ՊԻԵՌ ԲՈՄԱՐՇԵՆ ԵՎ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸՊիեռ Բոմարշեն ոչ միայն մեծ գրող էր, այլև ճկուն քաղաքական գործիչ և բավականին  լավ  լրտես։
   Որպես  լրտես`  նա  մեկնել  է  Լոնդոն`  այնտեղ  տիրող  քաղաքականիրադրությունն ուսումնասիրելու համար։
  Յոթնամյա պատերազմը նոր էր ավարտվել,իսկ Ֆրանսիային մտահոգում էր, թե ինչ իրավիճակ է տիրում Անգլիայում։
 Անգլիայում  լինելով  թագավորական  ռեժիմի  կողմնակից,  նաև  ընդդիմություն,կարողացել  էր  հասկանալ,  թե  ինչ  է  իրականում  կատարվում  անգլիական  խորհրդարանում։
  Նա մտերմացել էր որոշ քաղաքական գործիչների հետ, որոնցից բավականինշատ տեղեկություններ էր ստանում։
  Ստացվում է, որ Անգլիական խորհրդարանը «Բոմարշեից ոչ մի գաղտնիք չուներ»։
  Բոմարշեն Լուի XVI-ին գաղտնի նամակներով տեղեկացնում  էր,  թե  ինչ  իրավիճակ  է  տիրում  պաշտոնական  Լոնդոնում.  «Մինչ  ձմռանավարտը  կա'մ  թագավորի  կուսակցության  գլուխը  կթռչի,  կա'մ`  ընդդիմության»1։
   Բոմարշեն  մանրամասն  ներկայացնում  էր  ամեն  մի  իրադարձություն  և  բացատրում,  որընդդիմության և թագավորի միջև հարաբերությունները լարվել են հատկապես նրանից  հետո,  երբ  ամերիկյան  գաղութները  անկախության  համար  շարժում  են  սկսել։
 Նույնիսկ պառլամենտական նիստերի ժամանակ որոշ ձերբակալություններ են եղել։
 Բոմարշեի` Վերժեննին ներկայացվող վկայությունները միշտ առաջնային նշանակություն  են  ունեցել։
   Անգլիայում  դեռ  որոշումը  չընդունած`  Բոմարշեն  արդեն  տեղեկացնում  էր  Վերժեննին  բոլոր  մանրամասները։
   Նույնը  ամերիկյան  գաղութների  հետկապված. մինչ լուրերը կհասնեին Եվրոպա, Ֆրանսիայում արդեն բավականին տեղեկացված էին։
  Մինչ մյուս դիվանագետներն ինֆորմացիան ստանում էին երկրորդ ձեռքից, Բոմարշեն կարողանում էր լավ գիտակցել, թե ում դուռը թակել ու երբ, իսկ նրաառջև բացում էին այդ դռները։
  Ավելին, նա մեծ հարգանք էր վայելում Լոնդոնում2։
 Ֆրանսիական  գաղտնի  գործակալը  առաջինը  ճիշտ  գնահատեց  իրավիճակը  ևնամակով դիմեց Լուի XVI-ին, որ պահը հարմար է Անգլիայի նկատմամբ ռևանշի հասնելու  համար,  քանի  որ  Անգլիայի  դեմ  ամերիկյան  գաղութները  ապստամբություն  ենբարձրացրել,  իսկ  Անգլիան  զբաղված  է  ներքին  խնդիրներով  և  այդքան  էլ  լուրջ  չիտրամադրված գաղութների ապստամբության նկատմամբ։
  Իր նամակով գրում էր, որայդ իրադարձությունները Գեորգի III-ը համարել է դատարկախոսություն։
 Այն պահից, երբ Ամերիկայում գլուխ բարձրացրին ապստամբները, Բոմարշեն միանգամից գաղութների կողմը բռնեց։
  Շատերի նման ինքն էլ ողջունեց «բոստոնցիներին»։
  Նա լավ հասկանում էր, որ Անգլիային թուլացնելու համար անհրաժեշտ է  հնարավորինս օգնել գաղութներին։
  Լավ հասկանում էր, որ Ֆրանսիան իրեն պատերազմառայժմ թույլ տալ չի կարող, ուստի փոխարենը պիտի գաղտնի օգնություն ցուցաբե2 Լորդ Ռոշֆորը նույնիսկ  ենթարկվում էր Բոմարշեի «օրենքներին»։
  Իսկ երբ Գեորգի III-ը նրան առաջարկեց Իռլանդիայի վարչապետի պաշտոնը, Ռոշֆորը գնաց խորհրդակցելու Բոմարշեի հետ։
 րի ամերիկյան գաղութներին1։
  Շատ լավ գիտակցելով այս ամենը՝ նա թագավորին ուֆրանսիական կառավարությանն ամեն կերպ համոզում էր, որ ապստամբած գաղութներին  անհրաժեշտ  է  օգնություն  ցույց  տալ.  «Պարո՛ն,  Ամերիկայի  և  Անգլիայի  միջևկոնֆլիկտը, որը շուտով կփոխի իր ընթացքն ու եվրոպական համակարգը, ստիպում էցանկացած կայսրության անել իր համար ճիշտ հետևություններ…Ահա այն կետերը, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել։
 1.  Եթե  Անգլիան  վերահաստատվի  Ամերիկայում,  ապա  մեծ  թվով  մարդկանցկյանքի ու բավականին մեծ գումարների միջոցով միայն։
  Նման մեծ ծախսերը հոգալուհամար Անգլիան հույսը դրել է նրա վրա, որ, վերադառնալով Ամերիկա, զավթի ֆրանսիական  կղզիները  և  դրանով  իսկ  դառնա  թանկարժեք  շաքարավազի  միակ  մատակարարը։
  Այն ընդմիշտ կամրացնի և կբազմապատկի անգլիացիների եկամուտները։
 Այդ դեպքում, պարո'ն, դուք ստիպված կլինեք կանգնել ընտրության առջև. սկսելպատերազմ,  որ  ուշ  կլինի  և  անարդյունք,  կամ  էլ  ստիպված  զոհաբերել  անգլիականգաղութները  հանուն  խղճուկ  հաշտության  և  կորցնել  280  մլն  կապիտալ  և  30  մլնեկամտից։
 2.  Եթե ամերիկացիները հաղթող դուրս գան, նրանք միանգամից ազատությունկստանան, իսկ այդ դեպքում անգլիացիները, որոնք հուսահատության մեջ կլինեն, որիրենց  տիրույթները  կրճատվել  են  երեք  քառորդով,  կշտապեն  գոնե  փարատել  իրենցև կսկսեն ամերիկյան մեր գաղութները նվաճել։
  Եվ կասկած չունենա՛ք, որ դա նրանցհեշտությամբ կհաջողվի։
 3.  Եթե  Անգլիան,  այնուամենայնիվ,  համաձայնվի  իր  գաղութներին  անկախություն տալ խաղաղ ճանապարհով, ապա նրանք, միևնույնն է, կորցնում են իրենց տիրույթները,  իսկ  նրանց  առևտուրը  նորից  մասնատվում  է,  այնպես  որ  մեր  համար  հետևանքները գրեթե նույնն են, ինչ նախորդ դեպքերում։
  Բայց տարբերությունն այն է,որ  Անգլիան,  պատերազմ  չմղելով  Ամերիկայի  դեմ,  ռազմական  առումով  ավելի  հզորկլինի,  իսկ  այդ  դեպքում  նա  ավելի  հեշտ  կկարողանա  գրավել  մեր  տիրապետությանտակ գտնվող տարածքները։
 4.  Եթե ընդդիմությունը, այնուամենայնիվ, անցնի իշխանության գլուխ, ապա նապայմանագիր կկնքի, որով կարգելի գաղութների հետ կապերը, և դրանով ամերիկացիները,  վրեժ  լուծելով  նրա  համար,  որ  ֆրանսիացիները  ժամանակին  չօգնեցինիրենց, կմիանան Անգլիայի հետ և կփորձեն նվաճել մեր տիրույթները։
  Ուրեմն ինչպե՞սենք պահպանելու մեր տարածքները առանց որևէ կարգ խախտելու։
 Եվ  հավատացե՛ք,  պարո՛ն,  Ֆրանսիայի  այսօրվա  խնայողությունները  հետագայում ավելի թանկ կնստեն Ֆրանսիայի համար և՛ տնտեսապես, և՛ ռազմապես, և՛ ֆինանսապես, էլ չեմ ասում մարդկային զոհերի մասին…»2։
 Հարկ է նշել, որ արտգործնախարար Վերժեննը ևս համամիտ էր Բոմարշեի հետ։
 Շուտով Լուի XVI-ը ևս տվեց իր համաձայնությունը` պայմանով, որ Բոմարշեն Ամերիկայում պիտի գործի որպես անհատ առևտրական, որպեսզի ապահովի իր գաղտնիությունը։
  1776 թ. հունիսի 10-ին Բոմարշեն Վերժեննից վերջնական պատասխան ստացավ, որ իրեն կհատկացվի խոստացված միլիոնը, իսկ մնացած երկու միլիոնը պետք էդուրս գրեր Իսպանիան։
  Ահա այսպես Բոմարշեն ներքաշվեց ամերիկյան գաղութներիպայքարի  մեջ։
   Պաշտոնական  դիվանագետի  կարգավիճակ  ստանալու  փոխարեն  Բոմարշեն իրավունք ստացավ գործի մեջ մտնել որպես գաղտնի լրտես ու գաղտնի կերպով զենք մատակարարող։
  Բոմարշեին անհրաժեշտ էին որոշակի ֆինանսներ, որ կարողանար զենք հայթայթել, իսկ հետագայում` նաև կամավորների վարձեր։
 1 Фейхтвангер Л., Лисы в винограднике։
  оружие для Америки, Москва, 1959. Սկզբի  համար  Բոմարշեին  արտգործնախարար  Վերժեննը  տրամադրեց  3  մլնլիվր։
   Ֆինանսական  աջակցություն  ցույց  տվեցին  նաև  թագավոր  Լուի  XVI-ը,  Բոմարշեի ընկերները և նրա մասոն եղբայրները։
  Բոմարշեն ևս տնտեսած միջոցներ ուներ։
 Հավաքելով բոլոր միջոցները` Բոմարշեն ստեղծեց «Ռոդրիգո Գորտալես» առևտրական ընկերությունը, որը մաքսանենգ ճանապարհով պատրաստ էր զենք տեղափոխել  դեպի  Ամերիկայի  ափերը։
   Այս  նավատորմը  բաղկացած  էր  առևտրական  12  նավերից, որոնք պիտի բեռնվեին զենքով ու անհրաժեշտ զինամթերքով։
 1776  թ.  մարտի  3-ին  Գաղտնի  կոմիտեն  Մայրցամաքային  վեհաժողովի  անդամՍայլաս  Դինին  ուղարկում  է  Ֆրանսիա`  որպես  գաղտնի  գործակալ։
   Նրա  նպատակըֆրանսիական կառավարությունից օգնություն ստանալն էր, իսկ նրա հետ բանակցությունները վարում էր հենց Բոմարշեն։
  1777 թ. Լաֆայետը սեփական միջոցներով զինեց «Հաղթանակ» ռազմանավը և մեկնեց Ամերիկա1։
 Սայլաս  Դինի  հետ  համաձայնության  եկան,  որով  Ամերիկան  պարտավորվում  էրբոլոր  ծախսերի  համար  փոխհատուցել  ֆրանսիական  կառավարությանը  և  անձամբԲոմարշեին։
   Փոխհատուցումը  պիտի  կատարվեր  կա՛մ  գումարային,  կա՛մ  ապրանքային  եղանակով։
   Բացի  այդ,  Ֆրանսիան  իր  թիկունքն  էր  ապահովում՝  պաշտպանելովիր կղզիները, առավելության հասնելով Անգլիայի նկատմամբ։
 «Ռոդրիգո  Գորտալես»  ընկերության  ստեղծումն  աղմուկ  բարձրացրեց  Անգլիայում։
  Չնայած որ այն գործելու էր առևտրական ընկերության անվան տակ, այնուամենայնիվ անգլիական գաղտնի գործակալները որոշակի կասկածներ ունեին և որոշակիտեղեկություններ  էին  հայտնել  անգլիական  կառավարությանը։
   «Ռոդրիգո  Գորտալես» ընկերությունը պատրաստվում էր դուրս բերել 200 թնդանոթ, 25 հազ. զենք, որըպիտի հասներ ամերիկյան ափերը։
  Սա ավելի դժվար էր, քան գաղտնի փաստաթղթերփոխանցելը, հատկապես` երբ Անգլիան հսկիչ նավատորմ էր դուրս բերել ամերիկյանափերի մոտ։
  Իր 10 նավերը բեռնելու համար Բոմարշեն 5600 լիվր ներդրեց։
 1777  թ.  ընկերության  3  նավեր,  որոնք  բեռնված  էին  զինամթերքով,  խարիսխգցեցին ամերիկյան Պորտսմուտ նավահանգստում։
  1777-1778 թթ. Բոմարշեն Ամերիկայի օգնության համար ներդրեց ավելի քան 3 մլն լիվր։
  1778 թ. մայիսին ֆրանսիական նավատորմը ծովակալ դ’Էստենի գլխավորությամբ դուրս եկավ Թուլոնից և ուղղություն վերցրեց դեպի ԱՄՆ։
  Լա-Մանշի մոտ տեղի ունեցավ բախում անգլիացիներիհետ, ինչից հետո Բոմարշեն որոշ ժամանակ չէր կարողանում իր  զինված  12 նավերնուղարկել  Ամերիկա։
   Մինչ  1778  թ.  Բոմարշեն  Ամերիկային  արդեն  ավելի  քան  5  մլնֆինանսական աջակցություն էր ցույց տվել։
  Չբավարարվելով ֆինանսական ու ռազմական  աջակցությամբ`  նա  իր  միջոցներով  վարձեց  800  զինվոր,  իսկ  մինչ  նրանցուղարկելը նա հասցրեց գաղտնի ճանապարհներով հայթայթել ևս 100 թնդանոթ։
 Բոմարշեն Վերժեննին  տեղեկացնում էր, որ անգլիական պառլամենտում այնպիսի իրավիճակ է, որ շատ հնարավոր է ընդդիմությունն իշխանությունը վերցնի իր ձեռքը, և չի բացառվում, որ հաշտություն կկնքի Ամերիկայի հետ։
  Հասկացնելով, որ նմանդեպքում  Ֆրանսիան  լիովին  «օդում  կախված  կմնա»,  առաջարկում  էր  Անգլիայի  դեմբաց մարտավարություն սկսել ու ճանաչել ԱՄՆ անկախությունը։
 1778  թ.  մարտի  13-ին  սկսվեց  անգլո-ֆրանսիական  պատերազմը։
   Կարճ  ժամանակ  անց`  հուլիսի  20-ին,  Բոմարշեի  ջանքերով  խմբվեց  50  թնդանոթ  ու  350  հոգուցբաղկացած անձնակազմ։
  1779 թ. Բոմարշեի առևտրական կեղծ ընկերության նավերը Գրենադի մոտ մարտի բռնվեցին անգլիական նավերի դեմ և հաղթանակ տարան։
 Հարկ է նշել, որ Բոմարշեի նավատորմը ծանր կորուստներ ունեցավ։
 1 Տե՛ս “Всемирная история дипломатии։
  борьба американских колоний за независимость”, Москва, 2000։
 Բոմարշեն փորձում էր հասնել նրան, որ ԱՄՆ-ին ցույց տրվի նաև դրամական օգնություն`  ոսկու  տեսքով։
   1781  թ.  համատեղ  պլան  մշակվեց,  համաձայն  որի`  ֆրանսիացիների  օգնությամբ  1781  թ.  հոկտեմբերին  պետք  է  գրավվեր  Յորքթաունը։
   Բոմարշեի  անմիջական  մասնակցության  ու  ֆինանսավորման  շնորհիվ  ԱՄՆ-ը  հաղթանակ  տոնեց։
   Իսկ  ինչ  վերաբերում  է  Բոմարշեի  ծախսերի  փոխհատուցմանը,  ապաԱՄՆ-ն  անընդհատ  հետաձգում  էր  պարտքերը  վերադարձնելը։
   Կոնգրեսը  սահմանափակվում էր միայն շնորհակալական նամակներով, որոնք, բնականաբար, չէին փակելու Բոմարշեի ֆինանսական կորուստները (275 հազ. լիվր միայն Գրենադի ճակատամարտում)։
  Նա բազմիցս նամակներ ուղղեց Կոնգրեսին, որ վերադարձվեն իր ծախսերը, սակայն Կոնգրեսը պատասխան չէր տալիս։
  Նույնիսկ Թալեյրանը նամակով դիմեցԿոնգրեսին` Բոմարշեի ծախսերը փոխհատուցելու պահանջով։
 Կոնգրեսը  պարտք  էր  3,8  մլն  լիվր։
   Բոմարշեի  ժառանգները  1834  թ.  ստացանամբողջ պարտքից միայն 800 հազարը՝ ժամանակակից ֆրանկով։
 Բոմարշեի  նկատմամբ  տարբեր  ժամանակներում  հակասական  գնահատականներ  են  տրվել։
   Նրան  անվանել  են  խաբեբա,  ստոր  ու  երկերեսանի,  որն  ամեն  ինչումտեսնում  է  իր  շահը։
   Նույնիսկ  Արթուր  Լին  ժամանակին  Կոնգրեսին  նամակ  է  գրել,որում ասվում է, թե Բոմարշեին չպետք է վերադարձնել պարտքը, քանի որ նա ստորխաբեբա է։
  Որոշ պատմաբաններ Բոմարշեին համարում են ոչ միայն փայլուն սատիրիկ ու դրամատուրգ, այլև բավականին լուրջ ու հմուտ դիվանագետ, ու սխալված չենլինի այն հարցում, որ նրա շնորհիվ ամերիկյան գաղութները հաղթանակ տոնեցին։
 Բոլոր  գնահատականներն  էլ,  որոշ  վերապահումներով,  արդարացի  են,  քանի  որԲոմարշեի  մեջ նստած էր երկու մարդ, մի կողմից խաբեբա ու կեղծ մի անձնավորություն,  որ  ամեն  ինչից  փող  էր  «սարքում»,  մյուս  կողմից`  արդար  ու  ազնիվ  մարդ,  որմտածում էր իր երկրի անվտանգության, պատվի ու հարստության համար։
  Բոմարշենինքնամոռաց օգնում էր գաղութներին, ինչն ավելի շատ գնահատվեց հենց ֆրանսիական  կառավարության,  քան  Կոնգրեսի  կողմից։
   Նա  այդպես  էլ  խաբված  դուրս  եկավայս պայքարում՝ ստանալով իր փոխհատուցումների չնչին մասը միայն։
  Նրա ժառանգները ևս Կոնգրեսից միայն մի չնչին տոկոս կարողացան ստանալ։
 Արմինե ՄատինյանՊԻԵՌ ԲՈՄԱՐՇԵՆ ԵՎ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ լրտես, գաղտնի նամակներ, գաղտնի գործակալ, «Ռոդրիգո Գորտալես»,եկամուտներ, մասոն եղբայրներ, գաղտնի կոմիտե, կեղծանուններ ։

Բոմարշեի  դերն  Ամերիկայի  ազատագրական  պայքարի  մեջ  շատ  մեծ  է,  հատկապես`  ֆինանսավորման և զինամթերքի գաղտնի ներկրման գործում։
  Բոմարշեն հանդիսանում է «Ռոդրիգո Գորտալես» առևտրական ընկերության հիմնադիրը, որը, մեծ ռիսկի դիմելով, զենք էր տեղափոխում դեպի պատերազմող գաղութները։
  Ամերիկյան Կոնգրեսը մի անգամ չէ, որ նամակներով  իր  շնորհակալությունն  է  հայտնել  Բոմարշեին`  խոստովանելով,  որ  չափազանց  մեծ  էին  նրա մատուցած ծառայությունները ամերիկյան նոր պետության ստեղծման գործում։
