Նախաբան։
   Գետային  ցանցի  ուսումնասիրության  մեթոդներըբազմաթիվ են, բայց դրանք բոլորն էլ կարող են կիրառվել միայն մի քանիկոնկրետ  հարցերի  հետազոտման  դեպքում։
   Ուսումնասիրողներիհետաքրքրությունը  գետային  ցանցի  ուսումնասիրման  նկատմամբբացատրվում  է  նրանով,  որ  այն  իրենից  ներկայացնում  է  մի  զգայունչափանիշ, որի օգնությամբ բացահայտվում են ռելիեֆի, երկրաբանականկառույցների,  տեկտոնական  տարրերի  առանձնահատկությունները։
 Վերջիններսվերլուծելուձևաբանակառուցվածքային  տարրերը,  տեկտոնական  շարժումներիշատ  պրոցեսների  առաջացմանինտենսիվությունը,  արտածիննպաստավորության  ասստիճանը(մասնավորապես  սելավների)  ևկախված տեկտոնական  տեղաշարժերի բնույթից և ինտենսիվությունից՝կանխատեսելու գետային ցանցի հետագա փոփոխությունները։
 հնարավորությունտալիսենՎերջին  տասնամյակներում  լույս  են  տեսել  շատ  աշխատանքներ[1,2,3,4],  որոնցում  մանրամասն  ցույց  է  տրվում,  որ  թալվեգներիթեքությունների ուսումնասիրության արդյունքների միջոցով հնարավորէ  կատարել  ձևաբանակառուցվածքային  վերլուծություն,  պարզաբանելնորագույն  տեկտոնական  շարժումները    և  սրանցով  պայմանավորված՝գետերի ուղղությունների փոփոխությունները։
 է,որգետայինէ  վայրիշարժումներիՀաստատվածջրաերկարաբանական  ռեժիմի,ևհովիտների  թալվեգները,ձևափոխելով  իրենց  զարգացման  նորմալ  կորագիծը,  արագ  ու  կտրուկարտացոլում  են  երկրակեղևի  շարժումները։
   Կորագծի  ձևավորումըլիթոլոգիակապվածպետրոգրաֆիկական  առանձնահատկություններինորագույնտեկտոնականառաջացածհետևանքովձևաբանակառուցվածքային  տարրերի  հետ։
   Երկայնական  կորագծիփոփոխությունը  բացահայտելու  համար  կարևոր  գործոն  է  ոչ  թեփոփոխություններիբացարձակ  մեծությունը,  այլև  դրական  ևբացասական անոմալիա ունեցող հատվածները։
  Յու. Ա. Մետչերյակովը[2]  և  այլ  գիտանականներ  անոմալ  հատվածներ  համարում  ենգետահովիտների  կորագծի  այն  սեգմենտները,  որոնց  սահմաններումանկումը ավելի մեծ է, քան կից սեգմենտներում, որոնք ընկած են տվյալհատվածից ավելի վեր. այս դեպքում անոմալիան դրական է։
 Ըստ Ն. Ա. Բաբոկի [1]՝ հաշվումները ցույց են տալիս, որ առանձինդեպքերում  գետերի  անկումը  2-3  անգամ  ավելի  փոքր  է  այնհատվածներից,  որոնք  տարածվում  են  իրենից  դեպի  ներքև  ընկածտեղամասերում։
   Վերջիներս  համարվում  են  բացասական  անոմալիայիհատվածներ։
   Դրական  և  բացասական  անոլամիաներ  առանձնացնելուհամար  օգտագործել  ենք  Ռ.  Խ.  Գագինյանի  (1989)  կողմից  ստացվածարդյունքները (Որոտան, Գորիս, Իլդրիմսու, Զաբուխ գետերի համար), և որպիսի  արտահայտվի  տարածաշրջանի  ամբողջական  պատկերը,  ևբարձրանա  աշխատանքի  ճշտության  չափը,  մեր  կողմից  կազմվել  եննաև  Ողջիի,  Արաքս,  Ծավ,  Մազրա  գետերի  անկման  անկյանգրաֆիկները  (նկար  1)։
   Ի  տարբերություն  երկայնակի  կորագծերի՝  այսդեպքում    գրաֆիկի  ուղղահայաց  առանցքի  վրա  ցույց  է  տրված  գետերիանկման  անկյան  մեծությունը(աստիճաններով),  որը  թույլ  կտաբացահայտելթալվեգների  ամենաաննշան  փոփոխությունները։
 Աշխատանքում ներկայացված է Որոտանի, Գորիսի, Իլդրիմսուի, Ողջիի,Մազրու, Ծավ, Արաքս գետերի անկման անկյուն, գրաֆիկները, որոնցումպարզ  առանձնացված  են  դրական  և  բացասական  անոմալիաներիհատվածները։
  Այսպես, Որոտանի մոտ առանձնացնում են 10 դրական, 3բացասական,  Գորիս  գետի  մոտ՝  3  դրական,  1  բացասական,    Զաբուխիմոտ՝ 5 դրական, Իլդրրմսուի մոտ՝ 3 դրական, 1 բացասական [3], Ողջիիմոտ՝ 5 դրական, 2 բացասական, Ծավի մոտ՝ 1 դրական, 2 բացասական,Արաքսի մոտ՝ 2 դրական, 1 բացասական անոմալիաներ։
 Նկ. 1. Զանգեզուրի տարածաշրջանի գետերի անկման  անկյանգրաֆիկներերկայնակիԳետահովիտներիկորագծի  անոմալ  փոփոխությունների  վերլուծությունից  կարող  ենք  նշել,  որ  դրանքպայմանավորվածկառուցվածքայինփոփոխություններով,  նորագույն  տեկտոնական  շարժումներով  կամ  էլլիթոֆացիաների փոփոխությամբ։
 ապարներիկամենենԸստ Ռ. Խ. Գագինյանի՝ Որոտանի վերին հոսանքի շրջանում մինչևԱկնադաշտի  գոգավորությունը(3000-2130  մ  նիշերում),  ապաՍառնակունք  գյուղի  շրջանի  (1980-1750  մ)  դրական  անոմալիաներըպայմանավորվածկտրուկհերթափոխով։
   Բացասական  անոմալիաները  2130-1980  մ  և  1750-1250  մբարձրություններումսինկլինալային կառուցվածքով, որոնք բաղկացած են դիատոմիտային կավերի մոնոգենգոյացություններից  և  նստվածքային  ապարներից,  Լծեն  գյուղից  ներքևմինչև  600  մ  բարձրությունը  եղած  դրական  խոտորումը  կապվսծ  էտեկտոնական  խախտումների  հետ  (սրանք  նորագուն  ժամանակներումպայմանավորվածլիթոլոգիականհամալիրներիենակտիվացել  են)։
   2540-2510  մ  բարձրություններում  եղած  բացասականխոտորումները  կապված  են  այն  բանի  հետ,  որ  գետը  այս  հատվածումհոսում է պլեյստոցենյան լավային ծածկույթով։
 գետիԳորիսբացասական  խոստորումըմբարձրություններում  պայմանավորված  է  Իշխանասարի  խառնարանիփլուզումով։
  2500-1800 մ-ի վրա եղած դրական խոտորումը խառնարանիպատերի  սղոցման  արդյունք  է,  իսկ  1700-1400  մ  բարձրություններումպայմանավորված  են  տեկտոնակա-լիթոլոգիական  հպումնային  գոտով,որն  առաջացել  է  Իշխանասարի  խառնարանի    և  էֆուզիվ  ապարներիմիջև։
  940-880 մ-ի դրական խոտորումը կապված է Գորիսի շերտախմբիտեկտոնակ-լիթոլոգիական  հպումնային  գոտով  և  կավճի  ապարներիհետ։
 Իլդրիմսու  գետի  վերին  հոսնաքում  (2920-2240  մ)  նկատվողդրական  անոմալիան  պայմանավորված  է  էֆուզիվ  և  ինտրուզիվապարների  տեկտոնա-լիթոլոգիական  կոնտակտով,  իսկ  2100-1600  մ-իհատվածում,  որտեղ  գետը  Որոտանի  նման  ծունկ  է  առաջացնում,կապված  է  տեկտոնական  վերնետվածքի  հետ։
   Բացասական  խոտորումունեցող  հատված  է  գոյացել  ծնկից  վերև՝  (2240-2100  մ)  շնորհիվնստավաքային ապարների սինկլինալային կառուցվածքի։
 գետիԶաբուխհատվածներըպայմանավորված  են  էֆուզիվ  ապարների  և  Գորիսի  շերտախմբի,կավճի  ապարների տեկտոնական- լիթոլոգիական հպումով [3]։
 հոսանքի  անոմալվերինՈղջի  գետի  վերին  հոսանքի  դրական  խոտորումները,  որոնքգտնվում  են  3100-2500  մ-ի  վրա  2  կմ  հատվածով,  պայմանավորված  ենայն կառով, որ սկիզբ է տալիս Քաջարանի տրոգին։
  Երկրորդ հատվածը(դրական  խոտորումով)  6  կմ  երկարությամբ  Քաջարանի  տրոգին  էհամապատասխանում։
   Երրորդը  գտնվում  է  Քաջարանի  և  Շուբադինիմիջև  (Քաջարանի  վերին  հատված),  սրա  պատճառը  այստեղով  անցնողակտիվ գործող կոտրվածքն է, որի պատճառով գետահունի թեքությունըկտրուկ  մեծանում  է։
   Անկման  կտրուկ  աճ  դիտվում  է  Փխրուտ  գետակիավազանում  1500  մ  նիշում։
   Սրա  պատճառը  Գեղիի  անտիկլինալումմերկացվող պերմի կրաքարերն են։
  Դրական խոտորում դիտվում է նաևՇղարջիկ  գյուղի  շրջանում,  որի  գոյությունը  պայմանավորված  էԽուստուփ-Գիրաթաղի  կոտրվածքով։
   Բացասական  խոտորումները,որոնք  դիտվում  են  Ողջիի  վերին  հոսանքում,  կապված  են  հրաբխայիննստավքային ապարներում լցված սինկլինալային կառույցների հետ։
 Վերը  նշեցինք  որ  Գեղիի  կորագծում  կան  անկման  կտրուկփոփոխություններ,  որոնք  հետևանք  են  այս  հովտի  հարաբերական,ընդհանուր  բարձրացման։
   Բացի  այդ,  մեծ  ազդեցություն  ունեն  նաևայստեղով  անցնող  Գեղիի  խորքային  կոտրվածքների  ու  խզումների  ևՀանքավան-Զանգեզուրի բարձրացումների զոնաները։
 Մազրա  և  Ծավ  գետերի  մոտ  անկման  կտրուկ  փոփոխություններնկատվում  են  գետահուների  կորագծերի  ամբողջ  երկարությամբ,  որըկապված  է  տարածքի  ընդհանուր  հարաբերական  բարձրացման  հետ։
 Անկման  փոփոխությունների  պատճառ  են  հանդիսանում  նաև  Մազրագետի  վերին  հոսանքով  անցնող  կոտրվածքը    և  այստեղի  ռելիեֆումարտահայտված  բլոկային  բարձրացումը։
   Արաքսի  վերին  հոսանքիդրական  խոտորումը  անմիջականորեն  կապվածէ  ռելիեֆումարտահայտված բլոկային բարձրացմամբ։
  Միջին հոսանքի բացասականխոտորման  միակ  պատճառը  այն  է,  որ  գետն  անցնում  է  անդեցեդենտհովտով։
   Իսկ  մյուս  դրական  խոտորման  պատճատը  այստեղով  անցնողխզվածքն է և ռելիեֆում արտահայտված բլոկային բարձրացումը։
 Երբ  բոլոր  խոտորված  հատվածները,  որոնք  տեկտոնապեսկապված  են,  ընդգրկում  ենք  միևնույն  զոնայի  մեջ  (նկար  2),  ապապարզորոշ  երևում  են  այն  հիմնական  մորֆոտեկտոնական  բլոկներիսահմանները,  որոնք  նորագույն  ժամանակներում  ենթարկվել  ենտեղաշարժերի։
 Պետք  է  նշել,  որ  անկման  համեմատաբար  մեծ  անկյուններըհամապատասխանում  են  ավելի  մեծ  չափերի  հասնող  բարձրացվածհատվածներին։
   Այսպես՝  արևմտյան  մասում  բոլոր  խոտորվածհատվածները  ունեն  ավելի  մեծ  անկման  անկյուն,  քան  արևելյանը,հետևաբար նրանք բնութագրվում են անհամաչափ կառուցվածքով։
 Այսպիսով՝ վերլուծությունից պարզվում է ,որ տեղանքի նորագույնտեկտոնականմոտփոփոխությունները  անխուսափելի  են։
   Այսպես,  Զանգեզուրի  ամբողջտարածքը ենթարկվում  է բարձրացման։
 շարժումներիցկախված՝հովիտներիԸնդ  որում՝  տարածքի  հյուսիսարևելյան  հատվածը  ավելի  քիչ  էբարձրանում,  քան  հարավարևմտյանը։
   Սրանից  հետևում  է,  որհետագայում,  Որոտանի,  Ողջիի,  Մազրա,  Ծավ  և  սրանց  ուղղություննունեցող  շատ  գետերի  հովիտներ  դեռևս  կձգտեն  հավասարակշռայինկորագծի, որը և կհանգեցնի հովիտների ավելի խորացմանը։
 Շատ    գետերի  վտակների  մոտ  (Ողջիի  և  Գեղիի)  բարձրացմանտարբերությունների  հետևանքով  անխուսափելի  է  խլման  երևույթը։
 Այսպես՝  Քաջարանի    լեռնաբազուկում  ավելի  շատ  բարձրանում  էհյուսիսային լանջերը, քան հարավայինը։
 Ներկայումս  այստեղ  պարզորոշլանջերիտարբերությունը.  հարավայինը՝  զառիթափ,  հյուսիսայինը՝  մեղմաթեք։
 Հետագայում  այստեղ  կանխատեսվում  է  Ողջիի  կողմից  Գեղիիվտակների խլման պրոցես։
 երևումէգետերիգերազանցիՏարածաշրջանում  ծնկաձև  պատկեր  է  ստեղծվել  Իլդրիմսու,Որոտանի և Ողջիի հովիտներում, որոնք վկայում են այն   մասին, որ այսուղղությամբ ընդհանուր բարձրացում է նկատվում։
  Եվ հետագայում եթեբարձրացման  արագությունըսղոցմանարագությանը,  ապա  հեշտ  է  նկատել,  որ  այս  հատվածներումանխուսափելի  է  արգելափակոցայինլճերի  գոյացումը։
   Այսպես,Որոտանի  և  Բուգուր  գետերիի  հովիտների    շրջանում  նկատվում  էգետային  ցանցի  օղակաձև  պատկեր,  որը  ապացոյց  է  այն  բանի,  որայստեղ ինչ-որ լոկալ բնույթի բարձրացում է կատարվում։
  Հետագայում,կախված  սրանից,  կանխատեսվում  է,  որ  Բուգուրը  իր  հովտի  արևելյանափը  սկսի  քայքայել  և  ավելի  կորացնել  հովիտը։
   Բացի  այդ,  այսհատվածումհակառակուղղությամբ։
   Իսկ  թե  ինչ  հետևանքներ  կունենան  հովիտները խզումների  և  կոտրվածքների  հետևանքով,  արդեն  պարզ  է.  այսհատվածներում  գետերի  անկման  անկյունները  կմեծանան,  որինզուգահեռ կմեծանա նաև գետի էրոզիոն գործունեությունը։
 (Որոտանի)որոշվտակներկհոսենԵզրակացություն։
   Այսպիսով՝  վերլուծությունից  պարզվեց,  որ  լավարտահայտված  կապ  գոյություն  ունի  գետերի  թալվեգների  երկայնակիպրոֆիլի  անոմալիաների,  տեղանքի  ապարների,նորագույնտեկտոնական  շարժումների  և  լիթոֆացիաների  կոնտակտների  միջև։
 Դրական  խոտորում  ունեցող  հատվածներում  անկման  անկյանմեծությամբ կարելի է որոշել բարձրացումների բնույթն ու աստիճանը։
 Երբ  բոլոր  խոտորված  հատվածները,  որոնք  տեկտոնապեսկապված  են,  ընդգրկում  ենք  միևնույն  զոնայի  մեջ,  ապա  պարզորոշերևում  են  այն  հիմնական  մորֆոտեկտոնական  բլոկների  սահմանները,որոնք նորագույն ժամանակներում ենթարկվել են տեղաշարժերի։
 Մոտ ապագայում գետերի հովիտների մոտ, այսպես ասած, որոշիչշրջադարձեր  կամ  խոշոր  փոփոխություններ  չեն  նկատվելու։
   Շրջանիգետերը իրենց ընդհանուր պլանը կպահպանեն, որովհետև բարձրացումդիտվում  է  ամբողջ    շրջանի  տարածքով։
   Եթե  դրանք  լինեին  խիստսահմանազատված,  ապա  կսպասվեին  մեծ  փոփոխություններ։
   Սակայնտարածքի  նորագույն  տեկտոնական  շարժումների  ներկայիս  բնութըհաստատումէականփոփոխությունների չի ենթարկվի։

Աշխատանքում  գետերի  երկայնակի  կորագծի  անկման  դրական  և  բացասական  անոմալիա  ունեցող  հատվածների  առանձնացման  միջոցով  որոշվել  է  նորագույն  տեկտոնական  շարժումների  բնույթն  ու  աստիճանը։
   Վերջինս  հնարավորություն  է  տվել  կանխատեսելու  գետային ցանցի հետագա փոփոխությունները։
