ՔԱՋԱՐԱՆԻ ՀԱՆՔԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՂՏՈՏՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐՈՒՄ ԱՃՈՂՎԱՅՐԻ ԲՈՒՅՍԵՐԻ՝ ՊՂԻՆՁԸ ՖԻՏՈՌԵՄԻԴԻԱՑԻԱՅԻ ԵՆԹԱՐԿԵԼՈՒՊՈՏԵՆՑԻԱԼԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄԸՄեր  օրերում  հանքարդյունաբերության  հետևանքով  շրջակա  միջավայրը  աղտոտվում  է  ծանր  մետաղներով՝  մեծ  սպառնալիք  ստեղծելով  էկոհամակարգերի  ևմարդու  առողջության  համար։
   Ծանր  մետաղներով  աղտոտված  հողերի  մաքրմանտարբեր մեթոդներ են մշակվել։
  Այդ մեթոդներից է ֆիտոռեմեդիացիան։
  Գործնականև  գիտական  փորձերի  արդյունքում  ֆիտոռեմեդիացման  մի  քանի  հիմնականմեթոդներ է ներառում, որոնցից երկուսը պատկանում են պղնձով աղտոտված հողերիմաքրմանն  և  վերականգնմանը։
   Այդ  մեթոդներից  են  ֆիտոստաբիլիզացիան  ևֆիտոէքստրակցիան։
     Այս մեթոդը մտնում է հողերի մաքրման տեխնոլոգիաների այնխմբի  մեջ,  երբ  օգտագործվում  են  բույսեր,  որոնք  կարող  են  գենետիկորեն  ձևափոխված  լինել։
   Ֆիտոռեմեդիացիայի  պոտենցիալ  ունեցող  վայրի  բույսերի  տեսակների  հայտնաբերումը  հնարավորություն  կընդձեռի  մաքրել  ծանր  մետաղներովաղտոտված տարածքներն էկոլոգիապես մաքուր մեթոդներով։
  Մեր ուսումնասիրությունների  նպատակն  է  բացահայտել  վայրի  բույսերի՝  պղինձը  ֆիտոռեմեդիացիայիենթարկելու պոտենցիալը։
 Ուսումնասիրության  նյութը  և  մեթոդները։
   Ուսումնասիրման  տարածքը  ևբույսերի  նմուշառումը.  Հիմնվելով  մեր՝  նախկինում  իրականացրած  հետազոտությունների վրա` ուսումնասիրությունների համար ընտրվել են առավել ռիսկային (Q-F-01- N 39° 09' 36,9'' և E 46° 08' 43''; Q-OM-03 - N 39° 09' 13,5'' և E 46° 07' 87,9''; Q-F-11- N 39° 09' 24,1'' և E 46° 08' 52,0'') և մեկ ստուգիչ (Q-CONT - N 39° 13' 01,8'' և E 46°13'  96,0'')  երեք  շրջաններ։
   Նմուշառման  հիմնական  նյութ  են  հանդիսացել  հողը  ևբույսերը։
  Հողի նմուշառում կատարվել է հողաշերտի վերին մասից (0-25 սմ) բույսերիմոտակայքից։
   Հողի  բոլոր  նմուշները  երկու  շաբաթ  չորացվել  են  սենյակայինպայմաններում,  մանրացվել  են,  մաղվել  (0.15  մմ)  և  ընդհանուր  պղնձի  պարունակության որոշման համար լուծվել HNO3+HClO4+HF լուծույթում (5։
  Պղնձիպարունակությունը որոշվել է ատոմային-ադսորբցիոն սպեկտրոֆոտոմետրի միջոցով(Atomic-absorption spectrometer PG990)։
 Ջրի և թթվի մեջ լուծվող ծանր մետաղները, օրինակ՝ կարբոնատները կոչվում ենկենսամատչելի։
   Հողում  կենսամատչելի  պղնձի  որոշման  համար  օգտագործվել  էքացախաթթու, մասնավորապես 1 գ արդեն մանրացված հողանմուշը (ինչպես նշվածէ վերևում) լցվում է 50 մլ տարողությամբ կոլբաների մեջ, փուլ առ փուլ ավելացվում է40 մլ 0.11 M CH3COOH, և 16 ժամ սուսպենզացվում է սենյակային ջերմաստիճանում։
 Այնուհետև ֆիլտրվել է և քաշվածում ատոմային-ադսորբցիոն սպեկտրոֆոտոմետրովորոշվել է պղնձի պարունակությունը։
 Բույսերի  նմուշառումը  կատարվել  է  բուռն  աճման  ժամանակահատվածում(հունիս)։
  Նմուշառման տարածքից ամեն մի նմուշառվող բույսից վերցվել է 3 նմուշ։
 Ամեն  նմուշառվող  տարածքի  համար  հավաքվել  են  տասն  առանձին  բույսեր  ևդրանցից  պատրաստվել  է  մեկ  ընդհանուր  նմուշ։
   Նմուշառված  բոլոր  բույսերըմանրակրկիտ լվացվել են հոսող, որից հետո երկու անգամ՝ թորած ջրով՝ բույսերիցամեն տեսակի օտարածին մասնիկները հեռացնելու համար։
  Բուսերը բաժանվել ենմասերի՝ արմատ և ցողուն, և կշռվել են։
  Ապա բույսերի վերգետնյա և ստորգետնյամասերը չորացվել են 70° C պայմաններում մինչև հաստատուն կշռի հասնելը։
  Չորացված արմատները և ցողունները կշռվել են, որից հետո բոլոր նմուշները մանրացվել են և մաղվել են (0.15 մմ նեյլոնե մաղերով)։
  Այդ բոլոր նմուշները լուծվել են  HNO3 և HClO4լուծույթներում  (4։
 1)  փակ  անոթներում  150°  C-ից  մինչև    200°  C  (բույսի  0.1  գրամ արմատը կամ ցողունը 10 մլթթուների խառնուրդում) [14]։
  Ստացված լուծույթում ընդհանուր պղնձի պարունակությունը որոշվել է ատոմային աբսորբցիոն սպեկտրաչափային մեթոդով։
 Բույսերի  ֆիտոռեմեդիացիայի  ներուժի  որոշումը.  Երկու  ցուցանիշները՝արմատների կենսակուտակման գործակիցը (BCFարմատ) և տրանսլոկացիայի գործակիցը  (TF), հաշվարկվում էին բույսերի ֆիտոռեմետիդացիոն ներուժը որոշելու համար[8]։
   BCFարմատ  կարող  են  օգտագործել  արմատների  պղինձ  կլանելու  հատկությունըուսումնասիրելու  ժամանակ։
   Արմատների  BCF  հաշվվում  է  հետևյալ  բանաձևիօգնությամբ՝  BCFարմատ=  Cuարմատ/Cuհող,  որտեղ  Cuարմատ  պղնձի  կոնցենտրացիան  էնմուշառված  բույսերի  արմատներում  և  Cuհող  հողում  կենսամատչելի  պղնձի  կոնցենտրացիան է [7]։
 TF-ը  հաշվվում  է  օգտագործելով  վեր  նշված  երկու  թվերը՝  TF=Cuցողուն/Cuարմատ,որտեղ  Cuցողուն  պղնձի  կոնցենտրացիան  է  նմուշառված  բույսերի  ցողուններում  ևCuարմատ պղնձի կոնցենտրացիան է նմուշառված բույերի արմատներում։
 Եթե BCFարմատ արժեքը բարձր է 1.0-ից, ապա դա ցույց է տալիս, որ բույսն ունիպղինձ  կուտակելու  ներուժ  և  կարող  է  օգտագործվել  ֆիտոստաբիլիզացիայինպատակով։
  Եթե BCFարմատ արժեքը ցածր կամ հավասար է 1.0-ի, ապա բույսն ուղղակիադսորբում է պղինձը։
   Իսկ TF-ի դեպքում այն բույսերը, որոնց մոտ TF-ի արժեքը մեծէ մեկից, կարելի է օգտագործել ֆիտոէքստրակցիայի, բայց ոչ ֆիտոստաբիլիզացիայինպատակով։
   Եվ  հակառակը,  եթե  TF-ի  արժեքը  փոքր  է  մեկից,  ապա  կարելի  էօգտագործել  ֆիտոստաբիլիզացիայի,  և  նպատակահարմար  չէ  օգտագործել  ֆիտոէքստարակցիայի նպատակով։
 Վայրի բուսատեսակների ֆիտոռեմեդիացոն պոտենցիալի բացահայտումը.Ֆիտոռեմեդիացիան  համարվում  է  շրջակա  միջավայրից  աղտոտիչների,  մասնավորապես՝ ծանր մետաղների, հեռացման կամ այլ օրգանիզմների համար ոչ մատչելիձևի  փոխակերպման  անվնաս  միջոց։
   Բույսերն  օգտագործվում  են  ֆիտոռեմեդիացիայի  մեջ,  քանի  որ  դրանց  կիրառումն  ունի  ցածր  ինքնարժեք,  էկոլոգիապեսանվնաս է, հասարակության կողմից ընդունելի է և արդյունավետորեն կանխարգելումէ  օդի  և  ջրի  հետագա  աղտոտումները  [13]։
   Կախված  այն  բանից,  թե  բույսը  ծանրմետաղները կուտակում է վերգետյա կամ ստորգետնյա հյուսվածքներում, բացահայտվում  է  տվյալ  բույսի  ֆիտոստաբիլիզացիայի  և  ֆիտոէքստրակցիայի  ունակությունները։
  Ֆիտոռեմեդիացիայի պոտենցիալի բացահայտման համար կարևոր ցուցանիշներ են համարվում BCFարմատ-ը և TF-ը։
 Բույսերի արմատներում ծանր մետաղների բարձր կեսակուտակման ցուցանիցշըէական նշանակություն ունի ֆիտոստաբիլիզացիայի համար։
 Եթե  BCFարմատ-ի  արժեքը  ˂  1-ից,  ապա  կենսամատչելի  պղինձը  պարզապեսֆիզիկական տարբեր ուժերի հաշվին հողից անցնում է բույսի մեջ, իսկ եթե BCFարմատի  արժեքը ˃  1-ից,  ապա  կենսամատչելի  պղնձի  կլանումը  տեղի  է  ունենում  ակտիվձևով`  համապատասխան  պոմպերի  միջոցով  (այդ  բուսատեսակները  պոտենցիալհնարավորություն  ունեն  ֆիտոստաբիլիլիզացիայի  նպատակով  օգտագործմանհամար)։
  Ռիսկային երեք շրջանների 16 դոմինանատ  բուսատեսակների  BCFարմատ-իարժեքները բերված են Աղյուսակ 3-ում։
  BCFարմատ-ի առավել մեծ արժեքներ նկատվելէ Q-F-01 շրջանում աճող ուրց Կոչիի (Thymus Kotschyamus) (BCFարմատ=4.84), սիզախոտմարգագետնայինի  (Phleum  pretense)  (BCFարմատ=4.64)  և  Q-OM-03  շրջանում  աճողհազարատերևուկ  սովորականի  (Achillea  millefolium)  (BCFարմատ=3.94)  մոտ։
   Այսբուսատեսակները նշված տարածքներում բավականին լավ զարգանում են և կարողեն  օգատգործվել  ֆիտոստաբիլիզացիայի  նպատակով։
   Արդյունքում  հողում  կենսամատչելի պղնձի պարունակությունը կնվազի, որով և կկրճատվի ինչպես գրունտայինև  մակերևույթային  ջրերի  աղտոտւմը,  այնպես  էլ  կսահմանափակվի  թունավորչափաքանակներով պղնձի անցում սննդային շղթա։
 Բարձր  տրանսլոկացիոն  գործոնը  կարևոր  նշանակություն  ունի  այն  բույսերիհամար, որոնք օգտագործում են ֆիտոէքստրակցիայի համար, սակայն ֆիտոստաբիլիզացիայի համար անհրաժեշտ են ավելի ցածր տրանսլոկացիոն գործոն ունեցողբույսեր։
  TF-ի առավել բարձր արժեքներ (˃ 1-ից) նկատվել է սրոհունդ սովորականի(Hyperikum perforatum) (TF = 1.27) և մանդակ արևելյանի (Astrodaucus orientalis) (TF=1.19)  մոտ։
   Սա  խոսում  է  այն  մասին,  որ  այս  բույսերը  պղինձը  ակտիվորենտեղափոխում են բույսի վերգետնյա մաս (բերքահավաքի միջոցով պղինձը կարելի էհեռացնել  հողից)։
   Սակայն  մանդակ  սովորականի  (Astrodaucus  orientalis)  մոտնկատվել է BCFարմատ-ի շատ փոքր արժեք (BCFարմատ=0.12), որը և սահմանափակում էայս բուսատեսակի օգտագործումը ֆիտոէքստրակցիայի նպատակով։
  Իսկ սրոհունդսովորականի  (Hyperikum  perforatum)  մոտ  BCFարմատ  հավասար  է  0.65-ի  և  այսբուսատեսակի  ֆիտոէքստրակցիայի  նպատակով  օգտագործման  պոտենցիալիբացահայտման համար անհրաժեշտ է լաբորատոր հետագա ուսումնասիրություններ՝բացահայտելու այն հավանական գործոնները, որոնք կարող են նպաստել BCFարմատ ևTF-ի արժեքների բարձրացմանը։
  Այս ճանապարհով կարելի է կենսամատչելի պղինձըհեռացնել  հողից  և  թույլ  չտալ,  որ  այն  անցնի  սննդային  շղթա  և  թունավորազդեցություն ունենա կենդանի օգանիզմների և մարդու առողջության վրա։
  Իսկ Q-F01 շրջանում աճող ուրց Կոչիի (Thymus Kotschyamus), սիզախոտ մարգագետնյանինը(Phleum pratense) և Q-OM-03 շրջանում աճող հազարատերևուկ սովորականը (Achilleamillefolium),  որոնք  ունեին    BCFարմատ-ի  բարձր  արժեքներ,  նկատվել  է  TF-ի  փոքրարժեքներ (համապատասխանաբա՝ր 0.08, 0.35 և 0.16), որոնք բավարար հիմք ենֆիտոստաբիլիզացիայի նպատակով նշված բուսատեսակների կիրառման համար։
 Բույսի անվանումըՕշինդր սովորականՄասրենի շան (Roza canina)Լվածաղիկ կուսատերևՀազարատերևուկսովորական (AchilleaԻշառվույտ դեղատուԱղբուկ Լյոզելի (SisymbricumՈւրց Կոչիի (ThymusԵրեքնուկմարգագետնային(TrifoliumՍրոհունդ սովորականՏատրակ սովորականԳազ ոսկեզօծ (AstragalusԳազ լճային (AstragalusԼերդախոտարևելյան(Teucrium orientale)BCFարմատ BCFարմատ BCFարմատ Սիզախոտ մարգագետնայինԹանթռնիկ կովկասյանՄանդակ արևելյանԱղյուսակ 3. Երեք ռիսկային տարածքնրում աճող 16 բուստեսակների BCFարմատ-ի և TF-իարժեքներըՌիսկային  երեք  շրջանների    դոմինանտ  16  բուսատեսակների  վերգետնյա  ևստորգետնյա  հյուսվածքներում  պղնձի  պարունակության  ուսումնասիրություններիցպարզվել  է,  որ  ուսումնասիրվող բուսատեսակներն իրարից տարբերվում են պղինձկուտակելու  հատկություններով։
   14  բուսատեսակների  վերգետնյա  մասերի  հյուսվածքներն  ավելի  քիչ  են  կուտակում  պղինձ,  քան  արմատային  հյուսվածքները։
   Սապայմանավորված  է  բույսի  մեջ  պղնձի  տեղաշարման  սահմանափակմամբ։
   Սաիրականացվում է մետաղթիոնինների, ֆիտոխելատների, օրգանական թթուների հետպղնձի կապման միջոցով, ինչպես նաև վակուոլներում կուտակմամբ։
  Սա խոսում էբույսերի  այն  հատկությունների  մասին,  որոնք  բավականին  հավասարակշռվածկլանում և տրանսլոկացնում են պղինձը բարձր աղտոտված տարածքներից։
 Ուրց  Կոչիին  (Thymus  Kotschyamus),  սիզախոտ  մարգագետնայինը  (Phleumpretense)  և  հազարատերևուկ  սովորականը  (Achillea  millefolium)  (կախված  հողիբնութագրերից  վերջինիս  մոտ  այս  հատկությունը  տարբեր  շրջաններում  տարբերկերպ է դրսևորվել) իրենց արմատներում ցուցաբերում են պղնձի կուտակման ավելիբարձր ցուցանիշ, քան 13 տեսակի բույսերը։
  Այս բուսատեսակների մոտ նկատվել էնաև  TF-ի  փոքր  արժեքներ,  որոնք  ավելի  են  լավացնում  նշված  բուսատեսակներիֆիտոստաբիլիզացիայի  հատկությունները։
   Ֆիտոստաբիլիզացիոն  պոտենցիալնավելի մեծ է ուրց Կոչիի (Thymus Kotschyamus) և սիզախոտ մարգագետնային (Phleumpretense)  բույսերի  մոտ,  քանի  որ  այս  բույսերը  բազմամյա  են  և  ձևավորում  ենարմատային հզոր համակարգ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Baker D. E., Amacher M. C., Nickel, Copper, Zinc, and Cadmium. In։
  Page AL, Miller,[2] Blaylock M. J., Huang J. W., Phytoextraction of Metals. In։
  Raskin I, Ensley BD (eds)Phytoremediation of Toxic Metals։
  Using Plants to Clean up the Environment. Wiley, New[4]  ICSG  International  Copper  Study  Group։
   the  World  Copper  Factbook  2013.  ICSG,using  amendments  -  a  review,  Waste  Manage  28,  doi։
   10.1016/j.wasman.2006.12.012,Remediation at the Former ‘Pertusola Sud’ Zinc Smelter։
  Evaluation of Native Species for[9] Peters T. H., Revegetation of the Copper Cliff Tailings Area. In։
  Gunn J (ed) Restoration[11] Rascio N., Navari-Izzo F., Heavy Metal Hyperaccumulating Plants։
  How and Why DoThey Do It? And What Makes Them So Interesting? DOI։
  10.1016/j.plantsci.2010.08.016,Անտոնյան ՍուսաննաՔԱՋԱՐԱՆԻ ՀԱՆՔԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՂՏՈՏՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐՈՒՄ ԱՃՈՂՎԱՅՐԻ ԲՈՒՅՍԵՐԻ՝ ՊՂԻՆՁԸ ՖԻՏՈՌԵՄԻԴԻԱՑԻԱՅԻ ԵՆԹԱՐԿԵԼՈՒԲանալի բառեր՝ հանքարդյունաբերություն, աղտոտում, վայրի բույսեր, պղինձ,ՊՈՏԵՆՑԻԱԼԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄԸֆիտոռեմեդիացիա։

Ուսումնասիրության  նպատակն  է  եղել  Քաջարանի  հանքարդյունաբերական  աղտոտված տարածքներում աճող վայրի բույսերի՝ պղինձը ֆիտոռեմիդիացիայի ենթարկելու  պոտենցիալի  բացահայտումը։
   Ուսումնասիրությունների  արդյունքում  պարզվել է, որ որոշ բույսեր պղնձի մեծ քանակություն կուտակում են իրենց ստորգետնյա կամ վերգետնյա հատվածներում։
  Ստացված տվյալների հիման վրա կարելի  է ենթադրել, որ որոշ բույսեր կարող են օգտագործվել աղտոտված հողերի մաքրման  ժամանակ։
