Դիմավոր բայով և մասնիկներով բաղադրված կազմությունների ժամանակային տարբերություններն արտահայտվում են դիմաթվանիշ թեքույթների ևժամանականիշ մասնիկների, իսկ եղանակային տարբերությունները` եղանականիշների  միջոցով,  որոնք  հայերենի  բարբառներում  հանդես  են  գալիս  դիրքային տարբերակներով։
 Կու եղանականիշ  մասնիկը  տարածքային  տարբերակներում  մասնակցում է սահմանական ներկա ու անցյալ անկատար (արևմտյան խմբակցություն),ինչպես նաև սահմանական,ենթադրական ապառնի ու անցյալի ապառնի ժամանակաձևերի կազմությանը։
  Այն անհնչյունափոխ ձևով գործածվում է Ակնի,Արդվին-Թբիլիսիի բարբառներում,Չմշկածագի խոսվածքում։
  Ձայնավորասկիզբբայերում առկա է կու>կ հնչյունական անցումը, այսպես` կու մընամ «մնում եմ,կմնամ», կու մընաս, կու մընա, կու մընանք, կու մընաք, կու մընան, կաղամ,կաղաս, կաղա…(ՀԲԱՆ, Չմշկածագ, 28)1։
 Կու  եղանականիշ  մասնիկի  փոփոխակները2  առաջացել  են  ձայնավորական  և  բաղաձայնական  հնչյունափոխությամբ,  սկզբնահնչյունի  ձայնեղացմամբ  կամ  վերջնաձայնավորի  անկմամբ։
   Այսպես՝  Փոքր  Ասիայի  բարբառախմբի3 Պոլսի (Օրդու, Տրապիզոն) միջբարբառում և Համշենի միջբարբառախմբիՀամշենի  բարբառներում4  կ-ի  ձայնեղացմամբ  առաջացած  գու փոփոխակն  էգործառում՝ կըրիմ գու «գրում եմ, կգրեմ», կըրիս գու, կըրա գու, կըրիկ գու, կըրէկգու, կըրին գու (ՀԲԱՆ,  Տրապիզոն,  99),  իսկ  արևմտյան  խմբակցության  Վանիմիջբարբառում, արևելյան խմբակցության Խոյ-Մարաղայի, Արարատյան բարբառախմբերում, Ղարաբաղ-Շամախիի միջբարբառախմբում ու>ը ձայնավորական  փոփոխությամբ  առաջացած կը տարբերակն  է  առկա՝ կը խօսէր «խոսումէի, կխոսեի», կը խօսէր, կը խօսէր, կը խօսէնք, կը խօսէք, կը խօսէն (ՀԲԱՆ, Մոկս,Խալենց,  288)։
   Ձայնավորասկիզբ  բայերին  զուգորդվելիս  հնչյունական  ևս  մեկփոփոխություն (ը-ի սղում) է տեղի ունենում, որի արդյունքում կը-ն գործառում1 Հոդվածում օգտագործված են Հայերենի բարբառագիտական ատլասի ծրագրով հավաքվածնյութերը, որոնք պահվում են ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում և ներկայացվում են ՀԲԱՆ հապավմամբ (Հայերենի բարբառագիտական ատլասի նյութեր)։
 2 Հ. Աճառյանը կու եղանականիշ մասնիկի 14 փոփոխված ձև է նշում բարբառներում և գտնում է,որ բոլորն էլ ծագել են կու սկզբնաձևից (տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոցլեզվի, հ. 4, գիրք Բ, Երևան, 1961,էջ 75)։
 3 Եղանակաժամանակային ձևերի տարածական բնութագիրը տալիս օգտվել ենք Գ. Ջահուկյանիբարբառային միավորների բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգումից, ուստի դրանցտարածքային նկարագիրը ներկայացվում է` ըստ բազմահատկանիշ դասակարգման (տե՛ս Գ.Ջահուկյան, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972, էջ 132-136)։
 4 Գու եղանականիշ մասնիկը, ըստ Հ. Աճառյանի, գործառում է Տրապիզոնի և Համշենի բարբառներում (տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 78)։
 է առանց ը վերջնահնչյունի` կասէ ասում էի, կասեի», կասէր, կասէր, կասինք,կասիք, կասին (ՀԲԱՆ, Վան, Աղբակ, 322)։
 Խլազուրկ բաղաձայնական համակարգերով հատկանշվող Շապին-Կարահիսարի,  Եվդոկիայի,  Պոլսի  միջբարբառներում,  Մարզվան-Ամասիայի,  ՂրիմՆոր Նախիջևանի, Խարբերդ-Երզնկայի, Ակնի, Արաբկիրի, Սեբաստիայի, Համշենի, Եդեսիայի, Մալաթիայի, Տիգրանակերտի, Մուշի բարբառներում1 գործառող գը եղանականիշը հնչյունական երկու փոփոխությունների՝ սկզբնահնչյունկ-ի ձայնեղացման, բաղաձայնասկիզբ բայերի դեպքում նաև ձայնավորի փոփոխության  (ու>ը)  հետևանք  է,  այսպես`  գըգըրէմ «գրում եմ, կգրեմ», գըգըրէս,գըգըրէ, գըգըրէնք, գըգըրէք, գըգըրէն։
   Ձայնավորասկիզբ  բայերը  հնչյունականվերոնշյալ  փոփոխություններին  հավելում  են  նաև  վերջնահնչյուն ը-ի  սղմանհատկանիշը՝  գաբրիմ  «ապրում  եմ,  կապրեմ»,  գաբրիս,  գաբրի,  գաբրինք,գաբրիք, գաբրին (ՀԲԱՆ, Սեբաստիա, 81)։
 Անտիոքի  կամ  ծայրհյուսիսարևմտյան  միջբարբառախմբում  գործառողգի եղանականիշը (գի սիրիմ «սիրում եմ, կսիրեմ», գի սիրիս, գի սիրէ, գի սիրինք,գի սիրիք, գի սիրին2)  Գ.  Ջահուկյանի  կարծիքով  առաջացել  է  կոյ-ից  ոյ>իհնչյունական անցմամբ3։
  Նկատենք, որ հիշյալ տարածքին ոյ>ի հնչյունափոխությունը հատուկ չէ, հետևաբար կարելի է ենթադրել, որ գի-ն առաջացել է գ և իհնչյունների համադրմամբ. ի  ձայնավորի  հավելումը կարող  էր  տեղի  ունենալբայարմատում ի ձայնավոր ունեցող բայերի համաբանությամբ։
  Որպես հիշյալվարկածը հաստատող փաստարկ` կարելի է նշել Գորիսի խոսվածքը, որտեղ կիտարբերակը բաղադրվում է այն բայերին, որոնց բայարմատում առկա է ի ձայնավոր` կի կիրէմ «կգրեմ»,կի կիրէս,կի կիրէ,կի կիրէնք,կի կիրէք,կի կիրէն։
  Մյուսբայերին հարադրվում է կը եղանականիշը, այսպես` կը մընամ «կմնամ» կը մընաս, կը մընա,կը մընանք, կը մընաք, կը մընան (ՀԲԱՆ,Գորիս,Կորնիձոր, 105)։
 Բարբառային մեկ այլ տարածքում (Կեսարիա, Կիլիկիա, Գամիրք) գործածվում է կա եղանականիշ մասնիկը, այսպես` խոսիմ կա «խոսում եմ, կխոսեմ», խոսիս կա, խոսի կա, խոսինք կա, խոսիք կա, խոսին կա4։
  Կիլիկիայի միջբարբառախմբում և Սվեդիայի բարբառում կա-ն, ենթարկվելով բաղաձայնականև ձայնավորական միաժամանակյա փոփոխությունների, գործառում է գօ և գու1 Հ. Աճառյանը Մուշի բարբառում նշում է կը եղանականիշ մասնիկը (տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ.,էջ 76)։
 2  Տե՛ս Հ. Աճառյան, Քննություն Առտիալի բարբառի, Երևան, 1953,էջ 164-165։
 3 Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 104։
 4 Ն. Մկրտչյան,Անատոլիայի նորահայտ հայ բարբառները և բանահյուսությունը,Երևան, 2006, էջ 84։
 հնչյունական  տարբերակներով,  այսպես`  գօ սիյիմ «սիրում եմ, կսիրեմ», գօսիյիս, գօ սիյէ, գօ սիյինք, գօ սիյէք, գօ սիյին (ՀԲԱՆ, Զեյթուն, 110)։
 Արևմտյան տարածքի բարբառներում շարունակական ներկայի և անցյալանկատարի իմաստները դրսևորվում են կոր, էր, դար, ունի//գունի, հայէ, հայկակ  ժամանականիշ  մասնիկների  միջոցով։
  Կոր-ը,  Ա.  Այտընյանի  կարծիքով,թուրքական ծագում ունի։
  Նա այն առաջացած է համարում yor ձևից` պատճառաբանելով, թե հայերենում եա, եու և այլն հնչյունակապակցություններով բառեր չլինելու պատճառով տաճկերեն y–ն դարձել է կ1։
  Հ. Աճառյանը մերժում էԱ. Այտընյանի նշած y>կ հնչյունական անցումը, քանի որ թուրքերենից փոխառյալ բառերի մեջ բառասկզբում շատ են yo, yu և այլ հնչյուններ, և առաջ է քաշումկոր-ի  ծագման  հետևյալ  վարկածը. «Ռոտոսթոյի  բարբառում կոր  սովորականձևի հետ կան նաև կօ և օր ձևերը։
  Համշենի բարբառում էլ կա ունի և գունի։
  Այսվերջինը բնականաբար կազմված է կը և ունի մասնիկների գումարից։
  Եթե այսպես է, կարող ենք նաև կարծել, որ կոր ձևացած լինի կը մասնիկի և օր մասնիկիգումարից։
  Արդեն Կարնո բարբառում էլ …հետադաս կը մասնիկը, որ շաղկապիհետ միանալով, տալիս է կօր ձևը»2։
 Պոլսի  միջբարբառի  Ռոդոսթոյի  և  Պարտիզակի  խոսվածքներում  գօրմասնիկի սկզբնահնչյուն գ-ի անկմամբ առաջացած օր փոփոխակն է գործառում,այսպես` գը գարթամ օր «կարդում եմ», գը գարթաս օր, գը գարթա օր…. (ՀԲԱՆ,Պարտիզակ, 284)։
 Համշենի  բարբառի  Մալայի,  Զեֆանոսի  խոսվածքներում  շարունակական ժամանակաձևերի իմաստն արտահայտվում է ունի//գունի ժամանականիշների  հետադաս  գործառությամբ` բէրիմ գունի «բերում եմ», բէրիս գունի, բէրէգունի կամ գուդիմ ունի «ուտում եմ», գուդիս ունի, գուդէ ունի։
  Ունի մասնիկըունեմ բայի եզակի 3-րդ դեմքի ձևային արտահայտությունն է3, իսկ բաղաձայնասկիզբ բայերին զուգորդվող գունի ձևը, ըստ Հ. Աճառյանի, առաջացել է ընդհանրական ներկայի գը և ունի մասնիկների համադրմամբ` բերիմ գը+ունի>բերիմգունի4։
 Հայէ ժամանականիշ մասնիկի դիրքային տարբերակները գործառում ենարևմտյան խմբակցության բարբառներում։
  Հայէ (հայ) ձևը կիրառվում է Ասլան1  Տե՛ս Ա. Այտընյան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի,Վիեննա, 1965, էջ 76։
 2 Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 4, գիրք Բ, էջ 108։
 3 Տե՛ս Ա. Ղարիբյան, Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1953, էջ 184։
 4 Տե’ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 108։
 բեկի բարբառում և Նիկոմեդիայի խոսվածքում, այսպես` գը գարթամ հայէ «կարդում  եմ», գը գարթաս հայէ, գը գարթա հայէ, գը գարթանք հայէ, գը գարթաքհայէ, գը գարթան հայէ, գուդէյի հայէ, գուդէյիր հայէ… (ՀԲԱՆ, Նիկոմեդիա, 304)։
 Ա. Ղարիբյանի կարծիքով, այն ծագել է հա է բառերի կապակցությունից1։
 Քեսաբ-Սվեդիայի բարբառի Արամոյի, Քեսաբի, Պոլսի միջբարբառի Ադափազարի  խոսվածքներում  հայէ  նախամասնիկի  վերջնահնչյունի  անկմամբառաջացած հայ փոփոխակը գործառում է ձայնավորասկիզբ բայերի դեպքում,այսպես` ուտիմ հայ «ուտում եմ», ուտէս հայ, ուտէ հայ, ուտէնք հայ, ուտէք հայ,ուտէն հայ (ՀԲԱՆ, Նիկոմեդիա, Ադափազար, 306), իսկ բաղաձայնասկիզբ բայերին զուգորդվում է հա դիրքային տարբերակը, որը հայ>հա հնչյունական անցման հետևանք է, այսպես՝ հա գարտում «կարդում եմ», հա գարտուս, հա գարտու, հա գարտունք, հա գարտուք, հա գարտուն (ՀԲԱՆ, Քեսաբ, 1)։
 Հա ժամանականիշի  սկզբնահնչյունի  անկմամբ  է  առաջացել  ա  փոփոխակը2։
   Վերջինս  գործածվում  է  Եդեսիայի  և  Մալաթիայի  բարբառներում` գըբաքնէմ ա «համբուրում եմ», գըբաքնէս ա, գըբաքնէ ա, գըբաքնէնք ա, գըբաքնէքա, գըբաքնէն ա կամ գէչնամ ա «իջնում եմ», գէչնաս ա, գէչնա յա, գէչնանք ա,գէչնաք ա, գէչնան ա։
 Ա>ը ձայնավորական փոփոխությամբ առաջացած ը տարբերակը առկաէ Արաբկիրի բարբառում և Սևերեկի խոսվածքում, այսպես` գըկըրիմ ը «գրումեմ», գըկըրիս ը, գըկըրէ ը, գըկըրինկ ը, գըկըրիկ ը, գըկըրին ը (ՀԲԱՆ, Սևերեկ,82)։
  Հ. Աճառյանը կարծում է, որ Արաբկիրի բարբառում առկա ը եղանականիշըծագում է ահավասիկ, ահա ձևերից։
 3Ապառնի  ժամանակի  իմաստների  (սահմանական  և  հարկադրական)արտահայտման  համար  տարածքային  տարբերակներում  գործածվում  են պիտիմ բայը և պիտի եղանականիշ մասնիկը։
  Արևելյան խմբակցության Արարատյան  (Երևան,  Լոռի,  Շամշադին-Դիլիջան),  Արդվին-Թբիլիսիի  բարբառներում,Ղարաբաղ-Շամախիի  բարբառախմբի  Շաղախի,  Հավարիկի,  Հադրութի  խոսվածքներում, Ղազախ-Կիրովաբադի միջբարբառում ապառնիության իմաստ ենարտահայտում պիտիմ բայը  կամ  նրա  փոփոխակները,  որոնք,  հարադրվելովանորոշ դերբային, նաև խոնարհվում են։
 1 Տե՛ս Ա. Ղարիբյան, նշվ. աշխ., էջ 185։
 2  Տե՛ս Ա. Ղարիբյան, նշվ. աշխ., էջ 186։
 3 Տե՛ս  Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 107։
 Ըստ  Հ.  Աճառյանի` պիտիմ բայը  անհնչյունափոխ  ձևով  պահպանված  էԹիֆլիսի  բարբառում  (պիտիմ սիրի «պիտի սիրեմ», պիտիս սիրի, պիտի սիրի…),  իսկ  Ղարաբաղի  բարբառում  այն  ունի  պէտըմ ձևը  (պէտըմ ա սիրիմ«պիտի սիրեմ», պէտըմ ա սիրիս, պէտըմ ա սիրի…)1։
   Սակայն,  ըստ  ՀԲԱ-իծրագրով հավաքված նյութերի, Ղարաբաղի բարբառի խոսվածքներում ևս, ինչպես Թիֆլիսի խոսվածքում, պիտիմ բայը գործածվում է անհնչյունափոխ ձևով,այսպես` կիրիլ պիտէմ «պիտի գրեմ», կիրիլ պիտէս, կիրիլ պիտի, կիրիլ պիտէնք,կիրիլ պիտէք, կիրիլ պիտէն (ՀԲԱՆ, Ղարաբաղ, Թալիշ, 107)։
 Պիտիմ բայը տարածքային տարբերակներում ենթարկվում է բաղաձայնական, ձայնավորական հերթագայությունների, հնչյունների, վերջնավանկերիև  սկզբնավանկերի  անկման։
   Ձայնավորի  փոփոխությամբ  (ի>ը)  առաջացածպըտիմ տարբերակը  գործառում  է  Երևանի  խոսվածքում,  այսպես` աշխատէլպըտէմ «պիտի աշխատեմ», աշխատէլ պըտէս, աշխատէլ պըտի…2։
 Բաղաձայնի փոփոխության (պ>բ) հետևանք են Հադրութի խոսվածքումգործառող բիդիմ (աղալ բիդըմ «պիտի աղամ», աղալ բիդըս, աղալ բիդի, աղալբիդըք, աղալ բիդըք, աղալ բիդըն) բայը3, ինչպես նաև Մեղրիի բարբառում առկամէտիլ, մատիլ (պ>մ) եղանականիշները4, այսպես` մատիլ բիրիմ «պիտի բերեմ»,մատիլ բիրիս, մատիլ բիրի, մատիլ բիրիք, մատիլ բիրիք, մատիլ բիրին (ՀԲԱՆ,Մեղրի, Կարճևան, 21)։
 Գորիսի, Կաքավաբերդի խոսվածքներում գործառող պէտըմա փոփոխակը պէտըմ հնչյունական տարբերակի և ա օժանդակ բայի համադրման հետևանքէ։
  Նկատելի է, որ հիշյալ կառույցը, զուգադրվելով դիմավոր բայաձևերին, եղանականիշի արժեք է ձեռք բերել` պըէտմա կիրէմ «պիտի գրեմ», պըէտմա կիրէս,պըէտմա կիրի, պըէտմա կիրէնք, պըէտմա կիրէք, պըէտմա կիրէն  (ՀԲԱՆ,Գորիս, Քարահունջ, 101)։
 Մի  շարք  փոփոխությունների  (հնչյունափոխություն,  համադրում)  հետևանք է Նախիջևանի Ազնաբերդ բնակավայրի խոսվածքում գործածվող վերոնշյալ եղանականիշ մասնիկի բիդըմա տարբերակը` բիդըմա մընա «պիտի մնա»,բիդըմա մընաս, բիդըմա մընա, բիդըմա մընանք, բիդըմա մընաք, բիդըմամընան (ՀԲԱՆ, Ազնաբերդ, 25)։
 1 Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 134։
 2 Ա. Գրիգորյան, Հայ բարբառագիտության դասընթաց, Երևան, 1957, էջ 220։
 3 Ա. Պողոսյան, Հադրութի բարբառը, Երևան, 1965, էջ 181։
 4 Տե՛ս Է. Աղայան, Մեղրու բարբառը, Երևան, 1954, էջ 198։
 Մուշի,  Վանի,  Կարինի,  Սեբաստիայի,  Ասլանբեկի,  Կեսարիայի,  ՂրիմՆոր Նախիջևանի, Պոլսի, Համշենի, Ղարաբաղի (Հադրութ Շաղախ-Քեյվան, Ղարադաղ, Դզմար) բարբառներում պիտիմ բայի վերջնահնչյունի անկմամբ առաջացած պիտի փոփոխակն է գործածվում։
  Պիտի եղանականիշ մասնիկի սկզբնավանկի ի>ը  հնչյունափոխությամբ  առաջացած պըտի  տարբերակը  գործածվում է Երևանի խոսվածքում, օրինակ` պըտի մընամ «պիտի մնամ», պըտի մընաս, պըտի մնա…  (ՀԲԱՆ,  Երևան,  23),  իսկ  Մեղրու  (Կուրիս,  Ագարակ,  Գուդեմնիս,  Կաքավաբերդ)  և  Շամախիի  (Սաղյան)  խոսվածքներում  առկա պէտափոփոխակը ի>է  ձայնավորական  փոփոխության  հետևանք  է,  այսպես՝ պէտախըմիմ «պիտի խմեմ», պէտա խըմիս, պէտա խըմի։
 Պիտի եղանականիշ մասնիկի սկզբնահնչյունի ձայնեղացմամբ առաջացած բիդի փոփոխակը առկա է Սեբաստիայի, Ասլանբեկի, Ղրիմ-Նոր Նախիջևանի, Պոլսի բարբառներում, Ղարաբաղի (Հադրութ, Շաղախ-Քեյվան, Ղարադաղ,Դզմար)  խոսվածքներում,  այսպես`  բիդի խըմըցընիմ «պիտի խմեցնեմ», բիդիխըմըցընիս, բիդի խըմըցընի, բիդի խըմըցընիք, բիդի խըմըցընիք, բիդի խըմըցընին1։
  Համշենի բարբառում ևս գործառում է բիդի եղանականիշ մասնիկը, որիսկզբնահնչյունը  դիմային  թեքույթի  համաբանությամբ  եզակի  1-ին  դեմքումփոխվում  է մ-ի,  այսպես` կըրի մինի «պիտի գրեմ», կըրիս բիդի, կըրա բիդի,կըրիկ բիդի, կըրէկ բիդի, կըրին բիդի (ՀԲԱՆ, Տրապիզոն, 99)։
  Վերոնշյալ ձևափոխությունը չի գործում հարկադրական անցյալի դեպքում` կըրէյը բիդի «պիտիգրեի», կըրէյդը բիդի, կըրէր բիդի, կըրակը բիդի, կըրէկը բիդի, կըրէյնը բիդի(ՀԲԱՆ, Տրապիզոն, 99)։
 Հիշյալ ժամանակաձևերի եզակի 1-ին դեմքում, ըստ Հ. Աճառյանի, գործառում  է բէրիմ իդի  կառույցը.  վերջինիս  առաջացումը  նա  բացատրում  է  հետևյալ  կերպ. «…ապառնիի պիտի  մասնիկի  նախաձայն բ,  միանալով  առաջինդեմքի մ վերջավորության հետ, դարձել է մ…, ապա երկու մ միանալով` վերածվել է մեկի…, ավելի ուշ այդ դ ազդվելով մ-ից` վերածվել է ն (էշտօմ ինի)…»2։
 Խարբերդ-Երզնկայի,  Մարաշ-Զեյթունի,  Բեյլանի,  Եվդոկիայի,  Մալաթիայի բարբառներում գործածվում է պիտի (բիդի) եղանականիշ մասնիկի վերջնահնչյունի անկմամբ առաջացած պիդ (բիդ) ձևը, այսպես` պիդ ուդիմ «պիտիուտեմ», պիդ ուդէս, պիդ ուդէ (ՀԲԱՆ, Երզնկա, 5)։
 1  Տե՛ս  Ա.  Սարգսյան,  Շաղախի  ենթաբարբառը  Հադրութի  ենթաբարբառի  միջավայրում,Ստեփանակերտ, 2009, էջ 67։
 2 Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 141։
 Պիդ>պի հնչյունափոխությամբ Շապին-Կարահիսարի բարբառում, Համշենի  Օրդուի  խոսվածքում  գործածվում  է պի փոփոխակը` պի գըրէմ «պիտիգրեմ», պի գըրէս, պի գըրէ…։
   Այն,  համադրվելով  ձայնավորասկիզբ  բայերին,գործառում է առանց վերջնահնչյունի` պուդէմ «պիտի ուտեմ», պուդէս, պուդէ,պուդէնք, պուդէք, պուդէն ( ՀԲԱՆ, Շապին-Կարահիսար, 3)։
 Լեհահայ բարբառում, Օրտուի խոսվածքում, Հաջընի, Զեյթունի բարբառներում պի>բի հնչյունական անցման հետևանքով առաջացած բի եղանականիշմասնիկն է գործածվում (բի մընօմ «պիտի մնամ», բի մընօս, բի մընօ, բի մընօնք,բի մընէք, բի մընօն),  որը  դարձյալ  ձայնավորասկիզբ  բայերին  զուգորդվելիսկորցնում է վերջնահնչյուն ի ձայնավորը՝ բասեմ «պիտի ասեմ», բասես, բասէ,բասենք, բասէք, բասեն (ՀԲԱՆ, Հաջըն, 93)։
  Արարատյան բարբառի խոսվածքներում  (Լոռի,  Շամշադին-Դիլիջան),  Ղազախ-Կիրովաբադի  միջբարբառում պիտիմ  բայի  սկզբնավանկի  անկմամբ  և  բաղաձայնական տ>դ  անցումով  առաջացած դէմ  տարբերակն  է  գործառում,  այսպես` նըստիլ դէմ «պիտի նստեմ»,նըստիլ դէս, նըստիլ դի, նըստիլ դէնք, նըստիլ դէք, նըստիլ դէն1։
   Հիշյալ կազմությամբ հարկադրական ժամանակաձևեր Ա. Ղարիբյանը նշում է Շամշադինի,Ղազախի, Դիլիջանի խոսվածքներում, որոնցում  գործառող դէմ եղանականիշըառաջացած  է համարում  §…հարկադրական եղանականիշի մնացորդ §տ¦-§դ¦հնչյունից և օժանդակ բայից¦2։
 Բարբառային մեկ այլ տարածքում` Ակնի, Վանի (Շատախ, Մոկս, Ոզմ)բարբառներում,  Խարբերդի,  Ադափազարի,  Վանի  (Աղբակի  Բժգներդ,  ԽոշաբիԶենիս, Քռեր) խոսվածքներում, կիրառվում է տի (տը)-ն, որը պիտի եղանականիշ մասնիկի երկրորդ վանկն է։
  Այն կցվում է բաղաձայնասկիզբ բայերին (տըսիրէ «պիտի սիրեմ», տը սիրէս, տը սիրէր, տը սիրէնք, տը սիրէք, տը սիրէն).ձայնավորասկիզբ բայերի դեպքում գործածվում է միայն սկզբնահնչյունը՝ տուզիմ «պիտի ուզեմ», տուզիս, տուզի, տուզինք, տուզէք, տուզին3։
 Արևմտյան խմբակցության Պոլսի միջբարբառի Նիկոմեդիայի, Չմշկածագի,  Խարբերդ-Երզնկայի  բարբառի  Խարբերդի  խոսվածքներում,  Ակնի,  Արաբկիրի բարբառներում, Բասենի խոսվածքում տի եղանականիշ մասնիկի դի (դը)փոփոխակն  է  գործածվում`  այս  տարածքին  հատուկ  խուլերի  ձայնեղացմանօրենքի  համաձայն, այսպես` դի սիրիմ «պիտի սիրեմ», դի սիրէս, դի սիրէ, դիսիրիք, դի սիրէք, դի սիրէն (ՀԲԱՆ, Խարբերդ, 6)։
 1 Բ. Մեժունց, Շամշադին-Դիլիջանի խոսվածքը, Երևան, 1989, էջ 82։
 2 Տե°ս Ա. Ղարիբյան, նշվ. աշխ., էջ 208։
 3 Մ. Մուրադյան, Շատախի բարբառը, Երևան, 1962, էջ 19։
 Տիգրանակերտի բարբառում գործածվում է մըն եղանականիշ մասնիկը1,ինչպես` մըն ձախիմ «պիտի ծախեմ», մըն ձախիս, մըն ձախէ, մըն ձախինք, մընձախէք, մըն ձախին։
  Ա. Հանեյանը մըն եղանականիշի ծագման հետևյալ վարկածն է առաջ քաշում. նախ պիտի-ից կազմվել է բըդ ձևը, որի հետևանքով բաղաձայնասկիզբ բայերի մոտ արտասանական դժվարություն է առաջացել։
  Այդխնդրի հաղթահարման համար դ-ն փոխվել է ն-ի (բըդ>բըն)։
  Ապա տեղի է ունեցել  վերջին  քայլը` բ-ի  մասնակի  առնմանումը ն-ի  կողմից, որով բ-ն  հնչյունափոխվել է մ-ի` առաջացնելով մըն մասնիկը2։
  Հավանաբար մըն մասնիկը անցնելէ զարգացման միևնույն ուղին, ինչ որ Տրապիզոնի բարբառում գործածվող մինիեղանականիշ մասնիկը, որից հետո վերջնահնչյուն ի ձայնավորի անկման և ի>ըձայնավորական փոփոխության հետևանքով ստացել մըն ձևը։
 Բարբառային  մի  շարք  միավորներում  ապառնիության  իմաստ  արտահայտող  մասնիկները  երկու  տարբեր  բաղադրիչների  համադրման  հետևանքեն3։
  Այսպես՝ Վանի բարբառի Ոզմի և Մոկսի, Սասունի Հազզո խոսվածքներումգործառող  կըպա (կըպա  կըրիմ  «պիտի  գրեմ»,  կըպա  կըրիս,  կըպա  կըրի)  ևգըմդի (գըմդի կըրըմ «պիտի գրեմ», գըմդի կըրըս, գըմդի կըրա….) եղանականիշմասնիկները կը և պիտի մասնիկների համադրության արդյունք են։
  Առտեալիբարբառի  Սուչավայի  խոսվածքում  գործածվող  բիդօր  (բիդօր գըրիմ «պիտիգրեմ», բիդօր գըրիս, բիդօր գըրէ… ) եղանականիշը պիտի և որ բաղադրիչներիմիացման հետևանք է։
 Քեսաբ-Սվեդիայի  բարբառում  գործառում  է բըր  մասնիկը։
   Ըստ Ա. Ղարիբյանի` նախապես բիդօր ձևից առաջացել է բըր փոփոխակը, այնուհետև բ>մփոխազ-դեցական  հնչյունափոխությամբ`  մըր  եղանականիշը  4,  այսպես՝  բըրկըրիմ «պիտի գրեմ», բըր կըրիս, բըր կըրէ, բըր կըրինք, բըր կըրիք, բըր կըրին(ՀԲԱՆ, Սվեդիա, 280)։
  Քեսաբի խոսվածքում առկա է բըր և մըր եղանականիշների զուգահեռ գործածություն, այսպես` բըր մընամ//մըր մընամ «պիտի մնամ»,բըր մընաս//մըր մընաս, բըր մընա//մըր մընա…(ՀԲԱՆ, Քեսաբ, 1)։
 Վերոբերյալից երևում է, որ եթե արևելյան խմբակցության բարբառներիմի  հատվածում  (Արարատյան  (Երևան,  Լոռի,  Շամշադին-Դիլիջան),  ԱրդվինԹբիլիսիի  բարբառներ,  Ղարաբաղ-Շամախիի  (Շաղախ,  Հավարիկ,  Հադրութ)1 Այս մասնիկի ծագման և այլ վայրերում գործածության հարցերը Հ. Աճառյանի համար անորոշ են(Հ. Աճառյան, նշվ.աշխ., էջ 145)։
 2 Ա. Հանեյան, Տիգրանակերտի բարբառը, Երևան, 1978, էջ 146։
 3 Տե՛ս Ա. Ղարիբյան, նշվ.աշխ., էջ 214։
 4 Տե՛ս Ա. Ղարիբյան, նույն տեղում։
 բարբառախումբ, Ղազախ-Կիրովաբադի միջբարբառ) գործառում է պիտիմ բայը,որը,  պահպանելով  բայական  նշանակությունը,  նաև  խոնարհվում  է,  ապաարևմտյան  խմբակցությունում,  ինչպես  նաև  արևելյան  խմբակցության  մյուսմասում այն կորցրել է իր բայական իմաստը և ձեռք բերել եղանականիշ մասնիկի արժեք, իսկ գործողության իմաստը արտահայտվում է դիմավոր բայաձևով։
 Բարբառային նյութի զուգադրական քննությունից պարզ է դառնում, որհայերենի  տարածքային  տարբերակներում  եղանականիշ  և  ժամանականիշմասնիկները  գործառում  են  դիրքային  բազմաթիվ  տարբերակներով,  որոնքհնչյունական  փոփոխությունների,  սկզբնամասի  կամ  վերջնամասի  անկմանկամ էլ տարբեր բաղադրիչների համադրման հետևանք են։
  Հաճախ վերոնշյալփոփոխությունները գործում են միաժամանակ։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Աղայան Է., Մեղրու բարբառը, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1954, 407 էջ։
 2.  Աճառյան  Հ.,  Լիակատար  քերականություն  հայոց  լեզվի  համեմատությամբ562 լեզուների, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1961, գիրք Բ, 543 էջ,3.  ԱՃառյան Հ., Քննություն Առտիալի բարբառի, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1953,289 էջ։
 4.  Այտընեան Ա. Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէնլեզուի, Վիեննա, տպ. Մխիթարեան, 1866, 502 էջ։
 5.  Գրիգորյան Ա., Հայ բարբառագիտության դասընթաց, Եր., ԵՊՀ, 1957, 543 էջ։
 6.  Հանեյան Ա., Տիգրանակերտի բարբառը, Եր., ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1978, 230 էջ։
 7.  Ղարիբյան  Ա.,  Հայ  բարբառագիտություն,  Երևան,  ՀՍՍՌ  պետ.  հեռ.  մանկ.ինստ. հրատ., 1953, 457 էջ։
 8.  Մեժունց Բ., Շամշադին-Դիլիջանի խոսվածքը, Եր.,ԵրՊՀ-ի հրատ,1989,224 էջ։
 9.  Մկրտչյան Ն., Անատոլիայի նորահայտ հայ բարբառները և բանահյուսությունը, Երևան, Ա. հ., 2006, 600 էջ։
 10. Մուրադյան Մ., Շատախի բարբառը, Երևան, Երևանի համալս. հրատ., 1962,227 էջ։
 11. Պողոսյան Ա., Հադրութի բարբառը, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1965, 370 էջ։
 12. Ջահուկյան  Գ.,  Հայ  բարբառագիտության  ներածություն,  Երևան,  ՀՍՍՌ  ԳԱհրատ., 1972, 346 էջ։
 13. Սարգսյան  Ա.,  Շաղախի  ենթաբարբառը  Հադրութի  ենթաբարբառի  միջավայրում, Ստեփանակերտ, ԱրՊՀ հրատ., 2009, 103 էջ։
 14. Փաշայան Ա., Սվեդիայի բարբառը, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1964, 391 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինԳևորգյան Գայանե Գերասիմի – բ.գ.դ., դոցենտ, Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան լեզվահասարակագիտական համալսարան, հայագիտության ամբիոնի վարիչ,E-mail։

Դիմավոր բայով և մասնիկներով բաղադրված կազմությունների ժամանակային տարբերություններն արտահայտվում են դիմաթվանիշ թեքույթների և  ժամանականիշ  մասնիկների,  իսկ  եղանակային  տարբերությունները`  եղանականիշների  միջոցով,  որոնք  հայերենի  բարբառներում  հանդես  են  գալիս  դիրքային տարբերակներով։
   Աշխատանքում բարբառային 500 միավորների զուգադրական քննությունից պարզ է դառնում, որ տարածքային տարբերակներում եղանականիշ և ժամանականիշ  մասնիկները  գործառում  են  դիրքային  բազմաթիվ  տարբերակներով, որոնք հնչյունական փոփոխությունների, սկզբնամասի կամ վերջնամասի  անկման  կամ  էլ  տարբեր  բաղադրիչների  համադրման  հետևանք  են։
   Հաճախ  վերոնշյալ փոփոխությունները գործում են միաժամանակ։
