ԻՆՔՆԱԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄՈՏԱնձը՝  որպես  «homo  sapience»,  ունի  առանձնահատկություններ,  մտածելու,  ճանաչելու  ունակություններ, որոնք իրեն անհրաժեշտ են կյանքը նպատակաուղղված և գիտակցված կառուցելու համար։
 Յուրաքանչյուր  մարդ  իր  ներքնաշխարհի  հոգեբանն  է։
   Ինքնաճանաչման  համար  մարդուն  կարող  ենօգնել հոգեբանական և փիլիսոփայական գիտությունները, գրականությունը, արվեստը, բաց և վստահելի  հարաբերություններն  այլ  մարդկանց  հետ,  ինքն  իր  հետ  շփումը,  սեփական  կյանքի  փորձը։
   Ինքնիրեն գիտակցելը բացում է իր առջև ամենաքիչը 4 հնարավորություններ՝ ճանաչել, գնահատել, փոփոխել, ընդունել իրեն։
  Կան տարբեր գիտություններ, որոնք ուսումնասիրում են անձի ներքնաշխարհը։
 Անձի ուսումնասիրությունները չեն ավարտվում նրա հոգեկան հատկանիշների ուսումնասիրմամբ՝խառնվածք,  մոտիվներ,  ունակություններ,  բնավորություն։
   Ինքնագիտակցության  ուսումնասիրումըհամարվում  է  եզրափակիչ  փուլը։
   Ս.  Ռուբինշտեյնը  նշում  էր,  որ  անձի  ուսումնասիրություններնավարտվում են ինքնագիտակցության բացահայտմամբ1։
 Ինքնագիտակցության  զարգացումն  ընդգրկվում  է  անձի  կայացման  գործընթացի  մեջ  և  համարվում  է  անձի  բաղկացուցիչ  մասերից  մեկը։
   Ինքնագիտակցության  զարգացման  նպատակն  անձի  կողմից սեփական «Ես»-ի գիտակցումն է, իրեն մնացածներից տարանջատումը (սրանք արտահայտվում ենանձի ինքնուրույնության և անկախության բաղադրիչներում)։
 Ա.  Սպիրկինն  ինքնագիտակցությունը  համարում  էր  մարդու  կողմից  իր  գործողությունների  ևդրանց  արդյունքների,  մտքերի,  զգացմունքների,  բարոյական  պատկերի  և  հետաքրքրությունների,իդեալների  և  վարքի  մոտիվների,  իր  ամբողջական  պատկերի  և  կյանքում  իր  ունեցած  տեղի  գիտակցում ու գնահատում2։
 Շնորհիվ ինքնագիտակցության անձն իրեն զգում է իրական, ուրիշներից և բնությունից առանձին։
 Վ.  Ստոլինն  առանձնացնում  է  ինքնագիտակցության  ձևավորման  մի  քանի  աղբյուրներ,  որոնք  անձիձևավորման տարբեր շրջաններում տարբեր ազդեցություն և կշիռ են ունենում։
  Դրանցից են՝ ուրիշներիգնահատականները, ռեֆերենտ խումբը, համեմատվելն ուրիշների հետ,  իրական և իդեալական «Ես»երի  համեմատումը,  իր  գործունեության  արդյունքների  չափումը  և  այլն։
   Ըստ  նրա՝  ինքնագիտակցությունն  ապահովում  է  վարքի  մշտականությունը  և  ունենում  է  պատասխանատվության  զգացում  սոցիալական արժեքների հանդեպ, որոնք յուրացնում է անհատը։
  Վ. Վ. Ստոլինն ինքնագիտակցությունըհամարում էր ֆենոմեն, որն ապահովում է վարքի մշտականությունը և ունենում է պատասխանատվության զգացում սոցիալական արժեքների համար, որոնք յուրացնում է անհատը3։
 Ինքնագիտակցության ձևավորման փուլերը համընկնում են հոգեկանի զարգացման փուլերի հետ՝ինտելեկտուալ և անձնային ոլորտների կայացման հետ, որոնք սկսվում են ծնվելու պահից մինչև դեռահասության  տարիքի  ավարտը։
   Օրինակ՝  առաջին  փուլը  կապված  է  նորածնի  մարմնի  կառուցվածքիձևավորման  հետ՝  մարմնի  մասերի  համագործակցված  շարժի,  նրա  դիրքի  ընկալումը  տարածությանմեջ։
  Հաջորդ փուլը համարվում է քայլելու սկիզբը։
  Մյուսը սեռադերային նույնականության ձևավորմանփուլն  է,  ինքն  իրեն՝  որպես  որևէ  սեռի  ներկայացուցչի  վերաբերվելն  է,  իսկ  ինքնագիտակցության  կայացման ամենակարևոր փուլը երեխայի կյանքում համարվում է խոսքի ձևավորումը, առաջնային գործառույթը՝ անձի վարքի ինքնաղեկավարումը։
 Լ. Ստոլյարենկոն առանձնացնում է ինքնագիտակցության զարգացման հետևյալ փուլերը.•  ոչ  անմիջական  զգայական  փուլ  (հասարակ  ինքնաճանաչում,  որն  ապահովում  է  օրգանիզմումինքնազգայության գործընթացների, հոգեվիճակների ճանաչումը),•  անձնային փուլ (իր մասին՝ որպես անձի, անհանգստությունների մակարդակ, որն ունի թույլ ևուժեղ կողմեր),1 Տե՛ս Аверин В., Психология личности, Учебное пособие, Санкт-Петербург, 1999, էջ 89։
 2 Տե՛ս Спиркин А., Сознание и самосознание, Москва, 1972, էջ 149։
 3 Տե՛ս Столин В., Самосознание личности, Москва, 1983, էջ 31։
 •  ինտելեկտուալ - վերլուծական փուլ (ինքնադիտման և ինքնավերլուծության միջոցով սեփականմտածողական գործընթացների գիտակցման մակարդակ),•  նպատակաուղղված գործունեության փուլ (ինքնագիտակցություն, ինքնաղեկավարում, ինքնաքննադատություն, ինքնաարտահայտում)1։
 Ըստ Ե. Սապոգովայի՝ ինքնագիտակցությունը պարունակում է.1.  Ինքնաճանաչում, որը ձևավորվում է սեփական գործունեության արդյունքների վերլուծությանհետևանքով, սեփական գործունեության արդյունքներն ուրիշների կողմից գնահատելու իր հոգեվիճակների, մտքերի, անհանգստությունների ինքնադիտարկման միջոցով,2.  Ինքնաղեկավարում և ինքնակարգավորում,3.  Ինքնագնահատական, որը պարունակում է գիտելիքներ և գնահատականներ իր մասին,4.  Ինքնաընդունում, որը դիտարկվում է որպես «Ես»-ի ինտեգրալ ցուցանիշ և ինքնահամոզմունք՝որպես անձի բարեհաջող կայացման պայման,5.  Ինքնահարգանք2։
 Ինքնագիտակցության  կառուցվածքները  կարող  են  մոտիվացնել  համապատասխան  գործունեություն  ծավալելու  համար,  կարող  են  մասնակցել  նպատակային  գործելու  համար։
   Ինքնագիտակցությունն  իր  կոգնիտիվ  և  հուզական  ձևերով  կարող  է  որոշել  շրջապատողների  նկատմամբվերաբերմունքը,  նրանց  հետ  շփման  ոճն  ու  բնույթը։
   Ինքնագիտակցությունն  ինքնաճանաչման  ևինքնավերաբերմունքի  ձևով  կարող  է  ազդել  անձի  այս  կամ  այն  հատկանիշների  վրա  և  հետևաբարամբողջապես  անձի  վրա։
   Այն  կարող  է  ծառայել  ինքնաղեկավարման  ձև  անձի  գործունեությանտարբեր դրսևորումներում։
 Ինքնագիտակցությունը համարվում է բարձրագույն հոգեբանական ֆունկցիաներ կրող, որը թույլէ  տալիս  մարդուն  առանձնանալ  այս  աշխարհում՝  արտացոլելով  արտաքին  աշխարհը,  ճանաչել  իրներքնաշխարհը, անհանգստանալ և համապատասխանաբար վերաբերվել ինքն իրեն։
 Ինքնագիտակցության պարունակության մեջ նաև առկա են 3 փոխկապակցված բաղադրիչներ՝ •  կոգնիտիվ, որն արտահայտում է անհատի ինքնաճանաչողությունը,•  հուզական, որն արտահայտում է նրա ինքնավերաբերմունքը (ինքնագնահատական),•  վարքային, որն ապահովում է անհատի ինքնաղեկավարումը3։
 Ըստ  Ա.  Մասլոուի՝  յուրաքանչյուր  մարդ  ի  ծնե  ունի  ինքնաիրականացման  ձգտում.  ձգտում  մաքսիմալ  բացահայտել  իր  հնարավորությունները,  կարողությունները։
   Ըստ  նրա՝  մարդիկ,  ովքեր  ինքնաիրականացման  հնարավորություն  ունեն,  ունեն  ստեղծագործական  մոտեցում  կյանքի  նկատմամբ,առավել անկախ են, արագ են արձագանքում։
  Նրանք կարիք ունեն ավելիի, քան իրենց պետք է4։
 Ըստ Ի. Կոնի՝ «Ես» հասկացությունը և ինքնագիտակցությունը համարվում են կենտրոնական բաղադրիչ (ասպեկտ) հոգեթերապիայի և հոգեբանական խորհրդատվության համար։
 Ա.  Լեոնտևն  ինքնագիտակցության  հիմնախնդիրը  դիտարկում  էր  որպես  անձի  հոգեբանությանուսումնասիրության բարձր կենսական նշանակություն ունեցող հիմնախնդիր։
  Այն համարվում էր չլուծված, չբացահայտված հարց, որը սողոսկել է գիտահոգեբանական վերլուծության մեջ։
 Հոգեբանական  ուղղություններից  մեկում՝  բիհևիորիզմում,  ինքնագիտակցությանը  վերաբերողխնդիրները  չեն  համարում  լուրջ  գիտական  հիմնախնդիրներ,  իսկ  անհատական  հոգեբանությունըքննադատաբար  է  վերաբերում  ինքնագիտակցությանն  առնչվող  փորձարարարական  հետազոտությունների հնարավորություններին։
 Ինքնագիտակցության առանձին բաղադրիչներն ուսումնասիրվում են նաև փորձարարական ճանապարհով5։
   Ինքնագիտակցումը  բացահայտող  մեթոդիկաներից  է  պրոյեկտիվ  թեստերը  («Ռորշախիթեստը», «Թեմատիկ ապերցեպցիայի թեստը (ԹԱԹ)» և այլն)։
 Հոգեբանությունը  բացահայտում  է  ոչ  միայն  ինքնագիտակցության  առանձին  տարրերի  համադրությունը,  այլև  դրանց  դինամիկան,  ձգտում  է  բացահայտել  գործոնները,  որոնք  ազդում  են  «Ես»-իկերպարի  ձևավորման  և  դրանց  առանձին  բաղադրիչների  (ինքնագնահատական,  ինքնահարգանք)վրա, որն անձի պատկերացումն է իր մասին։
 Աշակերտների  ինքնահարգանքի  մակարդակն  անհնար  է  բացահայտել  միայն  նրանց  ուսումնական  առաջընթացից  ելնելով  կամ  նրա  սոցիալական  ծագման  ենթադրություններից։
   Գործոնները,որոնք  վերցված  են  որպես  նախահիմքեր  կամ  ինքնագիտակցության  դետերմինանտներ,  պետք  էդիտարկվեն համակարգված՝ կապվելով դրանք սուբյեկտի գործունեության հետ։
 1 Տե՛ս Столяренко Л., Педагогическая психология, Серия Высшее образование. 3-е изд., Ростов нa Дону, 2003։
 2 Տե՛ս Сапогова Е., Психология развития человека, Учебное пособие для студентов вузов, Москва, 2005։
 3 Տե՛ս Столин В., 1983, էջ 35։
 4 Տե՛ս Maslow A., Motivation and Personality, New York, 1970, էջ 340։
 5 Տե՛ս Кон И., Открытие “Я”, Москва, 1978, էջ 48-51։
 Նկարագրելով  իրենք  իրենց՝  մարդիկ  հաճախ  նշում  են  այն  հատկանիշները,  որոնցով  իրենքտարբերվում  են  մնացածներից,  ձգտում  են  ընդգծել  իրենց  առանձնահատկությունները։
   Պետք  է  նշել,որ ոչ բոլոր հատկանիշներն են գիտակցվում անձի կողմից։
 Արդեն  ավագ  դպրոցական  տարիքում  (15-16  տ.)  առաջանում  է  ցանկություն  ինքնակատարելագործվելու, ինքնակողմնորոշվելու։
  Նրանք ցանկանում են հետաքրքիր, խելացի, վառ, զանազան, տարբերվող  լինել։
   Ավագ  դպրոցականների  տարիքային  խմբում  ընդգրկված  են  15-18  տարեկան  երեխաները (ուշ դեռահասության  և վաղ պատանեկության շրջան)։
  Ինչպես դեռահասության, այնպես էլ պատանեկության շրջաններն անձի և տարիքային հոգեբանության ուսումնասիրման բաժիններից են։
 Ամբողջ  կյանքի  ընթացքում  մարդը՝  գիտակցելով  կամ  չգիտակցելով,  ուսումնասիրում  է  իրեն,  իրհնարավորությունները,  կարողությունները։
   Տեղի  է  ունենում  ինքնագիտակցության  զարգացում։
   Վ.Ջեյմսն առաջին հոգեբանն էր, ով սկսեց ուսումնասիրել «Ես»-կոնցեպցիայի խնդրայնությունը։
  Նա գլոբալ, անձնային «Ես»-ը դիտարկում էր որպես երկակի պատկեր, որում միանում են գիտակցված «Ես»-ըև «Ես»-ը՝ որպես օբյեկտ։
  Սա մեկ ամբողջության 2 կողմերն են, որոնք մշտապես գոյություն ունեն միաժամանակ։
  Մեկը համարվում է մաքուր փորձը, մյուսը՝ այդ փորձի պարունակությունը1։
 «Ես»-կոնցեպցիան  համարվում  է  մարդու  պատկերացումների  հավաքածուն  ինքն  իր  և  շրջապատի  մասին։
   Շրջապատող  աշխարհի  ամբողջ  տեղեկությունը  մարդը  գնահատում  է  իր  մասին  պատկերացումների  ընդհանուր  համակարգի  շնորհիվ  և  ձևավորում  է  համապատասխան  վարք՝  իր  արժեհամակարգի, իդեալների, դիրքորոշումների վրա հենվելով։
  Այս պատճառով հաճախակի ինքնագիտակցությունն այլ անունով անվանում են անձի «Ես»-կոնցեպցիա։
 Մարդու ինքնագիտակցությունն՝ որպես իր տեսակետներն արտահայտող համակարգ, խիստ անհատական է։
  Մարդիկ տարբեր կերպ են գնահատում կատարվող իրադարձությունները, իրենց վարքը,իրական աշխարհի միևնույն օբյեկտները։
 Դեռահասության  տարիքը  և  պատանեկության  տարիքի  սկիզբը  (13-14-ից  մինչև  17-18),  ըստ  Ա.Ն. Լեոնտևի, բնութագրվում է ուսանելու շարունակությամբ։
  Երեխան շատ թե քիչ ընդգրկվում է հասարակության կյանքում։
  Ձգտելով ինքնաիրականացման՝ ավագ դպրոցական տարիքի անձն սկսում է ցուցաբերել  հաջողություններ  գործունեության  կոնկրետ  տեսակում,  արտահայտում  է  մտքեր  ապագամասնագիտության  մասին։
   Դեռահասության  տարիքում  տեղի  է  ունենում  հոգեբանական  ճանաչողական գործընթացների զարգացում և անձի ձևավորում, ինչի ընթացքում տեղի է ունենում երեխայի հետաքրքրությունների փոփոխություն։
  Ուսումնական գործընթացը նրա համար այլևս առաջնային չի լինում։
  Երեխան սկսում է կողմնորոշվել «հասուն» կյանքի համար։
  Սկսում է նկատվել օրգանիզմի բուռնաճ։
  Պատանեկության  տարիքում ընդգծում են դեռահասի սեռական նույնականության փուլը, սակայնպետք է նշել, որ հոգեկանի զարգացումը չի ավարտվում պատանեկության տարիքում։
 Ըստ Էլկոնինի՝ դեռահասության տարիքի առաջնային գործունեության տեսակն ինտիմ-անձնայինշփումն  է  հասակակիցների  հետ։
   Այդ  շփումը  թույլ  է  տալիս  դեռահասներին  գիտելիքներ  ձեռք  բերելիրենց  կյանքի  մասին։
   Ինչ-որ  խմբին  պատկանելը  դեռահասին  վստահություն  է  ներշնչում  իր  ուժերիհանդեպ։
   Դեռահասի  համար  կարևորվում  է  այն  խմբի  կարծիքը,  որին  նա  պատկանում  է։
   Դեռահասի«Ես»-ի  սուբյեկտիվ  պատկերը  ձևավորվում  է  հիմնականում  շրջապատողների  կարծիքի  հիման  վրա։
 Սա հիմք է նաև դեռահասների մոտ ինքնագնահատականի աստիճանի դրական տեղաշարժի համար2։
 Դեռահասության տարիքում նկատվում են հետևյալ անձնային նորագոյացությունները՝ •  առաջանում է «մեծահասակության զգացում»,•  ինքնագիտակցության ձևավորում,•  ինքնորոշման և ինքնահաստատման ձևավորում3։
 Ըստ  Ռուբինշտեյնի՝  դեռահասների,  պատանիների  մոտ  ինքնագիտակցության  զարգացումը  շարժում  է  պարզունակ  քայլերից  դեպի  ավելի  խորքային  ինքնաճանաչման։
   Պատանիների  ինքնագիտակցությունը և ինքնահարգանքի աստիճանը կախված է կարծրատիպային պատկերացումներից այն մասին, թե ըստ իրենց, ինչպիսին պետք է լինի տղամարդը և կինը։
 Ավագ  դպրոցական  անձին  բնորոշ  բնութագրական  առանձնահատկություններից  է  նրա  ինքնագիտակցության  աճը։
   Ինքնագիտակցության  մակարդակը  որոշվում  է  նաև  ավագ  դպրոցականի  պահանջների մակարդակը շրջապատողներից և սեփական անձից։
  Նրանք դառնում են առավել քննադատող  և  ինքնաքննադատող,  ներկայացնում  են  բարձր  պահանջներ  մեծահասակների  և  հասակակիցների բարոյական կերպարի հանդեպ։
 Վ.  Սաֆինի  ուսումնասիրություններից  կարելի  է  ենթադրել,  որ  ավագ  դպրոցականները  բարձրպահանջներ  են  ներկայացնում  համադասարանցիների  բարոյական  որակների  հանդեպ։
   Հեղինակնուսումնասիրել  է  ավագ  դպրոցականների  գնահատականների  առանձնահատկությունները,  որոնցով1 Տե՛ս Маклаков А., Общая психология, Учебник для вузов, Санкт-Петербург, 2008, էջ 22։
 2 Տե՛ս Խուդոյան Ս., Անձի զարգացման ճգնաժամային տարիքները, Երևան, 2004, էջ 45։
 3 Տե՛ս Столяренко Л., 2003, էջ 319։
 նրանք  գնահատում  են  հասակակիցների  կամային  հատկանիշները։
   Պարզվել  է,  որ  ավագ  դպրոցականները,  գնահատելով  համադասարանցիների  անձնային  հատկանիշները  և  բարոյական  որակները,գերադասում  են  կամային  հատկանիշները։
   Այսպիսով՝  դա  լավ  հիմք  է  բարոյական  դիրքորոշումներիձևավորման համար ավագ դպրոցականների զգացմունքներում։
 Դեռահասների մոտ առաջանում է շփվելու ձգտում և միաժամանակ մեծանում է ընկերներ ընտրելու  ցանկությունը։
   Նրա  «Ես»-ը  տարբերվում  է  պատանու  «Ես»-ից։
   Կենտրոնացումը  մի  քանի  կոնֆլիկտների  վրա  դարձնում  է  նրան  կրթականորեն  չկողմնորոշված  և  ներքնապես  կոնֆլիկտային։
   Անգիտակցական  ցանկությունը՝  ազատվել  նախկին  մանկական  նույնականությունից,  ակտիվացնում  էնրա ռեֆլեքսիան, նաև իր անհատականության զգացումը, որոնցով տարբերվում է մնացածներից։
  Իրյուրահատկությունների գիտակցումը կրտսեր պատանու մոտ առաջացնում է միայնակության զգացումկամ մանկական վախեր։
 Դեռահասների  կամ  պատանիների  պատկերացումներն  իրենց  մասին  միշտ  վերաբերում  է  խմբի«Մենք»  կերպարին,  այսինքն՝  իր  սեռին  բնորոշ  կերպարին  (հասակակիցների  շրջապատում),  բայց  երբեք չի համընկնում այդ «Մենք»-ի հետ ամբողջությամբ։
  Նա ցանկանում է տարբերվել։
  Ինքնագիտակցության  վերակառուցումը  կապված  է  ոչ  այնքան  դեռահասների  մտավոր  զարգացման  հետ,  որքանինքն  իր  մասին  առաջացած  հարցերով  և  հասունության  նոր  համատեքստով,  թե  ինչ  տեսանկյունից  էնա դիտարկում դա։
 Հասունության  զգացումը  ղեկավարվում  է  ավագ  դպրոցականների  գիտակցությունում  կապվածարական կամ իգական սեռով։
  Ինտենսիվ զարգանում է ինքն իրեն ընկալումը որպես անձ՝ սեռին բնորոշ  պահանջմունքներով,  մոտիվներով,  արժեքային  կողմնորոշումներով,  համապատասխան  վերաբերմունքով հակառակ սեռի նկատմամբ և վարքի համապատասխան ձևերով։
  Աղջիկներից շատերն իրենցընկերներին գնահատում են բարոյական հատկանիշների առկայությամբ։
  Պատանիների մոտ այդ հատկանիշներն  առավել  քիչ  են  արտահայտված։
   Բայց  դասարանից  դասարան  տեղափոխվելիս  այդպիսիգնահատականների քանակը մեծանում է։
   Ըստ Ի. Ս.  Կոնի և  Վ. Օ. Լոսենկովի՝  աղջիկները քիչ  շփվողեն  լինում,  բայց  առավել  ազնիվ,  արդար  և  հավատարիմ։
   Սեփական  ինքնագնահատականի  մասինպատկերացումները հաճախ կարող են չափազանցեցված լինել և դրսևորվել իրականում, օրինակ` եթենա չլինի իր խոսքի տերը, ապա ասածները պարծենկոտություն կընկալվեն։
  Պատանիների մոտ կարողէ  դրսևորվել  նաև  ծայրահեղ  ցածր  ինքնահարգանքի  մակարդակ։
   Նրանք  հիվանդագին  են  ընդունումքննադատությունը,  հումորը։
   Համարում  են,  որ  անհաջողության  հիմնական  պատճառը  նրանում  է,  որշրջապատողները չեն նկատում իրենց արժանիքները։
 Ավագ դպրոցականների ինքնագնահատականում դրսևորվում է զգուշավորություն։
  Նրանք առավել շատ նշում են իրենց թերությունների, քան առավելությունների մասին։
  Ե՛վ աղջիկները, և՛ տղաներընշում  են  իրենց  մեջ  «շուտ  բռնկվելու»,  «կոպտության»,  «եսասիրության»  հատկանիշները։
   Դրականհատկանիշների մեջ առավել հաճախ հանդիպում են այսպիսի ինքնագնահատականներ` «ընկերությանմեջ հավատարիմ», «չեմ դավաճանում ընկերներիս»  «օգնում եմ ծանր իրավիճակում» և այլն։
  Առաջինպլան  են  մղվում  այն  որակները,  որոնք  կարևոր  են  հասակակիցների  հետ  կապ  հաստատելու  համար,կամ  նրանք,  որոնք  խոչընդոտում  են  դրանց  (բռնկունությունը,  կոպտությունը,  եսասիրություն)։
   Բարձրինքնագնահատականը բացահայտվում է իր մտավոր ուժերը գերագնահատելիս1։
 Վաղ  պատանեկության  գլխավոր  կրթական  ձեռքբերումը  սեփական  ներքնաշխարհի  բացահայտումն  է։
   Պատանու  համար  միակ  գիտակցված  իրականությունը  համարվում  է  արտաքին  աշխարհը,որտեղ նա արտացոլում է  իր  երևակայությունը։
  Ամբողջությամբ գիտակցելով իր արարքները՝ նա դեռլիովին  չի  ըմբռնում  սեփական  հոգեբանական  կարգավիճակը։
   Պատանու  համար  արտաքին  ֆիզիկական աշխարհը սեփական փորձի հնարավորություններից մեկն է։
 Հոգեբանական  բազմաթիվ  գիտափորձերից  ակնհայտ  է,  որ,  երբ  երեխաներին  ցուցադրում  եննկար  և  խնդրում  նրանց  նկարագրել,  ապա  երեխաները  և  դեռահասները  նկարագրում  են  գործողություններ,  արարքներ,  իրադարձություններ,  ուշ  դեռահասները  և  պատանիները`  գործող  անձանցմտքերն  ու  զգացմունքները։
   Դիմացինի  հոգեբանական,  խորը  «պարունակությունը»,  ներքնաշխարհնանհանգստացնում է նրանց առավել, քան արտաքին, իրավիճակային համատեքստը։
  14-15 տարեկանմարդիկ  սկսում  են  ըմբռնել  և  վերաիմաստավորել  իրենց  հույզերը,  ինչպես  սեփական  «Ես»-ի  վիճակը։
 Ներքնաշխարհի  բացահայտումն  առաջացնում  են  նաև  բազմաթիվ  տագնապային,  դրամատիկ  անհանգստություններ։
  Ներքին «Ես»-ը չի համընկնում արտաքին վարքի հետ։
  Նրանց համար առաջնայինէ դառնում ինքնավերահսկողության հարցը։
 Բացի  սեփական  եզակիության,  անկրկնելիության,  աննմանության  գիտակցումից,  առաջանում  էմիայնակության  զգացում։
   Պատանու  «Ես»-ը  դեռ  անորոշ  է,  երբեմն  ընկալվում  են  անհանգստություններ կամ ներքին դատարկության զգացում, որը պետք է ինչ-որ բանով լցնել։
  Շատ ավագ դպրոցական1  Տե՛ս  Матюхина  М.,  Михальчик  Т.,  Прокина  Н.,  Возрастная  и  педагогическая  психология,  Учеб.  пособие  для  студентов,Москва, 1984, էջ 280 -281։
 ներին  բնորոշ  է  սեփական  եզակիության  մեծարումը։
   Տարիքի  հետ  դա  անցնում  է։
   Տարիքի  հետ  նանաև առանձնացնում է իրեն բնորոշ անհատական հատկանիշները։
 Դեռահասների  և  պատանիների  համար  ժամանակի  բոլոր  չափանիշներում  ամենակարևորը  համարվում է ներկան՝ «հիման»։
  Նրանք թեթևակի են զգում ժամանակի հոսքը, բոլոր անհանգստությունները կապված են նրանց սահմանափակ անձնային փորձի հետ։
  Ապագան նրանց ներկայանում է միայնընդհանուր տեսքով։
  Դեռահասների մոտ հետագայում նկատելի մեծանում է ժամանակի հոսքի սուբյեկտիվ  ընկալման  արագությունը։
   Ժամանակի  պատկերացումների  զարգացումը  սերտ  կապված  են  ինչպես մտավոր զարգացումների, այնպես էլ երեխայի կյանքի առաջընթացների հետ։
  Պատանեկան տարիքում ժամանակային շղթան ընկալվում է առանձին անցյալն ու ապագան։
 Ժամանակային հեռանկարների դիտարկումն էական է ռեֆլեկսիվ «Ես»-ի տարիքային դինամիկայի  հասկացման  համար։
   Անգլիացի  գիտնականներ  Դ.  Կոուլմենը,  Դ.  Հերցբերգը,  Մ.  Մորրիսը  1977  թ.«Անավարտ  նախադասությունների  մեթոդիկայով»  ուսումնասիրել  են  13-16  տարեկան  աշակերտների«նույնականության  ճգնաժամը»`  համադրելով  դրական  («Երբ  ես  մտածում  եմ  իմ  մասին,  ես  զգում  եմհպարտություն»),  բացասական  («Երբ  ես  մտածում  եմ  իմ  մասին,  ես  երբեմն  վախենում  եմ»)  և  չեզոք(«Երբ  ես  մտածում  եմ  իմ  մասին,  ես  փորձում  եմ  պատկերացնել,  ինչ  տեսք  կունենամ  ծերանալիս»)բնութագրերը։
  Պարզվել է, որ «Ես»-ի դրական և բացասական գնահատականները քիչ են փոփոխվումտարիքի հետ, մինչդեռ տարիքի հետ կտրուկ ուժեղանում է ապագա «Ես»-ի վրա մտասևեռումը։
  «Ո՞վեմ ես» հարցը ենթադրում է պատանեկությունում ոչ այնքան յուրահատուկ գծերի գնահատում, որքանհեռանկարների  և  հնարավորությունների`  ի՞նչ  եմ  ես  դառնալու,  ի՞նչ  կլինի  ինձ  հետ  ապագայում,ինչպե՞ս և ի՞նչու եմ ես ապրում։
 Դեռահասության  ինքնագիտակցության  մեջ  մահվան  թեման  սուր  է  հնչում,  բայց  ոչ  միանշանակ։
 Ոմանց մոտ դրանք իռացիոնալ վախեր են առաջացնում, ուրիշների մոտ` նոր ինտելեկտուալ խնդիրներեն առաջացնում` կապված ժամանակի գաղափարի հետ, օրինակ՝ «Ես չեմ ցանկանում իմանալ, երբ եմմահանալու, ցանկանում եմ իմանալ, երբ կվերածնվեմ կրկին»։
 Ըստ Էրիկսոնի՝ պատանեկության տարիքը կառուցվում է նույնականության ճգնաժամի շուրջ, որըբաղկացած  է  սոցիալական  և  անհատական  անձնային  ընտրություններից,  նույնականացումից  և  ինքնակողմնորոշումից։
  Եթե պատանուն չի հաջողվում լուծել այդ խնդիրները, ապա նրա մոտ ձևավորվումէ ոչ համապատասխան նույնականություն, որի զարգացումը չորս ուղով է ընթանում.1.  Փախուստ հոգեբանական ինտիմությունից, միջանձնային նեղ հարաբերություններից,2.  Ժամանակի զգացումի շեղում, կենսական պլանների կառուցման անկարողություն, մեծանալուև փոփոխվելու վախ,3.  Ստեղծագործական  կարողությունների  շեղում,  ներքին  ռեսուրսների  մոբիլիզացման  անկարողություն և կենտրոնացում ինչ-որ կոնկրետ գործունեության վրա,4.  «Բացասական  նույնականության»  ձևավորում,  հրաժարում  ինքնակողմնորոշումից  և  նմանակում բացասական նմուշներին1։
 Նույնականության  մակարդակը  սերտորեն  կապված  է  անհատական  անձնային  գծերի  հետ։
   Դրահամար  կարևոր  է  ինքնահարգանքի  բարձր  մակարդակ  ունենալը։
   «Շեղված  նույնականությունը»  և«վաղաժամ  նույնականությունը»  կապված  են  ինտելեկտուալ  առավել  քիչ  ինքնուրույնության  հետ՝հատկապես  սթրեսային  իրավիճակներում  բարդ  խնդիրների  լուծման  ժամանակ։
   Առաջին  տիպի  պատանիներն իրենց զգում են կաշկանդված, երկրորդները ցանկանում են դուրս գալ խաղից։
 Աշխատող  դեռահասները  «հասուն  նույնականության»  ավելի  վաղ  են  հասնում,  քան  մյուսները։
 Սեռական նույնականությունը նույնպես առաջնային է համարվում։
  Նույնականությունը ձևավորվում էառաջին հերթին մասնագիտական կողմնորոշման ոլորտում։
  Դեռահասների մոտ էականորեն մեծանումէ  ինքնաուսումնասիրման  հակումը,  ամաչկոտությունը,  եսակենտրոնությունը,  փոքրանում  է  «Ես»-իկերպարի  հստակությունը,  փոքրանում  է  ինքնահարգանքը,  ինքնագնահատականի  որոշակի  որակներփոփոխվում  են։
   Այդ  փոփոխությունների  վրա  ազդում  է  նաև  իրենց  արտաքին  տեսքը՝  մաշկը,  դեմքը,կազմվածքը։
   Ե՛վ  դեռահասների,  և՛  պատանիների  համար  արտաքին  տեսքն  առաջնային  կարևորություն ունի։
  Նրանք անընդհատ համեմատվում են իրենց ընկերների, շրջապատողների հետ։
 Ավագ  դպրոցականների  ինքնագիտակցությունը  տարբերվում  է  եսասիրությամբ,  որը  խաղում  էդրական դեր։
  Այն թույլ է տալիս երիտասարդին (պատանուն) բացել իր եզակի ներքնաշխարհը, թույլատրում է կայացնել իր աշխարհայացքը։
 Ինքնագիտակցության  զարգացումն  այդ  տարիքում  տեղի  է  ունենում  հետևյալ  հիմնականուղղություններով`1.  Նույնականության  գիտակցումը,  «Ես»-ի  և  ոչ  «Ես»-ի  սահմանափակումը  և  դրա  կիրառումնանձնային ժամանակային տարածականության մեջ,1  Տե՛ս  Кон  И.,  Психология  ранней  юности,  Возрастная  психология։
   Детство,  отрочество,  юность։
   Хрестоматия։
   Учеб.пос.длястуд.пед.вузов, Москва, 1999, էջ 36։
 2.  «Ես»-ը  գոյության  սուբյեկտ  է  (առաջանում  է  դեռևս  երեք  տարեկանում,  երբ  երեխան  գիտակցում է իրեն որպես գործունեության աղբյուր),3.  Իր կրթական որակների գիտակցում (սեփական անհատականությունը),4.  Ինքնագիտակցության սեփական բարոյական համակարգի ուսումնասիրում։
 Անձի նույնականության ձևավորումը կազմում  է կարևորագույն ուղղություն ավագ դպրոցականիինքնագիտակցության  զարգացման  գործընթացում։
   Վերջիններիս  բնորոշ  է  սեփական  «Ես»-ի  վերաիմաստավորման  պահանջը,  (նույնականության  ճգնաժամ)  մասնագիտության  ընտրությունը,  ինքնակողմնորոշումը։
   Առաջանում  է  ուշադրություն  սեփական  մարմնի  և  դրա  ձևափոխման  նկատմամբ։
 Նրանք շատ ծանր են ընդունում ցանկացած արտաքին թերություն (ցածրահասակությունը, գերությունը, մանկական գծերը և այլն)։
  Մեծանում է ինքնավերահսկողությունը, սեփական անհանգստությունների ռեֆլեքսիան, հետաքրքրությունը ներքին աշխարհի նկատմամբ։
 Դեռահասների  համար  հասունանալու  կարևոր  փուլերից  է  ինքնագիտակցության  զարգացումը,որի շնորհիվ մարդը կարողանում է առանձնացնել իրեն իր կենսագործունեությունից, գիտակցում է իրպահանջմունքները,  հնարավորությունները,  ձգտումները,  մտքերը,  անհանգստությունները  և  այլն։
   Դեռահասը ձգտում է հասկանալ իրեն, իր հնարավորությունները և առանձնահատկությունները, իր նմանությունը  և  տարբերությունն  այլ  մարդկանցից,  յուրօրինակությունը,  միակը  լինելը։
   Այստեղից  նաևծնվում  է  դեռահասի  բարձր  կամ  ցածր  ինքնագնահատականը։
   Նա  փորձում  է  գտնել  համեմատելիության  իր  չափանիշները։
   Տեղի  է  ունենում  շրջապատողների  գնահատականի  վրա  կողմնորոշումից  անցում  ինքնագնահատականի  վրա  կողմնորոշման։
   Ձևավորվում  է  իդեալական  «Ես»-ի  մասին  պատկերացումներ1։
 Ժ.  Ժ  Ռուսոն  դեռահասությունը  դիտում  էր  որպես  ինքնագիտակցության  աճի,  անձնավորությանծննդյան շրջան։
  Սթենլի Հոլլը դեռահասությունը բնութագրում էր որպես ինքնագիտակցության ճգնաժամի,  անհատական  զգացողության  ձևավորման  շրջան2։
   Ինքնագնահատականն  ինգնագիտակցության հիմնական բաղադրիչներից է։
  Հաճախ դեռահասների ինքնագնահատականը ոչ ադեկվատ է. այնկա՛մ հակված է բարձրանալու, կա՛մ էլ` կտրուկ իջնելու։
 Սեռային  ինքնագիտակցության  արթնացման  կարևոր  գործոն  համարվում  է  կենսաբանական  սեռական զարգացումը։
  Մարդն սկսում է իրեն ընկալել որպես սեռային ակտիվության սուբյեկտ, արթնանում է սեռական ակտիվությունը։
  Դեռահասը ոչ միայն գիտելիք է ունենում իր սեռային ակտիվությանմասին,  այլև  զգում  է  իրեն  որպես  կին  կամ  տղամարդ։
   Ինքնագնահատականի  որակական  վերակառուցման կարևոր գործոն է համարվում սեռական պահանջմունքը, հակառակ սեռի նկատմամբ զգացմունքների  արթնացումն  ու  գիտակցումը,  շրջապատողների  հետ  հարաբերությունների  փոփոխությունը, հատկապես կարևոր է համարվում նաև հասակակիցների միջավայրը3։
 Անցումային տարիքի ավարտական շրջանում դեռահասների մոտ ձևավորվում է ևս մի նորագոյացություն`  ինքնակողմնորոշումը4։
   Սա  առաջանում  է  այն  ժամանակ,  երբ  մարդը  կանգնում  է  իր  ապագայի հիմնախնդրի լուծման անհրաժեշտության առջև։
 Պատանի ավագ դպրոցականի մոտ «Ես»-ի որակներից կարևորվում են շփման, կամային և ինտելեկտուալ  որակները։
   Այսպիսով,  ինքնաճանաչումը,  ինքնագնահատականի  ձևավորումը,  ինքնահարգանքն առաջին հերթին իրականացվում է այն մարդկանց ազդեցությամբ, ովքեր հասկանում են իրեն`որպես  այս  կամ  այն  որակների  կրողի։
   Ընդ  որում,  դեռահասության  տարիքից  աղջիկների  ինքնագնահատականն առավել ցածր է, քան տղաների. սա հիմնականում կապված է արտաքին տեսքի հետ։
 Դեռահասների ինքնագնահատականի բնույթը ձևավորում է անձի այս կամ այն որակներ։
  Ինքնագնահատականի վրա ազդող կարող է լինել նաև գնահատականը, որը համարվում է խթանող և կողմնորոշող։
   Պատանիների  մոտ  գնահատականային  ենթադրություններն  ուղղված  են  այն  հարցերի  պատասխանի փնտրտուքին, թե ինչպիսինն է նա շրջապատողների աչքերում, որքանով է նա տարբերվումնրանցից  և  որքանով  է  մոտ  իր  իդեալին։
   Հետագայում  ինքնագնահատականային  ենթադրություններըերիտասարդների  մոտ  որոշվում  են  տարատեսակ  գնահատականների  համադրությամբ,  գիտությանարդյունքով, ինչպես նաև իր էության փնտրտուքի ուղղվածությամբ ուրիշների և ինքն իր համար5։
 Ինքնագնահատականի  առանձնահատկություններն  ազդում  են  դեռահասի՝  դասարանում  ունեցած  կարգավիճակի  վրա։
   Ինքնագնահատականի  բնույթը  պայմանավորված  է  նաև  ուսումնական  ևհասարակական ակտիվությամբ։
  Դեռահասները, ովքեր ունեն համարժեք ինքնագնահատական, ունենառավել  բարձր  առաջադիմություն։
   Համարժեք  ինքնագնահատականով  դեռահասներն  ունեն  հետաքրքրությունների  լայն  շրջանակ,  նրանց  ակտիվությունն  ուղղված  է  գիտության  տարբեր  տեսակ1 Տե՛ս Дубровина И., Практическая психология образования, Учебное пособие 4-е изд., Санкт-Петербург, 2007, էջ 374։
 2 Տե՛ս Խուդոյան Ս., էջ 45։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 185-187։
 4 Տե՛ս Столяренко Л., 2003, էջ 318։
 5 Տե՛ս Реан А., Психология человека от рождения до смерти, Полний курс психологии развития, Санкт-Петербург, 2002, էջ 360366։
 ներին,  միջանձնային  շփմանը,  ուրիշներին  ճանաչմանը  և  սեփական  անձի  ճանաչման  բացահայտմանգործընթացին։
   Ցածր  ինքնագնահատականով  դեռահասները  դեպրեսիվ  միտումների  հակվածությունունեն։
  Դեռահասների ինքնագնահատականի բարձրացմանը զուգահեռ փոքրանում է ծնողների ազդեցությունը և մեծանում է հասակակիցների ազդեցությունը։
  Սակայն դեռահասներն ամբողջությամբ չենկտրվում ծնողներից և կապն ընտանիքի հետ պահպանվում է։
 Տարիքի  հետ  մեծանում  է  գնահատվող  նշանների  ծավալն  ու  համապատասխանությունը։
   Դեռահասների  կողմից  այլ  մարդկանց  ընկալումը  պայմանավորված  է  ինչպես  օբյեկտիվ,  այնպես  էլ  սուբյեկտիվ գործոններով` ընկալվող մարդու նկատմամբ հուզական վերաբերմունքի բնույթով, դեռահասներիճանաչողական  ընդունակությունների  զարգացման  մակարդակով,  նրա  մտավոր  զարգացմամբ,հուզական, կրթական վիճակով և անցյալի փորձով։
  Մարդկանց ընկալումը պայմանավորված է դեռահասի անհատական առանձնահատկություններով։
  Ապացուցվել է, որ դեռահասների կողմից այլ մարդկանց ֆիզիկական կերպարի ընկալումը հետագայում ազդում է սեփական անձը նույն կերպ ընկալելուվրա։
 Ավագ դպրոցականի կողմից իրենց իսկ ցանկություններին ենթարկվելը, նշանակում է, որ  նրանքարդեն գիտակցում են իրենց մոտիվացիոն համակարգը։
  Ինքնավերլուծությունը դառնում է ուսումնական գործունեության կարևոր գործոններից մեկը։
  Այս ամենի հետևանքով ավագ դպրոցականների համար պարզ է դառնում այն միտքը, որ ուսումնական գործընթացում ստացած գիտելիքները նրանց անհրաժեշտ են հետագայում բուհ ընդունվելու, աշխատանք ունենալու, երեխաներ դաստիարակելու համար։
  Այսպիսով, ավագ դպրոցական տարիքի անձանց համար կարևորագույն փոփոխությունն ինքնագիտակցության հիմնային վերափոխումն ու ձևավորումն է։
 Էմմա ՄաթևոսյանԻՆՔՆԱԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄՈՏԲանալի բառեր՝ «Ես» կոնցեպցիա, ինքնակարգավորում, ինքնաբացահայտում, ինքնագնահատական, ինքնաճանաչում, ինքնաղեկավարում, ինքնաիրականացում։

Անձի  հոգեբանության  մեջ  առանձնահատուկ  տեղ  է  տրվում  ինքնագիտակցության  ուսումնասիրություններին,  ինքնաճանաչմանը,  ինքնակատարելագործմանը,  ինքնաբացահայտմանը,  ինքնագնահատականին  և  այլն։
   Ընտրած թեմայում առավել մանրակրկիտ անդրադարձ է կատարվում ավագ դպրոցական տարիքում գտնվող անձանց  ինքնագիտակցության  զարգացման  առանձնահատկություններին։
   Քանի որ  ավագ դպրոցականները  կանգնած են կյանք մտնելու շեմին, ապա այն, թե, որքանով են նրանք կարողանում ճանաչել իրենց անձը, մեծ նշանակություն է ունենում նրանց հետագա կայացման, ձևավորման և զարգացման գործընթացների վրա։
