ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ԳԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ Լանդշաֆտի  գեղագիտության  ուսումնասիրությունը  ժամանակակից  աշխարհագրության  հեռանկարային  ուղղություններից  մեկն  է։
   Լանդշաֆտի  գեղագիտությունն  ուսումնասիրում  է  բնական  և  անթրոպոգեն  լանդշաֆտների  գեղեցկությունը,գեղագիտությունը, ինչպես նաև գեղագիտական ընկալման և գնահատման առանձնահատկությունները [5]։
 Այն  փաստի  գիտակցումն  ու  ընկալումը,  թե  լանդշաֆտն  ունի  ոչ  միայննյութական,  այլև  հոգևոր  արժեք՝  հանգեցնելով  առավել  գեղատեսիլ  տարածքներիբացահայտման  ու  պահպանման,  լանդշաֆտի  գեղագիտական  հատկության  գնահատման անհրաժեշտությանը։
 Բնության  գեղագիտական  որակների  գնահատման  փորձերը  երկարատևպատմություն  ունեն։
   Բնության  գեղեցկության  մաթեմատիկական  վերլուծությանհնարավորության մասին առաջին մտքերը հայտնվել են Պյութագորասի աշխատանքներում։
  Դեռևս Ա. Հումբոլդտի, Ա. Հետտների, Վ. Պ. Սեմյոնով-Տյան-Շանսկու աշխատանքներում  նշվել  է  լանդշաֆտի  տեսողական  հատկության  ուսումնասիրման  անհրաժեշտությունն  ու  հեռանկարը։
   Սակայն  դրա  հատուկ  ուսումնասիրումը  աշխարհագրության  մեջ  սկսվել  է  1960-ական  թվականներից,  երբ  ձևավորվեցին  լանդշաֆտների գեղագիտական գնահատման երկու մոտեցումներ` «օբյեկտիվ» և «սուբյեկտիվ» [3, 4]։
 Սուբյեկտիվ  մոտեցումն  ուսումնասիրում  է  տարբեր  խմբի  մարդկանց  մոտլանդշաֆտագեղագիտական  նախապատվությունների  առանձնահատկությունները։
 Այս դեպքում ուսումնասիրողը հենվում է մարդկանց սուբյեկտիվ կարծիքի՝ այս կամայն  բնապատկերի  գեղագիտական  գրավչությունից  ստացած  տպավորություններիվրա։
   Այս  մոտեցման  շրջանակներում  առնաձնացնում  է  երկու  ուղղություն՝  փորձագիտական գնահատման և սոցիալական հարցման [2, 5]։
 Առաջին  դեպքում  բնապատկերի  գեղեցկությունը  գնահատում  են  մասնագետներ, որոնց մասնագիտությունն այս կամ այն չափով կապված է բնառեսուրսայիններուժի ուսումնասիրման և օգտագործման հետ (աշխարհագետներ, կենսաբաններ,նկարիչներ և այլք) [2, 3, 5]։
  Փորձագիտական գնահատման մեթոդի վրա է հիմնվածԿ.  Դ.  Ֆայնսի  բնապատկերային-գեղագիտական  հետազոտությունը։
   Նա  ընտրել  էբնական  տարբեր  գոտիների  բնապատկերների  գունավոր  լուսանկարներ,  որոնցգեղագիտական  գրավչությունը  բալային  սանդղակի  միջոցով  գնահատել  է  փորձագետների  խումբը  [10]։
   Սակայն  փորձագետներն,  այնուամենայնիվ,  մարդիկ  ենիրենց  ճաշակով,  հայացքներով,  նախապատվություններով,  ովքեր  ոչ  միշտ  ենհամընկնում մարդկանց մեծ մասի հետ։
  Այդ իսկ պատճառով առանձնացվում է սուբյեկտիվ մոտեցման երկրորդ ուղղությունը՝ սոցիալական հարցումը, որի նպատակն էբացահայտել գեղագիտական ռեսուրսների գլխավոր օգտագործողների բնապատկերային  նախապատվությունները։
   Հարցումների  համար  սովորաբար  ընտրում  ենտարբեր սեռի, տարիքի, կրթության, էթնոմշակութային պատկանելիության 50-60 ևավելի մարդ [2]։
 Այս մեթոդի կիրառման օրինակ է համարվում Վեյի (Մեծ Բրիտանիա) հովտումիրականացված  Ե.  Ս.  Պենինգ-Ռոուսելի  ուսումնասիրությունները  [12],  Իտալիայումկենտրոնական Ալպերի գեղագիտական արժեքների գնահատումը [13]։
  Սոցիալականհարցման  մեթոդի  ամենատարածված  և  կիրառվող  հարցաթերթիկը  Մ.  Յ.Ֆրոլովայինն  է։
   Նրա  հարցաթերթիկի  հարցերը  կազմված  են  գնահատվողմատրիցաների  տեսքով,  որոնք  ներառում  են  7  սյունակներ՝  ըստ  յուրաքանչյուրչափանիշի։
  Այսպես, 1-ին սյունը նշանակում է «ծայրահեղ բացասական տպավորություն», 7-րդը՝ «բավական դրական», 4-րդը՝ «չեզոք», իսկ մնացածը միջանկյալ դիրք ենզբաղեցնում։
   Այսպիսով,  անկետավորման  ժամանակ  գնահատվել  են  բնապատկերների  առանձին  բաղադրիչներից  (օդ,  ջուր,  ռելիեֆ,  բուսականություն,  հողեր,կենդանիներ)  և  ամբողջական  բնապատկերից  (միանման-բազմազան,  աններդաշնակ-ներդաշնակ,  սովորական-էկզոտիկ,  տգեղ-գեղեցիկ  և  այլն)  ստացված  տպավորությունները,  հարցվողների  մոտ  առաջացած  էմոցիաները  (վախ-ուրախություն,վհատություն-հիացմունք և այլն)։
  Ապա ըստ յուրաքանչյուր բնապատկերի կատարվելէ ինտեգրալ խմբային գեղագիտական գնահատում [6, 5]։
 Առավել  նպատակահարմար  է  այս  երկու  ուղղությունների  ինտեգրալ  օգտագործումը։
   Այդպիսին  է  Պրելովսկու  աշխատանքում  ներկայացված  մեթոդը,  որըսոցիալական հարցման և փորձագիտական գնահատման մեթոդների սինթեզ է [7]։
 Օբյեկտիվ  մոտեցումը  ենթադրում  է  գեղագիտական  գրավչության  օբյեկտիվչափանիշների,  լանդշաֆտի  ֆիզիկական  բնութագրիչների  բացահայտում։
   Նրահիմնական  առավելություններն  են  մեթոդիկայի  տրամաբանական  կառուցվածքը,գնահատվող ցուցանիշների չափելիությունը, հիմնական առանցքային տարածքներիտվյալների էքստրապոլյացիայի հնարավորությունն ընդարձակ տարածությունում [3]։
 Օբյեկտիվ մոտեցումն իր հերթին բաժանվում է գնահատման երկու ուղղության։
 Մի  դեպքում  լանդշաֆտի  յուրաքանչյուր  «նշանակալի  գործոն»  (օրինակ`  ռելիեֆի,բուսականության առանձնահատկությունները) գնահատվում են առանձին, սովորաբար,  բալային  սանդղակով։
   Ապա  յուրաքանչյուր  ցուցանիշից  ստացված  մասնավորգնահատականների  համադրման  ընթացքում  կատարվում  է  բնատարածքայինհամալիրի  ինտեգրալ  գնահատում։
   Մյուս  դեպքում  բնապատկերի  գեղագիտականհատկությունների  վերլուծություն  կատարվում  է  համաձայն  մի  քանի  գործոնների,չափանիշների  համադրման  առանձնահատկությունների։
   Դրանք  ընդհանրականցուցանիշներն  են,  ինչպես  օրինակ`  գունային  գամման,  տեսարանի  խորությունը,դոմինանտությունը և այն։
  Բայց գրեթե բոլոր աշխատանքներում այս երկու ուղղությունները միասին են հանդես գալիս։
 Օբյեկտիվ  մոտեցման  շրջանակներում  դասական  աշխատանքներից  մեկը  Դ.Լինտոնին է  [11]։
   Նրա աշխատանքում առաջնային է ռելիեֆը, այնուհետև անտառները,  ճահիճները,  դաշտերը,  բնակավայրերը,  արդյունաբերական  օբյեկտները  ևայլն։
 Նմանատիպ  աշխատանք  է  նաև  1971  թ․  գիտական  խմբի  իրականացրածՔովենթրի-Սոլիխալ-Ուորիքլիր  միջտարածաջրջանային  պլանավորումը,  Էրինգիսի,Բուդրյունասի՝  Լիտվիայի  լանդշաֆտների  էկոլոգա-գեղագիտական  գնահատումը։
 Գեղագիտության առանձնացված չափանիշները հեղինակները խմբավորել են երեքխմբում։
  I խումբը կազմում են բնապատկերում ներկայացված բնական օբյեկտները(օրինակ՝  լճերը,  պուրակները  և  այլն),  որոնք  ենթարկվում  են  թվաբանական  պարզհաշվարկի։
  II խումբը, որը համարվում է հիմնական, բնութագրում է «բնապատկերիհիմնական  հատկանիշները»  (օրինակ՝  բազմապլանությունը,  գոտիականությունը,սեզոնային  ասպեկտը,  հեռանկարային  բազմազանությունն  ու  խորությունը)։
   IIIխումբը ներառում է մարդկային գործունեության տարբեր օբյեկտներ, որոնց առկայությունը բնապատկերում գեղագիտական գրավչությունների համար կարող է ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ՝ բացասական նշանակություն [3, 9]։
 ՀՀ  տարածքում  լանդշաֆտների  գեղագիտական  օբյեկտիվ  գնահատում  էկատարել Լ. Մ. Մարտիրոսյանը։
  Գնահատվել են Սևանա լճի ավազանի լանդշաֆտները։
   Գնահատման  հիմքում  դրվել  են  հետևյալ  բաղադրիչները՝  ռելիեֆը,  բուսածածկը, ջրերը, ինչպես նաև մարդածին բաղադրիչը։
  Նշված ցուցանիշները գնահատվել են բալային քառաստիճան համակարգով [1]։
 Չնայած  տարբեր  կարծիքների,  գեղագիտական  գնահատման  նշված  երկուուղղություններն  էլ  չեն  հակասում  միմյանց․  դրանք  տարբերվում  են  գնահատմանմասշտաբով,  խորությամբ  և  մակարդակով։
   Եթե  գնահատումը  խնդիր  ունի  բացահայտելու  տարբեր  կատեգորիաների  զբոսաշրջիկների  հանգստի  տեղի  և  ձևինախընտրությունը, ապա մեր կարծիքով առավել նպատակահարմար է սուբյեկտիվմոտեցման  կիրառումը։
   Իսկ  առավել  գրավիչ  տարածքների  բացահայտման,  բնապահպանական,  գյուղատնտեսական,  գյուղական  գործունեության  կազմակերպումըռացիոնալ պլանավորելու, բնակավայրերի ձևավորման նպատակներով գնահատմանդեպքում արդյունավետ է օբյեկտիվ գնահատումը։
  Սուբյեկտիվ գնահատման մեթոդներն  այս դեպքում ստուգիչ և լրացնող բնույթ ունեն։
 Վերջին  ժամանակներում  առավել  նպատակահարմար  է  համալիր  մեթոդաբանության կիրառումը, որը ներառում է նշված երկու մոտեցումները [3, 4, 5]։
   Մերդիտարկած  այսպիսի  աշխատանքներում  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  գնահատմանարդյունքներն իրարից շատ քիչ են տարբերվում։
 Գնահատման  փորձերը  շատ  են  հարթավայրային  երկրներում։
   Լեռնայինտարածքների  լանդշաֆտների  գեղագիտական  գնահատումը    բարդ  է,  որովհետևգնահատման գործոններն ու դրանց համադրման առաձնահատկություններն  ավելանում  են։
   Քանի  որ  սյուբեկտիվ  գնահատման  մեթոդաբանությունը  գրեթե  բոլորաշխատանքներում նույնն է (տարածքի առանձնահատկություններից ելնելով տարբերություններ կան օբյեկտիվ գնահատման փորձերում), մեր փորձ են կատարել մշակելու լեռնային երկրների լանդշաֆտների գեղագիտական գնահատման օբյեկտիվ գործոնների և ցուցանիշների առանձնացում և դասակարգում՝ Սյունիքի մարզի լեռնայինտարածքի օրինակով։
 Հաշվի  առնելով  Սյունիքի  մարզի  բնական  պայմանների  առանձնահատկությունները, Դ. Դիրինի, Էրինգիսի և Բուդրյունասի աշխատանքներում օգտագործված օբյեկտիվ գնահատման մեթոդաբանությունները, ինչպես նաև գեղագիտությանմեջ ընդունված ներդաշնակության կանոնները, առանձնացրել և դասակարգել ենքլանդշաֆտի  գեղագիտական  հատկության  օբյեկտիվ  գնահատման  գործոնները՝տալով դրանց գնահատման սանդղակը (Աղյուսակ 1)։
 ՌելիեֆԳնահատման գործոնները ԲացարձակբարձրությունՀորիզոնականմասնատվածությունՈղղաձիգմասնատվածությունՄակերևույթիթեքությունՄինչև 1000մ 1000-1700մ 1700-2400մ 2400-3200մ 3200 և  ավեի Մինչև 0․5 3․5 և ավելի մինչև 200 800  և ավելի մինչև 10 45 և ավելի Բալ Արժեք ԿողմնադրությունԲուսականությանտիպԲուսապատվածությանաստիճանըՀյուսիսային հս-արլ, հս-արմ արևմտյան, արևելյանհվ-արլ, հվ-արմ Հարավային Ֆրիգանոիդ տափաստանային Քսերոֆիլ նոսրանտառ,մարգագետնատափաստանՑածր ալպյան Անտառային, ալպյանգորգերմինչև  15 85 և ավելի Ջրային օբյեկտներլիճգետ աղտոտվածմաքուրաղտոտվածմաքուրԲուսականությունԲնական հատուկօբյեկտներիառկայությունը  ևորակըԼեռնագրականօբյեկտներԱնթրոպոգենօբյեկտների առկայությունըԴրականազդեցություն ունեցողօբյեկտներՋրվեժ Ձնային բծեր Լեռնագագաթ Կարստային քարանձավՀրաբխային կոն Ապարային մերկացումՀողե բուրգ Պատմամշակութային ևգեղագիտականնշանակությանճարտարապետականընդգծվածության օբյեկտջրամբար աղտոտվածմաքուրաղտոտվածմաքուրջրանցք Լեռնահանքային արդյունաբերության կետերԲացասականազդեցություն ունեցողօբյեկտներԱրդյունաբերական թափոնատարՋրաէներգետիկ հանգույցԲնակավայր գյուղ քաղաքԸնդամենըԱղյուսակ 1. Լեռնային լանդշաֆտների գեղագիտական գնահատման գործոնները ևսանդղակըՌելիեֆն առաջնային այն բաղադրիչն է, որը պայմանավորում է բնապատկերիամբողջ տեսքը և համարվում է կոմպոզիցիայի միջուկը [5]։
  Ռելիեֆի գեղագիտականգնահատման  ժամանակ  օգտագործվել  են  այնպիսի  ցուցանիշներ,  ինչպիսիք  են՝տեղի  բացարձակ  բարձրությունը,լանջերի  դիրքադրությունը,  թեքությունը,հորիզոնական  և  ուղղաձիգ  մասնատվածությունը։
   Գեղագիտական  տեսանկյունիցբարձր տարածքներից  ավելի խորը և ծավալային տեսարաններ են բացվում, երևումեն  լանդշաֆտի  նյութակառուցվածքային  բաղադրիչների  գծային  տեսքը։
   Լանջերիդիրքադրությունը ձևավորում է լուսավորման դինամիկությունը [2]։
  Սյունիքի մարզումառավել  լուսավոր  և  տաք  են  համարվում  հարավային,  հարավարևելյան,  հարավարևմտյան  լանջերը։
   Հյուսիսային,  հյուսիսարևելյան  հյուսիսարևմտյան  լանջերըցուրտ ու ստվերոտ են։
  Մակերևույթի թեքությունը որոշում է բնապատկերի ընկալման  հորիզոնական  և  ուղղաձիգ  անկյան  մեծությունը։
   Ողղաձիգ  և  հորիզոնականմասնատվածությունը  ավելացնում,  մեծացնում  է  մակերևույթի  գրավչությունը։
 Հորիզոնական  մասնատվածությունն  արտահայտում  է  տեղանքի  տարածականռիթմայնությունը։
 Բուսականությունը  գեղագիտահոգեբանական  պատկերի  ձևավորման  գլխավոր բաղադրիչն է համարվում։
  Որպես գնահատման ցուցանիշներ առաջարկում ենքբուսականության  տիպը  և  բուսապատվածության  աստիճանը։
   Առավել  բարձր  ենգնահատվում  անտառային  լանդշաֆտները։
   Անտառածածկի  օպտիմալ  քանակըկազմում է 30-60 %, քանի որ այդ դեպքում ձևավորվում են համայնապատկերներ ևտեսանելիության  լավագույն  դիտակետերը,  իսկ  100  %-ին  մոտ  լինելու  դեպքումլանդշաֆտի գրավչությունը նվազում է, քանի որ դիտման տարածքը փակվում է, և չեներևում լանդշաֆտի նյութակառուցվածքային մյուս բաղադրիչները [2]։
  Լանդշաֆտըդառնում է միօրինակ։
  Որպես գրավիչ բուսականության տիպ վերցվել են նաև ալպյանգորգերը,  քանի  որ  ծաղիկներն  ունեն  ներդաշնակության  կանոններին  համապատասխան սիմետրիկ ու միջուկային կառուցվածք։
 Առանձին  գործոնների  խմբում  ներառել  ենք  բնական  հատուկ  օբյեկտներիառկայությունը և որակը։
  Դրանք են՝•  Ջրային  օբյեկտների  առկայությունը  և  որակը․  գնահատվում  ենլճերի,ջրվեժների ու խոշոր գետերի, ձնային բծերի առկայությունը։
  Ջրային օբյեկտներըոչ միայն հարստացնում են բնապատկերը, հագեցնում գունային գամման, այլևլրացուցիչ  ռեկրեացիոն  հնարավորություններ  են  ստեղծում՝  բարձրացնելովլանդշաֆտների  գրավչությունը։
   Աղտոտված  ջրային  օբյեկտներն  իջեցնում  ենտարածքի  գեղագիտական  գնահատականն՝  ազդելով  մարդու  հոգեբանությանվրա։
 •  Լեռնագրական  օբյեկտների  առկայությունը  (լեռնագագաթներ,  հրաբխայինկոներ,  քարանձավներ,  ապարային  մերկացումներ)։
   Լեռնագագաթներն  ուհրաբխային կոներն ունեն կենտրոնախույս կառուցվածք և տեսանելիության մեծու շրջանաձև հորիզոն։
 Գեղագիտական տեսանկյունից արժեքավոր լանդշաֆտներն, առաջին հերթին,պետք է տարբերվեն բնական վիճակի բարձր աստիճանով և երկրորդական տարրերիցածր  հագեցվածությամբ։
   Ուստի  առաջարկում  ենք  գնահատել  նաև  անթրոպոգենօբյեկտների առկայությունը, որը բաժանվում է երկու մասի՝•  Դրական  ազդեցություն  ունեցող  օբյեկտներ՝  պատմամշակութային  և  գեղագիտական  նշանակության  ճարտարապետական  ընդգծվածության  օբյեկտներ,մաքուր  ջրամբարներ  ու  ջրանցքներ։
   Սրա  ներքո  հասկանում  են  մարդու  ևբնության ներդաշնակ ու հավասարակշռված փոխազդեցություն, որտեղ մարդնու  բնությունը  միմյանց  հետ  շփման  մեջ  են  մտնում  գործունեությանմշակութաէկոլոգիական միջոցների բազմազանության միջոցով։
  Կուլտուրականիրական  լանդշաֆտը  միշտ  համապատասխանում  է  գեղագիտական  բարձրպահանջներին։
 •  Բացասական ազդեցություն ունեցող օբյեկտներ՝ լեռնահանքային արդյունաբերության  կետեր,  արդյունաբերական  թափոնատարրեր,  ջրաէներգետիկ  հանգույցներ, գյուղական և քաղաքային բնակավայրեր։
 Ուսումնասիրված աշխատանքների մեծ մասում գնահատումը կատարվել է 0-3բալային սանդղակով, սակայն հաշվի առնելով Սյունիքի մարզի բնական պայմաններիմեծ  բազմազանությունը,  առաջարկվում  է  այն  կատարել  0-5  բալային  սանդղակով։
 Բալային գնահատումից բացի իրականացվել է նաև արժեքային գնահատում՝ փորձագիտական կշռային գործակիցների ընտրության միջոցով։
  Մասնավոր գնահատկանների ինտեգրացման արդյունքում ստացվում է լանդշաֆտի գեղագիտության աստիճանը (ԼԳԱ) որոշող հետևյալ բանաձևը՝որտեղ-ը  դիտարկվող  գործոններն  են  բալերով,  n-ը՝  գործոններիթիվը, -ն՝ համապատասխան կշռային գործակիցները։
 ArcGIS  ծրագրային  միջավայրում  առկա  տարածական  մոդելավորման  և  քարտեզագրման գործիքները հնարավորություն են տալիս ԼԳԱ-ի ինտեգրալ բանաձևիկիրառմամբ ստանալ Սյունիքի մարզի լանդշաֆտների գեղագիտական գնահատմանտարածական պատկերը։
 Այսպիսով,  ակնհայտ  է,  որ  յուրաքանչյուր  շրջանի  համար  ընդհանուր  մոտեցումների հետ միասին պետք է մշակվեն նաև գնահատման մասնավոր ձևեր, քանիոր  բնական  տարբեր  համալիրներում  լանդշաֆտների  հատկությունները  և  մարդուհամար դրանց արժեքը շատ տարբեր են։
  Իսկ մեր առաջարկած գնահատման այսհամակարգը  լիովին  կարող  է  արտացոլել  Սյունիքի  մարզի  գեղագիտական  գրավչության աստիճանը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Մարտիրոսյան  Լ.,  Սևանա  լճի  ավազանի  լանդշաֆտների  էսթետիկականգնահատումը  և  քարտեզագրումը  ռեկրեացիոն  զարգացման  նպատակով,  Երևան,2014, ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր, էջ 41-6։
 шафтов։
  методологический обзор, Известия Алтайского государственного универси[5] Николаев В. А, Ландшафтоведение։
  Эстетика и дизайн։
  Учеб. пособие, Москва,ландшафтов эго Дальнего Востока, Владивосток։
  Дальнаука, 1995, с. 140. [10] Fines K., Landscape Evaluation։
  a Research Project in East-Sassux, Regional Studies,of Mountain Regions։
  Modelling the aesthetic value, Journal of Ecological Indicators 2016,Եղիազարյան ԱրմենուհիԼԵՌՆԱՅԻՆ ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ԳԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ լանդշաֆտի գեղագիտություն, օբյեկտիվ մոտեցում, սյուբեկտիվմոտեցում, մեթոդիկա, գործոններ։

Հոդվածը  նվիրված  է  լանդշաֆտների  գեղագիտական  գնահատման  մեթոդական  մոտեցումների  վերլուծությանը։
   Հաշվի  առնելով  Սյունիքի  մարզի  բնական  պայմանների  առանձնահատկություններն  ու  օբյեկտիվ  գնահատման  մեթոդաբանությունը,  ներկայացվել  են  լեռնային  լանդշաֆտի  գեղագիտական  օբյեկտիվ  գնահատման գործոնների հատուկ խումբ։
  Հոդվածում տրվել է լեռնային լանդշաֆտների  գեղագիտական  գնահատման  սանդղակը,  որը  կարելի  է  կիրառել  Սյունիքի  մարզի  տարածքի համար։
