Հոդվածինպատակնուրարտական  պատկերագրականօրինակներով  բացահայտել  կենաց  ծառապատկերի  գաղափարականնշանակությունն ու խորհրդաբանությունը։
  Թեման արդիական է, քանզիուրարտագիտությանենգեղարվեստական  հորինվածքներում  բազմիցս  հանդիպող  կենացծառերի  պատկերագրության  վերաբերյալ  կատարված  հիմնավորվերլուծական  աշխատություններ։
   Ուստի  սույն  ուսումնասիրությանշրջանակում  փորձ  է  կատարվել  արվեստաբանորեն  ներկայացնելխնդիրը և տալ որոշ պարզաբանումներ։
 բնագավառումբացակայումդեռևսԱրվեստի տարբեր ճյուղերում հանդիպող ոճավորված կենաց ծառիմոտիվը  ձևավորվել  է  դեռևս  Միջագետքում  մ.թ.ա.  4-րդ  հազարամյակում, իսկ 2-րդ հազարամյակում հայտնվել նաև եգիպտական ևհին արևելյան այլ մշակույթներում [21, էջ 161]։
  Կենաց ծառի դեկորատիվխորհրդանշանը  հայտնի  է  դեռևս  հնագույն    միջագետքյան  կնիքներից(ծառ,  որի  բունը  հիմքում  պսակված  է  եռաժանիով  կամ  կիսալուսնով,խաչվող ճյուղերով կենաց ծառ, որոնք ավարտվում են պտուղներով)։
  Այսպարզ պատկերը հաճախ փոփոխվում է՝ ծառից վերածվելով պտղի, թփիև  այլն։
   Ասուրական  մ.թ.ա.  10-րդ  դարի  և  ավելի  ուշ    հուշարձաններումկենաց  ծառի  պատկերը  վերածվում  է  ավելի  բարդ  և  պայմանականնշանի՝  երկու  կողմերում  հայելային  դիրքով  մարդակերպ  կամկենդանական կերպարներով [22, էջ 6]։
 հազարամյակիՎանի  թագավորության  արվեստում  տարբեր  են  կենաց  ծառերիկառուցվածքը,  ոճն  ու  պատկերման  եղանակները։
   Առավելլայնտարածում  ունի  կենաց  ծառերի  եռամաս  կառուցվածքը՝  բուն,  բնիցդուրս  եկող  ճյուղեր  և  ճյուղերը  պսակող  պտուղներ  կամ  բուսանախշ։
 Երկրորդ  հազարամյակի  կեսերիցծառի  այս  տիպը՝  կոնաձևծաղկաշղթաներով,  նռան  պտուղներով  կամ  արմավանախշերով,բնորոշվում  է  որպես  ուշ-ասուրական  մոտիվ  [21,  էջ  163]։
   Նեոասուրական  թագավորության հզորացմանը  զուգահեռ՝  այն  տարածվումէ  ողջ  Մերձավոր  Արևելքում  և  արվեստում  պահպանվում  մինչ  մ.թ.ա.    1-ինկենացծառապատկերի գաղափարական նշանակության վերաբերյալ տվյալներմիջագետքյան և ուրարտական գրավոր աղբյուրներում չեն պահպանվել։
 Ուրարտական  արվեստի  տարբերծառըներկայացված է կա՛մ ամբողջական ծառերի, կա՛մ աստվածություններիձեռքում  պատկերված  ծառի  ոստերի  պատկերաձևերով։
   Էրեբունուպալատականհորինվածքներումներկայացված  են  պտղազարդ  ճյուղերով  ավարտվող  կամարատիպծառապատկերներ  (նկ.  1,  2)։
   Էրեբունիում  հայտնաբերվել  է  նաև  միբեկոր,և  կապույտերանգավորմամբ  պատկերված  է  իրատեսական  ծառ՝  բնից  ելնողճյուղերով (նկ. 3)։
 սխեմատիկ  պատկերաձևերովորմնանկարչականթագավորությանճյուղերումկենացվերջ։
   Վանիհամալիրիորի  վրաԲնից ելնող ճյուղերով ծառի սխեմատիկ պարզունակ պատկերներնօգտագործվել  են  նաև  ուրարտական  հիերոգլիֆային  գաղափարանշաններում [5, էջ 8]։
  Կենաց ծառի այս տեսակի նախատիպը հայկականլեռնաշխարհումմշտադալարծառապատկերներում  [5,  էջ  50,  աղ.  16,  նկ.  1]։
   Ժայռանկարային  կենացէ  տեսնելԳեղամակարելիծառերի  այս  պարզունակ  ձևը  կրկնվում  է  նաև  Կարմիր  բլուրիցհայտնաբերված մի ուրարտական կնիքում [14, էջ 57, նկ. 43]։
 Նկար 1Նկար 2                                               Նկար 3Որմնանկարներում  պատկերված  ոճավորված  և  դեկորատիվգուներանգներով  կենաց  ծառերի  ու  բուսանախշերի  միջոցով  կարելի  էորոշակի  պատկերացում  կազմել  ուրարտացիների  երևակայականպատկերացումների  ու  գունամտածողության  վերաբերյալ։
   Արվեստումծառերի  պատկերագրական  տիպերը  ձևավորվել  են  հնում  ծառերիմասին  մարդկանց  ունեցած  գիտելիքներից  ու  տեսողական  էմպիրիկփորձառության  արդյունքում։
   Հին  արևելյան  արվեստում  ծառերիտարբեր  ոճական  առանձնահատկությունները  պայմանավորված  ենեղելխորհրդանշականգործառույթներով։
   Սրբազանհնագույն միջագետքյան  պատկերացումների  փաստագրում  կա  «Գիլգամեշ»դյուցազնավեպի  «Գիլգամեշը  և  Խուլուպպու  ծառը»  վիպերգում             [10, էջ 174], որտեղ մաքուր Եփրատի ափին բուսած և նրա ջրերով սնվածծառն  Ինանա  դիցուհին,  արմատահան  անելով,  տարել  և  տնկել  էրՈւրուքում[20,  էջ  74-76]։
   Հայտնի  է,  որ  հնագույն  Միջագետքըհավանաբարտարբերծառերիծառերիվերաբերյալբարձրահասակիրենց  տարածաշրջանում  աճողշինարարական  փայտանյութ  ներմուծում  էր  Հայկական  Տավրոսիլեռնաշղթայից։
   Հարավային  Միջագետքի  ժողովուրդները  ծանոթ  էինմիայնմիծառատեսակին՝  արմավենուն  [15,  էջ  65],  որի  փյունիկյան  տեսակընախատիպն էր Միջագետքի կենաց ծառի [11, էջ 47]։
  Դրա վկայություննեն  միջագետքյան  արմավաճյուղ կենաց  ծառապատկերները  [23, էջ  154],և  հավանաբար  դրանց  ազդեցությամբ  է  Վանի  թագավորություններմուծվել  արմավենու  պատկերը։
   Հայկական  լեռնաշխարհում  ծառերիպաշտամունքի  վկայությունէ  սոսի  ծառատեսակի  կիրառումըպաշտամունքային շինությունների կանաչապատման մեջ [1, էջ 510]։
  ՀինՀայաստանում  ծառերի  պաշտամունքի  կարևորությունն  է  փաստումԱրմավիրում  գոյություն  ունեցած  սոսիների  սրբազան  պուրակը,  որտեղծառերի  տերևների  սոսափյունով  գուշակություններ  էին  կատարվում   [8,  Գիրք  Ա,  Ի]։
     Ծառերի  պաշտամունքը  անքակտելիորեն  կապված  էեղել  աստվածությունների  հետ,  քանզի  Խալդի  աստվածությանխորհրդանշաններից  մեկը  ուրարտական  պատկերագրության  մեջհամարվում  էր  հենց  կենաց  ծառի  ճյուղը  կամ  տերևը  [12,  էջ  194],  ևմիգուցե  հենց  այդ  ծառերի  տերևներով  գուշակության  ավանդույթն  էփոխանցվելԾառերիպաշտամունքը  կարևոր  նշանակություն  է  ունեցել  նաև  Եվրոպայում։
 Ուշագրավ է, որ գերմանական ցեղերի մոտ տաճար նշանակող բառերը,ըստ  գերմանացի  նշանավոր  բանասեր,լեզվաբան  Յ.  Գրիմմիենթադրության,  կապված  են  եղել  անտառները  որպես  սրբավայրհամարելու  հնագույն  ավանդույթի  հետ  [17,  էջ  111]։
   Որոշ  եվրոպականժողովուրդների  մոտ  եղել  է  ծառերի  պաշտամունք,  իսկ  սրբավայրնշանակող  բառն  իր  ծագմամբ  և  նշանակությամբ  համարժեք  էլատիներեն  «nemus»՝բառին։
 Գերմանացիների մոտ սրբազան պուրակների և ծառերի պաշտամունքըչի անհետացել նաև իրենց սերունդների մոտ [17, էջ 111]։
  Ուպսալայում,օրինակ, գոյություն է ունեցել սրբազան պուրակ, ուր ծառերը համարվելեն աստվածային [17, էջ 111]։
  Ծառերի պաշտամունք գոյություն է ունեցելնաև սլավոնական հեթանոսների մոտ, ուր սրբազան է համարվել անգամծառի  ճյուղը,  որն  արգելված  է  եղել  պոկել։
   Ծառերի  պաշտամունքը  մեծտարածում է  ունեցել նաև Հունաստանում և Իտալիայում։
  Եվրոպականորոշ ցեղերի մոտ հնում գոյություն է ունեցել սրբազան ծառի մոտ քրմերիկողմից  ծիսական  արարողություններ  և  զոհաբերություն  կատարելուսովորույթը։
  Ծառերի արմատները ծառայել են որպես ամբիոն ծիսականհետուրարտականհասարակարգին։
 ծառերի  պուրակնշանակողկողմիցսրբազանաստվածություններիարարողության  համար։
   Չի  բացառվում,  որ  նման  երևույթ  հավանաբարգոյություն  է  ունեցել  նաև  Վանի  թագավորությունում։
   Ուրարտականհորինվածքներում սրբություններով շրջապատված ծառը ներկայացվումէբեղմնավորմանխորհրդանշական  արարողակարգում։
   Ծառը՝  որպես  պտղաբերող  էակ,ինչպես  կինն  է  և  մայրը,  պաշտվում    է  արևելյան  Աֆրկայի  Վանիկացեղում,  ուր  արգելված  է  կտրել  ծառերը,  քանզի  ծառը  կապվում  էմայրության հետ, նրանց կյանք ու սնունդ պարգևող էակն է [17, էջ 112]։
 Ծառի  և  կանացի  պտղաբերության  միջև  այս  խորհրդանշական  կապըՎանի  թագավորությունում  փաստում  են  նաև  Կարմիր  բլուրիցհայտնաբերված  նախաուրարտական  կանացի  կուռք-արձանիկները,որոնց  մակերեսը  հարդարված  է  սխեմատիկ  բուսազարդով  [13,  էջ  115]։
 Այս  երևույթն  է  թերևս  ընկած  Թոփրակ-կալեից  գտնված  մի  ոսկյամեդալիոնիՈւարուբաինիաստվածուհու  ձեռքի  ճյուղի  պատկերի  խորհրդաբանական  հիմքում    (նկ. 4)։
 գեղարվեստականհարդարանքում՝Նկար 4հետկապվածարևելյանՀ. Մարտիրոսյանի կարծիքով Ուարուբաինին մեծ մայր, նախամայրաստվածուհի  էր,  Խալդիի  և  Թեյշեբայի  մայրը,  ինչպես  երկնքի  ուբուսականությաննախամայրաստվածուհիները  [4,  էջ  77]։
   Պտղաբերության  և  բուսականությանաստվածուհիների  արձանիկները  հնագույն  տարբեր  մշակույթներումզարդարվում էին բուսական զարդամոտիվներով, դրվում հացահատիկիհորերի  կամ  ջրավազանների  մոտ  և  օգտագործվում  երկրագործական,բնության  զարթոնքի  տոնական  ծիսակատարությունների  ժամանակ։
 Որոշ  պահպանված  տեղեկությունների  համաձայն՝  հեթանոս  հայերըԱնահիտ  աստվածուհուն  էին  նվիրաբերում  ծառերի  դալար  ճյուղեր      [2,  էջ  35-36],  որոնք  համադրելի  են  ուրարտական  արվեստի  տարբերնմուշներում  Ուարուբաինիի  ձեռքում  պատկերված  ոստերի  հետ։
 Այստեղից  հետևում  է,  որ  որոշ  հորինվածքներում  ծառապատկերիգաղափարը  կապվում  է  իգական  սեռի  պտղաբերական  գործառույթիհետ և կարելի է եզրակացնել, թե ուրարտական պատկերագրության մեջինչու է հենց արական սեռի կերպարների կողմից իրականացվում ծառիսրբազան բեղմնավորման խորհրդանշական գործողությունը։
 որթիհետ։
 էջխաղողիբեկորներըունեցածՈրոշ  ուսումնասիրությունների  համաձայն՝  Ասորեստանում  ևԲաբելոնում  սրբազան  ծառի  պաշտամունքը  կապված  է  եղել  դիցարանիգերագույն  աստվածության,  իսկ  աքքադական  մշակույթում՝  Էաաստվածության և սրբազան մայրի ծառի հետ, որի միջուկում գրվում էրաստվածության  անունը  [22,  էջ  6-7]։
   Հին  եգիպտական  դիցաբանությանմեջ,  օրինակ,  Օսիրիսի  պաշտամունքը  կապվում  էր  ծառի,  իսկհունականում՝  ԴիոնիսիոսիՎանիթագավորությունում  նմանօրինակ  ավանդույթի  խոսուն  ապացույցն  ենԷրեբունու կարասային սենյակում պահպանված խաղողի ողկույզների ևորթերի  պատկերներով  որմնանկարի65]։
 Ուրարտացիների՝  խաղողիվերաբերմունքըհանդեպարտահայտված  է  նաև  որոշ  երկրագործական  ծեսերի՝  խաղողի  որթիէտման,  խաղողուտի  խչմարման  և  խաղողի  բերքահավաքի  վերաբերյալհիշատակություններում  [3,  էջ  76-78]։
   Այս  առիթով  ուշագրավ  է  այնփաստը,  որ  զարդարվեստում  կենաց  ծառի  գաղափարը  կարող  էարտահայտված  լինել  ոչ  միայն  ծառի  պատկերով,  այլ  նաև  ոճավորվածբուսանախշերի  տեսքով[4,  էջ  2]։
   Կարելի  է  եզրակացնել,  որերկրագործական  գլխավոր  խորհրդանիշ  համարվող  ծառը  հանդիսացելէ  մեռնող  ու  հարություն  առնող  կամ  սիրո  ու  պտղաբերությանաստվածությունների  խորհրդանիշ  [7,  էջ  212]՝  մարմնավորելով  նաևբնության  կարևոր  երևույթները։
   Ոճավորված  կենաց  ծառերը  կամառհասարակ  ծաղկային  զարդամոտիվները  մշտապես  ասոցացվել  ենաճի  և  պտղաբերության  գաղափարի  հետ,  քանի  որ  ծաղկազարդերիպատկերմամբվարսանդա-պտղայինօրգաններ)  մարդիկ  տարբեր  դարերում  ակնկալել  են  ծաղկից  սպասվողպտուղ  [6,  էջ  5]։
   Դա  է  փաստում  ոճավորված  ծառապատկերներումակնհայտորեն  ընդգծված  կյանքի  զարգացող  գիծը՝  ծնունդ,  աճ,պտղաբերություն [16, էջ 396]։
  Կարմիր բլուրում հայտնաբերված բրոնզյամի գոտու երկայնական պատկերաշարում կենաց ծառի ընդհանրացվածգաղափարն  արտահայտված  է  ոճավորված  բուսազարդերով,  որոնքսահմանազատում  են  գերագույն  աստվածությունների  հաջորդաբարդասավորված պատկերները (Խալդին՝ առյուծի, իսկ Թեյշեբան՝ ցլի վրա)՝(ընդգծվածսերմ,հատիկ,ընդգծելով  աստվածություն-ծառ-պտղաբերություն  խորհրդանշականկապը (նկ. 5)։
 Նկար 5Այսպիսով,  ստացվում  է,  որ  ուրարտական  արվեստում  կենացծառապատկերի  և  ծիսական  բեղմնավորման  ավանդույթը  ևս  կարող  էրկապված լինել դիցարանի գլխավոր աստվածությունների հետ։
  Դրա վառվկայությունն  է  Այանիսի  տաճարում  Խալդի աստվածությանը  կենացծառեր  նվիրաբերելու  ծիսակատարությունների  ավանդույթը  [19,  էջ  65]։
 Փաստորեն  ուրարտական  մշակույթում  կենաց  ծառի  ճյուղին  տրվել  էկարևոր  ծիսական  նշանակություն  և  գեղարվեստական  հորինվածքներումգաղափարաբանությամբպատկերվել թե՛ արական և թե՛ իգական աստվածությունների ձեռքում։
 խորհրդաբանականտարբերԱյսպիսով կարելի է արձանագրել, որ կենաց ծառապատկերներումպտղաբերության  գաղափարն  ասոցացվում  է նաև կյանքի  չորս  փուլերիհետ՝  կյանք,  աճ,  դեգրադացիա,  մահ  [13,  էջ  396]։
   Դիցաբանական  ևկրոնական  համակարգերում  կյանքի  աճն  ընդգծվում  է  ծառի ծաղկմամբև  պտուղների  հասունացմամբ՝  իր  մեջ  կրելով  կյանքի  ու  անմահությանգաղտնիքը։
  Որոշ մշակույթներում կենաց ծառը հաճախ ներկայացվում էկենդանու հետ համատեղ՝ որպես պտղաբերող ուժի կրողներ [16, էջ 397]։
 Ուրարտական պատկերագրության մեջ այդ պտղաբերող ուժի կրողներըհանդիսանում  են  արական  սեռի  աստվածությունները,  որոնքհավանաբար  ծնունդ  տվող  կնոջ  ու  ծառի  միասնական  գաղափարըկազմող սրբություններ են։

Զեկուցումը  նվիրված  է  Վանի  թագավորության  (Ուրարտու)  արվեստում    մեծ  տարածում  գտած  կենաց  ծառի  պատկերագրության  ու  խորհրդաբանության վերլուծությանը։
  Վանի թագավորության արվեստի  տարբեր ճյուղերում ներկայացված կենաց ծառերի կառուցվածքը, ոճն ու  պատկերման  միայն  ժամանակաշրջանի  գեղարվեստական  կանոններով,  այլև  հորինվածքների  պաշտամունքային  գործառույթներով։
   Վանի  թագավորությունում,  ինչպես  հին  արևելյան  այլ  մշակույթներում,  կենաց  ծառն  ունեցելէ կարևոր ծիսական նշանակություն։
  Կենաց ծառապատկերների  խորհրդաբանության  գաղափարաբանության  պարզաբանմամբ  հնարավոր է որոշակի պատկերացում կազմել ուրարտական կրոնական  հավատալիքների վերաբերյալ։
