ԻՆՉՈ՞Ւ ԿՆՔԵԼ ՖԱԿՏՈՐԻՆԳԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ, ԵԹԵ ԿԱՐԵԼԻ Է ԿՆՔԵԼ ՑԵՍԻԱՅԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԴրամական  պահանջի  զիջման  դիմաց  ֆինանսավորման  (այսուհետ  նաև՝  ֆակտորինգի)  պայմանագրի  իրավական  կարգավորումը  Հայաստանի  Հանրապետության  իրավական  համակարգում  առաջին  անգամ  նախատեսվել  է  1998  թ.  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքով1  (այսուհետ՝  նաև  Քաղ.  օր.)։
 Չնայած նրան, որ արդեն տասնյոթ տարի է՝ ֆակտորինգի ինստիտուտը առկա է ՀՀ իրավական համակարգում,  ֆակտորինգի  հայաստանյան  շուկան  դեռևս  գտնվում  է  զարգացման  սկզբնական  փուլում,մինչդեռ առաջավոր երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ֆակտորինգի ինստիտուտը և դրա զարգացածշուկան մեծ տնտեսական ներուժ ունեն։
 ՀՀ  շուկայում  ֆակտորինգի  ինստիտուտի  ամբողջ  ծավալով  ներդրման  համար  անհրաժեշտ  էստեղծել համապատասխան իրավական և գործնական նախադրյալներ, ինչի նպատակով անհրաժեշտէ  ուսումնասիրել  ֆակտորինգի  ինստիտուտը  և  վերհանել  դրա  առանձնահատկությունները։
   Սույն  գիտական հոդվածում ընթացքում համեմատական մեթոդի կիրառմամբ փորձ է կատարվել՝ ուսումնասիրել ֆակտորինգի պայմանագիրը՝ այն համեմատելով ցեսիայի գործարքի հետ։
 Այսպես, Քաղ. օր. 892-րդ հոդվածի համաձայն՝ «Դրամական պահանջի զիջման դիմաց ֆինանսավորման պայմանագրով մի կողմը (ֆինանսական գործակալը` ֆակտորը) մյուս կողմին (հաճախորդին)հանձնում կամ պարտավորվում է հանձնել դրամական միջոցներ` ի հաշիվ հաճախորդի (վարկատուի)`երրորդ անձից (պարտապանից) ունեցած դրամական պահանջի, որը բխում է հաճախորդի կողմից` երրորդ  անձին  ապրանքներ  տրամադրելուց,  նրա  համար  աշխատանքներ  կատարելուց  կամ  ծառայություններ մատուցելուց,  իսկ հաճախորդը ֆինանսական գործակալին զիջում է  կամ պարտավորվում էզիջել այդ դրամական պահանջը»։
 Քաղ. օր. 25-րդ գլխի 1-ին պարագրաֆը նախատեսում է պարտատիրոջ իրավունքներն այլ անձիանցնելու (այսուհետ՝ ցեսիա) իրավական կարգավորումը։
  Մասնավորապես՝ Քաղ. օր. 397-րդ հոդվածիհամաձայն.  «Պարտատիրոջը  պարտավորության  հիման  վրա  պատկանող  իրավունքը  (պահանջը)  կարող է նրա կողմից այլ անձի փոխանցվել գործարքով (պահանջի զիջում) կամ անցնել այլ անձի՝ օրենքիհիման վրա»։
 Ստացվում է, որ Քաղ.  օր.  տարբեր գլուխներում ամրագրված նորմեր կարգավորում են, կարծեք,նույնանման իրավահարաբերություններ։
  Ե՛վ ֆակտորինգի պայմանագրի, և՛ ցեսիայի գործարքի հիմքըպահանջի զիջումն է մեկ սուբյեկտից մյուսին։
  Ֆակտորինգի պայմանագրով հաճախորդը երրորդ անձիհանդեպ  ունեցած  դրամական  պահանջի  իրավունքը,  որը  հիմնվում  է  ապրանքներ  տրամադրելու,աշխատանքներ կատարելու կամ ծառայություններ մատուցելու պարտավորության վրա, փոխանցում էֆինանսական  գործակալին՝  նրանից  դրամական  միջոցներ  ստանալու  նպատակով,  իսկ  ցեսիայի  պայմանագրով՝ պարտատերը պարտավորության վրա հիմնված իր պահանջի իրավունքը զիջում (փոխանցում) է այլ անձի, և դա կարող է պայմանավորված չլինել հանդիպական կատարմամբ։
 Քաղ. օր. 892-րդ և 893-րդ հոդվածների վերլուծությունից հետևում է, որ ֆակտորինգի պայմանագիրը գործարարական հարաբերություններում կիրառվող պայմանագրի տեսակ է։
 Քաղ. օր. 397-րդ հոդվածը իմպերատիվ պահանջ չի ներկայացնում ցեսիայի հատուցելի կամ անհատույց բնույթի վերաբերյալ, հետևաբար՝ ցեսիայի գործարքը կարող է լինել ինչպես անհատույց, այնպես էլ հատուցելի։
  Սույն աշխատանքում ցեսիայի գործարքին անդրադառնալիս կենթադրվի միայն ցեսիայի վճարովի գործարքը։
  Ընդ որում, չնայած Քաղ. օր. 25-րդ գլխի տառացի վերլուծությունից չի հետևում,  սակայն  պրակտիկայում  գործարարական  գործունեության  սուբյեկտների  միջև  կնքվում  է  հատուցելի ցեսիա։
  ՌԴ դատական պրակտիկան, օրինակ, ունի միտում առևտրային կազմակերպությունների  միջև  կնքել  ցեսիայի  հատուցելի  գործարք,  այլապես  այն  համարվում  է  նվիրատվության  պայմանագիր2։
  Գտնում ենք, որ նման մոտեցումը ընդունելի է նաև ՀՀ պրակտիկայի համար։
  Քաղ. օր. 598-րդ1 ՀՀՊՏ 1998/17 (50), 10.08.98։
 2 Տե՛ս Постановление Президиума ВАС РФ от 15 июня 1999г. N 1134/99. www.consultant.ru 10.05.2015 թ. դրությամբ։
 հոդվածի  համաձայն՝  առևտրային  կազմակերպությունների  միջև  հարաբերություններում  նվիրատվությունն արգելվում է։
 Այս պարագայում իրավացիորեն հարց է առաջանում, թե ինչ դրդապատճառներից ելնելով քաղաքացիական շրջանառության սուբյեկտները պետք է ֆակտորինգի պայմանագիրը գերադասեն  ցեսիայից։
  Ի՞նչ առավելություն ունի ֆակտորինգի պայմանագիրը ցեսիայի նկատմամբ, որ քաղաքացիաիրավական  շրջանառության  սուբյեկտները  իրենց  հարաբերությունների  մեջ  ներգրավեն  ֆինանսականգործակալին։
 Ֆակտորինգի  պայմանագրի  և  ցեսիայի  համեմատական  վերլուծությունից  կարելի  է  հանգել  հետևության, որ դրանք հարաբերակցվում են՝ որպես ընդհանուր և հատուկ ինստիտուտներ։
  Երկու դեպքում էլ տեղի է ունենում դրամական պահանջի փոխանցում մի սուբյեկտից մյուսին։
  Ի տարբերությունցեսիայի, որի դեպքում փոխանցման ենթակա է ցանկացած պարտավորությունից առաջացած պահանջի իրավունքը (հաշվի առնելով Քաղ. օր.-ով նախատեսված բացառությունները), ֆակտորինգի պայմանագրով  փոխանցման  ենթակա  է  միայն  ապրանքներ  տրամադրելուց,  աշխատանքներ  կատարելուցկամ ծառայություններ մատուցելուց բխող դրամական պահանջի իրավունքը։
 Այսպես,  ցեսիայի  վերաբերյալ  իրավանորմերով  կարգավորվում  են  ավելի  լայն  հարաբերություններ՝  պահանջի  իրավունքի  զիջման  բոլոր  հարաբերությունները,  որոնք  բխում  են  (բացի  ֆակտորինգիպայմանագրի  համար  օրենքով  սահմանված  դեպքերից)  ցանկացած  պարտավորական  հարաբերությունից։
  Ցեդենտը ցեսիոնարին կարող է զիջել ինչպես մեկ, այնպես էլ մի քանի պահանջներ։
  Պարտավորության առարկայի բաժանելիության դեպքում հնարավոր է նաև մասնակի ցեսիա՝ ցեդենտը զիջումէ պահանջի մի մասը, իսկ մյուս մասը մնում է իր մոտ կամ զիջում է մի քանի ցեսիոնարների1։
 Ֆակտորինգի  պայմանագրով  վարկավորման  դիմաց  կարող  է  փոխանցվել  միայն  ապրանքներտրամադրելուց,  աշխատանքներ  կատարելուց  կամ  ծառայություններ  մատուցելուց  բխող  պահանջիիրավունքը (Քաղ. օր. 892-րդ հոդված)։
 Քաղ.  օր.  894-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն՝  «Տրամադրված  ֆինանսավորման  համար  զիջման առարկա կարող է լինել ինչպես այն դրամական պահանջը, որի վճարման ժամկետը վրա է հասել(ներկա պահանջ), այնպես էլ դրամական միջոցներ ստանալու` ապագայում ծագելիք իրավունքը (ապագա պահանջ)։
 Զիջման առարկա դրամական պահանջը ֆինանսական գործակալի հետ հաճախորդի կնքած պայմանագրում  պետք  է  որոշվի  այնպես,  որ  հնարավորություն  ընձեռվի  նույնացնել  գոյություն  ունեցածպահանջը պայմանագիրը կնքելու, իսկ ապագա պահանջը` ոչ ուշ, քան այն ծագելու պահին»։
 Ինչպես երևում է Քաղ. օր. 894-րդ հոդվածի վերլուծությունից, ֆակտորինգի պայմանագրի շրջանակներում հնարավոր է ապագա պահանջի փոխանցումը։
  Այս հատկանիշով ցեսիայի գործարքը տարբերվում  է  ֆակտորինգի  պայմանագրից,  քանի  որ  Քաղ.  օր.  25-րդ  գլխի  վերլուծությունից  հետևում  է,որ ցեսիայի գործարքով կարող է փոխանցվել միայն առկա, արդեն իսկ ծագած պահանջի իրավունքը։
 Ֆակտորինգի  պայմանագիրը  վարկավորման  առանձնահատուկ  եղանակ  է,  որտեղ  հաճախորդիպահանջի  իրավունքի  զիջումը  հանդես  է  գալիս՝  որպես  ֆինանսական  գործակալի  կողմից  տրամադրվող  ֆինանսավորման  ապահովման  միջոց։
   Սակայն  ֆակտորինգի  կառուցակարգը  չի  հանգումդրամական պահանջից բխող պահանջի իրավունքի փոխանցման ցանկացած դեպքի, այլ ենթադրում էֆինանսական գործակալի կողմից հաճախորդի գործունեության ֆինանսավորման հետ կապված որոշակի  ծառայությունների  մատուցման  և  երրորդ  անձանց  հանդեպ  հաճախորդի  պահանջի  իրավունքիձեռքբերում2։
   Ֆակտորինգը  միջոցառումների  համալիր  է,  որն  ուղղված  է  կազմակերպության  արագաճին։
   Այն  թույլ  է  տալիս  կարճ  ժամանակում  ապահովել  վաճառքի  ծավալների  ավելացում  մի  քանիանգամ  և  հնարավորություն  է  տալիս  կազմակերպությանը՝  զարգանալ  առավել  արագ,  քան  վարկավորման  ժամանակ։
   Բանկի  կողմից  իրականացվող  ֆակտորինգային  ծառայության  հիմնական  նպատակն  է՝  ապահովել  կազմակերպության  զբաղվածությունը  իր  հիմնական  գործառույթով`  վաճառքով,ծառայությունների մատուցմամբ, առանց ֆինանսական խնդիրների անընդհատ լուծում փնտրելու։
 Այս տեսանկյունից՝ ֆակտորինգի պայմանագիրը, կարծեք, ավելի շահավետ է գործարարությամբզբաղվող  սուբյեկտների  համար.  գործարարն  իր  պահանջի  իրավունքը  զիջում  է  ֆակտորին,  որը  փոխանցված և պահանջելու ենթակա գումարը տրամադրում է գործարարին, զբաղվում է դեբիտորականպարտավորությունների  կառավարմամբ,  իսկ  գործարարը  զբաղվում  է  իր  հիմնական  գործունեությամբ։
   Սակայն  ավելի  ուշադիր  դիտարկելիս  պարզ  է  դառնում,  որ  ֆակտորինգի  պայմանագիրը  ևցեսիայի գործարքը զուգահեռ հարթություններ են նաև այս պարագայում։
  Այդ երկու ինստիտուտներիտարբերությունն այն է, թե որ սուբյեկտի գույքային զանգվածում են գտնվում փոխանցված դեբիտորական պարտավորությունները պայմանագիրը (գործարքը) կնքելուց հետո։
  Եթե ցեսիայի գործարքի ժա1  Տե՛ս  “Очерки  по  торговому  праву”  Сборник  научных  трудов  под  редакцией  кандидата  юридических  наук  Е.А.  Крашенникова. Выпуск 6, Ярославль, 1999, էջ 14.2 Տե՛ս Габов А., Некоторые проблемные вопросы уступки права // Хозяйство и право, №4, 1999 էջ 53-60.մանակ ցեդենտի դեբիտորական պարտավորություններն անցնում են ցեսիոնարին և մտնում նրա գույքային  զանգվածի  մեջ,  դառնում  ցեսիոնարի  սեփականությունը,  ապա  ֆակտորինգի  պայմանագրիդեպքում  այդ  դեբիտորական  պարտավորությունները  շարունակում  են  մնալ  հաճախորդի  պարտավորությունները։
   Ֆինանսական  գործակալն  ուղղակի  իրականացնում  է  այդ  դեբիտորական  պարտավորությունների  կառավարման  գործառույթ՝  իր  առավել  բանիմացության,  փորձառության  և  համապատասխան  կադրերի  առկայության  շնորհիվ։
   Դեբիտորական  պարտքերի  վերաբերյալ  հոգսերը  ֆակտորին  փոխանցելը  գործունեության  օպտիմալացման  լավ  տարբերակ  է  փոքր  կազմակերպության  համար1։
  Քաղ. օր. կարգավորմամբ, սակայն, հնարավոր են դեպքեր, երբ հաճախորդն իր դեբիտորականպարտավորությունների  կառավարման  գործառույթը  չի  փոխանցում  ֆակտորին։
   Այսպես,  Քաղ.  օր.892-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն՝  «Դրամական  պահանջի  զիջման  դիմաց  ֆինանսավորմանպայմանագրով  ֆինանսական  գործակալի  պարտավորությունները  կարող  են  ներառել  հաճախորդիհամար  հաշվապահական  հաշվառում  վարելը,  ինչպես  նաև  հաճախորդին`  զիջման  առարկա  համարվող դրամական պահանջների հետ կապված այլ ֆինանսական ծառայություններ մատուցելը»։
 Վերոնշյալ հոդվածի շարադրանքում «կարող են ներառել» արտահայտությունը վկայում է, որ հաճախորդի  դեբիտորական  պարտավորությունների  կառավարման  գործառույթը  ֆակտորին  փոխանցելը  ֆակտորինգի  պայմանագրի  էական  պայման  չէ։
   Առանց  դեբիտորական  պարտավորություններըֆակտորի  կողմից  կառավարման  տարրի  ֆակտորինգի  պայմանագիրն,  ըստ  էության,  ավելի  է  նմանվում  ցեսիայի  գործարքին։
   Քաղ.  օր.  892-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  և  ֆակտորինգի  ինստիտուտի  էության համալիր վերլուծության արդյունքում գտնում ենք, որ անհրաժեշտ է՝ հաճախորդի դեբիտորականպարտավորությունների  կառավարման  գործառույթը  ֆակտորին  տրամադրվի  իմպերատիվ  կարգով։
 Այստեղ  խոսքը  ոչ  թե  հաճախորդի  բոլոր  դեբիտորական  պարտավորությունների,  այլ  միայն  ֆակտորինգի պայմանագրով ֆակտորին զիջված պարտավորությանը վերաբերող դեբիտորական պարտավորությունների մասին է։
  Այս առաջարկը հիմնվում է ֆակտորինգի զարգացած շուկա ունեցող երկրներիփորձի վրա։
  Արտասահմանում ֆակտորինգի ֆունկցիաները ավելի լայն են ընկալվում, և ֆինանսավորումը դրա միակ ֆունկցիան չէ։
  Ավելին, պահանջի գնումը կարող է իրականացվել ոչ այնքան ֆինանսավորման  նպատակով,  որքան  վաճառողին  գնորդի  կողմից  վճարումից  խուսափելուց  պաշտպանելունպատակով2։
 Հաճախորդից  դեբիտորական  պարտքերը  ձեռք  բերող  ֆինանսական  գործակալն  ինքը  պետք  էհետաքրքրված լինի նման պարտավորությունների ստանձնմամբ, ինչը նրան հնարավորություն է ընձեռում  հսկողություն  իրականացնել  հաճախորդի  գործունեության  նկատմամբ  (դեբիտորական  պարտավորության  մասով)  և  հետևել  նրա  պարտապանների  վճարունակության  նկատմամբ3։
   Այս  առանձնահատկությունը  ֆակտորինգի  պայմանագրի  և  ցեսիայի  միջև,  թերևս,  ամենակարևոր  տարբերություններից մեկն է։
  Եթե ֆակտորինգի պայմանագրով չի նախատեսվում ֆինանսական գործակալի կողմիցհաճախորդի համար հաշվապահական հաշվառում և այլ ֆինանսական ծառայություններ մատուցելուպարտականություն, ապա ֆակտորինգի պայմանագիրը նույնանում է հատուցելի ցեսիայի հետ։
 Բացի  վերոնշյալից՝  հաճախորդին  հաշվապահական  և  այլ  ֆինանսական  ծառայություններ  մատուցելու՝ ֆակտորի պարտականության իմպերատիվ կարգ նախատեսելով Քաղ. օր.-ով տրված՝ ֆակտորինգի պայմանագրի բովանդակությունն ավելի կմոտենա միջազգային ֆակտորինգի պայմանագրիհասկացությանն ու բովանդակությանը և ներպետական շուկայի զարգացման նոր ուղիներ ու հնարավորություններ կառաջանան, մինչդեռ ներկայումս Քաղ. օր.-ում ամրագրված ֆակտորինգի պայմանագրի հասկացությունն ամբողջությամբ չի արտացոլում իրավահարաբերության բովանդակությունը։
 Փաստորեն, ֆակտորինգի իրավահարաբերության անբաժանելի մաս է ֆինանսական գործակալիկողմից  բացի  դրամական  միջոցների  տրամադրումից`  նաև  ֆինանսական  այլ  ծառայությունների  մատուցումը  հաճախորդին,  այն  է՝  պարտքերի  կառավարում,  անհուսալի  պարտքերի  առանձնացում  ուկառավարում և այլն։
  Սա առավելապես ապահովում է շուկայի կայունությունը, քանի որ հաճախորդնստիպված չի լինում պարտքերի կառավարման համար առանձին միջոցներ ծախսել, այլ ֆինանսականգործակալի  կողմից  այդ  գործունեության  իրականացման  շնորհիվ  հստակ  պատկերացում  է  ունենումիր  պարտապանների  ու  պահանջների  կարգավիճակի  մասին,  իմանում  է՝  որ  պարտքերն  են  ժամկետանց, որոնց պահանջի համար դիմելու դեպքում կունենա խնդիրներ և այլն։
  Ֆինանսական գործակալի  համար  այս  գործունեության  իրականացումը  ևս  կարևոր  է,  քանի  որ  այդ  դեպքում  նա  պատկերացում  է  ունենում  իր  կողմից  ձեռք  բերվելիք  պարտքերի  վերաբերյալ  և  նվազում է  անհիմն  կամ  անհու1  Տե՛ս  Солнцев  М.,  Факторинг  становится  хорошей  альтернативой  кредитам  для  малого  и  среднего  бизнеса”,  “Ведомости”19.11.2013, www.factorings.ru, մատչելի էր՝ 05.05.2015։
 2  Տե՛ս  Фомкин  К․,  Можно  ли  российский  рынок  факторинга  назвать  отсталым?,  “Компания”,  26.11.2013,  www.factorings.ruմատչելի էր՝ 05.05.2015։
 3 Տե՛ս Брагинский М.И., Витрянский В.В., Договорное право, Книга пятая, том 1, Договоры о займе, банковском кредите ифакторинге. Договоры, направленные на создание коллективных образований М., 2011, էջ 262։
 սալի  պահանջների  ձեռքբերման  ռիսկը։
   Փաստորեն,  ֆինանսական  գործակալը  հնարավորություն  էունենում առավել խորը և հստակ գնահատել իր ռիսկերը։
 Ցեսիայի  գործարքի  և  ֆակտորինգի  պայմանագրի  հիմնական  տարբերությունը  դրանց  սուբյեկտային կազմն է։
  Ցեսիայի սուբյեկտների նկատմամբ օրենսդրի կողմից որևէ պահանջ ներկայացված չէ,ինչը նշանակում է, որ ցեսիայի գործարք կարող է կնքել քաղաքացիական շրջանառության ցանկացածլրիվ գործունակ սուբյեկտ։
  Ինչպես նշվեց, ֆակտորինգի պայմանագիրը գործարարական հարաբերություններում  կիրառվող  պայմանագրի  տեսակ  է,  ինչը  ենթադրում  է  ֆակտորինգի  պայմանագրի  հատուկ սուբյեկտային կազմ։
 Ֆակտորինգի  պայմանագրի  վերաբերյալ  նորմերով՝  ֆինանսական  գործակալի  նկատմամբ  սահմանված առանձնահատուկ պահանջով կարգավորվում են միայն որոշակի շրջանակի հարաբերություններ, որտեղ որպես ցեսիոնար՝ հանդես են գալիս բանկերը կամ այլ վարկային կազմակերպությունները,ինչպես  նաև  նման  տեսակի  գործունեության  իրականացման  թույլտվություն  (լիցենզիա)  ունեցող  այլառևտրային կազմակերպություններ1։
 Քաղ.  օր.  893-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  որպես  ֆինանսական  գործակալ`  դրամական  պահանջիզիջման  դիմաց  ֆինանսավորման  պայմանագրեր  կարող  են  կնքել  բանկերը և այլ  վարկային  կազմակերպությունները,  ինչպես  նաև նման  տեսակի գործունեության իրականացման  թույլտվություն  ունեցող  այլ  առևտրային  կազմակերպությունները։
   Քաղ.  օր.  893-րդ  հոդվածի  տառացի  մեկնաբանությունից հետևում է, որ բացի բանկերից ու այլ վարկային կազմակերպություններից՝ որպես ֆակտոր կարողէ  հանդես  գալ  ցանկացած  առևտրային  կազմակերպություն,  որն  ունի  ֆակտորինգային  գործունեություն իրականացնելու լիցենզիա, մինչդեռ «Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքի2 43-րդ հոդվածով, որտեղ սահմանված են լիցենզավորման ենթակա գործունեության տեսակները, ֆակտորինգային գործունեությունը՝  որպես  լիցենզավորման  ենթակա  գործունեության  առանձին  տեսակ  առկա  չէ։
   «Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքի 43-րդ հոդվածի 6-րդ կետով որպես բանկային և ֆինանսավարկային գործունեության տեսակ՝ նախատեսված է վարկային կազմակերպության գործունեության լիցենզավորումը։
   «Վարկային  կազմակերպությունների  մասին»  ՀՀ  օրենքի3  3-րդ  հոդվածի  6-րդ  մասում  նշված  է․«Սույն  օրենքի  և վարկային կազմակերպությունների գործունեությունը  կարգավորող  ՀայաստանիՀանրապետության  այլ  օրենքների  ու  նորմատիվ  իրավական  ակտերի  իմաստով  վարկային կազմակերպությունների  տիպեր  (խմբեր)  են  համարվում՝  դ)  դրամական  պահանջի  զիջման  դիմացֆինանսավորում  (ֆակտորինգ)  իրականացնող  ֆակտորինգային  կազմակերպությունները,  որոնցհիմնական  գործունեությունը  դրամական  պահանջի  զիջման  դիմաց  ֆինանսավորման  (ֆակտորինգ)գործարքների  կնքումն  է՝  Հայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  օրենսգրքի  48-րդ  գլխովսահմանված կարգով և պայմաններով»։
 Վերոնշյալ հոդվածից հետևում է, որ ֆակտորինգային կազմակերպությունները ևս հանդիսանումեն  վարկային  կազմակերպություններ։
   Այս  պարագայում  գործնականում  անհասկանալի  է  Քաղ.  օր.893-րդ հոդվածի «ինչպես նաև նման տեսակի գործունեության իրականացման թույլտվություն (լիցենզիա) ունեցող այլ առևտրային կազմակերպություններ» արտահայտությունը։
 Ֆինանսական  գործակալը  մի  շարք  պահանջներ  է  սահմանում,  որոնց՝  հաճախորդի  համապատասխանելու դեպքում միայն նրա հետ կնքվում է ֆակտորինգի պայմանագիր։
  Այդպիսի պահանջներ են, օրինակ՝ •  հաճախորդի/պարտապանի գործունեության փորձը ոլորտում,•  գործընկերոջ հետ համագործակցության փորձը, •  ֆինանսական տվյալները, բանկային հաշիվների շրջանառությունը, •  գործարքների հաճախականությունը, վարկային պատմությունը։
 Անհրաժեշտ  է  հաշվի  առնել,  ֆինանսական  գործակալի  կողմից  սահմանվող  միասնական  պահանջներ սահմանված չեն։
  Դա նշանակում է, որ հաճախորդի հետ ֆակտորինգի պայմանագիր կնքելիստարբեր  ֆինանսական  գործակալներ  կարող  են  սահմանել  տարբեր  պահանջներ։
   Օրինակ,  պրակտիկայում հնարավոր են դեպքեր, երբ ֆակտորինգի պայմանագրի կնքման համար բավարար լինի միայն1  Տե՛ս  Քաղ.  օր.  893-րդ  հոդված։
   Մեր  կարծիքով՝  այս  հոդվածը  խմբագրման  կարիք  ունի։
   «Իրավական  ակտերի  մասին»  ՀՀօրենքի  45-րդ  հոդվածի  10-րդ  կետի  2-րդ  պարբերության  համաձայն՝  այն  պայմանների  թվարկման  ժամանակ,  երբ  բոլորթվարկված  պայմաններից  բավական  է  միայն  մեկի  առկայությունը,  չի  կարող  կիրառվել  «և»  կամ  «ու»  շաղկապը։
   Քաղ.  օր.նշված հոդվածում, սակայն, կիրառված է «բանկերի և այլ վարկային կազմակերպությունների» արտահայտությունը, որի պարագայում բանկերի մասնակցության հետ միաժամանակ հոդվածի կիրառման պարտադիր պայման է դառնում նաև այլ վարկային  կազմակերպությունների  մասնակցությունը։
   Նման  իրավիճակի  շտկման  համար  անհրաժեշտ  է  խմբագրել  հոդվածը  ևշարադրել հետևյալ կերպ՝ «որպես ֆինանսական գործակալ՝ դրամական պահանջի զիջման դիմաց ֆինանսավորման պայմանագրեր  կարող  են  կնքել  բանկերը  կամ  այլ  վարկային  կազմակերպությունները,  ինչպես  նաև  նման  տեսակի  գործունեությանիրականացման թույլտվություն (լիցենզիա) ունեցող այլ առևտրային կազմակերպությունները»։
 2 ՀՀՊՏ 2001.08.08/26(158)։
 3 ՀՀՊՏ 2002.07.03/23(198)։
 ապրանքների  մատակարարման,  ծառայությունների  մատուցման  կամ  աշխատանքների  կատարմանվերաբերյալ  հաշիվ-ապրանքագիրը՝  որպես  հաճախորդի  մոտ  պահանջի  իրավունքի  առկայությանապացույց։
 Քաղ. օր. 403-րդ հոդվածի համաձայն՝ պարտատիրոջ պահանջի զիջումն այլ անձի թույլատրվումէ, եթե դա չի հակասում օրենքին, այլ իրավական ակտերին կամ պայմանագրին։
 Քաղ.  օր.  398-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  պարտատիրոջ  անձի  հետ  անխզելիորեն  կապված  իրավունքների`  ներառյալ  ալիմենտի և կյանքին  կամ  առողջությանը  պատճառված  վնասների  հատուցմանպահանջների անցնելն այլ անձի չի թույլատրվում։
 Ինչպես տեսնում ենք, ցեսիայի գործարքի դեպքում ևս օրենսդրորեն նախատեսված չեն գործարքի կնքման համար պարտադիր պայմաններ, որոնք պետք է հավաստվեն փաստաթղթային ձևով։
  Ցեսիայի գործարքի կնքման միակ խոչընդոտն այն է, որ օրենքով կարող է արգելված լինել համապատասխան  պահանջի  զիջումը։
   Իսկ  թե  ինչ  համագործակցության  փորձ  ունի  գործարարն  իր  գործընկերոջհետ, ինչպիսի փորձ ունի նա գործունեության համապատասխան ոլորտում և այլն, դա ցեսիոնարի հետաքրքրության առարկա չէ։
 Ըստ  էության,  ցեսիայի  գործարքի  դեպքում  ևս,  ինչպես  ֆակտորինգի  պայմանագրի  ժամանակ,կողմերն  են  որոշում,  թե  պահանջի  իրավունքը  զիջող  կողմը  ինչ  փաստաթղթեր  պետք  է  ներկայացնիմյուս կողմին՝ ի հավաստումն իր մոտ զիջման առարկա հանդիսացող պահանջի իրավունքի առկայության։
 Լ.Ա.  Նովոսյոլովան  ֆակտորինգի  պայմանագրի  առավելությունները  ուսումնասիրելիս  նշում  է՝պարտքը զիջող կողմի տնտեսական շահագրգռվածությունն այն է, որ նա անմիջապես ստանում է գումարը,  նվազում  է  դեբիտորական  պարտքերի  սպասարկման  ծախսերը  և  մասնակի  կամ  ամբողջությամբ  ազատվում  է  պարտապանի  անվճարունակության  ռիսկից։
   Ֆինանսավորող  կողմը  (ֆակտորը)ստանում  է  մատուցած  ծառայությունների  համար  վարձատրություն  և  մի  շարք  դեպքերում  լրացուցիչօգուտ  է  քաղում  պարտատիրոջը  վճարված  և  պարտապանից  ստացված  գումարների  տարբերությունից1։
 Չի կարելի ասել, որ նման դրական արդյունքներից կողմերը զուրկ են ցեսիայի կնքման ժամանակ։
 Ավելին,  այս  տեսանկյունից  ցեսիան  ունի  կարևոր  մի  առավելություն  ֆակտորինգի  պայմանագրինկատմամբ. ցեսիայիով փոխանցման ենթակա պահանջի իրավունքի առաջացման հիմք հանդիսացողպարտավորությունների  շրջանակը  սահմանափակ  չէ։
   Բացի  դրանից,  ցեսիայի  գործարքի  դեպքում,ըստ  կողմերի  համաձայնության,  ցեդենտը,  ըստ  էության,  վաճառում  է  իր  պահանջի  իրավունքը  ևմիանգամից ստանում է դրա ամբողջ գումարը, այն դեպքում, երբ ֆակտորինգի պայմանագիր կնքելիս,որպես կանոն, հաճախորդը չի ստանում փոխանցվող պահանջի գումարի հարյուր տոկոսը։
  ՀՀ բանկային  ոլորտի  պրակտիկայի  ուսումնասիրությունից  երևում  է,  որ  բանկերը  ֆակտորինգի  պայմանագրիկնքման ժամանակ հաճախորդին տրամադրում են պահանջի իրավունքի արժեքի 90℅-ը, իսկ մնացած10℅-ը տրամադրում են պարտապանի կողմից պարտավորության կատարումից հետո (10℅-ից բանկընախապես վերցնում է իրեն հասանելի վարձավճարը)։
 Դա պայմանավորված է նրանով, որ Քաղ. օր. 399-րդ հոդվածի համաձայն՝ սկզբնական պարտատիրոջ  իրավունքը  նոր  պարտատիրոջն  է  անցնում  իրավունքի  անցման  պահին  գոյություն  ունեցողծավալով և պայմաններով, Քաղ. օր. 894-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ տրամադրված ֆինանսավորման  համար  զիջման  առարկա  կարող  է  լինել  ինչպես  այն  դրամական  պահանջը,  որի  վճարմանժամկետը վրա է հասել (ներկա պահանջ), այնպես էլ դրամական միջոցներ ստանալու՝ ապագայում ծագելիք իրավունքը (ապագա պահանջ)։
 Ֆինանսական գործակալի կողմից հաճախորդին ներկայացվող պահանջների պատճառը, թերևս,ինքն իրեն ռիսկերից ապահովագրելն է։
  Քանի որ ֆակտորինգի շրջանակներում թույլատրվում է նաևապագա պահանջի զիջումը, և օրենսդրական ձևակերպումից անհասկանալի է ապագա պահանջ ասելով՝  օրենսդիրը  նկատի  է  ունեցել  արդեն  իսկ  կնքված  պայմանագրից  ծագելիք  պահանջի  իրավունքը,ուստի,  ֆինանսական  գործակալի  համար  ռիսկերի  հաշվարկման  համար  կարևոր  է  դառնում  հաճախորդի և նրա կոնտրագենտի միջև հարաբերությունների փորձը, որից ելնելով էլ նա կկարողանա գնահատել հաճախորդի կոնտրագենտից պահանջվող գումարը ստանալու հնարավորությունը։
 Հետագայում  առաջանալիք  դրամական  պահանջներ,  մեր  կարծիքով,  պետք  է  դիտարկել  նրանք,որոնք հիմնված են տարաժամկետ վճարմամբ պայմանագրերի վրա, չնայած գիտական գրականությանմեջ սրա վերաբերյալ միասնական կարծիք առկա չէ։
 Ամփոփելով  վերոգրյալը՝  նշենք,  որ  ֆակտորինգի  պայմանագիրը  կոմերցիալիզացված  ցեսիայիպայմանագիր  է։
   Ինչպես  նշում  են  ֆակտորինգի  ոլորտի  մասնագետները,  ցեսիան  ֆակտորինգիխորհրդային  ժամանակաշրջանի  տարբերակն  է։
   Արդի  արագ  զարգացման  պայմաններում,  թերևս,1  Տե՛ս  Дереш  С.,  Значение  факторинга  в  предпринимательской  деятелсности  //  Актуальные  проблемы  Российского  права.N1(10) 2009, էջ 215-221։
 ֆակտորինգն առավել հարմարավետ է գործարարների, հատկապես մանր և միջին ձեռնարկատերերիհամար,  քանի  որ  այն  ապահովում  է  դրամական  միջոցների  անընդհատ  հոսքը  կազմակերպություն  ևկազմակերպությանը  տալիս  է  գործունեության  անընդհատությունն  ապահովելու  հնարավորություն։
 Բացի այդ, ֆակտորինգի պայմանագիրը հնարավորություն է տալիս հաճախորդներին իրենց կոնտրագենտներին առաջարկել վճարման առավել ճկուն համակարգ՝ առանց վտանգելու հաճախորդի գործունեության  անընդհատությունը  կոնտրագենտի  կողմից  կետանցի  դեպքում։
   Այս  ամենի  հետ  միասին,հարկավոր  է  բարելավել  ֆակտորինգի  պայմանագրի  կարգավորման  առկա  օրենսդրական  բազանֆակտորինգի շուկայի անխափան և արագ զարգացումն ապահովելու նպատակով։
 Աղյուսակ 1․ Ֆակտորինգի պայմանագրի և ցեսիայի գործարքի ընդհանրությունները և տարբերություններըդրամականպահանջիփոխանցումպահանջիհիմքիսահմանափակվածությունապագապահանջիզիջմանհնարավորությունհատուկսուբյեկտայինկազմլրացուցիչծառայություններիմատուցմանհնարավորությունփաստաթղթայինծանրաբեռնվածությունֆակտորինգիպայմանագիրցեսիայիգործարքԱննա ԱվետիսյանԻՆՉՈ՞Ւ ԿՆՔԵԼ ՖԱԿՏՈՐԻՆԳԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ, ԵԹԵ ԿԱՐԵԼԻ Է ԿՆՔԵԼ ՑԵՍԻԱՅԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԲանալի բառեր՝ ֆակտորինգ, ցեսիա, ֆակտոր, ֆինանսավորում, պահանջ։

Հոդվածում  քննարկված  է  այն  հարցը,  թե  արդյոք  գործարարությամբ զբաղվող  սուբյեկտների  համար  առավել շահեկան է կնքել ֆակտորինգի պայմանագիր, թե ցեսիայի գործարք։
  Առաջադրված հարցին պատասխանելու  նպատակով իրականացվել է երկու ինստիտուտների համեմատական վերլուծություն, վերհանվել են յուրաքանչյուրի  դրական  ու  բացասական  կողմերը։
   Աշխատանքը  գրելիս  և  եզրակացությունների  հանգելիս  հաշվի  է  առնվել  նաև  ֆակտորինգի  պայմանագրի  կնքման  հայրենական  փորձը  և  ՌԴ  արբիտրաժային  դատարանների  փորձը  քննարկվող բնագավառում։
