ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱՆ 1950-1970-ԱԿԱՆԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԱՀԱՅ ՊՈԵՄՈՒՄԽորհրդային  իշխանությունների  վարած  քաղաքականությունը,  պաշտոնական  Մոսկվայի  կողմիցխորհրդային  ժողովուրդներին  ինտերնացիոնալիզմի  ճանապարհով  տանելու  ջանքերը,  որոնք  արվումէին բազմազգ կայսրությունը ներքին ցնցումներից զերծ պահելու նպատակով, հանդիպեցին հայ մտավորականության ընդվզմանը. «ընդհանուր, մեծ ու անպարտ հայրենիքի օրեցօր բարգավաճող կյանքն»ու գաղափարական բռնաճնշումներն ի զորու չեղան մոռացնել դարասկզբին կորսված հայրենիքը՝ հայժողովրդի  բնօրրանը,  Նարեկացու  ու  Քուչակի,  Սիամանթոյի  ու  Վարուժանի  ծննդավայրը,  Սասնահերոսների  Ջոջաց  տուն-հայրենիքը,  Մշո  սուրբ  Կարապետն  ու  Աղթամարա  վանքը։
   Այլ  կերպ  ասած,խորհրդային  թմբիրը, կարմիր դրոշի ներքո երազային կյանք վարելու պատրանքը հայ բանաստեղծինչպարուրեցին։
 Հասարակական տրամադրությունների արտահայտման բոլոր հնարավոր եղանակների մեջ դարձյալ  գրականությունն  էր,  որ  իր  քաղաքացիական  պաթոսով,  հայրենասիրական  ոգով  հայ  ժողովրդինհիշեցնում էր իր կորուսյալ հայրենիքի, միլիոնավոր անմեղ զոհերի, բռնի տեղահանվածների, իսլամացվածների մասին։
  Եթե պատմագիտությունն իշխող կուսակցության պարտադրանքով կեղծում կամ, լավագույն  դեպքում,  շրջանցում  էր  փաստերը,  ապա  գրական  ստեղծագործությունները,  չնայած  քաղաքական վերնախավի ճնշումներին, առնվազն գաղափարապես ընդդիմանում էին ինտերնացիոնալիզմիպարտադրած  սկզբունքներին՝  չլռեցնելով  հայ  ժողովրդի  պատմական  հիշողության  դրսևորումները։
 Իհարկե, միամտություն կլինի կարծել, թե նմանատիպ ստեղծագործությունների կամ բացառիկ ըմբոստության տեր հեղինակների առջև լայնորեն բացված էին հրատարակչությունների դռները։
  Ընդհակառակը՝  հզոր  կայսրության  քաղաքացի-բանաստեղծներն  էլ  հաճախ  ակամա  դառնում  էին  պարտադրված  գաղափարախոսության  քարոզիչը,  քանի  որ  անձի,  հետևաբար՝  նաև  գրողի  ձևավորմանվրա  ազդող  հիմնական  հատկանիշներից  մեկը  միջավայրն  է,  որն  այն  ժամանակ  ավելի  քան  ապազգայնացված  էր։
   Գրական  տաղանդ  ունեցող  գրեթե  բոլոր  գործիչներին  գրականություն  էին  մտցնումԼենինին  ու  Ստալինին  փառաբանող  ձոներգերով,  նրանց  աստվածացնող  ներբողներով  և  առհասարակ՝ խորհրդային հողն ու գործարանը, տեխնիկան ու բանվորի աշխատանքն ամեն կերպ բանաստեղծականացնել  փորձող  տողերով։
   Գրեթե  բոլոր  գրողներն  այդպես  էին  սկսում,  և  նրանցից  շատերը  շարունակում  էին  ընտրած  ուղին,  սակայն  հատկապես 50-ական  թթ.  սկսած՝  Ստալինի  մահից  հետո,  վերացված էր անհատի պաշտամունքը, դարձ կատարվեց դեպի մոռացված, նախկինում անկարևոր թվացող թեմաներ, բարձրացվեց պատմական հիշողության հարցը, սկսեցին լսվել պահանջատիրության ուդատապարտման կոչերը։
  Այդ ժամանակ գրականությունն այլաբանությամբ, սիմվոլիկ պատկերներով,տողատակում թաքնված կերպով անդրադարձավ հայոց ողբերգությանը։
 Հայ գրականության պատմությունը փաստում է, որ ժողովրդի համար ճակատագրական պահերին,երբ  հայության  գլխին  կախված  է  եղել  օտարի  մահաբեր  սուրն  ու  պետականության  գոյությունը  հարցականի  տակ  է  եղել,  գրականության  մեջ  ակտիվացել  է  պոեզիան՝  իր  հախուռն  բնույթով,  դյուրորենհիշելի  տողերով,  երբեմն  ժողովրդական  ոճի  նմանողությամբ  գրված  պոեզիան  չափազանց  արագ  էտարածվել  ժողովրդի  մեջ՝  կատարելով  իր  առջև  դրված  խնդիրը։
   Իսկ  պոեմը  գրականության  այնժանրն  է,  որը,  գրված  լինելով  չափածո  ձևով,  այսինքն՝  պահպանելով  վերը  բերված  հատկանիշները՝միաժամանակ  իր  ներքին  ասելիքով,  գաղափարական  հարցադրումներով  տարողունակ  է  և  բանաստեղծի ասելիքն էլ արտահայտում է ամբողջությամբ, ինչն էլ արդարացնում է մեր կողմից 1950-1970ական թթ.՝ Հայոց ցեղասպանության մասին գրված պոեմն ուսումնասիրման առարկա դարձնելը։
 ԽՍՀՄ ձևավորման առաջին շրջանում գործած Եղիշե Չարենցն իր «Դանթեական առասպել» պոեմում թեև ճշմարիտ կերպով ու բարձր գեղարվեստով ներկայացրել էր կորուսյալ հայրենիքի պատկերը1910-ական թթ., զարգացրել Սիամանթոյի «Թթենին» բանաստեղծության միջոցով հայերի կոտորածը«մահերու և մոխիրներու դանթեական ճանապարհ»-ի հետ համեմատելու փորձը՝ հրաշալի հիմք հանդիսանալով  Շիրազի  «Հայոց  դանթեականը»  պոեմի  ստեղծման  համար,  այնուամենայնիվ՝  հետագատարիներին հասկացավ, որ հայ ժողովրդի հետ իր հայրենիքում տեղի ունեցածը Ցեղասպանություն էր,և 1933 թ. գրեց «Մահվան տեսիլ» պոեմը՝ իր գրական հետնորդների համար ազգային գրականությանմեջ մի նոր թեմա բերելով1։
 1959 թ. Մոսկվայում լույս տեսավ Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը, որը գրվել էրնախորդ  երկու  տարիների  ընթացքում։
   Այն,  իսկապես,  բացառիկ  երևույթ  էր  այդ  ժամանակի  համար։
 Հեղինակը պոեմի հերոս էր ընտրել հայ ժողովրդի հավաքական կերպարն արտահայտող Կոմիտասին,ում նշանակալի կյանքն ու գործունեությունը, դրանց ողբերգական ընդհատումն ամբողջովին համընկնում էին արևմտահայերի ճակատագրին։
  Առաջին հայացքից սա լավ միջոց էր Եղեռնի թեման արծարծելու համար, սակայն այսօր՝ 21-րդ դարասկզբին, երբ հնարավոր է միանգամայն սթափ և քննադատորեն գնահատել հայ գրականության պատմությունը, կարծում ենք՝ ճիշտ կլինի փաստել, որ իրականումԿոմիտասի  կյանքը  միջոց  չէր  Հայոց  ցեղասպանությունն  արտահայտելու  համար.  Սևակի  գերխնդիրըԿոմիտասի կյանքը գեղարվեստորեն արտահայտելն էր, իսկ այդ կյանքի ու ժամանակաշրջանի կարևորագույն իրադարձությունը՝ Հայոց ցեղասպանությունը, անհնար էր շրջանցել։
  Դա է փաստում այն հանգամանքը,  որ  վեց  մասերից  /համազանգերից/  կազմված  պոեմի  միայն  մի  համազանգ-հատվածը՝«Եղեռնի համազանգը», և հատկապես նրանում ներառված «Ղողանջ եղեռնական»-ն են նվիրված բունկոտորածին։
  Դրանից բացի՝ առկա է բանաստեղծի հետևյալ խոսքը. «Իմ գիտակցական ամբողջ կյանքում ես տառապել եմ, եթե կարելի է ասել, կոմիտասասիրությունից։
  Իմ ազգի մեծագույն զավակներիցմեկը,  որին  բնությունն  օժտել  էր  այն  ամենով,  ինչի  համագումարը  բնորոշվում  է  «հանճար»  կարճ  բառով, ծնվել էր ամենաբախտավոր և ամենադժբախտ աստղի տակ։
  Բոլորովին որբ, մայրենի լեզուն համարյա  թե  մոռացած,  միայն  ձայնի  (և  որբության)  շնորհիվ  Էջմիածնի  ճեմարան  ընկած,  ուստիև՝  կուսակրոն դարձած, իր համակ լուսեղենությունը մշտնջենական սևերի մեջ պարփակած այդ մարդակերպոգին  ի  վերջո  իսկապես  էլ  ոգեղինացավ»2։
   Չկարողանալով  շրջանցել  այն  հանգամանքը,  որ  Սևակըգրում է. «Գրել Կոմիտասի մասին հավասարազոր էր գրել հայ ժողովրդի վերջին 100 տարվա պատմությունը՝ ժողովրդի կյանքով ու երազանքներով, կենցաղով ու գոյամարտով, երգերով ու լացով, եվրոպական  դիվանագիտությամբ  ու  թուրքական  բարբարոսությամբ,  ազգագրությամբ  և  ազգագիտությամբ,անցյալով  և  ապագայով»,  իսկ  անմիջապես  հետո  ավելացնում.  «Ես  ոխերիմ  թշնամություն  ունեմ  այնպոեզիայի հանդեպ, որ հիմնվում է «մասին»-ի վրա ու շուրջ, ինչպես թրթուրը` մրգածաղկի»3 (ընդգծ.՝ Հ.Հ.),  այնուամենայնիվ,  պետք  է  ասենք,  որ  «Անլռելի  զանգակատուն»  պոեմը  գրական  ստեղծագործություն  է  Կոմիտասի  և  հայ  ժողովրդի  ճակատագրի  շուրջ  ծավալված  ողբերգական  դեպքերի  մասին՝գրված «ամենահա՜յր, ամենահա՜յ» Կոմիտասի կյանքը գեղարվեստորեն պատկերելու նպատակով, ինչնէլ  լավագույնս  հասկացել  է  հենց  Սևակը՝  մի  քանի  տարի  անց  գրելով  զուտ  Հայոց  ցեղասպանությանմասին պատմող «Եռաձայն պատարագ» պոեմը, որին ևս կանդրադառնանք։
  Ուստի՝ ամենաշատը հենցՍևակին չհասկանալու, հիշյալ պոեմի որոշակի ձգձգվածությունը չնկատելու, նրա հեղինակի հասցեինհնչող  կեղծ  փառաբանության  (որի  կարիքը  վերջինս  չի  զգում)  արդյունքն  է  անդադար  թմբկահարումնայն մտքի, թե այս շրջանում Հայոց ցեղասպանության մասին գրված լավագույն, հանճարեղ, անկրկնելիգործը Սևակի «Անլռելի զանգակատունն» է, որը հեղինակի գլուխգործոցն է։
  Անկարելի է չհամաձայնել,որ «Եղեռնի համազանգը» գրական մի անկրկնելի նվաճում է, որը հեղափոխություն էր 1950-ական թթ.հայ  գրական  մտքի  պատմության  մեջ,  հեղինակին  հաջողվել  է  գրել  այնպիսի  տողեր,  որոնք  գեղարվեստորեն արտացոլում են հայ ժողովրդին վիճակված պատմական անարդարությունն ու թշնամու անմարդկային վայրագությունները։
  Սևակը հրաշալիորեն ըմբռնել էր պատմաքաղաքական հանգամանքները, որոնց ընթացքում տեղի ունեցավ անմարդկային ոճիրը.Բայց Եվրոպան էլ ուներ ճանապարհԵվ որպես ճամփորդՆա…կռվացըրեց իրար հետ շներ,Որ իր` ճամփորդի բանը հաջողի։
 Հեղինակը  հետադարձ  հայացքով  է  նայում  պատմությանը,  որն  ստեղծագործության  շարժիչ  ուժնէր, հիշում Եղեռնի ողբերգական հերոսներից մեկի՝ հանճարեղ Սիամանթոյի խոսքը, ինչը հուշում է, որՍևակը  պոեմը  գրելու  տարիներին  իրեն  ավելի  քան  մոտ  էր  զգում  արևմտահայ  հանճարներին,  այսինքն՝ գենետիկ հիշողությունն ավելի զորեղ էր, քան տիրող քաղաքական կարգը.- Ո՛վ արդարություն,Թող որ ես թքեմ ճակատին քո բաց,Գոչել էր մեկը քարերով ջարդված այդ հանճարներից,1 Տե՛ս Մուրադյան Ս., Գրական հանգրվաններ, գիրք Գ, Երևան, 2010, էջ 107։
 2 ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ. ԱՆՑՅԱԼԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑԱԾ, հասանելի է՝ https։
 //goo.gl/4Scqkf, մատչելի էր՝ 04.04.15։
 3 Նույն տեղում։
 Գոչել ո՛չ հիմա,Այնժամ էր գոչել,Երբ խուժանն այս նույնԱրյունով հարբած գազանի նմանԴրդվելով միայն վայրենուն հայտնի իր պատճառներից,Ո՜րերորդ անգամ մոխիր էր թողնումՄեր արտ ու այգուց, մեր տաճարներից։
 Այս  ստեղծագործության  վերաբերյալ  ուսումնասիրությունները,  վստահ  ենք,  հետագայում  կշարունակվեն,  սակայն  նպատակ  ունենալով  ցույց  տալու  ուսումնասիրվող  ժամանակաշրջանում  Հայոց  ցեղասպանությունը  պատկերող  պոեմի  զարգացումը  և  կարևորագույն  գաղափարի  արտացոլման  ձևը,հավելենք, որ ժողովրդական և հեղինակային խոսքի հրաշալի համատեղմամբ (որը լավագույնս կիրառվել էր Կ. Զարյանի «Տատրագոմի հարսը» պոեմում) Սևակին հաջողվել է «Ղողանջ եղեռնական» հատվածը, որը մի ողբերգական պատկեր է հայ գրականության մեջ, զերծ պահել արյունալի տեսարաններից,  նատուրալիստական  հակագեղագիտական  պատկերներից,  որոնք  որքան  ճշմարտություն  են  հաղորդում ստեղծագործությանը, այնքան էլ կենցաղայնացնում են այն։
  Նույնիսկ ամենասարսափելի տեսարաններն  օգտագործված  բառաֆոնդի,  ռիթմի,  պատկերվող  գործողությունների  դինամիկայի  շնորհիվ,  կարծեք,  մեղմում  են,  ստվերում  թուրքական  անմարդակային  վայրագությունները՝  առաջին  պլանմղելով հայ ժողովրդի առօրյա կյանքը.Հնձվորը արտում մորթվեցԻր ձեռքի սուր մանգաղով…Խեղճ հարսը էլ ո՞նց երգեր.- Քաղվորին հաց եմ բերում,Բերանը բաց եմ բերում։
 Կալի մեջ պապիկն ընկավ,Իր ոսկե թեղն էր էրնում,Որպեսզի տուրքը թուրքինՕր առաջ շուտ վճարի…1965 թ., երբ լրանում էր Մեծ եղեռնի հիսունամյա տարելիցը, և դրան հարող ժամանակահատվածում,  մտավորականության  մեջ  հայրենասիրության  ալիք  բարձրացավ,  գրականությունում  ավելացանՑեղասպանությունը  պատկերող  ստեղծագործությունները,  որոնց  շարքում  էր  նաև  Պ.  Սևակի  «Եռաձայն  պատարագ»  պոեմը  (1965  թ.  փետրվար),  որը  թեև  հաճախ  համարվում  է  «Անլռելի  զանգակատան»  շարունակությունը,  սակայն  իրականում  բանաստեղծական  նոր  մտածողության,  գրողականառավել  բարձր,  կայացած որակների  արդյունք  էր։
   Այս  պոեմն  արդեն  ամբողջովին  նվիրված  էր  Հայոցցեղասպանության պատկերմանը։
 Պոեմը  բաղկացած  է  երեք  մասից,  որոնք  ունեն  համապատասխան  ենթավերնագրեր՝  «Ողբամ  մեռելոց»,  «Բեկանեմ  շանթեր»,  «Կոչեմ  ապրողաց»։
   Պոեմն  սկսվում  է  Հայաստան  աշխարհի  կենտրոնումգտնվող  Արարատ  լեռան  պատկերով,  որը  հեղինակը  համեմատում  է  հողի  մեջ  խրված  զանգերի  հետ՝նրան վստահելով հիմնական դերերից մեկը.Եվ ես չե՛մ, ոչ էլ դո՛ւք եք ղողանջում.Սիսն ու Մասի՜սն են ղողանջում անվե՛րջ-անդադա՛ր-անդո՛ւլ։
 Գողթան երգերի չափ ու կշռույթով,բամբ բամբիռների նվագակցությամբ…«Ողբամ  մեռելոց»  հատվածը  ծավալով  ամենափոքրն  է,  ինչը  խոսում  է  այն  մասին,  որ  հեղինակիհիմնական  նպատակը  ողբասացի  դեր  ստանձնելը,  անցյալի  ողբերգական  դեպքերն  արտացոլելը  չէ։
 Արարատ լեռան հետ արդեն նույնացած բանաստեղծի («ես՝ Սիս-Մասիսըս, այդ ես եմ ասում») ասելիքըհիմնականում սպառվում է «երկու միլիոն մարդ ի խաչ բարձրացավ» զարհուրելի երևույթի գեղարվեստական ներկայացմամբ, ինչպես նաև անողորմ թշնամուն ուղղված փլիլիսոփայական-մարդասիրականերանգ  ստացած  հորդորով,  որն  այլ  դեպքում  կհնչեր  որպես  իրական  բարբարոսություն,  եթե  չլիներսևակյան բացատրությունը.Ամենից առաջփայտե դագաղի՜ պաշտամունք պիտի ունենալ կյանքում,փայտե դագաղի՛,նաև պատանքի՜։
 Դագաղ-պատանքի՛ պաշտամունք պիտի ունենալ, այո՛,վասնզի եթե չի ճարվում դագաղ,ուրեմն արհավիրք-աղետ է ահեղ…«Բեկանեմ  շանթեր»  հատվածում  պատվիրաններ  տվող,  մարգարեացած  բանաստեղծն  իր  նահատակված ժողովրդի տանջանքները ներկայացնելիս, որն արդեն իրական բացախոսություն էր գրականության  մեջ,  դիմում  է  Մարիամին՝  բողոքելով,  որ  վերջինս  լռեց  այս  բարբարոսության  դեմ,  միջնորդչեղավ Հիսուսին, որպեսզի կասեցվի անմեղ ժողովրդի սրածումը. այսպես ուղիղ տասը դար առաջ կրոնավոր  Նարեկացին  էր  դիմում  մարդեղեն  Տիրամորը,  որ  միջնորդի  Աստված-Որդուն՝  ներելու  մարդկային անթիվ մեղքերը, մինչդեռ այս դեպքում հայ ժողովուրդն անգամ մեղք չուներ։
 Սևակը չի մոռանում նաև հայի արու զավակների՝ մանչերի այն խմբերի մասին, որոնք գոյությունըփրկելու  համար  ստիպված  ոտնահարեցին  իրենց  իսկ  պատիվը՝  կանացի  շորեր  հագնելով,  «կնատարազ  այրեր»  դառնալով,  ինչը  շատ  ավելի  սպանիչ  էր  պատվախնդիր  տղաների  համար,  քան  ֆիզիկական մահը, սակայն նաև այս խմբերի շնորհիվ էր, որ հայի տեսակից միայն մի թանգարանային նմուշչմնաց, այս «կնատարազ այրերն» էին, որ վրեժ ունեին լուծելու.Օ՜, կնատարազ այրերի քենի՛ց դողացեք անվերջև սահմռկեցեք վրեժի՜ց նրանց…Այստեղ  կարելի  կատարել  մի  քանի  հարցադրում.  ովքե՞ր  էին  այս  տողերի  և  դրանց  անմիջապեսհաջորդող  «Կոչեմ  ապրողաց»-ի  հասցեատերերը,  միայն  հայ  ժողովո՞ւրդը,  ո՞ւմ  էին  ուղղված  վերըբերված  տողերը,  արդյո՞ք  միայն  Օսմանյան  կայսրության  ժառանգորդ  Թուրքիային,  որը  մինչ  օրս  էլժխտում է պատմական ճշմարտությունը, թե՞ նաև Խորհրդային կայսրությանը, որն իր ինտերնացիոնալիստական  կոչերով  ամեն  կերպ  արգելում  էր  խոսել  Ցեղասպանության  մասին։
   Իսկ  ո՞ւմ  էին  ուղղվածպոեմի վերջին մասում հիշատակվող չձուլվելու կոչերը, միայն Սփյուռքի հայությանը, թե՞ նաև Սովետական բազմազգ երկրում ապրող հայերին.ուստի վախեցեք սպանդից ճերմա՜կավելի, քան թե՝ եղեռնից կարմի՛ր։
 Համենայն դեպս, եթե հիշենք նաև «Եղիցի լույս»-ում արտահայտված գաղափարներն ու Խորհրդային միությունում տիրող խավարի քննադատությունը՝ սիմվոլիկ պատկերների, տողատակերի միջոցով,ապա  կգտնենք  կամ  գոնե  կմոտենանք  տրված  հարցերի  հնարավոր  պատասխաններին։
   Հավելենքնաև,  որ  «Կոչեմ  ապրողաց»  հատվածում  Սևակի՝  Հայոց  ցեղասպանության  չդատապարտման  հետևանքների մասին մտքերը, իր ժողովրդին ապրելու, արարելու, օտար ափերում ազատություն գտնելու պատրանքին չտրվելու կոչերն իրենց արտահայտման ձևով ոչ միայն բանաստեղծական անկրկնելիպատկերներ են, այլև հայ ժողովրդի համար բացառիկ կարևորություն ունեցող, մշտարդի խոսքեր։
 Ոչ  վաղ  անցյալում  ստեղծված  գրական  արժեքների  գնահատման  ճանապարհին,  մեր  խորին  համոզմամբ,  պետք  է  լրջագույն  կերպով  ուսումնասիրել  և  ըստ  արժանվույն  գնահատել  Սիլվա  Կապուտիկյանի հայրենասիրական քնարերգությունը։
  Թեև առաջին հայացքից թվում է, թե բանաստեղծուհուկերտած  գրականությունը  երբեք  չի  մնացել  ստվերում,  սակայն  այսօր,  երբ  վերլուծական  հայացքովմոտենում ենք նրա ստեղծագործություններին, հասկանում ենք, որ Կապուտիկյանի հայրենասիրականքնարի  աշխարհայացքային  ներքին  ենթաշերտը  քիչ  է  ուսումնասիրված.  ԽՍՀՄ  տարածքում  հայտնի,անվանի  կուսակցականի,  մեծ  հրապարակախոսի  (ով  մինչև  1980-ական  թթ.  ազգային  զարթոնքըերբեք խնդիրներ չի ունեցել քաղաքական վերնախավի հետ, և դրանով պետք է բացատրել իր կերտածազգային-հայրենասիրական քնարերգության տպագրման «հրաշքը») հայրենասիրական քնարը և հենցՀայոց ցեղասպանության, կորուսյալ հայրենիքի խորհրդանիշ Արարատ լեռան մասին գրված ստեղծագործությունները բավական համարձակ խոսք էին իշխող գաղափարախոսության մեջ։
 1956-1960-ական  թթ.  գրված  «Մտորումներ  ճանապարհի  կեսին»  պոեմով  բանաստեղծուհին  նորէջ էր բացում խորհրդահայ քնարերգության մեջ, ինչը, բնականաբար, տարիների մտորումների, քաղաքացիական  հասունացման  արդյունք  էր։
   Կոմունիստական  գաղափարներով  ոգևորված  անվանի  կուսակցականը,  նախկին  կոմերիտականը,  հասկացել  էր,  որ  գրական  տաղանդն  անցողիկ  թեմաներինծառայեցնելը վայել չէ հայ բանաստեղծին, երբ իր առջև ծառացած էր կորուսյալ հայրենիքի պատկերը,երբ  այլևս  անհնար  էր  լռեցնել  պատմական  հիշողության  ճիչը։
   Գրեթե  նույն  տարիներին՝  1958-1960ական թթ., իր գրական գործունեության քսանհինգամյակի առթիվ գրված «Մտորումներ» բանաստեղծության մեջ Կապուտիկյանն արտահայտում էր այն միտքը, որ իր բանաստեղծական ճամփան «ամաչելու չափ հեշտ ու հաշտ եղավ», մինչդեռ իրականում այլ էր հայ բանաստեղծի ուղին.Երբ ինչպես մոմը մատուռում խարխուլ,Այրվե՜լ են նրանք, հալվե՛լ, սպառվե՛լ,Խարխուլ հայրենիք, ժողովուրդը՝ խուլ,Ու հույսն ու լույսը նրա՜նք են տվել։
 Իսկ «Մտորումներ ճանապարհի կեսին» պոեմում բանաստեղծուհին միանգամայն անկեղծ ուհամոզիչ խոսք է ասում առ այն, որ.Այն ո՞ր ջահելն է՝ կյանքով տարվելիսՀասկանում մորը, թափանցում հոգին.Մորդ, այդպես էլ քո ժողովրդինԶգում ես խորունկ տարիքդ առնելիս։
 Ամբողջ պոեմում արտահայտված մտքերը, բանաստեղծուհու հետ նույնացած քնարական հերոսուհու  կյանքն  ու  մտորումներն  ամբողջովին  համընկնում  են  խորհրդային  գաղափարախոսությամբ  ապրող հայ ժողովրդի կենսագրությանը։
  Ծնված օրվանից «կարմիր դրոշ», «Հոկտեմբերյան արև», «պիոներական խոսք ու թմբուկ» տեսած հայ մարդը մի օր պետք է հասկանար, որ.Եղել է մի հին, մի հաշտ ժողովուրդ,Սակայն եղել է աշխարհը՝ անհա՛շտ.Բախվել են կռվի ճամփաները մութՆրա հեգ հողում ու ձեռքով անգութԽաչի՜ են հանել հողը խաչապաշտ...Այս  ստեղծագործության  դեպքում  ևս  նպատակ  ունենալով  քննելու  Հայոց  ցեղասպանության  գաղափարաբանության  գեղարվեստականացումը՝  պետք  է  ասենք,  որ  Սևակի  «Եռաձայն  պատարագ»պոեմի «Կոչեմ ապրողաց»  հատվածում հնչած գաղափարները հայերի ապրելու և արարելու մասին էլավելի  կարևորված  և  իդեալականացված  են  այս  պոեմում.  Սիամանթոյի՝  արդարության  ճակատինթքելու  և  Թումանյանի՝  իրենց  շուրթերն  անեծքով  չպղծած  պոետներ  տեսնելու  երազանքի  մասինգրված տողերն իր պոեմի համար բնաբան դարձրած Կապուտիկյանը ճիշտ է կողմնորոշվել իր «ճանապարհի  կեսին»՝  հասկանալով,  որ  այդ  ճանապարհի  մյուս  կեսն  անցնելու  համար  իր  ժամանակներումարդարությանը  հայհոյելը,  բախտից  տրտնջալը  սխալական  ճանապարհ  է։
   Ժամանակն  է  Թումանյանիերազանքի իրականացման. հայ ժողովուրդն ապրելու ընդամենը մեկ ձև ունի աշխարհում.Դու պիտի վրեժ առնես ապրելո՛վ,Ապրելով համա՛ռ, հազարապատի՛կ.Ավերումի դեմ՝ քո ստեղծելո՛վ,Ավեր Վանի դեմ՝ քո Երևանո՛վ,Աքսորների դեմ՝ խուլ անապատիցՆորից տուն դարձող քո քարավանո՛վ,Դու պիտի ապրես այսպե՛ս, սրանո՛վ։
 Միանգամայն  համաձայն  ենք  Կապուտիկյանի  հայրենասիրական  քնարը  լավագույնս  արժևորածուսումնասիրողի այն դիտարկմանը, որ «Երբ Կապուտիկյանը ավեր Վանին որպես հաղթանակ հակադրում է ծաղկուն Երևանը կամ Մարութա վանքի ավեր դպրանոցին՝ Բյուրականի աստղադիտարանը ևայլն,  դրանով,  ասես,  հաշտվում  է  առաջինների  անվերադարձ  կորստի  հետ,  և  քնարական  հերոսիխոսքը դադարում է բռնազավթված հայրենիքի տիրոջ խոսք լինելուց։
  Մինչդեռ, Կապուտիկյանը և՛ այսպոեմը գրելուց առաջ, և՛ դրանից հետո ամենևին էլ չի կարողացել խաղաղեցնել հայ բանաստեղծի իրխռով  հոգին»1,  սակայն  միանգամայն  հասկանալի  է, որ  հայ  ժողովրդի  հետագա  ճանապարհի  կապուտիկյանական  այսպիսի  տեսլականն  օրվա  հրամայական  էր  (բայց  ոչ  այսրոպեական  մոտեցում),  ազգային-հայրենասիրական  քնարերգության  ձևավորման  գրեթե  առաջին  քայլը,  որը,  հետագատարիներին  անցնելով  բյուրեղացման  ճանապարհ,  ծնունդ  տվեց  ներկային  չհամաձայնող,  պահանջատիրական գաղափարներով լեցուն այլ ստեղծագործությունների2։
  Ընդ որում, այսօր էլ կարելի է ասել,որ,  իսկապես,  պահանջելու  իրավունք  ունեն  հզորները.  ավերումի,  աքսորների  ճանապարհն  անցածժողովուրդը  պարտավոր  է  նախ՝  հզորանալ,  շենանալ,  միաբանվել,  իր  հանճարներով  լրացնել  համաշ1 Տեր-Մինասյան Ա., «Կոչեմ ապրողաց»-ի հասցեատերերը, Երևան, 2005, էջ 49։
 2 Ավելի մանրամասն տե՛ս նույն տեղում։
 խարհային  մտքի  գանձարանը,  որպեսզի  իր  խոսքը  լսելի  դառնա,  պահանջատիրությունը՝  իրական,այլապես վերջինս կսահմանափակվի մի քանի գրական տողերով միայն։
  Թերևս, այս մտածողությամբպետք է գնահատենք կապուտիկյանական պատգամները։
 Թվում է՝ աննահանջ ապրելու, անդուլ արարելու սևակյան ու կապուտիկյանական կոչերը պետք էիրենց  գագաթնակետին  հասնեին  Վահագն  Դավթյանի՝  Հայոց  ցեղասպանության  թեմայով  համեմատաբար ուշ գրված խորհրդահայ պոեմի՝ «Ռեքվիեմ»-ի մեջ, սակայն այստեղ տեսնում ենք ցավի, մորմոքի, անմարդկային հանցանքի դեմ անխոս մնացած բանաստեղծի հոգու կսկիծը, ինչը պետք է բացատրել նրանով, որ Դավթյանը, ի տարբերություն Սևակի և Կապուտիկյանի, իր պոեմն սկսել է գրել հայ ժողովրդի համար եղբայրական գերեզման դարձած Դեր-Զորում կամ Դեյր-էլ-Զորում ձևավորված մտքերիանմիջական ազդեցության տակ (1977 թ., Հալեպ-Երևան). մի վայր, որտեղ յուրաքանչյուր հայի ասելիքզիջում  է  հոգու  խռովքին,  ամենանուրբ  զգացմունքների  լուռ  ժայթքմանը։
   Եթե  նախորդ  պոեմները,լցված  լինելով  անհուն  կսկիծով,  այնուամենայնիվ,  հայրենասիրական  զգացումներ  էին  արթնացնումընթերցողի մոտ, և դրանք պետք է քննենք բանաստեղծական ասելիքի երկայնքով, ապա «Ռեքվիեմ»-իդեպքում, որտեղ Դավթյանը մի յուրօրինակ հոգեհանգիստ է կարդում հայոց նահատակներին, պետք էըմբռնենք պոեմի հոգեբանական խորքը։
  Այս երկու երևույթները նույն իրադարձության երկու կողմերնեն,  որոնք  պետք  է  միասնաբար  հանդես  գան։
   Հենց  ի՛ր  կորուսյալ  ծննդավայր  հյուրի  պես  այցելածԴավթյանը  շեկ  անապատի  ավազների  տակ  թաղված  «աստղերի  ու  մարգարեների»  մասին  խորհելիսհիշում է թռիչքի պահին թևատված արևմտահայ գրականության հանճարին.Ես կարող էի դարիս ճակատըԲանաստեղծության աստղերով զուգել,Բայց իմ ճակատը փշրեցին քարով…Իրականի  և  երևակայականի  համադրմամբ՝  բանաստեղծին  հաջողվում  է  իր  պոեմով  վերակենդանացնել  գաղթի,  ավելի  ճիշտ՝  մահվան  ճամփով  անցնող  հայ  մոր  և  մանկան  սրտակեղեքերկխոսությունը,  գիտակցում,  որ  իրենից  խլվածը  զուտ  աշխարհագրական  տարածք  չէ,  այլ  «Իմաստվածներն  են  ինձանից  խլել…»,  «Առեղծվածներս  են  ինձանից  խլել…»,  «Պապիս  աճյունն  ենինձանից  խլել…»  հասկանում,  որ  անապատի՝  անմեղ  զոհերով  կերակրվող,  երկարակյաց  ագռավներըչեն մոռացել անցյալի հուշը, «մանկան մաքուր աչուկներով» կերակրվելու հույսը նրանց դարձյալ ԴերԶոր էր բերել։
  Պոեմում երևում են նաև բանաստեղծի բողոքը, ընդվզումը.Ո՞ւր եք ագռավներ, ո՞ր եք հեռացել,Եկեք, ֆոսֆորի այս փայլը կտցեքՈւ տարեք, գցեք Աշխարհի սրտինՈւ խղճի վրա։
 Ամփոփելով՝  նկատենք,  որ  քննված  պոեմներն  ու  հեղինակները,  որքան  էլ  ըմբոստ,  իրենց  դարիհամար  բացառիկ  խիզախ  երևույթներ  էին,  նրանք  համեմատաբար  «անվնաս»  էին  խորհրդայինիշխանությունների համար, պատահական չէ, որ Շիրազի՝ այս թեմայով գրված «Հայոց դանթեականը»,որը Հայոց  ցեղասպանության մասին գրված եզակի դատաստանամատյան-պոեմ է, իսկ հեղինակը՝ իրժամանակի  գրական  ամենամեծ  ընդդիմությունը,  այդպես  էլ  չտպագրվեց  հեղինակի  կենդանությանօրոք,  և  հիշյալ  պոեմն  իր  բացառիկությամբ,  բանաստեղծական  արձակի  և  չափածոյի  համադրմամբ,իրականի  և  երևակայականի  զուգակցմամբ  հավակնում  է  դառնալ  Հայոց  ցեղասպանության  թեմայովգրված  ամենահաջող,  ամենաըմբոստ  պոեմը,  որն  առանձին  ուսումնասիրման  ու  շատ  բարձր  գնահատանքի է արժանի։
 Հայկ ՀովհաննիսյանՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱՆ 1950-1970-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԱՀԱՅ ՊՈԵՄՈՒՄԲանալի բառեր՝ Խորհրդային միություն, պոեմ, Հայոց ցեղասպանություն, Պ. Սևակ, Ս. Կապուտիկյան, Վ. Դավթյան, պատմական հիշողություն։

Խորհրդային միության մեջ արգելվում էր խոսել Հայոց ցեղասպանության մասին, սակայն 1950-70-ական թթ.  Պ. Սևակի, Ս. Կապուտիկյանի և Վ. Դավթյանի պոեմների շնորհիվ բարձրացվեց հայ ժողովրդի պատմական հիշողության ձայնը։
    Հոդվածում  ներկայացված  է  Հայոց  ցեղասպանության  թեմայի  զարգացումը  խորհրդահայ  պոեմներում,  տրված են պատմական ժամանակաշրջանի գնահատականը, պոեմների գրական արժեքը և դրանց ներքին կապը։
