ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՄԱՂՐԻԲԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀԵՏ 1996-2002 ԹԹ.1996  թ.  հունիսի  28-ին  Թուրքիայի  վարչապետ  դարձավ  իսլամամետ  կողմնորոշում  ունեցողՆեջմեթթին Էրբաքանը։
  Եթե Թուրգութ Օզալը փորձում էր Թուրքիա-Արևմուտք տնտեսական կապերըմասամբ փոխարինել Թուրքիա-արաբական երկրներ  և Թուրքիա-Իրան  տնտեսական կապերով, ապաէրբաքանը կարծում էր, որ Թուրքիան պետք է ամրապնդի նաև իր քաղաքական հարաբերություններնիսլամական  երկրների  հետ`  ի  հաշիվ  Արևմուտքի։
   Ավելի  ստույգ`  Էրբաքանը  փորձում  էր  ստեղծել«արդար իսլամական հասարակարգ», ՆԱՏՕ-ի, ԵՄ-ի և ՄԱԿ-ի նմանությամբ իսլամական կառույցներ,ինչպես  նաև՝  Ղազախստանից  մինչև  Մարոկկո  տարածվող  երկրներին  միավորող  այլ  վերազգայինկազմակերպություններ1,  որոնցում,  անշուշտ,  գլխավոր  դերը  պետք  է  պատկաներ  Թուրքիային։
   Չնայած էրբաքանը երկար չմնաց իշխանության ղեկին՝ այնուամենայնիվ նրա այս գաղափարները վկայումեն,  իսլամական  երկրների  հետ  ունեցած  հարաբերությունները  Թուրքիայի  արտաքին  քաղաքականության մեջ ավելի կարևորվելու միտումներ ունեին։
 Արտաքին քաղաքականության մեջ այս տեղաշարժերը դրական ազդեցություն էին ունենում Թուրքիայի և Կենտրոնական Մաղրիբի երկրների` Թունիսի, Ալժիրի և  Մարոկկոյի միջև առկա հարաբերությունների  վրա։
   Բացի  այդ,  Թուրքիայում  իսլամիստական  ուժերի  իշխանության  գլուխ  գալը  նույնպեսորոշակի  ազդեցություն  ունեցավ  կենտրոնական  Մաղրիբի  երկրների  ներքին  քաղաքական  իրադրության  վրա`  մղելով  իսլամիստական  քաղաքական  ուժերին  համագործակցության  գնալու  ավելի  աշխարհիկ  կուսակցությունների  հետ`  իշխանության  հասնելու  համար։
   Սա  ամբողջապես  ընկալելու  համար պետք է նկատի ունենալ, որ կապված Մաղրիբի արաբական երկրների գաղութային անցյալի հետ`արաբական  Մաղրիբում  իսլամիստական  շարժումները  հակազդում  էին  եվրոպական  արժեքներին  ևեվրոպական մոդելներին` կոչ անելով վերադառնալ արաբական և իսլամական ակունքներին, ուստի ևհակված չէին համագործակցելու աշխարհիկ ուժերի հետ։
  Թուրքական իսլամին սա բնորոշ չէր2։
  Որպես«Բարօրություն» կուսակցության դրական ազդեցության օրինակ` կարելի է նշել այն հանգամանքը, որվերջինիս  հետ  գաղափարական  նմանություններ  ունեցող  Մարոկկոյի  «Ուղղորդման  և  վերածննդի»իսլամիստական շարժումը, որը հիմնադրվել էր 1981 թ. և մինչև 1996 թ. հրաժարվում էր մտնել քաղաքական  դաշտ,  տպավորված  իսլամիստական  «Բարօրություն»  կուսակցության  իշխանության  գլուխգալով, 1996 թ. ամռանը համաձայնեց դաշինքի մեջ մտնել աշխարհիկ և պահպանողական Դեմոկրատական-սահմանադրական ազգային կուսակցության հետ` մոտ ապագայում կայանալիք ընտրություններին միասնաբար մասնակցելու համար3։
 Հատկանշական է, որ 1996-2002 թթ. ընթացքում Թուրքիայի և կենտրոնական Մաղրիբի երկրների  միջև  առկա  հարաբերությունները  տարբերվում  էին  Մաղրիբի  արաբական  երկրներից  Լիբիայի  ևՄավրիտանիայի  հետ  ունեցած  Թուրքիայի  հարաբերություններից։
   Իսկ  ավելի  ստույգ`  ի  տարբերություն Մաղրիբի արաբական մյուս երկրների` կենտրոնական Մաղրիբի երկրների հետ հարաբերությունները  կայունորեն  զարգանում  էին,  իսկ  համագործակցության  ոլորտները`  ընդլայնվում։
   Թուրքականպաշտոնյաների`  նշված  արաբական  երկրներ  և  այդ  երկրների  ղեկավարների`  Թուրքիա  կատարածպարբերաբար  այցերը,  ինչպես  նաև  Թուրքիայի  և  կենտրոնական  Մաղրիբի  երկրների  միջև  կնքվածպայմանագրերը  դրա  վկայությունն  են։
   Կարևոր  է  նաև  նշել,  որ  ինչպես  դրանից  առաջ,  այնպես  էլուսումնասիրվող ժամանակահատվածում երեք երկրներն էլ մի շարք պատճառներ ունեին սերտացնելու հարաբերությունները  Թուրքիայի հետ։
  Ներկայացնենք դրանցից առավել կարևորները։
  Մասնավորապես՝ Թուրքիայի հետ համագործակցությունը կզսպեր իսլամական հնարավոր շարժումները Թունիսում  (այդ  ժամանակ  մեծ  հավանականություն  կար,  որ  քաղաքացիական  պատերազմի  մեջ  գտնվողԱլժիրից իսլամական տրամադրությունները կթափանցեն Թունիս), կհակակշռեր արաբական երկրների1 Куртов А., Прорыв исламизма в Турции, http։
 //www.rau.su/observer/N12_97/12_14.HTM.2 Torelli S., The AKP Model and Tunisia's al-Nahda։
  From Convergence to Competition?, Insight Turkey, vol. 14, № 3, 2012, p. 71.հետ համագործակցությանը, տնտեսական զարգացում կապահովեր երկրին և  այլն։
  Հարաբերությունները  սերտացնելու  կարևոր  պատճառներ  ուներ  նաև  Ալժիրը,  որը  ներքին  կայունության  էր  ձգտում  ևբարեփոխումների  կարիք  էր  զգում,  ուստի,  Թուրքիան  հուսալի  գործընկեր  կլիներ  այդ  գործում։
 Թուրքիան ևս իր սեփական պատճառներն ուներ նշված երկրների հետ կապերն ամրապնդելու համար։
 Մասնավորապես՝ բացի էներգակիրների  ներմուծման և այլ պատճառներից,  կենտրոնական Մաղրիբիերկրների տարածքը Թուրքիայի համար բաց դուռ էր դեպի Աֆրիկա։
  Պատահական չէ, որ արդեն այդժամանակ  Մարոկկոն  փորձում  էր  Թուրքիա-Մարոկկո-Աֆրիկա  եռակողմ  համագործակցություն  ձևավորել  և  սրա  իրականացման  համար  ձգտում  էր  Թուրքիայի  հետ  իր  հարաբերություններում  հանդեսգալ  որպես  մի  պետություն,  որի  տարածքը  բաց  դուռ է  դեպի  արևմտյան  Աֆրիկա1։
   Ուստի,  այս  և  այլնախադրյալների առկայության պայմաններում Թուրքիայի և Կենտրոնական Մաղրիբի երկրների միջևկատարվեցին  մի  շարք  քայլեր,  որոնք  նպատակ  ունեին  ամրապնդել  եղած  կապերը  և  ընդարձակելհամագործակցության  ոլորտները։
   Խոսքը  վերաբերում  է  նրան,  որ  փոխադարձ  այցելություններիընթացքում կնքվեցին մի շարք պայմանագրեր, ինչպես նաև ձեռք բերվեցին մի շարք պայմանավորվածություններ, որոնք նպաստում էին Թուրքիայի և Կենտրոնական Մաղրիբի երկրների միջև առկա հարաբերությունների սերտանալուն։
 Թուրքիա-Թունիս  հարաբերությունները  սերտացնելու  գործում  կարևոր  առաջընթացներից  մեկըգրանցվեց, երբ 1998 թ. մայիսի 4-ին Թունիսի նախագահ Զին ալ-Աբդին Բին Ալիի հրավերով երկoրյաայցելությամբ  Թունիս  ժամանեց  Թուրքիայի  նախագահ  Սուլեյման  Դեմիրելը։
   Այցելության  ընթացքումԹուրքիայի  նախագահը  Բին  Ալիի  հետ  քննարկեց  երկկողմ  առևտրաշրջանառությունը  մեծացնելու,տարածաշրջանի,  ահաբեկչության  հետ  կապված  և  այլ  հարցեր։
   Թուրքիայի  նախագահը  Թունիս  էրժամանել պետական նախարարի և մշակույթի նախարարի ուղեկցությամբ, ովքեր Թունիսի բարձրաստիճան  պաշտոնյաների  հետ  բանակցելուց  հետո  զբոսաշրջության  և  մշակույթի  վերաբերյալ  պայմանագրեր կնքեցին2։
 Ուսումնասիրվող  ժամանակաշրջանում  Թուրքիա-կենտրոնական  Մաղրիբի  երկրներ  հարաբերություններում կարևոր էր 1998 թ. հունիսի 22-ին Անկարայում Թուրքիայի և Ալժիրի միջև համագործակցության  պայմանագրի  ստորագրումը։
   Եվս  մեկ  տարի  անց`  1999  թ.  հունվարի  25-ին,  պաշտոնականայցով Ալժիր այցելեց Թուրքիայի նախագահ Սուլեյման Դեմիրելը,  ով ավարտեց իր այցելությունը հաջորդ  օրը`  հունվարի  26-ին։
   Այցելության  ընթացքում  Դեմիրելը  հանդիպումներ  ունեցավ  Ալժիրի  իրպաշտոնակից  Լիամին  Զերուալի,  վարչապետ  Իսմայիլ  Համդանիի  և  այլ  բարձրաստիճան  պաշտոնյաների  հետ։
   Սուլեյման  Դեմիրելն  Ալժիր  էր  ժամանել  մեծ  պատվիրակության  ուղեկցությամբ,  որի  կազմում ընդգրկված էին նախարարներ, խորհրդարանի պաշտոնյաներ, ինչպես նաև շուրջ հարյուրի հասնող  գործարարներ3։
   Հանդիպումների  ընթացքում  երկու  նախագահները  քննարկեցին  տարածաշրջանային  և  միջազգային  մի  շարք  հարցեր,  ինչպես  նաև  երկու  երկրների  միջև  առկա  փոխհարաբերությունները։
  Այս հարցերն ընդգրկում էին խաղաղության գործընթացը Միջին Արևելքում, Միջերկրականում,  ինչպես  նաև  երկու  երկրների  հարաբերությունները  միմյանց  և  ԵՄ-ի  հետ։
   Հանդիպման  ընթացքում  Թուրքիայի  նախագահը  նաև  ցավակցություն  հայտնեց  «ահաբեկչական  հարձակումների»  կապակցությամբ, որոնք հազարավոր անմեղ մարդկանց կյանք խլեցին4` այսպիսով մի կողմից իր աջակցություն հայտնելով Ալժիրի կառավարությանը` իսլամական ընդդիմության դեմ պայքարում, մյուս կողմից  ցույց  տալով  իր  անհանդուրժողականությունն  Ալժիրում  արմատական  իսլամական  շարժումներինկատմամբ։
  Թուրքիայի նախագահի այցելության ընթացքում որոշում ընդունվեց նաև, որ թուրքականավիաընկերությունը կվերականգնի իր թռիչքները դեպի Ալժիր5։
 1999  թ.  ընթացքում  Թուրքիայի  և  կենտրոնական  Մաղրիբի  արաբական  երկրների  հարաբերություններում  դրական  զարգացում  էր  նաև  այն  հանգամանքը,  որ  օգոստոսի  17-ին  Թուրքիայում  տեղիունեցած  ուժգին  երկրաշարժից  հետո  Մարոկկոն  Թուրքիա  ուղարկեց  37  հոգուց  բաղկացած  փրկարարների  խումբ,  որոնք  Թուրքիայի  Սաքարյա  շրջանում  կարողացան  փրկել  փլատակների  տակ  մնացած  մի  քանի  հոգու  կյանք։
   Մարոկկոն  Թուրքիա  ուղարկեց  նաև  900  վրան  և  5000  ծածկոց,  ինչպեսնաև մեծ քանակությամբ դեղորայք։
  Մարոկկոյի կարմիր մահիկը նույնպես մեծ քանակությամբ հումանիտար օգնություն ուղարկեց տուժածներին6։
 2 “President Demirel in Tunisia”, Cumhuriyet, 05.05.1998, http։
 //www.hri.org/news/turkey/trkpr/1998/98-05-05.trkpr.html#01։
 http։
 //www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990127/1999012765.html.4 Նույն տեղում։
 http։
 //www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990519/1999051908.html.http։
 //www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990825/1999082544.html.Եվս մեկ տարի անց` 2000 թ. փետրվարի 8-ին, Մարոկկոյի թագավոր Մուհամմեդ VI-ը հանդիպումէ ունենում Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Իսմայիլ Ջեմի հետ, որը նրան նամակ է փոխանցում  Թուրքիայի  նախագահ  Սուլեյման  Դեմիրելից։
   Իսմայիլ  Ջեմը  հանդիպում  է  նաև  իր  մարոկկացիգործընկեր Մուհամադ Բենաիսայի հետ, որի ընթացքում քննարկվում են երկու երկրների միջև տնտեսական, առևտրային և գիտատեխնիկական համագործակցության հնարավորությունները։
  Նույն տարվա ընթացքում` 2000 թ. ապրիլի 20-22-ին, Իսմայիլ Ջեմն այցելություն է կատարում նաև Ալժիր։
  Այստեղ  նա  հանդիպում  է  ունենում  Ալժիրի  նախագահ  Աբդելազիզ  Բուտեֆլիկայի,  Ալժիրի  վարչապետԱհմեդ  Բենբիթուրի  հետ։
   Ալժիրի  նախագահի  հանդիպման  ժամանակ  Ջեմը  նախագահին  է  փոխանցում  Թուքիայի  նախագահ  Սուլեյման  Դեմիրելի  հրավերը`  այցելելու  Թուրքիա,  ինչին  Ալժիրի  նախագահը  դրական  է  արձագանքում։
   Հանդիպումների  ընթացքում  քննարկվել  են  քաղաքական,  տնտեսական, մշակութային երկկողմ հարաբերությունները, ինչպես նաև տարածաշրջանային և միջազգային միշարք հարցեր։
 Կարևոր  այցելությունների  թվին  կարելի  է  դասել  2001  թ.  մայիսին  Թուրքիայի  խորհրդարանիպատվիրակության այցը Մարոկկո` թուրք-մարոկկոյան գործընկերության խմբի քարտուղար ՄահֆուզԿոլիրի ղեկավարությամբ, որի նպատակն էր բանակցություններ վարել երկու երկրների օրենսդիր մարմինների  միջև  կապերը  համակարգելու  շուրջ։
   Մայիսի  24-ին  թուրքական  պատվիրակության  անդամներն առանձին հանդիպումներ են ունենում Մարոկկոյի խորհրդարանի երկու պալատների խոսնակներԱբդ ալ Վահեդ Ռադիի և Մուստաֆա Օուկաչայի հետ։
  Երկկողմ հարաբերությունների վերաբերյալ բանակցությունների  ընթացքում  նշվել  է,  որ  անհրաժեշտություն  կա  երկկողմ  տնտեսական  հարաբերությունները բարձրացնել երկու երկրները կապող քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և պատմական հարաբերությունների մակարդակի։
  Քննարկվել է նաև երկու երկրների դերն իսլամական աշխարհում,  միջերկրական  և  մերձավորարևելյան  տարածաշրջաններում։
   Բանակցությունների  ժամանականդրադարձ կատարվեց նաև Արևմտյան Սահարայի խնդրին, որի ժամանակ մարոկկոյան կողմը շնորհակալություն հայտնեց Թուրքիային թագավորության տարածքային ամբողջականությունը և սուվերենությունը հարգող դիրքորոշման համար1։
 Պետք է նաև նշել, որ հանդիպումների ժամանակ Թուրքիայի և Մարոկկոյի բարձրաստիճան պաշտոնյանների կողմից Արևմտյան Սահարայի խնդրին պարբերաբար անդրադառնալը պատահական չէր,քանի  որ  այդպիսի  հանդիպումների  ժամանակ  նման  դիրքորոշում  արտահայտելով`  երկու  երկրներըփաստորեն  կրկին  շեշտում  էին  երկու  երկրների  հարաբերություններում  առանցքային  տեղերից  մեկնզբաղեցնող այն գիծը, համաձայն որի` Թուրքիան ճանաչում էր Մարոկկոյի տարածքային ամբողջականությունը  և  չէր  ճանաչում  Արևմտյան  Սահարայի  անկախությունը։
   Սա  շեշտում  էր  այսպիսի  կարևորհարցում  երկու  երկրների  դիրքորոշումների  միասնականությունը  և  նպաստում  էր  Թուրքիայի  և  Մարոկկոյի միջև հարաբերությունների սերտացմանը։
 Ուսումնասիրելով  այս  այցելությունները  և  կնքված  պայմանագրերը`  ակնհայտ  է  դառնում,  որկենտրոնական Մաղրիբի երկրների և Թուրքիայի միջև ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում տեղի էրունենում  կապերի  ամրապնդում,  համագործակցության  ոլորտների  ընդարձակում։
   Ակնհայտ  է  նաևայն,  որ  1996-2002  թթ.  ընթացքում  Թուրքիան  կենտրոնական  Մաղրիբի  երկրների  հետ  իրականացրած  իր  քաղաքականության  մեջ  ձգտում  էր  առավելագույն  չափով  սերտացնել  իր  հարաբերությունները նշված երկրների հետ, ինչը դրական էր ընկալվում կենտրոնական Մաղրիբում։
 Հատկանշական  է,  որ  բացի  քաղաքական  և  տնտեսական  ոլորտներից,  Թուրքիայի  և  կենտրոնական  Մաղրիբի  երկրների  միջև  հարաբերությունները  զարգանում  էին  մի  շարք  այլ  ոլորտներում  ևս։
 Թուրքիա-Ալժիր  քաղաքական  և  տնտեսական  հարաբերություններին  զուգահեռ  զարգանում  էր  նաևհամագործակցությունն  էներգակիրների  ոլորտում,  ինչի  շնորհիվ  արդեն  1996-2002  թթ.  ընթացքումԱլժիրը  հանդիսանում  էր  Թուրքիային  նավթ  և  գազ  մատակարարող  հիմնական  պետություններիցմեկը, որի տարածքը Թուրքիայի համար բաց դուռ էր դեպի Աֆրիկա։
  Ուստի, այս և այլ նախադրյալների առկայության պայմաններում կողմերի միջև կատարվեցին մի շարք քայլեր, որոնք նպատակ ունեինամրապնդելու  եղած  կապերը  և  ընդարձակելու  համագործակցության  ոլորտները։
   Մասնավորապես`2000  թ.  մայիսի  31-ին  արտաքին  տնտեսական  հարաբերությունների  կազմակերպության  (Dış  Ekonomik  İlişkiler  Kurulu  (DEİK))  Թուրքիա-Ալժիր  բիզնես  խորհուրդում  Թուրքիայի  պետական  նախարարՀասան Գեմիսին առաջարկեց Ալժիրին Թուրքիայից գազի դիմաց ստացվող միջոցների մի մասն օգտագործել Թուրքայից ապրանքների ներկրման և թուրքական շինարարական ընկերությունների մասնակցությամբ շինարարական ծրագրերի ֆինանսավորման համար2։
 http։
 //www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010525/2001052522.html. Էներգակիրների ոլորտում երկու պետությունների միջև զգալի առաջընթաց գրանցվեց նաև 2002թ.  հունիսի  4-ին,  երբ  Թուրքիայի  էներգետիկայի  և  բնական  պաշարների  նախարար  Զեկի  Չական  ևնրա  ալժիրյան  գործընկեր  Շակիբ  Կհելիլն  երկու  երկրների  միջև  էներգետիկ  համագործակցությանհետագա  զարգացման  վերաբերյալ  պայմանագիր  կնքեցին։
   Հիշատակության  է  արժանի  այն  հանգամանքը, որ երկու երկրների նախարարների հանդիպման ժամանակ Ալժիրի նախարարը նշեց, որ իր երկիրը  ցանկանում  է  համագործակցել  Թուրքիայի  հետ`  նրա  օգնությամբ  իր  հեղուկ  գազը  երրորդերկրներ արտահանելու հարցում1։
 Ամենայն  հավանականությամբ,  Թուրքիայի  և  Ալժիրի  միջև  քաղաքական  և  տնտեսական  սերտհամագործակցությունը  որոշակի  նախադրյալներ  էր  ստեղծել,  որ  Թուրքիայի  պետական  համակարգիորոշակի առանձնահատկություններն ինչ-որ չափով ընդօրինակվեին Ալժիրի կողմից։
  Պատահական չէ,որ Ալժիրում, արդեն 2002 թ. սկսած, բանակն սկսում է ավելի ուժեղ սահմանազատվել երկրի ղեկավարությունից, ինչպես նաև սկսում են ձևավորվել ավելի թափանցիկ և ավելի կանոնակարգված հարաբերություններ բանակի և երկրի ղեկավարության միջև, ինչը բնորոշ էր Թուրքիային2։
  Մյուս կողմից, 2002թ.  սկսած  այս  գործընթացներն  աստիճանաբար  հանգեցնելու  էին  երկրում  բանակի  դիրքերի  թուլացմանը,  ինչով  Ալժիրում  տեղի  ունեցող  զարգացումները  որոշակի  ընդհանրություն  էին  ստանում  Թուրքիայում տեղի ունեցող նմանատիպ զարգացումների հետ։
  Խոսքը վերաբերում է այն փաստին, որ 2002թ.  վերջին  Թուրքիայում  «Արդարություն  և  զարգացում»  կուսակցության  (այսուհետև`  ԱԶԿ)  իշխանության  գալուց  հետո  որոշակի  քայլեր  իրականացվեցին  երկրում  բանակի  դիրքերի  թուլացման  ուղղությամբ։
 Արտաքին քաղաքականության ոլորտում որոշակի այլ տեղաշարժեր կային Թուրքիա-Թունիս հարաբերություններում, որոնք Թուրքիայի համար առանձնահատուկ էին նաև նրանով, որ Թունիսը միջնորդի դեր էր կատարում 1998 թ. մարտին Իսլամական  կոնֆերանս կազմակերպության (ICO) Դոհայիխորհրդաժողովի ժամանակ Թուրքիայի ԱԳՆ Իսմայիլ Ջեմի և Սիրիայի ԱԳՆ Ֆարուք աշ-Շարայի միջևհանդիպման ժամանակ։
  Հանդիպումը նպատակ ուներ վերացնել այդ ժամանակ Թուրքիայի և Սիրիայիմիջև առկա սառը հարաբերությունները։
 Թուրքիա-Թունիս հարաբերությունները կարևոր էին նաև նրանով, որ Թունիսը, ի տարբերությունարաբական  մի  շարք  երկրների,  պահպանում  էր  իր  կապերն  Իսրայելի  հետ,  ինչը  չէր  կարող  դրականչընդունվել տարածաշրջանում Իսրայելի ավանդական դաշնակից համարվող Թուրքիայի կողմից, հատկապես  եթե  հաշվի  առնենք,  որ  այդ  ժամանակ  արաբական  երկրների  մեծամասնությունն  անհանգըստացած էին Թուրքիայի և Իսրայելի միջև առկա ռազմական համագործակցությունից։
 Ամենայն հավանականությամբ, նաև արտաքին քաղաքականության մեջ այսպիսի փոխըմբռնումըև փոխհամաձայնությունն են պատճառը, որ երկու երկրները փորձում էին խորացնել հարաբերությունները նաև ռազմական ոլորտում։
  Այս նպատակով տեղի ունեցան երկու պետությունների պաշտպանության  նախարարների  մի  շարք  այցելություններ,  որոնց  հիմնական  նպատակը  ռազմական  համագործակցության  խորացումն  էր։
   Մասնավորապես՝  1998  թ.  նոյեմբերի  3-4-ը  Թուրքիա  այցելեց  Թունիսիպաշտպանության նախարար Հաբիբ բեն Յահիան։
  Այցելության նպատակն էր նպաստել Թուրքիայի ևԹունիսի միջև ռազմական համագործակցության խորացմանը3։
 2002 թ. հունվարի 15-ին Թուրքիայից մեկ այլ պաշտոնական այցելություն էլ կատարվում է դեպիԹունիս։
  Երկօրյա պաշտոնական այցով Թունիս է ժամանում Թուրքիայի պաշտպանության նախարարՍաբահաթթին  Չաքմաքօղլուն։
   Վերջինս  հանդիպում  է  Թունիսի  պաշտպանության  նախարար  ադԴալի ալ-Ջազիին։
  Այցելության հիմնական նպատակն  էր կազմակերպել Թուրքիայի մասնակցությունըM113  ռազմական  զրահապատ  մեքենաների  արդիականացման  ծրագրին։
   Թուրքիայի  պաշտպանության  նախարարը  հանդիպում  է  ունենում  նաև  Թունիսի  նախագահ  Բին  Ալիի  հետ,  որի  ժամանակքննարկում են Թուրքիայի և Թունիսի միջև առկա երկկողմ հարաբերությունները։
  Հանդիպումից հետոնախարարը հայտարարում է, որ ինքը  տեսնում է  գրեթե միանման  տեսակետներ տարածաշրջանայինև միջազգային որոշ հիմնախնդիրներում4։
 Թուրքիա-Թունիս  հարաբերություններում  պաշտպանության  նախարարի  մակարդակով  իրականացված այդ այցելությունը միակը չէր 2002 թ. ընթացքում։
  Նույն տարվա հոկտեմբերին ադ-Դալի ալՋազին իր հերթին այցելություն կատարեց Անկարա,  որտեղ  հանդիպեց Թուրքիայի պաշտպանությաննախարար  Սաբահաթդին  Չաքմաքօղլուի  հետ։
   Թուրքիայի  պաշտպանության  նախարարը  հանդիպ2 Werenfels I., Managing Instability in Algeria։
  Elites and political change since 1995, Routledge Abingdone, 2007, p. 60. http։
 //www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/020118/2002011812.html. ման  ժամանակ  նշում  է,  որ  Թունիսի  հետ  համագործակցությունը  բավական  հաջող  է  ընթանումՄիջերկրական ավազանում և Հյուսիսատլանտյան դաշինքի շրջանակներում, և նշեց, որ առկա են նաևորոշակի  զարգացումներ  ռազմական  զորավարժությունների,  ռազմական  համագործակցության  ևռազմական արդյունաբերության բնագավառներում1։
 Պետք  է  նկատի  ունենալ,  որ  ռազմական  համագործակցության  խորացման  ուղղությամբ  Թուրքիայի  և  Թունիսի  միջև  տեղի  ունեցող  այսպիսի  բուռն  զարգացումը  պատահական  չէր  և  մեծապեսպայմանավորված  էր  այն  հանգամանքով,  որ  ԵՄ-ի  ստեղծումից  հետո  Թունիսը,  հայտնվելով  երկումիավորումների`  արաբական  երկրների  և  ԵՄ-ի  արանքում,  մեծապես  շահագրգռված  էր  ունենալուհամագործակցության  երրորդ  ուղղություն,  որի  հետ  համագործակցությունը  տարբեր  բնագավառներում` սկսած քաղաքական և տնտեսական բնագավառներից, վերջացրած ռազմականով, այլընտրանքկարող էր լինել նշված երկուսի հետ համագործակցությանը։
  Ակնհայտ է, որ Թունիսի արտաքին քաղաքականության մեջ արաբական և եվրոպական երկրներին այլընտրանք հանդիսացող այդ երրորդ ուղղությունը  կարող  էր  լինել  Թուրքիան։
   Իսկ  ինչ  վերաբերում  է  Թուրքիային,  ապա  վերջինս  շահագրգռված  էր  Մաղրիբի  արաբական  երկիրների  հետ  ռազմավարական  համագործակցություն  իրականացնել,  ինչը  կօգներ  իր  ազդեցության  ուժեղացմանն  այս  տարածաշրջանում  և  խաղաղությանպահպանմանը և ամրապնդմանը` Միջերկրածովյան ավազանում։
 Թուրքիայի  և  կենտրոնական  Մաղրիբի  երկրների  միջև  հարաբերություններում  կարևոր  զարգացում էր նաև այն, որ արդեն արդեն 1998 թ. ընթացքում Թուրքիան Թունիսի և Մարոկկոյի հետ բանակցություններ  էր  վարում  ազատ  առևտրային  գոտի  ունենալու  համար2։
   Ամենայն  հավանականությամբ,ազատ առևտրային գոտու վերաբերյալ բանակցություններ իրականացնելիս Թուրքիան հաշվի էր առելնաև այն հանգամանքը, որ ինչպես ինքը, այնպես էլ Թունիսը և Մարոկկոն արդեն ԵՄ-ի հետ ասոցացման  համաձայնագիր  էին  ստորագրել  և  նաև  շահագրգռված  էին  Թուրքիայի`  ԵՄ-ին  անդամակցելուիրականություն  դառնալով,  քանի  որ  վերջիններիս  աշխարհագրական  դիրքն  այնպիսին  էր,  որ  Թուրքիայի` ԵՄ անդամ դառնալուց հետո Թունիսը և Մարոկկոն կմտնեին ԵՄ-ի հետ առավել սերտ համագործակցող  երկրների  ցանկը,  որոնց  անդամակցելու  հավակնություններին  ԵՄ-ն  ուղղակի  ստիպվածէր լինելու ընդառաջել։
 Նշված  ժամանակաշրջանում  սերտացնելով  հարաբերությունները  Կենտրոնական  Մաղրիբիերկրների հետ` Թուրքիան ձգտում էր հնարավորինս վերացնել այն նաև խոչընդոտները, որոնք արգելքէին  հանդիսանում  տարածաշրջանի  երկրներին  միասնաբար  հանդես  գալու։
   Ուստի,  եթե  1980-ականթթ.  վերջին  և  1990-ական  թթ.  առաջին  կեսի  ընթացքում  Թուրքիան  ձգտում  էր  ամրապնդել  իր  դիրքերն արաբական Մաղրիբում և այսպիսով լցնել այն վակուումը, որը մնացել էր ԽՍՀՄ-ի թուլացումիցև  դրան  հաջորդած  փլուզումից  հետո,  ապա  1996-2002  թթ.  ընթացքում  արդեն  ակնհայտ  էին  Թուրքիայի ջանքերը կենտրոնական Մաղրիբի երկրների հետ փոխհամագործակցություն իրականացնելու ևմիջազգային ասպարեզում միասնաբար հանդես գալու ուղղությամբ։
 Արմեն ԺամհարյանԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՄԱՂՐԻԲԻԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀԵՏ 1996-2002 ԹԹ.Բանալի բառեր՝ Թուրքիա, Թունիս, Ալժիր, Մաղրիբ, Հյուսիսային Աֆրիկա։

Հոդվածում քննարկվում են Թուրքիայի հարաբերությունները կենտրոնական Մաղրիբի երկրների հետ 19962002  թթ.։
   Մասնավորապես՝  անդրադարձ  է  կատարվում  Ալժիրի  հետ  էներգետիկ  ծրագրերին,  ռազմական  ոլորտում Թունիսի հետ համագործակցությանը, ինչպես նաև Կենտրոնական Մաղրիբի երկրների հետ Թուրքիայի հարաբերությունների այլ կարևոր զարգացումներին։
  Քննարկվում է նաև Թուրքիայի՝ ԵՄ-ին անդամակցելու ձգտման  ազդեցությունն  այդ  երկրի՝  Թունիսի  ու  Ալժիրի  հետ  ունեցած  հարաբերությունների  վրա։
   Ուսումնասիրելով  զարգացման տվյալները, ինչպես նաև այլ գործընթացներ՝ հոդվածում եզրակացվում է, որ 1996-2002 թթ. ակնհայտ են  դարձել  Թուրքիայի  ջանքերը՝  ուղղված  կենտրոնական  Մաղրիբի  երկրների  հետ  փոխգործակցությանը  և  միջազգային հարթակներում միասնական դիրքորոշման արտահայտմանը։
