ԱՐԱԳԱՑՎԱԾ ԴԱՏԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ Արագացված  դատաքննության  ինստիտուտն  իր  օրենսդրական  ամրագրումն  էստացել  ՔԴՕ  19-րդ  գլխի  125-129-րդ  հոդվածների  շրջանակներում։
   Ընդհանրապեստարբեր  են  այս  ինստիտուտի  իրավական  բնույթի  վերաբերյալ  դիրքորոշումները։
 Հեղինակների մի մասն այն անվանում է հեռակա և բացառիկ դատավարություն1։
  Օ.Դիորդիևան  նշում  է,  որ  այն  կիրառելի  է  միայն  այն  բնույթի  գործերի  նկատմամբ,որոնք  չեն  պահանջում  ընդարձակ  ապացուցողական  բազա  և  կարող  են  ազատորենքննվել  միայն  գործում  առկա  գրավոր  ապացույցներով2։
   Տ.  Սախնովան  և  Տ.  Շիշմարյովան  այն  բնորոշում  են  որպես  հատուկ  դատական  ընթացակարգ,  որն  ուղղված  էնյութական  իրավահարաբերության  սուբյեկտի  անվիճելի  նյութաիրավական  շահերիպաշտպանությանը3։
  Հեղինակների մի  մասն էլ այն բնորոշում է որպես գործի քննության և լուծման ձև, որն իրականացվում է պատասխանողի բացակայությամբ դատական հրամանի արձակման ժամանակ։
  Մեր գնահատմամբ՝ այս ինստիտուտի իրավական բնույթի ընկալման բարդությունը մեծ մասամբ պայմանավորված է դրա տարբերանվանումների հետ՝ դատական հրաման, փաստաթղթային վարույթ և այլն։
  Կարծում  ենք,  որ,  անկախ  դրա  անվանումից,  միասնական  նպատակի  առկայությունն ակնհայտ է վերը բերված բոլոր անվանումների համար. ստեղծել դատավարական  կառուցակարգեր,  որոնք  կնպաստեն  որոշակի  կատեգորիայի  գործերով  արդարադատության՝ ըստ հնարավորի առավել արագ իրականացմանը։
  Հեղինակներից յուրաքանչյուրն  արագացված  դատաքննության  ինստիտուտին  մոտենում  է  սեփական«իրավաընկալման  դիտանկյունից»,  և  չկա  միասնական  դիրքորոշում  այն  հարցի  կապակցությամբ,  թե  ինչ  է  այն  իրենից  ներկայացնում։
   Այս  կարգի  գործերի  առանձնահատկությունը  պայմանավորված  է  այն  հանգամանքով,  որ  դրանք  պահանջում  ենհրատապ լուծում, և պարտավոր կողմը չի ժխտում իրավազոր կողմի մոտ համապատասխան  իրավունքի  առկայությունը  և  դրա  բավարարման  օրինականությունը։
   Ինչպես  նշվում  է  մասնագիտական  գրականության  մեջ,  արագացված  դատաքննությունկիրառելու՝  օրենքով  սահմանված  հիմքերը  և  այս  ինստիտուտի  էությունն  այն  է,  որդրանցից  յուրաքանչյուրը  կարող  է  նաև  ընդհանուր  հայցային  վարույթի  առարկա  լինել, բայց ոչ բոլոր քաղաքացիաիրավական պահանջներն են, որ կարող են քննվել ուլուծվել արագացված դատաքննության կարգով4։
  Այստեղ, ըստ էության, արժևորվումեն գործի բնույթը և վեճի բացակայությունը, այսինքն՝ արագացված դատաքննության1 Տե՛ս Коршунов Н., Мареев Ю., Гражданский процесс, учебник, Москва, 2009, էջ 466։
 2  Տե՛ս  Диордиева  О.,  Предварительное  судебное  заседание  в  гражданском  процессе,  “Мировой  судья”,  2005,№ 6, էջ 13։
 3  Տե՛ս  Сахнова  Т.,  Шишмарева  Т.,  О  судебных  процедурах  в  цивилистическом  процессе,  или  к  вопросу  оного процесса и исполнительного производства”, сб. науч. статей, Краснодар - СПб., 2005, էջ 53։
 4 Տե՛ս Պետրոսյան Ռ., Հայաստանի քաղաքացիական դատավարություն, 3-րդ հրատ., Երևան, 2007, էջ 494։
 կիրառումը  թույլատրելի  է  համարվում  միայն  գործի՝  օրենքով  նախատեսված  որոշակի բնույթի համապատասխանելու և դրա շրջանակներում արագացված դատաքննության կիրառման իրավաչափության պայմանների պահպանման պայմաններում։
 Ըստ էության, արագացված դատաքննության ներդրման նպատակն էր անհետաձգելի կամ անվիճելի դեպքերում թեթևացնել տվյալ կատեգորիայի գործերով դատական  ընթացակարգը,  ապահովել  գործի՝  ըստ  էության  լուծումը  ողջամիտ  ժամկետներում, բարձրացնել խախտված կամ խախտման վտանգի տակ գտնվող իրավունքներիպաշտպանության  միջոցի  արդյունավետությունը1։
   Ասվածից  կարելի  է  եզրակացնել,որ արագացված դատաքննության ինստիտուտի առաջնային հատկություններն են՝ 1.  Պահանջի քննության հրատապությունը, 2.  Իրավունքի հետ կապված վեճի բացակայությունը։
 Ընդ որում, մինչև 25.05.2011 թ. ՔԴՕ-ում կատարված օրենսդրական փոփոխությունն  այս  դիրքորոշումն  ամրագրված  էր  նաև  օրենսդրորեն։
   Այսպես,  ՔԴՕ  127-րդհոդվածը նախատեսում էր, որ եթե գործի արագացված դատաքննության ընթացքումդատարանը գալիս է համոզման, որ տվյալ գործն արագացված դատաքննություն կիրառելու համար անհրաժեշտ աստիճանի անհետաձգելի չէ, կամ պարզվում է, որ վեճ էծագել  իրավունքի  մասին,  դատարանը  արագացված  դատաքննություն  կիրառելումասին որոշումը վերացնելու մասին  որոշում է կայացնում։
  Նման որոշում կայացնելուդեպքում  դատարանը  գործի  դատաքննությունն  իրականացնում  է  ընդհանուր  կարգով։
  Արդյունքում օրենսդրական գործող կարգավորման պայմաններում, երբ այլևս չիգործում նշված իրավակարգավորումը, դժվար է միարժեքորեն պնդել, որ բոլոր դեպքերում  դատարանի  կողմից  արագացված  դատաքննություն  կիրառելու  անհրաժեշտնախապայման են համարվում պահանջի քննության հրատապությունը և իրավունքիմասին վեճի բացակայությունը։
 Կարծում  ենք՝  պահանջի  քննության  հրատապության  մասին  խոսելիս  պետք  էհիմք  ընդունել  իրավունքների  պաշտպանության  արդյունավետ  միջոցի  պահպանվածության հարցն այն դեպքում, երբ անձի պահանջի՝ ըստ հնարավորի անհապաղ չլուծելը  նրա  համար  անիմաստ,  բովանդակազուրկ  կդարձնի  իրավունքների  պաշտպանության  համար  ակտիվ  գործողությունների  դիմելու  անհրաժեշտությունը։
   Անվերապահորեն պետք է համաձայնել Երևանի պետական համալսարանի քաղաքացիականդատավարության  ամբիոնի՝  քննարկվող  ինստիտուտին  վերաբերող  պարզաբանումների մեջ արտահայտված այն իրավական դիրքորոշմանը, համաձայն որի՝ գործի անհապաղ  քննության  անհրաժեշտության  մասին  կարելի  է  խոսել  այն  դեպքերում,  երբներկայացվել է պահանջ, որն անհապաղ չլուծելը կարող է անդառնալի հետևանքներունենալ  դատարան  դիմած  անձի  և  արդարադատության  շահերի  համար,  մասնավորապես՝ բացասաբար ազդել դատավարության մասնակիցների իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանության վրա, անիմաստ դարձնել դատական պաշտպանության  դիմելը,  իմաստազրկել  այդ  գործի  դատական  քննության  նշանակությունը,  անդառնալի վնաս պատճառել դատարան դիմած անձին կամ այն անձին, որի իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանության նպատակով հարուցվել է քաղաքացիական  գործ,  այլ  կերպ  ասած՝  իրավունքի  դատական  պաշտպանությունը  դարձնել  անարդյունավետ2։
  Կարծում ենք, որ նաև սրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որՔԴՕ  140-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասը  նախատեսում  է,  որ  ընդհանուր  իրավասությանդատարանի՝  գործն  ըստ  էության  լուծող  դատական  ակտերը  բացառիկ  դեպքերումկարող են հրապարակման պահից հայտարարվել օրինական ուժի մեջ մտած, եթե դա1  Տե՛ս  ԵՊՀ  քաղաքացիական  դատավարության  ամբիոնի՝  արագացված  դատաքննության  ինստիտուտինվերաբերող պարզաբանումներ և պատճառաբանություններ, էջ 3։
 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 6։
 չանելը  անխուսափելիորեն  կառաջացնի  ծանր  հետևանքներ  կողմի  համար։
   Փաստորեն, օրենսդիրը միանգամայն արդարացիորեն ապահովել է բացառիկ դեպքերում անձի համար ոչ միայն գործի քննության և լուծման արագություն, այլև դրա արդյունքումընդունված դատական ակտի՝ պարտադիրության և կատարելիության հատկանիշների վաղաժամ ձեռքբերում։
  Իհարկե, պետք է նկատել, որ շատ ավելի նպատակահարմար  կլիներ  այս  կարգի  գործերով  (մասնավորապես,  երբ  գործի  էությունից  բխում  էդրա  անհապաղ  քննության  անհրաժեշտությունը)  օրենսդիրը  որոշակի  տարբերակված  մոտեցում  ցուցաբերեր  նաև  վճռի  հրապարկման  ժամկետի  առումով՝  նախատեսելով  գործի  քննությունն  ավարտելուց  հետո  3-օրյա  ժամկետում  վճռի  հրապարակման՝ դատարանի պարտականությունը։
  Այդքան էլ ճիշտ չէ վճռի հրապարակման 15օրյա  ժամկետ  սահմանել  այն  դեպքում,  երբ  կողմի  համար  դրա՝  ըստ  հնարավորիարագ ուժի մեջ մտնելը հրատապ է։
 Ինչ  վերաբերում  է  իրավունքի  հետ  կապված  վեճի  բացակայությանը,  ապա  այնպետք է ընկալել երկու իմաստով՝ նյութաիրավական և դատավարական։
  Նյութաիրավական իմաստով անվիճելիությունն առկա է այն դեպքում, երբ անձի պահանջի՝ նյութական օրենսդրության տեսակետից հիմնավորվածությունը հակառակ կողմից չի վիճարկվում,  օրինակ՝  անձը  փոխառության  գումարի  բռնագանձման  պահանջի  շրջանակներում ներկայացրել է  նաև համապատասխան ստացական, որով հաստատվումէ  այդ  փաստը։
   Դատավարական  իմաստով  իրավունքի  մասին  վեճի  բացակայությանպարագայում պետք է ելակետ ընդունել դատավարական օրենսդրության նորմերը։
 ՔԴՕ  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  արագացված  դատաքննությանը  վերաբերող  նորմերն  այստեղ  մեղմ  ասած  անհամակարգ  են  շարադրվել։
   Ռ.  Պետրոսյանընշում է, որ ՀՀ օրենսդիրը, չխորանալով այն հարցի մեջ, որ Եվրախորհրդի «Երաշխավորություններում»  խոսքն  արագացված  կամ  պարզեցված,  բայց  ինքնուրույն  կառուցակարգեր ներդնելու մասին է, և հակառակ նույն հարցն ինքնավար ձևով կարգավորող  արտասահմանյան  օրենսդրության  բովանդակության,  ՔԴՕ  մեջ  մտցրել  է  «արագացված դատաքննություն» վերտառությամբ ընդհանրական մի կառուցակարգ։
  Սրանով  անտեսվել  է  այն  հանգամանքը,  որ  արագացված  կամ  կրճատ  դատաքննությանշարքին  քաղաքացիական  դատավարության  իրավունքի  գիտությունը  պատմականորեն դասել է ոչ միայն փաստաթղթային կամ հրամայողական դատավարությունը (դատական հրաման) վարույթը, այլ նաև գրավոր ապացույցների վրա հիմնված պարզեցված  կամ  մուրհակային  վարույթը,  հատուկ  վարույթները,  իրավունքների  պաշտպանության  ոչ  դատական  ձևերը՝  քաղաքացիական  գործերի  միջնորդական  առաքելությունը,  իրավունքների  նոտարական  պաշտպանությունը,  հեռակա  դատավարությունը, իսկ ներկայումս՝ նաև հայցային վարույթները1։
 Մեր  գնահատմամբ՝  արագացված  դատաքննության  հիմքերը  չպետք  է  սպառիչլրիվությամբ  շարադրված  լինեն  օրենսգրքում։
   Սա  այն  ինստիտուտներից  է,  որի  կիրառման  հիմքում  օրենսդրի  կողմից  պետք  է  դրվեն  իրավաչափության  ընդհանուրպայմաններ,  որոնց  պահպանմամբ  դատարանը  որոշում  կկայացնի  կիրառելու  այն,  ևօրենսգրքի  այլ  հոդվածներում  ուղղակիորեն  շեշտելու  անհրաժեշտություն  չէր  առաջանա,  որ  այս  կամ  այն  կատեգորիայի  գործերը  քննվում  են  արագացված  դատաքննության կարգով։
  Կարծում ենք՝ այստեղ իրավաչափության պայմանների պահպանմամբ  դատական  հայեցողության  պետք  է  տեղ  թողնել։
   Այդպիսով  կապահովվերքննարկվող ինստիտուտի վերաբերյալ համակարգային օրենսդրական մոտեցումը։
 Իրավաբանական  գրականության  մեջ  փորձեր  են  կատարվել՝  վերհանելու  արագացված դատաքննությունը բնութագրող որոշակի առանձնահատկություններ.1 Տե՛ս Պետրոսյան Ռ., էջ 483։
 1.  դատական քննության անցկացում՝ առանց դատական նիստի կամ առավելագույնը մեկ դատական նիստով, 2.  դատաքննության իրականացում՝ բացառապես գրավոր հիմունքներով, 3.  ապացուցման որոշ միջոցների, հայտարարությունների կամ բանավոր բնույթկրող պարզաբանումների բացակայություն և այլն1։
 Մ. Չերեմինը առանձնացնում է հետևյալ հատկանիշները.1.   դատական քննության փուլի բացակայություն կամ դրա էական կրճատում,2.  վեճի լուծման իրական հնարավորություն՝ բացառապես գործում  առկա գրավոր ապացույցներով2։
 Ի.  Չերնիխը,  որպես  այդպիսի  հատկանիշ,  նշում  է  նաև  դատավարական  որոշգործողությունների  բացառումը  (հակընդդեմ  հայց  ներկայացնելու,  գործին  երրորդանձի մասնակից դարձնելու, գործի քննությունը հետաձգելու և այլն)3։
  Չնայած այս առանձնահատկությունները որոշակիորեն արտահայտում են արագացված դատաքննության էությունը, սակայն չեն կարող դրսևորվել միաժամանակյաարագացված  դատաքննության  կիրառման  բոլոր  դեպքերում։
   Սխալ  է  միանշանակպնդել,  որ  նախնական  դատական  նիստի  անհրաժեշտությունն  այս  կարգի  գործերովիսպառ բացակայում է։
  Ենթադրենք անձը, ներկայացնելով վճարման պահանջը, հիմնավորում  է,  որ  իր  հանդեպ  իրականում  կոնտրագենտը  պարտավորությունը  չի  կատարել։
  Նույնիսկ այդպիսի փաստաթղթերի առկայության դեպքում տեսականորեն չիբացառվում, որ հակառակ կողմն ապացուցի իր կողմից պարտավորության պատշաճկատարման փաստը։
  Այդ է պատճառը, որ Մեծ Բրիտանիայում ընդունված է այն մոտեցումը, որ արագացված դատաքննությունը կարող է տեղի ունենալ առանց դատական նիստի, եթե նախագահողը պարզի, որ գործով ապացուցման ենթակա փաստերիմասին  հնարավոր  է  եզրակացության  հանգել  գործում  առկա  ապացույցների  հետազոտման  ու  գնահատման  հիման  վրա,  և  պատասխանողը  գործը  շահելու  ոչ  մի  հնարավորություն  չունի4։
   Այս  առումով  Գերմանիան  քաղաքացիական  դատավարությանիրավունքի արժեքավոր գիտական ավանդույթներ ունի։
  Հայցը, ապացուցումը և դատավարական  իրավունքի  այլ  ինստիտուտները  մշակվել  են  հենց  այստեղ,  ինչը  պայմանավորում  է  գերմանական  դատավարական  իրավունքի  դպրոցի  ուսումնասիրմանկենսունակությունը5։
   Այսպես,  արագացված  դատաքննության՝  առավելապես  փաստաթղթային  վարույթ  լինելու  հանգամանքն  ամրագրված  է  նաև  ԳԴՀ  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքով6։
   ԳԴՀ  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքի  592-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն՝  պահանջները,  որոնց  առարկան  էհանդիսանում  որոշակի  դրամական  պահանջի,  որոշակի  քանակությամբ  գույքի  կամդրամային արժեթղթերի վերադարձը, կարող են քննության առնվել արագացված դատաքննության կարգով, եթե պահանջը հիմնավորող բոլոր փաստերը կարող են ապացուցվել  համապատասխան  փաստաթղթերի  միջոցով։
   Նույն  օրենսգրքի  595-րդ  հոդվածի 1-ին մասն ամրագրում է, որ նշված վարույթի շրջանակներում չի թույալտրվումհակընդդեմ  հայց  ներկայացնել։
   Նախատեսված  է  նաև  առանձին  արժեթղթային  վարույթ, որի շրջանակներում պարզեցված, տարբերակված կարգով քննվում են այն վեճերը, որոնք կապված են արժեթղթից բխող պահանջների հետ։
 1 Տե՛ս Сивак Н., Упрошенное производство в арбитражном процессе, Москва, 2011, էջ 12։
 2  Տե՛ս  Черемин  М.,  Приказное  производство  в  российском  гражданском  процессе,  дис.  канд.  юр.  наук,  Иваново - Москва, 1999, էջ 32։
 3 Տե՛ս Черных И., Заочное производство в гражданском процессе, дис. канд. юр. наук, Москва, 1998, էջ 16-17։
 4 Տե՛ս Sime S., Practical approach to civil procedure, Oxford, 2003, էջ 250։
 5 Տե՛ս Давтян А., Гражданское процессуальное право Германии, Москва, 2000, էջ 4։
 6  Տե՛ս  Гражданский  процессуальный  кодекс  Федеративной  Республики  Германия,  հասանելի  էր՝  www.albookerk.ru։
 Ինչ  վերաբերում  է  ապացուցողական  որոշակի  գործողությունների  սահմանափակմանը, ապա այստեղ խոսքը հիմնականում վերաբերում է փորձաքննության անցկացմանը,  փորձագետի  և  վկաների  հարցաքննությանը,  գործով  դատական  հանձնարարականներ տալու անհրաժեշտության բացակայությանը։
 Այսպիսով, արագացված դատաքննությունը կարելի է բնորոշել որպես ՔԴՕ 125րդ  հոդվածի  1-ին  մասով  ամրագրված  իրավաչափության  պայմանների  պահպանմամբ որոշակի կատեգորիայի գործերով իրականացվող գործի քննության և լուծմանեղանակ,  որի  նպատակը  իրավունքների  դատական  պաշտպանության  իրականացման պարզեցված կառուցակարգի կիրառմամբ իրավունքների պաշտպանության արդյունավետ միջոցի ապահովումն է։
 Տիգրան ԽաչիկյանԱՐԱԳԱՑՎԱԾ ԴԱՏԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր՝ արագացված դատաքննություն, դատական համակարգ, արդյունավետ կիրառում։

Դատաիրավական  համակարգում  շարունակաբար  տեղի  ունեցող  բարեփոխումների  գլխավոր  նպատակը  մարդու  իրավունքների  պաշտպանությունն  առավել  իրական,  հուսալի  և  արդյունավետ  դարձնելն  Է,  ինչի  համար  գործիքակազմերի  համակարգում  արագացված  դատաքննությանը  էական  դեր  է  վերապահված։
   Դրա  արդյունավետ  կիրառումը  հանգեցնում  է  որոշակի  կատեգորիայի  գործերով  դատական  ընթացակարգերի  հիմնավորված  պարզեցմանը,  մատչելիությանը,  անհարկի  դատական  քաշքշուկների  և  ծանրաբեռնվածության  նվազմանը։
   Աշխատանքում պարզվել են արագացված դատաքննության ինստիտուտին բնորոշ առանձնահատկությունները, հասկացությունը, էությունը։
