Հայաստանի Հանրապետությունը, լինելով աշխարհիկ պետություն, հատուկ ուշադրություն է դարձնում կրթության աշխարհիկությանը ՝ այն ամրագրելով առարկայական ոլորտը կարգավորող իրավական ակտերում:   «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածը սահմանում է կրթության ոլորտում պետական ​​քաղաքականության սկզբունքները, որոնցից մեկը կրթական հաստատություններում կրթության աշխարհիկ բնույթն է [հոդվածներ 5, 5], [հոդվածներ 6, 4], [7, հոդված 5]:  Այսօր կրթության աշխարհիկությունը շատ հաճախ ընկալվում է որպես կրթական համակարգի վրա եկեղեցու ցանկացած ազդեցության բացառում, ինչը լրիվ ուռճացված և միակողմանի մոտեցում է աշխարհիկ պետություն հասկացության ընկալման ոլորտում:  Կրթության աշխարհիկության կենսունակության խնդրի ուսումնասիրությունն առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում հատկապես Հայաստանի Հանրապետության և Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև համագործակցության համատեքստում:   Ավելին, բարձր գնահատելով ազգային եկեղեցու դերը հայ ժողովրդի մշակույթի զարգացման գործում ՝ պետությունը կրթության ոլորտում վերջիններիս հետ համագործակցության բավականին սերտ դաշտ է ձեւավորել:  Այսպիսով, «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածի բովանդակությունից բխում է, որ պետությունը չի խոչընդոտում Ազգային եկեղեցու մենաշնորհային առաքելությունների իրականացմանը, մասնավորապես `« ազատորեն քարոզելով և տարածելով իր կրոնը ամբողջ Հայաստանի Հանրապետություն ... »[4, հոդված 17, կետ (գ)]:  Իհարկե, Հայ Առաքելական եկեղեցու դավանանքի տարածման ու տարածման իմաստով «ՀՀ ամբողջ տարածքը» արտահայտությունը չի վերաբերում ընդհանուր և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններին, քանի որ հակառակ դեպքում կրթության աշխարհիկ սկզբունքի էությունը աղավաղվել, և վերջինս կլինի զուտ դեկլարատիվ: ,  Հաշվի առնելով հարցի քննարկման կենցաղային փորձը `պետք է ընդգծել, որ ՀՀ հանրակրթական դպրոցներում պաշտոնապես ճանաչված կրոնական առարկա չկա:  2002 թ. ՀՀ կառավարության և Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև կնքված պայմանագրով տարրական և միջնակարգ դպրոցների դասարանների ուսումնական պլանում մտցվեց «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկան 1:   Ավելին, նշված առարկայի դասագրքերի մշակումը, ֆինանսական համաձայնագիրը ստորագրեցին ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ.   Այն վերահաստատվեց: 1901 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ մշակումն ու հրատարակումը պետք է տրամադրեր Ազգային եկեղեցին, իսկ դրանց ստեղծման գիտամեթոդական կառավարումը և այլ պարտականությունները վերապահված էին ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությանը 2:  Պայմանագրով Նորին Սրբության Հայրապետի եւ ՀՀ ԿԳ նախարարի միջեւ 2005 թ.   2003-2004 ուսումնական տարվա ընթացքում «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկան ներդրվեց 4-րդ և 5-րդ դասարաններում:   2005 Առարկան ընդգրկվել է հանրակրթական դպրոցների 4-10 դասարանների ուսումնական պլանում:  2005 թվականից Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Քրիստոնեական դաստիարակության կենտրոնը (ՔDPՀ) ստանձնեց առարկայի դասավանդման հետ կապված հարցերի վերահսկողությունը, իսկ ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացների կազմակերպումը հանձնարարվեց ՔDPԿՊ-ին, ՀՀ կրթության նախարարությանը: և գիտություն, Կրթության ազգային ինստիտուտ և Հայ աստվածաշնչային ընկերություն:   Միևնույն ժամանակ, հաստատվել են հանրակրթության հիմնական դպրոցի «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի ստանդարտը և ուսումնական ծրագիրը (5-9-րդ, 10-11-րդ դասարաններ), ինչպես նաև հետևյալ ընդհանուր նպատակները. դասընթացը սահմանվել է. ա) նպաստել աճող սերնդի ազգային-հոգևոր կերպարի ավարտին ՝ ազգային և համամարդկային արժեքների ներդրման և հաղորդակցության միջոցով. ներթափանցել և արմատավորվել ոլորտում, գ) զարգացնել այնպիսի գիտամանկավարժական այնպիսի մոտեցումներ, որոնք հիմնված են մանկավարժության հիմնական սկզբունքների վրա ՝ մատչելիություն, շարունակականություն ՝ հաշվի առնելով տարիքային առանձնահատկությունները. ինտեգրում այլ առարկաների հետ և այլն: դ) լրացնել հայագիտության մեջ հայոց պատմությանն ու մշակույթին վերաբերող հարցերի շրջանակը `ամրապնդելով սովորողների գիտելիքները այդ առարկաներից, լրացուցիչ անհրաժեշտ տեղեկատվության տրամադրում, ինչպես նաև շատ իրադարձությունների և երևույթների ընթացքը որոշող հոգևոր-եկեղեցական գործոնների լուսաբանում: ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի 17.08.2012 թ. «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի չափանիշն ու ծրագիրը հաստատելու մասին »06.09.2013 թ. Թիվ 1075-Ա / Ք հրամանում փոփոխություններ կատարելու մասին» 06.09.2013 թ. «հանրակրթության հիմնական դպրոցի 10-11-րդ դասարանների համար» 17.07.2012 թ. թիվ 709 Ա / Կ հրամաններ // 191 ԴԱՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ   Կային դիտարկումներ, որ առարկան նույնացնում է ազգային և կրոնական պատկանելությունը, և առաջարկություններ են արվել Հայոց եկեղեցու պատմության թեման ոչ պարտադիր դարձնելու վերաբերյալ: [21]  Նշված դասընթացի վերաբերյալ վիճահարույց հարցերից մեկն այն էր, որ, ըստ հակառակորդների, դասընթացը ուսանողների բացասական վերաբերմունքն է կազմում Հայաստանում կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ [20, էջ. 40]:   Ավելին, որոշ դեպքերում «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկան վերագրվում էր ծայրահեղական գնահատականներին [18] կամ չարդարացված ցանկություններին 4:   Այս ամենը սկեպտիկիզմի տեղիք տվեց աշխարհիկ պետության սկզբունքի իրականացման հարցում 5:  Անդրադառնալով խնդրին ՝ ՀՀ կառավարությունը 2010 թվականի թիվ 439-Ն որոշմամբ հաստատեց հանրակրթության պետական ​​ստանդարտի և հանրակրթության պետական ​​չափորոշչի ձևավորման և հաստատման կարգը, որը ամրագրված է Հավելված 2-ում: Որոշ հեղինակների դիտարկումների համաձայն, որոշ ուսուցիչներ դասընթացը սկսում են Տերունական աղոթքով: Աշակերտները ոտքի կանգնեցին և վերջում խաչակնքվեցին:   Տե՛ս «Եվրասիա» համագործակցության հիմնադրամ, «Կրոնի ազատություն և ազգային փոքրամասնություններին պատկանող երեխաներ և երիտասարդներ», խմբագր. Գ. Տեր-Գաբրիելյան, Երևան, 2014 էջ 25:  Որքան էլ զարմանալի և նույնիսկ սարսափելի թվա, առաջարկվեց «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի դասագրքերում ներառել աշխարհում արդիական դարձած այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են դիակիզարանների, էվթանազիայի և նույնասեռականների խնդիրները: ամուսնություն.   [20, էջ 29]:  Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել «Հայ եկեղեցու պատմություն» դպրոցական առարկայական ծրագրում շարադրված սկզբունքներին, որտեղ ասվում է. «Առարկայի զարգացումը հիմնված է կրթության աշխարհիկ սկզբունքի վրա:   Ներկայացված դասընթացի շրջանակներում Հայ եկեղեցու պատմության ուսումնասիրությունը աշխարհիկ կրթություն է, որոշակի էթնոմշակութային, էթնո-կրոնական և քաղաքակրթական ուղղվածության կրոնական դաստիարակության տեսակ »//:  192 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ «Հասարակություն, հասարակագիտական ​​գիտություններ» կրթական կենտրոնում կրոնական բազմազանությանն ուղղված տարրական և հիմնական կրթության ուսումնական ծրագրերի բովանդակության նվազագույն պահանջները:   Հատկանշական է, որ որոշման հավելվածում միջնակարգ (ավագ) դպրոցի ուսումնական ծրագրում չի նշվում կրոնական բազմազանությունը:  Միևնույն ժամանակ, անդրադառնալով կրոնական բազմազանության ապահովման խնդրին, պետք է ընդգծել, որ բացի «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի, ազգային եկեղեցու պատմության, աստվածաբանական ուղղության և առհասարակ քրիստոնեական ուսմունքի իմացությունից տեղեկություններ է տրամադրում նաև կենդանիների և բույսերի պաշտամունքի մասին (տոտեմիզմ): Հայկական կամ նախաքրիստոնեական հավատքի, հինդուական, բուդդայական, զրադաշտական, մահմեդական կրոնների, հունահռոմեական դիցաբանության մասին ՝ այդպիսով հանդես գալով որպես տարբեր կրոնների ուսուցման եզակի աղբյուր:  Պետք է ընդգծել, որ կրթության աշխարհիկությունը չի պահանջում կրթության ոլորտում կրոնի ուսուցման անթույլատրելիություն:   ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը հաստատում է. «Կրթությունը պետք է նպաստի փոխըմբռնմանը, հանդուրժողականությանը և բարեկամությանը բոլոր ժողովուրդների, ռասայական և կրոնական խմբերի միջև ...» [2]:   Հռչակագրի այս դրույթները թույլ են տալիս դավանանքի և էթիկայի ընդհանուր պատմությունը դասավանդել հանրային դպրոցներում, եթե այն անցկացվում է անաչառ և օբյեկտիվ:   Ավելին, պետական ​​կրթական համակարգից դավանանքի բացառումը, ինչ-որ իմաստով, նույնիսկ հակասում է «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքին ՝ կրթության ոլորտում հայտարարված համընդհանուր արժեքների առաջնահերթությանը [հոդված 5, մաս 1], ինչպես նաև 11- 1-ին հոդվածի դրույթների համաձայն ՝ «կրթության բովանդակությունը ապահովում է ՝ 1) սովորողների համաշխարհային ճանաչման ձևավորում ՝ համաձայն գիտելիքների և կրթական ծրագրերի ժամանակակից մակարդակի (աստիճանի), 2) ազգային ձուլում և ունիվերսալ արժեքներ սովորողների կողմից »[5, հոդված 11] մաս 2]:   Վերջինս անխուսափելիորեն ենթադրում է կրոնների պատմության ուսուցում ՝ որպես տարբեր ազգերի հոգևոր կյանքի կարևոր բաղադրիչ և մշակութային արժեք:   Ուստի կարելի է եզրակացնել, որ դավանանքների ուսուցումը որպես աշխարհայացքի յուրօրինակ համակարգ անհրաժեշտ է, որպեսզի երեխայի և ընդհանրապես տղամարդու լայնախոհությունն ու աշխարհայացքը կապվեն համընդհանուր արժեքների հետ:  Այլ հարց է, որ կրոնական առարկայի դասավանդումը, ելնելով կրթության աշխարհիկ սկզբունքից, պետք է հիմնված լինի բազմակարծության և ազատամիտության վրա, որոնք ժողովրդավարության անկյունաքարն են, և չպետք է վերածվեն որևէ կրոնական ուղղության քարոզչության և կրոնական սերմանման: անհանդուրժողականություն  Այս իրավական ընկալումից բխում է, որ ամեն դեպքում կրոնական քարոզչությունը հանրային և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում անհամատեղելի է կրթության աշխարհիկ սկզբունքի էության հետ, նույնիսկ գերիշխող կամ գերիշխող դավանանքի դեպքում:   Այս առումով մի փոքր խնդրահարույց է «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի բովանդակությունը, որը սահմանում է, որ կրթության աշխարհիկությունը բացարձակ չէ, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում `կրթական հաստատություններում կրոնական քարոզչության բացառիկ թույլտվության հնարավորությունը: կարող է ստեղծվել [հոդված 6, 4., կետ 8]:   Հավելենք միայն, որ աշխարհիկ կրթությունը, նույնիսկ որպես բացառություն, չի կարող նախատեսել կրթական հաստատություններում կրոնական քարոզչության ընդլայնում:  Հաշվի առնելով այս մտահոգությունները, կարևոր է նշել աշխարհիկ մոտեցումների վրա հիմնված Տոլեդոյի Ուղղորդիչ սկզբունքները, որոնք, չնայած պարտադիր փաստաթուղթ չեն և զուտ խորհրդատվական բնույթ ունեն, այնուամենայնիվ, պարունակում են արժեքավոր ցուցումներ 6:   Այս սկզբունքներին համապատասխան, Իսպանիան, ԵԱՀԿ / IՀՄԻԳ-ի կրոնի կամ դավանանքի ազատության հարցերով խորհրդատվական խորհրդի հետ համատեղ, նախաձեռնել են Տոլեդոյի ուղեցույցների մշակում, որը սահմանում է ԵԱՀԿ մասնակից հանրակրթական դպրոցներում ուսուցանվող կրոնի հիմնական սկզբունքները: Նահանգներ Ricրագրերի մշակում, ուսուցիչների վերապատրաստում, աշխարհիկ կրթության, ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների հիմնական սկզբունքներին համապատասխանություն:  Հարկ է նշել, որ ՀՀ Կառավարության Մարդու իրավունքների ազգային ռազմավարության գործողությունների ծրագիրը մշակվել է պետական ​​դպրոցներում տարբեր կրոնների և դավանանքների հանդուրժողականության խթանման և Տոլեդոյի ուղեցույցների տարածման համար, հատկապես Հայ եկեղեցու պատմության ուսուցիչների և մանկավարժների: տարածաշրջանում [9]:  Այստեղից բխում է հիմնավոր հարցը, որ եթե «Հայ եկեղեցու պատմությունը» հայագիտական ​​կողմնորոշման աշխարհիկ առարկա է, ապա ինչու՞ է այդ ոլորտում պատասխանատուների համար կարևոր կրոնների և դավանանքների ուսուցման ձեռնարկի հրատարակումն ու տարածումը:   Խնդիրն, ըստ էության, այն է, որ կրոնական կազմակերպություններին պատմական հղումները, ինչպիսին էլ որ դրանք լինեն, կարող են պարունակել կրոնական քարոզչության և խտրականության պոտենցիալ վտանգներ:   Հետևաբար, Տոլեդոյի առաջնորդող սկզբունքների տեղայնացումը օգտակար գերակայություն է աշխարհիկ կրթության կայուն իրականացման համատեքստում:  Միևնույն ժամանակ տեղին է նշել այն փաստը, որ Մայր Աթոռի քրիստոնեական դաստիարակության կենտրոնը `որպես« Հայ եկեղեցու պատմություն »առարկայի առարկայի դասավանդման չափանիշ` առարկաների դասավանդման տեսանկյունից:  Տոլեդոյի ուղեցույցներում ներկայացված են դավանանքի ուսուցման և ուսումնական պլանների պատրաստման մեթոդական ուղեցույցները ՝ հիմնված կրոնի կամ դավանանքի ազատության համընդհանուր իրավունքի վրա, որը հիմնված է փոխադարձ հարգանքի, հանդուրժողականության և միջկրոնական հակամարտությունների բացառման վրա: [26] այցելում է դպրոց, հաճախում դասերին, բարձրաձայնում անտեղի ուսուցչի փոխարինման մասին:   Կարծում ենք, որ ավելի արդարացված կլիներ, եթե այդ վերահսկողական գործառույթները վերապահվեին բացառապես պետական ​​իրավասու մարմնին:  Իհարկե, ողջունելի է ազգային եկեղեցու ներգրավվածությունը դասագրքերի մշակման և դրանց հետագա կատարելագործման մեջ, և, իրոք, բխում է պետություն-եկեղեցի կապերն ամրապնդելու անհրաժեշտությունից, բայց, մեր կարծիքով, հոգևորականության կողմից ցանկացած դասընթացի վերահսկումը աշխարհիկ ուսումնական հաստատություններում անհամատեղելի է կրթության աշխարհիկ սկզբունքի հետ:  Մենք համաձայն ենք այն դիտարկումների հետ, որ ուսուցիչների մասնագիտական ​​որակների, համոզմունքների և արժեքների շնորհիվ ազգային կրոնական կազմակերպության պատմության դասավանդումը կարող է շեղվել իր հաստատած սկզբունքներից և նպատակներից ՝ կանխորոշելով կրոնական քարոզչական տարրի գերակայությունը:  Ասվածի համատեքստում հարկ է նշել, որ «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի նպատակները, լայն իմաստով, ներառում են ազգային եկեղեցու պատմության ուսանողներին փոխանցումը, այլ ոչ թե ցանքը: կրոնական հավատքի կամ հակակրոնական աշխարհայացքի:   Այդ պատճառով հրատապ է կառույցներ մտցնել, որպեսզի առարկայի պաշտոնական գործառույթը չվերածվի կրոնական քարոզչության իրական քարոզչության, և այդպիսով չխոչընդոտի աշխարհիկ պետության գաղափարի իրագործմանը, որը անկասկած պահանջում է աշխարհիկ կրթական հաստատություններ: զերծ մնալ աթեիստական ​​գաղափարներ և կրոնական դոկտրինա սերմանելուց: տարածելով և քարոզելով:  Հաջորդ կարեւոր հարցը վերաբերում է «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի պարտադիր դասավանդմանը:   Մերժման ընթացակարգի բացակայությունը խախտո՞ւմ է կրթության իրավունքի իրացումը ՝ սեփական համոզմունքներին համապատասխան:  Թերեւս անհրաժեշտ է նշել, որ «Հայ եկեղեցու պատմությունը» պաշտոնապես աշխարհիկ առարկա է, այնուամենայնիվ, արտաքին դիտումը բավարար է դասագրքերում քրիստոնեական ուսմունքի ճնշող գերակայությունը նկատելու համար:  Հայաստանի Հանրապետությունում կրթության աշխարհիկության ուսումնասիրության շրջանակներում անհրաժեշտ է դիտարկել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի իրավական պրակտիկան `կապված այս խնդրի հետևյալ հետևյալ դեպքերում, մասնավորապես` Ա) այն դեպքում, Folgeron and Others v. Norway, 29.06.2007 Որոշումը [23], որի հիմքը հետևյալն է. 1997 թ.-ին Նորվեգիայի տարրական դպրոցներում ներդրվեց քրիստոնեության, կրոնի և փիլիսոփայության պարտադիր դասընթաց, որը լիարժեք չէր նախատեսում հրաժարվելու կարգը:   Նորվեգիայի մարդասիրական ասոցիացիայի անդամ ծնողների մի խումբ դիմել է դպրոցի ադմինիստրացիային ՝ իրենց երեխաներին դպրոցից ազատելու խնդրանքով, սակայն այն մերժվել է:   Հայցվորները, իրենց ներքին դատարանները սպառելուց հետո, հայցադիմում ներկայացրեցին Եվրոպական դատարան ՝ պնդելով, որ գործից լիակատար հրաժարվելու փաստը խախտում է իրենց մտքի, խղճի և դավանանքի ազատությունը ՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանության եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի համաձայն: և հիմնարար ազատություններ և կոնվենցիա 1 Արձանագրության 2-րդ հոդվածով նախատեսված ծնողների իրավունքը `իրենց երեխաներին կրթություն և ուսուցում տրամադրել` համապատասխան իրենց կրոնական և փիլիսոփայական համոզմունքներին:   Ուսումնասիրելով գործը ՝ Դատարանը եզրակացրեց, որ խախտվել է Կոնվենցիայի թիվ 1 Արձանագրության 2-րդ հոդվածը, միևնույն ժամանակ նշելով, որ առարկան հիմնականում հենվում էր քրիստոնեության ուսուցման վրա և չէր ապահովում համընդհանուր չեզոքություն:  ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ Բ) Գործով Հասան և Էյլեմ engենգներն ընդդեմ Թուրքիայի, 09.10.2007 թ. Որոշում [24]:   Այս գործի նախապատմությունը հետևյալն է. Թուրքիայի քաղաքացի Այլեմ engենգը, լինելով ալևիզմի հետևորդ, սովորել է Ստամբուլի միջնակարգ դպրոցում, որտեղ դասավանդվում էր «Կրոնական մշակույթ և էթիկա» առարկան:   Հայրը ՝ Հասան engենգը, խնդրեց ազատել իր դստերը նշված դասընթացից, քանի որ այն հիմնականում պարունակում էր սուննիական կողմնորոշման գիտելիքներ և, այդպիսով, ոտնահարում էր իր երեխայի համոզմունքներին համապատասխան կրթություն տրամադրելու իրավունքը:   Գործը լսելուց հետո Դատարանը միաձայն հայտնաբերեց Կոնվենցիայի թիվ 1 Արձանագրության 2-րդ հոդվածի խախտում:   Համեմատելով «Կրոնական մշակույթ և էթիկա» դասընթացի համար Թուրքիայի կրթության նախարարության կողմից սահմանված մեթոդական ուղեցույցներն ու դասագրքերը ՝ դատարանը նշել է, որ Թուրքիայի կրթական համակարգը համարժեք մոտեցում չունի կրոնական կրթությանը, բայց անտեսում է այլ կրոնական ուղղությունները ՝ առաջնահերթություն տալով իսլամին:  Վերոնշյալ իրավական դիրքերը ապացուցում են, որ մեկ կրոնի գերակայության վրա հիմնված պարտադիր կրոնական կրթությունը անհամատեղելի է Կոնվենցիայով հռչակված ծնողների `իրենց կրոնական և փիլիսոփայական համոզմունքներին համապատասխան կրթություն և ուսուցում տրամադրելու ծնողների իրավունքի հետ:  Ավելացնենք, որ կրոնական ու փիլիսոփայական համոզմունքները հարգելու իրավունքը պատկանում է երեխայի ծնողներին, այլ ոչ թե հենց իրեն:   Այդ համոզմունքները հարգելու պարտավորությունը, սակայն, ենթակա է երեխայի կրթության ուղղակի իրավունքին:  Առանց թերագնահատելու քրիստոնեության դերը հայ ժողովրդի և պետության քաղաքակրթական առաջընթացն ապահովելու գործում, պետք է ընդգծել, որ «Հայաստանի եկեղեցու պատմություն» առարկայի պարտադիր դասավանդումը ՀՀ հանրակրթական դպրոցներում չի կարող համատեղվել երեխայի ծնողների կրոնական հավատալիքները: Ընտրովի ընթացակարգեր:  Կարևոր է նաև նշել, որ կամավոր կրոնական կրթության սկզբունքը բխում է ազգային եկեղեցու հետ հարաբերությունները կարգավորող օրենքների բովանդակությունից:  Իհարկե, «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայից հրաժարվելու կարգի սահմանումը չի կարող նվազեցնել ազգային եկեղեցու անգնահատելի դերն ու առաքելությունը կրթության ոլորտում:   «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան առաջին հերթին հայագիտական ​​կողմնորոշման առարկա է, որում արտացոլված են ազգային եկեղեցու պատմությունը, նրա տեղն ու դերը ազգային ինստիտուտների շրջանում:   Ազգային կրոնական կառույցի 1800-ամյա պատմությունը հայ ժողովրդի պատմության անբաժանելի մասն է և, իհարկե, անհրաժեշտ է այդ առարկան դասավանդել առանձին առարկայի շրջանակներում:  Theիշտ է տեսակետը, ըստ որի `Հայ եկեղեցու պատմության առարկայի դասավանդման անհրաժեշտությունը, ըստ էության, պայմանավորված է եկեղեցու առաքելությամբ` զարգացնել ազգային մշակույթը և պահպանել ազգային ինքնությունը [19, p. 15]:  Իհարկե, անհրաժեշտ է շեշտել ազգային ավանդույթների, նկարագրության, աշխարհայացքի դերը կրթության ոլորտում ՝ ազգային մշակույթն ու կրոնը համարելով կրթության և դաստիարակության բաղադրիչ:   Այս առումով արդարացված է նաև պետական ​​իշխանությունների հոգատար վերաբերմունքը ինչպես ազգային եկեղեցու պատմության, այնպես էլ քրիստոնեական գաղափարախոսության նկատմամբ, որը բխում է ազգային եկեղեցու մատուցած հայրենասիրական ծառայություններից:  Այնուամենայնիվ, պետք է շեշտադրվեն նաև ոչ կրոնական փոքրամասնության իրավունքներն ու շահերը, որոնց կրոնական համոզմունքները տարբերվում են «Հայ եկեղեցու պատմության» շրջանակներում հռչակված կրոնական մոտեցումներից:   Այս իմաստով անհրաժեշտ է ազգային եկեղեցու հետ սերտ համագործակցության շրջանակներում ողջամտորեն միավորել աշխարհիկ պետության նվազագույն պահանջները:  199 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Այս հարցի քննարկման համատեքստում անհրաժեշտ է նշել ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների հանձնաժողովի 2013 թ. Վերջին դիտարկումները Հայաստանի Հանրապետության երրորդ և չորրորդ համատեղ պարբերական զեկույցի վերաբերյալ, որտեղ Հանձնաժողովը առաջարկել է «վերանայել դպրոցական ծրագիրը ՝ արտացոլելու համար« Պատմություն »առարկայի պարտադիր ուսուցումը [27]:  Այսպիսով, ամփոփելով սույն ենթագլխում արված վերլուծության արդյունքները, կարելի է ամփոփել հետևյալ եզրակացությունները. 1) աշխարհիկ պետության սկզբունքի կարևոր բաղադրիչներից մեկը կրթության աշխարհիկությունն է:   Դա աշխարհիկ պետությունում կրթական միջավայրի չեզոքության, կրոնական համոզմունքների հիման վրա խտրականության բացառման անհրաժեշտ նախապայման է, ինչը ենթադրում է կրոնական քարոզչության անթույլատրելիություն, կրոնական պատկանելության հիման վրա խտրականություն, 2) պահպանել աշխարհիկության սկզբունքը կրթությունը Հայաստանի Հանրապետությունում; 1-ին հոդվածի 1-ին մասի իրավական կարգավորման պահանջը, համաձայն որի `Մարդու և քաղաքացու հիմնարար իրավունքների և ազատությունների վերաբերյալ Սահմանադրության դրույթները մեկնաբանելիս անհրաժեշտ է նաև հաշվի առնել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկան: Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկայի ուսումնական գործընթացի վերահսկողությունը վերապահել բացառապես իրավասու պետական ​​մարմնին, և այդ առարկայի պարտադիր դասավանդումը և դրանից հրաժարվելու ընթացակարգերի բացակայությունը կարող են խոչընդոտ հանդիսանալ այլախոհների շրջանում խղճի և դավանանքի ազատության համար և խեղաթյուրել ինչպես պետական ​​աշխարհիկությունը, այնպես էլ աշխարհիկությունը: Կրոնական բազմակարծության սկզբունքի կարևորությունը:  , ։

Աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների կիզակետում կրոնի ունեցած ազդեցության եւ դրա սահմանների ընդլայնման մարտահրավերներով պայմանավորված՝ կրոնի ինստիտուտը առանձնահատուկ ուշադրության կենտրոնում է գտնվում պետության եւ հասարակության հետ ունեցած փոխհարաբերությունների տեսանկյունից։
  Մարդկային գիտակցության, աշխարհայացքի ձեւավորման վրա կրոնի ազդեցությունը նախ եւ առաջ սկսվում է կրոնական կրթությունից։
  Կրթության աշխարհիկության սկզբունքը որպես աշխարհիկ պետության հայեցակարգի եւ մասնավորապես՝ մարդու խղճի եւ կրոնի ազատության իրավունքի կարեւորագույն բաղադրիչ, անխզելիորեն կապված է կրոնական կրթության հետ։
  Կրոնական քարոզչությունից եւ պարտադրանքից զերծ կրթությունը` անհատի աշխարհահայացքի ազատ ընտրության եւ իրացման հուսալի երաշխիքներից է։
