ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅԱՑՄԱՆ ԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆՔաղաքական  մասնակցությունը  ժողովրդավարական  քաղաքականությանստեղծման  և  իրականացման  ողջ  մեխանիզմն  է,  քաղաքականության  սուբյեկտներիգործունեությունը՝  իր  բազմաճյուղ  դրսևորումներով։
   «Քաղաքական  մասնակցություն»  հասկացությամբ  նկատի  է  առնվում  մարդկանց,  քաղաքացիների  մասնակցությունը քաղաքական կյանքին, քաղաքականությանը, քաղաքական գործունեությանը։
 Քաղաքական կյանքին մարդկանց մասնակցության փաստի վրա ուշադրություն էդարձվել անտիկ ժամանակներից սկսած։
  Արիստոտելը, խոսելով քաղաքականությանմասին,  գտնում  էր,  որ  քաղաքականությունը  մարդկանց  միջև  շփման  յուրահատուկձև է, և փաստում, որ քաղաքական շփումը ենթադրում է առանձին մարդկանց փոխհարաբերությունը պետության հետ՝ որպես առանձին մասնիկների փոխազդեցությունհասարակական  ամբողջի  հետ1։
   Արիստոտելը  նշում  է,  որ  մարդը  հասարակականքաղաքական էակ է, որը միշտ ձգտում է միասնական կյանքի։
  Ըստ նրա՝ մարդու մոտմիշտ առկա են իշխելու և ենթարկվելու պահանջմունքները2։
 Մասնակցությունը  քաղաքական  կյանքին  պահանջում  է  լրացուցիչ  աշխատանք,գիտելիքներ,  նյութական  միջոցներ,  մրցակցության  համար  անհրաժեշտ  հոգեբանական  պատրաստվածություն  և  այլն։
   Արդիականացման  ներկայիս  գործընթացներումգոյություն  ունեն  քաղաքական  մասնակցության  երկու  հիմնական  մոտեցումներ՝ազատական  և  պահպանողական։
   Ազատական  ուղղվածության  կողմնակիցներըգտնում  են,  որ  ժողովրդավարական  քաղաքական  մասնակցության  ընդլայնումը  քաղաքական  իշխանության  լեգիտիմության  հուսալի  միջոց  է,  մրցակից  քաղաքականկուսակցությունների փոխադարձ անվտանգության պահպանման լավագույն ձև։
 Պահպանողական  ուղղվածության  կողմնակիցները  քաղաքական  մասնակցության  մասշտաբների  ընդլայնման  մեջ  տեսնում  են  ազգային  միասնության  և  համակարգի  կայուն  հիմքերի  խաթարման  վտանգ։
   Նրանք  գտնում  են,  որ  քաղաքականմասնակցության  մասշտաբները  պետք  է  հասցնել  նվազագույնի  և  թույլ  տալ,  որ  քաղաքական  որոշումները  կայացնեն  այն  մարդիկ,  ովքեր  առավել  տեղեկացված  և  ընդունակ են` հետևելու քաղաքական զարգացման գծին։
 Քաղաքական մասնակցությունը դիտարկվում է որպես հասարակության անդամների  ներգրավվածություն  քաղաքական  հարաբերություններում`  անհատական,  դասային,  էթնիկական,  կրոնական  կամ  այլ  հիմքերով,  քաղաքական  կյանքին,  մասնակցություն  քաղաքական  որոշումների  ընդունման  և  իրականացման  գործընթացներին`ելնելով շահերից, հոգևոր պահանջմունքներից ու նպատակներից3։
 1 Տե՛ս Aристотель, Сочинения, Москва, 1983, т. 4, էջ 376-383։
 2 Տե՛ս նույն տեղում։
 3 Շափաղաթյան Հ., Քաղաքական մասնակցության արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2007, էջ 16-17։
 Քաղաքական  գործընթացներում  մարդկանց  ներգրավվածությունը  միանշանակչէ։
  Հասարակության որոշ անդամներ ակտիվ մասնակցում են քաղաքական կյանքին,առավելագույն  չափով  հետաքրքրված  են  տեղի  ունեցող  գործընթացներով,  իսկ  հասարակության որոշ անդամներ էլ հետաքրքրված չեն  դրանցով։
  Ոմանք էլ ո´չ ակտիվ,ո´չ  էլ  պասիվ  մասնակցություն  են  ունենում  քաղաքական  կյանքին։
   20-րդ  դ.  վերջինտասնամյակից  սկսած  բազմաթիվ  երկրներ  նոր  մեխանիզմներ  են  որոնում՝  զարգացման  նախաձեռնություններում  և  կառավարման  գործընթացներում  քաղաքացիներիներգրավվածությունն  առավել  ուղղակի  և  արդյունավետ  դարձնելու  համար`  սկսածապակենտրոնացված ինստիտուտներ ստեղծելուց մինչև մասնակցային և խորհրդատվական  գործընթացների  բազմաթիվ  ձևերի  կիրառումը։
   Ընդհանուր  առմամբ  զարգացմանն  ուղղված  նախաձեռնությունները  հաջողված  են,  եթե  դրանք  իրականացվում  են  քաղաքացիների  ներգրավվածությամբ  և  ակտիվ  մասնակցությամբ։
   Մասնակցությունը իրականացվող քաղաքականությանն առավել զգայուն է դարձնում աղքատների կարիքների նկատմամբ, իսկ ծրագրերը` առավել արդյունավետ։
 «Քաղաքացիական  ներգրավվածության»  և  «մասնակցության»  մասին  խոսելիսպետք է նշել, որ դրանք հաճախ օգտագործվում են որպես փոխադարձաբար փոխարինելի հասկացություններ, այսինքն` գրեթե նույնացվում են։
  Այս պարագայում դժվարէ հստակ տարանջատում կատարել տվյալ հասկացությունների բովանդակության միջև։
   Մի  շարք  մոտեցումների  համաձայն`  «մասնակցություն»  հասկացությունը  դիտարկվում է որպես «քաղաքացիական ներգրավվածություն» հասկացության մի մաս,դրա  առավել  ինտենսիվ  և  կազմակերպված  դրսևորում։
   Զարգացման  նախաձեռնությունների  և  դրանց  մասը  կազմող  հայեցակարգերի`  քաղաքացիական  ներգրավվածության և մասնակցության քաղաքականության կենսագործման ընթացքում արդիական է դրանց իրագործելիության ու փաստացի դրսևորումների չափման խնդիրը։
 Որպես կանոն, քաղաքական մասնակցության ձևերը երկուսն են` ակտիվ և  պասիվ։
   Պասիվի  դեպքում  մարդիկ  տեղեկություններ  կամ  խորհրդատվություն  են  ստանում, մասնակցում են գործընթացին, բայց փոխադարձ կապ չկա։
 Մեկ այլ տեսակ է  մասնակցությունը հանուն նյութական խթանների։
  Այս պարագայում  հավաքվում  է  համայնքը,  նյութական  աջակցություն  է  տրամադրվում,  և մարդիկ մասնակցում են հանուն նյութական խթանների։
 Քաղաքական  մասնակցությունը  արտահայտվում  է  երկու  ձևով՝  անմիջական  ևներկայացուցչական։
   Անմիջական  մասնակցության  ձևերն  են  ընտրությունները,  հանրահավաքները։
  Ներկայացուցչական մասնակցության ժամանակ զանգվածներն ընտրում  են  իրենց  ներկայացուցիչներին`  պատգամավորներ,  պաշտոնատար  և  լիազորված  անձինք՝  քաղաքական  իշխանության  իրականացման  և  իրենց  շահերը  ներկայացնելու համար։
 Ժողովրդավարությունն իրականանում է, երբ քաղաքացիներն ակտիվորեն նվիրվում  են  քաղաքական  կյանքին։
   Քաղաքացիների  ակտիվ  մասնակցությունը  պետության  կառավարմանը  քաղաքացիական  հասարակության  կայացման  հիմնականսկզբունքներից  մեկն  է։
   Մարդու  իրավունքների  համընդհանուր  հռչակագիրը  ամրագրում է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի անմիջականորեն կամ ազատորեն ընտրված ներկայացուցիչների  միջոցով  իր  երկրի  կառավարմանը  մասնակցելու  իրավունք։
   Կառավարության  իշխանության  հիմքում  պետք  է  լինի  ժողովրդի  կամքը»1։
   Քաղաքացիներիկամքի արտահայտությունը ժողովրդավարության հիմքն է։
  Սակայն նշենք պատճառները, որոնց դեպքում քաղաքացիները չեն մասնակցում հասարակական կյանքին.•  Նրանք չեն հավատում իրենց արածի արդյունքին,1 «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր», 10.12.1948 թ., հոդված 4։
 •  Հասարակական կյանքը չի ազդում իրենց անձնական կյանքի վրա,•  Այդ հարցերը բարդ են թվում։
 Նկարագրելով քաղաքացիական ներգրավվածության և մասնակցության հասկացությունները՝ փորձենք տալ դրանց սահմանումները։
  Քաղաքացիական ներգրավվածությունը  սահմանվում  է  որպես  մասնավոր  անձանց  մասնակցություն  հանրայինկյանքին,  որը  տեղի  է  ունենում  քաղաքացիական  հասարակության  կազմակերպությունների,  քաղաքացիների  լայն  շրջանների  և  պետության,  բազմապրոֆիլ  ինստիտուտների  ու  բիզնես  հաստատությունների  միջև  ուղղակի  և  անուղղակի  փոխազդեցությունների  միջոցով`  որոշումների  կայացման  վրա  ազդեցություն  ունենալու  կամհամընդհանուր  նպատակներ  հետապնդելու  դեպքում։
   Դա  մի  գործընթաց  է,  որը  համախմբում է և կազմակերպում քաղաքացիներին կամ նրանց կողմից վստահված ներկայացուցիչներին  «ազդելու,  ձևավորելու  և  վերահսկելու  հանրային  խնդիրները  ևզարգացման նախաձեռնությունները, դրանց իրականացումն ու ռեսուրսները»1։
 Համաձայն ՄԱԿ (Glossary) սահմանման` մասնակցությունը զարգացման կամ կառավարման  մոտեցում  է,  որի  համաձայն  քաղաքավարության  կամ  միջամտությանառանցքային  շահագրգիռ  կողմերը  ներգրավված  են  հիմնախնդիրների  և  գերակայությունների  սահմանման  գործընթացում  ու  նշանակալիորեն  վերահսկում  են  ծրագրերի պլանավորումը, իրականացումը2։
 Ինչպես նշվում է բրիտանական INTRAC ուսուցողական և հետազոտական կենտրոնի`  Մեծ  Բրիտանիայի  և  Հյուսիսային  Իռլանդիայի  Միացյալ  ԹագավորությանՄիջազգային  զարգացման  նախարարությանը  ներկայացված  հաշվետվությունում,մասնակցությունը  դիտարկվում  է  որպես  լայն  հասկացություն,  որը  տարբեր  մեկնաբանությունների  է  ենթարկվում։
   Նպատակ  չունենալով  միասնական  հստակ  սահմանում  տալ  այդ  հասկացությանը`  հաշվետվությունում  նշվում  է,  որ  այն  տեխնիկականկամ  գիտական  հասկացություն  չէ  և  առավելապես  պետք  է  դիտարկվի  որպես  զարգացման քաղաքականությունների և պրակտիկաների կազմակերպման ու մոտիվացման  սկզբունք։
   Մասնակցությանը  վերաբերող  ՄԶՆ  տեխնիկական  գրառումներումներկայացվում  է  մասնակցության  չորս  առանցքային  տարր՝  տեղեկացում,  խորհրդատվություն, գործընկերային հարաբերություն, վերահսկողություն3։
 Մասնակցությունը կարող է տարաբնույթ լինել։
  Այն կարող է դրսևորվել`•  Տարբեր ոլորտներում (քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և այլն),•  Տարբեր ձևերով (ուղղակի-անուղղակի),•  Տարբեր  կերպով  (ըստ  իր  կազմակերպվածության  աստիճանի՝  սկսած  պատժամիջոցներից,  վերջացրած  քաղաքացիական  հասարակության  կայուն  սուբյեկտների ձևավորմամբ և գործառնությամբ),•  Տարբեր  խորությամբ  (այսինքն`  սովորաբար  հասկացվում  է  այն  աստիճանը,որով  քաղաքացիական  հասարակության  սուբյեկտները  հնարավորությունունեն ներթափանցելու կառավարության ներսը և մասնակցելու որոշումներիկայացման բուն գործընթացին),•  Ըստ  ընդգրկման  տարբեր  աստիճանների  (մասնակցության  գործընթացումառավել բազմաբնույթ խմբերի ներառում, մասնակցության շրջանակի ընդլայնում`  կառավարող  ընտրախավին  իրենց  բնութագրիչներով`  ոչ  նման  խմբերիընդգրկմամբ), 2 Տե՛ս www.un.org։
 •  Ազդեցության  մասշտաբով  (նախագծի,  զարգացման  ծրագրի  և  քաղաքականության շրջանակներում),•  Միտված  լինելով  որոշակի  օբյեկտի  (ըստ  որևէ  հատկանիշի  առանձնացվածգործողության ոլորտ, որին առնչվում է տվյալ մասնակցային գործողությունը),առարկայի  (խնդիր,  որի  բացահայտմանն  ու  լուծմանն  է  նպատակամղվածտվյալ մասնակցային գործողությունը),•  Որոշակի սուբյեկտների միջոցով1։
 Մասնակցային  գործընթացը  ընթանում  է  երեք  փուլով՝  նախապատրաստում,հզորացում, ինստիտուցիոնալացում։
 Մասնակցային  մեխանիզմները  կարող  են  ամրագրվել  օրենքներում՝  պարտադրելով  կառավարությանը  կամ  նրա  առանձին  կառույցներին,  հասարակական  դերակատարներին  ներգրավել  հանրային  քաղաքականության  այս  կամ  այն  գործընթացում։
  Ընդհանուր առմամբ, մասնակցությունը դառնում է անիմաստ, քանի դեռ իշխանություն ունեցող սուբյեկտները չեն թույլատրում մյուսներին մասնակցել առաջնահերթությունների  սահմանման,  որոշումների  կայացման,  ռեսուրսների  կառավարման  ևվերահսկման  գործընթացներին։
   Քաղաքացիական  մասնակցությունը,  որպես  կամավոր  քայլի  դրսևորում,  օգնում  է  համերաշխ  հայացքներ  ձևավորել  և  հզորացնել  ժողովրդավարական  կառավարումը։
   Զարգացման  գործընթացներում  քաղաքացիներիմասնակցությունը հանգեցնում է առավել արդյունավետ և կայուն ծրագրերի իրականացմանը`  մասնակիցներին  «սեփականության  զգացում»  հաղորդելով  և  տեղականփորձն ու առաջնահերթությունները դարձնելով ծրագրերի ընտրության, նախագծմանև իրականացման մաս։
 «Քաղաքացիական  ներգրավվածություն»  և  «մասնակցություն»  հասկացությունների  հարաբերակցության  մասին  խոսելիս  անհրաժեշտ  է  հաշվի  առնել,  որ  «քաղաքացիական  ներգրավվածություն»  հասկացությունն  ավելի  լայն  է,  քան  «մասնակցությունը»,  այսինքն`  մասնակցությունը  քաղաքացիական  ներգրավվածության  առավել ակտիվ դրսևորումներից է։
  Մասնակցությունը այնպիսի պայմանների ստեղծմաննուղղված ջանքերի գործադրումն է, որոնք կարող են նպաստել հզորացնելու հասարակության  այն  անդամներին  և  խմբերին,  ովքեր  իրենց  կյանքը  պայմանավորող  ուժերիվերահսկման գործում նվազ հսկողություն ունեն2։
 Քաղաքացիների  մասնակցության  աստիճանը  մեծացնելու  առումով  կարևորնշանակություն  ունեն  նաև  հասարակական  կազմակերպությունները։
   Հասարակական  կազմակերպություններին  անդամագրվելով`  քաղաքացիներն  ակտիվորեն  մասնակցում են հասարակական կյանքին։
 Խոսելով  քաղաքական  մասնակցության  մասին՝  մենք  չենք  կարող  չանդրադառնալ  հաշմանդամներին։
   Նրանց  մասնակցության  աստիճանը  բավականին  ցածր  է։
 Մեր  հանրապետության  շատ  հաշմանդամների  համար  առաջնային  խնդիր  է  իրենցիրավունքների իմացությունը և դրանցից օգտվելու հնարավորությունը։
  Այսօր ՀԿ-ներից մի  քանիսն զբաղվում  են հաշմանդամների օրինական իրավունքների պաշտպանությամբ։
   Եկել  է  ժամանակը,  որ  հաշմանդամներն  ինտեգրվեն  հասարակության  մեջև ակտիվ մասնակցություն ունենան հասարակական կյանքին։
 Պետք  է  նշել,  որ  քաղաքացիների  ներգրավվածությունը  քաղաքական  կյանքինկախված է կոնկրետ իրավիճակից, քաղաքական համակարգի բնույթից, ինչպես նաևմարդուց։
  Մարդն ինքն է ստեղծում քաղաքական կեցություն՝ սեփական քաղաքականգործունեության և հասարակության մեջ իր վարվելակերպի միջոցով։
 1 «Մասնակցային գործունեության ուղեցույց», Երևան, 2004, Էջ 23-24։
 Քաղաքական մասնակցության բնույթի և ուղղվածության վրա էական ազդեցություն  ունի  հասարակության  քաղաքական  մշակույթի  մակարդակը1,  որն  արտացոլվում է ժողովրդավարական արժեքների և ինստիտուտների ընդունման ու ընկալմանմեջ։
  Այստեղից  կարող ենք ենթադրել, որ հասարակական գիտակցության մեջ որքանբարձր են ժողովրդավարական արժեքները, այնքան բարձր է քաղաքական մասնակցության աստիճանը։
  Եվ հակառակը, որքան ցածր է  ժողովրդավարական իրավունքների  և  ազատությունների  նշանակության  աստիճանը,  այնքան  բնակչության  զգալիմասի մոտ նկատվում է համակրանք և օտարում քաղաքական կյանքից։
 Քաղաքական  կյանքին  ավելորդ  ներգրավվածությունը  նպաստում  է  նյարդայինլարվածությանը։
   Իսկ  մյուս  կողմից  մարդկանց  երկարատև  օտարումն  իշխանությունից  ձևավորում  է  իրենց  իսկ  պահանջմունքների  իրականացման  անկարողություն,ծայրահեղականության  հակումներ  և  այլն։
   Քաղաքական  մասնակցության  մեջ  անձիներգրավման պատճառները կարող են տարբեր լինել։
  Առհասարակ, քաղաքականությամբ  հետաքրքրվող  մարդիկ  փոքրամասնություն  են  կազմում։
   Մարդկանց  մեծամասնությունը  անտարբերություն  է  ցուցաբերում  քաղաքականության  նկատմամբ։
 Այդ  մարդիկ  կորցնում  են  իրենց  հավատը  սեփական  հնարավորությունների  նկատմամբ և կարծում են, որ իրենց մասնակցությամբ ոչինչ չի կարող փոխվել քաղաքականության մեջ։
  Նրանք, հիասթափվելով քաղաքական կուսակցությունների  տված խոստումներից, ինքնաբերաբար օտարվում են քաղաքականությունից։
 Չմասնակցելու երևույթի պատճառները բացատրվում են քաղաքական և սոցիալական  համակարգի  ոչ  բավարար  գործունեությամբ,  որը  և  նպաստում  է  մարդկանցորոշ  մասի  օտարմանը  քաղաքականությունից,  այսինքն՝  հասարակության  մեջ  չկանբավարար  ակտիվ  ուժեր,  որոնք  ընդունակ  լինեն  խթանելու  բոլորի  ակտիվությունը։
 Քաղաքական  կյանքին  մարդկանց  չմասնակցելը,  ընդհանուր  առմամբ,  չի  դիտվումորպես  դրական  երևույթ։
   Դա  ամենևին  հիմք  չի  տալիս  քաղաքական  կյանքին  չմասնակցելը բոլոր դեպքերում համարել անընդունելի և քաղաքակիրթ կյանքին անհարիրերևույթ։
   Չմասնակցության  երևույթը  բավականին  տարածված  է  մեր  օրերում,  հատկապես՝ ժողովրդավարական պետություններում։
 Հարկ է նշել, որ չմասնակցությունը գնահատվում է ոչ միանշանակ։
  Շատերը այնդիտում  են  որպես  հասարակության  կայունությունը  խարխլող  վտանգ,  պետությանըսպառնացող բացասական երևույթ, իշխանության լեգիտիմության նվազման միտում,իսկ  ոմանք  էլ  հակառակ  կարծիքին  են՝  այն  դիտելով  որպես  պետությունից  անկախքաղաքացիական  հասարակության  զարգացման  արտահայտություն։
   Դա  վկայում  էբնակչության  ժողովրդավարական  ազատության,  քաղաքականության  նկատմամբսեփական վարքի հնարավորության առկայություն։
 Ընդհանրապես  ժողովրդավարությունը`  ժողովրդաիշխանությունը,  և  չմասնակցությունը`  մասնակցությունից  քաղաքացիների  հրաժարումը,  վատ  համատեղվողերևույթներ  են2։
   Այդ  իսկ  պատճառով  էլ  հասարակությունը  կարևորում  է  յուրաքանչյուր  անդամի  ակտիվ  մասնակցությունը  և  ներգրավվածությունը  հասարակականքաղաքական կյանքին, քանի որ միայն ակտիվ մասնակցությամբ է պայմանավորվածժողովրդի  ու  իշխանության  միջև  գոյություն  ունեցող  անջրպետի  հաղթահարումը  ևժողովրդավարական երկրների կայացումը։
 2 Շափաղաթյան Հ., էջ 116։
 Առնակ Սարգսյան ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅԱՑՄԱՆ ԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆԲանալի բառեր` քաղաքական մասնակցություն, չմասնակցություն, ժողովրդավարություն,քաղաքացիական հասարակություն, քաղաքացիական ներգրավվածություն, գործնական քաղաքականություն, քաղաքական մշակույթ։

Հոդվածում ուսումնասիրվել են քաղաքական մասնակցության հիմնահարցերը։
  Քաղաքական  կյանքին  մարդկանց  մասնակցության  փաստի  վրա ուշադրություն է  դարձվել  անտիկ  ժամանակներից  սկսած։
   Պետք  է  նշել,  որ  քաղաքական  կյանքին  մասնակցությունը  նպաստում  է  անհատի  քաղաքացիական  հատկանիշների  ձևավորմանը  և  պայմաններ  է  ստեղծում,  որ  անհատն իրեն զգա պետության լիարժեք քաղաքացի։
  Քաղաքական մասնակցությունը (չմասնակցությունը)  անհատի  քաղաքական  սոցիալականացման  և  քաղաքական  ակտիվության  զարգացման կարևորագույն գործոն է հանդիսանում։
  Դա է պատճառը, որ ժամանակակից պայմաններում քաղաքական մասնակցության հիմնահարցը դարձել է գործնական քաղաքականության  իրականացման կենտրոնական խնդիրներից մեկը։
