1918 Թ. ԲԱՔՎԻ ՀԱՅԵՐԻ ԿՈՏՈՐԱԾԸ ՈՐՊԵՍ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.ՊԱՏՄԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ1918  թ.  սեպտեմբերին  Բաքվում  տեղի  ունեցած  հայերի  ջարդերի  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տվել,  որ  պանթուրքիզմի  իրագործման  շրջանակներում  թուրքական բանակի առաջխաղացման համար պատրվակ է դարձել իշխանության համար ընթացող բոլշևիկ-մուսավաթի քաղաքական պայքարը [1]՝ քողարկված կրոնական և էթնիկ տարաձայնություններով։
  Չնայած այդ հանգամանքին՝ եռօրյա մարտերիընթացքում Բաքվի Հայոց ազգային խորհուրդը բոլշևիկներից թաքցրեց և ապաստանտվեց  20  հազար  թաթարի  (13  հազարին՝  հասարակական  շենքերում,  7  հազարին՝սեփական տներում) [2]։
 Մարտի 30-ին, 31-ին և ապրիլի 1-ին տեղի ունեցած զինված բախումները ներկայացվեցին որպես հայ-թաթարական ընդհարումներ, իսկ թուրքերը, օգտվելով առիթից, արագացրին առաջխաղացումը1 [3, 2, 13]։
  Մայիսին «մուսուլմաններին վտանգից փրկելու համար» Գյանջայում (Գանձակ) ձևավորվեց Իսլամական բանակ, որինհաջորդեց  «Ադրբեջանի  Դեմոկրատական  Հանրապետություն»  արհեստածին  պետության կազմավորումը։
  Այդ առիթով 1923 թ. ռուս հասարակական գործիչ, երկարտարիներ Բաքվում ապրած, դեպքերին քաջածանոթ Բ. Բայկովը գրել է. «ՆորաթուխԱդրբեջանի  Հանրապետության  կառավարությունը  բռնությունները  դարձրեց  նպատակային՝ բարձրացրնելով պետական մակարդակի. պատերազմ հայտարարվեց հայությանը» [4]։
 Մեծ Թուրանի ստեղծման ճանապարհին Անդրկովկասում տիրող իրավիճակը՝Սեյմի  փլուզումը,  Մայիսյան  հերոսամարտերում  թուրքական  բանակի  կրած  պարտությունը  և  հանրապետությունների  անկախացումը,  արագացրին  Օսմանյան  բանակի արշավանքը Բաքու։
 Թուրքական  կողմն  ի  վերջ  հասավ  ցանկալի  արդյունքի․այլևս  չքողարկելովԻսլամական բանակի անվան տակ՝ թուրքական կանոնավոր բանակն Էնվերի տարած1  Խորհրդային  իշխանության  և  մուսավաթի  միջև  եռօրյա  մարտերն  ավարտվեցին  մարտի  20-ին(ապրիլի 2)` մուսավաթի պարտությամբ։
  Պարագլուխների մեծ մասը փախավ Ելիզավետպոլ, ոմանք էլթաքնվեցին ադրբեջանական քաղաքամերձ գյուղերում։
  Երկու կողմից ընդհանուր ազռմամբ զոհվեց3000-ից  ավելի  մարդ։
   Տարբեր  տվյալների  համաձայն՝  սպանվել  էր  700-2000  թաթար,  300-1200բոլշևիկներ  (ռուսներ  ու  հայեր)։
   Հայոց  ազգային  խորհուրդն  այդ  օրերին  փրկել  էր  նավթարդյունաբերողներ Հ. Թաղիևին և Շ. Ասադուլաևին, իսկ Ստ. Շահումյանը՝ Բեհբութ խան Ջիվանշիրին, ով վեցամիս անց իր «երախտագիտությունը» հայտնեց հայերին։
 աշխատանքներից  և  համալրումներից  հետո  հարձակման  անցավ  Բաքվի  ուղղությամբ։
 1918  թ.  մայիսին  Գանձակում  Ադրբեջանի  կառավարության  և  «Մուսավաթ»կուսակցության գործիչների գաղտնի խորհրդակցության ժամանակ մշակվեցին Նուխիի,  Արեշի,  Գյոքչայի,  Շամախիի  և  Բաքվի  գավառների  հայերի  կոտորածներիծրագրեր  [5]։
   Հայկական  կողմի  գլխավոր  խնդիրն  էր  բացել  Բաքու-Թիֆլիս  ճանապարհը  և  ազատել  Գյոքչայի,  Արեշի,  Նուխիի  և  Շամախու  գավառների  հայ  բնակչությանը  թուրք-թաթարական  հալածանքներից,  այնուհետև  անցնել  Հայաստան  ևօգնել թուրքերի դեմ կռվող Հայկական կորպուսին։
 Անգլիայի արտաքին գործերի նախարար Ռ. Սեսիլը գրել է, որ թուրքերն ավելիշուտ  կհասնեին  Բաքու,  եթե  հայերը  չդիմադրեին  [6]։
   Օսմանյան  կայսրությունըձգտում էր տիրանալ Բաքվի նավթին, ապա անցնել Հյուսիսային Կովկաս, այնտեղից`Միջին  Ասիա  և  ստեղծել  թուրքական  մեծ  պետություն,  որով  պետք  է  իրագործվերհամաթյուրքականության  (պանթյուրքիզմ)  ծրագիրը  [7]։
   Բաքվի  դեմ  արշավանքովփորձ  էր  արվում  իրականացնել  նաև  համաթյուրքականության  ծրագրով  նախատեսված Օղուզական պետության ստեղծումը, որով Սև ծովից մինչև Կասպից ծով (Բաթումից Բաքու) ընկած տարածքում Օսմանյան կայսրության խնամակալության ներքոնախատեսվում էր ստեղծել «Մեծ Ադրբեջան» նոր պետությունը` թուրքական պետությունը կամրջելով Կովկասի և Միջին Ասիայի թյուրքախոս ժողովուրդների հետ [8]։
 Ոչնչացնելով Բաքվի և Ելիզավետպոլի հայկական գյուղերը (օրինակ` Նուխիումև  Արեշում  51  գյուղից  48-ը  ոչնչացվեց,  ընդհանուր՝  40.000  բնակչությամբ  [9,  2])՝թուրք-մուսավաթական ուժերը պաշարեցին Բաքու քաղաքը, որտեղ ապրում էր գրեթե90.000 հայ բնակչություն։
 1918 թ. սեպտեմբերի 15-17-ը Բաքու քաղաքում (մինչ այդ` Բաքվի նահանգում)թուրքական կանոնավոր բանակը և թաթարական հրոսակախմբերը շարունակեցինԱրևմտյան Հայաստանում սկսված և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերումիրականացված հայերի ցեղասպանությունը։
  Կատարվածի ամբողջ պատասխանատվությունը և հետևանքների հաղթահարումը դաշնակից տերությունները դեռևս 1918թ․-ին  դրեցին  Օսմանյան  կայսրության  վրա։
   1918  թ.  դեկտեմբերին  Անգլիան,Ֆրանսիան և ԱՄՆ-ն Բաքվում ստեղծեցին «Դաշնակից տերությունների վերստուգիչհանձնաժողով»։
   Այն  բնույթով  պաշտոնական  էր,  միջազգային,  կազմը  ինտերնացիոնալ  էր  (ընդգրկված  էին  ընդամենը  7  հայեր)։
   Հանձնաժողովը  Բաքվի  բնակչությանն առաջարկեց ներկայացնել ցուցակ-նախահաշիվներ` վերջնաժամկետ սահմանելով  փետրվարի  15-20-ը։
   Այդ  առումով  կարևոր  է  Վրաստանում  ՀՀ  ներկայացուցիչ  Ջամալյանի՝  1918  թ.  նոյեմբերի  29-ին  ՀՀ  արտաքին  գործերի  նախարարինուղարկած  հեռագիրը,  որը  գեներալ  Թոմսոնի`  նոյեմբերի  21-ին  Նուրի  փաշայինուղղված  հետևյալ  հեռագրի  տեքստն  էր.  «Բաքու  ժամանելուն  պես  զեկույցներ  ենստացվել օսմանյան զինվորների կողմից թալանի և ունեցվածքին հասցված վնասներիմասին։
   Բաքվում  Մեծ  Բրիտանիայի,  Ֆրանսիայի,  Միացյալ  Նահանգների  ներկայացուցիչներից կազմվել է հանձնաժողով` ապացուցված վնասների ընդհանուր արժեքի գնահատումը հետաքննելու համար։
  Քանի որ ապագա գումարը պետք է փակվիԹուրքիայի հաշվին, Ձեզ գրում եմ, որպեսզի հնարավորություն ունենաք վերադարձնելու ունեցվածքը։
  Հայտնում եմ Ձեզ, որ անհրաժեշտություն ծագելու դեպքում կձևավորվեն այլ հանձնաժողովներ` բողոքները քննարկելու համար։
  Այդ իսկ պատճառովնպատակահարմար  է  Ձեզ  և  Ձեր  գեներալներին  տեղեկացնել  սույն  մտադրությանմասին» [10]։
 Այն, ինչ կատարվել է սեպտեմբերին հայերի հանդեպ (ի տարբերություն 1918 թ.մարտի  31-ից  ապրիլի  2-ը  տեղի  ունեցած  դեպքերի),  իրագործվել  է  միակողմանիգործողությունների արդյունքում։
  Նշենք, որ միակողմանի գործողություն չի համարվում ահաբեկչությունն ու պատերազմական գործողության ժամանակ իրականացվածռմբակոծությունը։
   Վերջիններս  չեն  կարող  դիտարկվել  իբրև  ցեղասպանություն,քանզի չեն հետապնդում խմբի նպատակաուղղված ոչնչացման սկզբնանպատակ [10]։
 Ականատես,  Օսմանյան  բանակի  գերմանացի  սպա  Է.  Պարակեն  հայերի  դեմկատարվածի մասին գեներալ-լեյտենանտ Ֆոն Զեեքթիին գրել է. «Գազանություններըմեծամասամբ  կատարվում  էին  տների  ներսում։
   Այդ  պատճառով  փողոցներումհամեմատաբար  քիչ  դիակներ  կային։
   Դրանք  գերազանցապես  անկյուններում  էինդարսված, այնպես որ հաճախ միայն հոտից կարելի էր իմանալ։
  Մի տեղում ես իրարվրա դարսած 7 դիակ տեսա, այդ թվում մի քանի երեխա… Գրեթե բոլոր դիակներըծածկված  էին  կապտուկներով,  որոնք  առաջացել  էին  հրացանների  խզակոթներիհարվածներից և խողխողումներից։
  Նկուղներից դիահոտ էր փչում» [11]։
 Պարաքվինի՝ ականատեսի աչքով հաղորդած վկայությունները ուշագրավ մանրամասներ  են  հայտնում  Բաքվում  կատարվող  իրադարձությունների  վերաբերյալ`միաժամանակ փաստելով, որ այնտեղ հայերի կոտորածը նախապատրաստված էր ևիրագործվում  էր  թուրքական  կանոնավոր  բանակի`  Նուրի  փաշայի  և  նրա  զինվորականության  աջակցությամբ.  «…Մի  գերմանացի  ինձ  պատմեց,  որ  նա  Նուրիփաշայի համհարզի հետ մտել է մի տուն, որտեղ, առանց տարիքի և սեռի խտրության,սպանված  ընկած  էին  13  վրացիներ։
   Երբ  նա  մատնանշել  է,  որ  նրանք  վրացիներ,այսինքն`  Գերմանիայի  պաշտպանյալներ  էին,  ստացել  է  հետևյալ  պատասխանը.«նրանց համարել են հայեր» [2, 12]։
 Բաքվում հայերի ջարդերի վերաբերյալ առկա են բազմաթիվ վկայություններ [9]։
 «Չխնայվեցին  նույնիսկ  հիվանդանոցներում  գտնվողները։
   Միայն  Բալախանիհիվանդանոցում  սրախողխող  արվեց  360  հիվանդ,  իսկ  Կոմենդանտսկի  փողոցումգտնվող որբանոցի 63 երեխաներին փողոց էին նետել չորրորդ հարկից» [13]։
  ՄիսաքԹոռլաքյանի  դատավարության  ընթացքում  հայկական  որբանոցի  տնօրեն  Ա.  Խանեդյանի տված վկայությունում ասվում է, որ կոտորածին զոհ են գնացել շուրջ 500որբեր [14]։
 Առկա փաստերը ցույց են տալիս, որ Բաքվի նահանգում հայերի կոտորածները(Ավ.  Ահարոնյանը  հուլիսի  20-ին  գրած  նամակում  տեղեկացնում  է,  թե  թուրքականբանակի  գործողությունների  հետևանքով  ինչ  պայմաններում  են  գտնվել  Երևանի,Դիլիջանի,  Նոր-Բայազետի  հայերը։
   Բացի  այդ,  տեղեկություններ  կան  նաև  Ղարաքիլիսայի  շրջանում  2000  հայերի  մորթի  մասին)  [15]  զանգվածային  և  պարբերական  [10]  բնույթ  ունեին2։
   Վերջին  բնութագրիչն  ընկած  է  եղել  Ռուանդայի  ցեղասպանության  հիմքում։
   Իզուր  չէ,  որ  իրավաբան  Վ.  Շաբասը  այն  համարում  էցեղասպանության  հատկանիշներ  [16]։
   Այլ  գործոնները,  ինչպիսիք  են՝  վայրագությունների զանգվածային կամ ընդհանուր բնույթն այս կամ այն շրջանում կամ երկրում,զոհերի  նպատակային  և  համակարգված  հետապնդումներն  ըստ  խմբի  պատկանելիության,  հնարավորություն  են  ընձեռում  վերհանելու  ցեղասպանության  մտադրությունը [17]։
 Բաքվի  կոտորածը  որոշ  ընդհանրություններ  ունի  Արևմտյան  Հայաստանումկատարվածի հետ։
  Նախ նշենք, որ նպատակը նույնն էր՝ Մեծ Թուրանի ստեղծմանհամար  էթնիկ  խմբի  ոչնչացումը։
   Երկու  դեպքում  էլ  առկա  են  երկրորդական  շարժառիթներ` տնտեսական և կրոնական։
 Կրոնական գործոն․ Բաքվում մեծ թիվ էին կազմում մուսուլմանները (Այսրկովկասի  թաթարները)։
   Բացի  այդ,  Բաքվի  մուսուլմանների  շրջանում  ազդեցիկ  ուժ  էր«Մուսավաթ» կուսակցությունը, որը հենարան դարձավ թե´ քաղաքի գրավման, և թե´կոտորածի  իրականացման  գործում։
   Այս  առումով  կարելի  է  զուգահեռ  անցկացնել1995  թ.  հուլիսին  Սրեբրենիցա  քաղաքում  գեներալ  Ռատկո  Մլադիչի  ղեկավարությամբ գործող սերբական բանակի գործողությունների հետ [18]։
 Տնտեսական շահ․ Ինչպես գիտենք, 1917 թ. նոյեմբերի 17-ի Բաքվի խորհրդիընդլայնված  նիստում  վերացվել  էր  քաղաքապետությունը,  իսկ  նավթահանքայինշրջանը միացվել էր քաղաքին [9, 19]։
  Բաքվի նավթը գրավիչ էր ոչ միայն ՕսմանյանԹուրքիայի, այլև Խորհրդային Ռուսաստանի, Անգլիայի և Գերմանիայի համար [20]։
 Արևմտյան Հայաստանում թուրքերին սատարում էին քրդերը։
  Բաքվում այդ դերըստանձնել  էին  մուսավաթներն  ու  Այսրկովկասի  թաթարները։
   Արևմտյան  Հայաստանում հայերի բնաջնջումն իրականացնում էին «Թեշքիլաթը մահսուսե»-ի (Հատուկկազմակերպություն) հրոսակախմբերը, Բաքվի նահանգում այդ նպատակով գործումէր «Ջալլադ քոմիթեսի» (Դահիճների կոմիտե) կազմակերպությունը։
  Երկու դեպքում էլկոտորածից առաջ ձերբակալվեցին հայ մտավորականները։
 Բաքվի դեպքերն ընդհանրություն ունեն Հոլոքոստի հետ, քանի որ հայրենիքիսահմաններից  դուրս  է  իրականացվել  ցեղասպանությունը,  Ռուանդայի  ցեղասպա2  Ցեղասպանության  որակական  հատկանիշ  է  զանգվածային  բնույթը։
   Այս  դեպքում  խոսքը  ցեղասպանության զոհերի քանակի մասին չէ, որոնց հաշվարկման փորձերը գիտական տեսանկյունիցանպտուղ  են։
   Խնդիրն  այլ  է։
   Ցեղասպանության  բովանդակային  այն  հատկությունը,  որը  հնարավորություն  է  տալիս  տարբերակելու  վերջինս  հավաքական  բռնության  այլ  դրսևորումներից՝  զոհիզանգվածային պիտակավորման և դասակարգման տրամաբանությունն է։
  Խոսքը սուբյեկտի կողմիցիրավիճակի  հայեցակարգման  առանձնահատկությունների  մասին  է։
   Ցեղասպանության  զոհի  կերպարն անդեմ է և զանգվածային, քանզի պատկանելիությունը խմբին անհրաժեշտ և բավարար հիմք էիրականացնող սուբյեկտի համար, որ ոչնչացման թիրախ որակվի և պիտակավորվի։
 նության հետ՝ հաշվի առնելով Ռուանդայի միջազգային քրեական դատարանի դատական  պալատի  Ակայեսուի  գործով  վճիռն,  ըստ  որի՝  արձանագրվել  են  զանգվածայնության և գերիների սպանությունների դեպքեր, և Սրեբրենիցայի հետ՝ հիմքընունելով դրսից ղեկավարվելու փաստը (արձանագրվել է «Բոսնիա-Հերցոգովինանընդդեմ Սերբիայի և Մոնտենեգրոյի» գործով դատավարության ընթացքում)։
 Համաձայն ՄԱԿ-ի 1948 թ. «Ցեղասպանության կանխարգելման և պատժի մասին»  կոնվենցիայի  2-րդ  հոդվածի  (շարադրված  է  ցեղասպանություն  հանցագործության հանցակազմը)՝ ազգային, էթնիկական, ռասայական կամ կրոնական խմբերին լրիվ կամ մասնակի ոչնչացնելու մտադրությամբ կատարվող գործողություններնեն` ա. խմբի անդամների սպանությունը, բ. խմբի անդամներին մարմնական լուրջ վնասվածքներ պատճառելը, գ.  խմբի  համար  կանխամտածված  այնպիսի  պայմանների  ստեղծումը,  որոնքուղղված են նրա լրիվ կամ ֆիզիկական մասնակի բնաջնջմանը, դ. խմբում ծնելիության կանխմանն ուղղված միջոցները։
 Այս ակտերը լիովին համապատասխանում Բաքվի ջարդերի սցենարին։
 Կարծում  ենք,  ընդունելի  չէ  Հայոց  ցեղասպանության  իրականացման  վայրհամարել  միայն  Արևմտյան  Հայաստանը  կամ  Օսմանյան  կայսրությունը,  քանի  որ,ինչպես տեսանք, հայերի հանդեպ ցեղասպանություն էր իրականացվում բոլոր այնվայրերում,  որոնք  հայտնվում  էին  Օսմանյան  բանակի  վերահսկոության  ներքո։
 Ինչպես  օրինակ`  Ղարաքիլիսայում  2000  տղամարդկանց    մորթելու  փաստը,  որըընդհանրություն  ունի  Սրեբրենիցայի  ցեղասպանության,  այն  է՝  8000  մուսուլմանբոսնիացիների սպանության հետ։
 Կարծում ենք՝ Բաքվի հայերի ցեղասպանության համար անհրաժեշտ է ընդհանուր մտադրություն փնտրել, քանի որ այն, ըստ էության, լինելով Հայոց ցեղասպանության  մի  դրվագ,  իրականացվեց  մինչ  այդ  գոյություն  ունեցող`  հայերին  որպեսէթնիկ խումբ ոչնչացնելու ընդհանուր մտադրությամբ։
 1918 թվականին ոչ թե թուրք և քուրդ խաժամուժը, այլ թուրքական կանոնավորբանակն է Բաքու տանող ամբողջ ճանապարհին հրկիզել հայկական բնակավայրերնու կոտորել խաղաղ բնակիչներին՝ հետագայում նույնը կրկնելով Բաքվում։
  Բազմաթիվվկայություններով ու փաստաթղթերով հաստատված այդ փաստը տեղահանությունների  «հիմնավորման»  թուրքական  թղթապանակում  տեղ  չի  թողնում  հայերիանհուսալիության մասին կեղծ դրույթի համար։
  Նախիջևանում և Արևելյան Անդրկովկասում ապրող հայերը Օսմանյան կայսրության քաղաքացիներ չեն եղել, որ անհուսալի  համարվեն,  ոչ  էլ,  առավել  ևս,  վտանգ  են  ներկայացրել  կայսրության  կամԹուրքիայի համար։
  Նրանց կոտորել են տեղում բացառապես հայ լինելու համար։
 Կարծում  ենք,  որ  թե´  ԱԴՀ-ն,  թե´  Ադրբեջանական  ԽՍՀ-ն,  և  թե´  ներկայիսԱդրբեջանի  Հանրապետությունը  Հայաստանին  և  հայերին  վերաբերող  հարցերումորդեգրել  է  անպատիժ  մնացած  Թուրքիայի  ցեղասպան  և  հակահայ  քաղաքականությունը, և քանի դեռ լիովին չի ճանաչվել ու դատապարտվել Օսմանյան կայսրության իրականացրած հայոց Մեծ եղեռնը, այդ քաղաքական գիծը որևէ կերպ չի փոխվելու։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Բագւի ինքնապաշտպանությունը, «Մշակ», Թիֆլիս, հոկտեմբերի 23, 1918։
 [2] «Հայերի կոտորածները Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներում 1918-1920 թթ.»,Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Երևան, 2003, էջ 158-61, 260-3, 429, 152, 104(որոշ տվյալներով 14.000) ՀԱԱֆ. 1267, ց. 1, գ. 26, թ. 22-23։
  «Հորիզոն», Թիֆլիս, №66, մարտի 29, 1918։
 [3] ՀԱԱ, ֆ. 223, ց, 1, գ. 117, թ. 2։
 [5]  Ստեփանյան  Գ.,  «Հայերի  կոտորածներն  ու  ինքնապաշտպանական  մարտերըՆուխի և Արեշ գավառներում 1918-1920 թթ.», Հայոց ցեղասպանության պատմությանև պատմագրության հարցեր, № 5, Երևան, 2002, էջ 25։
  «Աշխատավոր», 1919, մարտի29, թիվ 61։
 [6] Ղարիբջանյան Գ., «Բաքվի Կոմունան ի նպաստ հայապահպանության», ԼրաբերՀասարակական Գիտությունների, № 1, 1999 էջ 42։
 [7] ՀԱԱ ֆ. 276, ց. 1, գ. 37, թ. 48։
 [8] «Հորիզոն», Թիֆլիս, հոկտեմբերի 30, 1918, № 222։
 [9] Ստեփանյան Գ., Բաքու քաղաքի հայության պատմությունը (պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրություն), Երևան, 2011, էջ 430-1, 402, 347։
  Դադայան Խ., Հայերըև Բաքուն, էջ 150։
 [10]  Ցեղասպանությունը  հասարակական  վերլուծությունների  կիզակետում,  Հոդվածների ժողովածու, Մկրտիչյան Ա. գիտ. խմբագրությամբ, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2015, էջ 10, 11-3։
 [11]  Ստեփանյան  Գ.,  Հայերի  կոտորածները  և  ինքնապաշտպանական  մարտերըԲաքվի  նահանգում  և  թուրք-ադրբեջանական  պատասխանատվությունը  (1918  թ.սեպտեմբեր, 1920 թ. ապրիլ), Միջազգային գիտաժողով. Հայոց ցեղասպանություն100. Ճանաչումից` հատուցում, Զեկույցների դրույթներ, Երևան, 2015, էջ 41։
 [12] Հայրունի Ա., Հայկական խնդիրը Գերմանիայի արտաքին քաղաքականությանմեջ 1918 թվականին, Երևան, 2013, էջ 166։
 [13] Ստեփանյան Գ.,  Համազասպ Սրվանձտյանց, Երևան, 2016, էջ 433, 629։
 [14]  Պեհպուտ  խան  Ճիվանշիրի  սպանիչ  Միսաք  Թորլաքեանի  դատավարությունըանգլ. Զինուորական ատեանի առջեւ, Աթէնք, 1936, էջ 22։
 [15] ՀԱԱ ֆ. 200, ց. 2, գ. 5, թ. 1-2։
 [16] Schabas W., Genocide in international law։
  The crime of crimes, 2000, p. 208․[18] Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro, № 185, p. 81․ Մարուքյան Ա.,Հայոց  ցեղասպանության  գործով  միջազգային  դատարան  դիմելու  հիմքերն  ուհնարավորություները, Երևան, 2014, էջ 55։
 [19] ՀԱԱ ֆ. 1267, ց. 2, գ. 94, թ. 103։
 232։
 Գասպարյան Ռուզաննա1918 Թ. ԲԱՔՎԻ ՀԱՅԵՐԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.ՊԱՏՄԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԲանալի բառեր` Բաքվի հայեր, ցեղասպանություն, պանթուրքիզմ, համեմատականվերլուծություն, շարժառիթ, գործոններ, Բաքվի և Ելիզավետպոլի հայկական գյուղեր,ցեղասպանության հատկանիշ, ցեղասպանության կոնվենցիա, Բաքվի կոտորածներ։

Հոդվածը նվիրված է 1918 թ. Բաքվի հայերի ջարդերի պատմական և իրավական  գործոնների  ուսումնասիրությանը։
   Հասկանալու  համար,  թե  արդյոք  կատարվածը  ցեղասպանություն  է  և  դատական  պրակտիկայում  դեպքի  առնչությամբ  որևէ  նախադեպ  կա,  կատարել  ենք  տվյալ  ժամանակաշրջանի  իրադարձությունների  մանրամասն  քննություն  և  վերլուծություն։
   Հարկավոր  է  հասկանալ,  թե  արդյոք  եղել  է  հայերին  ոչնչացնելու  մտադրություն`  պայմանավորված  էթնիկ,  ազգային,  ռասայական  կամ  կրոնական  հատկանիշներով,  քանի  որ  դիտավորության  հանգամանքի  բացակայության  դեպքում  կասկած  է  առաջանում  իրողությունը  ցեղասպանություն  որակելու, առավել ևս՝ հիմնավորելու տեսանկյունից։
