ՏԻՐԱՊԵՏՄԱՆ ԲԱՐԵԽՂՃՈՒԹՅՈՒՆԸ` ՈՐՊԵՍ ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՁԵՌՔԲԵՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՀայաստանի  Հանրապետությունը,  խորհրդային  կարգերից  անցում  կատարելով  ժողովրդավարականի,  հռչակեց  սեփականության  իրավունքը,  որը  կենսական  նշանակություն  ունի  հասարակությանզարգացման համար։
  Պատահական չէ, որ սեփականության իրավունքն ամրագրված է ՀՀ սահմանադրության «Մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքները և ազատությունները» գլխում, ինչը երաշխավորում է սույն իրավունքի ավելի բարձր մակարդակի ապահովվածությունը, քանի որ, ինչպես ամրագրված է սահմանադրությունում, այն ունի բարձրագույն իրավաբանական ուժ, իսկ վերջինիս նորմերը  գործում  են  անմիջականորեն։
   ՀՀ  սահմանադրության  31-րդ  հոդվածը  սահմանում  է.  «Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի իր հայեցողությամբ տիրապետելու, օգտագործելու, տնօրինելու և կտակելու իրսեփականությունը։
  …Ոչ ոքի չի կարելի զրկել սեփականությունից՝ բացառությամբ դատական կարգով`օրենքով նախատեսված դեպքերի…»։
  Ինչպես պարզ է դառնում սահմանադրական վերոնշյալ նորմից,այն  ամրագրում  է  սեփականատիրոջը  պատկանող  իրավազորությունները,  որոնք  պատկանում  եննրան՝  որպես  սեփականության  սուբյեկտիվ  իրավունքի  կրողի`  սրանով  իսկ  ցույց  տալով  սեփականության  իրավունքի  բովանդակության  շրջանակները։
   ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  (այսուհետ՝  քաղ.օր.) 163-րդ հոդվածը լրացնում է սահմանադրական նորմը` բացահայտելով սեփականատիրոջ լիազորությունների  բովանդակությունը  և  կիրառման  սահմանները։
   Մասնավորապես՝  տվյալ  հոդվածի  1-ինև 2-րդ մասերում ամրագրված է. «1. սեփականության իրավունքը սուբյեկտի` օրենքով և այլ իրավական  ակտերով  ճանաչված  ու  պահպանվող  իրավունքն  է`  իր  հայեցողությամբ  տիրապետելու,  օգտագործելու և տնօրինելու իրեն պատկանող գույքը։
  Տիրապետման իրավունքը գույքը փաստացի տիրապետելու իրավաբանորեն սահմանված հնարավորությունն է։
  Օգտագործման իրավունքը գույքից դրաօգտակար  բնական  հատկությունները  քաղելու,  ինչպես  նաև  դրանից  օգուտ  ստանալու  իրավաբանորեն ապահովված հնարավորությունն է։
  …Տնօրինման իրավունքը գույքի ճակատագիրը որոշելու իրավաբանորեն ապահովված հնարավորությունն է։
  2. սեփականատերն իրավունք ունի իրեն պատկանողգույքի  նկատմամբ  կատարել  օրենքին  չհակասող  և  այլ  անձանց  իրավունքներն  ու  օրենքով  պաշտպանվող շահերը չխախտող ցանկացած գործողություն, այդ թվում` իր գույքը որպես սեփականությունօտարել այլ անձանց, նրանց փոխանցել այդ գույքի օգտագործման, տիրապետման և տնօրինման իրավունքները, գույքը գրավ դնել կամ տնօրինել այլ եղանակով»։
 Ինչպես  ցույց  է  տալիս  ՀՀ  սահմանադրության  և  ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  համակարգային  վերլուծությունը,սեփականատիրոջ  լիազորությունները  հայեցողական  են։
   Դա  նշանակում  է,  որ  ՀՀ  օրենսդրությունըհնարավորություն  է  տվել  սեփականատիրոջը  սեփական  կամքով,  ներքին  համոզմամբ,  ազատորենընտրել  իր  գույքը  օգտագործելու,  տիրապետելու,  տնօրինելու  ուղիները,  ինչը  կախման  մեջ  չի  կարողլինել այլ անձանց թույլտվությունից կամ կամահայտնությունից։
  Այս իրավազորություններից օգտվելուհիմնական և միակ չափորոշիչը անձի հայեցողությունն է, ինչը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով, այսինքն` սեփականատերն ազատ է սեփական հայեցողությամբ օգտվելու իր իրավազորություներից, սակայն պայմանով, որ դա չի խախտելու որևէ իրավական ակտ կամ այլ անձի օրինական շահ։
 Ինչպես ամրագրված է Սահմանադրության 31-րդ հոդվածում՝ սեփականությունից կարելի է զրկելմիայն օրենքով նախատեսված դեպքերում։
  Այդպիսի յուրօրինակ հիմք է նախատեսում Քաղ. օր.-ը, որի187-րդ հոդվածը ամրագրում է. «Քաղաքացին կամ իրավաբանական անձը, որն անշարժ գույքի սեփականատեր  չէ,  սակայն  այն  տասը  տարվա  ընթացքում  բարեխղճորեն,  բացահայտ  և  անընդմեջ  տիրապետում  է  որպես  սեփական  գույք,  այդ  գույքի  նկատմամբ  ձեռք  է  բերում  սեփականության  իրավունք(ձեռքբերման վաղեմություն)»։
  Տվյալ նորմը առանձնահատուկ «ընթացակարգ է» սահմանում, որի դեպքում  նախկին  սեփականատերն  իր  կամքից  անկախ  կորցնում  է  սեփականության  իր  սուբյետիվ  իրավունքը, և միաժամանակ այդ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունք է ծագում փաստացի տիրապետող անձի մոտ։
  Այս նորմն ունի երկակի բնույթ, քանի որ վերջինս հանդես է գալիս և՛ իրավադադարեցնող, և՛ իրավաառաջացնող նորմի տեսքով։
  Ձեռքբերման  վաղեմության  ինստիտուտի  նշանակությունը  չի  կարելի  թերագնահատել։
   Ընդհանրապես, յուրաքանչյուր գույք պետք է գտնվի բնականոն քաղաքացիաիրավական շրջանառության մեջ։
 Սակայն հնարավոր են դեպքեր, երբ գույքն ինչ-ինչ պատճառներով դուրս է գալիս այդ շրջանառությունից  (օր.՝  տիրազուրկ  գույք)։
   Այս  ինստիտուտը  կոչված  է  այդպիսի  գույքը  վերադարձնելու  բնականոնքաղաքացիաիրավական  շրջանառություն։
   Սակայն,  ինչպես  ակնհայտ  երևում  է  վկայակոչված  նորմիդիսպոզիցիայից,  որպեսզի  ձեռքբերման  վաղեմության  ուժով  ծագի  սեփականության  իրավունք,անհրաժեշտ  են  մի  շարք  նախադրյալների  միաժամանակյա  առկայություն։
   «Իրավական  ակտերիմասին» ՀՀ օրենքի 86-րդ հոդվածի 1-ին մասում ամրագրված է, որ իրավական ակտը մեկնաբանվում էդրանում պարունակվող բառերի և արտահայտությունների տառացի նշանակությամբ` հաշվի առնելովօրենքի  պահանջները,  բացի  այդ  ակտի  մեկնաբանությունը  չպետք  է  փոփոխի  դրա  իմաստը։
   Առաջնորդվելով  իրավական  ակտերի  մեկնաբանման  վերոնշյալ  կարգով`  պարզ  է  դառնում,  որ  անհրաժեշտեն հետևյալ նախադրյալները. 1) տիրապետումը պետք է իրականացվի անշարժ գույքի նկատմամբ,2) անձը չպետք է հանդիսանա տվյալ գույքի սեփականատերը,3) տիրապետումը պետք է իրականացվի տասը և ավելի տարվա ընթացքում,4) այդ տիրապետումը պետք է իրականացվի անընդմեջ,5) տիրապետման պարտադիր հատկանիշն է դրա բարեխղճությունը,6) տիրապետումը պետք է լինի բացահայտ,7) անձը պետք է գույքը տիրապետի որպես իր սեփական։
 Այստեղից  պարզ  է  դառնում,  որ  վկայակոչված  նախադրյալները  պետք  է  առկա  լինեն  միաժամանակ. դրանցից թեկուզ մեկի բացակայությունը արգելք է սեփականության իրավունքի ծագման համարսույն  նորմի  ուժով։
   Անհրաժեշտ  է  ուշադրություն  դարձնել  «բարեխիղճ  տիրապետում»  եզրույթի  վրա։
 Դրա համար նախ և առաջ պետք է բացահայտել տիրապետման էությունը, իսկ այնուհետև պարզաբանել դա բարեխղճության տեսանկյունից։
 Կ. Սկլովսկին իր աշխատությունում տիրապետումը բնութագրում է որպես «փաստացի դրություն,երբ  անձը  իշխում  է  գույքի  ֆիզիկական  սուբստանցիայի  նկատմամբ»1։
   Հատկանշական  է  տեսաբանիայն  միտքը,  որ  ինքնին  իշխանությունը  գույքի  նկատմամբ  չի  հավաստում  ոչինչ՝  բացի  տիրապետմանիրավունքից,  սակայն  դրանից  ենթադրվում  է,  որ  անձի  մոտ  գոյություն  ունի  սեփականության  իրավունք։
  Տիրապետման իրավունքն ամրագրված է եղել դեռևս Հռոմեական իրավունքում։
  Ըստ հռոմեական աղբյուրների՝ տիրապետումը համեմատաբար երկարատև, ամրակայված, այլ անձանց ներգործությունից ապահովված ֆիզիկական, իրական իշխանությունն է իրի նկատմամբ corpus և animus միասնությամբ,  այսինքն`  փաստացի  իշխանությունը  զուգորդված  տիրապետելու  մտադրության  հետ2։
   Corpus-ը և  animus-ը տիրապետման որակական  հատկություններն են, այսինքն` տիրապետման մեջ միահյուսված են կամքը (animus) և փաստացի իշխանությունը (corpus)։
  Վերոգրյալից պարզ է դառնում, որհռոմեական  իրավունքում  արտացոլված  են  տիրապետման  երկու  տարրերը`  տիրապետման  նյութական կողմը` փաստացի տիրապետման մարմինը (corpus possessionis) և տիրապետման կամքը (animuspossidendi)։
  Ժամանակակից ըմբռնմամբ՝ փաստացի իշխանությունն առկա է բոլոր այն դեպքերում, երբանձի  համար  ապահովված  է  իրի  նկատմամբ  երկարատև,  անխոչընդոտ  ազդեցության  հնարավորությունը3։
   Տեսաբանների  որոշ  մասն  ավելի  նեղ  է  մեկնաբանում  այս  կատեգորիան`  համարելով,  որ  տիրապետումն  առկա  է  միայն  անձի  կողմից  ֆիզիկական  ներգործության  և  ներկայության  պայմաններում։
   Տեսաբանների  մեկ  այլ  խումբ  դրան  տալիս  է  ավելի  լայն  մեկնաբանություն.  իրերի  նկատմամբփաստացի  իշխանությունը  դրսևորվում  է  այդ  իրերի  պահպանման  համար  ձեռնարկվող  այնպիսի  միջոցներով, որոնք սովորաբար ընդունված են հասարակությունում4։
  Այս պարագայում ֆիզիկական ներգործությունն ու ներկայությունը պարտադիր չեն։
  Մեր կարծիքով՝ ժամանակակից պրակտիկային ավելի համահունչ է երկրորդ տեսակետը։
 Տիրապետման  հաջորդ  հատկանիշը  տիրապետման  կամքն  է։
   Հատկանշական  է,  որ  այս  կատեգորիայի շուրջ միասնական մոտեցում չկա։
  Տեսության մեջ առկա են երկու տեսակետներ.1) կամքը տիրապետման հատկանիշ է (տիրապետման սուբյեկտիվ տեսություն)5,2) կամքը չի դիտվում որպես տիրապետման հատկանիշ (տիրապետման օբյեկտիվ տեսություն)։
 Ընդ որում, հարցը լուծելիս պետք է հաշվի առնել, որ իրի տիրապետման ընթացքում կամքի դրսևորումները  տարբերվում  են  միմյանցից։
   Տիրապետման  ընթացքում  դրսևորվող  կամքի  առանձնահատ1 Տե՛ս Скловский К., Собственность в гражданском праве, изд 2-ое, Москва, 2000, էջ 205-366։
 2 Տե՛ս Новицкий И., Римское право, Москва, 2002, էջ 93-94։
 3 Տե՛ս Մովսիսյան Վ., Տիրապետման ինստիտուտը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքում, ատենախոսություն, Երևան, 2010, էջ 14-30։
 4 Տե՛ս Иеринг Р․, Об основании защиты владения։
  пересмотр учения о владении, Москва, 1883, էջ 129-130։
 5 Տե՛ս Покровский И․, Основные проблемы гражданского права Статут 2001, էջ 230-231։
 կություններից ելնելով` կարելի է առանձնացնել մի քանի դեպք, օրինակ, երբ անձը իրը տիրապետում էսեփական անունից, մեկ այլ դեպքում տիրապետումն իրականացվում է այլ անձի անունից։
  Առանձնահատուկ կատեգորիա է այն դեպքը, երբ անձն իրի տիրապետումը իրականացնում է՝ որպես սեփականատեր կամ կարծում է, որ ինքն է տվյալ իրի սեփականատերը։
  Տիրապետման սուբյեկտիվ տեսությանհիմնադիր  Կ.  Սկլովսկու  կարծիքով՝  տիրապետման  համար  պարտադիր  է  իրի  նկատմամբ  այնպիսիփաստացի իշխանության առկայություն, որի պարագայում անձը տիրապետում է դա՝ որպես սեփականատեր1։
   Ռ.  Իերինգը,  ով  օբյեկտիվ  տեսության  հիմնադիրն  է,  հանգում  է  նրան,  որ  իրի  նկատմամբունեցած փաստացի իշխանությունն արդեն բավարար է տիրապետման իրավունքի հաստատման համար։
   Մենք  համակարծիք  ենք  օբյեկտիվ  տեսության  հետ,  քանի  որ,  ինչպես  ցույց  է  տալիս  Քաղ.  օր.-իհամակարգային վերլուծությունը, օրենսդրական կարգավորման են ենթարկվել տիրապետման այնպիսի դեպքեր, երբ անձը չի տիրապետում որպես սեփականատեր, սակայն նա դա անում է օրինական ճանապարհով, այսինքն` նրա տիրապետումն ունի օրինական հիմք (տիտղոս), և օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է առաջանում պաշտպանել նման տիրապետողի օրինական շահերը և իրավունքները։
  Հենց այսուղղությամբ է առաջնորդվել նաև Գերմանիան, որի Քաղաքացիական օրենսգրքի 854-րդ պարագրաֆի  1-ին  կետը  սահմանում  է,  որ  իրի  նկատմամբ  տիրապետումը  ձեռք  է  բերվում  այդ  իրի  նկատմամբփաստացի  իշխանության  հաստատմամբ։
   Այսպիսով,  ընդհանրացնելով  տեսական  գրականության  մեջարտահայտված  կարծիքները  և  դրանք  համադրելով  օրենսդրական  համակարգի  հետ,  կարելի  է  տալտիրապետման՝  ժամանակակից  պրակտիկ  ընբռնումներին  համապատասխանող  ընդհանրական  սահմանում. Տիրապետումը գույքի գտնվելն է սեփականատիրոջ տնտեսությունում, նրա փաստացի տնտեսական իշխանության ներքո։
  Տիրապետման իրավազորությունը գույքն իր տնտեսական իշխանությաններքո,  սեփական  տնտեսությունում  պահելու`  օրենքի  վրա  հիմնված  հնարավորությունն  է։
   Ընդ  որումփաստացի ֆիզիկական ներգործությունը և ներկայությունը դրա պարտադիր հատկանիշներից չեն, ևկարևորվում է միայն փաստացի իշխանության հաստատումը։
 Տիրապետման  էությունը  բացահայտելուց  հետո  անհրաժեշտ  է  քննարկել  «բարեխիղճ  տիրապետում» կատեգորիան։
  Ինչպես պարզ է դառնում Քաղ. օր.-ի 187-րդ հոդվածի բովանդակությունից, տիրապետումը  անպայման  պետք  է  լինի  բարեխիղճ,  որպեսզի  անձը  հնարավորություն  ստանա  դառնալտիրապետվող  իրի  սեփականատերը։
   Բարեխղճության  վերաբերյալ  անդրադարձ  է  կատարվում  Քաղ.օր.-ի 275-րդ հոդվածում. «…ձեռք բերողը չգիտեր և չէր կարող իմանալ…»։
  Նախ և առաջ, տիրապետման  բարեխղճությունը  գնահատողական  կատեգորիա  է,  և  պետք  է  դիտարկել  անձի  սուբյեկտիվ  ընկալման  տեսանկյունից։
   Իրականում  հնարավոր  են  այնպիսի  դեպքեր,  երբ  փաստացի  առկա  վիճակը,թեև համապատասխանում է իրավահարաբերության բովանդակությանը, սակայն նման պարագայումփաստացի  չկա  իրավունք  (հիմքում  չկա  տիտղոս)։
   Այս  դեպքում  բարեխիղճ  տիրապետողը  հիմնավորկասկածներ ունի, որ փաստացի վիճակը լիովին համապատասխանում է իրավունքին2։
  Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ բարեխիղճ է այն տիրապետողը, ով հիմքեր ունի կարծելու, որ իր տիրապետումնառաջացել է իրավունքի հիման վրա, այսինքն` նրա տիրապետման հիմքում ընկած է տիտղոս։
  Մինչդեռանբարեխիղճ  տիրապետողը  ոչ  միայն  գիտի,  որ  իր  տիրապետման  հիմքում  չկա  որևէ  տիտղոս,  այլևանհրաժեշտ հիմքեր էլ չունի, որ մտածի հակառակը3։
  Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ Քաղ. օր.-ը շատ ընդհանրական ձևով է անդրադառնում այս կատեգորիային։
   Այդ  բացն  իր  նախադեպային  որոշումներով  փորձել  է  լրացնել  ՀՀ վճռաբեկ  դատարանը։
 «Բարեխիղճ  տիրապետում»  եզրույթը  բազմիցս  եղել  է  Վճռաբեկ  դատարանի  քննարկման  առարկան,մասնավորապես` իր թիվ ԵԿԴ/1221/02/08 2009 թ. ապրիլի 17-ի և ԵԱՔԴ/1272/02/08 2009 թ. հուլիսի24-ի որոշումներում ամրագրել է. «Տիրապետման բարեխղճությունը գնահատվում է գույքն անձի փաստացի  տիրապետմանը  անցնելիս։
   Գույքն  անձի  փաստացի  տիրապետմանը  պետք  է  անցնի  առանցորևէ բռնության գործադրման։
  Տիրապետողի մոտ պետք է առկա լինի այն համոզմունքը, որ նա գույքըձեռք  է  բերում  օրինական  հիմքերով։
   Տիրապետումը  պետք  է  հիմնված  լինի  այնպիսի  փաստի  հիմանվրա, որ անձը այդ գույքը տիրապետելու է որպես սեփականություն»4։
 Այս կատեգորիայի հետ անխզելիորեն կապված է Քաղ. օր.-ի 187-րդ հոդվածում նշված «տիրապետում  է  որպես  սեփական  գույք»  եզրույթը։
   Այստեղից  կարելի  է  եզրակացնել,  որ տիրապետումը  ոչ  միայն  պետք  է  լինի  բարեխիղճ,  այլև  անձը  այդ  անշարժ  գույքը  պետք  է  տիրապետի  որպես  սեփականգույք։
   Վճռաբեկ  դատարանը,  անդրադառնալով  դրան,  նշել  է,  որ  վերոնշյալ  կատեգորիայի  առկայության համար անհրաժեշտ են մի շարք նախադրյալներ, որոնք թույլ են տալիս ենթադրել, որ անձը գույքը  տիրապետել  է  որպես  իր  սեփական,  մասնավորապես`  գույքը  փաստացի  տիրապետողը  պետք  է1 Տե՛ս Скловский К., էջ 512-515։
 2 Տե՛ս Մովսիսյան Վ., էջ 109-114։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 122։
 4 Տե՛ս Թորոսյան Գ., ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի գործնական մեկնաբանություններ, Երևան, 2014, էջ 232-248։
 մասնակցի գույքի կառավարմանը, հոգ տանի դրա պահպանման համար, ինչպես իր սեփական գույքիդեպքում։
  Բացի այդ, անձը պետք է գույքը տիրապետի ինչպես սեփականը նաև երրորդ անձանց հետհարաբերություններում։
  Որպես սեփական գույք տիրապետելն այն կարևորագույն հատկանիշներից է,առանց  որի  հնարավոր  չէ  կիրառել  ձեռքբերման  վաղեմությունը։
   Այս  կատեգորիային  է  անդրադարձելնաև  ՀՀ  սահմանադրական  դատարանը,  որն  իր  21.11.2006  թ/  ՍԴՈ-667  գործում  անդրադարձել  էՔաղ.  օր.-ի  187-րդ  հոդվածի  համապատասխանելիությանը  ՀՀ  սահմանադրությանը`  նշելով.  «Ձեռքբերման  վաղեմությունը  դասվում  է  սեփականության  իրավունքի  ձեռքբերման  եղանակների  թվին։
 Ձեռքբերման վաղեմության հիմքով անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ձեռքբերման համար պահանջվում է այդ գույքի` որպես սեփական ունեցվածքի բարեխիղճ, բացահայտ, անընդմեջ, տևական տիրապետում։
  Այս նախապայմանները բացառում են ուրիշի գույքը որպես սեփականություն ձեռք բերելու հնարավորությունը, որին տիրապետողը տիրապետում և օգտագործում է, մասնավորապես՝  վարձակալության,  պահատվության  կամ  այլ  պայմանագրի  հիման  վրա,  թեկուզև`  բարեխիղճ, բացահայտ, անընդմեջ և երկարատև, սակայն իր պայմանագրային պարտավորությունների գիտակցմամբ  այն  համարելով  ուրիշի  գույք  և  այն  տիրապետելով  ոչ  որպես  սեփական  գույք»։
   Այս  նույնտրամաբանությամբ էլ առաջնորդվել է ՀՀ վճռաբեկ դատարանը։
  Այսօրվա պրակտիկ զարգացումները ցույց են տալիս, որ դատարանները, գործի բազմակողմանի,օբյեկտիվ  և  լրիվ  քննության  ընթացքում  պարզելով,  որ  անձը  հիմք  չի  ունեցել  ենթադրելու,  որ  գույքըտիրապետում  է  որպես  սեփական,  ամրագրում  են  բարեխիղճ  տիրապետման  բացակայությունը։
   Այսինքն` «որպես իր սեփական գույք տիրապետելը» և «բարեխիղճ տիրապետումը» համարվում են փոխկապակցված  և  փոխլրացնող  երևույթներ։
   Դա  է  վկայում  Վճռաբեկ  դատարանի  3-184(ՎԴ)  2008  թ.մարտի 27-ի, 3-433(ՎԴ) 2008 թ. հուլիսի 25-ի և 3-47(ՎԴ) 2008 թ. փետրվարի 29-ի որոշումները, որոնցով ամրագրվել է այն տեսակետը, որ երբ անձը չունի բավարար հիմքեր ենթադրելու, որ նա այդ գույքըիր տիրապետմանն անցնելու պահից տիրապետելու է որպես սեփականը, ապա նման պարագաներումբացակայում է բարեխիղճ տիրապետումը։
  Սակայն, ինչպես բխում է օրենսդրական ձևակերպումներիցև  տեսական  գրականության  մեջ  արտահայտված  տեսակետներից՝  վերոնշյալ  երկու  կատեգորիաներըառանձին երևույթներ են։
  Ճիշտ է, նրանք լրացնում են մեկը մյուսին, սակայն պետք է դիտարկել դրանքառանձին, և եթե բացակայում է մեկը, դա դեռ չի նշանակում, որ մյուսն էլ չկա։
  Հնարավոր են այնպիսիդեպքեր,  երբ  անձը  հանդիսանա  բարեխիղճ  տիրապետող  (օրինակ՝  տիրապետում  է  պայմանագրի  հիման  վրա  և այլն),  սակայն բավարար  հիմքեր  չունենա  ենթադրելու,  որ  այդ  գույքը  տիրապետում  է  որպես  սեփական։
   Նման  դեպքերում  ամրագրելով  ոչ  բարեխիղճ  տիրապետման  առկայություն`  անձըհայտնվում է ոչ բարենպաստ պայմաններում (օրինակ՝ առաջանում է եկամուտները հատուցելու պարտականություն ավելի մեծ ծավալով և այլն)։
  Հարկավոր է, որ նման իրավիճակներում ամրագրվի միայնդիսպոզիցիայի  պայման  հանդիսացող  «որպես  սեփական  գույք  տիրապետելու  բացակայությունը  միայն։
  Բացի այդ՝ ինչպես նշվեց, բարեխիղճ տիրապետումը գնահատողական և սուբյեկտիվ կատեգորիաէ։
   Ընդհանրապես,  սուբյեկտիվ  կատեգորիաները  պրակտիկայում  շատ  դժվար  ապացուցվող  երևույթներ  են.  անգամ  հստակ  չէ,  թե  ով  է  կրում  դրա  ապացուցման  բեռը։
   Այս  հիմնահարցը  լուծելու  համարառաջարկվում է օրենսդրորեն ամրագրել բարեխիղճ տիրապետման կանխավարկածը, այսինքն` անձնի սկզբանե բարեխիղճ տիրապետող է, քանի դեռ հակառակը չի ապացուցվել։
  Մեկ այլ հիմնախնդիր է այն, որ Քաղ.  օր.-ը չի սահմանում բարեխղճության «տևողությունը», իսկպրակտիկայում էլ հստակ մեկնաբանված չէ, թե որ պահից է սկսվում և ավարտվում բարեխիղճ տիրապետումը։
  Հնարավոր են իրավիճակներ, երբ իրը ձեռք բերելու պահին տիրապետումը լինի բարեխիղճ,սակայն  տիրապետման  ընթացքում  այն  վերածվի  ոչ  բարեխիղճ  տիրապետման։
   Տեսաբաններիքննարկման առարկա է այն հարցը, թե արդյոք բավարար է բարեխղճությունը տիրապետման սկզբում,թե դա պետք է ուղեկցվի տիրապետման ողջ ընթացքում։
  Դ. Մեյերը նշում է. «եթե ուրիշի գույքի բարեխիղճ  տիրապետողը  տեղեկացված  է  սեփականատիրոջ  կողմից  իրեն  ներկայացված  հայցի  մասին,ապա նա այդ պահից չի կորցնում բարեխղճությունը»։
  Մեյերին համակարծիք է նաև Կ. Սկլովսկին։
  Տեսաբանների  մյուս  մասն  էլ  գտնում  է,  որ  բարեխղճությունը  պետք  է  դրսևորվի  տիրապետման  ողջ  ընթացքում1։
  Մենք համակարծիք ենք առաջին մոտեցման հետ, քանի որ միայն հայց հարուցելը կամ պահանջ ներկայացնելը դեռ բավարար չէ, որպեսզի պնդենք` տիրապետումը անբարեխիղճ է։
  Հնարավոր է,որ այդ պահանջը հիմնավոր չէ կամ հայցվորը չի հանդիսանում տվյալ սուբյեկտիվ իրավունքի կրողը, ևայլն։
 Բացի այդ նաև տեսական անհրաժեշտություն կա պաշտպանելու անբարեխիղճ տիրապետողի շահերը։
  Բերենք երկու օրինակ։
 1 Տե՛ս Բարսեղյան Տ., Ձեռքբերման վաղեմություն, Բանբեր Երևանի համալսարանի․ «Իրավագիտություն», 143.3, 2014 (№ 2),էջ 32-34։
 1)  Անձն ի սկզբանե անբարեխիղճ տիրապետող է, գույքը ձեռք է բերել անօրինական ճանապարհով ու տիրապետել տասը և ավելի տարի, իսկ օրինական սեփականատիրոջ մոտ ավարտվելեն հայցային վաղեմության ժամկետները, որը վկայակոչում է պատասխանողը։
 2)  Անձն  ի  սկզբանե  բարեխիղճ  տիրապետող  է,  բայց  տիրապետման  ընթացքում  ի  հայտ  են  եկելայնպիսի  հանգամանքներ,  որոնց  ուժով  տիրապետումը  վերածվել  է  անբարեխղճի,  սակայնօրինական սեփականատերը հետ չի պահանջում գույքը։
 Առաջին պարագայում կազուսային իրավիճակ է ստեղծվում, քանի որ սեփականատերը չի կարողհարկադրաբար  պաշտպանել  իր  շահերը,  իսկ,  ինչպես  հայտնի  է,  առանց  հարկադրանքի  սուբյեկտիվիրավունքը տվյալ պարագայում ի չիք է դառնում։
  Մյուս կողմից՝ տիրապետումն անբարեխիղճ է, ինչնարգելք  է  հանդիսանում  սեփականության  իրավունքի  ծագման  համար։
   Երկրորդ  իրավիճակում,  չնայած  որ  ի  սկզբանե  տիրապետումը  եղել  է  բարեխիղճ  և  ընթացքում  է  վերածվել  անբարեխղճի,  սեփականատերը հետ չի պահանջում գույքը` կարծեք, հրաժարվելով դրանից։
  Այս երկու օրինակներում ներկայացված կազուսի պատճառով գույքի հետագա ճակատագիրը մնում է անորոշ։
  Այսպիսի իրավիճակները հիմք են տալիս պնդելու, որ անհրաժեշտություն կա պաշտպանելու նաև անբարեխիղճ տիրապետողների շահերը, ինչը բխում է ձեռքբերման վաղեմության ինստիտուտի էությունից, քանի որ այն կոչված  է  հետ  վերադարձնելու  գույքը  բնականոն  քաղաքացիաիրավական  շրջանառություն,  բացի  այդգույքի  ճակատագիրը  ամեն  դեպքում  չպետք  է  մնա  անորոշ։
   Նման  պարագայում  գույքը  շրջանառության մեջ ներդնելու միակ ուղին ձեռքբերման վաղեմության ինստիտուտն է։
  Այսպիսով, ամփոփելով կարելի է հանգել հետևյալ եզրակացությունների.1)  Տիրապետման  մեկնաբանման  համար  պետք  է  հիմք  ընդունվի  օբյեկտիվ  տեսությունը,  համաձայն որի՝ իրի նկատմամբ փաստացի ֆիզիկական ներգործությունը պարտադիր չէ։
  Կարևոր է այդ իրինկատմամբ փաստացի իշխանություն հաստատելը և այդ իրի նկատմամբ ձեռնարկվող այն միջոցները,որոնք բավարար են իրի պահպանվածության համար,2) Բարեխիղճ տիրապետումը սուբյեկտիվ կատեգորիա է, որը պրակտիկայում շատ դժվար է ապացուցել։
  Այդ իսկ պատճառով առաջարկվում է սահմանել տիրապետման բարեխղճության կանխավարկածը, համաձայն որի՝ տիրապետումը կհամարվի բարեխիղճ, քանի դեռ հակառակը չի ապացուցվել,3) Բարեխիղճ տիրապետման հետ հանդես է գալիս նաև գույքը որպես իր սեփականը տիրապետելու կատեգորիան, ինչը ևս սուբյեկտիվ, գնահատողական կատեգորիա է։
  Այդ իրավիճակը առկա է այնպարագայում,  երբ  անձի  սուբյեկտիվ  ընկալմամբ՝  փաստացի  դրությունը  համընկնում  է  իրավաբանական դրության հետ, մինչդեռ իրականում դա այդպես չէ։
  Ուրեմն, պետք է ուշադրություն դարձնել անձիսուբյեկտիվ ընկալման վրա, և եթե բավարար հիմքեր կան ենթադրելու, որ նա գույքը տիրապետում էորպես իր սեփական, ապա նման պարագայում կասկածի տակ չպետք է դրվի դրա առկայությունը,4)  «Որպես  սեփական  գույք  տիրապետելը»  և  «բարեխիղճ  տիրապետումը»  որքան  փոխկապակցված, այնքան էլ ինքնուրույն կատեգորիաներ են։
  Անհրաժեշտ է դրանք պրակտիկայում դիտարկել որպես  առանձին  երևույթներ  և  մեկի  առկայությունը  անհարկի  կախման  մեջ  չդնել  մյուսի  առկայությունից. դա էական վնաս կարող է պատճառել տիրապետողի շահերին,5)  Պրակտիկ  անհրաժեշտությամբ  թելադրված  է  պաշտպանել  նաև  անբարեխիղճ  տիրապետողիշահերը։
  Ձեռքբերման վաղեմության ինստիտուտի բուն էությունն այն է, որ դրանով ապահովվի գույքիբնականոն  քաղաքացիաիրավական  շրջանառությունը։
   Բացի  այդ՝  ոչ  մի  գույք  չպետք  է  մնա  անորոշկարգավիճակով։
 Սարգիս ԻսոյանՏԻՐԱՊԵՏՄԱՆ ԲԱՐԵԽՂՃՈՒԹՅՈՒՆԸ` ՈՐՊԵՍ ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՁԵՌՔԲԵՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼԲանալի բառեր՝ սեփականություն, սեփականության իրավունք, տիրապետում, corpus possessionis, animus possidendi, բարեխիղճ տիրապետում, ձեռքբերման վաղեմություն։

Սույն աշխատությունում բացահայտված է տիրապետման էությունը, համադրվել են տարբեր տեսաբանների  մոտեցումները և փորձ է արվել հիմնավորելու, թե ինչպես պետք է զարգանա պրակտիկան տիրապետման փաստը  հաստատելու  դեպքում։
   Կատարված  հետազոտության  արդյունքում  բացահայտվել  է  «բարեխիղճ  տիրապետում»  հասկացության բովանդակությունը` մատնանշելով այն թերությունները, որոնք նկատվում են պրակտիկ զարգացման  ընթացքում։
   Բացի  այդ,  սույն  աշխատանքում  հիմնավորվում  է  անբարեխիղճ  տիրապետողի  շահերի  պաշտպանության անհրաժեշտությունը։
