Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման խմբավորման և ներդաշնակ աճի զարգացումը հիմնված է ինտեգրվող երկրների տնտեսությունների փոխլրացման բարձր մակարդակի ապահովման վրա:  Ինտեգրվող երկրների տնտեսական փոխլրացման մեխանիզմներից ամենակարևորը փոխադարձ առևտրի ծավալների ընդլայնումն է:   Հայտնի է, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նախկին ԽՍՀՄ հանրապետությունների միջև առևտրային հարաբերությունները վատթարանում էին, ինչը, մի կողմից, պայմանավորված էր նորանկախ երկրներում տնտեսական իրավիճակի վատթարացմամբ և նախկինում հաստատված տնտեսական կապերի թուլացմամբ, մյուս կողմից ՝ նոր շուկաներ թափանցելու ակտիվ գործընթացներին: Դա տեղի էր ունենում նախկին ԽՍՀՄ գործընկեր երկրների հետ առևտրի հաշվին 14 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ:   Isիշտ է, հետագա տարիներին այդ երկրների միջև գործընկերության տարբեր մակարդակներում և մակարդակներում փորձեր արվեցին վերականգնել նախկին առևտրատնտեսական կապերը, սակայն դրանք ավելի մեծ թափ ստացան հատկապես ԵՏՄ ձևավորումից հետո մի շարք հետխորհրդային երկրների միջև երկրներ   ԵՏՄ անդամ երկրների կոմպլեմենտար մեթոդաբանությունը համատեղում է միջազգային տնտեսական հարաբերությունների բոլոր բնագավառների բազմազանությունը, որոնք հիմնված են համատեղ առևտրի քաղաքականության, ֆինանսական հատվածի, գյուղատնտեսական արտադրության, հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաների, բնական պաշարների կառավարման, միգրացիայի հոսքի կարգավորման, արտադրության միջոցով ինտեգրման զարգացման մեխանիզմների բացահայտման վրա: համագործակցություն և այլն: 1, էջ. 127]:   ԵԱՏՄ անդամ պետությունների տնտեսական փոխլրացման բարձր մակարդակի շնորհիվ է, որ հնարավոր է ապահովել Միության տնտեսական զարգացման մակարդակի վրա ինտեգրման ազդեցության բարձր ազդեցությունը:   Այս ազդեցությունը Միության համար գնահատվում է 210 միլիարդ դոլար մինչև 2030 թվականը ՝ յուրաքանչյուր մասնակից երկրի համար ապահովելով ՀՆԱ-ի լրացուցիչ աճ մինչև 13% [2, էջ. 26]:  Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, սակայն, որ այս ինտեգրացիոն խմբի անդամ երկրների միջև առևտրային հարաբերությունների ընդլայնման ինտենսիվությունը դեռևս բավարար չէ ինտեգրման գործընթացների ամբողջ ներուժը բացահայտելու և օգտագործելու համար, ինչի վկայությունն է այն փաստը, որ ինչպես արտահանումն ու ներմուծումը, այնպես էլ ընդհանուր Առևտրի շրջանառության մասով ԵԱՏՄ երկրների ընդհանուր առևտրի մասնաբաժինը այդ երկրների արտաքին առևտրի ընդհանուր ծավալում դեռ չի փոխվել, չնայած այն հանգամանքին, որ ԵՏՄ երկրների փոխադարձ առևտրի ծավալը որոշակի աճ է արձանագրել:   Նկար 1-ը ցույց է տալիս, որ 2015-2018թթ. Ինչպես փոխադարձ (ԵԱՏՄ երկրներում), այնպես էլ արտաքին (ԵՏՄ անդամ չհանդիսացող երրորդ երկրներ) առևտրի ծավալներն աճել են տարվա ընթացքում, սակայն փոխադարձ առևտրի աճի տեմպերը զիջել են արտաքին առևտրի աճի տեմպերին:   Մասնավորապես, եթե նշված ժամանակահատվածում փոխադարձ առևտրի շրջանակներում արտահանման, 15 տնտեսության վճարման և ընդհանուր առևտրի շրջանառության աճի տեմպերը կազմում էին համապատասխանաբար 30,9, 27,6 և 29,3%, ապա արտաքին առևտրի շրջանակներում գրանցվել են աճի ավելի բարձր տեմպեր: - համապատասխանաբար 31.2, 27.9 և 30.0%:   Ավելին, 2017-ին ՝ 2018-ի համեմատ, դեպի երրորդ երկրներ արտահանման աճի տեմպը գրեթե 3 անգամ գերազանցել է ԵԱՏՄ շրջանակներում արտահանման աճի տեմպը:   Այսպիսով, եթե 2018-ին արտասահմանյան արտահանման աճի տեմպը 2017-ին կազմել է շուրջ 491 միլիարդ ԱՄՆ դոլար: Փոխադարձ արտահանման աճի տեմպը կազմել է շուրջ 60 միլիարդ դոլար, նախորդ տարվա համեմատ աճելով ընդամենը 9,2 տոկոսով:   Ինչ վերաբերում է ներմուծմանը, ապա երրորդ երկրներից ներմուծման աճի տեմպերը, ընդհակառակը, ավելի ցածր են, քան ԵԱՏՄ ներկրման տեմպերը: եթե 2018-ին երրորդ երկրներից ներմուծումը 2017-ին կազմել է 263 միլիարդ ԱՄՆ դոլար 2017 թ.-ին ԵԱՏՄ ներմուծման ծավալը կազմել է 58 միլիարդ դոլար ՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 8.3% -ով:  Արտահանման ներմուծում Առևտրի ընդհանուր ցիկլը Գծապատկեր 1. Փոխադարձ առևտուր ԵԱՏՄ անդամ երկրների և երրորդ երկրների հետ 2015-2018 թվականներին: [3] Չնայած վերը նշվածին, Նկար 2-ի տվյալները ցույց են տալիս, որ 2015-2018թթ. Արտաքին առևտրի ընդհանուր ծավալում ԵԱՏՄ անդամ երկրների փոխադարձ առևտրային բաժնետոմսերը մնացին գրեթե նույն մակարդակի վրա:   Այսպիսով, ԵՏՄ ձևավորումից ի վեր արտահանման ընդհանուր ծավալի մեջ փոխադարձ արտահանման մասնաբաժինը պահպանվել է (11-12)%, ներմուծման ընդհանուր ծավալի մեջ փոխադարձ ներմուծման մասնաբաժինը (17-18)% և ընդհանուր առևտրի մեջ փոխադարձ առևտրի ծավալը: (14-15)% -ի սահմաններում:   Սա նշանակում է, որ երրորդ երկրների հետ արտահանումը, ներմուծումը և առևտուրը շարունակում են գերազանցել փոխադարձ առևտրի նույն տեմպերը, համապատասխանաբար, 8,2, 4,5 և 6,4 անգամ, ինչը վկայում է այն մասին, որ ԵԱՏՄ անդամ երկրները դեռ ավելի կողմնորոշված ​​են դեպի երրորդ երկրներ, քան փոխադարձ: Առևտրի զարգացումը, որն իր հերթին վկայում է ԵԱՏՄ երկրների տնտեսական փոխլրացման ցածր և դեռ անփոփոխ մակարդակի մասին:  Արտահանման ներմուծում Երրորդ երկրներ (արտաքին առևտուր) ԵԱՏՄ երկրներ (փոխադարձ առևտուր) Առևտրի ընդհանուր ցիկլ Գծապատկեր 2. ԵՏՄ անդամ երկրների փոխադարձ և առևտրային բաժնեմասերը արտաքին առևտրի ընդհանուր ծավալում 2015-2018թթ. [3] Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 1-ից, ԵՏՄ անդամ երկրների փոխադարձ առևտուրը 2018 թվականին կազմել է շուրջ 59,7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար 2017 թվականին ՝ 9,2 տոկոսի դիմաց:   Հատկանշական է, որ մինչ ԵՏՄ ձևավորումը այդ երկրների միջև 17 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ է գրանցվել փոխադարձ առևտրի ավելի մեծ ծավալի:   Այսպիսով, դեռ 2013-ին: Այն կազմել է 69.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, որը նվազել է հաջորդ տարիներին, 2016-ին: հասնելով մինչև 43.0 միլիարդ դոլարի, ինչը պայմանավորված էր այդ ժամանակ Ռուսաստանի դեմ տնտեսական պատժամիջոցներով, նավթի միջազգային գների անկմամբ, տրանսֆերտների կրճատմամբ: անդամ երկրներից և այլն:   Նշենք, որ 2013-2018թթ. ԵՏՄ երկրների միջեւ փոխադարձ առևտրի անկման ամենամեծ տեմպը գրանցվել է 2015 թ. (25,4%), իսկ ամենամեծ աճը ՝ 2017 թ. (27,4%):   Ինչ վերաբերում է անդամ երկրների փոխադարձ առևտրի շարժին ԵՏՄ կազմավորումից հետո, ապա հարկ է նշել, որ կայունորեն աճում են միայն Հայաստանը, Բելառուսը և Kyrրղզստանը, և tradeազախստանի և Ռուսաստանի հետ փոխադարձ առևտրի ծավալը սկսել է աճել: միայն 2016 թվականից:   Հատկանշական է, որ 2017-ին 2018-ի համեմատ `ԵՏՄ երկրների հետ փոխադարձ առևտրի աճի ամենաբարձր տեմպը գրանցվել է Հայաստանում (աճել է 20,6% -ով` 2017-ի 571,1 մլն ԱՄՆ դոլարի դիմաց), իսկ ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է Բելառուսում ( աճելով 1.8% -ով `13.651.1 մլն ԱՄՆ դոլարի չափով 2017 թ.):   Ի դեպ, ԵՏՄ անդամ մյուս երկրների համեմատ, 20162018 թվականներին Հայաստանում փոխադարձ առևտրի աճի ամենաբարձր տեմպերը գրանցվել են 2016 թվականի ընթացքում (53,7% 2016 թ., 45,0% 2017 թ., 45,6% 2017 թ., 20,6% 2018 թ.):  Աղյուսակ 1 ԵԱՏՄ անդամ պետությունների փոխադարձ առևտուրը 2013-2018թթ. Ընթացքում [3], [4, էջ. 19,] միլիոն ԱՄՆ դոլար Հայաստան Բելառուս Kazakhազախստան gyրղըզստան Ռուսաստան 43,905,5 36,887,6 28,821,2 26,804,3 34,685,6 6,668,79,9 ԵՏՄ 69,249,2 61,183,3 45,615,7 7,79,93,3 54,711,8 59,721,1 18 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՅ Ըստ տվյալների, Ռուսաստան ( զգալի մասնաբաժինը ԵԱՏՄ երկրների փոխադարձ առևտրում:   Մինչդեռ ներմուծման ցուցանիշով առաջին տեղում Բելառուսն է (39,1%), երկրորդը ՝ Ռուսաստանը (32,7%), երրորդում ՝ Kazakhազախստանը (22,7%) (Նկար 3):  Հայաստան Kazakhազախստան Հայաստան Kazakhազախստան Բելառուս Kyrրղըզստան Արտահանում Բելառուս Kyrրղզստան Ներմուծում Նկար 3. ԵՏՄ փոխադարձ առևտրի կառուցվածքը (արտահանում և ներմուծում) ըստ անդամ երկրների մասնաբաժնի 2018 թ. (%) [3] Չնայած ԵԱՏՄ փոխադարձ առևտրի վերը նշված վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այն եղել է Վերջին երեք տարիներին քանակապես աճող ԵՏՄ փոխադարձ առևտրի որակական գնահատումը կարևոր է `հաշվի առնելու դրա ազդեցությունը խմբի ներսում ինտեգրման գործընթացների ինտենսիվության վրա: ,   Այդ նպատակով մի շարք ինդեքսներ օգտագործվում են `հիմնվելով ՄԱԿ-ի Առևտրի և զարգացման համաժողովի (UNCTAD) մեթոդաբանության վրա [5], որը, համատեղելով տարածաշրջանային ինտեգրման խմբերի առևտրային տվյալները արտաքին և առևտրի ամբողջական համաշխարհային տվյալների հետ: Այս խմբերից ապահովեք աղավաղում 19 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Նկարագրեք խմբի ներսում փոխադարձ առևտրի իրական միտումներն ու վիճակը:  Նման ցուցանիշներից մեկը տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվության ինդեքսն է (RTII), որը խմբի կամ նրա անդամ երկրի տարածաշրջանային ինտեգրման մասն է արտաքին ընդհանուր առևտրի շրջանառության մեջ և այդ խմբի տարածաշրջանային շրջանառության մասնաբաժինը համաշխարհային առևտրում:  Ինտեգրման խմբի անդամ երկրի ինտեգրման առևտրի ինդեքսները և ինտեգրման խմբի տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվությունը որոշվում են հետևյալ բանաձևերով. Անդամի տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվության ինդեքս (RTII i) ինտեգրման խմբի անդամի անդամ [6, էջ. 129]: ավորմանրագրավորման ինտեգրման խմբավորման տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվության ինդեքս (RTII ժ), որտեղ X ijt- ը y- երկիր արտահանման տարեկան (t) ծավալն է դեպի տարածաշրջան, M ijt- ը i-country ներմուծման տարեկան (t) ծավալն է y տարածաշրջանից, X t - տարածաշրջանի փոխադարձ արտահանման տարեկան (t) ծավալը, M t - տարածաշրջանի փոխադարձ ներմուծման տարեկան (t) ծավալը, X jt - ընդհանուր արտահանման տարեկան (t) ծավալը j տարածաշրջան (դեպի երրորդ երկրներ), M jt- ը j տարածաշրջանից (երրորդ երկրներից) ներմուծման տարեկան ծավալն է (t), X wt- ը համաշխարհային արտահանման տարեկան ծավալն է (t),  Եթե ​​ցուցանիշը հավասար է 1 կետի, դա նշանակում է, որ տարածաշրջանային ինտեգրման խմբի անդամ երկրների միջեւ փոխադարձ առևտրի ինտենսիվությունը հավասար է երրորդ երկրների հետ արտաքին առևտրի ինտենսիվությանը:   Եթե ​​ցուցանիշը 1-ից մեծ է, դա նշանակում է, որ առկա է «աշխարհագրական ռոլ», այսինքն `առևտրային ուղղվածություն դեպի 20 ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ երկրների խմբավորում` տարածաշրջանային նախապատվությունների պատճառով (աշխարհագրական մերձեցում, տրանսպորտային ցածր ծախսեր, պատմամշակութային ընդհանրություն և այլն): )  Եվ եթե ցուցանիշը 1-ից պակաս է, ապա երրորդ երկրների հետ արտաքին առևտրի ինտենսիվությունն ավելի բարձր է, քան խմբի ներսում փոխադարձ առևտրի ինտենսիվությունը, այսինքն `առևտրի ինտեգրման մակարդակը ցածր է:  Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ Ռուսաստանը, Բելառուսը և Kazakhազախստանը ավելի ինտենսիվ արտաքին առևտուր են իրականացնում ԵԱՏՄ գործընկեր երկրների հետ, չնայած այն հանգամանքին, որ 2016-2018թթ. Այս տարիների ընթացքում այդ երկրների ինտենսիվության ինդեքսները նվազում են, ինչը նշանակում է, որ վերջիններս հակված են բարձրացնել արտաքին առևտրի ինտենսիվության մակարդակը երրորդ երկրների հետ:   Ինչ վերաբերում է Հայաստանին և Kyrրղզստանին, ապա այս երկրներում տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվության ցուցանիշները 1 մակարդակից ցածր են, այսինքն `վերջիններիս հետ փոխադարձ առևտրի ինտենսիվությունը, ԵՏՄ անդամ երկրները բավականին ցածր են, ընդ որում` Հայաստանում և Kyrրղզստանում նույնպես 2016-2018թթ. , Տարվա ընթացքում տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվությունն աստիճանաբար նվազում էր:   Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ ընդհանուր առմամբ ԵՏՄ-ի ՝ որպես ինտեգրացիոն խմբի, տարածաշրջանային առևտուրը ունի բարձր մակարդակի ինտենսիվություն (10.2 2018 թ.), Որը նույնպես աստիճանաբար նվազում է (աղյուսակ 2):  Աղյուսակ 2 Տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվության ինդեքսը ԵԱՏՄ երկրներում 2015-2018 թվականներին [3], [7] 1 Հայաստան Բելառուս Kyrազախստան gyրղըզստան Ռուսաստան ԵՏՄ Հեղինակի կողմից կատարված հաշվարկները 10.19 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՏՄ փոխադարձ առևտուրը աճում է, բայց այս աճին զուգընթաց, տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվությունը նվազում է:   Վերոգրյալից կարելի է եզրակացնել, որ այս խմբի ներսում տնտեսական ինտեգրման ներուժը ամբողջությամբ չի օգտագործվում:  Հաջորդ կարևոր ցուցանիշը սիմետրիկ առևտրի ինտրովերսիայի ինդեքսն է (STJ), որը տարածաշրջանային արտաքին առևտրի հարաբերական ինտենսիվության ցուցիչ է, որը համեմատում է տարածաշրջանային ինտեգրման խմբի ներքին և արտաքին առևտրի ինտենսիվությունը և բացահայտում տարածաշրջանի փոխադարձ կամ արտաքին առևտուրը: , ինտենսիվությունն աճում է ավելի բարձր տեմպերով [8, էջ 6-7]:   Այն որոշվում է հետևյալ բանաձևով. Կամ STJ HITI i- ը ներքին առևտրի ինտենսիվության միատարր ցուցանիշ է, որը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով. HETI i- ը արտաքին առևտրի ինտենսիվության միատարր ցուցանիշ է, որը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով. Որտեղ ՏՏ-ն է տարածաշրջանում ներքին առևտուր, T - Տարածաշրջանի ընդհանուր առևտրաշրջանառություն, T - համաշխարհային առևտրի ծավալ, ET - տարածաշրջանում արտաքին առևտրի ծավալ, որը որոշվում է հետևյալ բանաձևով. T, ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ - արտաքինն է երկրի ապրանքաշրջանառությունը տարածաշրջանից դուրս գտնվող երկրների հետ:  Առևտրի ներխուժման համամասնական ինդեքսը տատանվում է միջակայքում [-1; 1], որտեղ -1 գործակիցը ցույց է տալիս ներտարածաշրջանային առևտրի բացակայությունը, 0-ը ենթադրում է «աշխարհագրական չեզոքություն», այսինքն `առևտրի հավասարություն ներքին և երրորդ երկրների հետ, իսկ 1-ի դեպքում չկա տարածաշրջանի առևտուր երրորդ երկրների հետ:  Աղյուսակ 3-ում բերված տվյալները ցույց են տալիս, որ ԵՏՄ-ում 2015-2018 թվականների Համամասնական առևտրի ներխուժման ինդեքսը տատանվում է (0.85-0.88) սահմաններում, ինչը նշանակում է, որ ԵՏՄ երկրներում փոխադարձ առևտրի ինտենսիվությունն աճում է ավելի բարձր տեմպերով, քան Երրորդ երկրների հետ առևտրի ինտենսիվությունը, այլ կերպ ասած ՝ ներտարածաշրջանային ներքին առևտուրն առավել կարևոր է անդամ երկրների համար: քան երրորդ երկրների հետ արտաքին առևտուրը:   Միևնույն ժամանակ, հարկ է նշել, որ ինչպես տարածաշրջանային առևտրի ինտենսիվության ինդեքսը, այնպես էլ համամասնությամբ առևտրի ներխուժման ինդեքսը աստիճանաբար նվազում են 2016 թվականից ի վեր, ինչը ԵԱՏՄ շրջանակներում փոխադարձ առևտրի ինտենսիվության նվազման մեկ այլ ազդանշան է:  Աղյուսակ 3 Համապատասխան առևտրի ներխուժման ինդեքս ԵԱՏՄ երկրներում 2015-2018 թվականներին [3], [7] 2 Ինդեքս Ինչ վերաբերում է ԵՏՄ անդամ երկրների ապրանքային կառուցվածքին, դրա վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ԵՏՄ փոխադարձ առևտրի գրեթե 1/3-ը (28,7% կամ $ 17,1 միլիարդ) բաժին է ընկնում «Հանքանյութեր» Ապրանքների հաշվարկները հեղինակի կողմից կատարվել են 23 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ խմբում, որոնց գերակշիռ մասը (85,1% -ը կամ 14,6 մլրդ դոլար) տրամադրում է Ռուսաստանը (հիմնականում հանքային վառելիքի և նավթի ոլորտում):   Ռուսաստանը (60,5% կամ 6,9 մլրդ ԱՄՆ դոլար) և Բելառուսը (35,5% կամ 4,0) համեմատաբար բարձր տեսակարար կշիռ ունեն փոխադարձ առևտրում (մեքենաներ, սարքավորումներ և տրանսպորտ) (19,0% կամ 11,4 մլրդ դոլար): միլիարդ ԱՄՆ դոլար):   Երրորդ տեղում «Պարենային և գյուղատնտեսական հումք» խմբին պատկանող ապրանքներն են, որոնց բաժին է ընկնում առևտրի կեսից ավելին (51,4% կամ 4,5 մլրդ դոլար), և ավելի քան 1/3-ը (37,1% կամ 3,3 մլրդ դոլար) Ռուսաստանին: ,  «Մետաղներ և իրեր» (13,1%) և «Քիմիական արդյունաբերության արտադրանք» (11,6%) ապրանքային խմբերը նույնպես զգալի մասնակցություն ունեն ԵԱՏՄ երկրների փոխադարձ առևտրում (Աղյուսակ 3):  Աղյուսակ 3 ԵԱՏՄ անդամ երկրների փոխադարձ առևտուրը ըստ ընդլայնված ապրանքային խմբերի 2018 թ. [3] միլիոն ԱՄՆ դոլար Ապրանքի անվանումը Հանքանյութեր Մեքենաներ, սարքավորումներ և տրանսպորտ Սննդամթերք և գյուղատնտեսական հումք մետաղներ և արտադրանքներ ՝ քիմիական նյութերից, այդ թվում ՝ ԵԱՏՄ Russian Տուն և կոշիկ Փայտ, pulp և թղթե արտադրանք Կաշվե հումք, մորթիներ և իրեր Այլ ապրանքներ 3,629,6 Ընդհանուր 59,721.1 689,0 13,891.8 5,891.9 568,4 38,679.9 Հաշվի առնելով այն փաստը, որ ԵՏՄ փոխադարձ առևտուրը բավականին մեծ է, փոխադարձ առևտրի դինամիկան զգալիորեն ազդվել է այս ապրանքախմբում ընդգրկված ապրանքների համաշխարհային գների փոփոխության վրա. Մի կողմից այդ գների բարձրացումը կարող է հանգեցնել փոխադարձ առևտրի աճի, իսկ մյուս կողմից `դրանց նվազումը կարող է էապես նվազեցնել փոխադարձ առևտրի մակարդակը:   Սա նշանակում է, որ ԵԱՏՄ փոխադարձ առևտրի կայուն աճ ապահովելու համար խմբի անդամ երկրներում ոչ հանքային արտադրության ընդլայնումը կարևոր խնդիր է, որը պահանջում է, առաջին հերթին, բարձրացնել արտադրանքի մրցունակության մակարդակը ԵԱՏՄ երկրներ:   Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ ապրանքների մրցունակության մակարդակի բարձրացումը կարող է հանգեցնել դրանց արտահանման աճին դեպի երրորդ, ավելի զարգացած երկրներ `փոխադարձ արտահանման կրճատման պատճառով:   Դրա ապացույցն այն փաստն է, որ «15-20 տարի առաջ ԵԱՏՄ ձևավորումը, բոլոր գործող անդամ պետությունների միջև փոխադարձ առևտրի ծավալը ավելի մեծ էր, քան ԵՏՄ կազմավորումից հետո ընկած ժամանակահատվածում, ինչը, սակայն, չի մատնանշում ինտեգրման անբավարար մակարդակը ԵԱՏՄ-ում. «Քանի որ 20 տարի առաջ այդ երկրներում արտադրվող ոչ հումքը ավելի քիչ մրցունակ էր օտարերկրյա պետություններում: 25 և, հետեւաբար, հիմնականում արտահանվում էր ԵՏՄ անդամ անդամ երկրներ, մինչդեռ նրանց մրցունակության աճի հետ մեկտեղ ԵՏՄ շուկայի մասնաբաժինը անդամ երկրների ընդհանուր առևտրում աստիճանաբար նվազում էր »: [9, էջ 86-87]:  Նշվածն ավելի պատկերավոր ներկայացնելու համար նշենք, որ 2015-2018թթ. Տարվա ընթացքում ԵՏՄ շրջանակներում ոչ հանքային արտադրանքի փոխադարձ առևտուրը գրանցեց շարունակական աճի միտում (Նկար 4):   Այդ ժամանակահատվածում այն ​​աճել է 39.9% -ով, իսկ ընդհանուր փոխադարձ առևտուրը (ներառյալ հանքային արտադրանքը) `ընդամենը 30.9% -ով:   Հատկանշական է, որ եթե 2015-ին ՝ 2016-ի համեմատ, ԵՏՄ փոխադարձ առևտրի ընդհանուր ծավալը նվազել է 5,8% -ով ՝ 45,6 մլրդ դոլարից մինչև 43,0 մլրդ դոլար, ապա նույն ժամանակահատվածում առանց հանքային արտադրանքի (աղ, ծծումբ, օգտակար հանածոներ, հանքաքար, խարամ և այլն) ընդհակառակը, փոխադարձ առևտրի ծավալն աճել է 3.1% -ով `$ 30.4 մլրդ-ից $ 31.4 մլրդ:  Գծապատկեր 4. ԵԱՏՄ անդամ պետությունների փոխադարձ առևտուրը (բացառությամբ հանքային արտադրանքի) 2015-2018թթ. (3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) [3] 26 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Նշելով տնտեսական ինտեգրման խմբի ներսում փոխադարձ առևտրի ինտենսիվությունը, անհրաժեշտ է նաև բացահայտել անդամ երկրների տնտեսության այն ճյուղերը, որոնց զարգացումը կարող է մեծացնել ինտեգրման ազդեցությունը:  Ըստ Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի հրապարակած զեկույցի, այդ ոլորտներն ըստ անդամ երկրների ՝ հետևյալն են.  Հայաստան. Տրանսպորտ և կապ, գյուղատնտեսություն, մեքենաշինություն, էլեկտրաէներգիայի և ջրի արտադրություն և բաշխում, բնական գազի բաշխում (տարանցում), տար Բելառուս. Նավթամթերքների, քիմիական նյութերի, կաուչուկի և պլաստմասսայի և այլ ոչ մետաղական ապրանքների արտադրություն, մեքենաշինություն, մետաղագործություն, էլեկտրաէներգիայի և ջրի արտադրություն և բաշխում, Kazakhազախստան. մետաղագործություն, մեքենաշինություն, նավթամթերք, քիմիական արտադրություն, կաուչուկի և պլաստմասսայի արտադրություն, ոչ մետաղական օգտակար հանածոների արտադրություն, տրանսպորտ և կապ, Kyrրղզստան. մեքենաներ, տրանսպորտ և կապ, նավթամթերք, Ռետինե և պլաստմասե և այլ ոչ մետաղական ապրանքների արտադրություն, մետաղագործություն,  Ռուսաստան. Մեքենաշինություն, մետաղագործություն, նավթամթերքների, քիմիական նյութերի, կաուչուկի և պլաստմասսայի և այլ ոչ մետաղական ապրանքների արտադրություն [10, p. 12-13]:  Ի դեպ, վերոհիշյալ զեկույցի համաձայն, մեքենաշինությունը, նավթի արդյունահանումը, քիմիական արտադրությունն ու մետաղագործությունը կազմում են ԵՏՄ-ում ինտեգրման հնարավոր ազդեցության ընդհանուր գնահատման ավելի քան 60% -ը [10, էջ. 11-12]:  Այսպիսով, ներմարզային առևտրային հոսքերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ԵԱՏՄ շրջանակներում տեղի ունեցող գործընթացներում կան հակասական միտումներ:   Մի կողմից նկատվում է ԵԱՏՄ փոխադարձ առևտրի դինամիկ աճ, մյուս կողմից `անդամ երկրների ընդհանուր արտաքին առևտրում փոխադարձ առևտրի մասնաբաժնի անփոփոխ մակարդակ` առևտրի ինտեգրման դեռ անբավարար տեմպերի վերաբերյալ:   Սա հանգեցնում է այն եզրակացության, որ ԵՏՄ շրջանակներում ինտեգրացիոն գործընթացների հետագա զարգացումը և կառույցի միջազգային մրցունակության աճը պայմանավորված են անդամ տնտեսությունների դիվերսիֆիկացմամբ և արդիականացմամբ, արդյունաբերության հագեցվածության աճով, բոլոր անդամ երկրների միջև տնտեսական կապերի ընդլայնմամբ, համատեղ ներդրումային ծրագրերի իրականացում, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացում: ինչը կնպաստի ոչ միայն այդ երկրների կողմից նոր արտաքին շուկաների նվաճմանը, այլ նաև տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման ընձեռած հնարավորությունների շնորհիվ փոխադարձ առևտրի հետագա ընդլայնմանը:  , ։

Հոդվածում ներկայացված է ինտեգրացիոն խմբավորման շրջանակներում տնտեսական փոխլրացման անհրաժեշտությունը եւ այդ համատեքստում Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) անդամ երկրների փոխադարձ առեւտրի ընդլայնման հնարավորությունները։
  Վերլուծելով ԵԱՏՄ փոխադարձ եւ երրորդ երկրների հետ առեւտրի շարժընթացը եւ աշխարհագրական ու ապրանքային կառուցվածքը` վեր են հանվել կառույցի շրջանակներում ձեւավորված առեւտրատնտեսական կապերի միտումներն ու արդի առանձնահատկությունները։
  Տարածաշրջանային առեւտրի ինտենսիվության եւ Համաչափ առեւտրի ներխուժման ինդեքսների հաշվարկման հիման վրա գնահատվել է ԵԱՏՄ անդամ երկրների փոխադարձ առեւտրի ինտենսիվությունը եւ դրա արդյունքում կատարվել համապատախան եզրակացություններ։
