ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐZԻ ՀԱՆԳՍՏԻ ՆԵՐԿԱՅԱՈՒՄ. URԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅԱՆ REԱՐԳԱՄԱՆ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆ Հայաստանի Հանրապետության բազմաբնույթ բնական պայմանները Մշակութային, պատմական և ճարտարապետական ​​հուշարձանները բարենպաստ նախադրյալներ են ստեղծում զբոսաշրջության զարգացման համար:   Հաշվի առնելով, որ ՀՀ կառավարությունը զբոսաշրջությունն ու հանգստի գործունեությունը հայտարարեց տնտեսության զարգացման գերակա ճյուղ:   Այս առումով շատ կարևոր է ՀՀ մարզերի դինամիկ զարգացումը, ինչը կնպաստի հանրապետության ամբողջ տարածքում զբոսաշրջության ամբողջական, հավասարակշռված շուկայի ստեղծմանը, համայնքների զարգացմանը և զբոսաշրջիկների ապակենտրոնացմանը: Շիրակի մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիս-արևմտյան մասում, արևմուտքում սահմանակից է Թուրքիայի և հյուսիսում `Վրաստանի հետ:  Շրջկենտրոնն է Գյումրի քաղաքը: Շիրակի մարզը զբոսաշրջության տեսանկյունից Հայաստանի Հանրապետությունում համեմատաբար քիչ հայտնի մարզերից է:   Եթե ​​տարեկան ՀՀ է այցելում 600-700 հազար մարդ: զբոսաշրջիկներ, ապա նրանցից շատ քչերն են այցելում Շիրակ:   Շիրակի մարզն աչքի է ընկնում իր ուրույն բնությամբ, հարուստ մշակույթով, ավանդույթներով և սովորույթներով, բնական և ճարտարապետական ​​հուշարձաններով, որոնք հնարավորություն են տալիս զարգացնել զբոսաշրջության տարբեր ճյուղեր:   Երբեմն, չիմանալով տարածքի հնարավորությունների մասին, զբոսաշրջիկները չեն այցելում տվյալ մարզ, ինչը կանգնեցնում է տարածաշրջանի զարգացումը:   Այս առումով անհրաժեշտ է ուսումնասիրել Շիրակի մարզի ռեկրեացիոն ռեսուրսները զբոսաշրջության զարգացման համար, ինչը թույլ կտա տարածաշրջանում հանգստի կազմակերպման հնարավորությունները ներկայացնել սպառողին `զբոսաշրջիկին: Recամանցային գործունեությունն այժմ դարձել է պոտենցիալ սոցիալ-տնտեսական գործոն. դրա կազմակերպումը բարդ է:  Որպես զվարճանքի գործունեության օբյեկտ `ներառել բնական պայմաններ Շիրակի մարզի և պատմամշակութային հուշարձանների համար, որոնք միասին բարդ նախադրյալներ են ստեղծում հանգստի կազմակերպման համար:  Աշխատանքն իրականացվել է հանգստի ռեսուրսների դասակարգման հետևյալ խմբերի հետ. Բնական հանգստի հուշարձաններ Շիրակի մարզի տարածքի երկրաբանական, երկրաֆորֆոլոգիական, հիդրոլոգիական, ինչպես նաև կլիմայական առանձնահատկությունները նպաստել են բազմաթիվ բնական հուշարձանների ձևավորմանը, որոնք ըստ իրենց ռեկրեացիոն նշանակության բաժանվել են լանդշաֆտային-գեղատեսիլ-գիտական-երկրաբանական օբյեկտների: Լանդշաֆտային ռեսուրսների ռեսուրսները ծառայում են մակերեսային ձիերի, եզակի լանդշաֆտների և հազվագյուտ տեսարանների ցուցադրմանը:  Նման պաշարներն առանձնանում են հատկապես Արագածի գագաթնակետային շրջանը, Ախուրյանի հովիտը, ajաջուռի լեռնանցքը, Աշոցքի գոգավորությունը և այլն: Շիրակի մարզի հարավում տեղակայված Արագած հրաբխային լեռնազանգվածը եզակի բնական հուշարձան է, որի գագաթին պահպանվել է սառցադաշտ կրկեսը:  Հնարավոր է, որ լեռնազանգվածի ցածրադիր վայրերն այս աստիճան արդեն օգտագործվել են որպես հանգստի գոտի:  Քանի որ 2000 մ-ից բարձր զանգվածի բնական լանդշաֆտները քիչ են փոխվել մարդու կողմից, դրանք ունեն բազմազան և հետաքրքիր լանդշաֆտ:   Արագածի լեռնաշխարհի այս հատվածում ամառ-ձմեռ հանգստի հնարավորությունները մեծ են, հատկապես արշավային, լեռնադահուկային սպորտի և էկոտուրիզմի զարգացման համար, քանի որ կայուն ծածկույթ է ստեղծվում 2000 մ-ից մինչև 3000 մ բարձրությունների վրա: , Արագածի հանգստի օբյեկտները բարձրլեռնային լճերն են, որոնցից ամենահայտնին ամենամեծ Կարի լիճն է, 3190 մ բարձրության վրա, որը շրջապատված է լեռնային գեղեցիկ մարգագետիններով: Շիրակի մարզում եզակի բնական հուշարձանը Ախուրյանի հովիտն է, որը արեւմուտքից սահմանակից է Շիրակի սարահարթին:  Գիտական-ճանաչողական զբոսաշրջության տեսանկյունից, այստեղ կան հետաքրքիր էնդեմիկ հազվագյուտ հազվագյուտ բույսեր, որոնք գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում. 73]: Ախուրյանի միջին հոսքում գետի հովիտը լայն է, ավելի նպատակահարմար է այն օգտագործել որպես լանդշաֆտ-գեղատեսիլ օբյեկտ: Ախուրյանի ձախ ափից գեղեցիկ տեսարան է բացվում գետի հովտում, վերջինս ավելի հետաքրքիր դարձավ Ախուրյանի ջրամբարի կառուցումից հետո: Հետին պլանում տեսարանն ավարտում է Ախուրյան գետի ափին գտնվող Տիգնիս ամրոցը: Նաև շատ դիտարժան է. Ախուրյանի միջին հոսանքի տարածքը, որտեղ մեծ արժեք ունի Անիի գեղեցիկ համայնապատկերը դեպի հակառակ ափը: Ախուրյան գետի մերձակայքում գտնվող հանքային աղբյուրները որոշակի ռեկրեացիոն ներուժ ունեն:   Այստեղ կա հանքային ջրերի 2 աղբյուր. Աշոցքի խ Ախուրյան:   Այս ջրերը լավ ուսումնասիրված են, ունեն բուժական նշանակություն և, հետևաբար, կարող են օգտագործվել բալնեոլոգիական նպատակներով [2, p. 331]: Ajաջուռի լեռնանցքը հանգստի բնական տարածք է, 1952 մ:  Այն առանձնանում է կլիմայական և օրգանական աշխարհի իր մեծ բազմազանությամբ, ինչը կարող է նպաստել Շիրակի մարզում հեռանկարային հանգստի զբոսաշրջության զարգացմանը:  Ajաջուռի լեռնանցքում կան արհեստական ​​անտառներ ՝ 1100 հա տարածքով, որտեղ գերիշխող տեսակ է Crimeanրիմի սովորական սոճին [3, p. 73]: Աշոցքի գոգավորությունը հանգստի մեծ ներուժով առանձնանում է Շիրակի մարզում:  Այստեղ եզակի է Գորշաբերդի կիրճը, որտեղ կան գեղեցիկ լանդշաֆտներ ՝ մասնատված լանջերով և յուրօրինակ բուսականությամբ:  Այս տարածքը Շիրակի մարզում բնական անտառի այն միավորն է, որտեղ պահպանվում է դողացող կաղամբի անտառը: Արփի լիճը գտնվում է Աշոցքի սարահարթում:  Արփի լիճը Սանաա լճից հետո երկրի ամենամեծ լողավազանն է:   Այն տեղակայված է 2020 թ. Բարձրության վրա:   Դրա հայելին զբաղեցնում է ավելի քան 20 կմ 2 տարածք, ջրի ծավալը ՝ 90 միլիոն մ 3:  Ախուրյան գետը սկիզբ է առնում լճից:  Waterուրն օգտագործվում է ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով: 2009 թ.-ին Արփի լճի շրջակայքում ստեղծվեց ազգային պարկ, որն ընդգրկում է Եղնախաղ լեռնաշղթայի արևելյան լանջերը և Javավախքի լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան լանջերը և Վերին Ախուրյանի գոգավորությունը:  Ազգային պարկը զբաղեցնում է շուրջ 25,000 հա տարածք:  Ազգային պարկում տեղակայված են 670 տեսակի բույսեր (խոլորձներ, շուշաններ, իրիսներ, կակաչներ, շուշաններ), որոնցից 25-ը ներառված են ՀՀ Կարմիր գրքում, ինչպես նաև ողնաշարավոր կենդանիների 255 տեսակ, այդ թվում `IUCN Կարմիրում գրանցված ավելի քան 10-ը: Listուցակ տեսակների համար (ջրասամույր, ջրաքիս, Դարսկի օձ, տափաստանային բազե և այլն):   Աշխարհում ապրում է աշխարհի ամենամեծ հայկական գաղութը, այն Հայաստանում գանգուր մազերի սիրամարգի միակ բնակավայրն է, աշխարհում «Դարսկի» օձի միակ բնակավայրը [5, p. 10]: Ազգային պարկում գրանցվել է ավելի քան 140 թռչնատեսակ, որոնցից 80-85-ը բնադրում են այնտեղ:  Այս տեսակներից յոթը գլոբալ պահպանության խնդիր ունեն, ներառյալ սիրամարգը, մարգարիտը և մոխրագույն կռունկը: Աշոցքի սարահարթն ունի ձմեռային հանգստի զարգացման բոլոր հնարավորությունները:  Այստեղ բավարար տեղումներ են ընկնում (600 մմ), ձմռանը ձյան կայուն ծածկ է ձևավորվում, որը տևում է մինչև չորս ամիս:  Այլ կերպ ասած, ձյան ծածկը, որը լեռնադահուկային սպորտի զարգացման հավանական գործոն է, երաշխավորված է ցանկացած հնարավոր զարգացման դեպքում:   Բացի այդ, Ամասիայում ձմռանը ուժեղ քամի չկա, ինչն իր հերթին նպաստում է ձմեռային հանգստի կազմակերպմանը: Շիրակի մարզը հարուստ է գիտաերկրաբանական հուշարձաններով:   Երկրաբանական-գեոմորֆոլոգիական հուշարձանների ցանկում ներառված են այն օբյեկտները, որոնք արտացոլում են Շիրակի երկրաբանական կառուցվածքը պատմության զարգացման մեջ:   Այս խումբը ներառում է երկրաբանական պեղումներ, տարբեր հանքեր, քարանձավներ: Երեւան-Գյումրի մայրուղու ձախ կողմում ՝ Լանջիկ և Մարալիկ բնակավայրերի արանքում, հսկա «կրիա» է (նկար 1):  «Կրիան» ունի մոտ 3 մետր երկարություն, գտնվում է բլրի վրա և գտնվում է մայրուղուց դուրս:  Հուշարձանը տարբեր խտության բազալտի երկու խոշոր բեկորների «ընտրովի» քամու հարվածի արդյունք է [1, p. 15]: Շիրակի մարզում ՝ Հառիճավանք համալիրի մոտակայքում, գտնվում է մարդկային եզակի ձեռագործ բնական հուշարձան ՝ «Rockոճվող աշտարակ» (նկար 2): Մայր մոնոլիտից առանձնացված ամուր տուֆ ժայռի վրա կառուցվել է փոքրիկ մատուռ:  Theայռը հեռացավ մոնոլիտից մի քանի մետր հեռավորության վրա ՝ հենվելով 100 անկյան տակ:   Մատուռը վերապրեց երկրաշարժերը և համարվում է Հայաստանի Հանրապետության եզակի բնական հուշարձաններից մեկը: Գծապատկեր 1. «Կրիա» երկրաբանական հուշարձան Նկար 2. «ingոճվող աշտարակ» Գեղեցիկ Թռչկանջրվեժը զբոսաշրջիկներ գրավելու մեծ ներուժ ունի, չնայած այն գտնվում է Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանին, Փամբակ գետի ձախ վտակի վրա, Չիչխան: գետ   Չիչխան գետը սկիզբ է առնում Շիրակի լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերից 2250 մ բարձրության վրա:  Միջին հոսքում խորը նեղ կիրճ մտնելուց առաջ առաջանում է Թռչկան ջրվեժը, որը հայտնի է նաև որպես Չիչխան ջրվեժ կամ Թռչկան ջուր:  Տեղացիները ջրվեժն անվանում են «Չրան»:  Գտնվում է Լոռու մարզի Շիրակամուտ գյուղից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևմուտք:  Այն Հայաստանում ամենաբարձր և ամենաընդարձակ ջրվեժն է `իր 23,5 մ բարձրությամբ և վայրկյանում ջրի միջին սպառումով` մոտ 1,5 տոննա:  Այս հանգստյան-ջրաբանական հուշարձանի ճանապարհը անցնում է Շիրակի մարզի Թորոսգյուղ, Բաշգյուղ, Փոքր Սարիար գյուղերով; Շիրակի մարզից կարելի է կազմակերպել զբոսաշրջիկների հետաքրքիր երթուղիներ Մարդածին հանգստի հուշարձաններ Eraամանակակից դարաշրջանում հնարավոր է բարձրացնել մարդու խնամքի, կրթության և ճանաչողության մակարդակը, որին նպաստում են տարածքի հանգստի պոտենցիալի կարևոր բաղադրիչները ՝ պատմական, մշակութային, հնագիտական, ճարտարապետական ​​հուշարձանները:  Այս առումով Շիրակը շատ կարեւոր է, քանի որ այստեղ պահպանվել են շուրջ 2000 պատմաճարտարապետական-հնագիտական ​​հուշարձաններ: Նրանցից շատերը տեղակայված են բարենպաստ լանդշաֆտային տարածքներում, ինչը նպաստում է այդ տարածքներում պատմական արգելոցների կազմակերպմանը: Հնագիտական ​​և հնագիտական ​​հուշարձանները ներառում են այն տարածքները, որտեղ հայտնաբերվել են բրածո մնացորդներ:  Դրանցից կարելի է առանձնացնել Հոռոմի մոտակայքում գտնվող բնակավայրը, Բենիամինի, Մեծ Սեպասարի մերձակա տարածքները, Գյումրիի արևմտյան կողմում, Ախուրյան գետի մոտ, ajաջուռ գետի ավազանում, որտեղ բրածո կենդանիների (փիղ, եղջերու, ռնգեղջյուր) բրածոներ: և ծառեր են պեղվել: Հոռոմի պարզունակ բնակավայրը գտնվում է Հոռոմի «Վարդաքար գյուղերի» միջեւ:  Սա ցիկլոպյան կառույցով ամրոց էր, որտեղից հնագիտական ​​նյութերը վերագրվում են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակ, 12-11-րդ դարեր: Շիրակի մարզի հայտնի պատմամշակութային հուշարձաններից են `Մարմաշենի վանական համալիրը (10-րդ դար), Հառիճավանքը (7-րդ դար), Երերույքի տաճարը (5-րդ դարի վերջ), Լմբատավանքը (6-7-րդ դարեր) և այլն, որոնք գրավիչ են: , ընկնում են իրենց գեղեցկությամբ և ճարտարապետական ​​ոճով: Մարզի զբոսաշրջային հետաքրքիր վայրերից մեկը կարելի է համարել Հացիկ գյուղում տեղակայված «akակքարը», որը մեծ ժայռ է ու անցք ունի:   Հեթանոս մարդիկ դեռ հավատում էին, որ այդ քարի միջով անցնողները հավերժական երջանկություն կստանան:  Հայտնի է նաեւ Սառնաղբյուր գյուղը, որը, բացի մի շարք եկեղեցիներից, ավելի շատ գրավում է «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» ուխտատեղիով:   Դա մեծ քարանձավ է, որի ներսում կա առատ բնական աղբյուր, որը ժողովուրդը համարում է բուժիչ: Քաղաքային և ճարտարապետական ​​հուշարձանները հանրապետության երկրորդ քաղաքում `Գյումրիում, հանգստի ռեսուրսների ամբողջական համալիր են կազմում:  Այն ներառում է ինչպես հին (200 և ավելի հին), այնպես էլ նոր շենքեր:  Դրանցից որոշներն առավել հայտնի են Գյումրիի որոշ թաղամասերում (օրինակ ՝ «Սլաբոդկա» կամ Գյումրի, որն աչքի է ընկնում իր եզակի ճարտարապետական ​​կառույցներով ՝ ավարտելով «Կումայրի» արգելոց-թանգարանը), «Աստվածածին» կամ «Յոթվերք», «Ամենափրկիչ» "," Սուրբ Նշան "և այլ եկեղեցիներ, Ավ. Իսահակյան, Հովհ. Շիրազի, Ձիթողցյանների և այլնի տուն-թանգարանները, ինչպես նաև քաղաքապետարանի նորակառույց շենքը, բազմաթիվ արձաններ, որոնք գեղեցիկ ճարտարապետական ​​հուշարձաններ են:   Այս ամենը լուրջ նախադրյալներ է ստեղծում Գյումրին միջազգային տուրիզմի այն վայրերից մեկը դարձնելու համար, որտեղ նորը օրեցօր զարգանում է հինով `երբեք չկորցնելով քաղաքի կերպարը, ինչպես ինքնատիպությունը: Վերոնշյալ հանգստյան բնական արհեստական ​​հուշարձանները հզոր նախապայման են Շիրակի մարզում միջազգային զբոսաշրջության ճանաչողական ձևերի զարգացման համար:  Մարզում մշակութային ճանաչողական տուրիզմը նպատակ ունի համատեղել սպորտը և ավելի կոնկրետ հետիոտնային տուրիզմը, քանի որ տպավորիչ մշակութային հուշարձանների մեծ մասը գտնվում են անմատչելի կամ լեռնային վայրերում, որտեղ զբոսնելն ավելի հետաքրքիր է: Գրականություն 1. Ավանեսյան Ա., Մալխասյան Ե., Նազարեթյան Ս., Հայաստանի երկրաբանական լեզվի հուշարձաններ, Երեւան, 2000: 2. Գրիգորյան Ա., Հանգիստ Shira Շիրակի մարզի ռեկրեացիոն ներուժը, Հանրապետական ​​գիտական ​​նստաշրջանի նյութեր, հատոր 2, Գյումրի, 2009, էջ 330-332: 3. Մարտիրոսյան Լ., Reամանցային աշխարհագրություն, Վանաձոր, 2014: 4. Մարտիրոսյան Լ., Արագածի զանգվածի ռեկրեացիոն ռեսուրսները և դրանց գնահատումը, GSPI գիտական ​​տեղեկագիր, № 1, հատոր Ա, Գյումրի, 2013, էջ 125-132: 5. Հայաստանի հատուկ պահպանվող տարածքներ և անտառներ, FFԿՀ Հայաստան, Երևան, 2012: 6. Շիրակի մարզպետարանի պաշտոնական կայք www.shirak.gov.am: 7. «Արփի լիճ» ազգային պարկի ստեղծում », WFF- Հայաստանի պաշտոնական կայք http: //wwf.panda.org/hy/about_wwf/our_work/projects_armenia/lake_arpi_national_park _armenia /: Do Avetisyan ՇԻՐԱԿԻ ՀԱՆԳԻՍՏ, tourismԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԴՐԻԱԼ ՊՈՆՏԻԼԻԱ Բանալի բառեր, ժամանց և հանգիստ ռեսուրս, ճանաչողական քայլվածք, համայնապատկերային լանդշաֆտ, հուշարձան, զբոսանք- geghagitakanzbosashrjutyun, լեռնադահուկային սպորտ, էնդեմիկ և հազվագյուտ բույսեր ուկենդանիներ, բնական հուշարձաններ, հնագիտական ​​հուշարձաններ, ուխտագնացություն: ։

Այսօր ռեկրեացիոն ռեսուրսների ճիշտ ներկայացումը և մատուցումը մեծ նախադրյալ  է  տվյալ  շրջանում  զբոսաշրջության  զարգացման  համար։
   Շիրակի  մարզն  աչքի  է  ընկնում  ռեկրեացիոն  մեծ  ներուժով,  որը  ներկայումս  օգտագործվում  է  ընդամենը  5-10%-ով։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  ներկայացնել  Շիրակի  մարզի  ռեկրեացիոն  ռեսուրսները  և  դրանց  հնարավոր  օգտագործման  տարբերակները  զբոսաշրջության  հեռանկարային  զարգացման  համար։
  Մարզի ռելիեֆը,  կլիման  և  պատմամշակութային հարուստ  ժառանգությունը  թույլ  են տալիս զարգացնել լեռնային, առողջավերականգնողական, ճանաչողական և էկոլոգիական  զբոսաշրջությունը,  սակայն  այս  ռեսուրսները  բավականաչափ  ուսումնասիրված  չեն  ռեկրեացիոն  տեսանկյունից  և  պահանջվում  են  ֆինանսական  ներդրումներ  և  որակավորված կադրեր դրանց արդյունավետ յուրացման համար։
