ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ Բունդեսթագի ՀԱՅՈ ԵԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒՈՒԹՅՈՒՆ (2005 ԵՎ 2016) Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացը սկսվել է 1965 թվականին, երբ Հայոց ցեղասպանության 50-րդ տարելիցը   Հետագա տասնամյակների ընթացքում, մասնավորապես, տարբեր պետությունների ՝ կառավարությունների, նահանգների, քաղաքների, միջպետական ​​- հասարակական կազմակերպությունների խորհրդարանները, Հայաստանի անկախացումից հետո, ընդունել են տարբեր բանաձևեր, հռչակագրեր, օրենքներ, օրենքներ, որոնք օբյեկտիվորեն, սուբյեկտիվորեն ՝ շատ պատճառներ տարբերվում են միմյանցից:         Ներկայիս Գերմանական կայսրությունը, որը ԳԴՀ-ի իրավահաջորդն էր, Առաջին աշխարհամարտում Օսմանյան Թուրքիայի ռազմական դաշնակիցն էր և, իհարկե, տեղյակ էր տեղական «Հայկական առաջընթաց» կուսակցության և այլ պետական ​​ապարատների ոչնչացման քաղաքականության մասին: Հաշվի առնելով Օսմանյան Թուրքիայի ստորադաս կարգավիճակը Գերմանիային, կարելի է պնդել, որ Գերմանական կայսրությունն ուներ բոլոր լծակները `կանխելու Հայոց ցեղասպանությունը, բայց իր ռազմաքաղաքական շահերից ելնելով, այնուամենայնիվ, գերադասեց լռել` այդ մեծագույն հանցագործությունը կատարելու համար: մարդկությունը         Երկար լռությունից հետո առաջին անգամ գերմանական խորհրդարանը 2005 թ. Հուլիսի 15-ին բանաձեւ ընդունեց Հայոց ցեղասպանության մասին:  Գործընթացը սկսվեց նույն տարվա հունվարի 24-ին, երբ Բրանդենբուրգի երկրամասի պատմության դասագրքերում ընդգրկված Հայոց ցեղասպանության մասին հատվածը չեղյալ հայտարարվեց:  Դա իրարանցում առաջացրեց գերմանական լրատվամիջոցներում, և փետրվարի 22-ին այն շարունակվեց քաղաքականապես, երբ ընդդիմադիր CDU / CSU խմբակցությունը «Գերմանիան պետք է աջակցի թուրքերի և հայերի հաշտեցմանը` Հայոց ցեղասպանության 90-րդ տարելիցի կապակցությամբ `ապրիլին 24, 1915 »[1] միջնորդությունը ներկայացրեց խորհրդարան քննարկմանը:  Հայ համայնքը և Գերմանիայի առաջադեմ հասարակական-քաղաքական գործիչները միացան աշխատանքներին: Վերջապես, այն օրակարգ մտցնելուց հետո բոլոր խմբակցությունների բանաձեւը միաձայն ընդունվեց:         Բանաձեւի տեքստը ուշադիր կարդալիս անհնար է չնկատել, որ կան բազմաթիվ ոչ հայկական տերմիններ և արտահայտություններ:  Բանաձևում պարունակվող կոչերից և առաջարկներից կարելի է եզրակացնել, որ դրա նպատակը ոչ այնքան Հայոց ցեղասպանության ճանաչումն ու դատապարտումն է, որքան հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը փոխզիջումների միջոցով, որում Գերմանիան պատրաստ էր խաղալ միջնորդի դերը:         Բանաձևի ամենամեծ թերությունն այն է, որ երբեք ուղղակիորեն չի նշվում, որ Օսմանյան կայսրությունում 1915-ից առաջ և հետո տեղի ունեցած գործողությունները ցեղասպանություն էին հայ բնակչության դեմ:  Փոխարենը օգտագործվել են «կոտորածներ», «բռնություն», «տեղահանումներ», «վայրագություններ» հասկացությունները, որոնք չունեն լուրջ իրավական նշանակություն:  Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ բանաձևի «Միջնորդության պատճառները» բաժնում վերոհիշյալ դեպքերը ցեղասպանություն որակվող փաստը ուղղակիորեն մեջբերվում է հետևյալ կերպ. «Բազմաթիվ անկախ պատմաբաններ, խորհրդարաններ և միջազգային կազմակերպություններ նկարագրում են բռնագաղթը և հայերի ոչնչացումը որպես ցեղասպանություն »:         Տեքստը մեջբերում է «Արեւմտյան Հայաստանի» փոխարեն «Անատոլիա» տերմինը, որը արհեստականորեն շրջանառության մեջ դրվեց թուրքերի կողմից ՝ նպատակ ունենալով մոռանալ շրջանի բնիկներին տրված տեղանունը:         Ինչպես հայտնի է, 2005-ին 2007-ի ապրիլին Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը նամակ էր հղել Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին, ի թիվս այլ բաների, առաջարկելով ստեղծել այսպես կոչված «պատմաբանների համատեղ հանձնաժողով» `izeեղասպանության հարցը վերջնական տեսքի բերելու համար: Հետաքրքիրն այն է, որ մինչ նամակը հասնում էր նախագահ Քոչարյանին, այն արդեն տարածվել էր ԱՄՆ օրենսդիր մարմնի պաշտոնական ալիքներով և տարբեր լրատվամիջոցներով:   Սա ցույց է տալիս, որ նամակը ոչ թե երկխոսություն սկսելու իրական փորձ էր, այլ խաբելու և շեղելու միջազգային հանրությանը Հայոց ցեղասպանության 90-րդ տարելիցի նախօրեին: Letterավոք, այդ նամակն իր հետքը թողեց նաև Բունդեսթագում 2005 թ., Որովհետև այն զուր հույսեր էր տալիս, որ հնարավոր է հայ-թուրքական երկխոսություն:  Տեքստում նշվում է մի քանի անգամ պատմաբանների ժողով գումարելու անհրաժեշտության մասին, մինչդեռ պարզ էր, որ Հայոց ցեղասպանության հարցը վաղուց լքել էր պատմության դաշտը և պահանջում էր իրավական և քաղաքական լուծումներ, որոնք պատմաբանները, իհարկե, չէին կարող տալ:         Բանաձևը նաև փորձում է հայկական ջարդերը կապել երիտթուրքական կուսակցության, նրա ղեկավարության հետ, որը ակնհայտորեն հետադարձ հայացքում է: «Թուրք բարձրաստիճան պաշտոնյաների դիմադրությունը այս գործողություններին, ինչպես նաեւ Օսմանյան խորհրդարանի քննադատությունը դաժանորեն ճնշվեց երիտթուրքական ռեժիմի կողմից»: Մինչդեռ հայտնի է, որ երիտթուրքերը արդեն միացել էին պետական ​​ապարատին. միակուսակցական համակարգի դեպքում դիմադրության մասին խոսք անգամ լինել չէր կարող, անգամ բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից:         Բոլոր թերություններին զուգահեռ բանաձևում կան մի շարք հայտարարություններ, որոնք անուղղակիորեն հաստատում են Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության ջարդերի ցեղասպան բնույթը, դրանց կանխամտածված և նախապես կազմակերպված լինելը:         Բանաձևի «Միջնորդության պատճառները» բաժնում կատարվում է պատմական ակնարկ, որի ընթացքում 1945 թ. Ապրիլի 24-ին Պոլսում հայ մշակութային և քաղաքական գործիչների սպանության մասին 1945 թ. Ապրիլի 24-ին `թուրքական բանակում տղամարդկանց հավաքագրելու մասին, տեղակայումը աշխատանքային ճամբարներում, այնուհետև հատուկ ստորաբաժանումների (օրինակ ՝ Թեշքիլաթ Մահսուսե) սպանությունը և այլն:  Հատկանշական է, որ բացի երիտթուրքերի կուսակցությանը հայկական ջարդերի կազմակերպման և իրականացման մեջ մեղադրելուց, նշվում է նաև, որ «մինչ օրս, հակառակ փաստերին, Թուրքիայի կառավարությունը, որպես Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդ, հերքում է, որ վայրագությունները լավ պլանավորված էին »: Այդ ընթացքում տեղի ունեցած կոտորածներն ու կոտորածները ցանկալի էին Օսմանյան կառավարության համար: »   Այլ կերպ ասած, այս հատվածում նախ նշվում է, որ ժամանակակից Թուրքիան կայսրության իրավահաջորդն է. երկրորդ ՝ դա խոսում է կոտորածների լավ պլանավորված և կազմակերպված փաստերի մասին, որոնք հերքում է Թուրքիայի ներկայիս կառավարությունը:         Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել այն փաստին, որ Բունդեսթագը ընդունեց գերմանական կայսրության մասնակի մեղսակցությունը հայկական կոտորածներին:  Բանաձևում նշվում է, որ Գերմանական կայսրությունը, որպես Օսմանյան Թուրքիայի կարևոր դաշնակից, ի սկզբանե տեղյակ էր իրադարձություններին, իսկ Թուրքիայում Գերմանիայի դեսպանության և հյուպատոսությունների զեկույցները կրկնում էին կոտորածների պլանային բնույթը:         Այսպիսով, կարելի է նշել, որ Գերմանիայի Բունդեսթագի 2005 թ. Բանաձևն իր բնույթով ծայրաստիճան հակասական չէ:  Կան հակասական ձևակերպումներ և տերմիններ: Հայ բնակչության զանգվածային սպանությունները ուղղակիորեն չեն որակվում որպես ցեղասպանություն, անընդհատ շեշտվում է «պատմաբանների հանձնաժողով» հրավիրելու անհրաժեշտությունը, որը բացառում է կառուցողական լուծում, որը գործնականում անիրատեսական է:   Այնուամենայնիվ, առաջին անգամ խոսվում է Հայոց ցեղասպանության մեջ Գերմանիայի մեղսակցության, Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանության անկողմնակալ քննիչների կողմից բռնաճնշումների և «Միջնորդության պատճառների» մեղադրանքների մասին `կասկածի տակ դնելով հայերի տեղը Օսմանյան կայսրությունում: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ոչնչացումը ցեղասպանություն էր:   Բացի այդ, հնարավոր է, որ 90 տարվա ընթացքում առաջին անգամ Գերմանիան փաստացի ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը նման մակարդակում:         Արդեն 2016 թվականին ՝ 1945 թվականի հունիսի 2-ին, Գերմանիայի խորհրդարանը կողմ քվեարկեց «101 տարի առաջ Օսմանյան կայսրությունում հայերի և այլ քրիստոնյա փոքրամասնությունների ցեղասպանության մասին» բանաձևի նախագծին [4]:   Բանաձեւը համատեղ մշակվել է իշխող Քրիստոնեա-դեմոկրատական ​​միության (CDU), Քրիստոնեա-սոցիալական միության (CSU), Սոցիալ-դեմոկրատների (SDP) և ընդդիմադիր Կանաչների կողմից: 2005 Բանաձևի համեմատ, 2016 թ. Որոշումը հիմնովին տարբերվում էր: Առաջին հերթին բանաձեւը, բացառությամբ հայերի, նվիրված է այլ քրիստոնյաների ցեղասպանության հիշատակին, ինչը նախորդ բանաձևում հստակ ընդգծված չէր:   Երկրորդ, այլ ձևակերպումների փոխարեն արդեն հստակ նշված է ցեղասպանություն (գերմ. ՝ Völkermord) բառը:  Երրորդ, բացակայում է «Անատոլիա» տերմինը, որը փոխարինվել է «Օսմանյան կայսրություն» ընդհանուր անվամբ:   Westernանկալի կլիներ շեշտել նաեւ «Արեւմտյան Հայաստան» անվանումը, քանի որ պատմական համատեքստում այս տարբերակը, իհարկե, ավելի նախընտրելի է, քան «Անատոլիան»:         Ի տարբերություն նախորդ բանաձևի, որը նշում էր «Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ» [2] 2016-ին բռնության, կոտորածի և տեղահանության ենթարկվածների հիշողությունը. 2016-ին բանաձևում հայկական ջարդերի ժամանակագրությունը սահմանափակվում է 1915-16թթ., Որը հաշվի չէր առնում Համաշխարհային պատերազմից հետո Թուրքիայի փաստացի առաջնորդ Մուստաֆա Քեմալի հանցագործությունները, ուղղված էր ոչ միայն Կիլիկիայի և Հայաստանի, այլ նաև հայերի դեմ:         Բանաձեւում կրկին նշվում են գերմանական կայսրության մեղսակցության ողբերգական իրադարձությունները, ինչպես նաև ժամանակակից Գերմանիայի պատասխանատվության կարևորությունը:   Ստորև բերված մի քանի պարբերություններում նշվում է, որ «պետք է առանձնացնել հանցագործների մեղքը» և այսօր ապրող մարդկանց պատասխանատվությունը:  Սա մի փոքր տարօրինակ է, քանի որ երբ խոսքը վերաբերում է ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետությանը, հարց է առաջանում. Ինչու Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը ՝ Գերմանական կայսրության իրավահաջորդը, կարող է պատասխանատվություն կրել իր նախնիների և Թուրքիայի Հանրապետության գործողությունների համար: Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդ Թուրքիան չի՞ կարող:         Դա նույնպես մի փոքր տարօրինակ է հնչում. Բունդեսթագի կոչը Հայաստանի և Թուրքիայի Հանրապետություններին ՝ վավերացնել Zյուրիխի արձանագրությունները, մինչդեռ Թուրքիան, խախտելով բոլոր պայմանավորվածությունները, առաջ քաշեց Արձանագրությունների վավերացման նոր նախադրյալներ:         Հետաքրքիր է բանաձևի այն մասը, որը վերաբերում է Թուրքիայի Հանրապետությունում հայկական հուշարձանների պահպանման գործընթացին, ինչը ևս անուղղակիորեն ակնարկում է, որ մինչ այդ թուրքական իշխանությունները, դիտավորյալ չխնամելով հայկական պատմական հուշարձանները, կատարում էին մշակութային ցեղասպանություն:         2005 թվականը սրանք հիմնական տարբերություններն էին բանաձևի համեմատ:  Հատվածի մնացած մասը, փոքր տարբերություններով, կրկնօրինակում է նախորդ բանաձևի տեքստը:  Իհարկե, հարկ է նշել, որ չնայած նոր բանաձևում առկա թերություններին, այն, դրական իմաստով, զգալիորեն գերազանցեց նախորդը:         Եթե ​​համեմատենք Գերմանիայի Բունդեսթագի կողմից 2005-2016 թվականներին ընդունված բանաձևերը, ապա վերջին բանաձևն ավելի ամբողջական և ճշգրիտ է իրավական գնահատականներ տալու առումով:  Իհարկե, վերոհիշյալ բանաձևերը զիջում են Հարավային Ամերիկայի պետություններին (Արգենտինա, Ուրուգվայ, Բոլիվիա) Հայոց ցեղասպանության պատմական և իրավական գնահատական ​​տալու դյուրինության տեսանկյունից, բայց դրա համար կան օբյեկտիվ պատճառներ, որոնք հեռու են աշխարհ գտնվում է.  Աշխարհագրական հեռավորության երկրների միջև տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական հարաբերությունների սակավ մակարդակը նշանակալի գործոն է, որը թույլ է տալիս Հարավային Ամերիկայի երկրներին ավելի ազատ գործել Genocideեղասպանության հարցում, առանց ուշադրություն դարձնելու Թուրքիայի շահերին և Անկարայի հնարավոր հակաքայլերի բացասական ազդեցությանը:   Ելնելով դրանից, հարկ է նշել, որ չնայած բանաձևի տեքստի հակասական և երկիմաստ ձևակերպմանը, 2016 թ.-ի Գերմանիայի Բունդեսթագը Ընդունված բանաձևը ավելի արժեքավոր է Հայոց ցեղասպանության հետևանքների քաղաքական և իրավական տեսանկյունից ` հետևյալ պատճառները. 1. Գերմանիան աշխարհի առաջատար երկրներից է քաղաքական, տնտեսական և մշակութային տեսանկյունից: 2. Իր իսկ խոստովանությամբ, նա մասամբ մեղավոր է, եթե ոչ Հայոց ցեղասպանություն կատարելու մեջ, ապա, համենայն դեպս, դրան չկանխելու մեջ: 3. Մինչ օրս Գերմանիան ունի քաղաքական, տնտեսական և այլ կապեր Թուրքիայի հետ, ուստի այս պարագայում Բունդեսթագի կողմից Հայոց ցեղասպանության մասին բանաձևի ընդունումն առավել արժեքավոր է:         Անկասկած, այս բանաձևերն ընդունելիս Գերմանիան հիմնականում առաջնորդվում էր իր սեփական շահերով ՝ կրկին օգտագործելով Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը որպես գործիք ընդդեմ Թուրքիայի (այսպիսով, Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Բունդեսթագի 2016 թ. Բանաձևն ընդունվեց ի պատասխան ԵՄ-ի կողմից շանտաժի քաղաքականության Գերմանիա): ]   Այս պարագայում Հայաստանի Հանրապետության, հայկական սփյուռքի խնդիրն է ընդունել այս իրողությունը, փորձել հնարավորինս ճկուն խաղալ Թուրքիայի, այլ պետությունների, տվյալ դեպքում ՝ Գերմանիայի աշխարհաքաղաքական հակասությունների վրա:  Ի վերջո, եթե ապագայում այս բանաձևի հիման վրա ընդունվի մի օրենք, որը կրկնվելու է միայն աշխարհաքաղաքականության դեպքում, ապա դա կարող է նախադեպ դառնալ մյուս տերությունների համար `ավելի հանգիստ և օբյեկտիվ գնահատականներ տալու Հայոց ցեղասպանությանը: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Խաչատրյան Ա., Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Բունդեսթագի կողմից Հայոց ցեղասպանության մասին բանաձեւի քննարկում, էջ. 200URL.  http: //www.ysu.am/files/21A_Khachaturyan.pdf (Հղումը ՝ 15.12.2017): [2] Քոչարյան Վ., Նյութերի և նյութերի ժողովածու միջազգային իրավական փաստաթղթերում, Երեւան, 2014, էջ 37, 41-2: [3] Կրկին «Պատմաբանների հանձնաժողով», «Բաց արխիվներ», URL:    http: //www.1in.am/1546005.html (Հղումը արվել է 08.01.2018): [4] Գերմանիայի Բունդեսթագում ընդունված Հայոց ցեղասպանության մասին բանաձեւի ամբողջական տեքստ, URL:  https: //news.am/arm/news/330248.html (Հղումը կատարվել է 11.12.2017): [5] Թուրքիան առաջադրում է նոր նախապայման ՝ URL:  http: //www.a1plus.am/52129.html (Հղումը կատարվել է 12.01.2018): [6] Եվրոպան անզոր թուրքական շանտաժի դեմ, URL:  http: //galatv.am/hy/inozlmn/le-figaro-4/ (Հղումը կատարվել է 08.01.2018): ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ Բունդեսթագի (ՀԱՅՈ ԵOCԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐ (2005 ԵՎ 2016)) ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ Բունդեսթագի համեմատության վերլուծություն Հիմնաբառեր. Գերմանիայի Բունդեսթագ, Հայոց ցեղասպանության հարցերով կոմիտե, Թուրքիայի ցեղասպանություն, Հայոց ցեղասպանություն ։

Հոդվածում  համեմատական  քննության  միջոցով  փորձ  է  կատարվել  հասկանալու`  աշխարհաքաղաքական  ինչ  պայմաններում  են  ընդունվել  Հայոց  ցեղասպանության մասին Գերմանիայի Բունդեսթագի երկու բանաձևերը, և արդյոք ընդունված  բանաձևերն իրենց բովանդակությամբ և իրավական նշանակությամբ ամբողջական  են և ընդունելի։
  Այս իարադարձությունների ներքո վերլուծել ենք նաև այս հարցում  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմի  ընթացքում  Գերմանիայի՝  որպես  երիտթուրքական  կառավարության  դաշնակցի  և  Հայոց  ցեղասպանության  իրագործման  մեղսակիցի առանձնահատուկ դիրքորոշումը։
