ԴԻՄԵԹԻԼՍՈՒԼՖՕՔՍԻԴԻ ԵՎ ԴԻԷԹԻԼՍՈՒԼՖՕՔՍԻԴԻ  OH  ՌԱԴԻԿԱԼՆԵՐԻՀԵՏ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ ԿԻՆԵՏԻԱԿՅԻ ՀԻՄԱՆ ՎՐԱԱյս աշխատանքում ուսումնասիրվել է դիմեթիլսուլֆօքսիդի և դիէթիլսուլֆօքսիդի ռադիկալներ  կլանելու  հատկությունները։
   Ստացվել  են  ռեակցիաների  արագության հաստատունների արժեքները։
  Արդյունքները վկայում են, որ ԴԷՍՕ-ն ունի ռադիկալներ կլանելու ավելի մեծ ունակություն, քան ԴՄՍՕ-ը։
 Հրաշալի հայտնի է ԴՄՍՕ-ի նշանակությունը բնական գիտությունների տարբերասպարեզներում, այդ թվում՝ քիմիական, կենսաբանական, բժշկական և երկրաբանական ֆիզիկայի ոլորտներում։
  Այն որպես լուծիչ օգտագործվում է ոչ միայն օրգանական և նույնիսկ անօրգանական  նյութերի համար, այլև հանդես է գալիս (գործումէ) քիմիական և կենսաբանական ռեագենտ տարբեր համակարգերում․ հատկապեսկարևորվում է դրա սոլվատացնող և կոմպլեքս առաջացնող հատկությունը։
  Առանձնահատուկ  հետաքրքրություն  են  ներկայացնում  դրա  ջրային  լուծույթները՝  պայմանավորված  վերջիններիս՝  կենսաբժշկական  տարբեր  ուղղություններում  կիրառվելույուրահատկությամբ։
 [3]-րդ  աշխատանքում  ցույց  է  տրվել,  որ  դիէթիլսուլֆօքսիդը  (ԴԷՍՕ)  դիմեթիլսուլֆօքսիդի (ԴՄՍՕ) պես ֆիզիկաքիմիական եզակի հատկություններ ունի և կարողէ  կիրառվել  կենսաբժշկության  մեջ։
   ԴԷՍՕ-նի  համեմատ  ԴՄՍՕ-ն  ցուցաբերում  էմոլեկուլային  կոմպլեքսներ  առաջացնելու  ավելի  մեծ  ունակության  կենսաբանականնշանակություն ունեցող այնպիսի նյութերի հետ, ինչպիսիք են խոլեստերոլը, միզանյութը և մոլեկուլային յոդը։
  Քանի որ ԴՄՍՕ-ը սակավ թունավոր է, կենսաբանականհամակարգերում հիդրօքսիլ ռադիկալների հայտնաբերման և քանակական որոշմանհամար այն առաջարկվել է որպես մոլեկուլային փորձանմուշ [4]։
 Նյութերը և մեթոդները։
  ԴԷՍՕ-ն ստացվել և մաքրվել էր՝ համապատասխան[5]-րդ աշխատանքի ընթացակարգի։
  Մաքրությունը, որը որոշվել էր գազային քրոմատոգրաֆի միջոցով, ավելի քան 99․5 զանգ. % էր։
  Ջրի պարունակությունը չորացումիցհետո 0․01 զանգ. % էր։
  ԴՄՍՕ-ն (99.9 % մաքրություն) և գունանյութը գնվել էր «AldrichChemical  Co»-ից  և  օգտագործվել  առանց  լրացուցիչ  մաքրման։
   Որպես  ՈՒՄ  ճառագայթների աղբյուր օգտագործվել է սնդիկային լամպ։
  ռադիկալներով օքսիդացման գործընթացում N,N-դիմեթիլ-4-նիտրոզոանի ռադիկալների հետլին (ՊՆԴՄԱ) մրցակից նյութ է։
  Օրգանական որոշ նյութերի՝ OH փոխազդեցության  հատկությունների  ուսումնասիրությունը  և  մրցակցային  կինետիկական մոտեցումը տրված են [6-8] աշխատանքներում։
  Համաձայն այդ մոտեցման՝ ռադիկալներ ստացվում են H2O2-ի ֆոտոլիզի ժանամակ՝ λ=313 նմ երկարությամբալիքով ճառագայթելու արդյունքում։
  Սպեկտրոֆոտոմետրիկ չափումները 400-800 նմտիրույթում իրականացվել են Specord 50PC սպեկտրոֆոտոմետրի օգնությամբ։
 Արդյունքները և դրանց քննարկումը․ Ռեակցիաները սխեմատիկորեն կարելիէ պատկերել հետևյալ ձևով.որտեղ P-ն ուսումնասիրվող նյութն է (ԴՄՍՕ, ԴԷՍՕ)։
  ՊՆԴՄԱ-ի կոնցենտրացիայիփոփոխությունն ուսումնասիրվել է ֆոտոմետրիկ եղանակով ( )։
  Չափումներըկատարվել են Լ․ Բեերի օրենքի համաձայն՝ [ՊՆԴՄԱ]=f(t) կախվածության գծայինտիրույթում։
  Ռեակցիոն միջավայրի pH-ը պահպանվում է հաստատուն`։
 Ստացված  արդյունքների  հիման  վրա  կառուցվել  են  D=  f(t)  գրաֆիկները։
 Վերջիններս որոշվել են ԴՄՍՕ-ի և ԴԷՍՕ-ի տարբեր կոնցենտրացիաների համար։
 Այնուհետև դրանցից հաշվարկվել են կորերի tg-ները, որոնք ուղիղ համեմատականեն արագություններին։
 Նկար 1․ ՊՆԴՄԱ-ի օպտիկ խտության կախվածությունը ՈՒՄ-ճառագայթման ժամանակից(λ=313նմ) DMSO-ի ներկայությամբ՝ 1. CDMSO=0, 2. CDESO=14.1 . 10-6 մոլ/լ, 3. CDESO=28.2 . 10-6 մոլ/լ,4. CDESO=42.3 . 10-6 մոլ/լ, 5. CDESO=56.4 . 10-6 մոլ/լ, 6. CDESO=70.5 . 10-6 մոլ/լՆկար 2․ tgα-ի (հաշված նկար 2-ից) կախվածությունը DMSO-ի կոնցենտրացիայիցՆկար 4․ tgα-ի (հաշված նկար 3-ից) կախվածությունը DESO-ի կոնցենտրացիայիցՆկար 3․ ՊՆԴՄԱ-ի օպտիկ խտության կախվածությունը ՈՒՄ-ճառագայթման ժամանակից(λ=313նմ) DESO-ի ներկայությամբ՝ 1. CDESO=0, 2. CDESO=28.2 . 10-6 մոլ/լ, 3. CDESO=56.4 . 10-6 մոլ/լ,4. CDESO=70.5 . 10-6 մոլ/լ, 5. CDESO=84.6 . 10-6 մոլ/լՀավասարումը, որով հաշվարկվել են ԴՄՍՕ-ի և ԴԷՍՕ-ի OH  ռադիկալների հետռեակցիայի արագության հաստատունները, ունի հետևյալ տեսքը [7, 9]`kOH+P=1.25.1010([ՊՆԴՄԱ]/ [P]) . [(W1/W2)-1],մոլ-1.լ.վրկ-1որտեղ [P]-ն հետազոտվող նյութի սկզբնական կոնցենտրացիան է (սովորաբար 10-510-3  մոլ/լ), ռեակցիայի  արագության  հաստատունն է (kOH),  W1 և W2-ը` համապատասխանաբար հետազոտվող նյութի բացակայությամբ և ներկայությամբ ընթացող ռեակցիաների արագությունները, ընդ որում՝ W2ը բեկման կետին համապատասխանող արագությունն է։
 ,  1.25.1010-ըՓորձնական տվյալների համաձայն ռեակցիայի արագության հաստատուններըԴՄՍՕ-ի և ԴԷՍՕ-ի համար ունեն հետևյալ արժեքները՝ kOH+DESO = 7.5x109 մոլ-1.լ.վրկ-1,kOH+DMSO    =  4.2x109  մոլ-1.լ.վրկ-1։
   ԴՄՍՕ-ի  տվյալները  համընկնում  են  գրականականտվյալների  հետ։
   ԴԷՍՕ-ն  ունի  OH  ռադիկալներ  կլանելու  ավելի  մեծ  ունակություն,քան ԴՄՍՕ-ն։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[4] Yu Z. U, Quinn P. J., Dimethyl Sulphoxide։
  A Review of Its Application in Cell Biology,of Other AOP Technologies, Journal of Photochemistry and Photobiology, A։
  Chemistry,2010, 216 (2-3), pp. 244-9, DOI։
  10.1016/j.photochem․ Այվազյան ՏիգրանԴԻՄԵԹԻԼՍՈՒԼՖՕՔՍԻԴԻ ԵՎ ԴԻԷԹԻԼՍՈՒԼՖՕՔՍԻԴԻ  OH  ՌԱԴԻԿԱԼՆԵՐԻՀԵՏ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՆՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ ԿԻՆԵՏԻԱԿՅԻ ՀԻՄԱՆ ՎՐԱԲանալի բառեր՝ դիէթիլսուլֆօքսիդ (ԴԷՍՕ), դիմեթիլսուլֆօքսիդ (ԴՄՍՕ), OH ռադիկալներ, մրցակցային կինետիկա, N,N-դիմեթիլ-4-նիտրոզոանիլին (ՊՆԴՄԱ),ֆոտոլիզ, ռեակցիայի հաստատուն։

Ուսումնասիրվել են դիմեթիլսուլֆօքսիդի և դիէթիլսուլֆօքսիդի OH ռադիկալներ  կլանելու  հատկությունները  մրցակցային  կինետիկայի  հիման  վրա։
   Ստացվել  են  ռեակցիաների արագության հաստատունների արժեքները։
  Փորձնական տվյալների  համաձայն՝  ռեակցիայի  արագության  հաստատունները  ԴՄՍՕ-ի  և  ԴԷՍՕ-ի  համար  ունեն հետևյալ արժեքները՝ kOH+DESO = 7.5x109 մոլ-1.լ.վրկ-1, kOH+DMSO  = 4.2x109 մոլ-1.լ.վրկ-1։
   ԴՄՍՕ-ի՝  OH  ռադիկալի  հետ  ռեակցիայի  արագության  հաստատունի  արժեքը  համընկնում է գրականության տվյալների հետ։
  ԴԷՍՕ-ն ունի OH  ռադիկալներ կլանելու ավելի մեծ ունակություն, քան ԴՄՍՕ-ն։
