ՀՌՈՄԱԿԱՆ ՀԱՐԱREՔԻ ՀԵՏԱՈՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ: ԴԻՈԿԼԵՏԻԱՆՈՍ 3-րդ դարի վերջին և 4-րդ դարասկզբին Հռոմեական կայսրության կենտրոնական կառավարությունում Դիոկղետիանոսից տեղի ունեցած փոփոխությունները նրա գոյության առաջին երեք դարերը տևող երկար գործընթացի տրամաբանական ավարտն էին, որն ի վերջո հանգեցրեց արմատական ​​փոփոխությունների: 3-րդ դարի ուղիղ կեսերին (235-284) ընդգրկող շրջանում ճգնաժամային իրավիճակը հրամայական դարձրեց կայսրությունում վերափոխումների իրականացումը:   Այս պայմաններում պետք է հայտնվեին բարեփոխիչ կայսրը, որը ստիպված էր փոխարինել Դարեր շարունակ սպառված Պրինցիպատին Գերիշխանության նոր համակարգով: Երեք դարերի ընթացքում Օգոստոսի հիմնադրած Տիրապետության քաղաքական համակարգը, որը կենտրոնացրեց ինչպես նոր միապետական, այնպես էլ հին հանրապետական ​​կառավարությունները, մոտենում էր բացարձակ միապետության հաղթանակին.   Երրորդ դարի վերջին հանրապետական ​​անունները նույնիսկ վերածվեցին զուտ անունների, որոնց լեգեոնի վրա հույս դնող կայսրերը վաղուց դադարել էին ուշադրություն դարձնել:   Գալիենոս կայսրն արդեն արգելել էր Սենատին հատել նույնիսկ պղնձե մետաղադրամներ, և Ավրելիանը հրամայեց նրան կանչել «Կայսր Դոմինուս և Դեուս», իսկ ոսկե գլխարկով ՝ պահանջելով հնազանդվել իր հպատակներին 3:  Սա հավանական նախատիպ էր ապագա Դոմինատի համար: Դիոկղետիանոսի գահակալությունը 284 թվականին Այն անմիջապես բացահայտեց կայսերական իշխանության քաղաքական էվոլյուցիան:   Երկարատև թուլացած Սրբազանը ոչնչացավ նրա թագավորության առաջին իսկ տարիներին:   Բացարձակ միապետությունը դառնում է իրականություն պաշտոնական մակարդակում:   Նա այլևս իշխան կամ հանրապետական ​​մագիստրատ չէ, նա այժմ ոչ թե առաջինն է հավասարների շարքում, այլ «աստվածային ողորմածությամբ» տիրակալ, «քաղաքացիներ» են դառնում «հպատակներ» 4: Դիոկղետիանոսը նման չէ իր նախորդներին, ինչպես դա տեսնում էին նրա ժամանակակիցները:  Օրինակ, Եվտրոպիուսից վկայություններ կան, որ «Դիոկղետիանոսը հրամայեց նրան խոնարհվել նրա առաջ», մինչդեռ նրա առաջ բոլոր կայսրերին պարզապես ողջունում էին: մասին »5:  Նման վկայություն կա նաև Ավրելիուս Վիկտոր 6-ում:  Վերջինս հատկապես շեշտում է միապետի աստվածացման իրողությունը, որը նոր համակարգի էությունն էր:   Այժմ դա ոչ միայն մեկ միապետի ցանկությունն է, ինչպես Caligula ոմ Dometianus- ի ժամանակ, այլ Դոմինատի հիմնաքարը: Դիոկղետիանոսի գործունեությունը չպետք է դիտվի որպես քմահաճույք կամ փառահեղ առաջնորդի հավակնությունների որոնում:   Հռոմեական հսկայական կայսրության վերականգնումը, բարբարոսական հարձակումների դեմ պայքարը, հասարակության ցածր խավերը (սյունակներ և 2 Նույն տեղում, էջ 41): Հաճախակի ապստամբությունները կարող էին ճնշվել միայն կոշտ և անկախ պետական ​​իշխանության կողմից, որն ունակ է միավորել կայսերական իշխող դասի բոլոր ուժերը և ուղղորդել նրանց հաղթահարել ճգնաժամի ամենադժվար ժամանակները: Շատ ուշագրավ է, որ մենք ստացել ենք Դիոկղետիանոսի տիտղոսը, որը հայտնաբերվել է հռոմեական Օգոստոս Վենդելիկով քաղաքի տարածքում:   Դա 290-ի մի արձանագրություն է, որում Դիոկղետիանոսը ներկայացվում է որպես Իշխան, Լորդ, Խաղաղարար, Անպարտելի Օգոստոս, Մեծ հովվապետ, գերմանացիներից ամենամեծը և այլն: Ինչպես պետության ղեկավարի աստվածացումը, այնպես էլ թագավորական նոր ծեսերը, որոնք շատ նման էին Պարսկաստանի Սասանյան արքունիքին 2, ուղղված էին կայսեր համար նոր իրավական կարգավիճակի ստեղծմանը, որը պետք է որոշեր «իր հպատակների վերաբերմունքը այլ կառավարման մարմիններ ընդհանրապես »3. Իր ստեղծումը վերապահելով աստվածային ծագմանը: Ինչ վերաբերում է Դիոկղետիանոսի օրոք ընդունված պարսկական ավանդույթներին, դա պատահական չէր:   Խնդիրն այն է, որ Սասանյան պետության գաղափարական հիմքը զրադաշտական ​​դավանանքն էր, որը հնարավորինս փոխակերպվեց հօգուտ despotism- ի:  Կրակի պաշտամունքը առաջնային նշանակություն ուներ:   Ըստ այդմ, ձեւավորվեց Սասանյան կայսեր պաշտամունքը 4:  Այս վերջին հանգամանքը պետք է կիրառեր Դիոկղետիանոսը: Արևելյան ազդեցությունը Հռոմի վրա սկսվեց հելլենիստական ​​Արևելքի հետ նրա առաջին իսկ շփումներից:   Այստեղից էլ Հռոմեական իշխանության աստիճանական վերափոխումը աստվածապետական ​​միապետության, որտեղ կայսրը դարձավ կապող օղակ Աստծո և աշխարհի միջև, իսկ պետությունը դարձավ երկնային օրենքների երկրային արտացոլումը:   Անպարտելիության պաշտամունքը, որը Ավրելիանոսը դարձրեց կառավարական կրոն արդեն երրորդ դարի կեսերին, սերտորեն կապված էր կայսրության այս նոր կրոնական հայեցակարգի հետ: Երկրի վրա կայսրը նույնն է, ինչ երկնքում մարդն է: Միապետը բաժանված է սովորական մահկանացուներից, նա «սուրբ» է, հետեւաբար, նրա շուրջ ամեն ինչ սրբազան է 5: Փաստորեն, օգտագործելով Արևելքի, հատկապես Պարսկաստանի փորձը, Դիոկղետիանոսը կարողացավ կայսերական սրբադասման պրակտիկա մտցնել Հռոմեական կայսերական իրականության մեջ, ինչը հանգեցրեց կայսրության քաղաքացիների մեկուսացմանը, նրանց զրկեց քաղաքական կյանքին ցանկացած տեսակի մասնակցությունից: ,   Հռոմեական քաղաքացիների շրջանում քաղաքացիական տրամադրությունների վերացումը նշանակում էր հին քաղաքակրթության աստիճանական անկում 7: Կայսրությունում բացարձակ միապետության հաստատումը Դիոկղետիանոսի համար իր նախափոխություններն իրականացնելու անհրաժեշտ նախապայման էր:  Միայն այդ դեպքում կայսրը կարող էր հանդես գալ որպես անձ օրենքից վեր, նույնիսկ որպես օրենքի մարմնացում ՝ հնարավորություն ունենալով անձամբ լուծել Հռոմեական կայսրության առջև ծառացած դժվարությունները:   Բացարձակ միապետության հաստատումը նախահռոմեական քաղաքակրթության զարգացման ոլորտում կայսերական իշխանության համախմբման վերջին փուլն էր: Բացարձակության հաղթանակի համար Դիոկղետիանոսը նախ պետք է վերափոխեր պետական ​​համակարգը:  Հենց այդ նպատակի համար նախ ստեղծվեցին լուծի ինստիտուտները, ապա `տետրարխիան:   Բարեփոխումներն իրականացվել են օրենսդրական, ֆինանսական, վարչական համակարգերում, ռազմական ոլորտում, որոնց մասին բազմիցս գրվել է, ուստի անհրաժեշտ չենք համարում դրանք ներկայացնել այս աշխատանքում: Դիոկղետիանոսի կրոնական քաղաքականությունը շատ կարևոր է:  Այն խիստ պահպանողական և հակաքրիստոնեական էր:  Այդ պատճառով վերականգնվեց քրիստոնյաների նկատմամբ դաժան հետապնդումը:   Այնուամենայնիվ, քրիստոնեությունը հետագայում պետք է դառնար գերիշխող բաղադրիչներից մեկը, որին մենք կանդրադառնանք հետագա աշխատանքներում: 2 Grant M., The Climax of Rome.  Հին աշխարհի վերջնական նվաճումները, Վայդենֆելդ, 1993, էջ. 7. Նինա Հայրապետյան ՀՌՈՄԱՅԻՆ ՎԵՐԱIVՆՈՒՆԴԻ ՀԵՏԱՈՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ: Դիոկղետիանոս հիմնաբառեր. Դիոկղետիանոս, իշխանության ճգնաժամ, գերակշռել, Բացարձակ միապետության հաստատում, կայսեր սրբացում , ։

Հոդվածում ներկայացվում է երրորդ դարի վերջին Պրինցիպատի ճգնաժամի հետևանքով Հռոմեական կայսրությունում  Դոմինատի  նոր  համակարգը  հաստատելու  գաղափարական  հիմքերը։
   Հատկապես  ուշադրություն  է  հրավիրվել  կայսեր  անձի  սրբազնացման  իրողության  վրա։
   Անդրադարձ  է  կատարված  պարսկական  իրականությանը,  որտեղից  էլ  adoratio  երևույթը  ներթափանցեց  հռոմեական  իրականություն։
   Բացարձակ  միապետության  հաստատումը փորձել ենք ներկայացնել Դիոկլետիանոսի իշխանության ամրապնդման ֆոնին։
