20-րդ դարի գրատպության պատմությունը հայ պատմագրության ամենաքիչ ուսումնասիրված հնագույն խնդիրներից է:   Սա վերաբերում է նաև Հայաստանի առաջին հանրապետության տպագրական պատմությանը:   Սովետահայ գիտնականները Հայաստանի Հանրապետության ընթացքում հրատարակված գրքերը չեն դարձրել ուսումնասիրության առանձին խնդիր:   Մինչդեռ միայն վերջին տասնամյակում Հայաստանի ազգային գրադարանի կողմից հրատարակված «Հայ գիրք 1901-1920թթ.» Եվ «Հայ գիրք 1921-1930թթ.» Մատենագիտական ​​ցուցակների ուսումնասիրությունից մենք տեսնում ենք, որ թղթի և թղթի պակասի պայմաններում տպագրության ողբալի վիճակը Առաջին Հանրապետության ընթացքում (նկատի ունենք նաև Լեռնային Karabakhարաբաղը) Հրատարակվել է շուրջ վաթսուն գիրք 1:   Սա նույնպես ճշգրիտ տվյալ չէ:  Չմոռանանք, որ նշված մատենագիտական ​​ցուցակներում արտացոլված է միայն հայալեզու գրականությունը, և չեն կազմվում Հայաստանում հրատարակված ռուսալեզու գրականության մատենագիտական ​​ցուցակները, չեն ուսումնասիրվել ռուսալեզու գրքերը:   Կարող ենք հավաստիացնել, որ 1918-1921թթ. Հրատարակված որոշակի քանակությամբ գրքեր և թերթեր չեն պահպանվել արտասահմանում գտնվող ՀՀ գրադարաններում և կենտրոններում, ինչի պատճառով ԱԱԳ մատենագիտական ​​ցուցակները ամբողջական չեն:   Հայաստանի ազգային արխիվում ուսումնասիրություններ կատարելիս մենք հանդիպեցինք մի ուսումնասիրության, որը ներառված չէր վերոնշյալ ցուցակներում:  1901-1920թթ. Հայկական գիրքը, կազմ. Օ. Գյուլումյան, Ա. Ադամյան, Ս. Թադևոսյան, Ա. Սավալյան, Մ. Սողոմոնյան, Ա. Սահակյան, Երևան, 2007, էջ 563624, Հայ գիրքը 1921-1930 թվականներին, կազմ. Օ. Գյուլումյան, Ս. Գրիգորյան, Երեւան, 2012, էջ 1-22:  426 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Գրքի տեղեկությունները.   Այսպիսով Մեր գտած փաստաթղթերից մեկը պարունակում է տեղեկություններ 1924 թ.: 1919 թ. Դեկտեմբերին Հայաստանի հեղափոխական թանգարանում Երևանում 2 հրատարակված «Սուգ սգացող Արամ» գրքի առկայության մասին, որը նվիրված էր հանրապետության փաստացի հիմնադրի հիշատակին Հայաստանի, ներքին գործերի առաջին նախարար Արամ Մանուկյանը (1879-1919):   Նշված հրատարակությունը ոչ միայն այժմ հասանելի չէ ՀՀ գրադարաններում, այլևս նշված չէ հայ գրքի մատենագիտական ​​ցուցակներում:  1918 թ. Մայիսին Հայաստանի անկախացումից հետո կառավարությունը հայտարարեց տպագրական և մամուլի քաղաքականության ժողովրդավարական մոտեցման մասին:   Այս ոլորտում Հայաստանի Հանրապետությունում տվյալ ժամանակահատվածում կիրառվել են Համառուսաստանյան ժամանակավոր կառավարության պրոգրեսիվ իրավական ակտերը:   Այնուամենայնիվ, իշխանությունները ոչ միշտ են կատարել իրենց պարտավորությունները:  Հրապարակման ոլորտը ՀՀ-ում գտնվում էր ՆԳ նախարարության իրավասության ներքո:   Կառավարության անունից ՆԳՆ-ն կապեր էր պահպանում տպարանների և թերթերի խմբագրությունների հետ, նրանց հրահանգներ տալիս, թույլ տալիս կամ դադարեցնում մամուլի տպագրությունը, գրքերի տարածումը և վերահսկում, որ տպարանները չեն տպում: հակակառավարական, կործանարար կոչեր և թռուցիկներ:   Այնուամենայնիվ, նախազգուշական միջոցները միշտ չէ, որ հաջող էին:  Մենք չգիտենք որևէ ակնհայտ փաստ հանրապետության անկախության առաջին ամիսներին (մինչև 1919 թվականի գարուն) պետության կողմից տպագրությունը վերահսկելու և գրաքննության վերաբերյալ:   Այնուամենայնիվ, իրավիճակը փոխվեց Հայաստանի Հանրապետությունում ներքին իրավիճակի կայունացմանը զուգընթաց, և, հատկապես, 1919 թ. Հայաստանի ազգային արխիվը (ՀՀԱ), f. 122, գ. 1, գ. 259 118 և մոտակայքում:  Սուքիասյան Հ.Կ., Մամուլի պետական ​​վերահսկողություն և գրաքննություն Հայաստանի Հանրապետությունում (1918-1920), «Հասարակական գիտությունների հանդես», 2015, N 3, էջ 63-77:  427 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Հունիսի 21-23-ին կայացած խորհրդարանական ընտրություններին ընդառաջ և հաջորդ ամիսներին, երբ ակտիվ պայքար էր ընթանում քաղաքական կուսակցությունների միջև:  1919 թ. Մայիսի 26-ին ՀՀ Կառավարությունը Ներքին գործերի նախարարին լիազորեց խորհրդարանական ընտրությունները կազմակերպող Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի աշխատանքի համար անհրաժեշտության դեպքում առգրավել թուղթ և տպարաններ 4:   Դա, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված էր նրանով, որ մի շարք քաղաքական ուժեր (Հայ ժողովրդական կուսակցություն, Հայ սոցիալ-դեմոկրատներ, բոլշևիկներ) բոյկոտեցին խորհրդարանական ընտրությունները:   ՀՀ ղեկավարները վախենում էին, որ տպարանների տերերը կամ բանվորները կարող են անակնկալ գործադուլ կազմակերպել ՝ չկարողանալով տպել քվեաթերթիկները:   Կարևոր խնդիր էր նաև անհրաժեշտ թղթի պահպանումը:   Եկեք ապացուցենք: 1918-1920 թվականներին թղթի սուր անհրաժեշտություն կար, թուղթն ընդգրկված էր ապրանքների ցուցակում, որի արտահանումն արգելված էր Հայաստանի Հանրապետությունից 5:  Արխիվային և հրապարակված փաստաթղթերի, մամուլի և հուշագրությունների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի Հանրապետությունում «արգելված գրականության» օրինակները ունեն քաղաքական բնույթ:   Դրանց մեծ մասը վերաբերում է հայ բոլշեւիկների հրատարակություններին:  Բանն այն է, որ հայ բոլշեւիկները գերադասում էին իրենց ընկալած դասակարգային պայքարի անիրատեսական հեռանկարները ՝ ազգային շահերից ու նկրտումներից:   1919 թ. Ամռանը Հայաստանում երիտասարդ բոլշևիկների գործունեությունը վրդովմունք առաջացրեց Հայաստանի իշխանությունների, զինվորականների և բնակչության շրջանում:  Նշենք, որ 1919 թ.-ին Երևանում ստեղծվեց Երիտասարդ Սոցիալիստ-Ինտերնացիոնալիստների «Սպարտակ» միությունը: 2006 թվականի ապրիլին: Այն մայիսին վերանվանվեց Երևանի Երիտասարդ կոմունիստների «Սպարտակ» կազմակերպություն ,   Կազմակերպության անդամները 1919 թ. ՀՀ կառավարության նիստերի արձանագրություններ: 1918-1920, Երեւան, 2014, էջ. 203 թ.  ՀԱԱ, զ. 199, գ. 1, գ. 131, թ. 36  428 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ գաղտնի տպել է հակակառավարական երկու թռուցիկ Երեւանի փողոցներում, զորամասերում, հանրապետության քաղաքային և գյուղական բնակչության շրջանում:  Առաջին թերթիկը բաժանվեց հունիսի 21-23-ին կայացած խորհրդարանական ընտրությունների նախօրեին:   Նշված համակարգը քննադատում էր «բուրժուական» Հայաստանի պետական ​​համակարգը և կուսակցությունները:   Ավարտվեց այսպես. «Կորցրեք իմպերիալիզմը, կորցրեք պառլամենտարիզմը, կեցցե խորհրդային իշխանությունը, կեցցե կոմունիզմը» 6:   «Սպարտակի» անդամները հաջորդ թռուցիկը բաժանեցին հուլիսին, երբ հայկական բանակը զբաղվում էր Բեյուք-Վեդի շրջանում թուրք-թաթարական հակապետական ​​խռովությունները ճնշելու գործով:   Թռուցիկը, որի հեղինակը հայտնի հեղափոխական Արշավիր Մելիքյանն էր, հայ զինվորներին կոչ էր անում պատերազմել հանրապետության իշխանությունների դեմ ՝ ռազմական հրամանատարության հրամաններին ենթարկվելու փոխարեն և «թուրք աշխատող եղբայրների» դեմ պայքարելու փոխարեն 7:  Վերջին զանգը մեծ արձագանք ունեցավ:   Եթե ​​ՆԳՆ-ն անտեսում էր նախորդը, ապա այս անգամ «Սպարտակի» երկու տասնյակ անդամներ ձերբակալվեցին և մի քանի օր բանտարկվեցին:   Երիտասարդներից երկուսը ՝ Աղասի Խանջյանը և Հարություն Հասրաթյանը, մնացին անազատության մեջ մոտ երկու ամիս, մինչև, ինչպես մի քանի ամիս անց նշեց ՆԳ նախարար Ա. Գյուլխանդանյանը, «նրանք մեղավոր էին, զղջացին իրենց արածի համար և ստորագրեցին, որ իրենք ոչ մի նման հակապետական ​​քայլ չձեռնարկել »:  Հաջորդ հայտնի օրինակը 1919 թվականն է: Սեպտեմբերի 9-16-ը Երևանում տեղի ունեցած Հայ ժողովրդական կուսակցության երկրորդ համագումարում ընդունված «Քաղաքական պահի մասին» բանաձեւը, որը խստորեն քննադատեց ՀՀ իշխանություններին և իշխող «Սպարտակին»: 1917-1920, հուշեր ու փաստաթղթեր, Երեւան, 1935, էջ 174-177:  Նույն տեղում, Pp. 17-19, 33-34, 67, 79-81, 86-87, 98-100:  ՀԱԱ, զ. 198, գ. 1, գ. 64, թ 4 տուր.   Պարզ է, որ տարիներ անց այս իրադարձությունների մասին գրված հուշերում Ա.Խանջյանը «մոռացավ» նշել մեղքը («Սպարտակ». 1917-1920, հուշեր և փաստաթղթեր, էջ 18-19):  Կուսակցության 429 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ - Հ. Յ. Դաշնակցությունը, գործունեությունը և ՀՀ խորհրդարանը և կառավարությունը լուծարելու պահանջը:   Բանաձեւը թռուցիկի տեսքով վերարտադրվեց քաղաքի «Լույս» տպարանում (այստեղ տպագրվում էր նաև People'sողովրդական կուսակցության «newspaperողովուրդ» -ի պաշտոնական թերթը) և տարածվեց ՝ առաջացնելով իշխանությունների դժգոհությունը:   ՆԳ նախարար Աբրահամ Գյուլխանդանյանի հրամանով, սեպտեմբերի 19-ի առավոտյան «oghողովուրդ» թերթի խմբագրությունը խուզարկություն է կատարվել, իսկ Բանաձեւի տպագիր օրինակները առգրավվել են:   Փակվեց նաեւ «Լույս» տպարանը:   Այնուհետև ՆԳ նախարարը հատուկ հրահանգ տվեց տպարանի ղեկավարին ՝ «հակապետական ​​նամակներ» չտպել 9:   Տպարանը վերաբացվեց միայն այն բանից հետո, երբ տպարանի սեփականատերը ստորագրեց հակակառավարական նյութեր չհրապարակելու պայմանագիր:   «Oghողովուրդ» թերթի տպագրությունը վերսկսվեց 2410 թվականի սեպտեմբերի 24-ին:   Սա Հայաստանի Հանրապետության օրոք հրատարակչական ոլորտի նկատմամբ դաժան վերահսկողության աննախադեպ փաստ էր, ինչը հիմնովին հակասում էր այդ պատվերը կատարող կառավարության դիմումի տառին և ոգուն:  Հայաստանի իշխանություններին հատկապես մտահոգում էր հայ բոլշեւիկների կողմից հակապետական ​​գրականության տարածումը:  1919 թ. Սեպտեմբերի 9-ին ՀՀ կառավարությունը նշանակեց Ներքին գործերի նախարար Ա. Նա հանձնարարեց Գյուլխանդանյանին մշակել օրինագիծ Հայաստանից «վնասակար տարրերը» արտաքսելու մասին 11:   Բանն այն է, որ հատկապես 1919 թ. Վրաստանում և Ադրբեջանում հետապնդվող հայ կոմունիստները 2007-ի գարնանից տեղափոխվում են Հայաստան `իրենց գործունեության համար պարարտ հող փնտրելով հայկական պետության տարածքում, որտեղ կուսակցական պատկանելության համար հետապնդումներ չեն եղել:   Բոլշևիկների գործունեությունը հանրապետությունում նոր թափ ստացավ 1919-ին: 1919 թ. Սեպտեմբերի 22-ին Երևանում կայացած Հայաստանի կոմունիստական ​​կազմակերպությունների առաջին «Հայաստանի ձայնը», f. 201, գ. 1, գ. 39, թ 113:   Տե՛ս նաև ՝ Հակոբյան Ա.Մ., Հայաստանի խորհրդարանը և քաղաքական կուսակցությունները (1918-1920), Երևան, 2005, էջ 210-211:  «Oghողովուրդ», Երեւան, 1919, 24, 26 սեպտեմբերի, N 104, 105:  ՀՀ կառավարության նիստերի արձանագրություններ, էջ 294-295:  430 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Խորհրդակցությունից հետո, երբ ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետության կոմիտեն («Արմենկոմ») 12:  ՀՀ կառավարության հանձնարարությամբ, ՆԳՆ 1919 թ. Դեկտեմբեր 1920 թ. Փետրվարին նա ձերբակալեց մի շարք ակտիվ բոլշևիկների Երևանում, Ալեքսանդրապոլում և Դիլիջանում (Սարգիս Կասյան, Ասքանազ Մռավյան, Նիկոլայ Պանֆիլով, Սարգիս Խանոյան, Հայկ Յագուբյան, Մուշեղ Աղայանը և ուրիշներ):   Սոցիալիստ-հեղափոխական խմբակցության առաջարկով ձերբակալվածների հարցը մանրամասն քննարկվել է Հայաստանի խորհրդարանի 1920 թ. փետրվարի 20-ի նիստում:   Նիստի գրությունը ցույց է տալիս, որ ձերբակալվածները մեղադրվում են «քրեական գրականություն» տարածելու, բանակում քարոզչություն իրականացնելու և թռուցիկներ բաժանելու, թուրքերի հետ համագործակցության մեջ 13:  Այդ «քրեական գրականությունը» հայ հայտնի բոլշևիկ Սարգիս Կասյանի հեղինակած «Ո՞ւր է ելքը» գրքույկն էր, որը վերջինս ՝ «Ս. Հայաստանի կոմիտե, նա գաղտնի հրատարակեց մի փոքր հրատարակություն 1919-ին:   1920-ին Հյուսիսային Կովկասի հայ բոլշևիկյան գործիչների նախաձեռնությամբ: Այն վերահրատարակվում է կարճ նախաբանով `հայտնի բոլշևիկ Սարգիս Լուկաշինի (Սրապիոնյան) 14:  Գիրքը նկարագրում էր հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակը, կատարված չարաշահումները, սուր քննադատության ենթարկվեց կառավարության ներքին և արտաքին քաղաքականությունը:   Ստեղծված իրավիճակից ելք համարվել է Հայաստանի Հանրապետության դեպի հյուսիս շրջադարձելը և խորհրդայնացումը (Խորհրդային Ռուսաստան) 15:   Ի դեպ, 1922-ին Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Երեւանում վերահրատարակվեց «Բանվորների և գյուղացիների գրադարան» մատենաշարի բրոշյուրը:  Գալոյան Գ.Ա., Հերոսական մայիս-հաղթական նոյեմբեր, Երեւան, 1980, էջ 53-54:  ՀԱԱ, զ. 198, գ. 1, գ. 79, թ 5-6:  Կարապետյան Հ.Ն., Մեծ պայքարի մարդիկ: Սարգիս Կասյան, Սահակ Տեր-Գաբրիելյան, Գեւորգ Աթարբեկյան, Երեւան, 1963, էջ 112, 127, Հարությունյան Վ.Ա., Սարգիս Կասյան, Երեւան, 1965, էջ 18:  Adenian S. (Kasian S.), Ո՞ւր է ելքը, նախկինում. Լուկաշին, Նոր Նախիջևան, Հայաստանի կոմիսարիատի Ռոստով-Նախիջևանի մասնաճյուղ, 1920, 84 էջ:  431 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Ինչ վերաբերում է Հայաստանի իշխանություններին զայրացրած «Արմենկոմ» -ի թերթիկին, դրա ստեղծման պատճառը 1920 թ. Հունվարի 19-ին Փարիզում Դաշնակիցների Գերագույն խորհրդի կողմից Հայաստանի անկախության փաստացի ճանաչումն էր:  Այն ուրախությամբ ընդունվեց Երևանում և մեծ շուքով նշվեց:   Նշված թռուցիկը պարունակում էր այն միտքը, որ թվում է Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը, Հայաստանի բանվորներն ու գյուղացիները իսկական անկախություն կունենան միայն Խորհրդային Ռուսաստանի Կարմիր բանակի օգնությամբ Հայաստանում սովետական ​​օրենքի գերակայություն հաստատելուց հետո: ,   Այն ավարտվեց հետևյալ կոչերով.  1920 Մայիսի սկզբին հայ բոլշևիկների հակակառավարական ապստամբության բռնկումից հետո պետությունը խստացրեց իր վերահսկողությունը տպարանների վրա:   ՀՀ բյուրոյի-Կառավարության մայիսի 6-ի նիստում որոշում կայացվեց հանրապետության տարածքում տպարանների բռնագրավման, դրանց նկատմամբ վերահսկողության և դրանց օգտագործման հարցը վերապահել ՆԳ նախարարի հայեցողությանը 18:   Ավելին, ՀՀ ՆԳ նախարարությունը հատուկ հանձնակատարներ նշանակեց տպարանների նկատմամբ վերահսկողություն սահմանելու համար:   Այսպիսով Նախարարի օգնական Ս. Թորոսյանի մայիսի 8-ի հրամանով, խորհրդարանի անդամ, ՀՅԴ անդամ Ենովք Միրաքյանը նշանակվեց Երևանի և Էջմիածնի տպարանների կոմիսար:   Մայիսի 15-ին Սարգիս Պողոսյանը փոխարինեց վերջինիս 19:   Բոլշևիկյան գրականության դեմ պայքարի տեսանկյունից այս քայլերը որոշ արդյունքներ տվեցին:  Հայաստանում խիստ պահանջարկ կար մասնագիտական ​​գրքերի:   Բանն հասավ նրան, որ ՀՀ կառավարությունը, 1920 թ. Հուլիսի 7-ի նիստում քննարկելով երկրից իրավաբանական գրքերի հայոց պատմությունը, հ. IV, գիրք I, Երեւան, 2010, էջ 152-153:  Մայիսյան ապստամբությունը Հայաստանում: 1920-1930 (հուշերի և փաստաթղթերի ժողովածու), Երևան, 1930, էջ 155-157:  ՀՀ կառավարության նիստերի արձանագրություններ, էջ 445:  ՀԱԱ, զ. 201, գ. 2, գ. 151, թ. 2-4:  432 ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Արտահանումն արգելելու հարցը որոշվեց արգելել բոլոր տեսակի մասնագիտական ​​գրքերի արտահանումը 20:  Փաստորեն, Ս. Կասյանի «Ո՞ւր է ելքը» գիրքը և հայ բոլշևիկների թռուցիկները Հայաստանի Հանրապետության անկախ պետականության դեմ արգելվում էին Հայաստանի Հանրապետությունում, իսկ դրանք տարածողները ձերբակալվում էին:   Մյուս օրինակը `թռուցիկի տեսքով ՀPAԿ« Քաղաքական պահի մասին »բանաձևի պատճենն էր:   Ինչպես տեսնում ենք, մենք կարող ենք պայմանականորեն խոսել միայն ՀՀ-ում արգելված գրականության, հատկապես գրքերի մասին:   Գոյություն ունեցող մասնակի դեպքերը, բացառությամբ մեկ դեպքի, հիմնականում վերաբերում են պետության կողմից տապալման ուղղությամբ հայ բոլշևիկների կողմից ձեռնարկված հակապետական ​​քայլերը չեզոքացնելու կառավարության ջանքերին:  , ։

Հայաստանի Հանրապետության շրջանում հրատարակչական բնագավառը գտնվում էր ներքին գործերի նախարարության իրավասության ներքո։
  Կառավարության անունից ՆԳՆ-ն հարաբերություններ էր պահպանում տպարանների հետ, հրահանգներ տալիս նրանց, հետեւում գրքերի տարածմանը, հսկում, որպեսզի տպարանները հակապետական կոչեր ու թռուցիկներ չտպագրեն։
  Այդուհանդերձ, միշտ չէ, որ նախազգուշական միջոցառումները հաջողություն էին ունենում։
  Հոդվածում ցույց է տրվում, որ ՀՀ-ում «արգելված գրականությանը» վերաբերող օրինակները քաղաքական բնույթ ունեին։
  Դրանց հիմնական մասը վերաբերում է հայ բոլշեւիկների հրատարակություններին. Սարգիս Կասյանի «Ուր է ելքը» գիրքը եւ հայ բոլշեւիկների՝ ՀՀ անկախ պետականության դեմ ուղղված թռուցիկներն արգելվեցին, իսկ դրանք տարածողները ձերբակալվեցին։
  Մյուսը Հայ ժողովրդական կուսակցության «Քաղաքական մոմենտի մասին» 1919թ. սեպտեմբերի բանաձեւի՝ թռուցիկի տեսքով բազմացված օրինակն էր։
