ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԷՆԵՐԳԱ-ՏԱՐԱՆՑԻԿ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ ԵՎ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸԷներգետիկ  ոլորտում  առկա  խնդիրներն  ու  հրամայականները  տարիներ  շարունակ  գտնվում  ենգիտական հետազոտությունների ուշադրության կենտրոնում, որոնցում հատուկ ընդգծվում է էներգապաշարների  հարաճուն  կարևորությունը  ժամանակակից  միջազգային  հարաբերություններում  և  աշխարհաքաղաքական գործընթացներում։
  Էներգետիկ անվտանգության հրամայականներն անմիջականորեն  ազդում  են  պետությունների  արտաքին  և  անվտանգության  քաղաքականության  օրակարգիձևավորման վրա։
 Էներգապաշարների  մեծածավալ  մատակարարումն  էներգապահանջմունքի  մեծ  աճ  ունեցողերկրներ  առանցքային  դերակատարում  ունի  էներգապաշարների  աղբյուր  հանդիսացող,  ինչպես  նաևդրանց տարանցումն ապահովող պետությունների քաղաքական կշռի, դրանց նկատմամբ միջազգայինհետաքրքրության մեծացման, էներգետիկ աշխարհաքաղաքականության համակարգում դիրքերի ամրապնդման  գործում։
   Ընդ  որում,  էներգամատակարարումներում  պետությունների  տարանցիկ  դերակատարությունը սովորաբար ունի ոչ միայն քաղաքական, այլև տնտեսական նշանակություն այն առումով,  որ  տարանցման  համար  տրամադրվող  վճարները,  միջազգային  ներդրումները,  ինչպես  նաև  արտոնյալ պայմաններով էներգակիրների ներկրումները նպաստում են տնտեսության զարգացմանը։
  Բացի այդ, կոնկրետ պետության շուկայում վերազգային ընկերությունների գործունեության արդյունքումայդ երկիր են տեղափոխվում գործարարությանը բնորոշ հատկանիշներ, այդ թվում՝ կապիտալ (օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ), փորձ, տեխնոլոգիաներ։
  Այդ ընկերությունները շատ կարևոր են ինչպեսզարգացած,  այնպես  էլ  զարգացող  երկրներում  տնտեսության  զարգացման  համար։
   Այս  պատճառովպատահական չէ, որ այսօր ՄԱԿ-ը դրանց համարում է տնտեսական աճի «շարժիչ ուժ»1։
 Արևելք-Արևմուտք  գծով  էներգամատակարարումներում  Վրաստանի  ներգրավվածությանընպաստող  գործոն  է  երկրի  աշխարհագրական  դիրքը,  որը  կասպյան,  կենտրոնասիական  էներգապաշարների արտահանման հնարավորություն է ընձեռում։
  Որպես «սանիտարական կորդոն» Ռուսաստանի  և  Թուրքիայի  միջև՝  Վրաստանն  առանցքային  դերակատարում  ունի  ռուս-թուրքական  էներգետիկմիության  ձևավորմանը  խոչընդոտել  ցանկացող  Արևմուտքի  աշխարհաքաղաքական  շահերի  բավարարման  գործում։
   Արևելքի  և  Արևմուտքի  միջև  էներգետիկ  միջանցքի  զարգացումը  Վրաստանի  աշխարհաքաղաքական կշռի մեծացման և տնտեսական աճի շարժիչ ուժն է։
  Արևմուտքի կողմից աջակցվող  քաղաքական  նախագծերի  շրջանակներում  իր  տարածքով  էներգապաշարների  արտահանումիցՎրաստանին մի կողմից տրամադրվում են  տարանցման վճարներ, մատչելի գնով էներգակիրներ, այդնախագծերի  շրջանակներում  երկրում  իրականացվում  են  միջազգային  ներդրումներ,  այն  ստանում  էգործարարությանը  բնորոշ  հատկանիշներ,  փորձ,  մյուս  կողմից՝  դրանցում  ներգրավվածությունն  ընդգծում  է  երկրի  կարևորությունն  Արևմուտքի  տնտեսաքաղաքական  շահերի  իրականացման  գործում,նպաստում եվրատլանտյան ուղղությամբ պետության արտաքին քաղաքականության զարգացմանը։
 Արևմտյան  «էներգետիկ  հսկաներից»,  խոշոր  վերազգային  ընկերություններից  British  Petroleum-իառաջին ներդրումը Վրաստանում կապված էր Բաքու-Սուփսա խողովակաշարի հետ։
  830 կմ երկարությամբ  խողովակաշարը  փոխադրում  է  նավթ  Շիրագի  դաշտից  (Կասպից  ծով)  Սանգաչալի  կայանով(Ադրբեջան) Սուփսա կայան (Արևմտյան Վրաստան)։
  Դառնալով լիարժեք գործող 1999 թ.՝ խողովակաշարն  ունակ  է  փոխադրել  օրական  մինչև  100.000  բարել  նավթ2։
   Աղյուսակ  1-ում  ներկայացված  եննավթի տարանցման վերաբերյալ British Petroleum-ի պաշտոնական տվյալները3.1 Հարցազրույց տնտեսագետ Գ. Հայրապետյանի հետ, 07.10.2015։
 2 Ամենամեծ բաժնետերը BP-ն է (35.8%), այնուհետև՝ SOKAR`11.6%, Chevron` 11.3%, INPEX` 11%, Statoil` 8.6%, ExxonMobil` 8%,TPAO`  6.8%,  ITOCHU`  4.3%  (տե՛ս  Western  Route  Export  Pipeline  (WREP),  հասանելի  է՝  http։
 //www.bp.com/en_ge/bp-georgia/aboutbp/bp-in-georgia/western-route-export-pipeline--wrep-.html)։
 Աղյուսակ 1.Նավթի տարանցման ընդհանուր ծավալ (բարել)Նավթի տարանցման սակագին (դոլար/բարել)Նավթի տարանցումից ընդհանուր վճարներ (դոլար)Ճիշտ է, խողովակաշարով փոխադրվող նավթի ծավալը մեծ չէ, սակայն նախագիծն ուներ քաղաքական  նշանակություն  այն  առումով,  որ  ստեղծվեց  կասպյան  էներգապաշարների  արտահանմամբՌուսաստանի և Իրանի տարածքը շրջանցող խողովակաշարային ճանապարհ։
 Վրաստանի  մասնակցությամբ  իրականություն  դարձած  Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան  (ԲԹՋ)  խողովակաշարն  սկսեց  լիարժեքորեն  գործել  2006  թ.՝  տեղափոխելով  նավթ  Կասպից  ծովից  Միջերկրական։
 Խողովակաշարի  ընդհանուր  երկարությունը  1768  կմ  է։
   Վրաստանով  անցնող  հատվածը  կազմում  է245 կմ1։
  Սկզբնական շրջանում խողովակաշարով հնարավոր էր փոխադրել օրական 1 միլիոն բարել,իսկ 2009 թ. մարտից ի վեր՝ օրական 1.2 միլիոն բարել2։
 Վրացա-եվրոպական քաղաքական և իրավական խորհրդատվական կենտրոնի  2007 թ. հունվարի  զեկույցի  համաձայն՝  2000-2006  թթ.  Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհանի  հետ  կապված  ծախսերը  կազմել  ենՎրաստանում  արտաքին  ուղղակի  ներդրումների  մոտ  70%-ը3։
   Խողովակաշարի  տարանցման  վճարըգնահատվում  է  տարեկան  62.5  միլիոն  դոլար4։
   Սաակաշվիլիի  կառավարությունը  2008  թ.  տարանցման վճարները գնահատում էր մոտ 45 միլիոն դոլար5։
  2004 թ. Միջազգային արժութային հիմնադրամի կողմից անցկացված հետազոտության տվյալների համաձայն՝ տարանցիկ վճարը 2012 թ. կկազմեր51.1  միլիոն  դոլար6։
   Աղյուսակ  2-ում  ներկայացված  են  British  Petroleum-ի  պաշտոնական  տվյալները7Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան խողովակաշարով8 նավթի տարանցման վերաբերյալ.Աղյուսակ 2.Նավթի տարանցման ընդհանուր ծավալ (բարել)Նավթի տարանցման սակագին (դոլար/բարել)Նավթի տարանցումից ընդհանուր վճարներ (դոլար)Բնական  գազի  մատակարարման  տարածաշրջանային  նախագծերում  Վրաստանի  տարանցիկկարևորությունն  ընդգծում  է  Հարավկովկասյան  խողովակաշարը,  որը  հայտնի  է  նաև  որպես  ԲաքուԹբիլիսի-Էրզրում  (ԲԹԷ)  խողովակաշար։
   Սկիզբ  առնելով  Սանգաչալի  կայանից՝  խողովակաշարը  տեղափոխում է գազ Վրաստանով Թուրքիա՝ միանալով թուրքական գազաբաշխիչ համակարգին։
  Խողովակաշարի թողունակությունը կազմում է տարեկան 8.8 միլիարդ մ3 գազ, որը կարող է ընդլայնվել ընդհուպ  մինչև  20  միլիարդ  խորանարդ  մետր9։
   2006  թ.  ի  վեր  խողովակաշարով  գազը  փոխադրվել  էԱդրբեջան և Վրաստան, 2007 թ. հուլիսից՝ Թուրքիա10։
 Վրաստանը՝ որպես տարանցիկ երկիր, իրավունք ունի ստանալ խողովակաշարից տարեկան գազի հոսքի 5%-ը սակագնի վճարման փոխարեն և գնել տարեկան 0.5 միլիարդ մ3 գազ` զեղչված գնով11։
 Վրաստանի բնական գազի ներկրումը 2012 թ. կազմել է 1.77 մլրդ խմ12, իսկ բնական գազի ներկրում1 Տե՛ս Baku-Tbilisi-Ceyhan Caspian Pipeline, հասանելի է՝ http։
 //www.hydrocarbons-technology.com/projects/bp/։
 2 Ամենամեծ բաժնետերը BP-ն է՝ 30.1%, այնուհետև՝ AzBTC` 25%, Chevron` 8.90%, Statoil` 8.71%, TP` 6.53%, Eni` 5%, Total` 5%,ITOCHU`  3.40%,  INPEX`  2.50%,  ConocoPhillips`  2.50%,  ONGC  Videsh`  2.36%  (տե՛ս  Baku-Tbilisi-Ceyhan  Pipeline,  հասանելի  է՝http։
 //www.bp.com/en_az/caspian/operationsprojects/pipelines/BTC.html)։
 3  Տե՛ս  “BTC։
   Who  Benefits”,  Transitions  Online,  April  23,  2007,  հասանելի  է՝  http։
 //www.tol.org/client/article/18681-btc-whobenefits.html։
 4 Տե՛ս Sanders D., Maritime Power in the Black Sea, Corbett Centre for Maritime Policy Studies Series, 2014, էջ 118։
 5 Տե՛ս “Turkey and the Problems with the BTC”, Eurasia Daily Monitor Volume 5, Issue 155, August 13, 2008։
 6  Տե՛ս  Billmeier  A.,  Dunn  J.,  Selm  B.,  “In  the  Pipeline։
   Georgia's  Oil  and  Gas  Transit  Revenues”,  International  Monetary  Fund, November 1, 2004, էջ 8։
 8 Վրաստանի համար ԲԹՋ խողովակաշարի տնտեսական  և սոցիալական կարևորության մասին տե՛ս “The Baku-Tbilisi-CeyhanPipeline։
  Oil Window to the West”. Central Asia-Caucasus Institute and Silk Road Studies Program, 2005, էջ 85-90։
 9  Տե՛ս  “Global  Strategic  Assessment  2009։
   America’s  Security  Role  in  a  Changing  World”,  edited  by  Cronin  M.,  INSS  Publication2009, էջ 82։
 10  Ամենամեծ  բաժնետերը  BP-ն  է՝  28.8%,  այնուհետև՝  TPAO`  19%,  Petronas`  15.5%,  AzSCP,  Lukoil,  NICO`  յուրաքանչյուրը  10%,http։
 //www.bp.com/content/bpcountry/en_az/caspian/operationsprojects/pipelines/SCP.html)։
 11 Տե՛ս Bagaturia G., Dumbadze T., “Managerial Strategies for Georgian-Turkish Economic Relation”, Journal of Business, էջ 27։
 12 Տե՛ս CIA։
  Georgia, հասանելի է՝ https։
 //www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html։
 հասանելիէ՝(տե՛սների 84%-ն իրականացվում է ադրբեջանական գազի հաշվին1։
  Հետևաբար, իր կողմից  ներկրվող 1.5մլրդ մ3 ադրբեջանական գազի 1/3-ը Վրաստանը գնում է զեղչված գնով։
 Իհարկե,  Արևմուտքի  կողմից  աջակցվող  քաղաքական  նախագծերում  Վրաստանի  ներգրավվածությունը  հնարավորություն  է  տալիս  մեծացնել  միջազգային  հետաքրքրությունն  իր  կայունությանը,անվտանգությանը՝  ապահովելու  անխափան  մատակարարումներ,  սակայն  ԲԹՋ,  ԲԹԷ  խողովակաշարերին  իրականացված  հարձակումներն  արդիական  են  դարձնում  դրանց  ֆիզիկական  անվտանգության ապահովման խնդիրը։
  Մի կողմից՝ դեռ 2008 թ. ՆԱՏՕ-ի Բուխարեստի գագաթնաժողովում Ուկրաինայի և Վրաստանի՝ կառույցին հնարավոր անդամակցության վերաբերյալ քննարկումներում միաձայնություն չկար ՆԱՏՕ-ի անդամ պետությունների մոտ արևելյան ուղղությամբ կառույցի ընդլայնմանվերաբերյալ2,  որը  կարող  էր  նպաստել  Վրաստանով  անցնող  էներգետիկ  ենթակառուցվածքների  անվտանգության  ապահովմանը,  մյուս  կողմից՝  ԲԹՋ,  ԲԹԷ  նախագծերի  մաս  կազմող  և  ՆԱՏՕ-ի  անդամհանդիսացող  Թուրքիայում  նշված  խողովակաշարերին  իրականացված  հարձակումները  թույլ  են  տալիս պնդել, որ ՆԱՏՕ-ին անդամակցությունը երկրով անցնող խողովակաշարերի ֆիզիկական անվտանգության ապահովման արդյունավետ մեխանիզմ չէ։
  ՆԱՏՕ-ի հետ Վրաստանի համագործակցությունը3ևս չի ապահովել երկրով անցնող էներգետիկ ենթակառուցվածքների ֆիզիկական անվտանգությունը։
 Վերը  նշված  նախագծերում  Վրաստանի  ներգրավվածությունը  նպաստում  է  երկրի  քաղաքականկշռի  մեծացմանը,  հարավկովկասյան  այս  պետությանը  դարձնում  Արևմուտքի  առանցքային  գործընկեր, քանզի այդ նախագծերը քաղաքական աջակցություն են ստանում Արևմուտքի կողմից՝ պայմանավորված որոշ դրդապատճառներով. •  Նախատեսվող  էներգամատակարարումները  շրջանցելու  էին  Ռուսաստանին  և  Իրանին,  որըքաղաքական առումով կարևոր էր ԱՄՆ-ի համար, քանզի կնվազեցներ ՌԴ-ի  աշխարհաքաղաքական կշիռը Կասպյան-Սևծովյան տարածաշրջանում երկրի ազդեցության նվազեցման ճանապարհով, քաղաքական նշանակություն ունեցող այդ նախագծերից Իրանին բացառելու միջոցովկնպաստեր երկրի միջազգային մեկուսացմանը, որը միջուկային հիմնախնդրի շուրջ Իրան-Արևմուտք տարաձայնությունների պայմաններում բխում էր ԱՄՆ-ի քաղաքական շահերից։
 ՌԴ-ին և Իրանին շրջանցման գործում կասպյան էներգապաշարների դերն ընդգծում էր դեռ Քլինթոնի վարչակազմը, որի հայտարարություններում4 նշվում էր, որ Կասպից ծովի ավազանը միջազգայիննավթային  շուկայի  հետ  կապող  նավթամուղը  պետք  է  շրջանցի  Ռուսաստանը  և  Իրանը։
   Ընդ  որում,վարչակազմն  արտահայտում  էր  իր  աջակցությունը  Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան  նավթամուղի՝  որպեսկասպյան  նավթի  արտահանման  հիմնական  խողովակաշարի  կառուցմանը։
   Կասպյան  նավթի  նկատմամբ  ամերիկյան  հետաքրքրությունը  չնվազեց  նաև  հաջորդ՝  Ջորջ  Բուշ-կրտսերի  վարչակազմի  շրջանում։
  Ընդ որում, կասպյան ավազանից նախատեսվող նավթի արտահանումներում հատուկ ընդգծվումէր Ադրբեջանի դերը։
  Այս առումով, հետաքրքրական է ԱՄՆ-Ադրբեջան համաժողովում կասպյան ավազանում ներգրավված ամերիկյան նավթային ընկերության՝ Halliburton-ի գործադիր տնօրեն Չենիի հայտարարությունը5, որում նա ընդգծում էր Ադրբեջանի կարևորությունը ոչ միայն տարածաշրջանի ապագայի, այլև նավթի համաշխարհային շուկայի հավասարակշռության և բազմազանեցման գործում։
  Չենիի խոսքերով Ադրբեջանի այդ ներուժի իրացումը կախված է ոչ միայն առևտրային նկատառումներից,այլև քաղաքականությունից, քանզի այդ պաշարները շուկա հասցնելուն նպատակաուղղված պայքարնընդգրկում է տարբեր երկրներ՝ մրցակցող շահերով։
    Չենիի  այս  հայտարարությունը  ևս  մեկ  անգամցույց է տալիս, որ ադրբեջանական նավթի արտահանում նախատեսող խողովակաշարը լինելու է քաղաքական  նախագիծ,  որի  իրականացումը  նպաստելու  է  էներգետիկ  աշխարհաքաղաքականությանհամակարգում  դրան  աջակցող,  այդ  պաշարները  շուկա  հասցնող  պետության  դիրքերի  ամրապընդմանը։
  Կարծում ենք՝ խոսքը ծովային և ցամաքային հզորության կրող երկու պետությունների՝ ԱՄՆ-ի ևՌԴ-ի  մրցակցության  և  ընդհանուր  առմամբ՝  Կասպյան-Սևծովյան  տարածաշրջանում  ընթացող  «մեծխաղի»  մասին  էր։
   Իսկ  ադրբեջանական  նավթի  արտահանում  նախատեսող  և  Բուշ-կրտսերի  վարչակազմի կողմից աջակցվող Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նախագծում հարավկովկասյան երկու պետությունների՝ Ադրբեջանի և Վրաստանի ներգրավվածությունն ընդգծում էր Հարավային Կովկասի էներգետիկներուժի  իրացման  կարևորությունն  այդ  «մեծ  խաղում»  ԱՄՆ-ի  հաջողության  ապահովման  գործում։
 է՝1  Europe  &  Eurasia  Energy  News  Articles։
   Georgia,  United  States  Energy  Association,  January  3,  2014,  հասանելի  է՝http։
 //www.usea.org/article/europe-eurasia-energy-news-articles-january-3-2014 2  Տե՛սhttp։
 //www.euractiv.com/enlargement/old-new-europe-divided-nato-summit/article-171288։
 3 Տե՛ս Information Centre on NATO and EU, հասանելի է՝ http։
 //natoinfo.ge/en/whatisnato։
 4 Տե՛ս Մանվելյան Ա., ԱՄՆ էներգետիկ քաղաքականության Կասպյան բաղկացուցիչը և հարաբերությունները տարածաշրջանիերկրների հետ, Նորավանք ԳԿՀ, 21-րդ դար 1(23), Երևան, 2009, էջ 10-11։
 5  Տե՛ս  Allison  G.,  Van  Emily  B.,  US  Policy  on  Caspian  Energy  Development  and  Exports,  Caspian  Studies  Program,  HarvardUniversity John F. Kennedy School of Government, May 2001, էջ 4։
 հասանելիՈւստի,  ԲԹՋ  նախագծում  Վրաստանի  ներգրավվածությունը  հանգեցրել  է  երկրի  աշխարհաքաղաքական  կշռի  մեծացմանը,  քանզի  Վրաստանն  այդ  կերպ  առանցքային  դերակատարում  է  ունեցել  Կասպյան-Սևծովյան տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի աշխարհաքաղաքական դիրքերի ամրապնդման գործում։
 •  Նշված ուղով իրականացվող էներգամատակարարումները կնպաստեին դրանց մասնակից պետությունների՝  ՌԴ-ից  անկախության  ապահովմանն  ու  այդ  կերպ՝  ՌԴ-ի  ազդեցության  թուլացմանը։
 Այս  առումով,  հետաքրքրական  է  ԱՄՆ-ի  պետական  պաշտոնյա,  կասպյան  ավազանի  էներգետիկդիվանագիտության  հարցերով  ավագ  խորհրդատու  Ստեֆն  Մեննի  հայտարարությունը1,  որում  նա,խոսելով Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նախագծի մասին, հատուկ ընդգծում էր դրա դերը մասնակից պետությունների  ինքնավարության  ավելի  բարձր  մակարդակի  ձեռքբերման  գործում։
   Բաքու-ԹբիլիսիԷրզրում  խողովակաշարով  գազի  մատակարարումը  Վրաստանի  էներգետիկ  շահերի  տեսանկյունիցկարևոր  նշանակություն  ունեցավ  այն  առումով,  որ  հնարավորություն  տվեց  զեղչված  գնով  ադրբեջանական գազ ներկրել, նվազեցնել իր կախվածությունը ՌԴ-ից, որը 2006 թ. դեկտեմբերին կրկնապատկել էր Վրաստանին մատակարարվող գազի գինը, որի արդյունքում Վրաստանը պիտի ռուսական գազներկրեր 235 դոլար/տրլն խմ գնով2։
  Ադրբեջանի, Վրաստանի և Թուրքիայի էներգետիկ համագործակցության  զգալի  ազդեցությամբ  ձևավորվել  է  «աշխարհաքաղաքական  եռյակ»  այդ  պետություններիկազմով, որոնք  ՌԴ-ին և Իրանին շրջանցող քաղաքական նախագծերում ներգրավմամբ նպաստել ենԿասպյան-Սևծովյան տարածաշրջանում Ռուսաստանի ազդեցության թուլացմանը։
 •  Արևմուտքի  քաղաքական  աջակցությունը  կնպաստեր  այդ  նախագծերի  իրականացմանը,  որիարդյունքում  աստիճանաբար  կձևավորվեին  ռազմավարական  գործընկերային  հարաբերություններ Ադրբեջանի, Վրաստանի և Թուրքիայի միջև, որոնք հետագայում լուրջ  հիմք կհանդիսանային Արևմուտքի աշխարհաքաղաքական շահերի բավարարմանն ուղղված այլ նախագծերի իրականացման համար։
 Նախագիծը  նպաստել  է  վրաց-ադրբեջանական,  վրաց-թուրքական  ռազմավարական  գործընկերության ձևավորմանը3, որի արդյունքում այս երկրները համագործակցում են ամենատարբեր մակարդակներով՝  կազմակերպելով  հանդիպումներ  քաղաքական,  գործարար  շրջանակների  միջև,  որոնքնպաստում  են  եվրատլանտյան  այս  գործընկերների  միջև  տարաբնույթ  խնդիրների  քննարկմանն  ուլուծմանը։
 Ներկայում  «Հարավային  գազային  միջանցք»  ծրագրի4  շրջանակներում  ԵՄ-ի  էներգետիկ  անվտանգության ապահովմանը կարող է նպաստել հենց Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազատարը, որին հեռանկարում  կարող  է  միանալ  Անդրանատոլական  խողովակաշարը՝  մատակարարելու  6  մլրդ  մ3  ադրբեջանական  գազ  Թուրքիա,  ևս  10  մլրդ  մ3՝  Անդրադրիատիկ  խողովակաշարով  եվրոպական  շուկա։
 Այսինքն, Վրաստանի ներգրավմամբ իրականություն դարձած Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում խողովակաշարային  նախագիծը  էներգամատակարարումների  աղբյուրների  և  ուղիների  բազմազանեցման  ճանապարհով ԵՄ-ի էներգետիկ անվտանգության ապահովման գործում առանցքային դերակատարում կարող է ունենալ։
  Այս առումով, կարող ենք ներկայացնել Վրաստանի էներգա-տարանցիկ քաղաքականության հետևյալ հեռանկարները.•  Վրաստանն  իր  տարածքով  իրանական  էներգապաշարների  արտահանմամբ  կնպաստի  ԵՄ-իէներգետիկ անվտանգության ապահովմանը •  Վրաստանն  Ադրբեջանի  և  Թուրքիայի  հետ  էներգետիկ  համագործակցության  զարգացմամբառանցքային դերակատարում կունենա էներգամատակարարումների աղբյուրների և ուղիներիբազմազանեցման ճանապարհով ԵՄ-ի էներգետիկ անվտանգության ապահովման գործումԻրանի միջուկային հիմնախնդրի հանգուցալուծումը արդիական է դարձնում եվրոպական ուղղությամբ  իրանական  էներգապաշարների  արտահանման  ուղիների  դիտարկումը։
   Հարավային  Կովկասիաշխարհագրական  դիրքը  հնարավորություն  է  տալիս  Իրան-Հայաստան-Վրաստան-Սև  ծով  ուղիովիրանական գազը հասցնել եվրոպական շուկա։
  Հնարավոր նախագծին Վրաստանի անդամակցությանհնարավորություններին անդրադառնալիս պետք է նշել, որ տվյալ ուղիով իրականացվող գազամատակարարումը  կհանգեցնի  Հայաստանի  աշխարհաքաղաքական  կշռի  մեծացմանը,  որը  լուրջ  տարաձայ1 Begoyan A., United States Policy in the South Caucasus։
  Securitisation of the Baku-Ceyhan Project”, Iran & the Caucasus, Vol. 8,No. 1(2004), p 151։
 2 De Souza V., A different Country։
  Russia’s Economic Resurgence, Center for European Policy Studies, September 2007, p. 76. 3 2015 թ. մարտին Վրաստան-Թուրքիա-Ադրբեջան գործարար համաժողովում Վրաստանի վարչապետը նշեց, որ «Ադրբեջանն ուԹուրքիան  Վրաստանի  առանցքային  ռազմավարական  գործընկերներն  են,  և  Վրաստանը  պատրաստ  է  ամրապնդելառևտրային,  տնտեսական  գործընկերությունն  ու  ընկերական  հարաբերությունները»  (“Prime  minister  of  Georgia։
   Turkey  andAzerbaijan are our key strategic partners”, EurAsia Daily, March 6, 2015,  https։
 //en.eadaily.com/news/2015/03/06/prime-minister-of4 Declaration։
  Prague Summit – Southern Corridor (http։
 //eu-un.europa.eu/articles/en/article_8715_en.htm) նություններ կառաջացնի մի կողմից՝ Վրաստանի, մյուս կողմից՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև։
  Կարծում ենք՝ Եվրատլանտյան այդ գործընկերների հետ առկա տնտեսական, էներգետիկ, ռազմաքաղաքական համագործակցության պայմաններում Վրաստանի միացումն այդ նախագծին քիչ հավանական է։
 Հնարավոր  նախագծին  միանալու  վերաբերյալ  Վրաստանի  որոշման  արդյունքում  շատ  հավանական է, որ Ադրբեջանը կօգտագործի Վրաստանի գազի շուկայում իր գերակա դիրքը երկրի նկատմամբճնշում գործադրելու նպատակով։
  Այդ ճնշումը կարող է դրսևորվել Վրաստանին մատակարարվող գազի գնի բարձրացմամբ, որը Վրաստանին կստիպի մատչելի գնով գազի ներկրման աղբյուր գտնել։
  Որպես գազի լրացուցիչ աղբյուր՝ կարող է դիտարկվել Իրանը, սակայն դեպի Վրաստան իրանական գազիարտահանման  շուրջ  2004  թ.  ընթացող  Սաակաշվիլի-Ահմադինեժադ  բանակցություններում  կոնկրետպայմանագրի  բացակայությունը  պայմանավորված  է  եղել  հենց  իրանական  գազի  բարձր  գնով1։
   Հետևաբար,  գազամատակարարման  աղբյուրների  և  ուղիների  բազմազանեցմամբ  Վրաստանի  բնականգազի  շուկայում  ադրբեջանական  դիրքերի  թուլացումը,  չնայած  դրա  քաղաքական  կարևորությանըԱդրբեջանից  կախվածության  նվազեցման  առումով,  տնտեսապես  նպատակահարմար  չէ։
   Ռուսականգազի հնարավոր ներկրման առումով կարող ենք նշել, որ 2006թ. Վրաստանին մատակարարվող գազիգնի  կրկնապատկման  օրինակը  բացասական  ազդեցություն  կունենա  մեծածավալ  ռուսական  գազիներկրման վերաբերյալ Վրաստանի հնարավոր որոշմանը։
  Հետևաբար, հնարավոր նախագծին միանալու  դեպքում  Վրաստանը  կարող  է  խնդիրներ  ունենալ  մատչելի  գնով  գազի  ներկրման  տեսանկյունից,իսկ բնական գազը ենթադրում է զանգվածային սպառում, ուստի նախկինում մատակարարվող գազիգնի հետ համեմատած ավելի բարձր գինը տնտեսական խնդիրներ կառաջացնի երկրում, որոնք անկայունության առաջացմանը նպաստող գործոն են։
 Բնական  գազի  գնի,  Ադրբեջանի  և  Թուրքիայի  հետ  էներգետիկ  սերտ  համագործակցության,ադրբեջանական  գազի  գնից  Վրաստանի  բավարարվածության2,  ձևավորված  Ադրբեջան-ՎրաստանԹուրքիա  «աշխարհաքաղաքական  եռյակին»  Արևմուտքի  քաղաքական  աջակցության  գործոններըզգալի ազդեցություն կունենան Վրաստանի որոշմանը՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ էներգետիկ համագործակցության զարգացմամբ նպաստել «Հարավային գազային միջանցք» ծրագրի շրջանակներումԵՄ-ի  էներգետիկ  անվտանգության  ապահովմանը։
   Ընդ  որում,  Շահ  Դենիզ  2  խողովակաշարը  նշանակում է 2 միլիարդ դոլար ներդրում, որը կլինի Վրաստանի պատմության մեջ խոշորագույն արտաքիններդրումը3։
   Եթե  ապագայում  նախագիծը  իրականություն  դառնա,  Վրաստանը՝  որպես  տարանցիկերկիր,  տնտեսական  շահույթ  ապահովելուց  զատ  ներգրավվածություն  կունենա  Եվրոպական  Միության  էներգետիկ  անվտանգության  քաղաքականության  գերակա  ուղղություն  համարվող  էներգամատակարարումների  աղբյուրների  և  ուղիների  բազմազանեցման  ուղեգծում,  հետևաբար՝  կմեծացնիերկրի աշխարհաքաղաքական կշիռը։
  Բացի այդ, Վրաստանն այդ կերպ կամրապնդի հարաբերություններն  Ադրբեջանի  և  Թուրքիայի  հետ.  նախ,  Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում  խողովակաշարով  ԵՄ-ին  գազիմատակարարման  արդյունքում  Հայաստանի  հերթական  մեկուսացումը  տարածաշրջանային  քաղաքական  նախագծերից  բխում  է  Թուրքիայի  և  Ադրբեջանի  քաղաքական  շահերից։
   Բացի  այդ,  34  տրլնխմ4  բնական  գազի  ապացուցված  պաշարներ  ունեցող  Իրանը  միջուկային  հիմնախնդրի  հանգուցալուծման արդյունքում միջազգային ներդրումների շնորհիվ կարող է մեծ ծավալով գազ արդյունահանել,արդյունքում դրա արտահանմամբ այլընտրանք հանդիսանալ ադրբեջանական գազին։
  Ուստի, Իրան Հայաստան - Վրաստան -  Սև ծով -  Եվրոպա ուղիով  գազի մատակարարման հնարավոր նախագծումմասնակցությունից  հրաժարվելու  դեպքում  Վրաստանն  անորոշ  կդարձնի  եվրոպական  շուկա  հնարավոր ճանապարհով իրանական գազի արտահանման հեռանկարը։
 Այսպիսով,  ապահովելով  մուտք  կասպյան  էներգապաշարներին  և  հանդիսանալով  «հաղորդակցային  միջանցք»  Արևելքի  և  Արևմուտքի  միջև՝  հարավկովկասյան  տարածաշրջանը  կարևոր  տեղ  էզբաղեցնում ժամանակակից էներգետիկ աշխարհաքաղաքականության համակարգում։
 Տարածաշրջանի  պետություններից  Վրաստանը  կասպյան  էներգապաշարների  արտահանմանգործում իր  տարանցիկ դիրքի շնորհիվ ստանում է վճարներ, տեղի է  ունենում  կապիտալի հոսք զարգացած  երկրներից  դեպի  հարավկովկասյան  այս  պետություն։
   Ընդ  որում,  այդ  կապիտալի  գլխավոր1 Տե՛ս Սարուխանյան Ս., Իրանական գազի հեռանկարները Հայաստանում, Նորավանք ԳԿՀ, 06.02.2014։
 2 Ադրբեջանական գազի գնից Վրաստանի բավարարվածությունն արտահայտվեց, օրինակ, 2013 թ. Վրաստանի Էներգետիկայինախարար Կ. Քալաձեի կողմից (տե՛ս “Georgia satisfied with Azerbaijani gas prices”, Vestnik Kavkaza, May 28, 2013, հասանելի է՝http։
 //vestnikkavkaza.net/news/economy/40777.html)։
 3  Տե՛սhttp։
 //www.naturalgaseurope.com/interview-neil-dunn-bp-georgia-shah-deniz-2 4  Համադրվել  են  BP-ի,  EIA-ի,  CIA-ի  և  OPEC-ի  տվյալները  (տե՛ս  BP  Statistical  Review  of  World  Energy  2015,  հասանելի  է՝http։
 //www.bp.com/content/bp/en/global/corporate/about-bp/energy-economics/statistical-review-of-world-energy.html;  ինչպես  նաև՝EIA,  հասանելի  է՝  http։
 //www.eia.gov/beta/international/analysis.cfm?iso=IRN;  CentralIntelligence  Agency,  հասանելի  է՝https։
 //www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#;  OPEC  Annual  Statistical  Bulletin  2015,  հասանելի  է՝http։
 //www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm)։
 Interview  with  Neil  Dunn”,  Natural  Gas  Europe,  April  18,  2013,  հասանելիէ՝in  Georgia։
 աղբյուրը  մի  շարք  արևմտյան  խոշոր  վերազգային  ընկերություններ  են,  որոնք  Վրաստանի  շուկայումիրենց  ներգրավվածությամբ  երկիրը  դարձնում  են  զարգացած  պետությունների  հետաքրքրությանօբյեկտ, արդյունքում նպաստում Արևմուտքի ուղղությամբ Վրաստանի արտաքին քաղաքականությանզարգացմանը։
  Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում խողովակաշարով Վրաստանին զեղչված գնով բնական գազիմատակարարումը  ընդգծում  է  Ադրբեջանի  հետ  էներգետիկ  համագործակցության  առանցքային  նշանակությունը  մատչելի  գնով  զանգվածային  սպառում  նախատեսող  էներգակրի  շարունակական  ներկըրման  գործում։
   Արևմուտքի  քաղաքական  աջակցությամբ  իրականություն  դարձած  նախագծերիզգալի ազդեցությամբ ձևավորված ռազմավարական գործընկերային հարաբերություններն Ադրբեջանի, Վրաստանի և Թուրքիայի միջև լուրջ հիմք են այդ երկրների մասնակցությամբ տարբեր քաղաքական նախագծերի իրականացման համար։
 Սերգեյ ՀովհաննիսյանՎՐԱՍՏԱՆԻ ԷՆԵՐԳԱ-ՏԱՐԱՆՑԻԿ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ ԵՎ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ էներգետիկ աշխարհաքաղաքականություն, Արևմուտք, Արևելք, էներգետիկ։

Արևմտյան  ուղղությամբ  կասպյան  և  կենտրոնասիական  էներգապաշարների  արտահանմանն  ուղղված  խողովակաշարային նախագծերում Վրաստանի ներգրավվածությունն ընդգծում է երկրի կարևորությունն Արևմուտքի քաղաքական շահերի բավարարման գործում։
   Հոդվածի նպատակը Վրաստանի էներգատարանցիկ քաղաքականության  հիմնադրույթների  վերհանումն  ու  քաղաքականության  հեռանկարների  ներկայացումն  է։
   Արևելքի  և  Արևմուտքի  միջև  «էներգետիկ  միջանցքով»  գործող  նախագծերում  Վրաստանի  մասնակցությունը  նպաստում  է  պետության  տնտեսական,  էներգետիկ,  քաղաքական  շահերի  բավարարմանը։
   Հետևաբար,  Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան, Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում նախագծերը զգալի ազդեցություն կունենան Վրաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի  միջև  էներգետիկ  համագործակցության  հետագա  զարգացմանը`  ուղղված  գլխավորապես  ԵՄ-ի  էներգետիկ  անվտանգության ապահովմանը։
