ԼՈՌՈՒ ՄԱՐԶԻ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ (2001-2013 ԹԹ.)Տարաբնակեցումը  որոշակի  տարածքում  մարդու  տարածաժամանակային  գործունեության  հետևանքն  է։
   Տարաբնակեցումը  դինամիկ  է,  ունի  իր  ներքին  զարգացման  մեխանիզմները  և  օրինաչափությունները։
   Փոխվում  է  տարբեր  բնակավայրերիհարաբերակցությունը, ստեղծվում են նոր բնակավայրեր, այսինքն՝ բնակչության տարաբնակեցումը  ժամանակի  ընթացքում  փոխվում  է։
   Մարդու  պահանջմունքների  անընդհատ  աճը  և  գործունեության  ինտենսիվացումն  անընդհատ  փոխում  են  բնակչության  տարաբնակեցման  պատկերը։
   Տարաբնակեցման  հետազոտության  տեղայինսկզբնական օբյեկտներն են բնակավայրերը (քաղաքային և գյուղական)։
  Քաղաքայինբնակավայրերը  տարածաշրջանային  տարաբնակեցման  համակարգում,  որպես  կանոն, կազմում են աննշան մաս, իսկ գյուղական բնակավայրերը` մեծագույն։
  Հետազոտության  ժամանակ  պետք  է  պարզել,  թե  ինչպես  է  2001-2013  թթ.  փոխվել  բնակավայրերի  թվաքանակը  ՀՀ  Լոռու  մարզում,  ինչ  նոր  բնակավայրեր  են  ստեղծվել  կամվերացել, ինչպես է փոխվել նրանց մարդաշատությունը, և ինչով են պայմանավորվածայդ փոփոխությունները [1, էջ 167]։
 Լոռու  մարզը  ՀՀ  մարզերի  մեջ  աչքի  է  ընկնում  վերջին  տասնամյակում  բնակչության  թվաքանակի  առավել  մեծ  չափերի  հասնող  կրճատմամբ։
   2001-2013  թթ.1  ընթացքում  մարզի  մշտական  բնակչության  թվաքանակը  պակասել  է  50871-ով,  որըկազմում է մարզի բնակչության 17.7 %-ը։
  Սրա պատճառը բնական աճի նվազումն ուարտագաղթն  են։
   Բնական  աճն  ամբողջ  ՀՀ-ում  նվազել  է  գրեթե  միևնույն  չափով,այսինքն՝ մարզի բնակչության թվաքանակի նվազման գործում առավել մեծ դեր ունիարտագաղթը։
  Վերջինս իր հերթին ազդում է բնական աճի վրա, քանի որ արտագաղթում են հիմնականում երիտասարդ ընտանիքները։
 Լոռու  մարզում  կան  8  քաղաք  և  122  գյուղ։
   Քաղաքներում  է  բնակվում  մարզիբնակչության  58.5  %-ը։
   Մարզի  բոլոր  քաղաքներում  2001-2013  թթ.  բնակչությանթվաքանակը  նվազել  է,  և  եթե  համեմատենք  գյուղական  բնակչության  թվաքանակիկրճատման  հետ,  կտեսնենք,  որ  քաղաքային  բնակչությունը  առավել  մեծ  չափով  էկրճատվել  (համապատասխանաբար՝  19  %  և  16  %),  և  դրան  համապատասխան2001-2013 թթ. ընթացքում նվազել է ուրբանիզացման մակարդակը` 59.4 %-ից իջնելով  58.5  %։
   Դա  բացատրվում  է  մարզի  նախկին  հզոր  արդյունաբերության  փլուզումով, որն էլ պատճառ է հանդիսացել քաղաքային բնակչության շրջանում գործազրկության մեծացմանը և արտագաղթին։
  Միևնույն ժամանակ նկատվում է քաղաքից գյուղմիգրացիա։
 1 2001 թ. վիճակագրական տվյալները ներկայացվում են ըստ ՀՀ 2001 թ. մարդահամարի արդյունքների, իսկ 2013 թ. տվյալները՝ համաձայն ՀՀ ԱՎԾ «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2013 թ. հունվար-հունիսին. սոցիալ-ժողովրդագրական հատված» հրապարակման։
 Բացարձակ  առումով  առավել  մեծ  է  մարզկենտրոն  Վանաձորի  բնակչության թվաքանակի կրճատումը (մոտ 21 հազար), իսկ տոկոսային արտահայտությամբ` Ալավերդու, Ստեփանավանի, Վանաձորի, Տաշիրի բնակչության թվաքանակի կրճատումը(18-20 %)։
  Ախթալա, Թումանյան, Սպիտակ, Շամլուղ քաղաքների բնակչության թվաքանակը նվազել է 10-14 %-ով։
 Լոռու  մարզում  ապրում  է  ՀՀ  գյուղական  բնակչության  9.9  %-ը,  այստեղ  էգտնվում ՀՀ գյուղերի 12.8 %-ը [3, էջ 263]։
  Լոռու մարզում 2001 թ. կար 120 գյուղական բնակավայր։
  2001-2013 թթ. վերացել է 1 գյուղական բնակավայր, և առաջացելեն 3 նորերը։
  Այդ 120 բնակավայրերից 112-ում 2001-2013 թթ. ընթացքում բնակչության թվաքանակը նվազել է, և միայն 8 գյուղական բնակավայրերում է տեղի ունեցելբնակչության  թվաքանակի  աճ։
   Ընդհանուր  առմամբ,  ուսումնասիրվող  ժամանակահատվածում  մարզի  գյուղական  բնակչությունը  նվազել  է  16  %-ով։
   Նվազել  է  գյուղական  բնակավայրերի  միջին  մարդաշատությունը։
   Եթե  2001  թ.  այն  կազմում  էր  969մարդ, ապա 2013 թ.՝ 801 մարդ։
 Մարզում  բնակչությունը  տեղաբաշխված  է  խիստ  անհավասարաչափ։
   Միջինխտությունը կազմում է 74.4 մարդ/կմ2, իսկ գյուղական բնակչության խտությունը` 31մարդ/կմ2։
   Մարզի  բնակչության  70-75  %-ը  կենտրոնացած  է  Փամբակ,  Ձորագետ  ևԴեբեդ գետերի ավազաններում [3, էջ 267]։
 Գյուղերի  մարդաշատության,  ինչպես  նաև  ժողովրդագրական  և  սոցիալականկառուցվածքի վրա մեծ ազդեցություն ունի գյուղի արտադրական մասնագիտացումը։
 Մարզում  գերակշռում  են  տավարաբուծական-դաշտավարական  գյուղերը։
   Տարածաշրջաններից  Ստեփանավանի  և  Տաշիրի  գյուղերը  մասնագիտացված  են  կաթնատու տավարաբուծության, հացահատիկային և կերային մշակաբույսերի, կարտոֆիլի,Թումանյանում` տավարաբուծության, այգեգործության, կերային և հացահատիկայինմշակաբույսերի,  Գուգարքում`  տավարաբուծության,  դաշտավարության  և  մասամբ՝պտղաբուծության,  իսկ  Սպիտակում`  տավարաբուծության,  կերային  և  հացահատիկային  մշակաբույսերի  ուղղություններով։
   Մարզի  գյուղական  բնակչության  կեսից  ավելին բնակվում է 1500-2000 մ բարձրության գոտում (մարզի տարածքի 43 %-ը)։
  Դապայմանավորված  է  նրանով,  որ  առավել  ցածրադիր  գոտիներն  աչքի  են  ընկնում  ռելիեֆի մեծ կտրտվածությամբ ու մասնատվածությամբ, տիրապետում են մեծ թեքությունները։
  1500-2000 մ բարձրության գոտում են գտնվում Լոռվա դաշտը (1600-1800մ) և Փամբակի գոգավորության վերին մասը (մինչև  Արջուտ գյուղը),  որտեղ փոքր ենթեքությունները,  և  խիտ  է  բնակչությունը։
   Տարաբնակեցման  համար  առավել  նպաստավոր  պայմաններ  ունեցող  (մինչև  8°  թեքությամբ)  տարածքները  Լոռու  մարզումկազմում  են  25.8  %,  ոչ  բարենպաստ  (16°-ից  բարձր)  տարածքները`  42.5  %,  իսկ  բավարար պայմաններ ունեցող շրջանները (8-16°)` 31.7 % [3, էջ 264]։
 Մեծ  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում  գյուղական  բնակավայրերի  բնակչության  թվաքանակի փոփոխությունների վրա աշխարհագրական դիրքի ազդեցությանգնահատումը։
   Դա  կարելի  է  ցույց  տալ՝  որոշելով  գյուղական  այն  բնակավայրերիշարժընթացը, որոնք  գտնվում են տարբեր  բարձրության գոտիներում (մինչև 1000 մ,1000-1500  մ,  1500-2000 մ,  2000  մ  և  ավելի),  ունեն  տարբեր  հեռավորություն    տարածաշրջանային կենտրոնից (մինչև 10 կմ, 10.1-200, 20.1-30.0, 30.1-40.0, 40.1-50.0,50.1 կմ և ավելի) ու մայրուղիներից [1, էջ 158]։
 Լոռու  մարզում  2000  մ  և  ավելի  բարձր  բացարձակ  բարձրություն  ունեցող  գյուղական  բնակավայր  չկա,  այսինքն՝  բարձրալեռնային  բնակավայր  մարզում  չկա։
 Մշտական  բնակության  տարածքը  մարզում  տատանվում  է  505-1930  մ  բացարձակբարձրությունների միջև։
  Մինչև 1000 մ բարձրության գոտում գտնվում է գյուղական9 բնակավայր։
  Այս գոտում մշտական բնակչությունը նվազել է 1358 մարդով կամ 15%-ով։
  1000-1500 մ բարձրության գոտում գտնվում է գյուղական 45 բնակավայր։
  Այսգոտում  մշտական  բնակչությունը  նվազել  է  7,394  մարդով  (16.6  %-ով)։
   1500-2000  մբարձրության  գոտում  կա  գյուղական  65  բնակավայր։
   Այս  գոտում  գյուղական  բնակչության թվաքանակը նվազել է ամենամեծ չափով` 9,648 մարդով (16.8 %-ով)։
 Աղյուսակ 1.Լոռու մարզի գյուղական բնակչության թվաքանակը՝ ըստ բարձրության գոտիների     Բարձրությանգոտիները (մ)Բնակչությանթվաքանակը2001 թ.առկա      մշտ.ԲնակչությանԲնակչության թվաքանակիթվաքանակը 2013 թ.նվազումը (%)առկա       մշտ.     առկա           մշտական մինչև 1000Աղյուսակ 1-ից երևում է, որ ըստ բարձրության բնակչության թվաքանակը առավել մեծ չափով է կրճատվում, ընդ որում՝ ավելի է նվազում առկա բնակչությունը, այսինքն՝ կա հստակ կապ բնակավայրի բացարձակ բարձրության և բնակչության թվաքանակի փոփոխության միջև։
 Գյուղական բնակավայրերի բնակչության թվաքանակի փոփոխության  վրա տարածաշրջանային  կենտրոնից  ունեցած  հեռավորությունից  կախումը  ցույց  տալու  համար  հաշվվել  է  Վանաձորից  տարբեր  հեռավորություն  ունեցող  գյուղական  բնակավայրերում բնակչության թվաքանակի փոփոխությունը։
 Լոռու մարզի գյուղական բնակչության թվաքանակըմարզկենտրոնից տարբեր հեռավորության գոտիներումԱղյուսակ 2.Հեռավորությունըմարզկենտրոնից  (կմ)Բնակչությանթվաքանակը2001 թ.Բնակչությանթվաքանակը2013 թ.Բնակչությանթվաքանակինվազումըմարդ                  %մինչև 1050,1-ից ավելիԱղյուսակ  2-ից  երևում  է,  որ  հստակ  օրինաչափություն  չկա  մարզկենտրոնիցունեցած հեռավորության և բնակչության թվաքանակի նվազման միջև։
  Դա կարելի էբացատրել շրջանային, տեղական կենտրոնների ազդեցությամբ։
  Ընդհանուր առմամբ,մարզկենտրոնից  ունեցած  հեռավորության  մեծացմանը  զուգընթաց  բնակչությանթվաքանակի  նվազումն  ավելի  մեծ  է։
   Մարզկենտրոնին  ամենամոտ`  մինչև  10  կմ  հեռավորության գոտում, գյուղական բնակչության թվաքանակի զգալի նվազումը (20.3%)  բացատրվում  է  դրանց  գործառութային  կառուցվածքով,  շատ  խոշոր  գյուղի`  Գուգարքի  առկայությամբ  (շատ  խոշոր  գյուղերի  բնակչության  թվաքանակը  կրճատվել  էամենամեծ չափով)։
  Մարզկենտրոնից 50 կմ և ավելի հեռավորություն ունեցող գյուղերը հիմնականում սահմանամերձ գյուղեր են, և այս գոտում բնակչության թվի 21.3 %ով նվազումը խիստ անհանգստացնող է։
 Նշենք նաև, որ մարզի լեռնային մակերևույթի և մարզկենտրոնի` տարածաշրջանի  նկատմամբ  ոչ  հարմար  կենտրոնական  դիրքի  պատճառով  1.5-ժամյա  տրանսպորտային մատչելիության սահմաններից դուրս է գտնվում մարզի տարաբնակեցմանհամակարգի բնակավայրերի շուրջ 26 %-ը [2, էջ 165]։
 Մարզի  տարածքով  անցնող  միակ  մայրուղին  Սպիտակ-Վանաձոր-ԱլավերդիԱխթալա  մայրուղին  է։
   Բնակչության  մոտ  80  %-ը  կենտրոնացած  է  մայրուղուց  6  կմհեռավորության գոտում [2, էջ 170]։
  Մայրուղուց տարբեր հեռավորությամբ բնակչության թվաքանակի նվազման արտահայտված օրինաչափություն չկա։
  Ըստ մայրուղուցհեռավորության՝ բնակչության թվաքանակի նվազումը փոքր չափով է փոխվում։
 Մարդաշատությունը  բնակավայրերի  ամենապարզ  և  բովանդակային  ցուցանիշներից է։
  Ըստ մարդաշատության՝ առանձնացնում են գյուղերի հետևյալ խմբերը. շատ մանր գյուղեր` մինչև 100 բնակիչ,մանր գյուղեր՝ 101-500,•  փոքր գյուղեր՝ 501-1000, •  խոշոր գյուղեր՝ 3001-5000,միջին մեծության գյուղեր՝ 1001-3000, շատ խոշոր գյուղեր՝ 5001-ից ավելի։
 Լոռու  մարզի  տարաբնակեցման  արդի  տեղաշարժերից  կարևոր  են  միջին  մարդաշատության  փոփոխությունը,  տարբեր  խմբերում  բնակավայրերի  թիվը,  բնակչության բաժինը, դրանց փոփոխությունները։
 Աղյուսակ 3.2001-2013 թթ. մարդաշատության տարբեր խմբերում բնակավայրերի թվի փոփոխություններըԳյուղերի խմբավորումը՝ ըստմարդաշատությանշատ մանրմանրփոքրմիջինխոշորշատ խոշոր2001 թ.2013 թ.Աղյուսակ 3-ից երևում է, որ Լոռու մարզի  տարաբնակեցման համակարգում գերակշռում են մանր գյուղերը` 101-500 բնակչությամբ։
  2001-2013 թթ. մարզի տարաբնակեցման  կառուցվածքում  ավելացել  է  շատ  մանր,  մանր,  փոքր  և  միջին  գյուղերիթիվը։
   Ուսումնասիրությունները  ցույց  են  տվել,  որ  մարզում  ժողովրդագրական  ծայրահեղ վատ և վատ վիճակ ունեն առավելապես մանր և փոքր գյուղական համայնքները  (Ջիլիզա,  Ապավեն,  Արծն,  Գոգավան,  Պաղաղբյուր,  Ձյունաշող  և  այլն),  որոնքնախկին շրջկենտրոններից, մարզկենտրոն Վանաձորից և մայրուղիներից գտնվում ենհամեմատաբար մեծ հեռավորությունների վրա [3, էջ 274]։
 Աղյուսակ 4-ի վերլուծությունից երևում է, որ մարզի գյուղական բնակչության կեսից ավելին (50.5 %) բնակվում է միջին մեծության գյուղերում։
  Ավելի մեծ չափով նվազել է մանր և շատ խոշոր  գյուղերի բնակչությունը։
   Հատկանշական է, որ միջին մարդաշատության  նվազում,  այն  էլ՝  մեծ  չափերով,  տեղի  է  ունեցել  խոշոր  և  շատ  խոշորգյուղերում, օրինակ՝ Մեծավան գյուղի բնակչությունը 2001-2013 թթ. նվազել է 1548մարդով,  Գուգարքինը՝  1387-ով։
   Նմանատիպ  օրինաչափություն  բնորոշ  է  մարզի  բոլոր տարածաշրջաններին։
 Գյուղերի մարդաշատությունը փոխվում է ըստ բարձրության։
  Եթե մինչև 1000 մբարձրության  գոտում  գերակշռում  են  փոքր  գյուղերը,  ապա  1000-1500  մ  և  15002000 մ բարձրության գոտիներում՝ մանր գյուղերը։
  Գյուղերի միջին մարդաշատությունը մեծ է 1000-1500 մ բարձրության գոտում։
 Աղյուսակ 4.Գյուղական տարբեր խմբերում բնակչության թվի փոփոխությունները 2001-2013 թթ. Գյուղերի խմբավորումը՝ ըստԲնակչությանթվաքանակըմարդաշատության2001 թ.Բնակչությանթվաքանակը2013 թ.Բնակչ. թվինվազումըԲն. թվինվազումը,%-ովմարդշատ մանրառկա             մշտ.մանրփոքրմիջինխոշորշատ խոշորառկա         մշտ.առկա    մշտ.առկա   մշտ.Գյուղերի խմբավորումը՝ ըստ մարդաշատության և բարձրության գոտիներիԱղյուսակ 5.Գյուղերի խմբավորումը ըստ մարդաշատությանԲարձրությանգոտիներըմինչև 1000 մ1000 - 1500 մ1500 - 2000 մշատմանրմանր  փոքրմիջին  խոշորշատխոշորԳյուղերիմիջին մարդաշատությունըԱղյուսակ 6. Ըստ տարածաշրջանների գյուղական բնակչությունը փոփոխվել է հետևյալ կերպՏարածաշրջաններԳյուղական բնակչությանԲնակչության թվաքանակիԳուգարքիԹումանյանիՍպիտակիՍտեփանավանիՏաշիրիթվաքանակը, մարդնվազումը2001 թ.                    2013 թ.Մարդ                         %Գծ. 1. Լոռու մարզի տարածաշրջանները՝ ըստ բնակչության թվի (2001 թ.)Գծ. 2. Լոռու մարզի տարածաշրջանները՝ ըստ բնակչության թվի (2013 թ.)Լոռու  մարզի  բնակավայրերի  գերակշիռ  մասում  մշտական  բնակչության  թիվըգերազանցում  է  առկա  բնակչության  թվին։
   Ընդ  որում,  2001-2013  թթ.  տվյալներըվերլուծելիս  տեսնում  ենք,  որ  այդ  տարբերությունը  գնալով  մեծանում  է։
   Դրա  պատճառը  սեզոնային  միգրացիան  է.  տարեկան  հազարավոր  մարդիկ  մեկնում  են  արտագնա  սեզոնային  աշխատանքի,  հիմնականում՝  Ռուսաստանի  Դաշնություն։
   Մարդահամարի  տվյալներով  (առկա  և  մշտական  բնակչության  թվաքանակների  տարբերությամբ) հնարավոր չէ որոշել սեզոնային միգրացիայի ծավալները, քանի որ մարդահամարներն անցկացվում են աշնան վերջին կամ ձմռանը, երբ սեզոնային միգրանտներիփոքր  մասն  է  բացակայում  երկրից։
   2001-2013  թթ.  փոխվել  է  նաև  բնակչության  սեռային  կազմը՝  0.3  %-ով  ավելացել  է  կանանց  բաժինը։
   Ավելի  մեծ  չափով  է  ավելացելկանանց  բաժինը  առկա  բնակչության  մեջ  (1  %-ով)։
   2013  թ.  առկա  բնակչության  մեջկանանց  բաժինը  կազմում  էր  55  %,  ինչը  ևս  վկայում  է  սեզոնային  միգրացիայի  մեծծավալների  մասին,  քանի  որ  սեզոնային  միգրանտները  հիմնականում  տղամարդիկեն։
   Սեզոնային  միգրացիան  իր  հերթին  նպաստում  է  արտագաղթի  տեմպերի  արագացմանը։
   Միգրացիոն  նման  միտումները  Լոռու  մարզի  սոցիալ-տնտեսական  զարգացման կարևոր մարտահրավերներից են։
 Ամփոփելով կարող ենք փաստել, որ Լոռու մարզի տարաբնակեցման համակարգում  գերակշռում  են  մանր  գյուղերը։
   Այս  պայմաններում  նպատակահարմար  է  իրականացնել համայնքների միավորում՝ ինչպես մի քանի մանր գյուղական համայնքներըմեկ խոշորի մեջ միավորելով, այնպես էլ՝ կամավոր սկզբունքով մի քանի համայնքներմիջհամայնքային  միավորումների  մեջ  ընդգրկելով։
   Դա  հնարավորություն  կտա  նվազեցնել  ծախսերը,  նախադրյալներ  է  ստեղծում  տարածքի  բնակավայրերի  համաչափ,ներդաշնակ  զարգացման  և  տարածքի  ռեսուրսների  արդյունավետ  օգտագործմանհամար։
  Բնակավայրերի միավորումն ու համայնքների խոշորացումը ավելի հրատապեն դառնում, քանի որ բնակավայրերի բնակչության թվաքանակը գնալով նվազում է,և դրա հետ մեկտեղ նվազում են համայնքների բյուջեի սեփական եկամուտները, ինչնանհնար է դարձնում սոցիալ-տնտեսական որևէ հիմնախնդրի լուծումը սեփական միջոցների հաշվին։
  Համայնքների միավորումը և խոշորացումը հնարավորություն կտատվյալ տարածքի ֆինանսական հնարավորությունների, աշխատուժի առավել արդյունավետ և համատեղ օգտագործմանը՝ ուղղելով միջոցներն այն բնակավայրերը, որոնքառավել մեծ չափով են զգում դրանց անհրաժեշտությունը։
 Գրականություն1.  Մանասյան  Մ.,  Հասարակական  աշխարհագրության  հետազոտության  մեթոդներ,Երևան, 2008, 260 էջ։
 2.  Մանասյան Մ., ՀՀ տարաբնակեցման համակարգը, Երևան, 2005, 400 էջ։
 3.  Պոտոսյան  Ա.,  Հայաստանի  Հանրապետության  գյուղական  բնակչությունը  և  բնակավայրերը, Երևան, 2013, 416 էջ։
 4.  www.armstat.am։
 Գորիկ Ավետիսյան ԼՈՌՈՒ ՄԱՐԶԻ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԻՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ (2001-2013 ԹԹ.)Բանալի բառեր` տարաբնակեցում, տարաբնակեցման տարածաշրջանային համակարգ,արտագաղթ, միջին մարդաշատություն, տարածաշրջանային կենտրոն, տեղական կենտրոն,առկա բնակչություն, մշտական բնակչություն, սեզոնային միգրացիա, սեռատարիքային կազմ,միջհամայնքային միավորում։

Հոդվածում քննարկվում են Լոռու մարզի բնակչության միգրացիայի և տարաբնակեցման  փոխազդեցության  հիմնահարցերը։
   Լոռու  մարզն  «աչքի  է  ընկնում»  վերջին  տասնամյակում  բնակչության  թվաքանակի՝  առավել  մեծ  չափերի  հասնող  կրճատումով։
   Մարզի  սոցիալժողովրդագրական  և  տնտեսական  արդի  իրավիճակը  միանգամայն  նոր  և  բարդ  խնդիրներ  է  առաջադրում  գիտությանը  և  պահանջում  տարաբնակեցման  զարգացման  օրինաչափությունների իմացություն։
  Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում բնակչության թվաքանակի փոփոխությունների վրա աշխարհագրական դիրքի ազդեցության ուսումնասիրումը և գնահատումը։
