Համաշխարհային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ տնտեսական զարգացման տարբեր փուլերում մեկ այլ կարևոր մակրոտնտեսական գործիքի ոչ միայն դրամավարկային քաղաքականության, այլև հարկաբյուջետային քաղաքականության արդյունավետ իրականացում:    Եվ դրամավարկային, և հարկաբյուջետային քաղաքականությունը պետության ընդհանուր տնտեսական քաղաքականության կարևոր բաղադրիչներն են:  Վերջինս պետության կողմից իրականացվող գործառույթների համալիր է, որն ուղղված է տնտեսական գործընթացների կարգավորմանը, կարգավորմանը և սահմանված նպատակային ցուցանիշների ապահովմանը:  Չնայած հարկաբյուջետային քաղաքականության տեսական հիմքը բավականաչափ ուսումնասիրված է, տնտեսագիտության այս բնագավառում գիտական ​​հետազոտությունների ուղղությունները դեռ չեն սպառվել:   Այս ոլորտում կան մի շարք հնարավոր չլուծված խնդիրներ, որոնց ազդեցությունը տնտեսության վրա պահանջում է ինչպես դրանց շուտափույթ և արդյունավետ լուծումներ, այնպես էլ հարկաբյուջետային քաղաքականության տեսական հիմքի հետագա կատարելագործում:   Հատկապես վերջին ֆինանսատնտեսական ճգնաժամից հետո հարկաբյուջետային քաղաքականության նոր մոտեցումների մշակումը հատկապես անհրաժեշտ է դրա բացասական հետևանքները հաղթահարելու և հետագա նման մարտահրավերներին ավելի պատրաստ լինելու համար:  Հարկաբյուջետային քաղաքականությունը պետության կողմից ֆինանսական գործառույթների ամբողջություն է ՝ ուղղված պետական ​​ծախսերի և եկամուտների ստեղծմանը:    Դա պետական ​​միջոցառումների ամբողջություն է պետական ​​ծախսերի, հարկային քաղաքականության, պետական ​​բյուջեի ցուցանիշների փոփոխության և կառավարման բնագավառում ՝ ուղղված տնտեսական աճին, լիարժեք զբաղվածությանը, ինչպես նաև վճարային հաշվեկշռին: Հարկաբյուջետային քաղաքականությունը, որպես տնտեսության վրա ազդելու արդյունավետ և ազդեցիկ մեթոդ, առավելապես ի հայտ է եկել 1930-ականներից ի վեր, որի տնտեսական բազայի զարգացումը մեծապես կապված է ականավոր բրիտանացի տնտեսագետ Johnոն Մեյնարդ Քեյնսի քաղաքականության հետ:  Քեյնսը, իսկ ավելի ուշ ՝ նրա գաղափարական կողմնակիցները, պետության ֆիսկալ քաղաքականությունը վերագրեցին տնտեսական աճի կայունացման և լիարժեք զբաղվածության և գների մակարդակների ապահովման ամենակարևոր դերին:   Քեյնսյաններն իրենց տնտեսական հետազոտության հիմքում ընկալում են համախառն պահանջարկը `հիմնվելով այն գաղափարի վրա, որ հենց վերջիններիս միջոցով է ձեւավորվում համախառն առաջարկ:    Այս տեսության համաձայն, հարկերի դրույքաչափերի իջեցումը հանգեցնում է համախառն պահանջարկի մեծացմանը, ինչը, իր հերթին, մեծացնում է իրական ՀՆԱ-ն, բարձրացնում շուկայական գները:   Արդյունքում, աճում են նաև գնաճի տեմպերը, իսկ պետական ​​բյուջեի եկամուտները կարճաժամկետ կտրվածքով կրճատվում են, իսկ դեֆիցիտը `ընդլայնվում:  Հակառակ այս տեսակետին, «մատակարարման տնտեսության» կողմնակիցները պնդում են, որ համախառն առաջարկը ձևավորում է համախառն պահանջարկը. նրանց կարծիքով, Քեյնսյան տեսությունը հաշվի չի առնում հարկերի ազդեցությունը համախառն առաջարկի վրա:   Տնտեսական տեսության կողմնակիցները պնդում են, որ հարկերի կրճատումը խթանում է ընդհանուր առաջարկը, ավելացնում հարկային եկամուտները և նվազեցնում բյուջեի դեֆիցիտը:  Սակայն ոչ բոլոր տնտեսագետները համաձայն են այս տեսակետի հետ:   Փաստորեն, հարկերի իջեցումը կարող է հանգեցնել հարկային եկամուտների ավելացմանը, բայց դա երկար կտևի, մինչդեռ համախառն պահանջարկի վրա ազդեցությունը կլինի ավելի կարճաժամկետ, ավելի տեսանելի:   Տնտեսական տեսության մեջ այս երկու հակադիր մոտեցումներն էլ կիրառելի են, դրանցից յուրաքանչյուրի գերակայությունը գործնական կիրառման տեսանկյունից կախված է որոշակի երկրի տնտեսական իրավիճակից, պետության որդեգրած տնտեսական քաղաքականությունից:  Fամանակակից հարկաբյուջետային քաղաքականության հիմնական թիրախներն են տնտեսական աճը, լիարժեք զբաղվածությունը, տարածքային անհամամասնության մակարդակումը, երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը:   Հարկ է նշել, որ պետության հարկաբյուջետային քաղաքականությունը նկարագրելու համար անհրաժեշտ է պարզել դրա հատուկ նպատակները:    Վերջինից կարելի է տարբերակել: - cycիկլային տնտեսական տատանումների նվազում, - Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետևանքների հաղթահարում, - Տնտեսական աճի ապահովում, - Գնաճի նվազում կամ դրա համապատասխան տեմպերի պահպանում, - Լիարժեք զբաղվածության ապահովում և այլն: Հարկաբյուջետային քաղաքականության հիմնական նպատակը դրամական ռեսուրսների ներգրավումն ու կենտրոնացումն է համապատասխան միջոցներում պետական ​​եկամուտների ստացման համար, որոնց միջոցով իրականացվում է պետության տնտեսական, այդ թվում `ֆինանսական քաղաքականությունը:  Բնականաբար, նման միջոցներից ամենակարևորը պետական ​​բյուջեն է:   Վերջինս որոշակի ժամանակահատվածի (սովորաբար մեկ տարվա) պետական ​​ֆինանսական ծրագիրն է, որը բաղկացած է պետական ​​եկամուտներից և ծախսերից:   Ավելին, դրանց մանրամասն կառուցվածքն արտացոլված է պետական ​​բյուջեում:  Արդյունավետ հարկաբյուջետային քաղաքականության էությունը արտացոլվում է պետական ​​բյուջեի ճշգրիտ պլանավորման մեջ, որն ապահովվում է հարկարդյունավետ համակարգի ծախսերի բյուջեի ծախսերի ուղղությունների ճշգրիտ սահմանմամբ: Պետական ​​ծախսերը և հարկային համակարգը տնտեսության կարգավորման կարևորագույն գործիքներն են:    Վերջինիս միջոցով հնարավոր է կառավարել ՀՆԱ-ի աճը ըստ սահմանված նպատակների և ցուցանիշների, քանի որ պետական ​​ծախսերն ու հարկերն ուղղակիորեն ազդում են համախառն եկամտի, համախառն պահանջարկի, արտադրության ծավալի, զբաղվածության վրա:   Կարելի է ասել, որ ներկայումս հարկային համակարգը պետական ​​եկամուտներ ստանալու միջոցից վերածվել է համախառն պահանջարկի վրա ազդելու գործիք, ինչը, բնականաբար, պայմանավորված է տնտեսական կառավարման համակարգի զարգացմամբ ՝ տնտեսական առաջընթացով:  Ֆիսկալ քաղաքականության գործիքների միջոցով տնտեսության վրա ազդեցությունը կատարվում է ուղղակիորեն: անուղղակի մեթոդներ:    Հիմնական ուղղակի մեթոդը բյուջեի կարգավորումն է `համապատասխան եկամուտների և ծախսերի ապահովման միջոցով:   Անուղղակի մեթոդներով պետությունն ազդում է բիզնեսի ֆինանսական հնարավորությունների և երկրում վճարունակ պահանջարկի ընդհանուր աճի վրա:   Փոխելով հարկերի դրույքաչափերը, տրամադրելով տարբեր հարկային արտոնություններ, փոխելով չհարկվող եկամտի շեմը, պետությունն ապահովում է համախառն պահանջարկի նախընտրելի մակարդակը, արտադրության կայուն ծավալները և, ամենակարևորը, տնտեսական աճի համապատասխան ցուցանիշները:  Հաշվի առնելով վերը նշվածը, ընդունված է տարբերակել հարկաբյուջետային քաղաքականության հայեցողական և ոչ հայեցողական ուղղությունները:    Հայեցողական հարկաբյուջետային քաղաքականությունը պետության կողմից հարկերի և ծախսերի նպատակային շահարկումն է ՝ արտադրությունը, զբաղվածության մակարդակը փոխելու, գնաճը վերահսկելու և տնտեսական աճն արագացնելու նպատակով:   Այս քաղաքականության մեթոդները ներառում են հարկերի դրույքաչափերի փոփոխություններ, ինչպիսիք են `պետական ​​աջակցության ծրագրերի, պետական ​​գնումների և պետության կողմից ֆինանսավորվող տարբեր ծրագրերի ծավալների փոփոխություններ:   Անբարենպաստ սոցիալ-տնտեսական իրավիճակներում պետությունն օգտագործում է հայեցողական հարկաբյուջետային քաղաքականության տարբեր գործիքներ `սոցիալական լարվածությունը թուլացնելու, բնակչության խոցելի խավերին լրացուցիչ նյութական աջակցություն ցուցաբերելու, արտադրության հետագա անկումը կանխելու և գործազրկությունը նվազեցնելու համար:    Բիզնեսի և բնակչության եկամուտների կտրուկ անկումը, ինչպես նաև հարկային որոշակի դրույքաչափերի վերանայումը կանխելու համար կիրառվում են տարբեր հարկային արտոնություններ:  Հայեցողական քաղաքականությունն իրականացվում է նաև պետական ​​փոխանցումների և գնումների միջոցով:  Վերջինիս փոփոխությունն ուղղակիորեն հանգեցնում է համախառն ծախսերի ուղղակի փոփոխության, որն էլ իր հերթին բերում է համախառն պահանջարկի մեծացմանը:   Հայեցողական հարկաբյուջետային քաղաքականության բնույթը, այս կամ այն ​​գործիքի օգտագործումը հիմնականում կախված է երկրի տնտեսական իրավիճակից, պետության կողմից վարվող տնտեսական քաղաքականությունից:  Ֆիսկալ հայեցողական քաղաքականության շրջանակներում կան հետևյալ ֆինանսական փոխկապակցությունները .1. Պետական ​​ծախսերի աճը մեծացնում է համախառն պահանջարկը ինչպես մասնավոր սպառման, այնպես էլ ներդրումների միջոցով, ինչը հանգեցնում է արտադրության և զբաղվածության ավելացմանը: Հարկերի ավելացումը նվազեցնում է բիզնեսի և բնակչության եկամուտները, որի արդյունքում համախառն առաջարկը նվազում է, ինչն էլ իր հերթին բերում է արտադրության կրճատման և գործազրկության մակարդակի բարձրացման: Տնտեսական անկման, մասնավորապես ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի արդյունքում, պետությունը վարում է ընդլայնողական հարկաբյուջետային քաղաքականություն, որն արտացոլվում է հայեցողական հարկաբյուջետային քաղաքականության մեջ `պետական ​​ծախսերի զգալի աճով և հարկերի դրույքաչափերի իջեցմամբ:    Ընդհանուր առմամբ, նման քաղաքականությունը ենթադրում է պետական ​​բյուջեի զգալի պակասուրդ, բայց, մյուս կողմից, դա թույլ է տալիս կանխել արտադրության զգալի անկումը:  Պետական ​​ծախսերի ավելացման արդյունքում գոյություն ունի այսպես կոչված «բացառման էֆեկտ» ՝ պետության և մասնավոր ներդրումների մրցակցության, ինչպես նաև արտադրության գործոնների վերաբաշխում ՝ հօգուտ պետության:   Պետական ​​ծախսերի աճը, ի վերջո, բերում է շուկայական տոկոսադրույքների բարձրացմանը, ինչն իր հերթին նպաստում է մասնավոր ներդրումների կրճատմանը:   Վերջինիս կրճատումը նպաստում է կապիտալի արտահոսքին, բացասաբար է ազդում երկրում տնտեսական աճի և բնակչության կենսամակարդակի վրա:    Այս քաղաքականության արդյունավետությունը կախված է պետական ​​ծախսերի օպտիմալ սահմանումից:   Ընդհակառակը, տնտեսական աճի շրջանում պետական ​​հարկաբյուջետային հայեցողական քաղաքականությունը, որն ուղղված է լրացուցիչ պահանջարկի զսպմանը և գների կայունության պահպանմանը, իրականացվում է պետական ​​ծախսերի նվազեցմամբ և հարկերի ավելացմամբ:    Նման քաղաքականություն իրականացնելիս պետական ​​բյուջեն սովորաբար ավելցուկ է. Հավաքագրված եկամուտները գերազանցում են նախատեսված ծախսերը: Ոչ հայեցողական հարկաբյուջետային քաղաքականությունը ենթադրում է պետական ​​բյուջեի զուտ եկամուտների փոփոխություն `ազգային արտադրության ծավալի փոփոխության արդյունքում:   Հիմնականում պետական ​​ծախսերն ու հարկերն ավտոմատ կերպով փոխվում են:    Սա, որպես կանոն, պետական ​​փոխանցումների համակարգում առաջադեմ հարկերի դրույքաչափերի արդյունք է:   Ոչ հայեցողական հարկաբյուջետային քաղաքականությունը գործում է ինքնուրույն `ներքին շուկայի կարգավորիչների շնորհիվ:    Վերջիններս պետական ​​քաղաքականությունից անկախ գործող շուկայական մեխանիզմներ են, որոնց միջոցով էապես հավասարեցվում են տնտեսության ելեւէջները:  Ներքին կարգավորիչների առանձնահատկությունն այն է, որ հարկի դրույքաչափերը փոխկապակցված են եկամտի մակարդակի հետ, օրինակ `եկամտահարկը, շահութահարկը և այլն:   Հարկային եկամուտների փոփոխությունը, կախված եկամտի մակարդակի փոփոխությունից, արտաքին կարգավորիչների հետևանք է:    ՀՆԱ-ի աճի բարձր տեմպերի շրջանում հարկային եկամուտներն աճում են ՝ հարկային համակարգը առաջադեմ լինելու պայմանով:   Արդյունքում, բնակչության գնողունակությունը սահմանափակ է, ինչը, իր հերթին, խանգարում է տնտեսական աճին:   Իսկ տնտեսական անկման շրջանում տեղի է ունենում ճիշտ հակառակ գործընթաց:    Ինչպես տեսնում ենք, ներքին կարգավորիչները տնտեսական կայունության կարևոր գործիքներ են:    Դրանք, լինելով պետական ​​հարկաբյուջետային քաղաքականության կարևոր բաղադրիչներ, մեղմացնում են արտադրության ծավալների և զբաղվածության անցանկալի տատանումները, բայց չեն վերացնում արտադրության ծավալների փոփոխության այլ անբարենպաստ հետևանքները:  Ներքին կարգավորիչները հիմնականում ազդում են արտադրության ծավալների, գների մակարդակի և շուկայական տոկոսադրույքների վրա:    Համախառն պահանջարկի նվազման դեպքում ներքին կարգավորիչները կանխում են արտադրության ծավալների կտրուկ փոփոխությունները:   Դրանց ազդեցությունն արտացոլվում է բյուջեների ցիկլային հավելուրդում կամ պակասուրդում:  Հայեցողական հարկաբյուջետային-ոչ հայեցողական քաղաքականությունը կիրառվում է `հաշվի առնելով պետության կողմից վարվող տնտեսական քաղաքականության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տնտեսական կարգավորման ուղղակի կամ անուղղակի ֆինանսական գործիքների և մեթոդների կիրառման հնարավորությունները:   Պետական ​​հարկաբյուջետային քաղաքականության արդյունավետությունը մեծապես կախված է դրա արդիականությունից և տնտեսական իրավիճակներին ժամանակին արձագանքելու կարողությունից: Դրա օգտագործումը զուտ քաղաքական նպատակներով, ինչպես նաև արտաքին տնտեսական միջավայրում ճգնաժամային իրավիճակները նվազեցնում են երկրում պետական ​​հարկաբյուջետային քաղաքականության արդյունավետությունը:   Այդ է պատճառը, որ հարկաբյուջետային քաղաքականության այս կամ այն ​​ուղղությունը գործարկելուց առաջ հաշվի են առնվում արտաքին և ներքին տնտեսական իրավիճակների առանձնահատկությունները, ինչպես նաև այդ քաղաքականությունների առանձնահատկությունները ՝ հաշվի առնելով դրանց հնարավոր ազդեցությունների ճշգրիտ գնահատումը երկրի վրա: տնտեսություն  Ֆիսկալ քաղաքականությունը, ինչպես նշվեց, իրականացվում է իր գործիքակազմի միջոցով:   Վերջինս ներառում է տնտեսական մեխանիզմները, որոնք ապահովում են հարկաբյուջետային քաղաքականությամբ սահմանված նպատակների իրականացումը:   Ֆիսկալ քաղաքականության գործիքներից են պետական ​​սուբսիդիաները `տրանսֆերտներ, պետական ​​գնումներ, հարկերի փոփոխություններ, դրանց դրույքաչափեր, նոր հարկերի սահմանում:  Այս գործիքներից յուրաքանչյուրը տարբեր ազդեցություն ունի տնտեսության վրա:  Օրինակ ՝ հարկերի տարբեր դրույքաչափերի փոփոխությունները տարբեր ազդեցություն են ունենում ինչպես տնտեսական ցուցանիշների, այնպես էլ տնտեսական աճը խթանող խթանների վրա:   Պետական ​​ծախսերի տարբեր ձևերի օգտագործումը նույնպես տարբեր ազդեցություն է ունենում տնտեսության վրա, քանի որ բազմապատկած էֆեկտը տարբեր է:   Օրինակ ՝ բնական է, որ երկրի պաշտպանական ծախսերի ավելացումը այլ կերպ կազդի տնտեսության վրա, իսկ պետական ​​տրանսֆերտների աճը ՝ այլ կերպ:   Կախված տնտեսական ցիկլի համապատասխան փուլից, որում գտնվում է տվյալ ժամանակահատվածում երկրի տնտեսությունը, բնութագրելով պետական ​​տնտեսական քաղաքականության առանձնահատկությունները, հարկաբյուջետային քաղաքականության գործիքները տարբեր կիրառություններ են գտնում:  Մասնավորապես տնտեսական անկման շրջանում խթանիչ և ընդլայնող հարկաբյուջետային քաղաքականության գործիքակազմը կարող է լինել. - հարկերի նվազեցում, ինչպես նաև որոշ հարկերի վերացում, - տրանսֆերտների ավելացում, - պետական ​​գնումների ծավալի ավելացում:  Սահմանափակող հարկաբյուջետային քաղաքականության գործիքներից մեկը կարելի է առանձնացնել. - պետական ​​գնումների նվազեցում, - հարկերի դրույքաչափերի բարձրացում, ինչպես նաև նոր հարկերի ներդրում, - պետական ​​տրանսֆերտների կրճատում: Իհարկե, կան նաև հազվադեպ օգտագործվող հարկաբյուջետային այլ գործիքներ, մասնավորապես ՝ հասարակական աշխատանքները, որոնք պետությունը կազմակերպում է ՝ ներգրավելով ժամանակավոր գործազուրկներին ՝ ապահովելու համար համապատասխան մակարդակի զբաղվածություն, գյուղատնտեսական սուբսիդիաներ, որոնք տրամադրվում են գյուղատնտեսության ոլորտում եկամտի համապատասխան մակարդակ ապահովելու համար և այսպես շարունակ:  Այժմ անդրադառնանք Հայաստանում նախաճգնաժամային և հետճգնաժամային հարկաբյուջետային քաղաքականության առանձնահատկությունների վերլուծությանը:   Հարկ է նշել, որ հարկաբյուջետային քաղաքականությունը, որը իրականացվում էր Հայաստանում մինչ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը, 2004 թվականից հետո, զսպող էր:   Այս քաղաքականության շնորհիվ համախառն առաջարկը զգալիորեն զսպվեց, ինչպես նաև կրճատվեց պետական ​​բյուջեի դեֆիցիտը, ինչը ճիշտ ուղղություն է տնտեսական աճի տվյալ ժամանակահատվածում:  Արդյունքում հնարավոր էր նվազեցնել պարտք / ՀՆԱ հարաբերակցությունը:    Այսպիսով, եթե 2000 թ.-ին արտաքին պետական ​​պարտքը կազմում էր ՀՆԱ-ի մոտ 45% -ը, ապա հաջորդ տարիներին այս ցուցանիշը կայուն նվազման միտում ուներ. 2008-ի վերջին այն հասավ 13,2% -ի:   Սա մեծապես նպաստեց ապագայում նոր ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավման հնարավորությանը ՝ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի բացասական հետևանքները հաղթահարելու համար:   Նշենք, որ հարկաբյուջետային զսպման քաղաքականությունն ուղեկցվում էր մեղմ զսպող դրամավարկային քաղաքականությամբ:   Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ չնայած տնտեսական սահմանափակող քաղաքականության կիրառմանը, տնտեսության մեջ, այնուամենայնիվ, մինչև 2008 թվականը նկատվում էր գերտաքացման աստիճան:   Այդ ժամանակահատվածում փաստացի պետական ​​հարկաբյուջետային քաղաքականությունը զուսպ էր, բայց ոչ բավարար:   Դա հիմնականում պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ հարկերի հավաքագրման մակարդակը չբարձրանա, տնտեսության որոշ ճյուղերում մրցակցություն չկար, ամրագրվեցին կոշտ գներ, ինչպես նաև տնտեսության մեջ կառուցվածքային բարեփոխումների իրականացման որոշակի թերություններ:   Այս հանգամանքները էապես նվազեցնում են տնտեսության դիմադրողականությունը ճգնաժամային իրավիճակներում և հարկաբյուջետային քաղաքականության բազմապատկած էֆեկտը:   Արդյունքում, տնտեսական աճի փուլում տնտեսությունն առավել հավանական է գերտաքացումից, իսկ ճգնաժամային պայմաններում տնտեսական անկման մակարդակն ավելի խորն է:  Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետևանքները Հայաստանի տնտեսության վրա սկսեցին հստակորեն դրսեւորվել 2008-ի հոկտեմբերից:  Հայաստանում ճգնաժամի ազդեցության առանձնահատկությունն այն էր, որ լուծվեց դրա առաջնային ազդեցությունը, այսինքն `ֆինանսական շուկաների խուճապը, բանկերի և այլ ֆինանսական կազմակերպությունների իրացվելիության խնդիրները:   Դա հիմնականում պայմանավորված էր նրանով, որ Հայաստանում ֆինանսական շուկայի ֆոնդային հատվածն այդքան զարգացած չէ, ինչը բացատրվում է նաև այն փաստով, որ ՀՀ կենտրոնական բանկը կիրառեց ֆինանսական հաստատությունների նկատմամբ վերահսկողության բավականին խիստ քաղաքականություն: Այնուամենայնիվ, Հայաստանում նկատվել է ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի երկրորդական ազդեցությունը, որն ազդել է տնտեսության վրա հետևյալ չորս ուղղություններով. - արտասահմանից մասնավոր տրանսֆերտների էական նվազում, - հումքի, հատկապես մետաղների գների անկում, - արտահանման անկում: ապրանքների և ծառայությունների, համախառն պահանջարկը համաշխարհային տնտեսությունում Արդյունքում `- համաշխարհային տնտեսության մեջ ֆինանսական ակտիվների իրացվելիության խնդիրների արդյունքում ՀՀ տնտեսություն հոսող ներդրումների ծավալի նվազում:  Վերոնշյալ պայմաններում տնտեսական աճը նվազել է 2008 թ.-ի վերջին տարիների երկնիշ ցուցանիշներից `կազմելով ընդամենը 6,8%:   Եվ արդեն 2009-ին ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի բացասական հետևանքները սկսեցին ավելի ցայտուն կերպով հայտնվել Հայաստանի տնտեսության մեջ:   ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն, 2009-ի հունվար-ապրիլին, 2008-ի նույն ժամանակահատվածի համեմատ, գրանցվել է 9,7% տնտեսական անկում:  Theգնաժամի բացասական հետևանքները հաղթահարելու և հետագա խորացումից խուսափելու համար հարկավոր է, որ հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականությունները ընդլայնվեն, այսինքն `պետական ​​հատվածը պետք է ծախսարդյունավետ լինի պահանջարկի նվազեցման համար` պահանջարկի անհրաժեշտ մակարդակը կրճատելու համար ` դրամական մուտքեր:   Theգնաժամի գլոբալ բնույթի պատճառով բոլոր երկրների համար մեծապես հնարավոր էր վարել խթանող մակրոտնտեսական քաղաքականություն, այդ թվում `հարկաբյուջետային:   Միայն մեկ կամ մի քանի խթանիչ քաղաքականություն կուղեկցվի այդ երկրների ներմուծման աճով, դանդաղեցնելով և շատ դեպքերում ձախողելով տնտեսության վերականգնման գործընթացը:   Հարկ է նշել, որ գրեթե բոլոր խոշոր զարգացած երկրները որդեգրել են մակրոտնտեսական ընդլայնման քաղաքականություն, ինչը, կարծում ենք, կօգնի արագորեն հաղթահարել ճգնաժամի բացասական հետևանքները:  Անհրաժեշտություն կար նաև համակարգել հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականությունը առանձին երկրների տնտեսություններում:   Մասնավորապես, միայն դրամավարկային քաղաքականության գործիքների միջոցով բանկային տոկոսադրույքների իջեցումը դեռևս բավարար չէր համախառն պահանջարկը էապես խթանելու համար, քանի որ բանկային համակարգի կողմից վարկավորման նկատմամբ զգույշ մոտեցումը խոչընդոտում էր տոկոսադրույքների փոխանցման մեխանիզմների արդյունավետությանը `ռիսկերի մեծացման դեպքում: տնտեսություն   Այս իրավիճակում պահանջարկի անմիջական խթանմանը միտված քաղաքականությունն առավել քան հնարավոր էր, որի արդյունավետ տարբերակը `ընդլայնողական հարկաբյուջետային քաղաքականությունն էր:   Այս պարագայում պետական ​​պարտատոմսերի ընդլայնման միջոցով պետական ​​պարտքի աճը կարող է հանգեցնել երկարաժամկետ տոկոսադրույքների անցանկալի բարձրացման:    Նման պայմաններում անհրաժեշտ է իրականացնել համակարգված դրամավարկային և հարկաբյուջետային քաղաքականություն:   Մասնավորապես, տոկոսադրույքների իջեցումից բացի, կենտրոնական բանկերից պահանջվում էր իրականացնել պետական ​​պարտատոմսերի ուղղակի գնման գործառնություններ `կանխելու երկարաժամկետ տոկոսադրույքների աճը:    Բնականաբար, միջազգային կազմակերպությունների դոնոր երկրների ֆինանսական աջակցությունը խստորեն օգտագործվել է ընդլայնողական մակրոտնտեսական քաղաքականության իրականացման համար: Համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետևանքները մեղմելու համար ՀՀ կառավարությունն ընդունել է մակրոտնտեսական քաղաքականության հետևյալ սկզբունքները.  Տնտեսական անկման պայմաններում օգտագործվում է հակացիկլիկ հարկաբյուջետային քաղաքականության իրականացումը:    Ընդհանուր առմամբ, մակրոտնտեսական և ֆինանսական կայունությունը, ինչպես նաև տնտեսության մեջ վերոհիշյալ աղավաղումների վերացումը նախապայմաններ են հակացիկլիկ քաղաքականության արդյունավետ իրականացման համար: Ելնելով տնտեսական քաղաքականության վերը նշված սկզբունքներից ՝ կառավարության ընդլայնողական տնտեսական քաղաքականությունն ընթացել է հետևյալ ուղղություններով. • Ենթակառուցվածքային նախագծերի իրականացում, որոնք ուղղակիորեն կնպաստեն ներքին պահանջարկին, հետևաբար ՝ աշխատատեղերի ստեղծում, • targetedամանակավոր ֆինանսական ձեռնարկություններ ունեցող ձեռնարկություններին նպատակային օժանդակություն: դժվարություններ, • բիզնես միջավայրի բարելավում: փոքր և միջին բիզնեսի աջակցություն `խոչընդոտները վերացնելով. • սոցիալական ուղղվածության բյուջեի ծախսերի իրականացում. իրականացում ՝ սոցիալական ճնշումները մեղմելու համար; և հոռետեսական հասարակության սպասումները: Վերոհիշյալ ռազմավարական խնդիրների արդյունավետ իրականացման համար, կարծում ենք, որ ներկա փուլում հետևյալ տակտիկական միջոցառումները, ինչպես նաև հետևյալ տակտիկական միջոցառումների իրականացումը, մեծապես օգտագործվում են հարկաբյուջետային քաղաքականության ոլորտում, որը վարում է ՀՀ Կառավարությունը: Հայաստան. 1. ԱԱՀ-ի դրույքաչափի իջեցում մինչև 15%, ինչը կնպաստի ՀՀ դրամի մակարդակի իջեցմանը, բիզնեսի ակտիվության բարձրացմանը և համախառն պահանջարկի խթանմանը:  2. Շահութահարկի տարբերակված առաջադեմ դրույքաչափերի որոշում և փոքր և միջին ձեռնարկությունների շահութահարկի դրույքաչափի իջեցում մինչև 15%:  3. Եկամտահարկից անձնական նվազեցման գումարի ավելացում մինչև 50,000 ՀՀ դրամ, այլ կերպ ասած ՝ եկամտահարկի շեմի ոչ հարկվող աճ: 4. Եկամտահարկի դրույքաչափերի վերանայում:    Մասնավորապես, ցածր և միջին եկամուտների տոկոսադրույքի իջեցումը (մինչև 200,000 ՀՀ դրամ) մինչև տոկոս 7% -ի, ինչը մեծապես կնպաստի բնակչության մեծ մասի կողմից սպառման աճին:   Փոխարենը ՝ սահմանեք աստիճանաբար բարձր տոկոսադրույքներ բարձր եկամուտ ստացողների համար (1 000 000 000 դրամ կամ ավելի):  5. Ֆիքսված վճարներով հարկվող տնտեսվարող սուբյեկտների ցուցակի վերանայում:  6. Պետական ​​երաշխիքային ֆոնդերի ստեղծում `տնտեսության իրական հատվածում գործող ընկերություններին ֆինանսական ռեսուրսներ ներգրավելու գործում օգնելու համար:  7. Նորաստեղծ ընկերություններին հարկային արտոնությունների տրամադրում, իսկ փոքր կամ ընտանեկան բիզնես ստեղծելու դեպքում `նաև առաջին երկու տարիներին ընդհանրապես հարկերից ազատում:  8. Գործազրկության նպաստի չափի ավելացում: 9. Պետության կողմից գործազուրկների համար հասարակական աշխատանքների կազմակերպում `վճարելով նրանց համար միջին աշխատավարձի չափով:  10. Գործազուրկների վերապատրաստման լայնածավալ կրթական ծրագրերի կազմակերպում և գործարկում:  11. Անշարժ գույքի շուկան ակտիվացնելու նպատակով հիպոթեկային վարկի տոկոսադրույքների համաֆինանսավորումը:    Նմանատիպ միջոցառումներ արդեն սկսվել են, հատկապես երիտասարդ ընտանիքների «գիտնականների» համար, սակայն այդ վարկերի տոկոսադրույքները դեռ բավականին բարձր են, օգտագործման պայմանները սահմանափակ են, ուստի դրանք լայնորեն հասանելի չեն բոլորի համար:   Նպատակահարմար կլինի, որ նման ծրագրեր իրականացվեն բնակչության այլ խավերի համար և վերանայեն ինչպես տոկոսադրույքները, այնպես էլ այդպիսի աջակցությամբ վարկերի պայմանները: 12. Նախկինում ավարտված հարկային պարտավորությունների լիակատար ներում, պայմանով, որ ընկերությունները կշարունակեն գործել և ստեղծել նոր լրացուցիչ աշխատատեղեր:  13. Լրացուցիչ աշխատատեղեր ստեղծող նոր ընկերություններին հարկային արտոնությունների տրամադրում:  14. Արտահանմանն ուղղված ձեռնարկություններին ֆինանսական աջակցության և հարկային արտոնությունների տրամադրում:  15. Ազատ տնտեսական գոտիների ստեղծում `հիմնականում Հայաստանի Հանրապետության հեռավոր շրջաններում տարածքների անհամաչափ զարգացման խնդիրները լուծելու, այդ տարածքների արտադրական և սոցիալական ենթակառուցվածքները զարգացնելու, ինչպես նաև աշխատուժի արտագաղթը կանխելու համար:  16. Հարկային վարչարարության հետագա պարզեցում և ապատեղեկատվության ապահովում: Կարծում ենք, որ վերոհիշյալ միջոցառումների իրականացումը ՀՀ կառավարության կողմից իրականացվող հարկաբյուջետային քաղաքականությունը կդարձնի առավել արդյունավետ և նպատակային, առաջիկայում կապահովի կայուն կայուն տնտեսական աճ Հայաստանի տնտեսության համար: ։

Հոդվածում  բավական  մանրամասնորեն  դիտարկված  են    պետության  կողմից վարվող ֆիսկալ քաղաքականության հիմնական ձևերը, դրանց բնորոշ  գործիքները  և  կիրառման  առանձնահատկությունները։
   Ներկայացված  են  Հայաստանում կառավարության ֆիսկալ քաղաքականության հիմնական ուղղությունները ու դրանց առանձնահատկությունները հետճգնաժամային ժամանակաշրջանում,  ինչպես  նաև՝  կոնկրետ  առաջարկություններ`  այդ  քաղաքականության արդյունավետությունը մեծացնելու վերաբերյալ։
