ՀԱՎԵՐԺԱԿԱՆ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ԽՈՀԸ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ ՊՈԵԶԻԱՅՈՒՄԱնկախության  շրջանը  նոր  իրականության  արժևորման  խնդիր  դրեց  բանաստեղծության  առաջ։
 Տեղի էր ունեցել որոշակի անցում, առաջադրվել էին լարումներ, որոնք պիտի հաղթահարվեին։
  Ինչ-որբան  մոտեցել  էր  ավարտին,  ինչ-որ  բան  մահացել  էր,  ինչ-որ  բան  պիտի  ծնվեր,  փոխանցվեր,  փոխակերպվեր։
  Այդ փոխանցում-փոխակերպումների միջով է անցնում Հ. Գրիգորյանի բանաստեղծությունը։
 Գրիգորյանն  այն  գրողներից  է,  ովքեր  համակարգ  են  ստեղծում,  կառուցում  են  սեփական  աշխարհը։
   Ըստ  այդմ՝  յուրաքանչյուր  բանաստեղծություն  պիտի  դիտվի  որպես  այդ  աշխարհը  կառուցողմիավոր։
  Պատահական չէ, որ միևնույն թեման, միևնույն մոտիվները դրսևորվում են նրա՝ տարբեր տարիներին գրված, տարբեր շարքերի ու ժողովածուների մեջ մտնող ստեղծագործություններում։
 Ուսումնասիրողները  նկատել  և  ընդգծել  են  գրիգորյանական  պոեզիային  բնորոշ  մի  շարք  գծեր։
 Հատկապես  ուշադրության  են  արժանացել  ձևի  քայքայումը,  պատումայնությունը,  գրիգորյանականհեգնանքը1,  ինտերտեքստի  առկայությունը2,  «միջին  վիճակագրական»  մտավորականի  տիպի  ստեղծումը3, փոքրիկ տարազի առկայությունը4 և այլն։
 Այդուհանդերձ,  գրեթե  չի  նկատվել  մի  կարևոր  մոտիվ,  որը,  մեր  կարծիքով,  առանցքային  է  Հ.Գրիգորյանի պոեզիայի համակարգում։
  Խոսքը հավերժական վերադարձի մոտիվի մասին է։
 Դեռևս  անտիկ  շրջանից  (Սոփոկլես)  եկող  այս  խոհը  հետաքրքրել  է  տարբեր  ժամանակներիմտածողներին։
  Թեման սպառված չէ։
  Յուրաքանչյուր մտածող գալիս է յուրովի մեկնաբանելու խնդիրը։
 19-րդ դարում գերմանացի փիլիսոփա, բանաստեղծ, բանասեր Նիցշեն Շվեյցարիայում ունենում է Հավերժական վերադարձի էպիֆանիան5, ընդ որում, նա դա համարում էր իր ամենախոր միտքը։
 Հայ իրականության մեջ այս թեման եղել է Վարդան Գրիգորյանի ուշադրության կենտրոնում։
  Նախնդիրը  փորձել  է  լուծել  պատմական  թեմատիկայի  միջոցով՝  գրելով  վիպակ  հենց  այդ  վերնագրով՝«Հավերժական վերադարձ»։
 Ամեն բան աշխարհում գտնվում է հավերժական վերադարձի մեջ։
  Բայց չի՞ հակասում սա արդյոքժամանակի  մեր  պատկերացմանը,  որովհետև  մեր  պատկերացմամբ  պրոցեսները  պիտի  շարժվենառաջ և, հետևաբար, մեկը պիտի տարբերվի մյուսից։
  Բայց փաստորեն առաջ է քաշվում մի տեսակետ,ըստ  որի,  գոյություն  ունի  վերադարձ,  այն  էլ՝  հավերժական։
   Եթե  հավերժություն,  ուրեմն  սկիզբը  ևվերջը  գտնվում  են  մեկը  մյուսի  մեջ։
   Եթե  սկիզբը  և  վերջը  զատվում  են  միմյանցից,  ապա  ունենք  վերջավորություն, ունենք մահկանացուություն. սա հակասում է հավերժությանը։
 Մեր նպատակն է՝ •  պարզել հավերժական վերադարձի հովհաննեսգրիգորյանական ընկալման էությունը,•  դիտել և ուսումնասիրել այդ ընկալման բանաստեղծական «թարգմանության» կերպը,•  քննել այն միջոցներն ու «գործիքները», որոնցով կառուցվում է մոտիվը։
 1 Ուսումնասիրող Տաթև Սողոմոնյանը նկատում է. «Հովհ. Գրիգորյանի պատումային բանաստեղծություններում առկա է նյութըհեգնանքով մատուցելու երևույթը, հեգնանք, որի տակ թախիծ և նույնիսկ ողբերգություն է թաքնված, դյուրին ու թեթև բառերովխոսվում է ամենադժվարի մասին»։
  Տե՛ս Սողոմոնյան Տ., Հայկական մոդեռնիզմ և հայկական պոստմոդեռնիզմ,http։
 //grigornarekatsi.info/2013-01-30-12-19-47/2013-01-31-07-19-51/87-tatev-soxomonyan, 11.03.2014։
 2 Այս առումով նկատելի է համաշխարհային մշակույթի պատմության և նրա վերաիմաստավորման վրա հիմնավորվածությունը։
 Օրինակ՝ «Փարիզ, էլի Փարիզ» բանաստեղծության մեջ հստակ են հղումները ֆրանսիացի հայտնի արվեստագետներին.…Ամեն ինչ ճիշտ այնպես եղավ, ինչպեսՃակատագիրն էր նախատեսել, Հյուգո, Բալզակ, Դալի, Պիկասոև Ապոլիներ՝ հովհարաձև լույսերով պսակված… (Գրիգորյան Հ., Գիշերահավասար, Երևան, 2006թ., էջ 199)։
 3 Տե՛ս Ղազարյան Ն., Բանաստեղծության դրաման, Գրական թերթ, 15.12.13, հասանելի է՝http։
 //www.grakantert.am/%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%AE%D5%B8%D6%82% %D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B5%D6%80-%D5%B2%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80/, 11.03.2014։
 4 Մանրամասն տե՛ս Նիկողոսյան Ա., Պարոդիկ կերպարընկալման բանաստեղծությունը, Գրառումներ ընթացքից, Եր., 2007։
 5 1881 թվականի օգոստոսին Շվեյցարիայի Սիլս-Մարիա գյուղից վերադառնալու ճանապարհին Նիցշեն նստում է հանգստանալու մի ժայռի մոտ, և հենց այդ պահին հայտնվում է Հավերժական վերադարձի էպիֆանիան։
  Մանրամասն տե՛ս http։
 //ecdejavu.ru/v/Vechnoe_v.html, 11.03.2014։
 Այն,  որ  հավերժական  վերադարձի  մոտիվն  անցողիկ  և  պատահական  չէր  Գրիգորյանի  պոեզիայում, այլ, ընդհակառակը,  խորապես գիտակցված սկզբունք էր, հստակ երևում  է տարբեր  տարիներինգրված բանաստեղծությունների ուսումնասիրությունից։
  Նախ սկսենք վերնագրի պոետիկայից։
  Ուշարժան են Գրիգորյանի ընտրած վերնագրերը՝ «Ամեն ինչ վերադառնում է», «Անվերջ վերադարձ», «Նորվերադարձ», «Դանդաղ կրկնություն», «Շրջապտույտ», «Ամեն առավոտ».… Ինչպես գիտենք, ընթերցողի  և  տեքստի  միջև  մեծ  դեր  ունի  վերնագիրը։
   Այն  ստեղծում  է  ընկալման  որոշակի  կարգավորում,«ակնկալման հորիզոն» է բացում ընթերցողի առաջ։
  Բացի դրանից՝ վերնագիրը ստեղծագործությանըհաղորդում է ամբողջականություն, ավարտունություն1։
  Հատկապես Գրիգորյանի բանաստեղծությունների դեպքում վերնագրերը որոշակիորեն ուղղություն են տալիս, մատնանշում  այն մեկնակետը,  որիցպիտի  սկսենք  տվյալ  ստեղծագործության  ինտերպրետացիան։
   Մանավանդ  այն  դեպքում,  երբ  ընդամենը մեկ շտրիխի՝ տվյալ դեպքում վերնագրի միջոցով բանաստեղծը նոր բովանդակություն ու գաղափար է հաղորդում տեքստին։
  Ահա «Ամեն առավոտ» վերնագրով բանաստեղծությունը.Առավոտյան դու դեռ ոչ մի տարեկան ես,ամեն առավոտ դու արթնանում ես օրորոցի մեջ,և աչքերդ փակ՝ մորդ աջ ձեռքի հաճելի սառնությունն ես զգում ճակատիդ։
 Իսկ հետո շրխկոցով փակվում է դարպասի դուռը՝հայրդ աշխատանքի գնաց, և հետո դուռը նորից կբացվի ու կփակվի՝ քույրերդ դպրոց գնացին…Եվ հետո լռություն կիջնի և տանը միայն մորդ քայլերը կմնան և լացի ձայնը՝Եվ դեռ աչքերդ փակ սթափվում ես քիչ-քիչ,քո լացի ձայնը… աղջիկդ է լալիս… օրորոցի մեջկնոջդ քայլերը… ինչ որ դռներ են փակվում ու բացվումխոհանոցից ներս… Եվ սթափվում ես վերջնականապեսհետո ծերանումմի ակնթարթում…2Փաստորեն  այստեղ  գրողը  հետաքրքիր  իրադրություն  է  ստեղծում.  մարդկային  ամբողջ  կյանքըխտացնում է մեկ օրվա մեջ։
  Իսկ վերնագիրը՝ «Ամեն առավոտ», հղում է դեպի հավերժական վերադարձի գաղափարը. ամեն առավոտ կրկնվում է նույնը։
 Այդ  անցումները,  նույնի  կրկնությունն  ուրվագծվում  են  «Ես  գիտեմ»  սկսվածքով  բանաստեղծության մեջ.Ես գիտեմ, հերթական ինչ-որ մի օր է սա,որը հիշարժան դարձնելու հուսահատ ճիգեր է թափում ամենօրյա լրագիրը,ինչ-որ մի անգույն եռանդով։
 Ինչ-որ գիրք էի կարդում մարդկանց մասին, որոնքԱպրում են ինչ-որ մի երկրում,Ուր ինչ-որ դեպքեր են կատարվումև պատահում են ինչ-որ իրադարձություններ…… Ի վերջո գլխի ընկաառանց ցավի, առանց տխրության, որ ահա, այսպեսավարտվեց հերթականինչ-որ մի օր։
  (Ընդգծումները մերն են-Ս.Կ.) (էջ 72-73)Այս անգամ հավերժական վերադարձի, նույնի կրկնության գաղափարի մասին մեզ հուշում է բանաստեղծության  սկզբում  և  վերջում  գործածված  բառը՝  «հերթական»։
   Այսինքն՝  հավերժականշրջապտույտը ևս մեկ շրջան կկատարի, հետո՝ էլի մեկն ու այդպես շարունակ։
 Հ.  Գրիգորյանի  պոեզիայում  հավերժական  վերադարձի  խոհը  երկու  տիպի  կերպավորում  էստանում.1. հավերժական վերադարձը՝ իբրև կրկնվող պատմություն,2. հավերժական վերադարձ դեպի նախասկիզբը։
 1.  Հավերժական  վերադարձը՝  իբրև  կրկնվող  պատմություն։
   Վերոբերյալ  բանաստեղծությունները, ըստ էության, մտնում են այս տիպի մեջ։
  Բայց գաղափարն ամբողջական դրսևորում է ստանում«Հրեշտակներ  մանկության  երկնքից»  ժողովածուի  «Հրաշալի  կրկնություն»  շարքում։
   Պատահական1 Մանրամասն տե՛ս Введение в литературоведение, под ред. Чернец Л.В., Москва, 2004, с. 106։
 2 Գրիգորյան Հ., Հրեշտակներ մանկության երկնքից, Երևան, 1992, էջ 124։
  Հետայսու սույն ժողովածուից կատարվող մեջբերումների էջերը կնշվեն տեղում՝ փակագծերի մեջ։
 չէ,  իհարկե,  շարքի  վերնագիրը։
   Եվ  ահա  հենց  առաջին  բանաստեղծության  մեջ  տեսնում  ենք  տարվաեղանակների շարունակական կրկնության մոտիվը.Դանդաղ կրկնություն՝ գարուն, ամառ, աշուն, ձմեռ… (էջ 101)Այստեղ  ուշագրավ  է  մի  հանգամանք.  բանաստեղծը  թեև  շարքն  անվանել  է  «Հրաշալի  կրկնություն», բայց կոնկրետ այս  բանաստեղծության մեջ «դանդաղ կրկնության» հաշվարկը բնութագրում է«անտանելի» մակդիրով.Դանդաղ կրկնություն՝ մեկ ժամ, երկու, երեք և ավելի…Որտե՞ղ է սկիզբը և ո՞ւր է տանում հաշվարկն այս անտանելի… (էջ 101)Թերևս անորոշությունն է ստիպել բանաստեղծին այդպիսի բնութագրում տալ, չէ՞ որ ոչինչ ավելիսարսափելի չէ, քան անորոշությունը։
  Բայց շուտով այս տրամադրությունը տեղի է տալիս, և շարքի մեկայլ բանաստեղծության մեջ նկատվում է հիացումը.Աստված իմ,համրացած կանգնել ու նայում եմ.ինչ հրաշալի ես կրկնում անվերջդու քո գարունը։
  (էջ 106) Տարվա  եղանակների  հարատև  շրջապտույտը՝  իբրև  հավերժական  վերադարձի  մետաֆոր,ընդգծված է նաև չորս մասից (Գարուն, Ամառ, Աշուն, Ձմեռ) բաղկացած մի ծավալուն բանաստեղծության  մեջ,  որն  ունի  «Շրջապտույտ»  վերնագիրը։
   Ընդ  որում,  այս  բանաստեղծության  յուրաքանչյուրմաս իր մեջ միկրոսյուժեներ է պարունակում, որոնց միասնության մեջ կերպավորվում են շրջապտույտկատարող  եղանակները՝  իբրև  մարդկային  կյանքի  ընթացքի  հավերժական  շրջապտույտի  մետաֆոր։
 Ծաղկած ծառ, փոքրիկ ու ճերմակ օրորոց, ճերմակ բարուր, կապույտ ծաղիկներ. այս բանալի-բառերովէ  կառուցվում  գարնան  պատկերը։
   Ամառը  պատկերվում  է  իբրև  ծնողներից  թաքուն  ամենավառ  կարմիր  շրթներկով  շուրթերը  ներկած  վարդ,  տագնապների  մեջ  ծփացող  այգի,  շիկնած  դեղձենի։
   Աշնանըբնորոշում են թավշի պես նուրբ, ակնոցի ապակու պես թափանցիկ օրը, հուսահատ դեղնած տերևները,  եկեղեցու  պատի  տակ  դարավոր  փոշիների  մեջ  պառկած  շունը։
   Վրա  հասած  ձմռան  խորհրդանիշներ են դառնում ծառերը՝ ոտքից գլուխ ճերմակ վիրակապերի մեջ, օտար քաղաքի անծանոթ փողոցում ճամպրուկը ձեռքին կանգնած մարդը, այն մարդը, որ փորձում է սառած ձեռքերը տաքացնել պատուհանի տակ թռչկոտող երեխաների ուրախ ծիծաղի և «ճիչ ու կանչերի խարույկի վրա»։
 Երբեմն նաև հավերժական վերադարձի խոհը դրվում է անձնական, ինչ-որ չափով նաև ազգայինտարազի մեջ։
  Ահա «Նոր վերադարձ» բանաստեղծությունը.Դու գիտես, որ նորից ու նորից ես ծնվելուայս ցուրտ քաղաքում,անքուն գիշերներ ես անցկացնելուայս թրթռիկ վրանի տակ, և մայրդ գիշեր-ցերեկնստելու է օրորոցիդ կողքին՝ անտաշ փայտի մի կտորով քշելու առներտները վխտացող…Եվ փոշու մեջ կորած հայրդ վերադառնալու է տունկաթի շիշը ձեռին, որի համար հերթ է կանգնելեսիմ քանի ժամ… Դու գիտես,որ նորից ու նորից ես ծնվելու այս գորշ քաղաքում,որովհետև նրա ծվատված մարմինն է խաչվելուքո մարող աչքերի առաջ,և նրա ցավն է կայծկլտալու քո բորբոքված ուղեղումհրաժեշտի ու բաժանման պահին… (էջ 171)2.  Հավերժական  վերադարձ  դեպի  նախասկիզբը։
   Այս  տիպի  մեջ  մտնող  ստեղծագործություններում  ակնհայտ  հղում  կա  աստվածաշնչյան  «Հող  էիր,  հող  դարձար»  արտահայտությանը։
   Այսպես՝«Խորհրդավոր  են  երկնքի  գաղտնիքները»  սկսվածքով  բանաստեղծության  մեջ  գրողը  հանգում  էհետևյալ եզրահանգման.…Ի վերջո,երկար թռչելուց հետո ամեն ինչ ընկնում է հողին… (էջ 26)Ու  թեև  շարունակության  մեջ  գրում  է,  թե  «ովքեր  բաժանվում  են,  //  նրանք  բաժանվում  են  //անվերադարձ»,  այդուհանդերձ  այս  «անվերադարձն»  արդեն  իր  մեջ  պարունակում  է  հավերժականվերադարձը. վերադարձ դեպի հողը, դեպի նախասկիզբը։
  Այդ դեպքում կկայանա հավերժությունը.Ամռան արևը տաքացնում էրհազարամյա գերեզմանաքարերը զույգ՝հայր ու որդի նրանց տակ կողք-կողքիխաղաղ զրուցում էինհավերժության մեջ… (էջ 46)Ուշագրավ են նաև գեղարվեստական այն միջոցներն ու «գործիքները», որոնցով Հ. Գրիգորյանըկերտում է հավերժական վերադարձի մոտիվը։
  Նախ նկատելի է հատույթավոր ժամանակի՝ առավոտ,կեսօր, երեկո, հաջորդականության միջոցով կրկնությունը կերպավորելու եղանակը։
  Այսպես՝ «Մի քանիճշմարտություն» բանաստեղծության մեջ կարդում ենք.… բայց ամենադժվարն առաջին հազար տարին է, հետո ամեն ինչ դառնում է սովորական, հետո սկսում է կրկնվել անվերջ՝ առավոտյան, կեսօրին, երեկոյան… (էջ 18)Տողը  (առավոտյան,  կեսօրին,  երեկոյան),  որ  մի  քանի  անգամ  կրկնվում  է  բանաստեղծությանընթացքում, դառնում է հաստատուն առանցք, որի վրա կառուցվում է ամբողջ ստեղծագործությունը։
 Այս  նույն  եղանակը  գործածվում  է  նաև  վերոբերյալ  «Դանդաղ  կրկնություն»  (գարուն,  աշուն,ամառ,  ձմեռ  կամ  մեկ  ժամ,  երկու,  երեք  և  ավելին)  և  «Շրջապտույտ»  բանաստեղծություններիդեպքում։
 Ուշարժան է ջրի սիմվոլի կիրառությունը՝ որպես հավերժական վերադարձի խորհրդանիշ.Մենք այս դրության մեջ ստվերներով մեր երկարհիշատակի համարլուսանկարվեցինք գետի զուլալջրերի վրա… (էջ 68)Մեկ այլ բանաստեղծության մեջ գետը (ջուր)՝ իբրև հավերժության, կրկնության մետաֆոր, ձեռք էբերում նաև ազգային բովանդակություն.… Գետը, որը թեև հոսում էսովորական դաշտերի միջով և ամենասովորական լեռների- բայց միակն է աշխարհում,որն ամբողջովին արցունքից էև ամբողջովին աղի… (էջ 19)Արցունքից գոյացած գետը հայի հավերժական տառապանքի խորհրդանիշն է։
 Այսպիսով՝  զանազան  միջոցներով  և  եղանակներով  Գրիգորյանը  բացում  է  հավերժական  վերադարձի գաղափարի սեփական ընկալումը։
 Հավերժական  վերադարձի  խոհն  ինքնին  բարդ  երևույթ  է.  թերևս  սա  է  ստիպում  բանաստեղծինգնալու ոճի դիտավորյալ կամ ոչ դիտավորյալ դժվարացման ճանապարհով1։
  Այդուհանդերձ, մենք կարծում ենք, որ ոճի այդպիսի բարդացումն ինչ-որ իմաստով թերություն է, որովհետև մի տեսակ խզում էառաջանում բանաստեղծ-տեքստ-ընթերցող եռակողմ կապի մեջ։
 Այսպիսով՝•  Հովհաննես Գրիգորյանի պոեզիայի համակարգում առանցքային դեր ունի հավերժական վերադարձի խոհը,•  այն նախ դրսևորվում է վերնագրի պոետիկայում։
  Վերնագրերի ընտրությունը պատահական չէ.բանաստեղծը  դրանցով  փորձել  է  ուղղորդել  ընթերցողին։
   Հաճախ  հենց  վերնագրի  միջոցովգրողը նոր բովանդակություն և գաղափար է հաղորդում տեքստին։
 Հ.  Գրիգորյանի  պոեզիայում  հավերժական  վերադարձի  խոհը  երկու  տիպի  կերպավորում  էստանում՝ 1. հավերժական վերադարձը՝ իբրև կրկնվող պատմություն, 2. հավերժական վերադարձ դեպի նախասկիզբը։
 Մոտիվը  կառուցելու  համար  բանաստեղծը  գործածում  է  հետևյալ  միջոցները  և  «գործիքները»՝հատույթավոր  ժամանակի  հաջորդականություն  (գարուն,  աշուն,  ամառ,  ձմեռ  կամ  մեկ  ժամ,  երկու,երեք և ավելին), ջրի սիմվոլի կիրառություն՝ իբրև հավերժական վերադարձի խորհրդանիշ։
 Հավերժական  վերադարձի  խոհի  բանաստեղծականացման  ճանապարհին  գրողը  հաճախ  դիտավորյալ (կամ ոչ դիտավորյալ) բարդացնում է ոճը։
  Դա, մեր կարծիքով, խզում է առաջացնում բանաստեղծ-տեքստ-ընթերցող եռակողմ կապի մեջ։
 1 Սա նաև կապված է պոստմոդեռնիզմի գեղագիտության հետ։
  Մանր. տե՛ս Սողոմոնյան Տ., Հայկական մոդեռնիզմ և հայկականպոստմոդեռնիզմ, http։
 //grigornarekatsi.info/2013-01-30-12-19-47/2013-01-31-07-19-51/87-tatev-soxomonyan, 11.03.2014։
 Սաթենիկ ԿարապետյանՀԱՎԵՐԺԱԿԱՆ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ԽՈՀԸ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ ՊՈԵԶԻԱՅՈՒՄԲանալի բառեր՝ հավերժական վերադարձ, խոհ, պոեզիա, մոտիվ, վերնագրի պոետիկա, սիմվոլ, նախասկիզբ, կրկնվող պատմություն։

Ժամանակակից  հայ  գրականագիտությունը  բավականին  հանգամանալից  ուսումնասիրել  է  Հ.  Գրիգորյանի  պոեզիան,  սակայն  գրեթե  չի  նկատվել  մի  կարևոր  մոտիվ,  որը,  մեր  կարծիքով,  առանցքային  է  Հ.  Գրիգորյանի  պոեզիայի  համակարգում։
   Խոսքը  հավերժական  վերադարձի  մոտիվի  մասին  է։
   Մեր  նպատակն  է  պարզել  հավերժական  վերադարձի  հովհաննեսգրիգորյանական  ընկալման  էությունը,  դիտել  և  ուսումնասիրել  այդ  ընկալման  բանաստեղծական  «թարգմանության»  կերպը,  քննել  այն  միջոցներն  ու  «գործիքները»,  որոնցով  կառուցվում է մոտիվը։
   Ուսումնասիրելով  նյութը՝  նկատել  ենք,  որ  Հովհաննես  Գրիգորյանի  պոեզիայի  համակարգում  առանցքային  դեր ունի հավերժական վերադարձի խոհը։
  Այն նախ դրսևորվում է վերնագրի պոետիկայում։
   Հ.  Գրիգորյանի  պոեզիայում  հավերժական  վերադարձի  խոհը  երկու  տիպի  կերպավորում  է  ստանում՝  1.  հավերժական վերադարձը՝ իբրև կրկնվող պատմություն, 2. հավերժական վերադարձ դեպի նախասկիզբը։
    Մոտիվը կառուցելու համար բանաստեղծը գործածում է հետևյալ միջոցները և «գործիքները»՝ հատույթավոր  ժամանակի հաջորդականություն (գարուն, աշուն, ամառ, ձմեռ կամ մեկ ժամ, երկու, երեք և ավելին), ջրի սիմվոլի  կիրառություն՝ իբրև հավերժական վերադարձի խորհրդանիշ։
