ՊԱՏԿԵՐԱՄԱՐՏԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄՀայոց եկեղեցու պատմության մեջ առանձնահատուկ կարևորություն ունի Հայաստանում  պատկերամարտական  շարժման  մանրակրկիտ  ուսումնասիրությունը՝երևույթի բազմաշերտ և համակողմանի քննությամբ։
  Ժամանակի ընթացքում քրիստոնեական  եկեղեցու  պատմության  մեջ  ծագել  են  բազմաթիվ  շարժումներ,  որոնցծագումը  պատահական  բնույթ  չի  կրել։
   Հայ  առաքելական  եկեղեցին՝  որպես  տիեզերական եկեղեցու մի մասնիկ, անմասն չի մնացել այդպիսի շարժումներից։
  Այդպիսիերևույթները  աշխուժացնում  էին  իրենց  գործունեությունը,  երբ  սրվում  էին  հասարակական  հարաբերությունները,  հասարակ  ժողովրդի  նկատմամբ    ճնշումները  ևհարստահարումները։
   Առաջին  երեք  դարերում  քրիստոնյաներն  իրենց  գաղափարներն  արտահայտելու  համար  բավարարվում  էին  զանազան  խորհրդանկարներով(ձուկ,  նավ,  քնար,  աղավնի,  խարիսխ  և  հատկապես  խաչ)։
   Վերջինս,  ի  հակակշիռխաչը մերժող աղանդավորական ժամանակակից կեղծ քրիստոնեական մի շարք ուսմունքների, ունի աստվածաշնչական հենք (Մատթ․ ԺԶ․24, Մարկ․ Ը․ 34, Ղուկ․ Ը․23)։
  Պատկերների մասին Սուրբ Գրքում նույնպես հանդիպում ենք բազում վկայությունների, որոնք պարունակում են պատկերահարգության գաղափարական ակունքներ (Ելից ԻԶ․ 31, Գ․ Թագ․ Զ 23-24, Եզեկ․ ԽԱ․ 18-20)։
 Դեռևս  պատկերամարտներից  առաջ  քրիստոնյաներին  պախարակում  էինհրեաները՝ մեղադրելով նյութապաշտության մեջ։
  Հրեաները կարծում էին, որ քրիստոնյաները պատկերի բուն փայտին են երկրպագում՝ իբրև Աստծու։
  Նրանք ծաղրումէին  քրիստոնյաներին  այն  պատճառով,  որ  վերջիններս  հարգում  են  սրբերի  մասունքները։
   Սրա  մեջ  նրանք  տեսնում  էին  սոսկ  ոսկրերի  հանդեպ  հարգանք։
   Կռապաշտ էին կոչվում բոլոր նրանք, ովքեր համբուրում էին Քրիստոսի և Նրա ամենասուրբ Մոր կամ որևէ այլ սրբի պատկեր [1]։
  Ժամանակի ընթացքում պատկերներինվերագրվում է զորություն, իսկ այն  նյութը, որով պատրաստվում և  ձևվում էր պատկերը, համարվելով սրբազան, դառնում էր պաշտամունքի առարկա։
 Այնուամենայնիվ,  քրիստոնյա  աշխարhում  նկարներին  վերագրվող  հարգանքիաստիճանը  միակերպ  չէր։
   Պատկերամարտները  դեմ  էին  ավետարանական  բնույթունեցող նկարներին։
  Ըստ նրանց՝ կռապաշտություն և սրբապղծություն էր Քրիստոսի,նրա  աշակերտների  և  առհասարակ  սրբերի  պատկերումը։
   Պատկերամարտականհակումներ ունեցող շարժում ձևավորվել էր դեռևս առաջին դարում։
 Բյուզանդական կայսր Լևոն Իսավրացու (717-741 թթ․) անձնական ցանկությամբև հայացքներով առաջ եկած այս շարժումը՝ որպես հեթանոսական աշխարհայացքիվերակենդանացում,  իր  արտացոլումն  է  գտել  նաև  Հայաստանում։
   Հայ  եկեղեցինպատկերների  վերաբերյալ  որդեգրել  է  չափավոր  մոտեցում։
   Այդ  զուսպ  մոտեցումըբնորոշ  էր  հայ  եկեղեցու  բոլոր  հայրերին։
   Հայաստանում  պատկերամարտականշարժումը տարածվում է գերազանցապես աղանդավորների մոտ։
  Այդպիսի աղանդներից էին մծղնեականները, պավլիկյանները և թոնդրակյանները։
 Պատկերամարտությունը  և  պատկերահարգությունը  Հայաստանում  ծնունդ  ենառնում  են  հայ-բյուզանդական  եկեղեցիների  փոխառնչության  համատեքստում։
 Նման  երևույթների  ներմուծումը  տեղի  է  ունենում  բացառապես  գիտական  ճանապարհով [2]։
  Այնուհանդերձ, հարկ է  նշել, որ հայ եկեղեցին չգնաց ոչ մի ծայրահեղության՝  պահելով  չափի  զգացողությունը։
   Պատկերների  հանդեպ  որդեգրած  մոտեցմամբ ավելի մոտ էր պատկերահարգությանը։
  Պատկերապաշտությունը նախ և առաջ ընկրկեց խաչի պաշտամունքի ազդեցությամբ։
  Սրբապատկերների հարցում Հայոց եկեղեցու զուսպ դիրքորոշման պատճառը ժողովրդական ըմբռնման հետևանք էր, ըստ որի՝ և՛ պատկերամարտությունը,և՛  պատկերապաշտությունը  խորթ  երևույթ  են,  և  միայն  քաղկեդոնականներին  էբնորոշ։
   Սա  էր  պատճառը,  որ  Հայոց  եկեղեցին  բավարարվում  է  պատկերամարտության  խափանմամբ,  ինչպես  նաև  անխոսությամբ  շրջանցում  է  պատկերներիքարոզչությունը և դրանց պաշտամունքի խրախուսումը։
 Հայաստանում  պատկերամարտական  շարժման  դրսևորումների  մասին  մեզտեղեկություններ են հաղորդում մի քանի աղբյուրներ։
  Դրանցից է Վրթանես Քերթողի«Յաղագս պատկերամարտից» նշանավոր աշխատությունը։
  Վրթանես Քերթողը հայեկեղեցական  պատմության  ականավոր  դեմքերից  է։
   Մաղաքիա  Օրմանյանը,  հիմքընդունելով  «քերթող»  անվանումը,  Սյունյաց  վարդապետական  նշանավոր  դպրոցիաշակերտ  է  համարում  նրան  [3]։
   Երվանդ  Մելքոնյանն  իր  «Վրթանես  Քերթողը  ևպատկերամարտությունը» աշխատության մեջ նշում է, որ «քերթող» մակդիրը նրանտվել են ուսումնական կարողությունների համար։
  Մովսես Բ Եղիվարդեցի կաթողիկոսի  (574-604  թթ․)  գահակալության  ժամանակաշրջանում  Վրթանեսը  եղել  է  նրաօգնականը, իսկ երբ մահացել է վեհափառը, կաթողիկոսական տեղապահ է նշանակվում և 604-607 թթ․, երբ հայրապետական գահը թափուր էր, վարում էր եկեղեցականգործերը։
  Հետագայում, երբ կաթողիկոսական աթոռին է հաստատվում Աբրահամ ԱԱղբաթանեցի կաթողիկոսը (607-613 թթ․), Վրթանեսը  շարունակում է կարևոր գործունեություն ծավալել հայ եկեղեցում։
  Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ հայ և վրացեկեղեցիների միջև վեճ էր առաջացել, ինչն էլ պատճառ դարձավ երկու  եկեղեցիներիպառակտման։
   Ըստ  հիշյալ թղթի՝ պատկերները նախատեսված էին «Աստվածությանփառքի  պատվի  և  երկրպագության»  համար  [4]։
   Ինչպես  գիտենք,  պատկերամարտերը  թշնամություն    էին  ցուցաբերում  ոչ  միայն  պատկերների  ու  սրբերի  մասունքների, այլև խաչին հանդեպ, մինչդեռ Վրթանես Քերթողի մոտ հիշատակված պատկերամարտերը հարգում էին խաչը և երկրպագում։
  Հատկանշական են նաև եկեղեցիներում  պատկերվող  նկարների    թեմաները։
   Հայերին  բնորոշ  էր  սրբերի  հիշատակությունը։
  Հաճախ պատկերվում էին Քրիստոսը, Խաչը, նաև Աստվածածինը՝ առանձին  կամ  մանուկը  գրկին։
   Հայ  ժողովուրդը  տարբեր  վայրերում  որմնանկարավորեկեղեցիներ է ունեցել։
  Որպես նման եկեղեցիներ՝ հիշատակվում են Հոգյաց վանքիտիրամոր  պատկերը,  Աղթամարի  Ս․  Խաչ  եկեղեցին  [2],  Մրենը,  Անիի  Ս․  ԳրիգորԼուսավորիչը [4]։
  Պատկերների արտացոլումը նկատելի է նաև գերեզմանաքարերիվրա։
   Կարևորվում  էին  նաև  գունային  չափորոշիչները՝  կարմիր,  կանաչ,  սև  և  կապույտ, որոնք երկրի չորս տարրերն էին խորհրդանշում՝ լույս, հող, ջուր և օդ։
  ԸստԳրիգոր Տաթևացու՝ ոսկին նույնպես կարևորվում է՝ որպես գույնի վարդապետություն։
 Այն  համարում  է  «անապական  հինգերորդ  էություն  երկնից»,  որը  վեր  է  բոլոր  նյութերից [5]։
  Առհասարակ, մեր միջնադարյան եկեղեցիները, հատկապես 7-րդ դարումկառուցվածները, գլխավորապես որմնանկարվել են, որը խաթարվել է Հայաստանումարաբական տիրապետության հաստատմամբ։
  Պատկերապաշտությունը որպես դավանական և կրոնական վեճ, սերտորեն կապ ունի նաև արվեստի զարգացման պատմության հետ, քանի որ բնույթով դեմ էր նկարներին։
 Նկարները  երբեք  աննպատակ  չեն  եղել։
   Պատկերների  միջոցով  փորձել  ենհավատացյալին ըմբռնելի դարձնել աստվածայինը, անհասկանալին և անտեսանելին։
 Պատկերապաշտության ի հայտ գալու գործում կարևոր է մի հանգամանք ևս՝ հեթանոսական կրոնի ազդեցությունը։
  Հարկ է նշել, որ պատկերապաշտության նախնական, ոչ խեղաթյուրված նշանակության պահպանման դեպքում այսպիսի երևույթներտեղի չէին ունենա։
 Պատկերամարտության մասին տեղեկություններ են պահպանվել նաև Մովսես Կաղանկատվացու  «Պատմութիւն  Աղուանից  աշխարհի»  աշխատության՝  Մեծ  Կողմանց  Դավիթ  եպիսկոպոսին  ուղղված  Հովհան  Մայրագոմեցու  թղթում  [6],  որին,սակայն,  «Ո՞վ  է,  իրականում,  հայոց  Հովհան  վարդապետը»  հոդվածում  Ա․  Մանուչարյանը  միանգամայն  պարզ  կերպով  ցույց  է  տալիս,  որ  խոսքը  Հովհան  Օձնեցումասին է [7]։
  Ըստ Կ․ Մելիքյանի՝ «Մայրագոմեցի» անունն ածական էր, որն առաջացելէր Մայրոց Գոմից։
  Այն Եզր Ա Փառաժնակերտցի կաթողիկոսի (630-641 թթ․)՝ ՄայրոցՎանք տեղանվան արհամարհաբար գործածած տարբերակն էր [8]։
  Հ․ Քենդերյանը«Մայրագոմ» տեղանվան մասին մեկ այլ լուսաբանում է տալիս, և նշում նաև պարզաբանող հեղինակի՝ բյուզանդագետ Հ․ Բարթիկյանի անունը։
  Նա նշում է, որ Մայրագոմը հունարեն «Մետրոկոմե» բառին է նման, որն էլ թարգմանաբար «Մայրավան»է նշանակում, և չի հիշեցնում գոմ բառի այսօրվա իմաստը [8]։
  7-րդ դարի նշանավորգիտնական, աստվածաբան, երդվյալ հակաքաղկեդոնական Հովհան Մայրավանեցուվերաբերյալ  ստահոդ  ու  մտացածին  պատմություններ  են  հորինել  հայ  երկաբնակները,  ըստ  որոնց՝  Հովհան  Մայրագոմեցին  հետագայում  ընդդիմանում  է  հայոցկաթողիկոսին, որի պատճառը, առաջին հերթին, իր հերետիկոսական հայացքներնէին, այնուհետև՝ օգնության միջոցով հայոց կաթողիկոս դառնալու հույսը։
  Ճակատին«աղվեսադրոշմ» խարազանմամբ նա աքսորվում է Կովկաս լեռը՝  կայացրած ժողովիորոշման  համաձայն։
   Հետագայում,  սակայն,  նա  վերադառնում  է  հայրենիք  և  խործերության մեջ վախճանվում Գարդման գավառում։
  Մինչդեռ իրականում Կարինի 633թ․  հայ-բյուզանդական  համատեղ  ժողովից  հետո  Հովհան  Մայրավանեցին  քննադատում է Եզր Ա Փառաժնակերտցի կաթողիկոսին՝ ասելով, որ նա եզր տարավ հայոցառաքելական  դավանանքը։
   Հալածվելով  վեհափառի  կողմից՝  միառժամանակքաշվում  է  Կոտայքի  Մայրավանք,  որի  պատճառով  Եզրը  նրան  արհամարհաբարկոչում  է  Մայրագոմեցի։
   Քանի  որ  Մայրավանքը  մոտ  էր,  և  Հովհանին  շարունակհալածում էր Եզրը, ուստի, նա հեռացավ հայրենի Գարդման գավառ։
  Նրա՝  հայրենիքվերադառնալու  մասին  տարբեր  կարծիքներ  կան։
   Հովհան  Մայրագոմեցի  վարդապետի փոխարեն, սակայն, պետք է նկատի ունենանք Հովհան Օձնեցուն, ում դիմել էրԴավիթ  եպիսկոպոսը։
   Այս  հանգամանքի  մասին  է  խոսում  նաև  այն  փաստը,  որՀովհան  Օձնեցին  քաջատեղյակ  էր  աղանդներին  և  ունի  հակաաղանդավորականգրվածքներ՝ «Ընդդէմ պաւղիկեանց» և «Ընդդէմ երեւութականաց»։
 Պատկերամարտության մասին տեղեկություններ պարունակող Հովհան վարդապետի նամակը բաղկացած է երկու մասից․ մի մասը ներկայացնում է ժամանակակիցիրադարձությունները, որոնք մտահոգել էին Մեծկվենից Դավիթ եպիոկոպոսին, իսկմյուս մասում ներկայացվում է Հայաստանում Հեսու, Թադեոս և Գրիգոր անուններովմարդկանց քարոզչության մասին։
  Թղթում նշվում է․ «Ոմանք պատկերս ոչ ընդունին,ոմանք մկրտութիւն ոչ առնեն, ո՛չ աղ օրհնեն, ո՛չ պսակ դնեն հարսնեայ․ յայս, եթեքահանայութիւն բարձեալ է յերկրես» [6]։
  Այսպիսի մարդկանց գործունեության մասինԴավիթ  եպիսկոպոսը  հայտնում  է  Հովհան  վարդապետին՝  խնդրելով  հասկանալիդարձնել երևույթը։
 Հայտնի  է,  որ  Հեսու,  Թադեոս  և  Գրիգոր  քահանաները  բաժանվում    են  եկեղեցուց [4]  և հեռանալով մայրաքաղաք Դվինից՝ քարոզչության նպատակով հասնումՍյունիքի  Սոթք  գավառը։
   Հայոց  կաթողիկոս  Մովսես  Եղիվարդեցին    նրանց  պարտադրում է վերադառնալ մայրաքաղաք՝ իր մոտ, բայց նրանք մերժում են կաթողիկոսիպահանջը։
   Այնուհետև  կրկին  քարոզչական  նպատակներով  տեղափոխվում  են  Արցախ  և  խռովություն  են  առաջացնում  աղվանների  հարևան  երկրում։
   ԱյնուհետևԱբրահամ Ա Աղբաթանեցի կաթողիկոսի խնդրանքով Գարդմանա տերը նրանց ձերբակալում է և ուղակում Դվին, որտեղ այդ աղանդավորներին «համոզելով դարձի ենբերում» [4]։
  Գարդմանի տիրոջ կողմից ձերբակալվելու փաստը խոսում է այն մասին,որ Արցախում քարոզչություն իրականացնելուց հետո շարժվել են հյուսիս՝ Ուտիք։
 Մեզ  հուզող  խնդրի  մասին  պատառիկներ  կան  պահպանված  «Կանոնագիրքհայոց»-ում։
   Այստեղ  նշվում  է  մկրտության  մասին  [7]․  «Պարտ  և  արժան  էզմկրտութեանն ձէթ քահանային աւրհնելմի ըստ միոջէ ընդ մկրտելն, ըստ բաւականիժամուն  պիտոյից  եւ  նոյնժամայն  առմկրտեալսն  մերձեցուցանելով՝  զաւրհնեալնսպառել,  եւ  մի՛  իշխել  զմիանգամ  աւրհնեալն  բազում  անգամ  աւրհնել․  եվ  միայնաւծանել նովաւ զերեխայսն եւ զմկրտեալսն  ընդ մկրտելն յաւազանին, եւ յայլ խորհուրդաւծման մի՛ իշխեսցեն մատուցանել զնա» [9]։
  Սրանից կարող ենք եզրակացնել, որԱրցախի աղանդավորները մերժում էին մկրտությունը։
  Ի հակակշիռ սրան՝ «Կանոնագիրք  հայոց»-ում  հստակ  նկատվում  է  նաև  խաչապաշտության  դրսևորումներ․«Եթե ոք խաչ արասցե փայտեաց եւ կամ յինչ եւ իցէ նիւթոյ, եւ ոչ տացե քահանայինաւրհնել եւ աւծանել զնա միւռոնավն արբով, ոչ է պարտ զնա ի պատիւ ընդունել կամերկրպագութիւն մատուցանել, զի դատարկ եւ ունայն է յաստուածային զաւրութենէն եւարտաքոյ աւանդութեան առաքելական եկեղեցւոյ» [9]։
 Թադեոսը՝ որպես Հայաստանում պատկերամարտության քարոզիչ, հիշատակվում է և՛ Հովհան վարդապետի թղթում, և՛ Վրթանես Քերթողի մոտ։
  Եսային էլ կարողէ  նույնացվել  Հեսուի  հետ։
   Այս  երկու  անունները  հայկական  տեքստերում  հաճախշփոթությունների տեղիք էին տալիս։
  Այնուհանդերձ, պարզ հասկանալի է, որ երկուհեղինակների խոսքը նույն շարժման մասին է։
 Հայաստանում  պատկերամարտական  շարժման  գաղափարական  կրողների՝պավլիկյանների  դեմ  գործունեություն  ծավալած  Հովհան  Օձնեցին  իր  «Ընդդէմպաւղիկեանց» ճառում նույնպես խոսում է մի շարժման մասին, որը Հայաստանումլայն տարածում էր գտել և որի գաղափարական ակունքներում պատկերամարտականհակումներ կային ու ուղղակիորեն պատվաստված էին պատկերամարտության հողիվրա  [10]։
   Ըստ  Հ․  Քյեսոյանի՝  այս  աղանդի  տարածման  համար  կարևոր  հիմք  էհանդիսացել  ոչ  միայն  պատկերամարտական  շարժումը,  այլև  իսլամի  վտանգը։
 Բնական է, որ հայ եկեղեցին, իր ազգային-դավանաբանական խնդիրներից ելնելով,պետք է դուրս գար պավլիկյանների դեմ, որոնք, ըստ Հովհան Օձնեցու, նույն մծղնեականներն էին։
  Նրանք չէին կարողանում տարբերակել քրիստոնեական աստվածապաշտությունը  և  հեթանոսական  բազմաստվածությունը։
   Խաչի  պաշտամունքին  ևդրա կարևորությանն անդրադառնում է նաև Օձնեցին։
  Օձնեցին նշում է, որ նրանք,չընդունելով պատկերը, դեմ են կանգնում նաև խաչին։
  Խաչի պաշտամունքը համազգայնացվել  էր  7-8-րդ  դարերում  և  ուներ  զարգացման  նախընթաց  շրջան  [2]։
   Այսժամանակաշրջանում խաչապաշտության և պատկերապաշտության միջև սկսվում էպայքար։
   Խաչի  պաշտամունքը,  որը  իր  նախնական  ձևավորումը  գտել  էր  6-րդդարում, հասնելով 8-րդ դար, առավել է մասսայականացվում։
  Քանի որ պատկերներիպաշտամունքի  հարցը  այս  նույն  ժամանակաշրջանում  էր  հայտնվել,  բնական  է,  որպայքարում դրական արդյունքի կհասներ ժողովրդի մոտ առավել տարածում գտածերևույթը։
   Ե´վ  խաչապաշտությունը,  և՛  պատկերապաշտությունը  հասարակությանմիևնույն  տիպի  պահանջն  էին  բավարարում  և  ունեին  նույն  նպատակը։
   Երևութականությունը՝  որպես  պատկերամարտության  կրող,  գնոստիկյան  երևույթ  էր.  դրաջերմեռանդ հետևողները պատրաստ էին մոլորեցնել տգետներին։
  «Կանոնագիրք հայոց»-ում ներկայացվող խաչի երկրպագության և  օրհնությանմասին  տեղեկություններն  անչափ  կարևոր  են։
   Սրան  անդրադառնում  է  նաև  Ա․Մանուչարյանը՝  վերոնշյալ  հոդվածում  նշելով,  որ  պատկերամարտությունը,  ըստՕձնեցու,  կարող  էր  հանգեցնել  «ի  խաչամարտութիւն  եւ  քրիստոսատեցութիւն,  եւանտուստ յանաստվածութիւն եւ դիւապաշտութիւն» [7]։
 Պատկերապաշտության տարածման և զարգացման գործում այլ կարևոր հանգամանք  էլ  գոյություն  ուներ։
   Պատկերը,  որը  նախատեսված  էր  Քրիստոսի  կյանքիպատմությունը  ներկայացնելու,  ժողովրդական  շատ  զանգվածների  էր  հասանելի։
 Այսինքն՝ պատկերի խորհուրդն ըմբռնելու համար անհրաժեշտություն չկար մեծ ճիգգործադրելու։
  Սա հնարավորություն էր տալիս հասարակության բոլոր անդամներին՝անկախ  նրանց  կրթվածության  մակարդակից,  հասկանալ  պատկերի  միջոցովբացատրվող թեմատիկան։
 Պատկերի արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ թե նրա իրապաշտությամբ,  այլ  խորհրդով։
   Կրթվածության  ցածր  մակարդակ  ունեցող  հասարակությանանդամներն  էլ  գերադասեցին  իրապաշտությունը։
   Անհերքելի  է  մեկ  փաստ՝  մանրանկարչությունը սկիզբ է առել հեթանոսական դարաշրջանում, սակայն յուրացվել էքրիստոնեական միջավայրում։
  Քրիստոնեական միջավայրում նկարչական արվեստիյուրացումը բացի հավատացյալներին բովանդակությունը մատչելի դարձնելուց, ուներնաև այլ նպատակ՝ Ս․ Գիրքը վայելուչ կերպով զարդարել։
  Հայ եկեղեցում  խորաններընույնպես ներկայացվում էին պատկերների տեսքով։
  Այս մտածումը բխեցնում էր երկունախադրյալ․  առաջինը  զգայական,  դրական  զգացողությունն  է,  իսկ  երկրորդը՝խորաններում պատկերված նկարների ծածուկ իմաստը, որից էլ բխում է պատկերների խորհրդավոր էությունը։
  Հայ եկեղեցին պատկերների նկատմամբ որդեգրած իրառանձնահատուկ  մոտեցմամբ  կրկին  ցույց  տվեց  իր  յուրահատկությունը։
   Պատկերահարգությունը հայ եկեղեցու դավանանքի կարևոր մասը կազմեց և հետագայումէլ մնաց անսասան։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Սեդրակյան Ա․, Հայաստանեայց եկեղեցու պատկերյարգութիւնը, 1904, էջ 9։
 [2] Սահակյան Ա․, Միջնադարյան պատկերապաշտության հայկական տարբերակը,«Պատմա-բանասիրական հանդես», 1987,  էջ  151, 150։
 [3] Օրմանյան Մ․, Ազգապատում, հատոր Ա, Ս․ Էջմիածին, 2001, էջ 689։
 [4]  Մելքոնյան  Ե․,  Վրթանես  Քերթողը  և  պատկերամարտությունը,  «Էջմիածին»,1970, էջ 94, 87։
 [5] Ներսեսյան Ն․, Աստվածաշունչը և հայ մշակութը, Երևան, 2001, էջ 74։
 [6] Կաղանկատուացի Մ., «Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի», Երևան, 1983, ԳլուխԽԶ, էջ 266-8։
 [7] Մանուչարյան Ա․, Ո՞վ է, իրականում, հայոց Հովհան վարդապետը, «Տարեգիրք»,Զ, Երևան, 2011, էջ 117-122, 121։
 [8]  Մելիքյան  Կ․,  «Narratio  de  rebus  Armeniae»  հայ  քաղկեդոնական  երկը  վաղմիջնադարյան հայոց եկեղեցու պատմության սկզբնաղբյուր, Երևան, 2007, էջ 136։
 [9] Քենդերյան Հ․, Հովհան Մայրագոմեցի, Երևան, 1973, էջ 30։
 [10] «Կանոնագիրք հայոց», հատոր Ա, աշ․ Վ․ Հակոբյանի, Երևան, 1964, էջ  520-1։
 Գրիգորյան ՆարինեՊԱՏԿԵՐԱՄԱՐՏԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ պատկերամարտություն, Հայ առաքելական եկեղեցի,խաչապաշտություն, պատկերահարգություն, դավանանք, խորհուրդ, հայկական,էություն, նյութ, մոտեցում։

Պատկերամարտությունը՝ որպես բյուզանդական ժողովրդական քրիստոնեության ծնունդ, իր արտացոլումը գտավ նաև Հայաստանում, որի վերաբերյալ, սակայն,  Հայ առաքելական եկեղեցին որդեգրեց զուսպ մոտեցում։
  Հայ եկեղեցու դավանանքի  մասը կազմեց պատկերահարգությունը, ըստ որի՝ ոչ թե պատկերի բուն նյութին էին  երկրպագում,  այլ  խորհրդին։
   Իսկ  պատկերապաշտության  հայկական  տարբերակը  դարձավ խաչապաշտությունը, որն իր ամբողջ էությամբ դրսևորվում է նաև այսօր։
