Նախաբան։
   Աշխատանքի  համար  մատենագիտական  նյութհանդիսացել  են  Գարեգին  Հովսեփյանի,  Սերիկ  Դավթյանի,  ԱրմենՄալխասյանի,  Հայկ  Տեր-Ղևոնդյանի,  Վիգեն  Ղազարյանի,  ՏատյանաԻզմաիլովայի  և  այլոց  աշխատանքները  և  Երևանի  Մեսրոպ  Մաշտոցիանվան  Մատենադարանի  Ցուցակ  Ձեռագրացի  հատորները։
   Նշվածհեղինակների  աշխատանքներըեն  տվելպատկերացում  կազմելու  կրկնակազմերի  մասին։
   Աշխատանքընպատակ ունի լրացնելու կրկնակազմերի ուսումնասիրության ոլորտումառկա  բացը։
   Աշխատանքի  նպատակներից  են  նաև  կրկնակազմերիպատկերագրականև  տեխնիկական  առանձնահատկություններիվերհանումը։
   Մատենադարանում  պահվող  կիլիկյան  հավաքածուիկրկնակազմերը  մասամբ  են  ուսումնասիրված,  ուստի  տվյալ  թեմայիհնարավորությունշուրջ  գիտական  աշխատանքները  արդիական  են  և  օգտակար  տարբերշրջանակների համար։
 կիլիկյանԿիլիկյանկազմելովարծաթագործությունը,հայկականարծաթագործության  մի  մասնիկը,  ունի  ուսումնասիրության  պակաս։
 Մեր հոդվածում անդրադարձ է կատարվում Մեսրոպ Մաշտոցի անվանՄատենադարանում  պահվողձեռագրերի  արծաթյակրկնակազմերին։
   Թեմայի  ընտրությունը  պայմանավորված  է  այդոլորտում  եղած  բացով։
   Բազմաթիվ  հոդվածներում  անդրադարձ  էկատարվել  կիլիկյան  արծաթագործությանը,  սակայն  կրկնակազմերիոլորտըլավագույնս  ուսումնասիրված  չէ։
   Կիլիկիայում  արծաթագործությունը  բավականին  զարգացած  էր,  որի  մասին  վկայում  են  մեզհասած  նմուշները։
   Կիլիկիայում  գործում  էին  արծաթագործության  միքանի  կենտրոններ,  որոնցից  յուրաքանչյուրն  ուներ  իրեն  բնորոշ  գծերը։
 Այդ կենտրոններից են Հռոմկլան, Սկևռան, Դրազարկը, Ակները և Սիսը։
 Օգտագործել  են  արծաթի  մշակման  տարբեր  տեխնիկաներ՝  սևադա,դրվագում,  փորագրված,  զուգաթել,  հատիկավոր։
   Նշված  տեխնիկաներով էին արվում արծաթյա կազմերը [1]։
 Արծաթյա կրկնակազմերը ունեն երկու նշանակություն՝1. պաշտպանիչ,2. գեղարվեստական։
   Շատ  են  դեպքերը,  երբ  ձեռագիրը,  տեղափոխվելով  տեղից  տեղ,ենթարկվել  է  կողոպուտի։
   Կազմը  ձեռագրի  գոյացման  կարևոր,ավարտական  փուլն  է։
   Ձեռագրերի  կազմերի  համար,  կաշվից  բացի,օգտագործել  են  նաև  արծաթ  և  ոսկի,  որոնցից  կրկնակազմեր  ենպատրաստել։
   Կրկնակազմերի  և  կազմերի  տեսքը  համեմատվում  էտուփի  հետ։
   Բավականին  հետաքրքիր  համեմատություն  տեսնում  ենք«Էջմիածին» ամսագրում տպագրված մի հոդվածում, որտեղ նշվում է, որձեռագիր  մատյանների  և  դրանց  մեջ  կարված  տետրերը՝  պրակներ,մամուլներ,  հնում  պահել  են  կտավե  փաթեթների  մեջ,  ծածկել  ենգործվածքով  կամ  կաշվով՝  դնելով  փայտե,  մետաղե  կամ  փղոսկրետուփի  մեջ։
   Նշվում  է,  որ  ժողովածուների  հիշատակարաններումհաճախ  է  հանդիպում  «ի  մի  տփի  ժողովեալ»  արտահայությունը  և  այդպատճառով  էլ  կազմին  տրվել  է  տուփի  տեսք՝  երկու  փեղկ,  մեջք  կամթիկունք  և  դռնակ  [5]։
   Կրկնակազմերը  սովորաբար  ավելացվել  ենհետագայում։
   Հաճախ  է  լինում,  երբ  նվիրատվություններ  են  արվումթանկարժեք  քարեր,  որոնք  ամրացվում  են  ձեռագրերին։
   Կրնակազմերիվրա  տարբեր  պատկերներ  են  արվում  (խաչի,  Քրիստոսի,  ՀովհաննեսՄկրտչի,  Մարիամի  և  այլն)։
   Հաճախ  կրկնակազմերին  ամրացնում  ենմետաղյա  գնդիկներ,  որպեսզի  սեղանի,  գրակալի  և  այլ  իրերի  հետձեռագիրըշփման  արդյունքումհոդվածումանդրադառնումենքԵրևանի  Մեսրոպ  Մաշտոցի  անվանՄատենադարանում պահվող 4 ձեռագրերի, որոնք գտնվում են հետևյալհամարների ներքո՝ 7690, 7691, 7770, 197։
 չվնասվի։
   Մեր7690  համարի  ներքո  գտնվող  ձեռագիրը  ավետարան  է,  որըթվագրվում  է  1249  թ.-ով։
   Այն  պատկանում  է  Հռոմկլայի  դպրոցին։
 Ավետարանը  ստեղծվել  է  Կոստանդին  կաթողիկոսի  պատվերով։
 Ավետարանի  գրիչը  Կիրակոսն  է  [4]։
   Այս  ձեռագրի  կրկնակազմըստեղծվել  է  1255  թ.-ին։
   Կրկնակազմի  ստեղծման  համար  կիրառվել  էդրվագման տեխնիկան։
  Արծաթյա կրկնակազմն ունի 2 կողմ։
  Մի երեսինպատկերված  է  Քրիստոսը՝  Մարիամ  Աստվածածնի  և  ՀովհաննեսՄկրտչի հետ։
  Կենտրոնում պատկերված է Քրիստոսը, ում ձախ կողմումՄարիամն  է,  իսկ  աջում՝  Հովհաննես  Մկրտիչը։
   Դեիսուսի  կամբարեխոսության  տեսարանի  վաղագույն  օրինակին  ականատես  ենքլինում  Տրապիզոնի  ավետարանում։
     Մարիամը  և  Հովհաննես  Մկրտիչը պատկերված  են  խնդրարկուի  դիրքով։
   Քրիստոսի  աջ  ձեռքը  օրհնողիդիրքով  է  պատկերված։
   Բավականին  վարպետորեն  են  արվածկերպարների  հագուստների  ծալքերը։
   Դեմքերը  նույնպեսլավ  ենմշակված,  որը  խոսում  է  վարպետի  հզորության  մասին։
   Կերպարներըառնված  են  շրջանակի  մեջ։
   Շրջանակի  եզրերում  ամբողջ  կազմովարձանագրություններև´տեղեկատվական,  և´  գեղարվեստական  բնույթ։
   Արձանագրությունըհետևյալն  է.  «ՔՍ  ԱԾ  ՈՂՈՐՄԵԱ  ՏՆ  ԿՈՍՏԱՆԴԵԱՅ  ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻԵՒ  ԾՆԱՒՂԱՑ  ԻՒՐՈՑ  ԵՂԲԱՐՑ  ԵՒ  ԵՂԲԱՒՐՈՐԴԵԱՑ  ԱՄԷՆ.  ԹՈՒՉԴ»։
   Հակառակ  երեսին  պատկերված  են  4  ավետարանիչները։
 4  ավետարանիչների  պատկերմանը  հայ  մանրանկարչության  մեջառաջին  անգամ  հանդիպում  ենք  Ադրիանապոլսի  ավետարանում,  որըթվագրվում  է  1007  թվականով[7]։
   Այստեղ  ավետարանիչներըպատկերված են երկու էջերի վրա։
  Յուրաքանչյուր էջում պատկերված եներկու  ավետարանիչ։
   Չորս  ավետարանիչների  պատկերագրությանըհանդիպում  ենք  նաև  1018  թվականի  ձեռագրում։
   Հաջորդ  ձեռագիրը,որտեղ  չորս  ավետարանիչները  պատկերված  են,  1033  թվականիավետարանն  է։
   Այս  ձեռագրերի  շարքը  կարելի  է  շարունակել,  սակայնմենք  ցույց  տվեցինք  հայ  արվեստի  այն  վաղագույն  օրինակները,  որտեղհանդիպում  ենք  ավետարանիչների  պատկերներին։
   Այստեղ  նույնպեսեն։
   Կարծումենք,որսաունիկերպարները առնված են շրջանակի մեջ։
  Այդ շրջանակը միաժամանակհանդիսանում  է  արձանագրություն։
   Այստեղ  վերևի  հատվածում  ձախիցաջ  գրված  է  հետևալը.  «ԳՐԵՑԱՒ  ԱՒԵՏԱՐԱՆՍ  ԵՒ  ԿԱԶՄԵՑԱՒՀՐԱՄԱՆԱՒ  ՏՆ  ԿՈՍՏԱՆԴԵԱ  ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻ  Ի  ՅԻՇԱՏԱԿ  ԻՒՐ  ԵՒԾՆՈՂԱՑ  ԻՒՐՈՑ  ԵՒ  ԵՂԲԱՐՑ  ԱՄՄԷՆ»։
   Հետաքրքրական  է  այնփաստը,  որ  այստեղ  ավետարանիչները  պատկերված  են  ոչ  թեավանդական  ընդունված՝  Մատթեոս,  Մարկոս,  Ղուկաս,  Հովհաննեսպատկերագրությամբ,  այլ  հակառակ՝  Հովհաննես,  Ղուկաս,  Մարկոս,Մատթեոս։
   Այստեղ  երրորդ՝  տոնզուրավոր  կերպարը  Ղուկասն  է,սակայն պատկերի վերևում գրված է Մարկ (Մարկոս)։
  Սա հիմք է տալիսկարծելու,  որ  արծաթագործ  վարպետը  և  նկարիչը  տարբեր  մարդիկ  ենեղել։
   Հավանաբար  արծաթագործ  վարպետը,  չիմանալով  ավանդականպատկերագրությունը,  արծաթյա  կազմը  հակառակ  ուղղությամբ  էտեղադրել[7]։
   Հարկ  ենք  համարում  նշել,  որ  դեռևս  Մլքեիավետարանում  Ղուկաս  ավետարանիչը  պատկերված  է  տոնզուրով։
 Ղուկասին  տոնզուրով  պատկերելը  բավականին  տարածված  էր։
 Հետաքրքրական  է  այն  փաստը,  որ  Սարգիս  Պիծակի  արվեստում  ոչմիայն  Ղուկասնէ  տոնզուրով  պատկերված,  այլև  տարբերտեսարանների  կերպարներ,  ինչպես  նաև  մյուս  ավետարանիչները  [6]։
 Մեր  հոդվածում  տեղադրել  ենք  Մատթեոս  ավետարանիչի  պատկերը,որտեղ  Մատթեոսը  տոնզուրով  է  պատկերված։
   Ինչ  վերաբերում  է  1249թվականիկրկնակազմի  ավետարանիչների  պատկերագրությանը, ապա հագուստների ծալքերը վարպետորեն են մշակված,դեմքերը  ունեն  ընդհանրություններ,  բավականին  նման  են  միմյանց։
 Կրկնակազմի  երկու  կողմերն  իրար  են  միացված  ծխնիների  միջոցով։
 Դռնակի  վրա  կան  մետաղյա  գնդիկներ,  որոնք  հավանաբարպաշտպանիչ  նպատակով  են  դրվել,  որպեսզի  կազմը  համեմատաբարքիչ վնասներ կրի։
 ձեռագրիՀաջորդ  ձեռագիրը  7691  համարի  ներքո  է  պահվում։
   Այնավետարան  է։
   Ստեղծվել  է  1307թ.-ին։
   Ծաղկողը  Օգսենտ  աբեղան(1451թ.)  է,  իսկ  ստացողը՝  Վարդան  քահանան[3]։
   Կազմի  վրախաչելության տեսարանն է պատկերված։
  Խաչի ներքևում Ադամի գանգնէ  պատկերված։
   Խաչված  Քրիստոսի  ձախ  կողմում  Մարիամն  է,  իսկաջում՝  Հովհաննեսը։
   Քրիստոսի  մարմնին  S-աձևություն  է  հաղորդված։
 Մարմինը  պլաստիկ  է։
   Վարպետորեն  են  մշակված  Մարիամի  ևՀովհաննեսիկերպարներիլինում  Թորոս  Ռոսլինի  1268հատկանիշներին  ականատես  ենքհագուստները։
 Վերըթվարկվածթվականի  Մալաթիայի  Ավետարանի  մանարանկարում,  որտեղնույնպես  խաչելության  տեսարանն  է  պատկերված։
   Այս  ձեռագրիկրկնակազմի  վրա  նույնպես  կան  մանր  գնդիկներ,  որոնք,  ինչպեսնշեցինք,  նախատեսված  են,  որպեսզի  կազմը  չվնասվի։
   Օգտագործվել  էդրվագման տեխնիկան։
 Մյուս ձեռագիրը պահվում է 7700 համարի ներքո։
  Այն պատկանումէ Սսի դպրոցին։
  Ստեղծվել է 1237 թվականին։
  Գրիչը Գրիգորն է [3]։
  Շատտեղեկություններ  չկան։
   Կրկնակազմը  ամրացման  տեխնիկայով  էարված։
   Ձեռագրի  կրկնակազմին  ամրացված  է  մեծադիր  խաչ։
   Կազմի  4անկյուններում  ամրացված  են  քարեր։
   Քարերի  առկայություն  տեսնումենք  նաև  խաչի  թևերին։
   Կազմը  ամրակներով  է  մյուս  կողմին  միանում։
 Այստեղ  վերը  նշված  մետաղյա  գնդիկներին  ենք  կրկին  ականատեսլինում։
   Այստեղ  ավելի  հստակ  երևում  է  դրանց  կիրառությունը։
   Դրանքարված  են  ամենուրեք։
   Թանկարժեք  քարերը  պաշտպանվում  ենվնասվելուց։
  Այս կրկնակազմը, համեմատած վերևի երկուսի, միօրինակէ  և  ավելի  պարզունակ։
   Դա  պայմանավորված  է  այն  հանգամանքով,  որայստեղ, ի տարբերություն մյուս երկուսի, բացակայում են պատկերներըև դրանց փոխարեն մեծադիր խաչ է, սակայն այն նույնպես պահպանումէ իր գեղարվեստական նշանակությունը։
 Հաջորդը  197  համարի  ավետարանն  է։
   Պատկանում  է  Ակներիդպրոցին  և  ստեղծվել  է  1287թ.-ին։
   Գրիչը  և  ստացողը  Հովհաննեսարքաեղբայրն է։
  Կազմը շագանակագույն կաշի է՝ ամրացված մետաղյազարդերով։
   Այստեղ  ևս  մեխերի  միջոցով  ամրացման  տեխնիկան  էօգտագործվել։
   Հետագայում  ավելացված  հիշատակարանում  կրկնակազմի  վերաբերյալ  հավելյալ  տեղեկություններ  պահպանված  չեն  [2]։
 Այստեղ  ականակուռ  խաչ  է  ներկայացված,  իսկ  խաչի  թևերի  եզրերինփոքրիկ մետաղյա գնդիկներ են ամրացված։
  Հավանաբար այս ձեռագիրըմինչև  Մատենադարան  հասնելը  կողոպտվել  է  կամ  վնասվել,  ինչիմասին վկայում է ներկայիս տեսքը։
 Ուսումնասիրելով  վերը  թվարկված  4  ձեռագրերի  կրկնակազմերը՝հանգում  ենք  հետևյալ  եզրկացության։
   Կիլիկյան  արծաթագործություննունի իրեն բնորոշ գծերը, որոնք ժամանակի ընթացքում պահպանվել են։
 Կրկնակազմերի  պատկերները  արված  են  մեծ  վարպետությամբ,  ինչըխոսում է արվեստի այդ ճյուղի զարգացած լինելու մասին։
  Կերպարներիդեմքերը  տվյալ  ժամանակահատվածի  ազդեցությունն  են  կրում։
 Հագուստի ծալքերը նույնպես վարպետությամբ են արված, ինչը բնորոշ էմանրանկարչական  արվեստին։
   Մանրանկարչական  արվեստի  հետկապի մասին է խոսում մարմնին S-աձևություն հաղորդելը։
  Գրեթե բոլորձեռագրերի  կրկնակազմերում  տեսանք  միևնույն  ընդհանրությունը՝մետաղյա  գնդիկների  կիրառում։
   Կարելի  է  եզրակացնել,  որ  այդշրջանում  նվիրատվությունները  տարածված  են  եղել,  ինչի  վառապացույցն  է  թանկարժեք  քարերի  առկայությունը։
   Մեր  կատարածուսումնասիրությունը չի սպառում ողջ նյութը, այն ավելի ընդգրկուն է, ևմենք  կփորձենք  հետագայում  կիլիկյան  ձեռագրակազմերի  վերաբերյալավելի ընդգրկուն և փաստահավաք հետազոտություն կատարել։
 Եզրակացություն։
   Կրկնակազմերի  ուսումնասիրությունը  գալիսէ ևս մեկ անգամ ցույց տալու կիլիկյան արծաթագործության զարգացածլինելը։
   Կրկնակազմեր  պատրաստելը  առանձին  ճյուղ  է  եղել  ուառանձնացել  է  իր  դպրոցներով։
   Կրկնակազմերը  կրում  են  տվյալժամանակաշրջանի ազդեցություն դեմքերի պատկերման տեսանկյունից։
 Կրկնակազմերի  պատկերագրությունը  ուղիղ  համեմատականէմանրանկարների  պատկերագրությանը։
   Պատկերներն  ունեն  ոճականառանձնահատկություններ։
 ևազգագրական նյութ են պարունակում։

Աշխատանքը  Մեսրոպ Մաշտոցի անվան  Երևանի  Մատենադարանում  պահվող կիլիկյան  ձեռագրերից  չորսի  կրկնակազմերի  մասին  է։
   Առաջինը՝  7690  համարի  ներքո  գտնվող,  ուսումնասիրության  առարկա  է  եղել  տարբեր  գիտնականների  համար,  իսկ մյուս երեքը լուսաբանված չեն։
  Այս չորս ձեռագրերը ներկայացնում  են կիլիկյան արծաթագործության տարբեր դպրոցներ։
  Աշխատանքում ոչ  միայն  անդրադարձ  է  կատարվում  կրկնակազմի  արտաքին  տեսքի  նկարագրությանը,  առանձնահատկություններին,  տեխնիկաներին։
   Համեմատականներ  են  անցկացվում  ուսումնասիրվող  կրկնակազմերի  վրա  առկա  պատկերների  և  մանրանկարչական  պատկերագրության վաղագույն օրինակների միջև։
