ՀԵՏԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՑանկացած երկրում օրինականության պահպանումը պետության բոլոր կառույցների  ընդհանուր  խնդիրն  է։
   Սակայն  պետական  մարմինների  համակարգում  առանձնանում  են  օրինականության  ապահովման  համար  ձևավորված  հատուկ  մասնագիտացված  կառույցներ։
   Դրանց  ամբողջությունը  կազմում  է  իրավապահ  մարմիններիհամակարգը, որն իր ջանքներն ամբողջապես ուղղում է արդարադատության խնդիրների՝  անհատի  (նրա  իրավունքների  և  ազատությունների),  հասարակության  (նրանյութական  և  հոգևոր  արժեքների),  պետության  (նրա  ինքնիշխանության  և  տարածքային ամբողջականության) պաշտպանության իրացմանը1 ։
 Ընդհանրապես  ցանկացած  ոլորտ  ուսումնասիրելիս  պետք  է  հաշվի  առնել  դրապատմական  արմատները։
   Սակայն  յուրաքանչյուր  ոլորտի  իրավական  կարգավորումպետք է արտահայտի կոնկրետ ժամանակահատվածի հասարակական կյանքի օբյեկտիվ  իրողությունները։
   Սա  հատկապես  կարևորվում  է  ՀՀ-ում  տեղի  ունեցող  դատաիրավական  բարեփոխումների  փուլում,  երբ  մշակվել  է  քրեական  դատավարությանօրենսգրքի  նոր  նախագիծ  (այսուհետ՝  Նախագիծ)։
   Քրեադատավարական  բարեփոխումների  ընթացքում  խնդիր  է  դրվել  վերանայել  մինչդատական  վարույթի  գործողհամակարգը  և  իրավական  կարգավորումը։
   ՀՀ  քր.  դատ.  գործող  օրենսդրությանհամաձայն  քրեական  գործի  դատական  քննությանը  նախորդում  է  մինչդատականքննությունը,  որը  կազմված  է  քրեական  գործի  հարուցման  փուլից  և  նախնականքննությունից։
   Հետաքննությունը  և  նախաքննությունը  նախնական  քննության  մարմինների գործունեության հարակից ձևերն են։
 Հետաքննությունը, որպես գործի քննության սկզբնական մաս, իրականացվում էհետաքննության մարմինների կողմից և իր մեջ ընդգրկում է անհետաձգելի քննչականգործողությունների  և  օպերատիվ-հետախուզական  միջոցառումների  կատարումը։
 Նախաքննությունը  քրեական  գործի  մինչդատական  քննության  հիմնական  մասն  է,որի  նպատակն  է  գործի  բազմակողմանի,  լրիվ  և  օբյեկտիվ  քննության  իրականացումը։
   Հանցագործությունների  արագ  և  լրիվ  բացահայտման,  հանցավորների  մերկացման, կատարված հանցագործության համար քրեական պատասխանատվության անխուսափելիության ապահովման գործում նշանակալի դերը պատկանում է հենց նախնական քննության մարմիններին։
 Հետաքննությունը,  որպես  նախնական  քննության  ինքնուրույն  տեսակ,  կարևորնշանակություն ունի քրեական դատավարության խնդիրների իրականացման համար։
 Այս ինստիտուտն առաջին անգամ Հայաստանի քրեական դատավարություն ներմուծվել  է  19-րդ  դ.  երկրորդ  կեսին2։
   Հայաստանի  Առաջին  Հանրապետությունում  հե1 Տե՛ս Гуценко К., Ковалев М., Правоохранительные органы, Москва, 1997, Էջ 5։
 2 Տե՛ս «ՀՀ դատարանակազմությունը և իրավապահպան մարմինները», Երևան, 2009, էջ 107։
  Դատականբարեփոխումները կատարվեցին ռուսաց կայսր Ալեքսանդր III-ի՝ 1864 թ. Դատական կանոնադրությունների հիման վրա։
  Անդրկովկասի համար հատուկ սահմանվեցին դատավարական կանոններ։
  Վաղարշյան Ա.,Հայաստանի I Հանրապետության դատական համակարգը (1918-1920), Երևան, 2006, էջ 122։
 տաքննությունը կատարում էին միլիցիայի մարմինները։
  Այս ժամանակաշրջանում հետաքննության  գլխավոր  նպատակն  էր  պարզել՝  արդյոք  արարքում  առկա՞  են  հանցագործության կամ զանցանքի հատկանիշներ1։
  Բացի այդ՝ միլիցիան ձեռնարկում էրմիջոցներ, որպեսզի չվերանան ու չանհետանան հանցագործության հետքերը, և կասկածյալը  չխուսափի  քննությունից2։
   Խորհրդային  Հայաստանում  1923  թ.  քրեականդատավարության օրենսգիրքն առանձնացնում էր հետաքննության մարմինների կողմից  իրականացված  գործողությունները՝  հիմք  ընդունելով  այն  հանգամանքը,  թե  որգործերով  էր  նախաքննությունը  պարտադիր,  իսկ  որ  գործերով՝  ոչ։
   Ըստ  օրենսգրքի109-րդ  հոդվածի՝  երբ  քննիչն  իրեն  հանձնված  հետաքննության  նյութերը  գտնում  էբավականաչափ  լրիվ,  և  գործը  բավարար  չափով  լուսաբանված  է,  կարող  է  նախաքննություն  չկատարել  կամ  բավարարվել  միայն  առանձին  քննչական  գործողություններ  կատարելով։
   ՀԽՍՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքը  (1961  թ.)նույնպես  առանձնացնում  էր  հետաքննության  մարմինների  քննության  ձևերը՝  կապված  նախաքննության  առկայության  հետ՝  ա)  գործեր,  որոնցով  նախաքննությունըպարտադիր  էր,  բ) գործեր, որոնցով նախաքննությունը պարտադիր  չէր3։
  Գործունեության  առաջին  տեսակը  դատավարական  գրականության  մեջ  անվանվում  է  հատված, իսկ երկրորդը՝ լրիվ հետաքննություն4։
 Փաստորեն, այս ինստիտուտի պատմական զարգացման վերլուծությունը թույլ էտալիս առանձնացնել հետաքննության հետևյալ տեսակները.•  հետաքննություն՝  որպես  հանցագործության  մասին  տեղեկատվությանստուգման եղանակ։
 •  լրիվ հետաքննություն (ներառում է այն գործերը, որոնցով նախաքննությունըպարտադիր չէ)։
 •  հատված  հետաքննություն (ներառում է այն գործերը, որոնցով նախաքննությունը պարտադիր է)։
 ՀՀ քր. դատ. օր.-ն ամրագրում է բոլոր քրեական գործերով նախաքննության կատարման  պարտադիր  լինելու  վերաբերյալ  դրույթը,  հետևաբար  մեզ  մոտ  գործում  էհատված հետաքննությունը։
  188-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ հետաքննությունը կարող է լինել քննության սկզբնական փուլ՝ քրեական գործ հարուցելու պահից 10օրվա  ընթացքում։
   Այլ  կերպ  ասած՝  հետաքննության  մարմինների  դատավարականգործունեությունը  հանգում  է  անհետաձգելի  քննչական  գործողությունների  կատարմանը՝ հանցանք կատարած անձին ու հանցագործության հետքերը հայտնաբերելու ևամրապնդելու  համար5։
   Օրենսգրքի  56-րդ  հոդվածը  սպառիչ  կերպով  տալիս  է  հետաքննության  մարմինների  ցանկը։
   Հատկանշական  է,  որ  օրենքում  թվարկված  հետաքննության մարմինների շարքում միայն ոստիկանությանը չի վերագրվում նրա հե1 Տե՛ս Казинян Г., История развития уголовного процесса в Армении, Ереван, 1999, էջ 53։
 2  Տե'ս  «Российское  законодательство  X—XX  веков»,  т.  8,  Москва,  1991,  «Устав  уголовного  судопроизводства», հոդված 256։
 3 Տե՛ս Մարտիրոսյան Հ., Հետաքննության և նախաքննության պատմական զարգացումը Հայաստանի I և IIհանրապետություններում, Երևան, 2007, էջ 64-65։
  ՀԽՍՀ քր. դատ. օր.-ը սպառիչ թվարկել է այն գործերը,որոնցով  նախաքննությունը  պարտադիր  չէ։
   Բացառություն  են  կազմում  այն  դեպքերը,  երբ  դատախազըկամ դատարանը պարտադիր էին համարում նախաքննության իրականացումը։
 4 Տե՛ս Строгович М., Курс советского уголовного процесса, т. 2, Москва, 1970, Էջ 27։
 5  Ժամանակակից  պատկերացումներով  հետաքննության  մարմինների  կողմից  անհետաձգելի  քննչականգործողությունների  կատարումն  այն  գործերով,  որոնցով  նախաքննությունը  պարտադիր  է,  չի  համարվումհետաքննության  տեսակ։
   Այսպիսի  մոտեցում  է  դրված  ՌԴ  քր.  դատ.  օր.-ի  հիմքում,  որտեղ  հետաքննությունը  բնորոշվում  է  որպես  նախնական  քննության  ձև,  որն  իրականացնում  է  հետաքննիչը  (քննիչը)  այնքրեական  գործերով,  որոնցով  նախաքննությունը  պարտադիր  չէ  (ՌԴ քր.  դատ.  օր.,  հոդվ.  5,  կետ  8),  տե՛սԲիշարյան Կ., Հետաքննություն՝ նախնական քննության պարզեցված ձև՞, թե՞ սկզբնափուլ, «Պետություն ևիրավունք», 2010, № 2 (48), էջ 50-54։
 տաքննությանը  ենթակա  գործերի  տեսակը։
   Եվ  դա  պատահական  չէ.  Ոստիկանությունը համարվում է հետաքննության բազմագործառութային, ինչպես հաճախ անվանում  են՝  ունիվերսալ  մարմին։
   Հանցավորության  դեմ  պայքարը  բխում  է  ոստիկանության հիմնական գործառույթներից, ուստի նա հետաքննություն է կատարում ՀՀ քրեական  օրենսգրքով  նախատեսված  ցանկացած  հանցագործության  վերաբերյալ  ընդունված հաղորդման առթիվ։
  Հարկային, մաքսային և մյուս մարմինների համար հետաքննության  կատարումը  հիմնական  գործառույթ  չէ,  այլ  բխում  է  նրանց  կողմիցիրականացվող այլ գործառույթներից, որի համար էլ նրանք ստեղծվել և գործում են։
 Այստեղ  վերլուծության  կարիք  ունի  օրենսդրի  կողմից  հետաքննության  անխտիր  բոլոր  մարմիններին  այնպիսի  լիազորություններով  օժտելը,  ինչպիսին  է  հարկադրանքիմիջոցների  կիրառումը։
   Օրինակ՝  փրկարար  ծառայության  մարմինները  ի՞նչ  կարգովպետք  է  իրականացնեն  կասկածյալի  ձերբակալումը,  որի  համար  քիչ  չեն  առիթները,եթե  դրա  համար  նրանք  չունեն  անհրաժեշտ  շենքային  պայմաններ  կամ  նման  անհետաձգելի  քննչական  գործողություն  իրականացնելու  համար  նախատեսված  անձնակազմ։
   Ասվածը  վերաբերում  է  նաև  հարկադրանքի  մյուս  միջոցներին։
   Ի  դեպ,  փրկարար ծառայության մարմինների օպերատիվ անձնակազմին հատուկ միջոցներ և հրազեն  հատկացնելուն  զուգահեռ  անհրաժեշտ  է  լուծել  նաև  վերոհիշյալ  խնդիրները,որոնք  պետք  է  քննարկվեն  այդ  մարմինների  կողմից  հանցագործություն  կատարածանձանց բացահայտելու նպատակով օպերատիվ–հետախուզական և քրեադատավարական  միջոցառումներ  իրականացնելու  տեսանկյունից։
   Բարձրացված  հարցերը  ենթակա  են  օրենսդրական  կարգավորման,  հակառակ  դեպքում՝  հետաքննության  այդմարմիններին  հարկադրանքի  միջոցներ  կիրառելու  լիազորությամբ  օժտելը  կմնա  որպես օրենսդրի բարի  ցանկություն։
  Իսկ հետաքննության մյուս մարմիններից ամենաբարվոք  վիճակում  գտնվում  է  ոստիկանությունը,  որի  մասին  16.05.2001  թ.  օրենքըքիչ թե շատ հստակ սահմանել է նրա՝ որպես հետաքննության մարմնի պարտականություններն ու իրավունքները։
  Ազգային անվտանգության մարմինները գտնվում են ՀՀԱԱ  ծառայության  համակարգում  ու  վերջինիս  նյութատեխնիկական  ապահովվածության և օպերատիվ անձնակազմերի գործունեության գերատեսչական կարգավորմանշնորհիվ  հետաքննության՝  իրենց  լիազորություններն  իրականացնելիս  առանձնապեսդժվարությունների  չեն  հանդիպում։
   Իսկ  զորամասերի,  զորամիավորումների  հրամանատարների  և  զինվորական  հիմնարկների  պետերի  գործունեությունն  ունի  հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու հնարավորություն՝ կանոնակարգվելով ՀՀ պաշտպանության նախարարի հրամաններով։
 ՀՀ գործող քր. դատ. օր.-ի բարեփոխման աշխատանքների քննարկման առարկաէր  դարձել  հետաքննության  ինստիտուտը  քրեական  դատավարությունում  պահպանելու  նպատակահարմարության  հարցը։
   Գործող  օրենսդրության  համաձայն  հետաքննությունը  համարվում  է  նախնական  քննության  առանձին  փուլ,  որը  պետք  էավարտվի  քրեական  գործ հարուցելու  պահից  տասն  օրվա  ընթացքում։
   Սակայն  արդեն իսկ մշակված նախագծի առաջին մեծ փոփոխությունը մինչդատական վարույթիառնչությամբ  այն  էր,  որ  հետաքննությունը,  որպես  քննության  առանձին  փուլ,  վերացել  է,  իսկ  նախաքննությունն  սկսվում  է  հանցագործության  մասին  հաղորդում  ստանալու պահից, այսինքն՝ վերացել է քրեական գործի հարուցման փուլը։
  Նախագծի հեղինակների  հիմնավորմամբ՝  փոփոխության  նպատակը  հանցագործությունների  մասին  հաղորդումների  գրանցման  և  դրանց  իրավական  արձագանքի  հետ  կապվածիրավահարաբերությունները  դատախազական  հսկողության  ոլորտ  բերելն  է։
   Քրեական  գործի  հարուցման  փուլում  առաջ  է  գալիս  քրեական  գործ  անհիմն  չհարուցելու,չարաշահումների  և  խախտումների  բարձրացման  ռիսկը։
   Իհարկե,  տվյալ  բարեփոխումը  կարող  է  նախադրյալ  հանդիսանալ  հանցագործությունների  լատենտայնության  նվազեցման  հարցում.  լատենտային  հանցավորությունը  հանցավորության  այնմասն  է,  որը  չի  արտացոլվում  պաշտոնական  վիճակագրության  մեջ1։
   Այն  ունի  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  պատճառներ.  օբյեկտիվ  պատճառները  կապված  են  իրավապահմարմինների թերի աշխատանքի, հանցագործության այս կամ այն տեսակի ինֆորմատիվության ցածր աստիճանի հետ, իսկ սուբյեկտիվ պատճառներն են հանցագործությունն իրավապահ մարմինների կողմից չգրանցելը կոռուպցիայի, իրենց աշխատանքի  թերությունները  քողարկելու  պատճառներով,  ինչպես  նաև  տուժողների  կողմիցհանցագործության  մասին  իրավապահ  մարմիններին  չտեղեկացնելը։
   Ինչպես  վերընշեցինք, նախագծում հետաքննություն և  նախաքննություն հասկացությունների հարաբերակցության էական փոփոխություն է առկա։
  Նախագծի 6-րդ հոդվածի 6-րդ կետում  հետաքննությունը  բնորոշվում  է  որպես  հետաքննության  մարմնի  կողմից  նախաքննության շրջանակներում իրականացվող և դրան օժանդակող գործունեություն,որը ներառում է օպերատիվ հետախուզական միջոցառումների և գաղտնի քննչականգործողությունների  կատարումը։
   Օպերատիվ-հետախուզական  գործունեությունըքրեական  դատավարության  օրենսգիրք  ինկորպորացնելը  և  քրեական  վարույթի  ընթացքում օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների իրականացման գործընթացըհետաքննություն անվանելը նպատակ է հետապնդում այն դարձնել ավելի կանխատեսելի,  ինչպես  նաև  ներառել  դատախազական  հսկողության  տիրույթ։
   Տվյալ  փոփոխության էական առավելությունն այն է, որ անձի իրավունքների և օրինական շահերիապահովման տեսանկյունից կարևոր  երաշխիքներ է  նախատեսում. հետաքննությանշրջանակներում  քննիչի  հանձնարարությամբ  առանձին  օպերատիվ-հետախուզականմիջոցառումների՝  գաղտնի  քննչական  գործողությունների  (օրինակ՝  հեռախոսայինխոսակցությունների  գաղտնալսումը,  նամակագրության  վերահսկումը  և  այլն)  արդյունքները ապացուցողական նշանակություն են ձեռք բերում միայն դատավարականբոլոր երաշխիքների ապահովման պայմաններում։
  Գործող պրակտիկայի համաձայն՝եթե  օպերատիվ-հետախուզական  մարմինները  կոնկրետ  հանցագործության  մասինստանում  են  տեղեկություններ,  ապա  քրեական  վարույթի  շրջանակներից  դուրս,առանց քննիչի գիտության փաստացի իրականացնում են ապացույցների հավաքմանգործընթաց։
   Նման  կարգավորումը  և  ձևավորված  պրակտիկան  առաջացնում  ենհետևյալ հիմնախնդիրները.1. Մարդու իրավունքների երաշխիքների անտեսում և արդյունավետ վերահսկողության բացակայություն։
  Օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների իրականացումը  փակ  գործունեություն  է,  որի  ընթացքում  մարդու  իրավունքների  ապահովմաներաշխիքների  պահպանումը  դուրս  է  արտագերատեսչական  արդյունավետ  վերահսկողությունից, օրինակ՝ դատարանը թույլատրում է իրականացնել հեռախոսայինխոսակցության միջոցառումը, սակայն հետագայում չի ստուգում այդ միջոցառումներիիրականացման  ընթացակարգը  կամ  շարունակելու  անհրաժեշտությունը։
   Մարդուիրավունքների  ապահովման  տեսանկյունից  իրավիճակն  առավել  սրվում  է,  երբ առերևույթ հանցագործության հատկանիշների առկայության դեպքում ապացույց հավաքելու  նպատակով  օպերատիվ-հետախուզական  միջոցառումների  իրականացումը  չիտալիս բավարար արդյունքներ, և ձեռք չեն բերվում քրեական գործ հարուցելու հիմքեր։
  Տվյալ իրավիճակում մարդը, ում նկատմամբ իրականացվել են գաղտնի օպերատիվ-հետախուզական  միջոցառումներ,  դրանց  ավարտից  հետո  չի  տեղեկացվում  իրվերաբերյալ  իրականացված  գաղտնի  օպերատիվ-հետախուզական  միջոցառումներիմասին, ուստի չի կարող պահանջել ոչնչացնել իր վերաբերյալ ձեռք բերված նյութերը։
 1 Տե՛ս Գույումճեան Մ., Ընդարձակ բառարան Հայերէնէ Անգլիերէն,  Պէյրութ, 1970, էջ 221։
  Latent նշանակում  է  թաքնված։
   Այս  հատկանիշը  հատուկ  է  հանցավորությանը,  քանզի  այն  նման  է  սառցաբեկորի,  որիտեսանելի մասն ավելի փոքր է, քան ջրի տակ գտնվող անտեսանելի հիմքը։
 2.  Օպերատիվ-հետախուզական  միջոցառումների  փաստաթղթավորման  վերաբերյալ օրենսդրական պահանջների խախտում և ապացույցների  թույլատրելիությանվիճարկում։
  Պրակտիկայի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ օպերատիվ-հետախուզական  մարմինների  փաստաթղթերը  շատ  հաճախ  չեն  համապատասխանումօրենսդրության պահանջներին, որի հետևանքով վիճարկվում են ձեռք բերված ապացույցները։
   Այսպես,  ՕՀԳ  մասին  ՀՀ  օրենքի  34-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայնօպերատիվ-հետախուզական  միջոցառում  անցկացնելու  մասին  որոշումը  և  դատարան  դիմելու  վերաբերյալ  միջնորդությունը  դատարան  է  ներկայացնում  օպերատիվհետախուզական  գործունեություն  իրականացնող  մարմնի  ղեկավարը։
   Ձևավորվածպրակտիկայի համաձայն՝ վերոհիշյալ փաստաթղթերը ՀՀ ոստիկանության համակարգում դատարան է ներկայացնում ոչ թե ՀՀ ոստիկանության պետը, այլ ՀՀ ոստիկանության պետի՝  օպերատիվ գծով տեղակալը։
  Օրենսդրական այս պահանջի անտեսումըկարող  է  դիտարկվել  մարդու  իրավունքների  խախտում,  քանի  որ  օրենքը  մարդուսահմանադրական  իրավունքների  սահմանափակման  համար  դատարան  դիմելուպատշաճ սուբյեկտ է ճանաչել առավել բարձր երաշխիք հանդիսացող ՀՀ ոստիկանության պետին, այլ ոչ թե նրա տեղակալին։
  Այստեղ տեղին է մեջբերել Եվրոպական դատարանի մի վճիռ. Սեֆիլյանն ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության 02.10.2012 թ.վճռի  128-րդ  կետում  Եվրոպական  դատարանը  հեռախոսային  խոսակցության  վերահսկումը  բացառապես  կոնկրետ  ծառայության  ղեկավարի  կողմից  ներկայացվածհիմնավոր միջնորդությամբ թույլատրելը դիտել է որպես իշխանության կողմից կամայական միջամտության դեմ երաշխիք։
 Կարծում  ենք,  որ  օպերատիվ-հետախուզական  մարմինների  գործունեությունըդատախազական հսկողություն ոլորտ ներառելու առումով նպատակահարմար է նաևփոխել  «հետաքննություն»  սահմանադրական  հասկացությունը։
   Հետաքննությունհամարել  հանցագործության  մասին  հաղորդում  ստանալու  կամ  հանցագործությանհատկանիշներ  անմիջականորեն  հայտնաբերելու  պահից  նախաքննություն  սկսելուհարցը  լուծելու  համար  նյութերի  նախապատրաստման  ամբողջ  գործընթացը,  որն  էլհենց բխում է հետաքննության կատարման հիմնական խնդիրներից, իսկ դա հանցագործությունները  և  դրանք  կատարող  անձանց  բացահայտելու,  հանցագործությունըկանխելու  և  խափանելու  նպատակով  համապատասխան  օպերատիվ-հետախուզական ու քրեադատավարական միջոցառումների ձեռնարկումն է՝ «տաք հետքերով»հանցագործության քննությունը, ուստի հետաքննության մարմնի կարևոր դերը պետքէ  պայմանավորված  լինի  նաև  այն  հանգամանքով,  որ  կատարված  կամ  նախապատրաստվող  հանցագործությունների  մասին  հաղորդումների  ընդունման  և  գրանցմանիրավասությամբ,  որպես  կանոն,  օժտված  կլինի  միայն  հետաքննության  մարմինը։
 Գոյություն  ունեցող  պրակտիկայի  վերլուծությունը  վկայում  է,  որ  հետաքննությանմարմիններն  իրենց  հիմնական  լիազորությունների  շնորհիվ  առաջինն  են  հայտնաբերում  հանցագործության  դեպքը,  կատարում  հանցագործության  հետքերի  ամրապնդման,  հանցագործության  խափանման,  ինչպես  նաև  կասկածյալի  ձերբակալմաննուղղված  անհետաձգելի  քննչական  գործողություններ։
   Բոլոր  դեպքերում  հանցագործության  մասին  յուրաքանչյուր  հաղորդման  գրանցման  և  հաշվառման  ընթացքինկատմամբ  դատախազական  հսկողությունն  իրականացնելու  նպատակով  հետաքննության մարմնի կազմած արձանագրությունը անհապաղ՝ ոչ ուշ, քան 12 ժամվա  ընթացքում  պետք  է  ուղարկվի  դատախազին։
   Չենք  բացառում  այն  իրավիճակը,երբ տարբեր հանգամանքներում հանցագործության մասին հաղորդումն անմիջապեսստանում է դատախազը։
  Մեր կողմից առաջարկվող  մոտեցմանը համապատասխան՝դատախազը՝  ա)  հանցագործության  հատկանիշները  պարզելու  անհրաժեշտությանդեպքում  հետաքննության  մարմնին  հանձնարարում  է  կատարել  հետաքննություն,    բ)  հանցագործության  հատկանիշների  ակնհայտ  լինելու  դեպքում,  օրենքով  նախատեսված  քննչական  ենթակայության  կանոններին  համապատասխան,  քննիչին  ցուցում  է  տալիս՝  նախաքննություն  սկսելու  մասին  որոշում  կայացնելու  և  դրանով  վարույթ իրականացնելու մասին, ընդ որում՝ դատախազի նման ցուցումը պետք է պարտադիր լինի քննիչի համար և նրա կողմից ենթակա չլինի բողոքարկման։
  Մեր կողմիցառաջարկված  այս  տարբերակը  կվերացնի  օրենսգրքի  և  Սահմանադրության  միջևհակասությունները, քանի որ Սահմանադրությամբ ամրագրված դատախազական լիազորությունների  շարքում  տեղ  չի  գտել  հաղորդում  ստանալու  պահից  մինչև  քրեական  գործի  հարուցման  պահն  ընկած  գործողությունների  օրինականության  նկատմամբ  դատախազական  հսկողության  մասին  որևէ  դրույթ,  ինչն  արդեն  իսկ  նախատեսված է գործող օրենսգրքում։
 Հետաքննության  մարմինների  համար  բնութագրական  է  քննչական  գործողությունների  և  օպերատիվ-հետախուզական  միջոցառումների  համատեղումը։
   Օրենքըհետաքննության մարմնին լիազորում է կատարել անհետաձգելի քննչական գործողություններ։
   Քր.  դատ.  օր.-ի  57-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  անհետաձգելիների  թվին  ենդասվում  ապացույցների  հայտնաբերմանն  ու  ամրագրմանն  ուղղված  այն  քննչականգործողությունները,  որոնք  պետք  է  կատարվեն  տաք  հետքերով,  անհապաղ։
   Դրանքուշացումով  կատարելը  կարող  է  հանգեցնել  ապացույցների  անհետացման,  կորստի,փչացման կամ կեղծման։
  Հետաքննության մարմինների կողմից կատարման ենթակաանհետաձգելի քննչական գործողությունների ցանկը օրենքում սպառիչ է տրված։
  Դանշանակում է, որ հետաքննության կատարման ընթացքում հետաքննության մարմիններն  իրավունք  չունեն  կատարելու  այլ  քննչական  գործողություններ։
   Կարծում  ենք՝հետաքննության  մարմիններին  անհրաժեշտ  է  իրավունք  վերապահել՝  կատարելուհանցագործության  հետքերի  հայտնաբերմանն  ու  ամրապնդմանն  ուղղված  ցանկացած քննչական գործողություն, որն անհետաձգելի կհամարվի կոնկրետ գործով, քանիոր նախօրոք հնարավոր չէ որոշել, թե այս կամ այն դեպքում որ քննչական գործողությունն է անհետաձգելի. այստեղ խոսքը, իհարկե, վերաբերում է այն քննչական գործողություններին, որոնք ուղղված են տաք հետքերով ապացույցների հայտնաբերմանը,հավաքմանն ու ամրապնդմանը։
 Նախագծում  նախաքննության  ծանրաբեռնվածության  կրճատման  նպատակովառաջարկվում  է  քրեական  դատավարության  մեջ  ներդնել  պարզեցված  նախաքննության  ինստիտուտը։
   Այս  ինստիտուտի  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  սահմանափակվում  է  ապացուցման  առարկան՝  հաշվի  առնելով  հանցագործության  բնույթն  ուվտանգավորության  աստիճանը,  իսկ  ապացուցողական  գործունեության  հիմնականծանրությունն ընկնում է դատական քննության փուլի վրա։
  Մյուս կողմից մինչդատական  վարույթի  վերաբերյալ  նախագծի  մոդելը  կատարյալ  չէ  հետևյալ  նկատառումներով.  քննիչների  գերծանրաբեռնվածության  պատճառով  չի  ապահովվում  քրեականբոլոր  գործերի  որակյալ,  լիարժեք  քննությունը,  քննության  կատարման  ռացիոնալությունը,  քանի  որ  բոլոր  քրեական  գործերով,  անկախ  հանցագործության  ծանրությունից և ակնհայտությունից, նախաքննությունը կատարվում է հենց քննիչի կողմից։
  Նախաքննության  ընթացքում  կատարվող  առանձին  քննչական  գործողությունների  համար պատասխանատվությունն ընկած է քննիչի վրա, որի հետևանքով կարող է բարձրանալ  հետաքննության  մարմինների  կողմից  առանձին  քննչական  գործողությունների  կատարման  անփութության  և  վատորակության  ռիսկը։
   Կարծում  ենք՝  քննիչներիիրական «բեռնաթափման» համար նպատակահարմար է հետաքննության մարմինների  ենթակայությանը  վերապահել  ոչ  մեծ  ծանրության  հանցագործությունների  վերաբերյալ  բոլոր  քրեական  գործերը։
   Ասվածից  բխում  է,  որ  այս  հիմնախնդրի  համարլուծում  կարող  է  հանդիսանալ  քրեական  դատավարությունում  լրիվ  հետաքննությանինստիտուտի  ներմուծումը։
   Բայց  գործող  օրենսգիրքը  սահմանում  է,  որ  ոչ  մի  քրեական գործ չի կարող ավարտվել հետաքննությամբ. բոլոր գործերով նախաքննությանպարտադիր  լինելն  ունի  ինչպես  ակնհայտ  առավելություններ,  այնպես  էլ  թերի  կողմեր։
   Առավելություններից  է  այն,  որ  բոլոր  հանցագործությունների  համար  սահմանվում է քննության միանման իրավական ռեժիմ, որը մինչդատական վարույթում ապահովում է այնպիսի կարևոր սկզբունքի իրականացումը, ինչպիսին բոլորի հավասարությունն է օրենքի առջև։
  Սակայն չտարբերակված մոտեցումը մինչդատական վարույթինկատմամբ,  ընդ  որում՝  առանց  բացառության  բոլոր  քրեական  գործերի  նկատմամբ,չի  կարելի  համարել  արդարացված,  քանի  որ  այն  չունի  օբյեկտիվ  հիմքեր։
   Այս  ձևընվազեցնում է նաև հետաքննության դերն ու նշանակությունը. քննիչը, որպես կանոն,կրկնում  է  հետաքննության  մարմնի  կողմից  կատարված  անհետաձգելի  քննչականգործողությունները,  իսկ  որոշ  ոչ  մեծ  բարդություն  ներկայացնող  գործերով  պարտադիր նախաքննության կատարումը բավականաչափ ռեսուրսներ է խլում նախաքննության  մարմնից։
   Սա  հանգեցնում  է  ժամանակի,  նյութական  միջոցների  կորստի,  նախաքննության մարմինների ուռճացման1։
  Օրենսգրքի  այս թերության վերացման համար  կարելի  է  նաև  նախատեսել  քննության  տարբերակված  ձևեր,  օրինակ՝  իտալական  քրեական  դատավարությանը  բնութագրական  է  նախնական  քննության  երեքձև. 1. ոստիկանական հետաքննություն, 2. համառոտ քննություն, 3. ձևական քննություն։
 Այս կամ այն ձևի ընտրությունը կախված է գործի քննության բարդության աստիճանից,  անհրաժեշտ  քննչական  գործողությունների  քանակից  և  տարատեսակից2։
 Իսկ լրիվ հետաքննության առկայության պայմաններում ստացվում է, որ հետաքննության մարմինը հարուցում է քրեական գործ, ձեռնարկում քրեական դատավարությանօրենսգրքով սահմանված ընթացակարգային բոլոր գործողություններն ապացուցմանենթակա բոլոր հանգամանքների վերաբերյալ։
  Քննությունը կատարվում է ողջ ծավալով և ավարտվում մեղադրական եզրակացության կայացմամբ կամ քրեական գործիկարճմամբ։
   Հսկողություն  իրականացնող  դատախազի  ցուցումների  հետ  համաձայնչլինելու  դեպքում  հետաքննության  մարմինը  կարող  է  բողոքարկել  դրանք  վերադասդատախազին՝  չկասեցնելով  դրանց  կատարումը3։
   Քննությունը  պետք  է  ավարտվի  ոչուշ,  քան  քրեական  գործի  հարուցման  պահից  1  ամիս  հետո։
   Այս  ժամկետը  կարող  էերկարաձգվել  ոչ  ավելի,  քան  1  ամսով՝  հսկողություն  իրականացնող  դատախազիթույլտվությամբ։
 Գործող օրենքը նախատեսում է հետաքննության ավարտման չորս պայման. 1. ավարտվում է հետաքննության ժամկետը, 2.  մինչև  հետաքննության  ժամկետը  լրանալն  ի  հայտ  է  գալիս  հանցանք  կատարած անձը, 3. դատախազը հետաքննության մարմնի վարույթում գտնվող գործը հանձնում էքննիչին՝ նախաքննություն կատարելու համար, 4. քննիչը ներգրավվում է գործի քննությանը։
 1  Տե՛ս  Ղազինյան  Գ.,  Քրեական  դատավարության  պատմական  և  արդի  հիմնահարցերը  Հայաստանում,Երևան, 2001, էջ 313։
 2  Տե՛ս  Лубенский  А.,  Предварительное  расследование  по  законодательству  капиталистических  государств,Mосква, 1977, էջ 21։
 3 Գործող քր. դատ. օրենսգրքի բացերից մեկն այն է, որ հետաքննության մարմնի կամ նրա պետի լիազորությունների շարքում ուղղակիորեն չի նշվում քննիչի կամ հսկողություն իրականացնող դատախազի որոշումները կամ ցուցումները բողոքարկելու հնարավորությունը։
 Մեր  կարծիքով՝  հետաքննության  ավարտման  վերջին  պայմանը  հստակեցմանկարիք ունի։
  Օրենքի նշված նորմից հետևում է, որ գոյություն ունի հետաքննությամբկատարվող  նախնական  քննությանը  քննիչի  ներգրավման  իրավական  երկու  հիմք.Առաջինը  հետաքննության  ժամկետը  ավարտվելու  կամ  մինչև  այդ  հանցանք  կատարած  անձին  հայտնաբերելու  դեպքում  գործը  քննիչին  ուղարկելու  վերաբերյալ  հետաքննության մարմնի պետի որոշումն է, իսկ երկրորդն ուղղակիորեն կապված է գործը  հետաքննության  մարմնից  վերցնելու  և  քննիչին  հանձնելու՝  օրենքում  նշված  դատախազի լիազորության հետ։
  ՀՀ քր. դատ. օր.֊ի 196-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետի ձևակերպումից (քննիչը ներգրավվում է գործի քննությանը) ընդհանրապես պարզչէ,  թե  այս  դեպքում  ում  նախաձեռնությամբ  և  ինչ  իրավական  հիմքով  է  ավարտվումհետաքննությունը։
  Կարծում ենք, որ օրենքում նշված երկու հիմքերից բացի քննիչը չիկարող և չպետք է որևէ այլ կերպ ներգրավվի գործի քննությանը։
  Նման պարագայումիրավաչափ չէ նաև ՀՀ քր. դատ. օր.-ի 55-րդ հոդվածի 4-րդ մասի 9-րդ կետը, ըստ որի՝քննիչը  լիազորված  է  կատարված  հանցագործության  մասին  հետաքննության  մարմնից  հաղորդում  ստանալիս  մեկնել  դեպքի  վայր  և  ներգրավվել  գործի  քննությանը՝քրեական  գործ  հարուցելու  կամ  հարուցված  գործն  ի  վարույթ  վերցնելու  միջոցով։
 Հետևաբար ավելորդ է պարտավորեցնել հետաքննության մարմնին՝ հայտնաբերվածհանցագործության  և  գործով  սկսված  հետաքննության  մասին  դատախազի  հետմեկտեղ  անհապաղ  տեղյակ  պահելու  նաև  քննիչին  (Քր.  դատ.  օր.,  hոդվ.  57,  մաս  2,կետ 4)։
 Ամփոփելով  վերոշարադրյալը՝  ակնհայտ  է  դառնում,  որ  ճիշտ  իրականացվածմինչդատական  վարույթը  դատարանում  գործի  հանգամանքների  բազմակողմանի,լրիվ  և  օբյեկտիվ  հետազոտման,  ինչպես  նաև  օրինական  և  հիմնավորված  դատավճռի կայացման կարևոր նախապայման է։
  Այս փուլի բովանդակությունը կազմողիրավահարաբերությունների և գործողությունների ամբողջությունը պետք է ապահովեն  քննության  օպերատիվությունը,  արագությունն  ու  արդյունավետությունը,  ինչըենթադրում  է  դատավարական  գործառույթների  հստակ  տարանջատում`  անձի  իրավունքների և ազատությունների առավելագույն պահպանման պայմաններում։
  Ուստիև՛  հետաքննության,  և՛  նախաքննության  մարմինների  դերը  պետք  է  կարևորվի  ուգնահատվի,  սակայն  այնպես,  որ  չհանգեցնի  որևէ  չարաշահման։
   Հետաքննությանմարմինների  լիազորությունները  նախագծում  էլ  ավելի  սահմանափակ  են,  ինչը  նվազեցնում  է  հետաքննության  ինստիտուտի  քրեադատավարական  արժեքը։
   Այս  մարմինների  աշխատանքը  բավականին  դժվար  և  հագեցած  է։
   Հաշվի  առնելով  այն հանգամանքը,  որ  հետաքննության  մարմիններն  իրենց  հիմնական  լիազորություններիշնորհիվ առաջինն են հայտնաբերում հանցագործության դեպքը, կատարում հանցագործության  հետքերի  ամրապնդմանը,  հանցագործության  խափանմանը,  ինչպեսնաև  կասկածյալի  ձերբակալմանն  ուղղված  անհետաձգելի  քննչական  գործողություններ,  պետք  է  պահպանեն  իրենց  ինքնուրույնությունը  և  ամբողջովին  կախվածչլինեն նախաքննության մարմնից։
 Արփինե ՍարգսյանՀԵՏԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ հետաքննություն, լրիվ հետաքննություն, հետաքննության մարմին,հետաքննության մարմնի լիազորություններ, հետաքննության իրականացման ժամկետ,դատախազական հսկողություն, օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներ։

Հոդվածում ուսումնասիրվում են հետաքննություն ինստիտուտը և նրա հիմնախնդիրները  քրեական  դատավարությունում։
   Քննարկվող  ինստիտուտն  ու  իր  խնդիրները  առավել  արդիական  են,  քանի  որ  արդեն  իսկ առկա  է  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նոր  նախագիծը,  որտեղ  առաջարկվում  է  փոփոխել  այս  ինստիտուտի  դատավարական  նշանակությունը։
   Սույն աշխատանքով փորձել ենք վերհանել հետաքննության ինստիտուտի օրենսդրական կարգավորման  թերի  կողմերը։
   Ուսումնասիրել  ենք  նաև  արտասահմանյան  փորձը  և  փորձել  ներկայացնել այնպիսի առաջարկներ, որոնք, մեր կարծիքով, կօգնեն վերացնել այս ոլորտի բացերն  ու  կնպաստեն  հանցագործությունների  և  հանցանք  կատարած  անձանց  բացահայտմանը,  ինչպես  նաև  կկանխեն  և  կխափանեն  նախապատրաստվող  կամ  կատարված  հանցագործությունները։
