ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅԱՆՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՐԿԿՈՂՄ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄՄարդկային մտքի զարգացման ամբողջ տևականության ընթացքում տեսականվերացարկումները  և  անմիջական  փորձի  ու  դիտարկման  արդյունքները  մշտապեսեղել են փոխադարձ անցման և փոխլրացման դիալեկտիկական յուրահատուկ հարաբերության մեջ։
  Անգամ անհիշելի ժամանակներում նյութի այրումն ու կրակի՝ մարդկային  փորձում  դրսևորվելը  չէր  դիտվի որպես  հնարավոր  այնկողմնային  եղելիությամբ ու ծագումնաբանորեն արտաերկրայինով պայմանավորվող երևույթ, եթե կրակիի հայտ գալու ակտը չտրվեր նախամարդու անմիջական փորձում այս կամ այն բնական երևույթի դրսևորման արդյունքում և տեսքով։
  Սկզբունքային ոչինչ չի փոխվել,ընդհուպ՝  այսօր։
   Դեռ  անտիկ  Հունաստանում  տեսական  և  ռացիոնալ  հետզհետեձևավորվող  փիլիսոփայական  մտքին  զուգահեռ  զարգանում  էին  փորձնական  ուանմիջական դիտարկումների վրա հիմնված գիտելիքի ձեռքբերման փորձառություննու  դրա  ստացման  եղանակները  [1]։
   Տևականության  այդ  շրջանին  բնորոշ  փորձարարական դիտարկումները թույլ տվեցին իրականացնել մի շարք բացահայտումներաստղագիտության, արտաերկրային մարմինների շարժման, բժշկության և փորձնական ու հիմնարար գիտելիքների համակարգային այլ ոլորտներում։
  Սակայն այս ամենի հիմքում իմպլիցիդ ձևով ընկած է մի կանխադրույթ, որը վերոնշյալ ժամանակներից ի վեր եղել է համանման քննարկումների անկյունաքարայինդրույթների շարքում։
  Խոսքը «տեսական մտքի և փորձարարական գիտելիքներիհամակարգերի որոշակի փոխհարաբերության» մասին է, որտեղ հետագա քննարկումների  ընթացքն  ավելի  հասկանալի  և  ըմբռնելի  դարձնելու  համար  «տեսականմիտք» և «փորձարարական գիտելիքների համակարգեր» հասկացությունները կփոխարինենք  համապատասխանաբար  «փիլիսոփայություն»  և  «գիտություն»1 հասկացություններով։
  Դրանք ճշգրիտորեն արտացոլում են մարդկային մտքի և փորձարա1  «Գիտություն»  (լատ.՝  «scienta»)  հասկացությունն  առավել  լայն  ըմբռնմամբ  բնորոշվում  է  որպեսֆիզիկական ու բնական աշխարհի պրակտիկ ու ակտիվ ուսումնասիրման անընդhատ գործընթաց, որնարդի  ժամանակներում  չի  կորցրել իր  վերոնշյալ ելակետային իմաստն ու քննարկվող նյութում ունիհամարժեքություն  «բնագիտություն»,  «բնական  գիտություն»  հասկացությունների  հետ։
   (Տե՛ս  Oxfordadvanced learner’s dictionary, seventh edition, Oxford, 2005)։
 րական  փորձառության  զարգացման  ուշ  շրջաններում  դրանց  առավել  համակարգայնացվածության  ու  բովանդակային  հստակեցման  արձանագրված  միտումները։
 Առհասարակ,  նման  փոխհարաբերության  հնարավոր  դրսևորումները  բազմազան  են,  և  փիլիսոփայության  ու  փորձարարական  գիտության  զարգացմանը  զուգընթաց  դրանց  քանակական  ու  որակական  բնութագրերը  փոխվել  են՝  պայմանավորված ժամանակին այս կամ այն փիլիսոփայական դպրոցի, ուղղության կամ գիտակարգի ի հայտ գալով։
  Փիլիսոփայական և գիտական արդի մտքի հիմքում ընկածմի շարք հոսանքների գոյաբանական մեկնակետերը սկիզբ են առնում հին հունականփիլիսոփայության  ակունքներից  և  ձգվում  մինչև  առանձին  գիտակարգերի  ձևավորման շրջանը, որտեղ տևականության յուրաքանչյուր պահ իր կանոններն է հաստատել  փիլիսոփայության  և  գիտության  փոխհարաբերության  հնարավոր  զարգացումների վրա։
  Հետևաբար, մարդկային մտքի պատմության այդ ամբողջ ընդգրկունշրջանի հիմքերում ամրագրված և մեզ հետաքրքրող բովանդակությունների վերհանման համար նպատակահարմար է կատարել հիմնական ու իրարամերժ երկու հարցադրումներ,  որոնցից  բխող  հնարավոր  պատասխանների  ընտրանքը  թույլ  կտաստանալ երկու եզրերի փոխհարաբերության այն տեսանելի սպեկտրը, որն առավելընդհանրական է արտացոլում վերոնշյալ զարգացումների ընթացքը։
 Արդյոք գիտությունը կարո՞ ղ է գոյությունունենալ առանց փիլիսոփայությանԱյոՉեն  Արդյո՞ք գիտությունը կարող է գոյություն ունենալ առանց փիլիսոփայության, ևարդյո՞ք փիլիսոփայությունը կարող է գոյություն ունենալ առանց գիտության։
  Նշվածհարցադրումների համարժեք-դրական պատասխանը կհանգեցնի այն տեսակետին,ըստ որի փիլիսոփայությունն ու գիտությունը չեն համագործակցում կամ գտնվում ենհամագործակցության  ամբողջական  բացակայության  պայմանում։
   Այս  տեսակետիճշմարտացիությունը հակադարձ համեմատական է հարցադրումների համարժեք-բացասական  պատասխանի  որակական  բնութագրին,  որի  արդյունքում  սկզբունքորենկարելի  է  կողմերից  մեկի  ֆալսիֆիկացիայից  հանգել  մյուսի  վերիֆիկացմանը  ևհակառակը։
   Նշված  տեսակետի  բնույթը  ենթադրում  է,  որ  վերջինիս  ճշմարտացիությունն այնքան ժամանակ չի դրվի կասկածի տակ, քանի դեռ չկա ձևավորվածկարծիքին  հակասող  գոնե  մեկ  դեպք։
   Ուստի  այս  տեսակետի  բնույթից  ելնելով՝հետագա  քննարկումներում  նպատակահարմար  կլինի  անդրադառնալ  այն  տեսակետներին,  որոնք  սկզբունքորեն  տարբեր  են  քննարկվող  տեսակետից  և  որոնցճշմարտացիությունն անմիջականորեն պայմանավորում է վերը քննարկված տեսակետի ճշմարտացիության  արժեքը։
 Եթե  փիլիսոփայությունը  կարող  է  գոյություն  ունենալ  առանց  գիտության,  իսկգիտությունը՝  ոչ,  հետևաբար,  մենք  գործ  ունենք  սպեկուլյատիվ  փիլիսոփայությանհետ, որը, մերժելով էմպիրիկ փորձը, իր ճշմարտությունների և ընդհանուր դրույթներիճշմարտացիությունն ապահովելու համար հիմք է ծառայեցնում զուտ բանականությանարգասիքը [2]։
  Մարդկային իմացության նկատմամբ նման բևեռացված մոտեցումը,որտեղ  էմպիրիկ  փորձն  ու  մարդկային  փորձառությունն  առհասարակ  դիտվում  էպակաս  ճշմարիտ  և  հաճախ  կեղծ  իմացության  սկզբնաղբյուր,  տալիս  է  իրականության և աշխարհի միայն տեսական պատկերի արտացոլումը՝ համեմված սուբյեկտիվիզմի, հեղինակի անձնական աշխարհընկալման և ապրումների չտարբերակվածտարրերով։
   Նման  փիլիսոփայությունների  ու  հոսանքների  համար  լավագույն  բնորոշումը  կարող  է  լինել  հայտնի  ալեգորիան,  որտեղ  սպեկուլյատիվ  փիլիսոփաներըներկայացվում են որպես սարդեր, ովքեր իրենք իրենցից հյուսում են սարդոստայն ուխճճվում ենք իրենց իսկ ստեղծածի ամբողջության մեջ [3]։
 Եթե փիլիսոփայությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց գիտության, իսկգիտությունը կարող է, ապա այդ դեպքում առաջ է գալիս պոզիտիվիստական գիտելիքը, որը գոյանում է փորձարարական հիմքի վրա, ստուգելի է և ունի զուտ պրակտիկնշանակություն։
   Մերժելով  մետաֆիզիկան  և  աբստրակցիայի  ու  վերացարկումներիմիջոցով ճշմարտության հասնելու սխոլաստիկական ապացուցողական ապարատը՝պոզիտիվիզմն  առհասարակ  հրաժարվում  է  ուսումնասիրել  հիմքերի  հիմքն  ուԱրիստոտելյան  ձևակերպմամբ  «գիտությունների  գիտության»  առաջադրած  պրոբլեմատիկայի ընդհանրական մի շարք հարցադրումները, քանի որ վերջիններս «անպտուղ» են, չունեն էմպիրիկ նշանակություն և չեն բխում մարդկային բնության փորձարարական բնույթից [4]։
 Վերը քննարկված երկու հակադարձ տեսակետներն էլ արտացոլում են փիլիսոփայության  և  գիտության  հնարավոր  փոխհարաբերության  այն  բևեռացված  մոտեցումները, որտեղ երկու եզրերից մեկն անհրաժեշտաբար բացասում և արմատապեսմերժում  է  մյուսը՝  անկյունաքարային  կանխադրույթներն  ու  հասկացութային  ապարատը  զերծ  պահելով  իրենից  սկզբունքորեն  տարբեր  և  հակադարձող  տեսակետիհամանման իրողություններից։
  Ակնհայտ է, որ փոխհարաբերության նման ծայրահեղմոտեցումն արդեն իսկ հնարավորություն չի տալիս խոսելու նման երկու եզրերի միջևընկած անդունդ հիշեցնող բացազատության մասին, որը որպես փոխհարաբերությանհնարավոր ձև արդեն իսկ բնորոշվել է «համագործակցության ամբողջական բացակայություն»  հասկացությամբ,  որտեղ  գիտությունն  ու  փիլիսոփայությունն  առհասարակ զուրկ են փոխհամագործակցության ընդհանուր որևէ եզրից։
  Սակայն փոխհարաբերության հաջորդ երկու և ծայրահեղ մոտեցումների քննարկումը տալիս է այն ինքնաակնհայտությունն ու պարզությունը, որն անհրաժեշտ է անհամագործակցությանանհնարինության հասկացման համար։
  Մեզ համար հետաքրքիր և դրա շրջանակներից դուրս մի շարք այլ մոտեցումներն անժխտելիորեն եղել են տևականության ամբողջ ընթացքում մարդկային էության տեսական և փորձնական բնույթի արտացոլումներն այս կամ այն գիտելիքների համակարգերում։
  Կախված ներքին և արտաքին միշարք դետերմինանտներից, դրանք ստացել են առավել մեղմ կամ խիստ (ծայրահեղ)որակական բնութագրեր։
  Բայց ինչպես երևաց սպեկուլյատիվ փիլիսոփայության կամպոզիտիվիզմի պարագայում, անգամ խիստ մերժողական նախնական տրամադրվածության դեպքում նման մոտեցումները զուտ ինքնաբավ և խիստ անկախ համակարգեր չեն, քանի որ փոխբացասման դեպքում էլ դրանք իրենց կանխադրույթները մշակում և հարստացնում են ի հակադրություն և ի հակադարձում այն տեսակետի, որնարմատապես տարբեր է իրենց ելակետային տրամադրվածությունից և որն արտացոլում է հակադարձ «ճամբարի»՝ սեփականին հակառակ տեսակետների ամբողջությունը.  չէ՞  որ  ինչ-որ  առարկա  մեզ  համար  գեղեցիկ  է  մեկ  այլ  առարկայի  կամ  դրամասին ունեցած նախնական պատկերացումների հետ համեմատության մեջ, և ոչ անկախ գնահատականի տեսքով, որը չունի հիմք և համեմատության (այս դեպքում՝ համագործակցության)  ընդհանուր  որևէ  եզր  կամ  հաշվարկման  համակարգ։
   Հետևաբար, նման բևեռացումն իր հերթին ենթադրում է հեռազդեցիկ և միջնորդավորվածորոշակի փոխհարաբերություն, որն էլ հիմք է դարձել մարդկային մտքի ամբողջ պատմության ընթացքում տարատեսակ ու իրարամերժ տեսությունների ու համակագրերիի հայտ գալու համար։
 Հիմք ընդունելով փիլիսոփայության և գիտության փոխհարաբերության մասինվերը քննարկված տեսակետների ամբողջությունն՝ այլևս էմպիրիկ հիմքով կփորձենքխոսել համագործակցության մասին, որի գոյությունն առնվազն ենթադրվում է արդենիսկ  կողմերի  առկայությունից՝  անկախ  դրանցից  բխող  և  բևեռացված  հնարավորդրսևորումների լինելու փաստից։
  Սակայն տեսական և էմպիրիկ ոլորտներն արտացոլող նման գիտելիքների համակարգերի միջև փոխադարձ անցումները միշտ չէ, որեղել են խիստ հավասարակշռված, քանի որ տևականության ողջ ընթացքում, հատկապես պայմանավորված տեսական և փորձնական ճանաչողության նկատմամբ առկա  հետաքրքրվածության  և  վստահելիության  աստիճանով,  հաճախ  փոխվել  ենդրանց, ինչպես աշխարհի գիտական պատկերում ունեցած դոմինանտության, այնպես էլ մեկը մյուսի վրա թողած ազդեցությունների շրջանները։
 Խոսելով  պատմության  ընթացքում  փիլիսոփայական  համակարգերի,  տեսությունների և առհասարակ տեսական մտքի՝ էմպիրիկ, փորձնական փորձառության ևառանձին գիտակարգերի ու լայն ըմբռնմամբ գիտության վրա թողած ազդեցությունից՝ անհրաժեշտաբար պետք է որոնումներն սկսել անտիկ հունական փիլիսոփայության շրջանից, որն իր անկյունքարային նշանակությունն ունեցավ մարդկային մտքիզարգացման ողջ ընթացքի վրա։
  Հին հունական փիլիսոփայության առաջին ներկայացուցիչ և Միլեթյան դպրոցի հիմնադիր Թալեսի դիտարկումներն ուղղված էին աշխարհի,  դրա  գոյությունը  հնարավոր  դարձնող  սկզբի  և  այլ  գոյաբանական  հիմնախնդիրներին, որոնց հիմքում ամենաընդհանրացված ձևով Թալեսն ընդունեց ջուրըորպես աշխարհի և իրերի հիմքում ընկած նախասկիզբ, սուբստանց [5]։
  Այս քայլովԹալեսը հիմք նախապատրաստեց երեք հիմնական փիլիսոփայական գաղափարների համար, որոնք հետագայում իրենց արտահայտությունը ստացան նաև մեթոդի ևաշխարհի գիտական պատկերի ձևակերպման պրոբլեմներում։
  Նախ այն ներառում էբոլոր իրերի նյութական պատճառի հարցը, քանի որ արտացոլում է աշխարհի նյութական հիմքի մասին գաղափարը, որն էլ սկիզբ դարձավ անտիկ շրջանի նայիվմատերիալիստական  ուսմունքների  համար։
   Թալեսյան  դրույթը  ենթադրում  է,  որ  այդհարցը  պետք  է  ռացիոնալ  պատասխան  ստանա՝  առանց  առասպելի  կամ  առասպելական  պատերացումների որևէ հղման։
  Եվ վերջապես, կարելի է ենթադրել, որ,այնուամենայնիվ, ամեն ինչ պետք է հնարավոր լինի ըմբռնել՝ ելնելով աշխարհի մեկմիատարր սկզբունքից [6]։
 Աշխարհի  նկատմամբ  նման  տրամաբանական  և  ռացիոնալ  մոտեցումներըտիրապետող եղան գրեթե ողջ հունական  փիլիսոփայության  ժամանակաշրջանում։
 Հերակլիտ Եփեսացու փիլիսոփայության մեջ առանցքային և էութենական նշանակություն ունի «կրակի» գաղափարը, որը և՛ նյութական, և՛ հոգևոր նախասկիզբ է հանդիսանում աշխարհի ու իրերի կարգի համար։
  Ինչպես իրավացիորեն նկատել է գերմանացի ֆիզիկոս Հայզենբերգը. «Այստեղ ժամանակակից ֆիզիկան որոշակի իմաստովմոտենում  է  Հերակլիտի  ուսմունքին։
   Եթե  «կրակ»  բառը  փոխարինենք  «էներգիա»բառով, ապա Հերակլիտեսի պնդումները կարելի է տեսնել որպես մեր ժամանակակիցըմբռնումների արտահայտություն։
  Էներգիան, իրոք այն հումքն է, որից կազմված ենտարրական  բոլոր  մասնիկները,  բոլոր  ատոմները,  այն  չի  փոխում  իր  քանակն  ուկարող է հանդես գալ որպես աշխարհում բոլոր փոխազդեցությունների պատճառ» [6]։
 Դեպի ժամանակակից ֆիզիկա կատարած ամենամեծ քայլն, ըստ էության, տեղիունեցավ ատոմիստական տեսության մշակումից հետո, երբ Լևկիպոսն ու Դեմոկրիտնառաջ  քաշեցին  աշխարհի  և  իրերի  հիմքում  ընկած  մեկ  միասնական  և  անբաժանտարրի  մասին  գաղափարը  (հուն.՝  ἄτομον),  որն  անջնջելի  և  հիմնարար  նշանակություն  ունեցավ  ինչպես  հետագայում  ստեղծված  ֆիզիկական  տեսությունների,մասնավորապես՝  դասական  մեխանիկայի  և  քվանտային  տեսության,  այնպես  էլփիլիսոփայական  և  միջգիտական  մի  շարք  նոր  հարցադրումների  առաջքաշման  ևդրանց հասկացման համար։
  «Ատոմի» հասկացության ի հայտ գալով՝ նախկին «գոյի»և «չգոյի» պատկերացումները վերաիմաստավորվեցին «լեցունի» և «դատարկության»գաղափարներով [7]։
  Իրականության մեջ կան միայն ատոմներ, որոնք անբաժանելիեն, անվերջ են և ունեն վերջավոր չափեր։
  Հենց չափի վերջավորությունն էլ թույլ էտալիս խոսել շարժման հնարավորության մասին, որը կարող է տեղի ունենալ միայնդատարկության  գոյության  ընդունմամբ։
   Հետևաբար,  այն  հասկացութային  ապարատն  ու  իրականության  մասին  պատկերացումները,  որոնք  ձևավորվեցին  արդենանտիկ ատոմիստական տեսությունների շրջանակներում, թույլ տվեցին պլյուրալիստական  ու  բազմատարր  աշխարհի  կողքին  տեսնել  մեկ  միասնական  հիմքով  ևսկզբունքորեն ընկալելի ռացիոնալ իրականության պատկերը։
 Ժամանակի  գիտական  խճանկարի  ձևավորման  և  դրանում  առանձին  գիտակարգերի ի հայտ գալու գործընթացն իր հետ բերեց ոչ միայն հետզհետե ձևավորվողինքնուրույն գիտակարգերին հատուկ խնդրակարգերի և տիրույթներ հստակեցմանպրոբլեմը,  այլև  վառ  կերպով  արտահայտվեց  մեթոդական  նոր  գործիքակազմիստեղծման  և  նախկինում  գերակշռող  մեթոդաբանական  սկզբունքների  վերաիմաստավորման և փոխարինման հարցը։
  Սրան ի պատասխան ֆրանսիացի փիլիսոփաՌենե Դեկարտը մարդկային մտքի թատերաբեմում հանդես եկավ իր «արմատականկասկածի սկզբունքով» [8]։
  Մարդկային իմացությունը լիքն է ճշմարտանման և կեղծիմացություններից, որոնք սահմանափակում են մարդկային մտքի՝ հավերժական աշխարհում  հնարավոր  ճշմարտությունների  վերհանմանն  ուղղված  որոնումները։
   Հետևաբար, իմացության դաշտը մաքրելու համար անհրաժեշտ է կասկածել մեր իմացության վրա այնքան, քանի դեռ չենք հայտնաբերել մի բան, որն ինքնին կասկածելիչէ [9]։
  Նման մոտեցման արդյունքում Դեկարտի համար ինքնակնհայտ և անկասկածճշմարտություն է դառնում «Կասկածում եմ» դրույթը, որից էլ նույն մեթոդաբանականսկզբունքի հիման վրա բխեցնում է «Մտածում եմ», «Մտածում եմ, հետևաբար գոյություն ունեմ» և մի շարք հիմնարար այլ ճշմարտություններ, որոնք հիմք դարձան ինչպեսԿարտեզյան  գիտական  համակարգի,  այնպես  էլ  աշխարհի  գիտական  պատկերիկառուցմանն ուղղված այլ տեսություններ և համակարգերի համար որպես մեթոդաբանական հնարավոր կողմնորոշիչ։
 Համագործակցության նման տարբերակում ազդեցության կրողը և տեսական ուէմպիրիկ  մակարդակում  եղած  գիտամշակութային  ժառանգության  յուրացնողն,առաջին հերթին, արդեն 16-րդ դարից սկսած աշխարհի գիտական պատկերում իրենցտեղն  ամրագրող  առանձին  գիտակարգերն  ու  առհասարակ  գիտությունն  է,  որըհետևողականորեն օգտվել է գրեթե երկու հազարամյակի ընթացքում տիրապետողհամարվող  փիլիսոփայական  աշխարհայացքից  և  դրա  մշակած  հասկացութայինապարատից։
  Սակայն այս գործընթացի ազդեցության աղբյուրն ու դրա կրող կողմըմիշտ չէ, որ եղել են հակադարձ բևեռների նույն մասում։
  Նոր շրջանի գիտական մտքիզարգացման ու մի շարք գիտելիքների համակարգերի՝ որպես առանձին գիտակարգփիլիսոփայությունից առանձնալուց անմիջապես հետո սկսվեց սեփական գոյաբանական հիմքերի փնտրման ու դրանց ամրապնդման գործընթացը, որի համար սկզբունքային նշանակություն ունեցավ մինչ այդ փիլիսոփայության ստեղծած տեսական ուէմպիրիկ հարուստ ժառանգությունը։
 Թերևս  ժամանակակից  կոսմոլոգիայի  պատմության  ու  կոսմոգոնիականտեսությունների շարքում իր յուրահատուկ տեղն ունի գերմանական դասական փիլիսոփայության ներկայացուցիչ Իմանուիլ Կանտի «Կոսմոգոնիական հիպոթեզը» [10],որտեղ  Կանտի  տիեզերածնական  վարկածը  զարմանալիորեն  մոտենում  է  արեգակնային համակարգի առաջացման ժամանակակից տեսություններին ու մոդելներին [11]։
  Կանտը տիեզերքի առաջացումը դիտարկում է որպես նախնական նյութական  ակտիվ  մասնիկներից  կազմված  վիթխարի  ամպի  ներքին  փոխազդեցություն,որտեղ մասնիկների վանողական և ձգողական ուժերի փոխադարձ ներգործությանհետևանքով գոյանում են տիեզերական մարմինները։
  Նման վարկածը նախևառաջթույլ  է  տալիս  խոսել  տիեզերքի  մասին  որպես  նյութական  սկիզբ  ունեցող  մի  իրողություն, որի բացատրման համար անհրաժեշտ չէ ներմուծել Աստծու մասին գաղափարը [12]։
  Այստեղ նաև հիանալի կերպով տեղայնացված են դասական մեխանիկայիմի շարք սկզբունքներ, որոնք թույլ են տալիս խոսել գիտության տրամաբանական ևնախորդ  ճշմարտությունների  վրա  հիմնված  զարգացման  ուղու  մասին,  որը  նորհնարավորություն ընձեռեց տիեզերքին և աշխարհին առհասարակ ուղղված հետագաուսումնասիրությունների  համար։
  Հենց այդպիսի տրամաբանությամբ է առաջնորդվում 20-րդ դարի ֆրանսիացի փիլիսոփա Անրի Բերգսոնը, ով իր փիլիսոփայության ևդրա առանցքային արժեքների ստեղծման համար հիմք էր ընդունում այդ շրջանումարդեն իսկ գիտության մեջ ընդունված համարվող Էվոլյուցիոն տեսությունը։
  Դարվինյան տեսությունից ոգևորված՝ Բերգսոնը բնական, էվոլյուցիոն շարժումն ընդունում էորպես աշխարհի առաջադիմության և զարգացման հիմքում ընկած մի ստեղծարարուժ,  որը  վերջինս  սահմանում  է  որպես  «Կենարար  պոռթկում»  (ֆր.՝  Élan  vital)  [13]։
 Հենց նման բնական ուժի շնորհիվ է, որ բնության մեջ կա մշտական զարգացում ևավելի պարզ ձևերից ավելի բարդ ձևերի առաջացման անընդհատ գործընթաց։
 Բերգսոնի  փիլիսոփայությունը  միակը  չէ,  որն  որոշակի  գիտական  տեսությանկամ  գիտակարգի  վրա  հիմնված  կառուցվածք  ունի։
   20-րդ  դարում  դասական  ևհետդասական  ֆիզիկայի  կողքին  հետզհետե  զարգացող  քվանտային  մեխանիկանսկզբունքորեն  նոր  և  աննախադեպ  ուսումնասիրության  տիրույթ  է  բացել  մարդկության առջև։
  Այստեղ հաճախ աշխարհի մասին դասական պատկերացումներն ուօրենքները կարող են չգործել այնպես, ինչպես դրանք նկարագրվել են նյուտոնյանմեխանիկայում կամ հարաբերականության ընդհանուր տեսության շրջանակներում։
 Քվանտային  մեխանիկան  նախևառաջ  հարված  է  հասցնում  դետերմինիզմի  մասինմինչև այդ եղած ավանդական պատկերացումներին, քանի որ, ինչպես ժամանակինցույց  են  տվել  քվանտային  մեխանիկայի  շրջանակներում  իրականացված  մի  շարքգիտափորձերը, քվանտային մակարդակում մասնիկների վարքը հնարավոր չէ որոշելխիստ  դետերմինիստական  տեսանկյունից,  քանի  որ  վերջիններիս  վարքն  ունիվիճակագրական բնույթ [6]։
  Նման աննախադեպ շրջադարձի արդյունքում փիլիսոփայության  մեջ  «խիստ  դետերմինիզմի»,  «ինդետերմինիզմի»  և  «դուալիստականդետերմինիզմի» կողքին առաջացավ և «հավանական դետերմինիզմի» տեսակետը,որն այժմ բավական հիմնավորված և փաստարկված հիմքեր ունի ի դեմս քվանտայինտեսության [14]։
 Ինչպես հավաստիացանք վերը քննարկվածում, գիտության և փիլիսոփայությանհամագործակցության  դարավոր  պատմության  ընթացքում  նման  հարաբերության«ազդող» և «ազդվող» կողմերը հաճախ են փոփոխվել։
  Սակայն պայմանավորված 1718-րդ դարերից սկսած գիտության որոշակի ինքնուրույնության ձեռքբերմամբ և ժամանակակից գիտատեխնիկական առաջընթացի գրանցած հաջողություններով՝ կողմերի փոխհարաբերության համատեքստում առավել մեծ ազդեցություն թողնելու տեսանկյունից  այսօր  դոմինանտության  կրողը,  որպես  այդպիսին,  գիտությունն  է։
   Անկախ գիտության և փիլիսոփայության փոխհարաբերության նման պատկերից՝ ժամանակակից  փիլիսոփայական  հայեցակարգերի  և  տեսությունների  մշակման  գործընթացն այսօր էլ ունի իր ընթացքը գիտության նորանոր նվաճումներին զուգահեռ, սակայն  մաքուր  փիլիսոփայական  մտքի  դրսևորման  և  գիտության  կողքին  փիլիսոփայական  տեսություններին  տեսական  մտքի  մրցունակ  արգասիքի  կարգավիճակհաղորդելու համար կան օբյեկտիվ մի շարք իրողություններ, որոնք միջնորդավորվածև անմիջականորեն խոչընդոտում են փիլիսոփայական մտքի ինքնուրույն և ամբողջական  իրացման  գործընթացին։
   Նախևառաջ,  խոսքը  փիլիսոփայական  ժամանակակից տեսություններում և հայեցակարգերում հին հասկացությունների կիրառմանխնդիրն է, որը թույլ չի տալիս ժամանակակից աշխարհի և նոր բացահայտված իրողությունների  մասին  խոսել  առանց  նախկին  իմաստների  և  անցյալի  հետապնդողստվերի բացակայության։
  Տեսական մտքին զուգահեռ կա էմպիրիկ գիտություններիտիրույթը, որտեղ գիտատեխնիկական ժամանակակից նվաճումներով պայմանավորված՝  կան  աշխարհի  պատկերի  օբյեկտիվ  նկարագրությանն  ուղղված  մի  շարք  նորտեսություններ, որոնց տրամադրած էմպիրիկ տվյալներն ու փորձարարական հումքըհաճախ անտեսում են տեսական մտքի ջատագովները։
  Սրա արդյունքում փիլիսոփայական միտքը կարող է վերածվել սպեկուլյատիվ մտածողության, ինչը վառ կերպովիր արտահայտությունն է գտել ինչպես 20-րդ դարում հարաբերականության ընդհանուր տեսությունից ազդված ռելյատիվիստական մի շարք ուղղություններում, այնպեսէլ այդ շրջանում էմպիրիկ տվյալները ոչ ճիշտ մեկնաբանող այլ հոսանքներում [15]։
 Փիլիսոփայության և, առհասարակ, մարդկային աշխարհայացքի տեսական կողմի շուրջ արծարծված խնդիրների թերևս առավել պատկերավոր ու առարկայականարտացոլումը կարող է դառնալ տիեզերքի մասին մեր ունեցած պատկերացումների ևտիեզերքը կազմող «նյութի»2 հարաբերակցության մասին ժամանակակից մոտեցմանկարճ անդրադարձը։
  Համաձայն «Պլանկի» անվան աստղադիտակի դիտարկումներիհիման վրա մշակված տվյալների՝ «սովորական նյութը», որից կազմված են աստղերը,գալակտիկաներն  ու  մատերիական  ցանկացած  այլ  դրսևորում,  կազմում  է  ողջտիեզերքի «նյութի» ընդամենը 4․9 %-ը։
  Տիեզերքի մնացած հատվածը կազմված է,այսպես  կոչված,  «մութ  նյութից»  և  «մութ  էներգիայից»,  համապատասխանաբար՝26․8 % և 68.3 %-ով։
  Հետևաբար՝ այսօր մեր իրականությունն ու տիեզերքն առհասարակ կազմող մատերիայի մասին խոսելիս, կիրառելով հասկացության այն իմաստները, որոնք տիրապետող են եղել նաև՛ մատերիալիզմի և դրանից ի վեր՝ փիլիսոփայության ողջ պատմության ընթացքում, մենք առնվազն կխախտենք արիստոտելյանտրամաբանության «նույնության կանոնը» [16], իսկ նշված արդյունքների սխալ կամոչ համարժեք մեկնաբանման արդյունքում փիլիսոփայական արդի միտքը կարող էբավականորեն  հեռանալ  թե՛  գիտության  հետ  համարժեք  համագործակցությանընդհանուր հարթությունից, և թե՛ իրականության օբյեկտիվ պատկերի արտացոլմանիր հնարավոր պարտականության տիրույթներից։
 Այսպիսով, ընդհանրացնելով պետք է նշել, որ փիլիսոփայության և գիտությանդարավոր համագործակցությունն ինքնակնհայտ և երկու բևեռների գոյությունը պայմանավորող  իրողություն  է,  որը,  կախված  փիլիսոփայության  և  գիտության  անկախզարգացման ներքին միտումներից, ստացել է տարբեր դրսևորումներ, որի արդյունքում  էլ  այսօր  փիլիսոփայությունը  համագործակցության  համատեքստում  առավելքան ունի «ազդվողի» կարգավիճակ, քան գիտությունը։
  Այստեղից էլ բխում  են նորագույն շրջանի փիլիսոփայության առջև ծառացած խնդիրները, որոնց հաղթահարմանհամար անհրաժեշտ է վերաիմաստավորել ու նոր շունչ հաղորդել դասական և հինհասկացություններին, մաքրել դաշտը հնարավոր կեղծ իմացություններից և ընթանալգիտության  ու  դրա  կողմից  տրվող  էմպիրիկ  ժառանգության  հետ  հավասար  հարթությամբ՝ օբյեկտիվորեն մեկնաբանելով նոր և առկա էմպիրիկ տվյալները։

Հոդվածում  անդրադարձ  է  կատարվում  փիլիսոփայության  և  հետզհետե  զարգացող  ու  ինքնուրույնության  ձգտող  առանձին  գիտակարգերի  և,  առհասարակ,  գիտության  համագործակցության  պատմությանը։
   Պատմության  համատեքստում  դիտարկելով փիլիսոփայության և գիտության նման փոխհարաբերությունը՝ պարզ է  դառնում, որ ժամանակի ընթացքում փոխվել են կողմերի միջև հավասարակշռությունը, որի արդյունքում այօսր փիլիսոփայությունը գիտության կողքին վերջինից կրում  է շատ ավելի մեծ ազդեցություն, քան երբևէ։
