Խնդրի դիրքը:   Մթնոլորտային տեղումները կլիմայական հիմնական տարրերից են, որոնք հանդիսանում են հողի խոնավության հիմնական աղբյուրը:   Դրանք որոշում են տվյալ տարածքի ջրային ռեժիմը, ջրային հաշվեկշիռը, գետի հոսքի ներտնտեսային բաշխումը, որոշում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը:   Մյուս կողմից, որպես կանոն, մթնոլորտային տեղումները դասակարգվում են որպես օդերևութաբանական տարրերից մեկը, որոնք առավել բնորոշ են տարածական-ժամանակային բաշխման տեղական առանձնահատկություններին:  Ուստի, հատկապես կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում, տեղումների տարածական բաշխման, փոփոխությունների, արդյունավետ կառավարման համակարգի ստեղծումը գիտելը շատ դժվար է: Հաշվի առնելով վերոնշյալը, ինչպես նաև առատ տեղումները և Արարատի գոգավորության ջրածածկ տարածքում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ոռոգման կառավարման պլանավորման կարևորությունը, ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կարգավորում և կարգավորում, մենք նպատակ ունենք քննարկելու կառավարման հանրապետության գյուղատնտեսական կարևոր շրջանի ՝ Արարատյան դաշտավայրի:   Այդ նպատակով առաջարկվել և լուծվել են հետևյալ խնդիրները. 1) հավաքել ուսումնասիրվող մթնոլորտային տեղումների փաստացի դիտարկումների արդյունքները, 2) բացահայտել, վերլուծել և գնահատել տեղումների փոփոխության դինամիկայի օրինաչափությունները տարածաշրջանում `որպես տարածական առանձնահատկություններ, 3 ) արդյունավետորեն հայտնաբերել տարածաշրջանում մթնոլորտային տեղումների օգտագործումը և փոփոխությունների բացասական հետևանքները կանխելու եղանակները: Ուսումնասիրվող տարածքը լեռնաշղթաներով շրջապատված լեռնաշղթա-ֆիզիկոգրաֆիական-աշխարհագրական շրջան է ՝ 2,5-3,0 կմ խորության վրա, իր ուրույն բնական գործընթացներով և ջրի տաքացման ռեժիմով:  Գոգավորության մեջ կան 4 ֆիզիկաաշխարհագրական ենթաշրջաններ. Արարատի դաշտ, Գեղամա սարահարթ-արևմտյան լանջ, Կոտայք-Եղվարդ սարահարթեր, Արագածի հարավային լանջ: [3] Նյութ և մեթոդաբանություն   Համապատասխան ուսումնասիրությունները, հրապարակումները, ՀՀ կառավարության որոշումները, զեկույցները, զարգացման ծրագրերը, նախագծերը, աշխատանքային պլանները, ազգային զեկույցները տեսական և տեղեկատվական հիմք են հանդիսացել սահմանված խնդիրների լուծման համար:  Որպես ելակետ օգտագործվել են ուսումնասիրված տարածքի ԱԻՆ հիդրոմետ ծառայության օդերևութաբանական կայանների մթնոլորտային տեղումների բազմամյա փաստական ​​դիտարկումների տվյալները (1935-2014), ինչպես նաև կլիմայական տեղեկագրերը [2]:   Դիտումների արդյունքները, ինչպես դիտողական բուկլետների, աշխատաթերթերի, տարեգրքերի, այնպես էլ թվային տարբերակների տեսքով, պահվում են Հիդրոմետ ծառայության հիմնական պահեստում: Ընդհանուր առմամբ, շատ հետազոտողներ ուսումնասիրել են հանրապետության տարածքում մթնոլորտային տեղումները [4-11]: Այնուամենայնիվ, մինչ այժմ, որպես մենագրության ձևով համապարփակ, համապարփակ աշխատանք, GA By Alexandryan 1971 թվականին [8]  Այս աշխատության մեջ հեղինակը մանրամասնորեն քննարկում է և ներկայացնում հանրապետության տարածքում տարեկան, սեզոնային և ամսական տեղումների գործոնները և տարածական բաշխման ձևերը, բացահայտում և վերլուծում է դրանց ռեժիմի առանձնահատկությունները `կախված ռելիեֆի և շրջանառության դժվարին պայմաններից:  Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ տեղումներն ուսումնասիրությունները գրեթե բացակայում են Արարատի գոգավորության տարածքում:   Այսպիսով, Արարատյան դաշտում ամպրոպի և զանգվածային տեղումների ձևավորման սինոպտիկ առանձնահատկությունները վերլուծվել են Ա.Ս. Թորոսյանի և GH Սուրենյանի կողմից (Ա.Ս. Թորոսյան, Գ.Հ. Սուրենյան, 2006): Ուսումնասիրված տարածքում 1885 թվականից իրականացվում են մթնոլորտային տեղումների գործիքային դիտարկումներ (Երևանի «Էրեբունի», Երևանի «ceեմարան»):   Այնուամենայնիվ, շարունակական և համակարգված դիտարկումներ արվել են միայն 1930-ականների կեսերից: Դիտումների առավելագույն քանակը (շուրջ 60 օդերևութաբանական կայան և դիտակետ) կատարվել է 20-րդ դարի 60-ականների առաջին կեսին: Ներկայումս (2016) այդ տարածքում կա 14 օդերևութաբանական կայան ՝ 3 դիտակետ (աղյուսակ 1):  Նշենք, որ օդերեւութաբանական դիտարկումների տեսանկյունից, տարածաշրջանը հանրապետության միջին յուրացված տարածքներից մեկն է: Ավելին, օդերևութաբանական կայաններից 3-ը (Արագածի բ / լ, Ամբերդ - Անանուն լ-ցք) գտնվում են ծովի մակարդակից մոտ 2000 մ բարձրության վրա:  Այնուամենայնիվ, 2150-3200 մ բարձրությունների սահմաններում օդերևութաբանական դիտարկումներ չկան, որոնք կարող են բացասաբար ազդել կլիմայի ուսումնասիրությունների արդյունքների վրա:  Ուստի անհրաժեշտ է լրացնել այդ բացը `վերականգնելով կայանները, որոնք նախկինում աշխատում էին այդ բարձունքներում կամ գործարկելով նորերը: Որպես մեթոդական հիմք ՝ աշխատանքում օգտագործվել են աշխարհագրական, մաթեմատիկական-վիճակագրական, արտահանման, համեմատության, համեմատության, վերլուծության, փոխկապակցման մեթոդներ: Արդյունքներ և քննարկում:   Աշխատանքի ընթացքում քննարկվել են մթնոլորտային տեղումների փոփոխության խնդիրները և ուսումնասիրվել են ըստ անհատական ​​ավիակայանների իրական դիտարկումների արդյունքների `ինչպես նկարագրական ամիսների (հունվար-հուլիս), այնպես էլ ըստ տարիքային հատվածների:  Հաշվի առնելով տարածաշրջանի կլիմայական առանձնահատկությունները, կիրառելով տեղումների գործնական նշանակությունը, վերջինները քննարկվել են առանձին `տաք կամ բուսական (IV-X), տաք (VIIVIII), ցուրտ (XI-III), ջրառատ (IV- VI) շրջաններ: Աղ Նկար 1-ում ամփոփված են ուսումնասիրվող տարածքի օդերևութաբանական կայանների մթնոլորտային տեղումների գործիքի մոնիտորինգի իրական իրական արժեքները `ըստ տարանջատված ժամանակահատվածների: Աղյուսակ 1. Արարատի գոգավորության մթնոլորտային տեղումների արժեքները (մմ) ըստ բնութագրական ժամանակաշրջանների Կայաններ ՀունվարՀուլիս  Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ տարածաշրջանում ինչպես տարեկան, այնպես էլ բնութագրական ամիսների (I, VII) և բնութագրական ժամանակաշրջանների (IV-X, XI-III, VII-VIII, IV-VI) առումով տեղումների քանակի պարբերական փոփոխություն չկա: Այնուամենայնիվ, կարելի է ասել, որ ուսումնասիրվող տարածքում տարեկան տեղումների քանակը նվազում է, իսկ տաք սեզոնին տարվա տաք և տաք եղանակների քանակը մեծանում է:   Ինչ վերաբերում է հունվար-հուլիս ամիսներին տեղումների քանակի փոփոխության դինամիկային, ապա պետք է նշել, որ այս դեպքում հնարավոր չէ առանձնացնել քիչ թե շատ հստակ արտահայտված կանոնավոր փոփոխություն ՝ ըստ օդերեւութաբանական կայանների:  Տարբեր օդերևութաբանական կայաններում նկատվում են մթնոլորտային տեղումների քանակի փոփոխության տարբեր հակումներ, այսինքն ՝ և՛ նվազման, և՛ աճող միտումներ: Ուստի, մեր կարծիքով, Արարատյան գոգավորության տեղումներում տեղումների փոփոխությունների օրինաչափությունների բացահայտման, տնտեսական գնահատման և կառավարման խնդիրները պետք է քննարկվեն ոչ թե ամսական, այլ տարեկան կտրվածքով: Նկ. 1-ը ցույց է տալիս Երեւանի «ագրո» օդերևութաբանական կայանի մթնոլորտային տեղումների փոփոխության դինամիկան: Itիշտ է, որ տարածաշրջանում, մինչև 1600 մ, առկա է տարվա տաք և խոնավ շրջաններում, ինչպես նաև անձրևային սեզոնում տեղումների քանակը մեծացնելու միտում:  Սակայն դա չի նշանակում, որ այդ գոգավոր տարածքի համար խոնավացման և արհեստական ​​ոռոգման խնդիրները լուծվում են:  Պատճառն այն է, որ տարվա այդ ժամանակահատվածներում տեղի է ունենում տեղումների զգալի կորուստ `բարձր գոլորշիացման, մակերևույթի կոպտության պատճառով` բուսականությամբ տեղումներով:   Մյուս կողմից, գետի հոսքը ՀՀ տարածքում հիմնականում ձևավորվում է ավելի քան 1800 մ բարձրություններում, և այդ գոտում առկա է միայն տեղումների քանակի նվազման միտում: մ: մ: r: ե: n: մ: ւ: o: ղ: ե: տ: n: ի: ա տ: r: o: լ: o: n: թ: M: յ: Տարիներ 1. «Ագրո» օդերևութաբանական կայանում մթնոլորտային տեղումների փոփոխության դինամիկա. Հետևաբար, տարածաշրջանում անհրաժեշտ է մշակել որպես կլիմայական ռեսուրս մթնոլորտային տեղումների փոփոխության դինամիկայի փոփոխության դինամիկայի կառավարման համակարգ, որը վերադառնում է վերը նշվածը:   Ամենից առաջ անհրաժեշտ է ճիշտ կառավարել և օգտագործել ջրային ռեսուրսները, որոնք ձեռք են բերվել մթնոլորտային տեղումներից:  Այլ կերպ ասած, անհրաժեշտ է պահեստավորել ժամանակավոր, մշտական ​​փոքր առվակների ջուրը բարձրլեռնային շրջաններում, հատկապես ջրառատ սեզոնին, որպեսզի այն ավելի ուշ օգտագործվի ոռոգման համար (տարվա չոր սեզոնին), քանի որ կա անհրաժեշտ է ցուրտ սեզոնի ընթացքում ամուր տեղումներ կուտակել: Այսպիսով, մթնոլորտային տեղումների նման փոփոխության արդյունքում կխախտվի բնական էկոհամակարգի հավասարակշռությունը, մասնավորապես կլիմայական պայմանների չորացումը, հողի դեգրադացիան, կենսաբազմազանության խախտումը:   Հետևաբար, անհրաժեշտ է գնահատել տեղումների փոփոխությունը էկոհամակարգի մոտեցմամբ `ըստ ֆիզիկական-աշխարհագրական առանձին շրջանների կամ գետային ավազանների, մշակել մեղմացման և հարմարվողականության միջոցառումների համապատասխան ծրագրեր` հաշվի առնելով ցանկացած տարածքի տեղական առանձնահատկությունները: Հարկ է նշել, որ չնայած հանրապետության տարածքում մթնոլորտային տեղումների փոփոխության գնահատման ուղղությամբ կատարված բազմաթիվ աշխատանքներին, այդ ոլորտում դեռ կան բազմաթիվ չլուծված խնդիրներ և բացթողումներ, որոնք պահանջում են մեծ ջանքեր և ֆինանսական ներդրումներ:   Ուստի նպատակահարմար է շարունակել հանրապետության տարածքների փոփոխության համակարգված և բարդ ուսումնասիրությունները ՝ ապահովելով էկոհամակարգի մոտեցումը և զարգացնել դրանց հետագա կանխատեսումները ՝ կիրառելով նոր մոդելներ: Եզրակացություններ և առաջարկություններ Ուսումնասիրությունների արդյունքում մենք եկել ենք հետևյալ եզրակացությունների և առաջարկությունների. Of Տեղումների քանակը բնականաբար աճում է ընկճվածության ցածրադիր վայրերից դեպի Արագածի հարավային լանջեր:   Տեղումների առավելագույն տարեկան քանակը, այդ թվում ՝ հանրապետությունում, դիտվում է Արագածի բ / լ օդերևութաբանական կայանում (988 մմ), նվազագույն քանակը (166 մմ) ՝ Տարոնի օդերևութաբանական դիտակետում; հիմնականում մինչև 1200 բարձրություն: 1300-2000 մ բարձրությունների վրա դրանց թիվը ընդամենը 2 է:   Իսկ 2150-3200 մ բարձրության սահմաններում էնդոդոնտիկ դիտարկումներ չկան.  մինչև 1600 մ բարձրության վրա կա տարեկան տեղումների, բուսականության, տաք և ջրառատ սեզոնների քանակի ավելացման միտում, տարվա ցուրտ սեզոնի քանակի նվազում:   1600 մ-ից միայն տեղումների քանակը նվազելու միտում կա: The Ուսումնասիրված տարածքում հունվար-հուլիս ամիսներին տեղումների քանակի պարբերական փոփոխություն չի նկատվում ըստ օդերևութաբանական կայանների: Տեղումների քանակի փոփոխության տարբեր միտումներ են դիտվում տարբեր օդերևութաբանական կայարաններում. Նման տեղումների փոփոխության նման միտումը պահպանելու պայմաններում, հավանաբար, տեղի կունենա տարածաշրջանի կլիմայի աճ, հողի ինտենսիվ դեգրադացիա: Անհրաժեշտ է. Համակարգ ապահովել համակարգված և համապարփակ գիտական ​​հետազոտությունների շարունակականությունը, ներդնել նոր ծրագրեր և տեխնոլոգիաներ.  ապահովել դիտումների շարքի միատարրությունը, շարունակականությունը և հուսալիությունը. Համակարգի Տեղեկատվական համակարգի կատարելագործում; Precipitation Տեղումների փոփոխությունների հետևանքով էկոհամակարգերի խոցելիության գնահատում. Solid ամուր տեղումների պահպանում; ուտ Կուտակում; Իրավական-կազմակերպական, ինստիտուցիոնալ, տեխնիկական միջոցառումների իրականացում; ապահովել վերապատրաստման գործընթացի ազգային մակարդակի ապահովումը. Գրականություն 1. Թորոսյան Ա.Ս., Սուրենյան Գ.Հ., Արարատյան դաշտում ներհամայնքային տեղումների առանձնահատկությունները:  Աշխարհագրությունը Հայաստանում / ներկա և ապագա (ՀԱԵ 70-ամյակին նվիրված գիտաժողովի նյութեր):  Երեւան, Երեւանի համալսարանի խմբ., 2006, էջ 195-202: 2. Կլիմայական տեղեկագիր / ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարություն, «Հայպետհիդրոմետ» Հայաստանի պետական ​​հիդրոօդերևութաբանական և մոնիտորինգի ծառայություն, Երևան, Լուսաբաց, 2013 թ. Մաս II:   Խոնավություն, մթնոլորտային տեղումներ և ծածկ, 172 էջ: 3. ՀՍՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն, ՀՍՍՀ ԳԱ, Երեւան, 1971, 470 էջ: 4. Մարգարյան Վ.Գ., ՀՀ-ում մթնոլորտային տեղումների տարածական-ժամանակային փոփոխությունների օրինաչափություններ, Ագրոգիտություն, № 7-8, Երեւան, 2007, էջ 365-369: 5. Մարգարյան Վ.Գ., ՀՀ-ում մթնոլորտային խոնավության տարածական-ժամանակային բաշխման օրինաչափությունները:   Աշխարհագրական գիտություն: Թեկնածուի ատենախոսության դիմում, Երեւան, 2008, 167 էջ: 6. Մարգարյան Վ.Գ., Վարդանյան Տ.Գ., Սյունիքի մարզի մթնոլորտային տեղումների գնահատում և տարածական-ժամանակային բաշխման օրինաչափություններ, ԵՊՀ գիտական ​​տեղեկագիր, թիվ 2, Երկրաբանություն և աշխարհագրություն, Երևան, Երևանի համալսարան: խմբ., 2013, էջ 19-27: 7. Ներսեսյան Ա.Գ., Հայաստանի կլիմա, Երեւան, 1964, 304 էջ: 9. Բաղդասարյան AB Հայկական ԽՍՀ կլիմա: - Եր.  Հրապարակված է AN ArmSSR- ի կողմից: 1958. 146 էջ: Տեղեկատվություն հեղինակ Վարդուհի Գուրգենի Մարգարյանի մասին - ԵՊՀ, աշխատ. գիտնականի թեկնածու, էլ. ։

Աշխատանքում  ուսումնասիրվել  և  գնահատվել  է  հանրապետության  բնատնտեսական  կարևոր  շրջանի՝  Արարատյան  ֆիզիկաաշխարհագրական  շրջանի,  մթնոլորտային  տեղումների  փոփոխության  դինամիկան  ինչպես  բնութագրական ամիսների (հունվար և հուլիս) և տարեկան, այնպես էլ տաք կամ  վեգետացիոն (IV-X), շոգ (VII-VIII), ցուրտ (XI-III) և ջրառատ (IV-VI) շրջանների  կտրվածքով։
   Աշխատանքում  լուսաբանվել  և  առանձնակի  ուշադրության  են  արժանացել նաև տարածաշրջանի տեղումների, որպես կլիմայական ռեսուրսի,  փոփոխության դինամիկայի հետևանքների կառավարման հիմնահարցերը։
