,  ռազմանավերի  էլեկտրական  սարքավորումները,  սուզանավերի  համար  նախատեսված  հրանոթները,  ջրակայուն  բազմաթիվ  սարքավորումները  նպաստեցին  ռազմածովային  ուժերի  զարգացմանը։
   Ցամաքային  զորքերի  վերազինման  համար  կարևոր  նշանակություն  ունեցան  զենիթային  հրանոթները,  T-III  տանկերը,  ինչպես  նաևռադիոկապ  հաստատելու  համար  նախատեսված  սարքավորումները,  քիմիականաղետից  պաշտպանվելու  հանդերձանքը  և  այլն։
   Ինչ  վերաբերում  է  ռազմաօդայինուժերին, ապա ձեռք բերվեցին Հեյնկել 100 (5 հատ) Յունկերս 88 (2 հատ), Դորնե 215(2 հատ), Բրյուկկեր Վ. Ի 131 և 133 (6 հատ), Ֆոկկե Վուլֆ 58 (3 հատ) և Մեսսերշմիտ109,  110  (յուրաքանչյուրից  5  հատ)  մոդելների  ինքնաթիռներ,  ընդ  որում`  բոլոր  ինքնաթիռների  հետ  տրվել  էին  պահեստային  շարժիչներ  ու  պահեստամասեր։
   Ինքնաթիռներն  ուղարկվեցին  փորձագիտական  հաստատություններ՝  ուսումնասիրություններ կատարելու համար։
  1940 թ. որոշակի քայլեր կատարվեցին գերմանական տեխնիկական  որոշ  լուծումներ  խորհրդային  ավիացիոն  արդյունաբերության  մեջ  ներդնելու  ուղղությամբ։
   Ինչ  վերաբերում  է  Գերմանիային,  ապա  վերջինս  հումքի  կարիքուներ։
   1939-1941  թթ.  ԽՍՀՄ-ից  Գերմանիա  արտահանվեց  մեծ  քանակով  նավթամթերք, բամբակ, հացահատիկ, նիկել, ֆոսֆատներ, անտառանյութ և այլն։
 Այսպիսով,  խորհրդա-գերմանական  տնտեսական  համագործակցոթյունն  այսշրջանում  արդյունավետ  էր  և՛  Գերմանիայի,  և՛  ԽՍՀՄ-ի  համար։
   Եթե  առաջինը  հզորարդյունաբերությունն ավելի զարգացնելու, արտադրության ծավալներն ավելացնելուև  բանակի  ու  բնակչության  պահանջարկը  բարելավելու  համար  մեծածավալ  հումքիկարիք էր զգում, ապա երկրորդը, չնայած հումքային պաշարներով հարուստ լինելուն,տնտեսության  վերափոխման,  արդյունաբերական  արտադրության  արդիականացման, նոր սարքավորումների ներդրման կարիք էր զգում, և այս փոխշահավետ համագործակցությունը միտված էր բավարարելու երկու կողմերի պահանջները։
 Խորհրդա-գերմանական  քաղաքական  հարաբերությունները  չհարձակման  պակտի կնքումից հետո բավականին կայուն էին։
  1939 թ. հոկտեմբերի 31-ին Վ. Մոլոտովնիր արտասանած ճառում նշեց. «Գերմանիայի հետ մեր հարաբերությունները… արմա1 Տե՛ս Пыхалов И.։
 տապես  բարելավվել  են…  Չհարձակման  պայմանագիրը  մեզ  պարտավորեցրեց  չեզոքություն…  Մենք  հետևողականորեն  վարեցինք  այդ  գիծը…  Մեր  զորքերը  Լեհաստանի  տերիտորիա  մտան  միայն  այն  բանից  հետո,  երբ  լեհական  պետությունը  կազմալուծվեց։
   Մենք,  իհարկե,  չէինք  կարող  չեզոք  լինել  այդ  փաստերի  նկատմամբ,  որովհետև  այդ  իրադարձությունների  հետևանքով  մեր  առջև  ծառացան  մեր  պետությանանվտանգության պահպանման հետ կապված սուր հարցեր…»։
  1Վ.  Մոլոտովը,  փաստորեն,  խորհրդային  զորքերի  մուտքը  Լեհաստանի  տարածքմեկնաբանեց  որպես  անվտանգության  նկատառումներով  ձեռնարկված  անհրաժեշտքայլ։
   Պատերազմից  տասնամյակներ  անց  միայն  պարզվեց,  որ  այդ  քայլը  պայմանավորված էր Գերմանիայի հետ չհարձակման պակտին զուգահեռ կնքված գաղտնի արձանագրությամբ  խորհրդային  կողմի  ստանձնած  պարտավորություններով։
   1940  թ.2-րդ  կեսին  խորհրդա-գերմանական  հարաբերություններում  որոշակի  սառնություննկատվեց,  որի  պատճառներն  էին  Հունգարիային  ու  Ռումինիային  գերմանացիներիկողմից  զենքի  մատակարարումը,  գերմանական  զորքերի  մուտքը  Ֆինլանդիա,  ինչպես  նաև  Արևմուտքում  գերմանացիների  գլխապտույտ  հաջողությունների  պատճառով ԽՍՀՄ-ում առաջ եկած այն մտավախությունը, որ Գերմանիան հնարավոր է` հարձակվի  ԽՍՀՄ-ի  վրա։
   1940  թ.  հոկտեմբերի  13-ին  Ռիբենտրոպը  նամակով  դիմեցՍտալինին`  հավաստիացնելով,  որ  Բեռլինը  ձգտում  է  ԽՍՀՄ  հետ  հարաբերությունների հետագա բարելավմանը, և խնդրում, որ Մոլոտովը բանակցությունների համարժամանի Գերմանիա2։
  Նոյեմբերի 10-ին Մոլոտովը հատուկ գնացքով Մոսկվայի Բելառուսյան  կայարանից  ուղևորվեց  Գերմանիա։
   Պատվիրակության  կազմում  էին  սև  մետալուրգիայի ժողկոմ Ի. Թևոսյանը, 5 փոխժողկոմներ՝ Վ. Դեկանոզովը, Վ. Մերկուլովը, Դ. Կրուտիկովը, Վ.  Բալանդինը, Վ. Յակովլևը, արտգործժողկոմատի բաժիններիղեկավարներ և այլք, ընդհանուր առմամբ՝ 65 մարդ։
  Խորհրդային պատվիրակությանհետ Գերմանիա են մեկնում դեսպան Շուլենբուրգը, նրա խորհրդական Գերհարդ ֆոնՎալտերը  և  գերմանական  տնտեսական  պատվիրակության  ղեկավար  Կարլ  Շնուրրեն։
   Գնացքը  Բեռլին  հասավ  նոյեմբերի  12-ի  առավոտյան,  և  անմիջապես  սկսվեցինբանակցությունները։
  12.00-ին Մոլոտովին ու Դեկանոզովին ընդունեց  Ռիբենտրոպը։
 15.00-ին  կայացավ  Հիտլերի  հետ  հանդիպումը։
   Երեկոյան  Կայզերհոֆ  հյուրանոցումընթրիք  մատուցվեց  ի  պատիվ  հյուրի  (առանց  Հիտլերի  մասնակցության)։
   Նոյեմբերի13-ի  առաջին  կեսին,  Մոլոտովը  հանդիպեց  Հիտլերի  և  Հեսսի  հետ,  իսկ  14.00-ին՝կրկին Հիտլերի հետ։
  19.00-ին Մոլոտովը պատասխան ընթրիք մատուցեց դեսպանատանը։
  Ուշագրավ է, որ ընթրիքից հետո հայտարարված օդային տագնապի (անգլիական օդուժի ռմբակոծությունների) պատճառով Մոլոտովն ու Ռիբենտրոպը մինչև կեսգիշեր  մնացին  ապաստարանում,  իսկ  առավոտյան  խորհրդային  պատվիրակությունըլքեց  Բեռլինը։
   Ի՞նչ  տվեցին  այս  հանդիպումները  և  ի՞նչ  հարցեր  քննարկվեցին։
   Բանակցություններն ի սկզբանե դժվարին ընթացք ունեցան։
  Հիտլերը փորձում էր ամենկերպ խորհրդային կողմին ներգրավել «Եռյակ պակտի» մեջ, իսկ Մոլոտովը մեծ ուշադրություն  էր  դարձնում  առանձին  հարցերի՝  Ֆինլանդիայից  գերմանական  զորքերիդուրսբերում,  Բուլղարիայի  հարց  և  այլն։
   Բացի  քաղաքական  խնդիրներից,  քննարկվեցին  նաև  տնտեսական  համագործակցությանն  ուղղված  որոշ  հարցեր,  մասնավորապես`  խորհրդային  կողմը  պահանջեց  կատարել  պայմանագրերով  սահմանվածպարտավորությունները  և  ժամանակին  իրականացնել  մատակարարումները։
   Ի  պատասխան՝ Հիտլերը նշեց, որ իրենք Անգլիայի հետ այժմ պայքար են մղում ոչ թե կյանքի, այլ մահվան համար, ապա հավելեց, որ Գերմանիան կենտրոնացրել է իր ուժերը`1 Վերտ Ա., Ռուսաստանը 1941-1945 թվականների պատերազմում, Երևան, 1969, էջ 72։
 անգլիացիների  դեմ  վերջնական  հաղթանակի  հասնելու  համար։
   Ըստ  Բ.  Սոլովյովի`Հիտլերի  պնդումները  իրականության  հետ  ոչ  մի  առանչություն  չունեին,  և  գերմանացիներն իրենց ռեսուրսների առյուծի բաժինն ուղղել էին ԽՍՀՄ դեմ պատերազմի նախապատրաստությանը։
  Բանակցությունների ժամանակ գերմանական կողմը փորձեցԽորհրդային  Միությանը  ներքաշել  Անգլիայի  դեմ  պատերազմի  մեջ1։
   Մոլոտովը,  սակայն, այս առաջարկին զգուշորեն պատասխանելով, նշում էր, որ Անգլիան դեռևս տանուլ  չի  տվել  պատերազմը։
   Ռմբապաստարանում  գտնվելիս  Մոլոտովի  նյարդերը  տեղի տվեցին, և նա դիմեց Ռիբենտրոպին հետևյալ խոսքերով. «Եթե դուք այդքան համոզված եք, որ Անգլիայի հետ հաշիվը մաքրված է, ապա մենք ինչո՞ւ ենք այժմ նստածայս ռմբապաստարանում»2։
  Ի վերջո, բանակցությունները շոշափելի արդյունքի չհանգեցրին։
   Պատվիրակության  վերադարձից  հետո  ՀամԿ(բ)Կ  Կենտկոմի  քաղբյուրոյումքննարկվեցին  բանակցությունների  արդյունքները։
   Նոյեմբերի  25-ին  Մոլոտովը  Շուլենբուրգին մի հուշագիր հղեց, որտեղ  շարադրված էին այն պայմանները (գերմանական  զորքերի  դուրսբերում  Ֆինլանդիայից,  Բուլղարիայի  հարց,  Ճապոնիայի  հրաժարում  Սախալինի  նկատմամբ  հավակնությունից),  որոնց  բավարարման  դեպքումԽՍՀՄ-ը պատրաստ էր քննարկել Եռյակ պակտին միանալու հնարավորությունը։
 Այս  հուշագրի  վերաբերյալ  տարբեր  տեսակետներ  կան։
   Դրանցից  մեկի  համաձայն՝  այս  փաստաթուղթն  ի  սկզբանե  այնպես  էր  կազմված,  որ  Հիտլերն  այն  չընդուներ,  և  այդպիսով  փակվեր  նաև  «Եռյակ  պակտին»  անդամակցելու  հարցը։
   «Եռյակպակտին»  անդամակցումը  կնշանավորեր  արմատական  փոփոխություն  ԽՍՀՄ  արտաքին  քաղաքականության  մեջ,  հրաժարում  պաշտոնական  չեզոքությունից,  ինչըլուրջ  ռիսկերի  հետ  էր  կապված։
   Բ.  Սոլովյովը,  սակայն,  պնդում  է,  որ  Բեռլինյան  բանակցություններն  ի  սկզբանե  պլանավորվել  էին  Հիտլերի  ու  Ռիբենտրոպի  կողմից՝«Եռյակ  պակտի»  հակախորհրդային  ուղղվածությունը  քողարկելու  համար3։
   Եթեհարցը դիտարկենք այս տեսանկյունից, ապա ստացվում է հակառակը՝ ԽՍՀՄ-ի կողմից  առաջադրված  պայմանները,  անկախ  բովանդակությունից,  Գերմանիայի  հավանությանը արժանանալ չէին կարող, և Գերմանիան այս հուշագրին որևէ կերպ չարձագանքեց։
  Ավելին, դեկտեմբերի 18-ին Հիտլերը ստորագրեց ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակման21 դիրեկտիվը, որը պատմության մեջ մտավ «Բարբարոսա պլան» անվամբ4։
 1941  թ.  սկզբներին  ԽՍՀՄ-ի  և  Գերմանիայի  հարաբերություններում  լարվածությունն ավելի մեծացավ։
  Հունվարի 30-ին խորհրդային թերթերը զետեղեցին Հիտլերիճառի մանրամասն շարադրանքը, որտեղ նա անգլիացիների նկատմամբ նոր հաղթանակներ էր կանխագուշակում և հայտարարում, որ ամերիկացիները, Անգլիային օգնելով, միայն զուր ժամանակ են վատնում։
  Սակայն խորհրդային ժողովրդի համար անսպասելի էր այն, որ այդ ճառում ոչ մի հիշատակություն չկար Խորհրդային Միությանմասին։
   Ավելին,  ճառի  վերջում  կար  մի  փոքր,  բայց  չարագուշակ  արտահայտություն.«Ես հաշվի եմ առել ամեն մի հնարավորություն, ինչպիսին կարելի է պատկերացնել»։
 ԽՍՀՄ-ում սկսեցին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել զինվորական և պրոֆեսիոնալպատրաստականությանը։
   Կարմիր  բանակի  օրը`  փետրվարի  23-ին,  «Պրավդան»հրապարակեց  բանակի  գլխավոր  շտաբի  պետ  Գ.  Ժուկովի  հոդվածը։
   Վերջինս  նշումէր, որ 1940 թ. զորքերի ուսուցման և դաստիարակության համակարգի վերակառուցման բեկումնային տարի է, սակայն, նաև հասկացնում էր, որ վերակառուցումը շարունակվում է, և վիճակը դեռևս հեռու է կատարելությունից։
  Փետրվարի 25-ին Հիտլերըհանդես  եկավ  նոր  ճառով,  որտեղ  կրկին  հաղթանակներ  էր  կանխագուշակում  Անգ2 Վերտ Ա., էջ 82։
 4 Տե՛ս Безыменский Л.։
 լիայի  նկատմամբ  և  բացարձակապես  չէր  խոսում  ԽՍՀՄ-ի  մասին։
   Լուրջ  վտանգ  էրստեղծվել  Բալկաններում։
   Գերմանական  զորքերն  արդեն  գարնան  սկզբին  կանգնածէին Հունգարիայում, Բուլղարիայում ու Ռումինիայում։
  Մարտի 27-ին Հարավսլավիայում ապստամբություն տեղի ունեցավ։
  Մի խումբ սպաներ՝ գեներալ Սիմվոլիչի գլխավորությամբ,  հեղաշրջում  կազմակերպեցին,  որը  տեղի  ունեցավ  վարչապետ  Ցվետկովիչի  կողմից  Վիեննայում  ստորագրված  համաձայնագրից  հետո,  որով  Հարավսլավիան  դառնում  էր  «Եռյակ  պակտի»  անդամ։
   ԽՍՀՄ-ը  հարավսլավական  նոր  կառավարության  հետ  ապրիլի  5-ին  Մոսկվայում  բարեկամության  ու  չհարձակման  պայմանագիր  ստորագրեց,  սակայն  մեկ  օր  անց  գերմանական  զորքերը  մտան  Հարավսլավիա։
   Անկասկած,  Ստալինը  և  Մոլոտովը  գիտակցում  էին  Գերմանիայի  հարձակմանվտանգը,  սակայն  նրանք  հույս  ունեին,  որ  իրենց  կհաջողվի  օրհասական  ժամը  հետաձգել  մինչև  աշուն,  երբ  Գերմանիան  հազիվ  թե  հարձակվեր՝  հաշվի  առնելով  ռուսական  սաստիկ  ձմեռը,  իսկ  մինչև  1942  թ.  ԽՍՀՄ-ը  նախապատրաստական  աշխատանքներն  ավարտելու  ժամանակ  կունենար1։
   Սակայն,  ինչպես  պատմությունը  ցույցտվեց, նրանց ակնկալիքները չարդարացան։
 Այսպիսով, եթե չհարձակման պակտի ստորագրումից հետո խորհրդա-գերմանական հարաբերությունները էականորեն բարելավվել էին, ինչի վկայությունն են տնտեսական փոխշահավետ համագործակցությունն ու քաղաքական տարաձայնությունների  բացակայությունը,  ապա  1940  թ.  կեսերից  արդեն  զգալ  տվեցին  լուրջ  հակասությունները՝  կապված  Գերմանիայի  կողմից  Ֆինլանդիայի  ռազմակալման,  Հունգարիային ու Ռումինիային զենք մատակարարելու և այլ հարցերի հետ։
  Այս խնդիրներիպարզաբանման  առումով  բեռլինյան  հանդիպումները  շոշափելի  արդյունքի  չհանգեցրին։
   Խորհրդային  կողմի  ներկայացրած  հուշագիրը  գերմանացիներն  անպատասխանթողեցին, ինչն էլ հանգեցրեց առկա լարվածության մեծացմանը, ինչը 1941 թ., աստիճանաբար աճելով, վերաճեց պատերազմի։
 Գոռ ՄսրիկյանԽՈՐՀՐԴԱ-ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1940-1941 ԹԹ.Բանալի բառեր՝ Հայրենական մեծ պատերազմ, Գերմանիա, ԽՍՀՄ, խորհրդա-գերմանական հարաբերություններ։

Խորհրդա-գերմանական  հարաբերությունները  1940-1941  թթ.՝  մինչև  Հայրենական  մեծ  պատերազմի  սկիզբը,  վերջին  տասնամյակներին  դարձել  են  բազմաթիվ  հետազոտողների  ուսումնասիրության առարկան։
  Առաջին հայացիքց կարող է տարօրինակ թվալ, որ Գերմանիայի  և  ԽՍՀՄ  միջև  նախապատերազմյան  տարիներին  հաստատվել  էին  սերտ  հարաբերություններ,  որոնք  դրսևորվում էին և՛  քաղաքական,  և՛  տնտեսական  ասպարեզներում։
  Քաղաքական  համագործակցության  մասին խոսելիս  պետք  է ընդգծել  խորհրդա-գերմանական  չհարձակման  պայմանագիրը, որը կնքվել է 1939 թ. օգոստոսի 23-ին։
  Հենց այս պայմանագրով ամրագրված  չեզոքությունն էլ  հիմք դարձավ երկու երկրների միջև առևտրատնտեսական հարաբերությունների  ամրապնդման  համար։
   Աստիճանաբար,  սակայն,  խորհրդա-գերմանական  հարաբերությունները սրվեցին ու վերաճեցին պատերազմի։
