ՀՈԳՈՒ ԵՎ ՈԳՈՒ ԵՐԿԸՆՏՐԱՆՔԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒՍԱՎՈՐԱԿԱՆ ԵՎ ՄԵՀԵՆԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐՈՒՄ Ազգային ինքնության համատեքստում հոգու և ոգու երկընտրանքի դիտարկումն ունի ելակետային  նշանակություն։
   Ազգային  խառնվածքի  ձևավորումը,  ինչպես  նաև  ազգի`  որոշակի  ձևի  մեջ  գոյատևումը, հիմնվում է հոգու և ոգու փոխհարաբերության վրա։
  Տասնիններորդ դարից վերոնշյալ հասկացությունների  քննարկումը  կարևոր  է  այն  առումով,  որ  ինքնության  մեջ  հարացույցներ  փոխարկելիսհրատապ  է  դառնում  այն  հարցը,  թե  ինչի  վրա  հիմնվելով  են  կատարվում  այդ  փոփոխությունները`հոգու, թե՞ ոգու։
  Հարցի քննարկումից կարող է պարզ դառնալ, թե ազգային ինքնության մեջ վերափոխումները որքանով են արդյունավետ ինչպես ազգային ոգու, այնպես էլ հոգու տեսանկյունից, ձևավորվող  նոր  ինքնությունը  որքանով  է  ազգային  և  հայի  հոգեկերտվածքին  համապատասխան։
   Բացի  այդ,կարևոր  է  քննարկել  գոյատևման  մի  ձևից  մյուսին  անցնելու  արդյունավետությունն  ինչպես  ազգայինոգու, այնպես էլ հոգու տեսանկյունից։
  Մեհենականությունն իր հերթին, լինելով ազգի գոյատևման մեկայլ  մոտեցում,  «պաշտամունք  և  արտահայտութիին  է  հայ  հոգիոյն»1։
   Ուստի`  հատկանշական  է  այսծրագրերի  միջոցով  վերհանել  ազգային  ինքնության  մեջ  հոգու  և  ոգու  պայքարը,  վերաիմաստավորելայն ազգի և ազգայինի գոյատևման արդյունավետության տեսանկյունից։
  Ի վերջո, որն է կարևորը` ազգային հոգու և ոգու պահպանումն այնպիսին, ինչպիսին կա, թե դրանց «վերանորոգումը»։
 Մասնագիտական գրականության մեջ հոգու և  ոգու սահմանումները բազմազան են, ինչը դժվարություն  է  ստեղծում  հասկացությունների  ճշգրտման  առումով։
   Ոգին  անտիկ  փիլիսոփայության  մեջնշանակվում է հուն. Pneuma բառով և թարգմանվում որպես «շարժվող օդ», «շունչ»։
  Փիլիսոփայությանմեջ ոգին հանդես է գալիս երեք ձևով` որպես առանձին անհատի ոգի (սուբյեկտիվ ոգի), ընդհանուր ոգի(օբյեկտիվ ոգի) և օբյեկտիվացված ոգի։
  Ն. Գարտմանն օբյեկտիվ ոգի համարում է նախևառաջ լեզուն,տեխնիկան, ավանդույթները, յուրաքանչյուր ոլորտում տիրապետող աշխարհայացքը` կրոն, առասպել,փիլիսոփայություն։
   Հոգի  (հուն.`  psyche)  նշանակում  է  գոյությանը  նախորդող  ոչ  նյութական  սկիզբ(Պլատոն),  կենսական  մարմնի  առաջին  էնտելեխիա  (Արիստոտել)։
   Հոգևոր  հայրերը  տարբեր  կերպ  ենմեկնաբանում  հոգին։
   Ըստ  Տերտուլիանոսի`  հոգին  նյութական  է,  իսկ  ըստ  Օգոստիտոս  Երանելու`  ոչնյութական, ոչ տարածական սուբստանցիա։
  Աստվածաշնչում ևս այս հասկացությունները միանշանակչեն սահմանվում` հաճախ թարգմանության արդյունքում մեկն օգտագործելով մյուսի փոխարեն։
 Ժամանակակից  հոգեբանները  հոգին  համարում  են  անգիտակցականի  կրողը2։
   Շտայները  հոգինսահմանում է «այն, ինչի շնորհիվ նա իրերը կապում է սեփական կեցության հետ և որով համակրանքու  հակակրանք,  հաճույք  ու  տհաճություն,  ուրախություն  ու  ցավ  է  զգում  դրանցից։
   Իբրև  ոգի  ենթադրվում է այն, ինչը հայտնակերպվում է մարդու մեջ, երբ Գյոթեի արտահայտությամբ իրերին նայումես «ասես աստվածային էակ»3։
  Է. Հարությունյանը ոգին սահմանում է որպես ռացիոնալ հատկություն,իսկ հոգին` իռացիոնալ. «Ոգին ազգի մտավոր ինտելեկտուալ-նորարական բնութագիրն է»4։
  Ըստ նրա`հայկական ոգու որակներն են նախաձեռնությունը, հնարամտությունը, զսպվածությունը։
  Հոգին իր հերթին  համարվում  է  ազգային  կենսափիլիսոփայության  տեսանկյունից  ոգու  հակոտնյան։
   «….Հոգին  ժողովրդի անցյալ պատմության և առկա իրողությունների զգայական-հուզական անմիջական ապրումների կրողն է և արտահայտում է ազգային բնավորության ու խառնվածքի առանձնահատկությունները»5։
 Հիմք ընդունելով Է. Հարությունյանի՝ ոգու և հոգու սահմանումները` վերջիններիս փոխհարաբերությունը քննարկվելու է ազգային ինքնության լուսավորական և մեհենական ծրագրերի միջոցով։
 1  Մեհենական  հոսանքն  արևմտահայ  իրականության  մեջ  ծագել  է  1910  թթ.։
   Այն  ձգտել  է  բարձրացնել  գրականության  դերը,նպաստել է ժողովրդի տարանջատված հատվածների հոգևոր միասնությանը, մերժել է «ռուսահայ», «թրքահայ», «կովկասահայ»հասկացությունները։
  Քննադատական հոդվածներով բարձրացրել է գրական արժեքների վերագնահատման հարցը։
  «Մեհեան»ամսագրին  աշխատակցել  են  Դ.  Վարուժանը,  Վ.  Թեքեյանը,  Հ.  Սիրունին,  Ռ.  Շիշմանյանը։
   (Տե՛ս  Հայկական  սովետականհանրագիտարան, հ. 7, Երևան, 1981)։
 2 Տե՛ս Философский энциклопедический словарь, Москва, 1983, էջ 146-149։
 3 Շտայներ Ռ., Թեոսոֆիա, Երևան, 2003, էջ 24։
 4 Հարությունյան Է., Ազգային ինքնություն և կյանքի մշակույթ, Երևան, 2004, էջ 88։
 5 Նույն տեղում, էջ 89։
 Լուսավորական շարժումն ազգային ոգին առաջ մղելու մի նոր կոչ էր։
  Լուսավորականները, լինելով կրթված և Եվրոպայում ուսանած մարդիկ, փորձում են եվրոպական շունչ հաղորդել ազգային ինքնությանը։
  Այդ շրջանի Եվրոպան ապրում էր մարդուն` իբրև արժեք բարձրացնելու մի նոր վերածնունդ։
 Ձևավորվում  էր  անհատի  այնպիսի  տեսակ,  որն  ուներ  ազատ  ընտրություն,  աշխարհայացք  և  քաղաքացիական գիտակցություն։
  Ֆոյերբախն այս առնչությամբ նշում է. «Գիտակցությունն ինքնագործունեություն  է,  ինքնահաստատում,  սեր  իր  նկատմամբ,  սեփական  կատարելության  վայելք։
   Գիտակցումըկատարյալ  էակի  տարբերիչ  հատկությունն  է»1։
   Ֆոյերբախի  այս  բնութագրումներն  այն  հիմնականհատկություններն են, որոնք պետք է ունենար քաղաքացիական ինքնագիտակցություն ունեցող անհատը։
 Հայ  լուսավորականները,  հիմնվելով  Եվրոպայում  տարածվող  ռացիոնալիստական  այս  շարժմանվրա,  փորձում  են  ձևավորել  քաղաքացիական  ինքնագիտակցություն  ունեցող  անհատներ`  հոգու  ինքնությունից  անցում  կատարելով  ոգու  ինքնությանը։
   Այսինքն`  եթե  հայ  ժողովրդի  նախորդ  դարերիպատմությունը կերտում էր հլու-հնազանդ, կրոնապաշտ, սեփական կարծիքից զուրկ հայի դիմապատկեր,  որը  հայի  ազգային  ինքնությունն  էր,  հոգեկերտվածքը,  ապա  տասնիններորդ  դարի  գործիչներըփորձում  են  ազատվել  անցյալի  այդ  դիմապատկերից։
   Եկեղեցին՝  իր  սպասավորներով,  գրաբարը,դպրոցը  և  դաստիարակությունը  պետք  է  ենթարկվեին  փոխակերպման,  որի  արդյունքում  եկեղեցինպետք է սահմանափակեր սոցիալական իր դերը, գրաբարը պետք է դադարեր լինել գրի լեզու, կրթությունը  պետք  է  լիներ  համընդհանուր`  և՛  կինը,  և՛  տղամարդը  հավասարապես  պետք  է  կրթությունստանային,  դաստիարակության  մեջ  պետք  է  գերիշխեր  ազատ  անհատ,  քաղաքացի  ձևավորելումոդելը։
  Այս ուղղությամբ կատարվող քայլերից էր մտավոր, հասարակական անշարժությունը կոտրելըև ինչ-որ ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելը։
  «….Անգործ, անշարժ, տգետ, մոլեռանդ, ժամանակակից գիտությունից և ճշմարտությունից յետ մնացող»2 հայ հոգևորականը պետք է կրթվեր, որպեսզի իր գիտելիքները  հաղորդեր  հայ  երիտասարդին։
   Այսպիսով,  ազատագրական  շարժումները,  ինքնավարությանծրագրերը նոր փորձ էին վերաիմաստավորելու պատմությունը և հայի հոգեկերտվածքը։
 Ինչ  խոսք,  կրթությունը  միակ  իրական  միջոցն  էր  մնացած  բոլոր  ծրագրերն  իրականացնելու  համար։
  Սկսվում էր ոգու վերանորոգչական շարժում, որն անպայմանորեն ենթադրում էր նաև նոր տարրերի ներառում ազգային ինքնության մեջ։
  Մասնավորապես, լեզվի մի ձևից մյուսին անցում, օտարերկրացիների հետ ամուսնություն։
  Ներկայում ևս հայ ազգը համարվում է ծերացող ազգ, քանի որ խառնամուսնությունները  սակավաթիվ  էին  ինչպես  այն  ժամանակ,  այնպես  էլ  այժմ`  չնչին  տարբերությամբ։
 «Հայոց ոգուն, հայոց բնավորությանը, հայոց տարրին մի նոր կյանք, մի թարմ ուժ տալու համար գուցեհարկավոր կլիներ, որ հայերը խառնվեին ուրիշ ազգությունների հետ, իհարկե առանց կորցնելու իրանցազգությունը և մայրենի լեզուն», - նշում է Գր. Արծրունին3։
  Նոր վերակառուցվող ոգին իրենից ենթադրում  էր  այն,  ինչը  Եվրոպայում  փորձարկվել  և  ձախողման  էր  ենթարկվել։
   Այսինքն`  լուսավորությունը,որը  լայն  տարածում  ստացավ  Եվրոպայում,  արդեն  տասնիններորդ  դարում  տվեց  իր  արդյունքները.կյանքի փիլիսոփայության ներկայացուցիչները, հետագայում նաև էկզիստենցիալիստներն առաջ քաշեցին  օտարման,  էկզիստենցիալ  անհավասարակշռության,  օտարված  աշխատանքի,  Աստծո  մահվաներևույթներ, որոնք բնորոշ էին նոր ժամանակներ թևակոխած մարդուն։
  Մարքսն արդիական համարեցայն  հիմնախնդիրը,  որ  տեղի  ունեցող  գործընթացների  արդյունքում  (տեխնիկայի  դերի  ամրապնդում,որը գիտության առաջընթացի արդյունք էր) մարդն օտար է դառնում նույնիսկ ամենագեղեցիկի նկատմամբ։
 Քաղաքացիական  հասարակություն  ստեղծելու,  անհատի  ինքնագիտակցությունը  վերակառուցելու  փորձերը  շարունակվում  են  մինչ  այժմ`  հարվածի  ենթարկելով  ազգային  ինքնությունը։
   Ինչպեսիրավացիորեն  նկատում  է  Է.  Աթայանը.  «Մեր  ազգային  կյանքի  ընթացքը  մեզ  կանգրեցրել  է  երկընտրանքի  առջև։
   Մենք  հարկադրված  ենք  ընտրություն  կատարել  օրգանականի  (սեփականի)  և  ոչ  օրգանականի (ուրիշինի), հնարավոր է նաև` որևէ մեկին չպատկանողի, տիեզերաքաղաքացիականի կենդանիի (կոնկրետի, արդյունավետորեն հակասականի) և մեռյալի (վերացականի, անկենդանորեն միակողմանիի) միջև»4։
  Ահա այսպիսի իրավիճակում է հայտնվել ոչ միայն վերանորոգված ազգային ոգին, այլևմոռացված ազգային հոգին։
  Լեզվական փոփոխությունը, գրաբարից աշխարհաբար անցումը որոշակիխզում առաջացրեց անցյալի, ներկայի և ապագայի (մեր օրերի) միջև։
  Հարկ է նշել, որ թեև այդ ժամանակաշրջանի համար գրաբարից աշխարհաբար անցումը լուծում էր գիրքը և գրականությունն առավելլայն  զանգվածներին  հասանելի  դարձնելու  խնդիրը,  սակայն  վտանգում  էր  անցյալը  և  այդ  անցյալումմնացած հայոց պատմությունը։
 1 Ֆոյերբախ Լ., Քրիստոնեության էությունը, Երևան, 1968, էջ 46։
 2 Մշակ, թիվ 19, Թիֆլիս, 1873։
 3 Արծրունի Գր., Հրապարակախոսական հատընտիր, Երևան, 2010, էջ 76։
 4 Աթայան է., Հոգի և ազատություն, Երևան, 2002, էջ 189։
 Դաստիարակությանն  անդրադառնալով`  պետք  է  նշել,  որ,  որդեգրելով  եվրոպական  դաստիարակության մոդելը, ազգային ինքնության մեջ փոխակերպվեցին նաև շատ այլ ավանդույթներ, որոնք որոշակի  կնիք  էին  թողել  ազգային  հոգու  ձևավորման  գործում։
   Ինչպես,  օրինակ,  կանանց  և  տղամարդկանց  իրավահավասարությունը։
   Կանանց  կրթելը  և  հասարակական  ակտիվություն  տալը  ևս  որոշակիորեն դեմ էր այս ժամանակաշրջանում ձևավորված ավանդութային և եկեղեցական գաղափարախոսությանը։
  Դաստիարակության մեջ կողմնակից լինելով ռուսսոյական մեթոդին`  Մինաս Չերազը նշումէ, որ ուսուցիչը պետք է. «…հսկէ որպէս զի մաքուր խօսին իւրեանց մայրենի լեզու, մեր կրօնի սէրն կըներշնչէ  նոցա,  կը  պատմէ  նոցա  մեր  պատմութիւնի  մեծ  դէպքերն,  առաքին  եւ  հոյակապ  անձերեն  կըբարոյախօսէ,  նոցա  հետաքրքրութիւն  կը  շարժէ  անձնիւր  գիտական  ճիւղի  վրայ,  եւ  մի  նախաճաշակնկաւանդէ  նոցա  այն  ուսումների  որովք  պիտի  զբաղին  նախակրթարանի  եւ  ուսումնարանի  մէջ։
   Թէհաւանիք  առաջարկիս,  որ  զուտ  ազգային  կրթութիւնն  խարիսխ  ունի,  մեր  ընտելարաններ  ծաղկացպիտի լինին արդարեւ…»1։
  Մինաս Չերազի այս առաջարկը թեև ազգանպաստ էր և փորձ էր պահպանել  ազգի  հոգին,  հոգեկերտվածքը,  սակայն  մեկ  դար  հետո  պարզ  է  դառնում,  որ  այն  կյանքի  չկոչվեց,քանի որ չէր լուծում ժամանակի հրատապ խնդիրները. այն է` ինքնագիտակցության վերափոխման միջոցով պետական խնդիրներ լուծելը, համեմատաբար առանց շահագործման ապրելը։
  Այդ իսկ պատճառով մեր պարագայում դեռ շատ վաղ էր մտածել և խոսել այն ամենի մասին, ինչը եվրոպական լուսավորականների պարագայում իդեալական մոդել կարող էր լինել դաստիարակության համար։
  Հետևաբար,եվրոպական և հայ լուսավորականները տարբեր խնդիրներ էին լուծում միևնույն միջոցով, որը մի պարագայում  գործուն  էր,  մյուս  պարագայում`  ոչ։
   Ինչպես  դիպուկ  նշում  է  Գր.  Օտեանը`  Հայաստաննուզում է ճար, Անգլիա տալիս է ճառ։
 Մեհենականները, հիմնելով «Մեհեան», այնուհետև «Բարձրավանք» ամսագրերը, սկիզբ են դնումնոր շարժման, որն ազգային ինքնությունը պահպանելու և ազգային զարթոնք ապրելու հիմնովին նորտարբերակ է առաջարկում։
  Այս ամսագրերն արվեստին և գրականությանն են վերաբերում, որոնք թողարկելու  պատասխանատուններն  էին  Կոստան  Զարյանը,  Դանիել  Վարուժանը,  Գեղամ  Բարսեղյանըև այլք։
  Մեհենականներն առաջարկում էին. «պաշտամունք եւ արտայայտութիին հայ հոգիոյն, ինքնուրոյնութիին  եւ  անձնականութիին  ձեիի  մէջ,  մշակում`  կենսանորոգ  պատուաստումով  մը`  հայ  լեզուին,զուտ  գրականութիինը  հեռու  պահել  քաղաքականութենէ  եւ  լրագրութենէ»2։
   Վերջիններս  հայ  հոգուվերականգնման մեջ են տեսնում ազգային ինքնության զարթոնքը և առաջընթացը։
  Հայ հոգին պետք էպահպանել  օտար  ազդեցություններից,  լեզուն  պետք  է  զերծ  պահել  օտարաբանություններից  և  հնարավորինս  մոտեցնել  գրաբարին։
   Եթե  լուսավորականները  սահմանափակվում  են  միայն  եկեղեցուքննադատությամբ, ապա Կոստան Զարյանը նախևառաջ քննադատում է կրոնը չիմաստավորելը և խորապես  քրիստոնյա  չլինելը։
   «Ապրիլ  այն  հոգեկան  աղքատության  մէջ  ինչպէս  մենք  կապրինք,  կը  նշանակէ ոճրագործել մեզի դէմ, եւ տիեզերական խորհուրդին դէմ։
  Ժողովուրդ մը որ բարոյապէս չի նորոգուիր,  նոր  արժէքներ  չի  ստեղծեր,  դատապարտուած  է  եթէ  ոչ  մեռնելու`  գոնէ  ապրելու  ամօթալի,դիակի կյանքով մը»3։
 Հոգևոր և բարոյական նորոգումը տեղի է ունենում արվեստի և գրականության միջոցով։
  «Հայրենիքի սիրտը» ապրում է արվեստի մեջ և ինչպես նշում է Կ. Զարյանը, պետք է ստեղծել այնպիսի խորհուրդ, որը հատուկ է մեր մտածողությանը և «Ես»-ին։
  Այսինքն, ըստ էության, եթե պետք է վերանորոգել, ապա միայն և միայն ազգային հոգին պահպանելու և վերածնելու հաշվին։
  Ազգային հոգին այլ ազգերի  առաջադրած  գաղափարներին  և  հոսանքներին  ենթարկելը  ձևախեղում  է  այն,  դարձնում  հոգի,որը  տիեզերաքաղաքացիական  է։
   Ազգային  հոգու  պահպանումը  մեծապես  ազդում  է  նաև  ազգայինոգու ձևավորման վրա, եթե ազգային ոգու ձևավորման հարցում նվազեցվում է այլ ազգերի և այլ հոգեկերտվածքների  ազդեցությունը։
   Այս  առնչությամբ  դիպուկ  է  Հ.  Ասատրյանի  հետևյալ  դիտարկումը.«Յաղթահարող,  նւաճող  ոյժը  որն  է։
   Պատմազգաց  ոգին։
   Միայն  դա,  պատմազգաց  ոգին  է  ընդունակպատմութիւն երկնելու…. Որպէսզի այդպէս լինի` դարձեք դէպի ոգին։
  Մի  թշնամացէք, այլ հասկացէք,որ անոգի ժողովուրդը միութիւն, ոյժ եւ ապագայ չունի։
  «Դարձ դէպի ոգին»։
  Չէք լսում ինչ ենք ասում.Մենք ասում ենք` հոգևոր վերանորոգում, տարօնատիպ հզօրահոգի հայ մարդու վերակառուցում, հայակերտում»4։
  Վերլուծելով Հ. Ասատրյանի այս դիտարկումը` պարզ է դառնում, որ հայ հոգին չպետք էվերանորոգվի  այլ  միջոցներով,  քան  ազգային։
   Այն,  ինչ  փորձում  էին  կատարել  լուսավորականները,դրական  էր  իր  ձևով,  բայց  ոչ  բովանդակությամբ։
   Արտաքին  աշխարհը  (այլ  մշակույթ,  այլ  աշխարհայացք)  օգնության  կանչելու  փոխարեն`  կարելի  էր  առավել  խորացնել  ներքին  աշխարհը  (մշակույթը,լեզուն, վերանորոգել ներքին աշխարհի այն հատվածները, որոնք կենսունակ չէին)։
 1 Չերազ Մ., Ազգային դաստիարակություն, Կոստանդնուպոլիս, 1876, էջ 43։
 2 Մեհեան, թիւ 1, 1914։
 3 Մեհեան, թիւ 2, 1914։
 4 Ասատրյան Հ., Արթնացի՛ր, հա՛յ մարդ, Երևան, 1998, էջ 101-102։
 Իզուր  չէ,  որ  ներկայումս  շատ  պետություններ  կանգնել  են  ազգային  ինքնությունը  պահպանելուխնդրի առջև, և փորձում են ազգայինի միջոցով դիմակայել աշխարհն առանց սահմանների ստեղծելուփորձերին։
  Ինչպես իրավացիորեն այս մասին նշում է Մ. Կաստելսը՝ մեծ աշխարհը և դրանում կորչելուվտանգը  ստիպում  է  ժամանակակից  երիտասարդներին  կառչել  ազգայինից`  կրոնից,  մշակույթից։
   Ուստի հրատապ է դառնում մեհենականների առաջադրած հետևյալ դրույթները. «Ազնուացնել հայ կյանքըխորհուրդով  և  արուեստով…,  ստեղծել  հասարակաց  գետինն  ուր  իրար  գտնեն  հայութեան  ոգեւորոյժերը…, եկող սերունդին գործը` վերագտնել հայ խորքին հայ ոճը, արուեստին մէջ որքան կրօնքին` կըպատրաստուին  հոգիները…  »1։
   Այսինքն`  այն,  ըստ  էության,  կոչ  էր  ազգայինով  ապրելու  և  ազգայինիմիջոցով  վերածնվելու։
   Ամենավտանգավոր  երևույթը,  որը  կարող  է  լինել  ազգի  համար,  հոգու  և  ոգուանկայունությունն է, սեփականի բացակայությունը։
  Հայրենազգացության բացակայությունը, ազգայինհոգու  և  ոգու  դատարկությունն  ազգը  դարձնում  են  անշարժ  ազգային  շարժման  և  վերանորոգմաննկատմամբ։
  Իզուր չէ, որ գրեթե երկու դար է մտավորականները քննադատում են այդ անշարժությունըև ազգային բոլոր խնդիրների ակունքը տեսնում դրա մեջ։
  Տեղին է Վ.  Սարոյանի այն դիտարկումը, որամեն հայ ավարտվում է ինքն իր մեջ։
  Իր ժամանակաշրջանի հայի մասին Կ. Զարյանը նշում է` «Հոգիները բացակայ են։
  Գաղափարները` գիւղի կիսաքանդ խանութի առարկայ։
  Շրթունքների երկու կողմիցխոր  և  բիրտ  գծեր։
   Աչքերի  մեջ`  քարացում։
   Հայութիւնը  նաւի  վրայ  օրօրւում  է,  մի  տեսակ  անգլուխ,նպատակից  եւ  գաղափարից  զուրկ։
   Մկանները  թուլացած,  կամքն  անհետացած,  ահաւոր  մի  սկրելոզ`քամիներին անձնատուր»2։
 Այսպիսով, ընդհանրացնելով պետք է նշել, որ հայկական ինքնությունը հասկանալու ելակետն այնէ,  թե  ինչպիսին  է  ազգային  հոգու  և  ոգու  կառուցվածքը։
   Այս  երկու  հասկացությունները  մշտապեսփոխներգործում  են`  ստեղծելով  մեկը  մյուսին։
   Քննարկելով  դրանց  փոխհարաբերությունը  լուսավորական և մեհենական դիրքերից` պարզ է դառնում, որ ազգային ինքնության պահպանումը և վերանորոգումը  հիմնվում  է  հոգու  և  ոգու  վերափոխման  վրա։
   Հիմքում  ունենալով  միևնույն  խնդիրը`  լուսավորականներն այն լուծում են արտաքին միջոցներով, մեհենականները` ներքին։
 Նանե ՄովսիսյանՀՈԳՈՒ ԵՎ ՈԳՈՒ ԵՐԿԸՆՏՐԱՆՔԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒՍԱՎՈՐԱԿԱՆ ԵՎ ՄԵՀԵՆԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ հոգի, ոգի, ազգային ինքնություն, մեհենական ծրագիր, լուսավորական ծրագիր։

Հոդվածում անդրադարձ է կատարվում ազգային ինքնության հարցի քննմանը հոգու և ոգու գաղափարների  քննարկման միջոցով։
  Դիտարկելով դրանց փոխհարաբերությունը լուսավորական և մեհենական դիրքերից` պարզ  է դառնում, որ ազգային ինքնության պահպանումը և վերանորոգումը լուսավորականները տեսնում են արտաքին  միջոցներով  (անհատի  ինքնագիտակցության  փոփոխություն,  քաղաքացիական  մտածողության  ձևավորում,  ոգու  վերափոխում),  մեհենականները`  ներքին  (արվեստի  և  գրականության  միջոցով)։
   Հեղինակը  մատնանշում  է  նշյալ  ծրագրերի  կարևորությունը,  փաստում,  որ  ազգային  ինքնության  ասպեկտների  փոփոխությունից  առաջ  անհրաժեշտ է վերլուծել ազգի ոգին և հոգին և ընտրել համապատասխան մեթոդներ և լուծումներ։
