Տնտեսական աճի ապահովումն ամեն մի երկրի տնտեսական համակարգի արդյունավետության բնութագիրն է։
   Տնտեսական աճի տեմպից կախված՝ ընդունվում են որոշումներ, որոնք ազդեցություն են ունենում ինչպես ներկա վիճակի, այնպես էլ ապագայում տնտեսական սուբյեկտների սպասումների վրա։
  Տնտեսական աճի ապահովման ուղիները տարբեր տնտեսություններում տարբեր են։
   Սակայն կա մեկ ընդհանուր ձեւակերպում՝ տնտեսության աճի ապահովում ներքին եւ արտաքին գործոնների միջոցով։
  Երկու խումբ գործոններն էլ կարեւոր են, սակայն, կապված նրանից, թե տվյալ երկիրն ինչ կշիռ ունի միջազգային ասպարեզում, կառավարությունն ինչ խնդիրներ է դնում տնտեսական համակարգի առջեւ, ինչպիսի արտաքին աշխարհաքաղաքական վիճակ է բնորոշ, ըստ այդմ 304ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տնտեսական քաղաքականության իրականացման տարբեր փուլերում կարեւորվում է այս գործոններից մեկը կամ մյուսը, ինչպես նաեւ, հնարավոր է, դրանց համադրումը [4, էջ 76]։
  Տնտեսական աճի ապահովման բարդությունն ու բազմակողմանիությունը, յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական կյանքի առավել կարեւոր բնութագրիչ լինելու հանգամանքը, տնտեսական աճի վրա դինամիկ փոփոխվող տնտեսական միջավայրի ազդեցության առանձնահատկությունները, ինչպես նաեւ տնտեսական աճի գործոնների բացահայտման մեթոդաբանական դժվարությունները պայմանավորում են գիտնական-տնտեսագետների մշտական ուշադրությունն այդ հիմնախնդրին։
  ՀՀ-ում տնտեսական աճն ունի յուրահատուկ գծեր եւ պահանջում է հատուկ ուսումնասիրություն։
   Դրանց թվին կարելի է դասել երկրի տարածքային անհամաչափ զարգացումը, երկարաժամկետ ներդրումների պակասը, արտագաղթի ահագնացող տեմպերը եւ ՀՆԱ-ի զգալի անկումից հետո դրա վերականգնման անհրաժեշտությունը։
  ՀՀ տարածքային տնտեսական զարգացման համաչափության հիմնական խոչընդոտներից է տնտեսական ակտիվության շարունակական կենտրոնացումը Երեւանի եւ փոքրաթիվ մարզերի շուրջ, ինչն արտահայտվում է մայրաքաղաքի տնտեսական դերի աճով։
   Արդյունքում տնտեսության առջեւ ծառացած եւ հրատապ լուծում պահանջող հիմնախնդիրների շարքում կարեւոր տեղ է զբաղեցնում տարածքային զարգացման համահարթեցումը Երեւան քաղաքի եւ մարզերի, ինչպես նաեւ մարզերի միջեւ։
  Տարածքային զարգացման անհամաչափությունների հետագա խորացումը խոչընդոտում է երկրի ներքին սոցիալական ու տնտեսական կայունությանը եւ նույնիսկ անվտանգությանը՝ նպաստելով տնտեսապես թույլ զարգացած տարածքներից բնակչության անցանկալի արտահոսքին։
   Ուստի, տարածքային զարգացման անհամաչափությունների հաղթահարումը եւ տարածքային համաչափ զարգացումը դիտարկվում է որպես երկրի տարածքային զարգացման գերակայություն թե՛ միջնաժամկետ եւ թե՛ երկարաժամկետ հեռանկարում։
  Հետազոտության թեմայի ընտրությունը պայմանավորված է տնտեսական աճի եւ երկրի սոցիալ-տնտեսական վիճակի փոխկապվածության խնդրի համակարգային ուսումնասիրության անհրաժեշտու305ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյամբ՝ նպատակ հետապնդելով բացահայտել տնտեսական աճի վրա առավել էական ազդեցություն ունեցող գործոնները եւ դրանց վարիացիան տարածքային կտրածքով։
  Ներկայումս աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում, որպես տնտեսական ակտիվության մակարդակի գնահատման հիմնական ցուցանիշ, ընդունված է համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) մեկ շնչի հաշվով, որն ավելի ճիշտ է բնութագրում ինչպես տվյալ երկրի, այնպես էլ դրա տարածքային կազմավորումների սոցիալ-տնտեսական զարգացման վիճակը։
   Քանի որ մեր հանրապետությունում տարածքային կտրվածքով համախառն ներքին արդյունքներ չեն հաշվարկվում (բացառությամբ 20152016թթ.-ի ՀՀ ԱՎԾ փորձնական գնահատականների), որպես մեկ շնչին ընկնող տարածքային համախառն ներքին արդյունքի մեծությունը մոտարկող ցուցանիշ կարելի է դիտարկել ՀՀ մարզերի եւ Երեւան քաղաքի արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, շինարարության եւ ծառայությունների ցուցանիշների հանրագումարը՝ մեկ շնչի հաշվով։
  ՀՀ տարածքային զարգացման արդյունավետ ծրագրեր մշակելու համար կարեւոր նշանակություն ունի մարզերի (ներառյալ քաղաք Երեւանը) խմբավորումն ըստ մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի ցուցանիշի։
   Բայց քանի որ նշված ցուցանիշի արմատները սերտորեն փոխկապակցված են մարզերի տնտեսական զարգացման վիճակի եւ տնտեսական կյանքում առկա խնդիրների հետ, ապա կարեւոր խնդիր է ՀՀ մարզերի բազմաչափ խմբավորումն ըստ տնտեսական զարգացման մակարդակի։
   Այդ կապակցությամբ կատարվել է կլաստերային վերլուծություն, որը հնարավորություն է տվել խմբավորել ՀՀ մարզերն ըստ մի շարք հատկանիշների։
  Հաշվի առնելով, որ սոցիալ-տնտեսական զարգացման բազմաթիվ վիճակագրական ցուցանիշներ տարածքային կտրվածքով բացակայում են, ուստի բազմաչափ վերլուծության համար դիտարկվել են միայն այն գործոնները, որոնց վերաբերյալ գոյություն ունի ելակետային տեղեկատվություն։
   Ըստ այդմ առանձնացվել են հետեւյալ գործոնները, որոնց վերաբերյալ տվյալները ներկայացված են հավելված 1-ի թիվ 1 աղյուսակում. Y՝ մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ, հազ. դրամ, X 1 ՝ արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը բնակչության մեկ շնչի հաշվով, հազ. դրամ, 306ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ X 2 ՝ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ծավալը բնակչության մեկ շնչի հաշվով, հազ. դրամ, X 3 ՝ շինարարության համախառն արտադրանքի ծավալը բնակչության մեկ շնչի հաշվով, հազ. դրամ, X 4 ՝ մանրածախ ապրանքաշրջանառության ծավալը բնակչության մեկ շնչի հաշվով, հազ. դրամ, X 5 ՝ աղքատության մակարդակը, %, X 6 ՝ քաղաքային բնակչության տեսակարար կշիռը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում, %, X 7 ՝ աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության գործակիցը, %, X 8 ՝ գործազրկության մակարդակը, %, X 9 ՝ տնտեսապես ակտիվ բնակչության (նոր ստանդարտի համաձայն վերանվանվել է աշխատուժ) տեսակարար կշիռը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում, %, X 10 ՝ տղամարդկանց տեսակարար կշիռը աշխատանքային ռեսուրսների ընդհանուր թվաքանակում, %, X 11 ՝ միջին ամսական անվանական աշխատավարձի մեծությունը (հազ. դրամ), X 12 ՝ սպառողական ծախսերը տնային տնտեսության մեկ շնչի հաշվով (միջին ամսական, դրամ), X 13 ՝ ներմուծման ծավալը բնակչության մեկ շնչի հաշվով, հազ. դրամ, X 14 ՝ արտահանման ծավալը բնակչության մեկ շնչի հաշվով, հազ. դրամ։
  Նշված ցուցանիշներից բազմաչափ խմբավորման համար ընտրվել են միայն մեկ շնչին ընկնող տարածաշրջանային ՀՆԱ-ի վրա ազդող առավել էական գործոնները, որոնք բացահայտվել են նախապես կատարված կոռելյացիոն վերլուծության արդյունքում՝ Y, X 1 ՝ r 0.79 (տե՛ս հավելված 1-ի թիվ 2 աղյուսակը)։
  ՀՀ մարզերի կլաստերացումն իրականացվել է աստիճանակարգային եւ K-միջինների մեթոդներով [1, էջ 102]։
   Աստիճանակարգային կլաստերացումը հնարավորություն է տվել մոտավոր գնահատել տարբեր մարզեր ներառող կլաստերների կազմը եւ քանակը, որն այնուհետեւ օգտագործվել է որպես K-միջինների մեթոդով կլաստերացման մուտքային ցուցանիշ։
  307ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Կլաստերային բնութագրիչները դուրս բերելու եւ դրանք վերլուծելու համար կիրառվել է կլաստերացման k-միջինների մեթոդը։
   Ըստ որում, որպես կլաստերների օպտիմալ թիվ սահմանվել է 3-ը։
  Ստորեւ ներկայացված աղյուսակներում բերված են IBM SPSS ծրագրի օգնությամբ [5, էջ 101] կատարված ՀՀ մարզերի կլաստերացման արդյունքները՝ k-միջինների եղանակով։
  Աղյուսակ 1 Փոփոխականների միջին արժեքներն ըստ կլաստերների (կլաստերների վերջնական կենտրոնները) Կլաստերներ Փոփոխականներ Ռանգավորումն ըստ կլաստերների Կլաստերների կազմն ըստ ՀՀ մարզերի ներկայացված է թիվ 2 աղյուսակում. Աղյուսակ 2 Կլաստերների կազմն ըստ ՀՀ մարզերի Կլաստերի համարը Կլաստերի կազմը (ՀՀ մարզերը) Առաջին ք. Երեւան, Սյունիք Արագածոտն, Շիրակ, Վայոց ձոր Արարատ, Արմավիր, Գեղարքունիք, Լոռի, Կոտայք, Տավուշ, Երկրորդ Երրորդ Մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի միջին ցուցանիշը (հազ. դրամ) 1011.72ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Առաջին կլաստերի մեջ ընդգրկված են քաղաք Երեւանը եւ Սյունիքի մարզը, որտեղ դիտարկվող բոլոր ցուցանիշները, այդ թվում՝ մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ն, առավելագույնն է 3 կլաստերների մեջ՝ 2346.35 հազ. դրամ։
  Երկրորդ կլաստերը ներառում է 3 մարզ՝ Արագածոտն, Շիրակ, Վայոց ձոր, որը բնութագրվում է մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱի եւ ներմուծման ծավալի միջին մակարդակով, սակայն մնացած ցուցանիշները նվազագույնն են մյուս կլաստերների համեմատ։
  Երրորդ կլաստերը ընդգրկում է Արարատի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի, Լոռիի, Կոտայքի եւ Տավուշի մարզերը։
   Այս կլաստերում դիտվում է հակառակ պատկերը՝ մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ն եւ ներմուծման ծավալը նվազագույնն են մյուս կլաստերների համեմատ, սակայն մնացած ցուցանիշները միջին դիրք են զբաղեցնում։
  Տարածքային ՀՆԱ-ի վրա տարբեր գործոնների ազդեցությունը քանակապես գնահատելու համար կիրառվել է ռեգրեսիոն վերլուծության մեթոդը, ինչը հնարավորություն է տվել, վերջին հաշվով, կառուցել բազմագործոնային մոդել, ըստ որում՝ որոշելով ինչպես յուրաքանչյուր գործոնի առանձին, այնպես էլ դրանց ամբողջական ազդեցությունը մոդելավորվող ցուցանիշի վրա։
  Ռեգրեսիոն վերլուծության նախնական փուլը հանդիսանում է գործոնների ընտրությունը, որը նախեւառաջ որոշվում է արդյունքային հատկանիշի եւ այլ ցուցանիշների փոխկապվածության վերաբերյալ որակական, տեսական վերլուծության հիման վրա՝ միաժամանակ օգտագործելով վիճակագրամաթեմատիկական չափանիշները։
   Որպես արդյունքային հատկանիշ վերցվել է մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի ցուցանիշը (Y), որի տարածքային շերտավորումը գլխավորապես բացատրվում է մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմանական ցուցանիշների շերտավորմամբ։
   Ուստի որպես գործոնային հատկանիշներ առանձնացվել են մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը պայմանավորող մի շարք ցուցանիշներ։
  Բազմաքայլ ռեգրեսիոն վերլուծությունը սկսելիս նախ հաշվի է առնվել, որ սոցիալ-տնտեսական հետազոտություններում բազմաչափ վիճակագրական մեթոդները կիրառելիս անհրաժեշտ պահանջ է ուսումնասիրվող վիճակագրական համակցության համասեռությունը, որը հետազոտվել է վարիացիայի գործակցի օգնությամբ (տե՛ս հավելված 1-ի թիվ 309ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 1 աղյուսակը)։
   Արդյունքում բացահայտվել է, որ համակցությունն անհամասեռ է արդյունքային հատկանիշի եւ գրեթե բոլոր գործոնների համար։
  Ուստի, հաշվի առնելով մայրաքաղաքի եւ մարզերի միջեւ տարածքային զարգացման բեւեռացումը՝ հետազոտությունից հանվել է Երեւան քաղաքը։
   Արդյունքում վարիացիայի գործակիցները նկատելիորեն փոքրացել են, սակայն X 1 , X 3 , X 6 , X 8 , X 13 եւ X 14 գործոնների համար անհամասեռությունը չի վերացել (վարիացիայի գործակիցները կազմել են համապատասխանաբար 90.8%, 36.9%, 35.7%, 42.1%, 57.9%, 125.2%)։
   Այդ իսկ պատճառով նշված գործոնները հետազոտությունից հանվել են, ինչը հնարավորություն է տվել միաժամանակ բացառել նաեւ մուլտիկոլենեարության երեւույթը, որը, ինչպես երեւում է հավելված 1-ի թիվ 3 աղյուսակում ներկայացված զույգային կոռելյացիայի գործակիցների մատրիցից, առկա է X 1 եւ X 11 , X 1 եւ X 14 , X 3 եւ X 10, X 4 եւ X 8 , X 7 եւ X 13, X 9 եւ X 13 , X 11 եւ X 14 , X 13 եւ X 14 գործոնների միջեւ (զույգային կոռելյացիայի գործակիցները բացարձակ արժեքով գերազանցում են 0.7-ը)։
   Նշված գործոնների ներառումը մոդելի մեջ կարող էր հանգեցնել կոլենեար փոփոխականների համապատասխան ռեգրեսիոն գործակիցների անկայունությանը։
  Այնուհետեւ մոդելի մեջ հաջորդաբար ներառվել են մնացած այն գործոնները, որոնց զույգային կոռելյացիայի գործակիցն արդյունքային հատկանիշի հետ առավելագույնն է։
   Ընդ որում, յուրաքանչյուր քայլում p-արժեքի միջոցով ստուգվել է մոդելի համապատասխանությունը. եթե p-արժեքը փոքր է եղել ընտրած α նշանակալիության մակարդակից, ապա ռեգրեսիայի հավասարման մեջ տեղ գտած կապերի գոյության անհամապատասխանության մասին զրոյական վարկածը ժխտվել է եւ գործոնը ներառվել է ռեգրեսիոն մոդելի մեջ։
   Այս գործընթացը շարունակվել է այնքան ժամանակ, մինչեւ գործոնը մոդելի մեջ ներառելիս pարժեքը α նշանակալիության մակարդակից մեծ է ստացվել, ինչը նշանակում է, որ մոդելն այլեւս ադեկվատ չէ եւ տվյալ գործոնը նպատակահարմար չէ ներառել մոդելում [8, էջ 960]։
  Այսպիսով, վերը նշված սկզբունքները հաշվի առնելով՝ IBM SPSS ծրագրի օգնությամբ կատարված քայլային ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքում ստացվել է ՀՆԱ-ի մարզային շերտավորումը բնորոշող մոդել, որը ներառում է X 5 եւ X 11 գործոնները. 310ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ստացված ռեգրեսիայի հավասարման արդյունքները կարելի է մեկնաբանել հետեւյալ կերպ. ՀՀ մարզերում աղքատության մակարդակի 1 տոկոսային կետով նվազումը կբերի մեկ շնչի հաշվով մարզային ՀՆԱ-ի 22300 դրամով ավելացման, իսկ միջին ամսական անվանական աշխատավարձի 1000 դրամով ավելացումը կհանգեցնի մեկ շնչի հաշվով մարզային ՀՆԱ-ի ավելացման 10000 դրամով։
   Դետերմինացիայի բազմակի գործակիցը վկայում է, որ մեկ շնչի հաշվով մարզային ՀՆԱի վարիացիան 74%-ով պայմանավորված է մոդելում ներառված գործոնների ազդեցությամբ։
  Ստացված մոդելի կիրառմամբ իրականացվել է, այսպես կոչված, «պայմանական» կարճաժամկետ կանխատեսում՝ տարբերակելով 3 պայմանական սցենար.  լավատեսական սցենար. ենթադրվում է, որ ՀՀ մարզերում աղքատության մակարդակը կնվազի տարեկան 1%-ային կետով, իսկ միջին ամսական անվանական աշխատավարձը կավելանա տարեկան 10%-ով,  զրոյական կամ չեզոք սցենար. ենթադրվում է, որ ՀՀ մարզերում մոդելում արտացոլված ցուցանիշների մասով փոփոխություն տեղի չի ունենա,  վատատեսական սցենար. ենթադրվում է, ՀՀ մարզերում աղքատության մակարդակը կաճի տարեկան 1%-ային կետով, իսկ միջին ամսական անվանական աշխատավարձի բարձրացում տեղի չի ունենա։
  Ըստ վերոնշյալ պայմանական սցենարների՝ մինչեւ 2021թ.-ը կատարված կանխատեսումը ներկայացված է հավելված 2-ում, որի տվյալները վկայում են, որ լավատեսական զարգացումների դեպքում այլ հավասար պայմաններում 2021թ.-ին 2018թ.-ի համեմատ Արագածոտնի եւ Վայոց ձորի մարզերում մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ն զգալիորեն կաճի՝ համապատասխանաբար 1.7 եւ 1.9 անգամ։
   Արմավիրի եւ Շիրակի մարզերում կանխատեսվում է նշված ցուցանիշի մեղմ՝ 3-5% աճ։
   Մնացած մարզերում մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ն կաճի միջին հաշվով 40%-ով։
  Չեզոք եւ վատատեսական սցենարների դեպքում մարզերի մեծ մասում, բացառությամբ Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի եւ 311ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Տավուշի, կանխատեսվում է մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի նվազում։
  Այսպիսով, կատարված վերլուծությունը կարելի է հիմք ընդունել տարածքային զարգացման քաղաքականություն մշակելիս՝ ՀՀ յուրաքանչյուր մարզի նկատմամբ հասցեագրված աջակցություն ցուցաբերելով։

Սույն հոդվածում ուսումնասիրվել եւ գնահատվել են ՀՀ տնտեսական աճի տարածքային շերտավորման վրա ազդող գործոնները՝ կիրառելով բազմաչափ վիճակագրության երկու՝ կլաստերային եւ ռեգրեսիոն վերլուծության մեթոդները։
  Կլաստերային վերլուծությունը հնարավորություն է տվել խմբավորել ՀՀ մարզերն ըստ մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի եւ դրա վրա ազդող առավել էական գործոնների, իսկ քայլային ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքում ստացվել է ռեգրեսիոն մոդել, որի հիման վրա իրականացվել է մեկ շնչին ընկնող տարածքային ՀՆԱ-ի կարճաժամկետ սցենարային կանխատեսում։
