Անշարժ գույքի գործարքներ միջնադարյան Տավուշում Կադաստրային համակարգը բնական պաշարների ինժեներական օբյեկտների վերաբերյալ տվյալներ է, որոնք անցել են զարգացման դարավոր պատմություն:  ՀՀ տարածքում հայտնաբերված վիմագրական արձանագրությունները, պատմական աղբյուրները և հարուստ մատենագիտությունը ապացուցում են, որ միջնադարյան Տավուշում կադաստրային համակարգի նախատիպ կար: Կադաստրային համակարգի նախատիպի վերաբերյալ տեղեկատվության մեծ մասը ամփոփված է վիմագրական արձանագրություններով:  Դրանք ներառում են անշարժ գույքի հետ կապված միջնադարյան տարբեր հարաբերություններ ՝ նկարագրելով դրանց էությունը, իրականացման ձևերը և իրավական հիմքերը:   Արձանագրությունները հիմնականում արվել են Տավուշի վանական համալիրների, հարակից շենքերի պատերի և խաչքարերի վրա:  Այս արձանագրությունները բավարար չափով արտացոլում են քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և հոգատար կյանքը: Խոսքը մասնավորապես վերաբերում է 12-13-րդ դարերում օգտագործված կադաստրային համակարգի նախատիպին:  Վերոնշյալ համակարգը հիմնված էր նաև իրավական հիմքի վրա, որը, ըստ էության, M Գոշ «Դատաստանի գիրք»: Ահա որոշ հոդվածներ անշարժ գույքի որոշ տեսակների և նրանց իրավահարաբերությունների վերաբերյալ:   Մասնավորապես, հողային և գույքային հարաբերությունների ոլորտում այն ​​կարգավորել է ժառանգության, սեփականության, օտարման, հողօգտագործման, շինարարության, հարկային պարտավորությունների սահմանման, սահմանների փոփոխման, դադարեցման, սահմանազատման հարաբերությունները ՝ սահմանելով դրանց իրավական հիմքերը:   Այս ժամանակներում իրավական դաշտը հիմնված էր մի շարք սոցիալ-մշակութային առանձնահատկությունների վրա, պարունակում էր ինչպես կադաստրային, այնպես էլ սոցիալ-մշակութային կյանքը համակարգող նորմեր և կանոններ: Մինչ զարգացած ֆեոդալիզմի հաստատումը, երբ Հայաստանը գտնվում էր Արաբական խալիֆայության ենթակայության տակ, հայկական հողերի ժառանգության իրավունքները պայմանական էին:   Խախտվել է հայ հողատերերի ժառանգության իրավունքը, հողը պատկանում է մասնավոր ժառանգությանը, իսկ Արաբական խալիֆայությունը համարվում է հող ու ջրի հիմնական տիրապետող, ինչպես նաև Հայաստանի բնական հարստության բնական տեր:  Այնուամենայնիվ, VIII դարի վերջին, հատկապես IX դարի սկզբին, Արաբական խալիֆայության թուլացման հետ, պայմանական ժառանգական հողը վերացվեց և ստեղծվեց մեծ ժառանգական հողի սեփականությունը: IX-X դարերի առաջին քառորդում մի կողմից տեղի ունեցավ հողերի վերաբաշխում գրավատների և նրանց ճյուղերի միջև, մյուս կողմից ՝ հայկական վանքերը սկսեցին ձեռք բերել մեծ հողատարածքներ [1]:   IX-XIV դարերում, երբ Հայաստանը թեւակոխեց զարգացած ֆեոդալիզմի շրջան, որակական փոփոխություններ գրանցվեցին հողի սեփականության ոլորտում:   Նախարարական համակարգի փլուզումից հետո հողը նախարարական սեփականությունից վերածվեց անհատական ​​սեփականատերերի ժառանգական մասնավոր սեփականության:   Եթե ​​մինչ միապետության հաստատումը հողի սեփականության իրավունքը պատկանում էր միայն ազնվականին, որը տիրում էր այդ հողին ամբողջ տոհմի անունից, ապա հաստատվելուց հետո տոհմի կրտսեր անդամները, «իշխանները» ազնվականների պես անկախ հողատեր էին, իրենց տիրույթներում իրականացնելով տնտեսական և քաղաքական ինքնավարություն: Պատմական և վիմագրական աղբյուրներում նշվում է, որ միջնադարյան Ավատադիր շրջանում ստեղծվել են ֆեոդալական կալվածքներ և եկեղեցական կալվածքներ, որոնք նոր երեւույթներ էին ինչպես միջնադարյան Տավուշում, այնպես էլ ամբողջ Հայաստանում:   Այլ կերպ ասած, հողը բաժանվեց երկու խոշոր տերերի ՝ եկեղեցու «տերերի» միջեւ: Այս տեսանկյունից հարկ է նշել, որ ֆեոդալական կալվածքները հարկման օբյեկտ էին: Հողի հարկը հիմնականում վճարում էին գյուղացիները ՝ ոռոգվող հողերի 1/5-ի և ոռոգվող հողերի 1/10-ի չափով:   Այդ հարկը վճարվում էր հողատիրոջը, որն էլ իր հերթին հարկի մի մասը վճարում էր պետական ​​գանձարան:   Այլ կերպ ասած, պետական ​​հարկը և հողի վարձավճարը միաձուլվել են:  Ինչ վերաբերում է եկեղեցական կալվածքներին, ապա դրանք ազատված էին պետական ​​հարկերից: Չնայած այն հանգամանքին, որ հողի սեփականության միջնադարյան շրջանը շերտերի առաջացրեց հողի սեփականության ոլորտում, գյուղական համայնքները շարունակում էին պահպանել ամուր տնտեսական և իրավական հիմքը և պայքարել հողի, արոտավայրերի և խոտհարքների ստորաբաժանումների դեմ: վանականների կողմից:  Գյուղական համայնքը հանդես էր գալիս որպես տվյալ հողային ֆոնդի հիմնական մասի սեփականատեր:  Համայնքի ենթակայության տակ գտնվող վարելահողերն ու արոտավայրերը համարվում էին համայնքի մի մաս ՝ անկախ նրանից, թե ով ուներ դրա օգտագործման իրավունքը:   Հողօգտագործման իրավունքի օտարման ժամանակ պահանջվում էր գյուղական համայնքի միասնական կամք և ցանկություն:  Սակայն այս փաստը չի նշանակում, որ գյուղի բոլոր հողերն անխտիր գտնվել են գյուղական համայնքի իրավասության ներքո:  Ընդհակառակը, գյուղական համայնքներում հողերը բաժանվում էին վարելահողերի և արոտավայրերի, մասնավոր հողերի, գյուղացիներին պատկանող հողերի, վանքերի կողմից օգտագործված կամ նրանց պատկանող հողերի և անմշակ ու անպտուղ հողերի: Գյուղական համայնքի բոլոր անդամներին պատկանող և հողերի կանոնավոր ստորաբաժանման ենթակա հողային ֆոնդից բացի, գյուղում կային նաև հողեր, որոնք սեփականաշնորհվել էին այս կամ այն ​​ընտանիքի կողմից կամ գտնվում էին մասնավորեցման փուլում:   Համայնքները վերականգնեցին իրենց իրավունքները արդեն օտարված անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականատերերի մահվան դեպքում, երբ նրանք ոչ մի ժառանգ կամ կտակ չեն թողել: Ընդհանրացնելով Տավուշի մարզի XII-XIII դդ. Սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի նկարագրությունը `պարզ է դառնում, որ զարգացած ավատադիրիայի շրջանում տնտեսությունն ամբողջությամբ ինտեգրված էր քաղաքականության մեջ:   Տեղական կենտրոնների պատասխանատու մարմինները խոշորագույն հողատերերն էին ՝ նրանց կալվածքների լիակատար տերերը:   Նախկինում այս պաշտոնը զբաղեցնում էին միայն հասարակության ազնվական դասի անդամները, միջնադարի այս զարգացած հասարակությունում ՝ ֆինանսական միջոցների, երբեմն նույնիսկ աննշան ծագման մարդիկ: Անդրադառնալով Տավուշի մարզում հայտնաբերված վիմագրական արձանագրություններին ՝ կարելի է մանրակրկիտ պատկերացում կազմել անցած հազարամյակում անշարժ գույքի հետ կապված բազմաթիվ գործընթացների, դրանց բնույթի և իրականացման եղանակների մասին:   Մեսրոպատար վիմագրական արձանագրությունները հայտնվել են V դարի կեսերին ՝ տառերի գյուտից տասնամյակներ անց: Հայկական միջնադարյան վիմագրերը փորագրված էին գրաբարի, միջին հայերենի, գրաբարով և տեղական բարբառներով խառնված բարբառով:   Ըստ բովանդակության ՝ հայկական վիմագրությունը բաժանված է վեց տեսակի ՝ հուշագրություն, շինարարություն, նվիրատվություն, իրավական-կանոնական, կրոնական-բարոյական, խառը:  Դրանցից միայն չորսն ունեն արժեք անշարժ գույքի գործարքներում. 1 նվիրատվություն, 2 ․ շինարարություն, 3 ․ օրինական, 4 խառնված [3]: Տավուշի մարզի ukուխտակի վանքի, Մաթոսավանքի, Դեղձուտի վանքում, Հաղարծինում, Գոշավանքում, Մակարավանում, Մորո Ձորոյում, Սրվեղ եղի Առաքյալների վանքերում ուսումնասիրված գույագրական հարաբերություններին վերաբերող վիմագրությունների մի մեծ մասի նվիրատվական-շինարարական բովանդակություն:  Իրավաբանական վիմագրությունները հազվադեպ են լինում:   Կան խառն վիմագրական արձանագրություններ, որոնք, ըստ էության, շինարարության և նվիրատվության գործարքների արդյունք են: Նվիրաբերված բովանդակությամբ վիմագրական արձանագրություններում հատուկ նշված են գործարքի ժամանակը, նվիրատուների անունները, նվիրատվության նպատակը, անշարժ գույքի անվանումը և վկաները:  Նվիրատուն բարոյական փոխհատուցում է ստանում իր նվիրատվության համար ՝ հույս ունենալով, որ հիշատակվելու է պատարագներում ՝ հոգու փրկության համար:   Նվիրատուի խնդրանքով եկեղեցու հայրերը որոշում են պատարագի օրերի քանակը:   Լիտոգրաֆիկ արձանագրություններ Բազմաթիվ վկայություններ կան հողերի, այգիների (ամբողջությամբ կամ մասամբ), ջրաղացների, ձիթենու պուրակների, կրպակների և խանութների նվիրատվությունների մասին: Երկրի ռազմական անկայունության պատճառով իշխանությունները հաճախ իրենց ունեցվածքը նվիրում էին իրենց ընտանիքին ծառայող եկեղեցուն ՝ այդպիսով փորձելով ապահովագրել իրենց ունեցվածքը օտար նվաճումներից, քանի որ եկեղեցու գույքը, համարվելով սրբավայր, հազվադեպ էր հարձակման ենթարկվում:  Օրինակ ՝ Նոր Գետիկ վանքի կողմից նվիրաբերված մի քանի արձանագրություններ նման բովանդակություն ունեն:   Աստվածածին եկեղեցու ներսում 13 տողանոց արձանագրության մեջ նշվում է, որ Աթասեպ անունով մի իշխան եկեղեցուն նվիրել է «Թագավարակացի» կոչվող հողամասի կեսը:   Նվիրատվության արձանագրություններում նշվում են այն հարկերն ու տուրքերը, որոնցից կազատվեն նոր սեփականատերերը:   Դա է վկայում Նեկնեկի թողած արձանագրությունը, համաձայն որի ՝ այգու նոր սեփականատեր Նոր Գետիկ վանքը ազատվում է հարկային պարտավորություններից: [2] Ինչ վերաբերում է շինարարական վիմագրերին, ապա դրանցում արտացոլված էր այս կամ այն ​​կառույցի կառուցման փաստը (եկեղեցի, մատուռ, գավիթ և այլն): Որպես կանոն, այս արձանագրություններում նշվում են շինարարների, նրանց հարազատների, օգնականների, վկաների, աջակիցների, շինարարության և ավարտման ժամկետների անունները և շենքի անվանումը:   Օրինակ ՝ Նոր Գետիկ վանական համալիրի մաս կազմող Աստվածածին եկեղեցու կառուցման վերաբերյալ արձանագրությունն ընդգծում է բոլոր աջակիցների անունները: [2]   Ընդունված է օգտագործել «ավարտված շինարարություն», «կառուցված», «ավարտված» և «կառուցված» ձևանմուշների բանաձևերը [3]: Երբեմն «կառուցված» և «կառուցված» բանաձևերն օգտագործվում էին հին կամ վնասված կառույցները վերականգնելու համար:  Նման դեպքում պետք է հասկանալ վերանորոգման, վերակառուցման, վերականգնման իմաստները: Նման վիմագրական արձանագրության օրինակ է Գոշավանք վանական համալիրի շինարարական արձանագրություններից մեկը:   Արձանագրությունը, որը պատկանում է arարին `ժամանակի մեծահարուստ իշխան Ումեկիի որդուն, պարունակում է եկեղեցու նորոգման վկայություններ:  Ըստ արձանագրության ՝ եկեղեցին վերանորոգել է ուսուցիչը և Իգնատիոսը ցարի օգնությամբ: Իրավական բնույթի պայմանագրերը կամ համաձայնագրերը կազմվում են նվիրատվության արձանագրությունների նմանությամբ, որոնք փորագրված են տաճարների, տաճարային շենքերի կամ առանձին հուշարձանների վրա: Փաստաթուղթը ստորագրվել է ինչպես կողմերի, այնպես էլ վաճառքին մասնակցող վկաների կողմից, գործարքը վավերացնող ստորագրություններով և կնիքով:  Թագավորը կամ ազնվականը իրավական ակտը ստորագրեցին իրենց թագավորական կամիշխան մատանիների միջոցով, իսկ մյուսները պարզապես «օղակվեցին», այսինքն ՝ մատով դրոշմվեցին փաստաթղթի վրա: Մենք ստացել ենք ջրօգտագործման (ջրօգտագործման իրավունք), ջրաղացներ ամբողջությամբ կամ մասամբ նվիրելու, գյուղերի սահմանները (սահմանային կամ սահմանային անցումներով) որոշելու, հարկերն ու տուրքերը հաստատելու, դրանք նվազեցնելու կամ վերացնելու բազմաթիվ օրինական փաստաթղթեր: և լուծել բազմաթիվ վեճեր ջրի և հողի շուրջ:  Վիմագրերում կան մի շարք ապացույցներ այն մասին, որ հաշվի առնելով մարդկանց սոցիալական ծանր վիճակը, երկրի բարձրագույն իշխանությունները և տեղական գրավատները իջեցրել կամ սպառել են բնակչությունից գանձվող հարկերն ու տուրքերը:   Այս մարդասիրական գործողություններն իրականացվել են աշխարհիկ աշխարհի հետ ՝ աշխարհիկ առաջնորդների համաձայնությամբ և համատեղ ջանքերով:   Օրինակ ՝ Հաղարծնի վանքի առաջնորդ Հովհաննես Արմանեցին, ելնելով մարդկանց սոցիալական պայմաններից, ազատում է Գետիկ վանքը և նրա ժողովրդին հարկային պարտավորություններից: [2] Հողային հարաբերությունների հետ կապված խառն բովանդակությունը կոչվում է վիմագրական արձանագրություններ, որոնցում առկա են շինարարության, նվիրատվության, իրավական-կանոնական բնույթի ապացույցներ, որոնք ի հայտ են գալիս տրամաբանական սերտ կապով ՝ կազմելով ինքնատիպ ամբողջություն:  Այս տեսակի վիմագրերը իրականացնում և վարում են գործարքներ, որոնք պարունակում էին մի քանի գործարքների համադրություն, ինչպիսիք են գույքի, շինարարության կամ նվիրատվությունների գնման գործարքների ամբողջությունը:   Նման օրինակները հաճախ հանդիպում են միջնադարյան կադաստրային մոդելում:  Նրանցից մեկը նշում է, որ Կարինից ներգաղթյալ պարոն Ումեկինը Zakաքարյան իշխաններից գնել է Գետիկ նոր վանական համալիրը, վանական գյուղերն ու այգիները և նվիրել եկեղեցուն:  Նորգետիկ վանքի համանման բովանդակությամբ նվիրատվության արձանագրություններից մեկը պատկանում է իշխան Նեկնեքին:  Ըստ Նեկնեկի արձանագրության, նա Առինջ գյուղում այգի է գնել և նվիրել վանական համալիրին: Խառը վիմագրական արձանագրությունները համեմատաբար ընդարձակ են ՝ փորագրված հիմնականում վանական վանքերի և տոհմական եկեղեցիների պատերի տեսանելի մասերի վրա: Հարուստ պատմական ժառանգությունը, վիմագրական արձանագրությունների զգալի հիմքը, հայ մատենագրությունն ու իրավական հիմքերը միջնադարյան Տավուշում ցույց են տալիս, որ միջնադարում անշարժ գույքի հետ կապված գործարքներ իրականացվել են ՝ 1. ժառանգական հարաբերություններ (կամքի համաձայն և ըստ օրենք), 2. նվիրատվության հարաբերություններ, 3. շինարարական հարաբերություններ, 4. բազմաքայլ գործարքներ, 5. վարձակալության հարաբերություններ, 6. առք և վաճառքի հարաբերություններ, 7. հարկումը, հարկերի իջեցումը և դադարեցումը, 8. սահմանների տարանջատումը տեղադրում սահմանները  Heառանգական հարաբերությունների վերաբերյալ բազմաթիվ փաստարկներ մեզ են հասել միջնադարյան պատմագրության միջոցով:  Կիրակոս Գանձակեցին իր «Հայոց պատմություն» աշխատությունում փաստարկներ է ներկայացրել միջնադարյան Տավուշի եւ Հայաստանի ժառանգական հարաբերությունների մասին:   Դրանք հիմնականում վերաբերում են հայրական ժառանգության փոխանցմանը:  Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է օրենքով փոխանցված ժառանգությանը: Գանձակեցու կողմից տրամադրված տեղեկատվության համաձայն, իշխան Zakաքարեի մահից հետո նրա ժառանգությունը փոխանցվեց նրա միակ որդուն `Շահնշահին:  Որդու փոքր հասակի պատճառով նրա ժառանգական գույքը ժամանակավորապես ղեկավարում էր նրա եղբայր Իվանը, ով եղբոր խնամակալությունը ստանձնեց եղբոր մահից հետո:   Մեծանալով ՝ տղան ժառանգեց իր հոր «հայրենի իշխանությունը»:  Թագավորությունը հորից որդուն անցնելու վերաբերյալ պահպանվել են ժառանգական հարաբերությունների ապացույցներ:  Ըստ այդմ, Կյուրիկյանների օրոք Տաշիր Ձորագետը ժառանգեց ժառանգությունը անմիջապես հորից որդուն:  Թագավորության հիմնադիր Գագիկ թագավորի մահից հետո գահը ժառանգեց նրա ավագ որդին ՝ Դավիթը, իսկ հետո ՝ Դավիթը ՝ Կյուրիկե I- ը [8]: Նվիրատվության գործարքների մասին մենք իմանում ենք միջնադարյան Տավուշում հիմնականում վիմագրական գրառումներից: Նվիրատվության արձանագրություններում հիմնականում նշվում էին նվիրատուի (անունների) անունները (անունները), գործարքի կողմնակիցների վկաների անունները, գործարքի տարին, նվիրատվության նպատակը, անշարժ գույքի անվանումը (ոչ բոլոր դեպքերը):   Միջնադարյան Տավուշի վիմագրական աղբյուրներում կան զգալի թվով նվիրատվությունների արձանագրություններ, որոնք հիմնականում վերաբերում են պետական ​​տների կողմից վանական համալիրներին կատարված նվիրատվություններին:  Տավուշի վանական համալիրների վիմագրական աղբյուրներում պահպանվել են նվիրատվության տարբեր գործարքներ ամրագրող վիմագրական արձանագրություններ:  Օրինակ ՝ Նոր Գետիկ վանքի Գոհար Խաթուտ վանքում պահվող նվիրատվության գրառումներից մեկը վկայում է, որ նա aագոմ գյուղի վանական համալիրին պարտեզ է նվիրել ՝ ազատ գյուղացի:  Գյուղացիներին օտարման փաստը բազմիցս կարելի է գտնել նվիրատվության արձանագրություններում, ինչը, ըստ երեւույթին, պայմանավորված է ստրկատիրական համակարգի ստեղծմամբ: Նվիրատվության արձանագրությունների շարքում մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում որպես շինարարություն գրանցված վիմագրերը:   Նման տարրեր պարունակող վիմագրերը պահպանվել են Հաղարծնի վանքում և ukուխտակի վանքում:   Ukուխտակի վանքի նույն բովանդակությունն արտահայտող երկու վիմագրերը ցույց են տալիս, որ միջնադարում դոնորները կարող էին իրենց նվիրատվությունները կատարել այնպես, կարծես գնել են արդեն կառուցված շենքերի առանձին մասեր:  Սարգիս հայրենիքը, վճարելով Աստվածածին եկեղեցու հարավային և հյուսիսային հանքավայրերի մոտավոր արժեքը, գործարքները կնքեց որպես շինարարական օգնություն: [2] Այլ կերպ ասած, նվիրատուները գնեցին չմշակված անշարժ գույքը և նվիրատվություն արեցին:  Արդյունքում, նվիրաբերված բովանդակության գործարքը դարձավ շինարարական ՝ առանց այն իրականում արտահայտելու:   Դրանից կարելի է եզրակացնել, որ գործարքների գրանցման այս փաստը կապված էր սոցիալ-տնտեսական կամ իրավական հանգամանքների հետ: Միջնադարյան Տավուշի շինարարական հարաբերությունների հիմնական վկայությունները պահպանված են վանական համալիրներում տեղադրված շինարարական արձանագրություններում:   Այս արձանագրությունները, որպես կանոն, պարունակում էին տեղեկություններ շինարարության, դրա իրականացման ամսաթվի, իրականացնողների, երբեմն նաև քաղաքական իրադարձության տնտեսական իրավիճակի մասին:  Կան մի քանի տասնյակ այդպիսի արձանագրություններ, որոնք հիմնականում փաստագրում են այդ ժամանակաշրջանի ապարանքների կառուցած եկեղեցիները և դրանց սպասարկման համար անհրաժեշտ օժանդակ ստորաբաժանումները: 1247 թվականին Մատոսավանքում արված արձանագրության համաձայն, Հորդանան անունով մի հարուստ մարդ եկեղեցի է կառուցել Սուրբ Մաթոսավանքում: Աստվածածին եկեղեցի:  Մեկ այլ արձանագրության համաձայն ՝ Խաչատուր վարդապետ Տարոնացու ղեկավարության օրոք Խալտը կառուցել է Սբ Հաղարծինը: Կաթոլիկ եկեղեցի:   Դրա վերակառուցման ապացույցները պահպանվել են վիմագրական աղբյուրներում:   1681 թվականին Հաղարծինում արված արձանագրության համաձայն, Թիֆլիսում բնակվող itիտաղայանները Խոջգյուլը նորոգել են Պահրապետից մինչև Սուրբ Գրիգոր և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները: Կիրակոս Գանձակեցին վկայում է միջնադարյան Տավուշում այդ հողօգտագործման ձիու մասին:  Պահպանվել է վարձակալության հարաբերությունների մասին նրա «Հայոց պատմություն» աշխատությունը:  Ըստ այդմ, Արճեշ քաղաքի բնակիչ Աստվածատուրը, որը հարուստ և բարի մարդ էր, վարձում էր իր խանութները ՝ հասույթը օգտագործելու համար բարեգործական նպատակներով (գառների մորթիներ գնել, կտոր կարել և նրանցից հագուստ բաժանել աղքատներին):  Միջնադարյան Տավուշում անշարժ գույքի վաճառքի միջոցով օտարման ապացույցները պահպանվել են վանական համալիրներում տեղադրված վիմագրություններում: Գոշավանքի արձանագրություններից մեկը, որը գրվել է մոնղոլ կայսր Արղուն Իլխանի (1283 / 4–1291) և վրացական Դեմետրիոս II (1275–1289 / 91) օրոք, որը մանրամասնորեն կազմվել է 6-րդ հատորի կազմողների կողմից Հայ վիմագրության դիվանը վկայում է Նոր Գետիկ վանքի մասին անշարժ գույքի առք ու վաճառքի մասին:  Ըստ «Հայ վիմագրության դիվանի» 6-րդ համարի կազմողների, հայտնի հարուստ պարոն Ումեկի որդու ՝ Tsարի այս արձանագրությունը միակ աղբյուրն է, որը հայտնում է Ն. Գետիկ վանքը, վանքին պատկանող գյուղերը, իրենց կալվածքները Karinաքարյան իշխանների կողմից Կարինից գաղթած Ումեկինին վաճառելու մասին: «Իմ հայրը ՝ Ումեկը, կարմիր դքսություն է գնել Գետիկի Խր-ում (40 000)», - գրում է arարը:  Հաշվի առնելով ժամանակի այս գումարի հսկայական արժեքը, պետք է ենթադրել, որ Ումեկը վանքը ձեռք է բերել Zakաքարյանների, ինչպես նաև մյուս գյուղերի և կալվածքների սահմաններում, որոնք հետագայում դարձել են վանքի սեփականությունը:  Ն. Գետիկ վանքի այս առքուվաճառքը 1242–1250 թվականներին: Դա արվել է Zakաքարյան Ավագի «Ումեկ» -ի միջեւ:  Ինչ վերաբերում է Ամիրսպասալարի ՝ Աթաբեկ Ավագ Zakաքարյանի (1213–1250թթ. ․) իրավունքներին Նոր Գետիկ վանքի նկատմամբ, որը վաճառքի հանեց այդ կրոնական հաստատությունը, պատասխանը գտնում ենք Կիրակոս Գանձակեցիում:  Ըստ պատմաբանի, վանքի կառուցման տարածքը Տանձուտ կոչվող կիրճում հատկացրել է մեծ իշխան Իվանե Zakաքարյանը ՝ ավագ հայրը [2, 7]: Ավելի ուշ ՝ 1283 թվականին, վանական համալիրն իր կալվածքներով (4000 դուկատով) գնեց Ումեկի որդին ՝ arարը, ապա նվիրեց Սբ Գոշավանքին: Աստվածածին եկեղեցի: Սահմանազատման սկզբունքն օգտագործվել է ինչպես անշարժ գույքը, այնպես էլ գույքի սահմանները նկարագրելու համար, մասնավորապես `վանական հաստատությանը պատկանող գույքի սահմանազատումը:   Հայ պատմագրության մեջ Տավուշի մարզի սահմանների վերաբերյալ առավել ամբողջական փաստաթուղթը Նոր Գետիկ վանքի շրջակայքի սահմանների փաստաթուղթն է, որը վիմագրության միջոցով հասել է մեր օրերին:   Գոշավանքի ամբողջական սահմանները նկարագրող վիմագրական արձանագրությունը նույն գրությունն է, որը նկարագրում է Գոշավանքի առք ու վաճառքը:   Այն նաև ներկայացնում է վանական համալիրի համար Zakաքարյան իշխանների կողմից սահմանված սահմանների նկարագրությունը. «Եվ նրանք առաջարկեցին եկեղեցու սահմանը սարից սար» [2]:   Ավելի ուշ, իշխանների և հարուստ հողատերերի նվիրատվությունների շնորհիվ, վանական համալիրի սահմաններն ընդլայնվեցին ՝ այն դարձնելով այդ ժամանակաշրջանի խոշոր հողատեր: Հարկային հարաբերությունների մասին հիշատակումները պահպանվել են «պատմական աղբյուրներում» և վիմագրերում, ինչպես նաև դրանց սահմանման, հավաքագրման և դադարեցման վերաբերյալ իրավական կարգավորումների վերաբերյալ: Գոշում «Դատաստանի գիրքը»:   Ս. Խաչիկյանի «Հայաստանի գյուղական համայնքների մասին» աշխատությունը հայտնում է, որ գյուղական համայնքներում, հողատերերին պատկանող տարածքներում, հարկերը սահմանվում, իջեցվում և դադարեցվում են հողատերերի կողմից:  Հարկահավաքները տանտերերի, աղախնիների կողմից նշանակված պաշտոնյաներ էին, որոնք ազդեցիկ ընտանիքների անդամներ էին: Այս ֆեոդալական կախված պաշտոնյաները հարկադիր օբյեկտներ էին պարտադրում իրենց ենթակա գյուղերում կամ թաղամասերում, որոշում էին հարկի չափը և վերահսկում հարկման գործընթացը: Պատմական և վիմագրական աղբյուրներում հարկերի կրճատման կամ նվազեցման մասին վկայություններ են պահպանվել:  Օրինակ, Նոր Գետիկիվանքի գրառումներից մեկը, որը պատկանում է Հովհաննես Արմանեցուն, Հաղարծնի նի Գոշավանքի զգույշ առաջնորդին, նշում է, որ 1260 թվականին նա ազատել է ՆորԳետիկ վանքի բնակիչներին իրեն պատկանող գյուղացիների պարտավորություններից:   Վիմագրական արձանագրությունից դժվար է հասկանալ, թե ինչ հարկի մասին է խոսքը, բայց ենթադրվում է, որ խոսքը վերաբերում է աշխարհիկ հարկին, որը Գոնզա Խաթունին (Zakաքարյաններին) վճարել են աշխարհիկ, վարչական հարկը գյուղացիները: «Աստծո կողմից, ես ՝ TR Յովանես Արմանեցին, ազատորեն գրեցի Գետկայի բնակիչներին, որ նրանք գահը տան Կոնակոսվարդապետի խնդրանքով իշխանության Գոնցա Խաթունին ...» [2]:  Ավելի հավանական է կարծել, որ վերացված հարկը վերաբերում էր եկեղեցուն վճարվող եկեղեցական հարկին, քանի որ դրա վերացման հիմքերը կապված են եկեղեցու ջանասեր առաջնորդի հետ: Որպես կանոն, դոնորներն անշարժ գույքի միավորներ նվիրելիս ազատվում էին հարկային պարտավորություններից:   Նրանք երբեմն հրաժարվում էին իրենցից օտարված գույքի նոր տիրոջ հարկային պարտավորություններից (հիմնականում նվիրատվությունների միջոցով):   Դա են վկայում վիմագրական աղբյուրները:  Նոր Գետիկ վանքի արձանագրություններից մեկի համաձայն ՝ տեղի իշխան Վասակի որդին ՝ Նեկնեկը, մի այգի է գնել և նվիրել եկեղեցուն ՝ հետագա մշակման համար:  Նույն վանքի մեկ այլ արձանագրության մեջ նշվում է, որ Դսեղ Մամիկոնյանների հայտնի ներկայացուցիչ Մարփսանիշխանը և նրա չորս որդիները ՝ Ասլանբեկը, Գրիգորը, Ամիրան-Սարգիսը, Ողջաբերդ գյուղում պարտեզ-հերկելու հող են նվիրել ՆորԳետիկ վանքին ՝ վերացնելով հարկերը: գանձվել է այդ գույքի վրա: Միջնադարյան Տավուշի հողային հարաբերությունների ոլորտում բազմաքայլ գործարքների էությունը, բովանդակությունը, իրականացման կարգը և օգտագործման փաստը մատնանշվում են վանական համալիրներում պահպանված խառը բնույթի վիմագրական արձանագրություններով:  Ըստ էության, այդ գործարքները հողային հարաբերությունների մի քանի ձևերի համադրություն են, կարծես իրավական ամբողջություն:  Նման գործարքներ իրականացվում էին մեկ իրավական հիմքի վրա տարբեր հարաբերությունները վավերացնելու համար:  Մենք ստացել ենք բազմաթիվ օրինակներ, որոնք ապացուցում են, որ այդ գործարքները կատարվել են: Ըստ 1206 թ. Խալթի ՝ Հաղարծինի վիմագիրներից մեկի որդին, Քանաքեռում մի հողամաս գնեց և վանքին հող նվիրեց:  Նմանապես 1201 թվականին Սկեսրայրը գնեց և նվիրեց gardenուխտակի վանքին պարտեզ կամ հողամաս, որի նախնական անունը չի պահպանվել: Պատմական աղբյուրների ուսումնասիրությունները, վիմագրությունը և միջնադարյան Տավուշի մատենագիտությունը ապացուցում են, որ կադաստրային համակարգի պատմության հիմքերը կապված են այդ ժամանակաշրջանի հետ:   Առաջին հերթին, կադաստրային համակարգի նախատիպային գործունեության մասին վկայում են արձանագրային արձանագրությունները, որոնք համապարփակ ներկայացնում են միջնադարյան Տավուշում տեղի ունեցած հողային և գույքային հարաբերությունները ՝ նկարագրելով դրանց իրականացման կարգը, գործարքի առարկան, մասնակից կողմերը: գործարքը, նրանց իրավունքներն ու պարտականությունները, նրանց իրավական հիմքերը:  Գրառումների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակահատվածում գերակշռել են շինարարության և նվիրատվության կապերը:  Կազմել այլ իրավական գործարքներ, որոնցից մեկը հարկային հարաբերությունների իրականացումն է:  Ինչ վերաբերում է նվիրատվության հարաբերություններին, կարելի է ասել, որ դա պայմանավորված էր ոչ այնքան զարգացած հասարակությամբ, որքան քրիստոնեական հավատալիքների և գույքի ապահովագրության միտումների ազդեցությամբ:   Ինչպես տեսանք, բռնակալության այս շրջանը բովանդակային կայունության տարրեր է պարունակում ինչպես սոցիալ-տնտեսական, այնպես էլ ռազմական առումով:   Հողատերերի նոր համակարգի ի հայտ գալը հասարակության մեջ առաջացրեց շերտեր, ինչը պայմանավորեց սոցիալ-տնտեսական անկայունությունը, իսկ արտաքին թշնամին `ռազմական անկայունություն:   Այս անկայուն իրավիճակները պետք է պայմանավորված լինեին հասարակության բարձր խավերի հսկայական նվիրատվություններով:  Այս գործարքների մյուս կողմում միշտ կանգնած էին վանական համալիրները, ինչը բացատրվում է ինչպես քրիստոնեական հավատալիքների ազդեցությամբ, այնպես էլ ավետարանական համալիրների ՝ որպես երկրպագության վայրի սեփականության «անձեռնմխելիությամբ»:   Սա է պատճառը, որ ավատադիր համակարգի հաստատման շրջանում մեծ ֆեոդալների կողքին եկեղեցական գույքն աճում ու ընդլայնվում էր: Այս գործընթացների շնորհիվ հողի սեփականությունը բաժանվեց երկու հիմնական, աշխարհիկ, հոգատար ճյուղերի:  Թագավորը և նրա ընտանիքը հանդիսանում էին աշխարհիկ ճյուղի գույքի հպատակները, ավատատերերը ՝ իրենց տոհմերով, iիրենցից կախված ավատարներն ու ֆինանսական հնարավորություններով քաղաքացիները:  Եկեղեցու մենաշնորհը տարածվեց ուժեղ ճյուղում: Ինչ վերաբերում է այդ հարաբերությունների իրավական հիմնավորմանը, դա ապացույց է, որ Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը» հիմք է հանդիսացել այդ ժամանակաշրջանի օրենսդրական կարգավորումների համար:   Գոշի աշխատանքը կարգավորում է հասարակության սոցիալ-տնտեսական, կրոնական, մշակութային, ընտանեկան և այլ հարաբերությունները:   Հողային հարաբերությունների տեսանկյունից այն կարգավորել է այնպիսի հարաբերություններ, ինչպիսիք են գույքային իրավունքները, նվիրատվությունները, շինարարությունը, առք ու վաճառքը, ժառանգությունը, վարձակալությունը, գրավը, սահմանների որոշումը և սահմանների տեղադրումը և այլն:   Բոլոր անշարժ գույքի գործարքները միջնադարյան Տավուշում իրականացվել են այդ իրավական հիմքի վրա: Ամփոփելով հետազոտական ​​աշխատանքները ՝ եկանք այն եզրակացության, որ միջնադարյան Տավուշում գործում էր կադաստրային համակարգի նախատիպ, որը, ըստ էության, հիմնված էր իրավական հիմքերի վրա:  Այս համակարգի գործունեության մասին լավագույնս վկայում են վիմագրական արձանագրությունները, պատմական աղբյուրները և հարուստ միջնադարյան մատենագիտությունը: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Առաքելյան Բ. Ն., Աղայան J.., Գալոյան Գ.Ա., Երեմյան Ս .թ., Խաչիկյան Լ.Ս., Հակոբյան Ա.Մ., Ներսիսյան Մ.Գ., Հայ ժողովրդի պատմություն, 3-րդ հատոր, ՀՍՍՀ ԳԱ Պատմության ինստիտուտ , Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1976, էջ 14-7: [2] Ավագյան Ս.Ա., Janանփոլադյան Հ.Մ., Հայ վիմագրության դիվան, Պրակ 6, ՀՍՍՀ ԳԱ, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, Երեւան, 1977, էջ 44, 645, 67, 71, 74, 76, 82 , 105: [3] Գրիգորյան Գ.Մ., Հայկական վիմագրություն, Երեւան, 2000, ՀՀ ԳԱԱ հրատարակչություն, էջ 67-78: [4] Գանձակեցի Կ Հայոց, Հայոց պատմություն, Թիֆլիս (Վրաստան), 1909, էջ 171-3, 175-6: [5] Խաչիկյան Լ. Ս., XIV-XV դարերի հայկական գյուղական համայնքների մասին, Երեւան, 1958, Պատմա-բանասիրական հանդես, էջ 9-10, 12-4, 131-33: [6] Մանուչարյան Ա.Գ., Վիմագրությունները ՝ որպես Հայաստանի քաղաքական պատմության աղբյուր, Երեւան, 2015, էջ. 5 [7] Մանուչարյան Ա.Գ., XIII դարի վանքերի առք ու վաճառքի դեպքեր, Պատմա-բանասիրական հանդես № 2, էջ 15, 153-65: [8] Շահնազարյան Ա., Տաշիր-Ձորագետի Կյուրիկյան թագավորության առաջացման ամրապնդումը, Պատմա-բանասիրական հանդես, № 2-3, Երեւան, 2009, էջ 1-10: [9] Սուքիասյան Ա. Գ ․, Մխիթար Գոշ և «Հայ դասագիրքը», Երևան, 1965, էջ 105-7: Մնացականյան Անշարժ գույքի գործարքներ միջնադարյան Տավուշում Հիմնաբառեր. Վիմագրական արձանագրություններ, կադաստր, գույք, իրավական հիմք, գույքային իրավահարաբերություններ: ։

Միջնադարյան  հարուստ  մատենագրությունը,  վիմագրական  ու  պատմական  աղբյուրները  վկայում  են,  որ  միջնադարյան  ավատատիրական  հասարակարգում  ստեղծվել  և  վարվել  է  կադաստրային  համակարգի  նախատիպ։
   Այդ  մասին  են  փաստում տվյալ ժամանակաշրջանի հողագույքային հարաբերությունների ուսումնասիրությունները։
   Կադաստրային  համակարգի  նախատիպի  գործունեության  մասին  առաջին հերթին վկայում են Տավուշի վանական համալիրներում զետեղված վիմագիր  արձանագրությունները, որոնց միջոցով կարելի է գաղափար կազմել հողագույքային  հարաբերությունների էության մասին։
    Նպատակ  ունենալով  ցույց  տալու,  որ  միջնադարյան  Տավուշում  գործել  է  կադաստրային համակարգի նախատիպ, աշխատանքում ներկայացվել են հողային  իրավահարաբերությունների առարկայի, մասնակիցների, իրականացված գործարքների, դրանց իրավական կարգավորման ու իրականացման ձևերի հետազոտության  արդյունքները։
