Մեր  կողմից  իրականացվել  է  գրականության  վերլուծություն։
 Պատմամշակութայիննվիրվածգիտական աշխատանքներ են կատարել բազմաթիվ գիտնականներ, այդթվում՝  Ն.  Ս.  Միրոնենկոն,  Օ.  Վ.  Սերովան,  Յու.  Ա.  Վեդենինը,    Լ.  Մ.Մարտիրոսյանը  և  ուրիշներ։
   Մեր  կողմից  առավել  ընդունելի  է  եղելհուշարձանների  բալային  գնահատումը,  որի  վերաբերյալ  աշխատություններ  են  հրապարակել  Ս.  Վ.  Սոտնիկովան,  Ն.  Ա.  Կումովան,     Ն. Պ. Ռոդնիկովան, Լ. Մ. Մարտիրոսյանը և ուրիշներ։
 գնահատմանըՇիրակի  մարզի  պատմամշակութային  հուշարձանների  քարտեզիկազմման  համար  տեղեկատվության  աղբյուր  են  հանդիսացելտարատեսակ գրական աղբյուրներ։
 Ելակետային  տվյալների  տարածական  կոորդինատների  դուրսբերման  նպատակով  օգտվել  ենք  Google  Earth  ծրագրից,  որտեղտեղայնացվել  են  ուսումնասիրվող  տարածքի  համար  առանձնացվածպատմամշակութային  բոլոր  հուշարձանները։
   Ստացված  ցանկը,  որըկազմվածհուշարձաններից,պահպանվել  է  համապատասխան  ելքային  ֆայլի  տեսքովֆորմատով։
 141  պատմամշակութայինթվովՔարտեզագրական աշխատանքների հիմնական մասը կատարվել էArcMAP  10.5  ծրագրային  միջավայրում։
   Առաջին  քայլով  կազմվել  էուսումնասիրվող  տարածքի  քարտեզագրական  հենքը,  որը  ներառոմ  էՇիրակի  մարզի  տարածական  սահմանները,  ճանապարհատրանսպորտային և բնակավայրերի ցանկը։
  Պատմամշակութային հուշարձաններիքարտեզի  կազմման  նպատակով  վերոնշյալ.kml  ֆորմատով  ֆայլըենթարկվել  է  կոնվերտացիայի  և  վերափոխվել  շերտային  ֆայլի,  ինչիցհետո ավտոմատ ձևով, ելնելով դրանց տարածական կոորդինատներից,պատմամշակութային  հուշարձանները  տեղայնացվել  են  հենքայինքարտեզիմարզիպատմամշակութային  հուշարձանների  քարտեզը,  որտեղ  հանդես  ենգալիս 7 հիմնական տիպի հուշարձաններ՝ վանքեր և եկեղեցիներ (թվով46),  դամբարանադաշտեր  և  քարակույտեր  (թվով  11),  ամրոցներ  (թվով26),  բնակատեղիներ(թվով  5),  քարայրկացարաններ (թվով 10) և մեկ կամուրջ՝ Խարկովի կամուրջը Ախուրյանգետի  վրայով։
   Ելնելով  տիպաբանությունից՝  դրանք  ենթարկվել  են  նաևդասակարգման  և  ներկայացվել  համապատասխան  պայմանականնշանների  ձևով։
   Հավելված  1-ում  բերվում  է  նաև  առանձնացվածպատմամշակութային  հուշարձանների  անվանումները  և  հերթականհամարները ըստ կազմված քարտեզի։
 (թվով  42),  սրբավայրերվրա։
   ԱրդյունքումկազմվելՇիրակիէև  այլն,որոնցկառույցներեկեղեցիներ,գերեզմանոցներ,Շիրակի  մարզի  տարածքում  պահպանվել  ենբազմաթիվպատմամշակութային հուշարձաններ՝ ամրոցներ, դամբարանադաշտեր,բնակատեղիներ,բնակելի  տներ,տնտեսականուսումնասիրումը,դասակարգումն ու պահպանությունը հնարավորություն է տալիս դրանցնպատակային  օգտագործման  ինչպես  գիտական  ու  կրթական,  այնպեսէլ  զբոսաշրջային  ոլորտում։
   Հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որհուշարձանները  տարածքի  պատմությանլուռ  վկաներն  են  ևարտացոլում  են  տարածքի  ու  այնտեղ  ապրող  բնակչության  անցածէ  անդրադառնալ  մարզիպատմական  ուղին,  մեր  նպատակնպատմամշակութայինհուշարձաններիինչըկհեշտացնի դրանց գնահատումը որպես զբոսաշրջության օբյեկտ։
 դասակարգմանը,Շիրակի  մարզի  տարածքը  կազմում  է«Աշխարհացոյց»-յանԱյրարատ  աշխարհի  Շիրակ  գավառի  արևելյան  հատվածը։
   Մարզիտարածքը  հյուսիսից  եզերում  են  Չլդըրի,  հյուսիս-արևմուտքից՝լեռները,  արևմուտքից՝  Ախուրյան  գետը,  արևելքից՝ԵղնախաղիՋավախքիլեռնավահանը,  իսկ  հարավից՝  Արագածի  հյուսիսայինլեռնալանջերը։
 Նկար 1Մարզի  տարածքը  հարուստ  է  մարդկության  գրեթե  բոլորժամանակաշրջաններին  վերաբերող  պատմական  հուշարձաններով,ինչը  լավ  նախադրյալ  է  զբոսաշրջության  այս  տեսակի  զարգացմանհամար։
   Հոդվածում  զետեղված  նյութը  նաև  օգտակար  կլինիէքսկուրսավարներիպատմամշակութային տուրերի կազմակերպման գործում։
 համար՝  ՇիրակիմարզումզբոսաշրջայինՔ.ա.  III  հազարամյակի  կեսերից  (2400-1500)  սկսվում  է  միջինբրոնզի  դարը,  երբ  Հայկականլեռնաշխարհի  կենտրոնական  ևհյուսիսային շրջաններում հաստատվում են վաղ դամբարանաբլուրներիև  գունազարդ  խեցեղենի  մշակույթը  կրող  հնդեվրոպական  ցեղախմբեր։
 Նրանց ստեղծած մշակույթն  ընդգրկում է ողջ Հայկական լեռնաշխարհը։
 Այս  դարաշրջանի  հուշարձաններիենդամբարանադաշտերը[1,էջ  32]։
   Շիրակի  մարզի  տարածքի  61բնակավայրերին  հարակից  տարածքներում  պեղվել  են  դամբարանադաշտեր,  որոնք  թվագրվում  են  Ք.  ա.  III-I  (Արթիկ,  Աղին,  Խարկով,Գուսանագյուղ,  Լանջիկ,  Լեռնակերտ,  Կամո,  Կարմրաքար,  Հայկավան,Հառիճ,(Ախուրյան),Սարատակ,  Սպանդարյան,  Քեթի  և  այլն)      կամ  Ք.ա.  II-I  հազարամյակներով  (Մարալիկ,  Ազատան,  Անիպեմզա,  Բանդիվան  և  այլն)  [2]։
 Դամբարանադաշտերը  հիմնականում  տարածված  էին  ամրոցների  կամբնակատեղիների շրջակայքում։
 Հովիտ,  Մարմաշեն,  Մուսայելյան70  տոկոսը  կազմումՀոռոմ,Հայաստանը  հին  աշխարհի  այն  տարածաշրջաններից  է,  որտեղծագել  ու  ձևավորվել  են  ամրաշինության  (բերդշեներ)  սկզբունքները։
 Շիրակի  մարզի  ողջ  տարածքը  ծածկված  է  բերդշեների    ցանցով,  որոնցշրջակայքում  մեծ  մասամբ  տարածվում  են  բնակատեղիներ  ուդամբարանադաշտեր։
  Դրանք տարածվում են քարքարոտ, բարձրաբերձ,ամրություններ  ու  բնակարաններ  կառուցելու  համար  հարմարավետբլուրների և նրանց միջև ընկած հարթավայրերի վրա [3, էջ 28]։
 Ք.ա. IX դարում Հայկական լեռնաշխարհի ողջ տարածքն ընդգրկողմիասնական  հայկական  պետություն  է  ձևավորվում՝  Վանի  կամԱրարատյան  թագավորությունը՝  դառնալով  Առաջավոր  Ասիայիհզորագույն  պետություններից  մեկը։
   Այս  շրջանից  մեզ  են  հասելարձանագրություններ,  ամրոցներ,  ապարանքներ,  տաճարներ,բերդաքաղաքներ  և  այլն։
   Վանի  թագավորները  իրենց  կատարածարշավանքների  և  շինարարական  աշխատանքների  վերաբերյալ  թողելեն  գրավոր  հիշատակություններ՝  սեպագիր  արձանագրություններ,որոնցիցմարզի  տարածքում։
 Արձանագրություններից  մեկը  գտնվել  է  Սպանդարյան  (Ղուլիջան)գյուղում՝ Կարկաչուն գետի ափին՝ ժայռի վրա։
  Այն թողել է Արգիշտի I-ը։
 Մյուս  արձանագրությունը  Մարմաշենի  ժայռափոր  արձանագրություննեն  Շիրակիերկուսըգտնվելէ։
  Անհրաժեշտ միջավայրի ստեղծումից հետո երկու արձանագրություններն էլ կարող են դառնալ մատչելի զբոսաշրջիկների համար։
 IV–VII  դարերից  մեզ  են  հասել  հիմնականում  կոթողային  ուպաշտամունքային  կառույցներ։
   Շիրակի  մարզի  Անիպեմզա  գյուղիարևելյան  եզրին  է  գտնվում  V-VI  դդ-ի  Երերույքի  տաճարը  (Սբ.Կարապետ),  որը  վաղմիջնադարյան  մեզ  հայտնի  կառույցներիցամենամեծն  է  ու  ամենաարժեքավորը։
   Այն  կիսականգուն  է։
   Եկեղեցուհարավարևելյան պատին պահպանվել է V դարի մի արձանագրություն՝հունարեն լեզվով։
  Շիրակի մարզի տարածքը հարուստ է նաև զարգացածմիջնադարի պատմական հուշարձաններով (IX-XIV դարեր)։
 Շիրակի  մարզի  Վահրամաբերդ  գյուղում  է  գտնվում  նույնանունամրոցը  (X-XIII  դար)։
   Այն  որպես  բերդ  և  պարսպապատ  քաղաքհիշատակում  է  Գրիգոր  Մագիստրոսը[4]։
   Բերդը  կառուցվել  էնախաքրիստոնեական ամրոցի տեղում։
 Շիրակի  մարզի  Գուսանագյուղ  գյուղում  պահպանվել  է  X-XIIդարերի  դղյակ-ամրոցի  ավերակներ,  որը  գյուղացիներն  անվանում  են«Ղուլա»։
   Այդպիսի  ամրոցներ  սովորոբար  կառուցում  էին  տեղիիշխանները,    ինչն  էլ    վկայություն  է  գյուղի  իշխանանիստ  վայր  լինելումասին։
 Միջնադարում  կառուցված  քաղաքացիական  շենքերի  լավագույնօրինակներ են հանդիսանում քարավանատները, որոնք կառուցվում էինինչպես  ճանապարհների  վրա,  այնպես  էլ  քաղաքներում  ու  մեծվանքերին  կից։
   Նման  քարավանատան  ավերակներ  պահպանվել  ենԱնիի մոտ՝ Ախուրյանի ձախ ափին՝ Ներքին Ջրափի գյուղում [5, էջ 735],որտեղ  կառուցված  է  եղել  նաև  Անի  տանող  ամենամեծ  կամուրջը՝  31  մթռիչք  ունեցող  կամարով  («Չրփլուի  կամուրջ»)։
   «Ներքին  Ջրափիիքարավանատունը կառուցվել է Վրաստանից և Հայաստանի հյուսիսայինգավառներից  դեպի  Անի  տանող  գլխավոր  ճանապարհի  վրա  ևվերաբերում է քաղաքի ծաղկման շրջանին, ամենից ավելի հավանականէ՝  X-XI  դարերին»[6,  էջ  38]։
   Շիրակի  մարզի  Ջրափի  գյուղիքարավանատունը տեղափոխված է Ներքին Ջրափի գյուղից։
 Նկարագրված  և  դասակարգված  հուշարձանների  զբոսաշրջայինյուրացումն  ապահովելու  համար  անհրաժեշտ  է  կիրառել  որևէհամեմատական  ցուցանիշ,  որը  ցույց  կտար  ըստ  միավոր  տարածքիդրանց  քանակությունը։
   Մեր  կողմից  նպատակահարմար  է  համարվելօգտագործել  հագեցվածության  գործակիցը։
   Նկատի  ունենալով  Շիրակիմարզի տարածքի մեծությունը, ենթաշրջանների զբաղեցրած մակերեսը՝սույն  հոդվածում  որոշակի  փոփոխություններով  կիրառվել  է  Ե.  Ն.Կորչևսկայայի  առաջարկած[8]։
   Ի  տարբերությունԿորչևսկայայի՝  մենք  միավոր  տարածքի  հագեցվածության  հաշվարկըկատարել ենք հետևյալ բանաձևով.բանաձևըորտեղ՝  H-հուշարձաններով  հագեցվածությունն  է,  K-միավոր  տարածքում  հուշարձանների  թիվը, S-միավոր  տարածքի  մակերեսը։
   Հաշվարկների համար մեր կողմից կազմվել է աղյուսակ (տե՛ս աղյուսակ 1)։
 Շիրակի մարզի պատմամշակութային հուշարձանների գնահատմանԱղյուսակ 1.№  ԵնթաշրջանմակերեսըԵնթաշրջանի1  Ախուրյան2  Ամասիա3  Անի4  Աշոցք5  Արթիկ(կմ2)արդյունքներըՀուշարձանՄիավոր(հատ)(հատ)Հուշարձաններիխտությունը(հատ/կմ2)Միավորներիխտությունը(հատ/կմ2)               Աղյուսակ 2.Հագեցվածության գնահատման սանդղակՈրակական գնահատականըՀագեցվածության գործակիցըԱռավելագույնՄիջինից բարձրՄիջինից ցածրՆվազագույնՄինչև 0,3Վերլուծելով  գնահատման  արդյունքները՝  ակնհայտ  է  դառնում,  որհուշարձանների  թվաքանակի  հագեցվածությամբ  բարձր  ցուցանիշնունի  Ախուրյանի  ենթաշրջանը,  իսկ  ամենացածրը՝  Ամասիան։
   Այլցուցանիշ  է  ստացվում  հուշարձանների  միավորների  գնահատմանժամանակ։
   Այս  դեպքում  առավելագույն  ցուցանիշը  ստանում  է  Անիիենթաշրջանը,  որը  վկայում  է  տվյալ  տարածաշրջանի  պատմամշակութային հուշարձանների բազմազանության մասին։
 Ամփոփելով  գիտական  հոդվածը՝  կարելի  է  անել  հետևյալեզրակացությունները.1.  Շիրակի  մարզը  հարուստ  է  պատմամշակութային  հուշարձաններով,  որը  լավ  նախադրյալ  է  զբոսաշրջության  զարգացմանհամար։
 2.  Մարզի  տարածքումենանհավասարաչափ.  դրանց  ամենամեծ  խտությունը  բաժին  էհասնում  հարավային  ենթաշրջաններին,  իսկ  ամենափոքրը՝ հյուսիսային (Աշոցք) և հյուսիսարևմտյան (Ամասիա)։
 հուշարձանները  տեղաբաշխված3.  Մարզի տարածքում գտնվող հուշարձանների մեծ մասը անհայտ էզբոսաշրջային  ընկերություններին  և  գրեթե  չի  օգտագործվում  այդնպատակով։
 4.  Անհրաժեշտ  ներդրումների,  ինչպես  նաև  տեղեկատվությանհասանելիության  բարձրացման  միջոցով  կարելի  է  Շիրակի  մարզըդարձնել  Հայաստանի  մշակութային  զբոսաշրջության  կարևորուղղություններից մեկը։
 Հետազոտությունն իրականացվել է ՇՊՀ-ի կողմից տրամադրվողֆինանսական աջակցության շնորհիվ՝ № 02-SCI-2019  գիտական թեմայիշրջանակներում։

Հետազոտության  նպատակն  է  եղել  բացահայտել  Շիրակի  մարզի  տարածքում  զբոսաշրջության  համար  առավել  գրավիչ  պատմամշակութային  հուշարձանների  առկայությունը,  ինչպես  նաև  տալ  դրանց  զբոսաշրջային օգտագործման հնարավորությունները։
  Կարևոր խնդիր է  հանդիսացել  ենթաշրջանների  պատմամշակութային  հուշարձաններով  հագեցվածության  գնահատումը,  ինչը  թույլ  կտա  ցույց  տալ  մարզի  առավել  մեծ  զբոսաշրջային  հնարավորություններ ունեցող ուղղությունները։
