ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ «ԱՊՐԻԼՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ»ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԱշխարհաքաղաքական  արդի  զարգացումների  թատերաբեմում  պետությունների միջև ռազմի դաշտում մղվող պատերազմներին զուգընթաց իրականացվում եննաև  տեղեկատվական  պատերազմներ՝1  զանազան  դրսևորումներով։
   Տեղեկատվական  պատերազմի  բաղկացուցիչ  մասերից  է  տեղեկատվական  քաղաքականությունը։
   «Տեղեկատվական  քաղաքականություն»  եզրույթն  ի  հայտ  է  եկել  «տեղեկատվական  պատերազմ»  հասկացության  հետ՝  ժամանակի  ընթացքում  գրանցելովհայեցակարգային էվոլյուցիա։
  1990-1991 թթ. Իրաք-քուվեյթյան պատերազմից հետոսկսվեց ոչ միայն «տեղեկատվական պատերազմ», այլև ծավալվեց «տեղեկատվականքաղաքականություն»  եզրի  ուսումնասիրության  շրջանը։
   Մասնագիտական  գրականության  մեջ  երևան  եկան  վերջինիս  համապարփակ  մեկնաբանություններն  ուսահմանումները` որպես համաշխարհայնացման պայմաններում առաջացած եզրույթ,չորրորդ սերնդի պատերազմի դրսևորում։
 Տեղեկատվական  արդյունավետ  քաղաքականությունը  տեղեկատվական  դաշտում հաղթանակ տանելու գրավականներից է։
  Այս առումով, ադրբեջանական քարոզչամեքենան ակտիվ գործունեություն է ծավալում հնարավոր բոլոր հարթակներում՝փորձելով ստեղծել և տարածել հակահայկական առասպելներ և պրոադրբեջանականդրույթներ, սակայն ավելի շատ փորձում է տպավորություն ստեղծել, թե հասնում էորոշակի հաջողության։
 Սույն  աշխատանքի  նպատակն  է  տեղեկատվական  պայքարի  առանձնահատկությունների  հիմքով  ներկայացնել  Ադրբեջանի  տեղեկատվական  քաղաքականությունն իր մանիպուլյացիոն հնարքներով, ադրբեջանական և միջազգային մի շարքհեղինակավոր լրատվամիջոցների անդրադարձն ապրիլյան քառօրյա պատերազմին,ինչպես  նաև  դիտարկված  օրերի  ընթացքում  ներկայացնել  ՀՀ  տեղեկատվականանվտանգության  ոլորտում  արձանագրված  դրական  և  բացասական  կողմերը։
 1 «Տեղեկատվական պատերազմ»-ը գիտական, քաղաքական, ռազմական եզրույթ է, տեղեկատվականգործողությունների ամբողջություն` ուղղված հակառակորդի պետական և ռազմական կառավարմանհամակարգի  և  դրա  ղեկավարների  դեմ,  ինչպես  նաև  սեփական  տեղեկատվությունն  ու  տեղեկատվական  համակարգերը  պաշտպանելուն։
   Տեղեկատվական  պատերազմները  բացի  տեղեկատվական հարձակումներ իրականացնելուց, ունեն նաև տեղեկատվական պաշտպանություն և անվտանգություն։
 Հոդվածի  աղբյուրագիտական  հիմք  են  ծառայել  լրատվամիջոցների  հրապարակումները։
 Գաղտնիք  չէ,  որ  21-րդ  դարում  զանգվածային  լրատվամիջոցները  դարձել  ենհակամարտությունների կառավարման կարևոր գործիքներից մեկը և ժամանակակիցտեղեկատվական  պատերազմի  իրականացման  և  դիմադրության  ամենազորեղմիջոցներից են [1]։
  Մի կողմից՝ դրանք կարող են հակամարտություն հրահրել, մյուսկողմից` նպաստել դրա կարգավորման գործընթացին։
  Այս համատեքստում Ադրբեջանի  ներկայիս  իշխանություններն  Արցախյան  հակամարտության  հարցում  մեծդերակատարում  են  տալիս  մեդիա  ոլորտին՝  ակտիվորեն  օգտագործելով  իրենցհակահայկական  գործունեության  մեջ։
   Ստեղծված  իրավիճակում  իրականացվողտեղեկատվական ճիշտ քաղաքականությունը տեղեկատվական դաշտում հաղթանակտանելու  նախապայմաններից  մեկն  է,  ինչին  էլ  ձգտում  են  երկու  կողմերը։
   Այսառումով,  Ղարաբաղյան  խնդրի  անկայուն  պայմաններում  հայկական  և  ադրբեջանական կողմերը, գտնվելով մշտական տեղեկատվական պատերազմում, փորձում ենանել հնարավորը՝ հասնելու շոշափելի հաջողությունների։
 Հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը հրադադարի հաստատումից հետո էլչավարտվեց.  այն  թևակոխեց  տեղեկատվական  հարթության  նոր  փուլ։
   ԱյստեղԱդրբեջանը  քարոզչությունն  իրականացնում  է  հիմնական  երեք  ուղղություններով,որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ռազմավարությունն ու մարտավարական նպատակները։
  Դրանք են՝•  քարոզչություն` ուղղված ներքին լսարանին, որի ռազմավարական առաջնայնություններից է խորացնել թշնամանքը մինչ այդ ձևավորված «թշնամի» հայի կերպարի  նկատմամբ,  ձևավորել  տնտեսապես  թույլ  Հայաստանի  և  ադրբեջանականուժեղ  բանակի  համոզվածություն,  ադրբեջանական  հանրությանը  հոգեբանորենպատրաստել հաղթական պատերազմի, •  քարոզչություն` ուղղված հայկական լսարանին, որի ռազմավարական առաջնայնություններից է տեղեկատվական-հոգեբանական անընդմեջ ճնշումների միջոցովհայ  հասարակության  մեջ  հասունացնել  «բռնակցված»  տարածքներն  Ադրբեջանինհանձնելու գաղափարը, իսկ հնարավոր պատերազմի դեպքում` հոգեբանորեն նախապատրաստել հայկական կողմի պարտությունը, •  քարոզչություն` ուղղված միջազգային հանրությանը, որի ռազմավարականառաջնայնություններից  է  տարածել  հակահայկական,  հակաարցախյան  դիրքորոշումներ` ուղղված «բռնազավթված տարածքներ» դրույթի լայն տարածմանն ու Հայաստանին՝ որպես «ցեղասպանագործ» ու «զավթիչ» ներկայացնելուն։
 Այս  համատեքստում  2016  թ.  ապրիլյան  քառօրյա  պատերազմը  դարձավ  այնկարևոր հարթակը, որով ադրբեջանական քարոզչամեքենան նոր մակարդակի հասցրեց իր տեղեկատվական քաղաքականությունը։
 Ապրիլյան պատերազմից առաջ բավականին լարված էր երկրի ներքաղաքականիրավիճակը, ինչի սրման հետևանքով երկրում տիրող անհնազանդությունների ալիքըկարող էր վերահսկողությունից դուրս գալ, ուստի անհրաժեշտ էր շեղել հանրությանուշադրությունը։
  Այս առումով արցախյան  հիմնախնդիրն ու արցախյան առաջնագիծըմշտապես  լավագույն  հարթակն  են  եղել  Ադրբեջանի  համար։
   Նման  իրավիճակում,իհարկե, ադրբեջանական կողմը զերծ չմնաց ապատեղեկատվություն տարածելուց։
 Հիշենք, որ 2015 թ. դեկտեմբերի 5-ին ադրբեջանական «Oxu» լրատվական գործակալությունը  լուր  էր  տարածել  այն  մասին,  թե  հայկական  դիրքերի  վրա  ադրբեջանական  ԶՈՒ  հրետանու  հրետանակոծման  հետևանքով  զոհվել  է  Պաշտպանությանբանակի զորամասերից մեկի հրամանատարի տեղակալ, գնդապետ Ջալալ Հարությունյանը։
  «Սպանվելուց» րոպեներ անց գնդապետ Ջ. Հարությունյանն անձամբ մեկնաբանեց իր «զոհվելու» վերաբերյալ կեղծ լուրերը [2]՝ բացահայտելով ադրբեջանական քարոզչամեքենայի կոպիտ և բացահայտ ստի վրա հիմնված աշխատաոճը։
 Գիտակցելով  մեդիաոլորտի  նշանակալի  ազդեցությունը  հասարակություններիգիտակցության վրա` Ադրբեջանն իր տեղեկատվական քաղաքականության հնարավոր բոլոր միջոցներով փորձում էր ազդել թե՛ իր հասարակության և թե՛ միջազգայինհանրության ընկալումների ձևավորման վրա։
  Ապրիլյան պատերազմի օրերին ադրբեջանական հակահայկական քարոզչության հիմքում գերիշխում էին կեղծիքը, հերյուրանքը, անհանդուրժողականությունը, ատելությունը` միտված հասարակության մեջամրապնդելու մինչ այդ ձևավորված «թշնամի հայի» կերպարը, ինչպես նաև սեփական  հասարակության  շրջանում  Ադրբեջանի  դերի  նշանակության  բարձրացմանը։
 Այս առումով ներքին լսարանում հստակ էր Ադրբեջանի ղեկավարության նպատակը2`շեղել  հանրության  ուշադրությունը  ալիևյան  ընտանիքի  անվան  հետ  կապվածօֆշորային թեմաներից այլ թիրախի վրա, իսկ սա հնարավոր էր Արցախի դեմ բլիցկրիգի3 միջոցով։
  Այս համատեքստում Ադրբեջանը մարտական գործողություններիցզատ ձեռնամուխ եղավ մղելու տեղեկատվական պատերազմ` ապատեղեկատվականհոսքերի միջոցով շեղելով ներքին լսարանի ուշադրությունը։
 2 Արցախի վրա զանգվածային հարձակման որոշումն Իլհամ Ալիևը կայացրել է այն բանից հետո, երբԱդրբեջանի անվտանգության ծառայությունները զեկուցել են ապրիլի սկզբին Հետաքննող լրագրողների  միջազգային  կոնսորցիումի  (International  Consortium  of  Investigative  Journalists)  համատեղնախագծի  արդյունքների  հրապարակման  մասին։
   Դեռևս  փետրվարից  Բաքուն  գիտեր  «Պանամագեյթ»-ի մասին, որը միջազգային լրագրողական հետաքննություն է օֆշորային գոտիներում գրանցածֆինանսական  մախինացիաների  մասին։
   Այդ  արդյունքներով՝  Իլհամ  Ալիևի  ու  նրա  մերձավորներիանունները շրջանառվում են միլիարդավոր դոլարների հասնող օֆշորային գործունեության մեջ, ինչընավթի  գներից  տուժած  Ադրբեջանում  կարող  էր  միջուկային  ռումբի  էֆեկտ  ունենալ։
   Հանրայինուշադրությունն  անհնար  էր  շեղել  ուղղակի  լռելով,  պետք  էր  ավելի  մեծ  զորակարգ  և  պատերազմսանձազերծել, ուստի Ալիևը փորձում է ադրբեջանցիների ուշադրությունը շեղել «Պանամագեյթ»-ից։
 Տե´ս https։
 //www.panorama.am/am/news/2016/04/04/կոռուպցիոն-սկանդալ-Ալիև/1556787։
 3  Կայծակնային  պատերազմ,  որը  ենթադրում  է  ամենակարճ  ժամկետում  (օրերի  կամ  ամիսներիընթացքում) հաղթել հակառակորդին։
  Այդպիսի պատերազմ էր նպատակադրվել անցկացնել նացիստական Գերմանիան Խորհրդային միության դեմ 1.5 ամսվա ընթացքում։
 Սակայն,  մինչ  ապրիլյան  պատերազմն  Ադրբեջանի  նախագահի`  2014  թ.սեպտեմբերի 24-ին «Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության զորքերի շփման գծում անվտանգության մի շարք կանոնների վերաբերյալ» հրամանագրի  ստորագրումից  հետո  Ադրբեջանի  ռազմական  ղեկավարությունն  իրտեղեկատվական քաղաքականության մեջ սահմանեց տեղեկությունների սահմանափակման և փաստերի աղավաղման նոր` առավել բարձր նշաձող։
  Ընդ որում, Հայաստանին,  Լեռնային  Ղարաբաղին  և  շփման  գծում  տիրող  իրավիճակին  վերաբերողինչպես  սեփական,  այնպես  էլ  միջազգային  հանրությանը  մատուցվող  փաստերնամբողջովին աղավաղելու, ակնհայտ ապատեղեկատվություն տարածելու հետ մեկտեղ, այդ պետության պաշտպանության նախարարությունը լիովին կասեցրեց Ադրբեջանի  զինված  ուժերին  վերաբերվող  ցանկացած  բացասական,  առավել  ևս`  շփմանգծում  մարդկային  բազմաթիվ  կորուստներով ուղեկցվող ձախողումներին վերաբերվող տեղեկատվության հրապարակումը։
  Այդ գործելաոճը լիովին տեղավորվեց համապետական մակարդակով վարվող տեղեկատվական քաղաքականության շրջանակներում։
 Ապրիլյան քառօրյա պատերազմի առաջին իսկ օրերից հստակ էր, որ ադրբեջանական  լրատվամիջոցները  գործում  էին  ուղղորդված,  նախապես  հրահանգավորված, թե ինչ ուղղությամբ պետք է տանել տեղեկատվությունը։
  Բացի այդ, Հայաստանը ներկայացվում էր որպես «սադրանքի դիմող, միջազգային իրավական նորմերըև զինադադարի ռեժիմը խախտող, ադրբեջանական հողերի նկատմամբ հավակնություններ ունեցող» պետություն [3]։
  Նման քաղաքականությամբ Ադրբեջանը նպատակուներ  թաքցնելու  սեփական  բանակի  անհաջողություններն  ու  կրած  մեծածավալկորուստները։
 Ադրբեջանական մեդիատեքստերում իրական պատկերը ճիշտ հակառակն էր.հենց  սկզբից  ներկայացվում  էին  հայկական  կողմի  զոհերի  և  բանակի  անմարտունակության մասին կեղծ տեղեկություններ։
  Հնարքը ծառայում էր մի կողմից ներքինդաշտում  սեփական  բանակի  նկատմամբ  վստահություն  ներշնչելուն,  մյուս  կողմից`հայկական բանակի հեղինակության վարկաբեկմանը։
 Պատերազմի  օրերին  Ադրբեջանի  տեղեկատվական  քաղաքականությունըորդեգրեց մանիպուլյացիոն մի շարք հնարքներ կիրառելու ճանապարհը, որի նպատակը  մատուցվող  տեղեկատվությունն  ավելի  համոզիչ  դարձնելն  էր։
   Ուշագրավ  էադրբեջանական  սոցցանցերից  «News.az»-ի  հրապարակած  հերթական  ապատեղեկատվությունը,  որի  համաձայն`  ադրբեջանցի  զինվորներն  ապրիլի  2-ից  5-ը  ԼալեԹեփե  բարձունքի  բռնազավթումից  հետո  «հասել  են»  Ջրականի  (Ջաբրայիլ)  ևՎարանդայի  (Ֆիզուլի)  շրջանների  վարչական  սահմաններին  [4]։
   Որպես  փաստերկեղծելու  գործիք  օգտագործվում  էին  ադրբեջանական  կողմում  գտնվող  ցուցանակները,  որոնց  կողքին  էլ  «լուսանկարվել  էին»  ադրբեջանցի  զինվորները։
   Նմանապատեղեկատվությունը  կարող  էր  ընդամենը  ծառայել  գոտեպնդելու  ադրբեջանական  հասարակությանը  և  վերջինիս  աչքին  բարձրացնելու  ադրբեջանական  բանակի թվացյալ դերը։
 Ադրբեջանական քարոզչամեքենայի հերթական կեղծ օրինակներից է  հայկական պաշտպանական ոլորտի գաղտնի փաստաթղթի «ձեռքբերումը» [5]։
  Համացանցում  շատ  արագ  շրջանառվեցին  Արցախի  պաշտպանության  նախարարի`  ՀՀպաշտպանության  նախարարին  ուղղված  «փաստաթղթի»  լուսանկարները։
   Ըստադրբեջանական  լրատվամիջոցների  հրապարակած  «փաստաթղթի»  բովանդակության`  ադրբեջանական  կրակի  ինտենսիվության  պատճառով  Արցախի  մի  քանիշրջանների  բնակիչներ  լքում  են  իրենց  բնակավայրերը`  շարժվելով  Հայաստան,հայկական  զինված  ուժերում  արձանագրվում  են  դասալքության  դեպքեր։
   «Փաստաթղթի»  հայատառ  տեքստը  և  զինանշանի  առկայությունը  կարող  էին  ադրբեջանական  լսարանի  համար  ստեղծել  պաշտոնական  աղբյուրի  տպավորություն,  բայց«փաստաթղթում» առկա ուղղագրական, կետադրական և քերականական սխալներըվկայում էին հակառակորդի բացահայտ կեղծիքի մասին։
  Նման բովանդակությամբ«փաստաթղթի»  հրապարակումը  կարող  էր  հոգեբանական  ճնշման  ազդեցությունունենալ հայկական լսարանի վրա, եթե արագ չհերքվեր [6]։
 Ադրբեջանական քարոզչամեքենայի կեղծիքները մեկը մյուսին փոխարինում էինարագ  տեմպերով։
   Հերթական  խայտառակ  ապատեղեկատվությունն  էլ  կարելի  էզավեշտալի համարել. ադրբեջանական «Baku.ws» կայքը հաղորդավարուհի  ՆազենիՀովհաննիսյանին ներկայացրել է որպես հայ դիպուկահարուհի այն բանից հետո, երբիտալական  «RAI  News24»  լրատվական  հեռուստաալիքի  թղթակից  ԱննամարիաԷսպոզիտոն  հենց  Արցախի  դիրքերից  ռեպորտաժ  էր  պատրաստել  սահմանայինիրավիճակի  մասին,  որի  ընթացքում  էլ  զրուցել  էր  շփման  գծում  գտնվող  հաղորդավարուհու հետ [7]։
  Վերցնելով ռեպորտաժից կադրերը` «Baku.ws» կայքը «վարձուդիպուկահարի»  ներկայությունն  առաջնագծում  որակեց  հետևյալ  կերպ.  «Հայերը,որոնք ի վիճակի չեն մարտնչել Ադրբեջանի բանակի դեմ երես առ երես, պաշտպանվում են` ճակատ ուղարկելով կանանց, երեխաներին և ծերերին [8]»։
 Հրադադարից հետո էլ ադրբեջանական մեդիան շարունակեց իր հակաքարոզչությունը`  այս  անգամ  ռեպորտաժներ  ներկայացնելով  իբրև  թե  գրաված  Թալիշից,որտեղ  ուր  որ  է  ադրբեջանական  ցուցանակ  էին  տեղադրվելու։
   Հակահայկականքարոզչությամբ  զբաղվող  ադրբեջանական  «ANSpress»  հեռուստաընկերությունն  իր«ANS-ն  ազատագրված  Թալիշի  բարձունքում»  հոդվածում  նշում  էր,  թե  հայկականԶՈՒ-ն շատ թույլ է, և ադրբեջանական զինված ուժերը կարող են վերահսկել Ագդերիշրջանի Թալիշ գյուղը, քանի որ տեղանքը կարևոր նշանակություն ունի [9]։
  Իրականությանը  ոչնչով  չհամապատասխանող  տեղեկատվության  ստեղծմանն  ու  տարածմանը Ադրբեջանը գնում էր ամեն գնով` ներքին լսարանում բարձրացնելու սեփականբանակի նկատմամբ վստահությունը, հայկական կողմում տիրող խուճապի, սահմանամերձ բնակավայրերից հայ բնակչության փախուստի մասին կեղծ լուրեր տարածելով։
  Նշենք, որ «Թալիշի գրավման» մասին ապատեղեկատվությանը նախորդել էրմեկ այլ հոդված` «Հայերն ամբողջությամբ փախչում են ադրբեջանական բռնակցվածտարածքներից» խորագրով [10]։
 Քառօրյա  պատերազմում  Ադրբեջանի  վարած  տեղեկատվական  քաղաքականությունը  ցույց  տվեց,  որ  ադրբեջանական  հասարակությունը  հեշտությամբ  ենթարկվում  էր  ղեկավարության  մանիպուլյացիաներին`  շատ  անգամ  աչք  փակելովբացահայտ  կեղծիքի  վրա։
   Սակայն  պատերազմի  երկրորդ  օրն  աշխարհը  ցնցեցինպանամական  փաստաթղթերը,  հրապարակվեցին  նաև  Ալիևի  ընտանիքի  բազմամիլիարդանոց օֆշորային ունեցվածքի մասին փաստաթղթերը։
  Հայտնի էր, որ օֆշորային  սկանդալում  ներգրավված  առաջնորդներին  նախապես  տեղեկացրել  էինդրանց հրապարակելու մասին։
  Գիտակից ադրբեջանցիները սկսեցին կասկածել, որԱլիևը պատերազմը հրահրել էր նաև ժողովրդի ուշադրությունն իրեն խայտառակողփաստաթղթերից շեղելու և դժգոհության ալիքը պատերազմի միջոցով չեզոքացնելուհամար։
   Նման  պայմաններում  ալիևյան  քաղաքականությանը  մնում  էր  թաքցնելզոհերի  իրական  պատկերը։
   Սակայն  ադրբեջանցի  ակտիվիստներն  ու  համացանցային  լրատվամիջոցները,  որոնք  քառօրյա  պատերազմի  ընթացքում  տեղեկությունները  ստանում  էին  զոհերի  ազգականներից,  անընդհատ  հրապարակում  էինոչնչացված  ադրբեջանցի  զինվորականների  լուսանկարները,  անունները,  ծննդավայրերն  ու  նրանց  վնասազերծման  վայրերը։
   Ադրբեջանական  լրատվամիջոցներիցանկում բացառություն էր Բեռլինում գործող ընդդիմադիր կայքերից մեկը` անկախհամացանցային  հեռուստատեսություն  «Meydan.tv»-ն,  որը  հիմնավորում  էր  ադրբեջանական կողմի նախահարձակ լինելու տեսակետը [11]՝ ապրիլյան պատերազմում ևսոցիալական ցանցերի միջոցով փորձելով տեղեկատվություն գտնել ադրբեջանականզոհերի  իրական  թվերի  մասին։
   Նշենք,  որ  ադրբեջանական  «Meydan.tv»-ի  դեմհարուցվեց քրեական գործ [12], քանի որ վերջինիս հրապարակած տեղեկատվությանհամաձայն` ադրբեջանական կողմի զոհերի թիվը հասել է 93-ի, այնինչ պաշտոնականտեղեկությունում  խոսվում  էր  ընդամենը  31  զոհի  մասին  [13]։
   Դիտարկելով  կայքիհրապարակած ադրբեջանական զոհերի ցանկը` կարելի է բավական հստակ պատկերացում կազմել ադրբեջանցիների կրած կորուստների աշխարհագրության մասին։
 2016  թ.  ապրիլին  ադրբեջանական  ագրեսիան  բոլորի  ուշադրության  կենտրոնում  հրավիրեց  Արցախը։
   Չորս  օր  շարունակ  Արցախով  ու  Արցախից  էին  սկսվումգրեթե բոլոր լրատվամիջոցների լուրերը։
  Քառօրյա պատերազմին էին անդրադառնում  միջազգային  այնպիսի  հեղինակավոր  լրատվամիջոցներ,  ինչպիսիք  են  իտալական RaiNews24-ը, Euronews-ը, Reuters-ը, New York Times-ը, The Guardian-ը, BBCն,  AlJazeera-ն,  CNN-ը,  որոնք  իրենց  թղթակիցներն  ունեին  Արցախում։
   Ստեփանակերտում միաժամանակ ու այդքան շատ արտասահմանցի լրագրողներ չէին եղել։
 Նրանք առաջնագծից ներկայացնում էին իրավիճակը` առավել հաճախ հղում տալովհայկական աղբյուրներին։
  Ըստ էության, արտասահմանցի լրագրողները տեսան ուցույց տվեցին այն իրականությունը, որը խեղաթյուրում էր Բաքվի պրոպագանդան։
 Հիմնական թեզերը, որոնց դեմ Բաքուն այլևս ոչինչ չի կարող անել, հետևյալն էին՝•  պատերազմը սանձազերծել է Ադրբեջանը,•  Թուրքիան հատուկ շահ ու դեր ունի այս ամենում,•  ալիևյան բլիցկրիգը տապալվեց։
 Այս իմաստով քառօրյա պատերազմում հայկական կողմն առավելագույնս բացէր բոլոր լրագրողների համար` պատրաստ ընդունելու նաև ադրբեջանցի լրագրողներին։
   Ստեփանակերտում  օպերատիվ  գործում  էր  տեղեկատվական  շտաբը,  որիշնորհիվ  հայկական  կողմն  առավելագույնս  ներկայացվեց  միջազգային  մեդիադաշտում։
   Հեղինակավոր  լրատվամիջոցներն  ադրբեջանական  պաշտոնական  տեսակետի կողքին ներկայացնում էին նաև պաշտոնական Ստեփանակերտի տեսակետը։
 Մի  ամբողջ  շաբաթ  միջազգային  մեդիահարթակում  Արցախի  պաշտոնյաներն  էին։
 Սա նախադեպ էր և գուցե ակնարկ Բաքվին, որ Ստեփանակերտը լիարժեք կարող էխոսել իր անունից։
  Ադրբեջանա-հայկական տեղեկատվական պատերազմի շնորհիվաշխարհը,  փաստորեն,  իր  համար  վերաբացահայտեց  Արցախը,  Հայաստանը  ևԱդրբեջանը։
 Կենտրոնական  Ասիայի,  Կովկասի  տարածաշրջանի,  Ռուսաստանի  և  Հարավարևմտյան  Ասիայի  երկրներին  վերաբերող  նորություններ  և  տեղեկատվությունտրամադրող  «EurasiaNet»  լրատվական  կայքը,  անդրադառնալով  քառօրյա  պատերազմում Ադրբեջանի վարած մեդիաքաղաքականությանը, նշում է, որ որոշ լրագրողներ, ովքեր մուտք էին գործում Ադրբեջան, ձերբակալվում կամ արտաքսվում էին։
  Եթեադրբեջանական  կողմի  մարտական  գործողությունների  լուսաբանման  մատչելիությունը չափազանց սահմանափակ էր, ապա Լեռնային Ղարաբաղում հնարավորեղավ կազմակերպելու մեդիաուղևորություններ [14]։
 Անդրադառնալով  միջազգային  հեղինակավորլրատվամիջոցների  կողմիցքառօրյա  պատերազմի  լուսաբանմանը`  նշենք,  որ  որոշ  լրատվամիջոցներ  Արցախըներկայացնում են որպես «Ադրբեջանում գտնվող հայկական անկլավ4», իսկ մի շարքլրատվամիջոցների  հրապարակած  տեղեկատվություններում  կարող  ենք  տեսնելԱդրբեջանի որդեգրած տեղեկատվական քաղաքականության հետքերը. մի կողմից`երբ  Հայաստանը  ներկայացվում  է  որպես  «օկուպանտ  երկիր»,  մյուս  կողմից`  հայկական ուժերը` որպես «անջատողական», որոնք «սրում են իրավիճակը», հարձակվում  ադրբեջանական  դիրքերի  վրա։
   Այս  առիթով  բրիտանական  «The  Guardian»թերթը գրում է, որ «պաշտոնապես Ադրբեջանի մաս կազմող Լեռնային Ղարաբաղը1994  թ.-ից  ի  վեր  եղել  է  հայկական  զինված  ուժերի  վերահսկողության  տակ,  և  որհայկական ուժերը բռնազավթել են Լեռնային Ղարաբաղի տարածքից դուրս գտնվող4 Օտար պետության սահմանների մեջ գտնվող և այդ պետությանը չպատկանող տարածք։
 որոշ  տարածքներ»  [15]։
   Մեդիահարթակում  հակահայկական  նման  տեղեկատվությունների  ի  հայտ  գալը,  կարծում  ենք,  մի  կողմից  խոսում  է  Ադրբեջանի  տեղեկատվական  քաղաքականության  նշանակալի  առաջընթացի,  մյուս  կողմից`  հայկականմեդիադաշտի` արտաքին լսարանում ունեցած ազդեցության բացակայության մասին,երբ առաջնային քայլեր չեն ձեռնարկվում թեկուզ տարբեր լեզուներով ներկայացնելուԱրցախի իրական պատկերը։
 Ամփոփելով վերը նշվածը` նշենք, որ ապրիլյան քառօրյա պատերազմից հետո էլԱդրբեջանը,  կորցնելով  բանակցությունների  շուրջ  հայկական  կողմի  վրա  ճնշումգործադրելու հնարավորությունները, ստիպված կրկին դիմեց փաստերը խեղաթյուրելու  քաղաքականությանը`  հասարակությանը  համոզելով,  որ  հայկական  կողմն  էանցել  նախահարձակ  գործողությունների։
   Ռուսական  «RiaNovosti»-ին  տրված  հարցազրույցում  Ադրբեջանի  պաշտպանության  նախարար  Զ.  Հասանովը  նշում  է,  թեապրիլյան պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանի զինված ուժերի միայն 15-20 տոկոսնէ դուրս բերվել մարտադաշտ, այնինչ հայկական կողմը դուրս է հանել ողջ սպառազինությունը`  երեք  օր  շարունակ  գրոհելով  ադրբեջանական  դիրքերի  վրա  [16]։
 Իհարկե,  նման    «հավաստի»  տեղեկատվություն  կարելի  էր  ստանալ  միայն  ադրբեջանցի պաշտպանական ոլորտի ներկայացուցիչներից և լրատվական աղբյուրներից,այնինչ  փաստերը  լիովին  հակառակն  են  ապացուցում։
   Այս  մասով  հարկ  ենքհամարում անդրադառնալ 2016 թ. ապրիլի 1-ի լույս 2-ի առավոտյան հայ դիրքապահՆարեկ  Մալխասյանի  խոցած  ադրբեջանական  «ՄԻ-24  G»  ուղղաթիռում  հայտնաբերված  փաստաթղթերին,  որոնք  ևս  ապացուցում  են,  որ  Ադրբեջանը  նախօրոք  էրպլանավորել  իրականացնել  լայնամասշտաբ  ռազմական  գործողություններ։
   Եվհակառակ ադրբեջանական քարոզչամեքենային` թե´ հայկական, և թե´ միջազգայինմի  շարք  լրատվամիջոցներ  հենց  ճակատային  գծից  ներկայացրին,  որ  ադրբեջանական  կողմը  բացի  թույլատրված  սպառազինությունից,  կիրառել  է  անգամմիջազգային  կոնվենցիաներով  արգելված  զանգվածային  ոչնչացման  այնպիսիզինատեսակներ,  ինչպիսիք  են  «Смерч»-ը  (կիրառման  մասին  Ադրբեջանը  հերքումէր), «Ураган»-ը, համազարկային կրակի հեռահար ռեակտիվ համակարգեր (ՀԿՀՌՀ)`հայտնի «Gradlar» անվամբ, ՏՕՍ-1Ա «Սոլնցեպյոկ» ծանր հրետանային համակարգեր,«Spike  LR»  տիպի  հակատանկային  հրթիռային  համալիրներ,  իսրայելական«Aerospace Industries» ընկերության արտադրության «Harop» տեսակի հետախուզական-հարվածային  «ինքնասպան»  ԱԹՍ-ներ,  որոնք  առաջին  անգամ  կիրառվեցինհենց ապրիլյան պատերազմում։
 Այս  ամենից  հետո  էլ  Բաքվի  պրոպագանդան  շարունակվում  է։
   Ադրբեջանըապրիլյան պատերազմից հետո շարունակում է ներկայացվել որպես հաղթող կողմ,որը երբեք չի հաշտվի «իր հողերի բռնազավթման» հետ։
  Հակահայկական բացահայտքարոզչական  գործառույթ  իրականացնող  ադրբեջանական  CBC  հեռուստաընկերությունն4 այս մասին նյութ էր հրապարակել նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ ունեցածհարցազրույցից.  «Ապրիլյան  մարտերը  մեր  պատմական  փառապանծ  հաղթանակնեն,  ադրբեջանցի  զինվորների,  Ադրբեջանի  պետության  հաղթանակը։
   Մենք  մեկանգամ  ևս  ողջ  աշխարհին  ապացուցեցինք,  որ  ադրբեջանական  բանակը  համաշխարհային մասշտաբով ուժեղ բանակների շարքում է։
  Դա նշում են  նաև միջազգայինվարկանիշները։
   Մենք  մեկ  անգամ  ևս  ապացուցեցինք,  որ  Ադրբեջանը  երբեք  չիհաշտվի ներկայիս իրավիճակի հետ և անպայման կվերականգնի իր տարածքայինամբողջականությունը» [17]։
 Ըստ մեր դիտարկումների` ապրիլյան քառօրյա պատերազմի և դրան հաջորդածօրերին  ա)  Ադրբեջանի  կողմից  ներքին  և  արտաքինտեղեկատվական քաղաքականության նպատակը հետևյալն էր.լսարանում  իրականացված•  Հայաստանը ներկայացնել որպես «ագրեսոր» երկիր, որը հրահրեց ապրիլյանպատերազմը,•  Ադրբեջանը  ներկայացնել  որպես  բռնազավթման  ենթարկված  երկիր,հայկական «ագրեսիայի» զոհ,•  խորացնել  մինչ  այդ  ձևավորված  ատելությունը  հայի  նկատմամբ`  «թշնամի»հային ներկայացնելով որպես «հրեշ»,  •  մարտավարական  որոշ  հաջողություններ  ներկայացնել  որպես  ռազմավարական կարևոր ձեռքբերումներ,•  խեղաթյուրված իրողությունների միջոցով ներկայացնել ադրբեջանական բանակի հզորությունը, շեղել  ուշադրությունը  Ալիևների  ընտանիքի  հետ  կապված  օֆշորային  թեմաներից,•  թաքցնել զինված ուժերի կորուստների իրական պատկերը,•  սեփական ժողովրդի աչքում բարձրացնել զինված ուժերի հեղինակությունը,•  ամեն գնով տարածել հակահայկական, հակաարցախյան դիրքորոշումներ,•  թույլ  չտալ  միջազգային  հանրությանը  համակերպվել  Արցախի`  Հայաստանիանբաժանելի մասը լինելու իրողության հետ։
 բ) ՀՀ տեղեկատվական քաղաքականության առանձնահատկությունները հետևյալնէին.4 Ալիքը պատկանում է Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերությանը (SOCAR)։
  Այն արտահայտումէ  ադրբեջանական  իշխանությունների  հակահայ  քաղաքականությունը։
   Քարոզչական  գործառույթնիրականացնում  է  հինգ  լեզուներով`  ադրբեջաներեն,  ռուսերեն,  անգլերեն,  պարսկերեն  և  հայերեն։
 Յուրաքանչյուր օր լուրեր են հաղորդվում հայերենով, որոնք հիմնականում վերաբերում են Արցախյանհակամարտությանը,  ՀՀ  ֆինանսատնտեսական  վիճակին,  հայ-թուրքական,  հայ-ադրբեջանականհարաբերությունների մասին ադրբեջանական տեսակետների տարածմանը։
  Հայերենով քարոզչություն է ծավալում նաև ալիքի պաշտոնական կայքը։
 •  հայկական կողմն առավելագույնս բաց էր բոլոր լրագրողների համար` պատրաստ ընդունելու նույնիսկ ադրբեջանցի լրագրողներին,•  օպերատիվ  գործում  էր  տեղեկատվական  շտաբը,  որի  շնորհիվ  հայկականկողմն առավելագույնս ներկայացվեց միջազգային մեդիադաշտում,•  կար արդյունավետ համագործակցություն ԶԼՄ-ների և ոլորտի մասնագետներիմիջև,•  հմուտ  մասնագետների  շնորհիվ  ադրբեջանական  մեդիադաշտը  հայտնվեցշոկային վիճակում,•  խստորեն պահպանվեց գործողությունների գաղտնիությունը,•  հնարավորինս ժամանակին և գրագետ իրականացվեց տեղեկատվական հակապայքար։
 Չնայած  արհեստավարժ-մասնագիտական  հմտությունների  առկայությանը  ևհակառակորդին հակազդելու կարողությանը, հայկական կողմում, այնուամենայնիվ,որոշ բացեր կային։
  Նախ, ընդհանուր տեղեկատվական դաշտում գրեթե բացակայումէին թարգմանիչները, այնինչ անհրաժեշտ էր հայկական աղբյուրներից զատ ներկայացնել  իրադարձությունների`  օտար  լեզուներով  մեկնաբանությունը,  բացի  այն,  որառաջնագծում ակտիվ էին միջազգային մի շարք լրատվամիջոցների թղթակիցներ։
 Հայկական  կայքերը  վարում  էին  հակաադրբեջանական  ոչ  զանգվածային  քարոզչություն։
 Ապրիլյան պատերազմից հետո Ադրբեջանը մինչ օրս էլ շարունակում է ռազմական ոլորտում շարժվել արդեն իսկ մշակած տեղեկատվական մարտավարությամբ։
 Ադրբեջանը  քաջ  գիտակցում  է,  որ  իր  սահմանամերձ  բնակավայրերից  հայկականդիրքերի ուղղությամբ կրակ բացելու դեպքում հայկական ուժերն անպայման հանդեսեն գալու պատասխան հարվածով։
  Արդյունքում արձանագրված զոհերը, փաստորեն,Ադրբեջանի համար դառնում են քարոզչական գործիք. Իբրև թե հայկական ուժերըռմբակոծում են ադրբեջանական բնակավայրերը։
  Բացի այդ, Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունն ամեն օր պարտադիր հրապարակում է «ռազմաճակատիզեկուցումները», որոնք տարածվում են իշխանության ենթակայության տակ գտնվողբոլոր լրատվամիջոցներով։
  Այդ հայտարարությունների բովանդակությունը նույնն է,այն է՝ Հայաստանի զինուժը «խախտել է» հրադադարի ռեժիմը՝ կրակելով ոչ միայնզինվորականների, այլև խաղաղ բնակչության ուղղությամբ։
 Հայաստանի  ու  Արցախի  պաշտպանության  նախարարությունները  հարկադրված են ամեն անգամ հերքել Ադրբեջանի ապատեղեկատվությունները։
  Բայց դահարցի լուծում չէ։
  Ավելին, Ադրբեջանն ամեն օր ներկայացնում է սահմանային իրավիճակն  իրեն  հարմար  շեշտադրումներով,  օրինակ՝  օգտագործելով  «Հայաստանիզինված ուժեր» արտահայտությունը՝ Բաքուն փորձում է ներկայացնել լարվածությունըորպես Հայաստան-Ադրբեջան հակամարտություն, սակայն, այսպիսի դիրքավորումըչի բխում Հայաստանի ու Արցախի շահերից, իսկ հայկական կողմը ոչ շատ հաճախ էանդրադառնում սահմանային լարվածության խնդրին. Պաշտպանության նախարարությունը  հազվադեպ  է  անդրադառնում,  իսկ  Արցախի  պաշտպանության  նախարարությունն էլ անդրադառնում է միայն շաբաթական կտրվածքով, ինչը բավարար չէ,և հայկական լրատվության մեջ, որպես հետևանք, առաջանում է  «տեղեկատվականքաղց»։
   Բացառված  չէ,  որ  որոշ  «արհեստավարժ»  լրագրողներ  ու  վերլուծաբաններսկսեն  օգտագործել  Ադրբեջանի  տեղեկությունները՝  ակամա  վնաս  հասցնելով  մերպաշտոնական դիրքորոշմանը։
  Փաստորեն ռազմական ոլորտում այսօր Արցախյանհակամարտության  ընթացքի  մասին  Ադրբեջանն  է  ձևավորում  «տեղեկատվականառիթը»։
 Պատերազմի դաշտում հաղթանակ տանելը դեռևս բավարար չէ, անհրաժեշտ էնաև  առավելության  հասնել  տեղեկատվական  պատերազմում։
   Այս  առումով  հայկական կողմն ավելի ուշադիր պետք է գտնվի Ադրբեջանի տեղեկատվական քարոզչության  նկատմամբ,  և  վերջինիս  կիսաարհեստավարժ  քաղաքականությանը  պատասխանի  գրագետ  և  համարժեք,  կարողանա  չեզոքացնել  հակառակորդի  տեղեկատվական-հոգեբանական  ներգործությունը`  ուղղված  հայ  հասարակությանը։
 Անհրաժեշտ է շարունակաբար իրականացնել ոլորտի մասնագետների պատրաստումև բազայի համալրում։
  Ի վերջո, տիրապետելով տեղեկատվական պատերազմի մարտավարության և տակտիկական հնարքներին՝ կարող ենք հասնել պատերազմի ռազմավարական  և  քաղաքական  նպատակներին`  հոգեբանորեն  ջախջախելով  հակառակորդի զինված ուժերը և տապալելով քաղաքական կարգը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Դեմոյան Հ., «Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի շուրջ քարոզչության և հակաքարոզչության  կազմակերպման  և  իրականացման  եղանակների  մասին»,  Երևան,2005, էջ 52։
 URL։
  http։
 //voskanapat.info/?p=13071&l=ru (дата обращения։
  11.11.2017).[3] Գալստյան Դ., Քառօրյա պատերազմի լուսաբանման առանձնահատկություններըադրբեջանական ԶԼՄ-ներում, «Գլոբուս» վերլուծական հանդես 4, Երևան, 2017, էջ 25։
 URL։
  https։
 //news.az/articles/karabakh/106502 (Accessed։
  12.11.2017).URL։
  https։
 //haqqin.az/news/67332 (дата обращения։
  11.11.2017).[6] Ադրբեջանական քարոզիչների հերթական հիմարությունը, URL։
  http։
 //nkrmil.am/news/view/178 (Հղումը կատարվել է՝ 11.11.2017)։
 URL։
  http։
 //www.rainews.it/dl/rainews/media/Resta-tesa-la-situazione-in-Nagornoa95ab5be76f5.html (Accessed։
  13.11.2017).[8]  Qarabağda  döyüşən  erməni  qadın  snayper,  URL։
   http։
 //az.baku.ws/hot_news/9822qarabada-doyun-ermni-qadn-snayper-vdeo.html (Accessed։
  11.11.2017).URL։
  http։
 //www.anspress.com/siyaset/08-04-2016/ans-azad-edilen-talis-yuksekliyinde(Accessed։
  11.11.2017).URL։
  http։
 //www.anspress.com/siyaset/07-04-2016/ermeniler-isgal-altinda-olanazerbaycan-erazilerinden-birdefelik-qacir (Accessed։
  12.11.2017).URL։
  https։
 //www.meydan.tv/ru/site/politics/13225 (дата обращения։
  12.11.2017).URL։
 https։
 //tvrain.ru/teleshow/here_and_now/azerbajdzhanskih_zhurnalistov_nazvali_nats predateljami-408142/ (дата обращения։
  12.11.2017). [13] Siyahı։
  93 hərbçi şəhid olub, 6 mülki şəxs dünyasını dəyişib, URL։
  https։
 //www.meydan.tv/az/site/opinion/13405/ (Accessed։
  12.11.2017).[14] Nagorno-Karabakh։
  Who Won the Media War?, URL։
  http։
 //www.eurasianet.org/node/78346 (Accessed։
  17.11.2017).URL։
  https։
 //www.theguardian.com/world/2016/apr/02/conflict-erupts-betweenazerbaijani-and-armenian-forces (Accessed։
  17.11.2017).   [16] Закир Гасанов։
  переговоры по Нагорному Карабаху слишком затянулись URL։
  https։
 //ria.ru/interview/20170713/1498376245.html (дата обращения։
  17.11.2017).[17] Ադրբեջանը երբեք չի հաշտվի իր հողերի օկուպացիայի հետ, URL։
  http։
 //cbc.az/arm/arm/news/1511946107 (Հղումը կատարվել է՝ 30.11.2017)։
 Ղազարյան ԼիպարիտԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱՊՐԻԼՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ տեղեկատվական պատերազմ, Ադրբեջան, քառօրյա պատերազմ,տեղեկատվական քաղաքականություն, ԶԼՄ-ներ, քարոզչություն։

Հոդվածում քննարկվում են Ադրբեջանի տեղեկատվական քաղաքականության  առանձնահատկություններն  «Ապրիլյան  պատերազմի»  համատեքստում։
   Սկզբնամասում  պատմական  ակնարկ  է  կատարվել  Ադրբեջանի  իրականացրած  տեղեկատվական քաղաքականության հիմնական ուղղություններին մինչև 2016 թ. ապրիլյան  իրադարձությունները։
   Ներկայացվել  են  Ադրբեջանի  քարոզչության  ռազմավարությունն ու մարտավարական նպատակները։
    Հոդվածում  ներկայացվել են նաև ապրիլյան պատերազմի և դրան հաջորդած  օրերին  Ադրբեջանի  տեղեկատվական  քաղաքականության  նպատակները  և  ՀՀ  տեղեկատվական քաղաքականության առանձնահատկությունները։
  Փորձ է կատարվել  վեր  հանելու  նաև  տեղեկատվական  հարթակում  հայկական  կողմի  թերությունները՝ կարևորելով դրանց դերն ազգային անվտանգության տեսանկյունից։
