Մծուրքը Մեծ Հայքի մայրաքաղաքներից է Տարոնի գավառում։
   Այն եղել է Հայոց Արշակունիների առաջին նստավայրը I դարի II կեսից մինչեւ Վաղարշ թագավորի նոր մայրաքաղաքը՝ Վաղարշապատը, II դ. վերջին։
   I դարում, երբ թե՛ ավերված լինելու պատճառով, թե՛ անվտանգության նկատառումներով Արտաշատը չէր կարող խաղալ նախկին դերը, պարթեւ Արշակունիները հայկական գահանիստ քաղաք պետք է ընտրեին հնարավորինս իրենց տերությանը մոտիկ՝ Հայքի հարավային սահմանին։
  Մծուրք (Մսուր) անունը աքքադերեն նշանակում է սահմանային, սահմանից անդին ([1], էջ 157), այսինքն՝ հարավցիների տեսանկյունից՝ միջագետքյան սահմանից դուրս՝ այն կողմ, տվյալ դեպքում` Հայաստանում։
   Հետագայում, երբ հայոց գահը դառնում է տեղական Արշակունիների ժառանգությունը, վերջիններս հայկական քաղաքական շահի թելադրմամբ մայրաքաղաքը վերադարձնում են Արարատյան դաշտ՝ Վաղարշապատ, Արտաշատ, Դվին, նորից Վաղարշապատ եւ այլն։
   Ցավոք, մայրաքաղաք Մծուրնը հանիրավի անտեսվել է տեղեկատվական բնույթի գրականության մեջ` համարվելով Սանատրուկի արքայանիստ քաղաք կամ նրա նստավայրերից մեկը (տե՛ս [2], հ. 7, էջ 638 (Մծուրն); հ. 10, էջ 176 (Սանատրուկ))։
   Յ. Մարկվարտն ու Հ. Մանանդյանը Արշակունիներին են վերագրել նրա հիմնադրումը, իսկ Պ. 195Անանյանն ու Գ. Աբգարյանը Մծուրնը համարել են մայրաքաղաք։
  Այնուամենայնիվ, պետք է ի մի բերել բոլոր դիտարկումները եւ նորովի կարեւորել Փավստոս Բուզանդի, Մովսես Խորենացու եւ Սեբեոսի տվյալները։
  Միայն Փավստոսը գիտի, որ Մծուրքը տարբեր է Մծբնից եւ, իբր, շինված է Սանատրուկ արքայի կողմից Եփրատի (Արածանի) եւ նրա ձախ վտակի (Մեղրագետ) գետախառնուրդում (Փավստոս Բուզանդ, գլ. ԺԴ)։
  Հավանաբար լքվել ու անբնակ է դարձել արդեն IV-V դդ. ընթացքում` 363 թ. Շապուհի ավերիչ արշավանքի հետեւանքով, ինչպես նկատել են Հ. Մանանդյանը եւ Պ. Անանյանը։
   Մովսես Խորենացին եւ Սեբեոսն այդ քաղաքը չգիտեն եւ նրա անունը շփոթում են Մծբնի հետ։
   Այն, ինչ հայտնի էր Մծուրքի մասին, Մ. Խորենացին վերագրել է Մծբնին։
   Այսինքն, ըստ Մ. Խորենացու, Մծուրքի փոխարեն առաջին մայրաքաղաքը Արշակունիների օրոք եղել է Մծբինը, Մծուրքի երկրաշարժը եղել է Մծբին քաղաքում, եւ նրա վերաշինողն էլ դարձել է Սանատրուկը (Մ. Խ., II, գլ. ԼԶ) եւ ոչ թե հիմնադիրը, ինչպես գրում է Փավստոսը։
   Չէ՞ որ քաղաքը վաղուց կար եւ մայրաքաղաք հռչակվեց առաջին Արշակունի թագավոր Տրդատի կողմից։
   Խորենացին ստիպված է երկու օտար Վաղարշակի քաղաք օրոք, հռչակել ապա Հայոց Եդեսիան՝ մայրաքաղաք. Աբգարի օրոք, նախ Մծբինը՝ որից հետո մայրաքաղաքը տեսնում ենք Հայաստանում՝ Սանատրուկի օրոք։
   Բայց առանց անունը տալու, որովհետեւ Խորենացին գրում է. «Յետ մահուանն Աբգարու բաժանի թագաւորութիւնն Հայոց յերկուս. Քանզի Անանուն որդի նորա կապեաց թագ` թագաւորել յԵդեսիա, եւ քեռորդի նորա Սանատրուկ ի Հայս» (Մովսես Խորենացի, II, ԼԴ)։
   Հետագա շարադրանքից է երեւում, որ մայրաքաղաքը մնում է նախկինը` Արմավիրը (Մովսես Խորենացի, II, ԼԹ), որին էլ հաջորդում է Երվանդաշատը, որից հետո խոսվում է Արտաշատի հիմնադրման մասին։
  Իրականում, եթե բազմազգ Եդեսիան, որպես Հայոց մայրաքաղաք եւ Աբգար արքայի նստավայր, ծրագրային էր Մ. Խորենացու համար, որովհետեւ առաջին քրիստոնյա արքա Աբգարը իշխում էր, ըստ նրա, Հայաստանում, հետեւաբար այնտեղ էր նաեւ մայրաքաղաքը, ապա Մծբինը, որպես Հայոց մայրաքաղաք, ծրագրային արժեք չունի եւ հատկապես շփոթելու արդյունք է։
  Հայագիտության մեջ արդեն ընդունված փաստ է, թե ինչպես է գրչության ընթացքում Մծուրնը շփոթվել Մծբնի հետ ([3], էջ147-153, ինչպես նաեւ ծան. 9, 52), իսկ Ն. Ակինյանի եւ այլ բանասերների կարծիքները տե՛ս ([4], էջ 194, ծան. 9, էջ 203-204, ծան. 52)։
   Եթե Մ. Խորենացին իմանար, որ Մծուրնը 196Վաղարշակի նստավայրն է, միեւնույն է, Աբգարին պիտի գտնեինք իր տեղում՝ Եդեսիայում, որից հետո Սանատրուկը գահը պիտի նորից վերադարձներ Մծուրն, ինչից ոչ մի հայեցակարգային փոփոխություն չէր լինի։
  Ավելին, պատմահայրը ստիպված չէր լինի հորինել երկու Մծբնապատում՝ հիմնվելով միայն անունների ստուգաբանման հայտնի ժողովրդական մեթոդի վրա։
   Առաջինն այն է, որ Վաղարշակ արքայի պատվիրակն ասորի է, դրա համար էլ կոչվում է Մար (=Տեր) Աբաս, որը վաղուց կործանված Նինվեի չեղած արխիվից գտնում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատվերով քաղդեերենից հունարենի թարգմանված մատյան, որից քաղում է հայկական նյութերը եւ երկու լեզվով՝ հունարեն ու ասորերեն, ներկայացնում է Վաղարշակի ուշադրությանը, որն էլ որոշ բաներ արձանագրել է տալիս։
   Փաստորեն ստացվում է, որ Հայոց նախնական պատմության քաղագրողը մծբնացի ասորի է, դրա համար էլ պատմահայրը նախընտրել է նրան կոչել ոչ թե փիլիսոփա, ինչպես Սեբեոսը, այլ Կատինա, որը հեշտորեն առաջ է եկել Կատիպա (= դպիր, գրագիր) բառի աղավաղման արդյունքում, ինչպես նշել է Պ. Անանեանը ([5], էջ 50-51)։
   Էլ չասած, որ Մար անվանացանկերում, Աբաս դրա անունը համար էլ բացակայում Մ. Խորենացու է ասորական «Պատմության» ձեռագրերի զգալի մասում գրիչներն այն մոտեցրել են իրական ասորական Մարիբասին։
   Այդ անվամբ հայտնի է նաեւ VI դարի ասորական մի «Ժամանակագրության» հեղինակ [6]։
  Մյուս մծբնապատումը, որ ենթադրում է Մ. Խորենացին, բխում է Մծբին անվան հայկական գրչական ու արտասանական մի տարբերակից՝ Մծուին, որն էլ, հավանաբար, ստուգաբանական Խորենացու եղանակով կողմից բացատրվել է դարձյալ հայերենի ժողովրդական հիման վրա. Մըծուին<Մըծուէն, որ նշանակում է մեկ բեկոր, դրամածվեն։
   Այդպես հին եւ միջնադարյան Հայաստանում կարող էր կոչվել մետաղադրամից հատված տասնորդական մասը։
   Ահա, հավանաբար, այս իմաստը համադրելով Մծբին քաղաքի մի անդրու հետ, որի ձեռքին ի ցույց էր դրված մեկ դրամ, պատմահայրը համարել է, որ արձանագործը պատկերել է Սանատրուկ արքային, որն իր ողջ գանձարանն իբր ծախսել է երկրաշարժից ավերված Մծբինը վերաշինելու համար, եւ իրեն մնացել է միայն մի ծվեն, որից էլ ենթադրվում է, որ առաջացել է քաղաքի անվանումը՝ Մըծուին։
   Իրականում, Սանատրուկը վերաշինել է Մծուրն քաղաքը Տարոնում։
   Ի դեպ, քանի առիթը 197ներկայացել է, արժե նշել եւս մի ստուգաբանական լեգենդ, որ օգտագործել է Մ. Խորենացին Սանատրուկ անունը բացատրելիս` իբր Սանոտի տված։
  Սանատրուկի դայակ Սանոտը, որ Բյուրատ Բագրատունու քույրն է եւ Խոսրեն Արծրունու կինը, երեխայի հետ ընկնում է ձնաբքի մեջ եւ երեք օր ու գիշեր, ձյան մեջ թաղված, նրան պահում իր ստինքների տաքությամբ, մինչեւ ձնածածկույթի տակից նրանց դուրս է բերում «...կենդանի իմն նորահրաշ սպիտակ յաստուծոցն առաքեալ» (Մ. Խ., II, ԼԶ)։
   Լույս աշխարհ ելնելու հրաշքն առնչվում է Սանատրուկ անվան գիտական ստուգաբանությանն ըստ իրանագետ Ա. Փերիխանյանի (Sanat-ruk = բարձրացող լույս, այլեւ` լուսաբեր, կամ էլ, առասպելի տեսակետից հավանական է՝ ծագող առավոտ` որպես աստվածներից մեկի մականուն) էջ 81-82)։
  Որքան էլ պատմահայրը Սանատրուկի անձը գրեթե խճճել է առասպելական ու մտացածին սյուժեների մեջ՝ փորձելով նրա գործերն արհեստական ձեւով կապել Մծբնի հետ, իսկ անունը ստուգաբանել հայերեն, միեւնույն է, պատմական Սանատրուկը մեկընդմիշտ կապված է Մծուրնի վերաշինման, ինչպես վկայում է Փավստոսը, եւ վաղ քրիստոնյաների հալածանքների հետ, ինչպես վկայում է Սանդուխտի վկայաբանությունը՝ նախ եւ առաջ հերոսուհու անվամբ, որ նշանակում է Սանի (Սանատրուկի) դուստր։
   Երկու վկայություններն էլ՝ Մծուրն մայրաքաղաքը եւ Սանդուխտ կույսը, Սանատրուկին ապահովապես տեղադրում են I դ. վերջերին։
   Այդ է պատճառը, որ պատմահայրը նրան հաջորդ է կարգել I դ. քրիստոնյա Աբգար արքային՝ դարձնելով նրան հակոտնյա եւ քրիստոնեության հալածիչ։
  Սրանով անուղղակի ձեւով հավաստվում է, որ I դ. վերջերին հայոց մայրաքաղաք Մծուրնում եղել է քրիստոնյա համայնք։
   Անուղղակի ենք ասում, որովհետեւ այն, ինչ ասվում է Մծբնի մասին, հայագիտության մեջ ընդունված կարծիքի համաձայն, վերագրելի է Մծուրնին։
  Մ. Խորենացու Մծբինը երբեւէ Մծուրնի հետ չէր առնչակցվի հայագետների կողմից, եթե Սեբեոսի «Պատմության» մեջ չպահպանվեր «Նախնական Պատմության» հեղինակի անվան մյուս տարբերակը՝ Մարաբա փիլիսոփա Մծուրնացի, որից պարզ է դառնում, որ Խորենացու Մար Աբասը ոչ թե Մծբնացի, այլ Մծուրնացի է։
   Ճիշտ է, Սեբեոսը եւս շփոթում է երկու քաղաքները, բայց կա մի վկայություն, որ օգնում է տարբերակել Մծուրքը Մծբինից. «Յայնմ ժամանակի թագաւորեցոյց Արշակ զորդի իւր զԱրշակ Փոքր կոչեցեալ ի վերայ աշխարհիս Հայոց ի Մծբին քաղաքի» (Սեբ., էջ 53)։
  Սրան հաջորդում է հայոց սահմանների թվարկումը, որից հետո Արշակը 198փոքր Արշակին ուղարկում է «ի Մրծանայ ընդ յարեւմուտս...» (էջ 54), որ կարծես հուշում է, թե Արշակ Փոքրի նստավայր Մծբինը իրականում եղել է Մծուրնը։
   Իսկ ահա քիչ հետո, հայոց եւ պարթեւաց արքայացանկը ներկայացնելու ժամանակ, Սեբեոսը գրում է. «Արդ թագաւորէ Արշակն Փոքր կոչեցեալ յամի հարիւրերորդի քսան եւ իններորդի թագաւորութեան Արշակայ՝ հաւր իւրոյ ի վերայ Հայաստան երկրի ի Մրծուին քաղաքի...» (Սեբ., էջ 54)։
   Այս վկայությունը եւս հաստատում է, որ թեկուզ Սեբեոսը չի գիտակցել, բայց նրա աղբյուրի հեղինակը՝ Մարաբը, շատ լավ տարբերակել է երկու քաղաքները։
   Եթե այդպես է, հարց է ծագում, թե ինչու առաջին թագավորի անունը նույն աղբյուրի երկու տարբերակներում տարբեր է. ըստ Մ. Խորենացու Մար Աբայի՝ Հայքում թագավորում է Արշակ Պարթեւի կրտսեր եղբայր Վաղարշակը, ըստ Սեբեոսի Մարաբայի՝ Արշակ Պարթեւի որդի Արշակ Փոքրը։
   Խնդիրը հետաքրքրական է նաեւ այնու, որ VI դ. հույն պատմիչ Պրոկոպիոս Կեսարացին, վկայակոչելով իր աղբյուրն իբրեւ «Հայոց Պատմություն», ըստ Ադոնցի, նկատի ունենալով Փավստոս Բուզանդին, գրում է, որ Հայքում Արշակունի առաջին թագավորը պարթեւների արքայի եղբայր Արշակն էր։
   Ստացվում է, որ Պրոկոպիոսը, ուրույն տեղեկություն ունենալով, երկուսին էլ մասամբ նման է. մեկին՝ անունով, մյուսին՝ արենակցության բնույթով ([8], էջ 280)։
   Ինչո՞ւ է այդպես։
   Արդյո՞ք այն պատճառով, որ Մարաբ Մծուրնացու եւ նման հին աղբյուրներում Արշակ անունը գործածված է իբրեւ թագավորական տիտղոս՝ ընդունված վաղ Արշակունիների արքունիքում՝ իբրեւ մի ավելի հին ավանդույթից եկող տոհմական ժառանգություն։
   Հարցը որոշակի դրական պատասխան կարող է ստանալ, եթե հաշվի առնենք Մ. Խորենացու կողմից Վաղարշակին տրված ծագումը։
  Այդ դեպքում օրինաչափ կլիներ երկու եւ ավելի Արշակներին տարբերակել ըստ արենակցության աստիճանի կամ ըստ ավագության կարգի։
   Որտեղի՞ց այն հայտնվեց պատմահոր մտքում, չէ՞ որ երկու աղբյուր անվանում են Արշակ (Սեբեոս, Պրոկոպիոս)։
   Բացատրության բանալին դարձյալ թաքնված է հորինովի Մծբնապատումի մեջ։
   Ըստ պատմահոր տրամաբանության՝ եթե մայրաքաղաքը Մծբինն է, Նինվե գործուղվողը ասորի դպիր Մար Աբասն է, ապա պատվիրատու արքան առաջին Արշակունին է Հայքում։
   Որպես այդպիսին, բնական է, որ նա կամենա իմանալ երկրի նախկին տերերի պատմությունը, ճանաչի այդ երկրի իշխանների նախնյաց գործերը։
  Ահա, առաջինը «Պատմություն»պատվիրողի ֆունկցիան, ըստ Խորենացու, հատուկ է առաջինը գահակալողին, հետեւաբար, եթե հայտնի է պատվիրատու արքայի անունը, ուրեմն հայտնի է նաեւ առաջին գահակալի անունը։
   Հավանաբար «Հայոց նախնական պատմության» հիշատակարանային հեղինակ տեղեկության մեջ Մարաբ նշվում էր, Մծուրնացու որ իր գործի պատվիրատու-ստացողը Հայոց Վաղարշ թագավորն է, որը մինչեւ նոր մայրաքաղաք հիմնելը նստում էր Մծուրնում II դ. վերջերին։
   Սա այն Վաղարշն էր, որի օրոք հայոց գահը հռչակվեց տեղի Արշակունիների ժառանգություն, ուստի եւ օրինաչափորեն ծնվեց սեփական երկրի պատմությունն ունենալու պահանջ։
  Արժե նշել, որ Վաղարշակին Խորենացու կողմից վերագրվում է եւս մի արարք, որ պատկանում է պատմական Վաղարշին։
   Դա հայոց գահը տեղական Արշակունիների ժառանգություն հռչակելն էր։
   Մ. Խորենացին գրում է. «Եւ քանզի բազում ունէր (Վաղարշակը – Ա. Ս.) ուստերս, պատշաճ վարկաւ ոչ ամենեցուն առ իւր կալ ի Մծբին (կարդա՛ Մծուրք – Ա. Ս.) վասն որոյ առաքէ զնոսա բնակել ի գաւառն Հաշտենից եւ ի ձորն նորին սահմանակալ, որ է արտաքոյ Տարոնոյ... Եւ միայն զառաջին որդին իւր... պահէ առ իւր... եւ զնորին ուստր... Եւ եղեւ այս յայնմ յետէ եւ առ յապայ օրէնք ի մէջ Արշակունեաց՝ միոյ որդւոյ բնակել ընդ արքայի՝ փոխանորդ լինել թագաւորութեանն...» (Մ. Խ., II, գլ. Ը)։
   Այստեղ ուշադրության արժանի է հատկապես այն փաստը, որ ոչ թագաժառանգներին հատկացված տարածքը համարում է «արտաքոյ Տարոնոյ»։
   Ի՞նչ կապ ունի Տարոնը, եթե Մծբին քաղաքանվան փոխարեն չնկատենք Մծուրնը, որը գտնվում էր այն ժամանակ ոստանիկ համարվող Տարոնում։
  Փաստորեն, թե՛ Խորենացին, թե՛ Սեբեոսը, Մծուրքի փոխարեն մայրաքաղաք համարելով Մծբինը, հակասության մեջ են ընկնում, երբ Մծբնի փոխարեն երբեմն նշում են Մծուրնը։
   Սեբեոսի դեպքում այդ ինքնահակասման օրինակը պարզ է եւ բերված է վերեւում, իսկ Խորենացու դեպքում ինքնահակասման օրինակ գտնում ենք գահաժառանգի բնակեցման կարգում նշված «արտաքոյ Տարոնոյ» արտահայտության մեջ, որովհետեւ այդտեղ թաքնված է Մծուրքի հետքը։
   Որտեղի՞ց հիշյալ պատմիչների մոտ հայտնվեցին իրական Մծուրնի հետքերը։
   Սեբեոսի մոտ` Փավստոս Բուզանդից, Խորենացու մոտ` թե՛ Փավստոսից, թե՛ Մարաբ Մծուրնացուց։
  Կարծում ենք, որ պատմահոր գիրքը ոչ թե կտուժի, այլ կշահի, եթե նրանում եղած «Մծբինը» կարդանք «Մծուրք», բացի մի քանի դեպքերից, 200որոնք վերաբերում են իսկական Մծբին քաղաքին, օրինակ, Հակոբ Մծբնացի, պարսից կամ հունաց զորքերի կայանատեղ (Մ. Խ., II, գլ. ՁԹ, III, գլ. Է, ԿԷ), Եդեսիա տարվող Մծբնի կուռքեր (II, ԻԵ)։
  Այսպիսով, Վաղարշակ տրամաբանության պտուղ, անունը դրա հետ համարելով Մ. Խորենացու համադրելով Հայքի առաջին Արշակունի թագավոր Տրդատի պատմական անունը, կմնա ընդունել, որ Սեբեոսի եւ Պրոկոպիոսի «Արշակը» տիտղոսային ծագում ունի։
   Իսկ թե որն է ավելի նախընտրելի, որդի՞, թե՞ կրտսեր եղբայր, կարելի է ասել երկրորդը՝ հաշվի առնելով, որ իրական պատմական Տրդատի արյունակցությունը եւ Խորենացու, Պրոկոպիոսի տվյալները վկայում են հօգուտ եղբոր։
  Չմոռանանք, որ միջպետական պաշտոնական հարաբերությունների մեջ կախյալ երկրի թագավորը սյուզերենին դիմում էր իբրեւ ավագ եղբոր կամ հոր, բայց արդեն անկախ արյունակցությունից։
  Դառնալով Մծուրքին՝ ասենք, որ պատմական այդ քաղաքի հիշատակը մնացել է ոչ միայն նրա նշանավոր քաղաքացու անվան մեջ ու Փավստոս Բուզանդի IV դպրության ԺԴ գլխում, այլեւ ժողովրդական վիպական ավանդույթում՝ իբրեւ «Սասնա Ծռերի» տեղագրությունից հայտնի Մըսըր քաղաք, Մըսրա Մելիքի նստավայր։
   Մըծուր>Մըսըր անցումը կարելի է ենթադրել արաբական տիրապետության շրջանում՝ որպես օտար ազդեցության արդյունք։
   Ինչպես Մծբին<Նիսիբին, Մուծածիր<Մուսասիր եւ այլն։
   Իրոք, մի կողմից էպոսին հատուկ է նեղ տեղային աշխարհագրություն՝ պատմական անուններով, որքան էլ էպիկական գեղարվեստական տարածությունը ներառի անորոշ ու հեռու վայրեր, որոնք ժողովրդական վեպի պոետիկայում ունեն այլ ֆունկցիա։
   Էպոսագետները, անտեսելով Մծուրք-Մըսըր նույնությունը, զուր ջանքեր են թափել Մըսըր քաղաքը հեռավոր ափերում տեղադրելու (Մոսուլ, Մըսր=Եգիպտոս), փոխանակ այն տեսնելու հենց Սասունի հարեւանությամբ, որի հետ սահմանային կետ է նշվում Բաթմանա կամուրջը (տե՛ս [9], էջ 520)։
   Միանշանակ երեւում է, որ էպոսի ձեւավորման փուլում Սասնա հարեւանությամբ եղած Մըսրա Մելիքի երկիրը բնակեցված էր արաբական ցեղերով, դրա համար էլ հակադրվել են երբեմնի հայաբնակ երկու գավառներ` Սասուն եւ Մծուրք (=Մըսըր)։
   Էական պետք է համարել նաեւ այն փաստը, որ հակառակորդ երկիրը կոչվում է նրա կենտրոնի՝ Մըսըր քաղաքի անունով, մի բան, որ նույնպես առնչվում է Մծուրքի երբեմնի ունեցած փառքի հետ։
  201Այսօր այդ փառքը փլատակների տակից կարող է հառնել, եթե Փավստոսի նշած վայրում կատարվեն հնագիտական պեղումներ, եւ եթե նրա միակ հայտնի քաղաքացու՝ Մարաբի անձն ու գործը կարեւորվեն ըստ իրական արժանիքների եւ ոչ թե ըստ կասկածամիտ հայագետների, ովքեր նրա մասին իրենց պատկերացումները ձեւավորել են Խորենացու հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի համաձայն։
  Արդ, ո՞վ է Մարաբա փիլիսոփա Մծուրնացին կամ Մար Աբաս Կատինա Մծբնացին։
   Սեբեոսի մոտ նա հիշատակվում է մեկ անգամ, այն էլ հիշատակարանային նախաբանում։
   Մեջբերումը կատարվում է ըստ մեր վերակազմության. «Անդ նայելով ի մատեանս Մարաբայ փիլիսոփայի Մծուրնացւոյ, զոր իմ գտեալ ի Միջագետս ի նորին աշակերտացն կամեցայ ձեզ զրուցակարգել զամս (եւ զաւուրս հինգ) * թագաւորացն Հայոց եւ Պարթեւաց, զոր [ոմն ի նոցանէ] եգիտ դրոշմեալ ի վերայ արձանի ի Մծբին քաղաքի, յապարանսն Սանատրուկ արքայի, հանդէպ դրան արքունական տաճարին, ծածկեալ յաւերածի արքունական կայենիցն։
   Քանզի զսիւնս տաճարին այնորիկ խնդրեալ ի դուռն արքային Պարսից եւ բացեալ զաւերածն վասն սեանցն՝ աստ դիպան արձանագրին՝ դրոշմեալ ի վերայ վիմի յունարեն դպրութեամբ, քանզի այս ունէր վերնագիրն այսպէս. «Ես՝ Ագաթանգեղոս գրիչ...» եւ այլն։
   Մատյանի հեղինակի անունը Սեբեոսը կիրառել է սեռական հոլովով, որի ուղղականը պետք է լինի Մարաբ փիլիսոփա Մծուրնացի։
   Ստ. Մալխասյանը Սեբեոսի գլխակարգումով, որտեղ Պատմության գլխի հրատարակությունն բովանդակությունը օժտել է ներկայացրել է համառոտ բնութագրերով, որոնցից երկրորդը վերնագրել է այսպես. «Մատեանն Մարաբայ փիլիսոփայի Մծուրնացւոյ»։
   Ստ. Մալխասյանը քանի որ հեղինակի անվան ուղիղ ձեւ է համարել Մարաբայ, ոչ թե Մարաբ, հետազոտողները մեխանիկորեն շարունակել են այդպես էլ անվանել` չնկատելով, որ Սեբեոսի մոտ ծավալուն հատկացուցչի բոլոր երեք անդամներն էլ առնված են հոլովական համաձայնությամբ։
   Այսինքն, եթե անվան ուղիղ ձեւը լիներ Մարաբայ, ապա եռանդամ հատկացուցիչը կլիներ՝ Մարաբայի փիլիսոփայի Մծուրնացւոյ։
  Գրչական հավելում ըստ հիշատակարանի I պարբերույթի, որ կարելի է որակել իբրեւ մեխանիկական կրկնություն։
  202Այժմ քննենք Մ. Խորենացու վկայությունները, որոնք թվով յոթն են, թեկուզ մեկը վերնագրային է։
  1. «Եւ գտեալ զոմն ասորի Մար Աբաս Կատինայ, այր ուշիմ եւ վարժ քաղդեացի եւ յոյն գրով, զոր յղէ առ եղբայրն իւր Արշակ Մեծ արժանի ընծայիւք, բանալ նմա զդիւանն արքունի» (Մ. Խ., I, գլ. Ը)։
  2. «Եւ ընկալեալ Արշակայ Մեծի զգիրն ի ձեռաց Մար Աբայն Կատինայ՝ մեծաւ լրջմտութեամբ հրամայէ առաջի առնել նմա զդիւանն արքունի որ ի Նինուէ» (Մ. Խ., I, գլ. Թ)։
  3. «Յայսմ մատենէ Մար Աբաս Կատինայ զմերոյ ազգիս միայն հանեալ զպատմութիւն հաւաստի՝ բերէ առ Վաղարշակ արքայ ի Մծբին յոյն եւ ասորի գրով։
   Զոր առեալ... Վաղարշակայ... դնէ յարքունիսն ի պահեստի... եւ զմասն ինչ յարձանի հրամայէ դրոշմել» (Մ. Խ., I, գլ. Թ)։
  4. «Բայց թէպէտ եւ ոչ ի բուն մատեանսն, սակայն որպէս Մար Աբաս Կատինայ պատմէ՝ ի փոքունց ոմանց եւ յաննշանից արանց, ի գուսանականէն այս գտանի ժողովեալ ի դիւանի արքունեաց» (Մ. Խ. , I, գլ. ԺԴ)։
  5. «Այլ հաւաստի մեզ թուեցաւ որ ի Մար Աբայն Կատինայն է քննութիւն քաղդէական մատենից քան զայսոսիկ, քանզի ոճով իմն ասէ եւ զպատճառս պատերազմին յայտնէ» (Մ. Խ., I, գլ. ԺԸ)։
  6. «Աստանոր սպառին բանք ծերունւոյն Մար Աբայ Կատինայ» (Մ. Խ., II, գլ. Թ)։
  7. «Եթէ ուստի եգիտ զպատմութիւնն զկնի մատենիցն Մար Աբայ Կատինայ» (Մ. Խ., II գլ. Ժ)։
  Համեմատելիս հեշտ է նկատել, որ հատուկ անունը, երբ առնվում է ուղիղ ձեւով՝ ուղղական կամ հայցական հոլովներով, ստանում է հունական – աս վերջավորությունը (N 1, 3, 4), իսկ երբ առնվում է սեռական հոլովով, հունական վերջավորությունը կապակցության միայն 2-րդ բացակայում եւ 3-րդ է, եւ հատկացուցչային անդամներն են հոլովով համաձայնեցվում (N 2, 5, 6, 7)։
   Մինչդեռ սպասելի էր, որ սեռական ձեւը լիներ՝ Մարայ Աբայ Կատինայ։
   Մար ձեւը, ուղիղ կիրառվելով, ասես հուշում է, որ այն Խորենացու աղբյուրում եղել է «Աբայ» անվանը միացած, ինչպես Սեբեոսի մոտ՝ Մարաբայ։
   Դրանով իսկ հաստատվում է, որ պատմահայրն ինքն է Մարաբ անունը վերլուծաբար մասնատել՝ ցույց տալու, որ դա ասորերեն Մար (Տեր) բառն է։
   Բայց եթե ընդունենք, որ Խորենացին դեռեւս V դ. գրանցել է հոլովական անհամաձայնության դեպք, որպիսին կարող էր 203լինել, օր.՝ որոշիչը դրվեր ուղղականաձեւ, իսկ որոշյալը՝ սեռականաձեւ, ապա նման դեպքում սեռական հոլովից պետք է օրինաչափորեն ստանանք ուղղականը, տվյալ դեպքում՝ «Աբայ»-ից ենթադրվող միակ ուղիղ ձեւն է Աբ, որը թեկուզ հեռանում է հայտնի «Աբա» բառից, բայց նույնպես հիշեցնում է «հայր» իմաստը։
   Եվ ստացվում է Տեր հայր, որ հատուկ անուն չէր կարող դիտվել։
   Բացառվում է նաեւ Աբաս անունը, որը գործածական է դարձել արաբական դարաշրջանում։
   Իրականում, ինչպես արդեն մեջբերվեց, Մարաբի անունով Խորենացուն հասած «Նախնական պատմությունը» եղել է հունարենով, որի հետքերը երեւում են թե՛ Մարաբաս, փիլիսոփա բառերից եւ թե՛ այլ բնագրային նշաններից (օր.՝ Կադմոս, Տիտան, Հաբեթոսթե եւ այլն)։
  Ասորական հետքը գալիս է Մ. Խորենացու կողմից Մծբինը Մծուրնի հետ շփոթելուց, չնայած արեւելագետ Ն. Մառն էլ սեմական հետքեր է նկատել Մարաբայի սեբեոսյան տարբերակում ([10], էջ 289-290, 299)։
   Վերջինիս ի պատասխան Ն. Ադոնցը գրում է. «Խոսում են Մարաբայի գրքի ասորական ծագման մասին։
   Այդ կարծիքը, ներշնչված փիլիսոփայի ասորական անունով, քիչ է համոզիչ։
   Այն աստվածաշնչային գծերը, որոնք մատնանշվում են, վաղուց են դադարել սոսկ ասորական գրականության ստացվածքը լինելուց։
   Եթե Մարաբասը կամ Կադմոսը ասորական անուններ են, բայց եւ այնպես նրանք հունականացված են» ([8], էջ 289)։
  Այսպիսով, հունական վերջավորությունն առանձնացնելուց հետո, երբ պարզվում է, որ հիմքում ասորերեն բառ հնարավոր չէ, մնում է անունը համարել հայկական, Մարաբ<Մերաբ<Մեհրաբ իսկ ավելի անցումներով խորքում՝ (հմմտ. իրանական. հ. Բ, էջ (Զոհրաբ=կարմրաջուր, կարմրափայլ), հ. Գ, էջ 313 (Մեհրաբ=արեւ+ջուր, արեւափայլ))։
   Այսինքն՝ պարզվեց, որ Խորենացու եւ Սեբեոսի ընդհանուր աղբյուրում եղել է նույն անունով դպիր նույն անձը՝ Մծուրնացի գրագիր Մարաբը։
   Սա եղել է, հավանաբար, արքունական դպիր, միջազգային լեզուների գիտակ եւ ստացել է հայոց նախնական պատմությունը գրելու պատվեր Մծուրնի արքունիքից, երբ թագավոր էր Վաղարշ II-ը։

Մծուրքը արշակունյան Հայաստանի առաջին մայրաքաղաքն էր (Տարոնի գավառ) I դարի II կեսից մինչեւ II դարի վերջերը։
  Այն, ինչ գրում է Խորենացին Մծբին մայրաքաղաքի մասին, պետք է վերագրել Մծուրնին։
  Մծուրնացի է առաջին «Հայոց պատմության» հեղինակ Մարաբը, ով իր երկը շարադրել է արքունիքի պատվերով Վաղարշ II-ի օրոք։
  Մծուրքի հիշատակը պահպանել են ոչ միայն Փավստոսն ու Սեբեոսը, այլեւ «Սասնա ծռեր» էպոսը` Սասունի հարեւան քաղաքի եւ հակահերոսի անվանումներում (Մըսըր, Մըսրա Մելիք)։
