ՀՐԱԲԽԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ ՋՐԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎՇԱՐԺՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԸՍՏ ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀՀ  քաղցրահամ  ջրերի  ձևավորման  հիմնական  տարածաշրջաններից  մեկըԱրագած լեռան զանգվածն է։
  Մենք կատարել ենք գիտահետազոտական նոր ուսումնասիրություններ,  էլեկտրահետախուզության՝  ուղղաձիգ  էլեկրական  զոնդավորման(ՈւԷԶ)  մեթոդով։
   Հաշվի  առնելով  այդ  ուսումնասիրոթյունների  արդյունքները՝  վերամշակվել  և  ընդհանրացվել  են  նախկինում  կատարված  հիդրոերկրաբանական,երկրաֆիզիկական և հիդրոլոգիական  նյութերի տվյալները։
  Արագածի լեռնազանգվածի  համար  կառուցվել  է  ռեգիոնալ  ջրամերժ  շերտի  (պալեոռելիեֆի)  քարտեզ։
 Ստացված  արդյունքների  հիման  վրա  հայտնաբերվել  են  ստորերկրյա  ջրահոսքեր,որոնց  դուրսբերումը  հատկապես  վերին  նիշերում  կարևոր  դեր  կունենա  նշված շրջանների ջրամատակարարման համար։
 Ջրաերկրաֆիզիկական  և  ջրաֆիզիկական  նյութերի  մեկնաբանման  հիմանվրա  ուսումնասիրվել  են  Արագածի  լեռնազանգվածի  ջրաերկրաբանական  կառուցվածքի առանձին հարցեր, այդ թվում՝ ճեղքավոր և ծակոտկեն հրաբխային գոտիների,խզվածքների  և  ջրահոսքերի  հայտնաբերման  վերաբերյալ։
   Համալիր  ուսումնասիությունների հիման վրա՝1.  որոշվել  են  այն  տեղամասերը,  որոնք  հիդրոերկրաբանական  տեսանկյունիցհեռանկարային են ստորերկրյա կենտրոնացված հոսքեր որոնելու նպատակով։
 2.  Հրաբխային լեռնազանգվածների օրինակով կատարվել է մաթեմատիկականերկու  տիպի  մոդելավորում,  որի  արդյունքում  ապացուցվել  են  ռեգիոնալ  ճեղքավորգոտիների տարածման այն ուղղությունները, որոնք առաջացել են հրաբխային զանգվածի քաշի ազդեցության ներքո։
 3.  Այդ ճեղքավոր գոտիները զանգվածի տարածքում գնահատվում են նաև որպեսհնահուներ [1]։
 Հրաբխային կառույցներում լեռնային ապարների ջրաերկրաբանական և ֆիզիկական  հատկությունները  միասին  ներկայացնում  ենք  որպես  ֆիզիկոհիդրոերկրաբանական մոդել (ՖՀԵՄ) (Նկար 1)։
  Հիմնականում այդպիսի հիդրոերկրաբանական նմուշների ձևավորումն արտահայտում է ապարների ջրաֆիզիկական և պետրոֆիզիկական  հատկությունները։
   Հրաբխային  կառույցների  հիդոերկրաբանականամփոփիչ կտրվածքը, ներառելով ձևավորման, տեղափոխման և ստորերկրյա  ջրերիբեռնաթափման  շրջանները,  կարելի  է  ներկայացնել  ապարների  երեք  համալիրով,որոնք տարբերվում են պետրոֆիզիկական և ջրաֆիզիկական հատկություններով։
 Մոդել ՖՀԵՄ-1՝ բնութագրում է հրաբխային կառույցի արտաքին սնման մարզը։
 Դրանք բարձր լեռնային ջրբաժանային շրջաններն են, որտեղ գործնականորեն բացակայում են ջրաբեր առաջացումները, ինչի պատճառով էլ մթնոլորտային տեղումների  զգալի  մասը  և  կոնդենսացիոն  խոնավությունը  ճեղքավորված  և  ծակոտկենլավաների միջով անցնում են խորքը՝ ձևավորելով խորքային հոսք։
 Մոդել  ՖՀԵՄ-2՝  բնութագրում  է  միջլեռնային  և  նախալեռնային  շրջանները։
 Հիդրոերկրաբանական  տեսանկյունից  ստորերկրյա  ջրերի  տեղափոխման  (հոսքի)մարզ է։
 Մոդել  ՖՀԵՄ-  3՝  բնութագրում  է  ստորերկրյա  ջրերի  բեռնաթափման  մարզը։
 Այստեղ  սովորաբար  միջլեռնային  գոգահովիտներն  են՝  լիթոլոգիական  կտրվածքըբարդ է, լավային ապարներն ունեն համեմատաբար մեծ հզորություն (երբեմն մինչևմի  քանի  հարյուր  մետր)  և  կազմված  են  մեկ  կամ  մի  քանի  ջրատար  շերտերից։
 Ջրաերկրաֆիզիկական հետազոտություններն իրականացվում են՝ նպատակ ունենալով  պարզելու  ռեգիոնալ  ջրակայուն  շերտի  կառուցվածքը  և  ջրատար  հորիզոններիջրաֆիզիկական հատկությունները [2, 3]։
 Նկար 1. Հրաբխային կառույցի ՖՀԵՄ-ի սխեմա Ինչպես  հայտնի  է,  հրաբուխների  ժայթքման  ժամանակ  անջատվում  է  մեծքանակությամբ գազ և գոլորշի, ժայթքում է զգալի քանակությամբ լավա։
  Հրաբխայինայդպիսի գործընթացները երկրակեղևի տակ թուլացնում են լարվածությունը՝ խորըշերտերում  իջեցնելով  ճնշումը։
   Սեփական  և  ժայթքած  լավայի  քաշի  ազդեցությանտակ  երկրակեղևը  ճկվելով  դեֆորմացվում  է՝  փորձելով  վերականգնել  խախտվածհավասարակշռությունը։
  Հրաբխային շրջանների լարված ու դեֆորմացված վիճակիուսումնասիրությունների  հիման  վրա  լավային  ապարների  մեջ  կարելի  է  հայտնաբերել ռեգիոնալ հնարավոր ճեղքագոյացումներ՝ կառույցի սեփական քաշի ազդեցության  պայմաններում։
   Մեր  կատարած  հաշվարկներում  կառույցը  մոդելացված  էորպես անվերջ տարածված մածուցիկ-առաձգական սալ, որը հիմնված է սեփականքաշի  ազդեցությամբ  դեֆորմացվող  առաձգական  հիմքի  վրա։
   Համանման  խնդրիորոշումն առաջին անգամ լուծել է Գ. Գ. Օգանեզովը։
  Մենք այն լուծել ենք մաթեմատիկորեն, որտեղ հաշվի է առնվել նաև ժամանակային բնութագիրը։
  Ուսումնասիրություններն իրականացվել են ինչպես հրաբխային ամբողջ զանգվածի համար (մոդել-1),այնպես էլ՝ առանձին-առանձին  սյուների տեսքով (մոդել-2), (Նկար 2) [3]։
 Նկար 2. Հաշվարկային մոդելների սխեմաներԼավային  ապարներում  ռեգիոնալ  բնույթի  հնարավոր  ճեղքառաջացման  հաշվարկների արդյունքներում, Արագածի հրաբխային լեռնազանգվածի օրինակով, կատարվել են երկրաֆիզիկական քանակական և որակական տվյալների համադրումներ։
 Արագածի  լեռնազանգվածի  երկրաբանական  քարտեզի  վրա  գրավիտացիոնդաշտը  բազմաթիվ  մաքսիմումներով  և  մինիմումներով  է  առանձնացվել։
   Համեմատաբար մեծ մինիմում (ծանրության ուժի) դիտվում է մակերևույթին մոտ գոտում։
  Մյուսառանձնահատկությունն այն է, որ զանգվածի կենտրոնական հատվածն ուրվագծվելէ ծանրության ուժի մեծ գրադիենտի գոտիներով։
  Այդ գոտիներից առաջինն անցնումէ զանգվածի արևելյան մասով, իսկ երկրորդը` հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք(Նկար 3)։
 Նկար 3. Արագածի լեռնազանգվածի երկրաբանական սխեմատիկ քարտեզ.                        1. Փուխր և կիսակապակցված ժամանակակից նստվածքներ, 2. չորրորդական լավաների(բազալտներ, անդեզիտոբազալտներ և այլն) տուֆերի կոմպլեքս, 3. պալեոգենայինլավաների կոմպլեքս (դոլերիտային բազալտներ, դացիտներ, անդեզիտոդացիտներ), 4. պալեոգեն-նեոգեն-հրաբխանստվածքային ապարների կոմպլեքս, 5. պալեոգեն-նեոգենհրաբխային ապարների կոմպլեքս, 6. հրաբուխների ժայթքման կենտրոններ, 7. գրավիտացիոն գոտիների սահման, 8. ծանրության ուժի մեծ գրադիենտների գոտիներ(ռեգիոնալ հնարավոր ճեղքառաջացման և լավային ապարների շրջաններ)։
 Ըստ  մագնիսահետախուզության  տվյալների՝  մնացորդային  մագնիսականության ուղղությունը համընկնում է ճեղքավոր գոտիների հետ։
 Տարբեր  ազիմուտներով  կատարվել  են  նաև  էլեկտրահետախուզական  աշխատանքներ, չափվել են ապարների էլեկտրական դիմադրությունը․ արդյունքում ճեղքավոր գոտիների վրա տեղի է ունեցել դիմադրության անկում (էլեկտրահաղորդականության բարձրացում) [3]։
 Հրաբխային  կառույցների  հնահովիտների  կտրվածքը  ներկայացվել  է  ապարների երկու համալիրով՝ ջրամերժ (ստորին համալիր) և ջրաբեր առաջացումներ (վերին համալիր), որորնք գտնվում են լավաներից վերև։
  Երկրաբանական կտրվածքիմեկնաբանման համար հիմք են ծառայում ուղղաձիգ  էլէկտրազոնդավորման (ՈՒԷԶ)տվյալները։
  Ընդ որում, ինչքան խորն է տարածված հնահովիտը, այնքան դժվար էդրա առանձնացումը։
  150 մ-ից ավելի խորությունների դեպքում դաշտային տվյալներիհստակության բարձրացման համար կիրառվել է մաթեմատիկական երկչափ մոդելավորման մեթոդը։
  Ստացված տվյալներն օգտագործվում են  ՈԻԷԶ-ի կորերի մեկնաբանման ժամանակ։
 Նկար 4. Հնահովիտների՝ մաթեմատիկական երկչափ մոդելավորման օրինակ եռաշերտQ(cid։
 3408)ρ1	(cid։
 3408)ρ2 (cid։
 3408)ρ3  տիպի գեոէլեկտրական կտրվածքի դեպքումՀնահովիտների  մաթեմատիկական  երկչափ  մոդելավորման  եռաշերտ  գեոէլեկտրական կտրվածքի դեպքում ստանում ենք Q տիպի կոր, իսկ հնահունի դեպքումկորը փոքր-ինչ շեղված է ստացվում։
  Սա ապացուցում է տվյալ խորությունում հնահունի առկայությունը (Նկար 4)։
 Կատարված  ջրաերկրաֆիզիկական,  ջրաերկրաբանական,  մաթեմատիկականմոդելավորման,  մաթեմատիկական  երկրաչափ  մոդելավորման  տվյալների  համադրմամբ հանգում ենք այն եզրակացությանը, որ  հրաբխային կառույցներում առկաեն ռեգիոնալ ճեղքավոր գոտիներ։
  Սրանք դառնում են ստորերկրյա ջրային հոսքերիտարածման ուղիներ, կամ, այսպես կոչված, հնահուներ [4]։
 Եզրակացություն.  Հայաստանի՝  կենտրոնական  հրաբխային  լեռնաշխարհում,Արագածի  լեռնազանգվածը  քաղցրահամ  ջրերի  ձևավորման  հիմնական  տարածաշրջաններից մեկն է։
  Արագածի լեռնազանգվածի ռեգիոնալ ճեղքավոր գոտիների,ստորերկրյա  ջրահոսքերի,  դրանց  տարածական  բաշխման,  այնտեղ  տարածվածապարների  ջրաֆիզիկական  և  պետրոֆիզիկական  հատկությունների  ուսումնասիրությունների արդյունքում կատարել ենք հետևյալ եզրակացությունները` երկրաֆիզիկական կիրառված մեթոդների նյութերի վերամշակման արդյունքում կազմվել է տեղանքի ֆիզիկոհիդրոերկրաբանական մոդելը (ՖՀԵՄ)։
  Ուսումնասիրվել են լեռնազանգվածի ստորերկրյա ջրերի ձևավորման, շարժման և բեռնաթափման հիդրոդինամիկական պայմանները։
  Արագածի  լեռնազանգվածի  համար  լուծված՝  մոդել-1-ի  և  մոդել-2-ի  տվյալներով ապացուցվել են ռեգիոնալ ճեղքավոր գոտիների այն ուղղությունները, որոնքառաջացել են լեռան քաշի ազդեցությունից։
  Լուծվել  են  հնահովիտների  մաթեմատիկական  երկչափ  մոդելները  150  մ-իցավելի խորություններում գտնվող ստորերկրյա հոսքերի համար։
 Մեր կատարած աշխատանքները կարող են օգնել ջրաերկրաբանական հորատանցքների տեղերը ճիշտ որոշելու հարցում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԲաբաջանյան ԱրգինեՀՐԱԲԽԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ ՋՐԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎՇԱՐԺՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԸՍՏ ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆՏՎՅԱԼՆԵՐԻԲանալի բառեր՝ լեռնազանգված, ստորերկրյա ջրահոսք, ստորերկրյա ջրավազան,մաթեմատիկական մոդել, պալեոռելիեֆի քարտեզ, ջրամեժ շերտ, ճեղքավոր գոտի։

Հոդվածում  ներկայացնում  ենք,  որ  ՀՀ  քաղցրահամ  ջրերի  ձևավորման  հիմնական տարածաշրջաններից մեկն Արագած լեռան զանգվածն է։
  Լեռնազանգվածի  տարածքում  կատարել  ենք  գիտահետազոտական  նոր  ուսումնասիրություններ։
   Էլեկտրահետախուզությունն իրականացվել է ուղղաձիգ էլեկտրական զոնդավորման  (ՈւԷԶ)  մեթոդով։
   Հաշվի  առնելով  այդ  ուսումնասիրությունների  արդյունքները,  միաժամանակ  վերամշակվել  և  ընդհանրացվել  են  նախկինում  կատարված  հիդրոերկրաբանական, երկրաֆիզիկական և հիդրոլոգիական  նյութերի տվյալները։
   Լեռնազանգվածի  համար  կառուցվել  է  ֆիզիկոհիդրոերկրաբանական  մոդելը  (ՖՀԵՄ),  որի  համար  առանձնացվել  են  ստորերկրյա  ջրերի  ձևավորման,  տեղափոխման  և  բեռնաթափման  մարզերը։
   Կառուցվել  են  մաթեմատիկական  և  երկչափ  մաթեմատիկական  մոդելներ,  որոնցով  լեռան  քաշի  ազդեցության  ներքո  ապացուցվել  են  ռեգիոնալ  ճեղքավոր  գոտիների  այն  առաջացումները,  որոնցով  պայմանավորված են հնահովիտների տարածման ուղղությունները։
