ՄԱՍՆԱՎՈՐ ՈՒՂՂԻՉ ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎԴՐԱՆՑ ՆԱԽԱՏԵՍՄԱՆ ՆՊԱՏԱԿԱՀԱՐՄԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄՍույն  աշխատանքի  նպատակն  է  բացահայտել  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկների  էությունը  և  նպատակահարմարությունը  մեր  հանրապետությունում։
   Այդ  նպատակով  կանդրադառնանք  դրանց  առաջացման  պատմականպատճառներին,  տարբեր  երկրների  փորձին  և  ՀՀ  քրեակատարողական  հիմնարկներում ներկայումս առկա դրությանը և պայմաններին։
 Մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկը  ազատազրկման  վայր  է,  որը  գործում  էտվյալ  պետության  արդարադատության  նախարարության  կամ  քրեակատարողական  ծառայության  հետ  կնքված  պայմանագրի  հիման  վրա։
   Մասնավորուղղիչ հիմնարկները, որոնց ծագումը վերագրվում է դեռևս 16-րդ դարի Անգլիային, մեծ տարածում ստացան ԱՄՆ-ում 1980-ական թվականներին1։
  Մասնավորեցումը խոստումնալից գաղափար էր մի շարք առումներով, և հատկապեսայն պայմաններում, երբ պետությունը այս ոլորտում կանգնած էր մեծ խնդիրների առջև և խիստ դժվարությամբ էր ապահովում քրեակատարողական հիմնարկները2։
  Չնայած բազմաթիվ քննադատություններին՝ ԱՄՆ-ն ընդլայնեց իրմասնավոր ուղղիչ հիմնարկների համակարգը, իսկ մի շարք այլ երկրներ հետևեցին ԱՄՆ-ի օրինակին և այս կամ այն չափով մասնավորեցրին իրենց ուղղիչհիմնարկները (դրանք հիմնականում այն երկրներն էին, որոնք, ինչպես և ԱՄՆն,  խնդիրներ  ունեին  քրեակատարողական  հիմնարկների  ծանրաբեռնվածության պատճառով)։
 Մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներ այժմ գործում են աշխարհի առնվազն 11երկրներում։
  Դրանց թվում են Ավստրալիան, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները,  Հարավային  Աֆրիկան,  Նոր  Զելանդիան,  Շոտլանդիան,  Ֆրանսիան,  Ճապոնիան,  Չիլին,  Պերուն,  Անգլիան  և  Ուելսը3։
   Չնայած,  որ  ԱՄՆ-ն  առաջինն  էմասնավոր ուղղիչ հիմնարկներում պատիժ կրողների քանակով, սակայն այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Ավստրալիան, Շոտլանդիան, Նոր Զելանդիան, ու1 Տե՛ս Sellers M.P. (1993). The history and politics of private prisons։
  A comparative analysis, էջ 47։
 2 Տե՛ս "Jail Breaks։
  Economic Development Subsidies Given to Private Prisons", October, 2001, էջ 2։
 3 Տե՛ս Cody Mason International Growth Trends in Prison Privatization August 2013, էջ 2։
 նեն  ուղղիչ  հիմնարկների  մասնավորեցման  ավելի  բարձր  աստիճան։
   Վիճակագրական տվյալների  համաձայն՝ 2012 թվականի  դրությամբ  Ավստրալիայիմասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկներում  պատիժ  կրողների  թիվը  կազմում  էրընդհանուր թվի 19%-ը, Շոտլանդիայում՝ 17%-ը, Անգլիայում և Ուելսում՝ 14%ը,  Նոր  Զելանդիայում՝  11%-ը,  ԱՄՆ-ում՝  8%-ը,  իսկ  Հարավային  Աֆրիկայում՝4%-ը4։
 Հատկապես մեծ ուշադրության է արժանի ԱՄՆ-ի մասնավոր ուղղիչ հիմնարկների համակարգը։
  ԱՄՆ-ում այժմ ազատությունից զրկված է մոտ 2,3 միլիոն մարդ։
  Այս ցուցանիշը ռեկորդային է ժամանակակից բոլոր պետությունների մեջ56։
  ԱՄՆ-ի քրեակատարողական հիմնարկների համակարգը բաժանվումէ երկու խոշոր ճյուղի՝ 1) պետական հիմնարկներ և 2) մասնավոր հիմնարկներ։
 Երկու ճյուղերը գործում և զարգանում են զուգահեռաբար7։
  Մասնավոր ուղղիչհիմնարկների  տարածումը  ԱՄՆ-ում  սկսվեց  1980-ական  թվականներին։
   Գաղափարը առկա էր արդեն մի քանի տասնամյակ և ակտիվորեն քարոզվում էրնախագահներ  Ջ․  Բուշի  և  Ռ․  Ռեյգանի  կառավարությունների  կողմից։
 Սկզբնական  շրջանում  այն  գնահատվում  էր  որպես  անհավանական։
   Սակայնտիրող իրադրությունը ստիպեց երկրի իշխանություններին և հասարակությանը  մտափոխվել։
   Պետությունը,  հանցավորության  զգալի  աճի  պայմաններումստիպված  էր  բանտերում  պահել  ավելի  ու  ավելի  մեծ  թվով  ազատությունիցզրկված անձանց։
 Գերբնակեցված  բանտերը  և  մեծացող  ծախսերը  դարձել  էին  ծանր  բեռնահանգային և դաշնային բյուջեների համար։
  Պետությունը չէր հասցնում կառուցել  նոր  բանտեր,  իսկ  հները  այնքան  ծանրաբեռնված  էին,  որ  իշխանությունները  վախենում  էին  դատապարտյալների  անհնազանդության  սպառնալիքից8։
  Նշված գործոնների ազդեցությամբ գաղափարը կյանքի կոչվեց և շատարագ  մեծ  տարածում  գտավ։
   Մեծ  նշանակություն  ունեցավ  նաև  նախագահԲ․ Քլինթոնի ծրագիրը, որն ուղղված էր դաշնային ծառայողների թվի կրճատմանը9։
   Տվյալ  պետական  քաղաքականությունը  հանգեցրեց  նրան,  որ  արդարադատության դեպարտամենտը կնքեց պայմանագրեր՝ հատուկ հսկողությաններքո  գտնվող  դատապարտյալների  հսկողությունը  մասնավոր  ընկերություններին  հանձնելու  մասին։
   Կարճ  ժամանակ  անց  մասնավոր  ընկերությունները4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 9։
 5 Տե՛ս https։
 //www.prisonpolicy.org/reports/pie2016.html։
 6 Տե՛ս Trends in U.S. Corrections p. 1. http։
 //www.sentencingproject.org/wp-content/uploads/2016/01/Trends-in-US-Corrections.pdf։
 7 Տե՛ս Rachel O'Connor The United States Prison System։
  A Comparative Analysis May, 2014 էջ 24։
 8  Տե՛ս  Cody  Mason  Too  Good  to  be  True  Private  Prisons  in  America  January,  2012,  էջ  1,http։
 //www.sentencingproject.org/wp-content/uploads/2016/01/Too-Good-to-be-True-Private-Prisonsin-America.pdf, էջ 2-3։
 9 Տե՛ս Sellers M.P. (1993). The history and politics of private prisons։
  A comparative analysis, էջ 48։
 ձեռնամուխ  եղան  պայմանագրի  մեջ  փոփոխություններ  իրականացնելուն։
 Նրանք  ուզում  էին  բանտային  ծառայություններ  մատուցելու  մասին  սովորական պայմանագիրը փոխարինել քրեակատարողական հիմնարկների լիարժեքղեկավարման  և  մասնավորեցման  մասին  պայմանագրով,  ինչը  նույնպես  շուտով իրագործվեց։
  2011 թվականի վերջին ԱՄՆ-ում մասնավոր ընկերություններին  էր  պատկանում  264  ուղղիչ  հիմնարկ10։
   Սակայն  առաջ  էր  գալիս  միկարևոր հարց․ արդյո՞ք կառավարությունը, իսկ ավելի կոնկրետ՝ արդարադատության  դեպարտամենտի  բանտային  բյուրոն  (Federal  Bureau  of  Prisons),իրավունք ուներ կնքելու նման պայմանագիր և իր գործառույթը ուղղակիորենփոխանցելու մասնավոր ընկերություններին։
  Այս և մի շարք այլ հարցեր պարզաբանելու  նպատակով  նախագահի  կողմից  ստեղծված  մասնավորեցմանհանձնաժողովի զեկույցը պնդում էր նման իրավունքի առկայությունը։
  Նշվումէր,  որ  բյուրոյի  մոտեցումը  պայմանագրերի  հարցում  եղել  է  և  շարունակում  էմնալ ընդունելի, և նման որոշումները գտնվում են միայն նրա իրավասությաններքո11, բացի այդ՝ մատնանշվում էր, որ դա ԱՄՆ-ի կառավարության համարմասնավոր կողմի հետ պայմանագրային համագործակցության առաջին փորձը չէր։
 1991  թվականին  արդեն  9  նահանգներ  ընդունել  էին  օրենքներ,  որոնքթույլատրում  էին  պայմանագրային  հիմունքներով  բացել  մասնավոր  ուղղիչհիմնարկներ։
  Այսօր դրանք օրինական են ամբողջ ԱՄՆ-ում, նույնիսկ որոշ նահանգներ,  որոնք  չունեն  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկներ,  օրենսդրորեն  ամրագրել են դրանք հիմնելու հնարավորությունը12։
  Չնայած դրան՝ շատերը շարունակում  են  պնդել,  որ  եթե  Կոնգրեսը  ընդունում  է  մասնավորեցումը,  ապապետք է ընդունի համապատասխան օրենք։
 Անհրաժեշտ է նաև նշել, որ 2016 թվականի օգոստոսին արդարադատության  դեպարտամենտը  հանդես  եկավ  հայտարարությամբ,  որում  նշվում  էրմասնավոր ուղղիչ հիմնարկների հետ պայմանագրերը լուծելու նպատակի մասին13։
   Իսկ  առայժմ  ԱՄՆ-ում  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկները  շարունակվումեն գործել։
 Ավստրալիայի առաջին մասնավոր ուղղիչ հիմնարկը հիմնադրվել էր 199010 Տե՛ս Mattera P., Khan, M., & Nathan, S. (2003). Corrections Corporation of America։
  A critical lookat its first twenty years։
 http։
 //grassrootsleadership.org/sites/default/files/uploads/CCAAnniversaryReport.pdf։
 11  Տե՛ս  Report  of  the  President's  commission  on  Privatization  ,Privatization  toward  more  effectivegovernment, March 1988. http։
 //pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNABB472.pdf։
 12  Տե՛ս  https։
 //www.muckrock.com/news/archives/2016/jan/26/how-are-private-prisons-even-legalpart-i/։
 13 Տե՛ս http։
 //time.com/4457597/private-prisons-justice-department/։
 թվականին14։
   2012  թվականի  դրությամբ  Ավստրալիայի  8  նահանգներից  5ում գործում էին մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներ։
  Ներկայումս մասնավորեցմանամենաբարձր մակարդակն ունի Վիկտորիա նահանգը, որտեղ այն կազմում է35  տոկոս  (մոտավորապես  1500  դատապարտյալ)։
   Այնուամենայնիվ,  այն  կարող  է  իր  տեղը  զիջել  Քոինսլենդ  նահանգին,  որտեղ  իշխանությունները  ծրագրել են շուտով ամբողջովին մասնավորեցնել ուղղիչ հիմնարկների համակարգը։
  Չնայած դրան՝ նահանգներից երեքում ընդհանրապես բացակայում է մասնավորեցումը։
  Ավստրալիայի 29,500 դատապարտյալների 24 տոկոսը պատիժէ կրում մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներում15։
 Նորագույն  ժամանակներում  Մեծ  Բրիտանիան  առաջինն  էր  Եվրոպայումհիմնադրել  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկ։
   Շոտլանդիայի  առաջին  մասնավորուղղիչ  հիմնարկը  գործում  է  1999  թվականից  սկսած։
   Այն  ղեկավարվում  էմասնավոր ընկերության կողմից, ինչի հիմքում ընկած է Շոտլանդիայի քրեակատարողական  ծառայության  հետ  կնքված  25-ամյա  պայմանագիրը16։
   2008թվականին հիմնադրվեց երկրորդ մասնավոր ուղղիչ հիմնարկը։
  Այս երկուսումմիասին պատիժ է կրում Շոտլանդիայի 8,200 դատապարտյալներից 1,400-ը17։
 Անգլիայում  առաջին  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկը  հիմնադրվեց  1992թվականին18։
  2000 թվականին երկրում արդեն առկա էր 8 տոկոս, իսկ 2013թվականին՝ 15 տոկոս մասնավորեցում։
  Կարևոր է նաև նշել, որ բոլոր պետությունները մրցույթի հիման վրա ընտրում են ընկերություն, որի հետ կնքելու ենմասնավոր ուղղիչ հիմնարկ հիմնելու մասին պայմանագիր։
 Նոր  Զելանդիայում  առաջին  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկը  հիմնադրվեց2000 թվականին և գործեց մինչև 2005 թվականը, երբ Նոր Զելանդիայի պառլամենտը  ընդունեց  մասնավոր  բանտերի  գործունեությունը  արգելող  օրենսդրական ակտ։
  Սակայն 2009 թվականին նոր գումարման պառլամենտը փոխեցօրենքը  և  կրկին  թույլատրեց  մասնավորեցումը,  ինչից  հետո  2011  թվականիմայիսին բացվեց առաջին մասնավոր ուղղիչ հիմնարկը, իսկ 2015 թվականին`երկրորդը։
  Երկուսում միասին պատիժ է կրում 1,920 մարդ1920։
 1997 թվականին Հարավային Աֆրիկայում սկսվեց մասնավորեցման պլանավորումը, իսկ արդեն 1999 թվականին այդ ծրագիրը իրագործվեց միանգա14 Տե՛ս Harding, R.W. (1992). Private prisons in Australia. Canberra, Australia։
  Australian Institute ofCriminology, էջ1։
 15 Տե՛ս Australian Productivity Commission. (2012). Report on government services 2012. Chapter 8.http։
 //www.pc.gov.au/research/ongoing/report-on-government-services/2012/2012։
 16 Տե՛ս http։
 //posa.org.au/wp-content/uploads/2010/08/Prison-Privatisation-in-Scotland.pdf, էջ 2-4։
 17 Տե՛ս Cody Mason International Growth Trends in Prison Privatization August 2013, էջ 5։
 20profits.pdf, էջ 3։
 19 Տե՛ս http։
 //www.mashpedia.com/List_of_correctional_facilities_in_New_Zealand։
 20 Տե՛ս http։
 //www.mashpedia.com/Department_of_Corrections_(New_Zealand)։
 http։
 //www.prisonreformtrust.org.uk/portals/0/documents/private%20punishment%20who%Տե՛սմից երկու ընկերությունների կողմից21։
  Մինչև 2004 թվականը այս երկու հիմնարկներում  գտնվում  էր  5,950  դատապարտյալ,  ինչը  Հարավային  Աֆրիկայիդատապարտյալների միայն 3 տոկոսն էր22։
  Հետագա տարիներին ՀարավայինԱֆրիկայում  հանցավորության  մակարդակը  զգալիորեն  նվազեց,  սակայն  այսերկու հիմնարկները այսօր էլ շարունակում են մնալ լեցուն։
 Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Իսրայելում մասնավորեցմանփորձը։
   2004  թվականին  Իսրայելում  ընդունվեց  օրենք,  որը  թույլատրում  էրերկրում հիմնադրել մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներ։
  2005 թվականին Իրավաբանական ակադեմիական համալսարանի մարդու իրավունքների բաժանմունքը տվյալ օրենքի դեմ հայց ներկայացրեց երկրի Գերագույն դատարան։
  2009թվականի  նոյեմբերին 9  դատավորի  կազմով  Գերագույն  դատարանը  որոշումկայացրեց, որով մասնավոր ուղղիչ հիմնարկները ճանաչեց հակասահմանադրական՝  նշելով,  որ  պետության  կողմից  ուղղիչ  հիմնարկները  ղեկավարելուգործառույթը պայմանագրի հիման վրա մասնավոր ընկերությանը տրամադրելը, որի գլխավոր նպատակը շահույթն է, կխախտի դատապարտյալների իրավունքները23։
  Գերագույն դատարանի նախագահը պարզաբանեց, որ Իսրայելիիրավական հիմնարար սկզբունքները սահմանում են, որ հարկադրանք կիրառելու և քրեաիրավական նորմերի հիման վրա օրենքը խախտած անձանց ազատությունից  զրկելու  իրավունքը  պետությանը  պատկանող  ամենակարևորիրավունքներից  է։
   Հետևաբար,  երբ  հարկադրանք  կիրառելու իրավունքը  փոխանցվում  է  մասնավոր  ընկերությանը,  մարդու  ազատությունները  և  իրավունքները  սահմանափակելու  գործընթացը  կորցնում  է  իր  օրինականությանհիմնական  բովանդակությունը։
   Օրինականության  էության  խաթարումը  դատապարտյալների  ազատության  իրավունքի  սահմանափակումը  վերածում  էնրանց ազատության իրավունքի ոտնահարման։
 Չնայած  նրան,  որ  մի  շարք  երկրներ  վստահել  են  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկներին առավել մեծ ծավալներով և նրանց տվել են ավելի շատ լիազորություններ, քան ԱՄՆ-ն, այնուամենայնիվ վերջինս շարունակում է մնալ աշխարհում  առաջատարը  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկներում  ազատազրկում  կրողանձանց  քանակով։
   Սա,  իհարկե,  առավելապես  պայմանավորված  է  ԱՄՆ-իբնակչության մեծ քանակով և հանցավորության բարձր մակարդակով։
 Ամփոփելով մեջբերված երկրների օրինակը՝ անհրաժեշտ է ամբողջացնելմասնավոր ուղղիչ հիմնարկների առավելությունները և թերությունները։
  Մաս21  Տե՛ս  http։
 //www.dcs.gov.za/Publications/Annual%20Reports/DCS%20Annual%20Report%201999.pdf։
 22 Տե՛ս South Africa Department of Correctional Services. (2004). Annual report for the 2003/2004financial  year.  http։
 //www.dcs.gov.za/Publications/Annual%20Reports/DCS%20Annual%20Report%202004.pdf։
 23 Տե՛ս http։
 //digitalcommons.law.scu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1194&context=scujil։
 նավորապես,  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկների  կողմնակիցների  և  հակառակորդների  միջև  վեճը  չի  դադարում`  սկսած  այդպիսի  հիմնարկներ  ստեղծելուառաջին առաջարկներից։
 Կողմնակիցների փաստարկները հիմնականում հանգում են հարցի գործնական կողմին. կատարել ծախսերի հաշվարկ և որոշել մասնավոր ու պետական  ուղղիչ  հիմնարկների  շահավետությունը  բավական  բարդ  է՝  հատկապեսհաշվի  առնելով  տարբեր  երկրների  առանձնահատկությունները  և  ունեցածփորձի  տարբեր  արդյունքները։
   Սակայն,  եթե  ուսումնասիրենք  ԱՄՆ-ի  փորձը,ապա կտեսնենք, որ մասնավոր ուղղիչ հիմնարկները ավելի շահավետ են պետության համար։
  Իսկ պետականները, հիմնականում ծախսելով մեծ միջոցներ,փաստորեն, չեն ապահովում այն արդյունքները և պայմանները, որոնք ապահովում  են  մասնավորները։
   Դրանք  հարմարավետ  են  և  ապահովում  են  լավպայմաններ  դատապարտյալների  համար,  և  դա  այն  դեպքում,  երբ  մի  շարքերկրների  պետական  քրեակատարողական  հիմնարկները  (այդ  թվում`  ԱՄՆում,  Ավստրալիայում)  հայտնի  են  կյանքի  համար  անբարենպաստ  պայմաններով։
   Շինությունները  ժամանակակից  են,  ընդարձակ  և  ավելի  դիմացկուն։
 Մրցակցության  առկայությունը,  փաստորեն,  նպաստում  է  դատապարտյալների կյանքի պայմանների զգալի բարելավմանը և դատավճիռների իրականացմանն ուղղված ծախսերի նվազմանը։
 Հակառակորդների  փաստարկները  հիմնվում  են օրինականության  և  բարոյականության  սկզբունքների  վրա։
   Նշվում  է,  որ  արդարադատության  իրականացումը  մասնավոր  ընկերություններին  հանձնելն  անընդունելի  է։
   Բացիայդ՝  ժողովրդավարական  երկրում  հարկադրանքի  դիմելու  պետության  իրավունքը  համապատասխանում  է  արդարության  սկզբունքին,  իսկ  երբ  պետությունն իր այդ գործառույթը փոխանցում է շահույթ հետապնդող ընկերություններին,  ապա  դրա  հիմնական  բովանդակությունը  խաթարվում  է։
   Հակառակորդները պնդում են նաև, որ գործնականում նույնպես մասնավոր ուղղիչ հիմնարկները ոչ միշտ են լավ տարբերակ դատապարտյալների համար, քանի որորպես շահույթ հետապնդող ընկերություններ ձգտում են խնայել այնքան միջոցներ, որքան կարող են։
 Մեր կարծիքով՝ դա միայն մտավախություն է, որը իրական հիմքեր չունի,քանի  որ  պետությունը  կնքում  է  պայմանագիր  մասնավոր  ընկերություններիհետ, որում հստակ սահմանվում են մատուցվող «ծառայությունների» շրջանակը, պայմանները, յուրաքանչյուր դատապարտյալի վրա ծախսվող գումարի չափը,  պետական  հսկողության  հնարավորությունը,  ինչպես  նաև  անկախ  փորձագետների  ներգրավվածությունը  ստուգումների  և  վերահսկողության  գործընթացին։
 Վերջապես, առկա է վտանգ, որ մասնավորեցումը կարող է բացասաբարազդել  հասարակական  կարծիքի  վրա։
   Այսպես`  տնտեսության  մի  զգալի  մասգոյատևում  է  ի  հաշիվ  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկների,  և,  օրինակ,  քաղաքըկամ նահանգը, որը հույս է դնում մասնավոր բանտի միջոցների վրա, ամեն ինչկանի, որպեսզի այն դատարկ չմնա։
  Իրենց հերթին ընկերությունները նույնպեսնպատակ  են  հետապնդում  ապահովելու  մարդկանց  անխափան  հոսքը  դեպիիրենց  բանտեր,  իսկ  դրա  համար  անհրաժեշտ  է  համոզել  հասարակությանըօրենսդրությունը  խստացնելու  և  ավելի  մեծ  թվով  մարդկանց  ճաղերից  այնկողմ ուղարկելու անհրաժեշտության մեջ։
  Իսկ պետությունն էլ իր հերթին վաղթե ուշ օրենսդիր գործունեությունը և դատական պրակտիկան կհարմարեցնիհասարակական կարծիքին։
  Սա, անշուշտ, մեծ վտանգ է, որը ավելի շուտ վերաբերում  է  ԱՄՆ-ին։
   Խնդիրն  այն  է,  որ  ԱՄՆ-ն  ունի  շատ  խիստ  քրեականօրենսդրություն, դրանով պայմանավորված՝ դատապարտյալների ռեկորդայինթիվ,  ինչն  արդարադատության  ամերիկյան  համակարգի  առանձնահատկությունն է, որտեղ նույնիսկ մի քանի անգամ նույն վարչական խախտումը կրկնելը կարող է պատժվել ազատազրկմամբ։
  Փաստորեն՝ պետության առջև ծառացած  է  խնդիր`  նվազեցնելու  հանցավորության  մակարդակը  և  դատապարտված  անձանց  քանակը,  ինչին  նշված  երևույթը  կարող  է  սպառնալ։
   Սակայննույնիսկ այս դեպքում ԱՄՆ-ում մասնավոր ուղղիչ հիմնարկների առկայությունը  կարելի  է  համարել  առավել  արդարացված,  քան  ցանկացած  այլ  երկրում,քանի  որ  դրանց  բացակայության  պայմաններում  քրեակատարողական  հիմնարկների  և  ընդհանրապես  արդարադատության  առջև  ծառացած  խնդիրները ավելի լայնամասշտաբ են։
 Մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկներ  ղեկավարող  ընկերությունները  հաճախմեղադրվում  են  նաև  իրենց  հիմնարկներում  ազատազրկում  կրող  անձանցշրջանակում  թմրամիջոցներ,  բռնություն,  ագրեսիա  տարածելու  մեջ։
   Օրինակ՝Շոտլանդիայի մասնավոր Ադիվել (Addiewel) բանտը 2011 թվականին ճանաչվեց  երկրի  վատագույն  ուղղիչ  հիմնարկ24։
   Սակայն  հարկ  է  նկատել,  որ  նմաներևույթների  առկայությունը  փաստ  է  գրեթե  բոլոր  տեսակի  ուղղիչ  հիմնարկների համար, և այս առումով մասնավորները չեն զբաղեցնում առաջին տեղը։
 Ավելին, այս ցուցանիշները ավելի բարձր են հենց պետական ուղղիչ հիմնարկներում`  գրեթե  բոլոր  երկրներում։
   Որպես  ապացույց՝  կարելի  է  փաստել  այնհանգամանքը,  որ  ԱՄՆ-ի  դաշնային  բանտերը  համարվում  են  աշխարհի  վատագույն ուղղիչ հիմնարկներ և նրանցում գրանցված են բռնությունների ամենաշատ  դեպքերը։
   Պաշտոնական  վիճակագրական  տվյալների  համաձայն՝2013  թվականին  ԱՄՆ-ի  պետական  ուղղիչ  հիմնարկներում  մահացածներիթվից  բնական  մահերի  թիվը  կազմում  էր  89  տոկոս։
   2008  թվականին  դաշ24 Տե՛ս http։
 //www.dailyrecord.co.uk/news/scottish-news/scotlands-flasgship-private-prison-the-most1097103։
 նային  բանտերում  պատիժ  կրող  յուրաքանչյուր  100,000  դատապարտյալիհաշվով  գրանցվել  էր  մահացության  399  դեպք,  որից  21-ը՝  ինքնասպանություն,  33-ը`  սպանություն  և  ստացված  վնասվածքների  արդյունքում  մահ2526։
 Հետևաբար, այս խնդիրը սխալ է վերագրել մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներին։
 Այժմ անդրադառնանք ՀՀ քրեակատարողական հիմնարկներին։
  ՀՀ քրեակատարողական  հիմնարկներում  գերբնակեցման  և  խցերում  անհավասարաչափ  տեղաբաշխման  մասին  տեղեկություններ  է  հաղորդում  մարդու  իրավունքների պաշտպանի տարեկան զեկույցը։
  Զեկույցում փաստվում է, որ 2016թվականին  քայլեր  են  ձեռնարկվել՝  գերբնակեցման  խնդիրը  լուծելու  համար։
 Չնայած  դրան՝  գերբնակեցումը  շարունակում  է  մնալ  մեծ  խնդիր։
   Մեկ  անձինհասանելի  բնակելի  տարածությունը  չապահովելու  դեպքեր  արձանագրվել  են«Նուբարաշեն»  քրեակատարողական  հիմնարկում,  որտեղ  30-35  քառակուսիմետր  տարածքում  բնակեցված  են  եղել  10-15  ազատությունից  զրկված  անձինք։
  Վերջիններս ունեցել են նաև մահճակալի և անկողնային պարագաններիխնդիր, ինչի պատճառով երբեմն քնել են հերթափոխով։
  Նույն խնդիրները առկա  են  քրեակատարողական  այլ  հիմնարկներում։
   Անհավասարաչափ  տեղաբաշխման  դեպքեր  են  հայտնաբերվել  նաև  գերբնակեցման  խնդիր  չունեցողհիմնարկներում27։
  Խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի կանխարգելման եվրոպական  կոմիտեն  իր  2-րդ  ընդհանուր  հաշվետվության  մեջ  փաստել  է,  որ  ազատազրկման վայրում նախատեսվածից ավելի մեծ թվով անձանց պահելու անհրաժեշտությունը ծայրահեղ վատ է ազդում այնտեղ մատուցվող բոլոր ծառայությունների և իրականացվող միջոցառումների վրա․ զգալիորեն նվազեցնումէ  կյանքի  ընդհանուր  մակարդակը։
   Ավելին,  ազատազրկման  վայրի  կամ  նրաորևէ  մասի  գերբնակեցման  աստիճանն  ինքնին  կարող  է  լինել  անմարդկայինկամ  նվաստացուցիչ։
   Նշենք,  որ  ՀՀ  քրեակատարողական  օրենսգրքի  73-րդհոդվածի համաձայն՝ ուղղիչ հիմնարկում մեկ դատապարտյալին հատկացվողբնակելի  տարածության  չափը  չի  կարող  պակաս  լինել  չորս  քառակուսի  մետրից։
 Վեր  են  հանվել  նաև  ազատությունից  զրկված  անձանց  առողջությանպահպանման իրավունքի հետ կապված մի շարք խնդիրներ։
  Միջազգային պահանջներին  համապատասխան՝  պետությունը  պարտավոր  է  ապահովել  հատուկ  կարիքներ  ունեցող  դատապարտյալների  մշտական  խնամքը  հատուկպատրաստում ունեցող մասնագետների կողմից, սակայն տվյալները փաստում25 Տե՛ս https։
 //www.bjs.gov/index.cfm?ty=tp&tid=194։
 26 Տե՛ս https։
 //www.bjs.gov/index.cfm?ty=pbdetail&iid=5341։
 27  Տե՛ս  Տարեկան  զեկույց  Հայաստանի  Հանրապետության  մարդու  իրավունքների  պաշտպանի՝որպես  կանխարգելման  ազգային  մեխանիզմի  2016  թվականի  գործունեության  վերաբերյալ,  էջ12։
 են, որ ազատությունից զրկված հիվանդ անձանց տրամադրվող խնամքի ծավալները ոչ միշտ են լինում բավարար28։
  Արձանագրվել են ոչ բավարար սանիտարահիգիենիկ պայմանների դեպքեր՝ խոնավության բարձր աստիճան, սանհանգույցների  անսարքություն,  խցերում  միջատների  առկայություն  և  այլն29։
 Իհարկե,  2016  թվականին  կատարվել  են  վերանորոգման  մի  շարք  աշխատանքներ, սակայն դրանց զգալի մասը կատարվել է ազատությունից զրկվածանձանց  անձնական  միջոցների  հաշվին,  ինչը  անընդունելի  է,  քանի  որ  առաջացնում է կոռուպցիոն ռիսկեր և դատապարտյալների պահման պայմաններիանհավասարություն։
   Վեր  են  հանվել  մի  շարք  գործնական  խնդիրներ,  որոնքառնչվում  են  տրամադրվող  սննդին30։
   Անհրաժեշտ  է  նաև  քրեակատարողական հիմնարկների ծառայողների աշխատանքային պայմանների բարելավում։
 Նրանց  պետք  է  տրամադրվեն բավարար  պայմաններով  աշխատասենյակներ,ներքին  կապի  միջոցներ,  առանձնացված  ճաշարան,  սանիտարահիգիենիկպայմաններով  սանհանգույցներ  և  այլն31։
   Պետության  իրավասության  ներքոգտնվող  անձանց  մահվան  համար  պատասխանատվություն  է  կրում  պետությունը,  և  այս  առումով  հարկ  է  նաև  նշել,  որ  իրավասու  մարմինների  կողմիցձեռնարկված միջոցառումները` ուղղված ինքնասպանության, ինքնավնասմանև  ինքնախեղման  դեպքերի  կանխարգելմանը  ազատությունից  զրկված  անձանց շրջանում, անբավարար են։
  Դրա մասին են վկայում ՀՀ արդարադատության  նախարարության  վիճակագրական  տվյալները, որոնց  համաձայն՝ 2011թվականից մինչև 2016 թվականի ավարտը քրեակատարողական հիմնարկներում գրանցվել է ինքնասպանության 26 դեպք, որից 7-ը՝ 2016 թվականի ընթացքում։
   2016  թվականի  ընթացքում  քրեակատարողական  հիմնարկներումարձանագրվել է ինքնավնասման 879 դեպք։
  ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանին ուղղված բողոքների ուսումնասիրությամբ, ինչպես նաև դատապարտման վայրեր կատարած մոնիթորինգային այցերի ժամանակ բացահայտվել ենազատությունից  զրկված  անձանց  նկատմամբ  բռնության  և  սպառնալիքներիգործադրման դեպքեր32։
  Այս և մի շարք այլ խնդիրները ու թերացումները վկայում  են  ՀՀ  քրեակատարողական  հիմնարկներում  օրենսդրությանը  և  միջազգային նորմերին չհամապատասխանող պայմանների առկայության մասին, ինչը անընդունելի է, քանի որ քրեական պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական  արդարությունը,  ուղղել  պատժի  ենթարկված  անձին  և  կանխել28 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 16։
 29 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 19։
 30 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 31։
 31 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 51։
 32  Տե՛ս  Տարեկան  զեկույց  Հայաստանի  Հանրապետության  մարդու  իրավունքների  պաշտպանի՝որպես  կանխարգելման  ազգային  մեխանիզմի  2016  թվականի  գործունեության  վերաբերյալ,  էջ52, 55։
 հանցագործությունները,  և  ոչ  մի  դեպքում  քրեական  պատիժը  չպետք  էուղեկցվի  ազատությունից  զրկված  անձանց  իրավունքների  խախտումներով,ինչը անխուսափելիորեն տեղի է ունենում, երբ պետությունը չի կատարում այդոլորտում իր առջև դրված պարտականությունները։
 Կարծում ենք, մասնավոր ուղղիչ հիմնարկների անհրաժեշտությունը փաստող  գլխավոր  հիմքը  քրեակատարողական  հիմնարկների  գերբնակեցումն  է,ինչպես  նաև  դրանցում  բավարար  պայմանների  բացակայությունը։
   Փաստորեն, եթե պետությունը ինչ-ինչ պատճառներով չի կարողանում ապահովել սեփական օրենսդրությամբ սահմանված պահանջները, ապա տվյալ պետությանկողմից մասնավոր ուղղիչ հիմնարկների ստեղծումը թույլատրելը կարելի է համարել արդարացված (իհարկե, եթե դրանք հիմնադրվեն և գործեն օրինականության  շրջանակներում)։
   Ընտրությունը  պետք  է  տեղի  ունենա  մրցութայինկարգով, որի արդյունքում առավել լավ պայմաններ առաջարկած ընկերությանհետ համապատասխան պետական մարմինը կկնքի պայմանագիր, որում մանրամասն  կսահմանվեն  բոլոր  պայմանները։
   Իսկ  ինչ  վերաբերում  է  այն  դժգոհությանը, որ մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներին տրվում են չափից շատ լիազորություններ  և  ինքնուրույնություն,  ինչն  առաջացնում  է  չարաշահումներիվտանգ,  ապա  կարծում  ենք,  որ,  եթե  պայմանագրի  շրջանակներում  հստակորեն սահմանվեն պետական վերահսկողության ձևերն ու երաշխիքները, և պետությունը դրսևորի անհրաժեշտ հետևողականություն, այդպիսի չարաշահումները և խախտումները կբացառվեն։
  Միաժամանակ, կարծում ենք, որ առավելնպատակահարմար  է  ԱՄՆ-ում  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկների  սկզբնականշրջանում  գործող  համակարգը,  այսինքն՝  ոչ  թե  իրականացնել  ամբողջականմասնավորեցում որևէ քրեակատարողական հիմնարկում, այլ մասնավոր ընկերություններին տրամադրել միայն քրեակատարողական ծառայություններ մատուցելու  հնարավորություն։
   Այդ  տեսակ  մասնավորեցումը  կլինի  սահմանափակ, մասնակի և կգործի «Քրեակատարողական ծառայություններ մատուցելու մասին» պայմանագրի հիման վրա։
  Այս դեպքում տվյալ քրեակատարողական հիմնարկը կպատկանի ոչ թե որևէ մասնավոր ընկերության (ինչպես ներկայումս է մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներ ունեցող երկրներում), այլ կշարունակի լինել պետության իրավասության ներքո, իսկ մասնավոր ընկերությունը կապահովի նրանում մատուցվող ծառայությունների և իրականացվող ծրագրերիկայացումը։
   Նման  դեպքում  ազատությունից  զրկված  անձինք  ապահովվածկլինեն  բավարար  պայմաններով  (սնունդ,  սանիտարահիգիենիկ  պայմաններ,վերանորոգում,  անվտանգություն  և  այլն),  ծառայություններ  մատուցող  ընկերությունը կիրականացնի իր գործառույթները և դրա դիմաց կստանա օրականյուրաքանչյուր  պահվող  դատապարտյալի  համար  նախատեսված  վճարները,իսկ  պետությունը  կձերբազատվի  քրեակատարողական  ծառայություններիոլորտում  իր  գործառույթներից`  միաժամանակ  ունենալով  հնարավորությունակտիվորեն  վերահսկելու  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկների  գործունեությունը։
 Մասնավորեցումը նման կերպով սահմանափակելու արդյունքում կլուծվի նաևդրանց  օրինականության  մասին  վեճը։
   Ինչպես  նշվել  է,  շատերը  կարծում  են,որ մասնավոր ուղղիչ հիմնարկներ թույլատրելով՝ պետությունը հարկադրանքկիրառելու իր բացառիկ իրավունքը անօրինականորեն հանձնում է մասնավորին։
   Մինչդեռ  այս  դեպքում  քրեակատարողական  հիմնարկը  մնում  է  պետության իրավասության ներքո, և հարկադրանք կիրառողը փաստորեն կրկին պետությունն է, հետևաբար օրինականության խաթարումը բացառվում է։
 Այսպիսով՝  նմանատիպ  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկները  նպատակահարմար  կլինեն  մեր  հանրապետությունում,  քանի  որ  քրեակատարողական  հիմնարկների ոլորտում առկա են բազմաթիվ խնդիրներ, իսկ դրանք լուծելու հարցում  պետությունը  դժվարանում  է։
   Կարծում  ենք`  առաջարկված  մոտեցումըկարող է լինել արդյունավետ և ամենաձեռնտու տարբերակը նշված խնդիրները հաղթահարելու համար։
 Գոհար ԲեգոյանՄԱՍՆԱՎՈՐ ՈՒՂՂԻՉ ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՆԱԽԱՏԵՍՄԱՆ ՆՊԱՏԱԿԱՀԱՐՄԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր` մասնավոր ուղղիչ հիմնարկ, մասնավորեցում, բանտերի գերբնակեցում, օձանց իրավունքներԱմփոփագիր։

Հոդվածի շրջանակներում հեղինակը ուսումնասիրել է մասնավոր ուղղիչ հիմնարկների  գործունեությունն  արտասահմանյան  մի  շարք  երկրներում,  քննարկել  է  ՀՀ-ում  դրանց  ներդրման  նպատակահարմարության  հարցը։
   Ուղղիչ  հիմնարկների  մասնավորեցումը  սկսվել է դեռևս 1980-ական թվականներին ԱՄՆ-ում և տարածում գտել աշխարհի տարբեր երկրներում։
  Սույն աշխատանքում հեղինակը վեր է հանվել մասնավոր ուղղիչ հիմնարկների  արժանիքներն  ու  թերությունները  և  եկել  այն  եզրակացության,  որ  մասնավոր  ուղղիչ  հիմնարկները կարող են  հաջողությամբ լուծել ՀՀ քրեակատարողական  ոլորտում առկա բազմաթիվ խնդիրներ։
