Ամբողջ  աշխարհում  ինտեգրման  գործընթացների  խորացումը  բերումէ առևտրի ծավալների աճի, որը հանգեցնում է մաքսային մարմինների աշխատանքի մեծացմանը։
  Դրա հետ մեկտեղ, տնտեսական առումով երկրների  անհավասար  զարգացումը  տանում  է  նրան,  որ  որոշ  երկրներ  դառնումեն  կախյալ  առավել  առաջատարներից,  որը,  անկասկած,  հանգեցնում  էառևտրային  վեճերի,  և  նպաստում  է  մաքսային  ռիսկերի  առաջացմանը։
 Փորձը  ցույց  է  տալիս,  որ  այսօր  միջազգային  ապրանքաշրջանառությանծավալները մի քանի անգամ գերազանցում են ամենազարգացած, փորձառու  և  տեխնիկապես  հագեցած  երկրների  մաքսային  ծառայություններիհնարավորությունները։
   Մաքսային  ծառայությունը  մի  կողմից  պարտավորէ  պաշտպանել  սպառողների  շահերը,  իսկ  մյուս  կողմից  բավարարել  գործարար  միջավայրի  հետաքրքրությունները`  վերացնելով  վարչարարականխոչընդոտները։
   Այս  դեպքում  մաքսային  մարմինների  գործունեությանավանդական  մեթոդները  մաքսային  մարմինների  աշխատանքը  դարձնումեն  ոչ  արդյունավետ։
   Այս  առումով  անհրաժեշտ  է  օգտագործել  բոլորովիննոր  մոտեցումներ,  որոնցից  է  մաքսային  ծառայությունում  ռիսկերի  կառավարման համակարգը, որը նպաստում է ապրանքնաշրջանառության արագացմանը,  ծախսերի  կրճատմանը,  արտաքին  տնտեսական  գործունեության  արդյունավետության  բարձրացմանը,  որն  էլ  հանգեցնում  է  ազգայինտնտեսության վիճակի բարելավմանը։
 Տնտեսագիտական գրականության մեջ «ռիսկ» հասկացությունը տարբեր հեղինակների կողմից տարբեր կերպ է մեկնաբանվում1. դրանց ուսումնասիրության  արդյունքում  «ռիսկը»  կարող  ենք  ներկայացնել  հետևյալկերպ.  ռիսկը  դրական,  բացասական  արդյունք  ստանալու  կամ  որևէ  ար1 Ս. Ա. Բայանկինը ռիսկը մեկնաբանում է որպես հնարավորություն, վտանգ, որպես։
  Ըստ Մ.Ն.  Լեպեշկինայի՝ ռիսկն  անորոշություն  է  հնարավոր  կորուստների  հարաբերությունում։
 Ըստ Ի.Տ.  Բալաբանովի՝ ռիսկը  հնարավոր  կորստի  վտանգն  է,  որը  բխում  է  մարդկային  հասարակության գործունեության տեսակներից ու բնության այս կամ այն երևույթների առանձնահատկություններից։
  Ըստ Բ.Ա. Ռայզբերգի՝ ռիսկն սպառնալիք է, որ տնտեսական սուբյեկտը կկրի վնասներ` լրացուցիչ ծախսերի տեսքով` նախապես կանխատեսված գործողությունների ծրագրով, կամ, կստանա իր հաշվարկածից ավելի ցածր եկամուտներ։
  Ըստ Մ.Վ. Գրաչևայի՝ ռիսկը ռեսուրսների մի մասի կորուստի հավանականությունն է, եկամուտների ոչ լրիվստանալը  կամ  լրացուցիչ  ծախսերի  առաջացումն  է, կամ  հակառակը`  որոշակի  նպատակաուղղված  գործունեության  իրականացման  արդյունքում  նշանակալից  օգուտի  (եկամուտի)ստացման  հնարավորությունն  է։
   Ըստ  Ա.Մ.  Ստոլյարենկոյի,  Ն.Դ.  Ամագլոբելիի՝  ռիսկն  անորոշության  պայմաններում  ցանկալի  արդյունքին  հասնելու  սպառնալիքի  հավանականությունն է։
 դյունք  չստանալու  հավանականությունն  է,  կամ,  այն  սուբյեկտի  կողմիցսպասվող արդյունքից շեղման հավանականությունն է ։
 Ըստ ՄՄ մաքսային օրենսգրքի ռիսկը դա Մաքսային միության և (կամ)ՄՄ  անդամ-երկրների  մաքսային  օրենդրության  խախտման  հավանականությունն  է1,  իսկ  ռիսկերի  կառավարումը՝  ռիսկերի  կանխման  և  նվազեցման միջոցառումների մշակմանն ու գործնական իրականացմանն ուղղվածպարբերական  աշխատանքն  է,  դրանց  կիրառման  արդյունավետությանգնահատումը,  ինչպես  նաև  մաքսային  գործընթացների  կատարելագործման  նկատմամբ  հսկողությունը,  նախատեսված  անընդհատ  թարմացումները,  մաքսային  մարմիններում  առկա  տեղեկատվության  վերլուծությունըև վերանայումը։
 Կարծում  ենք,  որ  ինչպես  Եվրասիական  տնտեսական  միության,  այնպես էլ ՀՀ-ի մաքսային ոլորտում ռիսկերի կառավարման համակարգի կատարելագործման առաջնային խնդիրներից է ռիսկի ընկալումը2. ռիսկը միայն  մաքսային  օրենսդրության  խախտման  հավանականությունը  չէ,  ևմաքսային համակարգում կարող են առաջանալ ռիսկեր, որոնք չեն համարվի  մաքսային  օրենսդրության  խախտում։
   Մաքսային  համակարագի  ռիսկերը  առաջին  հերթին  պետք  է  բխեն  մաքսային  մարմինների  հիմնականխնդիրներից,  որտեղ  ներառված  են  այնպիսի  խնդիրներ,  ինչպիսիք  ենտնտեսական  ինքնիշխանության,  տնտեսական  անվտանգության,  տնտեսական շահերի և ներքին շուկայի պաշտպանվածության ապահովումը, ՀՀարտաքին  տնտեսական  կապերի  զարգացմանն  աջակցումը,  սպառողներիշահերի  պաշտպանության  նպատակով  ներմուծվող  ապրանքների  որակիապահովմանը  նպատակաուղղված  միջոցառումներին  աջակցումը,  որոնցշրջանակներում  կարող  են  առաջանալ  մաքսային  օրենսդրության  խախտում չհամարվող ռիսկեր։
  Այս իմաստով, կարծում ենք, որ ռիսկը մաքսայինտարածքում  արտաքին  տնտեսական  գործունեության  իրականացման  ընթացքում պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունն է։
 Ներկայումս  ՀՀ  մաքսային  համակարգում  առավել  շատ  ուշադրությունէ  դարձվում  այնպիսի  ռիսկերի,  որոնք  կարող  են  առաջացնել  մաքսայինվճարների  կորուստներ.  մասնավորապես,  ապրանքի  մաքսային  արժեքի,ծագման երկրի սխալ հայտարարագրման ռիսկերին, ապրանքների դասակարգման  հետ  կապված  ռիսկերին։
   Մաքսային  ծառայությունում  առանձնակի  ուշադրության  արժանի  ռիսկեր  կարող  են  ի  հայտ  գան,  որոնց  ոչմիշտ  է  բավարար  ուշադրություն  դարձվում,  դրանցից  են.  սպառողներին,ներքին  շուկային  և  էկոլոգիական  տեսանկունից  վնաս  պատճառող  ապ2  Մի  շարք  երկրներում  (ԱՄՆ,  Սինգապուր,  Մեծ  Բրիտանիա)  ռիսկերի  կառավարման  համակարգn այնքան է զարգացել, որ մաքսային ծառայությունում ցանկացած գործունեություն կամգործողություն  իրականացնելիս  նախ այն  վերլուծվում  է այդ  համակրագում`  բացահայտելովդրա  ռիսկային  կողմերը,  այնուհետև  մշակվում  է  դրա  իրականացման  հիմանական  ուղղությունները։
 րանքների  ներմուծման  ռիսկեր,  տեղական  արտադրողների  մրցունակության  նվազման  ռիսկ (ներմուծումից  կախված), ռիսկային  ապրանքներիներմուծումը. մասնավորապես, զարգացած երկրներում մեծ ուշադրությունէ  դարձվում  այն  ապրանքներին,  որոնք  ներմուծվում  են  ներքին  սպառմաննպատակով։
  Կարծում ենք, որ մաքսային քաղաքականություն մշակելիս ևմաքսային  մարմինների  ռիսկերի  կառավարման  գործընթացում  անհրաժեշտ է ուսումնասիրել և առավել մեծ ուշադրություն դարձնել  նմանատիպռիսկերին,  և  մաքսային  քաղաքականությունը  ուղղել  ներքին  շուկայի  ևսպառողների  պաշտպանությանը։
   Մասնավորապես,  այս  ռիսկերի  կառավարման  հզոր  գործիքներ  են  ապրանքների  սերտիֆիկացումը  և  ոչ  սակագնային  կարգավորման  միջոցները։
   ՀՀ-ում  ներմուծվող  ապրանքների  սերտիֆիկացումը հանվել է 2012 թ., սակայն ԵՏՄ անդամակցությունից հետոսկսել  է  ներդրվել  այս  ինսիտուտը։
   Կարծում  ենք,  որ  սպառողների  պաշտպանության,  այսինքն՝  սպառողների  ռիսկերի  կանխման  նպատակով  ներմուծվող  որոշակի  ապրանքների  որակի  նկատմամբ  պետք  է  իրացվի  հատուկ հսկողություն մաքսային սահմանում, որոնց նկատմամբ այժմ ոչ միշտէ  իրականացվում.  օրինակ  այդպիսի  ապրանքներ  կարող  են  հանդիսանալփափուկ  խաղալիքները,  փափուկ  կահույքը,  կոսմետիկ  արտադրանքներըև այլն։
  Իհակե, նմանատիպ ապրանքների որակի նկատմամբ հսկողությունկարող  է  իրականացվել  ներքին  շուկայում  դրանց  իրացման  ժամանակ,սակայն, կարծում ենք, որ  դա ոչ միշտ կարող է արդյունավետ լինել, քանիոր  ներմուծված  ապրանքները  ոչ  միշտ  կարող  են  իրացվել  ներքին  շուկայում, կամ, որոշակի ապրանքներ կարող են դուրս մնան վերահսկողությունիրականացնող մարմինների տեսադաշտից։
 ԱՏԳ ռիսկեր (տնտեսվարող սուբյեկտների տեսանկյունից)մաքսային օրենսդրության չպահպանման ռիսկմաքսային համակարգի ռիսկերԳծ. 1. Մաքսային համակարգի ռիսկերի առաջացման պատճառներըԿարծում  ենք՝  ռիսկային  գործոնները  պետք  է  դիտարկել  ոչ  միայն  պետության,  այլ  նաև  արտաքին  տնտեսական  գործունեության  իրականացնող սուբյեկտների տեսանկյունից, քանի որ նրանց գործունեության ռիսկերը կարող են հանգեցնել մաքսային համակարգի ռիսկերի (գծապատկեր 1)։
 Ընդ  որում,  տնտեսվարող  սուբյեկտի  տեսանկյունից  մաքսային  ռիսկեր  ենհանդիսանում մաքսային վճարների լրացուցիչ տեսակների ներդրման ռիսկը,  գործող  մաքսային  վճարների  դրույքաչափերի  բարձրացման  ռիսկը,մաքսային, հարկային ռիսկերարտասահմանյան գործընկերների հետհամագործակցության և այլ ռիսկերմաքսային վճարների վճարման ժամկետների և կարգի փոփոխման ռիսկը,մաքսային արտոնությունների վերացման ռիսկը։
 Դիտարկենք  մաքսային  ծառայությունում  ռիսկերի  կառավարման  համակարգի արդյունավետության բարձրացման որոշ հնարավորություններ։
 ՀՀ  մաքսային  մարմինների  խնդիրներից  է  օտարերկրյա  ներդրումների  ներգրավումը,  ինչի  համար  կարևոր  է  մաքսային  ընթացակարգերիպարզեցումը և մաքսային ձևակերպումների արագացումը, որը մեծ նշանակություն ունի ԱՏԳ մասնակիցների սպասարկման որակի և գործարարության վրա։
  Մասնավորապես, մաքսային ընթացակարգերը պարզեցնելու նպատակով մաքսային համակարգում ներդրման փուլում է «Մեկ պատուհան»  սկզբունքը,  որը  թույլ  է  տալիս  առևտրային  տեղեկություններըև/կամ  փաստաթղթերը  ներկայացնել  մեկ  կետից  միայն  մեկ  անգամ՝ապահովելով  տեղեկությունների  մատչելիություն  և  արագ  մշակում։
   Այննվազեցնում  է  նաև  տնտեսվարող  սուբյեկտների  շփումը  պաշտոնատարանձանց հետ՝ այդպիսով նվազեցնելով կոռուպցիոն ռիսկերը։
 Փորձը  ցույց  է  տալիս,  որ  ռիսկերի  ընդհանուր  կառավարման  համակարգն այնքան էլ արդյունավետ չէ՝ պայմանավորված նրանով, որ տարբերմաքսային կետերում կարող են առաջանան առանձնահատուկ ռիսկեր, իսկդրանք    էլ  կարող  են  ունենալ  տարբեր  մակարդակներ։
   Մասնավորապես,կարծում  ենք՝  առավել  արդյունավել  կլինի  մաքսային  համակարգում  ռիսկերի կառավարումն իրականացնել չորս մակարդակներով. միասնական՝ իդեմ ԵՏՄ-ի, կենտրոնացված` ի դեմ ՀՀ ՖՆ-ի, տարածքային` ի դեմս մաքսատների, տեղական` ի դեմս մաքսային կետերի։
  Այն ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր  մաքսատուն,  մաքսային  կետ  կունենա  ռիսկերի  կառավարմանառանձին  ստորաբաժանում,  ինչպես  նաև  ռիսկերի  կառավարման  առանձին ենթահամակարգ, որը թույլ կտա տվյալ մաքսային կետին կամ տարածաշրջանին  առանձնահատուկ  ռիսկերը  բացահայտել  և  իրականացնելդրանց  արդյունավետ  կառավարում,  քանի  որ  յուրաքանչյուր  մաքսայինկետ  ունի  իր  առանձնահատկությունները`  կապված  աշխարհագրականդիրքի,  սովորաբար  տեղափոխվող  ապրանքների  և  տրանսպորտային  միջոցների  տեսակների,  կատարվող  խախտումների  հետ,  որոնց  համապատասխան ծագում են առանձնահատուկ ռիսկեր։
 Այժմ  տարբեր  երկրներում  ներդրվում  է  մաքսային  հսկողության  նորհամակարգ,  ըստ  որի՝  մաքսային  մարմինների  աշխատակիցները  պետք  էնախօրոք  իմանան,  թե  ինչ  ապրանքներ,  որ  ուղղություններով  և  ինչ  ծավալներով  պետք  է  տեղափոխվեն,  որի  միջոցով  հնարավոր  կլինի  հակազդել  ռիսկերին  մինչև  դրանց  ռեալ  դառնալը։
   Այսպիսի  համակարգի  ներդրման  նպատակն  է  առևտրի  և  տրանսպորտային  փոխադրումների  հեշտացումը  և  սահմանների  անվտանգության  բարձրացումը։
   Ռիսկերի  արդյունավետ  կառավարման  նպատակով  նախատեսում  է  իրականացնել  ռիսկերի  գնահատում  յուրաքանչյուր  առևտրային  կազմակերպության  համարառանձին,  և  ամենակարևորը՝  մաքսային  սահմանով  տեղափոխվող  ապրանքների  մասին  ստանալ  նախնական  տեղեկատվություն  և  իրականացնել միջսահմանային փոխադրումների արդյունավետ վերահսկողություն։
 ԵՏՄ  մաքսային  համակարգում  գործում  է  նախնական  հայտարարագրման  ինսիտուտը,  որը  կիրառվում  է ապրանքներ  տեղափոխող  անձինախաձեռնությամբ1։
  Այս առումով կարևորում ենք նախնական հայտարարագրման  ինսիտուտի  կատարելագործ-ման  հնարավորությունը։
   Մասնավորապես,  ԱՏԳ  հիմնական  մասնակիցների  համար  (հատկապես  ԱՏԳ  խոշոր  մասնակիցների  համար)  նախնական  հայտարարագրումը  դարձնելպարտադիր  և  այս  ինստիտուտի  հետագա  զարգացման  համար  ստեղծելհամապատասխան  պայմաններ,  որը  միջոց  կհանդիսանա  ապահովելտեղեկության  նախօրոք  ստացումը,  որն  էլ  իր  հերթին  հնարավորությունկտա հակազդել ռիսկերին մինչև դրանց ռեալ դառնալը։
 Ռիսկերի  կառավարման  համակարգի  հնարավորություններից  է  նաևռիսկերի վերլուծության վրա հիմնված հետբացթողումային հսկողությունը։
 Շուրջ  84  երկրներում  այդ  նպատակով  ներդրված ASYCUDA  համակարգիընտրողականության մոդուլում նախատեսված է նաև «կապույտ ուղի» ընթացակարգը,  որը  ենթադրում  է  հսկողություն  ավելի  ուշ  փուլերում՝  մաքսային  աուդիտի  միջոցով։
   մինչ  ԵՏՄ-ին  անդամակցելը  ՀՀ-ում  գործում  էրհետբացթողումային հսկողությունը2. այժմ գործում է մաքսային ստուգմանհամակարգ, որը ենթադրում է կամերալ և արտագնա մաքսային ստուգում՝ապանքների  բացթողումից  հետո։
   Հետբացթողումային  հսկողության  կատարելագործումը  կարող  է  նվազագույնի  հասցնել  ներմուծման  պահինմաքսային  սահմանին  իրականացվող  հսկողությունը,  և  նպաստել  որոշհսկողական  գործառույթներ  մաքսային  սահմանից  աստիճանաբար  դուրսբերելուն  և  դրանք  հետբացթողումային  հսկողության  շրջանակներում  տեղայնացնելուն։
  Այս  իմաստով  կարևորում  ենք  ընտրողականության  համակարգում «կապույտ ուղի» ընթացակարգի ներդրումը և մաքսային ըստուգման ինսիտուտի կատարելագործումը։
  Մաքսային ծառայությունում ռիսկերի  կառավարման  համակագի  կատարելագործումը  թույլ  է  տալիս  արագացնել  մաքսային  ընթացակարգերը`  միևնույն  ժամանակ  չնվազեցնելովմաքսային հսկողության արդյունավետությունը՝ ապահովելով դրա իրականացումը`  ելնելով  ընտրողականության  սկզբունքից,  հնարավորինս  օպտիմալ  օգտագործել  մաքսային  մարմինների  ֆինանսական,  տեխնիկական  ևմարդկային  ռեսուրսները,  ինչպես  նաև  նվազեցնել  պետության  և  տնտեսվարող  սուբյեկտների  ծախսերը,  ինչպես  նաև  ռիսկերի  կառավարման  համակարգի  կատարելագործումը  նպաստում  է  ապրանքնաշրջանառությանարագացմանը,  ծախսերի  կրճատմանը, օտարերկրյա  ներդրումների  ներգրավմանը, արտաքին տնտեսական գործունեության արդյունավետությանբարձրացմանը,  որն  էլ  հանգեցնում  է  ազգային  տնտեսության  վիճակիբարելավմանը։
 2 ՀՀ մաքսային օրենսգիրգ, գլուխ 21, հոդված 1501, ընդունված՝ 10.07.2000։
 Լիա ՀայրապետյանՀՀ ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ ՌԻՍԿԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ մաքսային ռիսկ, ռիսկերի կառավարում, արդյունավետության բարձրացում։

Մաքսային ոլորտում ռիսկերի կառավարման համակարգը հզոր գործիք է արտաքին առևտրի վերահսկման, ինչպես նաև միջազգային առևտրի և ներդրումների  խթանման  գործում,  ուստի՝  մեծ  նշանակություն  է  ստանում  դրա  արդյունավետության  բարձրացման  ուղիները։
   Ներկայումս  մեր  մաքսային  համակարգում  ռիսկերի  կառավարման համակարգը բազմաթիվ գործոններով համապատասխանում է միջազգային  չափանիշներին,  սակայն,  կարծում  ենք,  ռիսկերի  կառավարման  համակարգ ունի նաև կատարելագորման կարիք, որը թույլ կտա բարձրացնել մաքսային  գործի և մաքսային վարչարարության արդյունավետությունը։
   Աշխատանքի նպատակն է՝ բացահայտել ՀՀ մաքսային համակարգում ռիսկերի  կառավարման արդյունավետության բարձրացման հնարավորությունները։
