«ՄՇԱԿ» ԵՎ «ՀՈՐԻONՈՆ» ՕՐԱԳՐԱԿԱՆ ԹԵՐԹԵՐՈՒՄ 1915 Թ. ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐԻ ԽՆԴԻՐԸ Թիֆլիսում (Վրաստան) լույս տեսած «Մշակ» (խմբ. Հ. Առաքելյան) և «Հորիզոն» (խմբագիր ՝ Ս. Սահակյան) հայկական օրաթերթերի ներդրումը ) բավարար էր Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած հազարավոր փախստականների օգնելու համար:  Չնայած նրանց միջեւ եղած բազմաթիվ տարբերություններին ՝ երկու պարբերականներն էլ մեծ աշխատանք են կատարել հայ ներգաղթյալներին օգնելու հարցում: 1915 Մամուլն ամբողջությամբ ողողված էր Երկրորդ աշխարհամարտի մասին նյութերով, բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմի իրադարձությունները լուսաբանող Mshak Հ Horizon օրաթերթերը կենտրոնանում էին Արևմտյան Հայաստանում կոտորածների և փրկության որոնման մեջ փախած հայերի ծանր վիճակի վրա: 1915 թվականը «Մշակ» -ի համար սկսվում է այն փաստով, որ թերթի խմբագիր Համբարձում Առաքելյանը չի շնորհավորում ընթերցողներին Նոր տարին ՝ պատճառաբանելով, որ հայերի համար Նոր տարի չկա:  Նաչերը ողջունում է Նոր տարին, երբ ներգաղթյալների թիվը հասավ հարյուր հազարի, ներգաղթյալներ, որոնք չունեն գոյատևման ամենապարզ պայմանները 1: Ամբողջ տարվա ընթացքում երկու պարբերականներն ակտիվորեն լուսաբանում են միգրանտների իրավիճակը ՝ որոշակի պատկեր տալով նրանց տառապանքների և զրկանքների մասին:  Հիմնականում լուսաբանվում էր փոքր լուրերի տեսքով, որոնք առավել հաճախ տպագրվում էին երկու պարբերականներում ՝ «Ներքին տեսություն» խորագրի ներքո:  Դրանք հիմնականում պարունակում էին համառոտ տեղեկություններ միգրանտների ճանապարհորդության, նրանց քանակի և վիճակի մասին:  Նման նյութերը սովորաբար ունենում էին պարզ վերնագրեր ՝ «Փախստականների պետություն», «Փախստականների մասին», «Փախստականներ մեր մեջ», «Հայ փախստականներ», «Փախստականների մասին» և այլն: Պարբերականների թղթակիցներն իրենց նամակագրությունն էին ուղարկում այն ​​վայրերից, որտեղ փախստականների ամենամեծ քանակը փախստականներ են ունեցել Երեւանից, Էջմիածնից, Ախալքալաքից և այլն ՝ ներկայացնելով, թե ինչպես են ապրում և ինչ օգնություն են ստանում:   Նամակագրությունից պարզ է դառնում, որ միգրանտների վիճակն ավելի քան ծանր է: Նրանցից շատերը զրկված են կյանքի առաջին անհրաժեշտության իրերից, տառապում են մրսածությունից և հիվանդություններից, և մի քանի վայրերում առկա բժշկական օգնությունից:   Միգրանտների իրավիճակը քիչ թե շատ դրական է քաղաքային բնակավայրերում:  Մասնավորապես, Էջմիածնում գտնվող միգրանտները գտնվում են Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գեորգի V- ի հոգածության ներքո, որն օգտագործում է բոլոր միջոցները փախստականներին նվազագույն պայմաններ ապահովելու համար 2:  Իրավիճակը շատ ավելի բարդ է գյուղական բնակավայրերում ապաստան գտած միգրանտների համար:   Նրանցից շատերը, չդիմանալով ծանր պայմաններին, մահացան, իսկ ողջ մնացածները սովից մահացան:  Գյուղացիները հնարավորինս օգնում են նրանց, պատսպարում իրենց տներում, կերակրում, բայց միգրանտների թիվն այնքան շատ է, որ գյուղացիները կարողանան օգնել բոլորին 3: Բազմաթիվ բնակավայրերում ապաստանած միգրանտների իրավիճակի լուսաբանման մեջ «Մշակ» պարբերականի խմբագիր Հ. Առաքելյանի դերը, ով անձամբ էր այցելել միգրանտներով լի բնակավայրեր, նամակագրություն էր պատրաստել:   Իր այցերի ընթացքում նա փորձեց օգնել միգրանտներին, հեռագրեց միգրանտների հետ աշխատող ընկերություններին ՝ նրանց վիճակի վերաբերյալ, և բոլոր տեղեկությունների համար նամակագրության մեջ 1 Ալոյան Լ., «Մշակ» - ՀՅԴ հարաբերություններ, Երեւան, 2010, էջ: 27 2 Տեր-Ռուբինյան Գ., Էջմիածնի գործ Միգրանտներին օգնելու դեպք, «Մշակ», Թիֆլիս (Վրաստան), 3 մարտի, 1915, № 46: 3 Մկրտումյան Բ., Արտագաղթողների իրավիճակը, «Մշակ», Թիֆլիս, Վրաստան, 4.04.1915, № 69: Նրանց, ովքեր ցանկանում էին օգնել միգրանտներին, նա գրեց այն, ինչ նախ պետք է միգրանտներին:  Սա շատ կարևոր քայլ էր, քանի որ կային շատ մարդիկ, ովքեր ցանկանում էին օգնել, բայց անհրաժեշտ էր այդ օգնությունը կազմակերպել առաջին անհրաժեշտության իրեր ձեռք բերելու համար, հետո միայն դրանից հետո ամեն ինչ, որ կարող էր նրանց լրացուցիչ օգուտ բերել:  Հ.Առաքելյանի նամակագրությունը զուրկ էր հույզերից. նրանք հնարավորինս օբյեկտիվորեն ներկայացրեցին միգրանտների իրավիճակը 1: Այսպիսով, նամակագրության միջոցով թերթերը որոշակի պատկերացում են տվել տարածաշրջանում ապաստանած հայ գաղթականների մասին:   Այս նամակագրությունների շնորհիվ էր, որ շատ բարեգործական կազմակերպություններ տեղեկություններ ունեին միգրանտների մասին: Որոշելով, թե որքան քաղաք պետք է օգնություն ուղարկվի: Միգրանտների իրավիճակի վերաբերյալ ավելի վառ տեղեկատվություն են տրամադրել հոդվածները, որոնց հեղինակները շրջել են Հայաստանի տարբեր քաղաքներում, Վրաստանում և հանդիպել փախստականների հետ:   «Հորիզոն» -ի երեք համարներում տպագրվել է Ա-Դոյիչ ճանապարհորդական ակնարկ, որտեղ նա պատմում է իր երկու ընկերների Էջմիածին և Երևան գյուղերի շրջակայքի ճանապարհորդության մասին 2:   Mostlyանապարհորդների զգացմունքները, երբ տեսնում էին միգրանտների թշվառ կյանքը, հիմնականում նկարագրվում էին այստեղ: Դա զգացմունքային առումով ամենաազդեցիկ նյութն է:   Իսկ «Մշակ» -ի խմբագիր Հ. Առաքելյանը հրապարակում է Հայաստան կատարած իր քառօրյա ճանապարհորդության ակնարկը, որտեղ ներկայացնում է Երևանում և Էջմիածնում ապաստանած միգրանտների իրավիճակը 3:   Այստեղ նա հանդիպում է փախստականների ընտանիքներին, ծանոթանում նրանց օգնության կազմակերպմանը, իր հնարավորությունների սահմաններում աջակցում է նրանց:   Հ.Առաքելյանի օրինակը վարակիչ է դառնում շատ հայերի համար, ովքեր նույնպես սկսում են ճանապարհորդել գաղթականներով լի բնակավայրեր ՝ նրանց հնարավորինս օգնելու համար: Travelամփորդական այսպիսի հուշումների դերը շատ մեծ էր միգրանտներին օգնելու հարցում:  Ընթերցողի խղճի վրա ազդելով ՝ նրանք փորձեցին հասարակությանը համոզել հնարավորինս օգնել միգրանտներին: Այս ժամանակահատվածում Թիֆլիսում (Վրաստան) կային մի շարք ընկերություններ, որոնք ակտիվորեն մասնակցում էին միգրանտներին օգնելու գործում:   Նրանցից թերեւս ամենաակտիվը Հայ Կենտկոմն էր, Հայ բարեգործական ընկերությունը, Հայ օգնության միությունը:  «Մշակ» և «Հորիզոն» պարբերականները ոչ միայն անընդհատ լուսաբանում էին նրանց գործունեությունը, այլև նրանց անունից հայտարարություններ էին փակցնում ՝ հնարավորինս նպաստելով նրանց աշխատանքին:   Նման հայտարարությունները սովորաբար տեղադրվում են թերթի առաջին էջում ՝ ամենահայտնի մասում:   Օրինակ ՝ Հայաստանի կենտրոնական կոմիտեն և բարեգործությունը հայտարարում են միգրանտների համար ձմեռային սննդի հավաքի մասին 4, Հայ օգնության միությունը հայտարարում է այն հասցեն, որտեղ մարդիկ կարող են նվիրատվություն բերել միգրանտներին, ում երախտագիտությամբ ընդունում են դրանք 5: Հայտարարության հատուկ տեսակ էր տարբեր տառատեսակների մեծ տառատեսակները, որոնք տեղեկացնում էին Թիֆլիսում (Վրաստան) տեղի ունեցող բարեգործական իրադարձությունների մասին:  Օրինակ, 1915-ին Թիֆլիսում հունվարի 14-15-ը հայտարարվեց փախստականների համար սպիտակեղեն հավաքելու օրեր: Ամսի 13-ին «Մշակ» և «Հորիզոն» պարբերականները իրենց էջերում մեծ տառերով գրեցին. «7 Հայտարարությունների շարքում առանձնահատուկ տեղ է ունեցել «զանգերը»:  Դրանք նույնպես հիմնականում տեղադրվում էին թերթի առաջին էջերին ՝ միանգամից առանձնանալու համար ՝ սկսած մեծ տառերով գրված «ALLԱՆԳ» վերնագրից:  «Կոչերի» առանձնահատկությունն այն էր, որ դրանք գրեթե հուսահատ հայտարարություններ էին `միգրանտներին օգնելու համար: Երբ օգնությունը բավարար չէր կամ երբ միգրանտների մեծ հոսք էր գալիս միանգամից, դա անհրաժեշտ էր: 2 Ա-Դո, Ալաշկերտի գաղթը, «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 21,23.01.1915, 3.03.1915, № 15, 17, 48: 3 Առաքելյան Հ., Չորս օր փախստականների շրջանում, «Մշակ», Թիֆլիս, Վրաստան, 29,30.08.1915, № 190, 191: 4 «Մշակ», Թիֆլիս, 1915, հունվարի 9,, 4: 5 «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 4 հունվարի, 1915, 3 ֆունտ: 6 «Մշակ», 13.01.1915, № 7: 7 «Հորիզոն», 13.01.1915, № 8: Հավաքեք նրանց համար մթերքներ ամենակարճ ժամկետում:  Այս տեսակի «կոչի» վառ օրինակ են Հայ օգնության միության կողմից երկու թերթերում հրապարակված հայտարարությունները հուլիսի վերջին, երբ միգրանտների նոր ալիք `շուրջ 150,000 մարդ, անսպասելիորեն լքեցին իրենց բնակավայրերը Արևմտյան Հայաստանում և եկան Հայաստան 1:  Իսկ օգոստոսի 16-ին լույս տեսավ Ս. Էջմիածնի Եղբայրական օգնության գլխավոր կառավարման կոմիտեի «կոչը բոլոր հայերին», որտեղ կոչ էր արվում հնարավորինս շուտ սնունդ հավաքել միգրանտների համար, քանի որ նրանք արդեն սովից, ցրտից ու հիվանդությունից մեռնում էին 2:  «Callանգի» վերջում նշվում է, որ նվերները կարող են ուղարկվել Ամենայն Հայոց Վեհափառ Հայրապետի անունով, ինչը վկայում է, որ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Georgeորջ V- ն նույնպես ակտիվ մասնակցություն է ունեցել գաղթականներին օգնելու գործում: Միգրանտների մասին պարբերաբար թերթերում տպագրվող նյութերի և հայտարարությունների ազդեցությունը բավականին մեծ էր, ինչի մասին վկայում են նվիրատվությունները, որոնք լուսաբանվում էին նաև պարբերականներում:  Դրանք հիմնականում գրվել են շատ պարզ ՝ պարզապես ներկայացնելով, թե ով կամ ինչ կազմակերպություն է նվիրաբերել միգրանտներին:  Տեղեկատվությունը հրապարակվել է «Հօգուտ հայ միգրանտների» կամ «Հօգուտ հայ միգրանտների» խորագրի ներքո:  Թերթերի հրապարակումների ազդեցությունը կարելի է չափել այն փաստով, որ հայտարարությունների, զանգերի, նամակագրության կամ գրախոսությունների հրապարակմանը հաջորդած համարներում տպագրված դոնորների քանակը ակնհայտորեն աճել է:   Պարբերականների շնորհիվ նվիրատվություններ էին բաժանվում ոչ միայն Թիֆլիսում (Վրաստան), այլ նաև բազմաթիվ միգրանտների, ովքեր ապաստան էին գտել Վրաստանի տարբեր քաղաքներում և գյուղերում:  Դա ակնհայտ էր պարբերաբար հրապարակվող «ցուցակներից», որոնք պարունակում էին տեղեկություններ, թե որ քաղաքի կամ գյուղի համար քանի նվիրատվություն է հավաքել մի քաղաք կամ գյուղ:  Բացի այդ, հաճախ տպագրվում էին «նամակներ խմբագրությանը», որոնցում մարդիկ արտահայտում էին իրենց վերաբերմունքը և նվիրատվություն անում հօգուտ ներգաղթի:  «Մշակ» -ում տպագրված սյունակում ընթերցողը ցավով է գրել իր հարազատի մահվան մասին, ցավակցել է բոլոր հարազատներին և ծաղկեպսակի փոքր քանակությունը `3 ռուբլի, փախստականներին հանձնված 3: Պարբերականներն օգտագործում էին գեղարվեստական ​​հնարքներ ՝ շահելու ներգաղթյալների նկատմամբ հասարակության բարեկամական վերաբերմունքը:  Մասնավորապես, «Մշակ» օրաթերթը «Բանասիրական» խորագրի ներքո տպագրում էր բանաստեղծություններ, էսսեներ ներգաղթյալների մասին պատմությունների վերաբերյալ 4: Չնայած այն փաստին, որ միգրանտների հոսքը Արևմտյան Հայաստանից չի դադարել, 1915 թ.-ին այդ ընթացքում «Մշակ» և «Հորիզոն» օրաթերթերը պարբերաբար բարձրացնում էին հայրենիք վերադառնալու հարցը:   Հրապարակախոսներից շատերը կարծում էին, որ միգրանտները չեն կարող երկար մնալ, քանի որ նրանց մեծ մասը ոչինչ չունի: նրանք իրենց գրեթե ողջ ունեցվածքը թողեցին հայրենիքում: Շատերն այնտեղ էին թողել իրենց հարազատներին:   Միգրանտների վերադարձի հարցը բարձրացվում է փետրվար-մարտ ամիսներին:   Հարցը բարձրացնողներից մեկը Ռուբեն Դրամբյանն էր, ով պաշտպանում էր այն տեսակետը, որ հայը պետք է ապրի իր հողի վրա:  Իր հոդվածներից մեկում նա գրում է, որ անհրաժեշտ է ուժեր կենտրոնացնել ոչ միայն միգրանտներին պահելու և կերակրելու վրա, այլև նրանց վերադարձը պատշաճ ձվով կազմակերպելու վրա, որպեսզի նրանք չբախվեն միգրացիայի ընթացքում հանդիպած դժվարություններին 5:   Այնուամենայնիվ, շուտով պարզվեց, որ միգրանտները չեն կարող վերադառնալ իրենց հայրենիք, քանի որ ամեն օր հաղորդվում էին նոր ջարդերի մասին Արևմտյան Հայաստանում, հազարավոր նոր փախստականների ժամանման հետ և նրանց տեղակայմանը առաջնային ուշադրություն դարձնելու անհրաժեշտության մասին: Միգրանտների վերադարձի հարցը կրկին բարձրացվում է հուլիսին:   Այս անգամ փախստականները վարչական հրամանով պետք է վերադառնան հայրենիք, Սալմաստի և Ալաշկերտի շրջաններից միգրանտները նախ պետք է վերադառնային:  Այս անգամ Հովսեփ Թադ-Օսյանցը բարձրացնում է միգրանտների հայրենիք անվտանգ վերադարձի հարցը:   «Հորիզոն» -ում տպագրված իր հոդվածում նա կոչ է անում կովկասահայերին կատարել իրենց վերջին պարտքը 1 «Մշակ», Թիֆլիս, Վրաստան, 1915 թ. Հուլիսի 31, № 166, 170; «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 26,28,30.07.2015, № 166, 167, 1692 «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 16.08.2015, № 184: 3 Նամակ խմբագրին, «Մշակ», Թիֆլիս (Վրաստան), 13.01.1915, № 7: 4 Չտենտ Գ., Արտագաղթողները (պատմվածք), «Մշակ», Թիֆլիս (Վրաստան), 23.08.1915, №184; Zanազանչյան Ս., Արտագաղթ (պոեմ), «Մշակ», Թիֆլիս, Վրաստան, 4 հոկտեմբերի, 1915, № 218: 5 Դրամբյան Ռ., Արտագաղթողների վերադարձը արդի երկրի ներկա վիճակը, «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 3 մարտի, 1915, էջ 53: և պայմաններ ստեղծել փախստականների անվտանգ վերադառնալու համար 1:   Unfortunatelyավոք, միգրանտների վերադարձը խոչընդոտվում է նաև այս անգամ `միգրանտների նոր հոսքի պատճառով: Քանի որ միգրանտների վերադարձը հնարավոր չէր, անհրաժեշտ էր լուծել ոչ միայն միգրանտների ժամանակավոր խնդիրները `սնունդ, կացարան, այլ նաև մի շարք կարևոր խնդիրներ` ներառյալ կրթությունը, աշխատանքը և այլն:  Մասնավորապես, շատ կարևոր էր կրթության հարցը, քանի որ միգրանտների մեջ ոչ միայն ծնողներ ունեցող երեխաներ կային, այլ նաև շատ որբեր:  Նրանցից խլեցին ընտանիքներին, ապահովեցին սնունդ և կացարան, երբեմն `կրթություն, բայց նրանց մեծ մասը մնաց առանց օգնության:   Նրանց համար հաճախ կազմակերպվում էին ցերեկային դպրոցներ, որտեղ բացի կրթությունից, նրանք սնունդ էին ստանում:   Աղջիկների կազմակերպությունները հավաքում էին աղջիկներին և նրանց սովորեցնում տարբեր արհեստներ:   Պարբերականները նույնպես փորձել են իրենց ներդրումն ունենալ այս հարցերում: Նրանք կոչ արեցին այն ընտանիքներին, ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ խնամել որբերին `հոգ տանելու իրենց կրթության մասին:   Այդ զանգերն անպատասխան չմնացին, նրանց շնորհիվ շատ երեխաներ փողոցում չմնացին:   Իսկ Բաքվի կոմիտեն նախաձեռնում է Ալեքսանդրապոլում երկսեռ դպրոցի բացում, որտեղ ավելի քան 200 փախստական ​​երեխաներ կրթություն ստանալու հնարավորություն կունենան 2: Փախստականների զբաղվածության խնդիրը շատ ավելի բարդ էր, քանի որ նրանց թիվը շատ մեծ էր. Կարճ ժամանակահատվածում հնարավոր չէր այդքան շատ աշխատատեղեր ստեղծել:  Պարբերականները հաճախ հորդորում էին գաղթականներին գնալ գյուղեր, օգնել գյուղացիներին իրենց աշխատանքում, որի դիմաց նրանք գոնե մի կտոր հաց էին ստանում իրենց օրվա համար: Թվում է, որ այս ժամանակահատվածում, երբ հազարավոր հայեր մնացին անօթեւան և անօգնական, բոլոր հայերը ՝ անկախ կուսակցական կամ այլ պատկանելությունից, ստիպված էին միավորվել ՝ ամեն կերպ օգնելու իրենց եղբայրներին (սա «Մշակ» -ի հիմնական գաղափարներից մեկն էր պարբերական)   Բայց իրականությունը մի փոքր այլ էր: «Մշակ» -ը հրատարակում է «Կրկին հիշեցնենք» վերնագրով հոդվածը (ստորագրությամբ ՝ Է.), Որի հեղինակը վրդովմունք է հայտնում Հայաստանի կենտրոնական կոմիտեի և բարեգործական ընկերության գործունեության վերաբերյալ: Հոդվածի համաձայն ՝ կազմակերպությունները պատշաճ կերպով չեն կազմակերպում միգրանտներին օգնելու աշխատանքները: Չնայած նվիրատվությունները առատ են, միգրանտները մնում են անօթեւան: «Հորիզոն» պարբերականը նույնպես ժամանակ առ ժամանակ իր վրդովմունքն էր հայտնում նրանց նկատմամբ, ովքեր անազնվություն են ցուցաբերել միգրանտներին օգնելու հարցում:   Մասնավորապես, Գ. Էմանուելը թերթի էջերում խոսեց այն մասին, որ շատ մարդիկ, հետապնդելով ներգաղթի խնդիրները, հետապնդում են անձնական շահեր:   Հեղինակը համոզված է, որ այս գործը բացառապես նվիրյալների համար է, և մենք պետք է փորձենք շահույթ ստացողներին մոտ չթողնել միգրանտների մոտ 4: Այսպիսով, 1915-ին «Մշակ» և «Հորիզոն» պարբերականների առջև դրված էր բարդ խնդիր. Ոչ միայն լուսաբանել հայրենիքից, ունեցվածքից և հաճախ հարազատներից զրկված հայերի խնդիրները, այլև իրարանցման մեջ փորձել հնարավորինս լուծել դրանք: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի: ուղղակիորեն օգնել միգրանտներին:  Ներգաղթյալներին նվազագույն պայմաններ ապահովելու անհրաժեշտությունը երկրորդ պլան է մղել պարբերականների կուսակցական և գաղափարական հայացքները ՝ նրանց ստիպելով հանդես գալ որպես հայ, ով ամեն ինչ անում է ՝ օգնելու իր ծանր վիճակում գտնվող եղբորը:   Նրանց աշխատանքի արդյունքներն ակնհայտ են: Արդյունքում հազարավոր միգրանտներ փրկվեցին սովից, մրսածությունից և հիվանդությունից: 1 Թադոսյանց Հ., Հայ գաղթականների վերադարձի մասին, «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 22 հուլիսի 1915, № 162: 2 Նազարյան Ս., Փախստականների երկսեռ երեխաների կրթության խնամքը, «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 18.09.1915, № 210: 3 «Մշակ», Թիֆլիս (Վրաստան), 9 հուլիսի, 1915, № 147: 4 Էմանուել Գ., Միգրանտ բանվորներ, «Հորիզոն», Թիֆլիս (Վրաստան), 4 նոյեմբերի 1915, 8 248: Ռաֆայել arbարբաբյան ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆԵՐԳՐԱԳՈՐՆԵՐԻ ԽՆԴԻՐԸ «ՄՇԱԿ» ԵՎ «ՀՈՐԻIZՈՆ» ՕՐԱԹԵՐԹ ԼՈՒՐԵՐ Հիմնաբառեր. Հայ գաղթականների խնդիրը, «Մշակ» օրաթերթ, «Հորիզոն» օրաթերթ, 1915, մամուլ, Համբարձում Առաքելյան, A-Do, օգնություն միգրանտներին, միգրանտների ծածկում, միգրանտների լուսաբանում: ։

Հոդվածն  անդրադառնում  է  1915  թ.  գաղթի  ճանապարհով  Մեծ  եղեռնից  փրկված  արևմտահայերի  խնդրին  թիֆլիսյան  «Մշակ»  և  «Հորիզոն»  օրաթերթերում։
   Հոդվածում  քննվում  է  գաղթականների  օգնության  գործում  վերոնշյալ պարբերականների կատարած ծավալուն աշխատանքը, խոսվում է այդ ժամանակահատվածում նրանց  դիրքորոշման  մասին։
   Երկու  թերթերում  էլ  բարձրացվել  են  ժամանակի  հայ  մտավորականների  տագնապներն  ու  մտահոգությունները  հայրենի  եզերքից  բռնի  տեղահանված  արևմտահայերի  ծանր  վիճակի  վերաբերյալ։
   Նրանց  հրապարակումներով «Հորիզոնը» և «Մշակը» փորձում էին օժանդակել գաղթականների խնդրի լուծմանը։
