ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԱՆՑ ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ Մեր  օրերում  լուծված  չէ  իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվության  հարցը։
   Այն  համարվում  է  ամենավիճահարույց  հարցերից  մեկը  իրավականպրակտիկայում և քրեական իրավունքի տեսության մեջ։
  ՀՀ օրենսդրությունը մնում էավանդական  դասական  դպրոցի  դիրքում,  որի  համաձայն  քրեական  պատասխանատվության ենթակա են միայն ֆիզիկական, մեղսունակ, օրենքով սահմանված քրեական  պատասխանատվության  տարիքի  հասած  անձինք։
   Նշված  խնդիրը  չի  կարելիվերջնականապես լուծված համարել թե՛ գործնական և թե՛ տեսական առումով։
 Չնայած  այս  ամենին՝  իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվության  ինստիտուտը  ստացել  է  միջազգային  հանրության  հավանությունը։
   Մասնավորապես  1978  թ.  Եվրամիության  երկրներում  հանցավորության  խնդիրներով  եվրոպական  հանձնաժողովը  խրախուսեց  եվրոպական  երկրներին  իրավաբանական  անձանց՝ բնապահպանական հանցագործությունների համար ճանաչել որպես քրեականպատասխանատվության սուբյեկտ։
 Ներկայումս այս ինստիտուտն ամրագրված է մի շարք երկրների օրենսդրությանմեջ  (անգլո-սաքսոնական  և  մայրցամաքային  իրավական  համակարգի  երկրներում)։
 Դրանց  թվին են պատկանում Ավստրալիան, Բելգիան, Անգլիան, Դանիան, Իսրայելը,Իսլանդիան,  Իռլանդիան,  Նիդեռլանդները,  Կանադան,  ԱՄՆ,  Ֆինլանդիան,  Ֆրանսիան և այլն։
 Համաձայն  Նիդեռլանդների  քրեական  օրենսգրքի՝  քրեորեն  պատժելի  գործունեություն  (անգործություն)  կարող  են  կատարել  և՛  ֆիզիկական,  և՛  իրավաբանականանձինք1։
  Նիդեռլանդների քրեական օրենսգրքում սահմանվում է նաև, որ հանրորենվտանգավոր  արարքը  պետք  է  բխի  իրավաբանական  անձի  շահերից։
   Եթե  իրավախախտումը  կատարվում  է  իրավաբանական  անձի  կողմից,  ապա  քրեորեն  հետապնդվել  և  պատասխանատվության  կարող  է  ենթարկվել  ոչ  միայն  իրավաբանական անձը, այլև այն անձը, ով կարգադրել է նման գործունեություն կատարել և իրավախախտում  առաջացրել։
   Որոշ  դեպքերում  պատասխանատվության  կարող  է  ենթարկվել  նույնիսկ  այն  անձը,  ով  ընկերության  տնօրենի  կողմից  տրված  կարգադրության հիման վրա ղեկավարել է գործունեությունը։
 Նիդեռլանդների  քրեական  օրենսդրության  համաձայն՝  իրավաբանական  անձըկարող  է  պատասխանատվության  ենթարկվել  ցանկացած  հանցագործություն  կատարելու համար, սակայն պրակտիկայում որոշ  հանցագործությունների (օրինակ՝ սեռական) համար դա բացառվում է։
  Որպես կանոն` նրանց նկատմամբ առավել հաճախկիրառվող պատժի տեսակ է համարվում տուգանքը։
 Ֆրանսիայի քրեական օրենսգիրքը մանրամասն կարգավորում է ինչպես իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվության  ենթարկելու  կարգը,  այնպեսէլ  նրանց  նկատմամբ  նշանակվող  պատժի  տեսակները։
   Ըստ  քրեական  օրենսգրքի1 Տե՛ս “Уголовный кодекс Нидерландов”, հասանելի է՝ http։
 //law.edu.ru/։
 121-2  հոդվածի՝    իրավաբանական  անձինք  ենթակա  են  քրեական  պատասխանատվության` իրենց մարմնի կամ ներկայացուցչի կողմից իրականացված այն հանցավոր գործունեության համար, որը կատարվել է հօգուտ նրա (իրավաբանական անձի)1։
 Պետությունը չի համարվում քրեական իրավունքի սուբյեկտ և չի կարող պատասխանատվության ենթարկվել։
  Բանն այն է, որ եթե նրանից տուգանք գանձվի, ապա նպատակահարմար չի լինի այն գանձել պետական բյուջեից և հետո նորից ուղարկել այնտեղ։
  Երկրորդ պատճառն էլ այն է, որ պետությունը կկորցնի իր որոշակի դիրքն ու հեղինակությունը, ինչը միանշանակ բացասաբար կանդրադառնա պետական իշխանության վրա։
 Տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու դրանց միավորումները, ունենալով  իրավաբանական  անձի  կարգավիճակ,  ենթակա  են  պատասխանատվության  միայն իրենց պատվիրակված լիազորությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու  համար։
   Օրենսգիրքը  նախատեսում  է  պատասխանատվություն  այն  ֆիզիկական անձանց համար, որոնք իրավաբանական անձի  կողմից կատարվող հանցագործության ընթացքում հանդես են եկել որպես հանցագործություն կատարող կամ հանցակից։
  Իրենց ամրագրումն են ստացել նաև այն ոլորտները, որոնց դեմ ոտնձգությունը հանգեցնում է քրեական պատասխանատվության (անձի կյանքի և անձեռնմխելիության  դեմ  ուղղված  հանցագործություններ,  արտադրության,  փոխադրման,  մարդկանց վրա փորձեր կատարելու, ահաբեկչության համար և այլն)։
  Օրենսգիրքը սպառիչթվարկում է այն արարքների շրջանակը, որոնց կատարման համար իրավաբանականանձը  ենթակա  է  պատասխանատվության։
   Իրավաբանական  անձի  նկատմամբ  որպես  պատժի  միջոց  կարող  են  կիրառվել  տուգանք,  որևէ  ոլորտում  գործունեությունիրականացնելու  արգելք  (առավելագույնը  5  տարի  ժամկետով),  համապատասխանընկերությունը ժամանակավոր (առավելագույնը 5 տարի ժամկետով) կամ վերջնականլուծարելու  որոշում,  պետական  կազմակերպությունների  հետ  գործարք  կնքելու  հնարավորությունից զրկում և այլն։
 Անհրաժեշտ  է  ներկայացնել  նաև  անգլո-սաքսոնական  իրավական  համակարգիերկրներում  իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվության  ինստիտուտի  կիրառությունն  ու  առանձնահատկությունները։
   Այդպիսի  երկրների  շարքին  էդասվում  Անգլիան,  որտեղ իրավաբանական  անձանց քրեական  պատասխանատվության ինստիտուտը արմատավորվել է 19-րդ դ. կեսին։
 Անգլիայում  բացակայում  է  իրավաբանական  անձանց  մեղքի  ինստիտուտը2,  որըգոյություն  ունի  մայրցամաքային  համակարգի  երկրներում  (եթե  հանցանքը  կատարվել  է  նրա  մարմնի  կամ  ներկայացուցչի  և  այլ  անձի  կողմից՝  ի  շահ  իրավաբանականանձի)։
   Այստեղ  հարցը  կարգավորվում  է  միայն  հանցագործության  օբյեկտիվ  կողմիկատարմամբ,  երբ  ապացուցված  է  այն  փաստը,  որ  օրենքը  խախտվել  է,  ինչն  էլ  պատասխանատվության  հիմք  է  հանդիսանում։
   Նման  լուծումը  մի  շարք  տարակարծությունների տեղիք էր տվել, և այն կարգավորելու համար մտցվեց «նույնականացման»(իդենտիֆիկացիայի)  սկզբունքը,  համաձայն  որի՝  այն  գործունեությունը  (անգործությունը), որը կատարվել է իրավաբանական անձի ղեկավարի (ղեկավարների) կողմից,ինչպես  նաև  անձի  հոգեկան  վիճակն  արարքը  կատարելու  պահին  նույնացվում  ենիրավաբանական  անձի  հոգեկան  վիճակի  հետ,  օրինակ՝  եթե  ղեկավար  անձը  մասնակցում է որևէ հանցանքի կատարմանը՝ որպես կազմակերպիչ, ապա իրավաբանական  անձը  պատասխանատվության  է  ենթարկվում՝  որպես  հանցագործության  կազմակերպիչ։
   Բացի  այդ՝  չի  բացառվում,  որ  ֆիզիկական  անձը  կարող  է  իրավաբանա1 Տե՛ս “Уголовный кодекс Франции”, հասանելի է՝ http։
 //law.edu.ru/։
 2 Տե՛ս Минин Р., Уголовная ответственность юридических лиц в Англии, “Бизнес в законе”, 2006, № 3-4, с. 9192։
 կան  անձի  հետ  ենթարկվել  պատասխանատվության՝  որպես  հանցակից  կամ  համակատարող։
   Անգլիական  օրենսդրության  մեջ  նախատեսված  չեն  այն  պատժի  ու  պատասխանատվության տեսակները, որոնք կիրառելի են իրավաբանական անձանց համար։
   Այստեղից  հետևում  է,  որ  նրանց  նկատմամբ  կիրառվում  են  այն  նույն  պատժատեսակները, ինչ ֆիզիկական անձանց նկատմամբ։
 Այսպիսով, անգլիական մոդելի առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ բացակայում է մեղքի ինստիտուտը, օբյեկտիվ կողմի հիմքում ընկած է «նույնականացման»սկզբունքը,  և  սպառիչ  չէ  այն  հանցագործությունների  շրջանակը,  որոնց  կատարմանհամար  կարելի  է  քրեական  պատասխանատվության  ենթարկել  իրավաբանականանձանց։
 Արտասահմանյան երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ոչ միայն հնարավոր է, այլևանհրաժեշտ  է  ստեղծել  իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվության համակարգ՝ թե՛ տնտեսության զարգացման, թե՛ հանցագործություններն ավելիարդյունավետ  կանխելու  համար։
   Կարծում  ենք,  որ  այն  միանշանակ  արդյունավետկլինի ՀՀ իրավական համակարգի համար։
 Մեր երկրի համար առավել նպատակահարմար է կիրառել ֆրանսիական մոդելը,որտեղ  սպառիչ  կերպով  նախատեսվում  է  այն  հանցավոր  արարքների  շրջանակը,որոնց համար իրավաբանական անձինք ենթարկվում են պատասխանատվության։
 Այսօր  ավելացել  են  իրավաբանական  անձանց  կողմից  կատարվող  հանրորենվտանգավոր  արարքները։
   Դրանց  թվին  կարելի  է  դասել  ահաբեկչությունը,  շրջակամիջավայրը  աղտոտող  գործունեությունը,  հարկային  ոլորտի  մի  շարք  հանցագործություններ, թմրանյութերի ապօրինի շրջանառությունը, փողերի լվացումը և այլն։
  Կարծում ենք, որ նման խնդիրներն ունակ է լուծելու իրավաբանական անձանց քրեականպատասխանատվության ինստիտուտը, և այս հոդվածում կփորձենք հիմնավորել այնընդունելու անհրաժեշտությունը։
 Նախ  նշենք,  որ  իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվությանոլորտում  բարդ  խնդիրներից  է  նրա՝  որպես  քրեական  իրավունքի  սուբյեկտի  հարցը։
 Հեղինակների  մի  խումբ  գտնում  է,  որ  քրեական  պատասխանատվության  սուբյեկտկարող  է  լինել  միայն  ֆիզիկական  անձը,  և  եթե  նախատեսվի  իրավաբանական  անձանց  քրեական պատասխանատվությունը, ապա դա կհակասի ըստ մեղքի պատասխանատվության  սկզբունքին  (մեղքը  անձի  հոգեբանական  վերաբերմունքն  է  իր  կատարած արարքի նկատմամբ)։
  Դրա հետևանքով անհրաժեշտ է քրեական օրենսգրքիմեջ փոփոխություններ կատարել, ստեղծել երկհամակարգ քրեական օրենսդրություն՝ֆիզիկական  անձանց  պատասխանատվության  և  իրավաբանական  անձանց  քրեական պատասխանատվության ենթարկելու համար։
  Ե. Անտոնովան իր աշխատությանմեջ տալիս է «կորպորատիվ հանցանքի» սահմանումը. «Իրավաբանական անձի կողմից կատարվող հանցանքը պետք է ճանաչվի որպես հանրորեն վտանգավոր գործունեություն,  որն  իրականացվել  է  ի  շահ  նրա,  նրա  անունից  կամ  այն  անձանց  կողմից,որոնք ղեկավարում են իրավաբանական անձը, իրականացնում վերջինիս իրավունքներն ու պարտականությունները»1։
 Հեղինակների մի մասն էլ գտնում է, որ իրավաբանական անձի արարքն էլ կարողէ  օժտված  լինել  հանցակազմի  այնպիսի  հատկանիշներով,  ինչպիսիք  են  պատճառական կապն ու մեղքը։
  Այս առնչությամբ Ա. Նիկիֆորովը նշում է. «Հանցագործությունըհամարվում է իրավաբանական անձի կողմից կատարված, եթե այն կատարվել է (ուղղակիորեն կամ այլ անձանց (անձի) միջոցով) իրավաբանական անձը ղեկավարող ան1  Տե՛ս  Антонова  Е.,  Юридическое  лицо  как  субъект  преступления։
   опыт  зарубежных  стран  и  перспективыприменения в России, Владивосток, 1998, էջ 18։
 ձի (անձանց) կողմից, ովքեր իրականացնում են նրա իրավունքներն և պարտականությունները, գործում դրանց շրջանակներում»1։
  Վերը  նշված  բնորոշման  դեպքում  իրավաբանական  անձի  մեղքը  դրսևորվում  էմիջնորդավորված  կերպով՝  իր  աշխատողների  կամ  մարմնի  հանցավոր  գործունեությամբ, որոնք իրականացնում են նրա իրավունքներն ու պարտականությունները։
 Այս  տեսակետն  էլ  ավելի  արդարացված  և  միևնույն  ժամանակ  իրատեսական  է՝հաշվի առնելով այն փաստը, որ իրավաբանական անձը, վերջին հաշվով, ստեղծվումէ ֆիզիկական անձանց կողմից՝ նրանց պահանջմունքները բավարարելու համար։
 Որոշ  հեղինակներ  (օրինակ՝  Ա.  Նաումովը)  գտնում  են,  որ  իրավաբանական  անձինք  պետք  է  ճանաչվեն  քրեական  իրավունքի  սուբյեկտ,  երբ  նրանք  կատարում  ենտնտեսական,  էկոլոգիական,  խաղաղության  և  մարդկության  դեմ  ուղղված  հանցագործություններ։
 Հաշվի առնելով իրավաբանական անձանց կողմից կամ ի շահ նրանց կատարվողհանցագործությունների  թվի անընդհատ աճը՝ պետք է համաձայնել, որ համակարգըարդյունավետ չի գործում։
  Ճիշտ է, հարցը վիճահարույց է և ոչ կատարյալ, բայց պետքէ  նկատի  ունենալ,  որ  իրավաբանությանը  խորթ  չեն  նորամուծությունները։
   Որոշքրեագետներ գտնում են, որ իրավաբանական անձանց կարելի է պատասխանատվության  ենթարկել  վարչական  կամ  քաղաքացիական  նորմերով։
   Այս  տեսակետի  հետհամամիտ  է  Ա.  Ժալինսկին՝  նշելով,  որ  «քաղաքացիական  և  վարչական  իրավունքինորմերը  ի  վիճակի  են  ամբողջությամբ  կենսագործելու  իրավաբանական  անձանցկողմից  կատարված  հանցագործությունների  դեմ  արդյունավետ  միջոցներ»2։
   Մերկարծիքով՝  այս  տեսակետն  այդքան  էլ  համոզիչ  չէ,  քանզի  անընդունելի  է  քրեականիրավունքի  առարկա  հանդիսացող  հասարակական  հարաբերությունները  պաշտպանել  վարչական  կամ  քաղաքացիաիրավական  նորմերով,  իսկ  որոշ  դեպքերում  քաղաքացիական և վարչական օրենսդրության մեջ ամրագրված սանկցիաները անարդյունավետ  են։
   Բանն  այն  է,  որ  իրավաբանական  անձի  կողմից  կատարված  արարքովհասցրած  վնասի  չափը  մի  քանի  անգամ  գերազանցում  է  նրա  նկատմամբ  նշանակված տուգանքի չափին։
  Ինչ վերաբերում է այն խնդրին, որ իրավաբանական անձանցքրեական  պատասխանատվության  ինստիտուտը  հակասում  է  քրեական  իրավունքիանձնական պատասխանատվության սկզբունքին, ապա պետք է հասկանալ, որ այն ոչմիայն չի բացառում նշված սկզբունքը, այլև գալիս է փոխլրացնելու դրան։
 Այսօր  «կորպորատիվ  հանցանքները»  համարվում  են  «հաջող  կատարված»  այնպատճառով, որ դրանց համար պատասխանատվության են ենթարկվում մեկ կամ միքանի  անձ,  իսկ  այդ  ժամանակ  իրական  հանցագործները  մնում  են  ստվերում։
   Օրինակ՝  հանցագործ  հիմնադիրներն  ընկերությունը  դիտավորյալ  սնանկ  են  ճանաչում՝պարտավորությունների  կատարումից  խուսափելու  համար,  և  պատասխանատվություն  է  կրում  բնականաբար  գործադիր  տնօրենը՝  չկարողանալով  ապացուցել  այնփաստը,  որ  ինքը  կատարել  է  հիմնադիրների  կարգադրությունները։
   Անհրաժեշտ  էհաշվի առնել մի կարևոր հանգամանք ևս. մենք կարող ենք հազար գործադիր տնօրենի  ենթարկել  քրեական  պատասխանատվության,  օրինակ՝  ահաբեկչության  ֆինանսավորման,  փողերի  լվացման  կամ  ջրերն  աղտոտելու  համար,  սակայն  պետք  է  հասկանալ, որ դրանով վիճակը չի փոխվի։
  Կազմակերպությունը, ի շահ որի գործել է տնօրենը, մի նոր տնօրեն կգտնի ու կշարունակի իր հանցավոր գործունեությունը։
  Սա միշրջան է, որից ազատվելու համար միայն մեկ ելք կա՝ իրավաբանական անձանց հար1  Տե՛ս  Никифоров  А.,  Современные  тенденции  развития  уголовного  законодательства  и  уголовно-правовойтеории, “Государство и право”, 1994, № 6, Էջ 65։
 2 Տե՛ս Круглый стол «Введение института уголовной ответственности юридических лиц։
  pro et contra», հասանելի է՝ http։
 //pravo.hse.ru/announcements/35750330.html։
 կավոր է ճանաչել հանցագործության սուբյեկտ, ինչն էլ թույլ կտա ընկերության մասնակիցների  դեմ  գործի  դնել  իրավական  համակարգը։
   Իհարկե  չի  կարելի  կարծել,  որընկերության  բոլոր  մասնակիցները  պետք  է  անխտիր  ենթարկվեն  պատասխանատվության։
   Եթե  գործի  քննության  ընթացքում  նրանց  մասնակցությունը  տվյալհանցանքի կատարմանը չապացուցվի, ապա նրանց դեմ որևէ մեղադրանք չի կարողհարուցվել։
   Սա  կարևոր  է,  քանի  որ  այն  անձինք,  որոնք  առաջ  մնում  էին  ստվերում,այժմ  կենթարկվեն  պատասխանատվության,  իսկ  կազմակերպությունն  իր  գործադիրտնօրենների՝  պատասխանատվության  ենթարկվելու  հաշվին  չի  շարունակի  իր  հանցավոր գործունեությունը։
 Այնուամենայնիվ,  իրավաբանական  անձանց  ճանաչումը՝  որպես  քրեական  իրավունքի սուբյեկտ արմատական փոփոխություններ է ենթադրում քրեական օրենսդրության մեջ։
  Իրավաբանական անձանց քրեական պատասխանատվությունը կամ պետքէ  կարգավորվի  առանձին  օրենքով,  կամ  քրեական  օրենսգրքի  ընդհանուր  և  հատուկմասերում  պետք  է  նախատեսվեն  առանձին  գլուխներ,  ինչը,  մեր  կարծիքով,  ավելինպատակահարմար կլինի՝ որոշակի հակասություններից խուսափելու համար։
  Այսպիսով,  կարելի  է  հավաստել,  որ  իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվությունը  հանցավորության  դեմ  պայքարի  արդյունավետ  ուղի  է,  արդյունավետ  միջոց՝  կանխելու  և  հատուցելու  հասարակությանը  հասցրած  ահռելիվնասները։
 ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԱՆՑ ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸԳարիկ Աբելյան Բանալի բառեր՝ իրավաբանական անձանց քրեական պատասխանատվության ինստիտուտ,իրավաբանական անձանց քրեական պատասխանատվության սուբյեկտ, քրեականպատասխանատվություն, «կորպորատիվ հանցանք», հանցանք, ինստիտուտի արտասահմանյան երկրների կողմից կարգավորումը, ինստիտուտի արդյունավետությունը։

Հոդվածում  քննարկվում  են  իրավաբանական  անձանց  քրեական  պատասխանատվության ինստիտուտի ընդունումը հիմնավորող դրույթներ, որոնք անհրաժեշտ են այս ինստիտուտի  ներդրման  ու  կիրառման  համար։
   Արտասահմանյան  երկրների  հարուստ  փորձն  ու  օրենսդրության  վերլուծությունը  վկայում  են  այս  ինստիտուտի  ընդունման,  ինչպես  նաև  կարգավորման  տարաբնույթ  եղանակների  ամբողջության  մասին։
   Քննարկվում  են  իրավաբանական  անձանց՝  որպես  քրեական  պատասխանատվության  սուբյեկտ  ճանաչելու,  ՀՀ  իրավական  համակարգում  այս  ինստիտուտի  կիրառման  ֆրանսիական  մոդելի  նպատակահարմարության,  ինստիտուտի  արդյունավետության  ու  կանխարգելիչ  մեծ  ազդեցության  հարցերը։
   Հոդվածի  նպատակն է որոշակիացնել  իրատեսական և  միևնույն  ժամանակ  անհրաժեշտ  մի  շարք  փոփոխությունների կատարումը ՀՀ քրեական նոր օրենսգրքի նախագծում։
