ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆՈՐԱՐԱՐԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՆՈՐԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆԻՆԴԵՔՍԻ ՄԻՋՈՑՈՎՎերջին  երկու  տասնամյակում  համաշխարհային  տնտեսության  զարգացումները փաստում են նորարարության առանցքային նշանակությունը տնտեսական  զարգացման  համատեքստում։
   Ինովացիոն  կարողությունների  աճըկարևոր  դերակատարում  է  ունեցել  աճի  բարձր  տեմպեր  արձանագրած  զարգացող  երկրների  համար1։
   Տեխնոլոգիական  նորարարությունը  և  նորարարական գործունեությունը համարվում են երկարաժամկետ տնտեսական աճի հիմնական  շարժիչներից  մեկը2։
   Արտադրանքի  նորարարության  հաջող  իրականացված  գործընթացը  խթանում  է  կազմակերպության  միջազգայնացումը  ևարտաքին  շուկաներ  մուտք  գործելու  հնարավորությունը3։
   Հետազոտությունները  փաստում  են,  որ  նորարական  գործունեություն  իրականացնող  կազմակերպությունների արտահանման ինտենսիվությունն ավելի բարձր է, քան այդպիսի  գործընթացներում  չընդգրկված  կազմակերպություններինը4։
   Նորարարական գործունեության երկու դրսևորումներն էլ՝ արտադրանքի և գործընթացի նորարարությունը, նշանակալի դրական ազդեցություն ունեն թե՛ արտահանելու որոշման և թե՛ արտահանման ինտենսիվության վրա5։
 Ժամանակակից  աշխարհում  նորարարությունը  հաճախ  դիտարկվում  էորպես  մրցակցային  առավելություն6,  որի  միջոցով  կազմակերպություններըմրցում են միջագային շուկայում, և դա է պատճառը, որ այն համարվում է արդյունավետության  բարձրացման  կարևորագույն  աղբյուր7։
   Նորարարականգործունեությունը կենսական նշանակություն ունի հատկապես բարձր տեխնո4 Basile R., Export Behavior of Italian Manufacturing Firms over the Nineties։
  The Role of Innovation,Technology and Export behavior։
  A Resource-Based View Approach, International Business Review,լոգիական  ճյուղերի  զարգացման  համար,  քանի  որ  վերջինները  ավանդաբարհամարվում են առաջին հերթին նորագույն տեխնոլոգիայով պայմանավորվածոլորտներ,  և  նորարարությանն  ուղղված  ջանքերը  դրականապես  են  ազդումդրանց  տնտեսական  ցուցանիշների  վրա8,9։
   Բարձր  տեխնոլոգիաներ  (ԲՏ)  արտադրելու  և  արտահանելու  կարողությունը  ժամանակակից  համաշխարհայինտնտեսության  պայմաններում  վկայում  է  երկրի  նորարարական  հզորությանմասին։
  ԲՏ-ների արտահանման ծավալները համարվում են ազգային նորարարական ներուժի առևտրայնացման հիմնական չափորոշիչը10։
 Քանի  որ  կազմակերպությունների  նորարարական  վարքը  դրանց  մրցունակության  հիմնական  աղբյուրներից  մեկն  է,  այդ  իսկ  պատճառով  կարևոր  էուսումնասիրել  և  բացահայտել  այն  գործոնները,  որոնք  պայմանավորում  եննորարարական  գործունեությունը  և  նպաստում  են  բարձր  տեխնոլոգիականճյուղերի  զարգացմանը։
   Այս  պատճառով  սույն  հետազոտության  շրջանակներում փորձ է կատարվել իրականացնելու նորարարական գործունեության՝ Հայաստանի մրցակցային դիրքի վերլուծություն՝ հիմնվելով Համաշխարհային նորարարության  ինդեքսի  տվյալների  վրա,  ինչը  թույլ  կտա  բացահայտել,  թե  որբաղադրիչների  հետագա  բարելավումը  կարող  է  նպաստել  երկրում  ԲՏ-ներիզարգացմանն ու արտահանման խթանմանը։
 Համաշխարհային  նորարարության  ինդեքսը  բաղադրյալ  ցուցանիշ  է,  որըգնահատում է երկրները՝ ելնելով դրանց՝ նորարարությունը խթանող միջավայրի  և  նորարարական  գործունեության  արդյունքների  տվյալներից։
   Ինդեքսըհաշվարկվում  է  աշխարհի  140-ից  ավելի  երկրների  համար՝  օգտագործելովդրանց նորարարական ներուժը չափող 80-ից ավելի ցուցանիշներ։
  Այն բաղկացած է երկու՝ «մուտքի» (input subindex) և «արդյունքների» ենթաինդեքսներից(output  subindex)։
   Սույն  հետազոտության  շրջանակներում  մենք  նպատակահարմար ենք համարում հենվել միայն մուտքի ենթաինդեքսի ուսումնասիրմանվրա,  քանի  որ  հենց  այն  է  արտացոլում  նորարարական  գործունեության  վրաազդող  գործոների  ամբողջությունը։
   Տվյալների  բազան  կազմվել  է  նշված  համաշխարհային  նորարարության  ինդեքսի  մուտքի  ենթաինդեքսի  մեջ  ներառված բոլոր բաղադրատարրերի 2013 և 2014 թթ. համադրելի տվյալների միջոցով՝ հաշվարկված աշխարհի 140-ից ավելի երկրների համար11։
 Նախքան  մրցակցային  առավելությունների  վերլուծությունն  իրականացնելը որոշվել է դիտարկվող երկրները խմբավորել ըստ ցուցանիշների և վերլու8  Ho  Y.-Ch.,  Tsai  Ch.-T.,  Front  end  of  innovation  of  high  technology  industries։
   The  moderatingHigh-tech  Companies։
   an  Application  to  the  Italian  Biotech  and  Aerospace  Industries,  International11 Global Innovation Index 2013, 2014, տե՛ս www.globalinnovationindex.org։
 ծել  Հայաստանի  դիրքը  նման  ցուցանիշներով  երկրների  խմբերի  նկատմամբ։
 Այս նպատակով SPSS ծրագրային փաթեթի միջոցով իրականացվել է երկփուլքլասթերային  վերլուծություն  (two-step  cluster  analysis)12,  որի  արդյունքում  առանձնացվել  են  երկրների  երկու  քլասթերներ,  ընդ  որում՝  քլասթերների  բաժանման  որակը  համարվել  է  բարձր։
   Քլասթեր  1-ում  առանձնացել  են  լավագույն ցուցանիշներն ապահոված երկրները, որոնք կազում են ընտրանքի մոտ20%-ը, իսկ  Քլասթեր 2-ը ներառում  է  մնացած  երկրները՝  բացառությամբ  Հայաստանի։
 Ստորև  ներկայացնում  ենք  Համաշխարհային  նորարարության  ինդեքսիբաղադրատարրերի համար  իրականացված  համեմատական  վերլուծությունը՝ըստ հետևյալ 5 հենասյուների՝•  ինստիտուտներ, •  մարդկային կապիտալ և հետազոտություն,•  ենթակառուցվածք,•  շուկայական իրավիճակի բարենպաստություն,•  բիզնես միջավայրի բարենպաստություն։
 Վերլուծությունն  իրականացվել  է  Հայաստանի  և  ստացված  երկու  քլասթերների համար հաշվարկված ցուցանիշների միջինների հիման վրա՝ ըստ յուրաքանչյուր  հենասյան,  բացառությամբ  այն  բաղադրիչների,  որոնցում  առկաբաց թողնված արժեքներն անհնար էին դարձնում համեմատական վերլուծության իրականացումը։
 Այսպես,  Հավելված  1-ի  աղյուսակում  ներկայացված  են  մուտքի  ենթաինդեքսի բոլոր հենասյուները՝ իրենց բաղադրատարրերով և համապատասխանկոդերով։
 Գծապատկեր 1. Քաղաքական, իրավական և բիզնես միջավայրի համեմատականվերլուծություն13Քլասթեր 1ՀայաստանՔլասթեր 212  Քլասթերային վերլուծության նպատակն է արդյունքում ձևավորել  խմբավորումներ՝  քլասթերներ, որոնցից յուրաքանչյուրում ներառված օբյեկտներն առավել նման են իրար, քան մյուս քլասթերներում ընդգրկվածները։
 13  Գծապատկերը  կառուցվել  է  հեղինակի  կողմից  իրականացված  հետազոտության  տվյալներիհիման վրա։
 Գծապատկեր  1-ից  պարզ  է  դառնում,  որ  քաղաքական  իրավիճակն  արտահայտող  գործոնների  առումով  Հայաստանն  էականորեն  զիջում  է  առաջինքլասթերի  երկրներին։
   Այս  առումով  վատթարագույն  ցուցանիշը  գրանցվել  էկառավարման  արդյունավետության  մակարդակի  համար  (1.1.2),  ինչը  ցույց  էտալիս, որ երկրում զգալի խնդիրներ կան քաղաքականության մշակման և իրականացման որակի, ինչպես նաև նախանշված քաղաքականության իրականացման  գործընթացին  կառավարության  հանձնառության  առումով։
   Ինչ  վերաբերում է իրավական դաշտին, ապա այստեղ ևս հիմնական թերություններըտեսանելի  են  օրենքի  գերակայության  ցուցանիշի  առումով  (1.2.2  ),  քանի  որդրանով Հայաստանը զիջում է անգամ երկրորդ քլասթերի երկրներին։
  Ասվածըփաստում  է,  որ  Հայաստանից  ԲՏ-ների արտահանման  հնարավորություններըմեծացնելու ուղղությամբ կատարվող քայլերը պետք է ներառեն կառավարմանարդյունավետության բարձրացման, ինչպես նաև օրենքի գերակայությունն ապահովող  միջոցառումներ։
   Այս  նպատակով  անհրաժեշտ  է  մշակել  և  իրականացնել  պետական  կադրային  քաղաքականություն,  կատարելագործել  քաղաքականության մշակման գործընթացի թափանցիկության ապահովման մեխանիզմները,  հնարավորություններ  ստեղծել  նշված  գործընթացին  գործարարոլորտի  և  քաղաքացիական  հասարակության  մասնակցության  բարձրացմանհամար, ինչպես նաև ապահովել երկրում կոռուպցիայի մակարդակն իջեցնելուուղղությամբ կատարվող քայլերի հետևողականությունն ու շարունակականությունը։
   Բիզնես  միջավայրի  բարենպաստությունը  գնահատող  գործոնների  առումով  Հայաստանն  ունի  ակնհայտ  առավելություն.  այն  է՝  բիզնես  սկսելուդյուրինությունը (1.3.1), ինչի ցուցանիշով Հայաստանը նշանակալիորեն գերազանցում է նույնիսկ առաջին քլասթերում ընդգրկված երկրների միջին ցուցանիշը։
   Այս  հանգամանքը,  անկասկած,  կարող  է  լուրջ  խթան  հանդիսանալ  հայաստանյան ԲՏ ոլորտ օտարերկրյա ներդրողներին ներգրավելու համար։
 Ինչ վերաբերում է երկրորդ հենասյան՝ մարդկային կապիտալի և հետազոտական  ներուժի  բաղադրատարրերի  համեմատական  վերլուծությանը,  ապաայստեղ ևս hայաստանյան իրավիճակի ուսումնասիրությունը երևան է բերումնշանակալի խնդիրներ։
 Գծապատկեր 2. Մարդկային կապիտալի և հետազոտական ներուժի համեմատականվերլուծություն14Քլասթեր 1ՀայաստանՔլասթեր 2Գծապատկերի 2-ից պարզ է դառնում, որ ԲՏ-ների զարգացման առումովերկրում  կարևորագույն  հիմնախնդիր  է  գիտության  և  ճարտարագիտությանբնագավառներում շրջանավարտների փոքր թիվը (2.2.2), քանի որ այս ցուցանիշով մեր երկիրը զիջում է անգամ երկրորդ քլասթերում ընդգրկված երկրներիմիջին ցուցանիշին։
  Այս խնդիրն ակնհայտորեն բացասաբար է ազդում երկրումբարձր  տեխնոլոգիական արտադրության  խթանման  վրա, քանի որ  շուկայումառկա  է  համապատասխան  որակավորում  ունեցող  կադրերի  սակավություն՝չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  բարձրագույն  կրթության  համակարգում  ընդգրկվածների տեսակարար կշռի ցուցանիշով (2.2.1) մեր երկիրը գերազանցումէ երկրորդ քլասթերում ընդգրկված երկրների նույն ցուցանիշը։
  Սա նշանակումէ, որ այն պարագայում, երբ աշխատուժի շուկայում առաջարկի սակավությանխնդիր  չկա,  բարձր  տեխնոլոգիական  ճյուղերում  առկա  է  որակյալ  կադրերիչբավարարված  պահանջարկ։
   Հետազոտական  ներուժի  առումով  Հայաստանիխնդիրներն առավել սուր են արտահայտված, քանի որ բնակչության թվում հետազոտողների տեսակարար կշռի (2.3.1) Հայաստանի ցուցանիշը էականորենցածր է առաջին քլասթերի երկրների նույն ցուցանիշից, իսկ ահա հետազոտությունների ու մշակումների վրա կատարվող համախառն ծախսերի մակարդակով (2.3.2) մեր երկիրն ունի չափազանց ցածր ցուցանիշ և զիջում է անգամ երկրորդ քլասթերի երկրների միջին ցուցանիշին։
  Քանի որ երկրի գիտական ներուժն ու հետազոտությունների և մշակումների վրա կատարվող ծախսերի մակարդակը  անմիջականորեն  ազդում  են  ԲՏ-ների  ոլորտի  զարգացման  վրա,հետևաբար  մեր  երկրում  ոլորտի  հետագա  զարգացմանն  ուղղված  միջոցառումները  պետք  է  ներառեն  համապատասխան  կադրերի  պատրաստմանծրագրերին  պետական  աջակցության  տրամադրումը,  ինչպես  նաև  հետազոտությունների  և  մշակումների  գործընթացում  մասնավոր  սեկտորի  առավելնշանակալի  մասնակցության  ապահովումը  գիտություն-գործարար  ոլորտ  համագործակցության սերտացման միջոցով։
 14  Գծապատկերը  կառուցվել  է  հեղինակի  կողմից  իրականացված  հետազոտության  տվյալներիհիման վրա։
 Գծապատկեր 3. Ենթակառուցվածքների համեմատական վերլուծություն15Քլասթեր 1ՀայաստանՔլասթեր 2Անդրադառնալով  երկրում  նորարարական  գործունեության  համար  անհրաժեշտ ենթակառուցվածքային համակարգի վերլուծությանը՝ նշենք, որ այսոլորտում  Հայաստանը  համարյա  բոլոր  ցուցանիշների  գծով  նշանակալիորենզիջում է առաջին քլասթերում ընդգրկված առաջատար երկրների ցուցանիշներին  (Գծապատկեր  3)։
   Նույնիսկ  տեղեկատվական  և  հեռահաղորդակցականտեխնոլոգիաների (ՏՀՏ) ենթակառուցվածքների առումով Հայաստանի ցուցանիշները զիջում են ոչ միայն առաջին, այլև երկրորդ քլասթերի երկրների միջինցուցանիշներին։
   Թե՛  ՏՀՏ  հասանելիության  (3.1.1),  թե՛  դրանց  օգտագործման(3.1.2) և կառավարության առցանց ծառայությունների (3.1.3) ցուցանիշներովմեր երկիրը գտնվում է խիստ անբարենպաստ դիրքում, ինչը նշանակում է, որնորարարական  միջավայրի  հետագա  բարելավմանն  ուղղված  միջոցառումները պետք է ընդգրկեն գիտահետազոտական և նորարարական գործընթացներում  ՏՀՏ  օգտագործման  հնարավորություների,  ինչպես  նաև  դրանց  կիրառման  հասանելիության  մակարդակի  բարձրացմանն  ուղղված  գործառույթներ։
 Հաշվի առնելով Հայաստանում ՏՀՏ ոլորտի վերջին տարիների արձանագրածզարգացման միտումները` հնարավոր է նախագծել և իրականացնել ՏՀՏ առաջատար  կազմակերպությունների  և  գիտահետազոտական  կազմակերպությունների  միջև  համագործակցության  համապատասխան  ձևաչափեր,  որոնքհնարավորություն կտան ՏՀՏ ոլորտի ձեռքբերումներն առավել արդյունավետկերպով  ներդնելու  գիտահետազոտական  և  նորարարական  գործընթացներում։
 ԲՏ-ների  զարգացման  և  արտահանման  տեսանկյունից  չափազանց  կարևոր  է  բարենպաստ  շուկայական  իրավիճակի  առկայությունը,  որը  խթանկհանդիսանա  երկրում  նորարարական  գործընթացների  ինտենսիվացման  ևշուկայական արժեքի վերածման համար։
  Ստորև ներկայացված է շուկայականիրավիճակի  բարենպաստությունը  գնահատող  հենասյան  բաղադրիչների  համեմատական վերլուծությունը։
 15  Գծապատկերը  կառուցվել  է  հեղինակի  կողմից  իրականացված  հետազոտության  տվյալներիհիման վրա։
 Գծապատկեր 4. Շուկայական իրավիճակի համեմատական վերլուծություն16Քլասթեր 1ՀայաստանՔլասթեր 2Գծապատկերից պարզ է դառնում, որ հայաստանյան շուկայական իրավիճակում  նորարարական  գործունության  խթանման  առումով  առկա  են  միխումբ բարենպաստ գործոններ։
  Ի թիվս դրանց՝ նշենք, որ երկրում վարկ ստանալու դյուրինության ցուցանիշը (4.1.1) գտնվում է համարյա նույն մակարդակի վրա, ինչ առաջատարների քլասթերում ներառված երկրների միջին ցուցանիշը։
   Նույնը  կարելի  է  ասել  նաև  ներդրողների  պաշտպանության  դյուրինությունը բնութագրող ցուցանիշի մասին (4.2.1), ինչը փաստում է, որ Հայաստանում առկա են գործարար ակտիվությունը խթանելու համար անհրաժեշտ նախադրյալներ  և  սրանք,  ի  հավելում  բիզնես  սկսելու  դյուրինության,  կարող  ենլրջորեն նպաստել  դեպի հայաստանյան  բարձր  տեխնոլոգիական ոլորտներ օտարերկրյա  ներդրումների  ներգրավմանը։
   Իսկ  ահա  մասնավոր  սեկտորինտրամադրված վարկերի ծավալներով (4.1.2), ինչպես նաև վենչուրային կապիտալի հետ կապված գործարքների թվով (4.2.4) երկիրն ունի խիստ անբարենպաստ ցուցանիշ։
  ԲՏ-ների զարգացման առաջավոր փորձը ցույց է տալիս ոլորտի  զարգացման  վրա  վենչուրային  հիմնադրամների  գործունեության  բարենպաստ  ազդեցությանը,  հետևաբար՝  մեր  երկրի  իրավիճակը  հաշվի  առնելով՝նշենք,  որ  բարձր  տեխնոլոգիական  արտադրությունը  խթանելու,  սկսնակ  նորարական  կազմակերպությունների  զարգացմանը  նպաստելու  առումով  բեկումնային  նշանակություն  կարող  է  ունենալ  վենչուրային  հիմնադրամներիստեղծման  հետագա  խրախուսումը։
   Հայաստանում  2013  թ.-ից  արդեն  գործում է «Գրանատուս վենչուրս» հիմնադրամը, որի գործունեությունն ուղղվածէ  տեխնոլոգիական  բնագավառում  ներդրումներ  իրականացնելուն։
   Հիմնադրամի  կապիտալի  կեսը  ֆինասավորվում  է  ՀՀ  Կառավարության  կողմից՝  Համաշխարհային  բանկի  տրամադրած  վարկային  ծրագրի  շրջանակներում17։
 Կարծում ենք, որ համագործակցության այս մոդելի կիրառման շարունակակա16  Գծապատկերը  կառուցվել  է  հեղինակի  կողմից  իրականացված  հետազոտության  տվյալներիհիման վրա։
 17 Տե՛ս www.granatusventures.com։
 նությունը կարող է ապահովել Հայաստանում բարձր տեխնոլոգիական ոլորտների զարգացումը, հետևաբար նաև արտահանման ծավալների աճը։
 Հայաստանյան  բարձր  տեխնոլոգիական  բնագավառի  զարգացմանը  խոչընդոտող  ևս  մեկ  գործոն  է  տեղական  շուկայում մրցակցության ինտենսիվության  (4.3.3)  մակարդակի  չափազանց  ցածր  ցուցանիշը։
   Գաղտնիք  չէ,  որ  շուկայական  տնտեսության  պայմաններում  մրցակցությունը  հանգեցնում  է  արտադրական  գործոնների  առավել  արդյունավետ  կիրառման  մեխանիզմներիզարգացմանը, հետևաբար նաև տեխնոլոգիական զարգացմանը։
  Մրցակցայինանբարենպաստ միջավայրը բացասաբար է ազդում երկրում բարձր տեխնոլոգիական  արտադրության  զարգացման  վրա։
   Հայաստանում  2000  թ.-ից  գործում է ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովը, որը գործում է համաձայն «Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության  մասին»  ՀՀ  օրենքի։
   Հանձնաժողովի  գործունեության  նպատակներն  ենտնտեսական ազատ մրցակցության պաշտպանումն ու խրախուսումը և բարեխիղճ  մրցակցության  համար  անհրաժեշտ  միջավայրի  ապահովումը,  սակայնմիջազգային բազմաթիվ զեկույցներ փաստում են, որ տնտեսական մրցակցության  պաշտպանության  առումով  մեր  երկիրը  դեռևս  ունի  էական  խնդիրներ։
 Այս  համատեքստում,  հաշվի  առնելով  տեղական  շուկայում  մրցակցային  իրավիճակը բնութագրող ցուցանիշի բավական ցածր մակարդակը, հարկ ենք համարում նշել, որ մրցակցության հետագա խթանումը բարձր տեխնոլագիականարտադրանքի  արտահանման  հնարավորությունների  ընդլայնման  առումովկարող  է  մեծ  դերակատարում  ունենալ,  հատկապես,  եթե  որպես  մրցակցայինմիջավայրի  բարելավման  գործիք  օգտագործվեն  ձեռներեցության  զարգացումը և նորարությունների խթանումը։
 Համաշխարհային  նորարարության  ինդեքսի  մուտքի  ենթաինդեքսի  վերջին հենասյունը արտահայտում է բիզնես միջավայրի բարենպաստության աստիճանը։
   Վերլուծելով  հայաստանյան  բիզնես  միջավայրը՝  նկատում  ենք,  որհամարյա բոլոր բաղադրատարրերի գծով մեր երկրի ցուցանիշները զիջում ենուսումնասիրվող  երկու  քլասթերների  միջին  ցուցանիշներին։
   Այս  առումով  որպես  ԲՏ-ների  արտահանման  վրա  բացասաբար  ազդող  գործոններ՝  կուզենայինք  մասնավորապես  նշել  իրենց  աշխատողներին  որակավորման  բարձրացման դասընթացներ տրամադրող կազմակերպությունների ցածր տեսակարար կշիռը (5.1.2) տնտեսության մեջ։
  Գծապատկեր 5-ից պարզ է դառնում, որնշված ցուցանիշով Հայաստանը զգալիորեն զիջում է թե՛ լավագույն ցուցանիշեր  ապահոված առաջին քլասթերի երկրներին և թե՛ երկրորդ քլասթերում ընդգրկված  երկրների  միջին  ցուցանիշը։
   Վերոնշյալը  հաշվի  առնելով՝  կարծումենք  ԲՏ-ների  ոլորտի  հետագա  զարգացման  հնարավորությունների  շարքումպետք է դիտարկել որակավորման բարձրացման համակարգի ստեղծումը, որիշրջանակներում  հնարավոր  կլինի  պետական  աջակցություն  տրամադրել  նորարարական  գործունեության  մեջ  ներգրավված  նորաստեղծ  փոքր  և  միջինկազմակերպություններում  մասնագիտական  վերապատրաստման  ծրագրերիմիջոցառումների  իրականացման,  ինչպես  նաև  արդյունքների  գնահատմանհամար։
  Ոլորտի զարգացման խրախուսման առումով նշանակալի գործոն ենքհամարում  նաև  թիրախային ծրագրերի  իրականացման մեջ ընդգրկված մասնագետների կարողությունների նպատակային զարգացումը։
 Գծապատկեր 5. Բիզնես միջավայրի համեմատական վերլուծություն18Քլասթեր 1ՀայաստանՔլասթեր 2Բիզնես  միջավայրում  առկա  նորարարական  գործունեությանը  խոչընդոտող մյուս գործոնը բուհ-գործարար ոլորտ համագործակցության (5.2.1) ցածրմակարդակն է հետազոտական աշխատանքներ իրականացնելու ուղղությամբ։
 Այս  խնդիրը  շատ արդիական  է բազմաթիվ  զարգացող երկրներում,  նաև՝ մերերկրում։
   Այդ  իսկ  պատճառով  բարձր  տեխնոլոգիական  ոլորտների  զարգացման  և  դրանց  արտահանման  ներուժի  մեծացման  առումով  կարևոր  ենք  համարում  այս  համագործակցության  հետագա  սերտացումը,  հատկապես  անհրաժեշտ  ենթակառուցվածքների  և  «միջանկյալ»  կազմակերպություններիստեղծման  միջոցով։
   Սա  կարելի  է  իրագործել  բիզնես  ինկուբատորների  կամտեխնոլոգիաների փոխանցման գրասենյակների ստեղծման միջոցով։
  Ավելին,չափազանց  կարևոր  է  պետության  կողմից  բուհ-գործարար  ոլորտ  համագործակղության  արդյունավետության  վերաբերյալ  իրազեկության  բարձրացմանմիջոցառումների  անցկացումը։
   Նման  համագործակցությունը  խթանելու  գործիք կարող  է հանդիսանալ նաև հետազոտական դրամաշնորհների  տրամադրումը՝ որպես թիրախ սահմանելով բուհերի և կազմակերպությունների համագործակցությամբ  իրականացվող  ծրագրերը։
   Քննարկելով  բիզնես  միջավայրում առկա մյուս խոչընդոտները՝ հարկ ենք համարում քննարկել նաև հետազոտությունների  և  մշակումների  արտասահմանյան  ֆինասավորման  (5.2.3.)ցուցանիշի  խիստ  ցածր  մակարդակը  մեր  երկրում։
   Հետազոտությունների  ումշակումների  վրա  կատարվող  ծախսերի  մեջ  օտարերկրյա  ֆինանսավորմանմասնաբաժինը  բարձրացնելու  ուղղությամբ  կատարվող  քայլերը,  մեր  կարծի18  Գծապատկերը  կառուցվել  է  հեղինակի  կողմից  իրականացված  հետազոտության  տվյալներիհիման վրա։
 քով, պետք է ներառեն հետազոտական ենթակառուցվածքների բարելավմանը,ինչպես  նաև  հետազոտական  ինստիտուտների  արդյունավետության  և  ճկունության  բարձրացմանն  ուղղված  միջոցառումներ։
   Այս  առումով  չափազանցկարևոր  է  նաև  բարելավել  մտավոր  սեփականության  իրավունքների  պաշտպանության համակարգը մեր երկրում, ինչը վստահություն կապահովի Հայաստանում հետազոտությունների և մշակումների մեջ կատարվող ներդրումներ իրականացնող օտարերկրյա կազմակերպությունների շրջանում։
 ԲՏ-ների արտահանման բարելավման հնարավորությունների համատեքստում  Համաշխարհային  նորարարության  ինդեքսի  հենասյուների  բաղադրատարրերի  ուսումնասիրությունը  ամփոփելով՝  նշենք,  որ  ակնհայտ  է,  որ  դրանցից մեծ մասի ցուցանիշներով մեր երկիրը զիջում է նորարարության և ԲՏ-ների  զարգացման  առումով  առաջատար  դիրքերում  գտնվող  երկրներին  և,  ցավոք,  նաև  երկրորդ  քլասթերում  ընդգրկված  զարգացման  ոչ  այնքան  բարձրմակարդակ ունեցող երկրներին։
  Սակայն սույն վերլուծությունը թույլ է տալիսպարզել  այն  գործոններն  ու  ուղղությունները,  որոնց  հետագա  բարելավումըկարող է դրական կերպով ազդել Հայաստանում բարձր տեխնոլոգիական ճյուղերի զարգացման և դրանց արտադրանքի արտահանման աճի վրա։
 Հավելված 1. Համաշխարհային նորարարության «մուտքի» ենթաինդեքսի կառուցվածքը1. Ինստիտուտներ1.1Քաղաքականիրավիճակ1.2 Իրավական դաշտ1.3 Բիզնես միջավայր2. Մարդկայինկապիտալ ևհետազոտություն2.1 Կրթություն2.2 Բարձրագույնկրթություն1.1.1 Քաղաքական կայունություն և բռնության/տեռորիզմի բացակայություն1.1.2 Կառավարման արդունավետություն1.1.3 Մամուլի ազատություն1.2.1 Կառավարության իրականացրածքաղաքականության արդյունավետություն1.2.2 Օրենքի գերակայություն1.2.3 Աշխատանքից հեռացման հետկապված ծախսեր1.3.1 Բիզնես սկսելու դյուրինություն1.3.2 Անվճարունակության խնդիրներըլուծելու դյուրինություն1.3.3 Հարկերը վճարելու դյուրինություն2.1.1 Կրթության վրա կատարվող ծախսեր2.1.2 Կառավարության ծախսերը մեկաշակերտի կրթության վրա2.1.3 Դպրոցական կրթությանտևողությունը2.1.4 Ընթերցանության, մաթեմատիկայի ևգիտության գնաhատումը2.1.5 Աշակերտ–ուսուցիչհարաբերակցությունը միջնակարգդպրոցում2.2.1 Բարձրագույն կրթականհամակարգում ընդգրկվածությանմակարդակը2.2.2 Գիտության և տեխնիկայիբնագավառի շրջանավարտների թիվը2.3 Հետազոտություններ ու մշակումներ (ՀուՄ)3. Ենթակառուցվածք3.1 ՏՀՏ3.2 Ընդհանուրենթակառուցվածք3.3 Էկոլոգիականկայունություն4. Շուկայականմիջավայրիբարենպաստություն4.1 Վարկեր4.2 Ներդրումներ4.3 Առևտուր ևմրցակցություն5. Բիզնեսմիջավայրիբարենպաստություն5.1 Կրթությանոլորտում զբաղվածներ2.2.3 Օտարերկրյա ուսանողներ(տեսակարար կշիռը ուսանողների թվում)2.3.1 Հետազոտողներ2.3.2 ՀուՄ-ի վրա կատարվող համախառնծախսեր2.3.3 Երեք առաջատար բուհերի միջինգնահատականը համալասարաններիդասակարգման QS ցուցանիշով3.1.1 ՏՀՏ հասանելիություն3.1.2 ՏՀՏ օգտագործման մակարդակ3.1.3 Կառավարության առցանցծառայություններ3.1.4 Առցանց էլեկտրոնայինմասնակցություն3.2.1 Էլեկտրաէներգիայի արտադրությանծավալ3.2.2 Լոգիստիկ կատարողական3.2.3 Համախառն կապիտալի ձևավորում3.3.1 Էներգիայի մեկ միավորիօգտագործմանն ընկնող ՀՆԱ3.3.2 Բնապահպանական իրավիճակ3.3.3 ISO 14001 բնապահպանականհավաստագրեր4.1.1 Վարկ ստանալու դյուրինություն4.1.2 Մասնավոր սեկտորին տրամադրվածվարկեր4.1.3 Միկրոֆինանսականկազմակերպությունների համախառնվարկային պորտֆելը4.2.1 Ներդրողներին պաշտպանելուդյուրինություն4.2.2 Շուկայի կապիտալացմանմակարդակ4.2.3 Գնված և վաճառված արժեթղթերիընդհանուր արժեք4.2.4 Վենչուրային կապիտալի հետկապված գործարքներ4.3.1 Կիրառված մաքսային դրույքաչափ,կշռված միջին4.3.2 Շուկայի հասանելիությունը ոչգյուղատնտեսական ապրանքներիարտահանման համար4.3.3 Տեղական շուկայում մրցակցությանինտենսիվություն5.1.1 Զբաղվածությունը գիտատարծառայությունների բնագավառում5.1.2 Որակավորման բարձրացմանդասընթացներ տրամադրողկազմակերպություններ5.1.3 Գործարար ոլորտի կողմից ՀուՄ-իվրա կատարված համախառն ծախսեր(տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում)5.2 Նորարարականկապեր5.3 Գիտելիքի ներհոսք5.1.4 Գործարար ոլորտի կողմիցֆինանսավորված ՀուՄ ( տեսակարարկշիռը ՀուՄ ծախսերի մեջ)5.1.5 GMAT քննություն հանձնողներ5.2.1 Բուհ-գործարար ոլորտհետազոտական համագործակցության5.2.2 Քլասթերային զարգացմանմակարդակ5.2.3 ՀուՄ ֆինասավորումարտասահմանից5.2.4 Համատեղ ձեռնարկությունների/ռազմավարական դաշինքներիգործարքներ5.2.5 Առնվազն երեք գրասենյակներներկայացված արտոնագրային փաթեթներ5.3.1 Ռոյալթիների և արտոնագրայինվճարների վճարումներ (տեսակարարկշիռը ընդհանուր առևտրում)5.3.2 ԲՏ-ների ներմուծում5.3.3 ՏՀՏ ներմուծում (տեսակարար կշիռնընդհանուր առևտրում)5.3.4 ՕՈՒՆ-ների զուտ ներհոսքՄարիաննա ՖիդանյանՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆՈՐԱՐԱՐԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՆՈՐԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԻՆԴԵՔՍԻ ՄԻՋՈՑՈՎԲանալի բառեր՝ նորարարություն, բարձր տեխնոլոգիաներ, Համաշխարհայիննորարարության ինդեքս, համեմատական վերլուծությունԱմփոփում։

Հոդվածում  ներկայացված  է  Հայաստանի  նորարարական  ներուժի  համեմատական  վերլուծությունը։
   Հիմնվելով  Համաշխարհային  նորարարության  ինդեքսի  տվյալների  վրա՝  Հայաստանի նորարարական միջավայրը գնահատվել է երկրների երկու քլասթերների հետ  համեմատության  մեջ,  ինչի  շնորհիվ  փորձ  է  կատարվել  վերլուծել,  թե  ինդեքսի  որ  բաղադրիչների  հետագա  բարելավումը  կարող  է  նպաստել  երկրում  նորարարական  ներուժի զարգացմանն ու բարձր տեխնոլոգիաների արտահանման խթանմանը։
