Ընդհանուր առմամբ, բնակչության զարգացման օրինաչափությունները պայմանավորված են կենսաբանական, ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական, հուզական, մշակութային և հոգեբանական գործոններով:   Պատմականորեն հասարակական կյանքի անցումային ժամանակաշրջանները որոշակի ազդեցություն ունեն բնակչության փոփոխության վրա:  Հայաստանի ներկայիս տարածքում XX դ. Այդ ընթացքում տեղի ունեցան երեք վճռական շրջադարձային պահեր, որոնք էապես փոխեցին հանրապետության բնակչության ժողովրդագրական պայմանները:   Հատկանշական է, որ հանրապետությունում ժողովրդագրական անցման փուլերը ժամանակագրորեն համընկնում էին հասարակական կյանքի անցումային շրջանների հետ: Առաջին անցումային շրջանն ընդգրկում է 1914-1920թթ., Որոնք հայ ժողովրդի կյանքի մղձավանջային տարիներն էին:     Թուրքիայի կառավարությունը համակարգված և համակարգված ոչնչացրեց ավելի քան 1.5 միլիոն հայերի: Դրա վկայությունը Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթի հեռագրերից մեկն է: «Որքան էլ դաժան միջոցներ ձեռնարկվեն, հայերի գոյությունը պետք է վերջ դառնա:  Ուշադրություն մի դարձրեք տարիքին, սեռին և խղճին: »[16] Երկրորդ անցումային շրջանը խորհրդայնացման առաջին 20 տարին էր, երբ տեղի ունեցավ կապիտալիզմից սոցիալիզմ անցում, այսինքն ՝ 1920-1930-ական թվականներն ընդգրկեցին NTC- ի, արդյունաբերականացման և կոլեկտիվացման տարիներ, երբ արմատական ​​փոփոխություններ տեղի ունեցան ոչ միայն տնտեսության մեջ, այլ նաեւ բնակչության ժողովրդագրական պայմաններում: Երրորդ անցումային շրջանը ներառում է 1988-2003 թվականները, երբ հասարակության փոփոխություն տեղի ունեցավ նորանկախ Հայաստանում ՝ սոցիալիզմից անցում դեպի կապիտալիզմ:   Բացի այդ, 1988 թ.-ին Խորհրդային կառավարության սխալ ազգային քաղաքականությունից թելադրված արցախյան շարժման շնորհիվ հարյուր հազարավոր հայեր արտագաղթեցին Ադրբեջանից Հայաստան: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբից 1914-1916 թվականները վճռորոշ նշանակություն ունեցան Արևմտյան Հայաստանի, 1918-1920թթ. ՝ Արևելյան Հայաստանի բնակչության համար:  Այդ տարիներին Թուրքիայից, այդ թվում ՝ Արևմտյան Հայաստանից դեպի Կովկաս և Արևելյան Հայաստան, արտագաղթողների ճշգրիտ թիվը դեռ որոշված ​​չէ:  Պրոֆեսոր Հ. Ըստ Թումանյանի, 1914-1920թթ. 350,000 հայ գաղթել է Արեւմտյան Հայաստանից Կովկաս, որոնց մեծ մասը հաստատվել է Հայաստանում, իսկ Z.Կորկոտյանը նշում է, որ 1916-ին Հայաստանում ապաստանած ներգաղթյալների թիվը կազմել է 200 հազար [8]:   Այլուր նշվում է, որ նշված ժամանակահատվածում Արևմտյան Հայաստանից Կովկաս է գաղթել 500-600 հազար մարդ, որից 350 հազարը մեկնել է Հյուսիսային Կովկաս և Վրաստան, իսկ 200 հազարը հաստատվել է Հայաստանում:   Պ.Աբելյանը նշում է, որ Առճելյան Հայաստանում 1916 թվականին արտագաղթողների թիվը 116 հազար էր:  1915 թվականի հունվարի 30-ի վիճակագրական հետազոտության ոչ լրիվ տվյալների համաձայն ՝ Թուրքիայից և Պարսկաստանից արտագաղթողների թիվը 67 հազար էր, որից 50 հազարը ՝ հայեր:  Փախստականներն այնքան շատ էին, որ Կովկասյան ճակատի հրամանատարությունը 1915 թ. Նա ստիպված էր ստեղծել «միգրանտների ընդունման և տեղավորման» հիմնական մարմինը:  Ըստ այդ մարմնի տվյալների, 1916 թ.-ին, 2012 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ, Կովկասում հաստատված միգրանտների թիվը 182.8 հազար էր, որից 105 հազարը բնակություն հաստատեց Երևանում, իսկ մնացածը ՝ Ելիզավետպոլի և Բաթումիի, Կարսի և գավառների Կուբան [1]:  Մինչև 1923 թվականը Հյուսիսային Կովկասում ապաստանած հայ գաղթականների մեծ մասը ցանկանում էր վերադառնալ Հայաստան: Իրավիճակը փոխվում է 1923 թվականից ի վեր:   Մի կողմից ՝ տարածաշրջանի տնտեսական իրավիճակի կայունացումը, հայ բնակչության զբաղվածության ապահովումը, ռուսաց լեզվի տիրապետումը, իսկ մյուս կողմից ՝ այն մեծ թվով միգրանտները, ովքեր դեռ հող չեն ստացել Հայաստանում սակավության պատճառով նախադրյալներ ստեղծեց, որ նրանք չվերադառնան Խորհրդային Հայաստան:  Բնակչության արտագաղթը Հայաստանից պայմանավորված էր բնական աղետով:  Խթանեց արտագաղթը 1915-ին: Ալեքսանդրապոլի երկրաշարժը:   Արդյունքում 15000 մարդ մեկնել է Հյուսիսային Կովկաս և այլ երկրներ:   Նրանց մեծ մասը հետագայում վերադարձավ: Հայաստանի բնակչությունը 1918 թվականին Վերջին ամիսներին, ըստ ընթացիկ մարդահամարի, միգրանտների հետ միասին, այն կազմում էր 1306,7 հազար մարդ: Հայաստան, 1918-1920թթ. Լինելով անկախ, պատերազմելով Թուրքիայի, Վրաստանի և Ադրբեջանի դեմ ՝ մարդկային մեծ կորուստներ ունեցավ: Անկախության երկու տարիների ընթացքում հանրապետության բացարձակ բնակչությունը նվազել է շուրջ 600 հազարով կամ 40,5% -ով:   1920 Թուրքական վերջին զորքերը ներխուժեցին Հայաստան, սպանեցին հարյուր հազարավոր հայերի և նույնքան փախան Հյուսիսային Կովկաս:  Մասնավորապես, Ալեքսանդրապոլի նահանգում կոտորածները մեծ մասշտաբների հասան:   Ա.Մռավյանը վկայում է Ալեքսանդրապոլի նահանգում միգրանտների հարցերով զբաղվող հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքների մասին:   Ըստ նրանց, գավառում թուրքերը կոտորել են 60,000 մարդու, վիրավորների թիվը ՝ 38,000, գերիներինը ՝ 18,000, իսկ սովից մահացածների թիվը ՝ 32,000: Հայաստանի խորհրդայնացումը (երկրորդ անցումային շրջան) նպաստավոր պայմաններ ստեղծեց բնակչության թվաքանակի ավելացման համար:  Բավական է ասել, որ միայն 1922-1929թթ. 20,3 հազար հայեր արտասահմանից վերադարձան Խորհրդային Հայաստան:   Հանրապետության բնակչության աճի միտումը պահպանվել է 1930-ականներին:   19211988 Հայաստանի բնակչությունը նվազել է: միայն Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ՝ շուրջ 75,7 հազ.  Աշխարհի տարբեր երկրներից հարյուր հազարավոր հայեր եկել էին Հայաստան ՝ մշտական ​​բնակության:   Հարկ է նշել, որ 1949-ին Լենինականի բնակչության ավելի քան 10% -ը սփյուռքահայեր էին:   Աղյուսակ 1-ը ցույց է տալիս, որ 1920-1989թթ. Բնակչությունն աճել է 2584.8 հազարով կամ 4.6 անգամ: Աղյուսակ 1 ՀՀ բնակչության տեղաշարժը անցումային շրջաններում (1913, 1918, 1920, 1926, 1989, 1992, 2001, 2001)   Սպիտակի 1988 թ. Հայաստանը, որը մեծապես տուժել էր 2012-ի դեկտեմբերյան երկրաշարժից (ըստ պաշտոնական տվյալների, երկրաշարժի զոհերի թիվը մոտ 25,000 էր [4] և ոչ պաշտոնապես ՝ 55,000 [22]), ստիպված էր դիմակայել ներգաղթի ուժեղ ալիքին և ավելին ընդամենը չորս տարվա ընթացքում Ադրբեջանից վտարվեց կեսը: միլիոն հայ, որոնցից 360 հազարը հաստատվել է մեր հանրապետությունում:     Հայաստան 19881 Աղյուսակը կազմելիս օգտագործվել են հետևյալները. Լ. Դավթյան, Խորհրդային Հայաստանի բնակչության վերարտադրություն, Երևան, 1965:   Վ.Խոջաբեկյան, Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը և շարժումները XIX-XX դդ. XXI դարի շեմին, Երևան, 2001:  В. Ходжабекян, Б.1987г, М. 1988, նյութեր: 1994 թ. Այն ընդունեց շուրջ 420,000 փախստական:   Այսինքն ՝ կարճ ժամանակահատվածում ներգաղթի տեսանկյունից հանրապետության բնակչությունն աճել է 12,3% -ով: Հանրապետության բնակչությունը, ըստ ընթացիկ մարդահամարի, կազմում էր շուրջ 3,8 միլիոն մարդ:   Այնուամենայնիվ, ներգաղթին զուգահեռ, 1991 թ.-ին այդ ժամանակվանից ի վեր, հանրապետությունում արտագաղթողների թիվն աճում է `պայմանավորված քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, բարոյահոգեբանական-պատերազմական գործոններով:   Եթե ​​19931999 թվականներին արտագաղթը հիմնականում աշխատանքային արտագաղթ էր, ապա 1999 թ., Ապա այն վերածվում է մի տեսակ մշտական ​​արտագաղթի: 2001 թվականը Հայաստանում ըստ առաջին մարդահամարի տվյալների, մշտական ​​բնակչությունը կազմում էր 3,2 միլիոն մարդ:     Ըստ մեր փորձագիտական ​​գնահատման ՝ 1993-2011թթ. Հանրապետության իրական բնակչությունը նվազել է շուրջ 1,4 միլիոն մարդով:   2011 թվականը Հայաստանում Մարդահամարի նախնական արդյունքների համաձայն `ներկայիս բնակչությունը կազմում էր 2875,4 հազար մարդ: 3002.6 հազար մարդ:  Այսինքն ՝ ընթացիկ բնակչության բացարձակ թիվը 10 տարվա ընթացքում նվազել է 127,2 հազարով կամ 4,2% -ով: XX դ. Հայաստանում տեղի է ունեցել բնակչության ծնելիության աստիճանական անկում:  Այսպիսով, 1911-1914թթ. Մեր հանրապետությունում 1554 տարեկան կանայք իրենց ամուսնական կյանքի ընթացքում միջինը 7,2 երեխա են լույս աշխարհ բերել [8], 1926-1939 թվականներին ՝ համապատասխանաբար 7,5, 1980-ականներին ՝ 3,5 և XXI դ. Սկզբում 1,7 երեխա [7]:   Նման միտումներն առաջին հերթին պայմանավորված են կանանց կրթական մակարդակի բարձրացմամբ: Այսպիսով, 1979 թ.-ին բարձրագույն կրթություն ունեցող կանայք միջինում ծնեցին 1,59, թերի բարձրագույն կրթություն ունեցողները `1,83, ընդհանուր միջնակարգ կրթությունը` 1,67, թերի միջնակարգ կրթությունը `2,16, տարրական կրթություն ունեցողները` 4,13 տարրական, ովքեր չունեն կրթություն - 5, 12 երեխա [17]:  Հանրային կյանքի առաջին և երկրորդ անցումային շրջանում հանրապետությունում գրանցվել է բարձր ծնելիություն, իսկ երրորդում և հակառակը `ցածր ծնելիություն (տե՛ս Աղյուսակ 2):            Երկրորդ անցումային շրջանում ՝ 1926-1930թթ., Տնտեսական վերականգնման, արդյունաբերականացման և գյուղական կոլեկտիվացման տարիներին, Հայաստանում ծնելիության մակարդակը հասել է գագաթնակետին 1926 թվականին ՝ կազմելով 56.1 ‰:   Այնուամենայնիվ, 1930-ականներին բնակչության ծնելիությունը նվազեց: Ս.Ստրումիլինը հիմնական պատճառը համարում է ժողովրդի բարեկեցության աճը [8]:   Հաջորդ տարիներին ծնելիության անկում է գրանցվել: Այս ամենից բացի, նշենք, որ խորհրդայնացումից հետո, մինչև 1930-ականները, մեր հանրապետությունում դեռ պահպանվում էր ընտանիքի ավանդական տեսակը:   Կոմունիստական ​​գաղափարախոսությունը կենցաղի վերածելուց հետո փոխվում է նաև հայ ընտանիքը:   Սկսվում է ավանդական ընտանիքի, այսինքն ՝ ընտանիքի քայքայումը:   Մեծ ընտանիքից անցում է կատարվում դեպի միջին, իսկ երրորդ անցումային շրջանում `փոքր:   Նախախորհրդային Հայաստանում աղջիկների ճնշող մեծամասնությունն ամուսնացել է 15-16 տարեկան հասակում, 1930 թ.` համապատասխանաբար 20, 1939 թ.` 22 [8], 1960 թ.` 27 [20], 1986 թ.` 26`, 1991 թ.-ին և 2001 թ.-ին ՝ 27 տարեկան հասակում: Այսպիսով, 1939-2001թթ. Մինչև 18 տարեկան անչափահաս կանանց մասնաբաժինը 35.1% -ից նվազել է 0.3% -ի, մինչդեռ 18-24 տարեկանների 43.9% -ից աճել է 79.9%: Աղյուսակ 2 Հայաստանի բնակչության բնական աճի տեմպի փոփոխություններ անցումային շրջաններում (1000 մարդու հաշվով) 2: Տարիներ 1911-1914 1921-1925 1926-1930 1931-1935 1936-1940 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 Birthնունդ Մահ Բնակչության բնական վերարտադրության գործընթացի բնական աճը Բաղադրիչներից ամենախոցելին մահացության գործոնն է , որն ուղղակիորեն օգտագործվել է Աղյուսակ 2.-ի կազմման ժամանակ: Լ. Դավթյան, Խորհրդային Հայաստանի բնակչության վերարտադրություն, Եր. 1965, Վ. Խոջաբեկյան, Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը և շարժումները XIX-XX դդ. XXI դարի շեմին, Երևան, 2001, ԽՍՀՄ բնակչություն 1987, Մ. 1988, նյութեր: Այն ցույց է տալիս այդ շրջանի հասարակական կյանքում տեղի ունեցող փոփոխությունները:   Պատմականորեն, Հայաստանի բնակչության շրջանում մահացության օրինաչափությունները պայմանավորված են եղել բնակչության մակարդակի փոփոխությամբ և տնտեսական զարգացման հետ: Քսաներորդ դարում հանրապետության բնակչության մահացության մակարդակն ուներ աճող և նվազման միտումներ:  Հայաստանում 1911-1914թթ. 211921-1925թթ. Մահացությունը կազմել է 18,2 1985, 1985-1989թթ. ՝ 5,8 տ (տես Աղյուսակ 2) և 2001-2006թթ. եղել է 8.0 ‰ [15]:   Հայտնի պատճառներով մահացության մակարդակը հատկապես բարձր էր Առաջին Հանրապետության տարիներին: Խորհրդային տարիներին, մասնավորապես `1970-80-ականներին, մահացության ցածր մակարդակը պայմանավորված էր բնակչության բարձր կենսամակարդակով, մարդիկ լիովին օգտվում էին հանգստանալու իրավունքից և ստանում որակյալ բժշկական օգնություն:  Հայտնի է, որ խաղաղ ժամանակ մահացածների մեծ մասը չորս տարեկանից ցածր երեխաներ և տարեցներ են:   Բնակչության մահացության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ եթե երկրորդ անցումային շրջանում ՝ 1926 թ., Մեր երկրում մահացությունների ընդհանուր թվի 61.4% -ը, 1940 թ.-ին 56.4% -ը ընկել է 4 տարեկան, ապա երրորդ անցումային փուլում պատկերը բավականին լավ է հակառակը. 1990 թ.-ին զոհվածների ընդհանուր թվի 63,6% -ն է և 2006 թ. - 78,1% -ը բաժին է ընկել 60 տարեկանից բարձր մարդկանց: Վիճակագրության համաձայն, 1930-ականներից սկսած, հանրապետությունում տեղի է ունեցել բնական աճի նվազում (տե՛ս Գծապատկեր 1):   Իսկ երրորդ անցումային փուլում գրանցվեց բնական աճի արագ անկում:   Այսպիսով, եթե 1990-ին բնակչության բնական աճը մեր հանրապետությունում կազմում էր 16.3, ապա 2005-ին այն կազմում էր ընդամենը 3.5 ‰: Ographicողովրդագրական իրավիճակը վատթարացավ, առաջին հերթին `ծնելիության մակարդակի 22.5 (1990 թ.) Եվ 10.1 2002 թ. (2002 թ.) Աճով մահացության անկման պատճառով, համապատասխանաբար, 6,2 և 8,0: Նկար 1-ը ցույց է տալիս, որ 2000-2004թթ. Բնական աճի տեմպը գրեթե հավասար է մահացությանը:   Եթե ​​նման միտումը շարունակվի, հնարավոր է, որ 2015 թվականից հետո երկրում մահացությունների թիվը գերազանցի ծնունդների թվին, քանի որ այդ ժամանակահատվածում տարեցների թվի աճ կլինի, ինչը կհանգեցնի մահվան աճի: ի տարբերություն ծնելիության նվազման: Գծապատկեր 1 ՀՀ բնակչության բնական աճի միտումը 19142004 թ թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: թ: Բնական աճ Մահացություն demողովրդագրական իրավիճակը վատթարացավ, առաջին հերթին `ծնելիության նվազման պատճառով` 22.5 (1990 թ.) 10.1 ‰ (2002 թ.) Աճելով մահացության, համապատասխանաբար, 6,2 8 և 8,0 համապատասխանաբար: Նկար 1-ը ցույց է տալիս, որ 2000-2004թթ. Բնական աճի տեմպը գրեթե հավասար է մահացությանը:   Եթե ​​նման միտումը շարունակվի, հնարավոր է, որ 2015 թվականից հետո երկրում մահացությունների թիվը գերազանցի ծնունդների թվին, քանի որ այդ ժամանակահատվածում տարեցների թվի աճ կլինի, ինչը կհանգեցնի մահվան աճի: ի տարբերություն ծնելիության նվազման:  Այս մասին են վկայում աղյուսակ 2-ի տվյալները:   Իսկ սա նշանակում է, որ Հայաստանը թևակոխում է ժողովրդագրական անցման հաջորդ ՝ չորրորդ փուլ, ինչպես գիտվում է գիտական ​​գրականության մեջ ՝ «ժողովրդագրական ձմռան» կամ «ժողովրդագրական տեղահանության» փուլ:   Որպես հետեւանք, եթե 1990 թվականից ի վեր հանրապետության բնակչությունը նվազում էր բացառապես արտագաղթող բնակչության հաշվին, ապա 2015 թ.-ին դրան կարելի է ավելացնել բնական աճի բացասական հաշվեկշիռը: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 1. Ադոնց Մ., Հայաստանի ազգային տնտեսություն և հայ տնտեսական միտք XX- ի սկզբին, Երևան, 1968, էջ: 491 թ. 2. Ավագյան Ա., ՀՍՍՀ բնակչությունը, Երեւան, 1975, էջ 300: 3. Ավետիսյան Խ., Խորհրդային Հայաստանի բնակչության և բնակավայրերի աշխարհագրություն, Երևան, 1987, էջ: 196 թ. 4. Ավետիսյան Խ., Բնակչության միգրացիայի վերլուծություն Սպիտակի երկրաշարժի գոտում, Հասարակական գիտությունների հանդես, թիվ 1 (601), Երեւան, 2000, էջ 242-254: 5. Բոյաջյան Ա., Ալեքսանդրապոլ-Լենինական նահանգի ժողովրդագրական իրավիճակը 1914-1930 թվականներին, AAA գիտական ​​հետազոտությունների կենտրոնի «գիտական ​​աշխատություններ», հ. 12, էջ 124-133: 6. Բոյաջյան Ա., Հայրենադարձություն Լենինականում 1946-47 թվականներին, Շիրակի պատմամշակութային ժառանգություն, հանրապետական ​​7-րդ գիտական ​​նստաշրջանի նյութեր, Գյումրի 2007, էջ 165-170: 7. Գաբրիելյան Ն., ՀՀ բնակչության ծնելիության առանձնահատկությունները, անցման սոցիալ-ժողովրդագրական գինը, միջազգային գիտաժողովի աշխատանքների համառոտագրեր, Երեւան, 2008, էջ 111-115: 8. Դավթյան Լ., Սովետական ​​Հայաստանի բնակչության վերարտադրություն, Երեւան, 1965, էջ. 218 թ. 9. Եգանյան Գ., Միգրացիայի մարտահրավերները Հայաստանում դրանց կարգավորման ուղղությունները, Հայաստանում անցման սոցիալ-ժողովրդագրական արժեքը, միջազգային գիտաժողովի աշխատանքների համառոտագրեր, Երևան, 2008, էջ 55-58: 10. Խոջաբեկյան Վ., Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը և տեղաշարժերը XIX-XX դարերում XXI դարի շեմին, Երեւան, 2001, էջ. 479: 11. Կորկոտյան.., Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունն անցյալ դարում, Երեւան, 1932, էջ. 178 թ. 12. Հայաստանի Հանրապետություն 2001 Մարդահամարի արդյունքները, Երեւան, 2003, էջ. 541 թ. 13. Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, Երեւան, 2011, էջ 624: 14. Ֆահրադյան Մ., ՀՀ-ում բնակչության մահացության գործընթացի փոփոխման հիմնախնդիրները, Հայաստանում անցման սոցիալ-ժողովրդագրական գինը, միջազգային գիտաժողովի աշխատանքների թեզիսներ, Երևան, 2008, էջ 83-88 Տեղեկություններ հեղինակի մասին գիտ. Թեկնածու , Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական ​​մանկավարժական ինստիտուտ, աշխարհագրության ամբիոնի ասիստենտ, էլ. ։

Հասարակական  կյանքի  անցումային  շրջաններն  ազդում  են  բնակչության  թվի  փոփոխության  վրա։
   Հատկանշական  է,  որ  մեր  հանրապետությունում  ժողովրդագրական  անցման  փուլերը  ժամանակագրորեն  համընկնել  են  հասարակական  կյանքի  անցումային  շրջաններին։
   Անցման  շրջափուլերը  սահմանագծելիս առաջնորդվել ենք պատմական շրջադարձային այն իրադարձություններով,  որոնք  որոշակիորեն  ներազդել  են  մեր  հանրապետության  բնակչության  ժողովրդագրական  շարժընթացների  վրա։
   Այդ  առումով,  XXդ.  Հայաստանում  կարելի է  առանձնացնել  անցումային  երեք  շրջան։
   Անցումային  առաջին շրջանը  ներառում է 1914-1920թթ.(Առաջին աշխարհամարտից մինչեւ  խորհրդային  կարգերի  հաստատում),  երկրորդը՝  1921-1937թթ.(ՆՏՔ-ի՝  նոր  տնտեսական  քաղաքականության,  արդյունաբերականացման  և  կոլեկտիվացման տարիներ, անցում կապիտալիզմից սոցիալիզմի) և երրորդը՝ 1988-2003թթ.  (Արցախյան գոյամարտ, անկախացում, սեփականաշնորհման գործընթաց, անցում սոցիալիզմից ազատ շուկայական հարաբերությունների)։
