Ալեքսանդրապոլը  գրավելուց անմիջապես  հետո  թուրքերն  ստեղծեցին  քաղաքային նոր ինքնավարության։
  Մայիսի 17-ին Օսմանյան զինվորական հրամանատարության կարգադրությամբ քաղաքացիների ընդհանուր ժողովը Առևտրական գիմնազիայի կառավարիչ Լևոն Սարգսյանի գլխավորությամբ ձևավորեց քաղաքային խորհուրդ, իսկ հաջորդ օրը՝ քաղաքային վարչություն։
  Ալեքսանդրապոլի քաղաքային ինքնավարությունը, ազգային կուսակցությունների ու պետականայլ հաստատությունների բացակայության պայմաններում, դարձավ միակ մարմինը, որը կենտրոնացրեց քաղաքի և գավառի հասարակական-պետական բոլորգործերը։
 Թուրքական  իշխանությունները  խուսափեցին  Ալեքսանդրապոլի  գավառում  դատական  համակարգը  վերկանգնելուց։
   Փոխարենը  քաղաքի  գրավմանհինգերորդ օրն ստեղծեցին ոստիկանական մի մարմին, որը վեց ամիս շարունակզբաղվեց  օկուպացված  շրջանը  թալանելով,  թուրքական  վայրագություններիհետքերը  թաքցնելով  ու  «մահմեդականների  նկատմամբ  հայերի  վայրագությունները բացահայտելով»։
 Նախաբան։
  1918թ. մայիսյան հերոսամարտերի պատմությունը հայ պատմագիտության թերևս ամենաուսումնասիրված հարցերից է։
  Անցած հարյուրամյակի ընթացքում հայրենիքում և սփյուռքում հրատարակվել են տասնյակ հուշագրություններ  ու  գիտական  մենագրություններ։
   Հրապարակի  վրա  առկա  էփաստավավերագրական  բնույթի  հսկայական  տպագիր  նյութ։
   Այդուհանդերձորոշ հիմնահարցեր, ինչպես, օրինակ, գրավված Ալեքսանդրապոլի գավառումՕսմանյան  իշխանությունների  կողմից  վարչաքաղաքական  նոր  համակարգիներդրում,  տեղի  ազգաբնակչության  հանդեպ  իրագործված  ցեղասպանականքաղաքականություն,  այժմյան  Շիրակի  և  Լոռու  մարզերի  ազգաբնակչությանէթնիկ դիմախեղում, գավառի, ինչու չէ, նաև Հայաստանի նորանկախ Հանրապետության տնտեսությանը հասցված ահռելի վնասներ և այլն, առայսօր լուրջ ուսումնասիրության ենթարկված չեն1։
 Արխիվային  նորահայտ  վավերագրերի,  գիտական  գրականության  և  ժամանակի մամուլի հաղորդումների համադրմամբ հոդվածում առանձին ուսումնասիրության առարկա ենք դարձել Ալեքսանդրապոլի գավառի վեցամսյա ռազմակալման  ընթացքում  Օսմանյան  իշխանությունների  որդեգրած  վարչականքաղաքականությունը։
   Հուսով  ենք  այս  կերպ  հանրային  սեփականությունդարձնել մեր հարևան պետության հանցավոր պատմության ևս մեկ էջ։
 1918թ.  գարնանն  աշխարհամարտի  Կովկասյան  ճակատում  ռազմաքաղաքական  իրավիճակը  կտրուկ  փոխվեց  ի  վնաս  հայ  ժողովրդի։
   ԲրեստԼիտովսկի  պայմանագրով  Խորհրդային  Ռուսաստանի  պատերազմից  դուրսգալուց  հետո  Անդրկովկասյան  սեյմը  փորձեց  Օսմանյան  կայսրության  հետփոխհամաձայնության եզրեր գտնել, սակայն հաջողության չհասավ։
  Ապրիլի 1ին  վերսկսած  թուրք-անդրկովկասյան  պատերազմը  երկրամասի  վրացի  ևթաթար  գործիչների  հակահայ  դիրքորոշման  արդյունքում  վերածվեց  թուր1  2018թ.,  պայմանավորված  Հայաստանի  առաջին  Հանրապետության  հռչակման  100-ամյակիմիջոցառումներով,  առանձին  ուսումնասիրության  առարկա  կդառնա  նույն  ժամանակահատվածում Օսմանյան իշխանությունների կողմից Ալեքսանդրապոլի գավառում վարած ժողովրդագրական քաղաքականությունը։
 քական զորքերի հաղթարշավի։
  Կարսի անկումից հետո անհագ դարձած թուրքական  հրամանատարությունը  մայիսի  14-ի  գիշերը  վերջնագրով  պահանջեցիրեն հանձնել նաև Ալեքսանդրապոլը։
 Կարսից  հետո  հայկական  կողմի  համար  Ալեքսանդրապոլը  թուրքականհաղթարշավը կանգնեցնելու վերջին պատվարն էր։
  Թողնել քաղաքը նշանակումէր թշնամուն հանձնել ոչ միայն Ալեքսանդրապոլ-Ջուլֆա երկաթուղին, այլև ողջԱրևելյան Հայաստանը։
 Չսպասելով վերջնագրի պատասխանին` մայիսի 15-ի առավոտյան թուրքերը  կարճատև  ռմբակոծումից  հետո  գրոհով  տիրեցին  քաղաքին,  ապա  նաևհամանուն գավառի մեծագույն մասին [22, էջ 171]։
 Հայաստանի  առաջին  Հանրապետության  ապագա  վարչապետ,  ոչ  վաղանցյալում Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ Ալ. Խատիսյանը տարիներ անց իր«Հայաստանի Հանրապետության ծագումն ու զարգացումը» խորագրով աշխատության մեջ տեղի ունեցածը ներկայացրեց հետևյալ կերպ. «Այն ատեն, երբ մենքկը  բանակցէինք  Թուրքերու  հետ  Պաթումի  մէջ՝  հաշտութեան  պայմաններումասին,  Թուրքերը…  յանկարծ,  յարձակում  գործած  էին  Ալեքսանդրապոլիվրայ… եւ գրաւած էին քաղաքը» [10, էջ 73]։
 Պաշտպանվածության առումով վերջնագրի նախօրեին Ալեքսանդրապոլըգրեթե անառիկ էր. միայն բերդապահ զորքի պաշտոնական թվաքանակը կազմում էր 506 սպա և 5576 զինվոր` 100 գնդացրով և 134 հրանոթով։
  Բացի այդ, քաղաքում և շրջակա գյուղերում տեղակայված էին հայկական առաջին դիվիզիան,հայկական միացյալ զորամասը և Անդրանիկի զորամասը՝ ընդհանուր առմամբմոտ 16000 զինվոր և 1100 սպա [23, էջ 622]։
  Ալեքսանդրապոլում էին գեներալ Թ.Նազարբեկյանը, գնդապետներ Դ. Բեկ-Փիրումյանը, Ա. Հովսեփյանը, Կարաքեշիշյանը,  Ս.  Սամարցյանը  և  ուրիշներ։
   Նույնիսկ  թուրքական  հարձակմանպահին քաղաքում կար 7000 հոգանոց զորամաս։
 Այս  դեպքում  տրամաբանական  հարց  է  առաջանում.  ինչպե՞ս  թշնամունհաջողվեց առանց լուրջ դիմադրության հանդիպելու տիրանալ քաղաքին։
  Մանավանդ երբ Կարսից հետո արդեն պարզ էր, որ թուրքերն առաջ էին շարժվելուդեպի  Ալեքսանդրապոլ,  հետևապես  ամեն  ինչ  պետք  է  արվեր  վերջինիսպաշտպանությունն ապահովելու համար։
 Վերլուծելով թուրքական հաղթանակների գաղտնիքը՝ «Кавказское слово»պարբերականը գրել է. «Եթե ուշադիր նայենք, ապա պարզ կդառնա, որ թուրքերիբոլոր հաջողությունները՝ սկսած Տրապիզոնից մինչև Ալեքսանդրապոլ, հանդիսանում  են  ոչ  այնքան  ռազմական  գործողությունների  հաջող  իրականացման՝այդ  բառի  իրական  առումով,  որքան  դիվանագիտական  խարդավանքների  ումիջազգային  իրավունքի  նորմերի  խախտման  արդյունք»  [25,  էջ  1]։
   Ըստ  պարբերականի՝ հայերի հաշվին վրացական գավառները պաշտպանելու իր մոլուցքիմեջ Անդրկովկասյան կառավարությունն, ի դեմս վրաց մենշևիկների, թշնամունհակահարված տալու փոխարեն՝ պարբերաբար զիջումներ անելով, ստիպեցինվերջինիս  հավատալ  սեփական  անպարտելիության  առասպելին։
   Ահավասիկայդ  վարքագծի  մեկ  օրինակ.  Կարսի  անկումից  հետո  Ալեքսանդրապոլ  ժամանած գեներալ Դեևի զորքերը տեղում պահելու և քաղաքի կայազորը համալրելուփոխարեն, իշխանությունները դրանք ուղարկեցին Թիֆլիս։
 Ալեքսանդրապոլի  անկման  հարցում  մասնաբաժին  ունեցավ  նաև  հայկական զինվորական հրամանատարությունը, որ միամտաբար հավատում էր,թե թուրքն Ախուրյանը չի անցնի [9, էջ 2]։
  Անհիմն էր ու անտրամաբանական նաևընդհանուր  հրամանատարի  պաշտոնում  իր  պարտվողական  տրամադրություններով հայտնի գեներալ Մ. Արեշյանի նշանակումը։
 Հենց  պատահականությունների  ու  հանցավոր  անհեթեթությունների  այսշարքն էլ 1918թ. մայիսի 15-ին հանգեցրեց քաղաքի կորստին։
  Ականատեսներիվկայությամբ գրոհի սկզբում բերդապահ կայազորը դիմադրություն ցույց տվեց,և  միայն  առաջին  մեկ  ժամում  180  թուրք  զոհվեց  (հայկական  կողմից  9  զոհ)։
 Թշնամին  ստիպված  եղավ  գրոհը  դադարեցնել  և  պատվիրակություն  ուղարկելով  հայտնեց,  թե  «քաղաքը  (իմա՝ Ալեքսանդրապոլը-Ա.Հ.)  գրաւելու  կամ  ժողովրդի  և  զինուորականութեան  դէմ  պատերազմելու  նպատակ  չունին,  ինչու՞զուր տեղը դուք կը կռուիք։
  Բաթումի հաշտարար պատգամաւորներու որոշմանհամաձայն՝  արդէն  երկաթուղագծերը  տրուած  են  մեզի,  որով  մենք  մեր  զօրքըպիտի  փոխադրենք  Ջուլֆա,  և  պիտի  մնանք  կայարանի  մէջ,  առանց  քաղաքըմտնելու և զինուորութեան կամ բնակչութեան վնասելու» [24, էջ 1-2]։
 Բերդապահ  կայազորի  դիմադրությունն  ընդհանուր  առմամբ  շարունակվեց մոտ երեք ժամ։
  Այն բանից հետո, երբ հայկական զորքերը, նրանց հետ նաևքաղաքային բնակչության մեծ մասը լքեցին Ալեքսանդրապոլը, տեղում մնացածները  բերդի  պարետ  Յանկովսկու  առաջարկով,  Մկրտիչ  Ղազարյանի  գլխավորությամբ  պատվիրակություն  ուղարկեցին  թուրքերի  մոտ  և  կյանքի,  գույքի  ևպատվի անձեռնմխելիության երաշխիքներ ստանալով՝ քաղաքը հանձնեցին [14,էջ 51]։
 Հետաքրքիր  է  այն,  որ  Ալեքսանդրապոլի  սակավաթիվ  և  որպես  կանոնչեզոք  մահմեդական  ազգաբնակչությունը  փորձել  էր  օգտվել  ստեղծված  իրավիճակից  և  մայիսի  15-ի  վաղ  առավոտյան  երկու  հույների  և  մեկ  հայի  ուղեկցությամբ ինքնագլուխ պատվիրակություն ուղարկելով թուրքական հրամանատարության մոտ՝ առաջարկել էր քաղաքն առանց կռվի հանձնել [5, էջ 2]։
 Ալեքսանդրապոլի համար օրհասական այդ պահին կործանվող քաղաքըխուճապահար լքեցին և Ղարաքիլիսայի ու Դիլիջանի ուղղությամբ փախան նաևքաղաքային  խորհրդի  և  վարչության  անդամները,  հասարակական,  տնտեսական ու գաղթականական կազմակերպությունների ղեկավարները, ինչպես նաևքաղաքային ոստիկանությունն իր ողջ կազմով [12, էջ 1-41]։
  Ալեքսանդրապոլիցհեռացավ նույնիսկ տեղի հոգևոր առաջնորդ Արտակ վարդապետը (1918թ. հունիսի  3-ին  Ամենայն  հայոց  կաթողիկոս  Գևորգ  Ե-ին  գրած  նամակում  Արտակվարդապետն իր փախուստը փորձել է արդարացնել՝ ա.) գեներալ Նազարբեկյանի հեռանալուց հետո քաղաքում սկսված ընդհանուր խուճապով ու անիշխանությամբ  և  բ.)  Հառիճի  վանքի  30000ռ.  և  Կարսի  հոգևոր  կառավարության  ուԷջմիածնապատկան մոտ 10000ռ. գումարները փրկելու ցանկությամբ) [11, էջ 1013]։
  Գիտակցելով իր սխալը՝ մի քանի օր անց վերջինս վերադարձավ և փորձեցբանակցությունների միջոցով թուրքական հրամանատարությունից փախստականների՝  քաղաք  վերադառնալու  թույլտվություն  ստանալ։
   Իսկ  քաղաքայինխորհրդի  և  վարչության  անդամներն  ընդհակառակը՝  անցան  Թիֆլիս,  այնպեսոր քաղաքային ինքնավարությունը դադարեց գոյություն ունենալուց [16, էջ 3]։
 Ալեքսանդրապոլցիների վերաբերմունքը «հարազատ» իշխանություններիհանդեպ լավագույնս արտացոլվել է ժամանակի մամուլում։
  «Փախան քաղաքիցմեր դաշնակցական հայրերը,-գրում է «Մշակ»-ին թղթակցած անհայտ նամակագիրը,-իրենց  հետ  վերցնելով  նաև  պարենաւորման  ու  այլ  հիմնարկութեանցփողերը, ստոր կերպով դաւաճանելով այն ժողովրդին, որի անունով այնքան կոկորդ  էին  պատռում։
   Պէտք  է  տեսնէիք,  թէ  ինչ  նզովք  էր  կարդում  ժողովուրդըԴաշնակցութեան  ետևից,  ինչպիսի  անէծքներ  էին  լսվում  նրա  գործիչներիհասցէին» [4, էջ 2]։
 Գիտակցելով  իրենց  հաջողության  ժամանակավոր  բնույթը՝  թուրքերըռազմակալված  Ալեքսանդրապոլի  գավառում  կառավարման  Օսմանյան  համակարգ  չմտցրին։
   Գավառի  ղեկավարությունը  Օսմանյան  քաղաքացիականիշխանությունների  հետ  որևէ  կապ  չուներ,  իսկ  գավառապետն  (Ալեքսանդրապոլի գավառի վեցամսյա ռազմակալման շրջանում գավառապետի պաշտոնում  միմյանց  հաջորդեցին  Հայդար  բեկը,  Ռաշիդ  բեյը,  Ռեջեբ  բեյը,  Ռահիմ(Ռոհեմ) բեյը) ուղղակի ենթարկվում էր Կարսի ճակատի հրամանատարին [13,էջ  105-109]։
   Գավառը  բաժանվել  էր  գյուղախմբերի  և  գյուղերի՝  բաշ-մուխտարների (ավագ գյուղապետ) ու մուխտարների (գյուղապետ) գլխավորությամբ։
 Եվս վեց մուխտարությունների բաժանվել էր գավառակենտրոնը։
 Ալեքսանդրապոլը  գրավելուց  անմիջապես  հետո  թուրքերը  վերականգնեցին  քաղաքային  ինքնավարության  գործունեությունը։
   Քաղաքի  ռազմակալման  երկրորդ  օրը՝  մայիսի  17-ին,  Օսմանյան  զինվորական  հրամանատարության կարգադրությամբ քաղաքացիների ընդհանուր ժողովը Առևտրական գիմնազիայի կառավարիչ Լևոն Սարգսյանի1 գլխավորությամբ ձևավորեց 29 հոգուցբաղկացած  քաղաքային  խորհուրդ  (16  հայ,  3  հույն,  3  մահմեդական,  3  ռուս,  2վրացի, 2 հրեա) [3, էջ 24-40, 1, էջ 283-300]։
  Հաջորդ օրը քաղաքային խորհուրդնիր  կազմից  փակ-գաղտնի  քվեարկությամբ  ընտրեց  15  հոգանոց  գործադիրիշխանություն` քաղաքային վարչություն, 16 հանձնաժողովներով (սանիտարական, պարենավորման, վերստուգիչ, ֆինանսական, ցուցակագրման, իշխանությունների  հետ  հարաբերությունները  պահպանող  և  այլն)  [19,  էջ  8,  17,  էջ  30]։
 Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ, քաղաքային խորհրդի և վարչության նախագահ ընտրվեց Լ. Սարգսյանը, օգնականներ՝ Պ. Մերկուրովը և Հ. Յուսուֆ-ՕղլիՅուսուֆով,  քարտուղար՝  Ցիխիստովը,  թարգմանիչ՝  Մուբայաջյանը  [16,  էջ  5]։
 Քաղաքային  ինքնավարության  ենթակայության  տակ  դրվեցին  նաև  գավառիվարչական  պաշտոնյաները՝  բաշ-մուխտարներն  ու  մուխտարները,  որովհետևսրանք  նշանակվում  էին  վարչության  կողմից՝  թեև  թուրքական  հրամանատարության առաջարկությամբ։
 Մայիսի 19-ին թուրքական հրամանատարությունը ճանաչեց քաղաքայինիշխանությունների  օրինականությունը,  իսկ  երեք  օր  անց  Ալեքսանդրապոլժամանած  Վեհիբ  փաշան  Առևտրական  գիմնազիայի  շենքում  (քաղաքայինխորհրդի դահլիճում) հանդիպեց խորհրդի անդամներին։
  Խորհուրդը 9 հոդվածից  բաղկացած  խնդրագիր  ներկայացրեց  թուրք  զորահրամանատարին՝  պահանջելով հարգել անձի, գույքի ու պատվի անձեռնմխելիությունը, ազատել քաղաքացիներին  թուրք  պաշտոնյաների  կամայականություններից,  դադարեցնելթալանը,  բռնություններն  ու  զեղծարարությունները,  ինչպես  նաև  թույլ  տալ1 Սարգսյան Լևոն Դավիթի 1862-1927թթ., Ալեքսանդրապոլի Առևտրական գիմնազիայի վերատեսուչ, Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ 1918թ. մայիս-1919թ. հունիս, 1919թ. հունիսի 3-իցԱլեքսանդրապոլի պատվավոր քաղաքացի, Առևտրական գիմնազիայի վերատեսուչ 1919թ.հունիս-1920թ. նոյեմբեր, Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ 1920թ. նոյեմբեր 7-17, Ալեքսանդրապոլի Շրջանային հեղկոմի նախագահ 1921թ. ապրիլի 23-ից մայիսի կեսերը, 1921-1922թթ.ՀՍԽՀ ներկայացուցիչ Կարսում, ապա Թավրիզում։
 Կարսի շրջանից գաղթած շուրջ 120000 հայերի իրենց բնակավայրերը վերադառնալ [5, էջ 3]։
 Հունիսի  26-ին  քաղաքային  վարչությունը  վերակազմավորվեց,  իսկ  բոլորգործերը  կենտրոնացվեցին  մեկ  ընդհանուր  ղեկավարությամբ  հինգ  բաժիններում՝  ֆինանսա-տնտեսական  (Տեր-Մարտիրոսով),  վարչական  (Ս.  Ղազարյան), սանիտարա-բժշկական (Ցիխիստով), տեխնիկական (Չախմասազով) ևպարենավորման (Յուսուֆով) [15, էջ 5]։
 Հարկային քաղաքականության հստակեցման նպատակով օգոստոսին Ալեքսանդրապոլի գավառապետի նախագահությամբ ստեղծվեց նոր մարմին՝ Իդարե մեջլիս1, բաղկացած քաղաքային վարչության չորս անդամներից։
  Հաջորդմեկ ամսվա ընթացքում սահմանվեցին հիմնական երեք հարկատեսակները ՝ ա.ընտանի կենդանիների, բ. հողի ու անշարժ գույքի և գ. առևտրի ու աշխատանքիդիմաց։
 Վերջապես  1918թ.  սեպտեմբերի  4-ից  Ալեքսանդրապոլում  իր  աշխատանքն սկսեց նաև ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցչությունը Գ. Խոյեցյանիգլխավորությամբ  (վերջինիս  զեկուցագրերը  բացառիկ  տեղեկություններ  ենհաղորդում թուրքական ռազմակալման շրջանում Ալեքսանդրապոլի գավառումտեղի ունեցած ոճրագործությունների՝ այժմ արդեն արևելահայության հանդեպկիրառված  ցեղասպանական  քաղաքականության  մասին)։
   Մինչև  թուրքականզորքերի  հեռանալը  ներկայացուցչությունը  միջնորդ  դարձավ  հայկական  և  օսմանյան իշխանությունների միջև։
  [2, էջ 112-149]։
 Փաստորեն  թուրքական  տիրապետության  շրջանում  Ալեքսանդրապոլիքաղաքային  ինքնավարությունը  ազգային  կուսակցությունների  ու  պետականայլ հաստատությունների բացակայության պայմաններում դարձավ միակ մարմինը, որը կենտրոնացրեց ոչ միայն քաղաքի, այլ նաև գավառի հասարակականպետական բոլոր գործերը` միաժամանակ հանդիսանալով միջնորդ քաղաքի ուգավառի ազգաբնակչության և թուրքական հրամանատարության միջև, փորձեցհնարավորինս  զսպել  թուրքական  բռնություններն  ու  պաշտպանել  հայբնակչության  շահերը,  ապահովել  վերջինիս  ֆիզիկական  գոյությունը։
 «Քաղաքային ինքնավարությունը,-գրել է Ալեքսանդրապոլում ՀՀ դիվանագի1  Օսմանյան Թուրքիայում նահանգապետին կից գործող վարչական խորհուրդ, որտեղ բացիպաշտոնյաներից մտնում էին երկուական ներկայացուցիչներ մահմեդական և ոչ մահմեդականազգաբնակչությունից։
  Խորհուրդը քննարկում էր վարչական, ֆինանսական, հասարակական,գյուղատնտեսական և այլ հարցեր։
 տական  ներկայացուցիչ  Գ.  Խոյեցյանն  ԱԳՆ  ներկայացրած  իր  զեկուցագրերից  մեկում,-միջնորդություններ է յարուցում շատ անգամ բարեյաջող հետևանքով,  այնպիսի  խնդիրների  վերաբերմամբ,  որոնք  ունենալով  պետականլայն նշանակություն իր իրավասությանը ենթարկուել չեն կարող» [19, էջ 8]։
 Քաղաքային  նորաստեղծ  իշխանությունների  գործունեության  առաջնահերթ  խնդիրը  դարձան  փախստականների  վերադարձն  ու  հարկային  բեռիթեթևացումը։
 Վարչությունը  կազմակերպեց  հացահատիկի  գնումներ  [17,  էջ  8-9,  19,  էջ11]։
   Ազգաբնակչության  կարիքների`  մասնավորապես  սպառվող  հացի  բավարարման համար 1918 թ. հուլիսի 26-ին քաղաքային խորհուրդն ստեղծեց հացիառևտրի  կազմակերպմամբ  զբաղվող  հանձնաժողով,  ապա  ձեռնամուխ  եղավնախկին վարչության անդամների կողմից Թիֆլիս տարված Ալեքսանդրապոլիբանկի գումարները` 1.200.052ռ. վերադարձնելու գործին [16, էջ 103]։
  Քաղաքային հին ու նոր իշխանությունների միջև ֆինանսական խնդիրները հարթվեցինմիայն  1918թ.  սեպտեմբերին՝  այն  բանից  հետո,  երբ  Թիֆլիս  ժամանած  Լ.Սարգսյանի  խնդրանքով  գործին  միջամտեց  Վրաստանում  ՀՀ  դիվանագիտական ներկայացուցիչ Ա. Ջամալյանը[16, էջ 103-104]։
 Քաղաքային  ինքնավարության  մտահոգության  առարկա  դարձավ  նաևպայքարը  համաճարակային  հիվանդությունների  դեմ։
   Քայլեր  ձեռնարկվեցինԵրևանից և Թիֆլիսից բժիշկներ հրավիրելու, խոլերիայից մահացածների դիակները  հատուկ  վայրերում  թաղելու,  վեներական  հիվանդությունների  բուժմանհամար հիվանդանոցներ բացելու ուղղությամբ [15, էջ 62]։
  Փորձեր արվեցին նաևԹիֆլիս  և  Երևան  փախած  ալեքսանդրապոլցի  ուսուցիչներին  հետ  բերելումիջոցով դպրոցական գործը վերակենդանացնելու ուղղությամբ [18, էջ 26]։
 Տեղական  իշխանությունների  հետևողական  քայլերի  շնորհիվ  արդենհունիսից  կյանքը  քաղաքում  կամաց-կամաց  բնականոն  հունի  մեջ  մտավ.վերաբացվեցին  Ճաշարանները,  ռեստորանները,  հյուրանոցները,  հասարակական սննդի կենտրոններն ու խանութները։
 Ժամանակակիցները բարձր են գնահատել Օսմանյան վեցամսյա ռազմակալման  շրջանում  Լ.  Սարգսյանի  ղեկավարած  կառույցի  գործունեությունը։
 Մասնավորապես, Ալեքսանդրապոլում ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Գ.Խոյեցյանը  1918թ.  դեկտեմբերի  4-ին  ԱԳՆ  ուղարկած  իր  զեկուցագրում  գրել  է.«Երբ  նախկին  վարչությունը  հեռացավ  քաղաքից,  ու  մնացողներից  ամէն  մէկըահով  էր  դիտում  մօտիկ  ապագային,…  քաղաքագլուխ  Լ.  Սարգսեանը  և  Մ.Ղազարեանը1…  միայն  նահատակուող  անգլուխ  մնացած  ժողովրդին  իրենցուժերի չափ օգնելու համար, մնում են քաղաքում։
  Այն, ինչ նրանք կրում են այսվեց ամսում…, նրանց տոկունությունը, նրանց յուժկու և համարձակ բողոքը այնբոլորի դէմ, ինչ նոյնիսկ նրանց իրավասությունից վեր էր և ավելի լայն բնոյթ էրկրում, այն անձնազոհ պաշտպանությունը ժողովրդի շահերի, որի պատճառովնրանք շարունակ հալածվել են և նոյնիսկ վտանգի ենթարկել իրենց կեանքը…նրանց անձնազոհությունը, ազնւությունը, կորովն ու համարձակությունը միայնխորին յարգանքի զգացմունք են զարթնեցնում իմ մէջ…» [13, էջ 90-96]։
 Թուրքական իշխանությունները համառ հետևողականությամբ խուսափեցին ռազմակալած գավառում արդարադատության համակարգը վերականգնելուց։
   Թեև  քաղաքային  ինքնավարության  դիմումներին  ի  պատասխան  Վեհիբփաշան խոստացավ դատարան հիմնել, և նույնիսկ պայմաններ մշակվեցին դրահամար  (թուրքական  կողմը  նշանակում  էր  դատարանի  նախագահին,  դատախազին և քննիչին, քաղաքային ինքնավարությունը՝ դատարանի մյուս անդամներին), այդուհանդերձ դատական համակարգն այդպես էլ չգործեց։
  Ամբողջ վեցամիս  շարունակ  ծանր  հանցագործությունների  մեջ  մեղադրվածներն  ուղարկվում էին  Կարս,  իսկ  թեթև  հանցանքները  քննվում  էին  Քաղաքային  ինքնավարությանը կից «Քաղաքացիների միջև ծագած իրավաբանական բնույթ կրող վեճերի քննության» հանձնաժողովի կողմից [19, էջ 9-10]։
 Փոխարենը թուրքերը մեծ եռանդով ձեռնամուխ եղան ոստիկանական նորհամակարգի  ստեղծման  գործին։
   Ժամանակակիցների  վկայությամբ  արդենմայիսի  16-ի  առավոտյան  քաղաքի  փողոցներում  և  թաղերում  իբր  թե  կարգ  ուկանոն պահպանելու, իսկ իրականում զանգվածային թալանին պաշտոնականբնույթ  տալու  համար  թուրքական  հրամանատարությունը  նշանակեց  պարեկային խմբեր [4, էջ 2]։
  Եվս չորս օր անց ստեղծվեց 50 հոգուց բաղկացած թուրքհայկական  խառը  ոստիկանություն՝  այսպես  կոչված,  «աւջի  թաբուլի»  (Որսոր1 Ղազարյան Մկրտիչ Մինասի (1867-1919թթ.), սովորել է Ստրասբուրգի համալսարանի Արևելագիտության բաժնում։
  Տեղափոխվելով Արևելյան Հայաստան՝ հայոց լեզու է դասավանդել Շուշիիսեմինարիայում։
  Որոշ ժամանակ անց անցել է Ալեքսանդրապոլ, նշանակվել Արղութեանդպրոցի կառավարիչ, ապա վերատեսուչ, իսկ 1918 թ. մայիս-դեկտեմբեր ամիսներին՝ Ալեքսանդրապոլի քաղաքային վարչության անդամ, քաղաքային ինքնավարության գաղթականականկոմիտեի նախագահ։
  Մահացել է տիֆից 1919թ. հունվարի 16-ին և թաղվել Պատվո Բլուր կոչվողգերեզմանատանը։
 դական  գումարտակ-Ա.Հ.),  որի  մահմեդական  անդամներին  զինեցին  մոսիններով և փամփուշտներով, իսկ հայերին՝ որպես դավաճանների, Շևքի փաշայի1հրամանով միայն մոսիններով [24, էջ 2]։
 Ալեքսանդրապոլի  գավառական  ժանդարմերիայի  պետ  նշանակվեցՇորագյալի նախկին բեկերից Խաթուն-օղլի Մահիր բեյը՝ «արիւնարբու գազան,ով  փաստով  ապացուցեց,  թէ  ինքը  Ղուրդ՝  ժանիքաւոր  գայլ  է»։
   Ատրպետիվկայությամբ,  քաղաքացիների  հաշվին  իր  ոհմակով  ամեն  երեկո  սանձարձակկերուխումին  և  սեռական  հաճույքներին  տրվելուց  զատ,  սա  թալանեց  բոլորանտեր մնացած տները։
  Այնպես որ, երբ 1918թ. մայիսի 22-ին Ալեքսանդրապոլժամանած  Վեհիբ  փաշան  հանդիպեց  քաղաքային  խորհրդի  անդամների  հետ,վերջիններիս  առաջին  պահանջը  եղավ  ազատել  իրենց  Մահիր  բեյից։
   Թուրքզորահրամանատարը  թեև  հայտարարեց,  թե«օսմանեան  զինւորականօֆիցէրները  բոլորն  էլ  «Քիւլիչա»  (զտված-Ա.Հ.)  ոսկի  են  և  ընդունակ  չեն  չարագործութիւններ  կատարելու»  [5,  էջ  2-3],  այնուամենայնիվ  մի  քանի  օր  անցԽաթուն-օղլի  Մահիր  բեյը  պաշտոնանկ  արվեց։
   Ժանդարմերիայի  պետիպաշտոնում  նրան  փոխարինած  քուրդ  Թահիբ  բեյն  «իւր  նենգամիտ  խաղերովաւարտին հասցրեց հայ ազգաբնակչութեան թալանը» [6, էջ 2]։
 Հարյուրավոր անմեղ մարդիկ կեղծ մատնությամբ ձերբակալվեցին ու դժոխային  պայմաններում  ամիսներ  շարունակ  սոսկալի  տանջանքներ  կրեցինԿարսի բանտերում։
  Շատ շատերն անհետ կորան, մյուսները գնդակահարվեցին՝այդպես  էլ  չիմանալով,  թե  որն  է  իրենց  հանցանքը։
   Ալեքսանդրապոլի  ժանդարմերիայի  գործունեության  մասին  Գ.  Խոյեցյանն  իր  հաղորդագրություններում գրել է. «Այստեղ կատարւել է մի անընդհատ խայտառակութիւն, որն անունչունի։
  Կաշառք տալով կարելի է եղել ստիպել տանտիրոջը առանց վճարի ծախելտունը թաթարին, կարելի է եղել մարդ սպանել, վիրաւորել և ապա ձերբակալելտալ  վիրաւորուածին։
   Հատկապես  հեշտութեամբ  են  լուծւել  փողային  վեճերը։
 ժանդարմերիայի  պետը  իր  մօտ  է  կանչել  պարտապանին,  հրամայել  է  վճարելպարտքը ու ճանապարհել, ապա փողը դրել է իր գրպանը։
  Ու սա տևել է ամբողջվեց ամիս» [20, էջ 94-95]։
 1 Շևքի փաշա-Օսմանյան բանակի գեներալ-մայոր, ծնունդով Խարբերդից, 1918թ. գարնանիցԿարսի ճակատի հրամանատար, Էնվեր փաշայի աջ ձեռքը։
  Աշխարհին հայտնի դարձավ 1916թ.։
 Գոլիցիայում ռուսական զորքերի դեմ ցուցաբերած բացառիկ տոկունության ու խիզախությանհամար գերմանական իշխանությունների կողմից պարգևատրվել է Սև խաչ շքանշանով։
 Բանակում ստացել է «թուրք-Հինդենբուրգ» մականունը։
 Գյուղական  գործերի  քննությունը  և  գյուղացիների  խնդիրների  լուծումըքաղաքային  վարչության  կողմից  հանձնարարված  էր  Տեր-Գրիգորյան  քահանային։
   Մի  մարդու,  որ  պատրաստ  էր  դիմելու  ցանկացած  միջոցի  ժողովրդիխնդիրները  լուծելու  համար։
   Իր  անձնվեր  աշխատանքի  համար  Տեր-Գրիգորյանն  արժանացավ  թուրքական  իշխանությունների  և  հատկապես  ոստիկանության  ատելությանը։
   Կեղծ  ամբաստանությամբ  նա  ձերբակալվեց  և  ուղարկվեց  Կարսի  բանտ,  ապա  մի  լքված  խրամատում  առանց  դատ  ու  դատաստանի  գլխատվեց։
   Նույն  ճակատագրին  արժանացավ  նաև  բանաստեղծՆիկողայոս  Ջիթողցյանը։
   Կարս  տանելու  պատրվակով  նրան  ձերբակալեցին,ապա  վագոնում  հրացանների  խզակոթերի  հարվածներով  սպանեցին։
   Առանցլուրջ  մեղադրանքների  Կարսի  բանտերում  ամիսներով  տաջվեցին  Մութաֆյանը, Հեքիմյանը, Տիգրան Շեկոյանը և այլք [5, էջ 3]։
 Ժամանակի պարբերական մամուլը լի է Ալեքսանդրապոլում թուրքականոստիկանության կատարած սոսկալի հանցագործությունների մասին պատմություններով։
   Օրինակ՝  «Ալէքսանդրօպօլի  գաւառապետ  Րահիմ  բէյը  գրաւել  էրԻւզբաշեանի տան կահկարասին և մագազինը, որտեղ միլիօնի երկաթեղէն, շինութեան, ներկուածքի, չուանի և պողպատի առարկաներ»,-գրում է Ատրպետը։
 Այն  բանից  հետո,  երբ  քաղաք  վերադարձած  Հարություն  Յուզբաշյանը  թուրքական իշխանություններից պահանջել էր վերադարձնել իր ունեցվածքը, կեղծմատնությամբ  անմիջապես  ձերբակալվել  էր,  մեղադրվել  լրտեսության  մեջ,ապա արտաքսվել [8, էջ 4, 20, էջ 41-42]։
 Քաղաքի  ռազմակալման  առաջին  օրերին  թուրքական  հրամանատարությունը  պահանջեց  քաղաքացիներից  հանձնել  մարտական  զենքերը,  իսկչհնազանդվողներին  սպառնաց  գնդակահարությամբ։
   Գուշակելով  այդ  հրամանի  իրական  նպատակը՝  ալեքսանդրապոլցիները  քաղաքային  խորհրդի  միջոցով  զենքի  հիմնական  մասն  անմիջապես  հանձնեցին։
   Հետագա  խուզարկությունների  արդյունքում  բնակչության  մոտ  զենք  չհայտնաբերվեց,  ուստիթուրք  ժանդարմներն  անցան  իրենց  սիրելի  զբաղմունքին՝  գողությանը։
   Գյուղերում  խուզարկություններն  ընդհանրապես  վերածվեցին  անզուսպ  թալանի[24, էջ 2]։
 Նույն ժանդարմերիայի գործուն աջակցությամբ Օսմանյան բանակի՝ Ալեքսանդրապոլ մտնելուց հետո քաղաք լցված թաթարները բացեցին հեռացած քաղաքացիների տներն ու խանութները և յուրացրին նրանց ունեցվածքը [7, էջ 2]։
 Հաճախ ոստիկանության մեքենայությունների արդյունքում ամբողջականգյուղեր զրկվում էին իրենց բնակավայրերից։
  Օրինակ՝ Ադիյամանը բնակեցվելէր  Երևանի  գավառից  գաղթած  մահմեդականներով։
   Գյուղն  իրենց  օրինականտերերին վերադարձնելու դիմումներին ի պատասխան ժանդարմերիայի պետըհայտարարել էր, թե «ադեամանցիք խաբեբայ մարդիկ են, իսկ տաճիկ կառավարութիւնը միշտ արդար վերաբերմունք է ունեցել դէպի հայ հպատակ ժողովուրդը» [21, էջ 61]։
 Մեկ այլ դեպքում, երբ Հոռոմի ճանապարհին հայտնաբերվել էր թուրք զինվորի  դի,  ոստիկանությունն  առանց  քննություն  կազմակերպելու  Հոռոմ  էր  ուղարկել հեծյալ վաշտ՝ թնդանոթով, գյուղացիներին պատժելու համար [20, էջ 70]։
 Ոստիկանությունն իր գոյության վեց ամիսների ընթացքում  փորձեց նաևթաքցնել թուրքական վայրագությունների հետքերը։
  Ռազմակալված շրջաններիազգաբնակչությանը  պարտադրվեց  շնորհակալագրեր  գրել  ու  կեղծ  վկայություններ տալ, քահանաներին ստիպեցին զանգվածային սպանությունների զոհերին ներկայացնել իբրև բնական աղետներից տուժածների, իսկ խոշտանգումներից  մեռածները  ներկայացվեցին  որպես  ոջլոտությունից  խեղդվածներ։
   Զուգահեռ՝ ոստիկանությունը փաստաթղթեր հավաքեց, որոնք պատերազմից հետոաշխարհին  պիտի  ցույց  տային  հայերի  «վայրագութիւնները  խեղճ  մահմեդականների  նկատմամբ  և  պիտի  արդարացնեին  տաճկական  կառավարութեանպատասխան խստութիւնները [21, էջ 60-61]։
 Եզրակացություն։
   Ամփոփելով  1918թ.  մայիս-նոյեմբեր  ամիսներին  Ալեքսանդրապոլի  գավառում  Օսմանյան  իշխանությունների  վարած  վարչաքաղաքական քաղաքականության համառոտ քննությունը՝ նշենք հետևյալը. ռազմակալած շրջաններում թուրքերը կառավարման Օսմանյան համակարգ չմտցրին։
 Սեփական  ապօրինություններին  «օրինական»  տեսք  տալու  համար  քաղաքըգրավելուց անմիջապես հետո թուրքական հրամանատարությունը վերականգնեց քաղաքային ինքնավարության գործունեությունը։
  Նույն սկզբունքով՝ արդարադատության համակարգը վերագործարկելու փոխարեն թուրքերն ստեղծեցինոստիկանական  մի  կառույց,  որը  կոչված  էր  ոչ  այնքան  կարգ  ու  կանոն  պահպանելուն, որքան սեփական հանցագործությունների հետքերը թաքցնելուն։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1.  Ալեքսանեան  Կ.Վ.  Ալեքսանդրապոլի  գաւառի  տեղական  իշխանութեանգործունէութիւնը թուրքական ռազմակալման շրջանում (մայիս-դեկտեմբեր1918)// Հայկազեան հայագիտական հանդէս։
  Հ. ԼԴ.։
  2014։
  Էջ 282-300։
 2.  Ալեքսանյան Կ. Վ. Ալեքսանդրապոլի գավառում Հայաստանի Հանրապետության  դիվանագիտական  ներկայացուցիչ  Գ.  Խոյեցյանի  զեկուցագրերըԱրտաքին  գործերի  նախարարին՝  ներկայացուցչության  գործունեության  ևԱլեքսանդրապոլի գավառի իրադրության վերաբերյալ (1918թ. սեպտեմբերդեկտեմբեր)// Բանբեր Հայաստանի արխիվների։
  2014։
  Էջ 112-149։
 3.  Ալեքսանյան Կ. Վ. Փաստաթղթեր 1918թ. մայիսին թուրքական բանակի կողմից Ալեքսանդրապոլի գրավման և քաղաքային ինքնավարության նոր մարմինների ձևավորման վերաբերյալ// Բանբեր Հայաստանի արխիվների։
  N 1։
 2011։
  Էջ 27-40։
 4.  Ալէքսանդրօպօլում։
  «Մշակ» օրաթերթ։
  Թիֆլիս։
  N116, 20 յունիսի, 1918։
 5.  Ատրպետ,  Ալէքսանդրօպօլ  քաղաքի  200  օրվայ  գրաւումը  Օսմանեանզօրքերից։
  «Մշակ» օրաթերթ։
  Թիֆլիս։
  N262, 21 դեկտեմբերի, 1918։
 6.  Ատրպետ,  Ալէքսանդրօպօլ  քաղաքի  200  օրվայ  գրաւումը  Օսմանեանզօրքերից։
  «Մշակ» օրաթերթ։
  Թիֆլիս։
  N 265, 25 դեկտեմբերի, 1918։
 7.  Ատրպետ,  Ալէքսանդրօպօլ  քաղաքի  200  օրվայ  գրաւումը  Օսմանեանզօրքերից։
  «Մշակ» օրաթերթ։
  Թիֆլիս։
  N 266, 26 դեկտեմբերի, 1918։
 8.  Ատրպետ, Շաւղի փաշա։
  «Մշակ» օրաթերթ։
  Թիֆլիս։
  N 270, 31 դեկտեմբերի,1918։
 9.  Դրութիւնը Ալէքսանդրօպօլի շրջանում։
  «Մշակ» օրաթերթ։
  Թիֆլիս։
  N 87։
  12մայիսի (29 ապրիլի), 1918։
 10. Խատիսեան Ալ. Հայաստանի հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը։
 Պէյրութ։
  «Համազգային» հրատ.։
  1968։
  487 էջ։
 11. Հայաստանի  ազգային  արխիվ  (այսուհետև՝  ՀԱԱ),  ֆոնդ  57,  ցուցակ  5,  գործ178։
 12. ՀԱԱ, ֆոնդ 57, ցուցակ 5, գործ 187։
 13. ՀԱԱ, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, գործ 126։
 14. ՀԱԱ, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, գործ 2768։
 15. ՀԱԱ, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, գործ 2710։
 16. ՀԱԱ, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, գործ 2711։
 17. ՀԱԱ, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, գործ 2713։
 18. ՀԱԱ, ֆոնդ 200, ցուցակ 1, գործ 97։
 19. ՀԱԱ, ֆոնդ 200, ցուցակ 1, գործ 125։
 20. ՀԱԱ, ֆոնդ 200, ցուցակ 1, գործ 126։
 21. ՀԱԱ, ֆոնդ 221, ցուցակ 1, գործ 89։
 22. Հարությունյան  Ա.  Թուրքական  ինտերվենցիան  Անդրկովկաս  1918թ.  ևինքնապաշտպանական կռիվները։
  Երևան։
  ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ.։
  1984։
  355 էջ։
 23. Մելիքյան  Վ.  Ռազմաքաղաքական  իրադրությունը  Հայաստանում  և  Անդրկովկասում  (1918թ.  հունվար-մայիս)։
   Մայիսյան  հերոսամարտերը։
   Հայոցպատմություն։
  Նոր ժամանակաշրջան (XVIIդ. երկրորդ կես-1918թ.)։
  ՀՀ ԳԱԱհրատ.։
  Հ. III։
  Գիրք II (1901-1918թթ., հայ գաղթավայրերը, պարբերական մամուլը և մշակույթը XIXդ. և XXդ. սկզբին)։
  Երևան։
  «Զանգակ-97» հրատ.։
  2015։
 էջ 615-654։
 24. Յովսէփեան Մ. Ալեքսանդրապոլը՝ գրաւումէն ետք (Ականատեսի պատմութիւնը)։
  «Աշխատանք» թերթ։
  Երևան։
  Գ տարի, N 6 (206)։
  8 (26) յունիսի 1918,շաբաթ։

1918  թ.  մայիսի  15-ի  առավոտյան՝  կարճատև  ռմբակոծումից  հետո,  թուրքական զորքերը գրավեցին Ալեքսանդրապոլ քաղաքն ու համանուն գավառի  մեծագույն  մասը,  սակայն  գիտակցելով  իրենց  հաջողության  ժամանակավոր  բնույթը՝ օկուպացված գավառում կառավարման Օսմանյան համակարգ չմտցրին։
   Գավառը բաժանվեց գյուղախմբերի, իսկ գավառապետը դրվեց Կարսի ճակատի  հրամանատարի ենթակայության տակ։
