ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ՏԱՐՐԵՐՀայեցակարգի  էությունը։
   Ներկայացվող  հոդվածում  քննարկվում  է  արտաքինքաղաքականության  մրցակցային-համագործակցային  հայեցակարգը։
   Այս  հայեցակարգի շրջանակներում պետությունների և միջազգային հարաբերությունների այլ դերակատարների (այսուհետ` դերակատարների) վարած քաղաքականությունը մոդելավորվում է գնահատման  մեկ ընդհանուր  չափանիշի` մրցակցային-համագործակցայինհամակարգի միջոցով։
 Մենք  փորձում  ենք  մեկտեղել  միջազգային  հարաբերությունների  հիմնարար  տեսությունները`  ռեալիզմը  և  լիբերալիզմը,  դրանց  ընդհանրությունների  հիման  վրա,  ևզարգացնել դերակատարների վարած քաղաքականության գնահատման մեկ ընդհանուր  համակարգ։
   Մրցակցությունը  և  համագործակցությունը,  մեր  կարծիքով,  հանդիսանում  են  միջազգային  հարաբերությունների  էությունը,  ինչի  վրա  էլ  հիմնվում  էմրցակցա-համագործակցային հայեցակարգը։
 Միջազգային հարաբերությունների տեսություններն ունեն երկու հիմնական գործառույթ`  1.  տեսական  մակարդակով  բնութագրել  միջազգային  հարաբերություններիէությունը,  դրանում  առկա  օրինաչափություններն  ու  առանձնահատկությունները,    2.  գործնականում  արտաքին  քաղաքականության  վարման  համար  տալ  արդյունավետ մարտավարության եղանակներ և ղեկավար սկզբունքներ։
  Երկու տեսությունների  միջև  առկա  են  էական  տարբերություններ  թե՛  միջազգային  հարաբերություններիբնույթի,  թե՛  արդյունավետ  քաղաքականության  սկզբունքների  վերաբերյալ։
   Սակայնդա չի նշանակում, որ ռեալիզմը և լիբերալիզմն իսպառ բացառում են մեկը մյուսին։
 Այսպես,  դասական  ռեալիզմը  ելնում  է  միջազգային  հարաբերությունների  քաոսային բնույթից, որը եղել է, կա  և միշտ կլինի  քաոսային, և ձևակերպում նման  պայմաններում  պետությունների  համար  իրենց  շահերի  պաշտպանության  առավել  իրատեսական մոդելը1։
  Միևնույն ժամանակ լիբերալիզմը չի մերժում միջազգային հարաբերությունների քաոսային բնույթը, բայց նաև առաջ է քաշում ապագայում միջազգային հարաբերություններում միջազգային կառույցների զարգացման արդյունքում  որոշակի  հիերարխիայի  հաստատման  հնարավորությունը2։
   Միջազգային  հարաբերություններում  արտացոլվում  են  թե՛  ռեալիստական,  թե՛  լիբերալիստական  մոտեցումները, և որքան դրանք հակադրվում են, նույնքան էլ փոխլրացնում են։
 Գործնականում  երկու  տեսություններն  էլ  կիրառվում  են,  պարզապես  ռեալիզմիհիման վրա կատարված հետազոտությունները գերազանցապես սովորեցնում են դերակատարներին  իրենց  արտաքին  հարաբերություններում  արդյունավետ  մրցակցել1 Տե՛ս Morgentau H., Thompson K., Politics among nations, brief edition, NY, 1993։
 2  Nye  J.,  Keohane  R.,  Transnational  Relations  and  World  Politics։
   An  Introduction.  International  Organization,  25,այլ  դերակատարների  հետ,  իսկ  լիբերալիզմը՝  արդյունավետ  համագործակցել։
   Ավելին, երկու տեսությունները ներառում են նաև հակառակ հմտության տարրեր, ինչպիսին  են  դաշինքների  կարևորությունը  ռեալիզմում  և  ազատ  տնտեսական  մրցակցության կարևորությունը լիբերալիզմում։
 Երկու  հմտություններն  էլ`  մրցակցությունը  և  համագործակցությունը,  մշտապեսանհրաժեշտ  են  եղել  միջազգային  հարաբերությունների  դերակատարների  հարաբերություններում։
   Մրցակցության  և  համագործակցության  նշանակությունը  միջազգային  հարաբերություններում  հանդիսանում  է  այն  հիմքը,  որի  վրա  հնարավոր  է  ձևակերպել ունիվերսալ հայեցակարգ, որը հիմնվում է հետևյալ հիմնադրույթների վրա.1.  Միջազգային  հարաբերությունների  յուրաքանչյուր  դերակատար  ունի  որոշակի շահեր և հետապնդում է որոշակի նպատակներ։
 2.  Այդ շահերը պաշտպանելու և նպատակներին հասնելու համար յուրաքանչյուրդերակատար մշակում է իր քաղաքականությունը, որը սովորաբար ներառումէ զարգացման մի քանի հնարավոր տարբերակներ և այնուհետև իրականացնում է քաղաքականության տարբերակներից որևէ մեկը։
 3.  Կոնկրետ  քաղաքականության  շրջանակներում  մի  դերակատարի  կողմից  այլդերակատար(ներ)ի հետ վարվող քաղաքականության բնույթից կախված` քաղաքականությունը  կարելի  է  գնահատել  որպես  մրցակցային  կամ  համագործակցային ուղղվածություն։
 4.  Քաղաքականության մրցակցային և համագործակցային ուղղվածություններնիրենց  հերթին  բաղկացած  են  քաղաքականության  կոնկրետ  տարբերակներից,  որոնք  նույնպես  գտնվում  են  հարաբերակցության  մեջ։
   Այսինքն,  քաղաքականության մի տարբերակը կարող է մյուսից ավելի մրցակցային լինել, երբերկուսն էլ մրցակցային ուղղվածություն ունեն։
 5.  Դերակատարներն  իրենց  նպատակներին  հասնելու  համար  մշտապես  կանգնած են քաղաքականության տարբերակների լայն ընտրության առջև` ծայրահեղ  մրցակցությունից  (օրինակ՝  հակամարտել)  մինչև  ծայրահեղ  համագործակցություն (օրինակ՝ ինտեգրվել)։
  Միևնույն ժամանակ, քաղաքականությանխիստ  անիրատեսական  տարբերակները,  որոնց  միջոցով  դրված  նպատակինհասնելու  հավանականությունը  շատ  փոքր  է,  ի  սկզբանե  բացառվում  են  դերակատարների կողմից։
 6.  Այս կամ այն տարբերակի ընտրությունը մեծապես կախված է նաև ժամանակի գործոնից. յուրաքանչյուր քաղաքականության տարբերակ որոշակի ժամանակ անց պետք է բերի դրված նպատակների իրականացմանը, և սովորաբարորքան  երկար  ժամանակ  է  անհրաժեշտ  այս  կամ  այն  քաղաքականությանտարբերակին,  այնքան  նվազ  իրատեսական  է  այն  թվում։
   Համապատասխանաբար  դերակատարները,  որպես  կանոն,  ավելի  հակված  են  ընտրելու  այնտարբերակը, որն ավելի քիչ ժամանակ է պահանջում։
 7.  Ապագայի  վերաբերյալ  պատկերացումների  վրա  կարևոր  ազդեցություն  էթողնում նաև նախկինում դերակատարի վարած քաղաքականության հետագիծը.  որքան  մեծ  է  եղել  նախկինում  համագործակցության  քաղաքականության պատմությունը, այնքան ավելի մեծ է հավանականությունը, որ դերակատարը նորից կգնա համագործակցության։
  Եվ հակառակը, որքան ավելի ծայրահեղ  են  եղել  մրցակցային  դրսևորումները  դերակատարի  քաղաքականության մեջ, այնքան մեծ է դրա կրկնության հնարավորությունը։
 Այսպիսով,  դերակատարների  կողմից  արտաքին  քաղաքականության  մշակումըկարելի  է  դիտարկել  որպես  երկփուլ  գործողություն՝  քաղաքականության  իրատեսական սահմանների որոշում և այդ տարբերակներից մեկի ընտրություն։
 Կարելի է նմանություններ տեսնել քաղաքականության ընտրության այս գործընթացի  և  բանակցություններում  առանցքային  նշանակություն  ունեցող  հասկացությունների`  պոտենցիալ  համաձայնության  գոտու  և  բանակցվող  համաձայնագրի  լավագույն այլընտրանքի միջև1։
  Այսպես, այս հասկացությունները պետություններին օգնում  են  վարել  հաջող  բանակցություններ,  իսկ  ընդհանրապես  արտաքին  քաղաքականության մշակման ժամանակ տարբերակների իրատեսությունը գնահատելիս փորձում  են  նույն  սկզբունքներով  վերհանել  պոտենցիալ  համաձայնության  գոտին,  եթեհնարավոր  են  գտնում  համագործակցային  քաղաքականության  վարումը,  կամ  փորձում են գտնել այն լավագույն այլընտրանքը, որը կունենան, եթե հրաժարվեն համագործակցությունից և մտնեն մրցակցության մեջ։
 Մրցակցային-համագործակցային համակարգի մոդելավորումը։
  Այս համակարգով  գնահատման  հիման  վրա  կարելի  է  դերակատարների  քաղաքականության  երկչափ սանդղակի միջոցով մոդելավորել վերջիններիս արտաքին քաղաքականությունը։
 Երկչափ սանդղակի ուղղահայաց չափումը ժամանակն է (0-ն՝ ներկա պահը, բացասական կողմը` անցյալը, իսկ դրական կողմը` ապագան), իսկ հորիզոնական չափումը քաղաքականության  մրցակցային  և  համագործակցային  ուղղություններն  են  (0-ն  չեզոքքաղաքականությունն  է,  դրական  կողմը`  համագործակցային,  իսկ  բացասական  կողմը` մրցակցային)։
 Եթե  անցյալում  իրականացված  քաղաքականությունն  օբյեկտիվ  իրականությունէ և կարելի է պատկերել հստակ գծով, ապա մշակված, բայց դեռևս չիրականացվածքաղաքականությունը  կարող  է  ներառել  հնարավոր  մի  շարք  տարբերակներ,  որոնքհամապատասխանաբար  սանդղակում  կնշվեն  որպես  միջակայք։
   Միջակայքից  դեպիաջ և ձախ դուրս են մնում քաղաքականության այն տարբերակները, որոնք դերակատարն անիրատեսական է համարում և չի պատրաստվում իրականացնել։
 Համակարգը  կարող  է  ներառել  ևս  մեկ  չափում,  որը  ցույց  է  տալիս,  թե,  ըստ  դերակատարի,  իր  կողմից  քաղաքականության  վարման  տարբեր  եղանակներ  որքանժամանակ կպահանջեն՝ նպատակներին հասնելու համար։
  Չափումը բաղկացած կլինի  կետերը  միացնող  գծից։
   Եթե  մրցակցային  ճանապարհով  խնդիրների  լուծումնավելի կարճ ժամանակ է պահանջում, ապա շահերի չափումը կունենա ստորին ձախանկյունից  դեպի  վերին  աջ  անկյունը  ձգվող  գծի  տեսք,  իսկ  եթե  համագործակցությունն  ավելի  մոտ  ապագայում  է  արդյունքներ  խոստանում,  ապա  գիծը  կունենա  աջներքևի անկյունից ձախ վերևի անկյուն ուղղվածություն։
 Մոդելավորման այս համակարգը պետության կամ միջազգային հարաբերությունների այլ դերակատարի ղեկավարության` վարվելիք քաղաքականության վերաբերյալսուբյեկտիվ պատկերացումների ամրագրումն է ներկայացնում։
 Օրինակներ  խաղաղապահ  գործողությունների  պատմությունից։
   Ներկայացվող մոդելավորման եղանակը մենք կփորձենք ներկայացնել ՄԱԿ խաղաղապահ գործողությունների պատմությունից վերցված որոշ օրինակներով։
  Մեր համոզմամբ` ՄԱԿմարմինները  խաղաղապահ  առաքելությունների  մանդատի  մշակման  և  առաքելությունների տեղակայման ողջ ընթացքում պետք է իրականացնեն նմանատիպ մոդելավորում,  որպեսզի  վաղաժամ  բացահայտվեն  բացասական  զարգացումները  և  օգտագործվեն խաղաղության ամրապնդման լրացուցիչ հնարավորությունները։
  Հակամարտության  երկրներում  տեղակայված  խաղաղապահների  համար  հարաբերականորենհեշտ է պարզել, թե ինչպիսին են իրենց շահերի և նպատակների մասին դերակատարի  պատկերացումները,  որոնք  են  նրանց  կարողությունների  սահմանները,  և  որքանժամանակ է նրանցից պահանջում այս կամ այն նպատակի իրականացումը։
 1 Տե՛ս Fisher R., Ury W., Getting to yes։
  negotiating agreement without giving in, London, 2011, էջ 62-81, 99-109։
 Ըստ  վիճակագրության`  միայն  1945-1993  թթ.  կնքված  խաղաղության  պայմանագրերի մոտ կեսը ձախողվել է կնքվելուց ոչ ուշ, քան հինգ տարի անց1։
  Ուստի պատահական չէ, որ խաղաղապահ առաքելությունները շատ հաճախ են բախվում կընքված համաձայնագրերի խախտման խնդրի հետ։
  Որոշ դրական զարգացումներից հետո տեղի է ունենում հակառակ գործընթացը` իրադրության լարում և հակամարտության  վերսկսում2։
   Հակամարտության  կողմերը  բավարար  փոխվստահության  պակասի պատճառով կամ պարզապես նոր օգուտներ կորզելու նպատակով տրամադրվածեն լինում տապալել ձեռքբերված պայմանավորվածությունների կատարումը3։
 Ստորև  ներկայացնում  ենք  խաղաղապահ  առաքելությունների  ներգրավմամբհակամարտությունների ընդհանրական մոդելավորումը. 1 Ankersen Ch., Civil-Military cooperation in post-conflict operations։
  Emerging theory & practice, NY, 2008, p. 53.2 Տե՛ս David Ch.-Ph., Does Peacebuilding Build Peace Liberal (Mis)steps in the Peace Process, 30 Security Dialogue25 (1999), էջ 29-31։
 3 Օր.՝ Անգոլայում (UNAVEM II), Սոմալիում (UNOSOM II),  Ռուանդայում (UNAMIR),  Բալկաններում (UNPROFOR), Լիբերիայում (UNOMIL), Կամբոջայում (UNTAC), Հայիթիում (UNMIH), Սիեռա Լեոնեում (UNAMSIL) ևն։
 Պատկերի առանձնահատկությունն այն է, որ նախ առկա է դեպի խոր մրցակցություն  տանող  պատմությունը,  և  շահերի  իրագործման  կորն  ունի  բավական  մեծ  թեքում  դեպի  մրցակցության  կողմը։
   Այդ  իսկ  պատճառով  քաղաքականության  հնարավոր տարբերակները նույնպես կներառեն ավելի շատ մրցակցային, քան համագործակցային  տարբերակներ։
   Այսպիսին  է  հետկոնֆլիկտային  շրջանում  դերակատարների մեծ մասի քաղաքականության մոդելը, ուստի ՄԱԿ թիվ մեկ խնդիրը պարզելն է,թե այս կամ այն դերակատարը որքան մեծ է համարում մրցակցային քաղաքականություն  վարելու  իր  հնարավորությունը։
   Օրինակ,  1994  թ.  Ռուանդայի  ցեղասպանությունն  ամենևին  էլ  առաջին  դեպքը  չէր,  երբ  հուտուները  տուտսիների  կոտորած  էինիրականացնում. ինքնին ցեղասպանությունը շատ առանձնահատկություններով նմանէր 1963 թ. տուտսիների ջարդերին1։
  Սա պետք է հաշվի առնվեր ՄԱԿ կողմից տեղակայված  «UNAMIR»  խաղաղապահ  առաքելության  գործունեության  ժամանակ,  ևնախօրոք  արդյունավետ  քայլեր  (առաքելության  կազմի  մեծացում  և  այլն)  պետք  էձեռնարկվեին, որպեսզի ցեղասպանությունը դիտվեր որպես ոչ իրատեսական քայլ։
 Եթե  միջազգային  հանրությունը  հետևում  է,  ապա  հակամարտությունների  կողմերն էլ իրենց հերթին հետևում են խաղաղապահ գործողությունների պատմությանըև փորձում պատկերացնել, թե որոնք են հենց խաղաղապահների գործողություններիսահմանները։
   Ցավոք,  ՄԱԿ  ցանկացած  ձախողում  համոզում  է  այլ  հակամարտությունների մասնակիցներին, որ իրենց դեպքում նույնպես խաղաղապահների գործունեությունը հնարավոր է տապալել։
 Ո՛չ  ՄԱԿ-ը,  ո՛չ  էլ  հակամարտության  կողմերը  չպետք  է  հուսան,  որ  խաղաղ  կարգավորման ծրագիրը կարող է կյանքի կոչվել կողմերի համագործակցության շնորհիվ։
 Նման  ինքնախաբեությունից  խուսափելու  համար  անհրաժեշտ  է  հստակ  գնահատելկամ մոդելավորել դերակատարների վարվելիք քաղաքականությունը։
 Եթե խաղաղապահ առաքելությունները տեղակայվել են կողմերից մեկին ոչ ցանկալի  խաղաղ  կարգավորման  ծրագրեր  դիտարկելու  համար,  ապա  խաղաղապահների անձնակազմը և ռեսուրսները պետք է համարժեք լինեն հակամարտության կողմերի վրա գործադրված քաղաքական ճնշմանը, որպեսզի դժգոհ կողմը բանակցություններում  դրսևորած  համագործակցությունը  պահպանի  նաև  խաղաղ  կարգավորմանգործընթացի ժամանակ։
  Օրինակ, Սիեռա Լեոնեում տևական խաղաղ կարգավորմանծրագիրը  2000  թ.  տապալման  եզրին  է  կանգնում.  այստեղ  տեղակայված  էր  ընդամենը  6  հազ.  խաղաղապահ,  որոնք  դառնում  են  ապստամբ  խմբավորման`  ՌՈՒՖ-իանմիջական  թիրախ2։
   2000  թ.  մայիսին  UNAMSIL-ը  մեծ  ճգնաժամի  մեջ  է  ընկնում,երբ  հարյուրավոր  խաղաղապահներ  առևանգվում  են  ապստամբների  կողմից3։
   Սակայն  այս  դեպքում  իրավիճակը  շտկվում  է  Միացյալ  Թագավորության  ուղարկածզորքերի  միջամտության  շնորհիվ։
   Արդյունքում  խաղաղապահներն  ազատվում  են,UNOMSIL-ն  իրականացնում  է  զինաթափման  ծրագիրը,  աջակցում  նախագահականու  խորհրդարանական  ընտրությունների  անցկացմանը,  և  հակամարտությունը,  ըստէության, կարգավորվում է4։
 Որոշ  դեպքերում  հակամարտության  կողմերից  մեկի՝  համագործակցային  ուղղվածության քաղաքականությունը դիտարկվում է որպես պայքարը շարունակելու համար  այլևս  բավական  ուժեր  չունենալու  նշան։
   Դա  մեծամասամբ  վերաբերում  է  այնապստամբ խմբերին, որոնք հակամարտության շարունակման դեպքում կպարտվեին3 UN, UNAMSIL background, տե՛ս http։
 //www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamsil/background.html։
 4 Նույն տեղում։
 (օրինակ՝  Գվատեմալայում,  MINUGUA)։
   Հակամարտության  վերսկսումը  կանխելուցբացի՝  այս  դեպքում  կառավարության  և  ապստամբների  միջև  համագործակցությանհնարավորինս խորացման ու ինտեգրման ուղղությամբ աշխատանք պետք է տարվի։
 Վերջապես, խաղաղապահ առաքելությունները պետք է դիտարկվեն որպես խաղաղության պահպանման ժամանակավոր միջոցներ։
  Խաղաղապահների դուրսբերումը որոշակի չափով մեծացնում է կողմերի՝ մրցակցային քաղաքականության վարմանձգտումը։
   Այս  դեպքում  անհրաժեշտ  է  նախ  հաշվարկել՝  արդյոք  խաղաղապահներիդուրսբերումը  կարո՞ղ  է  հանգեցնել  հակամարտության  վերսկսմանը։
   Քիչ  չեն  դեպքերը, երբ ՄԱԿ-ը դուրս է բերել իր խաղաղապահ առաքելությունը և մի քանի տարիանց  ստիպված  եղել  վերադառնալ  այդ  երկիր,  օրինակ՝  Արևելյան  Թիմոր  (UNMISET,UUNMIT),  Լիբերիա  (UNOMIL,  UNMIL),  Կոնգո  (ONUC,  MONUC),  Հայիթի  (MIPONUH,MINUSTAH)։
 Մեր կարծիքով` մրցակցա-համագործակցային մոդելը կիրառելի է արտաքին քաղաքականության ցանկացած ոլորտի համար և բավարար տեղեկատվության  առկայության դեպքում կարող է բավական ճշգրիտ կանխատեսում ապահովել։
  Մենք բերեցինք  օրինակներ  ՄԱԿ  խաղաղապահ  գործողություններից,  սակայն  համակարգը  ոչպակաս օգտակար կարող է լինել հենց հակամարտության կողմերի համար, որպեսզիվերջիններս չունենան անիրատեսական ակնկալիքներ խաղաղ կարգավորման ծրագրերից  այն  դեպքերում,  երբ  դրանք  խաղաղապահների  փաստացի  ուժով  չեն  ամրապնդվում,  իսկ  հակադիր  կողմն  էլ  հակված  է  մրցակցային  քաղաքականության։
 Համակարգը  նաև  միջազգային  հարաբերությունների  տեսությունների  խմբավորմանհիմք  կարող  է  ծառայել`  կախված  տեսությունների  ուղղվածությունից,  և  նմանապեսէլ  կարող  է  ուսուցանվել  որպես  ճիշտ  մրցակցելու  և  ճիշտ  համագործակցելու  հմտությունների տեսություն։
 Մակար ՄելիքյանՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ՏԱՐՐԵՐԲանալի բառեր՝ Միջազգային հարաբերությունների տեսություն, մրցակցա-համագործակցայինհայեցակարգ, կոնֆլիկտաբանություն, խաղաղապահ գործողություններ։

Աշխատանքում  ներկայացված  է  միջազգային  հարաբերություններում  դերակատարների  վարած  քաղաքականության  ուսումնասիրման  մրցակցա-համագործակցային  համակարգը,  որում  որպես  դերակատարների  գործունեության  հիմնական  գնահատման  միջոց  կիրառվում  է  դրանց  պատկանելությունը  մրցակցային  կամ  համագործակցային  ուղղվածությանը։
   Այս  համակարգի վրա հիմնվելով` կարելի է նաև մոդելավորել դերակատարների վարած քաղաքականությունը  և  կատարել  կանխատեսումներ  հետագա  զարգացման  վերաբերյալ։
   Աշխատանքում  որպես  վերլուծության  փաստական  հիմք  օգտագործվում  է  խաղաղապահ  գործողությունների  փորձը։
