ԱՍԱԼԱ-Ի ՎՐԻԺԱՌՈՒԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԺողովուրդների ազգային-ազատագրական պայքարն ունի մեկ նպատակ,որը չի ենթարկվում որոշակի կանոնների, չունի նաև արտահայտման միատեսակ ձևեր և միջոցներ։
  Այդ բոլոր՝ նպատակը, ձևերն ու միջոցները դրսևորվումեն միասնության մեջ կամ էլ առանձին-առանձին՝ ըստ տվյալ ժամանակաշրջանի պայմանների ու պահանջների թելադրանքի։
  Աշխարհի շատ ժողովուրդներանցել են այս ճանապարհով, հասել իրենց նպատակին, տեր դարձել իրենց երկրին, ստեղծել իրենց ազգային պետականությունը։
 Սակայն աշխարհի ժողովուրդների մղած ազգային-ազատագրական պայքարի պատմության մեջ մենք հանդիպում ենք այդ պայքարի արտահայտմանմի եզակի երևույթի։
  Դա պատմական հայրենիքից, հայրենի հողից բռնությամբտեղահանված,  աշխարհի  տարբեր  երկրներում  ապաստան  գտած  ու  պետականությունից  զրկված  արևմտահայության  ազգային-ազատագրական  պայքարն է, հայրենիք վերադառնալու, հայրենի օջախին տեր դառնալու պայքարը։
  Արևմտահայության ազգային-ազատագրական պայքարը, որը նա ծավալել է 20-րդ դարի երկրորդ կեսից, պարտադրված պայքար է թե՛ իր ձևով, թե՛իր բովանդակությամբ։
 Այսօր ընդունված է համեմատական հարթության վրա դնել Հայոց ցեղասպանությունը և հրեաների նկատմամբ իրականացրած Հոլոքոստը։
  ՀրեաներըԵվրոպայում  ենթարկվել  են  բազմապիսի  դաժանությունների,  զանգվածայինկոտորածի,  կորցրել  են  իրենց  կյանքը  և  ունեցվածքը։
   Սակայն  շատ  ավելիբարդ ու դժվար էր հայության հարցը։
  Հայերը կորցրին ոչ միայն իրենց կյանքնու ունեցվածքը, այլև պատմական հայրենիքը։
 1Սակայն քաղաքակիրթ աշխարհը շատ արագ մոռացել էր հայերի ողբերգությունը։
  Կորցրած հայրենիքի և մոռացված ցեղասպանության հարցը հայերը ստիպված էին աշխարհին հիշեցնել ահաբեկչության միջոցով։
 1 Ա. Հարութունյան, Հայոց ցեղասպանություն և Հայկական հարց. գրքերի մատենագիտություն(1860-2010), Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին 2014, էջ 560։
 Գուրգեն Յանիկյանը բարձրացնելով «անհատի պատերազմի» դրոշը՝ անհավասար մարտի դաշտ է իջնում ընդդեմ անարդարության և իրավազրկումի։
 Լոս  Անջելոսի  Սանթա  Բարբարա  արվարձանում  Գուրգեն  Յանիկյանի  արձակած կրակոցը, որից սպանվեցին երկու թուրք դիվանագետներ, ուղենիշ դարձավ սփյուռքահայ երիտասարդության համար։
 20-րդ դարի վերջին քառորդի հայոց պատմության ուշագրավ երևույթներից է ՀԱՀԳԲ-ի կազմավորումը։
  Կազմակերպությունն իր գոյությունը հայտարարեց 1975 թվականի հունվարի 20-ին Բեյրութում Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդի գրասենյակի ռմբահարումով։
  Իր ստեղծումից մինչև 1990-իդեկտեմբեր ՀԱՀԳԲ-ն իրագործեց շուրջ 300 զինյալ գործողություններ աշխարհի  տարբեր  երկրներում,  այդ  թվում՝  Թուրքիայի  գլխավոր  քաղաքներում  (Անկարա, Ստանբուլ) և Արևմտյան Հայաստանում։
 ՀԱՀԳԲ-ն փորձում էր իրականացնել երազանքը հայ հայրենասեր երիտասարդների, որոնք ցեղասպանությունից հետո երրորդ սերունդն էին։
  «Ստեղծվել է մի բռունցք, որ կոչվում է ՀԱՀԳԲ։
  Այդ բռունցքն է գործ կատարողը, այսօրմիակ հույսը դրա վրա է»,‒ ասում էր Յանիկյանը ԱՄՆ-ի բանտախցից, որտեղմնաց 11 տարի։
  Դատավարության ժամանակ այն հարցին, թե ինչու սպանեցթուրք դիվանագետներին, նա պատասխանել է. «Միայն վրեժի ցասում չէ , որղեկավարելու  է  մեր  արարքները,  այլ  ապացուցել  մարդկությանը,  որ  հայ  անհատը իր կրծքում դեռ պահում է պահանջատիրության ոգին»։
 2 ՀԱՀԳԲ-ի  ծննդյան  առաջին  հինգ  տարիներին  զինվորական  գործողություններն  ավելի  քան  150-ի  էին  հասնում։
   Այդ  գործողությունների  առյուծիբաժինը ուղղված էր թուրքական դիվանագիտական անձնակազմի դեմ Թուրքիայի ներսում կամ Թուրքիայից դուրս։
 Պատմական  անհրաժեշտության  ծնունդ  էր  ՀԱՀԳԲ-ի  պայքարը,  այն  իրմեջ  կրում  էր  պատմական  Հայաստանի  փրկության  առաքելությունը։
   Իր  ծննդյան օրից կատարած յուրաքանչյուր քայլ կատարվել է ի նպաստ հայության.Դատապարտելի է այն մտայնությունը, որ որոշ շրջանակներ ՀԱՀԳԲ-ն անվանեցին  անձնական  շահերից  բխող  կառույց։
   Վրիժառուների  գործը  ակներև  էրամբողջ  աշխարհում։
   Այդ  է  փաստում  ԱՄՆ-ի  Թեննեսի  տեխնոլոգիական  համալսարանի քաղաքական գիտություների դասախոս Մայքլ Կիվինթրի խոսքնիր  «Միջազգային  ահաբեկչության  ուղղվածությունը  1982-1983»  անգլերենհոդվածում. «Այնքան լայնատարած են հայկական ահաբեկչական խմբակներիգործողությունները, որ գրեթե ամբողջ Արևմուտքը նրա փորձառնությունը ունեցավ։
   Նրանց  աշխարհագրական  տեսասահմանն  անբաղդատելի  է  ուրիշ  ահաբեկչական խմբերի համեմատ։
  Հարձակումներ տեղի ունեցան 20-ից ավելի2 ASALA, Վան Հայության. վասն հայրենյաց, Երևան 1995, էջ 15։
 տարբեր  երկրներում,  միայն  1982-1983  թթ.-ին  գործողություններ  եղան  16տարբեր պետություններում։
  Հայկական գործողությունները աշխարհի ուշադրությունը գրավեցին և արագացրին Հայկական հարցի քննարկումը»։
 3 Հայ  հայրենասեր  զավակների  կատարած  գործողությունների  շնորհիվգնալով ընդլայնվում էին նվիրյալների շարքերը, որոնք, թողնելով իրենց բոլորգործերը,  դառնում  էին  ազատագրության  նվիրյալներ,  նրանք  պարզ  գիտակցում էին, որ գնում էին ոչ թե մահ կամ ազատության ճանապարհով, այլ մահովդեպի  ազատություն։
   Այս  ամենին  զուգահեռ  ռազմական  գործողություններըդարձան բազմաբնույթ։
  1976 թվականի դրությամբ գործողությունները սովորական ականահարումներից այն կողմ չէին անցնում։
  1980 թվականի ամռանըդրությունը փոխվեց։
  Հուլիսի 31-ին Աթենքում թուրք դիվանագետի սպանվեց,օգոստոսի  5-ին  Լիոնի  թուրքական  հյուպատոսարանը  հարձակման  ենթարկվեց,  սեպտեմբերի  26-ին  Փարիզում  թուրք  դիվանագետի  դեմ  իրականացվեցմահափորձ, որը պատճառ դարձավ, որ նա ծանր վիրավորվի։
  Ավելի մեծ հիշատակությանն  է  արժանի`  ՀԱՀԳԲ-ի  կոմից  1981  թվականի  մարտի  4-ին  երկութուրք դիվանագետների սպանությունը Փարիզում։
 4Շարքերի ընդլայնման հետ մեկտեղ երկու կարևոր փոփոխություններ ևստեղի  ունեցան  «կազմակերպությունում»։
   Սրանցից  առաջինը  ՀԱՀԳԲ-ի  պաշտոնաթերթ «Հայաստանի» հրատարակությունն էր, որն իր դերն ունեցավ հայժողովրդի  մեջ  կազմակերպության  նկատմամբ  հետաքրքրություն  ստեղծելուհարցում։
   Երկրորդ  փոփոխությունը  մի  բանակավայրում  կազմակերպությանմնայուն ներկայության հաստատումն էր։
  Բանակավայրը ավելացրեց ՀԱՀԳԲ-իկարողությունը՝ իր անդամներին լրջորեն մարզելու և ռազմական ուժականություն ծավալելու համար։
  Արդարև, այս բանակավայրում կիրառված մարզմանծրագրի շնորհիվ է, որ ՀԱՀԳԲ-ում զինվորական կադրեր պատրաստվեցին։
 Նշված բոլոր գործողությունները ղեկավարում և կարգավորում էր հայրենիքի նվիրյալ անհատ Հակոբ Հակոբյանը (հայտնի է նաև Մոջահեդ անունով)։
 Նա  առանձնակի  ուշադրություն  էր  դարձնում  կազմակերպության  յուրաքանչյուր անհատին։
  Հենց նրա հրահանգներով մի շարք գործողություններ կազմակերպվեցին  աշխարհի  տարբեր  մասերում,  ԱՍԱԼԱ-ի  գործող  ճյուղեր  կազմակերպվեցին Եվրոպայում, Ամերիկայում, Իրանում։
  Բոլոր վայրերում տեղի ունեցող գործողությունները ղեկավարում էր Մուջահեդը5։
 Մինչ  ԱՍԱԼԱ-ի  ստեղծումը  վրիժառության  գործողություններ  կատարած«Հայկական  ցեղասպանության  արդարության  մարտիկներ»  կառույցը  կետրոնացած էր այն խնդրի վրա, Հայկական հարցը միջազգային ճանաչման հասց3 Ս. Օգնայեան, Հայաստանի ազատագրութեան հայ գաղտնի բանակ, Երևան, 2015, էջ 8-9։
 4 Ս. Գպրանյան, Մ. Մելքոնյան, Իրականություն, Երևան, 1992, էջ 16-17։
 5 Ռ. Հովնանյան, Գաղտնի բանակ, Երևան, 2015, էջ 41։
 նեն,  մինչդեռ  ԱՍԱԼԱ-ն  հայկական  լայնատարած  ազգային  ազատագրականշարժման գաղափարակիր է։
  Շատ հաճախ ՀՅԴ-ն նշում է, որ «Հայկական ցեղասպանության արդարության մարտիկները», «Հայ հեղափոխական բանակը»հիմնական  գործողություններն  իրականացրել  են  թուրքական  շրջանակներիդեմ իսկ ԱՍԱԼԱ-ն՝ ավելի շատ ոչ թուրք կողմերի դեմ, սակայն առանց հիմնավորելու  դրա  պատճառները6։
   Բայց  չպետք  է  վարագույրի  հետևում  մնա  այնփաստը, որ թուրքական կառավարությունը ամեն ինչ անում էր Եվրոպական երկրներում այլ կերպ ներկայացվի ԱՍԱԼԱ-ն, դրա արդյունքում մի շարք պետություններ պաշտպանում էին թուրքական տեսակետը։
  Սակայն մենք լիովին արդարացնում եք վրիժառությունն այն բանից հետո, երբ 1982 թ. հունվարի 30ին Թուրքիայի նախագահ Քենան Էվրենը շարժումն անվանել է հայկական ահաբեկչություն՝ ասելով, որ շարժման հիմքում ընկած է թուրք ազգի ոչնչացումը։
  Նա ասել է. «Այս դեգեներանտները, որոնց սրտում ատելությունից բացի այլբան  չկա,  և  որոնք  մարդկության  խայտառակություն  են,  հարձակվում  են  մերարտասահմանյան ներկայացուցիչների ու գրասենյակների վրա, ինչը ազգովիխստորեն դատապարտում ենք»։
  Այսպիսի հայտարարությունը չէր կարող անպատիժ մնալ։
  Ինչքան էլ փորձեին արատավորել ԱՍԱԼԱ-ի անունը, միևնույննէ,  չէր  ստացվում,  ազատության  մարտիկները  շարունակում  էին  իրենց  գործողությունները։
   Երեք  կողմերից՝  իպերիալիզմը,  ֆաշիստական  Թուքիան  և  հետադիմական  կուսակցությունները  միասնաբար  ցանկանում  էին  ճզմել  առաջադիմական  և  հեղափոխական  ճակատները,  սակայն  պետք  էր  դիմակայել,քանզի նրանք հասկանում էին, որ Սպիտակ ջարդը կասեցնելու համար պետքէ վերադառնալ պապենական հողերը՝ Արևմտյան Հայաստան։
 Հարկ  ենք  համարում  նաև  նշել,  որ  Իրանում  որոշ  համագործակցությունկար նաև քրդական PKK, MIT կազմակերպությունների հետ, բայց դա պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ նրանց բոլորի պայքարի եզրերը որոշակիորեն համընկնում էին, իսկ նման համագործակցությունը կարող էր բխել մերիսկ շահերից։
 ՀԱՀԳԲ-ի  մի  շարք  գործողություններից  բավականին  մեծ նշանակությունունեցավ  Անկարայի  Էսենպողա  օդանավակայանի  գործողությունը։
   1982թվականի օգոստոսի 7-ին հատուկ հանձնարարականով Զորհապ Սարգսյանըու  Լևոն  Էքմեքճյանը  ձեռնառումբերով  ու  գնդացիրներով  հարձակում  գործեցին  օդանավակայանի  վրա,  որի  հետևանքով  սպանվեց 10 մարդ  և 62 մարդվիրավորվեց։
   Սպանվածներից  առնվազն  երեքը  օդանավակայանի  անվտանգության  աձնակազմի  պատասխանատուներից  էին,  իսկ  նրանցից  մեկն  այդանվտանգության ուժերի տնօրենն էր։
  Զոհրապը ևս սպանվեց, իսկ Լևոնը ա6 Ս. Օգնայեան, Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակ, Երևան, 2015, էջ 9-10։
 միսներ շարունակ բանտում պահվելուց հետո թուրքական իշխանություններիկողմից դատապարտվեց կախաղանի7։
  Այս քայլը կարևոր էր նրանով, որ կատարվեց հենց Թուրքիայում և վստահություն էր ներշնչում հայ ժողովրդին իրճիգերը  Թուրքիայում  կենտրոնացնելու  կարողության  առումով։
   Սակայն  հաճախ այս քայլը որակվում է բացասական, քանի որ գործողության ընթացքումզոհվեցին նաև «անմեղ թուրքեր»։
  Սակայն փորձում ենք մի պահ հասկանալ,թե 1915 թվականին զոհ դարձած միլիոնավոր հայեր ինչ մեղք էին գործել, որայդպիսի  պատժի  արժանացան։
   Կարող  ենք  ասել,  որ  ԱՍԱԼԱ-ի  գործողություններն  ըստ  արժանվույն  գնահատվել  է  նաև  միջազգային  ասպարեզում,դրա  ապացույցը  իսպանացի  լրագրող՝  Խոսե  Անտոնիո  Գուռիարանի  հայտարարությունն էր։
  Նա համարում էր, որ իր գաղափարական հասունացումը տեղի է ունեցել 1980-ական թվականներին, երբ Մադրիդում ԱՍԱԼԱ-ի գործողությունների  արդյունքում  կորցրեց  մի  ոտքը։
   Դրա  արդյունքում  բողոք  ներկայացրեց  դատարան,  սակայն  շատ  չանցած  հանդիպեց  ԱՍԱԼԱ-ի  տղաներին,ինչը հետագայում պատճառ է դարձավ, որ ուսումնասիրի հայոց պատմությունը և գրի, որ իր հետ կատարվածը շատ չնչին է հայերի նկատմամբ իրականացրածի համեմատ։
  (Գրել է երկու գիրք՝ նվիրված հայերին՝ «La bomba» Ռումբը,«Հայերի մոռացված ցեղասպանություն»)։
 8 1982  թվականի  սկզբին  Իրանի  Իսլամական  Հանրապետությունը  արգելեց ապրիլի 24-ի ավանդական ցույցը և երթը։
  Այդ օրերին Իսրայելը հարձակվեց  Լիբանանի  վրա՝  հեղափոխական  կազմակերպություններին  վերջ  դնելուհամար։
   Ապա  հարձակվեց  Հյուսիսային  Իրաքի՝  Քուրդիստանի  վրա  նույնծրագրով,  բայց  այլ  ուղղությամբ։
   Սա  որպես  հարմար  առիթ  օգտագործելով՝ՀԱՀԳԲ-ի  անդամ  Կառլեն  Անանյանի  մշակած  ծրագրով  հարձակում  իրականացրին Թեհրանում Թուրքիայի դեսպանատան վրա։
  Սա մեծ իրարանցում առաջացրեց հայկական համայնքում, ամբողջ Իրանում, նաև Սփյուռքում և ժամանակավորապես հանդարտեցրեց իրավիճակը։
  Բայց անդորրը ապրիլի 24-իցհետո նորից խախտվեց9։
 Սկսվեց ծրագրվել մի գործողություն, որը պետք է իրագործվեր Ֆրանսիայում։
  Գործողությունն անվանվեց «Վան»։
  Նշանակետը Փարիզում էր՝ Թուրքիայի  հյուպատոսարանը։
   Երկար  պլանավորելուց  հետո  գործողությունը  հանձնարարվեց Հակոբ Ջուլֆայանին, Գևորգ Գյուզելյանին, Արամ Պասմաջյանին ևՎազգեն Սիսլյանին. վերջինս խմբի ղեկավարն էր։
  1981 թվականի սեպտեմբերի  24-ին՝  առավոտյան  ժամը  տասնմեկին,  ձեռքը  նռնակի  ձգանին  պահած7 Ս. Գպրանյան, Մ. Մելքոնյան, Իրականություն, Երևան, 1992, էջ 32-33։
 8 Նոր խոսք, ԱՍԱԼԱ-ի պայթյունից տուժած իսպանացի լրագրողը նվիրվեց Հայ դատին, 2015,հուվարի 26։
 9 Է. Նազարյան, Ս. Թորոսյան, Անհայտ էջեր հերոսի մասին, Երևան, 2011, էջ 206-207։
 Վազգենը ներս մտավ հյուպատոսի սենյակ։
  Թուրք փոխհյուպատոս Իմամ Քայալուն դուրս բերելով ընդհանուր դահլիճ՝ գոչեց, որ բոլորին պատանդ են վերցնում, սակայն ոչ ոքի վնաս չեն տա, քանի որ պահանջը թուրքական կառավարությունից է։
  Այս գործողության ժամանակ տղաները ձերբակալվեցին, նրանցտեղափոխեցին  ֆրանսիական  ամենադաժան  բանտերից  մեկը՝  «Ֆրեն»։
   Այստեղ տղաների հետ դաժանորեն վարվեցին՝ համարելով ահաբեկիչներ։
 Թուրքական կառավարությունը խոստացել էր տղաների բանտարկությանտարիների չափով ֆրանսիական ռազամական օդանավ գնել և գնեց 28 ռազմաօդանավ, իսկ 7-ական տարով դատապարտված վրիժառուներին տեղափոխեցին Փարիզի արվարձաններից մեկում գտնվող «Ֆլյորիմերոժիս» ամրոցը։
 Նրանք դատապարտվեցին յոթ տարվա ազատազրկման և չցանկանալովվատնել  իրենց  ժամանակը՝  որոշեցին  ուսում  ստանալ,  քանի  որ  Ֆրանսիայիայդ բանտը նման հնարավորություն ընձեռնում էր։
  Ընդունվեցին Սորբոնի համալսարան  հեռակա  հիմունքներով։
   Սահմանված  ժամկետից  շուտ  նրանք  ազատվեցին  բանտից  1986  թվականին  և  վերադարձան  Լիբանան10։
   Սակայնչորս մարտիկներից բանտից կենդանի դուրս եկան երեքը. Արամ Բասմաճյանը1985 թ. ինքնասպան եղավ։
 Վազգենը, Գևորգը, Հակոբը տարիներ անց հաստատվեցին Հայաստանում«Մեծ  Մուրադ»  ջոկատին  ադամակցեցին  և  մասնակցեցին  Արցախյան  ազատամարտին11։
   Վազգեն  Սիսլյանը  ունեցավ  իր  ներդրումը  ազատագրականմարտերում  և  մինչև  այսօր  էլ  իր  գործունեության  և  հայրենասիրության  համար կենդանի լեգենդ է հայ երիտասարդության համար։
 ՀԱՀԳԲ-ն իր գործունեությամբ հստակեցրեց, որ Հայկական հարցը հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարն է, «ճնշված ժողովրդի բռնագրավված հայրենիքի  վերադարձի  և  այնտեղ  ազատ  ինքնորոշման  իրավունքի  տիրացման»արդարացի  պայքարը։
   ՀԱՀԳԲ-ն  եկավ  փաստելու,  որ  Հայկական  հարցը  ազգային-ազատագրական  հեղափոխություն  է։
   Պետք  է  այս  փաստը  ուղղելնրանց, ովքեր ՀԱՀԳԲ-ին մեղադրում են ահաբեկչության մեջ12։
 ՀԱՀԳԲ-ն իր ստեղծման առաջին տարվանից գրավել է արտասահմանյանմամուլի ուշադրությունը։
  1975 թվականից ի վեր միջազգային լրատվական միջոցները,  անդրադառնալով  ՀԱՀԳԲ-ի  գործունեությանը,  նշել  են,  որ  շարժմանպատճառը  Հայկական  հարցը  չէ։
   Հրապարակումների  մեջ  կան  հակահայկական նյութեր և կան նաև դրական վերաբերմունքի դրսևորումներ։
 1980 թվականի դեկտեմբերի 19-ին թուրքական «Հուրիեթ» թերթը, խոսելով  հայ  վրիժառուների  մասին,  գրում  է.  «Տարիներ  առաջ  պատահածին,  ետք10 Նարե, Երբ վրեժը դառնում է ճակատագիր, Երևան, 2014, էջ 30-31։
 11 ASALA. Վասն Հայության, վասն հայրենյաց, Երևան,1995, էջ 20։
 12 Վ. Պետրոսյան, Գաղտնի բանակ. նրա գաղափարաբանությունը, Երևան, 2015, էջ 159։
 հաշիվ  տեսնելու  համար  մարդ  սպանելով  ճամպայ  եթէ  ըլլայ,  աշխարհի  մեջշատ ազգերի արիւնը պիտի հոսի։
  Կարմրամորթը ամերիկացիեն, հրեան գերմանացիեն  հաշիվ  պահանջելով՝  զէնքերը  անդադար  արիւն  պիտի  թքեն։
   Այսձեւով մարդկային գործելակերպ չըլլար։
  Կիպրոսի կռիւեն ասդին երթալեն շատացող այս տգեղ ահաբեկումին պատասխանատունները մարդկային յայտնութեամբ պէտք է բացայայտուի»։
 131981  թվականի  մարտի  7-ին  «Տհը  կալֆ  նիուս»  թերթը  գրում  էր,  որԳաղտնի  բանակը  հաստատում  է,  թե  թուրքական  դիվանագետների  սպանությունները  փոխվրեժ  են  1915  թվականի  Ցեղասպանության  համար։
   Թերթըվկայակոչում էր թուրքական «Միլլիեթ» թերթին, որը հատուկ հոդված էր նվիրել մեծ թվով թուրքական դիվանագետների սպանությանը և նշել. «իրենց գործողություններուն անիմաստ ըլլալը պետք չէ, որ թրքական հանրապետութեանմատնէ։
   Ժամանակը  եկաւ,  որ  պետութեան  գաղտնի  կազմակերպութիւններըգործի անցնի հաշուեյարդարի ենթարկելու մեր ինկնող դիվանագետներուն արիւնը»։
 14  Այսպես  Թուրքիան  միշտ  անտեսելով  իր  կատարած  ոճրագործությունները, հանդես եկավ իբրև պահանջատեր։
 Այսօր ՀԱՀԳԲ-ի հայտնի 39 նահատակների զինվորական Պանթեոնի դամբարանաքարերը զետեղված են Եռաբլուրի նահատակների կողքին, ՀԱՀԳԲ-ինահատակաց  պանթեոնի  մեջ։
   Տապանաքարեր  են  դրված  ՀԱՀԳԲ-ի  հոգևորհայր  Գուրգեն  Յանիկյանի,  Հակոբ  Տարագճյանի,  Արամ  Պասմաջյանի,  ՍիլվաՉիլինկիրյանի, Լևոն Էքմեքճեանի և մյուսների անուններով։
  Լևոն ԷքմեքճյանըԹուրքիայի  պատմության  մեջ  մահապատժի  ենթարկված  վերջին  անձն  էր։
 1983  թվականի  հունվարի  29-ից  հետո  Թուրքիայում  մահապատժի  վճիռ  չիգործադրվել։
  Էքմեքճյանի գերեզմանը մնում է անհայտ։
  Լևոն Էքմեքճյանի մահավճիռի առթիվ սփյուռքահյությունը բազմաթիվ երկրներում պատասխանեցբողոքի ցույցերով։
  2016 թվականին Էքմեքճյան ընտանիքի ներկայացուցիչները  ժամանեցին  Անկարա։
   Ստանալով  բոլոր  թույլտվությունները՝  բացեցին  Լ.Էքմեքճեանի գերեզմանը և կատարեցին մասունքների տեղափոխման աշխատանքներ։
 Հերոսների  կյանքը  տարբեր  կերպ  է  ավարտվել։
   Նրանցից  շատերը  չկան,շատերը ողջ են (Վարուժան Կարապետյան, Վազգեն Սիսլյան և ուրիշներ), իսկշատ շատերն էլ դեռ մնացել են անթափանց վարագույրի հետևում։
 Վ. Սիսլյանը հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ասել է. «Վան գործողությունը  շարունակվելու  է  մինչև  մեր  իրավունքների  տիրանալը,  սա  շատ  կարևոր է ինձ համար։
  Շատ կուզեի, որ մեր պայքարը խաղաղ միջոցներով լիներ,13 Նույն տեղում, էջ 256-257։
 14 Նույն տեղում, էջ 258։
 բայց ճար չունենք, երբ թշնամիդ թուրքն է, ու ոչ թե այն թուրքը, որ քեզ ուզումէ հասկանալ, այլ՝ ոչնչացնել»15։
 Մեր ուսումնասիրությունները թույլ են տվել հայտնաբերել ևս մի մարտիկի,  որի  անունը  կապվում  է  ԱՍԱԼԱ-ի  հետ՝  Պետիկ  Ինճեան։
   Ծնվել  է  1950թվականի  նոյեմբերի  3-ին։
   Նա  ևս  նահատակվել  Է  Հայ  դատի  համար  Փարիզում 1976 թվականին։
 16Բոլոր  ժամանակների  վրիժառուներին  Հայաստանում  ևս  չեն  մոռացել։
 Նրանց  պատվին  գրվել  են  գրքեր,  հոդվածներ,  «Ձեզնով  է  ստեղծվել»,  երգը։
 Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարեդարձի առթիվ Զորավար հիմնադրամըհիմնեց «Հայ ժողովրդի վրիժառու բազուկ-Սողոմոն Թեհլիրյան» մեդալը, որովպարգևատրվելու  են  Հայոց  ցեղասպանություն  իրականացրած  թուրք  պատասխանատունների,  ցեղասպանության  հետևանքով  հայրենակորստի  հետևանքները  վերացնելուն  ուղղված  վրիժառության  գործողություններ  իրականացրած, ինչպես նաև Արցախյան ազատամարտին մասնակցած հայորդիներ։
 «Զորավար» բարեգործական հիմնադրամը 2015 թվականի մարտի 25-ի հրամանով հետմահու պարգևատրել է 1922-1984 թվականների վրիժառություն իրականացրած  70  հայորդիների  (2016  թվականի  հունվարի  22-ին  մեդալըհանձնվեց  Հայոց  ցեղասպանության  իստիտուտ-թանգարանին)17։
   ԱՍԱԼԱ-իապրող մարտիկները պարգևատրվել են ՀՀ ՊՆ մեդալներով։
 18Մարինե ՍահրադյանԱՍԱԼԱ-Ի ՎՐԻԺԱՌՈՒԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆՈՒ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝  Արևմտահայություն, Օսմանյան կայսրություն, Հայկական։

ԱՍԱԼԱ-ի  պատմության  ասպարեզ  իջնելը  կապված  էր  Հայոց  պահանջատիրության  հետ, որը հազարամյակների ընթացքում շարունակում էր չլուծված մնալ։
  Անհրաժեշտ էր մի  ուժեղ բռունցք, որը կփորձեր իրականացնել դա։
  Այն բոլոր գործողությունները, որոնք իրականացրեց ԱՍԱԼԱ-ն, միայն մի նպատակ էին հետապնդում, որ հայրենակորստի պահանջը  դառնա միջազգային օրակարգի խնդիր։
    Նրանք  ուղցակի  վրիժառուններ  չէին,  ինչպես  շատ  շատերն  են  այդպես  անվանել,  նրանք  հայոց  ազատության  համար  պայքարի  դուրս  եկած  մարտիկներ  էին։
   Նրանց  կերպարը միշտ ոգևորում և ուժ է տալիս նորանոր մարտիկների։
   Հայրենիքի  ազատության  ու  միավորման  համար  նահատակված  հերոսների  շարքում  անպայմանորեն  իրենց  արժանի  տեղն  ունեն  Հայաստանի  ազատագրության  հայ  գաղտնի  բանակի  այն  մարտիկները,  որոնք  անհուն  հավատով  և  անձնվիրաբար  իրենց  կյանքը  զոհեցին  Հայակական հարցը  արդարացիորեն լուծելու,  պատմական  հայրենիքին  վերատիրանալու համար մղվող պայքարի ճանապարհին։
  Եվ կարող ենք ասել, որ չնայած որոշ բացթողումների, բայց ԱՍԱԼԱ-ն եղավ առաջինը՝ ապացուցելով այն, որ չկա մի թշնամի, որի դեմ  կռիվը անհնարին լինի, չկա անարդարություն, որի դեմ պայքարն անմիտ բան լինի։
