ԿՐԹԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑԱԾ ՀԱՄԱԿԱՐԳ ՈՒՆԵՑՈՂ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՓՈՐՁԻ ՆԵՐԴՐՄԱՆԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԶԱԳԱՑՈՂ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ  Արդի  աշխարհն  արագ  զարգացումների  թատերաբեմ  է,  որտեղ  յուրաքանչյուրպետություն  փորձում  է  գոյատևել  և  դրա  հետ  մեկտեղ  գրանցել  զարգացմանցուցանիշներ։
   Այս  իմաստով  անհրաժեշտ  է  հասկանալ,  թե  որոնք  են  ամուր  պետականություն և կայուն հասարակություն ունենալու գրավականները։
  Կրթությունը մեկնէ  այն  ոլորտներից,  որն  ունի  արագ  զարգացման  և  փոփոխությունների  ցուցանիշներ`կախված  բազմաթիվ  հանգամանքներից։
   Ունենալով  Ճապոնիայի,  Սինգապուրի  ևզարգացած  մի  շարք  այլ  երկրների  վառ  օրինակները,  թե  ինչպես  կրթական  ներդրումները  հանգեցրին  կտրուկ  առաջընթացի`  անհրաժեշտություն  է  առաջանումպարզել,  թե  արդյո՞քպետք  է  կիրառվի  զարգացած  կրթական  համակարգ  ունեցողերկրների կրթական ծառայությունների փորձը զարգացող երկրներում։
 Կրթությունը,  լինելով  պատմական  հասկացություն,  ցայսօր  արդիական  ու  հասարակության  համար  անհրաժեշտ  ոլորտ  է։
   Կրթության  միջոցով  սերնդեսերունդիրականացվում է գիտելիքների, հմտությունների ու փորձի փոխանցում՝ պայմաններստեղծելով  աճի  ու  զարգացման  ապահովման  համար։
   Միևնույն  ժամանակհասարակական,  քաղաքական,  տնտեսական,  սոցիալ-հոգեբանական,  ժողովրդավարական  և  այլ  գործընթացների  արդյունքում  կրթությունը,  դրա  որակն  ու  նշանակությունը փոփոխվում են տեղից տեղ։
 «Կրթությունն ամենահզոր զենքն է, որը դու կարող ես  օգտագործել  աշխարհըփոխելու համար»։
   Հենց  այսպես  էր  բնութագրում  ու  արժեվորում  կրթությունը  բոլորժամանաների  ամենանշանավոր  առաջնորդներից  մեկը՝  Նելսոն  Մանդելան։
   Սակայնհարց է ծագում՝ ի՞նչ է կրթությունը։
  Դասական սահմանման համաձայն կրթությունըհամակարգային  ուսուցման  ստացման  կամ  տրամադրման  գործընթացն  է,  որնիրականացվում  է  դպրոցներում,  համալսարաններում  և  կրթական  այլ  հաստատություններում  [1]։
  Իհարկե, այս սահմանումը մերօրյա պայմաններում  բավական թերի է,քանի որ հիմա կրությունն ունի շատ ավելի լայն ու ընդգրկուն մեկնաբանություն, քաներբևէ։
   Այս  են  վկայում  կրթության  վերաբերյալ  գոյություն  ունեցող  բազմազանսահմանումները,  կարծիքները,  մոտեցումներերը,  իսկ  շատ  հաճախ՝  նաև  տարաձայնությունները։
 Այսօր կրթությունն ընկալվում է որպես մարդու անձի ձևավորման ու կայացմանգլխավոր  հիմք։
   Սրա  միջոցով  մարդն  սկսում  է  ճանաչել  աշխարհն  ու  դրանումենձևավորվումգոյություն  ունեցող  օրինաչափությունները։
   Այս  իմաստով  կարելի  է  ասել,  որ  մարդըծնված  օրվանից  անցնում  է  կրթական  անվերջանալի  գործընթացի  միջով,  որիարդյունքումնրա  աշխարհընկալումը,  աշխարհայացքը,գիտելիքները,  մտածելակերպը  և  այլն։
   Թյուր  կարծիք  կա,  թե  կրթությունըդասապրոցեսն  է  և  դրա  արդյունքում  ստացած  որակավորումը։
   Այս  մոտեցումըհամապատասխանում  է  կրթության  դասական  սահմանմանը։
   Սակայն    վերոնշյալըընդամենը  կրթության  որոշակիացված  գործառույթն  է։
   Միևնույն  ժամանակ  պետք  էնշել,  որ  կրթության  հիմնական  բաղադրիչներից  է  փոփոխությունը  (առավելապեսդրական),  մինչդեռշատ  դեպքերում  դասապրոցեսը  կամ  որակավորումնիրականացվում են առանց որևէ էական փոփոխության։
 Ընդհանուր առմամբ, մարդու կրթական գործընթացն առաջին հերթին ընթանումէ  մշակութային  ձևերի  ու  բարքերի  յուրացմամբ,  այլ  կերպ  ասած՝  սովորույթների  ուավանդույթների  ճանաչողությամբ։
   Այս  գործընթացն  իրականացվում  է  մարդուընկալման  և  միջավայրի  անմիջական  ազդեցության  միջոցով։
   Հետագայում  այսընթացքն անցնում է ֆորմալացման դաշտ, որտեղ արդեն մարդը ստանում է այն, ինչիյուրացմանը նրան ուղղորդում են (ուսուցիչերը, դասավանդողները և այլն)։
  Այս փուլիցհետո մարդն առավելապես հակվում է  ինքնակրթության։
  Հենց այս մեկնաբանումն էլթույլ է տալիս առաձնացնել կրթության ֆորմալ և ոչ ֆորմալ ձևերը։
 Վերևում տրված է կրթության կարճ ու շատ համառոտ նկարագիրը։
  Սակայն կաևս  մեկ  հարց.  ի՞նչ  է  կրթական  համակարգը։
   Առհասարակ  համակարգը  փոխկապակցված  բաղադրիչների  ամբողջությունն  է,  որի  յուրաքանչյուր  բաղադրիչ  ազդում է մյուսների վրա՝ միևնույն ժամանակ կրելով մյուսների ազդեցությունը։
 Դեռևս  նախապատմական  ժամանակշրջանում,  երբ  մարդկանց  հիմնականզբաղմունքները  որսոդությունն  ու  հավաքչությունն  էին,  մարդիկ  իրենց  գիտելիքներնու հմտությունները փոխանցում էին սերնդից սերունդ։
  Սա, ըստ էության, կրթությաննախնական,  տձև  տարբերակն  էր  [2]։
   Այնուհետև,  երբ  զարգացավ  գյուղատնտեսությունը,  առաջ  եկան  նոր  գիտելիքների  ձեռքբերման  պահաջմունքներ,  որոնք  կապվածէին  հողի  մշակման  և  յուրաքանչյուր  ընտանի  կենդանու  խնամքի  հետ  [2]։
   Քաղաքակըրթությունների  ձևավորման  հետ  մեկտեղ,  ինչպես  նաև  պետական  համակարգերիձևավորմամբ,  առաջ  եկան  կրթության  նկատմամբ  ավելի  խոր  և  բովանդակալիցպահանջներ,  քան  նախորդներն  էին։
   Երբ  տեղի  ունեցավ  մարդկության  գիտելիքներիու  հմտությունների  ընդլայնում  և  կուտակում,  առաջ  եկան  ֆորմալ  կրթությանանդրանիկ  հաստատությունները։
   Դպրոցների  նախատիպեր  ձևավորվեցին  ՀինԵգիպտոսում։
  Ուսուցանվողները սովորում էին գրել, կարդալ, հաշվել, նախատեսվածէին  սպորտի  և  նկարչության  դասեր։
   Այս  ժամանակներում  նմանօրինակծառայություններից  օգտվում  էին  միայն  հարուստ  տղա  երեխաները  [3]։
   Դպրոցներ,անգամ  ակադեմիաներ  ձևավորվեցին  նաև  Հին  Հունաստանում։
   Այս  եղանակովսկսվեց կրթության համակարգումը։
  Ձևավորված առանձին կրթական բաղադրիչներնսկսեցին  տարբեր  ասպեկտներով  միմյանց  լրացնել՝  ստեղծելով  մեկ  ամբողջականհամակարգ։
 Այսօր  կրթությունն  իր  ուրույն  տեղն  ունի  յուրաքանչյուր  երկրի  սոցիալական,տնտեսական,  քաղաքական  կյանքում։
   Եվ  բնավ  կարևոր  չէ,  թե  պետությունն  իրզարգացման որ փուլում է. կրթությունը պահպանում է իր կարևորությունը` որոշակիտոկոսային  տարբերություններով։
   Մեր  օրերում,  առավել  քան  երբևէ,  մեծուշադրություն,  միջոցներ,  ռեսուրսներ,  ջանքեր  են  ներդրվում  կրթության  ձևերի,կազմակերպման,  արդյունավետության  բարձրացման  հարցերի  ուսումնասիրմանհամար  և  սա  բնավ  պատահական  չէ։
   Ունենալով  բարդ  ու  համակարգայինկառուցվածք՝  կրթությունը  ենթադրում  է  պլանավորման,  իրականացման,  կառավարման և մի շարք այլ բարդություններ։
 Անցում կատարելով կրթության էությունից հիմնական ձևերին, նշենք, որ ինչպեսնրա  ընկալումն  է  բավական  բազմազանեցված,  այնպես  էլ  տարատեսակները։
 Կրթությունը  կարելի  է  դասակարգել  ըստ  հատկանիշների՝  կազմակերպման  ձևի,ընդգրկվածությաննախատեսվածության,մասնագիտացման և այլն։
  Ըստ կազմակերպման ձևի՝ կրթությունը լինում է ֆորմալ, ոչֆորմալ և ոչ պետական։
 շրջանակների,տարիքայինԲոլոր  երկրները  Միացիալ  ազգերի  կազմակերպության(ՄԱԿ)  կողմիցբաժանվում  են  երկու  հիմնական  խմբի.  զարգացած  և  զարգացող  երկրներ[4]։
 Երկրների  դասակարգման  հիմքում  ընկած  են  տնտեսական  այնպիսի  ցուցանիշներ,ինչպիսիք  են  համախառն  ներքին  արդյունքը  (ՀՆԱ,  ՀՆԱ-ն  մեկ  շնչի  հաշվով),արդյունաբերությունը,  կենսամակարդակը  և  այլն։
   Զարգացած  երկրները  բնորոշվումեն  որպես  «ինքնիշխան»  երկրներ,  որոնց  տնտեսությունը  գրանցել  ու  շարունակում  էգրանցել  բարձր  ցուցանիշներ,  նրանք,  ի  տարբերություն  այլ  երկրների,  ունենտեխնոլոգիական  հզոր  ենթակառուցվածքներ  [5]։
   Արդյունաբերական  և  մարդկայինցածր  զարգացվածություն  ունեցող  երկրներին  անվանում  են  զարգացող  երկրներ  [5]։
 Զարգացած  երկրներն  ապրելու  համար  ապահովում  են  ազատ,  առողջ  և  ապահովմթնոլորտ,  որը  զարգացող  երկրներում  այս  կամ  այն  չափով  բացակայում  է։
 Զարգացած  երկրներն  այն  երկրներն  են,  որոնք  ունեն  բարձր  ցուցանիշներտնտեսական,  հատկապես`  արդյունաբերության  առումով։
   Սրանք  հայտնի  են  նաևորպես  առաջադեմ  կամ  «Առաջին  աշխարհի  երկներ»,  քանի  որ  սրանք  «ինքնուրույն»երկրներ  են։
   Այն  երկրները,  որոնք  անցնում  են  արդյունաբերական  զարգացմաննախնական  մակարդակներով,  մեկ  շնչի  հաշվով  ունեն  ցածր  եկամուտ  և  հայտնի  ենորպես  զարգացող  երկրներ  [5]։
   Այս  երկրները  համարվում  են  «երրորդ  աշխարհիերկրներ»։
  Զարգացած երկրներ են Կանադան, Գերմանիան, Ավստրալիան, Շվեդիան,Նորվեգիան,  Ֆրանսիան,  Իտալիան  և  այլն։
   Զարգացող  երկրներ  են  Չինաստանը,Թուրքիան, Քենիան, Պակիստանը, Թաիլանդը, Կոլումբիան, Հայաստանը և այլն։
 Զարգացած  կրթական  համակարգ  ունեցող  երկիր  լինելն  ու  զարգացած  երկիրլինելը  բնավ  նույնը  չեն։
   Համակարգերի  ներդրումն  առավել  լավ  պատկերացնելուհամար դիտարկենք բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների օրինակով։
 Բարձրագույն  ուսումնական  հաստատությունները,  ինչպեսյուրաքանչյուրկրթական հաստատություն, ունեն իրենց նպատակների ուրույն շրջանակները, որոնքտարբեր  բարձրագույն  ուսումնական  հաստատությունների  ուղղվածության  բնույթիցկախված  կարող  են  որոշակիորեն  տարբերվել,  սակայն,  այնուամենայնիվ,  ունենընդհանուր  գծեր  և  համընկնումներ։
   Բարձրագույն  ուսումնական  հաստատությունները  բնույթով  տարբեր  են։
   Դրանց  սահմանումն  ու  իրավակազմակերպչականձևերը,  ինչպես  նաև  գործունեության  ուղղություններն  ուլիազորություններըսահմանավում  են  տվյալ  երկրի  օրենսդրական  համապատասխան  ակտերով։
 Հայաստանի  Հանրապետության  Ազգային  ժողովը  1999  թվականի  ապրիլի  14-ինընդունել է «Կրթության մասին օրենքը», որտեղ սահմանվում են կրթության ոլորտինառաջադրված  խնդիրները,  կրթականհաստատությունների  կազմակերպչաիրավական  ձևերը  և  այլն  [6]։
     Ըստ  այդ  օրենքի՝  Հայաստանում  գործող  բարձրագույնուսումնական  հաստատություններն  են  համալսարանները,  ինստիտուտները,ակադեմիաները և կոնսերվատորիաները [6]։
 Համալսարան՝  բարձրագույն  ուսումնական  հաստատություն  է,  որիգործունեությունը  նպատակաուղղված  է  բնագիտական,  հասարակագիտական,գիտության  և  տեխնիկայի,  մշակույթի  տարբեր  ուղղությունների  բարձրագույն,հետբուհական և լրացուցիչ կրթության, հիմնարար գիտական հետազոտություններիև ուսումնառության կազմակերպմանը (հոդված 3, կետ 10)։
 Ինստիտուտ`  բարձրագույն  ուսումնական  հաստատություն,  որն  իրականացնում  է  գիտության,  տնտեսության  և  մշակույթի  մի  շարք  ուղղությունների  գծովմասնագիտական  ու  հետբուհական  կրթական  ծրագրեր  և  գիտական  ուսումնասիրություններ (կետ 11)։
 Ակադեմիա  (ուսումնական)`  բարձրագույն ուսումնական հաստատություն,  որիգործունեությունը նպատակաուղղված է որոշակի ոլորտում կրթության, գիտության,տեխնիկայի  և  մշակույթի  զարգացմանը,  իրականացնում  է  որոշակի  ճյուղի(բնագավառի)  բարձր  որակավորման  մասնագետների  պատրաստումը  և  վերաորակավորումը, հետբուհական կրթական ծրագրերը (կետ 12)։
 Կոնսերվատորիա` բարձրագույն ուսումնական հաստատություն, որի գործունեությունը  նպատակաուղղված  է  երաժշտության  ոլորտում  մասնագետներիպատրաստմանը,  որակավորման  բարձրացմանը  և  հետբուհական  կրթականծրագրերի իրականացմանը(կետ 13)։
 Համալսարանների  հիմնական  նպատակն  է  մտավոր  բոլոր  դիսկուրսներումհիմնարար  գիտելիքների  որոնումը  և  դրանց  սերնդեսերունդ  փոխանցման  ու  ըմբռնման  ապահովումը։
   Համալսարանները,  նախատեսվածլինելով  միջնակարգդպրոցական  կրթություն  ունեցող  անձանց  համար,  այնուամենայնիվ,  միտված  ենձգտումենզարգացնելնախընտրածվերջիններիսուսանողներիունակությունները՝համեմատաբար  նեղ  տարիքային  խմբի  ընդգրկմանը,  այն  է՝  17–24  տարեկան։
 Համալսարաններըինտելեկտուալկարողությունները,  ստեղծագործ  մտածելակերպը,  քննադատական  մոտեցումները,շփվելումասնագիտականուղղությամբ նպաստելով նաև մտքի ազատությանն ու ըմբռնմանը [7]։
  Կարևորն այն է,որ  համալսարաններն  ապահովում  են  հիմնարար  գիտելիքային  բազա,  որն  էլ  իրհերթին  թույլ  է  տալիս  ընտրած  ոլորտում  զբաղվել  խնդիրների  բացահայտմամբ  ուլուծման հնարավոր ուղիների որոնմամբ։
  Այս իմաստով պարզ է դառնում, թե որքանօրգանական  է  կապը  պետության  և  համալսարանական  կրթության  միջև։
   Շատհամալսարաններ,  անկախ  զարգացած  կամ  զարգացող  երկրներում  գտնվելուփաստից, բաժանում են իրենց կրթական ծառայութ-յունների իրականացումը մի քանիփուլերի։
   Որպես  կանոն  այդ  փուլերը  երկուսն  են՝  հիմնարար  բնույթի  հիմնականկրթություն  և  մասնագիտական–հետազոտական  կրթություն։
   Սրա  գլխավորնպատակը հասարակականապես պատասխանատու անձանց և հետո միայն որակյալմասնագետների  պատրաստումն  է։
   Նմանօրինակ  համալսարան-ներում  առաջինփուլի  կազմակերպման  ժամանակ  ընտրված  առարկաների  ցանկը  հիմնված  էսոցիալական և քաղաքացիական դաշտի դրույթների յուրացման վրա։
  Այս եղանակովհնարավործառացած  խնդիրները՝մասնագիտական  ոլորտի  գիտելիքներն  ու  կարողություններն  առավելագույնսծառայեցնելով  դրանցլուծմանը։
   Այս  օրինակով  է  առաջնորդվում  և  գործումՆովոսիբիրսկի համալսարանը [7]։
 է  հասկանալ  հասարակության  առջևԿան  հատկանիշներ,  չափանիշներ  և  որակական  դրույթներ,  որոնք  առաջադըրվում են համալսարանի շեմը հաղթահարած և այդ կրթական կառույցն ավարտած(որոշակի  մասնագիտական  որոկավորում  ստացած)  անձանց։
   Այդ  շրջանակներընույնպես  ունեն  առանձնահատուկ  դրսևորումներ՝  կախված  տարածաշրջանի  կամերկրի  սոցիալ-մշակութային  վիճակից։
   Այնուամենայնիվ,  դրանք  հանգում  ենաշխատասիրությանը,  սովորելու  ցանկությանը,  ըմբռնողականությանը,  կամքին,հեռատեսությանը,  պատասխանատվությանը,  մասնագիտական  գրագիտությանը  ևայլն։
   Շատ  կարևոր  է,  որ  համալսարանն  ավարտած  յուրաքանչյուր  ոք  ճանաչի  այնուժը,  որը  ձեռք  է  բերել  ստացած  գիտելիքների  և  զարգացրած  կարողություններիշնորհիվ։
   Սա  է  ինքնավստահության  այն  գրավականը,  որով  հասարակությունումկարելի է հասնել դրական փոփոխությունների։
 Միևնույն ժամանակ, աշխարհում կան զարգացվածության բարձր մակարդակ ուտնտեսական  աննախադեպ  բարձր  ցուցանիշներ  ունեցող  երկրներ,  որոնց  կրթականծառայություններն  ունեն  որակի  ամենաբարձր  գնահատականները,  բայց  դա  բնավտեղի  չի  ունեցել  արդյուանբերականացմանը  զուգահեռ  կամ  գոնե  դրանից  հետո։
 Այստեղ  արդեն  գործել  է  մուլտիպլիկատորի  (բազմարկչի)  ազդեցությունը։
   Այսինքն՝այս  պետությունները,կրթականծառայությունների  դերն  ու  նշանակությունը  տնտեսության  բնագավառում,  խոշորհասկանալովընկալելովորակյալուներդրումներն ուղղել են ոլորտ, իսկ կարճ ժամանակ անց որակյալ մասնագիտականկադրերն իրենց հերթին գիտելիքային բազան ու հմտությունները ներդրել են որոշակիոլորտներում, ինչն էլ բերել է տնտեսական ընդհանուր վերելքի։
  Այսօրինակ երկներիցեն Ճապոնիան, Սինգապուրը և այլն։
 Ծառայություններից  շատերը,  որոնք  հանգում  են  գիտելիքների  փոխանցմանըկամ որոշակի հմտությունների զարգացմանը, համալսարաններում ունեն «ուշացած»բնույթ։
   Այսինքն՝  տեղեկատվության  ստեղծումը,  շուկայական  հարաբերությունները,գիտական  հայտնագործությունները  տեղի  են  ունենում  համալսարանականպատերից  դուրս։
   Դրանք  անցնում  են  զտման  փուլ,  ձևավորվում  և  ամրապնդվում  ենորպես  հավաստի  և  ստույգ  տեղեկատվություն,  և  հետո  միայն՝  մուտք  գործումհամալսարաններ։
   Այս  իմաստով  շատ  կարևոր  է  անհատների  ստեղծագործմտածելակերպի և հեռատեսության զարգացումը։
 Զարգացած  երկրներում  համալսարանական  ծառայությունների  մատուցումը վաղուց  վերածվել  է  բազմագործառնական  գործունեության։
   Այլ  կերպ  ասած՝համալսարանները  ոչ  միայն  մասնագիտական  կադրերով  և  պատասխանատուքաղաքացիներով  ապահովելու  խնդիրն  են  լուծում,  այլև  իրենց  վրա  են  վերցրելսոցիալական,  բարոյական,  գիտական,  մշակութային  և  մի  շարք  այլ  բնույթիխնդիրների  կարգավորման  պատասխանատվությունը։
   Բազմաթիվ  երկրներումհամալսարանները  նաև  տնտեսական  խոշոր  միավորումներ  են,  որոնց  տարեկանդրամական  շրջանառությունը  կարող  է  գերազանցել  մի  քանի  միլիոն  ամերիկյանդոլարը։
 Այլ  է  պատկերը  զարգացող  երկրներում  ու  տարածաշրջաններում։
   Այստեղբուհերի  առաջարկած  ծառայությունները  մեծամասամբ  ունեն  որակական  ցածրգնահատական. զարգացածների համեմատությամբ գրեթե հակառակ պատկերն է։
 Վերևում ներկայացվածը վերաբերում է համալսարաններին ընդհանրապես։
 Այժմ անդրառանանք դրանց մատուցած ծառայություններին։
 Առաջարկում  ենք  համալսարանական  ծառայությունները  դասակարգել  երկուհիմնական  խմբի՝  հիմնական  և  օժանդակող։
   Համալսարանական  հիմնական  ծառայությունները  հանգում  են  բոլոր  այն  ծառայություններին,  որոնք  այս  կամ  այն  չափովկապված  են  բուն  կրթական  գործընթացի  կազմակերպմանը(ընդունելությանհամակարգ,  լսարանային  ծառայություններ,  դասավանդող  որակյալ  կադրեր,  գրադարաններ  և  այլն),  իսկ  օժանդակ  ծառայությունների  շարքում  կարող  ենք  առանձնացնել  այն  ծառայությունները,  որոնք  բարելավում  են  հիմնական  ծառայություններիմատուցումը (մաքրության, անվտանգության, ժամանցային և այլ ծառայություններ)։
 Այսպիսով՝ զարգացած երկրներում վերոնշյալ հիմական և օժանդակ ծառայությունների  մատուցումն  առավելագույնս  համապատասխանում  է  որակական  բարձրշեմին,  սակայն  արդարության  համար  պետք  է  նշել,  որ  սա  միանշանակ  չէ  բոլորզարգացած երկրների կամ համալսարանների համար։
 Առավել  մանրամասն  քննարկենք,  թե  հիմնական  ինչպիսի  ծառայություններ  ենառաջարկում համալսարանները և դրանց կազմակերպման ինչպիսի ձևեր կան։
  Նախև  առաջ  նշենք,  որ  մեկ  ծառայության  կամ  միանման  ծառայություններիկազմակերպման  համար  համալսարաններում  առանձնացվում  են  հատուկստորաբաժանումներ,  որոնք  համալրվում  են  վարչական  համապատասխանկադրերով։
   Առաջին  հիմնական  ծառայությունը  վերաբերում  է  ընդունելությանգործընթացի  կազմակերպմանը։
   Չնայածյուրաքանչյուր  պետություն  օրենքիգործադրմամբ  սահմանում  է  համալսարանների  գործառութային  շրջանակները,այնուամենայնիվ, համալսարաններն ունեն սեփական կանոնադրությունները, որոնքհամապատասխանեցվում  են  օրենքին,  սակայն  առավելապես  ուղղված  են  ներքինկազմակերպչական  հարցերին։
   Այսպիսով,  կախված  համալսարանի  ներքինօրենսդրությունից,  ընդունելության  կազմակերպման  ծառայությունները  կարող  ենիրականացվել տարբեր կերպ։
  Դրանք կարող են լինել տարին մեկ կամ երկու անգամ(հեռակա  կամ  հեռահար  ուսուցման  պարագայում),  վարչական  կադրերը  կարող  ենձևավորվելներհամալսարանականշրջանակներից։
   Այս  ծառայությունը  ներառում  է  տվյալ  համալսարանի  առաջարկածբաժինների և մասնագիտացումների մասին հստակ տեղեկատվության ապահովումիցմինչև դիմորդ–հայտատուների ընդունման գործընթացի կազմակեպում։
 ժամանակահատ-վածիհամար`կարճՀաջորդհիմնականծառայություննդասապրոցեսիժամանակացույցի  կազմումն  է։
   Սա  իրականացվում  է  հիերարխիկ  բնույթով՝մեծամասամբ  վերևից  ներքև  կտրվածքով։
   Այս  ծառայությունն  անմիջականորենզուգակցվում  է  համապատասխան  կադրերի,  այսինքն՝  պրոֆեսորադասախոսականանձնակազմի ապահովման հետ։
 ուսանողներիՀամալսարանական  ծառայությունների  շարքում  պարտադիրների  ցանկում  էգտնվում  գրադադարանային  ծառայությունների  մատուցումը։
   Իհարկե,  ցանկացածհամալսարան  պարտավոր  է  ապահովել  մասնագիտական(նաև  ընդհանուր)զարգացման համար նախատեսված  գրականություն։
  Սա հնարավորություն է տալիսլսարանային  պայմաններում  ստացած  տեղեկատվության  և  գիտելիքների  պաշարինավելացնել  մասնագիտական  խոր  գիտելիքներ։
   Գրադարանային  ծառայություններըվերջին  ժամանակներում  կրել  են  էական  ձևափոխումներ։
   Մասնավորապես՝ավտոմատացման  և  էլեկտրոնային  գրականության  առկայությունը  շատ  համալսարաններում արդեն իրականություն է։
  Այս միջոցով յուրաքանչյուր ուսանող կարողէ ձեռքի տակ ունենալ անհրաժեշտ գիրքը, ինչն, իհարկե, անհրաժեշտ ծառայություն է։
 Միևնույն  ժամանակ  իրենց  ուրույն  տեղն  ունեն  տպագրված  գրականությունապահովող  բաժինները։
   Գրադարանային  ծառայություններին  հարող  է  նաև  ընթերցասրահների  առկայությունը,  որոնք  կարող  են  համալրված  լինել  ժամանակակիցտեխնիկայով, լուսավորման համապատասխան սարքերով, անհրաժեշտ կահույքով ևայլն։
 Համալսարանների  պարտադիրֆինանսականծառայությունները։
   Սրանք  ապահովում  են  բոլոր  պայմանները՝  համալսարանի  ևուսանողների  միջև  լուծելով  ֆինանասական  բնույթի  հարցերը։
   Ինչպես  նաև  դրանքկարող են զուգահեռ իրականացնել այլ բնույթի ֆինանասական ծառայություններ։
 ծառայություններիցենՀիմնական  ծառայությունների  ցանկում  են  նաև  որակի  ապահովմանկենտրոնները, որոնց նպատակը որակական առումով շարունակական առաջընթացնէնաևմասնագիտական  որակավորման  համապատասխանելիության  ապահովումը՝  ըստժամանակակից պահանջների։
 ծառայություններիմատուցմանհիմնականժամանակ,ինչպեսԿարևոր  և  անհրաժեշտ  ծառայություններ  են  մատուցում  նաև  բարձրագույնուսումնական հաստատություններում գործող արտաքին միջազգային համագործակցության կամ կապերի  բաժինները։
  Սրանք  ապահովում են համալսարանների կապըտվյալ  երկրում  կամ  երկրից  դուրս  գործող  այլ  համալսարանների,  կրթական  ևգիտահետազոտական  կենտրոնների,  կրթության  կազմակերպման  այլ  մարմիններիհետ։
   Նպատակ  ունեն  իրականացնել  երկկողմ  համագործակցային  կապերի  հաստատում,  համատեղ  ծրագրերի  իրականացում,  փորձի  փոխանակում  և  այլն։
   Նշանավորհամալսարանների  համար  այս  բաժիններն  ունեն  աննախադեպ  մեծ  նշանակություն,քանիհամակարգմանծառայություններն իրականացվում են հենց այս բաժինների միջոցով։
 ընդունելությանուսանողներիմիջազգայինորևՈրպես  կանոն,  համալսարաններին  կից  գործում  են  գիտահետազոտականկենտրոններ,  լաբորատորիաներ,  ինստիտուտներ  և  այլն։
   Սրանց  գործունեությանշրջանակները  հանգում  են  տարաբնույթ  ծառայությունների  տրամադրմանը։
 Մասնավորապես՝  գիտահետազոտական  աշխատանքների  իրականացումը  նպաստում է ոլորտային զարգացմանը և գիտահետազոտական բնույթի ծառայություններիտրամադրմանը։
   Այն  ոլորտներում,  որտեղ  կատարվում  են  ուսումնասիրություններկամ  հետազոտություններ,  կարող  են  գրանցվել  լուրջ  հաջողություններ,  որոնք,իհարկե,  հանգեցնում  են  դրական  փոփոխությունների՝  ծառայելով  երկրի  ուհասարակության  առաջընթացին։
   Միևնույն  ժամանակ  այս  կենտրոնների  ակտիվգործադրմամբ  հնարավորություն  է  ստեղծվում  ուսանողությանը  ներգրավել  գիտության  և  պրակտիկ  գործունեության  մեջ։
   Սա  հարթակ  է,  որտեղ  ապագա  մասնագետները  կարող  են  ներդնել  իրենց  ստացած  գիտելիքները՝  ստանալով  անդրանիկպտուղները։
 Լրացուցիչ ծառայությունները, ինչպես արդեն նշել ենք, ունեն օժանդակող բնույթև  միտված  են  հիմնական  ծառայությունների  տրամադրման  բարելավմանը։
   Սակայնշատ  դեպքերում  սրանք  անմիջական  կապի  մեջ  չեն  հիմնական  ծառայություններիհետ  և  ունեն  առավել  ինքնուրույն  բնույթ։
   Այլ  կերպ  ասած՝լրացուցիչծառայությունները  ներքին և արտաքին առումով իրականացվող  գործունեություններեն  համալսարանական  մակարդակում  որոշակի  ուղղություն-ներով  մատչելիությանապահովման համար։
 Լրացուցիչ  ծառայություններից  են  համալսարանականների(ուսանողներ,դասավանդողներ,  վարչական  կազմ  և  այլն)  տեղավորման  ծառայությունները։
 Համապատասխան  շինությունները,  որոնք  պատկանում  են  համալսարաններին,առաջարկում  են  որոշակի  քանակությամբ  անձանց  կեցության  կազմակերպում։
 Այսօրինակ  շինությունները  կարող  են  տեղավորել  նաև  միջազգային  հյուրերի,հրավիրված  դասախոսների  և  այլն։
   Քանի  որ  համալսարաններն  ունեն  մագնիսիհատկություն,  և  ամենատարբեր  վայրերից  մարդիկ  մեկնում  են  մասնագիտությունձեռք  բերելու,  ապա  այս  բնույթի  ծառայությունները  միայն  հեշտացնում  են  այդգործընթացը։
 Համալսարանների  լրացուցիչ  ծառայությունների  ցանկում  ուրույն  տեղ  ունենմշակութային  և  ժամանցային  բնույթի  ծառայությունները։
   Սրանք  առավելապես  ուղղված են համալսարանականների մշակութային ակտիվության ապահովմանը, այն է՝կինոդիտումներ,  թատերական  ներկայացումներ,  համերգներ,  քննարկումներարվեստի  կամ  մշակույթի  առանձին  բաղադրիչների  վերաբերյալ  և  այլն։
   Սրանքկարող  ենլինել  առավել  ակտիվ,  այսինքն՝  կարող  են  գործել  պարի,  երգի,նկարչության,  երաժշտական  գործիքների,  թատերական  և  այլ  խմբակներ,  որոնքառաջարկում  են  համապատասխան  ծառայություններ,  հետևաբար  նաև՝  ժամանցիանցկացում հենց համալսարանում։
  Այս առումով կազմակերպվում են նաև զանազանմրցույթներ։
  Բաժնում առանձնահատուկ մեծ է սպորտի դերը։
  Համալսարաններին կիցգործող  սպորտային  միավորումները  հնարավորություն  են  տալիս  կազմակերպելհամալսարանականների  առողջ  ապրելակերպը՝  առաջարկելով  ամենատարբերբնույթի  սպորտային  ծառայություններ։
   Այս  ծառայությունների  կազմակերպումըենթադրում  է  նաև  համապատասխան  մասնագետների,  ինչպես  նաև  ժամանակակիցսարքավորումների առկայություն։
  Ընդ  որում, սպորտի բաժնում  ևս կարող են գործելխմբեր։
 Լրացուցիչ  ծառայությունների  կազմակերպումը  կարող  է  իրականացվելուսումնական և ոչ ուսումնական տարբեր միավորումների միջոցով, որոնք կարող ենձևավորվել  համալսարանների  ներսում  կարճաժամկետ  կամ  երկարաժամկետգործունեություն  իրականացնելու  նպատակով։
   Այսօրինակ  գործունեության  հիմնական  մեխն  ուսումնառության  գործընթացի  բարելավումն  է,  որը  համատեղքննարկումների,էվերջնակետին։
 բացահայտումների,  առաջարկներիշնորհիվհասնումՀամալսարանների  ոչ  պարտադիր  ծառայություններից  են  տարբեր  միջոցառումների  կազմակերպման  ծառայությունները։
   Սրանց  համար  նույնպես  կարող  ենլինել մշտական կամ ժամանակավոր կառույցներ՝ կախված այն բանից, թե ինչպիսինեն տվյալ համալսարանի մարդկային և ֆինանասական ռեսուրսները։
  Համալսարաններին  կից  կամ  հենց  ներսում  կարող  են  լինել  սեմինարների,  գիտաժողովների  ևհանդիպում–քննարկումների  համար  նախատեսված  սրահներ՝  իրենց  գոյությաննպատակներից բխող անհրաժեշտ բոլոր միջոցների հագեցվածությամբ։
 Կան  հիմնական  և  լրացուցիչ  բազմաթիվ  ծառայություններ,  որոնց  մատուցումըհամարվում  է  պարտադիր  և  ոչ  պարտադիր՝  կախված  համալսարանի  ներքին  ևարտաքին գործոններից։
 Վերոնշյալ  բնութագրերն  ու  կարճ  մեկնաբանությունները  ներկայացրինհամալսարաններին առաջադրվող հիմնական դրույթները, ինչպես նաև հիմնական ուլրացուցիչ  ծառայությունները,  որոնք  առկա  են  կամ  կարող  են  առկալինելհամալսարանական կրթությունը կազմակերպելիս։
 Եզրակացություն։
   Հետազոտության  արդյունքում  պարզ  դարձավ,  թե  որքանկարևոր են կրթական որակյալ ծառայություններն  առողջ պետականության և կայունզարգացող  հասարակության  ստեղծման  գործում։
   Ուստի  պետք  է  գիտակցել  կրթության  ժամանակակից  մեթոդների  ու  պայմանների  կիրառման  անհրաժեշտությունը,քանի  որ  այդ  կերպ  կարելի  է  մատուցել  կրթական  լավագույն  ծառայությունները՝դրանց  հիման  վրա  կառուցելով  զարգացած  և  մրցունակ  երկիր։
   Կարճ  ասաց՝անհրաժեշտ  է,  որ  զարգացած  երկրների  կրթական  ծառայությունների  փորձը  ներդրվի նաև զարգացող երկրներում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] www.oxforddictionaries.com(Accessed։
  28.03.2019).[2] www.psychologytoday.com (Accessed։
  11.04.2019).[3] www.ancientpages.com(Accessed։
  14.04.2019).[4] www.un.org(Accessed։
  14.04.2019).[5] www.keydifferences.com (Accessed։
  19.04.2019).  [6] ՀՀ օրենքը Կրթության մասին, ընդունված՝ ԱԺ կողմից, 14 ապրիլի, 1999, հոդված 3,կետ  10-13,  URL։
   https։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docID=68299  (հղումը  կատարվել  է՝12․05․2019)։
 [7] www.studfiles.net (Accessed։
  21.04.2019).Դավայան ՆազարեթԿՐԹԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑԱԾ ՀԱՄԱԿԱՐԳ ՈՒՆԵՑՈՂ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՓՈՐՁԻ ՆԵՐԴՐՄԱՆԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԶԱԳԱՑՈՂ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ կրթություն, կրթական համակարգ, զարգացած և զարգացող երկրներ,փորձի փոխանակում, կրթությունը որպես ծառայություն։

Հոդվածում  քննարկվում  են  զարգացած  և  զարգացող  երկրների  կրթական  համակարգերին  առնչվող  մի  շարք  կարևոր  հարցեր։
   Առավել  ակնառու  դարձնելու  համար  օրինակներն  ու  փաստարկնեը  բերվում  են  բարձրագույն  ուսումնական  հաստատութունների  է  որպես  ծառայություն,  իսկ  առաձնահատկությունները  ներկայացվում  են  մեթոդական  մի  օրինակներով։
   Կրթությունը  մեկնաբանվում  շարք  ձևերով։
   Վեր  է  հանվում  զարգացած  կրթական  համակարգ  ունեցող  երկրների  փորձի՝ զարգացող երկրներում ներդնելու անհրաժեշտությունը։
