Նոր գիտելիքները բժշկագիտության տարբեր ոլորտներում անհրաժեշտություն են առաջացրել համապատասխան գիտական մեթոդիկայի ընդլայնմանն ու վերամշակմանը։
   Կոնկրետ ժամանակահատվածում ձեւավորված գիտական գիտելիքների, մեթոդների եւ տեսությունների յուրաքանչյուրին համապատասխան՝ առանձնացվում են աշխարհի գիտական պատկերի երեք մոդելներ՝ աշխարհի դասական (մեխանիստական) պատկեր, աշխարհի ոչ դասական (քվանտառելյատիվիստական) պատկեր եւ աշխարհի հետ-ոչ-դասական (սիներգետիկական) հարացույց (պարադիգմա)։
   Պարադիգմա հասկացությունը գործածության մեջ է դրել հետպոզիտիվիստական փիլիսոփայության ներկայա482ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ցուցիչ Թ. Կունը։
   Պարադիգման արտահայտում է մեթոդների, համոզմունքների, արժեքների, տեխնիկական միջոցների այն ամբողջությունը, որը բնորոշ է գիտական հանրությանը եւ նրա կողմից օգտագործվում է կոնկրետ գիտական խնդիրներ լուծելու ժամանակ։
  Բժշկության թե՛ տեսական, թե՛ գործնական ոլորտում առավելապես կիրառվում է դիալեկտիկական մոտեցումը, որը նպաստում է հետազոտությունների օբյեկտիվ եւ համակողմանի ուսումնասիրությանը, մարդու օրգանիզմում ընթացող գործառույթների քանակական եւ որակական վերլուծությանը։
   Այս մոտեցումը նպաստում է փաստերի վերլուծությանը (անալիզ) եւ համադրությանը (սինթեզ), կոնկրետ իրավիճակի մոդելավորմանը եւ համակարգային մտածողությանը։
   Բժշկությունն, առավել քան այլ գիտություն, կարիք ունի երեւույթների եւ գործընթացների համակողմանի, ամբողջական վերլուծության։
   Բժիշկին անհրաժեշտ է, նախեւառաջ, բացահայտել հիվանդության զարգացման եւ օրգանիզմում կատարվող փոփոխությունների կապը, բացահայտել ախտաբանական պրոցեսների էությունը։
   Դիալեկտիկան մշակել է ռացիոնալիստական մեթոդի կարեւորագույն սկզբունքները, որոնք առավել ճշգրիտ են արտահայտում մարդու օրգանիզմում կատարվող գործընթացները։
  Համաձայն դիալեկտիկական մոտեցման՝ բնության երեւույթների եւ գործընթացների էությունը կարող է բացահայտվել դրանց արտաքին կապերի եւ փոխհարաբերությունների բացահայտման հետ համատեղ։
  Բժշկագիտության մոտեցումները բացահայտում են մարդու օրգանիզմում ախտաբանական գործընթացների ծագման եւ զարգացման փուլերի հաջորդականությունը։
   Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ բժշկության ընդհանուր սկզբունքները բացահայտում են հիվանդության էության միայն ամենաընդհանրական, «տիպական» կողմերը եւ ինչ-որ տեղ անտեսում են հիվանդության զարգացման անհատական առանձնահատկությունները։
   Մասնավորապես՝ հիվանդության պատճառածնությունը (էթիոլոգիան) եւ ախտածնությունը (պաթոգենեզը) [1, էջ17] արտահայտում են հիվանդության զարգացման եւ հանգուցալուծման օրինաչափ բնույթը։
   Հիվանդության հիմնական փուլերի հաջորդականությունը եւս ունի օրինաչափ բնույթ։
  Բժշկության ընդհանուր սկզբունքները բացահայտում են կայուն, մշտական կապերը, որոնք բնորոշ են բոլոր հիվանդությունների զարգացմանը։
   Հատուկ օրենքները բնորոշ են որոշակի հիվանդություննե483ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ րին, իսկ մասնավոր օրենքները՝ առանձին հիվանդությունների զարգացման յուրահատուկ ձեւերին՝ պայմանների ճշգրտմամբ։
   Վերոհիշյալ օրենքները փոխկապված են։
  Բժշկության ընդհանուր սկզբունքները բնույթով մասնավոր, յուրահատուկ, տիպական են, իսկ դիալեկտիկայինը՝ ընդհանուր։
   Ինչպես եզակիի մեջ արտահայտվում է ընդհանուրը, այնպես էլ բժշկության սկզբունքների մեջ արտահայտվում են դիալեկտիկայի մոտեցումների առանձնահատկությունները։
  Դիալեկտիկայի հիմնական երեք սկզբունքները՝ հակադրությունների միասնության եւ պայքարի, քանակական եւ որակական փոփոխությունների եւ բացասման բացասման սկզբունքները, գործում են իրականության բոլոր հատվածներում, գործընթացներում, երեւույթներում։
  Այս սկզբունքների հիման վրա մարդու գիտակցության մեջ ձեւավորվում է «սուբյեկտիվ դիալեկտիկան» ընդհանրապես եւ բժշկի դիալեկտիկական մտածողությունը մասնավորապես։
   «Սուբյեկտիվ դիալեկտիկան» իմացության մեթոդ է, համաձայն որի ճանաչողությունը զարգացող գործընթաց է, որը ընթանում է դիալեկտիկայի հիմնական սկզբունքներին համապատասխան։
  Հակադրությունների պայքարի եւ միասնության օրենքը դիալեկտիկայի միջուկն է։
   Այն բացահայտում է կենդանի համակարգում ինքնաշարժման եւ ինքնազարգացման ներքին աղբյուրը։
   Ցանկացած զարգացման շարժիչ ուժը հակադրությունների առկայությունն է, նրանց պայքարը եւ հաղթահարումը։
   Հակադրությունների պայքարի եւ միասնության օրինակներն են՝ քանակը եւ որակը, պատճառը եւ հետեւանքը, անհրաժեշտությունը եւ պատահականությունը, մասը եւ ամբողջը, ձեւը եւ բովանդակությունը եւ այլն։
   Հակադրությունների պայքարի եւ միասնության օրենքը բժշկության համար ունի հետեւյալ նշանակությունը՝ այն ուղղորդում է հետազոտողին գտնելու առողջ եւ հիվանդ օրգանիզմի զարգացման պատճառները։
  Բժշկագիտության կարեւորագույն մեթոդաբանական սկզբունքներից է հակադրությունը մի կողմից հիվանդության էության, ախտաբանական գործընթացների եւ, մյուս կողմից հիվանդության ծագման եւ բուժման կոնկրետ մեխանիզմների իմացության միջեւ։
   Պավլովը նշում էր. «Հիվանդությունը ճիշտ հասկանանլու համար պետք է կարողանաք 484ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ տարբերել որն է վնասվածքի արդյունքը, եւ որն է տվյալ վնասվածքին օրգանիզմի դիմակայելու արդյունքը» [2, էջ 421]։
  Օրգանիզմում տեղի ունեցող գործընթացները թաքնված կամ բացահայտ ձեւով հակադրությունների պայքարի օրենքի դրսեւորումներն են։
   Օրինակ՝ բորբոքումը բարդ եւ հակասական գործընթաց է, որը միաժամանակ կարող է լինել ոչ միայն ախտաբանական, այլեւ պաշտպանական։
   Միեւնույն ժամանակ բորբոքման դրական ազդեցությունը կարող է փոխակերպվել իր հակադրությանը։
   Հիվանդության ընթացքում օրգանիզմում հակազդում են՝ «պաթոգենեզը» կոտրվածքը եւ «սանոգենեզը» պաշտպանությունը։
   Պայմանավորելով հիվանդության ներքին հակասությունը՝ դրանք միաժամանակ եւ՛ կապված են միմյանց հետ եւ՛ բացառում են միմյանց։
   Օրգանիզմի վնաս հասցնող եւ միասնության պաշտպանիչ ռեակցիաների փոխկերպումը կարելի է դիտարկել որպես հակադրությունների միասնություն։
   Ընդ որում միեւնույն գործառույթը կարող է դրսեւորվել եւ՛ որպես պաշտպանիչ, եւ՛ որպես պաթոլոգիական գործընթաց։
   Օրինակ՝ ֆիբրինոլիզը կարելի է դիտարկել որպես պաշտպանիչ, հարմարվողական մեխանիզմ, որը նպաստում է ֆիբրինի կուտակումների վերացմանը եւ արյան հետ մղելու (отток) գործընթացի վերականգմանը։
   Սակայն ֆիբրինոլիզի ինտենսիվությունը, որը առաջանում է որպես հարմարվողական ռեակցիա ներանոթային արյան մակարդելիության դեպքում, բերում է աֆիբրիոգեն եւ պաթոլոգիական արյունահոսության։
   Այսպես հարմարվողական ռեակցիա դադարում է պաշտպանական լինելուց եւ վերածվում է վնասողի[3]։
  Քանակական-որակական փոփոխությունների օրենքն անխզելիորեն կապված է հակադրությունների պայքարի եւ միասնության օրենքի հետ։
   Այն բացահայտում է զարգացման ներքին մեխանիզմը եւ պատասխանում է այն հարցին, թե ինչպես է տեղի ունենում այդ զարգացումը։
  Հիվանդության քանակական վերլուծության հիման վրա անցկացվում է հիվանդության տարբերակումը (диференциация) եւ նազոլոգիական դասակարգումը։
   Որակը իրերի եւ երեւույթների հարաբերական կայուն, էական որոշակիությունն է։
   Բժշկագիտության զարգացումը բերում է ուսումնասիրվող գործընթացների ինչպես որակական, այնպես էլ քանակական հատկանիշների ավելի համակողմանի ուսումնասիրման։
   Այսպես մինչեւ XIX դարի կեսերը բժշկության մեջ շեշտը դրվում էր ուսումնասիրվող գործընթացների որակական կողմի վրա, սակայն առանց 485ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ քանակական բնորոշիչների ուսումնասիրման հնարավոր չէ հասկանալ դրանք։
   Քանակական եւ որակական փոփոխությունների սկզբունքի մեթոդաբանական նշանակությունը որակապես նոր երեւույթներում եւ գործընթացներում քանակական բնորոշիչների բացահայտումն է։
   Քանակական փոփոխությունների անցումը որակական փոփոխությունների կախված է օրգանիզմի կենսագործունեության կոնկրետ պայմաններից։
   Հիվանդության եւ առողջության միջեւ գտնվում են բազմաթիվ անցումնային եւ միջանկյալ փուլեր։
   Այս անցումներն առավել բնորոշվում են «դեռ առողջ չէ, բայց արդեն հիվանդ չէ» արտահայտությամբ։
   Այս վիճակը կոչվում է սուբկլինիկական վիճակ։
   Ֆիզիոլոգիական ձեւերի պաթոլոգիականին անցումնային փուլերը, ինչպես եւ հակառակ պրոցեսները ունեն խորը դիալեկտիկական բնույթ։
   Բժիշկը պետք է միշտ հաշվի առնի այն դիալեկտիկական օրինաչափությունը, համաձայն որի քանակական փոփոխությունները անընդհատ են, իսկ որակականները՝ ընդհատվող։
   Անընդհատ տեղի ունեցող քանանակական փոփոխությունները որոշակի պահի ընդհատվում են նոր որակի առաջացմամբ։
  Օրինակ՝ օրգանիզմում թունավոր նյութերի կուտակումը որոշակի փուլում, հասնելով քանակական կուտակման, բերում է համակարգի գործառման դեկոմպենսացիայի եւ նոր կլինիկական վիճակի առաջացմանը (կոմա, մահ)։
   Ֆիզիոլոգիակական գործընթացների քանակական փոփոխությունների կուտակումները կա՛մ ավելանում, կա՛մ պակասում են, սակայն անընդհատ բնույթ են կրում, եւ հասնելով որոշակի մակարդակի, օրգանիզմում առաջացնում են որակական նոր վիճակներ (օրինակ՝ հիվանդություն)[3]։
  Բացասման բացասման սկզբունքը պատասխանում է այն հարցին, թե որ ուղղությամբ է տեղի ունենում զարգացումը։
   Այս օրենքը բացահայտում է բնության, հասարակության եւ գիտակցության զարգացման օբյեկտիվ միտվածությունը։
   Այս համընդհանուր միտվածության առաջընթաց (progressive) զարգացումը։
   Շարժումը ստորինից դեպի վերինը, պարզից դեպի բարդը՝ բացառելով այն, ինչ խոչընդոտում է զարգացմանը եւ պահպանելով եւ օգտագործելով այն, ինչը նպաստում է զարգացմանը նոր մակարդակի վրա։
   Այս սկզբունքի ճիշտ հասկանալը նպաստում է օրգանիզմում տեղի ունեցող դիալեկտիկական գործընթացների խորը ըմբռնմանը։
   Օրինակ՝ յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմ ունի ոչ միայն անհատական, այլեւ իր նախնիների որոշ հատկա486ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ նիշներ, որոնք ձեռք են բերվել ֆիլոգենետիկ երկարատեւ գործընթացի արդյունքում։
   Այդ իսկ պատճառով, բացասման բացասման օրենքի տեսանկյունից, բազմացումը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես հին օրգանիզմի տարրերից նոր օրգանիզմի ստեղծում, ծագում, այլ նաեւ նոր օրգանիզմում հնի տարրերի պահպանում։
   Ամեն նոր օրգանիզմ օնտոգենեզի ընթացքում իր մեջ վերառում է հնի այն տարրերը, որոնք նպաստում են նրան ավելի ճկուն եւ տարբերակված հարմարվել շրջակա միջավայրին։
   Գործառույթային եւ (մորֆոլոգիական) հատկանիշները, որոնք նոր օրգանիզմը ժառանգում է նախնիներից, շրջակա միջավայրին հարմարվելուն հիմք են հանդիսանում։
   Ֆիզիոլոգիական եւ պաթոլոգիական գործընթացներն էվոլյուցիայի վերընթաց բարդացմանը զուգընթաց բարդանում են։
   Մեչնիկովը նշում էր, որ եթե ծովաստղի ֆագոցիտոզը կատարվում է առանց արյունատար անոթների եւ նյարդային համակարգի մասնակցության, դրանց բացակայության պատճառով, ապա բարձրակարգ օրգանիզմներում բորոբոքման գործընթացին մասնակցում են տարբեր օրգան համակարգեր (նյարդայինը, իմունայինը եւ էնդոկրինայինը)։
  Դիալեկտիկան բացահայտում է օբյեկտիվ իրականության հակադիր կողմերի կապը եւ միասնությունը զույգ կատեգորիաների միջոցով։
  Մաս եւ ամբողջ կատեգորիաները շատ կարեւոր են բժշկագիտության համար։
   Ամբողջը երեւույթների, գործընթացների մասերի փոխազդեցությունն է, փոխկապվածությունը եւ միասնությունը։
   Իրականության տարբեր մակարդակների համակարգերում ամբողջի եւ մասերի փոխհարաբերությունները նույնատիպ չեն։
   Մեխանիկական համակարգերում մասերը ունեն որոշակի անկախություն ամբողջից, կենսաբանական համակարգերում մասերը եւ ամբողջը սերտ կապված են եւ միաժամանակ ամբողջը ունի ինքնուրույնության որոշակի աստիճան։
   Կենդանի օրգանիզմը, որպես ամբողջ ավելին է քան նրա բաղկացուցիչ մասերը՝ բջիջները, հյուսվածքները, օրգանները։
   Այդ ամբողջը ըստ դիալեկտիկական մոտեցման, որակական նոր մակարդակ է, որը առաջացել է էվոլյուցիոն երակարատեւ գործընթացի արդյունքում։
   Բժշկության որոշ մասնագետներ մասերի հարաբերական ինքնուրույնությունը (օրինակ բջիջների) բացարձակացնում են։
   Ռ. Վիխրովի աշխատություններում ամբողջի (օրգանիզմի) եւ մասերի (բջիջների) փոխհարաբերությունը մեխանիկորեն է դիտարկվում։
   Վիրխովը բջջային ռեակ487ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ցիաները հարաբերական ինքնուրույնությունը բացարձակացնում է, հակադրելով դրանք օրգանիզմի տարբեր համակարգերի ինտեգրատիվ եւ կորելյացիոն գործառույթների։
   Դիալեկտիկական այս կատեգորիները կենդանի բնության իմացության ոլորտում մշտապես առաջացնում են հակասություններ մասնավորապես՝ ռեդուկցիոնիզմի եւ ինտեգրատիզմի միջեւ։
   Այդ մասին խոսում էր դեռեւս Շելլինգը. «Ինչպես հասկանալ ամբողջը մասերից առաջ, եթե այն ենթադրում է մասերի իմացությունն ամբողջից առաջ...» [4, էջ 116] Ռեդուկցիոնիզմը իհարկե, նպաստում է բժշկական գիտության զարգացմանը, սակայն բժշկագիտության տարբեր ոլորտների այդ նույն մասնավոր գիտելիքների ընդհանրացումների բացակայությունը, ընդհանրացում, որը կհանգեցներ տրամաբանական հիմնավորված տեսական համակարգի, (այսպես կորչված ընդհանուր պաթոլոգիայի) խոչընդոտում է ժամանակակից բժշկության զարգացմանը»։
   Հ. Սելյեն «Ամբողջական օրգանիզմի մակարդակի վրա» աշխատության մեջ գրում էր. «Կյանքն իր բաղադրիչ մասնիկների հանրագումարը չէ...Ինչքան դուք մասնատում եք կենդանի համակարգերը, այնքան հեռանում եք կենսաբանությունից եւ ի վերջո մնում են միայն անկենդան բնության մշտնջենական, վեհ եւ համընդհանուր օրենքները» [5]։
  XIX դարի կեսերին բժշկագիտության ոլորտում դիալեկտիկական մեթոդը համալրվեց համակարգերի տեսությամբ, որը դիտարկում է հիվանդությունը որպես կառուցվածքային-ֆունկցիոնալ համակարգային գործընթաց։
   Ֆիզիոլոգիական եւ պաթոլոգիական պրոցեսները ենթաբջջային մակարդակով քննարկելու հնարավորությունները հերքեցին «մաքուր ֆունկցիոնալ», «առաջնային ֆունկցիոնալ» փոփոխությունների եւ «երկրորդային ձեւաբանական» խանգարումների մասին պատկերացումները։
   Գոյություն չունեն ֆունկցիոնալ փոփոխություններ, որոնք պայմանավորված չլինեն համապատասխան կառուցվածքային խանգարումներով։
   Համակարգայնության սկզբունքները բժշկության ոլորտում արտահայտվում են պաթոլոգիաների տեսության մեջ որպես մորֆոլոգիայի եւ ֆիզիոլոգիայի միասնություն։
   Կենսաբանական կառուցվածքը միավորում է ճկուն սուբստրատը (մորֆոլոգիայի օբյեկտը) եւ «ձեւավորված» գործընթացը (ֆիզիոլոգիայի օբյեկտ)[1, էջ 6]։
   Երկար ժամանակ համարվում էր, որ հիվանդության սկզբնական փուլերում օրգանների եւ համակարգերի փոփոխությունները չեն անցնում 488ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ գալիս ֆունկցիոնալ խախտումների սահմաններից, միաժամանակ ընդունվում էր կառուցվածքի եւ գործառույթի միասնությունը։
   Ժամանակակից կենսաբանության եւ բժշկության, հատկապես մոլեկուլյար կենսաբանության, բիոֆիզիկայի, գենետիկայի ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս հերքել ֆունկցիոնալ հիվանդությունների առկայությունը եւ հստակ գտնել ֆունկցիայի ցանկացած խախտմանը համապատասխանող մորֆոլոգիական սուբստրատը։
   Այսպիսով՝ համակարգայինֆունկցիոնալ մոտեցումը բժշկության ոլորտում թույլ է տալիս ուսումնասիրել ինչպես մասերը, բաղադրիչները, անհատական օրգանիզմում տեղի ունեցող գործընթացները, նրա ենթահամակարգերի գործառույթները, այնպես էլ հաշվի առնել օրգանիզմի ամբողջականությունը, ուսումնասիրելով մարդուն ոչ թե որպես «մասերի ու մասնիկների» մեխանիկական հանրագումար, այլ կենդանի համակարգ, ներդաշնակորեն միահյուսված բնական-սոցիալական իրականության հետ։
  Պատահականությունը եւ անհրաժեշտությունը, պատճառը եւ հետեւանքը եւս դիալեկտիկայի զույգ կատեգորիաներից են, որոնք կարեւոր են բժշկագիտության մեթոդիկայի համար։
   Ըստ դիալեկտիկական մոտեցման այս կատեգորիաները արտահայտում են իրականության հակադիր կողմերի միասնությունը։
   Անհրաժեշտությունը արտհայտում է երեւույթների ընդհանուր, տիպական, կայուն կողմերը, պատահականությունը՝ եզակի, մակերեսային եւ անցողիկ կողմերը։
   Պատճառահետեւանքային կապերը բացահայտում են երեւույթների անհրաժեշտ կապը, երբ պատճառը նախորդում է հետեւանքին եւ առաջացնում է այն, համապատասխան առիթի եւ պայմանների առկայությամբ։
  Պատճառականության սկզբունքը պաթոլոգիայի տեսանկյունից նշանակում է, որ կենդանի համակարգի ցանկացած փոփոխություն պայմանավորված, դետերմինացված է տվյալ համակարգի եւ արտաքին միջավայրի գործոնների նյութական եւ տեղեկատվական (ինֆորմացիոն) փոխազդեցություններով։
   Պատճառականությունը հիվանդության ծագումը (էթիոլոգիան) դիտարկում է արտաքինի եւ ներքինի փոխազդեցությունների հետեւանքով, այսինքն որոշ պայմանների առկայությամբ օրգանիզմի եւ արտաքին միջավայրի փոխազդեցությունների հետեւանքով։
   Ըստ դիալեկտիկայի առանց պատճառի պատահականություններ գոյություն չունեն։
   Ցանկացած պատահականություն ներքին թաքնված օրինաչափությունների հետեւանք է Քվանտային ֆիզիկայի հետագա 489ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ բացահայտումները վերջնականապես խարխլեցին համընդհանուր դետերմինիզմի 1 (determinare լատիներենից թարգմանաբար պայմանավորել) մասին դիալեկտիկական այս պատկերացումները։
   Բացահայտվեց ատոմային-մոլեկուլյար մակարդակի օբյեկտների դուալիստական՝ մասնիկային-ալիքային վարքի բնույթը։
   Ըստ դիալեկտիկական մոտեցման՝ պարզ համակարգերի (մեկ կամ մի քանի մասնիկներից բաղկացած) վարքն ամբողջությամբ կանխատեսելի է դիտարկման ցանկացած հատվածում (հաշվի առնելով պատճառահետեւանքային կապերը, պայմանները եւ առիթները)։
   Պատահական, անկանխատեսելի դրսեւորումները բոլորովին չէին դիտարկվում։
   XX դարի երկրորդ կեսին իրավիճակը փոխվեց։
   Գիտության տարբեր ճյուղերի հետազոտությունները բերեցին կենդանի եւ անկենդան բնության համակարգերի նոր հիմնարար օրենքների բացահայտմանը։
   Պարզվեց, որ կարգավորված շարժումից կարող է առաջանալ քաոս, անկայունություն։
   Այս քաոսը սկզբունքորեն տարբերվում է դետերմինացված համակարգի արտաքին պատահական գործոններով պայմանավորված շարժման անորոշությունից։
   Դա կարող է առաջանալ նույնիսկ պարզ համակարգերում ոչ գծայնության, անկայունության պատճառով։
  XIX դարի կեսերին միաժամանակ ստեղծվեցին թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենքը եւ կենսաբանության էվոլուցիոն տեսությունը։
   Դասական թերմոդինամիկայի հիմնական սկզբունքներն են՝ փակ համակարգերում էնտրոպիայի աճը եւ էներգիայի պահպանման օրենքը։
   Էվոլուցիոն տեսությունը առաջ քաշեց մի կարեւոր խնդիր՝ ինչպես համատեղել թերմոդինամիկական գործընթացները եւ ինքնակա (սպոնտան) բարդացող կենսաբանական համակարգերի էվոլուցիոն առաջացումը։
  Թերմոդինամիկայի սկզբունքներին համապատասխան փակ համակարգը շարժվում է դեպի ջերմային հավասարակշռություն, որին համապատասխանում է նվազագույն կարգավորվածությունը։
  XX դարում ձեւավորվեց սիներգետիկան, որպես միջառարկայական գիտական ուղղություն, որն ուսումնասիրում է իրականության տարբեր ոլորտներին պատկանող ինքնակազմակերպվող համակարգերը։
   Սիներգետիկան, որպես գիտական տեսության մեկնակետ, հաԴետերմինիզմը կեցության համընդհանուր փոխկապվածության եւ փոխպայմանավորվածության մասին ուսմունք է։
   Դետերմինիզմնի հիմքը կազմում են պատճառականության եւ օիրնաչափության մասին ուսմունքները։
  490ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ մարվում է 1973 թվականը, երբ տեղի ունեցավ սիներգետիկային նվիրված առաջին գիտաժողովը։
   Այս ուսմունքի հիմնադիրներն են գերմանացի ֆիզիկոս Հերման Հակենը եւ բրուսելյան սիներգետիկայի դպրոցի հիմնադիր Իլյա Պրիգոժինը։
   Սիներգետիկան ուսումնասիրում է բաց, ոչ գծային, անկայուն համակարգերը, որոնց վառ օրինակ կարող է ծառայել մարդու օրգանիզմը։
  Սիներգետիկան (հունարենից թարգմանաբար- համատեղ գործունեություն) գիտական հետազոտությունների միջառարկայական տեսություն կամ պարադիգմա է, որը ուսումնասիրում է ինքնակազմակերպվող (ենթահամակարգերից կազմված), ոչ պարփակված, այսինքն՝ բաց, անկայուն համակարգեր։
   «Կենդանի օրգանիզմները բաց, ոչ պարփակված համակարգեր են, որոնք փոխանակվում են շրջապատի հետ էներգիայով եւ նյութով» [6, էջ 4]։
  «Անկայունության փիլիսոփայություն» աշխատության մեջ Ի. Պրիգոժինը գիտության ոլորտում տեղի ունեցող անցումը դեպի սիներգետիկական պարադիգման բացատրում է յուրովի։
   Ըստ նրա՝ տեղի է ունենում անցում դետերմինիզմից դեպի անկայունությունը, անկայունությունը որոշ առումով փոխարինում է դետերմինիզմին։
   Դետերմինիստական աշխարհում բնական գործընթացները կառավարելի են, ենթակա մեր կամայականություններին։
   Եթե բնությունը պարունակում է անկայունություն, որպես էական տարր, ապա մենք պետք է այն հարգենք, քանի որ չենք կարող կանխատեսել, թե ինչ կարող է պատահել։
   Այսօր գիտությունը ո՛չ մատերիալիստական, ո՛չ ռեդուկցիոնալիստական, ո՛չ դետերմինիստական է» [7, էջ 52]։
  Դեռեւս XX դարի առաջին կեսին Էրվին Բաուերը ձեւակերպեց «Կենսաբանության համընդհանուր օրենքը»՝ բոլոր եւ հատկապես կենդանի համակարգերը միշտ գտնվում են անկայուն վիճակում եւ իրենց ազատ էներգիայի շնորհիվ մշտապես գործառում են հավասարակշռության դեմ։
   Արտաքին միջավայրի փոփոխությունները օրգանիզմը կոմպենսացնում եւ հավասարակշռում է։
   Այս սկզբունքի հիման վրա հետագայում ձեւավորվեց հոմեոստազի, որպես ներքին կայունությունը պահպանելու մասին պատկերացում։
   Բաուերի ժամանակաշրջանի գիտական պարադիգման հիմնվում էր XIX դարի վերջի դասական ֆիզիկայի սկզբունքների վրա։
   Ըստ թերմոդինամիկայի սկզբունքների համակարգի միակ կայուն վիճակը հավասարակշռությունն է (դադարը), կենդանի համակար491ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ գերի ինքնաշարժումը դիտարկվում էր հիմնարար այդ պարադիգմայի խախտում։
   Բաուերի հաստատուն անկայունության սկզբունքը ապացուցվեց միայն 1947 թվականին Պրիգոժինի կողմից։
   Կենդանի օրգանիզմի համակարգային անկայունությունը, ըստ Բաուերի, ի տարբերություն անկենդան բջիջների, ապացուցում է այն փաստը, որ կենդանի բջիջների բոլոր կառույցները մոլեկուլյար մակարդակի վրա նախապես լիցքավորված են ավելցուկային էներգիայով, որը արտահայտվում է պոտենցիալների անհավասարությամբ, ստեղծված քիմիական եւ էլեկտրական չափորոշիչներով (գրադիենտով), մինչդեռ անկենդան բնության ոլորտում գրադինետները բաշխվում են հավասարապես համապատասխան էնտրոպիայի սկզբունքի։
   Այս ավելցուկային էներգիան, որը գոյություն ունի բոլոր մակարդակների կենդանի բջիջներում, Բաուերն անվանեց «կառուցվածքային էներգիա» եւ բացատրեց՝ որպես կենդանի մոլեկուլի կառույցի ձեւախեղում ( դեֆորմացիա), անկայունություն։
   Այսպիսով կենդանի օրգանիզմը բաց, ոչ պարփակված եւ անկայուն համակարգ է։
  Հետեւաբար սիներգետիկայի սկզբունքների կիրառումը մարդու օրգանիզմում տեղի ունեցող նորմալ եւ պաթոլոգիական գործընթացների վերլուծության համար կարող է շատ արդյունավետ լինել։
  Սիներգետիկայի գիտական ապարատի օգնությամբ կարելի է ուսումնասիրել մարդու օրգանիզմը, որպես ամբողջական, բաց, փոխազդող մասնիկների համակարգ։
   Ակնհայտ է, որ օրգանների, հյուսվածքների ցանկացած պաթոլոգիական փոփոխություններ ընդվազման աղբյուր են հանդիսանում ոչ միայն տվյալ օրգանի, այլեւ մյուս օրգանների համար, ընդ որում խախտվում են ենթահամակարգերի եւ մարմնի օրգանների բնական կապերը եւ ստեղծում են նոր ախտաբանական կապեր, որոնց զարգացումը, եւ հետեւաբար, հիվանդության զարգացող բնույթը գրեթե անհնար է կանխատեսել։
  Համալիր համակարգերի հետազոտման սիներգետիկ մեթոդի առանձնահատկությունները հասկանալու համար անհրաժեշտ է հասկանալ սիներգետիկական մտածողության առանձնահատկությունները եւ հիմնական հասկացությունները, որոնցով գործառում է սիներգետիկան։
   Ընդհանուր առմամբ սիներգետիկան բնորոշվում է հետեւյալ հիմնական հասկացություններով՝ ինքնակազմակերպվածություն, ոչ պարփակվածություն, անկայունություն։
   Սիներգետիկան վերլուծում է բաց, ոչ գծային համակարգերը, որոնք փոխկապված մասնիկների ամբող492ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ջություն են եւ միավորված են գործառույթային ամբողջականությամբ, ընդհանուր նպատակով։
   Համակարգի հատկություններն ավելին են, քան մասնիկների հատկությունների հանրագումարը։
   Համակարգի ոչ պարփակվածությունը բնորոշվում է նրա եւ միջավայրի միջեւ նյութերի, տեղեկույթի, էներգիայի փոխանակման բազմաթիվ աղբյուրների եւ հոսքերի առկայությամբ։
   Ոչ գծայնությունը սիներգետիկական պարադիգմայի կարեւորագույն սկզբունքներից է։
   Ոչ գծային համակարգի չափանիշների սահուն փոփոխությունները բերում են ողջ համակարգի վիճակի եւ հատկությունների թռիչքաձեւ, անկանխատեսելի փոփոխությունների։
   Ոչ գծայնությունը վկայում է էվոլյուցիայի բազմաթիվ ուղիների առկայության, գործընթացների գերարագ զարգացման եւ ծագած փոփոխությունների անդարձելիության մասին։
   Սիներգետիկայի տեսանկյունից՝ ոչ գծայնությունը ենթադրում է էվոլուցիայի բազմապիսի այլընտրանքնային ուղիների առակայություն, էվոլուցիայի մշտապես փոփոխվող արագություն եւ անդարձելիություն։
   Այդ ամենով հանդերձ՝ էվոյլուցիան կարող է ընթանալ ինչպես աստիճանակարգային, այնպես էլ ճգնաժամային փուլերով՝ քանակապես եւ որակապես փոխելով համակարգի չափորոշիչները։
   Անկայունությունը, ոչ գծայնության եւս մի ցուցանիշն է, որը դրսեւորվում է համակարգում ընթացող գործընթացների ուղղության անսպասելի փոփոխություններով։
   Դա էվոլուցիոն փոփոխությունների ամբողջությունն է, շարժման եւ զարգացման ձեւը։
  Սիներգետիկան նշում է, որ բարդ ինքնակազմակերպվող համակարգերը չեն ենթարկվում զարգացման արտաքին պարտադրող գործոններին։
   Ավելի շուտ պետք է բացահայտել նրանց զարգացման սեփական միտումների ուղղությունը եւ նպաստել այդ միտումներին։
  Դրանք, համաձայն սիներգետիկայի, մի քանիսն են եւ բոլորն էլ համապատասխանում եմ ներքին բնույթին։
  Սիներգետիկան մշակել է կառավարման սկզբունքներ, որոնք, ճիշտ կիրառելով, հիվանդ օրգանիզմի պարագայում կարելի է նպաստել ինքնակարգավորման մեխանիզմին եւ օրգանիզմի արդյունավետ բարելավմանը։
   Հիվանդությունը այս կամ այն պատճառի ազդեցության հետեւանքով օրգանիզմի կենսագործունեության խանգարումն է, կարգավորվածության խախտումը, քաոսի տարրատեսակը։
   Հիվանդության էությունը պարզաբանվում է էկոլոգիական տեսակետից, այսինքն՝ արտաքին միջավայրի հետ օրգանիզմի բնականոն փոխհարաբերու493ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ թյունների տեսակետից։
   Օրինակ՝ ռուս հռչակավոր հիվանդագետ Ա.Ա. Օստրոումովը հիվանդությունը դիտարկում էր իբրեւ միջավայրում մարդու գոյության պայմանների կողմից նրա բնականոն կյանքի խանգարում։
   Ս.Պ. Բոտկինը գտնում էր, որ հիվանդությունը օրգանիզմի հակազդեցությունն է արտաքին միջավայրի վնասակար ազդեցությունների հանդեպ։
   Կ. Բերնարը հիվանդությունը սահմանում է որպես օրգամիզմի ֆիզիոլոգիական հավասարակշռության խախտում[1, էջ. 324]։
  Այսպիսով, սիներգետիկական պարադիգման՝ իր հիմքում ունենալով դիալեկտիկական մեթոդը, ոչ միայն իմացության ձեւ է, այլ մարդուն՝ որպես հոգեսոմատիկ բարդ համակարգ հասկանալու եւ բուժելու սկզբունք։
   Սիներգետիկան եւ դիալեկտիկան, ինչպես նաեւ համակարգային մոտեցումը սերտ կապված են միմյանց, սիներգետիկան օգտագործում է տվյալ ուսմունքների հասկացութային ապարատը, դիտարկելով էվոլյուցիայի, համակարգայնության, փախազդեցության, ինչպես նաեւ պատահականության, անհրաժետության եւ իրականության սկզբունքները։
   Դիալեկտիկայի սկզբունքները սիներգետիկական պարադիգմայում ընդլայնում են իրենց սահմանները։
   Զարգացումը դիտարկվում է ոչ միայն ներքին եւ արտաքին ազդեցությունների միասնության հետեւանք, այլ նաեւ զուտ ներքին ինքնակազմակերպման հակվածություն։

Հոդվածում վերլուծության են ենթարկվում դիալեկտիկական եւ սիներգետիկական մեթոդները։
  Ժամանակակից բժշկագիտությունը չի սահմանափակվում դիալեկտիկական մեթոդով եւ այն համալրում է սիներգետիկական մեթոդով։
  Դիալեկտիկական մեթոդի կիրառմամբ բացահայտվում են օրգանիզմում տեղի ունեցող փոփոխությունների ներքին հակասական կողմերը։
  Սիներգետիկական մոտեցումը դիտարկում է օրգանիզմը որպես բաց համակարգ, հիվանդությունը որպես կարգավորվածության բացակայություն։
  Սիներգետիկական պարադիգման՝ իր հիմքում ունենալով դիալեկտիկական մեթոդը, ոչ միայն իմացության ձեւ է, այլ մարդուն՝ որպես հոգեսոմատիկ բարդ համակարգ հասկանալու եւ բուժելու սկզբունք։
  Սիներգետիկան եւ դիալեկտիկան, ինչպես նաեւ համակարգային մոտեցումը սերտ կապված են միմյանց, սիներգետիկան օգտագործում է տվյալ ուսմունքների հասկացութային ապարատը, դիտարկելով էվոլյուցիայի, համակարգայնության, փոխազդեցության, ինչպես նաեւ պատահականության, անհրաժեշտության եւ իրականության սկզբունքները։
