ԳՈՒՐԳԵՆ ՅԱՆԻԿՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅ ԳԱՂՏՆԻ ԲԱՆԱԿԻ ԾՆՈՒՆԴԸԹուրքական  իշխանությունները  միջազգային  դիվանագիտության  խնդիր  դարձած Հայկական հարցը լուծելու միջոց են սկզբիցևեթ դարձրել զանգվածային ջարդերի քաղաքականությունը, որի առաջին կենսագործողն էր սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը,ով հայկական ջարդերը դարձնում է պետական քաղաքականություն1։
  Սուլթանն այնպիսի ատելությամբ էր լցված հայերի նկատմամբ, որ նույնիսկ հայտարարում էր. «Հայերը կարող են գլուխս անջատել վզիցս, բայց ոչ  երբեք՝ Հայաստանն  իմ կայսրությունից»2։
   Հայ  ժողովուրդը  ցեղասպանության  է  ենթարկվում  թուրքական  երեք՝  համիդյան, երիտթուրքական և քեմալական վարչակարգերի կողմից։
  Երիտթուրք ոճրագործների կողմից 1915-1916 թթ. իրականացված ցեղասպանությանը զոհ է դառնում 1.5մլն հայ, իսկ ողջ մնացած հայությունը սփռվում է աշխարհով մեկ՝ մեզանում առաջացնելով  մի  նոր`  «Սփյուռք»  հասկացությունը։
   Մեծ  տերությունները  ոչ  միայն  ոչինչ  չենանում  հայ  ժողովրդին  փրկելու  համար,  այլև,  ելնելով  իրենց  աշխարհաքաղաքականշահերից, փորձում են «թաղել» Հայկական հարցն ու հայ զոհերին։
 Չնայած թուրքական դատարանը մահապատժի վճիռ է կայացնում Հայոց ցեղասպանության  կազմակերպիչների  նկատմամբ,  բայց  ոչինչ  չի  անում  այդ  վճիռը  կենսագործելու համար։
  Այդ խնդրի իրականացումն իրենց վրա են վերցնում հայ վրիժառուները,  որոնք  1920-1922  թթ.  իրականացնում  են  վրեժխնդրական  «Նեմեսիս»  գործողությունը և վերջ դնում ցեղասպանության կազմակերպիչներից մի քանիսի կյանքին3։
 1915  թ.  համազգային  մեծ  ողբերգությունից  հետո  էլ  հայ  ժողովուրդը  շարունակում է պայքարը` պահանջելով Հայկական հարցի լուծում և ցեղասպանության ճանաչում։
   Պայքարի  քաղաքակիրթ  մեթոդները,  սակայն,  ոչ  մի  արդյունք  չեն  տալիս։
   Աշխարհն այս ամենին նայում էր սառն անտարբերությամբ։
  Թեև առաջադեմ մտավորականությունը  հանդես  էր  գալիս  Հայոց  ցեղասպանության  դատապարտմամբ,  պետություններն  ամեն  կերպ  աչք  էին  փակում  այդ  ոճրի  վրա։
   Չցանկանալով  վատացնելիրենց  հարաբերությունները  Թուրքիայի  հետ՝  նրանք  խուսափում  են  ճանաչել  Հայոցցեղասպանությունը։
   Մինչդեռ  պապենական  հողերից  տեղահանված  ու  աշխարհովմեկ սփռված արևմտահայության սերունդները դեռ սպասում են արդարության։
 1923-1973  թթ.  Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչման  տեսանկյունից  կարելի  էբնորոշել  որպես  լռության  և  անտարբերության  շրջան։
   Որևէ  լուրջ  ձեռքբերում  չիգրանցվում, թեև աշխարհի տարբեր երկրներում բնակվող հայության բեկորները կենցաղավարման  նոր  պայմանների  դժվարությունները  հաղթահարելուն  և  համայնքներձևավորելուն  զուգահեռ  իրենց  դատը  պաշտպանելու  համար  դիմում  էին  հնարավորբոլոր  միջոցներին`  կազմակերպում  էին  բողոքի  ցույցեր  ու  երթեր,  խնդրագրերով  հեղեղում  էին  Ազգերի  լիգայի  (հետագայում՝  ՄԱԿ)  գզրոցները,  դիմում  խոշոր  տերու1 Պողոսյան Ստ., Հայկական հարցի և ցեղասպանության պատմություն, Երևան, 2005, էջ 51։
 2 Պետրոսյան Վ., Հայաստան. չմոռանանք, Երևան, 2006, էջ 38։
 թյունների ղեկավարներին, հրապարակում թուրքական վայրագությունները փաստողգրքեր, հոդվածներ, լուսանկարներ և այլն։
  Աշխարհն այս ամենին նայում էր անտարբերության ապակե աչքերով։
  Օտարազգի հատուկենտ անվանի մտավորականների ևարվեստի  գործիչների  բարոյական  աջակցությունը  ևս  չէր  կարող  եղանակ  ստեղծել։
 Իսկ  Խորհրդային  Հայաստանում  նման  թեմայի  արծարծումն  օրակարգից  դուրս  էր,նույնիսկ` հղի վտանգներով։
  Եվ ահա, սպառելով քաղաքակիրթ մեթոդներով իր ձայնըլսելի դարձնելու միջոցները, հայությունը դիմում է պայքարի վերջին ձևին` զենքին։
 Մեծ Եղեռնը շարունակում էր մնալ մոռացված մինչև որայդ  անտարբերության  մեջ  1973  թ.  հունվարի  27-ին  հնչումէ  78-ամյա  Գուրգեն  Յանիկյանի  կրակոցը,  որը  նոր  փուլ  էսկզբնավորում  հայ  ժողովրդի  զինյալ  պայքարի  պատմության մեջ, ցնցում ողջ աշխարհը և միջազգային հանրությանը  կողմնորոշում  հետաքրքրվելու,  թե  ինչու  կատարվեց  այդ«տարօրինակ  ահաբեկչությունը»1։
   Գ.  Յանիկյանի  կրակոցըդառնում է այն ազդակը, որի արդյունքում ձևավորվում է միբռունցք, որն իրեն անվանում է «Հերոս Գուրգեն Յանիկյանիխմբակ» և կարճ ժամանակ անց վերանվանվում Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի, որն ստեղծում էյուրօրինակ  պատմություն,  գործունեության  ոճ  և  թուրք  դիվանագետների  նկատմամբ  իրականացված  գործողություններով  փորձում  են  տերությունների  ուշադրությունը  հրավիրել  Հայկական  հարցի  և  Հայոց  ցեղասպանության  վրա`  ստիպելով  այդ  նույն  տերություններին և Թուրքիային ճանաչել ու դատապարտել Հայոց ցեղասպանությունը։
 Ո±վ էր Գ. Յանիկյանը և ինչո±ւ սպանեց թուրք երկու դիվանագետների։
  Այս հարցերին պատասխանելու համար անդրադառնանք նրա կենսագրությանը։
 Գ.  Յանիկյանը  ծնվել  է  1895  թ.  դեկտեմբերի  24-ին  Կարինում  (Էրզրում)։
   Հազիվվեցամսական երեխա էր, երբ տեղի է  ունենում Արևմտյան Հայաստանի պատմականմեծ  ջարդը։
   Գուրգենի  հայրը  սերտ  հարաբերություններ  ուներ  Կարինի  պարսկականհյուպատոսի  հետ,  և,  դրանից  օգտվելով,  նրանց  ընտանիքն  ու  28  հարազատներապաստանում են պարսկական հյուպատոսարանում, այնուհետև անցնում են Կարս2։
 Տարիներ անց վեց տարեկան Գուրգենը մոր և եղբոր` Հակոբի հետ վերադառնումէ Էրզրում` իրենց տան ախոռում  թաղված ոսկեղենն  ու կարևոր փաստաթղթեր պարունակող  արկղը  գտնելու  և  Կարս  փոխադրելու  համար։
   Սակայն  երկու  թուրք,  ներսմտնելով,  բռնում  են  Հակոբին  և  գլուխը  դանակով  կտրում։
   Գուրգենը  սարսափահարփորձում է գոռալ, բայց մայրն անմիջապես իր ափով ամուր փակում է նրա բերանը, որնա ևս զոհ չդառնա։
  Որոշ ժամանակ անց նրա աչքի առաջ թուրքերը սրախողխող ենանում  ընտանիքի  26  անդամներին։
   Շուտով  պայթում  է  Առաջին  համաշխարհայինպատերազմը, և Գ. Յանիկյանը մտածում է, որ հասել է հայ ժողովրդի և եղբոր վրեժըլուծելու  ժամանակը։
   Նա  հավաքագրում  է  հայ,  ռուս, վրացի  և  այլ ազգերի  կամավորուսանողների  ու  մեկնում  Կովկասյան  ճակատ։
   Նրան  հանձնարարվում  է  քանդվածկամուրջների վերաշինումն ու թշնամու թիկունքում հետախուզությամբ զբաղվելը։
 1930 թ. Յանիկյանը Թավրիզում հիմնում է առաջին մետաղաձուլարանը։
 Երկրորդ  աշխարհամարտի  սկզբներին  նրան  հանձնարարվում  է  կառուցել  Պարսից ծոց-ԽՍՀՄ սահմանի խճուղին` ամերիկյան օգնությունը տեղ հասցնելու նպատակով, որի համար ԱՄՆ կառավարության կողմից արժանացել էր շքանշանի։
 1 Յանիկյան Գ., Նպատակ և ճշմարտություն, Երևան, 1999, էջ 60։
 2 Նույն տեղում, էջ 11։
 Պետք  է  նաև  նշել,  որ  Գ.  Յանիկյանը  հակաթուրքական  ձեռնարկումների  պատճառով  մի  քանի  անգամ  հալածվել  է  ամերիկյան  իշխանությունների  կողմից,  ինչընույնպես նրան մղել է դեպի հայ ազատագրական պայքարը և դարձրել այդ պայքարինորագույն շրջանի ռահվիրան։
  Գ. Յանիկյանը որոշում է թիրախ դարձնել Լոս Անջելեսի թուրքական հյուպատոս Մեհմեդ Բայդարին և փոխհյուպատոս Բահադր Դեմիրին։
 Անհրաժեշտ էր գտնել հյուպատոսարան գնալու շատ լավ և լուրջ պատճառ։
 1935  թ.  Գ.  Յանիկյանը  Եգիպտոսում,  Սիրիայում  և  Լիբանանում  ազատ  մուտքուներ պարսկական դեսպանատուն ու բարեկամական կապեր էր հաստատել դեսպանի ու շահի եղբոր հետ։
  Այդ էր պատճառը, որ նա հրավիրվում էր համարյա բոլոր պետությունների դեսպանատների հավաքույթներին։
  Այդ հավաքներին ներկա էին լինումզանազան  պաշտոնյաներ,  նաև  թուրք  նախկին  պաշտոնյաներ։
   Գ.  Յանիկյանը  որոշում է այդ  «մեծ» անձնավորությունների ստորագրությունները հավաքել տաճկականմի  թղթադրամի  վրա,  որը  դարձել  էր  թանգարանին  արժանի  դրամ։
   Գ.  Յանիկյանըորոշել  էր  ներկայանալ  որպես  հարուստ  մարդ,  նախընտրաբար`  պարսիկ,  որը  ծերության  հասակում  խելքը  կորցնելով՝  ուզում  է  ունենալ  շատ  շքանշաններ  զանազաներկրներից, այդ թվում և տաճկական կառավարությունից։
  Բացի այդ, նա պատրաստվում էր թուրք դիվանագետներին ներկայացնել մի նկար, որը կախված է եղել ԱբդուլՀամիդի ննջարանում և հեղափոխության ժամանակ գողացվել է պալատից։
 Եվ ահա, Գ. Յանիկյանը դեսպանի և փոխդեսպանի հետ համաձայնության է գալիս հանդիպել Սանտա-Բարբարայի «Բալթիմոր» հյուրանոցի՝ իր վարձած սենյակում։
 Թուրք  երկու  դիվանագետներին  սպանելուց  հետո  նա  զանգահարում  է  ոստիկանություն և ասում. «Ես երկու չարիքներ ոչնչացրի իմ սենյակում»1։
 Գ. Յանիկյանը պատանեկան հովերով տարված անձ չէր. գործողությունը կատարելիս 78 տարեկան էր։
  Նշանակում է՝ նա ամեն ինչ կշռադատել էր և չէր կարող գործել  պահի  ազդեցությամբ։
   Նա  սեփական  մաշկի  վրա  էր  զգացել  թուրքական  արյունոտ  յաթաղանի  պատճառած  ցավը  և  առաջնորդվում  էր  «Մահ  իմացյալ  անմահություն է» նշանաբանով։
  Նրա գործողությունն ալեկոծում է աշխարհի տարբեր երկրներում սփռված` ցեղասպանությունից վերապրողներին ու նրանց ժառանգներին։
 Գ.  Յանիկյանին  դատապարտում  են  ցմահ  բանտարկության,  սակայն  1981  թ.հուլիսի  28-ին  բանտից  հանվում  է  և  ենթարկվում  տնային  կալանքի`  մահանալով1984 թ. փետրվարի 28-ին, 89 տարեկան հասակում։
 Դատարանում  նա  պատմեց.  «Կանգնած  բաց  արեցի  գիրքը,  և  մի  քիչ  թերթելուցհետո դեսպանը տեսավ, որ գրքից բարձրացավ զենքն ու մտավ բուռս` միաժամանակսկսելով  կրակել։
   Դեսպանի  օգնականը  մի  քայլ  արեց,  բայց  երկու  գնդակ  ստանալով,ընկավ  հատակին…  Բոլոր  ինը  փամփուշտները  գործածելով`  դատարկ  զենքը  դրեցիսեղանին, մյուս սեղանի վրայից վերցրեցի փոքրիկ բրաուինգը… Մոտեցա նախ օգնականին ու մի հատ կրակեցի ուղիղ գանգին` ասելով սա իմ եղբոր վրեժը… Մի հարվածէլ  բրաուինգից  տվեցի  դեսպանի  գանգին`  ասելով  այս  էլ  քեզ  նվեր  հայ  ժողովրդից,որոնց 1.5 մլն անթաղ դիակները մինչև օրս թափված են ամենուրեք»։
 Գ. Յանիկյանը դիմում է այս քայլին, որովհետև այլևս անհնար էր տանել թուրքերի`  տասնամյակներ  տևած  սառն  անտարբերությունն  ու  անբարոյական  արհամարհանքն աշխարհասփյուռ հայության տրամադրությունների հանդեպ։
 «Ժողովրդային  պայքար»  թերթը  1987  թ.  հունվարին  իր  23-րդ  համարում  գրումէ. «Յանիկյանի արձակած փամփուշտների հարուածները լսուեցան 60 տարուան քարացած լռութեան մեջ` վերջնականապես փշրելով քար լռութիւնը»2։
 1 Յանիկյան Գ., էջ 61։
 2 Պողոսյան Ստ., էջ 74-75։
 Գ.  Յանիկյանին  մեղադրող  դատախազ  Դեյվիդ  Մինեըրը  դատավճիռն  արձակելուց  հետո  հետևյալ  խոսքերն  է  արտահայտել.  «Յանիգեան  կուզեր  իր  դատավարութեամբ «Հայկական Նիւրեմպերկ»-ին նախաքայլը ընել, որովհետև Թուրքիոյ իշխանութիւնները չեն ընդունիր Հայկական ցեղասպանութիւնը»1։
 Գ. Յանիկյանի արձակած գնդակները վառոդի փոխարեն լցված էին «շուրջ երկումիլիոն  հայ  նահատակների  բորբ  արյունով,  ու  նաև  մի  ամբողջ  ժողովրդի  երկաթյակամքով։
   Դրանք  այդ  ժողովրդի  պոռթկումն  էին,  որն  այլևս  չէր  հավատում  մարդուիրական ուժերի մարդկայնությանը»։
 Վերջապես,  Գ.  Յանիկյանն  իր  այս  քայլով  ձգտում  էր  «Զարթնեցնել  մարդկային  խիղճը,  ստիպել,  որ  իմ  ցեղի  հանդեպ  կատարված  ոճրագործությունն  անպատիժ չմնա, ստիպել, որ գողերը վերադարձնեն տերերին նրանցից գողացածը»2։
 Գ. Յանիկյանը, սակայն, թուրք ժողովրդին տարբերում է թուրք կառավարությունից։
  Նա համոզված է, որ թուրք ժողովուրդը ևս զոհ է դարձել իր ոճրագործ կառավարությանը։
   Նա  գտնում  է,  որ  թուրք  կառավարությունը  հանդիսանում  է  սուլթանների,երիտթուրքերի, քեմալականների ժառանգորդը, որը չի հրաժարվում իր նախորդներիհանցագործություններից և ոչ միայն պաշտպանում է դրանք, այլև նույնիսկ մերժում էցեղասպանության փաստը։
 Գ. Յանիկյանը գործում է որպես անհատ` ոչ մի առնչություն չունենալով այս կամայն կուսակցության հետ։
 Այս ամենի արդյունքում 1975 թ. հունվարի 20-ին ծնվում է Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակը, որը փորձում էր թուրք դիվանագետների ահաբեկումով,  թուրքական  դիվանագիտական  հաստատությունների  ոչնչացմամբ  աշխարհիուշադրությունը հրավիրել Հայկական հարցի ու Հայոց ցեղասպանության վրա։
 Այսպիսով,  1975  թ.`  ցեղասպանության  60-րդ  տարում,  հայերի  պահանջատիրական  շարժման  մեջ  վճռական  շրջադարձ  է  տեղի  ունենում։
   Սպառելով  տերություններին իրենց դատը լսելի դարձնելու բոլոր հնարավոր միջոցները, վիրավորված լինելովայդ նույն պետությունների անտարբերությունից` հայ երիտասարդներն ստիպված դիմում են պայքարի վերջին միջոցին` զենքին։
  Հրապարակ էր իջել մի նոր սերունդ, որըձերբազատված  էր  կուսակցականությունից,  և  սկզբնավորում  է  Հայոց  ցեղասպանության  միջազգային  ճանաչման  մի  նոր  ժամանակաշրջան։
   Այդ  սերունդը  հայ  կյանքումառաջին  պլան  է  մղում  Հայաստանի  ազատագրության  հայ  գաղտնի  բանակին,  որըստեղծում է յուրահատուկ պատմություն, ավանդույթ, գործունեության ոճ, շատ արագձեռք  է  բերում  միջազգային  համարում,  ձևավորում  կապերի  մեծ  ցանց։
   ՀԱՀԳԲ  գործունեության  շնորհիվ  ամենատարբեր  երկրներում  ձևավորվում  են  գործողությանխմբեր,  բաժանմունքներ,  շարժումներ,  որ  մասնակցեն  ազգային-ազատագրականպայքարին  ու  նաև  հանրահավաքներով,  ցույցերով,  քաղաքական  պայքարի  միջոցներով «զորաշարժի ենթարկեն սփյուռքահայ զանգվածներին»։
 ՀԱՀԳԲ  ստեղծումից  մեկ  տարի  անց`  1976  թ.,  Գ.  Յանիկյանը  Սան  Լուիս  Օբիսպոյի  բանտից  իր  վերաբերմունքն  է  արտահայտում  հետևյալ  կերպ.  «Ես  գիտեի,  որանհատս մենակ մնալու չէի… քով քովի գալով, մի նպատակի ծառայելու, հայ անհատները միացան և ավետեցին աշխարհին, որ ծնունդ է առել Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակը… Օրհնութեան և յաջողութեան համբոյր եմ դրոշմում այդբանակի բոլոր անդամների հպարտ դեմքերին։
  Նրանց սերունդը լուսավորեց խուցս…Նրանք մեկ թշնամի ունեն, գազան Թուրքիան, և մի նպատակ, հետ ստանալ մեր պապենական հողերը»3։
 1 «Սփիւռք», 1998, թիվ 1-3, էջ 10-11։
 2 Յանիկյան Գ., էջ 32։
 3 «Ժողովրդային պայքար», 1984, թիվ 11, էջ 20։
 Այսպիսով,  Գ.  Յանիկյանի  գործողությունը  ցնցում  է  աշխարհասփյուռ  հայությանը,  ինչի  արդյունքում  նոր  փուլ  է  սկզբնավորվում  հայ  ժողովրդի  զինյալ  պայքարիպատմության մեջ. ստեղծվում են Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակը,  Հայոց  ցեղասպանության  արդարության  մարտիկներ  կամակերպությունը,  որոնքիրենց գործողություններով աշխարհին և Թուրքիային փաստում են, որ շուրջ 60 տարի  առաջ  մահվան  դատապարտված  ու  թաղված  ժողովուրդը  հարություն  է  առել  ևհաշիվ է պահանջում։
  Աշխարհը հասկանում է, որ հայությունը կենդանի է և կարող էպաշտպանել իր հողային դատն ու մարդկային իրավունքները։
 Լիանա ՄամյանԳՈՒՐԳԵՆ ՅԱՆԻԿՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅ ԳԱՂՏՆԻ ԲԱՆԱԿԻ ԾՆՈՒՆԴԸԲանալի բառեր՝ Հայկական հարց, Հայոց ցեղասպանություն, հայ դատ, թուրքական իշխանություններ, զինյալ պայքար։

Հայ  ժողովուրդը  ցեղասպանության  է  ենթարկվել  թուրքական  երեք  վարչակարգերի  կողմից,  որոնցից,  սակայն,  իր  ծավալով  և  հետևանքներով  ամենախոշորը  1915-1916  թթ.  երիտթուրքերի կողմից կազմակերպված և իրագործված Հայոց մեծ եղեռնն էր։
  Թուրքական դատարանը  թեև  մահապատժի  վճիռ  է  կայացնում  Հայոց  ցեղասպանության  կազմակերպիչների  նկատմամբ, սակայն ոչինչ չի անում այդ որոշումն իրականացնելու համար։
    Հայոց  ցեղասպանության  հարցի  շուրջ  ստեղծված  երկարատև  լռության  ու  անտարբերության  շղարշում  Գուրգեն  Յանիկյանն  առաջինն  էր,  որ  բարձրացրեց  աշխարհի  կողմից  մոռացված  Հայկական  հարցը։
   1973  թ.  հունվարի  27-ին  Լոս  Անջելեսի  Բալթիմոր  հյուրանոցում  նա  սպանում է թուրք  երկու դիվանագետների՝ ստիպելով աշխարհին հետաքրքրվել, թե ինչու կատարվեց այդ «տարօրինակ ահաբեկչությունը»։
   Այս  գործողությունը  դառնում  է  այն  ազդակը,  որի  արդյունքում  1975  թ.  ստեղծվում  է  մի  բռունցք, որն իրեն անվանում է  «Հերոս Գուրգեն Յանիկյանի խմբակ» և կարճ ժամանակ անց  վերանվանվում Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակ, որն ստեղծում է յուրօրինակ  պատմություն,  գործունեության  ոճ  և  իր  գործողություններով  ստիպում  աշխարհին  հասկանալ, որ հայությունը կենդանի է և կարող է պաշտպանել իր հողային ու մարդկային դատը։
