Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում հատուկ կարիք ունեցողերեխաների  նկատմամբ  վերաբերմունքը  նույնը  չի  եղել։
   Քաղաքակրթությանըզուգընթաց  մարդկային  համընդհանուր  աշխարհայացքային  ընկալումը  ևսյուրատիպ զարգացում է ապրել։
  Մարդիկ միշտ վախենում են նորից և այն ամենից,  ինչ  անհայտ  է,  և  որի  մասին  դեռ  չգիտեն։
   Մարդը  հակված  է  կյանքումընտրելու այն, ինչ դյուրին է և հասարակայնորեն ընդունելի։
  Անկախ մարդկայինանհատական  ընկալման  առանձնահատկություններից,  հասարակություննստեղծում է իր գնահատման համընդհանուր ստանդարտները, և մարդիկ միտված  են  հետևելու  նրան,  ինչ  արդեն  ստեղծված  է։
   Հասարակական  կարծիքը,դիրքորոշումն  ունեն  տարածման  շղթայական  ռեակցիա,  և  ցանկացած  նոր  իրշղթայում ընդգրկելու համար պահանջում է հասունացման ժամանակ։
  Հատուկկարիք  ունեցող  երեխաների  նկատմամբ  հասարակության  բացասական  դիրքորոշման  հիմքում  միշտ  էլ  եղել  է  նրանց  որպես  «ուրիշ»,  «տարբեր»-ի  դիտարկումը, որն էլ հենց նրանց հավասար ընդունելու վախի հարուցման հիմնականպատճառներից  մեկն  է։
   Ինչպես  նշում  է  Տ.  Սալոմյակին.  «Ամեն  մարդու  մեջփնտրում ենք չափանիշներ, որոնցով տարբերվում են մյուսներից։
  Եվ ինչո՞ւ ենքմարդու  մեջ  փնտրում  հենց  այդ  թույլ  օղակը։
   Ո՞ւր  են  այդ  դեպքում  կյանքիհարստությունն ու բազմազանությունը» [3, էջ 45]։
  Լինել տարբեր ամենևին էլ չինշանակում լինել թերի կամ սխալ։
  Յուրաքանչյուր մարդկային տեսակի բազմազանության փորձն սկսվում է նրանց այնպես ընկալելուց, ինչպես կան, պետք էկենտրոնանալ ոչ թե նրա վրա, ինչ չկա, այլ սիրել նրանց իրենց ամբողջի մեջ։
 Ինչպես նշում էր Վիգոդսկին, ոչ նորմալ երեխաների ուսուցման, դաստիարակության հիմնական բացը պայմանավորված է մանկավարժի անկարողությամբ,երբ արատի մեջ է տեսնում նրա սոցիալական էությունը [1]։
  Հիմնական խնդիրները հարուցվում են ոչ թե երեխայի թերզարգացման պատճառով, այլ հասարակության կողմից դրանց տրված ոչ ադեկվատ ընկալման արդյունքում։
  Եվ ցանկացած վերականգնողական, շտկողական աշխատանք պետք է մեկ հիմնականև  առաջնային    նպատակ  ունենա.  կարիքի  հիման  վրա  երեխայի  զարգացմանայնպիսի  խթանում,  որ  վերջինիս՝  հասարակության  մեջ  ճկուն  կենսագործունեության հնարավորություն կտա։
 «Յուրաքանչյուր երեխայի պոտենցիալը և ուժեղ կողմերը պետք է լինենորոշիչ՝ ուսումնական ծրագրերի ստեղծման համար, այլ ոչ թե թուլություններիորոնումը։
   Ավելի  լավ  կանեինք  փնտրել  ուժեղ  կողմերը  և  ճանաչել,  որ  դրանքպետք է տարբեր լինեն տարբեր երեխաների համար։
  Տարբերությունը տալիս էհույս, քանի որ տրվում են զարգացման, կրթության և անձնային իրականացմանհամար այլընտրանքային ուղիների հնարավորություններ։
  Մենք պետք է ուրախանանք դրա համար և հենվենք դրանց վրա։
  Դրանք ի վերջո իրական  կյանքիմասնիկներն են» [7, էջ 941]։
  Ամեն մի խոսք, բնորոշում ստեղծում է մտածողություն,  որն  էլ  որոշում  է  հետագա  առարկայական  գործունեության  էությունը։
 Հետևաբար, որքան բնորոշումներն ունեն ուժեղ կողմերի վրա հենվելու միտվածություն, այնքան արդյունավետ կարող է լինել մասնագետի գործունեություննու  երեխայի  աճի  և  զարգացման  հավանականությունը։
   Մարդկային  էությանիրականացման  հնարավորությունները  կոնկրետ  սահմաններ  և  օրինաչափություններ չունեն։
  Ինչպես հատուկ կարիք ունեցող երեխայի պոտենցիալի իրական բացահայտումն ու իրագործումը կոնկրետ սահմաններ չունեն, այնպես էլբացահայտողի  կարողություններն  ու  հնարավորությունները.  իրական  ունակությունները  կարող  են  դրսևորվել  միայն  համապատասխան  սոցիալականիրադրությունների պայմաններում, հետևաբար այս գործընթացը երկկողմանիխթանող և զարգացնող նշանակություն ունի։
 Յուրաքանչյուր երեխայի լիիրավ զարգացումն իրագործվում է կենսաբանական  և  սոցիալական  գործընթացների  փոխազդեցության  արդյունքում։
   Անկախ  երեխայի  զարգացման  առանձնահատկություններից  և  կարիքի  բնույթից,նա իր տարեկիցների հետ հաղորդակցվելու և փորձը կիսելու առաջնային կարիքունի։
   Պետք  չէ  թերագնահատել  ներառման  նշանակությունը  ոչ  միայն  ոչ  բավարար  ինտելեկտով  երեխաների,  այլև  ամբողջությամբ  հասարակության  համար։
   Բարդ  կառուցվածքային  խանգարմամբ  երեխայի  ծնողի  խոսքերի  համաձայն՝ «առողջ, դրականորեն տրամադրված տարեկիցների կոլեկտիվում մեկ օրըերեխայի  զարգացմանը  տվեց  ավելին,  քան  վերականգնողական  աշխատանքիմեկ ամիսը։
   Հնարավոր է՝ այն թույլ տվեց  բացել  օրգանիզմի  փոխհատուցողական  գաղտնի  հնարավորությունները։
   Երեխան  դարձավ  ավելի  ինքնավստահ,սկսեց ակտիվ հետաքրքրությամբ փոխազդել շրջապատող աշխարհին» [4]։
 Հատուկ կարիք ունեցող երեխաների ներառումը ոչ միայն դրական ազդեցություն  կունենա  վերջիններիս  հոգեկանի  զարգացման  ֆասիլիտացման,այլև նրանց հետ սովորող առողջ երեխաների մարդասիրական զարգացման ևբարոյական նորմերի ու արժեքների ձևավորման վրա։
  «Ընդհանուր, լրացուցիչ ևհատուկ  կրթության  ոլորտում  ինտեգրման  պրակտիկայի  զարգացումն  ուընդլայնումը թույլ  կտան  ոչ  միայն  հատուկ  կարիք  ունեցող  երեխաներին  զգալհասարակության լիիրավ անդամներ, այլև կուսուցանեն մյուս երեխաներին ակտիվորեն  ապրումակցել,  այլ  մարդկանց  մասին  մտածել  և  օգնել։
   Ինտեգրմանփորձերն արդեն ցույց են տալիս, որ առողջ երեխաները բացասական վերաբերմունք  չեն  ցուցաբերում  լսողական,  տեսողական,  շարժողական  խանգարումունեցող երեխաների նկատմամբ, այլ դրական, ծայրահեղ դեպքում ցուցաբերումեն անտարբերություն» [6, էջ 38-41]։
  Այս են վկայում Գյումրու «Երեխաների տուն»մասնագիտացված  մանկատանը  կատարված  տարբեր  տարիքային  խմբերիերեխաների պարբերական այցերն ու նրանց միջև դրական ինտերակցիաներիառկայությունը։
 Համաձայն Վիգոդսկու հայեցակետի՝ երեխայի պոտենցիալ զարգացմանմակարդակը  կարող  է  աճել  ավելի  ընդունակ  զույգերի  կողմից  [11]։
   Սա  հաստատում է երեխաների փոխազդեցության ֆասիլիտացման արդյունքի մասին։
  Իվերջո  երեխայի  հոգեկան  գործընթացներն  ու  գործառույթները  ձևավորվում  ևզարգանում  են  սոցիալական  փոխհարաբերությունների  համապատկերում,  ևերեխան առավել մեծ արդյունավետության է հասնում իր տարեկիցների մեջ սոցիալականացման  գործընթացում։
   Տեսական  այս  հայեցակետերը  հաստատվեցին նշված մանկատանն անցկացվող դիտարկումներով, երբ խմբասենյակներիերեխաների կազմում փոփոխություն տեղի ունեցավ՝ ի հաշիվ առավել արդյունավետ երեխաների համալրման։
  Ավելի քիչ ֆունկցիոնալ երեխաները կարճ ժամանակում  առավել  արագ  բացահայտեցին  իրենց  պոտենցիալ  հնարավորությունները, քանի որ առավել արդյունավետ տարեկիցների ազդեցությունը խթանող  նշանակություն  ունեցավ  նրանց  զարգացման  աճի  նկատմամբ։
   Նույնիսկերեխաներից մի քանիսն սկսեցին քայլել, ովքեր, բժշկական ցուցման համաձայն,անկարող  էին  քայլելու,  առաջընթաց  կատարվեց  քայլակներ  օգտագործելու,կանգնելու, հենափայտից բռնած քայլելու փորձեր կատարելու ուղղությամբ, բարելավվեցին մյուսների խոսքը, հաղորդակցման տարրերն ու տարբեր գործողություններում  երեխաների  մասնակցության  սեփական  նախաձեռնողականությունը։
  Ժամանակակից ինտեգրման վառ օրինակ է նաև ավստրալիական ինտեգրատիվ  թատրոնը,  որում  մասնակցում  են  ոչ  բավարար  ինտելեկտով մարդիկ(Restless  Dance  Company).  հիմնական  սկզբունքն  այն  էր,  որ  զարգացման  խանգարումներով անձինք դառնում են ներշնչման աղբյուր յուրաքանչյուր պարայինհամադրույթում՝ խանգարում չունեցող զույգերի համար [4, էջ 13]։
 Երեխաների  համագործակցության  և  միմյանց  փոխօգնության  արդյունքում  զարգացման  արդյունավետությանն  անդրադարձել  են  շատ  հեղինակներ։
 Կաթզը գտնում էր, որ վարքի ինքնակարգավորումը բարելավվում էր, երբ ավագուսանողները  հիշեցնում  են  կրտսերներին  դաստիարակչական  կանոններիմասին [11], երբ բարձր դասարանի երեխաները, ուսանելով նոր հմտություններ, ամրապնդում, ուժեղացնում են տվյալ հմտությունների իրենց հասկացումը [8]։
 Ներառական  կրթության  շատ  կողմնակիցներ  հաստատում  են,  որ  ներառմանարդյունքները դրականորեն են ազդում դպրոցականների ակադեմիական արդյունքների վրա [7]։
  Ավելին՝ հատուկ կարիք ունեցող երեխաները ոչ միայն չենվնասում  համադասարանցիների  ակադեմիական  արդյունքները,  այլև  սոցիալական տեսակետից՝ ուսուցանվողները շահում են՝ նվազեցնելով վախը մարդկային  տարբերությունների  նկատմամբ  և մեծացնելով ուրիշների  հասկացումնու  հանդուրժողականությունը  [9]։
   Դեֆեկտոլոգիական  գիտության  մեջ  ապացուցված են երեխայի օրգանական արատի անբաժան կապն ու փոխկախվածությունը  շրջապատողների,  նրա  հաղորդակցման  խանգարման  հետ,  և  ցույց  էտրված հաղորդակցման բարելավման դերը հապաղմամբ երեխաների հոգեկանզարգացման ընդհանուր շտկման մեջ [1, էջ 223-224]։
  Իրականում հատուկ կարիքունեցող երեխայի կարիքը վերածվում է խնդրի՝ շրջապատի տված գնահատականով և վերաբերմունքով պայմանավորված, և որքան ներառումն սկսվի վաղտարիքից՝ մանկապարտեզներում ներառելուց, այնքան կաճի հասարակությանկողմից  տարբեր  կարիքների՝  որպես  մարդկային  տարատեսակի  ընդունմանպատրաստակամությունը։
   Այս  մասին  փաստում  են  ամերիկյան  դպրոցներումու մանկապարտեզներում անցկացված մեր դիտարկումները, որոնք էլ մասամբպայմանավորում են ներառման գործընթացների հարաբերական արդյունավետությունը։
 Ընդհանրացնելով ներառական կրթության ձևավորման հոգեբանամանկավարժական տեսական հիմքերը՝ կարելի է առանձնացնել վերջինիս իրագործման առաջնայնությունն ու անհրաժեշտությունը ժամանակակից հասարակության մեջ։
  Հատուկ կարիք ունեցող երեխաների ներառումը կնպաստի դպրոցականների ակադեմիական արդյունքների բարձրացմանը, նրանց՝ տարեկիցներիհետ հաղորդակցման և առաջատար գործունեության համատեղ իրականացմանարդյունքում հոգեկան զարգացման ֆասիլիտացմանը, համընդհանուր մարդասիրական օրենքի կիրառմանը՝ բոլորի համար ուսուցման հավասար պայմանների ստեղծման, հասարակության համար պիտանի, իրականացված հնարավորություններով երեխաների ձևավորմանը և ընդլայնված կարողություններով ուհմտություններով մասնագետների զարգացմանը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Выготский Л.С.  Избранные  психологические  исследования.  М.։
   АПН  РСФСР,2.  Виготский Л. С. Собрание сочинений։
  В 6-ти томах. М.։
  1983, Т.5,  С. 223-224.  3.  Инклюзивное  образование։
   проблемы  совершенствования  образовательнойполитики и системы։
  Материалы международной конференции. 19-20 июня 2008года-СПб։
  Изд-во РГПУ им, А. Н. Герцена, 2008. 215 с. 4.  Педагогический  Вестник Карелии։
   издание  Государственного образовательногофикации работников образования». №2 (25). - Петрозаводск ։
  Verso, 2009. 136 с. 5.  Педагогика  и  психология  инклюзивного  образование։
   учебное  пособие/  Д.  З.Ахметова, З. Г. Нигматов, Т. А.Челнокова, Г. В. Юсуспова и др. Казань։
  Изд-воadolescents with mental retardation։
  a multiple case study. Education and Training in9.  Goularte, R. (1995). Multiage classrooms. National Education Associety. Washington։
 Eugene։
 ERIC Clearinghouse on Educational Management. 12. Vygotsky,  L.S.  (1978).  Mind  in  Society։
   The  development  of  higher  PsychologicalՏեղեկություններ հեղինակի մասինԵղիազարյան Սաթենիկ Էմինի - Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվանպետական մանկավարժական ինստիտուտ, Հոգեբանության ամբիոնի դասախոսE-mail։

Հոդվածում  վերլուծվում  են  ներառական  կրթության  հոգեբանամանկավարժական  առանձնահատկությունների  տեսական  հիմքերը,  հասարակական  կարծիքի և հանդուրժողականության փոփոխությունները, հատուկ կարիք ունեցող  երեխաների  համար  տիպական  երեխաների  հետ  շփման  ֆասիլիտացիոն   ազդեցությունն ու ներառական կրթության երկկողմանի արդյունավետությունը։
