ԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՔՐԱՄԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՆՐԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՀՀ-ՈՒՄԲոլորին հայտնի է, որ դարեր շարունակ Հայաստանի տարածքում բնակվել ևշարունակում են բնակվել տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներ, որոնք երբևէ խտրականության  չեն  ենթարկվել։
   Հայաստանի  Հանրապետությունում  ազգային  փոքրամասնություն են համարվում հանրապետությունում մշտապես բնակվող, ՀայաստանիՀանրապետության  քաղաքացիություն  ունեցող  այն  անձինք,  որոնք  իրենց  էթնիկծագմամբ տարբերվում են երկրի հիմնական բնակչությունից։
  Համաձայն 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների` ազգային փոքրամասնությունները կազմում են Հայաստանի Հանրապետության բնակչության 1.8 տոկոսը։
  Հայաստանում հայերի հետմիասին ապրում են քսանից ավելի ազգություններ, որոնցից ինքնակազմակերպվածգործում  են  11  էթնիկ  համայնքներ՝  ասորական,  եզդիական,  քրդական,  ռուսական,բելառուսական, ուկրաինական, վրացական, հրեական, լեհական, հունական և գերմանական։
 Մեր պետական քաղաքականությունն է` հնարավորինս աջակցել ազգային փոքրամասնություններին և փոքր ժողովուրդներին։
 Նախ անդրադառնանք ազգային օրենսդրական դաշտի այն դրույթներին, որոնքվերաբերում են ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանությանը։
   Այսպես`  նախևառաջ  ազգային  փոքրամասնությունների  իրավունքների  պաշտպանության վերաբերյալ պետական քաղաքականության իրականացման հիմնականառանցքը պետության հիմնական օրենքն է` Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը. «Բոլոր մարդիկ հավասար են օրենքի առջև։
 Խտրականությունը, կախված սեռից, ռասայից, մաշկի գույնից, էթնիկական կամսոցիալական ծագումից, գենետիկական հատկանիշներից, լեզվից, կրոնից, աշխարհայացքից,  քաղաքական  կամ  այլ  հայացքներից,  ազգային  փոքրամասնությանպատկանելիությունից, գույքային վիճակից, ծնունդից, հաշմանդամությունից, տարիքից, կա´մ անձնական, կա´մ սոցիալական բնույթի այլ հանգամանքներից, արգելվումէ» [1]։
 Սահմանադրության  41-րդ  հոդվածը  հռչակում  է,  որ  յուրաքանչյուր  ոք  ունի  իրազգային և էթնիկական ինքնությունը պահպանելու իրավունք։
  Ազգային փոքրամասնություններին  պատկանող  անձիք  ունեն  իրենց  ավանդույթների,  լեզվի,  կրոնի  ևմշակույթի պահպանման ու զարգացման իրավունք։
 Այնուհետև 1993 թ. «Լեզվի մասին» ՀՀ օրենքի 1-ին հոդվածով սահմանվում է.«Հայաստանի Հանրապետությունն իր տարածքում երաշխավորում է ազգային փոքրամասնությունների լեզուների ազատ գործածությունը» [2]։
 Ազգային  փոքրամասնությունների  իրավունքների  պաշտպանության  տեսանկյունից մեծ կարևորություն ունի նաև համապատասխան ինստիտուցիոնալ համակարգի առկայությունը։
  Այդ ինստիտուտներից է նախագահի աշխատակազմին առընթերՀայաստանի  Հանրապետության  ազգային  փոքրամասնությունների  ազգային-մշակութային  կազմակերպությունները  համակարգող  խորհրդի  ստեղծումը,  որի  գործառույթներից  կարող  ենք  նշել  ազգային  փոքրամասնությունների  իրավունքների  ևազատությունների  աջակցությունն  ու  պաշտպանությունը,  կրթական-մշակութայինծրագրերին առնչվող հարցերի քննարկումը և այլն։
  Ինչպես նաև պետական մարմինների  համակարգում  ազգային  փոքրամասնությունների  հարցերով  գործառույթներիրականացնելու  իրավասությամբ  է  օժտված  ՀՀ  կառավարության  աշխատակազմիԱզգային փոքրամասնությունների և կրոնի հարցերի բաժինը, որը համակարգում էազգային  փոքրամասնությունների  և  կրոնի  ոլորտները։
   Այսինքն`  այս  ինստիտուտները  զբաղվում  են  ազգային  փոքրամասնությունների  առջև  ծառացած  կենսականխնդիրների լուծմամբ։
 Առաջընթաց  քայլ  է  նաև  այն,  որ  նոր  ընտրական  օրենսգրքով  ՀՀ  Ազգայինժողովում 4 տեղ հատկացվել է առավել մեծ համայնք ունեցող ազգային փոքրամասնություններին` եզդիներին, ռուսներին, ասորիներին և քրդերին, ինչը հնարավորություն կընձեռի նրանց խորհրդարանում բարձրաձայնել իրենց հուզող խնդիրները։
  Շատկարևոր  է,  որ  մեր  երկրում  ազգային  փոքրամասնություններն  այսուհետ  կունենանիրենց ներկայացուցիչը մեր օրենսդիր մարմնում։
 Փաստենք մեկ կարևոր հանգամանք ևս. սկսած 2000 թվականից` ՀՀ պետականբյուջեից ամեն տարի ազգային փոքրամասնություններին հատկացվում է 10 միլիոնդրամ  [3]։
   Այդ  գումարը  հավասարապես  բաշխվում  է  ազգային  փոքրամասնությունների հասարակական կազմակերպությունների միջև։
 Ինչ  վերաբերում  է  Հայաստանում  ազգային  փոքրամասնությունների  հանրակրթության  կազմակերպման  հարցին,  ապա  կարող  ենք  ասել,  որ  ՀՀ  օրենսդրության վերլուծությունը թույլ է տալիս փաստել այն հանգամանքը, որ Հայաստանիազգային փոքրամասնությունների կրթական իրավունքների իրականացման համարառկա են լուրջ նախադրյալներ, և նախարարությունը գործնական քայլեր է կատարելազգային  փոքրամասնությունների  էթնիկ  համայնքների  երեխաների  ուսումնականգործընթացի արդյունավետությունը  բարձրացնելու ուղղությամբ։
 Մայրենի լեզվով կրթություն և դաստիարակություն ստանալու ազգային փոքրամասնությունների  իրավունքը  ամրագրվել  է  2009  թվականին  ընդունված  «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի 10-րդ կետով, համաձայն որի «ՀՀազգային  փոքրամասնությունների  հանրակրթությունը  կարող  է  կազմակերպվելիրենց մայրենի կամ ազգային լեզվով` հայերենի պարտադիր ուսուցմամբ»։
  Այսինքն`ազգային  փոքրամասնություններին  հնարավորություն  է  ընձեռվում  սովորել  իրենցազգային լեզուն` որպես մայրենի, և միևնույն ժամանակ նրանց համար պարտադիր էհայերենի ուսուցումը` որպես տվյալ երկրի պետական լեզու, քանի որ նրանք ապրումեն Հայաստանում։
  Իսկ փոքրամասնության լեզվի ուսուցումը շատ կարևոր է լեզվական իրավունքների պաշտպանության և լեզուների պահպանման համար։
 Հայաստանի  կառավարության  պաշտպանության  և  հովանավորության  տակառնված ազգային փոքրամասնությունների լեզուները կրող համայնքների ներկայացուցիչներին  միջնակարգ  կրթությունը  համապատասխան  լեզուներով  մատչելի  է։
 Նախարարությունը միջնակարգ կրթության շրջանակներում ապահովում է համապատասխան  լեզվի  ուսուցումը`  որպես  ուսումնական  ծրագրերի  անբաժանելի  մաս  այնաշակերտների համար, որոնք այդպիսի հայտ են ներկայացրել, և որոնց թիվը  բավարարում է համապատասխան պահանջներին։
 ՀՀ  օրենսդրությունը  ազգային  փոքրամասնությունների  ներկայացուցիչներինհնարավորություն է ընձեռում կրթություն ստանալ ինչպես իրենց ազգային փոքրամասնության լեզվով դասավանդվող դպրոցներում, այնպես էլ հայերենով դասավանդվող դասարաններում` ըստ իրենց ցանկության։
 2010 թվականի նոյեմբերի 24-ին Հայաստանի Հանրապետության Կրթության ևգիտության  նախարարի  ընդունած  հրամանի  հիման  վրա`  ազգային  փոքրամասնությանը պատկանող քաղաքացու երեխաների ընդունելությունը դպրոց կատարվումէ երեխայի ազգային (մայրենի) լեզվով ուսուցմամբ կամ այդ լեզվի դասընթաց ունեցողդպրոցում (դասարանում), իսկ դրա բացակայության դեպքում` ուսուցման լեզվի ընտրությունը կատարում են երեխաների  ծնողները։
 Նախարարությունը ստեղծել է հնարավոր բոլոր պայմանները` հանրակրթականդպրոցների  տարրական,  հիմնական  և  ավագ  մակարդակներում  ազգային  փոքրամասնությունների երեխաների շարունակական կրթությունը կազմակերպելու համար։
 Նախարարությունը  յուրաքանչյուր  տարի  հաստատում  է  ազգային  փոքրամասնությունների հանրակրթական դպրոցի ուսումնական պլանը, որտեղ ժամեր են հատկացվում ազգային փոքրամասնությունների մայրենի լեզվի, գրականության, մշակույթի ևպատմության ուսումնասիրման համար։
 Կրթության  նախարարությունը  ձեռնամուխ  է  եղել  իրականացնելու  մի  շարքծրագրեր` ուղղված ազգային փոքրամասնությունների կրթության կազմակերպմանը։
 Այսպես  օրինակ`  Կրթության  ազգային  ինստիտուտի  կողմից  յուրաքանչյուր  տարիկազմվում և ներդրվում է «Ազգային փոքրամասնությունների հանրակրթական դպրոցի (դասարանի) օրինակելի ուսումնական պլանը», վերապատրաստման դասընթացներ  են  անցկացվել  (23.02.09-27.02.09)  եզդի  10  ուսուցիչների  համար,  Կրթությանազգային ինստիտուտում եզդիների, քրդերի և ասորիների կրթական կարիքների լուծմանն  օժանդակելու,  համապատասխան  լեզուներով  ուսումնական  ծրագրերի,  դասագրքերի, ձեռնարկների փորձաքննություն իրականացնելու նպատակով գործում ենՀՀ ԿԳՆ «Իրանագիտության» և «Սեմագիտության» առարկայական հանձնաժողովները։
  Ազգային փոքրամասնությունների խնդրանքով հայոց լեզվի ուսուցման դասընթացներ  են  կազմակերպվել  ազգային  փոքրամասնությունների  20  ներկայացուցիչների համար [3]։
  Կազմակերպվել են եզդիերեն դասավանդող 21 ուսուցիչների (2013թ.),  քրդերեն  դասավանդող  16  ուսուցիչների  (2014  թ.),  ասորերեն  դասավանդող  7ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացներ (2015 թ.) [4]։
  Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի հանրակրթության վարչությունում ստեղծվել է ազգայինփոքրամասնության  ներկայացուցիչ  աշակերտների  տվյալների  բազա`  վերջիններիսիրենց ազգային տոներին կամ այլ միջոցառումներին ներ-գրավելու և խրախուսելունպատակով։
 Կրթության  նախարարության  նախաձեռնությամբ  2009  թվականին  համապատասխան  մասնագետները  5-րդ  դասարանների  «Հայրենագիտություն»  և  ավագդասարանների մաթեմատիկայի դասագրքերը հայերենից թարգմանել են ռուսերեն ևտրամադրել  ազգային  փոքրամասնությունների  դպրոցների  աշակերտներին։
   Այսգործընթացը  կրում  է  շարունակական  բնույթ,  և  նախարարությունը  համապատասխան աշխատանքներ է տանում անհրաժեշտ դասագրքերի թարգմանությունը կազմակերպելու ուղղությամբ։
 Տարրական  կրթությունը  էթնիկ  լեզուներով  մատչելի  է  ՀՀ  Կառավարությանպաշտպանության  տակ  առնված  ազգային  փոքրամասնությունների  համայքներիհամար։
   Տարրական  կրթության  շրջանակներում  ապահովվում  է  ազգային  փոքրամասնությունների  լեզուների  ուսուցումը`  որպես  ուսումնական  ծրագրի  անբաժանելիմաս, և այդ ուսուցումը կազմակերպվում է անգամ աշակերտների անբավարար թվիդեպքում։
  Օրինակ` եզդիների և քրդերի բնակության վայրերում գյուղական դպրոցներում  եզդիերեն  և  քրդերեն  լեզուների  ուսուցումը  տարրական  դասարաններումկարող  է  իրականացվել  համապատասխան  մասնագետի  առկայության  դեպքում`անկախ սովորող երեխաների թվից։
 Համաձայն «Ազգային փոքրամասնությունների հանրակրթական դպրոցի (դասարանի) ուսումնական պլան»-ի` ուսումնական առարկաների պետական բաղադրիչիցանկում  ընդգրկված  ազգային  փոքրամասնությունների  «Մայրենի  լեզու  և  գրականություն»  առարկայի  ուսուցման  համար  1-5-րդ  դասարաններում  հատկացված  էշաբաթական 4 ժամ, իսկ 6-12-րդ դասարաններում` 3-ական դասաժամ։
  Բացի այդ,խառը բնակության բնակավայրերում, որտեղ ազգային փոքրամասնությունների թիվըփոքր է, նախատեսված է նաև լեզվի ֆակուլտատիվ ուսուցման հնարավորություն։
 Ասորերենի  ուսուցումը  տարրական  դասարաններում  իրականացվում  է  ՎերինԴվին,  Դիմիտրով,  Արզնի,  Նոր  Արտագերս  գյուղերի  միջնակարգ  դպրոցների,Երևանի Պուշկինի անվան թիվ 8 հիմնական դպրոցի տարրական դասարաններում և Անդրանիկ Մարգարյանի անվան թիվ 29 ավագ դպրոցում` նույնիսկ 2-3 երեխաներիդեպքում։
   Հարկ  ենք  համարում  նշել  այն  հանգամանքը,  որ  դեռ  1979  թվականիցասորիները հայկական դպրոցում իրենց մայրենի լեզվով դասաժամեր ունենալու իրավունք են ստացել։
  Հայաստանում ասորիները դասագրքերի հետ կապված խնդիրներչեն  ունենում,  և  նույնիսկ  այստեղ  տպագրված  դասագրքերը  օգտագործվում  են  այլերկրների  ասորական  համայքներում։
   Կրթության  ազգային  ինստիտուտի  կողմից2009 թվականին ներկայացվել են ասորերենի 1-12-րդ դասարանների չափորոշիչն ուծրագիրը, որոնք փորձաքննություն անցնելուց հետո հաստատվել են։
  Նախարարության ֆինանսավորմամբ 2009 թվականին հրատարակվել են «Խոսի´ր ասորերեն» 1ին դասարանի դասագիրքը, և «Գրի´ր և կարդա´ ասորերեն» 2-րդ դասարանի գիրքտետրը, իսկ 2011 թվականին` «Խոսի´ր ասորերեն» դասագիրքը վերահրատարակվելէ։
   Ասորերենով  տարրական  կրթությունը  զարգացնելու  համար  դասագրքերի  հեղինակներին առաջարկվել է ստեղծել համապատասխան ուսումնական նյութեր։
 Ինչպես մյուս փոքրամասնությունների, այնպես էլ ասորիների համար բարդություններ  են  առաջանում  հատկապես  ասորերենի  մասնագետների  պատրաստմանհարցում։
  Այն ասորի երիտասարդները, ովքեր ցանկանում են ուսումնասիրել ասորերեն  և  հետագայում  դասավանդել  դպրոցներում,  ընդունվում  են  ԵՊՀ-ի  արևելագիտության ֆակուլտետ և հայերենի իմացության պակասի պատճառով՝ հիմնականումվճարովի բաժին։
  Իսկ բյուջեից ասորի համայնքին հատկացվող գումարը բավարարչէ անգամ մեկ ուսանողի ուսման վարձը վճարելու համար։
 Ասորիների  գիտական  մտքի  մշակույթից  նշենք  այն  հին  սովորույթը,  որ  երբաղջիկը  խոսում  էր  ասորերեն,  հայրը  նրան  քիչ  էր  օժիտ  տալիս,  որովհետև  լեզվիիմացությունն արդեն իսկ արժեք է։
 Քրդերեն տարրական կրթությունը մատչելի է բոլոր քուրդ երեխաների համար,որոնց ծնողները ցանկություն են հայնել իրենց երեխաներին քրդական ուսման տալուհամար։
   Այն  բոլոր  բնակավայրերում,  որտեղ  երեխաների  թիվը  մեկ  դասարանիհամար բավարար է (ըստ Կրթության նախարարության՝ 5-7 աշակերտ), տարրականուսուցումը կատարվում է քրդերեն։
  Կրթության և գիտության նախարարության ջանքերով 2002 թվականին լույս է տեսել քրդերենի «Զմանե դե» այբբենարանը` Հայաստանի  Գրողների  միության  քրդական  բաժնի  նախագահ  Կառլենե  Չաչանիի  հեղինակությամբ  [5],  ինչը,  բնականաբար,  կարևոր  իրադարձություն  է  եղել  քրդականհամայնքի համար։
  Սա հնարավորություն է ընձեռում հայաստանաբնակ քրդերին ինտեգրվել աշխարհի շուրջ 40 միլիոն հայրենակիցներին։
  Նշենք հետաքրքիր մի փաստևս. քրդերը Հայաստանում արդեն շուրջ 80 տարի է ունեն լույս տեսնող քրդերեն թերթ,որը եզակի է աշխարհում։
 Ինչ վերաբերում է եզդիներին, ապա պետք է նշենք, որ լրագրողների հետ հանդիպումների  ժամանակ  եզդիների  միության  նախագահ  Ազիզ  Թամոյանը  բազմիցսնշել է, որ Հայաստանը միակ երկիրն է, որտեղ եզդիներն ստանում են կրթություն։
 Հայաստանում  եզդիները  գրում  են  իրենց  մայրենի  լեզվով  և  հանրային  ռադիոյովունեն ամենօրյա կեսժամյա հաղորդում։
  Այսինքն` միայն Հայաստանում է, որ եզդիները  կարողացել  են  ստեղծել  գիր-գրականություն,  մայրենի  այբբենարան,  հաղորդաշար, թերթ և այլն։
  Կարող ենք ասել, որ Հայաստանում եզդիների ազգային դիմագիծըպահպանելու լիարժեք հնարավորություններ կան։
  Հայաստանը եզդիների պահպանման համար ամենապարարտ միջավայրն է։
  Միգուցե Հայաստանից դուրս նրանց հաջողվի բարելավել իրենց նյութական վիճակը, սակայն  նրանք կկորցնեն իրենց ազգային  նկարագիրը,  քանի  որ  չեն  լինի  դպրոցներ,  դասագրքեր  և  ազգապահպանտարբեր գործոններ։
 Նախարարության ֆինանսավորմամբ 2005-2006 թվականներին իրականացվելէ «Եզդիերենի և գրականության» տարրական դասարանների դասագրքերի հրատարակումը, 2010 թվականին վերահրատարակվել է «Եզդիերեն-1», իսկ 2011 թվականին`«Եզդիերեն-2» դասագրքերը։
 Եզդիերեն գրականություն անցնում են այն դպրոցներում, որտեղ կա եզդի դպրոցականների  համապատասխան  թիվ։
   Նման  դպրոցներ  կան  Արմավիրի,  Արագածոտնի,  Կոտայքի,  Արարատի  մարզերում։
   Այսօրվա  դրությամբ  երկու  տասնյակիցավելի գյուղական բնակավայրերում դասավանդվում են եզդիերեն և գրականություն։
 Եզդիների մոտ ևս ամենամեծ խնդիրը դպրոցներում մասնագիտական կրթությամբկադրերի պակասն է։
  Եզդիերենի բարձր որակավորում ունեցող ուսուցիչների բացակայության պատճառով բացառության կարգով եզդիերեն են դասավանդում հասարակական  կազմակերպությունների  կողմից  երաշխավորված  համապատասխանկրթություն չունեցող ուսուցիչները։
  Նրանք երեխաներին միայն սովորեցնում են իրենցմայրենի լեզվով գրել-կարդալ։
 Պետք է նշենք, որ հայաստանաբնակ եզդիների շրջանում բավականին լուրջ էդրված  եզդի  կանանց  կրթության  հարցը։
   Շատ  եզդի  աղջիկներ  շարունակում  ենանտառաճանաչ մնալ։
  Եզդիական որոշակի շրջաններ կարծում են, որ դպրոցն ավարտած կամ բուհում սովորող եզդի աղջիկը հետագայում  չի կարող դասավորել իր կյանքը։
   Շատ հաճախ եզդի աղջիկները չեն ավարտում նույնիսկ 5-րդ կամ 6-րդ դասարանը, քանի որ ծնողները նրանց թույլ չեն տալիս շարունակել կրթությունը և կնությանեն տալիս։
  Այսինքն` եզդի աղջիկների կրթության իրավունքի խախտման պատճառներից մեկը նրանց շրջանում տարածված վաղ ամուսնություններն են։
  Եվ եթե հաշվիառնենք նաև այն հանգամանքը, որ այժմ Հայաստանում 12-ամյա միջնակարգ կրթությունը պարտադիր է, ապա ստացվում է, որ անգրագետ են եզդի աղջիկների գերակշիռմասը։
 Պետք  է  հաշվի  առնել  նաև  այն,  որ  դպրոցները  ֆինանսավորվում  են  ըստաշակերտների թվի, և շատ հաճախ` հատկապես գյուղական բնակավայրերում, երեխաները գրանցված են լինում դպրոցներում, սակայն փաստացի ուսուցման գործընթացին չեն մասնակցում։
  Նման դեպքերը քիչ չեն նաև եզդիաբնակ գյուղերում։
  Իսկեթե նախարարության համապատասխան կառույցները ժամանակին հայտնաբերենմեր  կողմից  նախանշված  հնարավոր  դեպքերը,  ապա  կարելի  է  եզդի  կանանցկրթության իրավունքի խախտման դեպքերն էականորեն նվազեցնել։
  Անհրաժեշտ էբարձրացնել  նաև  հանրության  տեղեկացվածության  մակարդակը,  որպեսզի  եզդիծնողները նախ գիտակցեն կրթության կարևորությունը, ապա հասկանան, որ իրենքպատասխանատու են իրենց երեխաների կրթության  համար և նույնիսկ կարող ենըստ օրենքի պատժվել` երեխաների իրավունքները խախտելու համար։
 Եզդիական,  քրդական  և  ասորական  համայնքների  երեխաների  տարրականկրթությունը լիարժեք կազմակերպելու նպատակով նախարարությունն աշխատանքներ  է  տանում  եզդիերենի,  քրդերենի  և  ասորերենի  մասնագետների  կազմը  համալրելու  ուղղությամբ,  քանի  որ,  ինչպես  նկատեցինք,  նրանց  բոլորի  մոտ  էլ  առկախնդիր էր համապատասխան կադրերի պակասը։
  Այսպես` Երևանի պետական համալսարանի Արևելագիտության ֆակուլտետում եզդիերենը, քրդերենը և ասորերենըդասավանդվում  են  որպես  պարտադիր  առարկաներ,  եթե  այդ  լեզուների  ուսուցանումը  համապատասխանում  է  ուսանողի  ընտրած  մասնագիտությանը։
     ԵՊՀարևելագիտության  ֆակուլտետը  ավարտողներին    թույլատրում  է  աշխատել  որպեսհամապատասխան  լեզվի  ուսուցիչներ։
   Եզդիերենի  ուսուցում  առաջարկում  է  նաևԵրևանի մենեջմենթի համալսարանը։
  ԵՊՀ-ի արևելագիտության ֆակուլտետում մագիստրատուրայի 1-ին կուրսի 2-րդ և 2-րդ կուրսի 1-ին կիսամյակներում 2005-2006ուսումնական տարվանից դասավանդվում է դասական ասորերեն։
  Սակայն պետության ջանքերն  այս առումով արդյունավետ կլինեն միայն այն պարագայում, երբ եզդիական, քրդական և ասորական համայնքների ներկայացուցիչները համապատասխան մասնագիտություն ստանալու ցանկությամբ դիմեն Հայաստանի բարձրագույնուսումնական  հաստատություններ`  նախատեսված  ուսուցման  անվճար  տեղերիցօգտվելու համար։
   Պետք է նշել, որ ընդունելության քննությունների արդյունքների հիման վրա հանրապետական ընդունող հանձնաժողովը յուրաքանչյուր տարի պահուստային տեղերից ասորական, եզդիական և քրդական համայնքներին` տվյալ համայնքի  առաջարկությամբ,  հատկացնում  է  նպատակային  տեղեր,  իսկ  ինչպես  գիտենք,նպատակային  ուսուցմամբ  ուսանող  ՀՀ  քաղաքացիների  համար  պետությունըերաշխավորում է բուհերում մրցութային կարգով անվճար բարձրագույն կրթությունստանալու  իրավունք։
   Իսկ  2010  թվականից  սկսած`  յուրաքանչյուր  տարի  հան-րապետական ընդունող հանձնաժողովի որոշմամբ այդ արտոնություններից հնարավորություն ունեն օգտվել նաև մյուս ազգային փոքրամասնությունների այն ներկայացուցիչները, որոնց առաջադրում են խորհրդում համապատասխան համայնքները ներկայացնող  կազմակերպությունները,  և  որոնք  ցանկություն  են  հայտնում  սովորելուբարձրագույն ուսումնական հաստատությունների մշակույթին և լեզվին առնչվող բաժիններում` ազգային մշակույթն ու լեզուն զարգացնելու նպատակով։
  Օրինակ` 2012թվականին հատկացվել է 1-ական տեղ ասորի և եզդի համայնքների, 2014 թվականին`2 տեղ եզդի համայնքի, 2015 թվականին` 1-ական տեղ ասորի և եզդի համայնքներիներկայացուցիչների համար [4]։
  Հետագայում ՀՀ ազգային փոքրամասնություններիազգային-մշակութային  կազմակերպությունները  համակարգող  խորհրդի  միջնորդությամբ  ուսանողների  համար  բուհը  ուսման  վարձի  ամբողջական  կամ  մասնակիզեղչեր է տրամադրում։
  Սակայն պետք է նշենք, որ ազգային փոքրամասնություններիմոտ բարձրագույն մասնագիտական կրթության նկատմամբ պատշաճ հետաքրքրություն  և  մոտիվացիա  դեռևս ձևավորված չէ։
 Ինչ  վերաբերում է տարրական կրթության շրջանակներում հունարենի ուսուցմանը, ապա կարող ենք ասել, որ 1996 թվականից Հայաստանում Հունաստանի դեսպանատան աջակցությամբ և ֆինանսավորմամբ հունարենի ուսուցումն իրականացվում է Երևանի թիվ 74 հիմնական դպրոցում` որպես պարտադիր առարկա, իսկ թիվ12  և  թիվ  132  դպրոցներում`  դպրոցական  բաղադրիչի  հաշվին`  ըստ  ցանկության։
 Հունաստանի դեսպանատունը Երևանի թիվ 74 և թիվ 12 դպրոցներին տրամադրումէ մեթոդական և ուսումնական  գրականություն։
  Նշենք, որ թիվ 74 հիմնական դպրոցըԵրևանում  գործող  հունական  թեքումով  միակ  դպրոցն  է,  որտեղ  դասավանդում  էհույն։
  Սակայն այստեղ ուսումը ոչ թե հունարենով է, այլ դասավանդվում է հունարեն`ի  տարբերություն  մյուս  դպրոցների։
   Բացի  այդ,  1-12-րդ  դասարանների  համարհատուկ առանձնացված դասագրքեր չկան։
  Այդ իսկ պատճառով հույն երեխաներըհիմնականում հաճախում են հայկական դպրոցներ, քանի որ ոչ բոլորին է հարմարքաղաքի տարբեր ծայրերից հասնել այդ դպրոց։
 Նաև նշենք, որ 1995 թվականից Երևանում գործող Պոնտիե հունական համայնքի  ծավալած  գործունեության  շնորհիվ  հույն  դասախոսները  չնչին  գումարի  դիմացշաբաթական 2 օր անցկացվում են հունարենի դասընթաց։
  Այդ դասընթացները նախատեսված են ինչպես մեծերի, այնպես էլ փոքրերի համար և շեշտը դրվում է բանավոր հունարենի վրա, քանի որ գոյություն ունի հույների մի խումբ, որն ընդհանրապեսլեզվին չի տիրապետում։
  Ընդհանուր առմամբ հունական համայնքն ապրում է մշակութային  աշխույժ  հետաքրքրություններով,  մասնակցում  է  ինչպես  համապետական,այնպես էլ ազգային տոնակատարություններին։
  Կարող ենք ասել, որ հունական համայնքի  կրթամշակութային  կյանքի  աշխուժությունը  մեծապես  պայմանավորված  էՀայաստանում հունական դեսպանատան ակտիվ գործունեությամբ, որը համախըմբում է համայնքի ներկայացուցիչներին։
 Իսկ ռուսական համայնքի մասին խոսելիս կարող ենք ասել, որ նրանց խնդիրները հիմնականում լուծվում են ՌԴ-ի կողմից իրականացվող միջոցառումների շնորհիվ։
  Հատկապես ակտիվ են հասարակական կազմակերպությունները, որոնք տարբեր դրամաշնորհների միջոցով ծավալում են կրթամշակութային ակտիվ գործունեություն։
   Այդ  կազմակերպություններից  են,  օրինակ,  «Ռոսիան»,  «Հարմոնիան»,  որոնքհաճախ են իրականացնում մասնավոր ծրագրեր։
 Ինչպես  գիտենք,  ՀՀ  հանրակրթական  հիմնական  դպրոցների  ուսումնականպլանով 2-9-րդ դասարաններում «Ռուսաց լեզու» առարկան ընդգրկված է պետականբաղադրիչի  ուսումնական  առարկաների  ցանկում։
   Ուսուցումն  իրականացվում  էինչպես  Հայաստանում  հրատարակված  դասագրքերով,  որտեղ  հաշվի  են  առնվելազգային դպրոցում ռուսաց լեզվի դասավանդման առանձնահատկությունները, այնպես  էլ  Ռուսաստանի  Դաշնության  կրթության  նախարարության  կողմից    երաշխավորված  դասագրքերով։
 Ռուսաց լեզվով ՀՀ-ում հանրակրթական ամբողջական ծրագրի դասավանդումնիրականացվում է միայն մեկ պետական հանրակրթական ուսումնական հաստատությունում` Ֆիոլետովո գյուղի միջնակարգ դպրոցում, որը ունի 109 տարվա պատմություն։
  Այս դպրոցի աշակերտները սովորում են ռուսական դեսպանատան կողմից տրամադրվող ռուսական գրքերով ու ծրագրերով։
 Ներկայումս  Երևանում  գործում  է  երկու  մասնավոր  դպրոց՝  «Սլավյանսկայա»դպրոցը, որտեղ ուսուցումն իրականացվում է ռուսաց լեզվով, և «Մաշտոց»-ը, որն ունիռուսերենով  ուսուցմամբ  դասարաններ։
   Ընդհանուր  առմամբ  Երևանի  և  հանրապետության  մարզերի  42  հանրակրթական  դպրոցներում  կան  ռուսերենով  ուսուցմամբդասարաններ, որտեղ հանրակրթական առարկաների ուսուցումը իրականացվում էռուսաց լեզվով, բացառությամբ «Հայոց լեզու և գրականություն», ինչպես նաև «Հայոցպատմություն» առարկաների։
 Նշենք, որ ռուսերենով ուսուցմամբ միջնակարգ հանրակրթական դպրոցի (դասարանի)  ուսումնական  պլանի  համաձայն`  պետական  բաղադրիչի  ուսումնականառարկաների ցանկով սահմանված են «Հայոց լեզու» և «Հայ գրականություն» ուսումնական առարկաները` միջնակարգ դպրոցի յուրաքանչյուր դասարանի համար շաբաթական 2-6 ժամ, ինչը ենթադրում է, որ դպրոցը ավարտելուց հետո սովորողը պետքէ բավականին լավ տիրապետի հայերենին։
  Սակայն պետք է նշել նաև այն հանգամանքը,  որ  նախարարության  սահմանած  կարգի  համաձայն`  եթե  ավարտականդասարանի շրջանավարտը «Հայոց լեզու» առարկան ուսումնասիրել է միայն վերջիներկու դասարաններում, ապա միջնակարգ կրթության ատեստատում այդ առարկայիհամապատասխան տողում գրվում է «չի ուսումնասիրվել», և սովորողը իր ցանկությամբ կարող է ազատվել «Հայոց լեզու և հայ գրականություն» առարկայի պետականավարտական  քննությունից,  իսկ  ատեստատի  համապատասխան  տողում  գրվում  է«ազատված  է»։
   Եվ  նման  դիմորդներին  Գնահատման  և  թեստավորման  կենտրոնըքննական առաջադրանքները տրամադրում է ռուսերենով։
   Սակայն սա մի փոքր վիճելի հարց է, քանի որ շատ հաճախ երեխաները լինում են հենց հայեր, որոնք պարզապես  ունեն  ռուսական  քաղաքացիություն,  և  ցավալի  է,  որ  հայը  չգիտի  իր  մայրենիլեզուն պատշաճ մակարդակով և որոշ դեպքերում կարող է խուսափել մայրենի լեզվիքննությունից։
 Հայաստանում ՌԴ դեսպանատան աջակցությամբ հանրակրթական դպրոցներում պարբերաբար կազմակերպվում են տարբեր միջոցառումներ` մրցույթներ և փառատոններ, օրինակ` ռոմանսի միջազգային մրցույթը, Ռուսաստանի մշակույթի օրերըՀայաստանում և այլն։
  Արդեն գիտենք, որ հանրապետությունում անցկացվող ամենամյա դպրոցականների օլիմպիադաների առարկայացանկում` դպրոցական, քաղաքային, մարզային, հանրապետական փուլերում ընդգրկված է նաև ռուսերենը։
  Ինչպեսնաև ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության, Կրթության ազգային ինստիտուտի  և  Երևանում  Ռուսաստանի  գիտության  և  մշակույթի  կենտրոնի  հետ  համատեղկազմակերպվում են ռուսաց լեզվի ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացներ,սեմինար-խորհրդակցություններ,  ռուսացլեզվի  տարվա  «Լավագույն  ուսուցիչ»մրցույթներ և այլ միջոցառումներ։
  Ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացներեն կազմակերպվում նաև Հայ-ռուսական (Սլավոնական) համալսարանում։
  Կազմակերպվում  են  ռուսաց  լեզվին  առնչվող  մրցույթներ  և  փառատոններ։
   Հայաստանիդպրոցականները մասնակցում են ռուսաց լեզվի հեռահար (դիստանցիոն) օլիմպիադային։
  Ամեն տարի Ռուսաստանի Դաշնությունից Հայաստան է ներմուծվում ուսումնամեթոդական  գրականություն։
   Նաև  Հայաստանում  հրատարակվում  է  «Ռուսացլեզուն Հայաստանում» ամսագիրը, որն անվճար տրվում է բոլոր դպրոցներին։
 Պետք  է  նշել,  որ  Հայաստանում  ազգային  փոքրամասնությունների  հասարակական  կազմակերպությունների  կողմից  ստեղծվել  և  գործում  են  իրենց  լեզուներովկիրակնօրյա դպրոցներ։
   Որպես օրինակ կարող ենք նշել Վերին Դվինի միջնակարգդպրոցում  1995  թվականին  ստեղծված  և  մինչ  այսօր  գործող  հայ-ռուս-ասորական«Արբելա» գիտամշակութային կենտրոնը, որի նպատակն է դեռևս դպրոցական տարիքից  սկսել  ազգային  գիտակցության  դաստիարակությունը  և  ձևավորել  մայրենի լեզվի,  գրականության,  պատմության և մշակույթի իմացության հիմքերը։
  Դպրոցում անցկացվել և անցկացվում են «Իմ մայրենի լեզուն», «Մեր լեզուն մեր գոյությանգրավականն է» (ասորերենի օրը` ապրիլի 21-ին) խորագրերով միջոցառումներ։
 «Արբելա» կենտրոնը Արևելագիտության և պատմության ինստիտուտների հետհամատեղ  դպրոցում  կազմակերպում  է  նաև  կոնֆերանսներ։
   Դպրոցում  գործում  էնաև «Արբելա» պարի խումբը։
 2014  թ.  դրությամբ  գործում  են  լեհական,  հունական,  վրացական,  հրեական,գերմանական, բելառուսական և ուկրաինական կիրակնօրյա դպրոցներ։
  Դասընթացները բաց են` առանց տարիքային և ազգային սահմանափակումների։
  Դասընթացները կազմակերպվում են Հայաստանի կառավարության կողմից ազգային փոքրամասնությունների կրթամշակութային գործունեության համար հատկացված Մշակույթի տանը։
  Անհրաժեշտության դեպքում  նախարարությունն աջակցում է` տրամադրելով  դպրոցներում  տարածքներ`  ազգային  փոքրամասնությունների  կենտրոններ,կիրակնօրյա դպրոցներ բացելու համար։
  Օրինակ` Գյումրու մանկավարժական համալսարանի  հենակետային  ավագ  դպրոցի  տարածքում  տրամադրվել  է  լսարան`«Պոլոնիա» լեհական հասարակական կազմակերպության կենտրոնի և կիրակնօրյադպրոցի համար։
 Այսպիսով`  հիմք  ընդունելով  մինչ  այժմ  ազգային  փոքրամասնություններիներկայացուցիչների հետ հանդիպումների ժամանակ տեղի ունեցած քննարկումներնու  արծարծված  հարցադրումները,  ինչպես  նաև  Հայաստանում  ազգային  փոքրամասնությունների փաստացի վիճակի վերաբերյալ վերլուծություններն ու ուսումնասիրությունները`  կարող  ենք  ասել,  որ  Հայաստանում,  ընդհանուր  առմամբ,  ազգայինփոքրամասնությունների  նկատմամբ  շարունակում  է  գերակշռել  հանդուրժողականության  մթնոլորտը։
   Ճիշտ  է`  նրանք  ունեն  խնդիրներ,  սակայն  դրանք  ընդգծվածազգայնական բնույթ չեն կրում և հիմնականում սոցիալ-տնտեսական բնույթի են, իսկնմանատիպ խնդիրների բախվում են նաև հայերը, և  դրանց  լուծումը կապված է Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավման հետ։
 Ազգային փոքրամասնությունները մշտապես գտմվում են մեր իշխանություններիուշադրության  կենտրոնում։
   Նրանք  ներգրավված  են  քաղաքական,  տնտեսական,ինչպես  նաև  կրթամշակութային  զարգացման  գործընթացներում։
   Թեպետ  Հայաստանում ազգային փոքրամասնությունների մասին առանձին հստակ օրենք գոյությունչունի, ինչի առկայության դեպքում հնարավոր կլիներ շատ հարցեր լուծել իրավականդաշտում, սակայն օրենքի բացակայությունը չի խանգարում, որ ՀՀ կառավարությունըմեծ ավանդ ունենա ազգային փոքրամասնությունների կրթամշակութային համակարգը կայացնելու և զարգացնելու հարցում։
 Ազգային փոքրամասնություններն իրենց մայրենի լեզվի ուսուցման իրավունքնիրականացնելիս  չեն  հանդիպում  հակազդեցությունների,  սակայն  բոլոր  ազգայինփոքրամասնությունների համար էլ առկա են և´ մասնագետների, և´ կրթական ծրագրերի պատրաստման խնդիրներ։
  Բացառություն կազմում են այն փոքրամասնությունները, որոնք ունեն  պետականություն և ստանում են որոշակի օգնություն և աջակցություն  իրենց  էթնիկական  պատկանելիության  պետությունից,  օրինակ`  ռուսները,հույները,  լեհերը,  վրացիները։
   Իսկ  պետականություն  չունեցող  փոքրամասնություններն աջակցություն ստանում են Հայաստանի իշխանություններից, իսկ որոշ դեպքերում` արտասահմանում գտնվող հասարակական կազմակերպություններից։
 Ազգային  փոքրամասնությունների  կրթության  կազմակերպման  խնդիրներիշարքում  կարող  ենք  առանձնացնել  նաև  կադրերի  վերապատրաստման  խնդիրը,քանի որ գրեթե բոլոր համայքներում նկատվում է անհրաժեշտ կադրերի պակաս։
 Եվ վերջում նշենք, որ չնայած այն հանգամանքին, որ ազգային փոքրամասնությունների կրթամշակութային գործունեությանն աջակցելու նպատակով Հայաստանիպետական բյուջեով յուրաքանչյուր տարի հատկացվում են ֆինանսական միջոցներ,որոնք հասանելի են բոլոր ազգային փոքրամասնություններին, այնուհանդերձ, պետքէ  փաստել,  որ  այդ  միջոցները  բավական  չեն  լուրջ  միջոցառումներ  անցկացնելուհամար։
   Այդ  միջոցները  բաշխվում  են  հավասար  չափով  բոլոր  համայքների  միջև,սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ այդ համայքների միջև կան էական քանակականտարբերություններ։
  Դրանից բացի` որոշ համայքներ արտասահմանից ստանում ենօգնություն,  իսկ  որոշները`  ոչ։
   Խոսքը  հատկապես  պետականություն  չունեցողհամայնքների  մասին  է։
   Այդ  իսկ  պատճառով  ֆինանսական  միջոցները  բաշխելիսառավել նպատակային կլիներ հաշվի առնել տվյալ համայնքի կարիքները, կարողությունները, համայնքի անդամների թիվը, դրսից օգնության առկայությունը և այլ հանգամանքներ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՈՒՆ[1]  ՀՀ  Սահմանադրություն  (փոփոխություններով),  ՀՀ  պաշտոնական  տեղեկագիր,հատուկ թողարկում, 5 դեկտեմբերի, 2005, գլուխ 2, հոդված 14.1, էջ 5։
 [2] ՀՀ գործող օրենքների ժամանակագրական ժողովածու (1990-1995 թթ.), Երևան,1995, էջ 477։
 [3]  Ազգային  փոքրամասնությունների  իրավունքների  պաշտպանությունը  ՀՀ-ում,Արտահերթ հրապարակային զեկույց, ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան, Երևան,2011, էջ 16-55։
 [4] URL ։
  http։
 //www.irtek.am (Accessed։
  26.05.2017 թ.)։
 [5]  Հայաստանի  Հանրապետության  երրորդ  զեկույցը  տարածաշրջանային  կամփոքրամասնությունների  լեզուների  եվրոպական  խարտիայի  15-րդ  հոդվածի  1-ինկետի համաձայն, Երևան, 2012, էջ 53։
 Վարդանյան ՀասմիկԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՔՐԱՄԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՆՐԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր` ազգային փոքրամասնություն, համայնք, օրենսդրություն,կառավարություն, կրթական իրավունք, հանրակրթություն, մատչելիություն,հանդուրժողականություն։

Ազգային փոքրամասնությունները մշտապես գտնվում են ՀՀ իշխանությունների  ուշադրության  կենտրոնում։
   Թեպետ  Հայաստանում  ազգային  փոքրամասնությունների մասին առանձին օրենք չկա, սակայն օրենքի բացակայությունը չի խանգարում,  որ  ՀՀ  կառավարությունը  մեծ  ավանդ  ունենա  ազգային  փոքրամասնությունների  կրթամշակութային համակարգը կայացնելու և զարգացնելու գործում։
  Ազգային փոքրամասնություններն իրենց մայրենի լեզվի ուսուցման իրավունքն իրականացնելիս չեն  հանդիպում հակազդեցությունների, սակայն բոլոր ազգային փոքրամասնությունների  համար  էլ  առկա  են  և´  մասնագետների,  և´  կրթական  ծրագրերի  պատրաստման  խնդիրներ` կապված մեր երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակի հետ։
