ԹԱՆԳԱՐԱՆԱՅԻՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄԹանգարանային զբոսաշրջությունն զբոսաշրջության ավանդական ուղղություն չէ։
  Այն մշակութային-ճանաչողական զբոսաշրջային ուղղություններից մեկն է` ներառելով նաև այցելություն թանգարաններ,  պատմամշակութային  արժեք  ներկայացնող  օբյեկտներ։
   Հաշվի  առնելով  զբոսաշրջության  աճիտեմպերը  և  դինամիկան  Հայաստանում`  կանխատեսելի  էր  այն  փաստը,  որ  Հայաստանի  թանգարանները ևս կներգրավվեն այդ գործընթացում` դառնալով երկրի մշակույթի, արվեստների ու արհեստների,ինչու ոչ, նաև ավանդական տնտեսության յուրովի ներկայացման միջոց։
 Հասկանալու համար, թե ինչպիսի գործառույթ ունի թանգարանը, ինչպես է ներգրավված զբոսաշըրջության մեջ, ինչպես կարող է թանգարանային զբոսաշրջությունը դառնալ զբոսաշրջության առանձին  ուղղություն,  և,  ի  վերջո,  ոլորտի  զարգացման  համար  ինչպիսի  նախադրյալներ  ու  հեռանկարներկան, անհրաժեշտ է մանրամասն հետազոտել «թանգարան» երևույթը։
 Ըստ «Թանգարանների և ՀՀ թանգարանային ֆոնդի մասին» ՀՀ օրենքի [7]` թանգարանը (պատկերասրահ,  երկրագիտական  թանգարան,  տուն-թանգարան,  մատենադարան,  գանձարան,  արգելոցթանգարան,  հուշարձան-թանգարան  և  այլն)  մշակութային  կազմակերպություն  է,  որն  ունի  կանոնակարգված  թանգարանային  առարկաների  հավաքածու,  դրանց  պահպանության  և  ցուցադրությանկազմակերպման  համար  համապատասխան  շենք-շինություններ  կամ  բացօթյա  ցուցադրության  հնարավորություն,  իրականացնում  է  գիտահետազոտական  գործունեություն,  կոչված  է  ծառայելու  հասարակությանը և նպաստելու նրա զարգացմանը, հասանելի է հանրությանը և իրականացնում է այլ գործառույթներ։
  Հայաստանի թանգարանային գործի զարգացման պատմությանը համառոտ անդրադառնալը կարևորվում է թանգարանային զբոսաշրջության համալիր ուսումնասիրության համար։
  Այն հնարավորություն  է  տալիս  գնահատել  թանգարանների  և  այնտեղ  պահվող  ցուցանմուշների  արժեքը,որոնք  իրենց  տեսակով  բացառիկ  են,  կամ  այն  թանգարանների  ուսումնասիրությունը,  որոնք  զբոսաշըրջային գրավչություն են ներկայացնում։
 Հայաստանում շատ թանգարանների ֆոնդերի գերակշռող մասը ստացվել է հին հայկական բնակատեղիների  և  հեթանոսական  տաճարների  մնացորդների  պեղումներից,  ուստի,  ուսումնասիրողներնայն նմանեցրել են բաց երկնքի տակ գտնվող թանգարանի։
  Հին Հայաստանում ի սկզբանե «թանգարանային  գործառույթ»  են  կատարել  հեթանոս  աստվածների  տաճարները։
   Միջնադարյան  Հայաստանի«թանգարանները» երեք տարբեր կարգերի են բաժանվել՝ արքունի, իշխանական տներ և եկեղեցական[1,  21]։
   «Եկեղեցական  թանգարանների»  առաջացումն  ու  կատարած  գործառույթները  կապված  էինեկեղեցիներում  առկա  ավանդատների  հետ,  որոնց  մեջ  սկսեցին  պահվել  եկեղեցական  թանկարժեքզգեստներ,  ոսկե  և  արծաթե  սպասք,  արծաթակազմ  մագաղաթյա  ձեռագրեր  և  այլ  իրեր։
   Մի  մասն  էլունեցել է ձեռագրատներ և մատենադարաններ։
  Իսկ վանքերը կամ վանական համալիրները (Սանահինի վանքը, Հաղպատը, Հավուց թառը) ունեցել են հատուկ այդ նպատակի համար կառուցված գանձատըներ, որոնց մեջ պահվել է եկեղեցու հարստությունը։
  Նոր ժամանակներում հայկական առաջին թանգարանը հիմնվել է Անդրկովկասում Խ. Աբովյանի կողմից, ով 1846 թ. Երևանի գավառական դպրոցինկից ստեղծել է, այսպես կոչված, «Հայկական հնությունների կաբինետ» [1, 24]։
  Հայաստանի միջնադարյան թանգարաններից մեկն էլ նշանավոր Էջմիածնի եկեղեցական թանգարանն էր (15-րդ դ. կես)1։
 Ժամանակի ընթացքում պարզ դարձավ, որ անհրաժեշտ են ժողովրդի պատմական անցյալը, նրակենցաղը,  մշակույթն  ու  սովորություններն  առավելագույնս  արտացոլող  թանգարանների  ստեղծում,որոնք  եկեղեցական  թանգարանները  չէին  կարող  ապահովել։
   Այդ  նպատակով  Մ.  Խրիմյանն  էջմիածնում  հիմնեց  թանգարան`  պատմահնագիտական  և  ազգագրական  բաժիններով,  որը  1920  թ.-ին  պետականացվեց, իսկ 1930 թ. նրա գույքը հանձնվեց  Հայաստանի կուլտուր-պատմական թանգարանին`դնելով Հայաստանի պատմության թանգարանի ստեղծման հիմքերը։
 1 1868 թ. Գևորգ 4-րդ կաթողիկոսի կողմից հիմնադրվեց Էջմիածնի Գևորգյան թանգարանը` խորանի հետևում երեք սրահներիցբաղկացած [2, 26]։
 Ուսումնասիրելով  թանգարանների  ստեղծման  և  ձևավորման  պատմական  աղբյուրները`  գալիսենք  այն  եզրակացության,  որ  հեղինակները  ներկայացրել  են  թանգարանների  ստեղծման  հիմքերը,որոնք  համարվում  են  սկզբում  հեթանոսական  տաճարներում,  հետո  եկեղեցիներում  և  արքունիքումհավաքված իրերը։
  Սակայն դրանք չեն եղել «թանգարանային նմուշներ», դրանք շատ դեպքերում արտացոլել  են  միայն  վերջիններիս  հարստությունը  և  թանգարանները  «թանգարանային  ֆունկցիաներ»չեն  կատարել։
   Եվ  միայն  19-րդ  դ.  լուրջ  ուշադրություն  են  դարձրել  ցուցանմուշների  հավաքմանն  ուպահպանմանը, և թանգարանները հանդես են եկել որպես տարաբնույթ սոցիալ-մշակութային գործառույթներ իրականացնող հաստատություններ։
 Ըստ վիճակագրական ծառայության տվյալների` ՀՀ-ում վերջին տասնամյակի ընթացքում թանգարանների  թիվն  էականորեն  չի  փոխվել,  (2000  թ.`  93  թանգարան,  2012  թ.`  100  թանգարան),  սակայնայցելությունների  ընդհանուր  թիվը  2000  թ.  համեմատությամբ  գրեթե  կրկնապատկվել  է`  875  հզ-իցդառնալով  1  մլն  950  հզ  [4]։
   Սա  դրական  միտում  է,  ինչը  վկայում  է  այն  մասին,  որ  զբոսաշրջայինհոսքերի մեծացմանը զուգընթաց ավելացել են նաև թանգարանային հոսքերը։
 Հայաստանի  թանգարանային  զբոսաշրջության  պատմությունը  հին  արմատներ  չունի,  այն  ձևավորվել է գրեթե զբոսաշրջային այցելությունների հետ միաժամանակ։
 Հաշվի  առնելով  այցելությունների  մեծ  թվաքանակը՝  սույն  հոդվածի  շրջանակներում  քննարկվելեն հետևյալ թանգարանները` Մատենադարանը, Հայաստանի պատմության թանգարանը, Հայաստանիազգային պատկերասրահը, Ս. Փարաջանովի, Հովհ. Թումանյանի, Ե. Քոչարի թանգարանները, Էրեբունի  պատմահնագիտական  արգելոց-թանգարանը,  Երևան  քաղաքի  պատմության  թանգարանը,  Էջմիածնի Մայր տաճարի թանգարանը և գանձատունը։
 Խոշոր  թանգարան  համարվող  Մատենադարանում1  պահվում  է  մեզ  հասած  հայերեն  25.000  ձեռագրերից  18.400-ը։
   Հայաստան  այցելող  զբոսաշրջիկների  գերակշռող  մասը,  անկախ  այցելությաննպատակից և երթուղուց, լինում է Մատենադարանում։
  2012 թ. Երևանը Համաշխարհային գրքի մայրաքաղաք ճանաչվելու առթիվ միայն 3 ամսվա ընթացքում Մատենադարան է այցելել 25.000 այցելու,որոնց գերակշիռ մասն զբոսաշրջիկներ են եղել։
  Մատենադարանի զբոսաշրջային հոսքերը կապված ենվերջինիս բացառիկության հետ, որն էլ գրավչության հիմնական միջոցն է։
  Այցելուներն այստեղ լինումեն նաև գիտական հետազոտություն կատարելու նպատակով։
 Հայաստանի  պատմության  թանգարանը2  բացվել  է  1921  թ.։
   Տարեկան  այցելությունների  թվովառաջատարներից  է`  շնորհիվ  իր  աշխարհագրական  դիրքի։
   Գտնվելով  մայրաքաղաքի  կենտրոնում  ևշրջապատված  լինելով  հարակից  սպասարկման  օբյեկտներով՝  ապահովում  է  այցելությունների  կանոնավոր թվաքանակ։
 Հայաստանի պատմության թանգարանը համագործակցում է զբոսաշրջային գործակալությունների  հետ,  զբոսաշրջային  խմբերի  համար  ներկայացնում  է  այլ  ծրագրեր։
   Սա  ապացույց  է  այն  բանի,  որմեզ  մոտ  էլ  թանգարանները  հաջողությամբ  վերածվել  են  զբոսաշրջային  օբյեկտի։
   Դառնալով  զբոսաշըրջային  այցելությունների  օբյեկտ`  թանգարաններն  իրենց  գործունեությունը  հարմարեցնում  են  զբոսաշրջիկների պահանջներին, տրամադրում են օտար լեզվով տեղեկատվություն  և էքսկուրսավարներ,հաճախ  իրականացնում  են  հուշանվերների  և  խորհրդանշական  բացիկների  վաճառք,  հատուկ  ծրագրով  այցելողների  համար  իրականացնում  են  մշակութային  միջոցառումներ`  ազգային  երգի  ու  պարիունկնդրում։
  «Թանգարանային գիշեր» միջոցառման ժամանակ այցելուների թիվը գերազանցում է  վեցհազարը, որոնց թվում նաև զբոսաշրջիկներ։
 Հայաստանի ազգային պատկերասրահը հիմնվել է 1921 թ.` որպես Պետական թանգարանի հինգբաժիններից մեկը` արվեստի բաժինը։
   Այստեղ պահվում են հայտնի արվեստագետների գլուխգործոցներ,  կազմակերպվում  են  տարբեր  ցուցադրություններ  ու  կրթական  ծրագրեր։
   Թանգարանի  մասնաճյուղերն  են  Հ.  Կոջոյանի  և  Ա.  Սարգսյանի  տուն-թանգարանները,  Ջոտտոյի  արվեստանոց-թանգարանը, Էջմիածնի, Հրազդանի, Ալավերդու, Սիսիանի, Ջերմուկի, Մարտունու և Եղեգնաձորի պատկերասրահները,  Մհեր  Աբեղյանի,  Մինաս  Ավետիսյանի  թանգարանները  [6]։
   Պատկերասրահը  ևս  այցելությունների  թվով  առաջատար  է`  շնորհիվ  իր  տեղադիրքի։
   Թանգարանը  Հայաստանում  և  արտերկրումկազմակերպել  է  ավելի  քան  200  ցուցահանդեսներ,  տարբեր  գիտակրթական  միջոցառումներ,  ծավալում  է  հրատարակչական  գործունեություն,  2005  թ.-ից  կազմակերպում  է  «Ազգային  պատկերասրահ»ամենամյա դասական համերգը` համատեղելով արվեստն ու երաժշտությունը։
  Այս ամենն էլ նպաստումէ այցելությունների, այդ թվում՝ զբոսաշրջիկների  թվի աճին։
  Շնորհիվ թանգարանում կազմակերպվողթեմատիկ դասախոսությունների` ներքին այցելությունների թիվը ևս մեծ է։
 1 1939 թ. մարտի 3-ի ՀՀ Կառավարության որոշմամբ վերածվել է գիտահետազոտական ինստիտուտի, որին կից ստեղծվել են 3սեկտորներ` ձեռագրերի գիտական պահպանության, բնագրերի ուսումնասիրության ու հրատարակության և թարգմանության։
 2  Թանգարանն  ունի  շուրջ  400.000  առարկաներից  բաղկացած  ազգային  հավաքածու  հետևյալ  բաժիններով.  հնագիտություն`հիմնական հավաքածուի 35%-ը, ազգագրություն` 8%, դրամագիտություն` 45%, վավերագրեր` 12%։
 Էրեբունի  պատմահնագիտական  արգելոց-թանգարանը  հիմնվել  է  1968  թ.,  տարեկան  այցելությունների թիվը՝ մոտ 13.000-16.000 մարդ։
  Թանգարանը մասնակցում է արտասահմանում թանգարանային  ցուցանմուշների  ցուցադրությունների։
   Թանգարան  այցելող  օտարերկրացիների  թվում  մեծ  ենֆրանսիացի, գերմանացի, իտալացի և եվրոպական այլ երկրներից ժամանած զբոսաշրջիկների թիվը։
 Հովհ. Թումանյանի տուն-թանգարանն այն եզակիներից է, որտեղ այցելությունները երբեք չեն դադարում։
  Դա կապված է այն հանգամանքի հետ, որ թանգարանը տարաբնույթ մշակութային և կրթական  միջոցառումներ  է  նախաձեռնում,  մասնակցում  է  թանգարանագիտական  կոնֆերանսների  և  ցուցահանդեսների  արտասահմանում,  իրականացնում  է  նաև  գիտաճանաչողական  միջոցառումներ։
 Այնուամենայնիվ,  վերջին  տարիներին  թանգարանի  այցելուների  տարիքային  կազմում  գերակշռում  էմիջին տարիքային խումբը, ներառելով նաև դպրոցահասակներին։
  Թանգարանը հաջող համագործակցել  է  նաև  զբոսաշրջային  գործունեության  սուբյեկտների  (զբոսաշրջային  օպերատոր  և  զբոսաշրջայինգործակալ [4, հոդված 2]) հետ` մասնագիտանալով զբոսաշրջիկների սպասարկման գործում։
 Ե. Քոչարի թանգարանն իր հայտնիությամբ գրավում է բազմաթիվ զբոսաշրջիկների։
  Հարկ է նշել,որ  միայն  «Թանգարանային  գիշեր»  միջոցառման  ժամանակ  այցելությունների  թիվը  հասնում  է  շուրջերեք հազարի, որոնց թվում նաև զբոսաշրջիկներ։
 Ա.  Փարաջանովի  թանգարանն  այցելությունների  պակաս  չի  զգում։
   Դրանց  թվում  մեծ  է  ռուս,ֆրանսիացի,  գերմանացի,  իտալացի  զբոսաշրջիկների  թիվը։
   Միայն  «Թանգարանային  գիշեր»  միջոցառման ժամանակ այցելուների թիվը հասնում է ավելի քան 5.5 հազարի։
 Բացի Երևան քաղաքի թանգարաններից, զբոսաշրջային այցելություններով աչքի են ընկնում Էջմիածնի թանգարանները` Մայր տաճարի թանգարանն ու գանձատունը։
  Այցելությունների մեծ թվաքանակը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ վերջիններս Մայր տաճարի հետ կազմում են ճարտարապետական մեկ համալիր և, զբոսաշրջիկները գտնվելով Հայաստանի հոգևոր կենտրոնում, այցելում եննաև թանգարան։
 Թանգարանային գործի արդի վիճակի մասին տվյալները տարեկան հաշվետվության ձևով ստացվում են յուրաքանյուր թանգարանից, որոնք ամփոփվում են ՀՀ ԱՎԾ կողմից։
  Սակայն ոչ բոլոր դեպքերում  են  տվյալներ  տրամադրվում  այցելող  զբոսաշրջիկների,  դրանց  տարիքային  և  ազգային  պատկանելության մասին, քանի որ դեռևս շատ քիչ թանգարաններ են իրականացնում նման մոնիթորինգ։
 Թանգարանների  քանակական  բաշխվածության  ցուցանիշն  ըստ  մարզերի  և  Երևան  քաղաքիհնարավորություն  է  տալիս  վերլուծել  թանգարանային  զբոսաշրջության  հոսքերը  և  դրանց  տարածական  բաշխվածությունը  (քարտեզ  1,  հեղ.`  Գոհար  Ղամբարյան)։
   Թանգարանների  2/3-ը  գտնվում  էԵրևանում, ինչը մշակութային-ճանաչողական զբոսաշրջային մեծ հոսքեր է ներգրավում։
  Պարզ է դառնում, որ զբոսաշրջության, մասնավորապես՝ թանգարանային զբոսաշրջության համար, Երևանն առաջատար դիրք է գրավում Հանրապետության մյուս մարզերի նկատմամբ։
  Երևանում գոյություն ունեցողթանգարանները  տեղաբաշխված  են  մեծ  մասամբ  Կենտրոնում,  ինչը  զբոսաշրջիկներին  հնարավորություն է տալիս կարճ ժամանակամիջոցում և կարճ տարածություն անցնելով ավելի շատ թանգարաններում լինել։
 Քարտեզ 1. ՀՀ թանգարանների քանակը 2012թ. դրությամբ` ըստ մարզերի և Երևան քաղաքիՔարտեզ 2. ՀՀ թանգարաններ այցելությունների քանակը 2012 թ. դրությամբԹանգարանային  զբոսաշրջության  ոլորտում  թանգարանների  տեղադիրքը  կարևոր  պայման  է։
 Եթե  թանգարանը  գտնվում  է  զբոսաշրջային  կենտրոնի  կամ  դեստինացիայի  տարածքում,  ապա  ինքըստինքյան ներգրավվում է զբոսաշրջության ոլորտ։
  Այցելելով զբոսաշրջային դեստինացիա` զբոսաշըրջիկները ցանկանում են ավելի խորն ուսումնասիրել  այդ երկրի մշակույթը և այցելում են թանգարաններ։
  Հայաստանի պարագայում Երևանը համարվում է խոշոր զբոսաշրջային դեստինացիա և ծառայությունների  մատուցման  ու  սպասարկման  շրջան,  իսկ  այնտեղ  գտնվող  թանգարանները  լրացնում  ենմատուցվող  ծառայությունների  ցանկը։
   Օրինակ`  շատ  թանգարաններ  այցելուների  մեծ  թիվ  են  ունենում  հենց  շնորհիվ  բարենպաստ  տեղադրության,  քանի  որ  գտնվում  են  քաղաքի  կենտրոնում,  կեցության օբյեկտների հարևանությամբ, տրանսպորտային խաչմերուկներում։
  Նման օրինակ է Հայաստանիպատմության  թանգարանը,  Ազգային  պատկերասրահը,  Երևան  քաղաքի  պատմության  թանգարանը։
 Վերջինը  գտնվում  է  քաղաքապետարանի  հարևանությամբ  և  հաճախակի  է  այցելվում  օտարյերկյահյուրերի և զբոսաշրջիկների կողմից։
 Մարզերում այն թանգարանները, որոնք զբոսաշրջային երթուղու ճանապարհին են, դրանք մշտապես այցելվում են զբոսաշրջիկների կողմից, իսկ եթե հեռու են զբոսաշրջային կենտրոններից, ապա այցելություններն զբոսաշրջիկների կողմից խիստ հազվադեպ են։
 2000-2012 թթ. տվյալները ցույց են տալիս, որ այցելուների քանակը բավականին փոփոխությունների  է  ենթարկվել։
   Թանգարաններում  այցելությունների  թիվը  2000  թ.  դրությամբ  եղել  է  964․200մարդ, իսկ 2012 թ.` 1․949․400 մարդ։
  Գրեթե 2.5 անգամ ավելացել է թանգարանների այցելուների թիվը Երևան քաղաքի թանգարաններում։
  Շիրակի, Լոռու և Վայոց ձորի մարզերում նկատվում է այցելուների թվի էական աճ դեպի թանգարաններ։
  Մյուս մարզերում այցելուների թիվը գրեթե պահպանվել էնույնությամբ (քարտեզ 2, հեղինակ՝ Գոհար Ղամբարյան)։
 Թանգարանային այցելությունների թիվն այն գլխավոր ցուցիչն է, որը ցույց է տալիս թանգարանիգործունեության  արդյունավետությունը,  ինչպես  նաև  թանգարանի  գրավչությունը։
   Թանգարանայինայցելությունների մեծ մասը բաժին է ընկնում երկրի քաղաքացիներին, և միայն Հայաստանի թանգարանների մի մասում է, որ զբոսաշրջային կայուն հոսքեր են նկատվում։
 Այցելությունների  նման  աճը  մեծ  մասամբ  կապված  է  Հայաստան  այցելող  զբոսաշրջիկների  թվիհետ,  բնակչության  մոտ  ձևավորվող  մշակույթի  հետ,  մտածողության  փոփոխության  հետ,  որ  թանգարանները համարվում են մշակույթի կարևոր օջախներ և կենտրոններ։
  Այս ամենին նպաստում են նաևթանգարանների  կողմից  կազմակերպվող  տարաբնույթ  միջոցառումները  և  անվճար  այցելություններիապահովումը։
  Դրանք մեծամասամբ իրականացվում են ամսվա մեջ մեկ կամ երկու օր` դպրոցականների, ուսանողների, մեծահասակների համար անվճար այցելությունների կազմակերպմամբ։
 Այս  ամենից  էլ  եզրակացնում  ենք,  որ  թանգարանը  գիտակրթական  և  մշակութային  գործունեություն ծավալելով, աստիճանաբար դառնում է հասարակության լայն շերտերին հասանելի։
 Ուսումնասիրելով  ՀՀ  թանգարանային  գործունեությունը,  վերլուծելով  եղած  վիճակագրականտվյալները՝ կատարվել են հետևյալ եզրակացությունները.  անհրաժեշտ է համալիր ուսումնասիրություններ կատարել թանգարանային գործում, բացահայտել թանգարանների ներուժը, զբոսաշրջային գրավչությունը, բացառիկությունը,  իրականացնել  արդյունավետ  մարքետինգային  և  ֆանդրեյզինգային  քաղաքականություն`  մեծթվով հաճախորդներ գրավելու և ֆինանսավորում ստանալու համար։
  Գովազդելիս շեշտադրելբացառիկությունը, հետաքրքիր դարձնելու համար կիրառել ինովացիաներ,  թանգարանների  համար  մշակել  կարճաժամկետ  և  երկարաժամկետ  զարգացման  հայեցակարգեր [3]` թանգարաններն զբոսաշրջային ոլորտ ներգրավվելու համար։
  Սա հատկապես կարևորէ նոր ձևավորվող արգելոց-թանգարանների1 համար, որոնք առավելապես մասնագիտանում ենզբոսաշրջային հոսքեր ընդունելու մեջ,  հեռանկարային կարող են համարվել թանգարանների միջև համագործակցությունը, այդ թվումարտասահմանյան, մասնակցությունը տարբեր մշակութային և բարեգործական միջոցառումներին, թանգարանագիտական կոնֆերանսներին,  հեռանկարային  ծրագիր  է  նաև  ՀՀ`  զբոսաշրջային  գրավչություն  ունեցող  թանգարանների  համագործակցությունն  զբոսաշրջային  գործակալությունների  հետ`  համատեղ  մշակելով  այցելությունների ծրագրեր և այլ մշակութային միջոցառումներ,  այցելությունների թիվն զբոսաշրջիկների կողմից հաճախակի դարձնելու համար անհրաժեշտ էզբոսաշրջային  տեղեկատվական  կատալոգներում  և  զբոսաշրջային  քարտեզներում  ներառվեներթուղիների  կամ  զբոսաշրջային  դեստինացիայի  ճանապարհներին  գտնվող  թանգարաններիմասին ինֆորմացիա։
 1 Լավագույն օրինակներ են «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը, «Գառնի» պատմամշակութային արգելոցթանգարանը։
 Թանգարանն առաջին հերթին տվյալ երկրի բնակչության այցելության կենտրոն է, հետո` զբոսաշըրջիկների։
  Ըստ այդմ, կարևոր է հետաքրքրություն ձևավորել տեղական բնակչության շրջանում` հաշվի առնելով զբոսաշրջության սեզոնային բնույթը և զբոսաշրջային այցելությունների ոչ ինտենսիվ հոսքը։
  Սա թույլ կտա ողջ տարվա ընթացքում ապահովել ներքին զբոսաշրջիկների և այցելուների հոսք։
 Այդուհանդերձ,  թանգարանային  ոլորտի  ուսումնասիրության  արդյունքում  պարզվեց,  որ  զբոսաշըրջության  այս  ուղղությունը  Հայաստանում  կարող  է  հաջողությամբ  զարգանալ,  եթե  պետական  մակարդակով  իրականացվի  նպատակաուղղված  քաղաքականություն,  ոլորտում  սպասարկման  մակարդակը  և  մասնագետ-կադրերի  պակասը  լրացվի  արդյունավետ  կրթությամբ։
   Թանգարաններն  զբոսաշըրջային  օբյեկտ  դարձնելու  համար  դրանք  ներառվեն  զբոսաշրջային  տեղեկատվական  կատալոգներում, զբոսաշրջային գործունեության սուբյեկտներն զբոսաշրջային երթուղիներ մշակելիս և փաթեթներ  առաջարկելիս  թանգարանները  ներգրավվեն  դրանց  մեջ։
   Թանգարանային  զբոսաշրջությունը  մեծպոտենցիալ  ունի  շահութաբեր  զբոսաշրջային  ոլորտ  դառնալու  համար,  քանի  որ  քիչ  ֆինանսականներդրումներ է պահանջում, սակայն արդյունքն ավելի մեծ է։
 Գրականություն1.  Հաջոյան Ռ., Նիկողոսյան Մ., Մարքետինգը զբոսաշրջության ոլորտում, Երևան 2011։
 2.  Ղաֆադարյան  Կ.,  Հայաստանի  թանգարանների  պատմությունից,  Լրաբեր  հասարակական  գիտությունների, թիվ 10, Երևան, 1972։
 3.  ՀՀ 2014-2025 թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագիր, ՀՀ կառավարության 2014 թ.մարտի 27-ի N 442-Ն որոշում։
 4.  ՀՀ օրենք «Զբոսաշրջության և զբոսաշրջային գործունեության մասին», ընդունվել է 17.12.2003։
 5.  ՀՀ սոցիալական վիճակը 2012 թ., ԱՎԾ տարեգիրք 2012։
 6.  Հայաստանի ազգային պատկերասրահի պաշտոնական վեբ-կայք, http։
 //www.gallery.am/hy/։
 7.  «Թանգարանների և ՀՀ թանգարանային ֆոնդի մասին» օրենքի նախագիծ, ՀՀ Կառավարության 2014 թ.հուլիսի 31-ի № 777-Ն որոշում, http։
 //www.gov.am/files/docs/1279.pdf։
 Ամալյա ՆավասարդյանԹԱՆԳԱՐԱՆԱՅԻՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ թանգարան, թանգարանային զբոսաշրջություն, զբոսաշրջային դեստինացիա, ֆանդրեյզինգ, ինովացիա, արգելոց-թանգարան, զբոսաշրջային երթուղի։

Սույն  հոդվածում  քննարկվել  են  թանգարանների  ստեղծման  և  ձևավորման  պատմական  հիմքերը,  վիճակագրական տվյալների և հետազոտությունների հիման վրա ներկայացվել են զբոսաշրջային գրավչություն ունեցող  թանգարանները, այդ տվյալների բազայով կազմվել են քարտեզներ, որոնք արտացոլում են թանգարանների տարածական  տեղաբաշխվածությունը  և  այցելությունների  թվաքանակը`  ըստ  մարզերի  և  Երևան  քաղաքի։
   Ուսումնասիրությունների  արդյունքում  բացահայտվել  են  թույլ  կողմերը  և  դրանց  լուծման  հնարավոր  ուղիները  ներկայացվել են առաջարկությունների տեսքով։
  Թանգարանային զբոսաշրջությունը Հայաստանում նախադրյալներ ունի  զարգանալու և զարգացնելու նաև հարակից ոլորտները։
