Մարդն իր գոյության առաջին իսկ օրերից պայքար է մղել սեփական անվտանգության պահպանման համար։
   Թվում է՝ գոյության մի քանի հազարամյա պատմության ընթացքում արձանագրելով այն առաջընթացն ու նվաճումները, որ առկա են՝ մարդկությունը պետք է, որ լուծած լիներ անձնական անձեռնմխելիության հետ կապված խնդիրները։
   Սակայն, ներկայում տեղի ունեցող իրադարձությունների պայմաններում, որտեղ պատերազմները, ահաբեկչությունները, տեղահանումներն ու վերջին հաշվով մարդու դեմ ոտնձգող մնացյալ երեւույթներն օրըստօրե ավելի սուր բնույթ են ստանում, խիստ արդիական է դառնում հասարակական անվտանգությունն ընդհանրապես եւ անձնական անվտանգությունը մասնավորապես, պահպանելուն եւ ամրապնդելուն ուղղված միջոցների, այդ թվում՝ իրավական կառուցակարգերի կատարելագործման հիմնախնդիրը։
  Այս համատեքստում պատահական չէ միջազգային իրավական այնպիսի կառուցակարգերի առկայությունը, ինչպիսիք են «պաշտպանելու պարտականությունը (Responsibility to Protect)» 1 , «հումանիտար ինտերվենցիան (Humanitarian Intervention)» 2 , որոնք՝ որպես իրավունքի համեմատաբար նոր ինստիտուտներ, բխում են միջազգային հանրության կողմից պետականակենտրոն անվտանգությունից մարդակենտրոն անվտանգության անցում կատարելու ակտիվ քայլերի արդյունքում ձեւավորվող այնպիսի հասկացության էությունից, ինչպիսին է միջազգային հանրության պարտավորությունը՝ պաշտպանելու մարդկանց ցանկացած պետության տարածքում նրանց իրավունքների զանգվածային խախտումներից։
  Տե՛ս, մուտք գործելու ամսաթիվ` 25.10.2017 Տե՛ս, http։
  //opil.ouplaw.com/view/10.1093/law։
  epil/9780199231690/law-9780199231690e306, մուտք գործելու ամսաթիվ` 26.10.2017 369ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Նշված ոլորտում ներպետական կարգավորումներին անդրադառնալիս, նախեւառաջ պետք է նշել, որ մինչեւ սահմանադրական ներկա իրավակարգավորումը, նախկինում Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ ամրագրված էր հենց անձնական անձեռնմխելիության իրավունքը։
  Իսկ ՀՀ 2015 թվականի փոփոխություններով Սահմանադրությամբ (այսուհետ` Սահմանադրություն) ուղղակիորեն ամրագրված է Ֆիզիկական եւ հոգեկան անձեռնխելիության իրավունքը, որը գոյություն ունեցող բազմաթիվ գիտական մոտեցումների համաձայն` ընդունված է դասել անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի բաղադրիչների շարքում։
  Ուստի, հաշվի առնելով ֆիզիկական եւ հոգեկան անձեռնմխելիության իրավունքի Սահմանադրությամբ անմիջականորեն նախատեսված լինելու հանգամանքը եւ դրա առարկայական սահմանները ձեւակերպելու հրամայականը` անխուսափելի անհրաժեշտություն է դառնում մարդկային հասարակության գիտակից համակեցության ընթացքում անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի զարգացման ընթացքն ամրագրող իրավափիլիսոփայական մտավոր շտեմարանի հնարավորինս օբյեկտիվ, բազմակողմանի եւ համադրված ուսումնասիրությունը։
  Այսպիսով, անձնական անձեռնմխելիությունն ունի պատմական հնագույն արմատներ։
   Անձնական անձեռնմխելիության մասին գաղափարներն իրենց արտացոլումն են գտել դեռեւս Հին աշխարհի մտածողների աշխատանքներում։
   Որպես այդ իրավունքի յուրօրինակ մեկնաբանություններ կարելի է համարել անտիկ խոշորագույն փիլիսոփա Արիստոտելի դրույթները՝ պետության, իրավունքի եւ անհատի ազատության անբաժանելի կապի մասին, Էպիկուրի դրույթները՝ անհատի անվտանգության ապահովման՝ որպես պետության գլխավոր նպատակի վերաբերյալ, Սենեկայի դրույթները՝ հոգեւոր ազատության տեղի եւ դերի վերաբերյալ, Ցիցերոնի դրույթները՝ ուրիշներին չվնասելու անհրաժեշտության եւ մարդկանց կյանքն առավել անվտանգ դարձնելու վերաբերյալ, Ուլպիանոսի դրույթները՝ ազատության բնական իրավունքի վերաբերյալ 3 ։
  Տե՛ս, Нерсесянц В.С. Философия права. - М., 1997, стр. 418, 421, 425, 428-429, 433։
  370ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Անհատի իրավունքների եւ ազատությունների գաղափարի մեկանաբանությունն ընդհանրապես եւ անձական անձեռնմխելիության նոր ծագող գաղափարի մեկնաբանությունը մասնավորապես, թեեւ աղերսվում էր մարդու բնական իրավունքների հետ, այդուհանդերձ զգալի չափով կրում էր դասակարգային (էլիտար), հետեւապես եւ սահմանափակ բնույթ։
   Միջին դարերում անձնական անձեռնմխելիության գաղափարի զարգացումն օբյեկտիվորեն պայմանավորվում էր ստրկատիրական կարգերի տապալմամբ եւ ավատատիրական (ֆեոդալական) հասարակական հարաբերությունների ձեւավորմամբ, որն անխուսափելիորեն հանգեցրեց ամբողջությամբ իրավազուրկ մարդկանց գոյության բացակայությանը։
   Սակայն ֆեոդալական հանրության հասարակական հարաբերությունների գույքային-ներկայացուցչական բնույթը խոչընդոտում էր անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի հավասարաչափ տարածմանը բոլոր կատեգորիաների (դասակարգերի) քաղաքացիների վրա։
  Բնորոշելով հասարակական հարաբերությունների զարգացման քննարկվող փուլը՝ Ա.Յ. Գուրեւիչը նշում էր. «Ինչպես ազատությունը չէր բացառում կախվածությունը, այնպես էլ կախվածությունը չէր նշանակում ցանակացած իրավունքի բացակայություն» 4 ։
  Վերը նշված երեւույթին անդրադառնալիս, չենք կարող չվկայակոչել միջնադարյան նշանավոր փիլիսոփա, օրթոդոքսալ սքոլաստիկայի համակարգող Թովմա Աքվինացու հայացքները, մասնավորապես նրա մի շարք աշխատությունների դրույթները՝ ընդհանուր բարիքի, մարդու ֆիզիկական եւ բարոյական էության վերաբերյալ, որոնց պետք է համապատասխանի պետության օրենքը 5 ։
  Հենց քննարկվող ժամանակահատվածին էլ վերագրվում է առաջին անգամ հստակ ձեւակերպված անձնական անձեռնմխելիության գաղափարը։
   Ընդունված է համարել, որ անձնական անձեռնմխելիության իրավունքն առաջին անգամ իրավաբանորեն ամրագրվել է 1215 թվականի հունիսի 15-ին Անգլիայի թագավոր Հովհաննես I Անհողինի կողմից ստորագրված Ազատությունների մեծ խարտիայում (լատիներեն՝ «Magna Carta Libertatum»)։
  Ազատությունների մեծ խարտիան համաշխարհային պատմուՏե՛ս, Гуревич А.Я. Категории средневековой культуры.- М., 1972, стр. 176։
  Տե՛ս, Нерсесянц В.С. Философия права. - М., 1997, стр. 440-441։
  371ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյան մեջ այն եզակի փաստաթղթերից է, որն անցել է պատմական մեծ էվոլյուցիա՝ տարբեր դարաշրջաններում ունենալով իր շատ կոնկրետ իրավական, քաղաքական, տնտեսական ազդեցությունը հասարակության վրա։
  Հիշատակված խարտիայի 39-րդ հոդվածն ամրագրում էր. «Ոչ մի ազատ մարդ չի կարող ձերբակալվել կամ բանտարկվել կամ զրկվել սեփականությունից կամ հայտարարվել օրենքից դուրս կամ արտաքսվել կամ որեւէ այլ եղանակով ունեզրկվել եւ մենք չենք հետապնդի նրան այլ կերպ, քան նրան հավասարների օրինական դատավճռով եւ երկրի օրենքով»։
   Թագավորին արգելվեց առանց խորհրդի միջամտել խոշոր ֆեոդալների ներքին գործերին, հարկ գանձել, կալանավորել, արտաքսել նրանց եւ այլն։
   Ստեղծվեց Խարտիայի կատարմանը հսկող մարմին՝ բաղկացած 25 բարոններից։
   Բայց եւ այնպես Խարտիան գյուղացիությանը ոչինչ չտվեց։
   6 ։
  Իրավական հաջորդ փաստաթուղթը 1628 թվականին Էդվարդ Կոկի շնորհիվ ընդունված «Իրավունքների մասին» պետիցիան է, որը շատ մասնագետների կողմից համարվում է երկրորդ Խարտիա, եւ այնտեղ արդեն խոսվում էր հպատակների ազատության մասին։
  Մասնավորապես, եթե Խարտիայի 39-րդ հոդվածն ամրագրում էր «ազատ մարդկանց (ազնվականների)» իրավունքները, ապա այստեղ նշվում է «հպատակների ազատության» մասին։
   Անշուշտ «հպատակ» հասկացությունն արդեն իսկ ներառում էր հասարակության ավելի լայն խավեր, ինչպիսիք էին ճորտերը, գյուղացիները եւ այլն։
  Անձնական անձեռնմխելիության գաղափարն առավել մեծ արդիականություն, տեսական եւ գործնական նշանակություն է ձեռք բերում բուրժուական հեղափոխությունների ժամանակաշրջանում, երբ ավատատիրության դեմ պայքարում ձգտելով իրենց կողմը գրավել ժողովրդական լայն զանգվածներին՝ բուրժուազիան հանդես է գալիս ազատության, հավասարության եւ անվտանգության կարգախոսի ներքո։
  Ինչպես նշում էր Հուգո Հրոցիոսը. «Պետությունն ազատ մարդկանց բացարձակ միություն է՝ կնքված հանուն իրավունքի պահպանման եւ ընդհանուր օգուտի։
  » 7 ։
  Մեկ այլ նշանավոր մտածող՝ անգլիացի մանկավարժ եւ փիլիսոՏե՛ս, http։
  //boon.am/magna-carta/, մուտք գործելու ամսաթիվ՝ 17.10.2017 Տե՛ս, Гроций Г. О праве войны и мира. - М., 1956, стр. 74։
  372ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ փա Ջոն Լոկն անձնական անձեռնմխելիությունը կապում էր այնպիսի արժեքների ապահովման հետ, ինչպիսիք են կյանքը, ազատությունը եւ առողջությունը։
  Նրա կարծիքով. «Քանի որ բոլոր մարդիկ ստեղծված են մեկ ամենակարող եւ անվերջ իմաստուն Արարչի կողմից, նրանք մեկ տիրոջ ծառաներն են, ուստի՝ հավասար են եւ անկախ։
   Մեզնից յուրաքանչյուրը պարտավոր է պահպանել ինքն իրեն, իսկ երբ սեփական կյանքին վտանգ չի սպառնում, ինչքան հնարավոր է՝ մնացյալ մարդկանց։
  Պարտավոր է նաեւ, բացառությամբ հանցագործի նկատմամբ արդարադատություն իրականացնելու, չզրկել կյանքից, չոտնձգել դրա նկատմամբ, հավասարապես նաեւ չգործել այնպիսի արարքներ, որոնք բացասաբար կանդրադառնան ուրիշի կյանքի, առողջության, ազատության կամ սեփականության պահպանության վրա» 8 ։
  Վիլիամ Բլեքստոնը, առանձնացնելով անձնական անվտանգության եւ անձնական ազատության իրավունքները, առաջինի շարքն էր դասում անհատի կողմից իր կյանքի, մարմնի, առողջության եւ հեղինակության օրինական տնօրինումը, իսկ երկրորդի շարքը՝ տեղաշարժման հնարավորությունը, որի սահմանափակումը թույլատրելի էր միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում 9 ։
  Շառլ Մոնտեսքյոն դիտարկում էր անձնական անվտանգությունը քաղաքական ազատության, քրեական եւ քրեադատավարական երաշխիքների հետ անխախտ կապի մեջ՝ համարելով, որ ազատության ապահովման համար անհրաժեշտ են օրենքով սահմանված դատական ընթացակարգեր, ընթացակարգային կանոններ եւ ձեւեր, որոնք կնպաստեն օրենքների կենսագործման նպատակներին 10 ։
  Թոմաս Հոսբը մարդու անօտարելի (բնական) իրավունքների շարքում առանձնացնում էր մարդու դիմադրության իրավունքը նրանց հանդեպ, ովքեր կոտնձգեին մարդու կյանքի կամ առողջության նկատմամբ, կցանկանային մարդու վրա ապօրինի սահմանափակումներ դնել կամ բանտարկել նրան 11 ։
  Տե՛ս, Локк Д. Избранные философские произведения 1 Под ред. Макаровекого А.А. Տե՛ս, Blackstone W. Commentaries on the Laws of England. - Philadelphia, 1859, p. 129-134։
  Տե՛ս, Монтескье Ш. Избранные произведения. - М., 1955, стр. 317-318։
  Տե՛ս, Гоббс Т. Левиафан, или материя, форма и власть государства церковного и 373ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ստանալով խորը տեսական իմաստավորում՝ անձնական անձեռնմխելիության իրավունքն իր ամրագրումն է գտնում 1679 թվականի բրիտանական Հաբեաս կորպուս ակտում 12 , 1789 թվականի Մարդու եւ քաղաքացու իրավունքների ֆրանսիական հռչակագրում (փոփոխություններ 2, 7) եւ վերջապես, 1791 թվականի ԱՄՆ Իրավունքների մասին Բիլլում (փոփոխություններ 4, 5)։
  Այդ պատմական փաստաթղթերում անձնական անձեռնմխելիությունը դիտարկվում էր որպես անօրինական կալանքներից (նկատի ունի նաեւ ձերբակալությունները) եւ դատական կամայականություններից պաշտպանության երաշխիքների ամբողջություն, այսինքն՝ նախեւառաջ, դիտարկվում էր քրեադատավարական ասպեկտով։
  Այսպես, Հաբեաս կորպուս ակտը ներառում էր անձնական անձեռնմխելիության ապահովման մի շարք իրավական երաշխիքներ, սահմանում այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են պատշաճ ընթացակարգը եւ անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը։
   Այդուհետ, ցանկացած անձ, որ ինքն իրեն կհամարեր անօրինական ձերբակալված կամ կալանավորված, կարող էր անձամբ կամ իր ներկայացուցիչների միջոցով դիմել դատարան՝ խնդրելով իր վերաբերյալ տալ «Հաբեաս կորպուս» հրաման։
   Եթե նման դատական հրաման էր տրվում, ապա պաշտոնատար անձինք, որոնց իրավազորության ներքո գտնվում էր դատարան դիմած անձը, պետք է այդ անձին ներկայացնեին դատարան եւ եթե կալանավորումը ճանաչվում էր անհիմն, ապա կալանավորին ազատ էին արձակում, եւ նա այլեւս չէր կարող կրկնակի կալանավորվել միեւնույն մեղադրանքով 13 ։
  1789 թվականի Մարդու եւ քաղաքացու իրավունքների հռչակագրում անձի անձեռնմխելիությունն ամրագրված էր 7-րդ հոդվածում, որում ասվում էր, որ քաղաքացին չի կարող մեղադրվել, ձերբակալվել կամ բանտարկվել, այլ կերպ քան օրենքով նախատեսված դեպքերում եւ օրենքով նախանշված հստակ ընթացակարգերի պահպանմամբ։
  Հաբեաս կորպուս ակտ անվամբ (Habeas corpus act - ծագել է կալանավորին բերելու դատական հրամանի լատիներեն անվանումից «Habeas corpus ad subjiciendum») հայտնիություն ձեռք բերեց 1679 թվականին անգլիական պառլամենտի կողմից ընդունված սահմանադրական օրենքը՝ «Քաղաքացու ազատության լավագույն ապահովման եւ ծովերից դուրս բանտարկության նախազգուշացման մասին ակտ»։
  Տե՛ս, История государства и права 1. Под ред. МИ. Сизикова. - М., 1997, стр. 275։
  374ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Նա, ով կխնդրի կամ կտա ապօրինի հրաման կամ կիրագործի կամ կկարգադրի իրագործել այն, ենթակա է պատժի 14 ։
  Վերջապես, 1791 թվականի Իրավունքների մասին ամերիկյան Բիլլի 4-րդ փոփոխության մեջ արդեն ուղղակիորեն գործածվում էր «անձի անձեռնմխելիություն» բառեզրույթը. «Անձի, բնակարանի, փաստաթղթերի եւ սեփականության անձեռնմխելիության ժողովրդի իրավունքը չհիմնավորված խուզարկություններով եւ կալանքներով չպետք է խախտվի, եւ որեւէ սանկցիա չպետք է տրվի այլ կերպ, քան դրա համար բավարար հիմքերի առկայությամբ` հաստատված երդմամբ կամ հայտարարությամբ եւ խուզարկության ենթակա տեղի ու կալանքի ենթակա անձանց կամ առգրավման ենթակա առարկաների մանրակրկիտ նկարագրությամբ։
  » 15 ։
  Մարդու անօտարելի իրավունքները (առաջին սերնդի իրավունքներ), այդ թվում՝ անձնական անձեռնմխելիության իրավունքը, դիտարկվում էին որպես այպես կոչված բացասական ազատության իրագործման իրավունքներ, որոնք պարտավորեցնում էին պետությանը ձեռնպահ մնալ այդ իրավունքներով կարգավորվող ոլորտներին միջամտելուց 16 ։
  Ռուս նշանավոր իրավագետ Բ.Ա. Կիստյակովսկին անձի անձեռնմխելիությունը դասում էր իրավունքների այն խմբին, որն ընդունված է կոչել «անձի ազատությունը պետությունից» 17 ։
  Զարգացնելով այս մոտեցումը՝ Բ.Պ. Վիշեսլավցեւը համարում էր, որ անձի անձեռնմխելիության իրավունք նշանակում է «իրավունք՝ պահանջելու պետական իշախունթյունից չմիջամտելու քաղաքացու անձին, քանի դեռ նա հակաօրինական որեւէ արարք չի գործել» 18 ։
  Պետք է նշել, որ թե՛ ռուս, թե՛ եվրոպացի գիտնականների մեծամասնությունը ելնում էին այն հայեցակարգից, որ անձնական անձեռնմխելիությունն ազատություն է պետաիշխանական ոչ իրավաչափ հարկադրանքից։
  Բովանդակային առումով այս գաղափարը իրավունքի գերակայության սկզբունքի եւ իրավական պետության բաղադրատարրն է, որն Տե՛ս, Антология мировой правовой мысли. Т. III. - М., 1999, стр. 244։
  Տե՛ս, Антология мировой правовой мысли. Т. III. - М., 1999, стр. 243։
  Տե՛ս, Общая теория прав человека. Под ред. Е.А. Лукашевой. - М., 1996, стр. 21։
  Տե՛ս, Кистяковский Б.А. Социальные науки и право. - М., 1916, стр. 561։
  Տե՛ս, Вышеславцев Б.П. Гарантии прав граждан. - М., 1917, стр. 7։
  375ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ իր ժամանակակից արտացոլումն է գտել ինչպես ՀՀ` 2005 թվականի փոփոխություններով Սահմանադրության մեջ (Պետությունը սահմանափակված է մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքներով եւ ազատություններով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք։
  ), այնպես էլ 2015 թվականի փոփոխություններով Սահմանադրությամբ (Հանրային իշխանությունը սահմանափակված է մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքներով եւ ազատություններով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք։
  )։
  Անձնական անձեռնմխելիության վերաբերյալ վերը նշված մոտեցումների ֆոնին առանձնանում է Պ.Ի. Լյուբլինսկու դիրքորոշումը, որը բարձրացնում էր ոչ միայն պետաիշխանական ոչ իրավաչափ հարկադրանքից պաշտպանության հարցը, այլ նաեւ այլ քաղաքացիների կողմից գործադրվող հարկադրանքից պաշտպանվելու հարցը։
   Նրա կարծիքով անձի անձեռնմխելիությունը. «իրավունք է, որ հենվում է օրենքով սահմանված շրջանակներում սեփական համոզմունքներին համապատասխան գործելու հնարավորության գիտակցման վրա՝ դրա հետ մեկտեղ չվախենալով պետական իշխանության կամ մասնավոր անձանց կողմից բռնի բնույթ կրող պատասխան գործողություններից։
  » 19 ։
   Ըստ էության, Լյուբլինսկին առաջիններից մեկն էր, որ այս իրավունքի իրացումը համարեց ոչ միայն պետության, այլեւ քաղաքացիների պարտականությունը։
   Ասվածից կարելի է բխեցնել, որ այս իրավունքն ունի գործողության պայմանականորեն երեք հարթակ՝ անձ-պետություն, անձ-հասարակություն եւ անձ-անձ հարաբերություններ։
  Հատկանշական է, որ անգամ ՌԴ-ում, որն ի տարբերություն եվրոպական պետությունների չունի ժողովրդավարության եւ մարդու իրավունքների զարգացած ավանդույթներ, դեռեւս 19-րդ դարի վերջին եւ 20-րդ դարի սկզբին ակտիվորեն մշակվում էին անձի հիմնական իրավունքների սահմանադրական կարգավորման գաղափարներ, այդ թվում՝ անձնական անձեռնմխելիության իրավունքը։
  Որպես ասվածի օրինակ, կարելի է վկայակոչել 1905 թվականին ներկայացված ռուսական կայսրության հիմնական օրենքի նախագիծը։
  Այս նախագիծը նախատեսում էր զբաղմունքների եւ բնակության վայրի ընտրության ազատություն` ներառյալ երկիրը լքելու, ինչպես նաեւ երկիր վերադառնալու իրավունքը։
   Նախագծի արժանիքներից էր Տե՛ս, Люблинский П.И. Неприкосновенность личности. - Пг., 1917, стр. 6-7։
  376ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նաեւ այն, որ ամրագրում էր սեփական մտքերի բանավոր եւ գրավոր արտահայտման ազատությունը 20 ։
  Այսպիսով, անձնական անձեռնմխելիության իրավունք ասելով, ընդունված էր հասկանալ մի շարք իրավունքների համախումբ։
   Այս տեսանկյունից անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի կայացման եւ զարգացման վրա որոշիչ ազդեցություն է ունեցել բնական-իրավական հայեցակարգը, որը կոչված էր արգելակող պատնեշ դնելու ազատության եւ անձի ինքնավարության զարգացմանը խոչընդոտող պետական գերիշխանության միջեւ։
  Սակայն, պետք է նշել, որ բնական-իրավական հայեցակարգը միակը չի եղել մարդու իրավունքների կայացման եւ զարգացման գործում։
   Այս հայեցակարգին հակադրվել եւ շարունակում է հակադրվել դրական իրավունքի հայեցակարգը (պոզիտիվիստական հայեցակարգ)՝ մարդու իրավունքների բնույթին, մարդու եւ պետության փոխհարաբերություններին վերաբերող իր մոտեցումներով։
   Այս հայեցակարգի համաձայն` մարդու իրավունքները, դրանց ծավալն ու բովանդակությունը որոշվում են պետության կողմից, որը «նվիրում է» դրանք մարդուն 21 ։
  Ահա այսպիսի հակադիր դիրքերից են գնահատվել եւ գնահատվում մարդու իրավունքների եւ ազատությունների բովանդակությունը, մարդու եւ պետության փոխհարաբերությունները, այդ թվում՝ անձնական անձեռնմխելիության ոլորտում։
  Հատկանշական է, որ մոտեցումների ընդգծված հակադրությունն առկա է ոչ միայն տեսական մակարդակում, այլ նաեւ՝ իրավական-օրենսդրական։
   Մասնավորապես՝ Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Իսպանիայի, Ռուսաստանի եւ ԱՄՆ սահմանադրություններում մեծապես արտահայտված է բնական-իրավական հայեցակարգը, մինչդեռ Ավստրիայի եւ Գերմանիայի սահմանադրություններն առավելապես հենվում են պոզիտիվիստական հայեցակարգի մոտեցումների վրա։
  Երկու հայեցակարգերի կապակցությամբ ուշադրության են արժանի Գ.Վ. Մալցեւի եւ Ն.Լ. Գրանետի տեսակետները, որոնք համարում էին, որ հայցեակարգերից յուրաքանչյուրն արտացոլում է «գործերի» փաստացի վիճակը, բայց «տառապում է» միակողմանիությամբ։
  Բնական-իրավական հայեցակարգը, պնդելով մարդուն ի ծնե պատՏե՛ս, Конституционное государство, Сб. Статей, Изд. 2-е.- Пг., 1905, стр. 527-574։
  Տե՛ս, Общая теория права. - Н.Новгород, 1993, стр. 11-21։
  377ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կանող իրավունքների անքակտելիությունը, անխուսափելիորեն բախման մեջ է մտնում հասարակական կյանքի արդի իրողությունների հետ։
  Պոզիտիվիստական հայեցակարգը ցածրացնում է մարդու դերը եւ հաստատում պետության գերապատվությունը անձի նկատմամբ։
  Մալցեւի եւ Գրանետի կարծիքով ճշմարտությունն ինչպես միշտ մեջտեղում է. Բնական-իրավական հայեցակարգը պարտավորեցնում է պետական իշխանությանը սահմանադրական եւ այլ իրավական երաշխիքներով ճանաչել եւ ապահովել մարդուն ի ծնե պատկանող այնպիսի իրավունքներ, ինչպիսին է կյանքի իրավունքը, արժանապատիվ եւ բավարար կենսամակարդակի իրավունքը, ազատության, անձնական անձեռնմխելիության եւ մի շարք այլ իրավունքները, մինչդեռ գոյություն ունեն նաեւ այլ իրավունքներ, որոնք իրական կենսագործում ստանում են միայն պետական իշխանության միջոցով՝ սոցիալական, հոգեւոր եւ նյութական իրավունքներն ամրագրող համապատասխան օրենքների ընդունմամբ, օրինակ՝ աշխատանքի իրավունքը, ակտիվ եւ պասիվ ընտրական իրավունքը եւ այլն 22 ։
  Անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի մասով ամփոփելով իրավական հայեցակարգերի թեման` պետք է նշել, որ երկու հայեցակարգերն էլ իրենց հետքն են թողել քննարկվող իրավունքի կայացման եւ զարգացման ճանապարհին. առաջինը՝ առավելապես անձ-հասարակություն եւ անձ-անձ հարաբերությունների հարթակում, երկորդը՝ առավելապես անձ-պետություն հարաբերությունների հարթակում։
  Անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի զարգացման արդի փուլի առնչությամբ, պետք է նշել, որ մարդու իրավունքների զարգացման տեմպերն աննախադեպ աճ արձանագրեցին հատկապես II համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո։
  Ասվածի վկայությունը միջազգային-իրավական այն փաստաթղթերն են, որոնք այս կամ այն չափով ամրագրում են անձնական անձեռնմխելիության վերաբերյալ որոշակի դրույթներ։
   Հատկանշական է, որ այս փաստաթղթերից մի քանիսը անդամ պետությունների համար ստանձնած պարտավորությունների իմաստով, հանդես են գալիս, որպես սահմանադրական մինիմում։
   Այսինքն, տվյալ դեպքում մարդու իրավունքների ոլորտում Սահմանադրությամբ չեն կարող նախատեսՏե՛ս, Мальцев Г. В. Права и свободы человека//Теория государства и права. - М., 1995, էջ 217, Гранет Н.Л. Государство и личность. - М., 1997, стр. 8։
  378ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վել պակաս երաշխիքներ, քան նախատեսված են, օրինակ՝ Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին կոնվենցիայով (այսուհետ` Կոնվենցիա)։
  Կոնվենցիան ուղղակիորեն ամրագրում է անձնական անձեռնմխելիության իրավունքը, մասնավորապես 5-րդ հոդվածի համաձայն. «Յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության եւ անձնական անձեռնմխելիության իրավունք։
   (...)»։
   Սակայն, միջազգային փաստաթղթերի շարքում Կոնվենցիան միակը չէ, որ ուղղակի ձեւակերպում ունի անձնական անձեռնմխելիության վերաբերյալ։
   Համանման դրույթ է պարունակում նաեւ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը (16-ը դեկտեմբերի 1966), որի 9-րդ հոդվածի առաջին մասի համաձայն. «Յուրաքանչյուր մարդ ունի ազատության եւ անձնական անձեռնմխելիության իրավունք։
   (...)»։
  Պետք է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ որպես իրավական, ինչպես նաեւ մի շարք պայմանագրերի կողմ հանդիսացող պետություն, նույնպես ունի անձնական անձեռնմխելիության վերաբերյալ առանձին իրավակարգավորումներ։
   Սահմանադրական մակարդակում եղած կարգավորումներին անդրադառնալիս, անհրաժեշտ է նշել, որ Նախկին Սահմանադրության 16-րդ հոդվածն ամրագրում էր, որ յուրաքանչյուր ոք ունի անձնական ազատության եւ անձեռնմխելիության իրավունք։
   Ինչպես տեսնում ենք տեքստի շարադրանքից, ի տարբերություն վերը մատնանշված միջազգային իրավական փաստաթղթերի՝ Նախկին սահմանդրության քննարկվող ձեւակերպման մեջ «անձնական» բառը ոչ թե «անձեռնմխելիություն» բառի կողքին է, այլ՝ «ազատություն» բառի։
   Սա առաջացնում էր վեճեր, թե արդյոք նման ձեւակերպման պարագայում անձեռնմխելիություն ասելով պետք է հասկանալ անձնական անձեռնմխելիություն, որի բաղդրատարր է նաեւ հոգեկան անձեռնմխելիությունը, թե սոսկ ֆիզիկական անձեռնմխելիության մասին է խոսքը։
  Նմանաբնույթ վեճերին, որոշակի իմաստով վերջ դրեց գործող Սահմանադրության 25-րդ հոդվածով նախատեսված կարգավորումը, որի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ոք ունի ֆիզիկական եւ հոգեկան անձեռնմխելիության իրավունք։
  Այսպիսով, ընդհանրացնելով հետազոտության արդյունքները` թերեւս կարելի է առանձնացնել հետեւյալ եզրահանգումները. 379ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 1.Նախեւառաջ, անհրաժեշտ է նշել, որ անձնական անձեռնմխելիությունը՝ որպես գաղափար, զարգացման անհամեմատ ավելի երկար պատմություն ունի, քան որպես իրավունք։
   Անձնական անձեռնմխելիության գաղափարի զարգացման պատմական ընթացքն ինչպես ցույց տվեցինք սկսվում է մարդկության գոյության ծագման օրերից եւ ձգվում մինչեւ մեր օրերը, մինչդեռ անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի զարգացման պատմական մեկնարկ կարելի է համարել 13րդ դարի առաջին կեսը։
  2. Ստրկատիրական կարգերի գոյության պայմաններում, ստրուկները չէին համարվում քննարկվող իրավունքի հասցեատեր, քանզի նրանք դիտարկվում էին, որպես «խոսող գործիք», եւ առհասարակ զրկված էին որեւէ իրավունքից։
   Մինչդեռ, այս կարգերի տապալման եւ ֆեոդալական հասակարգի հաստատման ժամանակաշրջանում հպատակները նույնպես ձեռք բերեցին անձնական անձեռնմխելիության տարրեր հանդիսացող մի շարք իրավունքներ, մասնավորապես՝ կյանքի, ազատ տեղաշարժվելու եւ այլն։
  3. Անձնական անձեռնմխելիութան իրավունքը, անցնելով պատմական էվոլուցիա, գաղափարական ընկալման դաշտում սոսկ ֆիզիակական ազատության եւ անվտանգության ասպեկտից վերաճել է ավելի համապարփակ կատեգորիայի, որ ներառում է ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ հոգեկան անձեռնմխելիության (ամբողջականության) պահպանման հիմնախնդիրները։
  4. Այս տեսանկյունից, գործող Սահմանադրության իրավակարգավորումն առավել ամբողջական եւ առաջադիմական է, բայց այդուհանդերձ այն եւս լրիվ չի սպառում անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի հետ կապված լուծում պահանջող բոլոր խնդիրները, եւ կարիք ունի գիտատեսական վերլուծություններով բյուրեղացված եզակացությունների միջոցով նշված ոլորտում առկա իրավակարգավորումների մշտական կատարելագործման։

Հոդվածում տարբեր գիտնականների արտահայտած գաղափարների, հայացքների եւ միջազգային-իրավական մի շարք փաստաթղթերի ուսումնասիրության լույսի ներքո ներկայացվում է անձնական անձեռնմխե380ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ լիության իրավունքի գաղափարական զարգացման ընթացքը։
  Անդրադարձ է կատարվում նաեւ ինչպես նախկին, այնպել էլ նոր խմբագրությամբ ՀՀ Սահմանադրության մեջ անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի այս կամ այն բովանդակությամբ ամրագրման հարցերին։
  Իրականացված վերլուծության հիման վրա ներկայացվել են նաեւ որոշ տեսական ընդհանրացումներ եւ արվել են գիտագործնական բնույթի եզրակացություններ։
