ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ,ԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅԱՆ ARԱՐԳԱՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ARԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅՈՒՆ, ԱԴՐԲԵԱՆ, ՎՐԱՍՏԱՆ Միջազգային զբոսաշրջությունը սկսեց զարգանալ XIX դարի կեսերին զանգվածային դարձավ XX դարի կեսերին: Tourismբոսաշրջության հանգիստը մարդկանց ժամանակավոր տեղափոխումն է իրենց մշտական ​​բնակության վայրից մեկ այլ վայր ՝ հանգստի, առողջության վերականգնման, ճանաչողական, կրոնական, գործնական կամ այլ նպատակներով ՝ այցելության վայրում վճարովի աշխատանքով զբաղվելու համար: Սա բիզնեսի ոլորտ է, որը բավարարում է զբոսաշրջիկի կարիքները, և զգալի ֆինանսական եկամուտ է ապահովում երկրների ազգային տնտեսություններին:  Tourismբոսաշրջությունը հզոր խթան է տնտեսությունների բազմազանության և զարգացման համար:   Որոշ երկրներում ազգային եկամտի 70-80% -ը գալիս է զբոսաշրջությունից: Վիճակագրությունը վկայում է զբոսաշրջության զարգացման դերի և տեմպերի մասին:   2017-ին միջազգային զբոսաշրջիկների ժամանումների թիվը կազմել է 1,326 միլիարդ մարդ, ինչը 7% -ով ավելին է, քան 2016-ին ՝ աճելով 86 միլիոնով: Միջազգային զբոսաշրջության ընդհանուր ֆինանսական եկամուտները 2016-ին կազմել են 1,245 միլիարդ դոլար, իսկ 2017-ին `1,340 միլիարդ դոլար: 4.9% աճի համեմատ:  2017 զբոսաշրջային ուղևորությունների 57% -ը կատարվել է օդային, 37% ճանապարհային, 4% ջրային, 2% երկաթուղային ճանապարհներով: 2017 միջազգային զբոսաշրջիկների 55% -ը ճանապարհորդում է հանգստի, 27% -ը `հարազատներին այցելելու, առողջապահական, կրոնական նպատակներով, 13% -ը` բիզնեսի և 6% -ը `այլ նպատակների համար: 2017 Միջազգային զբոսաշրջիկների ժամանումների ընդհանուր թվի 51% -ը (այսուհետ `զբոսաշրջիկներ) այցելել է Եվրոպայի տարածաշրջան, Ասիա - Խաղաղ օվկիանոսի տարածաշրջան` 24%, Ամերիկա `16%, Աֆրիկա` 5%, Մերձավոր Արևելք `4%:  Touristsբոսաշրջիկների թվի աճի ամենաբարձր տեմպերը գրանցվել են Եվրոպա-Աֆրիկա մարզերում `մոտ 8,5%, ամբողջ աշխարհում` 7%: 2017 թվականն ամենաշատ զբոսաշրջիկ է ընդունել Ֆրանսիան ՝ 86,9 միլիոն, Իսպանիան ՝ 81,8 միլիոն, ԱՄՆ-ը ՝ 76,9 միլիոն, իսկ տասնյակում այս երկրներին հաջորդում են Չինաստանը ՝ 60,7 միլիոն, Իտալիան ՝ 58,3 միլիոն, Մեքսիկան ՝ 39,9 միլիոն, Մեծ Բրիտանիա 37,7 մլն. , Թուրքիա ՝ 37,6 միլիոն, Գերմանիա ՝ 37,5 միլիոն և Թաիլանդ ՝ 35,4 միլիոն զբոսաշրջիկներով: Tourismբոսաշրջությունից ֆինանսական եկամուտները կազմել են Եվրոպայի տարածաշրջանում, Ասիայում ՝ Խաղաղ օվկիանոսում ՝ 29%, Ամերիկայում ՝ 24%, Աֆրիկայում ՝ 3%, Մերձավոր Արևելքում ՝ 5%, բոլոր եկամուտների 39% -ը: Tourismբոսաշրջությունից ֆինանսական եկամուտների առումով առաջատարն ԱՄՆ-ն է (210,7 մլրդ), որին հաջորդում են Իսպանիան և Ֆրանսիան (համապատասխանաբար 68 և 60,7 մլրդ դոլար):  Այս երեք երկրներից հետո անընդմեջ լավագույն տասնյակում ՝ Թաիլանդ ՝ 57,5 ​​միլիարդ, Մեծ Բրիտանիա ՝ 51,2 միլիարդ, Իտալիա ՝ 44,2 միլիարդ, Ավստրալիա ՝ 41,7 միլիարդ, Գերմանիա ՝ 39,8 միլիարդ, Մակաո (Չինաստան) ՝ 35,6 միլիարդ, Japanապոնիա ՝ 34,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար: 2017 թվականը tourismբոսաշրջության ուղղակի ներդրումը համաշխարհային ՀՆԱ-ում կազմել է 2570.1 միլիարդ դոլար (ՀՆԱ-ի 3.2% -ը), համախառն ներդրումը `8272.3 միլիարդ դոլար (ՀՆԱ-ի 10.4% -ը):   Tourismբոսաշրջությունն ուղղակիորեն ապահովել է 118,454,000 աշխատատեղ (ընդհանուր զբաղվածության 3,8% -ը): Անդրադառնալով այս ցուցանիշներին ՝ ցույց տալով տուրիզմի դերն այժմ աշխարհում, մենք չենք կարող չանդրադառնալ դրա տեղին և մաշկին մեր տարածաշրջանում, մասնավորապես Հայաստանում, Ադրբեջանում և Վրաստանում: Theբոսաշրջության մրցունակության զեկույցի վերլուծական տվյալների համաձայն ՝ Վրաստանը տարածաշրջանում մրցունակության ցուցանիշով առաջին տեղում է, որը գտնվում է 70-րդ տեղում, նախորդ տարվա համեմատ ՝ բարելավելով իր դիրքերը 3,70 կետով (+1 մրցունակության տեսանկյունից), ապա Ադրբեջանը ՝ 71-րդ տեղում: - + 3,70 միավոր (մրցունակության տիրույթում ՝ + 13), Հայաստանը ՝ 84-րդ տեղում, աճը ՝ +3,53 միավոր (մրցունակության սահմաններում ՝ + 5) [1]: Վերջին տարիներին զբոսաշրջությունն այս մարզում կայուն աճում է, ինչի մասին վկայում է զբոսաշրջիկների այցելությունների թվի փոփոխության գծապատկերը (Նկար 1): Հայաստան: Ադրբեջան Որջիա 2010 թ 2016 թ 2017 թ Գծապատկեր 1. Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան միջազգային զբոսաշրջիկների ժամանումների քանակ, մարդ: Բոլոր երեք երկրներում գրանցվել է զբոսաշրջիկների թվի աճ, ինչը, իհարկե, նպաստել է այդ երկրների տնտեսական զարգացմանը ՝ բարելավելով նրանց դիրքերը միջազգային զբոսաշրջության ոլորտում: Այլ կերպ ասած, դա նպաստում է այս երկրների վերելքին միջազգային ասպարեզում, կամ, ընդհակառակը, Ադրբեջանում, աճին զուգընթաց, այնուամենայնիվ գրանցել է 4 դիրքի անկում:  Իրավիճակն ավելի մանրամասն ներկայացնելու համար նշենք, որ 2010-ին Հայաստան է այցելել շուրջ 687 հազար զբոսաշրջիկ, Ադրբեջան `1,280 միլիոն, Վրաստան` 1,067 միլիոն:   2017-ին Հայաստանում զբոսաշրջիկների թիվը կազմել է 1.495 միլիոն, Ադրբեջանում ՝ 2.454 միլիոն, Վրաստանում ՝ 3.479 միլիոն:   Ըստ տվյալների `զբոսաշրջիկների թվի ամենաբարձր աճը գրանցվել է Վրաստանում, զբոսաշրջիկների թիվն ավելի քան եռապատկվել է, մինչդեռ Հայաստանում և Ադրբեջանում դիտարկվող ժամանակահատվածում դրանք ընդամենը կրկնապատկվել են:  Ըստ փորձագետների, Վրաստանն, ընդհանուր առմամբ, մի երկիր է, որտեղ կան շատ բարձր, շատ բարձր և ֆանտաստիկ սեզոններ ոչ միայն այն պատճառով, որ այն ավելի գրավիչ է կամ ունի ավելի բարենպաստ պայմաններ զբոսաշրջության համար:  Ոչ, պարզապես գաղտնիք է, որ տուրիստական ​​գովազդի շուկայում, ինչը ենթադրում է տարբեր միջազգային ցուցահանդեսներում հայտնվելը:   Վրաստանն ամենուր է:  Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի եռյակում զբոսաշրջիկները պետք է գոնե ճանաչեն Հայաստանը: ՀՀ Կառավարությունը տարեկան տրամադրում է մոտ 200 հազար ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ տնտեսության ճյուղերից մեկի `առավել շահութաբեր զբոսաշրջության զարգացման համար:  Այս նախադասությունը կարելի է համարել քննարկման ավարտ ՝ այն պարզ պատճառով, որ երկիրը արտաքին գովազդի և տեղեկատվական հարթակում պատշաճ կերպով ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է ընդամենը երկու անգամ ավելին, քանի որ, ինչպես 19-րդ դարում լորդ Թոմաս Մաքոլին էր կրկնում, Գումար վաստակեք առանց գովազդի »« Մեկ մետաղադրամի տպարանը ի վիճակի է փող ծախսել: » Փաստ է նաև, որ Հայաստանը գրավիչությամբ և զբոսաշրջային ներուժով արդարացիորեն չի զիջում հարևան երկրներին, որ վերջին տարիներին նկատվում է զբոսաշրջիկների հոսքի աճ:   Սակայն միևնույն ժամանակ փաստ է, որ Հայաստանը դեռևս 70-րդ տեղում է համաշխարհային զբոսաշրջության մրցույթի ճանապարհորդության մրցույթի զեկույցում ՝ փոքր տարբերությամբ զիջելով հարևան երկրներին ՝ Ադրբեջանին և Վրաստանին, նախորդ տարիների համեմատ զգալի առաջընթաց ունենալով: ,   Փաստ է, որ զբոսաշրջության փորձագետները միաձայն պնդում են, որ անկախ նրանից, թե ինչ վիճակագրություն է զբոսաշրջության հոսքերի վերաբերյալ, «Հայաստանը տուրիստական ​​շուկայում առաջին ջութակահարներից չէ» [3]: Tourismբոսաշրջությունը համարվում է աշխատատար ոլորտ, որը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն նպաստում է գործազրկության նվազեցմանը և աղքատության հաղթահարմանը:  Այս ամենի շնորհիվ զարգացող զբոսաշրջությունը, ներառյալ տարածաշրջանի երկրների համար, ձեռք է բերել ընդգծված սոցիալ-տնտեսական նշանակություն: Հատկանշական է, որ ոլորտի պետական ​​կարգավորման քաղաքականությունը որոշիչ դեր է խաղում Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջության զարգացման գործընթացում: Notարմանալի չէ, որ 2003 թվականին «Tourismբոսաշրջության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն, ոլորտը հայտարարվել է տնտեսության գերակա ճյուղ [4]: Հաջորդ գծապատկերը ցույց է տալիս տարածաշրջանի երեք երկրներում զբոսաշրջությունից ստացված ֆինանսական եկամուտների ծավալի և շարժի փոփոխությունները: Հայաստան: Ադրբեջան Որջիա Գծապատկեր 2. Տարածաշրջանի երեք երկրներում միջազգային տուրիզմի ներհոսքը, միլիոն, ինչպես ցույց է տրված գծապատկերում, երեք երկրներում էլ գրանցվել է զբոսաշրջության ոլորտի ֆինանսական եկամուտների աճ, սակայն երեք երկրներից յուրաքանչյուրում գրանցվել են տարբեր տեմպեր:   Հայաստանում զբոսաշրջության ոլորտից 2010-ին ստացվել է շուրջ 646 մլն ԱՄՆ դոլար, որն աստիճանաբար աճել է ոլորտի զարգացման, ինչպես նաև զբոսաշրջության հոսքերի աճի արդյունքում, 2016-ին կազմել է $ 968 մլն, իսկ 2017-ին `գերազանցել 1 մլրդ. եւ կազմել է 1,120 մլն դոլար:   Պատկերն ամբողջովին փոխվում է Ադրբեջանում: Այստեղ, եթե զբոսաշրջության ոլորտի ֆինանսական եկամուտները 2010-ին կազմել են 657 միլիոն դոլար, 2016-ին այդ եկամուտները գերազանցել են 2 միլիարդը ՝ կազմելով մոտ 2.714 միլիոն, իսկ մեկ տարի անց ՝ 2017-ին ՝ 3.012 միլիոն դոլար:  Վրաստանում իրավիճակը բոլորովին այլ է: 2010 Այս երկրում զբոսաշրջության ոլորտի եկամուտները կազմել են 659 միլիոն դոլար, 2016-ին `2.166 միլիոն, իսկ 2017-ին` 2.751 միլիոն դոլար: Համեմատության համար նշենք, որ եթե 2017-ին Ադրբեջանն այցելեց 2,454 մլն զբոսաշրջիկ, այդ տարի նա ստացավ 3,012 մլն դոլար, ապա 2017-ին նա այցելեց 3,4479 մլն զբոսաշրջիկ Վրաստանում, ստացավ ընդամենը 2,751 մլն դոլար:   Նույն թվականին Հայաստան է այցելել 1,495 մլն զբոսաշրջիկ և ստացել 1,120 մլն դոլար:   Ստացվում է, որ Հայաստանում մեկ զբոսաշրջիկի եկամուտը 749 դոլար է, Վրաստանում ՝ 791 դոլար, Ադրբեջանում ՝ 1227 դոլար: Դա հիմնականում պայմանավորված է նրանով, որ Վրաստանում զբոսաշրջության ոլորտում առաջարկվող գներն ավելի մատչելի են, քան Ադրբեջանում: ՄԱԿ-ի Tourismբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպության զեկույցի համաձայն `Վրաստանը զբոսաշրջության զարգացման տեսանկյունից աշխարհում ամենաարագ զարգացող երկրներից մեկն է` աշխարհում չորրորդ տեղում, իսկ Եվրոպայում `երկրորդ: Մարզերում զբոսաշրջության զարգացման ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու համար եկեք հաշվարկենք մեկ շնչի հաշվով զբոսաշրջիկների քանակը (2017 թ. Երկիր այցելող զբոսաշրջիկների թվի հարաբերակցությունը և բնակչության հարաբերակցությունը) բնակչության մեկ շնչի հաշվով ֆինանսական եկամուտը ( զբոսաշրջությունից ֆինանսական մուտքերի ծավալը 2017 թվականին) բնակչության հարաբերակցությունը):   Այդ հաշվարկների հիման վրա մենք ստացանք հետևյալ նկարը: Հայաստան: Ադրբեջան Որջիա Գծապատկեր 3. Տարածաշրջանի երեք երկրներում մեկ շնչի հաշվով զբոսաշրջիկների ժամանումների թիվը (զբոսաշրջիկ) Գծապատկեր 3-ի ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ 2017 թ. Տվյալներով ՝ Հայաստանում մեկ շնչի հաշվով կա 0,5 մարդ, Ադրբեջանում ՝ ընդամենը 0,25 (կես պակաս, քան Հայաստանում), իսկ Վրաստանում `0.94:   Կանխատեսվում է, որ առաջիկա տարիներին Վրաստան կայցելեն ավելի շատ զբոսաշրջիկներ, քան նրա բնակչությունը:     Ըստ այդ ցուցանիշի ՝ Վրաստանը լավագույնն է գրանցել, հետո ՝ Հայաստանը ՝ իր բնակչության կեսը, և միայն Ադրբեջանը ՝ իր բնակչության մեկ քառորդը: Վերոնշյալ երեք երկրներում 2017 թ. Մեկ շնչի հաշվով տուրիստական ​​եկամուտների հաշվարկները հետաքրքիր պատկեր են տալիս: Հայաստան: Ադրբեջան Որջիա Գծապատկեր 4. Մեկ շնչի հաշվով զբոսաշրջությունից մուտքերը դոլարով: Գծապատկերի ուսումնասիրությունից մենք տեսնում ենք, որ 2017-ին Հայաստանի յուրաքանչյուր բնակիչ 383 ԱՄՆ դոլարի եկամուտ է ստացել ներգնա տուրիզմից, Ադրբեջանից `304 դոլար, իսկ Վրաստանից` 740 դոլար:   Վրաստանը մեկ շնչի հաշվով ամենաշատ մուտքերն է ստացել այս երեք երկրներից ՝ կրկնակի անգամ ավելին, քան մյուս երկու հարևան երկրներից:   Հայաստանը երկրորդ տեղում է ՝ ոչ շատ տարբերությամբ, միայն Ադրբեջանն է: Այսպիսով, ամփոփելով նշված վերլուծությունը, կարող ենք հստակ արձանագրել, որ տարածաշրջանի բոլոր երեք երկրներում ՝ Հայաստանում, Ադրբեջանում և Վրաստանում, վերջին տարիներին զբոսաշրջությունը գրանցել է կայուն զարգացման միտումներ:   Նրանք, ում զբոսաշրջիկների թիվն աճել է, զբոսաշրջությունից ստացված ֆինանսական եկամուտներն աճել են:   Տարբեր վերլուծական ցուցանիշների համաձայն ՝ տարբեր երկրներում երեք երկրներից մեկը առաջատար էր, օրինակ ՝ Հայաստանը զբոսաշրջիկի համար նվազագույն ծախսերի քանակով առաջինն էր, Ադրբեջանը ՝ զբոսաշրջությունից ֆինանսական մուտքերի բացարձակ, զբոսաշրջիկների քանակը ՝ մեկ շնչին, մեկ շնչի հաշվով ներհոսքերը մեկ շնչի հաշվով: Վրաստանը, սակայն, վերոհիշյալ բոլոր երկրներում զբոսաշրջության ոլորտում դրական զարգացումները անհերքելի իրողություն են: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Travelանապարհորդության և տուրիզմի մրցունակության զեկույց 2017,387 էջ, URL: http: //ev.am/sites/default/files/WEF_TTCR_2017.pdf (Հղումը ՝ 19.02.2019): URL.  https: //www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284419894 (Հղումը ՝ 19.02.2019): [3] URL:  https: //www.aravot.am/2019/03/28/1032147/ (Հղումը կատարվել է 19.02.2019 թ.): [4] URL:   http: //dspace.paara.am/xmlui/handle/123456789/118 (Հղումը կատարվել է 19.02.2019 թ.): [5] URL:  https: //168.am/2019/01/06/1064552.html (Հղումը կատարվել է 19.02.2019 թ.): Հարությունյան Դիանա ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԱԴՐԲԵԱՆԻ, ՎՐԱՍՏԱՆԻ URԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅԱՆ VԱՐԳԱՄԱՆ ARԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅԱՆ ARԱՐԳԱՈՒՄԸ Հիմնաբառեր. Տուրիզմ, տարածաշրջան, ֆինանսական մուտքեր, աճի տեմպեր, վիճակագրություն, մրցունակություն ։

Հոդվածի  նպատակն  է  համեմատական  վերլուծության  ենթարկել  վերջին  տարիներին  դիտվող  զբոսաշրջության  զարգացման  միտումները՝  Հայաստանում,  Ադրբեջանում  և  Վրաստանում։
   Ուսումնասիրվել  է  այս  երկրների  միջազգային  զբոսաշրջային ժամանումների թիվը, ստացվող ֆինանսական մուտքերը, մեկ բնակչի  հաշվով  զբոսաշրջային  ժամանումների  թիվը  և  ստացած  ֆինանսական    մուտքերը։
   Արդյունքում  պարզվել  է,  որտարածաշրջանի  երեք  երկրներում  էլ  զբոսաշրջությունը  վերջին տարիներին գրանցել է կայուն զարգացման միտումներ։
  Այնուհանդերձ  բոլոր  վերոհիշյալ  երկրներում  զբոսաշրջության  ոլորտում  դրական  տեղաշարժերը  անհերքելի իրականություն են։
