ԱԿՏԻՎ ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԲԵԿՎԱԾՔՆԵՐԻ ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒՄԸ ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆՄԵԹՈԴՆԵՐՈՎԽորքայինբեկվածքներըերկրակեղևի  կառուցվածքային  կարևորագույնտարրերից  են  համարվում։
   Դրանք  հասնում  են  մինչև  Մոհորովիչիչի  սահման,ուղեկցվում  երկրաշարժերով,  նրանց  սահմաններում  շարունակվում  են  ապարներիձևախախտումներն  ու  տեղաշարժերը։
   Խորքային  բեկվածքներ  են  կոչվում  մորֆոլոգիական  տեսակետից  հստակ  արտահայտված,  երկարատև  զարգացող  դիզյունկտիվմակերեսները,  կամ  երկրակեղևի  տեկտոնական  տեղափոխման  նեղ  գոտիները  [1]։
 Սրանք  լինում  են  տեղաշարժային,  ծածկոցային-վրաշարժային  վարնետային  բնույթի,որոնք  թափանցում  են  երկրակեղև  և  վերին  թաղանթ  ու  որոշակիորեն  կապված  եներկրաբանական հիմնական պրոցեսների հետ, ինչպիսիք են նստվածքակուտակումը,մագմատիզմը,  լեռնագոյացումը։
   Դաէպատճառը,  որ  խորքային  բեկվածքները  բազմաթիվ մասնագետների՝ երկրաբաննների, երկրաձևաբանների և երկրաֆիզիկոս-ներիհամար  միշտ  էլ  հանդիսանում  են  առաջնահերթ  ուսումնասիրությունների  օբյեկտ։
 Ապացուցված  է  խորքային  բեկվածքների  դերը  գեոսինկլինալային  ճկվածք-ներիտեղաղադրման  և  զարգացման  գործընթացում,  լեռնային  ապարների  ֆացիա-ների  ևֆորմացիանների  փոփոխությունների  ընթացքում։
   Հայաստանը  բացառություն  չէ  այստեսակետից։
   Հայաստանի  տարածքում  խորքային  բեկվածքների  հետազո-տումըկապված  է  2  գլխավոր  խնդրի  հետ`  ա)  սեյսմիկշրջանացում,  երկրաշարժերիկանխատեսում,  տեկտոնական  շրջանցում,  բ)  օգտակար  հանածոների  հանքավայրերի  որոնում  և  հետախուզում։
   Հայաստանի  տարածքը  մտնում  է  միջերկրածովայինգոտու մեջ և այստեղ հնարավոր են 8-9 բալ ուժգնության երկրաշարժեր։
  Ինչպես ցույց էտվել  փորձը՝  խորքային  բեկվածքների  գոտիները  և  դրանց  փոխհատման  շրջաններըհամարվում  են  ուժեղ  երկրաշարժերի  առաջացման  ամենահավանական  տեղամասերը։
   Այս  տեսակետից  չափազանց  կարևոր  են  ՀՀ  տարածքի  խորքայինբեկվածքների  մանրակրկիտ  ուսումնասիրությունները։
   Հաճախ  բեկվածքները  հայտնաբերվում  կամ  դրանց  մասին  տվյալները  ճշգրտվում  են  միայն  դրանց  սեյսմիկակտիվացումից  հետո։
   Հայտնի  է  նաև,  որ  ակտիվ  բեկվածքների  մասինկարելիէ  անջատելմիայնհամեմատաբար հուսալի տվյալներ են ստացվում, երբ մանրամասն ուսումնասիրվումեն  սեյսմագեն  բեկվածքները  և  ուժեղ  երկրաշարժերի  հետ  ցնցումնային  գործընթացները։
   Սովորաբար  բեկվածքներն  առանձնացվում  են  երկրաբանական,  երկրաֆիզիկական, երկրաձևաբանական հայտանիշների հիման վրա։
  Սակայն միշտ չէ, որ բոլորայդ  չափանիշները  առանձին–առանձին  հուսալի  են,  այդ  իսկ  պատճառով  հաճախբեկվածքներն  առանձնացվում  են  տվյալների  համալիրի  հիման  վրա։
   Կախվածտարածքի  երկրաբանական  պայմաններից,  հուսալի  նախանշանները  կարող  ենտարբեր  լինել։
   Երիտասարդ  գոյացումներով  ծածկված  շրջանների  ուսումնասիրմանհամար  առավել  արդյունավետ  են  երկրաֆիզիկական  մեթոդները։
   Երկրաբանականմեթոդները,  հատկապես  այն  դեպքում,  երբ  ծածկոցի  գոյացումից  հետո  բեկվածքներըչեն  դրսևորել  նկատելի  տեկտոնական  ակտիվություն,  քիչ  արդյունավետ  են։
   Այդ  իսկպատճառով,  ծածկված  շրջաններում,  երկրաբանական  մեթոդներովլավագույնդեպքում,բեկվածքները։
 Ուսումնասիրությունները  ցույց  են  տվել,  որ  երիտասարդ  հասակի  ապարներովծածկված շրջան-ների բեկվածքների անջատումն առաջին հերթին երկրաֆիզիկականխնդիր  է  [1]։
   Կախված  ուսումնասիրվող  տարածքի  երկրաբանական  կառուցվածքի  հանդիսանում  բեկվածքներիառանձնա-հատկություններից,  կարևոր  խնդիր  էանջատման  արդյունավետ  ու  հուսալի  երկրաֆիզիկականչափորոշիչներիընտրությունը։
   Այդ  նպատակով  սովորաբար  ուսումնասիրվում  է  խզվածքայինտիրույթում  երկրաֆի-զիկական  անոմալիաների  բնույթը,  բացահայտվում  կապըդրանց  հետ,  և  այդ  տվյալների  հիման  վրա  հայտնի  երկրաֆիզիկականչափորոշիչներիցեն  ամենաարդյունավետները։
   Գործնականումբեկվածքների անջատման մեկ այլ մոտեցում էլ կա. նախ ուսումնասիրվում է հուսալիանջատված  բեկվածքների  ֆրագմենտների  վրա  երկրաֆիզիկական  դաշտերիփոփոխության բնույթը՝ որպես էտալոնային տեղամաս, ապա, արդյունքում, ընտրվումեն երկրաֆիզիկական չափորոշիչները։
  Սպիտակի 1988 թ. երկրաշարժի (մագնիտուդը7.0,  ուժգնությունը  9-10  բալ՝  ըստ  «MSK-64»  սանդղակի)  ժամանակ  երկրի  մակերեսդուրս  եկած  բեկվածքը,  որի  մասին  առկա  են  բավականին  հուսալի  տվյալներ(ընդհանուր  երկարությունը  37  կմ,  երկրաչափական  պարամետրերը,  երկրաշարժիընթացքում  տեղդաշարժի  ուղղությունները  և  չափը,  օջախի  մեխանիզմը  և  այլն),սեյսմաակտիվընտրվումհանդիսանում է կարևոր ռեպեր բեկվածքների անջատման համար [1]։
 Նկար 1. Հայաստանի և  հարակից տարածքների ակտիվ խզվածքների քարտեզ [5](1. մակերեսի վրա հստակ արտահայտված, 2. թաղված խզվածքներ, 3. ենթադրվող ակտիվխզվածքներ, 4. ոչ ակտիվ խզվածքներ, 5. կորացումներ, ֆլեքսուրա, 6. գծային գոտիներ,ստացված տիեզերական լուսանկարների վերծանումից, 7. ընդարձակման և ինտենսիվբեկորացման գոտիներ)ՀՀ  խորքային  բեկվածքների  վերաբերյալ  գոյություն  ունեն  բազմաթիվքարտեզներ,  որոնք  կազմվել  և  հիմնավորվել  են  տարբեր  մասնագետների  կողմից  (Ս.Նազարեթյան,  Ս.  Բալասանյան,  Է.  Խարազյան,  Ա.  Կարախանյան  և  այլոք),  սակայնՍպիտակի  1988  թ.  երկրաշարժից  հետո  Հայաստանի  հյուսիսում  իրականացված`մանրամասն  դաշտային  երկրաբանական  հետազոտությունների  արդյունքումկազմվեցին ակտիվ բեկվածքների նոր քարտեզներ (նկարներ 1 և 2)։
 Նկար 2. Սպիտակի 1988 թ. երկրաշարժի գոտու ակտիվ բեկվածքների քարտեզը (ըստտարբեր հեղինակների)(1. Ակտիվ բեկվածքներ, 2. Սպիտակի սեյսմագեն բեկվածքը, 3. Սպիտակի երկրաշարժիժամանակ ակտիվացած ակտիվ բեկվածքների տեղամասեր, 4. Այլ բեկվածքներ, 5.Տեկտոնական լարումների տարածաշրջանային դաշտի ուղղությունը,  6. Տեկտոնականլարումների  տեղային (լոկալ) դաշտի ուղղությունը)Բեկվածքների  անջատման  առաջին  մոտեցման  դեպքում  դժվարություններ  ենծագում  երկրաֆիզիկական  անոմալիաների  մեկնաբանման  ժամանակ,  քանի  որերկրաֆիզիկական  տվյալների  երկրաբանական  մեկնաբանումը  ոչ  միշտ  է  միանշանակ։
  Երկրորդ մոտեցման դեպքում՝ պետք է հուսալիորեն ընտրվեն բեկվածքները կամնրանց  ֆրագմենտները։
   Սովորաբար  դժվար  է  գտնել  բեկվածքների  այդպիսիֆրագմենտներ,  որոնց  մենք  պայմանականորեն  անվանում  ենք  ռեպերներ։
   Այդ  իսկպատճառով`  անհրաժեշտ  է  երկու  մոտեցումն  էլ  միաժամանակ  կիրառել,  քանի  որդրանք  կարող  են  միմյանց  լրացնել։
   Մասնավորապես,  ՀՀ  հյուսիսում  խորքային  բեկվածքների  ռեպերների  ընտրության  համար  գոյություն  ունեն  հետևյալ  բարենպաստպայմանները ՝1.  Տարածքի  մեծ  մասի  խզվածքային  տեկտոնիկայի  մանրամասն  ուսումնասիրվածությունը «Զեմլյա» և «Չերեպախա» սեյսմիկ կայանների օգնությամբ[3]։
 2.  1։
 200000  և  ավելի  խոշոր  մասշտաբի  գրավիչափական  և  մագնիսաչափականքարտեզների  առկայությունը։
   Մանրամասն  սեյսմալոգիական  տվյալներ,  որոնքնույնպես  նպաստում  են  բեկվածքների  հուսալի  անջատմանը։
   Ընդ  որում,բեկվածքների  ֆրագմենտների  վրա,  ուսումնասիրելով  գրավիտացիոն  և  մագնիսական  դաշտերի  հիմնական  բնութագրերը,  որոշվել  են  դրանց  տարածմանհնարավոր ուղղությունները։
 Ուսումնասիրությունները  ցույց  են  տվել,  որ  այնտեղ,  որտեղ  սեյսմիկ  ուսումնասիրությունների  պրոֆիլները  հատվում  են  երկրաբանական  ռեպերների  հետ,հիմնականում  հաստատվում  է  խորքային  բեկվածքների  առկայությունը։
   Գրավիտացիոն և մագնիսական դաշտերի ու բեկվածքների սխեմաների համադրումից (նկարներ3  և  4)  դիտվել  է,  որ  ռեպերների  գերակշռող  մասը  համընկնում  է  գրավիտացիոնդաշտի՝  բարձր  հորիզոնական  գծային  գրադիենտների  գոտիների  հետ,  և,մեծամասամբ,  հաստատվելբեկվածքների  առկայությունը,  երբ  սեյսմիկուսումնասիրությունների պրոֆիլը հատել է բարձր գրադիենտային գոտիներին։
 էՆկար 3.Բեկվածքներիռեպերներիտեղաբաշխմանսխեմանևանոմալգրավիտացիոնդաշտիսխեմատիկ քարտեզը(Գրավիտացիոնդաշտիտարրեր` 1. մաքսիմումներ, 2. մինիմումներ, 3. Բարձր գրադիենտներիգոտիներ, 4. Բարձր գրադիենտային գոտիների ռեգիոնալ առանցքները, 5. Բարձր գրադիենտային գոտիների ձգված առանցքները, 6. Բեկվածքների սեյսմաբանականռեպերները մինչև 1 կմ, 7.  1-2 կմ, 8. 2 կմ և ավելի, 9. Երկրաբանական ռեպերները)Ռեպերների  մի  մասը  համընկնում  է  գրավիտացիոն  և  մագնիսական  դաշտերիանոմալիաների  ստրուկտուրայի  խախտումների  գծերի  հետ։
   Այդպիսի  գծերը  ըստբնույթի  տարբեր  են։
   Դրանցով  փոփոխվում  է  անոմալիաների  տարածումը,  ձևը,ուժգնությունը,  չափսերը։
   Այսինքն  դրանք  ծառայում  են  որպես  սահմաններ  տարբերձևաբանության և ուժգնության անոմալիաների միջև։
 Նկար 4.Բեկվածքների ռեպերների տեղաբաշխման սխեման և մագնիսական դաշտի քարտեզը(հանույթը կատարված է 4200 մբարձրությունից) [6] (1. Դրական իզոդինամներ, 2. Զրոյական իզոդինամներ, 3. Բացասականիզոդինամներ, խորքային սահմաններին ուղղահայաց տեղաշարժման ամպլիտուդովսեյսմիկ ռեպերները, 4. Մինչև 1 կմ, 5. 1–2 կմ, 6. 2 կմ և ավելի, 7. Երկրաբանականռեպերները)Հենվելով  վերը  շարադրված  մեթոդիկայի  և  բեկվածքների  անջատմաներկրաբանա-երկրաֆիզիկական  չափորոշիչներրի  համալիրի  վրա`  կազմվել  է  ՀՀհյուսիսային  տարածքի  տարածաշրջանային  բեկվածքների`  1։
 200000  մասշտաբիքարտեզը (նկար 5)։
  Անջատված են մի քանի նոր բեկվածքներ և դրանց ֆրագմենտները(Լալվար-Մուրղուզի բեկվածքը, Ախուրյանի բեկվածքի հյուսիս-արևելյան ֆրագմենտը,Դիլիջանից դեպի հյուսիս-արևելք ձգվող բեկվածքը)։
 Նկար5.Հայաստանիհյուսիսային մասի տարածաշրջանային բեկվածքների քարտեզը`բեկվածքների անջատման երկրաբանա-երկրաֆիզիկական չափորոշիչներովԼատիներեն  տառերով  ցույց  են  տրված  երկրաբանա-երկրաֆիզիկականչափորոշիչները. G` գրավիչափական, M` մագնիսաչափական, S` սեյսմաչափական, E`սեյսմիկ, մակրոսեյսմիկ և էպիկենտրոնների խտացում, T` տեկտոնական, O` նստվածքային, D` երկրաձևաբանական, այդ թվում` դիստանցիոն (հեռաչափական)։
 Նկար  5-ում  ցույց  են  տրված  երկրաբանա-երկրաֆիզիկական  նախանշաններիայն  խմբերը,  որոնցով    անջատվել  են  բեկվածքները։
   Դրանք  միաժամանակ  բեկվածքների  երկրաբանական  և  երկրաֆիզիկական  բնութագրեր  են։
   Բեկվածքներըանջատված  են  4-5  խումբ  նախանշաններով։
   Դրանք  գրավիչափական,  մագնիսաչափական,  սեյսմիկ,  սեյսմաչափական,  ինչպես  նաև  տեկտոնական,  նստվածքաբանական  և  դիստանցիոն(աէրոկոսմիկական)  նշանների  խմբերն  են։
   Նշենք,  որյուրաքանչյուր խումբ ներկայացված է մի քանի չափորոշիչներով։
  Օրինակ՝ գրավիչափական    նշանների  տակ  պետք  է  հասկանալ  ինչպես  բարձր  գրադիենտի  ձգվածգոտիները, այնպես էլ` գրավիտացիոն դաշտի՝ լոկալ անոմալիաների ստրուկտուրայիկառուցվածքի  կտրուկ  փոփոխություններն՝  այդ  գոտիներով։
   Իրարից  առանձնացվածեն  սեյսմաբանական  բնույթի  2  նախանշանների  խմբեր։
   Սեյսմաչափական  նշաններիխմբին  դասվել  են  սեյսմիկ  ալիքների  տարածման,  անդրադարձման  կամ  փոխանակման առանձնահատկությունները, որոնք բնորոշ են բեկվածքների գոտիներին։
  1։
 200000մասշտաբի  ուսումնասիրությունները  ցույց  են  տալիս,  որ  տարածաշրջանայինբեկվածքների տարբեր հատվածները, նույնիսկ միայն Հայաստանի հյուսիսում, ունենտարբեր  երկրաբանա-երկրաֆիզիկական  առանձնահատկություններ։
   Այսինքն  նույնբեկվածքը՝ ունենալով ընդհանրություն, միաժամանակ տարբեր հատվածներում ունիտարբեր բնութագրեր։
 Վերլուծությանարդյունքումկարողենքկատարելհետևյալեզրակացությունները.o  Բեկվածքների առավել ամբողջական պատկերը ստանալու համար անհրաժեշտէ երկրաբանա-երկրաֆիզիկական մեթոդների համալիր կիրառում։
 o  Խորքային  բեկվածքների  անջատման  նպատակով՝  երկրաֆիզիկական  չափորոշիչների  ընտրության  համար,  առաջին  հերթին,  պետք  է  կիրառել  ռեպերների  ևֆիզիկական դաշտերի տարրերի միջև հաստատված կապերը։
 o  Ակտիվ  խորքային  բեկվածքների  քարտեզագրման  նպատակով  գրավիչափական և մագնիսաչափական մեթոդների կիրառումն առավել արդյունավետ են։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Նազարեթյան  Ս.,  Սպիտակի  1988թ.  երկրաշարժը  լուսանկարներով,  փաստերով  ևմեկնաբանություններով։
  Երևան, Գիտություն, հրատ. 2018 թ., էջ 11։
 [5] Բալասանյան Ս., Նազարեթյան Ս., Հայաստանի և  հարակից տարածքների ակտիվխզվածքների քարտեզ 1995։
 Մկրտչյան ԼիաննաԱԿՏԻՎ ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԲԵԿՎԱԾՔՆԵՐԻ ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒՄԸ ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆԲանալի բառեր՝բեկվածք, շրջանացում, երկրաբանա-երկրաֆիզիկական ։

Քանի  որ  ՀՀ  տարածքին  բնորոշ  խորքային  բեկվածքների  անջատման  համար  բոլորի  կողմից  ընդունված  մեթոդիկա  գոյություն  չունի,  ուսումնասիրություններ  է  իրականացրել՝  առավել  արդյունավետ  մեթոդիկայի  ընտրության  համար։
   Մանրամասն ուսումնասիրությունների, առկա հայտնի երկրաբանական, երկրաֆիզիկական,  երկրաձևաբանական և այլ նյութերի վերլուծման արդյունքում կարելի է եզրակացնել,  որ  խորքային  բեկվածքների  անջատման  նպատակով  նախապատվությունը  պետք  է  տալ  երկրաֆիզիկական  չափորոշիչներին։
   Առաջարկված  մեթոդիկայի  հիման  վրա  կազմվել  է  ՀՀ  հյուսիսային  տարածքի  խորքային  բեկվածքների  1։
 200  000  մասշտաբի  քարտեզը։
