RC (B) Կովկասյան բյուրոյի պլենում 1921 ՀՈՒԼԻՍԻ 4-Ի ԵՎ 5-Ի ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ ԼԵՌՆԱՅԻՆ KԱՐԱԲԱԻ ՀԱՄԱՐ 20-ՐԴ ԴԱՐԻ 20-ԻՆ ռեժիմները, մյուս կողմից նրանց միջեւ տարածքային խնդիրները հաճախ վերածվում էին քաղաքական-ռազմական առճակատումների:   Նոր վարչական-քաղաքական միավորը, որը ստեղծվեց Սառցային Կովկասում 1918 թվականին: Կովկասի հռչակված մահմեդական հանրապետությունը (հետագայում Ադրբեջանը) սկսեց տարածքային պահանջներ ներկայացնել մի շարք տարածքների, այդ թվում `Լեռնային Karabakhարաբաղի նկատմամբ:  Վերջինս 1917 թ.-ին: arարական ռեժիմի տապալումից հետո այն ձգտում էր դառնալ անկախ վարչական միավոր:   19181920 Karabakhարաբաղում ստեղծված ժողովրդական պատգամավորների խորհուրդը ստանձնել էր տարածաշրջանը կառավարելու գործը: 1918 թ. Հուլիսի 22-26-ը Շուշիում գումարված Տարածքի հայերի 1-ին համագումարում Karabakhարաբաղը հայտարարվեց անկախ վարչական միավոր, և ընտրվեցին Ազգային խորհուրդը և ժողովրդական կառավարությունը:  Հայաստանի առաջին հանրապետության ռազմաքաղաքական աջակցությամբ արցախահայությունը կարողացավ 1918-1920թթ. Դիմակայել ճակատագրական փորձություններին, անգլիացի զավթիչների և «Մուսավաթ» խմբավորումների ոչնչացմանը:   1920 Ապրիլի 23-29-ը անցկացված theարաբաղի հայերի 9-րդ համագումարը տարածաշրջանը հռչակեց Հայաստանի անբաժանելի մաս:   Սակայն, միևնույն ժամանակ, տարածաշրջանում տեղի ունեցող զարգացումները կտրուկ փոխեցին ռազմաքաղաքական իրավիճակը: 1920 թ. Ապրիլի 28-ին Ադրբեջանում սովետական ​​կարգերի հաստատումը նոր աղետներ բերեց արցախահայությանը:   Երեկ մուսավաթական ժողովուրդը մորթվեց և դարձավ բոլշևիկ:  Ապրիլի 29-ին Սուլթանովը ստեղծեց Karabakhարաբաղի հեղափոխական կոմիտեն և իրեն հռչակեց նրա նախագահ:   Արցախահայության պայքարը մտավ նոր շրջան:   Այս անգամ Ադրբեջանը Խորհրդային Ռուսաստանի աջակցությամբ փորձում էր գրավել Լեռնային Karabakhարաբաղը: Խորհրդային Ադրբեջանի կառավարությունը և 11-րդ Կարմիր բանակի հրամանատարությունը վերջնագիր ներկայացրեցին Հայաստանի Հանրապետությանը `անհապաղ մաքրելու Լեռնային Karabakhարաբաղի տարածքը 1:   Այսպիսով, հենց այս պահանջով բոլշևիկյան Ռուսաստանը դեմ գնաց իր սեփական սկզբունքներին ՝ ազգերի ինքնորոշման իրավունքին: Խորհրդային կարգը հաստատվեց Լեռնային Karabakhարաբաղում ՝ արցախահայության 10-րդ համագումարում:  Ադրբեջանի խորհրդային կառավարության ղեկավարներն օգտագործեցին այս հանգամանքը իրենց օգտին ՝ ստանձնելով Արցախը Ադրբեջանին միացնելու գործը:  Ստեղծվեց պատեհ առիթ: Ադրբեջանը «սովետական» էր, իսկ Հայաստանը ՝ «միջազգային իմպերիալիզմի գործակալ»:   Իսկ Խորհրդային Կարմիր բանակը պայքարում էր միջազգային իմպերիալիզմի դեմ:  Karabakhարաբաղի հարցում բոլշևիկյան կուսակցության խորհրդային պետության որոշ գործիչներ ՝ Ս. Կիրովը, Գ. Չիչերինը, Բ. Լեգրանը, արդարացիորեն համարեցին, որ Karabakhարաբաղը, geանգեզուրը, Նախիջևանը պատմականորեն եղել են Հայաստանի բաղկացուցիչ մասը, և որ դրանք պետք է վերամիավորվեն այն 2 Արցախյան հիմնախնդրի շուրջ վեճերը նոր ընթացք ստացան Հայաստանում խորհրդային կարգի հաստատումից հետո:   Նոյեմբերի 30-ին, Հայաստանի խորհրդայնացման հռչակման հաջորդ օրը, այլ քաղաքական և ռազմական գործիչների ճնշման ներքո, որոնք ուղարկվել էին Բաքու ՝ Բաքվում գտնվող Կիրովի և Օրջոնիկիձեի սառցային Կովկասը խորհրդայնացնելու համար ՝ ի ուրախություն եղբայրական հայ ժողովրդի, ադրբեջանցու առաջնորդ Նարիման Նարիմանովը հայտարարեց, որ Հայաստան-Ադրբեջան միջտարածքային վեճերը վերանում են:   Լեռնային Karabakhարաբաղը, Նախիջևանը, geանգեզուրը Հայաստանի Սոցիալիստական ​​Հանրապետության մաս են կազմում 3: Հայաստանի առաջին և երկրորդ հանրապետությունները որոշիչ են տարածքային ամբողջականության պահպանման հարցում:  Այնուամենայնիվ, իրադարձություններն այլ ընթացք ստացան: Թուրք-ադրբեջանա-բոլշևիկյան խմբին հաջողվեց կասեցնել խնդրի արդարացի լուծումը և առանձնացնել Լեռնային Karabakhարաբաղը մայր Հայաստանից: 1921 թ. Մարտի 16-ին Մոսկվայում ստորագրված ռուս-թուրքական պայմանագրով Նախիջևանը Ադրբեջանին զիջելուց հետո unարաբաղի հարցը մնաց չլուծված:   Հայաստանում իրավիճակը զսպելու համար Կովկասյան բյուրոն հիմնադրվեց 1921 թ .: Խոր 1 Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, Երեւան, 2011, էջ: 227: 2 Բալայան Վ., Նշվ. աշխատ էջ 229: 3 Ուլուբաբյան Բ., Արցախի պատմությունն սկզբից մինչ օրս, Երեւան, 1994, էջ. 235 թ. Հայաստանի սահմաններում 4:  Այսինքն ՝ այդ որոշումն ընդունվել է երկու հանրապետությունների միջեւ համաձայնության հիման վրա: Հայտարարագրի կապակցությամբ Լեռնային Karabakhարաբաղում ստեղծվեց արտակարգ լիազոր մարմին ՝ Մռավյանի գլխավորությամբ ՝ Ա.  Ա. Մռավյանի և Ալիհեյդար Քարայի People'sողովրդական ռազմածովային կոմիտեն Ադրբեջանի Թիֆլիսից (Լեռնային արաբաղ) ուղևորվեց Լեռնային Karabakhարաբաղ ՝ տարածաշրջանը Հայաստանին տալու հարցը կարգավորելու համար:  Այնուամենայնիվ, երբ նրանք հասան Եվլախ, Կարան հայտարարեց, որ իրենց հրամայել են գնալ Բաքու, քանի որ հարցը նոր պարզաբանման կարիք ունի:  Պարզվեց, որ Նարիմանովը և նրա համախոհները հրաժարվեցին համաձայնագրից և փոխնախարարին պահանջեցին նորից անդրադառնալ Karabakhարաբաղի խնդրին 5:  Այս անգամ ադրբեջանական կողմը վստահ էր, որ կրկին անդրադառնալով նշված խնդրին ՝ Խորհրդային Ռուսաստանի միջամտությամբ կկարողանա տարածքներ կորզել Հայաստանից:   Եվ եթե այդ ժամանակ Ադրբեջանը չունենար այնպիսի հզոր դաշնակից, ինչպիսին է Խորհրդային Ռուսաստանը, դժվար թե համարձակվեր նորից բարձրացնել այդ հարցը: 1921 թ. Հունիսի 25-ին Թիֆլիսում (Վրաստան) հրավիրված Անդրկովկասյան հանրապետությունների ներքին սահմանների հատուկ հանձնաժողովի առաջին նիստում ադրբեջանական կողմը որդեգրեց անզիջում պահվածք Karabakhարաբաղի հարցում 6:   Հանձնաժողովում Հայաստանի միակ ներկայացուցիչ Ա.Բեկզադյանը մասնակիցներին ներկայացրեց վերջին տարիներին հայ ժողովրդի կրած կորուստները, Հայաստանում առկա սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակը, երկրում միգրացիայի խնդիրը, ինչպես նաև Մոսկվայի և Թուրքիայի համաձայնագրով ստեղծված ծանր իրավիճակը:   Բեկզադյանն առաջարկեց կտրել հայկական տարածքները Ադրբեջանից և Վրաստանից ՝ հօգուտ Հայաստանի 7: Հանձնաժողովի ադրբեջանա-վրացական ներկայացուցիչները կտրականապես մերժեցին Բեկզադյանի առաջարկը տարածքային փոփոխությունների վերաբերյալ ՝ այն որակելով որպես ազգայնական դիրքորոշում:  Հանձնաժողովի նախագահը Ս. Կիրովն էր, ով սատարում էր վրաց-ադրբեջանական հակամարտությանը, իր խոսքերով, «քաղաքական պատճառներով, ներկայումս նույնիսկ տարածքային բաժանման մասին խոսք անգամ չէր կարող լինել»: 4 Նույն տեղում, Պ. 5 Նույն տեղում: 6 Խաչատրյան Կ., Սուքիասյան Հ., Բադալյան Գ., 1920-1930 թվականներին Խորհրդային Հայաստանի տարածքային կորուստները Խորհ ԼAԻՄ, Երեւան, 2015, էջ. 119: 7 Խաչատրյան Կ., Լեռնային Karabakhարաբաղի հարցով ՌԿ (բ) Կովկասյան բյուրոյի պլենում, 1921 թ. Հուլիսի 4-ի և 5-ի որոշումների վերաբերյալ, «Հայոց պատմության հիմնախնդիրները», թիվ 11, գիտական ​​հոդվածների ժողովածու, Երևան, 2010 , էջ 349: Տեղին է նշել Ս.-ին ուղղված Ստալինի նախատինքը: Ակնհայտ է, որ կողմերի միջև քաշքշուկ խաղալու անհրաժեշտություն չկա: «   Անհրաժեշտ է վճռականորեն պաշտպանել կողմերից որևէ մեկը, այս դեպքում ՝ Ադրբեջանը ՝ Թուրքիայի հետ միասին 9: I. Ստալինի այս խոսքերը պարզաբանեցին հետևյալը. Որ անկախ իրավիճակից և իրավիճակից, այդ հարցը պետք է անվիճելի լուծում ստանար միայն հօգուտ Ադրբեջանի: Կովկասյան բյուրոյի նիստը սկսվեց 1921 թվականի հուլիսի 2-ին:  Հուլիսի 4-ին Կովկասի բյուրոյի նիստում քննարկվել է Լեռնային Karabakhարաբաղի պատկանելության հարցը:  Ներկա էին 8 անդամներ (Օրջոնիկիձե, Կարա՛, Մախարաձե, Կիրով, Նարիմանով, Մյասնիկյան, Նազարեթյան, Օրախելաշվիլի, Ֆիգաց):  Ելնելով ձայների մեծամասնությունից ՝ որոշվեց. «Լեռնային Karabakhարաբաղը ներառեք ԽՍՀՄ կազմում»:  Այս որոշմանը դեմ է հանդես եկել Ն. Նարիմանովը, որը պահանջում է, որ հարցը տեղափոխվի ՌԿ (բ) Կենտրոնական կոմիտե, տրամաբանությամբ, որ դա լուրջ հակասություններ է առաջացրել, ուստի այն պետք է տեղափոխվի RCC10- ի վերջնական որոշում: Հաջորդ օրը ՝ հուլիսի 5-ին, նույն կազմով և Ստալինի մասնակցությամբ բյուրոն կրկին անդրադարձավ Լեռնային Karabakhարաբաղի հիմնախնդրին:   Որոշվեց առանց քվեարկության: «Մահմեդական և հայերի, ինչպես նաև վերին և ներքին ղարաբաղյան տնտեսական կապերի միջև տնտեսական կապերի անհրաժեշտության պատճառով նրա մշտական ​​կապը Ադրբեջանի հետ` Լեռնային Karabakhարաբաղը ԽՍՀՄ սահմաններում թողնելը `տալով տարածաշրջանային լայն ինքնավարություն 11» 11: Փաստորեն, Լեռնային Karabakhարաբաղի ճակատագիրը որոշվեց ոչ սահմանադրական, ոչ սահմանադրական կուսակցության մարմնի `Ռուսաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության Կովկասյան բյուրոյի կամայական որոշմամբ, 1921 թվականի հուլիսի 5-ին:  Այս առիթով հայտնի են ռուս մեծ գրող Ալեքսանդր Սոլժենիցինի խոսքերը. «Իլյիչը առաջինը համարեց սահմանների հարցը« նույնիսկ տասներորդ »:  Ահա այսպես կտրվեց Karabakhարաբաղը և միացավ Ադրբեջանին: Ադրբեջանական կողմը հասել էր իր նպատակին: Խորհրդային Ռուսաստանի աջակցությամբ նա նվաճեց Լեռնային Karabakhարաբաղի տարածքը:  Այսպիսով, հայկական կողմի ձեռնարկվելիք հետագա քայլերն ապարդյուն էին: Ադրբեջան 9 Ուլուբաբյան Բ., Նշվ. աշխատանք., էջ 241: 11 Խաչատրյան Կ., Լեռնային Karabakhարաբաղի ՌԽ (բ) Կովկասյան բյուրոյի պլենումը, 1921 թ. Հուլիսի 4-ի և 5-ի որոշումների մասին, էջ 22: 351 թ. 12 Բալայան Վ., Նշում աշխատություն էջ 229: Յանը հայտարարեց, որ եթե Հայաստանը պահանջի Karabakhարաբաղ, ապա նա չի կարոտի նավթը 13:  Եվ այս պարագայում Հայաստանն անզոր էր պայքարելու, քանի որ ինչպես ռազմական, այնպես էլ տնտեսական տեսանկյունից պատրաստ չէր սրել հարաբերությունները Խորհրդային Ռուսաստանի հետ:   Փաստորեն, Խորհրդային Ռուսաստանի տնտեսական և քաղաքական շահերը հակադրվում էին իրավական և բարոյական բոլոր նորմերին: Ադրբեջանական պատմագրությունը, փորձելով փաստարկներ ներկայացնել Լեռնային Karabakhարաբաղի նկատմամբ իր հավակնությունների համար, կառչած է վերոհիշյալ փաստաթղթերում «ներդիր» և «հեռանալ» բառերից:   Փաստաթղթերի հեղինակների կողմից պատրաստված ծուղակի նպատակը, ըստ նրա, Կովկասում, Ադրբեջանում նորաստեղծ պետության տարածքային հավակնություններին համոզիչ տեսք տալն էր: Մինչ օրս Ռուսաստանի դիրքորոշումը Լեռնային Karabakhարաբաղի հարցում մնացել է անփոփոխ:  Տարածաշրջանային շահերը ստիպում են Ռուսաստանի Դաշնությանը դեմ լինել Կովկասում իրականության և արդարության հաստատմանը:  Եվ պատմության դասը Հայաստանին և հայերին սովորեցրել է, որ Հայաստանը չունի, չի կարող հովանավորներ կամ մեծ եղբայր ունենալ, երկիրն ունի ընկերներ և ռազմավարական գործընկերներ, նվիրված հայեր աշխարհի բոլոր մասերում, դա մեր զենքի հաղթանակների գրավականն է: , Mary Sardaryan RC (b) 1921 CAUCASUS BUREAU Plenum 1921 ՀՈՒԼԻՍԻ 4-Ի ԵՎ 5-Ի ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ ԼԵՌՆԱՅԻՆ KԱՐԱԲԱ ONԻ ՄԱՍԻՆ Բեկշադյան, բոլշևիկյան Ռուսաստան, Խորհրդային Ադրբեջան, Սովետական ​​Հայաստան, Ռ. Կ. Կ. Կովկասյան բյուրո, Ն. Նարիմանով, Ստալինում Ամփոփում: ։

Հոդվածում  քննության  է  ենթարկվել  1921  թ.  Լեռնային  Ղարաբաղը  Ադրբեջանին  բռնակցելու  տխրահռչակ  որոշման  նախապատմությունը,  մասնավորապես  հուլիսի  4-ի  որոշմանը՝ հուլիսի 5-ի որոշման հակադրումը։
  Լուսաբանվել է 1921 թ. հուլիսի 5-ի որոշման  նախապատմութունը։
  Հատկանշվել է այն հանգամանքը, որ ՌԿ(բ)Կ կենտկոմի Կովկասյան  բյուրոյի  պլենումի  Լեռնային  Ղարաբաղին  վերաբերող  որոշումն  այդ  կառույցի  լիազորությունների շրջանակների շահագործման հերթական դեպքն էր։
  Քննության առնված հիմնահարցում շեշտադրումներ են արվել որոշման անօրինության ապացուցման ուղղությամբ։
