Արդի  հայերենը  այսօր  աշխարհին  ներկայանում  է  երկու  գրականտարբերակներով` արևելահայերեն և արևմտահայերեն։
  Արևելահայերենը Հայաստանի Հանրապետության պետական լեզուն է, համընդհանուր հաղորդակցման,  մամուլի,  ռադիոյի  և  հեռուստատեսության,  թատրոնի  և  կինոյի,  տարրական և բարձրագույն դպրոցների լեզուն։
  Այն պետական հոգածության առարկաէ և մանրակրկիտ ուսումնասիրված է լեզվաբանների կողմից։
 Արևմտահայերենը Սփյուռքի հանրության մեծ մասի լեզուն է։
  Նրանով ենհաղորդակցվում  աշխարհի  չորս  ծագերում  ապաստանած  հայերը,  այս  լեզվովլույս են տեսնում բազմաթիվ պարբերական հրատարակություններ, տրվում ենռադիոհեռուստատեսային  հաղորդումներ,  ստեղծվում  են  գեղարվեստականերկեր։
 Անկախության ձեռքբերումից և Հայրենիք-Սփյուռք կապերի հետագա սերտացումից հետո առավել հրատապ դարձավ Հայաստանում արևմտահայերենիուսուցումը  և  դրա  քննությունը  գիտական  հիմքերի  վրա  դնելը։
   Այսօր  խիստհրատապ է հնչում մեր լեզվի երկու տարբերակների առավել մերձեցման և փոխադարձ  հարստացման  խնդիրը,  որի  իրականացումը  պետք  է  սկսել  դպրոցներից և բուհերի համապատասխան բաժիններից։
 Արևմտահայերենի  ուսուցման  խնդիրը  ավելի  հրատապ  դարձավՅՈՒՆԵՍԿՕ - ի հայտնի հրապարակումից հետո, ըստ որի՝ արևմտահայերենը2010  թվականից  ընդգրկված  է  վտանգված,  անհետացող  լեզուների  շարքում1¹։
 Այս պարագայում մայրենի լեզվի երկու գրական տարբերակների մերձեցումն ուզուգադրական  ուսուցումն  ընկալվում  են  ազգասիրական  քայլ  և  քաղաքացիական պարտքի դրսևորում։
 Արևմտահայ գրական լեզվի համառոտ ուսումնասիրությունն ընդգրկվածէ  միայն  ավագ  դպրոցի  հումանիտար  հոսքի  ծրագրում,  մինչդեռ  արևմտահայերեն բնագրերի դասավանդումն սկսվում է միջին դպրոցի 8-րդ դասարանից ևշարունակվում ավագ դպրոցի բոլոր դասարաններում։
  Այս դեպքում արևմտահայերեն  բնագրերի  ուսումնասիրումը  միաժամանակ  կարող  է  դառնալ  արևմտահայ գրական լեզվի ուսումնասիրման գործընթաց։
 Արևմտահայ  լեզվի  ուսուցումը  միջին  դպրոցում  անհրաժեշտ  է  իրականացնել գործնական ճանապարհով` բնագրի վրա կատարվող աշխատանքներիշրջանակում։
 Զուգադրման  մեթոդի  կիրառմամբ  ակնհայտ  են  դառնում  մայրենի  լեզվիերկու  տարբերակների  ընդհանրություններն  ու  տարբերությունները,  և  արևմտահայերենի  լեզվական  առանձնահատկությունների  ընկալումը  դառնում  էդյուրին ու մատչելի։
 Ուսուցումը կարելի է իրականացնել թե' մակածական (ինդուկտիվ) և թե'արտածական (դեդուկտիվ) մեթոդներով։
 Առաջին դեպքում սովորողը, ծանոթանալով լեզվական իրողությանը, դրաարտահայտությունը  գտնում  է  բնագրի  համատեքստում։
   Երկրորդ  դեպքումբնագրում եղած արևմտահայերեն բառերի և ձևերի մեկնաբանումից սովորողըհանգում է լեզվական իրողությունների բացահայտմանը։
 Ինչպես  հայտնի  է,  արևելահայ  և  արևմտահայ  գրական  լեզուները  ձևավորվել են  բարբառային  տարբեր  հիմքերի վրա։
   Եթե  արևելահայերենի համարհիմք  է  ծառայել  Արարատյան  բարբառը,  ապա  արևմտահայ  գրական  լեզվիհամար` Պոլսի բարբառը։
 1 Շահինյան Դ., Արևմտահայերենը` կորստյան եզրին, «Ասպարեզ» պարբերական, Ստամբուլ,2010 թ. (համացանց)։
 Հիմնականում  սրանից  են  գալիս  երկու  գրական  լեզուների  արտասանական, ուղղագրական, քերականական և բառապաշարային տարբերությունները։
 Երկու գրական լեզուների հնչյունաբանական հիմնական տարբերությունները ձայնեղ և խուլ բաղաձայնների տեղաշարժերն են։
  Արևմտահայերենում բ,գ, դ, ձ, ջ ձայնեղները արտասանվում են որպես շնչեղ խուլեր` փ, ք, թ, ց, չ, իսկպարզ խուլերը` պ, կ, տ, ծ, ճ, դառնում են ձայնեղ` բ, գ, դ, ձ, ջ (որոշ բացառություններով), ինչպես` գեղեցիկ - քեղեցիգ, Պետրոս - Բեդրոս և այլն։
  Արևմտահայերենի  արտասանության  մեջ  վերացած  է  ռ  հնչույթը,  և  ռ  -  ր  հակադրություննարտասանվում է միակերպ (արու - արու, առու - արու)։
 Արևմտահայերենի արտասանական առանձնահատկությունները առավելհասանելի  կլինեն  ուսումնասիրվող  բնագրերի  արտասանական  պատկերիցուցադրումով։
  Հանձնարարելի է զուգադրել արևելահայերեն և արևմտահայերեն բնագրային տարբերակները, մանավանդ եթե ուսուցումը զուգակցվի ստեղծագործությունների  ձայնագրությունների  ունկնդրմամբ  (Հրաչյա  Ներսիսյանի,Վահրամ Փափազյանի և այլ վարպետների ընթերցմամբ)։
 Գիշերն անույշ է, գիշերն հեշտագի՜ն,Հաշիշով օծուն ու բալասանով.Լուսեղեն ճամբեն ես կ'անցնիմ գինով՝Գիշերն անույշ է, գիշերն հեշտագի՜ն....          Մ.Մեծարենց, «Սիրերգ» Քիշերըն անույշ է, քիշերըն հեշտաքի՜ն,Հաշիշով օձուն ու փալասանով.         Լուսեղեն ջամփեն ես գ'անցնիմ քինով՝Քիշերըն անո՜ւյշ է, քիշերըն հեշտաքի՜ն.... Այնուհետև կիրականացվեն կիրառական վարժություններ` ըստ բնագրային թեմաների, ինչպես`  - Տրված բառերը կարդալ արևմտահայ արտասանությամբ1. ծաղիկ (ձաղիգ), գարուն (քարուն), առտու (արդու), անձուկ, (անցուգ), դուռ(թուր),  պատուհան  (բադուհան),  բարի  (փարի),  հովիկ  (հովիգ),  ձոն  (ցոն),  բոց(փոց), փառք (փարք), ջոջ (չոչ)։
 1 Առաջադրանքներում ընդգրկված նմուշօրինակներն ընտրված են արևմտահայ հեղինակների`հանրակրթական դպրոցի դասագրքերում ընդգրկված ստեղծագործություններից (ԳասպարյանԴ., Գրականություն, 8-րդ դաս., Ե., «Տիգրան Մեծ» հրատ., 2017, էջ 187-223։
  Կիրակոսյան Վ.,Ավետիսյան Զ., Գրականություն, 11-րդ դաս.,Ե., «Մանմար» հրատ., 2010, էջ 15-109)։
 -Շարունակել  հարանունների  շարքը՝  բացատրելով  արտասանականերևույթը.անձ – անց, անձավ – անցավ, առջի – արջի, առու – արու, գամել – քամել,լուռ – լուր, հառաջ – հառաչ։
 -Հետևյալ  հատուկ  անուններն  արտահայտել  արևելահայերենին  բնորոշձևերով.Զոհրապ  (Զոհրաբ),  Պաղտասար  (Բաղդասար),  Բոլ  (Պոլ),  Զվիցերիա(Շվեյցարիա),  Բարիզ  (Փարիզ),  Փերա  (Բերա),  Բերջուհի  (Պերճուհի),  Սեթրագ(Սեդրակ), Հագոփոս (Հակոբոս), Դիքրանուհի (Տիգրանուհի)։
 Արևմտահայերեն բնագրերի շուրջ կատարվող լեզվական աշխատանքների հաջորդ քայլը բառային աշխատանքն է։
 Արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուների հիմնական բառապաշարընույնն է, սակայն կան բառեր, որոնք գործածվում են միայն արևմտահայերենում։
 Այդ  կարգի  բառերի  առանձնացումն  ու  արևելահայ  տարբերակներով  բացատրությունը կօժանդակեն ոչ միայն գրական երկի բովանդակության և գաղափարիբացահայտմանը, այլև կնպաստեն աշակերտի բառապաշարի հարստացմանը։
 Բնագրերի շուրջ կատարվող բառային աշխատանքները հանձնարարելի էիրականացնել հետևյալ առաջադրանքներով։
 -Օգտվելով  Ռ.  Սաքապետոյանի  բառարանից՝  նշել  արևմտահայ  համարժեքները1.ալուցք (խորք), ակաղձուն (լեցուն), առտու (առավոտ), զակատել (բաղձալ),կալյակ  (կաթիլ),  համբուն  (համակ),  համր  (դանդաղ),  հեշտ  (հաճելի),  հուշիկ(հանդարտ),  պատարուն(սուտ),պարտասուն (հոգնաբեկ)։
 (կերակրել),  պատիր(զեղուն),  ջամբել-Դուրս  գրել  այն  բառերը,  որոնք  արևելահայերենում  և  արևմտահայերենում տարբեր իմաստներ ունեն.ծյուրախտ,  պահարան,  նվագավար,  բառգիրք,  գործատուն,  գոց,  ալեհավաք, գեշ, մականուն, գրագետ, լաթ, ծրար, հավկիթ, ալյակ, ախոյան, բանավոր։
 - Գրել տրված բառերի արևմտահայ տարբերակները.կոնյակ  (բարկօղի),  վատ  (գեշ),  արցունք  (արտոսր),  վերջանալ  (լմննալ),ընկնել (իյնալ), կենտրոնական (կեդրոնական), տիկնիկ (պուպրիկ), ծրար (պահարան), ազգանուն (մականուն), խոնջացած (պարտասուն), քամի (հով)։
 1 Սաքապետոյան Ռ., Արևմտահայերենի դասագիրք, Ե., Երևանի համալսարանի հրատ., 2006, էջ317 - 490։
 Ծանոթությունը արևմտահայերենի քերականական իրողություններին ևսիրականանում է գործնական ուսուցման ճանապարհով։
  Կիրառելով ուսուցմանարտածական  (դեդուկտիվ)  մեթոդը՝  սովորողներին  նախ  գաղափար  է  տրվումարևմտահայերենի  քերականական  առանձնահատկությունների  մասին,  ապակիրառվում են բնագրային աշխատանքներ։
 Հայտնի  է,  որ  արևելահայ  և  արևմտահայ  գրական  լեզուների  (ինչպեսբարբառների)  տարբերակման  առաջին  հատկանիշը  բայի  սահմանականեղանակի ներկա ժամանակի կազմությունն է (կը հոսի – հոսում է, կ'անցնիմ –անցնում  եմ)։
   Աշակերտը  լեզվական  այս  իրողությունը  կիմանա՝  դիտարկելովայն ուսումնասիրվող բնագրերում, ինչպես՝…Իրենց խորքեն կը հոսի դող մ'անսահման…    Դ. Վարուժան, «Ցորյանի ծովեր»… Ու ցայգուն ալ կ'անցնիմ ավազուտ ափունքեն դողահար ...   Մ. Մեծարենց, «Նավակները»Արևելահայերենում գերազանցում է գոյականի ի հոլովումը, իսկ արևմտահայերենում՝  ու  հոլովումը։
   Հոգնակի  թվում  -եր,  -ներ  վերջավորություններիցհետո ընդհանրապես ավելանում է ու հոլովիչը։
  Դաշտի ճամբու մը վըրան, Կամ ըստորոտը լերան …  Մ. Մեծարենց, «Հյուղը» Արտըս ոսկու՜ն է,  Նըման բոցերու…  Դ. Վարուժան, «Հասուն արտ»Արևելահայերենում  բացառականի  հիմնական  վերջավորությունն  է  -ից,իսկ արևմտահայերենում՝ են։
      Ճամբաներեն, ու գետերեն, ու դաշտերեն…Տու՜ր ինծի, Տե՜ր, ուրախությունն անանձնական։
   Մ. Մեծարենց, «Տու՜ր ինծի, Տեր»Արևելահայերենի  ներգոյական  հոլովի  -ում վերջավորությունը արևմտահայերենը չունի. ներգոյականի իմաստն արտահայտվում է մեջ կապով։
 Սիրտըս՝ բոց մը մըթնշաղին մեջ անհետ…  Մ. Մեծարենց, «Վայրկյան»Սեռական հոլովը արևելահայերենում երբեք որոշիչ հոդ չի ստանում, իսկարևմտահայերենում կարող է ստանալ։
 … Գոգին մեջեն ալետատան հովիտին Ծովեր կ'անցնին։
   Դ. Վարուժան, «Ցորյանի ծովեր»Հոգնակիի կազմության ժամանակ հիմքում ի և ու հնչյուններն ունեցող միշարք  բառեր,  ի  տարբերություն  արևելահայերենի,  հանդես  են  գալիսանհչյունափոխ հիմքով։
 …Բոլոր միրգերն աշունի, Ու մեղր, ու կաթ, ու գինի։
   Մ. Մեծարենց, «Հյուղը»Արևելահայերենում անորոշ հոդի փոխարեն հանդես է գալիս մի դերանունը։
 Արևմտահայերենում կա անորոշ հոդ՝ հետադաս մը (ձայնավորի մոտ՝ մ', մըն)։
   Քուրա մը խոսք դյութեց իմ սիրտ….  Պ. Դուրյան, «Սիրել»    .... Քի՜չ մըն ալ դեռ, Ա՜հ, շողա՜, շողա՜, բարի՜ արև, հիվանդ եմ։
   Մ. Մեծարենց, «Արևին»Արևելահայերենին  հատուկ  է  կրկնակի  ժխտումը,  ինչը  արևմտահայերենում երբեք չի արտահայտվում։
  Ոչ ոք ըսավ. – Հեք տղա,Արդյոք ինչու՞ կը մըխա….  Պ. Դուրյան, «Լճակ»Արևմտահայերենում ուղիղ խնդիրն ունի միայն մեկ ձև՝ ուղղականաձև։
  Դահլիճներու փարթամ կիները կ'ատեմ … Դ. Վարուժան, «Ո՜, Տալիթա»Քերականության  համառոտ  տեսության  ծանոթացմանը  հետևում  ենգործնական աշխատանքները բնագրերի վրա։
 - Բնագրից դուրս գրել արևմտահայերենին բնորոշ քերականական ձևերը,մեկնաբանել լեզվական իրողությունը.Եթէ տըժգույն մահու հրեշտակԱնհուն ժպտով մ' իջնէ իմ դէմ,Շոգիանան ցավքս ու հոգիս, Գիտցեք, որ դեռ կենդանի եմ։
 - Արևմտահայ քերականական ձևերի դիմաց գրել արևելահայ տարբերակները.  Պ. Դուրյան, «Իմ մահը»հոգիիս, կըսեն, դաշտերուն մեջ, կը զգաս, ինծի, անոր, ծաղիկ մը, կիները,մանչերնիս, եկած է, զայն, ցուցուց, զինք, ըսավ, ինձմե, ամենուն։
 -Արևելահայ քերականական ձևերը վերածել արևմտահայերենի.հոգիներին, մի երազ, անցնում են, գոգի միջից, երգում եմ, աղբյուրների, աստղերի տակ, նրանից, ասաց, սրանից հետո, ձեռքներս, կնոջը, ամուսնուն։
 -Համեմատել  արևմտահայ  և  արևելահայ  բնագրերը`  նշելով  քերականական տարբերությունները. Ծաղիկներեն հուշիկ թերթեր կը թափեԲուրումներով օծուն հովիկն իրիկվան,Հոգիներուն կ'իջնե երազ մը բուրյան,Ի՜նչ հեշտին է մըթնշաղն այս սատափե։
             Մ. Մեծարենց, «Աքասիաներու շուքին տակ»Ծաղիկներից հանդարտ թերթեր է թափումԲուրումներով օծուն հովիկն իրիկվա,Հոգիներին իջնում է մի երազ բուրյան,Ի՜նչ հաճելի է մթնշաղն այս սադափե։
 Այսպիսով,  արևմտահայ  լեզվի  օրինաչափությունները  կարելի  է  սովորելհայ  գրականության  ժամերին`  բնագրի  շուրջ  կատարվող  աշխատանքի  շրջանակում։
  Աշակերտները արևմտահայերեն են սովորում` համադրելով արևելահայ և արևմտահայ լեզվական իրողությունները։
 Արևելահայերեն և արևմտահայերեն բնագրերի համադրությամբ ակնհայտեն դառնում երկու գրական լեզուների ընդհանրություններն ու տարբերությունները։
 Արևմտահայ գրական լեզվի իմացությունը նպաստում է գրական երկի բովանդակության  ընկալմանն  ու  գեղարվեստական  արժանիքների  բացահայտմանը։
 Արևմտահայերենի  ուսումնասիրումը  ազգասիրական  քայլ  է  և  քաղաքացիական պարտքի դրսևորում։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն   1.  Շահինյան Դ. Արևմտահայերենը` կորստյան եզրին։
  «Ասպարեզ» պարբերական։
  Ստամբուլ։
  2010 թ. (համացանց)։
 2.  Գասպարյան  Դ.  Գրականություն։
   8-րդ դաս.։
   Երևան։
   «Տիգրան  Մեծ» հրատ.։
 2017։
  էջ 187-223։
  Կիրակոսյան Վ., Ավետիսյան Զ. Գրականություն։
  11-րդ դաս.։
 Երևան։
  «Մանմար» հրատ.։
  2010։
  էջ 15-109)։
 3.  Սաքապետոյան Ռ., Արևմտահայերենի դասագիրք։
  Երևան։
  Երևանի պետական համալսարանի հրատ.։
  2006։
  էջ 317 - 490։

Այսօր խիստ հրատապ է հնչում արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուների  մերձեցման  և  փոխադարձ  հարստացման  խնդիրը,  որի  իրականացումը  սկսվում է դպրոցներից ու բուհերի համապատասխան բաժիններից։
    Հանրակրթական  դպրոցի  միջին  դասարաններում  արևմտահայերեն  բնագրերի շուրջ կատարվող լեզվական աշխատանքները լայն հնարավորություն են  ընձեռում գործնական ճանապարհով ճանաչելու արևմտահայ լեզվի հնչյունաբանական, քերականական և բառապաշարային առանձնահատկությունները։
