ԿՈՂԱԿՆԵՐԻ «CAPOETA SP»՝ ԷՐԻԹՐՈՑԻՏՆԵՐԻՁԵՎԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱԽՎԱԾ ՋՐԱԿԱԼՆԵՐԻԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԻՑՆերածություն։
   Հայաստանում  վերջին  տարիներին  լայնորեն  զարգանումէ  հանքահումքային  արդյունաբերությունը,  որը  հանգեցնում  է  բնական  ջրակալների  տարբեր  թափոններով  և  ծանր  մետաղներով աղտոտման  աճին։
   Այդծանր մետաղներից են պղինձը, երկաթը, ցինկը, կապարը, կադմիումը և այլն։
 Հայտնի է, որ ծանր մետաղներով աղտոտումն ունի ցիտոտոքսիկ և գենոտոքսիկ հետևանքներ, այն առաջացնում է ԴՆԹ-ի ոչնչացում, կորիզաբանական ևբջջաբանական խախտումներ բջիջներում, այդ թվում՝ կորիզի ոչնչացում, բջիջների  ձևափոխություններ  և  այլն  (Witeska  and  Kosciuk,  2003;  Velcheva  et  al.,Минеев, 2014 և այլն)։
  Այդ առումով, Հայաստանում ևս կատարվել են մի շարքուսումնասիրություններ, որոնք նվիրված են ծանր մետաղների ազդեցությանըհողի,  ջրի,  բույսերի  և  մարդու  առողջության  վրա  (Saghatelyan,  2004;Amirkhanyan,  2007)։
   Միաժամանակ,  վերջին  տարիներին  հրատարակվել  ենկենդանիների  վրա  ծանր  մետաղների  ազդեցությանը  նվիրված  աշխատանքներ (Stepanyan et al., 2011; Stepanyan I.E., G.H. Karagyan. 2012, Hovhannisyanet  al.,  2012;  Harutyunyan  et  al.,  2014),  որոնցում  մասնավորապես  ցույց  է  տրված պղնձի, ցինկի, կապարի իոնների և ուրիշ այլ մետաղների ազդեցությունըտարբեր օրգանիզմների՝ ձկների, երկկենցաղների ու սողունների որոշ բջջայինբնութագրերի վրա։
 Հարկ  է  նշել,  որ  ցիտոտոքսիկ  և  գենոտոքսիկ  հետազոտությունների  հիմնական  մասը  կատարվել  են  ձկների  վրա  (Романов,  Ковалев  2003;  Furnus  etal.,  2014  և  այլն)։
   Այդ  իսկ  պատճառով  էլ  Հայաստանում  տարածված  կենդանատեսակների վրա ծանր մետաղների ազդեցության ուսումնասիրության համար մենք գերադասեցինք ընտրել լայնորեն տարածված ու բազմաքանակ այնպիսի  ձկնատեսակների,  ինչպիսիք  են  կողակների  ցեղին՝  «CapoetaValenciennes»,  1842  պատկանող  տեսակները,  որոնք  Հայաստանում  ներկայացված են երկու տեսակով ՝ Սևանի կողակով՝ «Capoeta sevangi» և Կուրի կողակով «Capoeta capoeta capoeta»։
  Այդ ձկնատեսակները կարգաբանորեն մոտեն իրար և հաճախ դիտարկվում են որպես մեկ տեսակի պատկանող տարբերենթատեսակներ, հանդիպում են Հայաստանի համարյա թե բոլոր խոշոր ջրակալներում՝ գետերում, ջրամբարներում, նաև Սևանա լճում (Пипоян, 2012)։
  Կողակները համարվում են արժեքավոր ձկնատեսակներ և լայնորեն օգտագործվում  են  բնակչության  կողմից՝  որպես  սնունդ։
   Հարկ  է  նշել  նաև,  որ  Սևանալճում  բնակվող  կողակներն  ընդգրկված  են  Հայաստանի  Հանրապետությանկենդանիների  Կարմիր  գրքում  (2010)։
   Կողակների  վրա  ծանր  մետաղներիհնարավոր  ազդեցությունը  որոշելու  մենք  մեր  ուշադրությունը  սույն  աշխատանքում  բևեռել  ենք  նրանց  էրիթրոցինտների  վրա,  որոնք,  լինելով  բարձրմասնագիտացված  ու  մեծաքանակ  բջիջներ,  առավել  հաճախ  են  ենթարկվումբջջաձևաբանական  փոփոխությունների,  ինչն  էլ  կարող  է  պատճառ  դառնալօրգանիզմում ընթացող գործընթացների ոչ լիարժեք իրականացմանը, անգամմահվան։
   Ելնելով  վերագրյալից՝  մեր  ուսումնասիրման  նպատակն  է  համեմատական  վերլուծության  միջոցով  պարզել,  թե  տարբեր  աղտոտվածությունունեցող ՀՀ առանձին գետերում (Տաշիր, Դեբեդ, Արաքս) բնակվող կողակներիէրիթրոցիտներում  ինչպիսի  բջջաձևաբանական  փոփոխություններ  են  առացնում ծանր մետաղները։
 Աշխատանքի  նյութը  և  մեթոդները։
   Ուսումնասիրման  համար  նյութ  ենծառայել կողակների 11 առանձնյակ, որոնք որսվել են 2014-2015 թթ. Դեբեդ(ք. Ալավերդու շրջակայք), Տաշիր (ք. Տաշիրի շրջակայք) և Արաքս (Արմաշ գյուղի  շրջակայք)  գետերից։
   Էրիթրոցիտների  նմուշօրինակները  պատրաստելուհամար յուղազրկված ապակու վրա վերցրել ենք կողակների արյան քսուկներ,այնուհետև  արյան  այդ  նմուշօրինակները  չորացրել  ենք  օդում  և  ֆիքսել  95%մեթանոլով, որից հետո դրանք ներկել ենք 4%-անոց Գիմզա ներկով։
 Բջիջների  թվային  լուսանկարները  ստացել  ենք  լուսային  մանրադիտակիմիջոցով  («NU-2E»  (Germany),  խոշորացումը՝  1125  (90  անգամից  մինչև  12,5անգամ), համալրված CANON EOS 600D տեսախցիկով։
  Նկարները ստացել ենք «JPEG» ձևաչափով, 960 × 720 պիքսել։
 Բջիջների  համեմատական  վերլուծության  և  վիճակագրական  տվյալներիմշակման  համար  օգտագործել  ենք  «ImageJ  1.48  v»  ծրագիրը  (Rasbend,  WS,ImageJ,  ԱՄՆ  Nationalhttp։
 //imagej.nih.gov/ij/) և «Excel 2007» (MS Corporation, USE)։
 Ուսումնասիրության արդյունքները։
  Ուսումնասիրելով կողակների էրիթրոցիտների  ձևափոխությունները,  ինչպես  նաև  կորիզային  քայքայումը,  մերկողմից  հայտնաբերվել  են  ձևափոխությունների  հետևյալ  տիպերը.  շեղանկյուն, կաթիլաձև, կնճռոտված, փքված, սրածայր, կիսալուսնաձև, ամեոբաձև,երկկորիզանի  էրիթրոցիտներ և  էրիթրոցիտներ, որոնց կորիզը  կենտրոնում չէ(հավանական է, որ ներսում կա որևէ ներբջջային մակաբույծ) (նկար 1-ում)։
 Նկար 1. Էրիթրոցիտներում հանդիպած ձևափոխությունները` 1-նորմալ հասուն էրիթրոցիտ, 2-շեղանկյուն էրիթրոցիտ, 3-կաթիլաձև էրիթրոցիտ 4-կնճռոտված էրիթրոցիտ,5-փքված էրիթրոցիտ, 6-սրածայր էրիթրոցիտ, 7-Էրիթրոցիտ, որի կորիզը կենտրոնումչէ, 8-կիսալուսնաձև էրիթրոցիտ, 9-ամեոբաձև էրիթրոցիտ, 10-երկկորիզանի էրիթրոցիտ։
 Տաշիր  գետի  կողակների  արյան  բջջաբանական  նմուշօրինակների  մոտձևափոխված  էին  էրիթրոցիտների  ընդհանուր  քանակի  7,6%-ը։
   Համեմատաբար շատ են հանդիպում փքված, կնճռոտված և կաթիլաձև տիպի ձևափոխությունները։
  Դեբեդ  գետի  կողակների  արյան  բջջաբանական  նմուշօրինակների  մոտձևափոխված  էին  էրիթրոցիտների  ընդհանուր  քանակի  25.6  %-ը։
   Ինչպես  ևՏաշիր  գետում,  այնպես  էլ  Դեբեդ  գետի  կողակների  էրիթրոցիտներում  համեմատաբար շատ են հանդիպում փքված, կաթիլաձև և կնճռոտված տիպի ձևափոխությունները։
 Արաքս  գետի  կողակների  արյան  բջջաբանական  նմուշօրինակների  մոտձևափոխված էին էրիթրոցիտների ընդհանուր քանակի 2 %-ը։
  Էրիթրոցիտներում  նույնպես  համեմատաբար  շատ  են  հանդիպել  կաթիլաձև,  կնճռոտված,փքված տիպի ձևափոխությունները։
 Բոլոր  ուսումնասիրված  և  նկարագրված  էրիթրոցիտների  ձևափոխությունները  Տաշիր,  Դեբեդ  և  Արաքս  գետերի  կողակների  նմուշօրինակներումհանդիպում են  տարբեր  հաճախականությամբ,  ինչը  ներկայացված  է  նկար 2ում։
 Նկար 2. Նկարում պատկերված է Տաշիր, Դեբեդ և Արաքս գետերում հանդիպած էրիթրոցիտների ձևափոխությունների տոկոսային պատկերը։
 Տաշիր,  Դեբեդ  և  Արաքս  գետերում  հանդիպող  որոշ  ծանր  մետաղներիիոնների  կոնցենտրացիաները  և  այդ  մետաղների  սահմանափակող  կոնցենտրացիաների  թույլատրելի  (ՍԹԿ  ձկնաբուծության  համար)  արժեքները  ներկայացված են աղյուսակ 1-ում։
  Աղյուսակ 1Ծանր մետաղների պարունակությունը գետերումՄետաղներՊղինձ (Cu)Քրոմ (Cr)Մանգան (Mn)Երկաթ (Fe)Կապար (Pb)Ցինկ (Zn)Կադմիում (Cd)գ. Տաշիր(ք. Տաշիր)գ. Դեբեդգ. Արաքս(ք. Ալավերդի)(գյուղ Արմաշ)Տվյալներ չկանՏվյալներ չկանՏվյալներ չկանՏվյալներ չկանՏվյալներ չկանՏվյալներ չկանՏվյալներ չկանՍԹԿ Եզրակացություն։
  Ուսումնասիրելով Հայաստանի երեք գետերից (Տաշիր,Դեբեդ  և  Արաքս)  վերցված  կողակների  էրիթրոցիտների  բջջա-ձևաբանականբնութագրերը,  կատարել  էրիթրոցիտների  ձևափոխության  աստիճանի  համեմատական  վերլուծություն  և  դրանք  համադրելով  այդ  ջրերում  որոշ  ծանր  մետաղների  քանակական  ու  որակական  իոնային  կազմի  հետ  եկել  ենք  այն  եզրակացության, որ.Հայաստանի 3 գետերի կողակների մոտ առկա է էրիթրթցիտների 9 տիպիձևափոխություններ,  որոնք  հանդիպում  էին  տարբեր  հաճախականութամբ։
 Առավել  մեծաքանակ  են  հետևյալ  երեք  տիպի  ձևափոխությունները՝  փքվածտիպ (7,43%), կաթիլաձև տիպ (6,72 %) և կնճռոտված տիպ (4,36%)։
 Կողակների  էրիթրոցիտների  ամենաշատ  ձևափոխությունները  դիտվումեն  Դեբեդ  գետում  (ք.  Ալավերդու  շրջակայք՝  25,6%),  համեմատաբար  ավելիքիչ՝ Արաքս գետում (գյուղ Արմաշի շրջակայք՝ 2%)։
 Դեբեդ և Տաշիր գետերում առավել հաճախակի հանդիպում է էրիթրոցիտների փքված տիպի ձևափոխությունը՝ համապատասխանաբար 4,81 % և 2,4%, իսկ Արաքսում՝ կաթիլաձև էրիթրոցիտները՝ 1,12 %։
 Գետերի քիմիական կազմը, ծանր մետաղների պարունակությունն ուսումնասիրելով պարզեցինք, որ գետերից ամենակեղտոտը դա Դեբեդն էր ցինկի ևպղնձի բավականին մեծ պարունակությամբ։
 Գրականությունлягушки Rana ridibunda Pallas, 1771 Саратовского водохранилища // Самарская Лука։
 2.  Пипоян  С.  Х.  2012.  Ихтиофауна  Армении։
   этапы  формирования  и  современное14։
  557-563. Mountain Areas-Ecological Problems of Cities, Yerevan, pp։
  16-19. L.  Martins.  2014.  The  hematological  profile  of  farmed  Sorubim  lima։
   reference  intervals,micronucleus test. Environ. Toxicol., 22։
  422-435. assessment  of  heavy  metal  pollution  of  the  territory  of  Yerevan.  Nat.Sci.  New Electr.J.,  3։
 pp։
  36-41.Problems of Cities, Yerevan, pp։
  63-69. the cyto-morphological characteristics of erythrocytes of Bufo variabilis (Anura։
  Bufonidae)and  Darevskia  raddei  (Sauria։
   Lacertidae)  in  Armenia  //  Proceedings  of  the  internationalInternational Symposium of Ecologists of Montenegro, Sept. 20-25, Kotor, pp։
  155-161. zinc exposure. Environ. Sci. Pollut. Res. Int, 10։
  284-286. Pelophylax ridibundus (Amphibia։
  Anura) // J. of Envir. Scien. and Techn., 4։
  172-181ԿՈՂԱԿՆԵՐԻ «CAPOETA SP»՝ ԷՐԻԹՐՈՑԻՏՆԵՐԻ ՁԵՎԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԿԱԽՎԱԾ ՋՐԱԿԱԼՆԵՐԻ ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԻՑ Բանալի բառեր՝ Հայաստան, ձուկ, կողակ, էրիթրոցիտ, բջջային ձևափոխություններԷլյա ԽաչատրյանԱմփոփում։

Ուսումնասիրվել են Հայաստանի` Տաշիր գետ (ք. Տաշիրի), Դեբեդ գետ (ք. Ալավերդիի),  Արաքս գետ  (գյ. Արմաշի)  կողակների էրիթրոցիտների  բջջա-ձևաբանական  առանձնահատկությունները։
   Հայտնաբերվել  է  9  տիպի  ձևափոխություններ։
   Ամենամեծը `  Դեբեդ  գետ  Կողակների  մոտ  (25,6%),  ավելի քիչ`  Արաքս գ.  (2%)։
   Հիմնականում  հանդիպել  են.  փքված  (7,43%),  կաթիլաձև  (6,72%),  կնճռոտված (4,36%)  ձևափոխություններ։
   3  գետերիկողակների էրիթրոցիտների ձևափոխությունների աստիճանի վերլուծությունը և մետաղների քանակական  և  որակական  բաղադրությունը  համապատասխանում  էին  էրիթրոցիտների  ձևափոխությունների բարձր աստիճանին Դեբեդում։
