Հանքային  և  օրգանական  տարբեր  պարարտանյութերի  համարժեքչափաքանակներից  լավագույնը  կոմպոստ  22,0  տ/հա  նորման  է,  որիկիրառումից  Արարատյան  հարթավայրի  պայմաններում  ստացվում  է629,0 ց/հա պոմիդորի բարձրորակ բերք, 2958.5 հազ. դրամ/հա լրացուցիչշահույթ,  որն  էլ  առաջարկվում  է  ներդնելու  գյուղատնտեսականարտադրությունում։
 Ներածություն։
   Ընդհանուր  առմամբ  գյուղատնտեսության  մեջ  այսկամ  այն  ագրոմիջոցառումը  մեծ  քննություն  և  լայն  կիրառում  է  գտնումայն  ժամանակ,  երբ  այն  տնտեսապես  արդյունավետ  է,  և  ծախսվածյուրաքանչյուր դրամը ապահովում է որոշակի շահույթ, այլապես տվյալմիջոցառումը արտադրությունում չի արմատավորվում։
 Ըստ  Յու  .Ա.  Գուսարովայի՝  յուրաքանչյուր  ռուբլու  փոխհատուցումը  հանքային  պարարտանյութերի  կիրառման  դեպքում  կազմում  է3,5, իսկ օրգանական պարարտանյութերի դեպքում՝ 3,0 ռուբլի [2]։
 Զ.  Բայնոխը  [1],  Մինեևը  և  ուրիշները  [3]  և  Մ.  Հ.  Գալստյանը  [4]նշում  են,  որ  չնայած  ոռոգվող  տարածություններում  մշակվող  գյուղատնտեսական  մշակաբույսերի(եգիպտացորեն,  աշնանացան  ցորեն,կարտոֆիլ,  առվույտ,  սմբուկ  և  այլն)  ցանքերում  ֆոսֆորի  և  կալիումիբարձր  չափաքանակները  տնտեսապես  ցածր  արդյունավետություն  ենապահովել,  սակայն  կիրառված  պարարտանյութերը  բարձրացնում  ենհողինպաստում  ագրոէկոհամակարգերիուկայունության բարձրացմանը։
 բերրիություննԴաշտային  և  վեգետացիոն  փորձերի  բազմամյա  տարիներիարդյունքները  վերլուծելով՝    հեղինակները  նշում  են,  որ  մեկ  կգ  ազդողնյութի  հաշվով  ազոտի,  ֆոսֆորի  և  կալիումի  վրա  կատարած  ծախսերըմիջին  հաշվով  ապահովում  են  7-12  կգ  հացահատիկի,  18-35  կգկարտոֆիլի,  19-34  կգ շաքարի  ճակնդեղի,  20-38  կգ  պոմիդորի  հավելյալբերք [2,3,4,5]։
  Մեկ տոննա կենսահումուսի և 5 տ կիսափտած ցամքարովգոմաղբի  կիրառման  դեպքում  կատարված  ծախսերը  ապահովում  ենհամապատասխանաբար  1280  և  980  կգ  կարտոֆիլի,  400-500  կգհացահատիկի և 1350-1500 կգ պոմիդորի հավելյալ բերքի ստացում։
  ԿատարվածՆյութը և մեթոդները։
 հետազոտություններընպատակ  են  հետապնդել  պարզելու  հանքային  և  օրգանական  տարբերպարարտանյութերի  համարժեքչափաքանակների  ազդեցությունըպոմիդորի  բերքի  քանակի  և  տնտեսական  արդյունավետության  վրա  ևստացված  արդյունքները  համադրել  տարածաշրջանում  կիրառվողհանքային պարարտանյութերի համարժեք չափաքանակների ստացվածտվյալների  հետ  և  լավագույն  տարբերակը՝  բերքատվությամբ  և  զուտեկամտի  ապահովմամբ,  առաջարկել  արտադրությանը՝  ներդնելուհամար։
 Նշված  ագրոմիջոցառումների(հանքային  պարարտանյութերի,գոմաղբի,  կենսահումուսի  և  կոմպոստի  համարժեք  չափաքանակներ)տնտեսական  արդյունավետությունը  հաշվարկելու  ընթացքում  հիմք  ենՀԱԱՀ  Ագրոբիզնեսիկառավարման  ամբիոնիընդունվելևտարածաշրջանում  ընդունված  ու  կիրառվող  նորմատիվները,  իհարկե,փորձարարական  աշխատանքների  կատարման  ժամանակաշրջանումհանրապետությունում  շուկայական  հարաբերությունների  պայմաններում գործող հանքային պարարտանյութերի (ամոնիակային սելիտրա,սուպերֆոսֆատ,  կալիումական  աղ),  կենսահումուսի,  գոմաղբի,կոմպոստի ձեռք բերման, կիրառման և պոմիդորի վաճառքի գները։
 ևԱրդյունքներըվերլուծությունը։
   Վեգետացիոն  փորձերիարդյունքներով  պարզվել  է,  որ  հանքային  և  օրգանական  տարբերպարարտանյութերի  համարժեք չափաքանակների կիրառման դեպքումպոմիդորի  բերքը տատանվել է երեք տարվա միջին տվյալներով՝ 379-629ց/հա կամ ստուգիչի համեմատությամբ ավելացել է 99-349 ց/հա-ով կամ35.4-125.0  %-ով։
   Բերքի  առավելագույն  հավելումը  արձանագվել  էկոմպոստի 22.0 տ/հա չափաքանակի կիրառման դեպքում (աղյուսակ 1)։
 Հանքային  պարարտանյութեր  ստացած  տարբերակինկատմամբ  գոմաղբի,  կենսահումուսի  և  կոմպոստի  համարժեքչափաքանակներ  կիրառելու  դեպքում  բերքի  հավելումը  (երեք  տարվամիջինով) կազմել է 111-250 ց/հա կամ 29.3-65.0 % [6]։
 Հանքային և օրգանական տարբեր պարարտանյութերի համարժեքչափաքանակների ազդեցությունը պոմիդորի բերքատվության վրաԱղյուսակ 1.ՓորձիտարբերակներըԲերքատվությունը, ց/հա3 տարվամիջինը1. Ստուգիչ 3. Գոմաղբ 25տ/հա + P604.Կենսահումուս  8տ/հա5. Կոմպոստ  22տ/հա Լրացուցիչ բերքըց/հաՏնտեսական  արդյուավետության  հաշվաշկները  ցույց  են  տվել,  որհանքային  և  օրգանական  տարբեր  պարարտանյութերի  համարժեքչափաքանակները  ամենուրեք,  առանց  պարարտացման  տարբերակիհամեմատ,  ապահովել  են  բարձր  արդյուանվետություն  ոչ  միայնստացված  բերքի  քանակի,  այլև  կատարված  ընդհանուր  ծախսերի  ևստացված եկամտաբերության առումով։
 Աղյուսակ 2.Հանքային և օրգանական պարարտանյութերի համարժեքչափաքանակների կիրառման տնտեսական արդյունավետությունըպոմիդորի վեգետացիոն փորձերում (հաշվարկը կատարվել է 1 հա-ի հաշվով)ՑուցանիշներըՍտուգիչ  N120P120K120Գոմաղբ25տ/հաԿենսահումուս8 տ/հաԿոմպոստ 22 տ/հաՏարբերակների միջինբերքը, ց/հաՍտուգիչիհամեմատությամբհավելյալ բերքը, ց/հաՀավելյալ բերքի արժեքը,հազ.դրամՊարարտանյութերը ևդրանց կիրառման հետկապված ծախսերը, հազ.դրամՀավելյալ բերքի,բերքահավաքի,տեղափոխման ևպահեստավորմանծախսերը, հազ. դրամԸնդամենը ծախսերը,հազ. դրամՍտացվել է լարցուցիչօգուտ, հազ. դրամՍտացվել է լարցուցիչօգուտ, ծախսած մեկդրամի դիմաց2017-2019  թթ.-երի  ընթացքում  կատարված  վեգետացիոն  փորձերիլրիվ  հարաբերակարդյունքներով  հանքային  պարարտանյութերիցության նորման (N120P120K120) ստուգիչի համեմատ ապահովել է 99.0 ց/հապոմիդորի հավելյալ բերք. մեկ հեկտարի հաշվով ստացվել է միայն 816.5հազ.  դրամի  լրացուցիչ  եկամուտ  և  ծախսված  յուրաքանչյուր  դրամիդիմաց 4.7 դրամ լրացուցիչ օգուտ (աղյուսակ 2)։
 Այլ  է  պատկերը  օրգանական  տարբեր  պարարտանյութերիհամարժեք  չափաքանակների  կիրառմամբ  ստացված  տնտեսականարդյունավետության հաշվարկները վերլուծելիս՝ համեմատություններըիրականացնելով  և՛  առանց  պարարտացման  տարբերակի,  և՛  գոտումընդունված  ու  կիրառվող  հանքային  պարարտանյութերիլրիվհարաբերակցությանհամանմանցուցանիշների հետ։
 չափաքանակներիհամարժեքՀաշվարկներով պարզվել է, որ եթե գոմաղբի 25 տ/հա նորման P60-իհետ  միասին  հեկտարից  ապահովել  է  1571,  5  հազ.դրամ  լրացուցիչշահույթ,  կենսահումուս  8  տ/հա  նորման՝  1981,5  հազ.դրամ,  ապակոմպոստի  22.0  տ/հա  չափաքանակի  կիրառումից  ստացվել  է  2958,  5հազ.դրամի  լրացուցիչ  շահույթ։
   Հատկանշական  է,  որ  հանքային  ևչափաքանակներիօրգանական  պարարտանյութերիկիրառության  արդյունքում  ամենաբարձրքանակությունապահովել  է  կոմպոստի  22,0  տ/հա  նորման,  որի  դեպքում  ծախսվածյուրաքանչյուր դրամի դիմաց ստացվել է 5.6 դրամ լրացուցիչ շահույթ։
 համարժեքբերքիհամարժեքԵզրակացություն։
   Այսպիսով,  հանքային  և  օրգանական  տարբերպարարտանյութերիլավագույնըկոմպոստի  22.0  տ/հա  նորման  է,  որի  կիրառումից  Արարատյանհարթավայրի  պայմաններում  ստացվում  է  629,0  ց/հա  պոմիդորիբարձրորակ  բերք,  2958.5  հազ.  դրամի  լրացուցիչ  շահույթ  և  ծախսվածմեկ  դրամի  դիմաց՝  5.6  դրամ  լրացուցիչ  օգուտ,  որն  էլ  առաջարկվում  էներդնելու գյուղատնտեսական արտադրությունում։
 չափաքանակներիցՀոդվածը  ներկայացվել  է  ՇՊՀ-ի  29.09.2020թ.-ի  ուսանողականգիտաժողովին։

Աշխատանքում  բերված  են  պոմիդորի  վեգետացիոն  փորձերում  հանքային  և  օրգանական  տարբեր  պարարտանյութերի  համարժեք  չափաքանակների  կիրառման  տնտեսական  արդյունավետության  վերաբերյալ  կատարված  ուսումնասիրությունների  և  հաշվարկների  արդյունքները։
   Փորձերը  կատարվել  են  2017-2019  թթ.  ՀԱԱՀ  «Հողագիտության,  ագրոքիմիայի  և  մելիորացիայի  ԳԿ»  մասնաճյուղի  վեգետացիոն  տնակում  (վեգետացիոն  անոթի  տարողությունը`  0.6  մ3,  հողի պարունակությունը` 75 կգ, հողը` ոռոգելի մարգագետնային գորշ)  պոմիդորի  վրա։
   Ոիսումնասիրությունների  արդյունքներով  պարզվել  է,  որ  հանքային  և  օրգանական  պարարտանյութերի  կիրառումը  նպաստում  է  ինչպես  պոմիդորի  բերքի  ավելացմանը,  այնպես  էլ  ստացված  բերքի  տնտեսական  արդյունավետության բարձրացմանն ու ինքնարժեքի իջեցմանը։
