ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ LEԵԿԱՎԱՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ (1988-1995) Քաղաքական սոցիալականացման գործընթացը հանգեցնում է անհատների յուրահատուկ շերտավորման:  Նրանց մի մասը դառնում է ակտիվ քաղաքացի, մյուս մասը ձգտում է պասիվ գոյության:  Պետությունը հիմնված է ակտիվների վրա, դրանց շնորհիվ գոյություն ունի քաղաքական համակարգ, կառուցվում է քաղաքական հասարակություն:   Դրա ղեկավարները ՝ ղեկավարները, դառնում են ամենաակտիվը: Փորձեր են արվել բացահայտել հնագույն ժամանակներում հասարակական-քաղաքական գործընթացներում առաջնորդի դերը և տեղը:  Հին հեղինակների աշխատություններում մենք գտնում ենք հերոսների նկարագրություններ, որոնք, իրենց կարծիքով, պատմության ստեղծողներն են 1:   Նշված թեմայի առանձին ասպեկտները ուսումնասիրվել են տարբեր հեղինակների կողմից:   Առաջնորդ-իշխանի նկարագիրը նախ տվել է Ն. Մաքիավելին:  Նրա կարծիքով ՝ առաջնորդը պետք է օգտագործի բոլոր հնարավոր միջոցները հասարակությունը միավորելու և կարգուկանոն պահպանելու համար ՝ ներառյալ խորամանկությունը, ուժը, խաբեությունը 2: Իշխող կամ ձգտող քաղաքական առաջնորդի տիպաբանության դասական բաժանումը կատարվել է Մաքս Վեբերի կողմից:   Բաժանումը հիմնված է իրականացված իշխանության օրինականության տրամաբանության վրա:   Վեբերը առանձնացնում էր առաջնորդների երեք տեսակ `ավանդական, խարիզմատիկ, ռացիոնալ-բյուրոկրատական:   Նրանցից յուրաքանչյուրի կառուցումը հիմնված է առանձին գործոնի վրա: Ավանդական առաջնորդության դեպքում դա ավանդույթ է, խարիզմատիկ դեպքում `մարդկային բացառիկ հատկություններ, ռացիոնալ-բյուրոկրատական ​​դեպքում` գործող օրենք և դրա արդյունավետություն: Քաղաքական առաջնորդի ուժն ու նշանակությունն ավելի հրատապ է դառնում, երբ պետությունը գտնվում է անցման շրջանում ՝ մի քաղաքական ռեժիմից մյուսը:  Յուրաքանչյուր քաղաքական համակարգ ունի իշխանության բարձրագույն մարմինների ձևավորման և պահպանման իր մեխանիզմները, որոնք հիմնականում կազմում են առաջնորդի հոգեբանական կերպարը:   Տոտալիտարիզմի պայմաններում ընդունվում է «առաջին դեմքի պաշտամունքը» 3:  Բայց ժողովրդավարական երկրներում ենթադրյալ ազգային առաջնորդը պետք է վայելի «բնակչության լայն զանգվածների», հատկապես իր ղեկավարած կուսակցության անդամների վստահությունը:  Democraticողովրդավարական արժեքներ ունեցող առաջնորդներն անցումային շրջանում հաճախ ավելի շատ կապեր ունեն հասարակության հետ:  Նրանք իրենց տեսնում են որպես հավանական հաղթողներ և իշխողներ ապագա ժողովրդավարական ռեժիմում 4: 1980-ականներ 19-րդ դարի վերջին Հայաստանում ՀՀՇ-ի հետ մեկտեղ հայտնվեց նոր քաղաքական էլիտա, որը սկսեց իշխել ազատական ​​արժեքների նոր ինստիտուտների հիման վրա, և ժողովրդավարությունը դարձավ նոր էլիտայի ձևավորման գործոն: ,  Այն ժամանակ, երբ սկսվեց համաժողովրդական շարժումը, ակնհայտ էին նրա բոլոր ցանկություններն ու պահանջները:   Դժգոհ լինելով շրջանի կառավարությունից ՝ ժողովուրդն ինքն է ընտրում իր ղեկավարին, ժողովրդական շարժումը նախաձեռնող, կազմակերպող և համակարգող մարդկանց: 1990 թ. Մայիսի 20-ին, Խորհրդային Հայաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ, անցկացվեցին ժողովրդավարական ընտրություններ `բազմաթիվ քաղաքական կուսակցությունների և կազմակերպությունների մասնակցությամբ:   Հայկական ավանդական քաղաքական կուսակցություններից. Պողոսյան Վ. 1. Ուրիշներ, Քաղաքագիտություն, հանրագիտարանային բառարան, Երեւան, 2004, էջ: 160 2 Տե՛ս N. Machiavelli, The Prince, հասանելի է http: // www. //www.constitution.org/mac/prince.pdf, հասանելի է 31.01.2014 թ .: 3 Մարգարյան Մ., Քաղաքական առաջնորդություն, Երեւան, 2001, էջ. 54 4 Լինց Խ., Ստեփան Ա., Demողովրդավարության անցման հիմնախնդիրները կայանում ocracyողովրդավարության հաստատում, Հարավային Եվրոպա, Հարավային Ամերիկա և հետկոմունիստական ​​Եվրոպա, Երևան, 2011, էջ 104-106: Դաշնակցությունը, Ռամկավարները և հնչակերը Հայաստանում դեռ ձևավորված չէին, ընտրություններում ձայները բաժանվեցին «Հայաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության ներկայացուցիչների» միջեւ: 1990 Օգոստոսի 4-ին ՀՀ նորընտիր խորհրդարան Լեոն Տեր-Պետրոսյանը ընտրվեց ՀՀՇ Գերագույն խորհրդի նախագահ:   Վերջինս Հայաստանի Գերագույն խորհրդի առաջին նախագահն էր, որը Կոմունիստական ​​կուսակցության անդամ չէր: 1991 թ. Հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում տեղի ունեցան առաջին նախագահական ընտրությունները: Ընտրություններին մասնակցեցին վեց թեկնածուներ `ԱԻՄ առաջնորդ Պարույր Հայրիկյանը, Հայաստանի հանրապետական ​​կուսակցության հիմնադիր Աշոտ Նավասարդյանը, գրող Zորի Բալայանը ակադեմիկոս Ռաֆայել hazազարյանը, դերասան Սոս Սարգսյանը, առաջադրվել է ՀՅԴ-ի կողմից: և Լեւոն Տեր-Պետրոսյան, ՀՀՇ անդամ:   Տեր-Պետրոսյանը մեկ փուլով դարձավ նախագահ ՝ ստանալով 1.518.090 ընտրողների ձայների 83% -ը:   Պարույր Հայրիկյանը ստացել է իր վստահության քվեն 7% -ը, Սոս Սարգսյանը ՝ 4,3%, oriորի Բալայանը ՝ 0,45%, Ռաֆայել hazազարյանը ՝ 0,39%, Աշոտ Նավասարդյանը ՝ 0,16% 1:   Նախագահական ընտրությունները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ այս շրջանում լիդերի ինստիտուտի կայացման գործընթացը մտել էր օրինականության փուլ:   Այս շրջանի ղեկավարները ՝ Տեր-Պետրոսյանը և նրա թիմը վայելում էին ժողովրդի անվերապահ վստահությունը, ժողովուրդը հավատում էր և աջակցում էր նրանց: Առանց բացառության, դժվարությունների պահին առաջնորդը և նրա կողմնակիցները ընկալում են ուժային դաշտը և ընկալում են իրենց հուզական չափանիշները ՝ քաղաքական գիտակցությունը, համապատասխան մշակույթին:  Առաջնորդի եսը քննարկում է ոչ միայն իր կողմնակիցների հետ կապը, այլ առաջին հերթին նրա ինքնությունը:  Առաջնորդն իր ինքնության հետ շփվում է «հորիզոնական» տարբեր տեսակի կուսակցությունների և պետությունների ղեկավարների հետ, իսկ «ուղղահայաց» ՝ շփվում իր աջակիցների, ժողովրդի և ընդդիմության հետ:   Միայն երկակի հաղորդակցության դեպքում առաջնորդը կարող է զարգացնել իր ինքնությունը երկու ոլորտների շահերի պաշտպանության մեխանիզմի միջոցով:  Հետեւաբար, միայն ինքնություն ունեցող առաջնորդը կարող է խզել իր հարաբերությունները ուժային ոլորտում ՝ ենթադրելով իր ժողովրդի, իր համախոհների, իր թիմի, իր ընդդիմության հարաբերությունները:   Այս մակարդակներից յուրաքանչյուրում հարաբերություններ պահպանելու ունակությունը առաջնորդին հնարավորություն է տալիս իշխանության բերել իրենց սեփական նպատակներով, հետաքրքրություններով, տեղով, դերով դաշտ ՝ ուսումնասիրելով յուրաքանչյուրի կարողությունները, ղեկավարելով նրանց ուժային դաշտը 2: 1980-ականներից 19-րդ դարի վերջից հայ իրականության մեջ առաջացավ վակուումային փակ ժամանակաշրջան, որտեղ դժվար էր տարանջատել քաղաքական առաջնորդի «հորիզոնական» և «ուղղահայաց» հարաբերությունները:  Կար Կոմունիստական ​​կուսակցություն և ժողովրդական շարժում, որտեղ բոլորը ՝ ժողովուրդը, նրա ղեկավարները, գոնե սկզբում, համարյա նույն նպատակներն ու խնդիրները լուծելու ցանկություն ունեին, հետո ՝ առաջնորդի `ժողովրդի, առաջնորդի` իր կողմնակիցների, ղեկավարը `ընդդիմությունը, գրեթե նույնն էին այդ մակարդակում:  1996 թվականը շրջադարձային էր քաղաքական առաջնորդի համար: Նախագահական ընտրությունները, որտեղ պառակտումներն արդեն ակնհայտ էին, և այս բեկումնային արդյունքի արդյունքում երկրի ղեկավարին օրինականացնելու գործընթացը, կարծես, ձախողվեց:   Կար ընդդիմություն, հասարակություն, որն արդեն կազմել էր շահերի խմբեր, որը լուծում էր պահանջում քաղաքական առաջնորդից:  Խնդիրները սպասում էին անհապաղ արձագանքման, ինչը երկրի առաջին դեմքը չկարողացավ անմիջապես լուծել:  Անկախացումից առաջ ԽՍՀՄ երկրների շարքում Խորհրդային Հայաստանն ուներ ամենամեծ թվով գիտնականներ և մասնագետներ:  Խորհրդային Միության պաշտպանական արդյունաբերության և տիեզերական համակարգերի համար օգտագործվող սարքավորումների բարձր տեխնոլոգիական համակարգիչների գրեթե 30% -ը մշակվել և արտադրվել են Հայաստանում: 3 Այդ ժամանակ երկրում տիրում էր հետևյալ իրավիճակը. • Աղետալի երկրաշարժը մեծ վնաս հասցրեց երկրի տնտեսությանը: • Արցախյան պատերազմը շարունակվում էր: • Երկիրը տնտեսական շրջափակման մեջ էր Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից: • Ատոմակայանը փակելու պատճառով տեղի ունեցավ սուր էներգետիկ ճգնաժամ: • Սանաա լճի ջուրն օգտագործվել է էներգիայի համար:   Դրա զանգվածային անտառահատումը երկիրը կանգնեցրել էր էկոլոգիական աղետի առաջ: տեսակետ, մատչելի ՝ ՀՀ նախագահ 1 Մանուկյան Ա., http: //www.7or.am/hy/news/view/46011/, հասանելի է 01.02.2014 թ .: 2 Մարգարյան Մ., Էջ 57-59: 3 Էլենա Մ., Հայաստանում արտադրված պլանշետ. Հաջորդ մեծ բա՞նը, Financial Times, հասանելի է http: //blogs.ft.com/beyondbrics/2014/01/20/ սեղան-պատրաստվել-է-Հայաստանում-հաջորդ-մեծ-մեծ /?catid=677&SID=google#axzz2rJkKq3gs, հասանելի է 31.01.2014: Ընտրություններ. Վերադարձ Նման պայմաններում անհրաժեշտ էր անցում կատարել նախկին վարչական համակարգից դեպի ազատ շուկայական հարաբերություններ:   Նախկին միութենական տնտեսական համակարգից կտրված հանրապետության արդյունաբերությունը կաթվածահար էր:   Գործարանների մեծ մասը զրկվել են հումքի և արտադրանքի շուկաներից և ապամոնտաժվել:  1992 Նախորդ տարվա համեմատ համախառն արդյունաբերական արտադրանքը կազմել է ընդամենը 52% 1:   Հազարավոր բանվորներ կորցրեցին իրենց աշխատանքը և սկսվեց զանգվածային արտագաղթը:  Հանրապետության ղեկավարությունը չկարողացավ հաղթահարել շատ դժվարություններ: Ավելին, թույլ են տրվել մի շարք սխալներ և չարաշահումներ: 1990 Օգոստոսի 23-ին Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը ընդունեց «Հայաստանի անկախության հռչակագիրը»:   Հարկ ենք համարում նշել, որ Հռչակագրի հատուկ հոդվածում նշվում էր հանրապետության օրենքների գերակայությունը ԽՍՀՄ օրենքների նկատմամբ: Հետաքրքիր է, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանը դեմ էր 1915 թ. Հռչակագրին: Պատգամավորների մեծ մասը պահանջում էր, որ Հայոց ցեղասպանությունը ներառվի հայկական տարածքների մասին կետում, բայց քվեարկության արդյունքում այն, այնուամենայնիվ, ներկայացվեց:  Տեր-Պետրոսյանի որոշումը արտացոլվեց նաև նրա ապագա ներքին և արտաքին քաղաքականության մեջ, ինչը վառ կերպով կարող է ցույց տալ Րաֆֆի Հովհաննիսյանին ՀՀ արտգործնախարարի պաշտոնից հեռացնելը `Հայոց ցեղասպանության ֆոնին և Թուրքիայում հայկական հարցը, որը նույնպես ունի դրա դերը - Պետրոսյանի քաղաքական առաջնորդի վարկանիշի անկման մեջ 2:   Նոր անկախություն ձեռք բերած հայ ժողովուրդը չկարողացավ ներել փաստացի նախագահի այս քայլը ցեղասպանության գործընթացին փաստացի չտիրապետելու համար: Հայաստանի հետխորհրդային իրավիճակում առաջնորդի ձևավորման դրդապատճառներից կարելի է առանձնացնել ղեկավարի համոզմունքները, ձգտումները, պարտքի զգացումը, անձնուրաց պայքարը հանուն ազատության, անկախության, ժողովրդի բարեկեցության, ներխմբային կապերի, ընկերության , կենսական հարաբերություններ: , մասնավոր սեփականություն.   Գաղափարախոսների ներկայությունը առաջնորդին երաշխավորում էր հավասարների հետ հարաբերություններ:  Նման միասնության խզումը կարող է հանգեցնել կառավարման կառույցներում առաջնորդի ինքնության ոտնահարման, ինչը կարող է ծնել բռնապետական ​​կամ ավտորիտար առաջնորդների: Հենց այս միասնության խզման ժամանակ տեղի ունեցավ առաջին սահմանադրական հանրաքվեն:   Ընդունված սահմանադրությունն ամրագրեց երկրի նախագահի մի շարք իրավունքներ, որի արդյունքում պետությունը կարող ենք համարել նախագահական հանրապետություն:   Ըստ պետությունների, երկիրը համարվում էր ԿԻՍԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ, բայց քաղաքական իրականությունն այլ էր, հատկապես 1995-1997 թվականներին: վերջը, երբ օրենսդրական, գործադիր և դատական ​​համակարգերն ամբողջությամբ գտնվում էին նախագահի ձեռքում 3:  Սովետական ​​շատ ղեկավարներ իրենց միասնական չէին զգում իրենց դասի «աջակիցների» հետ:   Ստրկություն և անվերապահ հավատարմագրումը «պրոլետարական աստծուն» զրկեց քաղաքական դաշտը, խաղը, իրականությունը համընդհանուր տեսնելու հնարավորությունից 4:  1990 Կոմունիստական ​​կուսակցությունը պարտվեց բազմակարծիք, ազատ և մրցակցային ընտրություններում:   Պարտված Կոմունիստական ​​կուսակցությունը կարող էր վերահսկել շատ ռեսուրսներ և հավատարիմ համակիրներ, որոնք կօգնեին նրանց մասնակցել հաջորդ ընտրություններին, բայց նրանք չունեին համադրելի ինստիտուցիոնալ հիմք պետական ​​ապարատում, նոր պետության ռեսուրսների հավակնություն և շարունակական պետական ​​առաքելություն: Պարտվելով ազատ և արդար ընտրություններում ՝ նրանք կրկին շատ կարևոր պաշտոններ զբաղեցրեցին ապարատում, հատկապես պետական ​​ձեռնարկություններում, և կարողացան արտոնյալ դիրք ապահովել զարգացող կապիտալիստական ​​տնտեսությունում:  Հայաստանում, ի տարբերություն այլ կոմունիստական ​​պետությունների, նախկին կոմունիստները ոչ թե փորձեցին տապալել կամ մարտահրավեր նետել նոր ռեժիմին, այլ փորձեցին շահել դրանից:   Սա հանգեցրեց շփոթության հասարակության և մասնավորի միջև ՝ դրանով իսկ դուռ բացելով կոռուպցիայի առաջ: 1 Դանիելյան Ե., Մելքոնյան I, Հնագույն ժամանակներից մինչ օրս, Երեւան, 2008, էջ. 350 թ. 2 Արշակյան III, Թուրքիայի քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում 1991-2001, Երեւան, 2009, էջ 63-64: http: //www.politex.info/content/view/219/30/, հասանելի է 31.01.2014 թ .: 4 Մարգարյան Մ., Էջ 75: Տե՛ս Markarov A., Semi-presidentismism available 1990-95թթ. Քաղաքական համակարգի արմատական ​​փոփոխությունների պայմաններում ուժեղ առաջնորդի շուրջ ձեւավորվեց նոր քաղաքական էլիտա:  Այնուամենայնիվ, նույնիսկ արմատական ​​վերափոխման պայմաններում, նորաստեղծ թիմը դեռ Խորհրդային Միության վերջին տարիներից մնացած քաղաքական թիմի ծնունդն էր:  1990-95թթ. Ձևավորված էլիտան, չնայած բազմաթիվ քաղաքական ցնցումներին, իր հետքը թողեց ոչ միայն պետականաշինության տարածաշրջանային քաղաքականության, այլև ընթացիկ քաղաքական իրադարձությունների վրա:   Այս կապակցությամբ Ա NA պատգամավոր Տյան Պողոսյանը նշում է, որ կան մարդիկ, ովքեր 90-ականներից մինչ օրս շարունակում են մնալ քաղաքական թիմում, մարդիկ, ովքեր այսօրվա քաղաքական թիմի հիմքն են 1:  Օրինակ ՝ ՀՀ ներկայիս նախագահ Սերժ Սարգսյանը ղարաբաղյան շարժման սկզբից ակտիվ գործունեություն է ծավալել քաղաքականության մեջ:   1991-96 թվականներին ՀՀ Նախագահի պաշտոնը ստանձնելուց առաջ նա եղել է ԼRՀ նախարար, ապա ՀՀ պաշտպանության նախարար, այնուհետև ՀՀ վարչապետ:   Թ. Պողոսյանի կարծիքով, այս երկու քաղաքական էլիտաների միջև կա գեներետիկ կապ ՝ ոչ միայն այն իմաստով, որ կային մարդիկ, ովքեր եկել էին իշխանության և պահպանում էին իրենց իշխանությունը, այլև հակառակ իմաստով: Նրանք մարդիկ էին, ովքեր 90-ականներին լքեցին իշխանությունը, այսօր նրանք քաղաքական դաշտի ընդդիմության մեջ են: Այն մարդիկ, ովքեր այսօր կրթում են մատաղ սերնդին, բացառություն չեն. նրանք շատ բան են գտել կրթության ոլորտում: Օրինակ ՝ Բագրատ Ասատրյանը, որը համարվում է տնտեսագիտության ոլորտի լավագույն դասախոսներից մեկը, մինչդեռ նա զբաղեցնում էր Կենտրոնական բանկի նախագահի պաշտոնը 90-ականների սկզբին: Այսպիսով, 1980-ականներին: 20-րդ դարի երկրորդ կեսից ԽՍՀՄ ողջ սոցիալական խորքային բախումների արդյունքում ստեղծված հեղափոխական մթնոլորտը պարարտ հող դարձավ քաղաքական նոր գործընթացների զարգացման, նոր քաղաքական առաջնորդի առաջացման համար:  Միևնույն ժամանակ, այս գործընթացը տեղի է ունեցել Սեմուել Հանթինգթոնի նկարագրած «ocracyողովրդավարության երրորդ ալիքի» շրջանակներում:  Այլ կերպ ասած, առաջնորդի նոր տեսակը պետք է համապատասխանի ժողովրդավարության մոդելին, լիներ իրավաբանորեն օրինական և ինստիտուտի հիմնադրման գործընթացին համապատասխան ժողովրդավարական չափանիշներին, ինչը թույլ կտար այս ինստիտուտին արդյունավետ գործել: 1980-ականներ Հայաստանում վերջին քաղաքական անկայունության ընթացքում առաջնորդները դարձան նրանք, ովքեր ի սկզբանե հակված էին դաստիարակության կամ բնության կողմից որպես խարիզմայի «Աստծո կողմից տրված պարգև»:  Նրանք համարվում էին հատուկ առաքելության մարգարեներ, կիսաստվածներ, ականավոր պատմական դեմքեր և այլն:  Առաջնորդի և զանգվածների միջև հարաբերությունները, լինելով հուզական-խորհրդավոր, ենթադրում են կույր հավատ, լիակատար ինքնամոռացություն, անվերապահ հնազանդություն: Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի ղեկավարները ժամանակին արձագանքել են հասարակության պահանջներին, կարողացել են կառավարել և ճկուն փոփոխություններ կատարել քաղաքական դաշտում:   Նրանք հմտորեն և արագորեն լուծում էին ճիշտ ժամանակին ծագած խնդիրները ՝ այս կերպ հասարակությունից առանձնանալով, իրենց առաջ մղելով համաժողովրդական շարժման, և մի փոքր ուշ ՝ պետության ղեկավարման ճանապարհով:  Theեկավարի և զանգվածի հարաբերությունները, լինելով հուզական-խորհրդավոր, ենթադրում էին կույր հավատ, լիակատար ինքնամոռացություն, անվերապահ հնազանդություն: Այս շրջանի ղեկավարները ապավինում էին հասարակության միասնության և հանդուրժողականության սկզբունքներին:   Առաջնորդի ուժը ուժային հարաբերություններում խմբային միասնության փիլիսոփայություն ունենալն էր:   Համբերությամբ, բարությամբ և առատաձեռնությամբ օժտված ղեկավարը հնարավորություն ուներ կանխելու «վարչական» և «սոցիալական ագրեսիան»: Ամփոփելով կարելի է նշել, որ .1. Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ժողովրդավարական շարժման առաջնորդները կարող են դասվել Վեբերի քաղաքական առաջնորդների տիպաբանության երրորդ խմբում `խարիզմատիկ ղեկավարություն:   Առաջնորդության այս ձևը բնորոշ է ցանկացած անցումային հասարակությանը: Հետխորհրդային Հայաստանում առաջնորդի ամենանշանավոր հատկություններից մեկը խարիզման է: 2. Հատկանշական է, որ առաջնորդի և զանգվածի հարաբերությունները հուզական-խորհրդավոր էին, հասարակությունն իր առաջնորդին ընդունեց կույր հավատքով, լիակատար ինքնամոռացությամբ, անվերապահ հնազանդությամբ: 1 Հարցազրույց Տյան Պողոսյանի հետ, 24.01.2014 թ. 3. Այս տարածաշրջանի ղեկավարները ապավինում էին հասարակության կառավարման հանդուրժողականության միասնության սկզբունքներին:   Theեկավարի ուժը ուժային հարաբերություններում խմբային միասնության փիլիսոփայություն ունենալու մեջ էր: 4. 20-րդ դարի վերջին ոչ ֆորմալ առաջնորդները մեծ հեղինակություն և ազդեցություն ունեին հայաստանյան քաղաքական դաշտում:  Տրված ժամանակահատվածի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ոչ ֆորմալ ղեկավարը, չկարողանալով վերահսկել պետական ​​քաղաքականությունը, կարող է էապես ազդել քաղաքական գործընթացների զարգացման վրա: Ռիմա Խալաթյան ԱՌԱԱՏԱՐ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ (1988-1995) Հիմնաբառեր. Քաղաքական առաջնորդ, էլիտա, քաղաքական ռեժիմի վերափոխում, խարիզմա, ազդեցություն քաղաքական գործընթացների վրա: ։

Ամենակարևոր  քաղաքական  ինստիտուտներից  մեկը  քաղաքական  լիդերի  ինստիտուտն  է։
   Էլիտայի  ու  լիդերի դերն առավել նշանակալի է դառնում հասարակության քաղաքական փոխակերպման ժամանակ, երբ հին  ինստիտուտներն արդեն, իսկ նորերը՝ դեռ լեգիտիմ չեն։
  Սույն հետազոտության նպատակն է՝ պատմահամեմատական վերլուծության միջոցով վերհանել հետխորհրդային Հայաստանում քաղաքական լիդերի ինստիտուտի կայացման առանձնահատկությունները։
   Փոխակերպման  շրջանում  քաղաքական  լիդերի  ձևավորման  առավել  նշանակալի  հատկանիշ  է  հարիզման,  ինչը  ուղեկցել  է  ողջ  գործընթացին  նաև  Հայաստանում։
   Ուսումնասիրվող  ժամանակահատվածում  լիդերի  ու  զանգվածների  միջև  հարաբերությունը  եղել  է  զգացմունքային-միստիկական  բնույթի,  ինչը  հանգեցրել  է  լիդերի  նկատմամբ կույր հավատի ու նրան անվերապահ ենթարկման։
  Միևնույն ժամանակ, հարկ է նշել, որ փոխակերպման  գործընթացի  սկզբում  մեծ  կարևորություն  ձեռք  բերեցին  պաշտոնական  լիդերները,  որոնք,  չունենալով  պետական քաղաքականությունը կառավարելու որևէ հնարավորություն, այնուամենայնիվ, կարողացան էապես ազդել դրա ձևավորման վրա։
