Հայաստանի Հանրապետությունը լինելով աշխարհիկ պետություն, հատուկ ուշադրություն է դարձնում կրթության աշխարհիկությանը՝ ամրագրելով այն խնդրո առարկա ոլորտը կարգավորող իրավական ակտերում։
   «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածով սահմանվում են կրթության բնագավառում պետական քաղաքականության սկզբունքները, որոնցից մեկն էլ հանդիսանում է ուսումնական հաստատություններում կրթության աշխարհիկ բնույթը [5, 5-րդ հոդվ ], [6, 4-րդ հոդվ.], [7, 5-րդ հոդվ.]։
  Այսօր կրթության աշխարհիկությունը շատ հաճախ ընկալվում է որպես եկեղեցու կողմից կրթական համակարգի վրա ունեցած որեւէ 189ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ազդեցության բացառում, ինչը միանգամայն չափազանցված եւ միակողմանի մոտեցում է աշխարհիկ պետության հայեցակարգի ընկալման տիրույթում։
  Կրթության աշխարհիկության կենսագործման հիմնահարցի ուսումնասիրությունը առանձնահատուկ կարեւորություն է ձեռք բերում հատկապես Հայաստանի Հանրապետության եւ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու փոխգործակցության համատեքստում։
   Ընդ որում, պետությունը բարձր գնահատելով ազգային եկեղեցու դերը հայ ժողովրդի մշակույթի զարգացման գործում, բավական սերտ համագործակցության դաշտ է ձեւավորել վերջինիս հետ կրթության բնագավառում։
  Այսպես, «Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածի բովանդակությունից հետեւում է, որ պետությունը չի խոչընդոտում ազգային եկեղեցու մենաշնորհ հանդիսացող առաքելությունների իրագործմանը, մասնավորապես՝ «ազատ քարոզել ու տարածել իր դավանանքը Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքում...» [4, 17-րդ հոդված, գ) կետ ]։
  Անշուշտ, «Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածք» արտահայտությունը Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու դավանանքը տարածելու եւ քարոզելու իմաստով, չի վերաբերում հանրակրթական եւ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններին, քանի որ, հակառակ պարագայում, ակնհայտորեն տեղի կունենա կրթության աշխարհիկ սկզբունքի էության աղճատում, եւ վերջինս, ինքնին կկրի սոսկ հռչակագրային բնույթ։
  Հիմնահարցի քննարկման հայրենական փորձը դիտարկելիս՝ հարկ է ընդգծել, որ Հայաստանի Հանրապետության հանրակրթական դպրոցներում, պաշտոնապես ճանաչված կրոնական առարկա, որպես այդպիսին, գոյություն չունի։
  2002 թվականին ՀՀ կառավարության եւ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու միջեւ ստորագրված համաձայնագրով հանրակրթական հիմնական եւ ավագ դպրոցների դասարանների ուսումնական ծրագրում ներմուծվեց «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան 1 ։
   Ընդ որում, նշված առարկայի դասագրքերի մշակումը, ֆինանՀամաձայանգիրը կնքվեց ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Բ-ի կողմից։
   Այն վերահաստատվեց Վե190ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ սավորումը եւ հրատարակումը պետք է ապահովեր ազգային եկեղեցին, իսկ դրանց ստեղծման աշխատանքների գիտամեթոդական ղեկավարումը եւ այլ պարտավորություններ վերապահվեցին ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարարությանը 2 ։
  հափառ Հայրապետի եւ ՀՀ ԿԳՆ նախարարի միջեւ 2005թ. կնքված համաձայնագրով։
   2003-2004թթ. ուսումնական տարվա ընթացքում «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան ներդրվեց 4-րդ եւ 5-րդ դասարաններում։
   2005թ. առարկան ընդգրկվեց հանրակրթական դպրոցների 4-10-րդ դասարանների ուսումնական պլանում։
  Սկսած 2005թ. առարկայի ուսուցման հետ կապված խնդիրների վերահսկողությունը ստանձնեց Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Քրիստոնեական դաստիարակության կենտրոնը (ՔԴԿ), իսկ ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացների կազմակերպումը հանձնարարվեց ՔԴԿ-ին, ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարարությանը, Ազգային կրթության ինստիտուտին եւ Հայաստանի աստվածաշնչային ընկերությանը։
   Տե՛ս, մանրամասն՝ Միաժամանակ հաստատվեցին հանրակրթական հիմնական դպրոցի (5-9-րդ, 10-11-րդ դասարաններ) «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի չափորոշիչը եւ ծրագիրը, ինչպես նաեւ սահմանվեցին դասընթացի հետեւյալ ընդհանուր նպատակները. ա) ազգային եւ համամարդկային արժեքներին ծանոթացնելու ու հաղորդակից դարձնելու միջոցով նպաստել աճող սերնդի ազգային-հոգեւոր նկարագրի ամբողջացմանը, բ) աճող սերնդին հեռու պահել դեստրուկտիվ (ամբողջատիրական, քայքայիչ, ապակառուցողական), միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունների կողմից բազմիցս քննադատված կրոնական տարաբնույթ հոսանքներից, որոնք լուրջ նկրտումներ ունեն հանրակրթական ոլորտ ներթափանցելու եւ արմատավորվելու, գ) մշակել գիտամանկավարժական այնպիսի մոտեցումներ, որոնց հիմքում ընկած են մանկավարժության հիմնարար սկզբունքները` մատչելիություն, շարունակականություն, տարիքային առանձնահատկությունների հաշվառում, ինտեգրում այլ առարկաների հետ եւ այլն, դ) ամբողջացնել հայագիտական առարկաների` Հայոց պատմության եւ մշակույթի հետ կապված հարցերի շրջանակը՝ ամրապնդելով այդ առարկաներից սովորողների գիտելիքները, լրացուցիչ անհրաժեշտ տեղեկություններ հաղորդել, ինչպես նաեւ վեր հանել բազմաթիվ իրադարձությունների եւ երեւույթների ընթացքը պայմանավորող հոգեւոր-եկեղեցական գործոնները // Տե՛ս ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարարի 17.08.2012թ. թիվ N 708-Ա/Ք հրամանում փոփոխություններ կատարելու մասին 06.09.2013թ. թիվ 1075-Ա/Ք եւ «Հանրակրթական հիմնական դպրոցի 10-11-րդ դասարանների «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի չափորոշիչը եւ ծրագիրը հաստատելու մասին» 17.07.2012թ. թիվ 709 Ա/Ք հրամանները // 191ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ուշագրավ է, որ առարկայի պարտադիր ներառումը դպրոցական ուսումնական ծրագրում հասարակության որոշ շերտերի կողմից ընդունվեց բուռն հակազդեցությամբ՝ մասնավորապես կրոնական քարոզչության ենթադրյալ տարրեր պարունակելու 3 , այլադավանության նկատմամբ անհանդուրժողականություն դրսեւորելու տեսանկյունից [22]։
   Դիտարկումներ եղան առ այն, որ առարկան նույնականացնում է ազգային եւ կրոնական պատկանելությունը, առաջարկներ եղան Հայ եկեղեցու պատմություն առարկան դարձնել ոչ պարտադիր [21]։
  Հիշյալ դասընթացի վերաբերյալ վիճելի հարցադրումներից մեկն էլ այն էր, որ, ըստ ընդդիմախոսների, դասընթացը աշակերտների մոտ Հայաստանում գործող կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ ձեւավորում է բացասական վերաբերմունք [20, էջ՝ 40]։
   Ավելին, որոշ դեպքերում էլ «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկային վերագրվեցին ծայրահեղական գնահատականներ [18] կամ չարդարացված ցանկություններ 4 ։
   Այս ամենը հանգեցրեց աշխարհիկ պետության սկզբունքի իրագործման թերահավատությանը 5 ։
  Անդրադառնալով հիմնախնդրին, ՀՀ կառավարությունը 2010 թվականի թիվ 439-Ն որոշմամբ հաստատեց հանրակրթության պետական չափորոշիչի ձեւավորման եւ հաստատման կարգը եւ հանրակրթության պետական չափորոշիչը, որի թիվ 2 հավելվածում ամրագրԱռանձին հեղինակների դիտարկումների համաձայն, Հայ եկեղեցու պատմություն առարկայի ուսուցման շրջանակներում որոշ ուսուցիչներ դասընթացը սկսում են Տերունական աղոթքով, որի ժամանակ աշակերտները ոտքի են կանգնում, իսկ վերջում՝ խաչակնքում։
   Տե՛ս Եվրասիա համագործակցության հիմնադրամ, Կրոնի ազատությունը եւ ազգային փոքրամասնություններին պատկանող երեխաները եւ երիտասարդները, խմբ.՝ Գ. Տեր-Գաբրիելյան, Եր., 2014թ. էջ՝ 25։
  Որքան էլ զարմանալի եւ նույնիսկ զարհուրելի թվա առաջարկվում էր «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի դասագրքերում ներառել աշխարհում արդիական դարձած այնպիսի թեմաներ ինչպիսիք են դիակիզարանների, էֆթանազիայի եւ միասեռ ամուսնություններին վերաբերող խնդիրները։
   [20, էջ 29]։
  Հարկ է ուշադրություն դարձնել «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դպրոցական առարկայի ծրագրում շարադրված սկզբունքներին, որտեղ ասվում է. «Առարկայի մշակման հիմքում ընկած է կրթության աշխարհիկ սկզբունքը։
   Հայոց եկեղեցու պատմության ուսումնասիրությունը ներկայացվող դասընթացի բովանդակության շրջանակներում հանդիսանում է աշխարհիկ կրթություն` կոնկրետ էթնոմշակութային, էթնոդավանական եւ քաղաքակրթական ուղղվածության կրոնագիտական կրթության տեսակ» // [15]։
  192ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ված տարրական եւ հիմնական կրթության հանրակրթական ծրագրերի բովանդակության ներկայացվող նվազագույն պահանջների մեջ սահմանվեց «հասարակություն, հասարակական գիտություններ» ուսումնական բնագավառի՝ կրոնական բազմազանության նպատակաուղղվածությունը [11]։
   Հատկանշական է, որ որոշման հավելվածում միջնակարգ (ավագ) դպրոցի ծրագրային չափորոշիչների մեջ կրոնական բազմազանության մասին որեւէ հիշատակում չկա։
  Միաժամանակ, անդրադառնալով կրոնական բազմազանության ապահովման հիմնահարցին՝ հարկ է շեշտադրել, որ «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դպրոցական առարկայի շրջանակում ազգային եկեղեցու պատմության, դավանաբանական ուղղության եւ, առհասարակ, քրիստոնեական ուսմունքի վերաբերյալ գիտելիքներից զատ, տեղեկություններ է տրամադրվում նաեւ կենդանու եւ բույսի պաշտամունքի (տոտեմիզմ), հին հայկական կամ նախաքրիստոնեական հավատքի, հինդուական, բուդդայական, զրադաշտական, մահմեդական կրոնների, հունահռոմեական դիցարանի մասին՝ այդ կերպ հանդես գալով, նաեւ, զանազան կրոնների ուսուցման յուրօրինակ աղբյուր։
  Հարկ է ընգծել, որ կրթության աշխարհիկութունը ամենեւին չի պահանջում կրթության բնագավառում կրոնի ուսուցման անթույլատրելիություն։
   ՄԱԿ-ի «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրով» հաստատվում է. «կրթությունը պետք է նպաստի փոխըմբռնմանը, հանդուժողականությանը եւ բոլոր ժողովուրդների, ռասայական եւ կրոնական խմբերի միջեւ բարեկամությանը...» [2]։
   Հռչակագրի սույն դրույթները թույլ են տալիս հանրակրթական դպրոցներում դասավանդել կրոնի եւ էթիկայի ընդհանուր պատմություն, եթե այն անցկացվում է անկողմնակալ եւ օբյեկտիվ [25]։
   Ավելին՝ կրոնի բացառումը պետական կրթական համակարգից, նույնիսկ, որոշ իմաստով, հակադրության մեջ է մտնում «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի՝ կրթության բնագավառում պետական քաղաքականության սկզբունք հռչակված համամարդկային արժեքների առաջնայնության [5, 5-րդ հոդվ 1-ին մաս ], ինչպես նաեւ 11-րդ հոդվածով սահմանված դրույթների հետ, համաձայն որի՝ «կրթության բովանդակությունն ապահովում է՝ 1) սովորողների աշխարհաճանաչման ձեւավորումը գիտելիքների եւ կրթական ծրագրերի ժամանակակից մակարդակին (աստիճանին) համապատասխան, 2) սովորողների կողմից ազգային եւ համամարդկային մշա193ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կութային արժեքների յուրացումը»[5, 11-րդ հոդված 2-րդ մաս]։
   Վերջինս անխուսափելիորեն ենթադրում է նաեւ կրոնների պատմության ուսուցում՝ որպես տարբեր ազգերի հոգեւոր կյանքի կարեւորագույն բաղադրիչ եւ մշակութային արժեք։
   Հետեւաբար, կարելի է եզրակացնել, որ կրոնների՝ որպես աշխարհընկալման ուրույն համակարգի, ուսուցումը անհրաժեշտ է երեխայի եւ առհասարակ մարդու լայնախոհության եւ աշխարհաճանաչման, համամարդկային արժեքներին հաղորդակից լինելու համար։
  Այլ հարց է որ, կրոնագիտական առարկայի ուսուցումը՝ ելնելով կրթության աշխարհիկ սկզբունքից, պետք է հիմնված լինի ժողովրդավարության անկյունաքար հանդիսացող բազմակարծության եւ լայնախոհության վրա եւ չվերածվի որեւէ դավանաբանական ուղղության քարոզչության եւ կրոնական անհանդուրժողականության սերմանման։
  Այս իրավաընկալումից բխում է, որ որեւէ պարագայում հանրակրթական եւ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում կրոնական քարոզչությունը անհամատեղելի է կրթության աշխարհիկ սկզբունքի էության հետ, նույնիսկ դոմինանտ կամ տիրապետող դավանանքի պարագայում։
   Այս առումով փոքր ինչ խնդրահարույց է «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի բովանդակությունը, որից հետեւում է, որ կրթության աշխարհիկությունը բացարձակ չէ, եւ օրենքով նախատեսված դեպքերում կարող է սահմանվել ուսումնական հաստատություններում կրոնական քարոզչության բացառիկ թույլատրելիության հնարավորություն[6, 4-րդ հոդվ., 8-րդ կետ]։
   Հավելենք միայն, որ աշխարհիկ կրթությունը, նույնիսկ բացառության կարգով, չի կարող նախատեսել կրոնական քարոզչության ծավալում ուսումնական հաստատություններում։
  Սույն մտահոգություններով պայմանավորված՝ հարկ է հիշատակել աշխարհիկ մոտեցումների վրա հիմնված Թոլեդոյի ուղեցուցային սկզբունքները, որը թեեւ պարտադիր կատարման փաստաթուղթ չէ եւ կրում է սոսկ խորհրդատվական բնույթ, այնուամենայնիվ արժեքավոր կողմնորոշիչներ է պարունակում 6 ։
   Այդ սկզբունքների համաձայն՝ Իսպանիան ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ կրոնի կամ հավատքի ազատության խորհրդատվական խորհրդի հետ համատեղ նախաձեռնեց Թոլեդոյի ուղեցուցային սկզբունքների միասնական ձեռնարկի մշակումը, որը հիմնարար սկզբունքներ է սահմանում ԵԱՀԿ մասնակից երկրների հանրային դպրոցներում ուսուցանվող կրոնա194ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կարեւորվում է կրթության աշխարհիկ բնույթը, առարկաների դասավանդման անկողմնակալությունն ու օբյեկտիվությունը, ինչպես նաեւ ուսումնական ծրագրերի կազմման, ուսուցիչների վերապատրաստման, համապատասխանությունը կրթության աշխարհիկության, ժողովրդավարության եւ մարդու իրավունքների հիմնարար սկզբունքներին։
  Հարկ է շեշտադրել այն փաստը, որ ՀՀ կառավարության կողմից հաստատված Մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային ռազմավարությունից բխող միջոցառումների ծրագրում հանրակրթական դպրոցներում տարբեր կրոնների եւ դավանանքների նկատմամբ հանդուրժողականության ապահովման համար նախատեսվում էր տպագրել Թոլեդոյի ուղեցուցային սկզբունքները եւ այն տարածել հատկապես «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի ուսուցիչների եւ կրթության ոլորտի պատասխանատուների շրջանում [9]։
  Այստեղից հետեւում է այն ողջամիտ հարցադրումը, որ եթե «Հայոց եկեղեցու պատմությունը» հայագիտական ուղղվածության աշխարհիկ բնույթի առարկա է, ապա ինչո՞ւ է կրոնների եւ հավատքների դասավանդմանը վերաբերող ձեռնարկի տպագրումը եւ տարածումը կարեւորվում այդ ոլորտի պատասխանատուների համար։
   Խնդիրը, ըստ էության, կայանում է նրանում, որ կրոնական կազմակերպությունների վերաբերյալ պատմական տեղեկանքը, ինչպիսին էլ որ այն լինի, կարող է իր մեջ կրոնական քարոզչության, խտրականության դրսեւորման հնարավոր վտանգներ պարունակել։
   Հետեւաբար, Թոլեդոյի ուղեցուցային սկզբունքների տեղայնացումը աշխարհիկ կրթության անշեղ իրացման համատեքստում օգտակար առաջնահերթություն է։
  Միաժամանակ պատեհ է արձանագրել այն փաստը, որ Մայր Աթոռի Քրիստոնեական դաստիարակության կենտրոնը՝ որպես «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առակայի դասավանդման խնդիրների առնկան ուղղվածության առարկաների դասավանդման չափանիշների վերաբերյալ։
  Թոլեդոյի ուղեցուցային սկզբունքների հիման վրա սահմանվել են կրոնների դասավանդման եւ ուսումնական ծրագրերի պատրաստման մեթոդաբանական ուղենիշները, որոնց հիմքում դրված է կրոնի կամ հավատքի ազատ դավանության համընդհանուր իրավունքը՝ հիմնված փոխադարձ հարգանքի, հանդուրժողականության եւ միջդավանական կոնֆլիկտների բացառման վրա // [26] 195ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ չությամբ վերահսկողություն իրականացնող մարմին, պարբերաբար այցելություններ է կատարում դպրոցներ, մասնակցում դասալսումների, բարձրացնում անհամապատասխան ուսուցչի փոխարինման հարցը։
   Գտնում ենք, որ առավել արդարացված կլինի, եթե այս վերահսկողական գործառույթները վերապահվեն բացառապես պետական իրավասու մարմնին։
  Անշուշտ, դասագրքերի մշակման, դրանց հետագա բարելավման աշխատանքներում ազգային եկեղեցու ներգրավվածությունը ողջունելի է, եւ իրապես բխում է պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների ամրակայման անհրաժեշտությունից, սակայն, աշխարհիկ կրթական հաստատություններում հոգեւոր սպասավորների կողմից որեւէ դասընթացի նկատմամբ վերահսկողությունը, մեր կարծիքով, համատեղելի չէ կրթության աշխարհիկ սկզբունքի էության հետ։
  Համակարծիք ենք այն դիտարկումներին, որ դասավանդող ուսուցիչների մասնագիտական որակներով, դավանած համոզմունքներով եւ արժեքներով պայմանավորված՝ ազգային հոգեւոր կառույցի պատմության ուսուցումը իր սահմանած սկզբունքներից եւ նպատակներից կարող է շեղվել՝ կանխորոշելով կրոնաքարոզչական տարրի գերակայությունը։
  Ասվածի համատեքստում հարկ է նշել, որ «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի նպատակների մեջ, լայն իմաստով, մտնում է ազգային եկեղեցու պատմության փոխանցումը աշակերտներին, այլ ոչ թե կրոնական հավատի կամ հակակրոնական աշխարհայացքի սերմանումը։
   Այդ պատճառով հրատապ է այնպիսի կառուցակարգերի ներդրումը, որպեսզի առարկայի ֆորմալ գործառույթը փաստացի կիրարկման մեջ չվերածվի կրոնական քարոզչության, եւ դրանով իսկ, չխոչընդոտի աշխարհիկ պետության գաղափարի կենսագործմանը, որը անառարկելիորեն պահանջում է աշխարհիկ կրթական հաստատություններում զերծ մնալ մի կողմից՝ աթեիստական գաղափարներ սերմանելուց, մյուս կողմից՝ կրոնական դոկտրիններ տարածելուց եւ քարոզելուց։
  Հաջորդ կարեւոր հարցադրումը վերաբերում է «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի պարտադիր ուսուցմանը։
   Արդյո՞ք դասընթացից հրաժարվելու ընթացակարգի բացակայությունը խախտում է 196ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ սեփական համոզմունքներին համապատասխան կրթության իրավունքի իրացումը։
  Թերեւս, անհրաժեշտ է նկատել, որ «Հայոց եկեղեցու պատմությունը» պաշտոնապես աշխարհիկ առարկա է, այդուհանդերձ արտաքին դիտարկումն էլ բավարար է նկատելու դասագրքերում առկա քրիստոնեական ուսմունքի ճնշող գերակայությունը։
  Հայաստանի Հանրապետությունում կրթության աշխարհիկության հետազոտման շրջանակներում հարկ է դիտարկել տվյալ հիմնախնդրին առնչվող Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի իրավական պրակտիկան՝ ստորեւ ներկայացված գործերի շրջանակում, մասնավորապես՝ Ա) «Ֆոլգերոն եւ այլք ընդդեմ Նորվեգիայի» գործով 29.06.2007թ. կայացրած որոշումը[23], որի նախապատմությունը հետեւյալն է. 1997 թվականին Նորվեգիայի տարրական դպրոցներում պարտադիր կարգով, ներմուծվեց «Քրիստոնեություն, կրոն եւ փիլիսոփայություն» միասնական առարկան, որը չէր նախատեսում դասընթացից ամբողջական հրաժարվելու ընթացակարգ։
   Նորվեգիայի «Մարդասիրական ասոցիացիայի» անդամ հանդիսացող մի խումբ ծնողներ դիմում էին ներկայացրել դպրոցի տնօրինությանը՝ իրենց երեխաներին դասընթացից ազատելու համար, որը սակայն մերժվել էր։
   Հայցվորները ներպետական դատական ատյանները սպառելուց հետո հայց էին ներկայացրել Եվրոպական դատարան հայտնելով, որ առարկայից ամբողջական հրաժարվելու հնարավորության բացակայությունը խախտում է Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով սահմանված իրենց մտքի, խղճի եւ կրոնի ազատության, ինչպես նաեւ Կոնվենցիայի թիվ 1-ին արձանագրության 2-րդ հոդվածով նախատեսված ծնողների՝ զավակների համար իրենց կրոնական ու փիլիսոփայական համոզմունքներին համապատասխան կրթություն եւ ուսուցում ապահովելու իրավունքը։
   Դատարանի պալատը քննելով գործը եզրակացրել է, որ առկա է Կոնվենցիայի 1-ին արձանագրության 2-րդ հոդվածի խախտում՝ միաժամանակ արձանագրելով, որ առարկան ինքնին հենվել է հիմնականում քրիստոնեության ուսուցման վրա եւ չի ապահովել համընդհանուր չեզոքություն։
  197ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Բ) Հասանը եւ Էյլեմ Զենգին ընդդեմ Թուրքիայի գործով 09.10.2007թ. որոշումը [24]։
   Այս գործի նախապատմությունը հանգում է հետեւյալին. Թուրքիայի քաղաքացի Էյլեմ Զենգին՝ լինելով ալեւիզմի հետեւորդ, սովորում էր Ստամբուլի հանրակրթական դպրոցում, որտեղ պարտադիր կարգով ուսուցանվում էր «Կրոնական մշակույթ եւ բարոյագիտություն» առարկան։
   Հայրը՝ Հասան Զենգին խնդրել էր ազատել դստերը հիշյալ դասընթացից, քանի որ այն հիմնականում պարունակում էր սունիական ուղղվածության գիտելիքներ եւ, դրանով իսկ, խախտում իր երեխայի համոզմունքներին համապատասխան կրթություն ապահովելու իրավունքը։
   Դատարանը գործը քննելով՝ միաձայն արձանագրեց Կոնվենցիայի թիվ 1-ին արձանագրության 2-րդ հոդվածի խախտում։
   Համեմատելով «Կրոնական մշակույթ եւ բարոյագիտություն» դասընթացի վերաբերյալ Թուրքիայի կրթության նախարարության սահմանած մեթոդաբանական ուղեցույցները եւ առարկայի դասագրքերը դատարանը արձանագրեց, որ Թուրքիայի կրթական համակարգը համարժեք մոտեցում չի ցուցաբերում կրոնական կրթությանը, այլ առարկայի ծրագրում առաջնահերթությունը վերապահելով իսլամին՝ անտեսում է մյուս կրոնական ուղղությունները։
  Վերոհիշյալ իրավական դիրքորոշումները փաստում են, որ մեկ կրոնի գերապատվության վրա հիմնված պարտադիր կրոնական ուսուցումը անհամատեղելի է Կոնվենցիայի հռչակած ծնողների՝ իրենց զավակների համար իրենց կրոնական ու փիլիսոփայական համոզմունքներին համապատասխան կրթություն եւ ուսուցում ապահովելու իրավունքի հետ։
  Անհրաժեշտ է հավելել, որ կրոնական եւ փիլիսոփայական համոզմունքները հարգելու իրավունքը պատկանում է երեխայի ծնողներին, այլ ոչ թե իրեն՝ երեխային։
   Այդ համոզմունքները հարգելու պարտականությունը, այդուհանդերձ, ենթակա է երեխայի՝ կրթություն ստանալու ուղղակի իրավունքին [17]։
  Բնավ չարժեզրկելով քրիստոնեության դերը հայ ժողովրդի եւ պետության քաղաքակրթական առաջընթացի ապահովման գործում, հարկ է շեշտադրել, որ «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի պարտադիր ուսուցումը Հայաստանի Հանրապետության հանրակրթական դպրոցներում չի կարող իր բովանդակային իմաստով համատեղելի լինել երեխայի ծնողների կրոնական համոզմունքներին համա198ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պատասխան կրթության իրավունքի հետ, եթե չեն նախատեսում ֆակուլտատիվ ընթացակարգեր։
  Կարեւոր է դիտարկել նաեւ այն հանգամանքը, որ ազգային եկեղեցու հետ հարաբերությունները կարգավորող իրավանորմերի բովանդակությունից է բխում կրոնական կրթության կամավորության սկզբունքը [3]։
  Անշուշտ, «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայից հրաժարվելու ընթացակարգի սահմանումը, չի կարող նսեմացնել կրթության բնագավառում ազգային եկեղեցու անգնահատելի դերն ու առաքելությունը։
   «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան նախ եւ առաջ հայագիտական ուղղվածության առարկա է, որում արտացոլված է ազգային եկեղեցու պատմությունը, նրա տեղն ու դերը ազգային ինստիտուտների շարքում։
   Ազգային հոգեւոր կառույցի 1800 տարվա պատմությունը հայ ժողովրդի պատմության անբաժանելի մասն է եւ, անշուշտ, հրամայական է առանձին առարկայի շրջանակներում այդ պատմության դասավանդումը։
  Իրավացի է այն տեսակետը, ըստ որի՝ Հայ եկեղեցու պատմություն առարկայի դասավանդման անհրաժեշտությունը, ըստ էության, պայմանավորված է ազգային մշակույթի զարգացման եւ ազգային ինքնության պահպանման Եկեղեցու առաքելությամբ [19, էջ՝ 15]։
  Անշուշտ, հարկ է կարեւորել ազգային ավանդույթների, նկարագրի, աշխարհայացքի դերը նաեւ կրթության բնագավառում՝ դիտարկելով ազգային մշակույթը եւ կրոնը՝ որպես կրթության եւ դաստիարակության բաղադրիչ։
   Այս առումով, արդարացված է նաեւ, թե՛ ազգային եկեղեցու պատմության, թե՛ քրիստոնեական գաղափարախոսության նկատմամբ պետական իշխանության հոգատար վերաբերմունքը, որը բխում է ազգային եկեղեցու մատուցած ազգանվեր ծառայություններից։
  Սակայն, պետք է կարեւորել նաեւ այլադավան փոքրամասնության իրավունքներն ու շահերը, որոնց կրոնական համոզմունքները տարբերվում են «Հայոց եկեղեցու պատմության» շրջանակներում հռչակված կրոնաբարոյական մոտեցումներից։
   Այս իմաստով, անհրաժեշտ է ողջամտորեն համադրել աշխարհիկ պետության նվազագույն պահանջները ազգային եկեղեցու հետ սերտ փոխգործակցության շրջանակներում։
  199ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Սույն հիմնախնդրի քննարկան համատեքստում հարկ է հիշատակել ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների հանձնաժողովի 2013 թվականի ամփոփիչ դիտարկումները` Հայաստանի Հանրապետության երրորդ եւ չորրորդ համատեղ պարբերական զեկույցի վերաբերյալ, որտեղ Հանձնաժողովը առաջարկել է «վերանայել դպրոցների ուսումնական ծրագիրը՝ դրանում արտացոլելով բոլոր երեխաների կրոնի ազատությունը, վերացնելով «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի պարտադիր դասավանդումը» [27]։
  Այսպիսով, ամփոփելով սույն ենթագլխում կատարված վերլուծության արդյունքները, ամփոփ ձեւով կարելի է ներկայացնել հետեւյալ եզրահանգումները՝ 1) աշխարհիկ պետության սկզբունքի կարեւոր բաղադրիչներից է կրթության աշխարհիկությունը։
   Այն հանդիսանում է աշխարհիկ պետությունում կրթական միջավայրի չեզոքության, կրոնական համոզմունքների հիմքով խտրականության բացառման անհրաժեշտ նախապայման, որը ենթադրում է կրոնական քարոզչության, կրոնական պատկանելությամբ պայմանավորված խտրականության եւ պարտադրանքի անթույլատրելիություն, 2) Հայաստանի Հանրապետությունում կարեւոր նշանակություն վերապահելով կրթության աշխարհիկության սկզբունքին, ինչպես նաեւ հաշվի առնելով Սահմանադրության 81-րդ հոդվածի 1-ին մասի իրավական կարգավորման այն պահանջը, ըստ որի՝ մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքների եւ ազատությունների վերաբերյալ Սահմանադրությունում ամրագրված դրույթները մեկնաբանելիս անհրաժեշտ է նաեւ հաշվի առնել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկան, այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է՝ «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի գծով ուսումնական գործընթացների վերահսկողության գործառույթները վերապահել բացառապես պետական իրավասու մարմնին, իսկ այդ առարկայի պարտադիր ուսուցումը եւ դրանից հրաժարվելու ընթացակարգերի բացակայությունը կարող են խղճի ու կրոնի ազատության իրացման պատնեշ հանդիսանալ այլադավանների շրջանում եւ աղճատել ինչպես պետության աշխարհիկության, այնպես էլ՝ կրոնական բազմակարծության սկզբունքի նշանակությունը։

Աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների կիզակետում կրոնի ունեցած ազդեցության եւ դրա սահմանների ընդլայնման մարտահրավերներով պայմանավորված՝ կրոնի ինստիտուտը առանձնահատուկ ուշադրության կենտրոնում է գտնվում պետության եւ հասարակության հետ ունեցած փոխհարաբերությունների տեսանկյունից։
  Մարդկային գիտակցության, աշխարհայացքի ձեւավորման վրա կրոնի ազդեցությունը նախ եւ առաջ սկսվում է կրոնական կրթությունից։
  Կրթության աշխարհիկության սկզբունքը որպես աշխարհիկ պետության հայեցակարգի եւ մասնավորապես՝ մարդու խղճի եւ կրոնի ազատության իրավունքի կարեւորագույն բաղադրիչ, անխզելիորեն կապված է կրոնական կրթության հետ։
  Կրոնական քարոզչությունից եւ պարտադրանքից զերծ կրթությունը` անհատի աշխարհահայացքի ազատ ընտրության եւ իրացման հուսալի երաշխիքներից է։
