ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀՀ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՄԲՔաղաքացիաիրավական  հարաբերությունների  զարգացումն  առանց  ֆինանսական կամ այլ նյութական օգնության հնարավոր չէ պատկերացնել, քանի որ քաղաքացիական հարաբերությունների մեկ սուբյեկտից մյուսը գումար կամ գույք փոխանցելուանհրաժեշտություն  է  անընդհատ  առաջանում։
   Տվյալ  հարաբերությունները  կարգավորվում են Քաղաքացիական օրենսգրքում նախատեսված փոխառության պայմանագրի  մասին  դրույթներով։
   Փոխառության  պայմանագրի  իմաստն  այն  է,  որ  մեկ  կողմը(փոխատուն)  մյուս  կողմին  (փոխառուին)  է  հանձնում  ի  սեփականություն  դրամ  կամտեսակային  հատկանիշներով  որոշվող  այլ  գույք,  իսկ  փոխառուն  պարտավորվում  էփոխատուին  վերադարձնել  միևնույն  գումարի  դրամ  (փոխառության  գումարը)  կամփոխատուից ստացված գույքին հավասար քանակի և նույն տեսակի ու որակի գույք։
 Պայմանագրից  առաջացող  պարտավորությունը  խիստ  միակողմանի  է,  քանի  որ  փոխատուն  ձեռք  է  բերում  միայն  պահանջի  իրավունք,  իսկ  փոխառուն  ստանձնում  էպարտքը  վերադարձնելու  պարտականություն։
   Որպես  կանոն,  փոխառությունը  հատուցելի է։
  Օրենքը սահմանում է, որ փոխատուն իրավունք ունի փոխառության  գումարից  տոկոսներ  ստանալ  փոխառուից,  եթե  այլ  բան  նախատեսված  չէ  փոխառության  պայմանագրով։
   Քաղաքացիական  օրենսգրքի  համաձայն՝  փոխառության  պայմանագիրը  ենթադրում  է  անտոկոս,  դրանում  այլ  բան  նախատեսված  չլինելու  դեպքում,  եթե  քաղաքացիների  միջև  պայմանագիրը  կնքված  է  նվազագույն  աշխատավարձի հիսնապատիկը չգերազանցող գումարով և այն կապված չէ կողմերից որևէ մեկի ձեռնարկատիրական գործունեության հետ, փոխառուին պայմանագրով հանձնվելէ  ոչ  թե  դրամ,  այլ  տեսակային  հատկանիշներով  որոշվող  այլ  գույք։
   Փոխառությանպայամանագիրն ունի որոշակի առանձնահատկություններ, որոնցով և տարբերվում էմնացած  քաղաքացիական  գործարքներից։
   Առաջին  հերթին`  փոխառության  պայմանագրի  առարկա  են  համարվում  դրամը  կամ  տեսակային  հատկանիշներով  որոշվողիրերը, որոնց օգտագործումը հնարավոր է միայն իրացնելու միջոցով1։
  Այդ իսկ պատճառով փոխառուի վրա չի կարող դրվել նույն դրամի կամ գույքի վերադարձման պարտականություն, ինչպես դա տեղի է ունենում գույքի անհատույց օգտագործման, վարձակալության  և  այլ  գործարքների  ժամանակ։
   Պայմանագրի  առարկա  համարվողգույքը կամ դրամը փոխառուին փոխանցելու պահից դառնում է նրա սեփականությունը,  քանի  որ  նա  պետք  է  հնարավորություն  ունենա  տնօրինել  ստացած  գույքը։
   Իսկգույքի անհատույց օգտագործման պայմանագրով գույքը փոխանցվում է ոչ թե սեփականության,  այլ  օգտագործման,  տիրապետման  իրավունքով։
   Գույքի  անհատույց  օգտագործման պայմանագրից փոխառությունը տարբերվում է նաև այլ առանձնահատկություններով։
  Նշված պայմանագիրը կնքվում է միայն անհատույց ձևով, իսկ փոխա1 Տե՛ս Брагинский М., Витрянский В., Договорное право, кн. 5, т. 1, Договоры о займе, банковском кредите ифакторинге. Договоры, направленные на создание коллективных образований, Москва, 2006, էջ 45։
 ռությունը  կարող  է  լինել  ինչպես  անհատույց,  այնպես  էլ՝  հատուցելի։
   Գույքի  անհատույց օգտագործման պայմանագիրը կնքվում է՝ միայն օգտագործողի շահերից ելնելով, այն դեպքում, երբ փոխառությունը երկու կողմերի համար էլ շահավետ է։
  Գույքիպատահական  կորստի  կամ  վնասվածքի  ռիսկն  ընկնում  է  փոխառուի  վրա,  որպեսդրա  սեփականատեր,  իսկ  անհատույց  օգտագործման  դեպքում`  անհատույց  օգտագործման  տրամադրողի`  սեփականատիրոջ  վրա1։
   Դրա  հետ  մեկտեղ  գույքի  անհատույց օգտագործողի վրա կարող է դրվել գույքի վնասվածքի փոխհատուցման  պարտականություն,  այնինչ  փոխառության  պայմանագրի  դեպքում  պարտականությունըխիստ միակողմանի է։
 Փոխառությունը դասվում է ռեալ պայմանագրերի շարքին։
  Այն կնքված է համարվում դրամ կամ տեսակային հատկանիշներով որոշվող իր հանձնելու պահից2։
  Փոխառուի և փոխատուի միջև գրավոր համաձայնության դեպքում, որով վերջինս պատասխանատվություն  է  ստանձնում  փոխառուին  գումար  կամ  տեսակային  հատկանիշներով որոշվող իր տրամադրել, նրա մոտ չի առաջացնում տվյալ գործողությունների կատարման  պարտականություն,  քանի  որ  պայմանագիրն  ինքնին  չի  կարող  համարվելկնքված  մինչև  գումարի  փաստացի  տրամադրումը։
   Այսինքն,  կողմերի  միջև  կնքածպայմանագիրն իրավաբանական ուժ ունենալ չի կարող, քանի դեռ դրամը կամ գույքըչի  փոխանցվել։
   Սակայն  որոշ  դեպքերում  կողմերի  նախնական  համաձայնությունըկարող է իրավաբնական ուժ ունենալ։
  Խոսքը գնում է նախնական պայմանագրի մասին, որի կնքումն արգելված չէ քաղաքացիական օրենսդրությամբ։
  Բայց նախնականպայմանագիրը  կողմերին  չի  պարտադրում  փոխանցել  գումարը  կամ  գույքը,  այլ  նախատեսում  է  կողմի՝  նախնական  պայմանագրով  նախատեսված  ժամկետներում  ևպայմաններով  փոխառության  պայմանագիրը  կնքելու  պարտականությունը3։
   Նշենք,որ  պայմանագիրը  կնքված  է  համարվում  դրամը  փոխանցելու  պահից,  այսինքն՝  եթենախնական պայմանագրով որոշված լինեն կոնկրետ ժամկետը, դրամի տրամադրմանկարգն ու պայմանները, կողմերը պարտականություն կստանձնեն կնքել այն՝ նախնական  համաձայնության  պայմաններով։
   ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  445-րդ  հոդվածի  համաձայն.  «Նախնական  պայմանագրով  կողմերը  պարտավորվում  են  ապագայում  կնքել  գույք  հանձնելու,  աշխատանքներ  կատարելու  կամ  ծառայություններմատուցելու  մասին  պայմանագիր`  նախնական  պայմանագրով  նախատեսված  պայմաններով»։
  Այն դեպքում, երբ նախնական պայմանագիր կնքած կողմը խուսափում էհիմնական  պայմանագիրը  կնքելուց,  մյուս  կողմն  իրավունք  ունի  դիմել  դատարան՝այն  հարկադրաբար  կնքելու  պահանջով։
   Հասկացությունից  ենթադրվում  է,  որ  նախնական պայմանագրի կնքումը բնորոշ է միայն կոնսենսուալ գործարքներին։
  Սակայնփոխառության  պայմանագրի  վրա  կարող  է  տարածվել  նախնական  պայմանագրիկնքման  իրավական  ուժը։
   Մասնավորապես,  եթե  մենք  նախնական  պայմանագրովպարտադրենք, որ կողմերը կնքեն պայմանագիր, սա կենթադրի, որ կողմը կպարտավորվի փոխանցել դրամը կամ գույքը, որովհետև փոխառությունը կնքված կհամարվիպայմանագրի  առարկան  փոխանցելու  պահից։
   Այսինքն,  եթե  նախնական  պայմանագրում նախատեսված լինեն կոնկրետ բոլոր այն էական պայմանները, որոնք անհրաժեշտ  են  հիմնական  պայմանագրի  կնքման  համար,  ապա  մենք  կարող  ենք  կողմինպարտավորեցնել՝ կնքելու փոխառության պայմանագիրը։
  Այնուամենայնիվ, չնայած, որ փոխառության պայմանագիրը համարվում է ռեալ,կարծում  ենք,  հաշվի  առնելով  քաղաքացիաիրավական  հարաբերությունների  զարգացման միտումները և այն հանգամանքը, որ շատ հաճախ պրակտիկայում կողմերը1 Տե՛ս “Гражданское право”, учебник, т. II, полутом 2, под ред. Е. Суханова, Москва, 2000, Էջ 204։
 2 Տե՛ս «ՀՀ քաղաքացիական իրավունք», մաս 2, 2-րդ հրատ., խմբ.՝ Ս. Մեղրյանի, Երևան, 2009, էջ 399։
 3 Տե՛ս Брагинский М., Витрянский В., էջ 49։
 նախապես  պայմանավորվում  են  գումար  տրամադրելու  մասին,  կատարում  որոշակիգործողություններ, գտնում ենք, որ Քաղաքացիական օրենսգրքով կողմերին պետք էհնարավորություն  տրվի  նաև,  որ  իրենք  ընտրեն  պայմանագրի  կնքման  ձևը։
   Ըստայդմ,  նրանք  կկարողանան  որոշել`  նախապես  կնքել  պայմանագիր,  որի  դեպքումկնախատեսեն գումարի տրամադրման և վերադարձման հետ կապված բոլոր էականպայմանները  (կնքելով  կոնսենսուալ  գործարք),  թե  պայմանագիրը  կնքված  համարենգումարը  փոխանցելու  պահից։
   Առաջին  դեպքում  փոխառուն  կունենա  երաշխիք,  որնա  անպայմանորեն  կստանա  գումարը  կամ  գույքը,  որի  շուրջ  համաձայնություն  էձեռք բերվել, և եթե փոխատուն խուսափի գումարը տրամադրելուց, ապա փոխառունիրավունք  կստանա  պահանջել  գումարի  տրամադրումը։
   Այս  դեպքում  կհեշտա  նաևփոխառության պայմանագրի վիճարկման ընթացակարգը, այսինքն՝ կողմերից յուրաքանչյուրը  կկարողանա  ապացուցել  պայմանագրի  կնքվածությունը։
   Պայմանագրիռեալ բնույթի դեպքում էլ գումարի փոխանցման և ստացականի հանձնման պահերըչեն համընկնում, ուստի ամբողջությամբ արդարացված կլինի փոխառության պայմանագրին հաղորդել նաև կոնսենսուալ բնույթ և կողմերին թույլ տալ ինքնուրույն որոշելպայմանագրի ձևը։
  Ըստ այդմ, 877-րդ հոդվածը կարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ.«Փոխառության պայմանագիրը կնքված է համարվում դրամ կամ այլ գույք հանձնելուպահից, եթե այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրով»։
 Պայմանագրի  ձևի  հետ  կապված  ևս  մեկ  նկատառում.  ՀՀ  քաղաքացիականօրենսգրքի 295-րդ հոդվածի առաջին մասը սահմանում է, որ գործարքը, որի համարօրենքով կամ կողմերի համաձայնությամբ սահմանված չէ գրավոր (հասարակ կամ նոտարական) ձև, կարող է կնքվել բանավոր։
  Նորմի վերլուծությունից բխում է, որ օրենքը  թույլ  չի  տալիս  պայմանագիրը  կնքել  բանավոր,  եթե  օրենքով  հստակ  նախատեսված  է  գրավոր  ձևը  պահպանելու  պահանջը։
   ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  878-րդ  հոդվածի  համաձայն՝ փոխառության պայմանագիրը գրավոր է կնքվում։
  Օրենսդրական այս ձևակերպումն իմպերատիվ է և թույլ չի տալիս կողմերին բանավոր ձևով կայացնել իրենց համաձայնությունը։
   Այսինքն,  այս  դեպքում  նաև  չի  կարող  կիրառվել  քաղ.  օր.-ի  297-րդհոդվածը,  ըստ  որի՝  հասարակ  գրավոր  ձևով  պետք  է  կնքվեն  քաղաքացիների  միջևաշխատավարձի սահմանված նվազագույն չափի քսանապատիկ գումարը գերազանցող գործարքները։
  Սակայն, հաշվի առնելով փոխառության պայմանագրի կարևորությունը և կիրառելիությունը, նշենք, որ գրավոր ձևի պահպանումը երբեմն անիրականէ  լինում,  և  կողմերը,  ըստ  էության,  պատշաճ  չեն  ձևակերպում  իրենց  համաձայնությունը,  ինչն  անբարենպաստ  հետևանքների  է  հանգեցնում։
   Հետագայում  նրանք  չենկարողանում  ապացուցել  պայմանագրի  կնքված  լինելու  փաստը1։
   Եթե  գրավոր  ձևըչպահպանվի, փոխատուն իրավունք չի ունենա փոխառուից պահանջել վերադարձնելու գումարը, քանի որ երբ չկա պատշաճ ձևով կնքված պայմանագիր, չկա նաև պարտականություն, որը պետք է կատարվի փոխառուի կողմից։
  Ենթադրվում է, որ փոխառության  գումարը  չի  էլ  փոխանցվել,  քանի  որ  դա  պետք  է  տեղի  ունենար  պայմանագրի  կնքման  պահին։
   ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  878-րդ  հոդվածի  համաձայն.  «Փոխառությանպայմանագիրը կնքվում է գրավոր։
  Նշված ձևը չպահպանելը հանգեցնում է գործարքիանվավերության։
  Նման պայմանագիրը առոչինչ է»։
  Առոչինչ ասելով` հասկանում ենք,որ  այն  ի  սկզբանե  հակասում  է  օրենքին  և  օրենքի  ուժով  ճանաչվում  է  անվավեր։
 Փաստորեն,  այն  դեպքում,  երբ  կողմերը  չպահպանեն  գրավոր  ձևին  ներկայացվողպահանջները, պայմանագիրը կհամարվի չկնքված, այսինքն՝ համաձայնությունը՝ չկայացած։
   Փոխառության  պայմանագրի  գրավոր  ձևը  չպահպանելու  դեպքում  այն  ոչ  միկերպ  չի  կարող  վիճարկվել։
   Կողմերը  հնարավորություն  չեն  ունենում  որպես  ապա1 Տե՛ս Брагинский М., Витрянский В., էջ 94։
 ցույց ներկայացնել ինչպես վկաների բանավոր ցուցմունքները, այնպես էլ՝ գրավոր այլապացույցներ։
  Հաշվի առնելով այս ամենը` առաջարկում ենք կողմերին թույլ տալ փոխառության  պայմանագիրը  կնքել  նաև  բանավոր։
   Բանավոր  գործարքներ  կնքելիսիրավական  նշանակություն  է  տրվում  գործողություններով  կամ  լռությամբ  արտահայտված  կամքին1,  այսինքն՝  փոխառության  պայմանագրի  կնքման  համար  բավական  կլինի  որոշակի  գործողության  կատարումը  (գումարի  փոխանցումը)։
   Քաղ.  օր.-ի295-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն. «Բանավոր կարող են կնքվել կնքման պահինկատարվող  բոլոր  գործարքները,  բացառությամբ  այն  գործարքների,  որոնց  համարսահմանված  է  նոտարական  ձև,  և  այն  գործարքների,  որոնց  հասարակ  գրավոր  ձևըչպահպանելը  հանգեցնում  է  դրանց  անվավերության,  եթե  այլ  բան  սահմանված  չէկողմերի  համաձայնությամբ»։
   Եթե  մենք  «փոխառություն»  կարգավորող  հոդվածումչպարտադրենք կողմերին գրավոր ձևակերպել համաձայնությունը, ապա մենք կարողենք  հղում  անել  այս  նորմին  և  կողմերին  հնարավորություն  տալ  իրենց  համաձայնությունը  բանավոր  ձևակերպել։
   Բանավոր  պայմանագրի  կնքման  համար  բացի  կամքնարտահայտելուց  անհրաժեշտ  կլինի  կամարտահայտությունը,  որն  արտահայտվում  էորոշակի  գործողությունների  կատարմամբ։
   Իրավական  գործողություններով  կամքնարտահայտելու  հնարավորությունը  նախատեսված  է  Քաղ.  օր.-ի  294-րդ  հոդվածով,համաձայն որի՝ այն գործարքը, որը կարող է կնքվել բանավոր, կնքված է համարվումնաև այն դեպքում, երբ անձի վարվելակերպից երևում է գործարք կնքելու նրա կամքը։
   Գումարի  փաստացի  փոխանցումը  կարող  է  դիտվել  որպես  կամահայտնություն։
 Սակայն  փոխառության  ոչ  բոլոր  պայմանագրերը  կարող  են  կնքվել  բանավոր,  այսինքն՝  կարելի  է  սահմանել  գումարի  առավելագույն  սահման  և  թույլ  տալ  կողմերինտվյալ սահմանը չգերազանցող գումարի փոխառության դեպքում համաձայնությունըբանավոր ձևակերպել։
  Հիմք կարող ենք ընդունել Քաղաքացիական օրենսգրքով նախատեսված  դրույթը,  ըստ  որի՝  հիսնապատիկը  գերազանցող  գումարի  դեպքում  փոխառությունը  կնքվում  է  անտոկոս։
   Այսինքն,  օրենքը  նախատեսում  է  թույլատրելիության որոշակի սահման, որն էլ կարելի է ընդունել որպես չափանիշ, ըստ այդմ՝ կընքված  պայմանագրի  նկատմամբ  կկիրառվեն  բանավոր  պայմանագրի  կանոնները,  եթեօրենքով կամ պայմանագրով  նախատեսված չլինի գրավոր կնքման ձևը։
  Օրենսդրական ձևակերպումը կարող է ունենալ հետևյալ տեսքը. «Բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի՝ գրավոր ձևով պետք է կնքվեն փոխառության պայմանագրեր.•  որոնք կնքվում են ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանց միջև, •  որոնց  գումարը  գերազանցում  է  նվազագույն  աշխատավարձի  հիսնապատիկը»։
 Հարկ  է  նշել,  որ  Քաղ.  օր.-ի  878-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  գրավոր  ձևը  չպահպանելը հանգեցնում է փոխառության պայմանագրի անվավերությանը։
  Նման պայմանագիրն  առոչինչ  է։
   Հոդվածը  հակասությունների  տեղիք  է  տալիս։
   Առոչինչ  գորածարքիէությունն  այն  է,  որ  այն  ի  սկզբանե  անվավեր  է,  ճանաչված  է  օրենքին  հակասող  և,ըստ  էության,  չի  կարող  առաջացնել  իրավունքներ  ու  պարտականություններ։
   Քաղ.օր.-ի 298-րդ հոդվածի համաձայն. «Գործարքի գրավոր ձևը չպահպանելը վեճի դեպքում  կողմերին  զրկում  է  ի  հաստատումը  գործարքի  ու  դրա  պայմանների`  վկաներիցուցմունքներ  վկայակոչելու,  սակայն  նրանց  չի  զրկում  գրավոր  և  այլ  ապացույցներներկայացնելու իրավունքից»։
  Բանն այն է, որ նշված  հոդվածը կիրառելի է վիճահարույց գործարքների դեպքում, իսկ առոչինչի դեպքում ոչ մի ապացույց չի կարող ներկայացվել,  քանի  որ  այդ  դեպքում  գործարքն  ի  սկզբանե  համարվում  է  օրենքին  հակասող։
  Առոչինչ գործարքը, անկախ վեճի առկայությունից, անվավեր է համարվում, և1 Տե՛ս «ՀՀ քաղաքացիական իրավունք», մաս 1, 3-րդ հրատ., խմբ.՝ Տ. Բարսեղյանի, Երևան, 2009, էջ 211։
 դրա կնքվածությունը ոչ մի դեպքում չի կարող հիմնավորվել որևէ ապացույցով։
  Քաղ.օր.-ի  305-րդ  հոդվածը,  համաձայն  որի՝  օրենքի  կամ  այլ  իրավական  ակտերի  պահանջներին չհամապատասխանող գործարքն անվավեր է, եթե օրենքը չի սահմանում,որ  նման  գործարքն  առոչինչ  է,  կամ  չի  նախատեսում  խախտման  այլ  հետևանքներ,սխալ է ձևակերպված, ինչը հանգեցրել է ոչ ճիշտ մեկնաբանման։
  Այս դեպքում պետքէ հիմնվել ՌԴ քաղ. օր.-ի 168-րդ հոդվածի վրա, որը նախատեսում է, որ օրենքին կամայլ իրավական ակտերին չհամապատասխանող գործարքն առոչինչ է, եթե օրենքը չիսահմանում, որ նման գործարքն անվավեր է, կամ չի նախատեսում խախտման այլ հետևանքներ։
  Մինչդեռ ՀՀ օրենսդիրը, անտեսելով Քաղ. օր. 303-րդ հոդվածում վիճարկելի  և  առոչինչ  գործարքների  անվավերության  համար  նախատեսված  կանոնները,305-րդ  հոդվածում  անվավերությունից  գնում  է  առոչնչություն,  ինչը  կոպիտ  սխալ  է։
 Ելնելով վերոգրյալից՝ նշենք, որ փոխառության պայմանագրի գրավոր ձևը չպահպանելը  չի  կարող  հանգեցնել  դրա  կնքման  փաստն  ապացուցելու  պարտականությանը,որովհետև  այն  օրենքի  ուժով  իսկ  չկնքված  է,  չգործող։
   Այսինքն,  օրենքին  հակասողգործարքն  անվավեր  է  ինքնին,  և  անվավեր  ճանաչելու  անհրաժեշտություն  չկա,  իսկկողմերն  ընդհանրապես  չեն  կարող  վիճարկել  դրա  իրավական  ուժը1։
   Առոչինչ  գործարքները  ոչ  մի  իրավական  հետևանք  (իրավունքներ  և  պարտականություններ)  չենառաջացնում  կողմերի  համար։
   Ըստ  էության,  դրանք  չեն  էլ  կարող  անվավեր  ճանաչվել, քանի որ անվավեր կարող են ճանաչվել միայն կնքված և գործող գործարքները։
 Դրանց  կնքված  չլինելու  ուժով  հնարավոր  չէ  որոշակի  պարտականությունների  չկատարման դեպքում մյուս կողմից պահանջել տույժեր, տոկոսներ2։
  Առոչինչ գործարքների  նկատմամբ  չեն  կարող  կիրառվել  անվավեր  գործարքների  վիճարկման  հետ  կապված  կիրառվող  նորմերը,  քանի  որ  անվավեր  կարող  է  ճանաչվել  միայն  կնքված  գործարքը3։
   ՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  չի  նախատեսում  փոխառության  պայմանագրի  առոչնչություն,  այլ  ուղղակիորեն  սահմանում  է,  որ  գրավոր  ձևը  չպահպանելըհանգեցնում  է  անվավերության։
   Սրանից  բխում  է,  որ  ՌԴ  քաղ.  օրենսգիրքը  թույլ  էտալիս  վիճարկել  պայմանագրի  կնքվածությունը,  քանի  որ  անվավեր  պայմանագրիառկայությունը կարող է հաստատվել ցանկացած գրավոր ապացույցով։
  Իսկ ՀՀ քաղ.օր.-ը,  նախատեսելով  պայմանագրի  անվավերությունը  գրավոր  չձևակերպելու  դեպքում, զրկում է կողմերին  դրա կնքվածությունը  բոլոր  հնարավոր միջոցներով վիճարկելու  հնարավորությունից։
   Հարկ  ենք  համարում  նշել,  որ  փոխառության  պայմանագրի  կիրառելիությունն  այնքան  արդիական  է,  որ  բոլորովին  անիմաստ  է  թվում  պայմանագրի կնքվածությունը գրավոր չպահպանելու դեպքում առոչնչության հետևանքինախատեսումը։
   Ամեն  դեպքում  ճիշտ  կլիներ  փոխառության  պայմանագրի  համարորպես  հետևանք  չսահմանել  առոչնչությունը,  իսկ  եթե  օրենսդրորեն  կողմերին  թույլտրվի  կնքել  բանավոր  ձևակերպված  գործարքներ,  նրանք  կկարողանան  վիճարկելպայմանագրի իրավական ուժը։
 ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  նախատեսում  է  փոխառության  պայմանագրիգրավոր կնքման ձև, սակայն չի մատնանշում, թե ինչպես։
  Այս հարցի շուրջ  կան որոշակի տարակարծություններ։
  Կողմերի միջև համաձայնության կնքման փաստը հաստատվում է պայմանագրով, սակայն պետք չէ մոռանալ փոխառության պայմանագրիռեալ  բնույթի  մասին,  երբ  փոխառության  պայմանագիրը  կնքված  է  համարվում  գումարը  կամ  տեսակային  հատկանիշներով  որոշվող  այլ  գույք  հանձնելու  պահից։
   Սրանից բխում է, որ  փոխառության պայմանագիրը կողմերի միջև պարտավորական հա1 Տե՛ս “Комментарий к Гражданскому кодексу Российской Федерации”, ч. 1, под ред. Т. Абовой, А. Кабалкина,Москва, 2002։
 2 Տե՛ս Рабинович Н., Недействительность сделок и ее последствия, Ленинград, 1996, էջ 21։
 3 Տե՛ս Постановление Федерального арбитражного суда 14.08.2006 г. № Ф04-5105/2006 (25350-А03-5)։
 րաբերություններ  է  առաջացնում  գումարի  փաստացի  փոխանցման  պահից,  որը  կարող է հաստատվել ստացականի կամ այլ փաստաթղթի միջոցով, իսկ պայմանագիրնիր  մեջ  ընդգրկում  է  միայն  գումարի  փոխանցման  առաջարկությունը  և  մյուս  կողմիհամաձայնությունը1։
  Հնարավոր է, որ պայմանագրի կնքման և գումարի փոխանցմանժամկետները  չհամընկնեն,  ինչը  լուրջ  հետևանքներ  կարող  է  առաջացնել,  իսկ  ստացականի դեպքում կոնկրետ մատնանշվում է գումարի փոխանցման ամսաթիվը։
  Հնարավոր  են  այնպիսի  դեպքեր,  երբ  պայմանագրի  կնքման  ժամանակ  անմիջապես  փոխանցվեն դրամական միջոցները, և նշվի դրանց ստացման ամսաթիվը։
  Այս դեպքում,բնականաբար,  ստացական  ներկայացնելու  անհրաժեշտություն  չի  լինի։
   ՈւկրաինայիՍահմանադրական դատարանը նմանատիպ գործ քննելիս եկել է այն եզրահանգման,որ  պայմանագրի  գրավոր  ձևը  հաստատում  է  պայմանագրի  առկայությունը,  բայց  ոչդրամական  միջոցների  փոխանցումը։
   Նման  մոտեցումը  պատճառաբանվում  է  հետևյալ  կերպ.  «Եթե  պայմանագիրը  կնքված  լինի,  իսկ  դրամական  միջոցները  փոխանցված  չլինեն  փոխառուին,  ապա  անբարեխիղճ  փոխատուն  բոլոր  հնարավորություններն ունի փոխառուից պահանջել վերադարձնելու գումարը»2։
  Այսինքն, եթե կագրավոր ձևակերպված պայմանագիր, բայց չկա ստացական, ապա համապատասխանաբար  չկա  և  դրամական  միջոցների  փոխանցման  փաստ,  բացակայում  է  նաև  փոխառության  տրամադրման  հանաձայնությունը։
   Միայն  պայմանագրի  առկայությունըփոխառության  կնքումը  հավաստող  փաստ  կարող  է  հանդիսանալ  այն  դեպքում,  երբպայմանագրում  կոնկրետ  նախատեսված  է  գումարի  փոխանցման  փաստը,  այսինքն՝երբ գումարը փոխանցվել է անմիջապես պայմանագիրը կնքելու պահին։
  Սակայն հիմնականում հանդիպում են այնպիսի դեպքեր, երբ պայմանագրի կնքման և դրամականմիջոցների փոխանցման ժամկետները չեն համընկնում, որոնց դեպքում պայմանագրիառկայությունը կարող է հաստատվել միայն ստացականի միջոցով։
  Հարկ ենք համարում  նշել  նաև,  որ  օրենքով  գրավոր  ձևը  համարվում  է  պահպանված,  եթե  շարադրված  է  դրա  բովանդակությունը,  և  առկա  են  գործարք  կնքող  անձանց  ստորագրությունները։
   Գործարք  կնքողները  կարող  են  իրենց  կամքն  արտահայտել  ինչպեսկամենան,  քանի  որ  բովանդակության  շարադրմանն  առանձնակի  պահանջներ  չեններկայացվում։
   Պարտադիր  պահանջ  է,  որ  փաստաթուղթը  պարունակի  գործարքիբովանդակությունը կազմող անհրաժեշտ պայմանները` կողմերի տվյալները, գործարքի  առարկան,  փոխադարձ  իրավունքները  և  պարտականությունները,  բնութագրիչհատկանիշները և գործարք կնքողների  ստորագրությունները3։
  Ստորագրելուց հետոգործարքն  իրավական  ուժ  ունի։
   Քաղ.  օր.-ի  878-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն.«Ի հավաստումն փոխառության պայմանագրի և դրա պայմանների` կարող է ներկայացվել փոխառուի կողմից տրված ստացականը կամ փոխատուի կողմից փոխառուինորոշակի դրամական գումար կամ որոշակի քանակի գույք տալը հավաստող այլ փասփաթուղթ»։
  ՀՀ Վճռաբեկ դատարանն էլ իր որոշման մեջ ամրագրել է, որ ստացականը  պարտապանի  կողմից  ի  հավաuտումն  պարտավորության  տրված  պարտքայինփաuտաթուղթ  է,  որով  պարտապանն  ընդունում  է  իր  պարտքը  պարտատիրոջ  հանդեպ։
  Ստացական տալը պարտավոր անձի կողմից պարտքի ճանաչումը վկայող գործողություն է, որի առկայության պայմաններում էական է ոչ թե այն հանգամանքը, թեայդպիսի գործողությունն ում ներկայությամբ կամ որտեղ է կատարվել, այլ այն փաստը,  որ  պարտապանն  ընդունել  (ճանաչել)  է  իր  պարտքը  պարտատիրոջ  հանդեպ4։
 Սակայն ստացականում պարտադիր պետք է նշվի, որ մի կողմը փոխանցել է գումարը1 Տե՛ս “Гражданское право”, էջ 429։
 2 Տե՛ս Брагинский М., Витрянский В., էջ 78։
 3 Տե՛ս «ՀՀ քաղաքացիական իրավունք», մաս1, էջ 213։
 4 Տե՛ս ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 3-152(ՎԴ), 02.03.2007 թ. որոշումը։
 մյուս կողմին, որն էլ պարտավորվել է ստացականում նախատեսված ժամկետում վերադարձնել  այն։
   ՌԴ  արբիտրաժային  դատարանը,  քննելով  փոխառության  պայմանագրի գրավոր ձևը չպահպանելու հետ կապված գործ, եկել է այն եզրահանգման, որհայցվորի կողմից ներկայացված ստացականը չէր կարող պայմանագրի կնքման փաստը  հավաստող  ապացույց  լինել,  քանի  որ  չէր  պարունակում  պատասխանողի  պարտականության մասին նշում, որի ուժով նա պետք է հայցվորին տրամադրեր դրամական  միոջոցները,  ինչպես  նաև  չէր  հավաստում  փոխատուի  կողմից  գումարի  փոխանցված լինելու փաստը1։
  Եթե նախատեսված չլինեն կոնկրետ պայմանները, ապատվյալ  փաստաթուղթը  կարող  է  դիտվել  որպես  մուրհակ։
   Այսինքն,  ստացականումպետք  է  կոնկրետ  նախատեսված  լինեն  փոխատուի  պահանջի  իրավունքները  և  փոխառուի գումարի վերադարձման պարտականությունը, այլապես տվյալ փաստաթուղթը կարող է դիտվել որպես քաղաքացիական իրավունքի սուբյեկտների միջև ցանկացած իրավահարաբերության կնքման փաստ։
 Փոխառության  պայմանագրի  կողմերն  են  փոխատուն  և  փոխառուն։
   Պայմանագրի կողմ կարող  են լինել  ինչպես ֆիզիկական, իրավաբանական անձինք, այնպես էլՀայաստանի Հանրապետությունը, պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինները։
   Քանի  որ  գումարի  փոխանցումը  չի  ընդգրկվում  բանկային  բացառիկ  գործառույթների  մեջ,  ուստի  և  տվյալ  գործունեության  համար  չի  պահանջվում  հատուկթույլտվություն։
   Հենց  այս  հատկանիշով  էլ  տարբերակում  է  դրվում  փոխառությանպայմանագրի, որտեղ որպես կողմ կարող է հանդես գալ իրավունքի ցանկացած սուբյեկտ,  և  վարկային  պայմանագրի  միջև,  երբ  սուբյեկտ  կարող  է  լինել  միայն  բանկըկամ այլ վարկային կազմակերպություն2։
 Փոխառության պայմանագրի մասնակից կարող է համարվել նաև երրորդ անձը,ով, ըստ էության, պայմանագրի սուբյեկտ չէ, սակայն անմիջականորեն այս իրավահարաբերության մասնակից է դառնում։
  Դա հնարավոր է լինում, երբ դրամը կամ գույքըփոխանցվում է ոչ  թե անմիջականորեն փոխատուին, այլ երրորդ անձին, որ այլ իրավահարաբերության մեջ է գտնվում փոխառուի հետ։
  Այս իրավիճակը եթե առաջանարհատուկ  սուբյեկտային  կազմով`  բանկի  մասնակցությամբ,  կդիտվեր  որպես  ֆակտորինգ։
   Սակայն  այս  դեպքում,  երբ  իրավահարաբերության  մասնակիցները  ֆիզիկական անձինք են, պետք է կնքվի փոխառության պայմանագիր։
  ՀՀ քաղ.  օր.-ի 877-րդհոդվածի  համաձայն.  «Փոխառության  պայմանագրով  մեկ  կողմը  (փոխատուն)  մյուսկողմին  (փոխառուին)  է  հանձնում  ի  սեփականություն  դրամ  կամ  տեսակային  հատկանիշներով  որոշվող  իրերը,  իսկ  փոխառուն  պարտավորվում  է  փոխատուին  վերադարձնել  միևնույն  գումարի  դրամ  (փոխառության  գումարը)  կամ  նույն  տեսակի  ուորակի  հավասար  քանակության  իրեր»։
   Հասկացությունից  բխում  է,  որ  փոխատունգումարը պարտադիր պետք է հանձնի փոխառուին։
   Սակայն հնարավոր  են այնպիսիդեպքեր,  երբ  կողմերը  պայմանավորվեն,  որ  փոխատուն  գումարը  պետք  է  փոխանցիոչ  թե  անմիջապես  փոխառուին,  այլ  երրորդ  անձին,  ինչը  շատ  հաճախ  է  հանդիպումպրակտիկայում։
   Նման  հարաբերությունները  կարող  են  դիտվել  որպես  նվիրատվություն, քանի որ հենց այս պայմանագրի տեսակն է սահմանում, որ մի կողմը մյուս կողմի  սեփականությանն  անհատույց  հանձնում  է  կամ  պարտավորվում  է  հանձնել  գույքկամ իրեն կամ երրորդ անձին ուղղված գույքային իրավունք (կամ էլ ազատում է կամպարտավորվում ազատել իր կամ երրորդ անձի հանդեպ ունեցած գույքային պարտավորությունից)։
   Սակայն  այստեղ  մենք  գործ  ունենք  մեկ  այլ  խնդրի  հետ.  Նվիրատվությունն իրականացվում է միայն անհատույց ձևով։
  Ուստի, եթե վերը բերված իրավա1  Տե՛ս  Постановление  Федерального  арбитражного  суда  Западно-Сибирского  округа  от  8  августа  2002  г.  NФО4/2745-549/А46-2002։
 2 Տե՛ս Брагинский М., Витрянский В., էջ 67։
 հարաբերությունը  կարգավորենք  նվիրատվության  կանոններով,  ապա  փոխառունկհայտնվի  անբարենպաստ  վիճակում  և  չի  կարող  փոխառուից  պահանջել  գումարիվերադարձում, քանի որ այն անհատույց ձևով կնքված կհամարվի։
  Ուստի փոխառության պայմանագիրը պետք է օրենսդրորեն այնպես ձևակերպվի, որ փոխատուն հնարավորություն  ունենա  գումարը  փոխանցել  ոչ  միայն  անմիջապես  փոխառուին,  այլևնրա կողմից մատնանշված անձին։
  Այն կարող է ունենալ հետևյալ տեսքը. «Փոխառության պայմանագրով մեկ կողմը  (փոխատուն) մյուս կողմին (փոխառուին) է հանձնումի  սեփականություն  կա՛մ  դրամ,  կա՛մ  տեսակային  հատկանիշներով  որոշվող  իրեր,կա՛մ  երրորդ  անձին  ուղղված  գույքային  իրավունք,  կա՛մ  ազատում  է  կամ  պարտավորվում  ազատել  իր  կամ  երրորդ  անձի  հանդեպ  ունեցած  գույքային  պարտավորությունից, իսկ փոխառուն պարտավորվում է փոխատուին վերադարձնել կա՛մ միևնույնգումարի  դրամ  (փոխառության  գումարը),  կա՛մ  նույն  տեսակի  ու  որակի  հավասարքանակության իրեր, կա՛մ կատարել համապատասխան գործողություններ»։
 Փոխառության պայմանագրի առարկան առավել հաճախ դրամական գումարն է`արտահայտված ՀՀ դրամով, ինչպես նաև տեսակային հատկանիշներով որոշվող իրերը։
  Փոխառուն պարտավորվում է վերադարձնել ոչ  թե նույն  իրերը, այլ միևնույն տեսակի և՛ որակի, և՛ քանակի իրեր։
  Նույնը վերաբերում է նաև դրամին, այսինքն՝ վերադարձվում  է  նույն  քանակով,  սակայն՝  ցանկացած  դրամանիշներով։
   Փոխառությանպայմանագրի օբյեկտի առանձնահատկությունն այն է, որ դրամական միջոցների, իրերի  օգտագործումը  ենթադրում  է  դրանց  իրացում։
   Այդ  իսկ  պատճառով  փոխատուիկողմից  փոխանցված  իրերը  կամ  դրամական  միջոցներն  անցնում  են  փոխառուի  սեփականությանը։
   Միայն  այս  դեպքում  փոխառուն  իրավունք  կունենա  օգտագործել,տնօրինել  դրանք։
   Քանի  որ  օրենքը  նախատեսում  է,  որ  և՛  դրամը,  և՛  տեսակայինհատկանիշներով  որոշվող  իրերը  շարժական  են,  ուստի  դրանց  նկատմամբ  սեփականության  իրավունքն  առաջանում  է  փոխանցման  պահից։
   Փոխանցում  ասելով՝  հասկանում ենք գույքի տրամադրումը կողմին։
  Այն փոխանցված է համարվում կողմի կամնրա  կողմից  մատնանշված  անձի  փաստացի  տիրապետության  տակ  գտնվելու  պահից1։
 Տարակարծությունների  տեղիք  է  տալիս  դրամական  միջոցների  տեսակները  որպես  փոխառության  առարկա  դիտելու  հարցը։
   Խոսելով  դրամական  միջոցների  մասին,  որպես  պարտավորության  առարկա,  հարց  է  առաջանում՝  խոսքը  գնում  է  կանխի՞կ, թե՞ անկանխիկ գումարի մասին։
  Իրավական բնույթից ելնելով` կանխիկ  և անկանխիկ դրամական միջոցները քաղաքացիական իրավունքի տարբեր օբյեկտներ ենհանդիսանում։
   Կանխիկ  դրամական  միջոցները  դասվում  են  իրերի  շարքին  (բաժանվող, տեսակային հատկանիշներով որոշվող, իրացման միջոցով օգտագործելի) և կարող են հանդես գալ ինչպես իրային, այնպես էլ պարտավորական իրավահարաբերությունների  առարկա։
   Իսկ  կանխիկի  դեպքում  մենք  չենք  կարող  խոսել  փաստացի  գոյություն  ունեցող  իրերի  մասին,  և  խոսքը  կարող  է  գնալ  միայն  պահանջի  իրավունքիմասին, որն ունի պարտավորաիրավական բնույթ։
 Իրավաբանական գրականության մեջ արտահայտվել է այն կարծիքը, որ փոխառության  պայմանագրի  առարկա  կարող  են  լինել  միայն  կանխիկ  դրամական  միջոցները,  քանի  որ  անկանխիկ  դրամական  միջոցները,  հանդիսանալով  որպես  բանկինկատմամբ  պահանջի  իրավունք,  կարող  են  լինել  միայն  վարկային  պայմանագրի  առարկա2։
   Սակայն  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  չի  արգելում  անկանխիկ  դրամական  միջոցների  փոխանցումը`  որպես  փոխառության  պայմանագրի  առարկա։
   Այդ1 Տե՛ս Брагинский М., Витрянский В., էջ 70։
 2 Տե՛ս “Гражданское право”, էջ 206։
 մասին է վկայում ՀՀ քաղ. օր.-ի 880-րդ հոդվածի 3-րդ մասը. «Փոխառության գումարը  համարվում  է  վերադարձված  այն  փոխատուին  հանձնելու  կամ  նրա  բանկայինհաշվին փոխանցելու պահին, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով կամ փոխառության  պայմանագրով»։
   Սրանից  բխում  է,  որ  գումարը  կարող  է  փոխանցվել  ինչպեսկանխիկ,  այնպես  էլ  անկանխիկ  ձևով։
   Վ.  Բելովը  մատնանշում  է,  որ  եթե  փոխառության պայմանագրի առարկան անկանխիկ դրամն է, ապա դրամական պարտավորությունների  կատարման  մասին  կարելի  է  պայմանականորեն  խոսել։
   Այս  դեպքում  բացակայում է գումարի փաստացի ֆիզիկական փոխանցումը, և երկրորդ` տվյալ հարաբերություններում  ներգրավվում  է  երորրդ  անձ`  բանկը,  որը  կատարում  է  դրամականմիջոցների փոխանցումը1։
  Կարծում ենք՝ կանխիկ և անկանխիկ դրամական միջոցների միջև չպետք է տարբերակում դնել, քանի որ գումարի մուտքը բանկ կամ դրա փոխանցումը՝  հանումը,  խոսում  է  միայն  իրավահարաբերության  փոփոխության  մասին,որի  իրավաբանական  փաստը  դրամական  պարտավորությունների  կատարումն  է։
 Եթե  տվյալ  փոփոխությունը  դրամական  միջոցների  փոխանցումն  է  մեկ  հաշվից  մյուսը, ապա մենք գործ ունենք նորացման միջոցով իրավահարաբերության փոփոխմանհետ, երբ գումարը մեկ հաշվից մյուսը փոխանցելով` փոխառուի պարտականությունըվերափոխվում է բանկի պարտավորության` փոխատուի առջև։
  Այսինքն, տեղի է ունենում իրավահարաբերության մասնակիցների  փոփոխում, ըստ այդմ` իրավահարաբերության նորացում։
 Խոսելով փոխառության պայմանագրի մասին՝ չի կարելի չնշել դրա արդիականության  և  կիրառելիության  մասին։
   Ըստ  էության,  այն  քաղաքացիական  օրենսգրքովգրեթե  ամենադյուրին  կարգավորվող  գործարքներից  է,  սակայն  պրատիկան  ցույց  էտալիս,  որ  օրենքը  որոշ  հարցերում  սխալ  կարգավորման  պատճառով  հանգեցրել  էնորմերի  բացարձակ  իմպերատիվության`  հնարավորություն  չտալով  կողմերին  ինքնուրույն ընտրել իրենց վարքագծի կանոնները։
  Քաղաքացիական օրենսգիրքը փոխառության  պայմանագրի  համար  սահմանել  է  ռեալ  բնույթ  և  իրավական  որևէ  ուժիցզրկել  կողմերի  նախնական  համաձայնությունը,  ինչը  բոլորովին  արդարացված  չէ։
 Սահմանելով գրավոր կնքման ձև և այդ պահանջի չկատարման դեպքում պայմանագրի առոչնչություն՝ օրենսդիրը զրկել է կողմերին որևէ միջոցով պայմանագրի կնքվածությունն ապացուցելու հնարավորությունից։
 Ամփոփելով վերոնշածը` կարծում ենք՝ փոխառության պայմանագիրը կարգավորող նորմերում որոշակի օրենսդրական ձևափոխումներն ավելի համահունչ և համապատասխան կդարձնեին իրականում կնքվող փոխառության պայմանագրերը։
 1 Տե՛ս Белов В., Денежные обязательства, Москва, 2001, Էջ 152։
 Սոնա ԽաչատրյանՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀՀ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՄԲԲանալի բառեր՝ փոխառության պայմանագիր, փոխատու, փոխառու, միակողմանի գործարք,կոնսենսուալ պայմանագիր, գործարքի անվավերություն, նախնական պայմանագիր, առոչինչ գործարք, փոխառության առարկա։

Հոդվածում  քննարկվում  են  փոխառության  պայմանագրի  հետ  կապված  որոշ  հարցեր,  որոնք անհրաժեշտ է կարգավորել՝ պրակտիկայում խնդիրներից խուսափելու համար։
  Վերլուծվում են ոչ միայն պրակտիկայում հաճախ հանդիպող իրավիճակներ, խնդիրներ, այլև առաջացող հարցերի տարբեր լուծումներ։
  Քննարկելով նշված խնդիրները՝ առաջարկվում է ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում կատարել որոշակի փոփոխություններ` կապված փոխառության պայմանագիրը կոնսեսուալ որակելու հետ` դրանից բխող բոլոր հետևանքներով, ինչպես նաև կարգավորել  բանավոր  փոխառության  գործարքի  առանձնահատկությունները,  նաև  հնարավորություն  տալ  փոխատուին  գումարը  փոխանցել  ոչ  միայն  անմիջապես  փոխառուին,  այլև  նրա  կողմից մատնանշված անձին։
  Հոդվածը նպատակ է հետապնդում բարձրացնել փոխառության  պայմանագրի  դերը  և  նշանակությունը,  ապահովել  պայմանագրի  լայն  և  ճիշտ  կիրառելիությունը` խուսափելով խնդիրների առաջացումից։
