Երկսեռությունը կապված է սեռի բայի քերականական կարգի հետ, մասնավորապես սեռի փոփոխությունները տեղայնացված են բառաբանական միավորով, որը միավորում է տարբեր սեռերի գաղափարը ՝ առանց լրացուցիչ բառարան-քերականական փոփոխությունների [1, 672]: Երկսեռությունը, որպես սեռ բայի քերականական կարգի հատկանիշ, կամ հատուկ է հայկական բայական համակարգին պատմական զարգացման բոլոր ժամանակաշրջաններում, ամբողջությամբ չի ուսումնասիրվել և շարունակում է պահանջել խորը և ամբողջական քննություն գործնական-տեսական ընդհանրացումներով: Հետերեքսուալ բայերի քննությունը կարող է իրականացվել ըստ տարբեր սկզբունքների, որոնցից մեկը նախնական հիմքի կազմի ուսումնասիրությունն է:  Ելակետը, ինչպես գիտենք, բառակազմական տեսանկյունից կարող է լինել պարզ բաղադրություն ՝ ներկայացնելով հայերենի բոլոր բառակազմական տեսակները: Մեր ուսումնասիրության նպատակն է տարանջատել հին հայերենի բայերը բառակազմական ածանցներով սկզբնատառերով `ստուգելու համար գրաբարի հատուկ քաշը մոտ 500 երկսեռ բայերից 1-ում (ճնշող մեծամասնությունում և կազմի մեջ պարզ), ինչպես նաև ցույց տալ այս կամ այն ​​ընդհանուր հայկական վերջածանի տարբերությունը: ենթաշրջաններում: Բնօրինակ օրինակներն ընտրելիս մենք օգտագործել ենք մեր ուսումնասիրած աղբյուրները, 5-7-րդ դարերի ստեղծագործությունների բարբառները, ինչպես նաև Նոր Հայկազյան բառարանի բառարանային հոդվածները: Մենք փորձեցինք խնդրո առարկա գրաբարյան բայերը խմբավորել դասական-հետ-դասական-նախ-միջին-շրջանների 2: Այս բաժանումը մենք վերապահումով ենք արել ՝ առաջին անգամ փորձելով որոշակի դասակարգմամբ ներկայացնել դասական Գրաբարի և հետևյալ շրջանների դասական բայերը: Նման մոտեցմամբ կարելի է պարզել, արդյոք հնարավո՞ր է հետերոսեքսուալիզմը ձևավորել կամ չեզոքացնել լեզվի պատմական զարգացման համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում, ինչպիսին է դասական-հետդասական ժամանակաշրջանը, թե ոչ: 1 Տե՛ս Հ. Zakաքյան, հին հայերեն երկսեռ բայեր: Timeամանակի քննություն, Գյումրի, 2015 թ. 2 Այս մոտեցումը, իհարկե, կարող է վիճարկվել, քանի որ Մխիթարյանների լեզվական բաժինը որոշ լեզվաբանների կողմից ընդունված չէ ՝ պնդելով, որ նման բաժանման համար բերված փաստարկները չեն քննվում [3, 28]: Այսպիսով, գրաբարի և բաղաձայնի բաղաձայն բայերում բաղաձայն բայերը բառակազմական (ոչ բառային) ածանցներով կազմում են որոշակի թիվ: Ապացուցված է, որ ածանցները հիմնականում հայտնվում են լեզվի նշանակման շրջանում `անկախ բառերից, վերջինիս« մաշվածության »արդյունքում:   Լեզվի նշանակման շրջանում հայտնված ածանցները գրավոր լեզվում դառնում են ավելի ամուր և կայուն:  Այդ պատճառով գրավոր լեզվով ստեղծվում են համեմատաբար փոքր թվով ածանցներ [2, 177]: Հին հայերեն ածանցների մեծ մասն առաջացել է նախահայկական շրջանում:  Այդ ածանցների շարքում են `-ավոր, -ատ, -աց, -ական, -գին, -յան, -i, -urd, vet, -ot, -ak, -ayn, -aran, -ord, -ich և այլն: Նման ածանցներով բայերը կազմավորվում են հին հայերենում, որոնցում կազմվում են մի շարք կրկնակի բայեր `համատեղելով nb և ch համապատասխան նշանակությունները: Վերջինս, ինչպես ցույց է տալիս ուսումնասիրությունը, դասական գրերով գրված աղբյուրներում կազմում է 1 փոքր թիվ: -2 ածանցով. լուսավորել, ուղղորդել, ստիպել, զինել, հավերժացնել ,- և ar- նախադրյալներով. առաջ տանել, առաջ տանել, դադար տալ, -at: կրճատել, բաժանել, -րդ `հետեւել, հանգեցնել, հայտարարել, -ոտ, -աք, վերջածանցներով. ժանգոտել, կուտակել, շփոթել, անարդար և այլն: Բերենք համապատասխան բնօրինակ օրինակներ. Լուսավորել- nb- լույս, լցնել լույսով, պարզել: Լուսավորիր իմ բազմությունը մկրտությամբ (Ag., 426), թույլ մի տուր, որ այն փայլի: Դրանք խառնվեցին անթիվ իրերի հետ և լուսավորվեցին Աստծուն (Ագ., 352):   Ուղղել-nb- ուղղորդել, կարգավորել ուղղորդել: Irsիրսը հրահանգեց, որ չպետք է շտկվի օրենքով [4, 457]: Առաքինությունը, չնայած մենք չենք շտկում այն, բայց մենք զարմանում ենք [4, 547]:  Becomeինվոր դառնալ, զինվել: Նա մտածում էր ընդգրկել Հայկական կայսերական կենսաթոշակի (ՊԲ, 198) բոլոր ազատամարտիկներին, դառնալ ոչ զինվորականներ, զինվել: Ո՞վ է թոշակ ստանալու զինվորի կողմից (1 Կորնթացիներ 9: 7):  Մշտական ​​- nb- երկարաձգել: Թող ձմեռն այսպիսին լինի, երբ հարավում արեւը հավերժացնում է իր զգայարանները: 1 նկատի ունենք Հր. Աճառյանով առանձնացված շուրջ 40 աղբյուր: 2 Այս վերջածանցը հայ գրավոր ժամանակաշրջանում առավել հաճախ օգտագործվող ածանցներից է:   Վ.Առաքելյանը Աստվածաշնչում հաշվել է վերջածանցով 114 բառ (տե՛ս Վ. Առաքելյան, Հինգերորդ դարի հայերեն թարգմանված գրականության լեզուն և ոճը, Երևան, 1984, էջ 95): [4, 291], դառնալ հավերժ, լինել հավերժ… միայն նույն հավերժականին [4, 291]:   Shorten-nb-Կարճացնել, ամփոփել: Կտրեք բառը և կրճատեք [4, 1074]-ը `չկրճատել, հետաձգել, երեկոյան: Վայ մեզ, քանի որ նա կրճատեց (Երեմիա 6.4):   Rust-nb- ժանգոտել: Գինին ժանգոտեց [4, 831], չժանգոտեց: Մի ժանգոտեք կորստի կորստի դեմ քարը (պարոն 29,13) և այլն: Նկատենք, որ բայերի հիմքում ընկած ոչ վերբառ բառերը ունեն մեծ օգտագործման հաճախություն գրաբարում `կազմելով, պայմանավորվում է ոչ վերբառ բառի իմաստային կառուցվածքը: Հայտնի է, որ գոյականներից բայական բառերի կազմությունը հայերենում լեզվական-քերականական միջոցներից մեկն է [1, 58]:  Ավելի հետաքրքիր է այն փաստը, որ այս նոր կազմավորումները, որոշ դեպքերում, կրկնում են: երբ, օրինակ, օբյեկտիվ իմաստը «սկսում է» արտահայտել ակտիվ գործողություն մի դեպքում, իսկ պասիվ գործողություն ՝ մյուս դեպքում: Վերոնշյալ բայերից շատերի նման, այս խմբին պատկանող ընդմիջում արեք (բաժանեք մեջտեղից, բաժանեք: Նրանք ճանապարհ բացեցին [4, 772], մի ընդհատեք, կիսով չափ կիսեք: Եվ ինչ էլ որ ընդհատեց գիշերը իր մեղեդին (իմաստ. 18 : 14), առաջնորդել (nb- Ուսուցանել. Ոչ ոք չպետք է առաջնորդի իրենց քահանայությունը (Հմմտ. 15), չլինի առաջնորդ, Հոգին ՝ ձեզ դեպի ճշմարտություն առաջնորդելու համար (Հովհաննես 16: 13), հետևելու (nb- շարունակել, օրինակ, դեպի իրենց հաջորդող խավարը (նկատի ունի 17:20), կանգնել ինչ-որ բանի ետևից. ով հետևեց առաքելական կանոններին (Կ. Վ. Մ., 86), առաջ գնալու համար 4, 337], չառաջանալու, առաջնորդ լինելու համար. Բայց թող իմ տերը բարգավաճի իմ ծառայից (.ննդ. 33:14) Բայերը նաև պահպանել են հետերոսեքսուալությունը հետեդարյան շրջանի աղբյուրներում և կուտակվել են, խառը, մշակված,Ասմունքող բայերը ժամանակակից հայերենում երկսեռ են (այսինքն ՝ երկսեռ են հայերենի ողջ պատմական զարգացման ընթացքում) և հիմնականում պահպանել են գրաբարյան իմաստները: Այսպիսով, Հին գրաբարյան ժամանակաշրջանի աշխատություններում առկա է ոչ բառային ածանցով մոտ 20 բայ, որոնք հետադասական շրջանի աղբյուրներում հիմնականում երկսեռ են:   Անցնենք հետադասական շրջանի համապատասխան բայերի քննությանը 1: Այս ենթախմբում ընդգրկված բայերը կա՛մ ընդհանրապես չեն հանդիպում դասական շրջանում, կամ քերականորեն օգտագործվում են միայն մեկ սեռով 2 (բնօրինակ օրինակները բերված են նաև միջին շրջանից): Արժանի-նբ-արժանի դարձնել: Amամանեսյանը արժանի է իր հանգստին (Գ. 14), և նա ինքն իրեն արժանի չէր [4, 356] ՝ արժանի չդարձնելու համար: Բդեշխության կողմը արժանի էր գրավել (ՄԳ, 71):  Veառայել-nb- ծառայել, ծառայել: Երբ նա երեխա էր, նա ծառայում էր իմ եղբայրներին [4, 737], այլ ոչ թե ծառա էր: Որ բոլորին ծառայելու փափագով նա մեծ կկոչի Աստծո արքայություն (JP, 80):  Փայլ Թույլ մի տվեք, որ աստղերի լույսը շողա [4, 928]: Թող լույսը շողա ձեր դիմացի մարդկանց վրա [4, 928] և այլն: Այս խմբում ներառված են նաև ըմբոստություն, սեփականաշնորհում, բնութագրում, գոտիավորում, վիշտ, ցասում, բարեգործություն, միջնորդություն բայերը: Ինչպես գիտենք, 5-րդ դարի երկրորդ կեսից բացի հին հայերենին հատուկ ածանցներից, հույն գիտնականների կողմից ստեղծված շուրջ երկու տասնյակ ածանցներ են գործածվել, որոնց հետ հիմնական ծագում ունեցող բայերի որոշակի քանակը կազմում է թիվը: երկսեռ բայերի: Այս խմբում կան երկբեռ սեռի բայեր `վեր-, բաց-, փոփոխություն-, պար-, հակա-վերջածանցներով, օրինակ` պայծառացնել- nb- պայծառացնել: Zanանապակի ճառագայթը ստվերային լույս է մտավոր լուսավորված աշխարհում (MG, 246), չփայլելու համար: Ամեն առաքինությամբ կլանված ՝ նա ավելի քան ուրախ էր վերադարձնել այն, ինչ Քրիստոսի աշխատանքն էր (MG, 246), փոխանակ փոխհատուցելու, վերադառնալու: Թող երկիրը փոխադարձաբար ուղարկվի ՝ ուղարկելով երկնային օրհնություն [4, 946], մի վերադարձեք: Որպես աղոթք կատարված խնդրանքը ժողովուրդը պետք է պատասխան տա [4, 946] ՝ լցնել լցոնումը: Nանցերս օրորվում էին ցանցի վրա [4, 639], ոչ թե ուռչելու, ուռելու համար: Նախքան նրանք ուռճացան իրենց ցանցերը (ukeուկ. 5: 6, 6), հակառակ կողմը շրջելու համար n. Նույնը հետ շրջելու համար [4, 5], որպեսզի հակառակ դեպքում չլինի: 1 Դասական, ինչպես գիտենք, դա ընդունված է զանգահարել 461-ից 8-ը Կես դարաշրջանը: 2 Մենք վերը նշեցինք, որ նման պնդումը կարող է վերացական թվալ, բայց մենք առաջնորդվում ենք մեր ուսումնասիրած աղբյուրների տրամադրած փաստերով: Առաջինը հակառակը չէ, և սա հակառակն է [4, 5], whom ում պետք է շրջեմ [4, 5] և այլն: Այսպիսով, հետադասական ժամանակաշրջանի բնօրինակներում առկա են հիմնական ոչ հիմնարար բայական ածանցներով մոտ 20 բայեր, որոնցից 7-ը հիմնված են հույն գիտնականների կողմից ստեղծված ածանցների ծագման վրա 1: Նախամիջին ժամանակահատվածը ներառում է տասնմեկերորդ դարի կեսերին գրված գործեր: Հարկ է նշել, որ գրաբարյան դասական աղբյուրներում այս բայերից մի քանիսը հանդիպում են, բայց քերականորեն միայն մեկ սեռով, իսկ երկրորդ սեռի նշանակությամբ օգտագործումը (ներ) ը հանդիպում է միայն նախամիջյան շրջանի աշխատություններում: Բնական օրինակները, սակայն, ցույց են տալիս, որ քննարկվող բայերի մեծ մասը հանդիպում են միայն նախամիջնադարյան աղբյուրներում: Նախ ներկայացնենք երկսեռ բայերը, որոնք հիմնված են հին հայերենին հատուկ նախդիրների վրա: Այդ բայերը պետք է շահեն nb-win: Վաճառեք այն շատ շահույթներով, շահեցրեք ձեր հոգին [4, 458], մի օգուտ բերեք, օգտագործեք: Ուտեք և խմեք այնպես, որ ուտողը ոչինչ չշահի [4, 458], չափավոր nb- չափավոր. Եկեք չափենք մեզ, և չափենք [4, 574], չլինենք չափավոր, որ խոնարհ լինի: Iardիարդի գերեզմանը չափավոր [4, 574], վարձակալել: Հմայված վարձով արծաթով… [4, 796] ՝ չվարձել, ստանալ: Պետրոսի նստավայրը նահատակին, և իսկապես վարձկան [4,796]: Նույն խմբում նրանք վարժեցնում էին, հավասարեցնում, զուգավորում, հնարավոր էին դարձնում 2 երկսեռ բայեր և այլն: Հասկանալի է, որ այս բայերը, ի տարբերություն մյուսների, պարզապես հնարավոր չէ գտնել դասական շրջանում: 2 Dashnakt-nb- դաշնակից դնել, դաշնակցել: Կատարել միասնության խոստումը, որը նա դաշնակցեց ծովի հետ, դառնալ ոչ դաշնակից, հաշտվել: Այժմ ծովերն ալիքով շարժվում են դեպի դաշնային [4, 595]:  Airույգ- nb- միավորել, միավորել, խառնել: Դուք մաքրել եք իմ արարածները հանուն կենդանի արարածի, ոչ թե միանալու: Համապատասխանեցեք Քրիստոսի արյունին [4, 749]:  Կարողանալ ինչ-որ բան գտնել հաջողության հասնելու համար, օդից ազատվել այծի մաշկով այծից, չանհանգստացնել: Մի՛ արեք հնարավոր ամեն բան, որ ծածկեք [4, 107]:  Վարսահարդարում, մեխում, մեխում, բեռնում: Սիսարա ծամելիս փայտով սափրվել, խիտ տերևավոր չդարձնել: Թզենին մազերով սաղարթ էր [4, 798] և այլն: Եկեք դիմենք հույն գիտնականների ստեղծած ածանցներով գոյացություններին:   Այս շրջանում կան երկսեռ բայեր սկզբնատառերով, ձայնավոր-, պար-, արվեստ-, ​​har-, tar-, ham-, pre-, shar- և ստորին ածանցներով, օրինակ `re-sound-nb- բարձրաձայն զանգել: Նրանք հարություն առան իրենց վերակացուների աստծու հետ [4,807], որպեսզի չլսվեն, որպեսզի ուժեղ աղմուկ բարձրացնեն: Ընդհանուր առմամբ, բարբառը արձագանքում էր գիշերը [4, 807], տարակուսանք, տարակուսանք, տարակուսանք: Քահանան տարակուսած է, փարիսեցին վտանգված է [4, 854], մի՛ վախեցիր, տարակուսիր: Երբ Պարսից արքան տեսավ բոլոր չարիքները, անհանգստացավ (Գ. 19): Նույն խմբում նրանք վերցրեցին նաև բայերը, նախաձեռնեցին, վերածնվեցին, միացան, միացան, բայերն ընդգծեցին և այլն: Երրորդ ենթախմբում կան 16 երկսեռ բայեր, որոնցից 9-ը հիմնված են հունական դպրոցի ստեղծած ածանցների վրա: Այսպիսով, վերոհիշյալ քննությունը ցույց է տալիս, որ գրաբարում (բոլոր երեք ենթաշրջաններում) գոյություն ունի ոչ բառային ածանցյալ ծագում ունեցող մոտ 50 երկսեռ բայեր, որոնք կազմում են հին հայերեն-գեյ բայերի մոտ 10% -ը: –Ավոր ածանցը աչքի է ընկնում օգտագործման հաճախականությամբ (17 բայ), մոտ 20 բայի սկզբնատառերը ունեն հին հայերենին հատուկ ածանցներ, հունական դպրոցի ստեղծած ածանցները հանդիպում են այս 11 բայերի սկզբնատառերում 1: Ընդհանրապես, դասական ժամանակաշրջանից հետո նկատվում է նախածանցով նախածանցային բայերի քանակի աճ ՝ նախածանցների ընդհանուր քանակի և օգտագործման հաճախականության աճով: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բայի կրկնությունը հիմնականում պայմանավորված է վերջին կազմի իմաստային կառուցվածքով `նախնական հիմքի կազմով, որում առկա բառակազմական ածանցները, արդեն կազմելով անվանական բառի իմաստային կառուցվածքը, սովորաբար ունենում են բայի համար հատուկ նշանակություն չկա: 1 Որոշ դեպքերում բայի բազան ունի երկու վերջածանց, օրինակ ՝ միջնորդել, կատաղած բայերի դեպքում և այլն: Գրաբարի դասական շրջանում կրկնակի սեռով բայերը սովորաբար պահպանում են այս հատկությունը նաև այլ ենթաշրջաններում, որից կարելի է ենթադրել, որ կրկնակի սեռի կազմավորումը վերացնելու կամ չեզոքացնելու համար շատ ավելի երկար ժամանակ է պետք: Ամփոփագիրներ Ագ.- Ագաթանգեղոս, Հայաստանի պատմություն, Տփղիս, 1909 / բնագիր բարբառ, գիրք 1, ԱԿ /, Երեւան, 1973: K. VM - Հայ բարբառ, Կորյուն, Վարք Մաշտոց, Երեւան, 1972: JP - Հայ բարբառ, 6 hazազարայ Փարպեցու Հայաստանի պատմություն, գիրք 2, / IY /, Երեւան, 1978: ՄԳ - Հայ բարբառ, 7, Մովսիս Խորենացու հայերենի պատմություն, գիրք 1, / ԱԼ /, Երեւան, 1975: NHB - Հայոց լեզվի նոր բառարան, հ. 1, Երեւան, 1979, հ. 2. Երեւան, 1981 թ. ՓԲԸ - Պատմություն Ֆաուստուս Բուզանդացի հայի, Ս. Պետերբուրգ, 1883: nb - անփոփոխ սեռի բայ - օգտագործվող չեզոք սեռի բայը կցվում է -ավոր (17 բայ) ածականով, նույնիսկ իմաստային բայի հետ կապված բայական բայի 11 բայերի մեջ:   Օգտագործման հաճախականության համաձայն ՝ ածանցը ամենաօգտագործվողն է (17 Բայի գրավականը կապված է միայն դրա իմաստաբանության հետ:  Grakan- ի համատեղ գոյության հետ 1. Աբրահամյան Ա.Ա., Բայը ժամանակակից հայերենում, Երեւան, Հայկական ՍՍՌԳԱ հրատարակչություն, 1962, 729 էջ: 2. hazազարյան Ս.Ռ., Հայ գրական լեզվի պատմություն, Երեւան, Հայպետհրատ, 1961, 472 էջ: 3. Առաքելյան Վ.Դ., Դասական և հետդասական հայերեն, Երևան, Հայպետհրատ, 1976:  198 էջ: 4. Հայոց լեզվի նոր բառարան, հ. 1, Երեւան, 1979, հ. 2. Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, 1981, 2235 էջ: ։

Գրաբարի  կրկնասեռ  բայերի  բացարձակ  մեծամասնությունը  պատկանում է ե լծորդությանը։
   Ելնելով կրկնասեռ բայերի կառուցվածքային գործոններից` ուսումնասիրել ենք գրաբարի ե լծորդության ոչ բայական ածանց ունեցող բայահիմքով մոտ  50 կրկնասեռ բայեր։
   Այստեղ  գործածության  հաճախականությամբ  աչքի  է  ընկնում  –աւոր  ածանցը /17 բայ/, մոտ 20 բայերի սկզբնահիմքերն ունեն հին հայերենին հատուկ  այլ ածանցներ, ևս 11 բայերի սկզբնահիմքում հանդիպում են հունաբան դպրոցի  ածանցները։
   Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բայի կրկնասեռությունը գերազանցապես պայմանավորված է վերջինիս իմաստային կառուցվածքով և  ոչ  սկզբնահիմքի  կազմությամբ,  որում  առկա  բառակազմական  ածանցները  բայի համար առանձնակի նշանակություն սովորաբար չունեն։
