  Կուլտուրական  լանդշաֆտի  կազմակերպումն  ընդգրկում  է  բավականբարդ, հաճախ հակասական հիմնախնդիրներ, որոնք վերաբերում են մարդկային հասարակության բնական միջավայրի բարելավմանը, պահպանմանը և ռացիոնալ օգտագործմանը։
  Կուլտուրական լանդշաֆտն առավել տեսանելի մարմնավորում է գտել տնտեսական, ինչպես նաև այլ նշանակության և օգտագործման  ռեժիմով  տարբեր  տարածքների  ռացիոնալ  տեղաբաշխման  մեջ,  ինչն  էլհենց անվանում են տարածքային կազմակերպում։
  Այս առումով կարևորում ենքմարդկության համար խիստ մեծ նշանակություն ունեցող հողային ռեսուրսներիարդյունավետ օգտագործումը` տարածքի ճիշտ կազմակերպմամբ։
  Հատկապեսսակավահող երկրների համար, ինչպիսին է Հայաստանի Հանրապետությունը,առաջնահերթ  նշանակություն  պետք  է  ունենան  հողային  ռեսուրսներինպատակային  օգտագործման  և  դրանց  արտադրական  ներուժին  համապատասխան` հողօգտագործման արդյունավետ ձևերի տարածքային կազմակերպման հիմնահարցերը։
   Աշխատանքի  նպատակն  այն  է,  որ  առաջադրվեն  լանդշաֆտի  կազմակերպման այնպիսի դրույթներ, որոնք կապահովեն հողային ռեսուրսների առավել ռացիոնալ օգտագործում կամ դրանց համար առավել օպտիմալ ֆացիաներիև բնատարածքների ճիշտ ընտրություն։
  Վերջիններս տնտեսական օգտագործման դեպքում կդիտվեն որպես համապատասխան տիպի հանդակ (գյուղատնտեսական, անտառային և այլն)։
 Ներկայումս  տարածքի  լանդշաֆտային  կազմակերպումը  ենթադրում  էհետևյալ հարցերի լուծում. 1) հանդակների օպտիմալ տեսակավորում` ըստ իրենց նշանակության, 2) նրանց ճիշտ քանակական հարաբերակցության, օպտիմալ չափերի, ձևերի ևփոխադարձ  տեղադիրքի  ստեղծում,  ինչը  կապահովի  ողջ  համակարգիբնականոն ֆունկցիան,  3)  օգտագործման ռեժիմի և անհրաժեշտ մելիորացիայի ընտրություն` բնականպոտենցիալի բարձրացման և պահպանության նպատակով [1]։
 Մեր  առջև  դրված  առաջադրանքի  դժվարությունն  այն  է,  որ  բնության  պահպանության և տնտեսության արագ աճն  ունի  հակասություններ։
 Ակնհայտ  է,  որ  սկզբում    խնդիրը պետք է դիտել  լանդշաֆտագիտությանտեսանկյունից` հեռանալով կոնկրետ սոցիալական պահանջից[2]։
  Այս դիրքորոշումն ընդունելով` կարելի է ձևակերպել լանդշաֆտի տարածքային կազմակերպման հետևյալ հիմնական դրույթները. 1. Կուլտուրական լանդշաֆտը միօրինակ չպիտի լինի։
  Լանդշաֆտի կայունությունը,  էկոլոգիական  ու  էսթետիկական  վիճակը  կախված  են  նրա  ներքինբազմազանությունից։
  Այսպես օրինակ, մակերեսով ոչ մեծ գյուղատնտեսականհանդակները,  որոնք  հերթափոխվում  են  անտառներով,  պուրակներով,  ջրամբարներով  և  նույնիսկ  ճահիճներով,  բնապահպանական  առումով  նպատակահարմար են, սակայն նվազեցնում են տեխնիկայի օգտագործման հնարավորությունները։
  Այս դեպքում ավելի խելամիտ է գյուղատնտեսական տեխնիկայիհարմարեցումը հանդակի բնույթին, այլ ոչ թե` հակառակը։
 2. Կուլտուրական լանդշաֆտում չպետք է լինեն տարբեր ծագման անթրոպոգեն  անմշակ  հողատարածքներ,  քարհանքերի  շահագործման  հետևանքովառաջացած  աղբակույտեր  և  վատահողեր։
   Սրանք  բոլորը  պետք  է  ենթարկվենմշակման։
 3. Հողօգտագործման բոլոր ձևերից առաջնայնությունը պետք է տրվի կանաչ ծածկույթ ապահովողներին։
  Լավագույն հանդակները պետք է օգտագործվեն  գյուղատնտեսական  կուլտուրաների  համար,  բայց  դրա  հետ  միասինանհրաժեշտ է առավելագույնս մեծացնել ծառերով զբաղեցված մակերեսները`օգտագործելով վերակուլտիվացված հողերը և փոքր արտադրողականությամբգյուղատնտեսական հանդակները։
 4.  Հանդակների  տեղաբաշխման  գործում  անհրաժեշտ  է  հաշվի  առնելֆացիաների փոխհամաձայնեցվածությունը[1]։
  Օրինակ, նկատի ունենալով անտառների  ջրապաշտպան  և  հողապաշտպան  նշանակությունը`  կարևոր  էանտառային մակերեսներով ապահովել ոչ միայն ջրահոսքերի, հեղեղատներիերկայնքը, այլև ջրբաժաններն ու լանջերը, քանի որ բուսականությունն ընդունակ է կլանելու և կուտակելու հողօգտագործումից լվացված և քշված տարրերը՝արգելելով նրանց  դուրս  գալը  լանդշաֆտներից։
   Այն,  այսպիսով,  խաղում  էկարևոր կենսաերկրաքիմիական պատնեշի դեր։
 5.  Հանդակների  ռացիոնալ  տեղաբաշխումը  պետք  է  ուղեկցվի  նրանցներուժի  ավելացմամբ`  տարբեր  մելիորատիվ  աշխատանքների  շնորհիվ։
   Այստեսանկյունից մելիորատիվ  ագրոտեխնիկական միջոցառումների համակարգում կարելի է առանձնացնել 3 հիմնական ուղղություն՝5.1  Մակերևութային  հոսքի  կարգավորման  մեխանիկական  միջոցներ(ցրտահերկ,  ձնապահում,  լանջերի  լայնակի  հերկում,  եզրագծող  հերկում,թմբապատում, լանջերի սանդղավորում)։
 5.2  Կենսաբանական  մեթոդներ  (անտառային  գոտիներ,  բազմաճյուղտնտեսություններ`  ինտենսիվ  անասնաբուծությամբ,  ռացիոնալ  ցանքաշրջանառություններ` ընդավորների և խիտ թփային բուսականության հերթափոխովև այլն)։
 5.3 Քիմիական մեթոդներ, որոնք ուղիղ ազդեցություն են թողնում երկրաքիմիական շրջապտույտի վրա և նրա միջոցով փոխվում են և՛ կենսաբանականարդյունավետությունը  (պարարտանյութերի  կիրառում),  և՛  կենսաբանականգործընթացները (պեստիցիդների և հերբիցիդների օգտագործում)։
 6.  Բնական  հավասարակշռությունը  պահպանելու  համար  շատ  լանդշաֆտներում նպատակահարմար է հողերի էքստենսիվ, «հարմարեցվող» օգտագործումը[1]։
   Որոշ  մասնագետներ  իդեալական  են  համարում  հողերի  օգտագործման պարզագույն մեթոդները` հաշվի առնելով, որ, օրինակ` քոչվոր անասնապահությունն ավելի «էկոլոգիական» է սնման շղթայի կարգավորվածությանև ավելի էֆեկտիվ` բնության պահպանության առումով։
 Իհարկե, պարզ է, որ արդի ժամանակներում այդ մեթոդը իրատեսական չէ,և  նման  հողերը  կարելի  է  դիտել  որպես  պահուստային  ֆոնդ  ինտենսիվ  հողօգտագործման  համար։
   Բայց  և  այնպես,  կոնկրետ  որոշակի  լանդշաֆտաաշխարհագրական  պայմանները  հաշվի  առնելով`  հողերի    «հարմարվողական»օգտագործումը տնտեսապես նպատակային է։
 7.  Լանդշաֆտի  տարածքային  կազմակերպման  գործընթացում  անհրաժեշտ է  վերանայել   որոշ  հողերի    լրիվ    կամ  մասնակի  հանումը տնտեսականօգտագործումից`  բնապահպանության,  առողջապահության,  մշակութադաստիարակչական, գիտական նպատակներով։
 Ամենաբարձր կարգի պահպանվող տարածքները արգելոցներն են։
  Նրանքծառայում են որպես էտալոնային երկրահամակարգեր և համարվում են իդեալական  վայրեր  լանդշաֆտների  կայուն  տեղաբաշխման  համար։
   Արգելոցներըպետք է փակ լինեն ոչ միայն տնտեսական գործունեության, այլ նաև ցանկացածզանգվածային այցելությունների համար և պետք է օգտագործվեն միայն գիտական  հետազոտությունների  նպատակով։
   Յուրաքանչյուր  արգելոց  պետք  էշրջապատված լինի բուֆերային գոտով` օգտագործման սահմանային ռեժիմով։
 Ցավոք, ժամանակակից շատ արգելոցներ, այդ թվում նաև  Հայաստանում, չեն  համապատասխանում  իրենց  նշանակությանը  և  օգտագործվում  են  տուրիզմի, որսորդության, վայրի բույսերի մթերման և այլ նպատակների համար։
   8.  Կարևոր  նշանակություն  ունի  նաև  «լանդշաֆտների  խնամքը»,  այսինքն`  նրա  արտաքին  բարեկարգությունը,  էսթետիկական  բարձր  որակներիպահպանումը և կազմավորումը։
  Այդ տեսանկյունից նշանակալի արդյունքի կարելի է հասնել տարբեր հանդակների ռացիոնալ տեղաբաշխման, հողերի վերակուլտիվացման, կանաչապատման և այլ միջոցներով։
  Լրացուցիչ միջոցառումների  կազմակերպումն  իրականացվում  է  լանդշաֆտային  ճարտարապետության օգնությամբ` կապված լանդշաֆտում այլ կառույցների «տեղադրման» հետ։
   Տարածքի կազմակերպման վերը նշված դրույթների իրագործման ուղիները  խիստ  տարբեր  են  և  կախված  են  առաջին  հերթին  լանդշաֆտի  բնականկառուցվածքից, երկրորդ` սոցիալական պատվերից և երրորդ` «ժառանգությունից», այսինքն` նրանից, ինչ թողնում ենք հաջորդ սերունդներին։
  Այս առումով,լանդշաֆտագետի առաջարկությունները պետք է կրեն այլընտրանքային բնույթև  ընդգրկեն  տարածքի  կազմակերպման  մի  քանի  եղանակներ`  հանդակներիձևափոխման հնարավոր ուղիների, մելիորացիայի և այլն, այնպես որ հնարավորություն լինի ընտրելու տնտեսապես ավելի օպտիմալ եղանակ։
  Չնայած որոշդեպքերում  կարելի  է  ընտրել  այնպիսի  տարբերակ,  որը  տնտեսապես  քիչձեռնտու կլինի, բայց բնական հավասարակշռության պահպանման և ապագայում վերականգնելու տեսանկյունից` ավելի ռացիոնալ [4]։
 Այժմ արդեն լանդշաֆտագետները տիրապետում են կուլտուրական լանդշաֆտի  տեսությանը  և  նրա  նախագծման  նորագույն  մեթոդիկային։
   Գյուղատնտեսության  մեջ  տեղի  ունեցող  մոդելավորման  գործընթացներից  մեկըճշգրիտ  հողագործության  մեջ  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  օգտագործումն  է։
   Ժամանակակից  հողագործությունը  պետք  է  հիմնվի  նորագույն  համակարգչային տեխնոլոգիաների վրա, որոնք թույլ կտան ավելի արդյունավետմշակել  և  օգտագործել  ինֆորմացիան։
   Լանդշաֆտի  կազմակերպման  մեջ  ամբողջությամբ պետք է օգտագործվեն համակարգչային ծրագրերը, այդ թվում նաևէլեկտրոնային աղյուսակները, տվյալների հենքը, ԱՏՀ  (ГИС) և այլ կիրառականծրագրեր [3]։
  Եզրահանգում.  Այսպիսով,    հիմնական  խնդիրն  այն  է,  որ  նախ  և  առաջպահպանվի  և  խելամիտ  օգտագործվի  հողային  ռեսուրսը։
   Եվ  այդ  խնդրի  լուծումներից  մեկը  տարածքային  կազմակերպումն  է  լանդշաֆտներում,  հատկապես  այն շրջաններում, որտեղ հողերը ենթարկված են հողմային ու ջրային էրոզիայի, ճահճացած կամ գերխոնավ տարածքներ են։
  Այս ամենը պետք է ներառիպետական միջոցառումների համակարգ, որոնք կապահովեն հողերի ռացիոնալօգտագործումը,  պահպանությունը,  հողի  բերքատվության  վերականգնումը,հանդակների օպտիմալ փոխհարաբերությունների ստեղծումը, որոնց դեպքումլանդշաֆտը կմնա անփոփոխ։
 Տարածքային կազմակերպումը պետք է հիմնված լինի այնպիսի տնտեսական, բնապահպանական, տեխնիկական հաշվարկների վրա, որոնք կապահովեն բնապահպանական տեսակետից կայուն և վերարտադրման ունակությունունեցող լանդշաֆտ։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն Տեղեկություններ հեղինակի մասինԱվետիսյան Գայանե Ռուլեսի - աշխարհագրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտ, E-mail։

Հողը ազգային հարստություն է, և նրա ռացիոնալ օգտագործումը պետք է  ապահովի  բնապահպանական  տեսակետից  կայուն  և  վերարտադրման  ունակություն ունեցող լանդշաֆտ։
  Աշխատանքի մեջ անդրադարձել ենք լանդշաֆտի  տարածքային  կազմակերպման  առավել  ընդհանուր  սկզբունքներին,  որոնք  կարելի է կիրառել լանդշաֆտի ճիշտ և հնարավորինս օպտիմալ օգտագործման  համար`  հաշվի  առնելով  և՛  տնտեսական  շահերը,  և՛  բնապահպանական  նորմերը։
