Միջնադարյան Հայաստանում հոգեւոր եւ կրթական նշանակություն ունեցող շինությունների կառուցման, դրանց դրամական շռայլ նվիրատվություններ կատարելու, հովանավորելու, հարկերից ազատելու, ինչպես նաեւ կրթության, դպրության զարգացման գործին իրենց նպաստն են բերել Հայոց ազնվազարմ տիկնայք։
  Հայկական աղբյուրներում, հատկապես վիմագիր արձանագրություններում պահպանված տեղեկությունները թույլ են տալիս պատկերացում կազմել Բագրատունյաց Հայաստանի թագուհիների, իշխանուհիների գործունեության վերաբերյալ։
   Հայոց ազնվազարմ դասի տիկնանաց գործունեությունն ընդգրկում էր չափազանց լայն շրջանակ։
   Թեպետ, երբեմն հանդիպում ենք նրանց` պետական գործերին միջամտելու վերաբերյալ վկայությունների, այդուհանդերձ առավել ծանրակշիռ է նրանց ներդրումը քաղաքաշինության, մասնավորապես, եկեղեցաշինության, ինչպես նաեւ եկեղեցիներին եւ վանական հաստատություններին նվիրատվություններ կատարելու գործում 1 ։
  Բագրատունյաց Հայաստանի թագուհիների եւ իշխանուհիների գործունեությունը կարելի է դասակարգել երկու պայմանական խմբի` շինարարական եւ նվիրատվական։
  Եկեղեցաշինության բնագավառում աչքի ընկնող Բագրատունի թագուհիներից առանձնացնենք մի քանիսին։
   Ուշագրավ է Աշոտ III Ողորմածի (953-977) տիկին Խոսրովանույշ թագուհին, որի հովանավոՊատմագիտության մեջ հայ կանանց դերակատարությանը տարբեր առիթներով անդրադարձած հեղինականերից առանձնացնենք Վ. Հացունու` «Հայուհին պատմութեան առջեւ», Վենետիկ, 1936, աշխատությունն ինչպես նաեւ` ճարտարապետական հուշարձանների կառուցմանն անդրադարձած Ռ. Բոյաջյանի` «Հայ կանանց դերը միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձանների կառուցման գործում (IX-XIII դդ. )», «Լրաբեր հաս. գիտ»., 1978, թիվ 9, էջ 71-81 հոդվածը։
  403ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ րությամբ Ձորագետի հովտում կառուցվել է Սանահնի եւ Հաղբատի վանքերը (966-976)։
   2 Դրանք եղել են միջնադարյան Հայաստանի խոշոր գիտակրթական հաստատություններից։
  Հայոց Գագիկ I (990-1020) թագավորի կնոջ` Սյունիքի Վասակ իշխանի դուստր Հայոց թագուհի Կատրանիդեի հոգածությամբ 1001 թ. կառուցվել է Անիի Մայր տաճարը (Ս. Աստվածածին) եկեղեցին 3 , որի կառուցողական աշխատանքները սկսվել էին դեռեւս 989 թ.` Սմբատ II արքայի (977-990) գահակալության տարիներին։
  Թագուհիներից զատ եկեղեցաշինությամբ զբաղվում էին նաեւ իշխանուհիները։
  Նրանցից հարկ է առանձնացնել Աշոտ I Բագրատունու (881/883890) դուստր Մարիամին, որը Սյունյաց իշխան Վասակ Գաբուռի կինն էր։
   Նա Հայոց կաթողիկոս Մաշտոց Եղիվարդեցու (Հայոց կաթողիկոս` 897-898) հետ համատեղ 874 թ. կառուցում է Սեւանի Ս. Առաքելոց եւ Ս. Աստվածածին եկեղեցիները 4 ։
   Մարիամը կառուցում է նաեւ Շողվագա եկեղեցին` Պետրոս սուրբ առաքյալի անունով։
  Սյունյաց իշխանաց իշխան Սմբատի կնոջ Սոփի (Սոփա) իշխանուհու աջակցությամբ կառուցվեց Գնդեվանքը 5 ։
  Հայոց թագուհիները եւ իշխանուհիները եկեղեցիները կառուցում էին ինչպես սեփական նախաձեռնությամբ, այնպես էլ` ավարտին էին հասցնում իրենց ամուսինների սկսած շինարարական աշխատանքները։
   Բազմիցս կարելի է հանդիպել հայ իշխանուհիների եկեղեցաշինական ձենարկների, որոնք կատարվել են իրենց ազգականների հետ համատեղ։
  Անիի Մայր Տաճարի պատին պահպանված արձանագրությունում կարդում ենք. «... ես` Կատրանիդէ Հայոց թագուհի, դուստր Վասակա Սամուէլ Անեցի եւ շարունակողներ, Ժամանակագրութիւն, աշխատասիրությամբ Կ. Մաթեւոսյանի, Երեւան, 2014, էջ 176 տե՛ս Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի լուսաբանեալ, Վենետիկ, 1862, էջ 90։
  Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողկան, Պատմութիւն տիեզերական, Ս. Պետերբուրգ, 1885, էջ 256 տե՛ս նաեւ Պատմութիւն նահանգին Սիսական արարեալ Ստեփաննոսի Օրբէլեան արքեպիսկոպոսի Սիւնեաց, Թիֆլիս, 1910, էջ 300։
  Յիշատակարանք ձեռագրաց, կազմեց` Գ. Յովսէփեան, հ. Ա., (Ե դարից մինչեւ 1250 թ.) Անթիլիաս, 1951, սյուն 89։
  Դիվան հայ վիմագրության, պրակ III, կազմեց Ս. Բարխուդարյանը, Երեւան, 1967, էջ 13։
  404ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Սիւնեաց թագաւորի յողորմութիւնն Աստուծոյ ապաւինեցա եւ հրամանաւ առն իմոյ Գագկա շահանշահի շինեցի զսուրբ Կաթաղիկէս...» 6 ։
  Հայոց իշխան Գրիգոր Պահլավունու կինը` «տիկնաց տիկին» Շուշանը, Վահրամ Պահլավունու եւ իր մյուս որդիների հետ հիշատակվում է որպես Մարմաշենի եւ մի շարք այլ եկեղեցիների հիմնադիր 7 ։
  895 թ. Տաթեւի վանքի շինարարական աշխատանքները սկսվում են Սյունիքի իշխանների, ինչպես նաեւ` «...մեծահաւատ տիկնոջն Շուշանայ...» 8 իշխանուհու դրամական միջոցներով։
  Բագրատունյաց Հայաստանում եկեղեցիներն ու վանական համալիրները կառուցվում էին երբեմն իրականացնելու ազնվազարմ կանանց տեսիլները, որոնք «պարտավորեցնում էին» ձեռնարկել այս կամ այն հոգեւոր եկեղեցական հաստատության կառուցումը։
   Ասվածը փաստվում է Վասպուրականի Գագիկ Արծրունի թագավորի (908-943) տիկնոջ Մլքե (Թամար) (վերջինս Սմբատ I (890-914) թագավորի եղբայր Շապուհ իշխանի դուստրն էր – Մ. Գ.) թագուհու օրինակով։
   Նրա խորհրդով եւ կամակցությամբ Գագիկ Արծրունին Վանա լճի ափամերձ կղզում կառուցում է Ս. Խաչ եկեղեցին։
   Ինչ վերաբերում է Վանեվանի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցուն, ապա հարկ է նշել, որ շինության կառուցողական աշխատանքներին 903 թ. ձեռնամուխ է եղել Հայոց սպարապետ Շապուհ Բագրատունին` իրականացնելով իր քրոջ Սյունյաց իշխանուհի Մարիամի տեսիլը 9 ։
   Հենց այս եկեղեցու բակում 914 թ. ամփոփվեց Հայոց թագավոր Սմբատ I Բագրատունու աճյունը։
  Ազնվական տիկնանց եկեղեցաշեն գործունեությունն խրախուսվել է թագավորների ու իշխանների կողմից։
   Ասվածը կարելի փաստել Աշոտ I-ի օրինակով. Հայոց թագավորը խրախուսում եւ հովանավորում է դստեր եկեղեցաշինական ձեռնարկումները, եւ մասնակցելով Սեւանի վանական համալիրի բացման արարողությանը, եկեղեցուն ժառանգում է Վարսեր, Ցամաքաբերդ, Գոմաձոր, Բերդք, Ուռյաց տափ գյուղերը եւ այգիները 10 ։
  Տիկնայք եկեղեցիները կառուցում էին հիմնականում քրիտոնեաԴիվան հայ վիմագրության, պրակ I, կազմեց Հ. Օրբելին, Երեւան, 1966, էջ 35։
  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 223։
  Նույն տեղում, էջ 181-182։
  Նույն տեղում, էջ 174։
  405ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ կան հավատքից ելնելով, իսկ երբեմն էլ իրենց մերձավորների արեւշատության կամ նրանց հիշատակի համար։
  Սանահնի Ս. Ամենափրկիչ եկեղեցին Խոսրովանույշ թագուհին կառուցել է թագավորի օժանդակությամբ իրենց որդիներ Գուրգենի, Սմբատի եւ Գագիկի արեւշատության համար 11 ։
  Մարիամ իշխանուհին Շողվագա եկեղեցում միաբանություն էր հիմնել` ամուսնու՝ Վասակ Գաբուռի հոգու համար 12 ։
   Բացի այդ, նա ուխտել էր վաղամեռիկ ամուսնու հիշատակին կառուցել 30 եկեղեցիներ։
  Հայոց թագուհիներն ու իշխանուհիները, հատուկ հոգածություն ցուցաբերելով կրթության ու դպրության նկատմամբ, վերը թվարկված եկեղեցիներում եւ վանական հաստատություններում հիմնում էին բազմաթիվ վարդապետարաններ, նշխարատներ (գրատներ), դպրոցներ։
  Միջնադարյան Հայաստանի կրթական կենտրոններից էր նաեւ Սանահնի Մագիստրոսի ճեմարանը, որն ըստ Կ. Ղաֆադարյանի, ամենայն հավանականությամբ կառուցվել է 11-րդ դարում 13 ։
  Սանահնի վանական համալիրի շենքերից հայտնի էր նաեւ նշխարատունը եւ նշխարախուցը կամ գրատունը։
  Միջնադարյան Հայաստանում ձեռագիր գրքերը պահվում էին թանկարժեք եկեղեցական սպասքի եւ մասունքների հետ, հենց այդպիսի վայր էր ծառայում այս գրատունը։
   Սանահնի գրատունը կառուցվել է 1063 թ. Լոռվա Դավիթ Անհողին թագավորի (989-1048) դուստր Հրանուշ թագուհու միջոցներով։
   Թագուհու այս ձեռնարկը ցույց է տալիս նրա հոգածու վերաբերմունքը գրքի եւ առհասարակ կրթության նկատմամբ։
   Վերջինիս հովանավորությամբ է կառուցվել նաեւ նույն վանական համալիրի Ս. Գրիգոր Լուսավորչի եկեղեցին 14 ։
  Որպես ժամանակի գիտակրթական խոշոր կենտրոն` հայտնի էր Հաղբատի վանական համալիրը։
  Առանձնակի կարեւորություն եւ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հաղբատի գրատան գործունեությունը։
   Նրա կառուցման հստակ թվականը հայտնի չէ։
   Այն ուրույն նշանակություն է ունեցել միջնադարյան Հայաստանի կրթության կազմակերպման գործում։
   Կրթական գործուՂաֆադարյան Կ., Սանահնի վանքը եւ նրա արձանագրությունները, Երեւան, 1957, էջ 18։
  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 174։
  Ղաֆադարյան Կ., Սանահնի վանքը եւ նրա արձանագրությունները, էջ 29- 30։
  Նույն տեղում, էջ 33։
  406ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ նեությունից զատ, այնտեղ գրվել եւ ընդօրինակվել են նաեւ բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնցից առանձնացնենք միայն Հաղբատի (Գետաշենի) 1211 թ. Ավետարանը 15 ։
  Գրատնից բացի, այստեղ կրթության կարեւորագույն գործառույթներն իր վրա էր ստանձնել նաեւ Հաղբատի դպրոցը։
  Եկեղեցաշինությունից զատ, Հայոց տիկնայք զբաղվել են նաեւ նվիրատվական գործունեությամբ` հանդես գալով որպես շռայլ նվիրատուներ։
  Նվիրատվությունների առարկան կարող էր լինել ինչպես անշարժ այնպել էլ` շարժական գույք, դրամական միջոցներ, սուրբ գրքեր, սպասք, թանկարժեք զարդեր, իրեր եւ այլն։
  Նվիրատվությունների վերաբերյալ աղբյուրագիտական եւ վիմագրական ուշագրավ վկայությունների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել նվիրատուի զբաղեցրած սոցիալական դիրքի, ունեցած սեփականության, դրանից ստացվող շահույթի, դրա տնօրինման իրավունքի, ինչպես նաեւ նվիրատվության քանակի, տեսակի, նպատակի եւ մի շարք այլ հարցերի վերաբերյալ։
  Միջնադարում, թեեւ, կինը համարվում էր հասարակության իրավազուրկ խավի ներկայացուցիչ, այդուհանդերձ, այս պնդումը չէր վերաբերում ազնվազարմ տիկնանց։
   Ավելին, միջնադարյան իրավունքի ավանդույթները, որոնք արտահայտված են վիմական արձանագրություններում, փաստում են լիովին հակառակը 16 ։
   Հայոց թագուհիներն ու իշխանուհիներն ունեին ինչպես անշարժ, այնպես էլ` շարժական սեփականության իրավունք։
   Անշարժ սեփականություն էին հանդիսանում հողատարածք - կալվածքները, ինչպես ժառանգական, այնպես էլ` գանձագին հողերը։
   Միջնադարյան կնոջ անշարժ սեփականության մաս էին կազմում նաեւ գյուղերը, այգիները եւ ունեցվածքի այլ տեսակներ։
  Այդ սեփականությունը ձեռք էր բերվում ինչպես հայրական գծով` իբրեւ ժառանգություն կամ օժիտ, այնպես էլ` Հայոց թագավորները կամ իշխաններն իրենք էին հաճախ շարժական եւ անշարժ գույք նվիրում իրենց տիկնանց։
   Տեղին է նշել, որ Սյունյաց Սմբատ թագավորը (987-998) իր տիկնոջը` Շահանդուխտին էր նվիրել Տեղ գյուղը 17 ։
  Ղաֆադարյան, Հաղբատ, Երեւան, 1963, էջ 35։
  Սամուելյան Խ., Հին հայ իրավունքի պատմություն, հ. 1, Յերեվան, 1939, էջ 247։
  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 291-292։
  407ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Վերստին անդրադառնալով սեփականության խնդրին` նշենք, որ կանայք կարող էին ազատ տնօրինել իրենց ունեցվածքը եւ դրանից ստացվող շահույթը։
   Օրինակ` Վահրամ Պահլավունու կինը` Սեդան, Բագնայրի վանքին էր նվիրել տասանորդ տուրքն իր սեփական Գաղտ գյուղի բերքից «...վասն յիշատակի զաւրականին Քրիստոսի հաւրն իմոյ Վասակա» 18 ։
   Ակնհայտ է, որ բերքից ստացվող եկամուտը նրա սեփականությունն էր եւ իշխանուհին ուներ այն տնօրինելու լիիրավ իրավունք։
  Մեկ այլ պարագայում Վասակի կին Մարիամ իշխանուհին արաբներից 60.000 դրամով գնում է Շողվագ գյուղը, աշխարհիկ բոլոր հարկերից ազատում եւ նվիրում է եկեղեցուն որպես սեփական կալվածք։
   Նույն ճակատագրին է արժանանում նաեւ Մազազ գավառի Գներ գյուղը, որն իշխանուհին գնել էր 3.000 դահեկանով 19 ։
   Այստեղ հետաքրքրական է ոչ միայն իշխանուհու ազատ գործարքային հարաբերություններ հաստատելու իրավունքը, այլեւ հաջորդ հանգամանքը` այն է, գյուղը բոլոր հարկերից ազատելու իշխանուհու ձեռնարկը։
  Գյուղերի` հարկերից ազատելու դեպքերի հանդիպում ենք նաեւ այլուստ։
  Հովհաննես-Սմբատի (1020-1041) կինը հարկից ազատում է Երերույքն իր որդու եւ ամուսնու արեւշատության համար 20 ։
  Եկեղեցուն գյուղեր նվիրելու ավանդույթը շարունակվում է նաեւ հետագայում։
   Նվիրատուներից կարելի առանձնացնել ՀովհաննեսՍմբատի կնոջը, Գագիկ Բագրատունու եւ Կատրանիդեի թոռնուհուն` Սենեքերիմի դստերը «Աւխազաց եւ Հայոց թագուհի» 21 Մարիամին։
  Վերջինս Տարուս գյուղը նվիրաբերեց Մարմաշենի եկեղեցուն « ... վասն (Գա)գկա իմ պապոյն մեղաց թողութեան եւ Կատային իմ հանկանն եւ հատուցումն բարի ընկալա ի սրբոցս զսեանն եկեղեցին զսուրբ Պետրոս ի Քրիստոս պատարագաւ զտարին ողջոյն Կատային իմ հանկանն մինչ ի գալուստն Քրիստոսի...» 22 ։
  Բազմաթիվ գյուղեր նվիրաբերվել են նաեւ Տաթեւի, Սանահնի եւ այլ վանքերին։
   Տաթեւի վանքի Ս. Պողոս-Պետրոս եկեղեցու բացման Ալիշան, Շիրակ. տեղագրութիւն պատկերացոյց, Վենետիկ, 1881, էջ 113։
  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 174։
  Ալիշան, Շիրակ, էջ 171։
  Նույն տեղում,էջ 149։
  Նույն տեղում, էջ 149-150։
  408ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ արարողության մասնակիցների շարքում հիշատակված Սյունյաց Շուշան իշխանուհին վանքին է նվիրաբերում Ծածարդ եւ Քարատնիս գյուղերը 23 ։
   Նույն վանքին Սյունյաց Բաբգեն իշխանի դուստրը` Համասպրուհին, նվիրում է Հալիս գյուղը եւ մեծ այգի 24 ։
   Սյունյաց Սմբատ Ա թագավորի (987-998)կինը` Շահանդուխտն,իր ամուսնու հոգու համար Տաթեւի վանքին 998 թ. նվիրում է 6.000 դրամ եւ Հաբանդ գավառի Տեղ գյուղը, որը ըստ պատմիչի, ինքն էր շենացրել 25 ։
   Տաթեւին է նվիրվում նաեւ Արիտ գյուղը 26 ։
  Աշոտ III թագավորն ու Խոսրովանույշ թագուհին Սանահնի վանքը հարստացրել էին բազում. «...գեաւղորէիւք եւ հայրենօք, սարով եւ ձորով» 27 ։
  Նվիրատվություների շարքում մեծ թիվ են կազմում այգիներն ու կուղպակները։
  Սոփին` Աշոտ III-ի դուստրը, Դավթի այգին նվիրում է Մրենի Սուրբ կաթողիկե եկեղեցին։
   «Սոփի դուստր մեծին Աշոտոյ Շահանշահի Հայոց եւ Վրաց թագուհի տվեալ եմ եւ հաստատեալ զԴավթի զայգին ի սուրբ կաթաղիկէ...» 28 ։
  Շուշան Պահլավունին` 29 տիկնանց տիկինը, 994 թ. Մրվանի կուղպակները նվիրում է Անիի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցուն 30 ։
  Շուշան Պահլավունու արձանագրությունից տեղեկանում ենք Ս. Գրիգոր եկեղեցուն Մրվանի կուղպակը եւ Ձ (80) դրամ նվիրելու մասին։
   Շուշան Պահլավունին իր այս նվիրատվության դիմաց եկեղեցու հոգեւորականներից պահանջում էր ԺԶ (16) ժամերգություն կատարել ընդհանուր Ձ (80) դրամի չափով, որից Սեդայի համար Լ (30), իսկ Մրվանի` Ծ (50) դրամի չափով 31 ։
  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 229։
  Դիվան հայ վիմագրության, պրակ II, կազմեց Ս. Բարխուդարյանը, Երեւան, 1960, էջ 51։
  Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 290-291։
  Նույն տեղում, էջ 322։
  Յիշատակարան Սանահնոյ վանից (Սանահնի Քէոթուկը), աշխատասիրութեամբ` Պ. Մուրադեանի, Ս. Էջմիածին, 2007, էջ 63։
  Ալիշան, Շիրակ, էջ 138։
  Արձանագրության հեղինակ Շուշան Պահլավունու մասին առավել մանրամասն տե՛ս Գրիգորյան Գ.,Նվիրատվություններ Անիի եկեղեցիներին ու վանքերին (X-XIVդդ.) Երեւան, 2002, էջ 15-16։
  Դիվան I, էջ 32։
  Նույն տեղում, էջ 31։
  409ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Սույն հիշատակությունները հետաքրքրականեն մի քանի առումներով։
   Բացի այն, որ հստակ դրամական նվիրատվություն է կատարվել, այսինքն` նշվել է նվիրատվության առարկան` դրամը, ինչպես նաեւ դրա քանակն ու նվիրատուի` համապատասխան չափով պատարագ մատուցելու պահանջը։
  Հաջորդ հիշատակությունը կարեւորում ենք այն պատճառով, որ նշված նվիրատվությունը տրվում է ցմահ տրիապետման իրավունքով։
  Քուպղիդուխտ Սյունին` Հրահատ իշխանի կինը, «...շէն մի Մաճ անուն ի Բաղաց գաւառի...» 32 867 թ. լեռներով եւ դաշտերով, մարգով եւ արտով, գետով, ջրով եւ ցամաքով, ծառով եւ տնկով նվիրում է Տաթեւի Ս. Խաչին «...ի վայելումն եպիսկոպոսական աթոռին մինչեւ յաւիտեանս ժամանակաց» 33 ։
  Միջնադարյան Հայաստանում նվիրատվությունների մեջ տարածված էր նաեւ ձեռագիր գրքերի նվիրատվությունը։
   Կյուրիկե I-ի (10491089) դուստր Մարիամի` Հաղպատի վանքին կատարած նվիրատվությունների մեջ հիշատակվում է նաեւ «...զոսկէմած աւետարանս» 34 ։
  Հայոց թագուհիների եւ իշխանուհիների անունները կապված են նաեւ հոգեւոր-մշակութային արժեքների պահպանման հետ։
   Առանձնանցնենք Վասպուրականի Գագիկ Արծրունի թագավորի (908-943) տիկնոջ Մլքե Թագուհու հատուկ հոգածության առարկա դարձած համանուն Ավետարանը, որը նա հանձնեց իր դրամական միջոցներով կառուցած Վարագա վանքի Ս. Աստվածածին եկեղեցուն։
  Կարսի Գագիկ թագավորի (1029-1065) եւ Գորանդուխտի դուստրը` Մարիամը (Մարեմը), Հովհաննու Ավետարանի մեկնությունը երկու անգամ հանձնարարել է թարգմանել հայերեն 35 ։
  Ավետարանի թարգմանություն են պատվիրել նաեւ Սմբատ Բագրատունին եւ Սյունյաց Մարեմ տիկինը 36 ։
  Ավետարանների պատվիրատու թագուհիների ու իշխանուհիների կողքին հանդիպում ենք նաեւ հասարակ կանանաց անունների. տիկին Ստեփանոս Օրբելյան, էջ 219։
  Նույն տեղում։
  Ղաֆադարյան Կ., Հաղբատ, էջ 175։
  Յիշատակարանք ձեռագրաց, սյուն 64։
  Հայերեն ձեռագրերի հշատակարաններ. Ե-ԺԲ դարերի, աշխատասիրությամբ Ա. Մաթեւոսյանի, Երեւան, 1988, էջ 37։
  410ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Ծովուկը Կղոտ գավառի Թալաշայի վանքում 1018 թ. ստացել է իր պատվիրած Ավետարանը 37 ։
  Ավետարան են գնել 1183 թ. Խոսրովիդուխտը Գոհարի, Մարգարե ու Սուքիաս եղբայրների հետ 38 ։
  Ավետարաններ պատվիրելուց, դրանք ստանալուց, գնելուց զատ, հիշատակություններ են պահպանվել նաեւ կանանց շնորհիվ Ավետարաններ փրկելու վերաբերյալ։
   Առանձնացնենք դրանցից միայն «...հաւատարիմ կնոջ միոյ` որի անուն կոչի Շուշան» 39 -ի պարագան։
  Հոգեւոր-մշակութային արժեքների նկատմամբ նմանօրինակ հոգածությունը, անշուշտ, պայմանավորված էր ինչպես քրիստոնեական հավատքով, այնպես էլ` հոգեւոր դաստիարակության, կրթության կարեւորմամբ։
  Այսպիսով մատենագրական եւ վիմագրական նմանօրինակ փաստերը թույլ են տալիս պնդել, որ Բագրատունյաց Հայաստանում թագուհիների եւ իշխանուհիների ծավալած եկեղեցանպաստ գործունեությունն ուներ ընդգրկուն շրջանակներ. Եկեղեցաշինությունից, նվիրատվություններ կատարելուց մինչեւ քրիստոնեական դաստիարակություն, կրթության կազմակերպում եւ այլն։

Բագրատունյաց Հայաստանի հոգեւոր-մշակութային կյանքի զարգացմանն իրենց նպաստն են բերել Հայոց թագուհիներն ու իշխանուհիները։
  Եկեղեցիների, վանքերի կառուցումը, դրանց շռայլ նվիրատվություններ կատարելը Հայոց ազնվազարմ տիկնանց հիմնական զբաղմունքն էր։
  Այս կապակցությամբ հայկական աղբյուրներում` պատմիչների աշխատություններում եւ վիմագիր արձանագրություններում, պահպանված վկայությունները նոր լույս են սփռում Հայոց թագուհիների եւ իշխանուհիների ինչպես կառուցողական, նվիրատվական, այնպես էլ` նրանց իրավունքների, սեփականության, դրա ազատ տնօրինման եւ մի շարք այլ հարցերի ուսումնասիրության վրա։
