ԴՊՐՈՑԻ ՏՆՕՐԵՆԻ ՂԵԿԱՎԱՐՄԱՆ ՈՃԸ ԵՎ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ԿՈԼԵԿՏԻՎԻ ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸԿրթական  համակարգում  տեղի  ունեցող  բարեփոխումների  շնորհիվ  փոխվել  ենդպրոցի  տնօրենին  ներկայացվող  պահանջները։
   Տնօրենը  հանդես  է  գալիս  և´  որպեսվարչական  աշխատող,  և´  որպես  կառավարիչ,  այսինքն`  տնօրենը,  դպրոցի  ընթացիկկառավարումը իրականացնելուց զատ, ղեկավարում է նաև ուսումնադաստիարակչական,  վարչատնտեսական  աշխատանքները։
   Դպրոցում  տեղի  ունեցող  գործընթացների  արդյունավետությունը,  կրթական  միջավայրի  առանձնահատկություններն  անմիջականորեն  կախված  են  ներդպրոցական  կառավարման  համակարգից  և  տնօրենիաշխատաոճից, մասնավորապես` անձնային և մասնագիտական որակներից։
 Հոդվածում  ներկայացված  են  տնօրենի  ղեկավարման  ոճից  բխող,  կոլեկտիվիմիջանձնային  հարաբերությունների  առանձնահատկությունները։
   Այս  հետազոտության  իրականացման  նախահիմք  է  հանդիսացել  Վանաձորի  մի  շարք  դպրոցներումանցկացված  հարցումների  հիման  վրա  դպրոցի  տնօրենների  ղեկավարման  ոճի  ախտորոշումը։
   Ուսումնասիրությունը  կատարելիս  առաջնորդվել  ենք  «Ղեկավարմանվարչարարական  ոճի  որոշման  (Ե.  Տունիկի  հարմարեցված  տարբերակ)»  մեթոդով1։
 Այս  մեթոդի  տարբերակիչ  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  ղեկավարման  առաջատար  ոճի  վերաբերյալ  եզրակացությունը  տրվում  է  որոշակի  դատողությունների  հիման վրա։
  Դրանք են.•  Ինչպե՞ս եմ ես ղեկավարում և վերահսկում, •  Իմ վերաբերմունքը կանոնակարգերին,•  Իմ գործելակերպը ճգնաժամային իրավիճակներում,•  Իմ վերաբերմունքը աշխատանքի պլանավորմանը։
 «Ղեկավարման  վարչարարական  ոճի  որոշման»  մեթոդով  կատարված  հետազոտության արդյունքներով ամենացածր միավորը ներկայացնում է ղեկավարի մոտ գերակայող  վարչարարական  ոճը։
   Արդյունքները  ամփոփելով`  եկել  ենք  եզրահանգման,որ, ըստ Ե. Տունիկի առանձնացրած 7 ոճերի (ավտորիտար, ժողովրդավարական, կոոպերատիվ,  սահմանափակ  մասնակցության,  բյուրակրատական,  չմիջամտող,  բարյացակամ, բռնակալ), դպրոցների ղեկավարների մոտ առավել գերակայող են ղեկավարման  ավտորիտար,  ժողովրդավարական,  չմիջամտող,  կոոպերատիվ  ոճերը։
   Իրականացված հետազոտությունների արդյունքում ձևավորվեց հետևյալ կարծիքը. դպրոցիմանկավարժական  կոլեկտիվի  ձևավորման  և  զարգացման  մակարդակի  վրա  ազդողհիմնական գործոններից մեկը տնօրենի ղեկավարման ոճն է։
 Կառավարումը  որոշակի  օբյեկտի  վրա  կազմակերպված,  պլանաչափ  ու  համակարգված ներգործությունն է։
  Առանց կառավարման անհնար է կատարելագործել ուսումնադաստիարակչական գործընթացը, լուծել նրա բոլոր հիմնախնդիրները։
  Դպրոցի  կառավարման  հիմքն  ուսումնադաստիարակչական  գործընթացի  համար  համա1 Տե՛ս Фетискин Н., Козлов В., Мануйлов Г., Социально-психологическая диагностика развития личности ималых групп, Москва, 2005։
 պատասխան  պայմանների  ստեղծումն  է1։
   Դպրոցի  կառավարման  բնույթով  են  պայմանավորված  մանկավարժական  կոլեկտիվի  միջանձնային  փոխհարաբերությունները, մասնավորապես՝ համախմբվածությունը և կոնֆլիկտայնությունը։
 Մանկավարժական  կոլեկտիվի  միջանձնային  փոխհարաբերություններն  ուսումնասիրելու  նպատակով  ընտրվեցին  տնօրենների  ղեկավարման  տարբեր  ոճերով  4դպրոցներ։
   Տնօրենի  ղեկավարման  ոճը  կախված  է  և´  օբյեկտիվ  (աշխատանքայինպայմանները, կոլեկտիվի զարգացման մակարդակը), և´ սուբյեկտիվ գործոններից (ղեկավարի  անձը, պատրաստվածության  աստիճանը)։
   Կառավարման  տեսության  և  սոցիալական հոգեբանության մասնագետներն առանձնացնում են ղեկավարման ավտորիտար, ժողովրդավարական և լիբերալ ոճերը2։
  Ղեկավարման յուրաքանչյուր ոճ ունիմի  շարք  առանձնահատկություններ։
   Առավել  արդյունավետ  է  ժողովրդավարականոճը,  որը  հանգեցնում  է  համագործակցության,  փոխհարաբերությունների  և  փոխհամագործակցության  մակարդակի  բարձրացման`  տանելով  այդ  հարաբերություններըանձնական կողմնորոշումից դեպի հասարակական կողմնորոշում3։
 Ղեկավարումը  դպրոցի  վարչական  կազմի  կառավարչական  գործունեության  միմասն  է,  որի  միջոցով  ապահովվում  են  կոլեկտիվի  անդամների  միջև  եղած  հարաբերությունները,  որոնք  իրենց  հերթին  նպաստում  են  դպրոցի  նպատակների  իրականացմանը4։
   Ղեկավարման  գործընթացում  մշակվում  են  կոլեկտիվի  ներքին  աշխատանքային  կանոնները,  ավանդույթներն  ու  սովորույթները։
   Այստեղ  է  հիմնականումձևավորվում  կոլեկտիվի  գործելակերպի  տրամաբանությունը`  նրա  անդամների  գիտակցականությունը,  ակտիվությունը  և  այլն։
   Այստեղ  են  կազմավորվում  նաև  հոգեբանական մի շարք գործոններ, որոնք ազդում են կոլեկտիվի կազմակերպվածությանմակարդակի, նախաձեռնողականության ու ձեռներեցության աստիճանի վրա5։
 Մանկավարժական կոլեկտիվը միմյանց հետ աշխատող մանկավարժների խումբէ, որն ունի ընդհանուր նպատակներ, որոնց իրականացումն այդ անդամների համարանձնական նշանակություն ունի և, իրացնելով միջանձնային փոխհարաբերությունների և փոխգործակցության գործընթացը, նպաստում է ընդհանուր նպատակների իրագործմանը6։
  Մանկավարժական կոլեկտիվը համարվում է սոցիալական խմբի տարատեսակ,  որտեղ  միջանձնային  հարաբերությունները  կազմվում  են  հասարակական  ևանձնական հետաքրքրությունների ներդաշնակության հիման վրա։
  Սոցիալական հոգեբանության  մեջ  միջանձնային  հարաբերությունները  դիտարկվում  են  որպես  մարդկանց միջև գոյություն ունեցող անձնական փոխադարձ կապեր, որոնք օբյեկտիվորենի  հայտ  են  գալիս  փոխադարձ  ներգործության  ձևերի  և  բնույթի  մեջ`  մարդկանց  համատեղ գործունեության և հաղորդակցման ընթացքում։
  Կրթական գործընթացի կառավարման  հոգեբանության  հայտնի  մասնագետ  Ռ.  Շակուրովը,  ուսումնասիրելովկառավարման  գործընթացում  մանկավարժական  կոլեկտիվի  փոխհարաբերությունների  խնդիրը,  կոլեկտիվի  կառուցվածքում  առանձնացնում  է  գործնական  և  սոցիալհոգեբանական  փոխհարաբերություններ։
   Գործնական  կառուցվածքը  կազմվում  էմարդկանց  գործնական  փոխազդեցություններից`  նրանց  կողմից  իրենց  պաշտոնեական  պարտականությունների  կատարման  ընթացքում։
   Սոցիալ-հոգեբանական  կառուցվածքը կազմված է անտեսանելի հուզական կապերից` հարգալից և անհարգալիցվերաբերմունք,  համակրանք  ու  հակակրանք,  և  հոգեկան  կյանքի`  միջանձնային  հա1 Ամիրջանյան Յու., Սահակյան Ա., Մանկավարժություն, Երևան, 2005, էջ 403-404։
 3 Խրիմյան Ս., Հովսեփյան Ա., Մելքոնյան Մ. և ուրիշներ, Դպրոցի ղեկավարում և կառավարում, Երևան,2004, էջ 135։
 4 Ասատրյան Լ. և ուրիշներ, Կրթության համակարգի կառավարման հիմունքները, Երևան, 2003, էջ 170։
 5 Խաչատրյան Գ., Տնտեսական ղեկավարը և կառավարման հոգեբանությունը, Երևան, 1989, էջ 102։
 6 Ասատրյան Լ., էջ 171։
 րաբերություններով  պայմանավորված  այլ  ձևերից։
   Սոցիալ-հոգեբանական  երևույթներից կոլեկտիվում տիրող հոգեբանական մթնոլորտն առավելապես կապված է հույզերին։
   Հոգեբանական  մթնոլորտը  կարելի  է  բնորոշել  որպես  գերակշռող  հուզականվիճակների  ամբողջություն,  հարաբերականորեն  կայուն  հուզական  տրամադրվածություն, որը թափանցում է գործունեության ողջ մեխանիզմ` իր ազդեցությունն ունենալով  կոլեկտիվի  շփումներում  և  հարաբերություններում։
   Հոգեբանորեն  առողջ  կոլեկտիվին բնորոշ են ընկերասիրությունը, պատասխանատվությունը, բարձր բարոյականմթնոլորտը։
  Անառողջ հոգեբանական մթնոլորտը կապված է բացասական հույզերին,որը  ցածրացնում  է  կոլեկտիվի  աշխատանքի  արդյունավետությունը1։
   Ռ.  Շակուրովընշում է, որ հոգեբանական մթնոլորտը դպրոցում մեծ մասամբ կապված է այն անտեսթելերից, որոնք որոշում են կոլեկտիվի անդամների տեղեկատվության թափանցիկությունը  և  ղեկավարի  կողմից  տրվող  հրահանգները  հասցնում  են  ենթակաների  գիտակցությանը, և դրանք դրական արձագանք են գտնում այն դեպքում, երբ ղեկավարի  և  կոլեկտիվի  անդամների  միջև  գոյություն  է  ունենում  համապատասխան  կապ2։
 Դպրոցի  մանկավարժական  կոլեկտիվն  ունի  մի  շարք  առանձնահատկություններ,որոնցից  է  կոլեկտիվի  համախմբվածությունը։
   Կոլեկտիվը  սկսվում  է  մարդկանց  համախմբվածությունից,  բայց  ոչ  թե  մեխանիկական,  այլ  սոցիալ-հոգեբանական  միասնությամբ, երբ մարդկանց  այդ խումբը հասարակությանը կարող է տալ ավելին, քաննրանցից  յուրաքանչյուրը`  առանձին-առանձին։
   Կոլեկտիվի  համախմբվածությունըբնութագրվում է նրանով, որ այն կարող է դիմակայել արտաքին ազդեցություններինև պահպանել ներքին միասնականությունը տարբեր պայմաններում3։
  Դա նպաստումէ կոլեկտիվի կյանքի և գործունեության բոլոր կողմերի բարելավմանը, դաստիարակչական  հնարավորությունների  էական  բարձրացմանը,  ինչպես  նաև  նրա  անդամներիբարոյահոգեբանական  միասնությանը,  կազմակերպվածությանը։
   Կոլեկտիվի  համախըմբվածությունն  արդյունավետ  կառավարման  հզոր  լծակներից  մեկն  է։
   Դա  խմբիներքին ուժն է, որը ղեկավարը պետք է ձգտի օգտագործել կազմակերպության նպատակներն  իրականացնելիս։
   Որքան  համերաշխ,  համախմբված,  ներդաշնակ  է  կոլեկտիվը,  այնքան  դյուրին  է  այն  կառավարելը։
   Համախմբված  կոլեկտիվը  կայուն  կոլեկտիվ է` ընդունակ հաջողությամբ հակադրվելու ներքին և արտաքին ուժերի ազդեցությանը, ինչն ուղղված է անդամների միջև կապերի թուլացմանը։
  Համախմբվածությունը կոլեկտիվի ամենաբարդ առանձնահատկություններից մեկն է։
  Նրա հիմքում կարողեն դրվել տարբեր գործոններ։
  Կարելի է առանձնացնել նպատակային, միջանձնայինհոգեբանական,  գաղափարական,  կազմակերպչական  գործոնները։
   Կազմակերպչական  համախմբվածությունն  արտացոլում  է  կոլեկտիվի  անդամների`  իրենց  կոլեկտիվում մնալու և աշխատելու, գործունեությունը շարունակելու ձգտումը, կարող է լինելոչ միայն տվյալ դպրոցում աշխատանքի բովանդակության գրավչության, այլև կոլեկտիվի  նպատակային  միջանձնային-հոգեբանական  միասնության  հետևանք։
   Գաղափարական  և  միջանձնային-հոգեբանական  միասնությունը  կարող  է  նշանակալի  չափով իր արմատներով խորացնել կազմակերպչական համախմբվածության մեջ տվյալկազմակերպությունում աշխատելու պահանջմունքը` կապված համատեղ գործունեությանը, որը նպաստում է մարդկանց մեջ կազմակերպության նպատակների և խնդիրների վերաբերյալ միասնական հայացքների մշակմանը, կոլեկտիվում ոչ ձևական, ընկերական միաբանության զարգացմանը։
  Համախմբվածության ցուցանիշ է նաև մանկավարժական կոլեկտիվի կազմակերպչական միասնությունը, որն արտացոլում է ուսուցիչների  ցանկությունը  աշխատելու  այդ  կոլեկտիվում  և  ունի  սոցիալ-հոգեբանա2 Ասատրյան Լ., էջ 100։
 կան կարևոր նշանակություն։
  Համախմբվածությունն  արտահայտում է նաև տարբերհարցերի լուծման ժամանակ կոլեկտիվի միասնական կարծիքն ու գործունեությունը։
 Կոլեկտիվի ղեկավարման գործընթացում հաճախ առաջանում են կոնֆլիկտայինիրավիճակներ։
   Կոնֆլիկտները  հանգեցնում  են  կոլեկտիվի  սոցիալական  մթնոլորտիվատթարացման` աշխատանքի արտադրողականության անկում, կոլեկտիվի պառակտում։
  Բայց և այնպես կոնֆլիկտները մարդկային հարաբերությունների անբաժանելիմասն  են`  նպաստելով  անհատի  զարգացմանը,  պատասխանատվության  և  ինքնագնահատականի  մակարդակի  բարձրացմանը1։
   Միջանձնային  կոնֆլիկտների  առաջացման  պատճառները  հիմնականում  պայմանավորված  են  հոգեբանական  գործոններով`  անձի  առանձնահատկությունների,  շահերի,  հետաքրքրությունների,  համոզմունքների,  դիրքորոշումների,  ցանկությունների  տարբերություններով2։
   Կոլեկտիվիանդամների  միջև  կոնֆլիկտայնության  պատճառը  հիմնականում  մասնագիտականմրցակցությունն է, վարքագիծը, իսկ տնօրեն-մանկավարժական կոլեկտիվ կոնֆլիկտիպատճառ կարող է լինել տնօրենի պաշտոնական լիազորությունների մեջ կողմնակալվերաբերմունքը3։
  Կոնֆլիկտների հաղթահարման, կոլեկտիվի առողջ բարոյահոգեբանական մթնոլորտը պահպանելու համար կարևոր նշանակություն ունի ղեկավարմանմեթոդների  և  ոճերի  ընտրությունը,  դպրոցի  աշխատանքների  ճիշտ  պլանավորումը,իրականացումն ու վերահսկումը։
 Հետազոտության  կազմակերպում  և  անցկացում։
   Հետազոտությունները  իրականացվել են զրույցի, հարցումների, «Վարքագծի տիպերը կոնֆլիկտային իրավիճակներում (ըստ Կ. Թոմասի)» թեստերի միջոցով4։
 Կ.  Թոմասի  մեթոդիկայի  նպատակն  է  բացահայտել  անձի  վարքը  կոնֆլիկտայինիրավիճակներում։
  Թեստը բաղկացած է 30 երկընտրանքային հարցերից։
  Կ. Թոմասըառանձնացնում է կոնֆլիկտի կարգավորման հետևյալ միջոցները. •  Մրցակցություն՝ անձի ձգտումը հասնելու սեփական շահերի բավարարմանը`ի վնաս մյուսների, •  Համագործակցություն՝  իրավիճակի  մասնակիցների  կողմից  երկու  կողմերիհամար շահավետ փոխհամաձայնության, •  Հարմարում՝ սեփական շահերի զոհաբերում հանուն ուրիշի,•  Փոխզիջում՝ երկուստեք զիջումների արդյունքում համաձայնություն,•  Խուսափում՝  փոխհամաձայնության  և  սեփական  նպատակներին  հասնելուբացակայություն։
 Աղյուսակ 1ԿոլեկտիվՄրցակցություն  Համագործակցություն  Փոխզիջում  Հարմարում  ԽուսափումԴպրոց ԱԴպրոց ԲԴպրոց ԳԴպրոց ԴԱրդյունքների  վերլուծություն  և  քննարկում։
   Ըստ  «Վարքագծի  տիպերը  կոնֆլիկտային իրավիճակներում» թեստի կատարված հետազոտությունների՝ արդյունքները հետևյալն են (տե´ս աղ. 1). չորս դպրոցների մանկավարժական կոլեկտիվներում էլայս կամ այն չափով առկա է կոնֆլիկտային իրավիճակ։
  Ուսուցիչ-ուսուցիչ կոնֆլիկտների  պատճառը  հիմնականում  մասնագիտական  մրցակցությունն  է,  որոնց  լուծմանհիմնական  միջոցը  փոխզիջումն  է`  երկուստեք  համաձայնության  գալու  արդյունքում։
 Տնօրեն-ուսուցիչ  կոնֆլիկտի  պատճառ  կարող  է  դառնալ  տնօրենի  պաշտոնեականլիազորությունների մեջ կողմնակալ վերաբերմունքը։
 Կոլեկտիվում առկա միջանձնային փոխհարաբերությունները` կախված տնօրենիղեկավարման  ոճից  (կոլեկտիվի  անդամների  անբարյացակամ  հարաբերություններիդրսևորումը կոլեկտիվի ղեկավարից կախվածությունից կամ կոլեկտիվի անբավարարվերահսկումից),  ուսումնասիրելու  համար  նախապես  մշակված  հարցաշարով  անցկացրել ենք հարցումներ։
 Հարցումների  արդյունքները  ամփոփելով՝  պարզեցինք,  որ  այն  կոլեկտիվներում,որտեղ միջինից ցածր է կոլեկտիվի անդամների կախվածությունը ղեկավարից, կոլեկտիվի  անդամների  միջև  անբարյացակամ  հարաբերությունները  գրեթե  բացակայումեն, առկա է համախմբված, ցածր կոնֆլիկտայնությամբ կոլեկտիվ։
  Իսկ այն կոլեկտիվներում, որտեղ կոլեկտիվի անդամների կախվածությունը ղեկավարից միջինից բարձրէ, կոնֆլիկտայնությունը բարձր է։
 Եզրակացություն։
   Ընդհանրացնելով  հետազոտության  արդյունքները`  հանգելենք հետևյալ եզրակացություններին. •  Դպրոցի  տնօրենի  ղեկավարման  ոճից  են  կախված  կոլեկտիվի  անդամներիմիջև  բարենպաստ  բարոյահոգեբանական  մթնոլորտի  հաստատումը,  կոլեկտիվի  անդամների  միջև  փոխհարաբերությունները,  կոնֆլիկտայնությունը,կոլեկտիվի համախմբվածությունը։
 •  Ղեկավարման  որևէ  ոճ  առանձին  չի  կարող  արդյունավետ  լինել։
   Ղեկավարումը պետք է լինի ճկուն, իրադրային, կոլեկտիվի վիճակին և մակարդակին,գործունեության պայմաններին համապատասխան։
 31%6%63%Դպրոց ԱԿոլեկտիվում անբարյացակամ հարաբերությունների առկայություն    Կոլեկտիվի անբավարար վերահսկումը  ղեկավարի կողմիցԿոլեկտիվի կախվածությունը ղեկավարից18%35%47%Դպրոց ԲԿոլեկտիվում անբարյացակամ հարաբերությունների առկայություն                        Կոլեկտիվի անբավարար վերահսկումը  ղեկավարի կողմից30%15%55%Դպրոց ԳԿոլեկտիվում անբարյացակամ հարաբերությունների առկայությունԿոլեկտիվի անբավարար վերահսկումը ղեկավարի կողմից25%30%45%Դպրոց ԴԿոլեկտիվում անբարյացակամ հարաբերությունների առկայությունԿոլեկտիվի անբավարար վերահսկումը ղեկավարի կողմից•  Մանկավարժական  կոլեկտիվի  համախմբվածության  և  կոնֆլիկտայնությանմիջև առկա է անմիջական կապ, որը հակառակ համեմատական բնույթի է։
 Աննա ՀովհաննիսյանԴՊՐՈՑԻ ՏՆՕՐԵՆԻ ՂԵԿԱՎԱՐՄԱՆ ՈՃԸ ԵՎ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ԿՈԼԵԿՏԻՎԻՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ Բանալի բառեր` դպրոցի տնօրեն, ղեկավարման ոճ, մանկավարժական կոլեկտիվ,համախմբվածություն, կոնֆլիկտայնություն։

Հոդվածում  ներկայացված  է  դպրոցի  տնօրենի  ղեկավարման  ոճից  բխող  կոլեկտիվում  առկա միջանձնային հարաբերությունների առանձնահատկություններից մի քանիսը, մասնավորապես` համախմբավածությունը, կոնֆլիկտայնությունը։
  Հետազոտության նպատակն է ուսումնասիրել  մանկավարժական  կոլեկտիվի  համախմբվածության  և  կոնֆլիկտայնության  փոխհարաբերությունը`  պայմանավորված  տնօրենի  ղեկավարման  ոճով։
   Ուսումնասիրության  արդյունքում  պարզվեց,  որ  մանկավարժական  կոլեկտիվի  համախմբվածության  և  կոնֆլիկտայնության միջև առկա է անմիջական կապ, որը հակառակ համեմատական բնույթի է։
