ՕԳՈՍՏՈՍԻ ՊՐԻՆՑԻՊԱՏԸՀռոմում  հանրապետությունից  միապետության  անցնելու  նախադրյալներ  կայինդեռևս  Սուլլայի  ժամանակ։
   Միապետական  վերափոխումների  նախագիծ  մշակվել  էարդեն  Հուլիս  Կեսարի  կողմից,  սակայն  նրա  մահից  հետո  անհրաժեշտ  էր  քաղաքացիական պատերազմների 14-ամյա փուլ, որպեսզի քաղաքացիական բարեփոխումների հարցը վերջնականապես լուծվի։
  Դրան նպաստում էր խաղաղության ծարավը։
  Այնհամադրվում  էր  pietas  և  fides՝  հռոմեական  ստրակատիրական  հասարակության  բարոյական  հիմքերը  վերականգնելու  հետ։
   Այս  լոզունգներն  Օկտավիանոսին  հաշտեցրին ստրկատիրական հասարակության լայն խավերի հետ և ապահովեցին քաղաքական նոր կարգի հաստատումը, որն ստացել է պրինցիպատ անվանումը։
 Օկտավիանոսը Ք.ա. 29 թ. սեկստիլիային (օգոստոսին) վերադարձավ Հռոմ։
  Նրատրիումֆը կանխորոշում էր հռոմեական հասարակության կյանքում նոր դարաշրջանիսկիզբը։
  Իհարկե, ամեն ինչ ներկայացվեց այնպես, որ իբր Հռոմում վերածնվում է կառավարման  արմատական  հռոմեական  ձևը.  վերադարձվեց  օրենքների  ազդեցությունը,  վերականգնվեցին  դատարանների  հեղինակությունը,  սենատի  հզորությունը,  մագիստրատուրաների իշխանությունը` հնագույն ձևով, պետության հնագույն ձևը, տաճարների  պատիվը,  դաշտերի  մշակումը,  մարդկանց  անվտանգությունը,  սեփականության ապահովությունը։
  Ե′վ դրամների, և′ գրությունների մեջ Օկտավիանոսը ներկայանում  է  որպես  մարդ,  ով ազատել  է  պետությունը  կուսակցության  գերիշխանությունից  և  հռոմեական  ժողովրդին  ազատություն  բերել։
   Օկտավիանոսը  կտրականապեսընդդիմացավ,  որ  իրեն  հռչակեն  Հռոմուլոս,  այսինքն`  Հռոմի  նոր  հիմնադիր  և  առաջնորդ,  քանի  որ  վախենում  էր,  որ  իրեն  կկասկածեն  թագավորական  իշխանությանձգտման  մեջ։
   Նույնպիսի  ջերմեռանդությամբ  էլ  նա  հրաժարվեց  դիկտատուրայից,որովհետև  Կեսարի  օրինակը  նրան  հանգիստ  չէր  տալիս։
   Ք.ա.  31  թ.  նա  անընդմեջկոնսուլ է ընտրվում, Ք.ա.  30 թ. նրան տրվում է ցմահ տրիբունի պաշտոն, որը  նրանփաստացիորեն ապահովում է իշխանության ամբողջականությունը։
 Անցյալի  գիրկն  էր  անցնում  Սենատի  և  Ժողովրդական  ժողովի  ամբողջատիրության շրջանը։
  Ք.ա. 29 թ. կազմվեց սենատորների նոր ցուցակ, իսկ Ք.ա. 20 թ. Օգոստոսն ընտրվեց կոնսուլ (Մարկոս Վիպսանիոս Ագրիպայի հետ) և ցենզոր։
  Ք.ա. 28 թ.մտցվեց նոր ցենզ, և Սենատի կազմը նորացվեց։
  Սենատորների նոր ցուցակի առանձնահատկությունն այն էր, որ Ք.ա. 28 թ. սկսած Օկտավիանոսը համարվում էր Սենատի  առաջին  ներկայացուցիչը  (princeps  senates)։
   Ք.ա.  27  թ.  հունվարի  13-ին  Օկտավիանոսը  Սենատի  նիստում  հայտարարեց  ավանդական  հանրապետական  կարգերիվերականգնման  մասին։
   Նա  հրաժարվեց  իր  արտակարգ  լիազորություններից,  սակայն սենատորներն աղերսեցին նրան հետ ընդունել  դրանք։
  Վերջիվերջո Օկտավիանոսը  ենթարկվեց  Սենատի  «հրամանին»,  սակայն  պետության  կառավարման  և  հասունացած  բարեփոխումներն  իրականացնելու  լիազորություններ  պահանջեց  իր  համար։
   Սենատը  նրան  տվեց  այնպիսի  լիազորություններ,  որոնք  նրան  դարձրին  երկրիմիանձնյա  ղեկավարը,  օրինականացրին  նրա  բարձրագույն  իշխանությունը  և  թույլտվեցին  իրականացնել  Հռոմեական  միջերկրածովյան  տերության  արմատական  վերափոխումը և հզորության վերականգնումը1։
 Օկտավիանոսը  նախընտրում  էր  ընդգծել,  որ  պետությունը  նա  փոխանցել  է  Սենատին և ժողովրդին, իսկ իր անսահմանափակ իշխանությունը հիմնվում է նրա վրա,որ իր հեղինակությունը (auctoritas) ավելին է, քան մյուսներինը, այն ժամանակ, երբ իրլիազորություններով  նա  հավասար  էր  մյուսներին։
   Հենց  նրա  «հեղինակությունն  էր»կոչված արժանի երանգավորում տալու Սենատում առաջինի փաստացի մենիշխանությանը։
  Էական է այն, որ Օկտավիանոսը միշտ ընդդիմանում էր, երբ նրան անվանումէին  պարոն  (dominus)  և  ամեն  կերպ  խուսափում  էր  հանդիպումների  ու  հրաժեշտիհանդիսավոր արարողություններից։
  Նա առհասարակ փորձում էր պահել իրեն որպեսսովորական  քաղաքացի։
   Իր  թեկնածուների  հետ  նա  այցելում  էր  քաղաքացիներին`հին  հռոմեական  ավանդույթով  ընտրությունների  ժամանակ  նրանց  համար  կողմնակիցներ հավաքագրելու։
  Իր տրիբունում քվեարկում էր որպես հասարակ քաղաքացի`ժողովրդին ներկայացնելով իր որդիներին և նրանց համար հասնելով հռոմեացիներիբարեհաճությանը` կրկնելով` «եթե նրանք դրան արժանի են»։
  Նա չէր խառնվում դատարանի գործերին, եթե նույնիսկ հարցը վերաբերում էր իր ընկերներին։
 Ք.ա.  27  թ.  հունվարի  16-ին  Մունացիոս  Պլանկն  առաջարկեց  Օկտավիանոսինանվանել  Օգոստոս՝  լրիվ  չեզոք  մի  անուն։
   Այդ  ժամանակից  սկսած  Օկտավիանոսընոր  անուն  ընդունեց`  Կեսար  Օգոստոս  իմպերատոր՝  Աստվածայինի  որդի։
   Այստեղամեն ինչ նշանակալից էր։
  Իմպերատորն անձնանուն (praenomen) չէր, այլ տրվել էր իրիսկական իմաստով։
  «Իմպերատոր» տիտղոսը (հրամանատար, առաջնորդ) զինվորները սովորաբար շնորհում էին հաղթանակած հրամանատարին, և նա տրիումֆի իրավունք  էր  ստանում։
   Առաջին  անգամ  Օկտավիանոսը  «իմպերատոր»  հռչակվել  է  Ք.ա.43 թ. Մուտինի ճակատամարտից հետո։
  Ք.ա. 40 թ. նա սկսեց իրեն կոչել ԻմպերատորԿեսար,  հավանաբար՝  Հուլիոս  Կեսարի  օրինակով։
   Ք.ա.  29  թ.  Սենատի  կողմից  նաայդ տիտղոսը ստացավ ցմահ։
  Այն ցույց էր տալիս բարձրագույն իշխանությունը, որնիր  մեջ  ներառում  էր  զորքերը  ղեկավարելու,  հարկերը  հավաքելու,  պատերազմ  հայտարարելու  և  խաղաղություն  հաստատելու,  պրովինցիաները  կառավարելու,  քաղաքացիների նկատմամբ իշխանություն իրագործելու իրավունքը։
 Ք.ա.  23  թ.  Օգոստոսը  հրաժարվեց  հաջորդ  տարվա  կոնսուլությունից  և  կրկինստացավ  ցմահ  տրիբունի  իշխանություն`  Սենատի  նիստերին  առաջարկներ  անելուիրավունքով,  ինչպես  նաև  ցմահ  պրոկոնսուլություն։
   Ք.ա.  24  թ.  Սենատի  որոշմամբ`նա  ազատվեց  օրենքով  գրված  սահմանափակումներից։
   Ք.ա.  19  թ.  նրան  հանձնվեցին կոնսուլական իշխանության նշանները, 12 լիկտորներ և կոնսուլների միջև նստելու  իրավունքը։
   Լեպիդոսի  մահից  (Ք.ա.  13  թ.)  հետո  Օգոստոսը  Ք.ա.  12  թ.  դարձավմեծ պոնտիֆիկոս, այսինքն` հռոմեական քրմության ղեկավար։
  Նրա որոշումները հավասարվում էին Սենատի որոշումներին։
  Ք.ա. 5 և 2 թթ. նա կրկին ընտրվեց կոնսուլ, 3անգամ  (Ք.ա.  19,  18  և  11  թթ.)  միանձնյա  նշանակվեց  օրենքների  և  բարի  բարքերիխնամակալ։
   Ք.ա.  2  թ.  ստացավ  հայրենիքի  հոր  կոչումը,  որը  նրան  «հայրական»  իշխանություն տվեց Հռոմի և հռոմեացիների նկատմամբ։
  Տիտղոսը նախկինում տրվել էմիայն  Ցիցերոնին  (Կատիլինայի  դավադրության  բացահայտումից  հետո)  և  Կեսարին(Մունդեի  ճակատամարտից  հետո)։
   Օգոստոսը  հաստատեց  վարչակարգ,  որը  համապատասխանում  էր  հռոմեական  հասարակության  ինչպես  սոցիալ-տնտեսական  պահանջներին,  այնպես  էլ  սոցիալ-հոգեբանական  բնույթին։
   Քաղաքացիական  պատերազմները ցույց տվեցին, որ հռոմեական ավանդական հասարակարգը չի կարող խաղաղություն և կայունություն ապահովել, իսկ Օգոստոսը դրանք ապահովում էր։
 Օգոստոսյան  խաղաղությունը  փառաբանում  ու  պահպանում  էին,  նրան  խորաններ էին նվիրում։
  Երբ Օգոստոսը Իսպանիայից Հռոմ վերադարձավ, Ք.ա. 13 թ. հուլիսի 4-ին  Մարտյան դաշտում Խաղաղության խորան բարձրացվեց։
  Օգոստոսն իր մեծավանդը  համարում  էր  այն,  որ  նրա  օրոք  Յանուսի  տաճարը  3  անգամ  փակվել  է  ինշան  նրա,  որ  հռոմեական  ողջ  տերությամբ  խաղաղություն  էր  տարածվում,  այն ժամանակ, երբ Հռոմի ողջ պատմության ընթացքում այն փակվել էր ընդամենը 2 անգամ։
 Քաղաքացիական խաղաղության հաստատումը Օգոստոսին ապահովեց հռոմեականհասարակության բոլոր շերտերի լայն աջակցությունը։
 Հռոմեական  պետության  ներքին  կյանքում  նախ  և  առաջ  անհրաժեշտ  էրհաստատել  և  պահպանել  քաղաքացիական  պատերազմներից  տուժած  տարրականկարգուկանոնը։
  Իտալիայում կեսօրին զինված ավազակներ էին շրջում, դաշտերում ևճանապարհներին բռնում և՛ ազատների, և՛ ստրուկների, փակում էրգաստուլաներում,ստեղծում նոր կոլեգիաներ՝ փաստացի ավազակախմբեր։
  Օգոստոսը հրամայեց հարմար դիրքերում պահակազորեր կանգնեցնել, էրգաստուլաների վերանայում անցկացնել  և  արձակել  կոլեգիաները՝  բացի  օրինականներից  և  հնուց  գոյություն  ունեցողներից։
   Հասարակության  հանդարտացմանը  պիտի  ծառայեին  նաև  գանձարանի  պարտապանների ցուցակների  ոչնչացումը,  Հռոմում վիճելի տարածքների զիջումը դրանքօգտագործողներին և ձգձգված դատական գործերի դադարեցումը։
  Օգոստոսն ամենկերպ ցույց էր տալիս իր ձգտումը՝ բարձրացնելու հռոմեական քաղաքացիության հեղինակությունը  և  չափից  դուրս  ժլատորեն  էր  այն  տալիս,  թեև  բացառություններ  լինում  էին։
   Նա  նույնիսկ  մերժում  էր  իր  կնոջ՝  Լիվիայի  և  խորթ  որդու՝  ապագա  կայսրՏիբերիոսի խնդրագրերը։
  Հասավ նրան, որ հռոմեացիները կրեն հին հռոմեական հագուստ՝ տոգա։
  Այս ամենն ուղղված էր հռոմեական հասարակության ամրապնդմանը։
 Օկտավիանոսն առաջին հերթին հոգ տարավ պետական կառույցի և հռոմեականմիջերկրածովյան  պետության  ղեկավարման  բարեփոխման  մասին։
   Նա  սկսեց  նախկին  հանրապետական  կարգը  վերակառուցել  և  հարմարեցնել  միապետական  իշխանությանը։
  Նոր իշխանության մարմինների ձևավորումը նա իրականացնում էր քաղաքական  զգուշությամբ՝  կառավարման  նոր  մարմիններ  ստեղծելով  և  միաժամանակծնվող միապետության մեջ կառավարման ավանդական ձևերը մտցնելով1։
  Իշխանության հին հռոմեական օրգանները, առաջին հերթին` Սենատը, շարունակում էին գործել, սակայն նրանց գործունեությունն ուղղված էր Օգոստոսի որոշումների և նախագծերի իրականացմանը, որոնք նա ընդունում էր իր խորհրդում։
  Դրա մեջ մտնում էինմյուս մագիստրատուրաներից մեկական կոնսուլ (մեկ պրետոր, մեկ քվեստոր և այլն),ինչպես նաև հինգ սենատորներ, որոնք ընտրվում էին վիճակահանությամբ` կես տարի  ժամկետով։
   Խորհրդում  հարցերը  քննարկվում  էին  Օգոստոսի  ցանկություններինհամապատասխան։
   Կոսնուլները  նրա  որոշումների  մասին  զեկուցում  էին  Սենատին,որն  էլ  հաստատում  ու  կնքում  էր  դրանք,  և  Օգոստոսը  հրատարակում  էր  դրանք  որպես էդիլ։
  Ժողովրդական ժողովները հավաքվում էին, որպեսզի հաստատեն Օգոստոսի կողմից ընդունված օրենքները և նրա խորհրդով ընտրեն մագիստրոսներին։
 Օգոստոսը փորձում էր ցույց տալ, որ ընտրություններին և մագիստրատուրաներին  տալիս  է  հին  նշանակությունը։
   Խստացվեցին  ընտրակաշառքի  համար  սահմանված պատիժները, ինչը, սակայն, չխանգարեց Օգոստոսին մի քանի տրիբաներում բաժանել հազարական սեստերցիումներ, որպեսզի անցկացնի անհրաժեշտ թեկնածուներին։
   Օգոստոսը  նույնիսկ  իր  տրիբայում  քվեարկել  է  որպես  հասարակ  քաղաքացի։
 Երբեմն  տպավորություն  է  ստեղծվել,  թե  վերադարձել  են  հին  կարգերը2,  և  Հռոմեական հանրապետության գլխավոր օրգաններ Սենատն ու Ժողովրդական ժողովը միապետական  կառավարման  համակարգում  գրավեցին  իրենց  հատուկ  տեղը։
   ՓոխվեցԺողովրդական  ժողովի  ավանդական  դերը։
   Մի  քանի  միլիոն  դարձած  հռոմեականքաղաքացիների ժողով հրավիրելը գրեթե անհնար  էր դարձել, ուստի շուտով դադարեց  գոյություն  ունենալուց։
   Նրա  պետական  լիազորությունները  (մագիստրատներիընտրություններ, օրենքների ընդունում) մասամբ տրվեցին Սենատին։
  Կոմիցիաներումօրենքներն ընդունվում էին հենց Oգոստոսի  (leges Juliae) կամ այլ մագիստրատուրաների  առաջարկությամբ։
   Կոմիցիաներում  ընտրվում  էին  մագիստրատներ,  բայց  քվեարկում էին այն անձանց օգտին, որոնց առաջադրում էր Օգոստոսը` juscommendationis(հանձնարարելու)  իրավունքի  հիման  վրա։
   Այսպիսով,  կոմիցիաները  Օգոստոսի  օրոքհնազանդ գործիք էին պրինցեպսի ձեռքում1։
 Ավելի դժվար էր Սենատի՝ որպես պետական օրգանի վիճակը, սակայն այն Oգոստոսի ժամանակ էլ համարվում էր պետության բարձրագույն մարմինը։
  Ճիշտ է, Սենատը, որի հետ գործ ունեցավ Օգոստոսը, հեռու էր այն սենատից, որում հնչում էին Ֆաբիոս Կունկտատորի կամ Կատոն Ավագի ճառերը։
  Երկարատև քաղաքացիական պատերազմները,  պրոսկրիպցիաները  և  զանգվածային  ահաբեկման  այլ  դրսևորումներըսենատորներին  հնազանդություն  և  ստորաքարշություն  սովորեցրին։
   Բացի  այդ,  Սենատում շատ էին դրածոները, որոնք ազնվական չէին և հռոմեական ծագում չունեին։
 Նրանց հաշվին Սենատի անդամների թիվն արագ աճեց` հասնելով ավելի քան հազարի։
  Հանրապետական տրամադրվածություն ունեցող  շատ սենատորներ պատերազմների և բռնաճնշումների արդյունքում ոչնչացվեցին։
  Եվ այնուամենայնիվ, դեռևս շատթարմ էին հիշողություններն այն որոշիչ դերի մասին, որը  Սենատն ունեցել էր հռոմեական հասարակության կյանքում, սենատորները Օգոստոսի մեջ դեռևս տեսնում էինիրենց  հավասարին,  և  Սենատում  դեռևս  կային  մարդիկ,  որոնք  խիստ  կապված  էինհանրապետականների  և  Անտոնիոսի  կողմնակիցների  հետ,  ու  նրանցից  կարելի  էրսպասել թաքնված և նույնիսկ բացահայտ ընդդիմություն2։
 Ք.ա. 22 թ. որոշ չափով ընդլայնվեցին պրետորների իրավասությունները. նրանքդարձան  ոչ  միայն  դատավորներ,  այլև  ղեկավարում  էին  խաղերը  և  պետականգանձարանը`  էրարիումը։
   Սակայն  սա  ընդհանուր  իրավիճակը  չէր  փոխում,  քանի  որընտրովի մագիստրատներին բացահայտորեն հետին պլան էին մղում Օգոստոսի կողմից նշանակված և միայն նրան պատասխանատու պաշտոնյաները` քաղաքագլուխը,կառավարիչները, լիազորները (լեգատները), պրետորիական կայազորի հրամանատարը3։
  Մագիստրատուրաներ վարելու գործում խիստ հաջորդականություն սահմանվեց,բայց նրանց ամբողջ գործունեությունը պրինցեպսից էր կախված։
 Օգոստոսը դարձավ նաև պետության բարձրագույն դատական ատյանը։
  Առավելկարևոր  քրեական  հանցագործությունները  քննում  էին  մշտական  դատական  հանձնաժողովները (quaestiones  perpetuae)։
  Ինքը՝ Օգոստոսը, Հռոմում քննում էր քրեականգործեր  և  երբեմն  մահվան  դատավճիռներ  էր  կայացնում։
   Բոլոր  օրովինցիաներիցնրա  մոտ  էին  ուղարկվում  դատվելու  այն  քաղաքացիները,  որոնք  մեղադրվում  էինծանր հանցագործություններ կատարելու մեջ4։
 Իմպերատորի հատուկ կայազորը ղեկավարում էր նրա կողմից նշանակված պրեֆեկտ-պրետորը։
  Իմպերատորական պրովինցիաների ղեկավարման համար իմպերատորական  լեգատների  պաշտոններում  նշանակվում  էին  փոխանորդներ։
   Նրանց  օգնում  էին  պրոկուրատորները,  որոնց  վրա  դրվում  էին  ֆինանսների  ղեկավարումը  ևհարկերի հավաքումը։
  Նրանք իրենց աշխատանքում հենվում էին ենթակաների շտա1 Մաշկին Ն., Հին Հռոմի պատմություն, Երևան, 1951, էջ 548։
 3 Նույն տեղում, էջ 111։
 բի  վրա։
   Այսպիսով,  ամեն  տարի  ընտրվող  մագիստրատների  փոխարեն  աստիճանաբար ստեղծվում էր կառավարման մշտական ապարատ, որն ամբողջությամբ միապետի  կամքին  էր  ենթակա,  իսկ  ավանդական  ընտրական  օրգանները  մտցվեցին  նորհամակարգի  մեջ՝  որպես  նրա  օրգանական  մաս։
   Օգոստոսի  կողմից  պաշտոնապեսհաստատված միապետական կարգը կոչվում էր ո′չ միապետություն, ո՛չ կայսրություն,այլ`  «վերականգնված  հանրապետություն»։
   Նոր  համակարգի  այդ  բոլոր  յուրահատկությունները  նրան  տալիս  էին  հանրապետական  երանգ,  սակայն  իշխանությունըպատկանում էր պրինցեպսին` առաջին սենատորին և պետության առաջին մարդուն։
 Այսպիսով, նոր ձևավորված պետական կարգը միապետության հատուկ ձև էր՝ պրինցիպատ, որը տոգորված էր հանրապետական գաղափարներով։
 Երկրորդ  եռապետության  ժամանակ  պետական  կյանքում  գլխավոր  դերը  խաղում  էր  բանակը։
   Կարճ  ժամանակով  բանակը  հակադրվել  էր  գրեթե  ամբողջ  քաղաքացիական  բնակչությանը1։
   Քաղաքացիական  պատերազմի  ավարտից  հետո  պարզդարձավ,  որ  զորքերի  մեծ  մասը  վտանգավոր  էր  հռոմեական  հասարակության  համար,  իսկ  Օգոստոսին  անհրաժեշտ  էր,  ի  դեմս  բանակի,  հենարան  տեսնել,  այլ  ոչ  թեընդդիմություն։
   Նրա  առջև  պրոֆեսիոնալ  բանակի  վերափոխման  խնդիրներ  էրդրված։
   Հրամանատարական  կազմը  ենթարկվում  էր  Օգոստոսին։
   Ամբողջ  բանակըպետք է գիտակցեր, որ նրան ղեկավարում է Օգոստոսը, և միայն նրանից է կախվածյուրաքանչյուր  զինվորի  կարիերան2։
   Օգոստոսը  բանակից  ազատեց  300.000  վետերանների՝ տալով գումար և հող։
  Սա զինված ուժերի կրճատման աննախադեպ միջոցառում էր, որն անցկացվեց հողային ֆոնդի մանրազնին նախապատրաստումից հետո։
   Օգոստոսը  զինված  ուժերից  թողեց  25  լեգեոն  (250.000  մարդ),  և  այն  աշխարհիամենամեծ  բանակն  էր։
   Ավարտվեց  մշտական  վարձու  բանակին  անցումը։
   Կանոնավոր բանակը տեղավորված էր սահմանամերձ պրովինցիաներում։
 Հռոմեական  բանակի  հիմքը  շարունակում  էր  մնալ  լեգեոնը,  որը  բաղկացած  էր5.000 ծանրազեն հետևակից և որոշակի քանակի թեթևազեն հետևակից։
  Հեծելազորը  նախկինի  պես  փոքրաթիվ  էր։
   Հավաքագրումն  իրականացվում  էր  կամավորության սկզբունքով՝ հռոմական քաղաքացիներից, որոնք իմպերատորին հավատարմության երդում էին տալիս և գիտակցում, որ հենց նրան են պարտական կյանքով և կարիերայով։
   Սակայն  կանոնավոր  զորքերի  համալրումը  արդեն  Օգոստոսի  ժամանակդժվարություն  էր  ներկայացնում։
   Կամավորներն  ավելի  ու  ավելի  քիչ  էին  լինում,  բացառիկ դեպքերում ստիպված դիմում էին պարտադիր զորակոչի և նույնիսկ հավաքագրում էին այն ստրուկներին, որոնք ազատ էին արձակվել և քաղաքացիության  իրավունք  ստացել3։
   Բանակ  զորակոչված  17-20  տարեկան  երիտասարդները  ծառայումէին  20-25  տարի։
   Ամեն  օր  նրանց  վճարում  էին  225  դենար  և  ապահովում  էին  հաղթանակի  ավարով,  որից  լեգեոները  պաշտոնաթողության  պահին  (40-45  տարեկանհասակում) կարող էր խնայողություններ ունենալ և դառնալով վետերան՝ հողակտորստանալ, որը բավական էր ոչ աղքատ գոյության համար։
  Հետևակից և հեծելազորիցբացի`  լեգեոնի  մեջ  էին  մտնում  պաշարողական  մեքենաների,  զինապահեստի  ևառաջնային  զորամասերը։
   Յուրաքանչյուր  լեգեոնին  կցվում  էին  խառը  տիպի  օժանդակ  մասեր  (հեծելազորային  և  հետևակային),  որոնք  կազմված  էին  պրովինցիալներից,  ովքեր  հռոմեական  քաղաքացիության  իրավունք  չունեին։
   Լեգեոնը  ռազմականխոշոր միավոր էր, որն ի վիճակի էր ինքնուրույն ստրատեգիական խնդիրներ կատարել։
   Արևելյան  պրովինցիաներում  զորքերը  ձևավորվում  էին  մեծ  մասամբ  այնտեղբնակվող հռոմեական քաղաքացիներից։
 1 Մաշկին Ն., էջ 563։
 3 Մաշկին Ն., էջ 564։
 Կարգապահությունը  պահպանում  էին  խիստ  միջոցներով՝  մարմնական  պատիժներ գործադրելով, ծանր աշխատանքներով, ամբողջ  զորամասեր այլ պրովինցիաներտեղափոխելով։
   Տեղափոխումները  պայքարի  միջոց  էին՝  ուղղված  չափազանց  զարգացած կորպորատիվ ոգու դեմ, որն ուժեղացել էր քաղաքացիական կռիվների տարիներին և հաճախ նպաստում էր զինվորական խռովություններին ու հուզումներին1։
 Լեգեոնի  ղեկավար  կազմը  գտնվում  էր  Օգոստոսի  անուղղակի  ենթակայությանտակ։
  Լեգեոնի գլուխ կանգնած էր սենատորների կազմից դուրս եկած լեգատը՝ պրոպրետորի (legatus pro praetore) կոչումով, ով կառավարում էր պրովինցիան, կամ էլ իրկողմից  նշանակված  հատուկ  լեգատը  (legatus  pro  Augusti  legionis)։
   Սենատորականդասից ձևավորվում էին նաև այնպիսի բարձր հրամանատարներ, ինչպես ռազմականտրիբունները, իսկ պրեֆեկտները, որոնք  օժանդակ զորքերի հրամանատարներն էինև հետևում էին զինամթերքին, բանակի մատակարարումին, ճամբարներին, հեծյալներից էին։
  Միջին հրամանատարական կազմի մեջ էին մտնում ցենտուրիոնները, որոնքհռոմեական բանակի հենարանն էին։
  Նրանք, որպես կանոն, դուրս էին գալիս զինվորների միջից և ղեկավարում էին ցենտուրիաներն ու մանիպուլները։
  Ավագ սպաներն ուցենտուրիոններն ստանում էի մի քանի անգամ բարձր աշխատավարձ, քան հասարակլեգեոներները։
   Ցենտուրիոններն  ապահովում  էին  կարգուկանոնը  և  հատուկ  արժանիքների համար կարող էին մտցվել հեծելազորի մեջ2։
  Լրացուցիչ մասերի աշխատավարձը երեք անգամ ցածր էր, քան լեգեոներներինը, սակայն հռոմեական քաղաքացիություն ստանալու ցանկությունը պրովինցիալներին շահագրգռում էր ծառայել բանակում։
   Լավ  զինված,  մարզված  և  մարտունակ  բանակը  դարձավ  հռոմեական  հզորության պատվարը և կառավարման նոր կարգի հենարանը։
  Հռոմեական բանակում արշավանքի  ժամանակ  պրետորիայի  (կայսեր  վրանի)  պահպանության  համար  գոյություն  ուներ  պրետորիական  կայազոր։
   Օգոստոսը  իմպերատորի  սուրբ  անձի  անհատական  պաշտպանության  համար  ստեղծեց  կայազոր՝  կոչելով  պրետորիական։
   Այնբաղկացած էր 9 կայազորից, յուրաքանչյուրում` հազար զինվոր՝ ի տարբերություն լեգեոնների, որտեղ միայն առաջին կայազորն էր բաղկացած հազար զինվորից։
 Օգոստոսը Հռոմում պահում էր երկու կայազոր, իսկ մյուսները` Իտալիայի խոշորքաղաքներում։
  Նրանց խնդիրն էր պաշտպանել կայսերը և պահպանել կարգուկանոնը Իտալիայում, որի բնակիչներից էլ ձևավորվում էր կայազորը։
  Նրանք դարձան բանակի ամենաարտոնյալ մասը. ծառայում էին 16 տարի, ստանում 75 դենարիա աշխատավարձ, այսինքն` սովորական լեգեոներներից 3,5 անգամ շատ։
  Կայազորը ղեկավարում էր պրետորի պրեֆեկտը, որն անձամբ նշանակվում էր Օգոստոսի կողմից։
 Հռոմեական հանրապետության խոշոր, սակայն ցրված ծովային ուժերը Օգոստոսի կողմից վերաձևվեցին՝ Միջերկրական ծովը խաղաղ նավարկության շրջանի վերածելու  համար։
   Այդ  պահակային  ֆունկցիան  իրականացնում  էին  երեք  նավատորմիղները,  որոնց  բազաները  գտնվում  էին  ստրատեգիական  կարևոր  կետերում։
   Կամպանիայի ռազմածովային բազան ապահովում էր Արևմտյան Միջերկրածովի կարգուկանոնը, Հռավեննայի նավատորմը (Հյուսիսային Իտալիա)՝ Միջերկրական ծովի կենտրոնական  մասը,  Ալեքսանդրիայի  բազան`  Միջերկրական  ծովի  արևելյան  հատվածը։
 Օգոստոսի օրոք հատուկ զորամասեր՝ կոգորտաներ առանձնացվեցին կարգուկանոնիպահպանման համար (cohortes urbanae և cohortes vigilum)։
  Քաղաքային կայազորները(4.000  մարդ)  ենթարկվում  էին  քաղաքի  պրեֆեկտին  և  պահակություն  անում  ցերեկային  ժամերին։
   Վիգլիների  հատուկ  կայազորները  (7.000  մարդ)  գտնվում  էին  պրեֆեկտի  հրամանատարության  տակ  և  պետք  է  մարեին  հրդեհները,  բայց  Ք.հ.  6  թ.2 Մաշկին Ն., էջ 564։
 նրանց լիազորություններն ավելացան՝ մինչև գիշեր քաղաքում պահակություն անելըև  գյուղական  շրջանների  պահպանությունը։
   Օգոստոսի  արտաքին  քաղաքականությունը կարելի է բաժանել երկու հիմնական շրջանների` Ք.ա. 27 - Ք.հ. 6 թթ., երբ հռոմեացիներն  Արևմուտքում  որոշ  տարածքներ  են  զավթում  և  Արևելքում  դիվանագիտական  հաջողություններ  ձեռք  բերում,  և  Ք.հ.  6-14  թթ.,  երբ  հռոմեացիներն  ստիպված էին պաշտպանողական քաղաքականություն վարել1։
 Օգոստոսի  կառավարման  առաջին  երկու  տասնամյակները  հատկանշվում  ենհյուսիսային  սահմանին  ծավալված  հարձակողական  ռազմական  գործողություններով։
   Հյուսիսային  սահմանին  պայքարն  սկսվում  է  քաղաքացիական  պատերազմներիավարտից քիչ անց։
  Ընդհարումներ տեղի են ունենում տաբեր շրջաններում, և երբեմնհռոմեացիների  ռազմական  գործողությունները  վեր  էին  ածվում  խոշոր  պատերազմների, որոնք ղեկավարում էին Օգոստոսի մերձավորները։
  Այդ պատերազմներին մասնակցել  է  Ագրիպպան,  մեծ  դեր  են  խաղացել  Օգոստոսի  խորթ  որդիները՝  Տիբերիոսըև Դրուզոսը։
  Բայց շուտով մերձհռենոսյան հատվածում հռոմեացիների նվաճումներինվերջ  դրվեց։
   Նոր  պրովինցիայից  դեպի  հարավ  կազմավորվեց  մի  պատկառելի  Սուեբական թագավորություն, որը կառավարում էր Մարոբոդը` մի մարդ, որը քաջ ծանոթէր  հռոմեացիների  զինվորական  կարգերին։
   Գերմանիա  պրովինցիան  նրա  հարձակումներից  անվտանգ  դարձնելու  համար  Օգոստոսը  որոշեց  Մարոբոդի  դեմ  արշավանք ձեռնարկել, և սուեբների թագավորության դեմ պետք է շարժվեր երկու բանակ`մեկը՝ Հռենոսից, իսկ մյուսը՝ Դանուբից։
  Բայց այդ պլանն անհաջողության մատնվեց2։
 Օկուպացված  շրջանները,  բացի  հարկերից,  պետք  է  տրամադրեին  լրացուցիչզորքեր։
  Դա հաճախ ուղեկցվում էր հռոմեական կառավարիչների չարաշահումներովև  կազմակերպված  դիմադրության  բերում։
   Թեև  հռոմեական  զորքերը,  որոնք  ամենինչ ոչնչացնում էին իրենց ճանապարհին, ցույց տվեցին, որ հռոմեական բանակը կարող  է  հարձակում  գործել,  սակայն  Օգոստոսը  հրաժարվեց  առաջխաղացումը  շարունակելուց`  ասելով,  թե  հռոմեական  սահմանը  պետք  է  անցնի  Հռենոսի  ուղղությամբ։
 Հռոմեական  քաղաքականության  փոփոխությունը  կարելի  է  բացատրել  ոչ  միայն  Տևտոբուրգյան անտառում կրած պարտությամբ, այլև դրան նախորդած պաննոնիականահավոր ապստամբությամբ։
  Հռենոսի և Դանուբի վրա գտնվում էր Հռոմի բոլոր զինված  ուժերի  կեսից  ավելին  (25  լեգեոնից  15-ը)։
   Զորաքանակի  հետագա  ավելացումըև՛ չափազանց ծանր էր հռոմեական գանձարանի համար, և՛ համարյա անհնարին էրլեգեոնների հավաքագրման գոյություն ունեցող սկզբունքների պայմաններում, երբ լեգեոնների մեջ ներառում էին միայն հռոմեական քաղաքացիներին3։
 Օգոստոսի օրոք հաստատված քաղաքական կարգերով ավարտվում է այն ճգնաժամը,  որը  տասնամյակների  ընթացքում  ապրել  էր  հռոմեական  պետությունը։
   Այդկարգերը նշանակում էին ռազմական դիկտատուրայի և զարգացող բյուրոկրատիզմիհաղթանակը։
  Կայսերական իշխանության  հզորացումը, մշտական բանակի և բյուրոկրատական ապարատի ստեղծումը պայմանավորված էին նրանով, որ Հռոմը քաղաքպետությունից  դարձել  էր  Միջերկրական  ծովի  շրջանի  գրեթե  բոլոր  պետություներնընդգրկող  կայսրություն։
   Օգոստոսի  ժամանակ  տնտեսական  վերելք  է  ապրում  Իտալիան, որ աստիճանաբար ոտքի էր կանգնում քաղաքացիական պատերազմների ժամանակ կրած դաժան ավերածություններից։
  Կայսրության հաստատման ժամանակիցսկսած  դադարում  են  քաղաքացիական  կռիվները  և  կարգավորվում  է  պրովինցիաների  կառավարումը։
   Արևմուտքում  ռոմանականացումը  բավականին  առաջադիմումէ,  իսկ  արևելյան  մարզերում  ամրանում  է  հռոմեական  տիրապետությունը,  որով  շա2 Մաշկին Ն., էջ 568-569։
 3 Նույն տեղում, էջ 570-571։
 հագրգռված  էին  տեղական  բնակչության  վերին  խավերը։
   Քաղաքական  նոր  ռեժիմընպաստում էր շատ մարզերի տնտեսության և մշակույթի զարգացմանը։
 Հռոմեական  ազատ  բնակչության  հանդեպ  Օգոստոսի  ցուցաբերած  վերաբերմունքի մեջ ընդհանուր գծեր ենք տեսնում Հուլիոս Կեսարի սոցիալական քաղաքականության հետ։
  Օգոստոսի համար էլ բնորոշ է սոցիալական խմբերի միջև խուսանավելը, բայց նա ձգտում է ընդգծել իր պահպանողականությունը և ցույց տալ, թե հռոմեական կյանքում վերականգնվում են հին` հայրական կագերը1։
 Կայսրության արարչի առջև խնդիր էր դրված ստեղծել հենարան միապետականհամակարգի համար` ոչ միայն ռազմական հզորությամբ, այլև քաղաքացիական ինստիտուտներով։
   Վերջին  հարյուր  տարիների  ընթացքում  Հռոմեական  հանրապետության քաղաքական կառույցները չէին կարողանում չեզոքացնել դասակարգային և սոցիալական  հակասությունները,  իսկ  իշխող  դասակարգի  ներսում  առանձին  խմբավորումների միջև պայքարն ի չիք էր դարձնում ժողովրդավարությունը։
  «Օգոստոսի խաղաղության» արարումը ենթադրում էր սոցիալական հանգստության ստեղծում և խոշոր սոցիալական խմբավորումների դժգոհության նախադրայլների վերացում։
 Տաթևիկ ԳոգչյանՕԳՈՍՏՈՍԻ ՊՐԻՆՑԻՊԱՏԸԲանալի բառեր` պրինցիպատ, ստրկատիրական հասարակություն, դատարանայինհեղինակություն, ավանդական հանրապետություն, Սենատ, իմպերատոր, կոնսուլ,խաղաղություն, քաղաքացիական պատերազմներ, պետական ապարատ։

Հռոմում  կառավարման  հանրապետական  ձևից  միապետական  կարգերին  անցնելու  հիմքերն ի հայտ են եկել դեռևս Սուլլայի օրոք։
  Միապետական կառավարման ծրագիրը մշակվել է  Հուլիոս Կեսարի կողմից, սակայն Կեսարի մահից հետո քաղաքացիական ռեֆորմների խնդիրը  լուծելու  համար  պահանջվեց  քաղաքացիական  պատերազմների  14-ամյա  փուլ։
   Այդ  խնդիրը  կարողացավ լուծել Օկտավիանոս Օգոստոսը` հաստատելով պրինցիպատ։
