Արդի կրթությունը ավագ դպրոցում տարբերվում է մի շարք առանձնահատկություններով՝ պայմանավորված կրթության կազմակերպման ու բովանդակության արմատական փոփոխությունների պահանջով։
  Այսօր ավագ դպրոցի աշակերտի առջև դրված են այլ պահանջներ և նպատակներ, որոնցից առաջնայինը ընդհանուր անգլերենի իմացությունից բացի մասնագիտական կոնկրետոլորտների  վերաբերող  բառապաշարի  իմացությունն  է`  որպես  հիմք  հետագայում մասնագիտանալու համար։
 Սակայն ավագ դպրոցում ժամանակակից անգլերեն դասընթացը հիմնականում  նպաստում  է  ընդհանուր  բառապաշարի  զարգացմանը,  և  այնքան  էլուշադրություն  չի  դարձվում  մասնագիտական  կոնկրետ  ոլորտներին  վերաբերող բառապաշարի զարգացմանը։
  Ուստի ՀՀ ավագ դպրոցներում բնագիտամաթեմատիկական  հոսքում  օտար  լեզվի  դասընթացի  ժամանակ  մասնագիտական  բառապաշարի,  մասնավորապես  մաթեմատիկական  տերմիններիուսուցումը խիստ անհրաժեշտ է և նպատակային։
 Սույն  հոդվածում  մեր  նպատակն  է  մշակել  և  ներկայացնել  մաթեմատիկական  տերմինների  ներմուծման  արդյունավետ  ռազմավարություններ  ՀՀավագ դպրոցի 10-րդ, 11-րդ և 12-րդ դասարանների բնագիտամաթեմատիկականհոսքի աշակերտների համար։
 Ինչպես  հայտնի  է,  բառապաշարի  ուսուցումը  բարդ  գործընթաց  է,  որըներառում  է  բառիմաստի  բացահայտման  տարբեր  եղանակների  կիրառմամբնոր բառապաշարի ծանոթացումն ու ներմուծումը, ինչպես նաև ամրապնդումըհամապատասխան վարժություններով։
  Այսպիսով, բառային միավորի ծանոթացումն  այդ  գործընթացի  առաջին  փուլն  է։
   Որպես  եռափուլ  գործընթաց՝  այններառում  է  նոր  նյութի  ներմուծումը,  հասկացածի  ստուգումը  և  նախնականամրապնդումը. կարող է հանդես գալ այդ փուլերի տարբեր համամասնություններով`  կախված  լեզվական  նյութի  բարդությունից,  բնույթից  և  ուսումնականխմբի առանձնահատկություններից [1; 85]։
 Նոր  բառ  ներմուծելիս  անհրաժեշտ  է  սովորողներին  ծանոթացնել  բառիիմաստին, ձևին և գործածությանը։
  Բառի նշված երեք կողմերը կազմում են միամբողջություն,  և  դրանց  տարանջատումը  կատարվում  է  միայն  մեթոդականնպատակներով`  նախևառաջ  շեշտելու  համար  մասնավորապես  այն  բոլորդժվարությունները,  որոնք  կապված  են  բառի  յուրացման  և  համապատասխանբացատրություններով և վարժություններով դժվարությունները հաղթահարելուեղանակի  հետ։
   Որոշ  բառերի  յուրացման  դժվարությունը  պայմանավորված  էդրանց օգտագործմամբ և քերականական ձևով, մյուսներինը` հնչյունական կամգրաֆիկական պատկերով։
 Բառաձևի  շուրջ  տարվող  աշխատանքները ենթադրում են  տերմիններիքերականական  և  բառակազմական  հատկանիշների  վերլուծության  կարողության  ձևավորում։
   Այս  տեսակետից,  բառին  վերաբերող  անհրաժեշտ  տեղեկությունները`բառի  գրառումը,  մասնակի,  երբեմն  նաև  ամբողջ  տառադարձումը(transcription),  այս  կամ  այն  խոսքի  մասին  պատկանելությունը,  բառակազմական տարրերի առանձնացումը, հիմնական քերականական ձևերի վերհանումընույնպես կարևորվում են։
 Տերմինաբանական լեզվանյութի ներմուծման ժամանակ անհրաժեշտություն է ծագում`1.  առանձնացնել  և  համակարգել  տվյալ  ոլորտի  հիմնական  հասկացությունները,2.  մայրենի և օտար լեզուներով կազմել վերոնշյալ հասկացությունների թեմատիկ բառախմբեր,3.  վերլուծել  և  տերմինների  արդյունավետ  մտապահման  նպատակով  ընտրելզննականության հնարավորինս ճիշտ միջոցներ,4.  ներկայացնել  թեմատիկ  բառախմբերը  զանազան  սխեմաներում,  որտեղակնհայտորեն  երևում  են  տվյալ  հասկացության  տարբեր  կողմերը,  դրանցհերթականությունը, ստորակարգությունը և այլն,5.  բառանյութի  ծանոթացման  և  նախնական  ամրապնդման  փուլերի  համարստեղծել սխեմատիկ նյութերով հատուկ հնարներ,6.  կատարել տերմինների ձևի և իմաստի վերլուծություն բառանյութի բացատրության  լրացուցիչ  մեթոդների  կիրառման  նպատակով,  օրինակ`  պարզելտերմինի կառուցվածքային մոդելը, բացահայտել տերմինի ներքին ձևը, ընդգծել ընդհանուր արմատը, եթե այն, իհարկե, ընդհանուր է երկու լեզուներում,ընդգծել  տերմինների  ձևի  հետ  կապված  տարբերությունները,  ինչպես  նաևառանձնացնել ուսուցանվող լեզվում ձևով իրար մոտ տերմինները և այլն [3;81]։
 Ստորև ներկայացվում են անգլերենում, ռուսերենում և հայերենում մաթեմատիկական տերմինների զուգադրական վերլուծության օրինակ և հատված։
 Ներկայացված տերմինները գրելաձևով և հնչողությամբ համընկնում են երկու(անգլերեն և ռուսերեն) և երեք (անգլերեն, ռուսերեն, հայերեն) լեզուներում։
 Համընկնում են անգլերենում և ռուսերենում.հանրահաշիվթվաբանությունխորանարդանկյունագիծերկրաչափություններքնագիծզուգահեռուղղահայացբուրգշառավիղերկրաչափ. սեղանՀամընկնում են անգլերենում, ռուսերենում և հայերենում.ինտեգրալլոգարիթմմինուս/հանածօվալպարաբոլպլյուս/գումարածպրիզմառոմբՄաթեմատիկական տերմինների իմաստի բացահայտման եղանակներիընտրությունը կախված է`բառ-տերմինի բնույթից,նրա ակտիվ կամ պասիվ բառապաշարին պատկանելու իրողությունից,ուսուցման աստիճանից։
 Մեթոդիկայում ընդունված են բառիմաստի բացահայտման ոչ լեզվականև  լեզվական  եղանակները։
   Ոչ  լեզվական  եղանակն  ընդգրկում  է  առարկայական-պատկերավոր զննականություն, որն իր հերթին ներառում է`•  առարկաներ, նկարներ, գործողություններ, իրադրություններ և իրադարձություններ պատկերող ֆիլմերի ցուցադրում,•  ժեստերի ցուցադրում,•  դիմախաղ։
 Իսկ լեզվական եղանակներն են`•  բառիմաստի բացահայտումը օտար լեզվով,• բառիմաստի բացահայտումը մայրենի լեզվով։
 Այլ կերպ ասած, առաջին դեպքում մենք գործ ունենք ոչ թարգմանական,իսկ  երկրորդ  դեպքում`  թարգմանական  եղանակի  հետ։
   Երկլեզվյան  պայմաններում, մայրենի լեզվին զուգընթաց, կարելի է օգտագործել նաև ռուսաց լեզուն։
 Լեզվական եղանակներ` ոչ թարգմանական և թարգմանական1. Ոչ թարգմանականՕտար լեզվով բառիմաստի բացահայտումը ոչ թարգմանական եղանակ էև ներառում է`•  սահմանում`  բառի  նշանակության  բացահայտում  ծանոթ  բառերի  միջոցով,oրինակ`•  Թվարկում. օրինակ՝•  Հոմանիշ. բառիմաստի բացահայտման ժամանակ գործածվող հոմանիշներըպետք է աշակերտներին ծանոթ լինեն։
  Անհրաժեշտ է ուշադրությունը կենտրոնացնել ոչ այնքան նմանությունների, որքան ոճական տարբերությունների վրա,որոնք  էլ  առաջացնում  են  հոմանիշներիյուրացման  դժվարությունները,oրինակ`nought – zero, o և այլն։
 •  Հականիշ.•  Համատեքստի  միջոցով  իմաստի  կռահում`  նախադասության  ընդհանուրբովանդակության  կռահման  հիման  վրա  տրամաբանական  եզրահանգում,oրինակ`Այս  դեպքում,  եթե  անգամ  աշակերտը  չիմանա  divide  equally  արտահայտության իմաստը, նա կարող է կռահել այն ընդհանուր համատեքստից։
 Համատեքստային  ներմուծման  ժամանակ  բառային  միավորը  ներմուծվում  է  խոսքաշարում,  որի  կառուցվածքը  աշակերտին  ծանոթ  է։
   Համատեքստային  ներմուծման  կիրառությունն  առանձնակի  դժվարություն  չի  ներկայացնում։
   Տվյալ  պարագայում  ուսուցիչը  ցույց  է  տալիս  տվյալ  բառային  միավորըբանավոր  խոսքի  ընթացքում  և  անմիջապես  կատարում  է  նախնական  ամրապնդում անհատական կամ խմբային կրկնության միջոցով։
  Նոր բառային միավորն այդ դեպքում պետք է լինի ընկալման կիզակետում, որի համար կարևորվում են նաև առոգանությունը, առարկաների կամ նկարների ցուցադրությունը,ժեստերը,  ինչպես  նաև  բառային  միավորը  գրատախտակին  և  տետրերում  գրիառնելը, այն ընդգծելը, ընթերցելն ու կրկնակի արտաբերելը։
 •  Բառիմաստի  բացահայտումը  բառակազմական  մոդելի  վերլուծությամբ։
 Բարդ ածանցավոր բառերի իմաստները բացահայտելիս առանցքային է համարվում նրանց բառաձևի վերլուծությունը։
  Նոր բառակազմական մոդելներին, կաղապարներին  աշակերտներին  ծանոթացնելիս  նպատակահարմար  է  վերջիններս  նոր  լեզվական  նյութի  հետ  զուգակցելը։
   Տվյալ  պարագայում  արդյունքնավելի ակներև է դառնում, քանի որ աշակերտը առնչվում է տվյալ բառին տարբեր դրսևորումներում և կապակցություններում։
 Օրինակ`•  Բառիմաստի  բացահայտում  օտար  և  մայրենի  լեզուներում,  հատկապես  ռուսերենում  առկա  արմատների  ընդհանրության  հիման  վրա  (բառկոգնատներ).  oրինակ`arithmetic  –  арифметика, cube  –  куб,  diameter  –  диаметр,geometry  –  геометрия  և  այլն։
   Այս  բառերի  իմաստը  հայտնի  է  աշակերտներինռուսերենից,  հարկավոր  է  ուշադրություն  դարձնել  միայն  արտասանության  ևգրության վրա։
 2.   Թարգմանական`•   բառի ուղիղ թարգմանություն,•   թարգմանություն-բացատրություն։
 Թարգմանության  հետ  աշակերտներին  տրվում  են  իմաստային  ծավալների համընկնելու-չհամընկնելու վերաբերյալ տեղեկություններ, օրինակ` անգլերեն square բառը նշանակում է քառակուսի։
  Սակայն այն ունի նաև հրապարակիմաստը, իսկ հայերեն քառակուսի բառը չունի այդ իմաստը։
 Հայերեն կետ բառը ունի մաթեմատիկական և կետադրական նշան իմաստը,  սակայն այն  նշանակում  է  նաև  ջրային  կենդանի։
  Սակայն անգլերեն pointբառը չունի այդ իմաստը։
  Կետ` ջրային կենդանի իմաստը արտահայտելու համար օգտագործում ենք whale բառը։
 Որպեսզի  սովորողները  կարողանան  ճիշտ  գործածել  տերմինը,  նրանքպետք  է  իմանան  դրա  գործածության  առանձնահատկությունները,  որը  ներառում է՝ •  տվյալ տերմինի կապակցելիությունն արդեն հայտնի բառերի հետ,•  տիպական կառուցվածքները, որոնցում օգտագործվում է տվյալ տերմինը,•  խոսքային իրադրությունները, որոնք բնորոշ են ուսումնասիրվող տերմինինգործածության համար։
 Այսպիսով, տերմինային բառանյութի իմաստի բացահայտման եղանակիընտրությունը կախված է նրա բնույթից։
  Պետք է հաշվի առնել տերմինի արտասանությունը ու գրելաձևը, բառակազմությունը, բազմիմաստությունը, կապակցելիությունը,  ոճային  երանգները։
   Այս  բոլորը  որոշակի  դժվարություններ  եններկայացնում յուրացնելիս։
  Եթե բառապաշարային միավորը ներկայացնում էորոշակի դժվարություն, ապա ավելի նպատակահարմար է այն ներմուծել համալիր  տարբերակներով`  շեշտը  դնելով  դժվարություններ  ներկայացնող  գործոնների լուսաբանման վրա։
 Այսպիսով` ծանոթանալ նոր բառապաշարին նշանակում է`•  բացահայտել  նոր  բառերի  յուրացման  դժվարությունները`  կապված  բառիիմաստի, ձևի և գործածության հետ,•  ճշտել բառերի ուսուցման նպատակը` պրոդուկտիվ-ռեցեպտիվ,•  ընտրել  բառերի  ներմուծման ու  բառիմաստի  բացահայտման  արդյունավետմեթոդներ,•  ըստ դժվարության աստիճանի և տեսակի կատարել բառերի խմբավորում,•   կատարել նախնական ամրապնդմանը նպաստող վարժություններ։
 Նոր նյութի նախնական մարզումն ապահովող հնարները մտնում են վարժությունների այն ընդհանուր համակարգի մեջ, որն ուղղված է տվյալ լեզվականնյութի խոսքային հմտությունների և կարողությունների զարգացմանը։
 Մաթեմատիկական բառանյութին ծանոթանալու ռազմավարության փուլերը  ներկայացնում  ենք  ստորև  պատկերված  աղյուսակով,  որտեղ  առանձիննշվում  են  ուսուցչի  և  աշակերտի  նպատակները,  խնդիրներն  ու  գործողությունները [3; 91].նոր բառանյութինծանոթանալուփուլերը1. բառային  միավորիցուցադրում2. բառային միավորիհատկանիշներիբացատրություն3. յուրացրած բառանյութի ստուգում4. բառանյութիվերարտադրում5. բառային միավորինախնական ամրապնդումուսուցչի նպատակսովորողի նպատակբացահայտել բառիմաստը և ծանոթացնել դրաձևին ու գործածությանը բացատրել ձևի, իմաստի ևգործածության,  կապակցելիության  առանձնահատկությունները ստուգել բառային միավորի նշանակության յուրացումը /սերտումը  մտապահման նպատակովառաջադրել սովորողներինվերարտադրել բառայինմիավորները  բառային վարժություններով ամրապնդել նոր բառային միավորները  ընկալել բառայինմիավորներըգիտակցել դրանցգործածությանանհրաժեշտությունըյուրացնել դրանք և ձեռքբերել այդ բառային միավորները մասնագիտական համապատասխան ոլորտներում և համատեքստերումգործածելու կարողություններ ու հմտություններաշակերտիգործողություններ1. լեզվակռահում2. ընկալում3. յուրացում4. մտապահումուսուցչի գործողություններբառային միավորի ծանոթացում1. համատեքստային ներմուծում2. մեկնաբանում (օտար լեզվով սահմանում)3. թարգմանություն4. զննական ընկալման միջավայրի ապահովում(առարկայական պատկերավորում, Power Pointthematic slide show և այլն)5. իմաստային  շարահյուսական  վերլուծություն  հոմանիշների,  հականիշների  և բառակազմության  հիման վրա բառիմաստի բացահայտում6. թեմատիկ սխեմաների դուրս բերում/կիրառում7. զուգադրական վերլուծություն բառային միավորի հատկանիշների բացատրություն ձևի իմաստի գործածության  և  կապակցելիության  առանձնահատկությունների բացատրություն բառային  միավորի  նշանակությանստուգում բառային միավորի վերարտադրում բառային միավորի նախնական ամրապնդումյուրացման1.  ընկալում2.  յուրացում3.  գրառումներ, նշումներ1.  համապատասխան առաջադրանքների, վարժությունների, թեստերի կատարում,2.  տրված բառային միավորների ընկալման և գործածության զանազան հմտությունների ձեռքբերումԱյսպիսով, բառապաշարի, այդ թվում նաև տերմինային բառանյութի ներմուծումը  համակողմանիորեն  բարդ  և  համակարգված  գործընթաց  է,  որը  ներառում է մի շարք գործառույթներ` պայմանավորված ներմուծվող բառի ինչպեսկառուցվածքաիմաստային առանձնահատկություններով, այնպես էլ սովորողիանհատական լեզվազգացողությամբ, նաև մտավոր և հոգեբանական առանձնահատկություններով, որոնք պետք է հաշվի առնվեն ուսուցման գործընթացը կազմակերպելիս։
 Մաթեմատիկական  բառապաշարը  ուսուցանելիս  անհրաժեշտ  է  ապահովել  յուրաքանչյուր  լեզվական  միավորի  հատկանիշների  լիարժեք  մտապահումն ու յուրացումը, ինչպես նաև բառապաշարային հմտությունների նպատակասլաց  ձևավորումը,  քանի  որ  խոսքաշարում  դրանք  կիրառելու  համար  անհրաժեշտ է իմանալ ոչ միայն տվյալ բառի արտասանությունը, քերականականձևն ու կառուցվածքը, հիմնական և երկրորդական իմաստները, տվյալ իմաստների  համարժեքները  մայրենիում  ու  ուսուցանվող  լեզվում,  այլև  կապակցելիությունը  գործածության  ոլորտում,  երբեմն  նաև  տվյալ  բառի  տեղը  տերմինային համակարգում։
 Այսպիսով`  լեզվական  նյութի,  տվյալ  պարագայում  մաթեմատիկականբառապաշարի  ներմուծումը  ենթադրում  է  տարբերակված  և  համալիր  մեթոդների ու ռազմավարությունների կիրառում` հաշվի առնելով լեզվական միավորների  յուրացման  լեզվաբանական  առանձնահատկությունները,  ինչպես  նաևուսուցման նպատակը, խնդիրներն ու բովանդակությունը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Աստվածատրյան Մ.Գ., Օտար լեզուների դասավանդման մեթոդիկա, Երևան,Լույս հրատարակչություն, 1985, 390 էջ։
 2.  ՀՀ  կրթության  և  գիտության  նախարարություն,  Հանրակրթական  ավագդպրոցի  չափորոշիչներ  և  ծրագրեր,  «Անգլերեն»  առարկայի  ավագ  դպրոցիծրագրեր և չափորոշիչներ, Երևան, ՀՀ ԿԳՆ, 2009, 224 էջ։
 3.  Պողոսյան  Ն.Վ,  Անգլերենի  ճարտարապետաշինարարական  տերմինաբանության  ընտրության  սկզբունքներն  ու  ուսուցման  ռազմավարություններըհամակարգչային  տեխնոլոգիաների  կիրառմամբ,  ատենախոսություն,Երևան, ԵՊԼՀ,  2010, 158 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՊողոսյան Նաիրա Վազգենի – մանկ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարան, Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվահասարակագիտական համալսարան, Մանկավարժության և լեզուների դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի դոցենտ, E-mail։

Հոդվածում  վերլուծվում  և  ներկայացվում  են  ՀՀ  ավագ  դպրոցում  անգլերեն  մաթեմատիկական  բառանյութի  ներմուծման  ռազմավարությունները։
   Տերմինային բառանյութի ներմուծումը համակողմանիորեն բարդ և համակարգված գործընթաց է, որը ներառում է մի շարք գործառույթներ, որոնք հանգամանորեն  ներկայացված  են  հոդվածում։
   Առաջարկված  մեթոդների  ու  ռազմավարությունների ճիշտ և նպատակասլաց կիրառումը կարող է նպաստել սովորողների բառապաշարային հմտությունների ձևավորմանն ու զարգացմանը։
