ԳԵՈՌԱԴԱՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԱՄԵՆՀՈՏԵՊ III ՓԱՐԱՎՈՆԻ ՏԱՃԱՐԻՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ՀՆԱԳԻՏԱՍԵՅՍՄՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ Ներածություն։
   Ամենհոտեպ  III-ի  տաճարը  գտնվում  է  Նեղոս  գետի  արևմտյանափին՝  ժամանակակից  Լուքսոր  քաղաքի  արվարձանում։
   Լուքսորը,  որը  հնում  կրել  էԹեբե  (Ֆիվ)  անունը,  հարյուրավոր  տարիներ  եղել  է  Եգիպտոսի  մայրաքաղաքը  ևայժմ աշխարհի ամենանշանավոր հնագիտական տեղամասերից մեկն է։
  ԱմենհոտեպIII-ի  տաճարը  Եգիպտոսում  երբևէ  կառուցված  ամենամեծ  տաճարն  է։
   385  հազ.  մ2տարածքի մեջ պարունակել է հսկայական քանակության պիլոններ, պալատներ, պատեր  և  արձաններ։
   Տաճարի  գլխավոր  առանցքի  երկարությունը  կազմել  է  մոտ  1  կմ,լայնությունը՝ 550 մ։
 Ամենհոտեպ  III-ի  տաճարում  2007-2010  թթ.  մեր  կատարած  հետազոտությունները ցույց տվեցին հին երկրաշարժերի (Ք. ա. 1200-900 թթ.) հստակ հետքեր։
 2011-2013 թթ. հետազոտությունների արդյունքում Ամենհոտեպ III-ի տաճարի  ևԼուքսորի  այլ  տաճարների  վրա  հայտնաբերվեցին  ուժեղ  երկրաշարժերի  ազդեցության  գործոններ։
   Նոր  տվյալները  հայտնաբերվել  են  Ամենհոտեպ  III-ի  տաճարի  պերիստիլի և III պիլոնի ուսումնասիրման ժամանակ, ինչպես նաև Կառնակի տաճարի IIպիլոնի մոտ։
 Վերոհիշյալ հնագիտասեյսմոլոգիական և հնագիտական հետազոտություններումլայնամասշտաբ  օգտագործվել  է  գեոռադարային  հանույթը  ստորգետնյա՝  թաղվածգտածոների  և  վաղ  ժամանակներում  տեղի  ունեցած  երկրաշարժերի  արդյունքումառաջացած խախտման գոտիների հայտնաբերման նպատակով։
 Հետազոտությունների նկարագրությունը և մեթոդիկան։
  Ամենհոտեպ III-ի տաճարի տարածքում 2013 թ. իրականացվեցին հնագիտա-երկրաֆիզիկական հետազոտություններ  առանձնացված  տեղամասերում,  որոնց  տեղադիրքը  ներկայացվում  էգեոռադարային հանույթի համար նախատեսված փաստացի նյութերի քարտեզի վրա(նկ. 1)։
 Առաջարկվող  տարածքում  եռաչափ  3D  գեոռադարային  հանույթի  հիման  վրամանրամասն  տեղեկատվություն  ստանալու  նպատակով  տեղամասը  բաժանվել  է  միշարք կանոնավոր երկրաչափական պատկերների տեսք ունեցող մակերեսների, որոնքբաղկացած են առանձին պրոֆիլներից։
  Դրանց միջև հեռավորությունը կազմել է 0,5մ,ինչը  պայմանավորված  է  հետազոտվող  կառույցների  չափերով։
   Տեղամասերի  առանձին  հատվածներում,  պայմանավորված  ռելիեֆով,  հնագիտական  պեղումների  և  ժամանակակից կոմունիկացիոն գծերի առկայությամբ, իրականացվել  են միայն պրոֆիլային հանույթներ։
 Աշխատանքներում  օգտագործվել  է  SIR–3000  (ԱՄՆ,  2008  թ.)  գեոռադարայինհամակարգը՝  400  MHz  հաճախականությամբ  ընդունիչ  և  տվիչ  ալեհավաքով,  ինչըթույլ է տվել սքանավորել մինչև 4 մ խորությամբ երկրաբանական կտրվածքը։
 Գեոռադարային  զոնդավորման  հիմքում  ընկած  են  էլեկտրամագնիսական  իմպուլսների վերծանումը և զոնդավորման միջավայրի շերտերի սահմաններից անդրադարձած  ազդանշանների  գրանցումը,  որոնք  ունեն  տարբեր  էլեկտրաֆիզիկականհատկություններ  (նկ.  1)։
   Հիմնական  նպատակն  է  շերտերի  սահմանների  հզորությանև տեղադրման խորության որոշումը։
 Նկար 1. А՝ Ամենհոտեպ III-ի տաճարի հատակագիծը,B՝ Պերիստիլի հատակագիծը, որի վրա նշված են գրունտների քայքայման հատվածը,գեոռադարային և գեոդեզիական հանույթների տեղադիրքերըԳեոռադարային  համակարգի  կիրառման  համար  մուտքային  պարամետրեր  ենհանդիսանում տեսակարար մարումը և միջավայրում էլեկտրամագնիսական ալիքների տարածման արագությունը, որն էլ իր հերթին ներկայացնում է  միջավայրի էլեկտրական  բնութագիրը։
   Միևնույն  ժամանակ  մարումը  բնութագրում  է  զոնդավորմանխորությունը,  իսկ  արագությունը՝  մինչև  անդրադարձման  սահմանն  ընկած  հեռավորությունը։
  Միջավայրում էլեկտրամագնիսական ալիքների տարածման արագությունըկախված է դրա դիէլեկտրիկ և մագնիսական թափանցման աստիճանից։
 Արագությունը  միջավայրում  հակադարձ  համեմատական  է  միջավայրի  դիէլեկտրիկ թափանցելիությանը, որտեղ C-ն լույսի արագությունն է վակուումում։
 Ալիքի  նորմալ  անկման  դեպքում  դիէլեկտրիկ  տարբեր  թափանցելիություն  ունեցող երկու միջավայրերի անդրադարձման գործակիցը հետևյալն է.Անդրադարձած  էլեկտրամագնիսական  ալիքի  տարածման  սխեման  բերված  էնկար 2-ում։
 (ա) (բ)Նկար 2. Անդրադարձված էլեկտրամագնիսական ալիքի տարածման սխեման (ա) և դրաամպլիտուդան ու տարածման պարբերությունը (բ)Պետք է նշել, որ ռադարոգրամմայի գունային բաժանումը համապատասխանումէ  այս  կամ  այն  միջավայրի,  կամ  գրունտների  տատանումների  սեփական  պարբերությանը, կամ դրանց բնորոշ ամպլիտուդային ու հետևաբար խտությունների բախշմանը։
   Որպես  արդյունք,  գեոռադարային  հանույթի  վերջում  ալեհավաքներից  ստացվածտեղեկատվությունը  կամ  հսկայածավալ  ռադարոգրամմաների  խումբը  գրանցվում  էֆայլի  տեսքով,  որպես  էլեկտրամագնիսական  ալիքների  խումբ,  որը  հետագայում  ինտերպոլացվում  և  վիզուալիզացվում  է  հետազոտված  տեղամասի  երկրաբանականկտրվածքների  կամ  եռաչափ  (3D)  մոդելի  տեսքով,  որոնք  ներկայացվելու  են  ստորև`առանձին տեղամասերի նկարագրության ժամանակ։
 Դաշտային  չափումների  արդյունքները  մշակվել  են  Radan  6.5  համակարգչայինփաթեթի կիրառմամբ։
 Հնագիտասեյսմոլոգիական  արդյունքներ։
   Պերիստիլի  հյուսիսային  հատվածումհայտնաբերվել են բազմաթիվ օրթոգոնալ ձգման  ճաքեր (նկ. 2), որոնք արևելք-արևմուտք  ուղղությամբ  ունեն  18-20  մ  երկարություն,  իսկ  հյուսիս-հարավ  ուղղությամբավելի կարճ են։
  Ճաքերի լայնությունը տատանվում է 3-4 սմ-ից մինչև 10-12 սմ։
  Ճաքերը  հատում  են  պերիստիլի  կրաքարային  ցեմենտից  պատրաստված  հատակը  (залат) և մի քանի սյուների հիմքերը, որոնք լցոնված են մանր ավազով (նկ. 3A)։
  Ճաքերից մեկի վրա փորվել է շուրֆ, որը ցույց տալիս, որ ճաքը լցոնված ավազով հատում էհատակը և թափանցում ավելի խորը։
 SIR  3000  գեոռադարի  օգտագործումը  թույլ  տվեց  հետևել  ճաքերին  մինչև  3  մխորություն, որտեղ դրանք հատվում էին հորիզոնական շերտի հետ, ինչը հնարավոր էբնութագրել որպես ավազի շերտ (նկ. 3B)։
 Պերիստիլում  հայտնաբերված  ճաքերը  հանդիսանում  են  ավազի  դայկաներ  ևբնորոշ  են  ուժեղ  երկրաշարժերի  ժամանակ  գրունտների  քայքայման  գործընթացին։
 Նման  ճաքերի  առաջացումը  հանգեցնում  է  դրանց  վրա  կառուցված  շինություններիձևախախտմանն ու քանդմանը։
 Պերիստիլի  արևմտյան  հատվածում  պահպանված  սյուների  հիմքերի  ներքինշարքի  երկարությամբ  անցկացվել  է  գեոդեզիական  հանույթ  c-d  պրոֆիլով,  որտեղչափվել են նաև բոլոր սյուների հիմքերի և դրանց միջև գտնվող արձանների բարձրությունները։
   c-d  պրոֆիլին  զուգահեռ  իրականացվել  են  նաև  բազմաթիվ  գեոռադարային պրոֆիլներ։
  Նկար 3-ում ցույց են տրված այդ չափումների արդյունքները, որոնցհիման վրա պարզվեց, որ պերիստիլի հարավային հատվածը իջած է 1 մ-ով հյուսիսային հատվածի համեմատ։
 Նկար 3. A՝ Ճաքեր-դայկաներ լցոնված ավազով; B՝ գեոռադարային հանույթի պրոֆիլ, որտեղառանձնացված են ճաք-դայկաների տարածումը մինչև 3 մ խորությամբ (1 թվով նշված էհնարավոր ավազի շերտը); C՝ Ճաքեր-դայկաներ կտրող-անցնող սյուների հիմքերըՀարավային հատվածի իջեցումը տեղի է ունենում ոչ թե սահուն, այլ աստիճանաձև՝  երեք  հստակ  մակարդակներով,  որոնք  ցույց  են  տրված  գեոդեզիական  պրոֆիլիվրա (նկ. 4В)։
  Այն հատվածներում, որտեղ առկա են բարձրությունների կտրուկ փոփոխություններ գեոռադարով ճաքերը հստակ ֆիքսվում են (նկ. 4. C, D, E)։
  Շատ ավելիհետաքրքիր  են գեոռադարով ֆիքսած սյուների  հիմքերի կտորները՝ սպիտակ և բացմոխրագույն  հորիզոնական  գծերի  տեսքով  (նկ.  4.  1,  2)։
   Պերիստիլի  կտրուկ  նստեցման  հատվածներում  այդ  կտորները  ջարդված  և  տեղաշարժված  են  ճաքերով,  հատկապես տեղաշարժված են դրանց հարավային մասերը, որոնք համապատասխանումեն պերիստիլի վրա դիտարկվող նստեցման դեֆորմացիաներին։
 Հնագիտական  արդյունքներ։
   Իրականացված  3D  գեոռադարային  հանույթի  12տեղամասերը  և  առանձին  պրոֆիլների  տեղադիրքերը  ներկայացված  են  փաստացինյութերի սխեմայի վրա (նկ. 5)։
 Տարածքը  բաժանվել  է  ուղղանկյունների,  ինչպես  ցույց  է  տրված  նկար  4-ում,  ևկատարվել է գեոռադարային 3D հանույթ, որի ժամանակ պրոֆիլների քայլերի հեռավորությունը կազմել է 50 սմ, իսկ խորությունը՝ 4,2 մ։
 Նկար  4-ում  օվալաձև  նշումներով  ցույց  են  տրված  գեոռադարային  հանույթովհայտնաբերված անոմալ տեղամասերը։
 Նկար 4. А՝ գեոդեզիական պրոֆիլ c-d նկ. 3-ում, որտեղ ցույց են տրված բոլոր սյուներիհիմքերի և դրանց միջև գտնվող արձանների բարձրությունները։
  В՝ գեոռադարային հանույթիպրոֆիլ; С՝ գեոռադարային հանույթի մասեր. 1՝ սյուների հիմքերն իրենց բարձրություններով;2՝ բարձրությունների կորը; 3՝ ճաքերն առանձնացված գեոռադարային հանույթի վրա; 4՝բարձրությունների կտրուկ փոփոխության հատվածները և համապատասխան ճաքերը, որոնքկտրում են սյուների հիմքերն ըստ գեոռադարային հանույթիՆկար 5. Սխեմատիկ պատկերված է հնագիտական տեսակետից հետաքրքրություն ներկայացնող մասունքների հայտնաբերման նպատակով կատարված գեոռադարային 3D պրոֆիլների տեղաբաշխվածությունը կոսմիկական լուսանկարի վրաՆկար 6-ում ներկայացվում է Մեմնոնի արձանի տարածքում կատարված գեոռադարային հանույթի արդյունքներից մեկը (հատված A), որը հաստատվել է հնագիտական  պեղումներով։
   Նկար  6-ի  վերևի  հատվածում  ներկայացված  են  Մեմնոնի  տարածքում կատարված հետազոտությունների տեղադիրքերը, իսկ վառ կարմիր գույնովառանձնացված  է  այս  աշխատանքում  քննարկվող  գտածոյի  հատվածը  (նկ.  6  հատված  A),  որը  իրենից  ներկայացնում  է  Մեմնոնի  արձանի  3  մեծ  բեկորները։
   Նկար  6-իձախ  կողմում  վերից  վար  ներկայացվում  են  եռաչափ  հանույթի  կտրվածքները՝  ըստխորությունների  առանձին  հորիզոնների,  իսկ  աջ  մասում՝  հանույթի  անոմալ  դրսևորումները՝ եռաչափ հանույթի համապատասխան լայնական կտրվածքների տեսքով։
 Նկար 6. Մեմնոնի արձանի տարածքի գեոռադարային հանույթի փաստացի նյութերի սխեման և ստացված արդյունքներըԵզրակացություն։
   Ստացված  արդյունքները  ցույց  են  տալիս,  որ  պերիստիլիտարբեր  հատվածներում՝  նվազագույնը  8  տարածքներում,  հստակ  առկա  են  ուժեղերկրաշարժերով հարուցված դեֆորմացիաներ։
  Ճեղք-դայկաների, ավազային ժայթքման խառնարանների (“crater sand blow”), ընդարձակման սպրեդինգի ճեղքերի և պերիստիլի 1 մ ուղղահայաց դեֆորմացիայի առաջացումն ակնհայտ բերել են նրան, որամբողջությամբ քանդվել է պերիստիլը։
 Հետազոտված  ամբողջ  տարածքը  հարուստ  է  հնագիտական  տարաբնույթ  ևտարբեր  աստիճանի  քայքայված  կառույցներով,  ինչը  բավական  բարդ  իրավիճակ  էստեղծում գեոռադարային հանույթի համար։
  Շատ դեպքերում ստացվում են իրարամերժ արդյունքներ, կախված կառույցի առանձին տարրերի քայքայվածության աստիճանից  կամ  նյութի  խտությունից։
   Այդ  պատճառով  ընդհանուր  դաշտում  հնագիտական  տեսակետից  հետաքրքրական  տեղամասերը  առանձնացվել  են  վերապահումներով։
  Բազմակողմանի վերլուծության արդյունքում ընտրվել և քարտեզագրվել են տեղամասեր, որոնք հետագայում կարող են ուղեցույց հանդիսանալ հնագետների հետազոտությունների համար։
 Միևնույն ժամանակ հարկ ենք համարում նշել, որ առանձնակի ուշադրության ենարժանի այն տեղամասերում հայտնաբերված անոմալիաները, որոնք տեղադրված ենկամ կապվում են ստորերկրյա կառուցվածքների  հետ։
  Առանձնացված անոմալիաների մի մասը հաստատվել է 2013 թ. պեղումների ժամանակ, իսկ մյուսները՝ ըստ հնագետների մեկնաբանության, կարող են հանդիսանալ հեռանկարային գոտիներ։
 ԳրականությունSouth Carolina։
  Science, 1985, vol. 229, p. 379-381.Denkschriften der medizinisch-naturwissenschaftlichen։
  Gesselschaft zu Jean, 1932, vol. 18, 2,Միքայել ԳևորգյանԳԵՈՌԱԴԱՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԱՄԵՆՀՈՏԵՊ III ՓԱՐԱՎՈՆԻ ՏԱՃԱՐԻ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ՀՆԱԳԻՏԱՍԵՅՍՄՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ Բանալի բառեր՝ պալեոսեյսմոլոգիա, գեոռադար, Ամենհոտեպ III-ի տաճար (Լուքսոր, Եգիպտոս)։

Ամենհոտեպ III-ի տաճարում 2007-2010 թթ. կատարված մեր հետազոտությունները ցույց  տվեցին հին երկրաշարժերի հստակ հետքեր Ք. ա. 1200-900 թթ.։
   2011-2013 թթ. հետազոտությունների արդյունքում Ամենհոտեպ III-ի տաճարի և Լուքսորի  այլ  տաճարների  վրա  հայտնաբերվեցին  ուժեղ  երկրաշարժերի  ազդեցության  գործոններ։
   Նոր  տվյալները հայտնաբերվել են Ամենհոտեպ III-ի տաճարի պերիստիլի և III պիլոնի ուսումնասիրման ժամանակ, ինչպես նաև Կառնակի տաճարի II պիլոնի մոտ։
   Վերոհիշյալ  հնագիտասեյսմոլոգիական  և  հնագիտական  հետազոտություններում  լայնամասշտաբ  օգտագործվել  է  գեոռադարային  հանույթը՝  ստորգետնյա  թաղված  գտածոների  և  վաղ  ժամանակներում  տեղի  ունեցած  երկրաշարժերի  արդյունքում  առաջացած  խախտման  գոտիների հայտնաբերման համար։
