ԱԽՏԱԲԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ՈՉ ԱԽՏԱԲԱՆԱԿԱՆ ՎՇՏԻ ԲՆՈՐՈՇՈՒՄԸ ԵՎՏԱՐԲԵՐԱԿՄԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄՀարազատի մահն անխուսափելի երևույթ է յուրաքանչյուր մարդու կյանքում։
  Այնհոգետրավմատիկ իրադարձություն է, որն էական ազդեցություն է ունենում անձի հոգեկան գործունեության վրա, հետևաբար վիշտն ապրելու գործընթացի, դրա ընթացքի  ու  հետևանքների  ուսումնասիրումը  մեծ  կարևորություն  ունի  կլինիկական  հոգեբանության և հոգեթերապիայի ոլորտում։
  Պատահական չէ, որ վերջին 10 տարիներինՀոգեբանների միջազգային միավորման կողմից (IUPsyS) կազմակերպվում է շարունակական աշխատաժողով «Կորուստ. հետազոտություն և պրակտիկա» թեմայով։
 Հոգեբանական  գրականության  մեջ  առանձնացնում  են  «կորուստ»,  «վիշտ»,«սուգ»  հասկացությունները,  որոնք  հաճախ  գործածվում  են  որպես  հոմանիշներ։
   Կորուստը մահվան օբյեկտիվ փաստն է, վիշտն անձի հուզական, կոգնիտիվ և վարքայինհակազդումներն  են՝  կապված  նշանակալից  անձի  մահվան  հետ,  իսկ  սուգը  վիշտնապրելու սոցիալ-մշակութային դրսևորումն է։
  Ըստ Ա. Վոլֆելտի՝ վիշտը կորստի ներքին ապրում է, դրա հետ կապված մտքերը, զգացմունքները1։
  Կ. Պարկսը նշում է, որվիշտը սիրո ու կապվածության գինն է, այն մարդկային ապրումներից ամենաինտենսիվն  ու  ամենացավագինն  է2։
   Դեռևս  1960-ական  թթ.  Կ.  Պարկսը,  ուսումնասիրելովկորուստ ունեցող անձանց, հանգեց այն մտքին, որ նշանակալից անձի կորուստը՝ որպես դիսթրես, կարող է հոգեկան խանգարումների առաջացման պատճառ հանդիսանալ3։
   Ըստ  Ռ.  Նայմերի՝  կորուստը  խախտում  է  անձի  պատկերացումներն  աշխարհիիմաստավորվածության վերաբերյալ, այն ստիպում է  մարդուն վերստին  ճանաչել սեփական  Ես-ը  և  աշխարհը4։
   Վիշտն  առավելապես  բնորոշվում  է  որպես  գործընթաց,որի ընթացքում անձը աշխատում է կորստի հետ կապված հոգեկան ցավի հետ, վերականգնում  հոգեկան  հավասարակշռությունը  և  բնականոն  կենսագործունեությունը5։
 Ըստ Ռ. Մոուդիի և Դ. Արկենջելի՝ վիշտը ոչ թե հույզերի արտահայտում է, այլ գործընթաց, որը ներառում է տարբեր հույզեր և զգացմունքներ, որոնցից են լքվածությունը,մենակության  զգացումը,  տագնապը,  վախը,  զայրույթը,  ճնշվածությունը,  թախիծը,ափսոսանքը,  մեղքի  զգացումը,  սերը,  ինչպես  նաև  սփոփանքը  և  ընդունումը6։
   Նշանակալից անձի կորուստը, ինչպես նշել է Ս. Ումանսկին, սուբյեկտիվորեն է ընկալվումև  ընդունվում  յուրաքանչյուր  անձի  կողմից,  այդ  ազդեցությունն  անձի  հոգեկանումենթարկվում  է  սուբյեկտիվ  հոգեբանական  մշակման,  հետևաբար  անձի  մտքերը  ևապրումները  նշանակալից  անձի  կորստի  ժամանակ  եզակի  են  և  անհատական,  որըպայմանավորված  է  ինչպես  իրավիճակի՝  որպես  սթրեսորի  ուժից,  այնպես  էլ  անձիвып. 24, 2004, http։
 //www.psyobsor.org/1998/24/7-1.php.3  Maercker  A.,  Znoj  H.,  The  younger  sibling  of  PTSD։
   similarities  and  differences  between  complicated  grief  andposttraumatic stress disorder, http։
 //www.eurojnlofpsychotraumatol.net/index.php/ejpt/article/view/5558/html_59. անհատական  հոգեբանական  առանձնահատկություններից՝  անհատական-տիպաբանական  առանձնահատկություններ,  հարմարման  մեխանիզմներ,  հաղթահարմանռազմավարություններ և այլն1։
  Սակայն, անհատական գործընթաց լինելով հանդերձ,վիշտ  ապրելու  գործընթացն  ունի  ընդհանուր  օրինաչափություններ,  որոնք  վերաբերում են նրա որոշակի փուլերին, և այդ փուլերով հաջորդական անցումը տեղի է ունենում որոշակի ժամանակահատվածում2։
  Այսօր չկան տեսություններ, որոնք հստակ ևմիանշանակ կբացատրեն, թե ինչով են պայմանավորված կորստին տրվող անհատական հակազդումները, և թե ինչպես է անձը հաղթահարում տեղի ունեցած կորուստնու հարմարվում իրականությանը՝ առանց նշանակալից անձի գոյության։
  Այսպես, որոշհեղինակներ  վիշտը  նկարագրել  են  որպես  որոշակի  փուլեր  ունեցող  գործընթաց,  որպետք  է  ապրի  անձը՝  վիշտը  հաղթահարելու  համար։
   Ընդ  որում,  տարբեր  հեղինակներ առանձնացնում են վիշտն ապրելու տարբեր փուլեր՝ սկսած 3-ից մինչև 12 (շոկ ևմերժում,  որոնում,  սուր  վիշտ,  վերականգնում  և  ավարտ),  որոնցից  յուրաքանչյուրումնկարագրվում  են  անձի  հուզական,  կոգնիտիվ  և  վարքային  հակազդումները՝  կապված կորստի հետ (Ֆ. Վասիլյուկ, Է. Կուբլեր-Ռոսս, Ջ. Ռեյնուոտեր, Տ.  Ռանդո, Ջ. Բոուլբի և այլն)։
  Սակայն, հաշվի առնելով, որ նշված փուլերի միջև չկան հստակ չափանիշներ  կամ  սահմաններ,  և  յուրաքանչյուր  անձի  պարագայում  այդ  փուլերի  տևողությունն  ու  դրսևորման  առանձնահատկություններն  անհատական  են,  որոշ  հեղինակներ  առավել  կարևոր  են  համարում  ոչ  թե  վշտի  փուլերի  տեսանկյունից  դիտարկելվիշտն  ապրելու  գործընթացը,  այլ  այն  խնդիրների  տեսանկյունից,  որոնք  պիտի  հաղթահարի  անձը  վիշտն  ապրելու  նորմալ  ընթացքի  դեպքում՝  կորստի  փաստի  գիտակցում, կորստի հետ կապված հոգեկան ցավի ապրում, միջավայրի կազմակերպում, մահացածի հանդեպ վերաբերմունքի ձևավորում և կյանքի շարունակում (Ջ. Ուորդեն)3։
 Վիշտն  ապրելու  գործընթացն  ուսումնասիրող  կլինիկական  հոգեբանները  նշումեն,  որ  այն  կարող  է  ունենալ  նորմալ  կամ  ախտաբանական  զարգացում։
   Ըստ  այդմ,առանձնացնում  են  «նորմալ  վիշտ»  և  «ախտաբանական  վիշտ»  հասկացությունները։
 Դեռևս 1940-ական թթ. Է. Լինդերմանը, ով առաջիններից է ուսումնասիրել սուր վշտիերևույթը, նշել է «հիվանդագին վիշտ», «հետաձգված վիշտ» հասկացությունների մասին։
   Արևմտյան  հոգեբանների  մոտ  լայն  գործածություն  է  ստացել  «բարդացվածվիշտ» հասկացությունը, որը բնութագրվում է որպես տրավմատիկ, հետաձգված, բացակայող, ախտաբանական, հիվանդագին, աղավաղված, ճնշված վիշտ և այլն4։
 Տերմինաբանական խառնաշփոթից զերծ մնալու և նշված երևույթների էությունըհասկանալու ու տարբերակելու համար անհրաժեշտ է հստակ առանձնացնել նորմալ՝ոչ  ախտաբանական  վիշտը  ախտաբանական  վշտից։
   Այսպես,  որպես  կանոն,  վիշտնապրելու նորմալ ընթացքի դեպքում անձը կորստից հետո ունենում է ինտենսիվ հակազդումներ  (սուր  վշտի  փուլ),  որոնք  ժամանակի  ընթացքում  աստիճանաբար  թուլանում  և  մարում  են  (Կ.  Պարկես,  Հ.  Պրիգերսոն,  Տ.  Ռանդո,  Կ.  Սանդերս  և  այլն)։
   Այսինքն, նորմալ վշտի դեպքում անձը որոշակի ժամանակ անց կարողանում է հաղթահարել կորստի հետ կապված հոգեկան ցավը, ընդունել կորուստը և հարմարվել իրականությանը։
   Ախտաբանական  ընթացքի  դեպքում  վիշտը  երկարաձգվում  է,  անձնունենում  է  հոգեկան  գործունեության  խանգարումներ՝  որպես  վշտի  չհաղթահարմանհետևանք, ինչը պայմանավորված է անձնային և իրադրային տարբեր գործոններով5։
 1 Уманский С., Тяжелая утрата и горе. Психологические и клинические аспекты, http։
 //psyfactor.org/lib/psycho3 Տե՛ս Уманский С.։
 5  Malkinson  R.,  Cognitive-Behavioral  Grief  Therapy։
   The  ABC  Model  of  Rational-Emotion  Behavior  Therapy,Հոգեբանական  տեսություններում  տարբեր  չափանիշներով  են  տարբերակվումվիշտն  ապրելու  նորմալ՝  ոչ  ախտաբանական  և  ախտաբանական  ձևերը։
   Ներկայացնենք խնդրի ուսումնասիրմանն ուղղված տեսությունների հիմնական մոտեցումները։
 Զ.  Ֆրեյդը  առաջիններից  է,  ով  անդրադարձել  է  վիշտն  ապրելու  գործընթացիվերլուծությանը «Վիշտ և մելանխոլիա» աշխատանքում, նշում է, որ կորուստն առաջէ բերում հոգեկան ինտենսիվ ցավ և անձի Ես-ի որոշակի մասի կորստի զգացում, որնարտացոլում  է  նշանակալից  անձի  հետ  կապվածությունը։
   Վիշտն  ապրելու  գործընթացն ուղղված է այդ հոգեկան ցավի հաղթահարմանը, որի ընթացքում անձն իր հոգեկան էներգիան խզում է կորցրած կապվածության օբյեկտից (դեկատեքսիս) և ներդնում այդ էներգիան նոր հարաբերությունների ձևավորման մեջ։
  Սակայն վիշտն ապրելու  գործընթացը  կարող  է  ախտաբանական  զարգացում  ունենալ,  եթե  մահացածանձի հետ առկա են եղել կախյալ, ամբիվալենտ, կոնֆլիկտային հարաբերություններ։
 Այդ պարագայում «վշտի աշխատանքն» անբարենպաստ է ընթանում կամ չի ավարտվում, անձը ֆիքսվում է վշտի որոշակի փուլում, և վիշտը կարող է հանգեցնել «մելանխոլիայի»՝  դեպրեսիայի  առաջացմանը։
   Վիշտն  ապրելու  ախտաբանական  ընթացքիդեպքում  տեղի  է  ունենում  անձի  նույնականացում  կորցրած  սիրո  օբյեկտի  հետ,  որիարդյունքում նրա նկատմամբ ուղղված բարկությունն ու մեղադրանքն անձն ուղղում էիր  Ես-ի  նկատմամբ,  ինչն  իր  հերթին  հանգեցնում  է  դեպրեսիայի  առաջացման,  որինբնորոշ  է  Ես-ի  դատարկության,  թերարժեքության  և  մեղքի  զգացումը,  ի  տարբերություն  վշտի,  որի  դեպքում  ոչ  թե  սեփական  Ես-ը,  այլ  աշխարհն  է  դատարկ  ու  անիմաստ1։
   Այսինքն,  Զ.  Ֆրեյդի  հոգեվերլուծական  մոտեցման  համաձայն՝  նորմալ վշտիդեպքում անձը կարողանում է խզել իր հոգեկան էներգիան կորցրած օբյեկտից և նրահետ  ունեցած  կապվածությունից  «վշտի  աշխատանք»-ի  արդյունքում։
   Ախտաբանական վշտի դեպքում տեղի է ունենում վշտի երկարաձգում, դեպրեսիայի առաջացում։
 Է.  Լինդերմանն  իր  «Սուր  վշտի  ախտանշաբանություն»  աշխատանքում  գրում  է,որ վիշտն ապրելու արդյունքում կարող է պահպանվել «մնացորդային վիշտ», որը կարող  է  տևել  տարիներ,  ինչը  չի  կարելի  նորմալ  դրսևորում  համարել։
   Հեղինակը  նաևնորմալ չի համարում վշտի հակազդման աղավաղումը, որը անվանել է «վշտի հիվանդագին հակազդումներ», որոնց ժամանակ տեղի են ունենում հակազդումների հետաձգում,  մահացածին  բնորոշ  վարքի,  հիվանդության  ախտանիշների  դրսևորում,  հոգեմարմնական ախտանիշների և խանգարումների առաջացում, միջանձնային հարաբերությունների  վատթարացում,  ագրեսիայի  դրսևորում,  դեպրեսիայի,  ճնշվածության,դատարկության  զգացում,  մեղքի  զգացում,  անքնություն։
   Նա  նկարագրել  է  սուր  վիշտը որպես նորմալ վշտի դրսևորում, որն ուղեկցվում է մարմնական և հոգեբանականախտանիշներով, որոնք աստիճանաբար թուլանում են, այնինչ ախտաբանական վիշտը դիտարկել է որպես նորմալ վշտի «աղճատում, աղավաղում, հապաղում»2։
 Ջ.  Բոուլբիի  կապվածության  տեսության  մեջ  մեծ  նշանակություն  է  տրվում  վաղտարիքում կապվածության ձևավորմանը նշանակալից անձի հետ և նրանից բաժանման  (ժամանակավոր  կամ  մշտական)  արդյունքում  առաջացող  «բաժանման  դիսթրես»-ի  կամ  «բաժանման  տագնապ»-ի  դերը  կորստի  նորմալ  կամ  ախտաբանականհակազդումների  առաջացման  հարցում։
   Ջ.  Բոուլբին կապվածությունը  դիտարկում  էորպես անձի հոգեկան որոշակի կառույց, «ներքին գործող մոդել», որը ներառում է միկողմից  անձի  պատկերացումները  կապվածության  օբյեկտի  մասին,  և  մյուս  կողմիցպատկերացումներ  այդ  օբյեկտի  կողմից  սեփական  անձի  ընդունվածության  մասին։
 Նշանակալից  օբյեկտի  հետ  հուսալի  և  ապահով  կապվածությունը  նպաստում  է  նորմալ վշտի հակազդումների առաջացմանը, այնինչ անհուսալի կապվածությունը (տագնապային,  խուսափող,  ապակառուցողական)  հանգեցնում  է  վիշտն  ապրելու  ախտաբանական  հակազդումների  առաջացմանը։
   Ջ.  Բոուլբին  վշտի  ախտաբանական  հակազդումներ  է  համարում  վշտի  ճնշումը/արտամղումը,  որը  վշտի  հակազդումների  բացակայությունն  է,  վշտի  հակազդումների  հապաղումը՝  հակազդումների  առաջացումըկորստից 2 շաբաթ անց և վշտի երկարաձգումը/քրոնիկ ընթացքը, որի դեպքում վշտիհակազդումները  6  ամիս  և  ավելի  դրսևորվում  են  զգալի  ինտենսիվությամբ։
   Ընդորում, վիշտն ապրելու ճնշումը կամ ուշացած հակազդումը պայմանավորված է անձիխուսափող  կապվածության  տիպով,  իսկ  վշտի  քրոնիկ  դրսևորումը՝  ամբիվալենտկապվածության  տիպով։
   Ըստ  Ջ.  Բոուլբիի՝  ամբիվալենտ  հարաբերությունները  զարգանում  են  այն  դեպքում,  երբ  երեխան  մերժվածության  կամ  անբավարար  հոգատարության  պատճառով  չի  կարողանում  ներքնայնացնել  «լավ»  օբյեկտի  վերաբերյալպատկերացումները։
   Այդ  պատճառով  հասուն  տարիքում  նշանակալից  անձի  կորուստն ուղեկցվում է ախտաբանական զարգացումներով, որն արտացոլում է նշանակալից անձի դրական կերպարը («լավ» օբյեկտը) վերականգնելու և նրան վերադարձնելու  ձգտումը,  որը  հաճախ  ուղեկցվում  է  ատելության  և  թշնամանքի  դրսևորմամբմահացած անձի հանդեպ1։
  Պարկսը նշում է, որ քրոնիկ վիշտ ունեցող անձին բնորոշ էնման հակազդումներ ունենալու որոշակի նախատրամադրվածություն, և դա պայմանավորված է վաղ տարիքում նշանակալից անձի հետ ունեցած հարաբերություններըկորցնելու ուժգին վախով։
  Քրոնիկ վիշտը, ինչպես նշում է Պարկսը, «անընդհատ որոնումն  է  ինչ-որ  բանի,  որը  հնարավոր  չէ  գտնել  ինքդ  քո  մեջ»։
   Լազարուսը  վշտի  ախտաբանական հակազդումներ էր համարում կորցրած անձին հիշելիս ինտենսիվ վշտիհակազդումներ  ունենալը  կորստից  տևական  ժամանակ  անց,  մահվան  թեմայով  հաճախակի  զրույցները,  մահացածի  հիվանդությանը  բնորոշ  ախտանիշների  դրսևորումը, կտրուկ փոփոխությունների իրականացումը կորստից հետո, ինքնաքայքայիչ վարքը, ֆոբիաների առաջացումը, վշտի ապրման 2 տարի և ավելի տևողությունը և այլն2։
 Ըստ Մ. Հորովիցի սթրեսային հակազդման հայեցակարգի՝ վիշտն ապրելու գործընթացի անբարենպաստ ընթացքը պայմանավորված է կորստից հետո անձի լատենտբացասական  Ես-կերպարների  ակտիվացմամբ՝  կապված  սեփական  անձի  խոցելիության, թուլության և անօգնականության, բացասական և ոչ կոմպետենտ լինելու զգացումների հետ։
  Այդ աղճատված համոզմունքների ակտիվացումն էականորեն ազդումէ վիշտն ապրելու գործընթացի վրա` հանգեցնելով ախտաբանական հակազդումներիառաջացմանը՝ կյանքի անիմաստության զգացում, մեղքի անադեկվատ զգացում, երկարատև տխրություն և այլն, որոնք կարող են պահպանվել կորստից 14 ամիս անց ևավելի։
   Մ.  Հորովիցի  կողմից  ներկայացված  ախտաբանական  վշտի  բնորոշումը  հարում է կոգնիտիվ մոտեցմանը։
  Սակայն կոգնիտիվ հոգեբանության մեջ առավելապեսշեշտադրվում  է  անձի  ապակառուցողական  համոզմունքների,  դիրքորոշումների  ևմտքերի  դերը  հոգեախտաբանական  ախտանիշների  առաջացման  մեջ,  որոնք  բնորոշեն անձին նախքան որոշակի հոգեկան տրավմա ապրելը։
  Այնինչ, Մ. Հորովիցը բացասական  պատկերացումների  ակտիվացումը  դիտարկում  է  մահացած  անձի  հետ  ունեցած միջանձնային հարաբերությունների ենթատեքստում3։
  Մ. Հորովիցը, Ն. Զիլբերգը,Դ.  Վեյսը  և  մի  շարք  այլ  հեղինակներ  գտնում  են,  որ  տրավմային  հաջորդող  հակազդումները  բնական  են  և  չեն  կարող  համարվել  ախտաբանական  այնքան  ժամանակ,2 Տե՛ս Кравченко Н.։
 մինչև  տեղի  չունենա  հակազդումների  երկարաձգում,  արգելակում  կամ  ինտենսիվության թույլատրելի չափի գերազանցում։
  Այսինքն, նորմայի և ախտաբանության տարբերակումը պայմանավորված է 3 գործոնով՝ ժամանակային, անձի կոգնիտիվ համակարգում  տրավմայի  փաստի  ընդունման  և  ախտանիշների  ինտենսիվության1։
  Տրավման ապրելու և հաղթահարելու ժամանակային գործոնը բավականին բարդ է հստակորոշել։
  Նույնիսկ տրավմայի հաղթահարումից հետո կարող են դրսևորվել տրավմայինբնորոշ  ախտանիշներ։
   Որպես  կանոն,  նորման  կապում  են  սուր  վշտի  դրսևորման  ուդրա  արագ  հաղթահարման  հետ,  իսկ  ախտաբանական  դրսևորումը՝  քրոնիկ  ընթացքի  ու  երկարաձգման  հետ,  երբ  բարդանում  է  ախտորոշման  գործընթացը,  քանի  որտեղի է ունենում ախտաբանական գործընթացի զարգացում, և դժվարանում է դիֆերենցիալ  ախտորոշումը։
   Նորմայի  և  ախտաբանության  տարբերակումը  կախված  է  3փոփոխականից՝ տրավմատիկ սթրեսորի բնույթ, անձ և սոցիալական աջակցություն2։
 Հ.  Պրիգերսոնը  գործածության  մեջ  դրեց  «տրավմատիկ  վիշտ»  հասկացությունը,որին բնորոշ են բաժանման դիսթրեսի ախտանիշներ՝ մահացածի որոնում, նրան տեսնելու  ուժգին  ցանկություն,  կարոտ,  տրավմատիկ  դիսթրեսի  ախտանիշներ՝  կորստիմերժում,  մահն  ընդունելու  դժվարություն,  կպչուն  մտքեր  և  հիշողություններ,  սեփական անձի որոշակի մասի  կորստի զգացում, մեղքի զգացում և բարկություն, խուսափողական  վարք,  մարդկանցից  օտարացածության,  հուզական  անտարբերության,կյանքի դատարկության, անիմաստության զգացում, ապագան պլանավորելու, շարունակելու  անկարողություն,  անձի  համոզմունքների  համակարգի  փոփոխություն,  մասնագիտական, սոցիալական ոլորտներում անձի գործառման խանգարման ախտանիշներ, որոնք պահպանվում են կորստից 1 տարի անց և ավելի3։
 Վիշտն  ապրելու  վերաբերյալ  առանձին  հետազոտություններ  և  վերլուծություններ կոգնիտիվ-վարքաբանական հոգեբանության և հոգեթերապիայի ոլորտում չկան,սակայն  Ա.  Բեկի  հոգեկան  խանգարումների  առաջացման  կոգնիտիվ  հայեցակարգիցելնելով՝ կարող ենք հետևություն անել, որ կորուստն ակտիվացնում է անձի բացասական  իռացիոնալ  մտքերի  որոշակի  շղթա,  որը  կարող  է  ազդել  վշտի  հակազդումներիինտենսիվության  վրա,  երկարաձգել  վիշտն  ապրելու  գործընթացը,  հատկապես՝  այնանձանց մոտ, ովքեր ունեն նախատրամադրվածություն՝ ընկալելու աշխարհը և իրականությունը  բացասական  տեսանկյունից։
   Օրինակ,  նշանակալից  անձի  մահը  կարողէ  մեկնաբանվել  որպես  դիտավորյալ  մերժվածություն`  ելնելով  սեփական  անձի  թերարժեքության  զգացումից,  սոցիալական  մեկուսացվածությունից  և  օտարացածության  զգացումից,  որի  արդյունքում  առավել  մեծանում  է  տխրության  ու  միայնությանզգացումը։
   Կոգնիտիվ  հոգեբանության  տեսանկյունից  նորմալ  վշտի  դեպքում  անձըկարողանում  է  փոխել  իր  պատկերացումներն  ու  մտքերը՝  կյանքի  նոր  պայմաններինհարմարվելու համար։
  Այն դեպքում, երբ անձն ունենում է հարմարման դժվարություններ, նշանակում է՝ նա ունի նշանակալից անձի մահվան ընկալման և մեկնաբանմանհետ  կապված  իռացիոնալ  համոզմունքներ,  որոնք  մեծացնում  են  ախտաբանականվշտի  առաջացման  հավանականությունը  և  խոչընդոտում  կորստի  ընդունմանը։
   Յանոֆֆ-Բուլմանի,  Բոելենի,  Նայմերի  և  այլոց  կատարած  հետազոտություններն  այսոլորտում  ուղղված  են  կորստից  հետո  անձի  հուզական  և  վարքային  ապահարմարողական հակազդումների և իռացիոնալ մտածողության կապի ուսումնասիրմանը։
  Բոելենի  և  համահեղինակների  հետազոտությունը  հաստատեց  այդ  դրույթը՝  ցույց  տալով, որ վշտի ախտաբանական հակազդումներ ունեցող անձնանց մոտ գերակշռում է2 Նույն տեղում, էջ 55-56։
 իռացիոնալ  մտածողությունը,  ինչպես  նաև  սեփական  անձի  նշանակալիության  ևկյանքի իմաստավորվածության վերաբերյալ բացասական համոզմունքները1։
  Սակայնկոգնիտիվ հոգեբանության ոլորտում դեռևս սահմանափակ կերպով է խնդիրն ուսումնասիրված, մասնավորապես՝ անձի խորքային բացասական համոզմունքների, կոգնիտիվ սխեմաների դերը վշտի ախտաբանական հակազդումների առաջացման մեջ։
 Ժամանակակից  մի  շարք  հետազոտողներ  հակադրվեցին  նորմալ  վշտի  այն  բնորոշմանը,  որ  անձը  կորստից  որոշակի  ժամանակ  անց  պիտի  խզի  կապվածությունըկորցվածից  և  նրա  հետ  կապված  հիշողություններից,  ինչի  մասին  նշում  են  վշտիուսումնասիրման  վաղ  տեսությունները։
   Ըստ  որոշ  հետազոտողների  կլինիկականպրակտիկայի արդյունքների՝ անձը կորստից հետո ձևավորում է ներքին, յուրօրինակհարաբերություն մահացածի հետ և պահպանում դա երկար տարիներ։
  Անձը 1 տարվա արդյունքում կարողանում է վերաիմաստավորել մահը և իր կյանքը, վերգտնել իրկյանքի իմաստը (Ռ. Նայմեր, Ն. Կեսսե, Բ. Ֆորտներ, Դ. Կլասս, Պ. Սիլվերման, Լ. Նիքման)2։
   Ըստ  Մ.  Սթրոուբի՝  մահացած  հարազատի  հետ  հուզական  և  հոգեբանականկապի պահպանումը բարդացված վշտի և ախտաբանական զարգացման դրսևորումչէ3։
   Բացի  այդ,  ժամանակակից  որոշ  հետազոտություններ  ցույց  են  տալիս,  որ  կորստից  հետո  ինտենսիվ  հակազդումների  բացակայությունը  միանաշանակ  չի  կարելիհամարել  ախտաբանական  դրսևորում,  ինչպես  նաև  ինտենսիվ  հակազդում  ունեցողորոշ անձնանց մոտ ախտաբանական վշտի առաջացումը և պահպանումը պայմանավորված է անձնային այն առանձնահատկություններով և գործոններով, որոնք նպաստում  են  վշտի  քրոնիկ  ընթացքի  պահպանմանը։
   Վերոնշյալ  հոգեբաններն  եկան  այնեզրահանգման, որ դեռևս նորմալ և ախտաբանական վշտի չափանիշների վերանայման  և  ճշգրտման,  ինչպես  նաև  ռիսկային  գործոնների  ուսումնասիրման  կարիք  կա4։
 Հոգեբաններ  Մ.  Օստերվայսը,  Ֆ.  Սոլոմոնը  և  Մ.  Գրինը  գրում  են,  որ,  որպես  կանոն,վիշտն ապրելու գործընթացը տևում է 1 տարի։
  Սակայն դա ոչ թե նորմայի և ախտաբանության տարանջատման, այլ անձի հակազդումների քանակի և ինտենսիվությանթուլացման սահմանն է։
  Բացի այդ, վշտի գործընթացի ավարտի վերաբերյալ գրականության  մեջ  հանդիպում  են  տարբեր  հասկացություններ՝  վերականգնում,  հարմարում,  ավարտ  և  այլն,  որոնք  լիովին  չեն  բնութագրում  վշտի  գործընթացի  ելքը։
   Այսինքն, վիշտն ապրելու գործընթացի և դրա ավարտի վերաբերյալ ճշգրիտ և  հստակբնորոշումների կարիք կա, որի շնորհիվ կկարողանանք հասկանալ վշտի բարենպաստև  անբարենպաստ  հետևանքները։
   Ընդ  որում,  վիշտն  ապրելու  գործընթացի  բարենպաստ ավարտի դեպքում անձը երբեք չի վերադառնում իր գործառման մինչկորստյան վիճակին. նա կարող է ունենալ հուզական, կոգնիտիվ և վարքային որոշակի անբարենպաստ փոփոխություններ կամ ընդհակառակը՝ անձնային աճ5։
 Ամփոփելով  հոգեբանական  տարբեր  տեսությունների  մոտեցումները՝  կապվածվշտի  նորմալ  և  ախտաբանական  ձևերի  բնորոշման  և  տարբերակման  հետ,  կարողենք  ասել,  որ  ախտաբանական  վշտի  առաջացմանը  նպաստում  են  հետևյալ  գործոնները. սեռը (իգ), մահվան անսպասելիությունը, մանկական մերժվածությունը կամ դաժան  վերաբերմունքը,  բռնությունը,  երեխայի,  ծնողի  մահը6,  մանկական  բաժանման2 Նույն տեղում, էջ 294-295։
 3  Stroebe  M.,  Bereavement  research  and  theory։
   Retrospective  and  prospective,  “American  Behavioral  Scientist”,տագնապի առկայությունը, անապահով կապվածության ոճը1, ամբիվալենտ, կախյալ,կոնֆլիկտային  հարաբերությունները2,  սոցիալական  աջակցության  պակասը3,  վերաբերմունքը մահվան նկատմամբ, մահվան իրավիճակը, անժամանակյա մահը, անձնային  առանձնահատկությունները  (ճկունություն,  սթրեսակայունություն  և  այլն),  պաշտպանական  և  հաղթահարման  մեխանիզմների  առանձնահատկությունները,  այլ  կորուստներ  ունենալու  փորձը4,  կորցված  անձի  հետ  ունեցած  շփման  կարևորությունը,նրա  անձի  նշանակալիությունը,  ճակատագրերի  և  կենսափորձի  ընդհանրությունը,անձի  մոտ  հոգեկան  խանգարումների  առկայությունը,  ինչպես  նաև  անձի  ունեցածներգրավվածությունը  կորցված  անձի  կյանքում,  մանկական  տրավմաների  առկայությունը5, անձի իռացիոնալ մտքերն ու համոզմունքները, մտածողության ոճերը՝ կապված կորստի ընկալման, կյանքի նկատմամբ հայացքների փոփոխության հետ6։
 Ամփոփելով հայեցակարգերը՝ կարող ենք անել հետևյալ եզրակացությունները.  Նշանակալից  անձի  կորուստը  հոգետրավմատիկ  իրադարձություն  է  մարդուկյանքում,  որի  ազդեցությունը  պայմանավորված  է  իրադրային  և  անձնային  մի  շարքգործոններով։
  Վիշտը անձի բնական հակազդումն է նշանակալից անձի կորստին, որըանհատական և սոցիալ-մշակութային գործոններով միջնորդավորված գործընթաց է։
   Վիշտն ապրելու գործընթացը կարող է ունենալ նորմալ կամ ախտաբանականզարգացում, որոնց տարբերակումը պայմանավորված է 3 հիմնական չափանիշներով. •  Ախտանիշների  դրսևորման  ժամանակային  գործոնը.  նորմալ  վիշտն  ընթանում է 1 տարի, որից հետո անձը հաղթահարում է հոգեկան ցավը, իսկ ախտաբանական  վշտի  դեպքում  վշտի  հակազդումները  ճնշում,  հապաղում  (2շաբաթ կամ ավելի) կամ երկարաձգվում են (2 տարի և ավելի), առաջանումեն հոգեկան գործունեության խանգարումներ։
 •  Ախտանիշների  ինտենսիվությունը.  նորմալ  վշտի  դեպքում  կորստից  հետոանձն ունենում է հոգեկան բուռն հակազդումներ, հետո դրանք թուլանում ևմարում են, իսկ ախտաբանական վշտի դեպքում վշտի որոշ հակազդումներշարունակում են պահպանվել արտահայտված ինտենսիվությամբ։
 •  Կորուստի  ընդունումը  անձի  կողմից.  նորմալ  վշտի  դեպքում  տեղի  է  ունենում նշանակալից անձի կորստի փաստի, դրա պատճառի և նշանակությանգիտակցում,  տեղի  ունեցածի  նկատմամբ  վերաբերմունքի  ձևավորում,  այդփորձի ինտեգրում անձի կոգնիտիվ համակարգում և կյանքի վերաիմաստավորում՝ ի տարբերություն ախտաբանական վշտի։
   Ախտաբանական  և  ոչ  ախտաբանական  վշտի  բնորոշման  և  տարբերակմանչափանիշների  վերաբերյալ  տեսական  մոտեցումների  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,որ ախտաբանական վշտի առաջացման պատճառներն ու գործոնները դեռևս սահմանափակ  են  ուսումնասիրված,  և  խնդիրը  հետազոտման  ու  հետագա  վերլուծությանկարիք  ունի։
   Այսպես,  ախտաբանական  վշտի  առաջացմանը  նպաստող  որոշ  գործոններ հետազոտողների կողմից առավել քիչ են ուսումնասիրված, մասնավորապես՝ անձի խորքային համոզմունքները, կոգնիտիվ սխեմաները և կորստից հետո դրանց փոփոխությունը՝  որպես  վշտի  ախտաբանական  հակազդումների  առաջացման  և  պահպանման  գործոն,  որը  թույլ  կտա  որոշակիորեն  կանխատեսել  վիշտն  ապրելու  ընթացքն ու հետևանքները և հոգեբանական աջակցության ռազմավարություն մշակել։
 1 Տե՛ս Боулби Дж.։
 3 Barry L., Kasl, S., Prigerson H., Psychiatric Disorders Among Bereaved Persons։
  The Role of Perceived Circums4 Տե՛ս Osterweis M., Solomon F., Green M.։
 6 Տե՛ս Osterweis M, Solomon F., Green M.։
   Կորստի  և  վշտի  ժամանակակից  հետազոտությունները  կենտրոնացած  ենվիշտն ապրելու արտահայտված ախտաբանական դրսևորումների, կորստի հետևանքով  առաջացող  հոգեկան  խանգարումների  բացահայտմանը  և  ուսումնասիրմանը։
 Հետազոտողների ուշադրությունից դուրս են մնացել անձի հուզական, կոգնիտիվ կամվարքային ոլորտի այն փոփոխությունները, որոնք առաջանում են նշանակալից անձիկորստից հետո և միջանկյալ տեղ են զբաղեցնում նորմայի ու ախտաբանության միջև,բայց էականորեն ազդում են անձի հետագա կենսագործունեության վրա։
  Հետևաբար,նշված փոփոխությունները ևս հետազոտման կարիք ունեն։
 Մարի Ավետիսյան ԱԽՏԱԲԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ՈՉ ԱԽՏԱԲԱՆԱԿԱՆ ՎՇՏԻ ԲՆՈՐՈՇՈՒՄԸ ԵՎ ՏԱՐԲԵՐԱԿՄԱՆՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ կորուստ, վիշտ, ախտաբանական և ոչ ախտաբանական վիշտ, տարբերակման չափանիշներ։

Հոդվածում ներկայացված են ախտաբանական և նորմալ՝ ոչ ախտաբանական վշտի բնորոշման  և  տարբերակման  տեսական  մոտեցումները՝  դրանց  առաջացման  պատճառների  ու  պայմանավորող  գործոնների  վերաբերյալ։
   Ախտաբանական  վիշտը  բնորոշվում  է  որպես  բարդացված, երկարաձգված վիշտ, որը պայմանավորված է անձնային (անձի նշանակալիությունը,  մահվան  սուբյեկտիվ  ընկալումը,  ամբիվալենտ,  կախյալ  հարաբերությունները  նախքան  մահը)  և  իրադրային  գործոններով  (մահվան  իրավիճակը,  անսպասելիությունը),  որոնք  խոչընդոտում  են  կորստի  ընդունմանը  և  կյանքի  նոր  պայմաններին  անձի  հարմարվելուն։
   Մասնագիտական  գրականության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ խնդիրը դեռևս հետազոտման կարիք ունի։
