ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՀԸ ԳՈՒՅՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐՈՒՄՖիզիկական և իրավաբանական անձինք, օգտվելով ապահովագրական ընկերությունների  կողմից  մատուցվող  ծառայություններից,  հետապնդում  են  որոշակինպատակ, այն է՝ պատահական և հավանական բնույթ ունեցող որոշակի պատահարների վրա հասնելու պարագայում ապահովագրական ընկերությունների կողմից տրամադրվող  հատուցումների  միջոցով  իրենց  կրած  վնասների  մասնակի  կամ  ամբողջական  փոխհատուցումը։
   Ապահովագրության  օբյեկտի  պահպանման  նկատմամբապահովադրի կամ շահառուհի մոտ շահագրգռվածության բացակայության դեպքումապահովագրությունն իր նպատակին չի ծառայի, իսկ ապահովագրական հատուցումըկտրամադրվի  այն  անձանց,  ովքեր  ապահովագրական  պատահարի  արդյունքումվնաս չեն կրել։
 Մինչև 18-րդ դարի երկրորդը կեսը Անգլիայում ապահովագրությունը շեղվել էրիր էությունից և վերածվել գրազի։
  Հատկապես կյանքի ապահովագրության ոլորտումմեծ թիվ էին կազմում այնպիսի վկայագրերը, որոնցով անձը կարող էր ապահովագրելիր  հետ  իրավաբանորեն  որևէ  կապ  չունեցող  անձի  կյանքը։
   Այդպիսի  վկայագրերըկարելի է բնորոշել որպես «խաղադրույքներ», որոնք երբեմն նույնիսկ ապահովագրական հատուցում ստանալու նպատակով շահառուի կողմից ապահովագրված անձիսպանության դրդապատճառ էին հանդիսանում [1]։
  Քննարկվող ժամանակաշրջանումմեծ  թիվ  էին  կազմում  նաև  ծովային  ապահովագրության  վկայագրերը,  որոնցումապահովադիրը ապահովագրվող նավի հետ որևէ առնչություն չուներ և նավի ոչնչանալու դեպքում շահույթ ստանալու նպատակ էր հետապնդում։
  Առանց իրական շահագրգռվածության կնքվող և ըստ էության խաղադրույքներ հանդիսացող վկայագրերի  կնքումն  արգելելու  ուղղությամբ  առաջին  քայլը  1746  թ.  Անգլիայում  «MarineInsurance Act»-ի ընդունումն էր, որը սահմանեց, որ անվավեր են ծովային ապահովագրության  այնպիսի  վկայագրերը,  որոնցում  ապահովադրի  կամ  շահառուի  մոտբացակայում է ապահովագրվող նավի պահպանման շահը [2]։
  Հետագայում 1774 թ.ընդունվեց  «Life  Insurance  Act»  փաստաթուղթը,  որն  առավել  ճանաչված  է    որպես«Gambling  Act»։
   Նշված  փաստաթուղթը  արգելեց կյանքի ապահովագրության վկայագրերի  կնքումն  այն  դեպքերում,  երբ  ապահովադիրը  կամ  շահառուն  ապահովագրվող անձի հետ իրավական կապի մեջ չէին գտնվում և դրա արդյունքում վերջինիս նկատմամբ ապահովագրական շահ չունեին [3]։
 1746 թ. «Marine Insurance Act»-ի և 1774 թ. «Life Insurance Act»-ի ընդունմամբսկիզբ  դրվեց  ապահովագրության  մեջ  լայնորեն  օգտագործվող  ապահովագրականշահ հասկացության կիրառությունը։
  Դատական պրակտիկայում ապահովագրականշահ հասկացությունը մինչ օրս առավել հայտնի բնորոշումը տրվել է Լորդերի պալատիդատավոր  Լոուրենսի  կողմից  «Lucena  v  Craufurd»  գործով։
   Մասնավորապես  ըստվերջինիս.  «Այն  անձը  կհամարվի  ապահովագրական  շահ  ունեցող,  որն  ապահովագրվող գույքի նկատմամբ կգտնվի այնպիսի հարաբերակցության մեջ, որ նշվածգույքի գոյությունը օգուտ բերի, իսկ կորուստը՝ վնաս» [4]։
  Նշված բնորոշմամբ որպեսապահովագրական շահի առկայության չափանիշներ են սահմանվել ապահովադրիկամ շահառուի համար ապահովագրվող գույքի օգտակարությունը և դրա վնասման,կորստի կամ ոչնչացման արդյունքում վնասների առաջացման հնարավորությունը։
 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում1 (այսուհետ՝ Օրենսգիրք) չի տրվել ապահովագրական շահ հասկացության բնորոշումը, սակայն Օրենսգրքի մի շարք հոդվածներում  պայմանագրի  կնքման  ժամանակ  ապահովագրական  շահի  առկայությունըսահմանվել  է  որպես  ապահովագրության  պայմանագրի  վավերության  նախապայման։
  Մասնավորապես, Օրենսգրքի 996-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 3-րդ պարբերությանհամաձայն՝  անձնական  ապահովագրության  պայմանագիրը  կնքված  է  համարվումհօգուտ ապահովագրված անձի (շահառուի), եթե պայմանագրում այլ անձ նշված չէորպես շահառու։
  Առանց ապահովագրված անձի գրավոր համաձայնության` ապահովագրված  անձ  չհանդիսացող  ապահովադիրը  կամ  երրորդ  անձն  ամեն  դեպքումշահառու լինել չի կարող։
  Ապահովագրված անձի գրավոր համաձայնության բացակայությամբ կնքված ապահովագրության պայմանագիրն առ ոչինչ է։
  Նշված նորմիհամաձայն անձնական ապահովագրության պայմանագրում շահառու հանդիսանալուհամար անհրաժեշտ է ապահովագրված անձի համաձայնությունը, ինչն էլ անձնականապահովագրության պայմանագրերի շրջանակներում հանդիսանում է ապահովագրական շահի առկայության չափանիշը, և որի բացակայությունը հանգեցնում է պայմանագրի առոչնչության։
 Ձեռնարկատիրական  ռիսկերի  ապահովագրության  վերաբերյալ  Օրենսգրքի996-րդ  հոդվածի  7-րդ  մասի  համաձայն՝  ձեռնարկատիրական  ռիսկի  ապահովագրության պայմանագրով կարող է ապահովագրվել միայն ապահովադրի ձեռնարկատիրական  ռիսկը,  և  տվյալ  պայմանագրով  շահառու  կարող  է  հանդիսանալ  միայնապահովադիրը։
  Ապահովադիր չհամարվող անձի ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության պայմանագիրն առոչինչ է։
  Ապահովագրական շահը տվյալ դեպքումդրսևորվում է նրանում, որ ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության պայմանագրով անձը կարող է ապահովագրել միայն իր ռիսկերը և միայն հօգուտ իրեն։
 Նշված սահմանափակման չպահպանումը ևս հանգեցնում է պայմանագրի առոչնչության։
 1 Ընդունվել է 05.05.1998 թ., ուժի մեջ է մտել 01.01.1999 թ.։
  ՀՀՊՏ 1998.08.10/17(50) ՀՕ-239։
 Ինչ վերաբերում է Օրենսգրքի 10211-րդ հոդվածով սահմանված երրորդ անձանցվնաս  պատճառելու  համար  պատասխանատվության  ապահովագրությանը,  ապանշված տեսակի ապահովագրության պայմանագրի կնքման ժամանակ ապահովագրական շահի առկայությունը պարտադիր չէ։
  Մասնավորապես Օրենսգրքի 10211-րդհոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ ապահովադիրը կարող է կնքել ապահովագրությանպայմանագիր,  որով  ապահովագրվում  է  երրորդ  անձանց  պատճառված  վնասիպատասխանատվության  ռիսկը։
   Նույն  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն՝  անձը,  որիկողմից  պատճառված  վնասի  համար  պատասխանատվության  ռիսկն  ապահովագրվել  է,  պետք  է  նշվի  ապահովագրության  պայմանագրում։
   Եթե  այդ  անձըպայմանագրում  նշված  չէ,  ապա  ապահովագրված  է  համարվում  ապահովադրիպատասխանատվության ռիսկը։
 Օրենսգրքի  996-րդ  հոդվածի  6-րդ  մասի  երկրորդ  պարբերության  համաձայն՝գույքի ապահովագրության պայմանագրով գույքը կարող է ապահովագրվել հօգուտայն անձի (ապահովադրի կամ շահառուի), որն օրենքի, այլ իրավական ակտի կամպայմանագրի  հիման  վրա  այդ  գույքի  պահպանման  շահ  ունի։
   Ապահովադրի  կամշահառուի  մոտ  ապահովագրված  գույքի  պահպանման  նկատմամբ  շահագրգըռվածության բացակայության դեպքում կնքված գույքի ապահովագրության պայմանագիրն անվավեր է։
 Վերոնշյալ նորմից բխում է, որ գույքի ապահովագրության դեպքում ևս ապահովագրական շահը հանդիսանում է պայմանագրի վավերության պայման, որի բացակայությունը հանգեցնում է պայմանագրի անվավերության։
  Գույքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական շահի առկայության մասին կարող ենք խոսել այնդեպքում, երբ ապահովադրի, իսկ հօգուտ շահառուի կնքված լինելու դեպքում՝ վերջինիս մոտ առկա է ապահովագրվող գույքի պահպանման շահ, որը պետք է հիմնվածլինի օրենքի, այլ իրավական ակտի կամ պայմանագրի վրա։
 Գույքի սեփականատիրոջ, որպես գույքի նկատմամբ ամենաշատ իրավազորություններ  ունեցողի  մոտ  միշտ  առկա  է  ապահովագրական  շահը  և  այն  հիմնվում  էօրենքի  վրա։
   Որպես  օրինակ  կարող  ենք  նշել  ՌԴ  արբիտրաժային  պրակտիկայիհետևյալ  գործը.  ավտոմեքենայի  սեփականատերը  վարձակալության  պայմանագրիհիման վրա ավտոմեքենան հանձնել էր վարձակալության։
  Վարձակալության պայմանագրով սահմանվել էր, որ պայմանագրի գործողության ընթացքում ավտոմեքենանվնասվելու դեպքում դրա վերականգնման ծախսերը կրում է վարձակալը։
  Վարձակալըապահովագրել էր ավտոմեքենան հօգուտ սեփականատիրոջ։
  Ավտոմեքենան վնասվելուց հետո սեփականատերը դիմել էր ապահովագրական ընկերություն՝ հատուցումստանալու  նպատակով,  որը  մերժվել  էր  վերջինիս  կողմից՝  այն  պատճառաբանությամբ, որ սեփականատիրոջ մոտ բացակայում է գույքի պահպանման շահը, քանի որվարձակալության պայմանագրի համաձայն ավտոմեքենայի վերականգնման ծախսըդրվել է վարձակալի վրա։
  Դատարանը նշված գործով իրավացիորեն բավարարել էրսեփականատիրոջ  հայցը՝  նշելով,  որ  սեփականատիրոջ  մոտ  միշտ  առկա  է  գույքիպահպանման շահ [5]։
  Արտասահմանյան դատական պրակտիկայում եղել են դեպքեր,  երբ  անգամ  սեփականատիրոջ  մոտ  հաստատվել  է  ապահովագրական  շահիբացակայությունը։
  Մասնավորապես ուշադրության է արժանի հետևյալ գործը. սեփականատերը կնքել էր անշարժ գույքի ապահովագրության պայմանագիր, որի համաձայն հրդեհը հանդիսանում էր ապահովագրական պատահար։
  Ապահովագրությանպայմանագրի գործողության ընթացքում սեփականատերը որոշել էր քանդել ապահովագրված անշարժ գույքը և դրա տեղում կառուցել այլ շինություն։
  Մինչև անշարժգույքը  քանդելը,  այն  այրվել  էր  հրդեհի  արդյունքում։
   Սեփականատերը  դիմել  էրապահովագրական ընկերություն՝ հատուցում ստանալու նպատակով, որը մերժվել էրընկերության  կողմից։
   Նշված  գործով  ավստրալիական  դատարանը  ևս  մերժել  էրսեփականատիրոջ  հայցը՝  պատճառաբանելով,  որ  վնասը  պատճառվել  էր  անշարժգույքին, այլ ոչ թե՝ սեփականատիրոջը, քանի որ սեփականատերը, որոշելով քանդելանշարժ գույքը, կորցրել էր իր հետաքրքրությունը դրա պահպանման մեջ [6]։
 Ինչպես  արդեն  նշել  ենք  վերևում  գույքի  ապահովագրության  դեպքում  ապահովագրական շահը կարող է հիմնված լինել նաև օրենքի, այլ իրավական ակտի կամպայմանագրի վրա։
  Այդպիսի պայմանագրեր կարող են լինել վարձակալության, ֆինանսական  վարձակալության,  գրավի,  գույքի  հավատարմագրային  կառավարման,գույքի անհատույց օգտագործման, պահատվության պայմանագրերը և այլն։
  Քննարկենք նշված պայմանագրերի շրջանակներում սեփականատեր չհանդիսացող կողմիմոտ ապահովագրական շահը առկա լինելու հարցը։
  Նշված խնդրին պատասխանելուհամար  անհրաժեշտ  է  բացահայտել  «գույքի  պահպանման  շահ»  հասկացությանբովանդակությունը,  որը  կարող  է  մեկնաբանվել  լայն  և  նեղ  իմաստներով։
   Լայնիմաստով գույքի պահպանման շահ առկա է ցանկացած դեպքում, երբ անձը ապահովագրվող գույքի նկատմամբ ունի որևէ իրավունք՝ հիմնված իրավական ակտի կամպայմանագրի հիման վրա և դրա վնասվելու կամ ոչնչանալու արդյունքում վերջինիսմոտ առկա է նյութական անբարենպաստ հետևանքներ առաջանալու հնարավորություն։
  Օրինակ՝ գույքի անհատույց օգտագործման, ֆինանսական վարձակալության ևվարձակալության պայմանագրերի շրջանակներում ապահովագրական շահի առկայությունը պայմանավորված է ապահովագրվող գույքի օգտագործմամբ, ինչպես նաևդրա ոչնչացման կամ վնասման արդյունքում առաջացող այլ բացասական հետևանքներով։
   Գույքի  հավատարմագրային  կառավարման  և  պահատվության  պայմանագրերի դեպքում կառավարչի և պահառուի մոտ գույքի պահպանման շահը պայմանավորված  է  գույքի  կորստի  կամ  վնասվածքի  արդյունքում  գույքի  սեփականատիրոջառջև առաջացող պատասխանատվությամբ և այլ վնասներով։
 Նեղ իմաստով մեկնաբանելու դեպքում գույքի պահպանման շահ պետք է նկատիունենալ շահը անմիջականորեն երրորդ անձին պատկանող գույքի պահպանությանմեջ, այլ ոչ թե դրա վնասվելու կամ ոչնչանալու արդյունքում առաջացող բացասականհետևանքները։
   Մասնավորապես,  նեղ  իմաստով  մեկնաբանելու  դեպքում  ապահովագրական  շահը  առկա  է  վարձակալի,  լիզինգառուի  և  գույքի  անհատույց  օգտագործման պայմանագրի շրջանակներում փոխառուի մոտ, քանի որ վերջիններս, տիրապետելով և օգտագործելով գույքը, շահագրգռված են դրա պահպանման մեջ։
  Ընդորում,  նշված  դեպքերում  տրամադրվող  ապահովագրական  հատուցումը  պետք  էուղղվի բացառապես ապահովագրված գույքի վերականգնմանը։
  Ինչ վերաբերում էգույքի  հավատարմագրային  կառավարման  պայմանագրի  շրջանակներում  հավատարմագրային  կառավարչին  կամ  պահատվության  պայմանագրի  շրջանակներումպահառուին, ապա վերջիններիս մոտ առկա է ոչ թե գույքի պահպանման, այլ դրակորստի կամ վնասվելու արդյունքում առաջացող պատասխանատվության շահը։
 Առավել խնդրահարույց է գրավի պայմանագրի շրջանակներում գրավառուի մոտապահովագրական  շահի  առկայության  հարցը։
   Լայն  իմաստով  գրավառուի  մոտառկա է գրավի առարկայի պահպանման շահ, քանի որ այն հանդիսանում է պարտավորությունների  կատարումն  ապահովվող  միջոց։
   Բացի  այդ  գրավի  առարկանգրավառուի մոտ թողնելու դեպքում վերջինս կրում է դրա վնասման կամ ոչնչացմանռիսկը։
  Նեղ իմաստով մեկնաբանելու դեպքում գրավառուի մոտ առկա շահը վերաբերում է ոչ թե գույքի պահպանությանը, այլ գրավով ապահովված պարտավորությունների պատշաճ կատարմանը։
  Բացի այդ գրավի առարկայի ոչնչացման կամ վնասվելու դեպքում գրավառուն հնարավորություն ունի պահանջել, որ գրավի առարկանվերականգնվի կամ փոխարինվի այլ հավասարարժեք գույքով։
  Նշված մոտեցմամբանգամ գրավի առարկան գրավառուի մոտ թողնելու դեպքում վերջինիս մոտ առկա էոչ  թե  գրավի  առարկայի  պահպանման,  այլ  դրա  ոչնչացման  կամ  վնասվելու  արդյունքում առաջացող պատասխանատվության շահը։
  Յուրի Բորիսովիչ Ֆոգելսոնը գտնում է, որ ապահովագրական շահի հասկացությունը պետք է մեկնաբանել նեղ իմաստով, մասնավորապես՝ հեղինակի կարծիքովապահովագրական շահը անմիջականորեն պետք է վերաբերի գույքի պահպանմանը։
 Հեղինակի կարծիքով անձի շահը գույքի պահպանման մեջ և անձի շահը՝ կապվածգույքի ոչնչացման արդյունքում առաջացող պատասխանատվության հետ, նույնականչեն,  որոնք  նույնացնելու  դեպքում  գույքի  ապահովագրության  պայմանագրի  շրջանակներում կարող է ապահովագրվել ինչպես գույքի պահպանման, այնպես էլ՝ պատասխանատվության  շահ,  որը  ենթակա  է  ապահովագրման  այլ  տեսակի  ապահովագրության պայմանագրի շրջանակներում։
  Հեղինակը գտնում է, որ նմանատիպմոտեցման  արդյունքում  կողմերը  կարող  են  խուսափել  պատասխանատվությանապահովագրության պայմանագիր կնքելուց և պատասխանատվության շահը ապահովագրել գույքի ապահովագրության պայմանագրի շրջանակներում. օրինակ՝ պայմանագրային  պատասխանատվությունը  ապահովագրելու  փոխարեն  կնքել  գույքիապահովագրության պայմանագիր [6]։
 Գտնում ենք, որ քննարկվող խնդրի լուծումը գտնելու համար անհրաժեշտ է վերհանել  օրենսդրի  կամքը՝  Օրենսգրքի  այլ  հոդվածները  ևս  մեկնաբանելու  միջոցով։
 Մասնավորապես  226-րդ  հոդվածի  4-րդ  մասի  համաձայն՝  «գրավառուն  իրավունքունի,  նույն  հոդվածի  3-րդ  կետով  սահմանված  սկզբունքով,  բավարարում  ստանալգրավ դրված գույքի կորստի կամ վնասվածքների ապահովագրական հատուցումից,անկախ այն բանից, թե այն ում օգտին է ապահովագրված, եթե նման կորուստը կամվնասվածքը չեն ծագել այնպիսի պատճառներից, որոնց համար պատասխանատու էգրավառուն»։
   Գտնում  ենք,  որ  «անկախ  այն  բանից,  թե  այն  ում  օգտին  է  ապահովագրված» արտահայտությունը վկայում է այն մասին, որ գրավի առարկան կարող էապահովագրվել  ինչպես  գրավատուի,  այնպես  էլ  գրավառուի  օգտին։
   Այդպիսիդիրքորոշում է արտահայտել նաև Լյուդմիլա Նիկոլաևնա Նաումովան [7]։
  Բացի այդգտնում  ենք,  որ  նշված  նորմով  սահմանված  գրավառուի  իրավունքը՝  ապահովագրական  հատուցումից  նախապատվության  կարգով  բավարարում  ստանալու  վերաբերյալ, ծանրակշիռ փաստարկ է այն տեսակետի օգտին, որ գրավառուի մոտ առկաէ ապահովագրական շահ։
  Բացի այդ Օրենսգրքի 908-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է քաղաքացիների ավանդների վերադարձը պարտադիր ապահովագրությանմիջոցով ապահովելու Բանկի պարտականությունը։
  Կամ 740-րդ հոդվածի 1-ին մասըսահմանում  է,  որ  շինարարական  կապալի  պայմանագրով  կարող  է  նախատեսվելշինարարական օբյեկտի, նյութերի, սարքավորումների և շինարարության ժամանակօգտագործվող  այլ  գույքի  պատահական  կորստի  կամ  պատահական  վնասվածքիռիսկը,  կամ  շինարարական  աշխատանքներ  իրականացնելիս  այլ  անձանց  վնասպատճառելու համար պատասխանատվություն կրող կողմի համապատասխան ռիսկերն ապահովագրելու պարտականություն։
 Գրավառուի  մոտ  ապահովագրական  շահի  առկայությունը,  Բանկի  կողմիցավանդի  վերադարձը  ապահովագրության  միջոցով  ապահովագրելու  պարտականությունը և կապալառուի կողմից շինարարական օբյեկտի, նյութերի, սարքավորումների և շինարարության ժամանակ օգտագործվող այլ գույքի պատահական կորստիկամ պատահական վնասվածքի ռիսկը ապահովագրելու հնարավորությունը վկայումեն այն մասին, որ գույքի պահպանման շահ հասկացությունը ձևակերպելիս օրենսդիրը նկատի է ունեցել դրա լայն մեկնաբանությունը։
  Գտնում ենք, որ նշված մոտեցումըառավել արդարացված է, քանի որ գույքի նկատմամբ ապահովագրական շահի առկայությունը և գույքի ապահովագրության պայմանագիր կնքելու հնարավորությունըսահմանափակ թվով անձանց վերագրելը կարող է խոչընդոտել ապահովագրականհարաբերությունների  զարգացմանը։
   Ապահովագրական  շահով  քաղաքացիաիրավական  հարաբերությունների  մեծ  թվով  սուբյեկտներին  օժտելուն  է  միտված  նաևարտասահմանյան երկրների դատական պրակտիկան։
  Որպես հիմնավորում ներկայացնենք ապահովագրական շահի վերաբերյալ որոշ դատական գործեր։
  Մասնավորապես ուշադրության է արժանի ՌԴ արբիտրաժային պրակտիկայից հետևյալ գործը,որում անդրադարձ է կատարվել գրավառուի մոտ ապահովագրական շահի առկայության  հարցին.    բանկի  և  ՍՊԸ-ի  միջև  կնքվել  էր  վարկային  պայմանագիր,  որիցբխող պարտավորությունների կատարումն ապահովելու նպատակով գրավադրվել էրավտոմեքենա։
   Գրավադրված  ավտոմեքենան  ապահովագրվել  էր  հօգուտ  բանկի։
 Վարկային և ապահովագրության պայմանագրերի գործողության ընթացքում գրավիառարկան  վնասվել  էր։
   Ապահովագրական  ընկերությունը  հրաժարվում  էր  բանկինվճարել հատուցում՝ պատճառաբանելով վերջինիս մոտ ապահովագրական շահի բացակայությունը։
  Նշված գործով դատարանը բավարարել էր բանկի հայցը՝ վարկայինպայմանագիրը  և  դրա  կատարման  նպատակով  կնքված  գրավի  պայմանագիրըորպես բանկի մոտ ապահովագրական շահի առկայության հիմքեր վկայակոչելով [8]։
 Անգլիական  դատական  պրակտիկայից  Samuel  v  Dumas  գործով՝  կապված  գրավիառարկա հանդիսացող և բեռնափոխադրմամբ զբաղվող նավի ապահովագրությանհետ, անգլիական դատարանը նշել էր, որ գրավառուի մոտ առկա է ապահովագրական շահ [9]։
 Օ՚ Kanes v Jones & Others գործով՝ կապված նավի սեփականատեր չհանդիսացողև  նավի  ուղևորության  կազմակերպմամբ  զբաղվող  ընկերության  (Ship  ManagerCompany)  կողմից  բեռնափոխադրող  նավի  ապահովագրության  հետ,  դատարանընշել էր, որ ապահովագրական շահը չպետք է անպայմանորեն պայմանավորված լինիգույքի սեփականատեր լինելու կամ գույքի նկատմամբ պայմանագրի հիման վրա այլիրավունքներ ունենալու հետ։
  Նշված գործով դատարանը ստեղծել էր նախադեպ այնմասին,  որ  ծովային  ապահովագրության դեպքում ապահովագրական շահի առկայության համար բավարար է նաև ընկերության շահը ճանապարհորդության հաջողկազմակերպման մեջ. քանի որ դրանով է պայմանավորված ընկերության մոտ շահույթի կամ վնաս կրելու հավանականությունը [10]։
 Coles v Sir Federic Young գործով դատարանը անդրադարձել էր այն հարցին, թեարդյոք ընկերության բաժնետերը կարող է ապահովագրել ընկերությանը պատկանողգույքը  հօգուտ  իրեն։
   Նշված  գործով  դատարանը  նշել  էր,  որ  բաժնետիրոջ՝  որպեսընկերության  պարտատիրոջ  մոտ,  ընկերության  գույքի  նկատմամբ  ապահովագրական  շահ  առկա  չէ,  և  վերջինս  չի  կարող  այն  ապահովագրել  հօգուտ  իրեն  [11]։
 Անգլիական  դատարանը  նմանատիպ  դիրքորոշում  է  արտահայտել  նաև  Macaura-նընդդեմ Northern Assurance Co Ltd գործով [12]։
   Aked & Co Ltd ընդդեմ Wheel & WingsAssurance Assotiation գործով, անդրադառնալով հակառակ իրավիճակին, դատարանընշել  է,  որ  ընկերությունը  իր  բաժնետիրոջը  պատկանող  գույքի  պահպանման  շահչունի և չի կարող այն ապահովագրել հօգուտ իրեն [11]։
  «Waters v Monarch Fire andLife Assurance Co» և «Dalgleish v Buchanan & Co» գործերով դատարանները հայտնելեն դիրքորոշում պահառուի մոտ իր պահատվությանը հանձնված գույքի նկատմամբապահովագրական շահի առկայության և այն իր ամբողջ արժեքով ապահովագրելուիրավունք ունենալու մասին [13]։
 Մեր  կարծիքով  ապահովագրական  շահով  է  օժտված  նաև  սեփականատերչհանդիսացող ընտանիքի անդամը, որը սեփականատիրոջ հետ համատեղ բնակվումէ վերջինիս պատկանող տանը։
 Գտնում ենք, որ քաղաքացիաիրավական հարաբերությունների բազմազանությամբ պայմանավորված մեծ դժվարություն է առաջացնում ապահովագրական շահիայնպիսի միասնական հասկացություն ձևակերպելը, որը կընդգրկի բոլոր հնարավորիրավիճակները և սուբյեկտներին։
  Այդ մասին են վկայում տարատեսակ դատականնախադեպերը  և  դրանց  շրջանակներում  տրվող  ապահովագրական  շահի  հասկացությունները։
  Մեր կարծիքով գույքի ապահովագրության վերաբերյալ ապահովագրական շահի՝ Օրենսգրքում տրված  «գույքի պահպանման մեջ շահ ունենալու վերաբերյալ  բնութագրումը  չի  արտացոլում  դրա  ողջ  բովանդակությունը  և  կիրառմանընթացքում  կարող  է  տարակարծություններ  առաջացնել։
   Ընդհանրացնելով  արտասահմանյան  փորձը՝  գտնում  ենք,  որ  գույքի  ապահովագրության  դեպքում  որպեսապահովագրական  շահի  չափանիշներ  պետք  է  սահմանել  ապահովագրվող  գույքիպահպանության արդյունքում ակնկալվելիք օգուտը և դրա ոչնչացման կամ վնասվելուարդյունքում  հնարավոր  վնասները։
   Հաշվի  առնելով  վերոգրյալը  առաջարկում  ենքՕրենսգրքի 996-րդ հոդվածի երկրորդ պարբերությունը խմբագրել հետևյալ բովանդակությամբ.  «գույքի  ապահովագրության  պայմանագրով  գույքը  կարող  է  ապահովագրվել  հօգուտ  այն  անձի  (ապահովադրի  կամ  շահառուի),  որն  օրենքի,  այլ  իրավական  ակտի  կամ  պայմանագրի  հիման  վրա  այդ  գույքի  պահպանման  շահ  ունի։
 Գույքի պահպանության շահը առկա է, եթե անձը գույքի պահպանումից ակնկալում էօգուտ, իսկ դրա ոչնչացման, վնասվելու կամ կորուստի դեպքում վերջինիս կարող էվնաս  պատճառվել։
   Ապահովադրի  կամ  շահառուի  մոտ  ապահովագրված  գույքիպահպանման  նկատմամբ  շահագրգռվածության  բացակայության  դեպքում  կնքվածգույքի ապահովագրության պայմանագիրն անվավեր է»։
  Գույքի պահպանման շահիառկայության վերաբերյալ նմանատիպ կանոն առկա է նաև Քվեբեկի քաղաքացիական օրենսգրքում [14]։
 Ապահովագրության պայմանագրի կնքման ժամանակ ապահովագրողը հնարավորություն ունի ստուգել ապահովադրի կամ շահառուի մոտ ապահովագրական շահիառկայությունը։
  Հաշվի առնելով վերոգրյալը գտնում ենք, որ ապահովագրական շահիբացակայության հիմքով պայմանագրի անվավերության/առոչնչության ապացուցմանպարտականությունը  պետք  է  դրվի  ապահովագրողի  վրա։
   Այդպիսի  դիրքորոշում  էարտահայտվել նաև ՌԴ դատական պրակտիկայում [15]։
 Ինչպես  արդեն  նշել  ենք  վերևում,  ապահովագրական  շահի  առկայությանիմպերատիվ պահանջը վերաբերում է պայմանագրի կնքման պահին։
  Հարց է առաջանում՝  ինչպես  վարվել  այն  դեպքերում,  երբ  պայմանագրի  կնքման  ժամանակապահովագրի կամ շահառուի մոտ ապահովագրական շահը առկա է եղել, սակայնպայմանագրի  գործողության  ընթացքում  այն  վերացել  է։
   Ապահովագրական  շահիվերացման  պատճառներից  կարող  է  լինել  ապահովագրված  գույքի  նկատմամբիրավունքների փոխանցումն այլ անձի։
  Օրինակ, սեփականատերը, ապահովագրելովիր գույքը, ապահովագրության պայմանագրի գործողության ընթացքում վաճառում էայն՝ կորցնելով դրա պահպանման նկատմամբ իր հետաքրքրությունը։
  Նմանատիպիրավիճակների  համար  Օրենսգրքի  1016-րդ  հոդվածի  1-ին  մասում  սահմանված  էհետևյալ կանոնը. «ապահովագրված օբյեկտի նկատմամբ իրավունքներն այն անձից,որի օգտին կնքվել էր ապահովագրության պայմանագիրը, մեկ այլ անձի փոխանցելուդեպքում,  այդ  պայմանագրով  իրավունքները  և  պարտականությունները  նրան  ենանցնում միայն ապահովագրողի համաձայնությամբ, եթե օրենքով այլ բան նախատեսված չէ»։
  Վերոնշյալ նորմից բխում է, որ ապահովագրական շահի առկայությանհամար հիմք հանդիսացած իրավունքներն այլ անձի փոխանցվելու դեպքում ապահովագրողի համաձայնությամբ ապահովագրության պայմանագրով իրավունքները ևպարտականությունները փոխանցվում են նշված անձին։
  Ներկայացված օրինակումդրանք ապահովագրողի համաձայնությամբ կփոխանցվեն նոր սեփականատիրոջը։
 Կամ  վարձակալության  հանձնված  գույքը  հօգուտ  վարձակալի  ապահովագրվածլինելու  և  վարձակալության  պայմանագրի  դադարման  դեպքում  ապահովագրականշահը կփոխանցվի նոր վարձակալին։
  Ապահովագրողի համաձայնության բացակայության դեպքում ապահովագրության պայմանագրի գործողության մնացած ժամկետի համար վճարված ապահովագրավճարները ենթակա են վերադարձման։
  Գտնումենք, որ նշված հոդվածի կիրառումն ավելի արդյունավետ դարձնելու համար գույքիապահովագրության վկայագրում պետք է նշվի նաև գույքի պահպանման շահի հիմքը։
 Ուստի, առաջարկում ենք Օրենսգրքի 998-րդ հոդվածի 3-րդ մասում ավելացնել 12-րդենթակետ հետևյալ բովանդակությամբ. «12) գույքի պահպանման շահը»։
 Ապահովագրական  շահի  վերացումը  կարող  է  տեղի  ունենալ  նաև  այնպիսիպատճառներով,  ինչպիսիք  են  ապահովագրված  գույքի  կորուստը,  ձեռնարկատիրական գործունեության դադարումը և այլն։
  Նշված դեպքերում ապահովագրությանպայմանագիրը ենթակա է վաղաժամկետ դադարման ապահովագրական պատահարի վրա հասնելու հնարավորության վերացման և ապահովագրական ռիսկի գոյության դադարման հիմքով (Օրենսգրքի 1014-րդ հոդվածի 1-ին մաս)։
 Գույքի ապահովագրության դեպքում կարող են լինել նաև իրավիճակներ, երբանձի  մոտ  գույքի  պահպանման  շահը  վերանում  է  այդ  գույքի  նկատմամբ  ունեցածիրավունքների դադարմամբ՝ առանց դրանք այլ անձի փոխանցելու։
  Օրինակ գրավիպայմանագրի  դադարման  դեպքում  վերանում  են  գրավառուի  իրավունքները  գրավադրված գույքի նկատմամբ, որի արդյունքում գրավառուն կորցնում է նաև գրավիառարկա հանդիսացող գույքի պահպանման շահը։
  Գրավի պայմանագրի դադարմանարդյունքում գրավառուի իրավունքները գրավի առարկայի նկատմամբ այլ անձի չենփոխանցվում, ուստի Օրենսգրքի 1016-րդ հոդվածի 1-ին մասը կիրառելի չէ։
  Գտնումենք, որ նմանատիպ իրավիճակներում ևս ապահովագրության վկայագիրը պետք էվաղաժամկետ դադարի, որի հնարավորություն Օրենսգիրքը ուղղակիորեն չի նախատեսում։
  Հաշվի առնելով վերոգրյալը առաջարկում ենք Օրենսգրքի 1014-րդ հոդվածի1-ին մասը խմբագրել հետևյալ բովանդակությամբ. «ապահովագրության պայմանագիրը վաղաժամկետ դադարում է, եթե դրա ուժի մեջ մտնելուց հետո վերացել է ապահովագրական պատահարի վրա հասնելու հնարավորությունը, և ապահովագրականռիսկի գոյությունը դադարել է ապահովագրական պատահարից տարբեր այլ հանգամանքների բերումով, կամ սույն օրենսգրքի 1016-րդ հոդվածի 1-ին մասից տարբերվողհիմքով վերացել է գույքի պահպանման շահը»։
  Ինչ վերաբերում է ապահովագրականշահի  վերացմանը  ապահովագրական  պատահարն  արդեն  իսկ  տեղի  ունենալուցհետո,  գտնում  ենք,  որ  այն  որևէ  ազդեցություն  չի  կարող  ունենալ  ընկերության՝ապահովագրական հատուցման պարտականության վրա։
 Օրենսգրքի  237-րդ  հոդվածի  1-ին  մասը  սահմանում  է,  որ  գրավատուն  կամգրավառուն,  կախված  այն  բանից,  թե  նրանցից  ում  մոտ  է  գտնվում  գրավ  դրվածգույքը, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով կամ պայմանագրով, պարտավոր էգրավ  դրված  գույքը  լրիվ  արժեքով  ապահովագրել  կորստյան  և  վնասվածքի  ռիսկերից, իսկ եթե դրա լրիվ արժեքը գերազանցում է գրավով ապահովված պահանջիչափը` դրանից ոչ պակաս գումարով։
  Հիմք ընդունելով նշված նորմով նախատեսվածդիսպոզիտիվ կարգավորումները՝ հաճախ գրավի պայմանագրերում կողմերը համաձայնության են գալիս այն մասին, որ գրավադրված գույքն ապահովագրվելու է գրավառուի կողմից։
  Ընդ որում՝ գործնականում հաճախ գրավառուների կողմից գրավիառարկան  ապահովագրվում  է  հենց  հօգուտ  իրենց։
   Նշված  «կառուցակարգով»կնքվող  գրավի  ապահովագրության  պայմանագրերը  առավելապես  հանդիպում  ենվարկային  պայմանագրի  շրջանակներում  գրավադրվող  գույքի  ապահովագրությանպայմանագրերում, որոնցում բանկ-գրավառուն հանդիսանում է և´ ապահովադիր, և´շահառու։
  Այդպիսի պայմանագրերը երբեմն խնդիրներ են առաջացնում գրավատուների  համար,  որոնք,  չհանդիսանալով  ապահովագրության  պայմանագրի  կողմ  ևնրանում որպես շահառու նշված չլինելով, ապահովագրական պատահար տեղի ունենալիս  զրկված  են  լինում  անմիջականորեն  ապահովագրողին  պահանջ  ներկայացնելու և վերջինիս գործողությունները, որոշումները վիճարկելու հնարավորությունից։
 Որպես  քննարկվող  խնդրի  լուծում  մեր  կողմից  առաջարկվում  է  «ըստ  օրենքիշահառուի» գաղափարը։
  Մասնավորապես՝ Օրենսգրքի 1012-րդ հոդվածը սահմանումէ,  որ  ապահովադիրն  իրավունք  ունի  ապահովագրության  պայմանագիր  կնքելուհօգուտ այլ անձի՝ շահառուի, որի դեպքում շահառուն ապահովագրական պատահարտեղի ունենալու դեպքում ապահովագրական պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական  հատուցումն  ստանալու  իրավունք  ունեցող  անձն  է։
   Այսպիսով՝ապահովագրության պայմանագրում կողմերը կարող են համաձայնության գալ այնմասին, որ ապահովագրական պատահար տեղի ունենալու դեպքում ապահովագրական հատուցումը տրվելու է ապահովադրից տարբերվող այլ անձի, ով պայմանագրումնշվում է որպես շահառու։
 Որոշ դեպքերում Օրենսգիրքը իմպերատիվ կարգով սահմանում է այն անձանցցանկը, ովքեր ապահովագրության պայմանագրի շրջանակներում հանդես են գալիսորպես  շահառու։
   Այդպիսի  անձինք,  ապահովագրության  պայմանագրի  կողմերիկամքից անկախ շահառու լինելով, ըստ էության հանդիսանում են «ըստ օրենքի շահառու»2։
  Մասնավորապես՝ Օրենսգրքի 996-րդ հոդվածի 7-րդ մասը սահմանում է, որ2 Հասկացությունն առաջ են քաշել հոդվածի հեղինակները։
 ձեռնարկատիրական  ռիսկի  ապահովագրության  պայմանագրով  շահառու  կարող  էհանդիսանալ  միայն  ապահովադիրը։
   Երրորդ  անձի  կողմից  վնաս  պատճառելուհամար  պատասխանատվության  ապահովագրության  պայմանագրերի  համարՕրենսգրքի  10211  հոդվածի  4-րդ  մասը  ևս  սահմանում  է  իմպերատիվ  պահանջ  այնմասին,  որ  պատճառված  վնասի  համար  պատասխանատվության  ռիսկի  ապահովագրության  պայմանագիրը  համարվում  է  կնքված`  հօգուտ  այն  անձանց,  որոնցկարող  է  վնաս  պատճառվել  (հօգուտ  շահառուների),  եթե  անգամ  պայմանագիրըկնքվել է հօգուտ ապահովադրի կամ պատճառված վնասի համար պատասխանատվություն կրող այլ անձի, կամ պայմանագրում նշված չէ, թե ում օգտին է այն կնքվել։
 Անդրադառնալով գույքի սեփականատիրոջը՝ պետք է նշել, որ վերջինիս շահըգույքի պահպանման մեջ պայմանավորված է սեփականության՝ բացարձակ իրայինիրավունքի  բնույթով,  որը  բխում  է  օրենքից։
   Սեփականատիրոջ  մոտ  ցանկացածդեպքում առկա է գույքի պահպանման շահը, ինչը հիմնվում է օրենքի վրա։
  Ինչ վերաբերում է սեփականատիրոջից տարբեր այլ անձանց, ապա վերջիններիս ապահովագրական շահը հիմնվում է սեփականատիրոջ հետ առկա քաղաքացիական հարաբերություններով և կայանում է ոչ թե իրենց, այլ՝ սեփականատիրոջը պատկանող գույքիպահպանման մեջ [16]։
  Վերոնշյալից բխում է, որ անկախ այն հանգամանքից՝ սեփականատերը գույքի ապահովագրության պայմանագրի անմիջական մասնակից է, թե՝ոչ, վերջինս որպես գույքի սեփականատեր ապահովագրված գույքի վնասվելու կամոչնչանալու դեպքում ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն շահագրգռված է ապահովագրական  հատուցում  ստանալու  հարցում։
   Նշված  փաստարկը  հիմնավորվում  էնրանով, որ սեփականատիրոջից տարբերվող այլ անձանց շահը գույքի պահպանմանմեջ  հիմնված  է  սեփականատիրոջ  հետ  կնքված  պայմանագրերի  վրա,  ուստի  վերջիններս կարող են օգտագործել ապահովագրական հատուցման միջոցները՝ ուղղելովդրանք ապահովագրված գույքի վերականգնմանը կամ տրամադրելով սեփականատիրոջը։
   Նշված  փաստարկը  համադրելով  քննարկվող  գրավի  ապահովագրությանօրինակին՝ պետք է նշել, որ եթե անգամ գրավի առարկան ապահովագրվել է հօգուտգրավառուի, ապա վերջինս, ստանալով ապահովագրական հատուցումը, պարտավորէ  ուղղել  այն  գրավով  ապահովված  պահանջի  բավարարմանը  կամ  դրա  միջոցովվերականգնել գրավի առարկան, քանի որ ապահովագրված գույքի պահպանման մեջգրավատուի  շահը  (ապահովագրական  շահը)  կայանում  է  միայն  դրանով  ապահովված  պարտավորության  կատարման  և  գրավի  առարկայի  պահպանման  մեջ։
 Ինչպես  նկատում  ենք,  գրավառուի  կողմից  ապահովագրական  հատուցման  միջոցների  տնօրինման  երկու  դեպքում  էլ  այն  ի  վերջո  փոխանցվում  է  գրավատուին՝  միդեպքում  ուղղվելով  գրավով  ապահովված  պարտավորությունների  կատարմանը,մյուս  դեպքում  ծառայում  է  գրավի  առարկայի  վերականգնմանը։
   Վարձակալը  ևսվարձակալվող  գույքի  վնասվելու  համար  տրված  ապահովագրական  հատուցմանմիջոցները կարող է օգտագործել միայն նշված գույքի վերականգնման համար կամվճարել  սեփականատիրոջը՝  որպես  վերջինիս  առջև  գույքի  վնասվելու  համար  պատասխանատվություն։
 Հիմք  ընդունելով  վերոգրյալը՝  մեր  կարծիքով  պետք  է  նախատեսել  այնպիսիկարգավորում, որ սեփականատերը սահմանվի որպես «ըստ օրենքի շահառու»՝ անկախ  այն  հանգամանքից՝  վերջինս  հանդիսանում  է  ապահովագրության  պայմանագրի անմիջական մասնակից, թե՝ ոչ։
   Վերջինիս՝ որպես «ըստ օրենքի շահառուի»լիազորությունները պետք է սահմանափակված լինեն նրանով, որ վերջինս պետք էհնարավորություն ունենա պահանջ ներկայացնել ապահովագրողին այն մասին, որապահովագրական  հատուցումը  վճարվի  ապահովադրին,  իսկ  «պայմանագրային»շահառուի առկայության դեպքում՝ «պայմանագրային» շահառուին», որի միջոցով արդեն սեփականատերը կկարողանա վերականգնել գույքի վնասվելու կամ ոչնչացմանդեպքում առաջացած վնասները։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[2] Geoffrey C., Betting on Lives։
  The Culture of Life Insurance in England, 1695-1775,[6]  Фогельсон  Ю.  Б.,  Страховое  право։
   Теоретические  основы  и  практикаприменения։
  монография, Москва, Норма։
  Инфра-М, 2012, с. 108, 384-385.[10] Noussia K., The Principle of Indemnity in Marine Insurance Contracts։
  A Comparative[13] Great Britain։
  Law Commission, Insurance contract law։
  post contract duties and otherԽաչատրյան ՄովսեսԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՀԸ ԳՈՒՅՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ ապահովագրական շահ, ապահովագրության պայմանագրիանվավերություն շահառու ըստ օրենքի, գույքի սեփականատեր։

Հոդվածի շրջանակներում հեղինակը անդրադարձել է ապահովագրության կարևորագույն տարրերից մեկի՝ ապահովագրական շահի հիմնախնդիրներին։
  Քննարկելով ապահովագրական շահի լայն և նեղ մեկնաբանման վերաբերյալ իրարամերժ  տեսությունները՝ հեղինակը ներկայացրել է իր հիմնավորումները հօգուտ լայն մեկնաբանման։
  Հեղինակի կողմից ներկայացվել է «ըստ օրենքի շահառու» հասկացությունը  և առաջարկվել է այնպիսի կարգավորում, որի պայմաններում գույքի սեփականատերը հանդես կգա որպես «ըստ օրենքի շահառու»։
