Բարսեղ  Սարգիսյանը(1852-1921թթ.)  Վենետիկի  Մխիթարյանէ  հասելմիաբանության  նշանավոր  դեմքերիցհայագիտական,ժառանգություն։
 Հայագիտության  այս  երախտավորը  «Բազմավէպ»  հանդեսում  հաճախհանդես  է  եկել  նաև  մանկավարժական  ու  կրթիչ  արժեք  ունեցողայնպիսի հոդվածներով, որոնք այսօր էլ արդիական են ու ելակետային։
 բանասիրականէ,  որից  մեզհարուստԱյդ  հոդվածներից  մեկը  լույս  է  տեսել  1890-ին  «Բազմավէպի»հունվար և փետրվար ամիսներին [2, 3]։
 Հոդվածիվերնագիրնէ«Անցեալ  պատմութեանկրթիչազդեցութիւնն եւ նորա ուսումնասիրութեան անհրաժեշտ միջոցներն»։
 էկարևորելհայ  պատմական  անցյալիԲ.  Սարգիսյանն  իր  հոդվածը  գրել  է  1889  թվականի  «Մշակ»պարբերականի  (թիվ  81)  մի  հրապարակման  առիթով,  որում  հեղինակըխիստճշգրիտուսումնասիրությունը.  այն  կրթիչ  ազդեցություն  կարող  է  ունենալներկայի  վրա։
   «Մշակի»  հոդվածագիրը  դրել  է  հետևյալ  հարցադրումը.«Արդյոք  ունի՞նք  մի  այնպիսի  անցյալ,  որ  մաքրված  լինելով  հնությանփոշիներից  և  հանվածլինելով  պատմական  վարագույրի  ետևից,կարողանա  մատչելի  լինել  և  կրթիչ  ներգործություն  ունենալ  այնժողովրդյան  վերա,  որը  ձգտում  է  յուր  անցյալի  ուսումնասիրությանը   [2-4]։
   Սրան  ի  պատասխան՝  նա  ինքն  իրեն  փաստում  է.  «Ո'չ,  անցյալպատմական  կյանքի  մի  այդպիսի  ուսումնասիրություն  մենք  չունինք»  [2- ]։
 «Մշակի» հոդվածագիրը մասամբ կրկնում է այն դժգոհությունը, որըՐաֆֆին  արտահայտել  էր«Սամվել»  վեպերիառաջաբաններում։
   Այն  է՝  հայ  հին  պատմիչները  չոր  ու  ցամաքտեղեկություններ  են  հաղորդել,  խոսել  են  իշխանների  ու  առանձինանհատների մասին։
 «Դավիթ  Բեկ»  և«Մշակի»  նմանօրինակ  հարցադրումները  կապված  են  թերթիհիմնադիր-խմբագիր  Գրիգոր  Արծրունու  դեպի  գրականությունըունեցած որոշակի պահանջներից։
  Դեռևս 1868-ին «Հայկական աշխարհ»ամսագրում լույս տեսած «Երկուսից ո՞րն է լավը» հոդվածում Արծրունինշեշտել է գրականության կրթիչ նշանակությունը. «Այժմ մենք կարող ենքպատասխանել  այն  հարցին,  թե  ի՞նչ  նպատակով  են  գրվում  գրականստեղծվածները։
 Այննպատակովսովորեցնենհասարակությանը  մտածել  և  յուր  կյանքը  քննել,  ուրեմն  և  ձգտել  դեպիլավը, դեպի կյանքիս լավանալը, դեպի առաջադիմությունը [2-10-11]։
 գրվումեննոքա,որԲ.  Սարգիսյանը«Մշակ»-ի  հոդվածագրի՝  դեպի  հայ  հինպատմիչներն  ունեցած  թերագնահատական  հայացքը  համարում  էհոռետեսական և չափազանցված [5]։
 Նա տեղյակ է օտարազգի հայագետների հիացական կարծիքներին՝Ա.  Ժ.  Սեն-Մարտեն,  Մ.  Ֆ.Բրոսսե,  Էդ.  Դյուլորիե,  Ֆ.  Նև,  Ֆր.  Կոնիբեր  ևուրիշներ,  որոնք  հայ  հին  և  միջնադարյան  պատմագրությունը  խիստարժեքավորել  են։
   Նա  վկայակոչում  է  անգլիացի  մեծ  բանաստեղծԲայրոնին,  որը  հայերի  մասին  ասել  է,  թե  չկա  ազգ  մի,  որունպատմությունը  կարենա  այնքան  առաքինության  ևօրինակներ ընծայել, ինչպես է պատմությունն հայ ազգին [2-5]։
 չարությանՀինգերորդ դարում հայերն իրենց պատմիչներով գերազանցում էին«Պարսից նման մեծ և հին ազգի գրականությանը ևս»։
 Սարգիսյանի  մոտեցումը  պատմությաննկատմամբ  խիստարդիական  է.  նա  պահանջում  է  քննադատաբար  յուրացնել  անցյալը,նրանից քաղել օգտակարը և դասեր առնել սխալներից՝ դրանք չկրկնելուհամար։
  Տեղին է հիշենք, թե ինչ էր ասում Եղիշեն, երբ անխնա ձաղկումէր Վասակ Սյունեցուն, որը սկզբից հայ ապստամբների հետ էր, սակայնվճռական  պահին  հեռացավ  Վարդան  Մամիկոնյանից  ու  ժողովրդից.«Այս  հիշատակարանը  գրվեց  նրա  մասին՝  նրա  հանցանքներըկշտամբելու և նրան մեղադրելու համար, որպեսզի ամեն մարդ, որ լսի ևիմանա  այս  բանը,  նզովք  կարդա  նրա  հետևից  և  նրա  գործերինցանկացող չլինի» [4-283]։
 Հայագետը  պարտադիր  է  համարում  գրողի  և  պատմաբանի՝  դեպիհայ  ժողովրդի  պատմությունն  ունեցած  քննական  հայացքը։
   Անցյալիպատկերն անհրաժեշտ է ներկայացնել անկողմնակալ ու գիտականորենճշգրիտ։
 Այս  պահանջն  ուներ  նաև  Հովհաննես  Թումանյանը,  որը  գրեց«Իմ  հայրենիքը  տեսե՞լ  ես,  ասա՛»Հովհաննես  Հովհաննիսյանիբանաստեղծության «Parodia»-ն։
 Հովհաննես ՀովհաննիսյանՏեսե՞լ ես գյուղը հովտի մեջ մենակԵվ շուրջը փռված շքեղ պարտեզներ,Եվ ոսկի հասկեր և խաղաղ վըտակ, Լըսե՞լ ես քաղցրիկ արտուտի երգեր։
 [7-18]Հովհաննես ԹումանյանՏեսե՞լ ես գյուղը հովտի մեջ մենակՈւ շուրջը փըռված հին աղբակույտեր.Տեսե՞լ ես ո'նց են այնտեղ շարունակԿըռվում, կեղեքում քյոխվեն ու տերտեր։
  [5-270]Հայագետը  փաստում  է,  թե  մեր  պատմաբաններն  ու  գրողներըերբեմն  հայ  հին  կյանքի  ճշգրիտ  պատմությունը  չգիտեն  և  այդ  գործըթողնում  են  օտարներին,  որոնք  երբեմն  անխնա  քննադատում  են։
   Այսդրույթը  խիստ  այժմեական  է,  որովհետև  թուրք-ադրբեջանականմերյուրացնելովպապենականմշակութային  արժեքներըպատմագրությունը  լիովին  նենգափոխում  է  Հայաստանի  պատմականանցյալը՝տարածքները,մատենագրությունը,կամ  անխնաոչնչացնելով  դեռ  պահպանված  հուշարձանները։
   Եթե  որևէ  մեկըփաստերով  գիտի  իր  ժողովրդի  անցյալը,  ապա  նա  ժամանակիպահանջի  համեմատ  իր  ազգին  կտանի  դեպի  առաջխաղացում.  սա  էՍարգիսյանի պահանջը։
 Բանասերի,  պատմաբանի,  ուսուցչի  համար  պարտադիր  է  բազումաղբյուրներ  հետազոտելը,  քննելը,  ճիշտը  կեղծիքից  տարբերակելը։
   Այդպահանջը  Ոսկեդարում  առաջադրելէ  պատմահայր  ՄովսեսԽորենացին,  որին  օտարները  հանիրավի  տեղափոխում  են  ավելի  ուշ՝VI(Զ), VII(Է) և VIII(Ը) դարեր։
 Բ.  Սարգիսյանը  խիստ  կարևորում  է  գիտական  հանդեսներիառկայությունը և նրանց կանոնավոր հրապարակելը։
 Շատ  ազգային  գրագետներ  ողբում  են,  թե  մենքչունենքեվրոպական  մատենադարանների  ճոխ  գրչագիր  հարստությունը։
   Նաբերում  է  Ղևոնդ  Ալիշանի  օրինակը,  որը,  Հայաստանը  երբեք  չտեսած,հին հեղինակների հաղորդած փաստերով Հայաստան աշխարհը կրում էիր պարթևական ուսերի վրա։
 ԴիոդորոսևուրիշներիՍիկիլացուՀին  աշխարհի  պատմությունը  գիտությանը  ծանոթ  է  Հերոդոտոսի,Բերոսոսի,գրավորերկասիրություններով,  որոնցում  կարևոր  փաստեր  կան  Եգիպտոսի,Ասորեստանի,  Մարաստանի  և  Պարսկաստանի  վերաբերյալ։
   Սակայնդրանքչէին,  ու  եվրոպացի  հնագետները  սկսեցինհնագիտական  պեղումները։
   Դրանց  արդյունքներն  ապշեցուցիչ  էին։
 Հողի  տակից  դուրսբերվեցին  Թեբեի,  Նինվեի,  Պերսեպոլիսիավերակները,  վերծանվեցին  եգիպտական  նշանագրերն  ու  սեպագիրարձանագրությունները։
 բավարարԵթե  Հերոդոտոսը,  որը  չէր  կարողացել  եգիպտական  քուրմերիգաղտնիքն իմանալ և չգիտեր նշանագրերը , ապա եվրոպացիներն այսօրկարդում  են  նրանց  նշանագրերը։
   Նա  ակնարկում  է  այն  փաստը,  որՆապոլեոն  Բոնապարտի  զինվորները  եգիպտական  արշավանքիժամանակ  գտան  մի  քար,  որի  վրա  երեք  լեզուներով  կար  նույնարձանագրությունը։
   Քարի  վրա  եգիպտական  նշանագրերի  բնագիրըկար  նաև  հունարենով։
   Այդ  քարը  գիտության  մեջ  հայտնի  է  Ռոզեթաանունով։
   Այն  գտնվել  է  1799-ին  Եգիպտոսում,  ուղարկվել  է  Փարիզ,  23տարի  անց  ֆրանսիացի  բանասեր  Ժան  Ֆրանսուա  Շամպոլիոնը  (17901832) հունարենի միջոցով գտել է եգիպտական նշանագրերը ընթերցելուբանալին [9-65-66]։
 Բ.  Սարգիսյանը  խոսում  է  Եգիպտոսի  փարավոններ  ՌամզեսԱռաջինի  և  նրա  որդու՝  Ռամզես  Երկրորդի  մումիաների  մասին։
 Հայագետը  համոզված  է,  որ  քրիստոնյա  հայ  պատմիչները  «կամավորջանքով»  մոռացության  են  մատնել  հայերի  հեթանոսական  անցյալիկրոնական  և  մշակութային  արժեքները։
   Այդ  բացը  կարող  են  լրացնելՄեծ Հայքի տարածքում կատարվելիք հնագիտական պեղումները։
 հոդվածիցԻհարկե,  Բ.  Սարգիսյանիհետո  ԽորհրդայինՀայաստանի  և  ներկա  Հայաստանի  տարածքում  հնագիտականպեղումներ  կատարվել  են,  սակայն  դրանք  բավարար  չեն,  որովհետևանկախացած  Հայաստանի  տարածքը  կազմում  է  Մեծ  Հայքի  միայն  մեկտասներորդ  մասը։
   Այս  հույժ  կարևոր  խնդրի  վերաբերյալ  մեծարժեքդիտողություն ունեն Աննի և Ժան-Պիեռ Մահեներն իրենց «Հայաստանիպատմությունը  (սկզբնավորումից  մինչև  մեր  օրերը)»  գրքում։
   Նրանքգրում  են,  թե  Թուրքիայի  ու  Իրանի  տարածքներում  գտնվող  հայկականհողի  գաղտնիքները,  ցավոք,  հասանելի  չեն  հայերին։
   Սահմանայինմասերում  նույնպես  կան  հայկական  հուշարձաններ,  որոնք  ևսհասանելի չեն հայերին [8-12]։
 Հայաստանի  անցյալը  ճիշտ  պատկերացնելու  գործին  մեծ  նպաստկբերեն նաև հայ արքաների մետաղադրամները։
  Պետք է պարզել՝ ինչո՞ւՔրիստոսի  ծնունդից  2000  տարի  առաջ  արդեն  պետականությունունեցած  Հայաստանի  համար  ճանաչում  են  4  թագավորականգերդաստան։
   Անհրաժեշտ  է  ուշադիր  կարդալ  Մովսես  Խորենացու  ևՀերոդոտոսինկարագրերը  Արմավիրի,  Արտաշատի,Նախիջևանի և այլ շահաստանների վերաբերյալ։
 ճշգրիտՀայագետն  ահազանգում  է,  թե  իր  բարձրացրած  հարցը  չպետք  էհնչի  որպես  ամայի  ապառաժների  քարանձավներում  հնչող  ձայն,  այլորպես սերմ թող ընկնի պարարտ հողի մեջ։
  Վիեննայում և Ստոկհոլմումեղած հնագիտական ժողովներում խոսք գնաց Այրարատում գտնված միքանի սեպագրերի մասին և ուրիշ ոչինչ։
 Հայաստանի  պատմական  անցյալը  ճշմարտացի  ներկայացնելուհամար  անհրաժեշտ  է  ունենալ  ձեռնահաս  իշխանություն,  կրթված  ևվաստակասեր հասարակություն։
  Նա ցավով նշում է, թե 1890-ին հայերըչունի  պետականություն,  սակայն  ունեն  հարուստ  վաճառականներ,որոնց  միջոցներով  կարելի  է  հրավիրել  Շլիմանի  նման  երևելիհնագետների ուշադրությունը դեպի Հայաստանի հարուստ անցյալը։
 Հայ  մտավորականները  մտածեցին  բացել  ազգային  հնություններիկամ  Թիֆլիսում։
   Սակայն  այդԷջմիածնումթանգարաններմտածումները կյանքի չկոչվեցին։
 Պլուտարքոսը  վկայումէ,  թե  հայոց  արքա  Արտավազդըուսումնասեր  էր  և  հունարենով  ողբերգություններ  էր  շարադրում։
 Մովսես  Խորենացին,  Ագաթանգեղոսը,  Զենոբը,  Փավստոսը,  Կորյունըսքանչացածթագավորներիաշխարհաշինության,  անդրիագործության,  հաղթական  արձանագրությունների և ուրիշ շատ բաների մասին [3-56]։
 ԱրշակունիպատմումենԲ.  Սարգիսյանը հիշատակում է Պերսեպոլիսի մեջ գտնված ԴարեհՎշտասպյանի  այն  արձանագրությունը,  որը  հայտնի  է  որպեսԲեհիստունի  արձանագրություն,  և  նրանում  առկա  է  Արմենիան՝Հայաստանը՝ իբրև պետություն [3-57]։
 Հիրավի,լիովին  հասկանալի  է  Մխիթարյան  միաբանությաննվիրյալ  կրոնավորի  մտահոգությունը։
   Նա  իր  հոդվածն  ավարտում  էՇլիմանի հայտնագործության փաստով։
  Եթե Հոմերոսը բանաստեղծորեննկարագրեց  Տրոյան,  որը  Քրիստոսից  տասը  դար  առաջ  կործանվեց,  ևքսան  մետր  հողի  տակ  թաղված  Տրոյան  Շլիմանը  գտավ  Քրիստոսից  19դար հետո, մի՞թե սա չի ահազանգում հայերին, որ անհրաժեշտ է պեղելհին Հյաստանի մայրաքաղաք Արմավիրը, որը Պտղոմեոսը հիշատակումէ  իբրև  նշանավոր  քաղաք  [3-57]։
   Նա  իր  հոդվածն  ավարտում  էհուզական  դիմումով՝  ասելով.  «Արմավի'ր,  եկ  արտաքս,  ել  կանգնե  ևպատմե մեզ քու և մեր անցյալն» [3-57]։
 Հայագետի նպատակը գիտական ուղղվածություն ունի. հարկավորէ պարզել ազգային անցյալը՝ ներկան ու ապագան զարգացնելու համար։
 Այսօր, իհաիկե, Արմավիր քաղաքի ավերակներն ուսումնասիրվածեն։
  Արմավիրը Հայաստանի առաջին մայրաքաղաքն է, այն հիմնադրել էԱրարատյան  թագավորության  հիմնադիր  Արամայիսը։
   Մ.թ.ա.  IV-IIIդդ.եղել  է  Երվանդունիների  մայրաքաղաքը՝  պահպանելով  Արմավիրանվանումը։
   Այն  եղել  է  նաև  հայկական  պետության  հեթանոսականպաշտամունքի  գլխավոր  կենտրոնը։
   Հին  Արմավիրից  գտածոներ  կանՀայաստանի պետական ազգային թանգարանում [6-234]։
 Բ.  Սարգիսյանի  հոդվածի  դրույթները  ոչ  միայն  չեն  հնացել,  այլևշարունակում են մնալ արդիական, որովհետև պատմական Մեծ Հայքը ևԿիլիկյան  Հայաստանը  պահպանում  են  իրենց  օրինական  տերերիկառույցների  հետքերը,  որոնք  համարվում  են  համընդհանուրմարդկային ժառանգություն և դրանց օրինական տերը պետք է համարվիայսօրվա անկախ պետականություն ունեցող հայ ժողովուրդը։

Բարսեղ  Սարգիսյանը  (1852-1921թթ.)  Վենետիկի  Մխիթարյան  է  հասել  միաբանության  նշանավոր  դեմքերից  ժառանգություն։
   հայագիտական,  Հայագիտության  այս  երախտավորը  «Բազմավէպ»  հանդեսում  հաճախ  հանդես  է  եկել  նաև  մանկավարժական  ու  կրթիչ  արժեք  ունեցող  այնպիսի հոդվածներով, որոնք այսօր էլ արդիական են ու ելակետային։
   Այդ  հոդվածներից  մեկը  լույս  է  տեսել  1890-ին  «Բազմավէպի»  հունվար և փետրվար ամիսներին։
    Բ.  Սարգիսյանի  հոդվածի  դրույթները  ոչ  միայն  չեն  հնացել,  այլև  շարունակում են մնալ արդիական, որովհետև պատմական Մեծ Հայքը և  Կիլիկյան  Հայաստանը  պահպանում  են  իրենց  օրինական  տերերի  կառույցների  հետքերը,  որոնք  համարվում  են  համընդհանուր  մարդկային ժառանգություն և դրանց օրինական տերը պետք է համարվի  այսօրվա անկախ պետականություն ունեցող հայ ժողովուրդը։
