Նախաբան   Գետերի ցանցն ուսումնասիրելու բազմաթիվ մեթոդներ կան, բայց բոլորը կարող են օգտագործվել միայն մի քանի առանձնահատուկ հարցերի շուրջ ուսումնասիրությունների դեպքում:   Գետային ցանցի ուսումնասիրության նկատմամբ հետազոտողների հետաքրքրությունը բացատրվում է նրանով, որ այն զգայուն չափանիշ է, որի օգնությամբ բացահայտվում են ռելիեֆի առանձնահատկությունները, երկրաբանական կառուցվածքները, տեկտոնական տարրերը: Վերջինս վերլուծելու է կառուցվածքային տարրերը, տեկտոնական շատ շարժումների գործընթացների ինտենսիվությունը, արտաքինացման աստիճանը (հատկապես ջրհեղեղները) ՝ կախված տեկտոնական շարժումների բնույթից, գետային ցանցում հետագա փոփոխությունները կանխատեսելու ուժգնությունից: Վերջին տասնամյակների ընթացքում հրատարակվել են բազմաթիվ աշխատանքներ [1,2,3,4], որոնցում մանրամասնորեն ցույց է տրված, որ գետի լանջերի ուսումնասիրության արդյունքները կարող են օգտագործվել կառուցվածքային վերլուծության համար ՝ պարզելու վերջին տեկտոնական գետի ուղղությունների այս փոփոխությունների պատճառով շարժումները պայմանավորված են: Ուղեծրի սողանքների հաստատված հիդրոլոգիական ռեժիմի «հովիտները», փոխելով դրանց զարգացման բնականոն ընթացքը, արագորեն և կտրուկ արտացոլում են երկրի շարժումները:   Կորի առաջացումը լիթոլոգիական հարակից նավթագրական գծերով ՝ տեկտոնական առաջացած կառուցվածքային նորագույն տարրերով:   Գործոնը, որը կարող է հայտնաբերել երկայնական կորության փոփոխությունը, փոփոխության բացարձակ մեծությունը չէ, այլ դրական և բացասական անոմալիայով հատվածները:  Դուք A. Metcheryakov [2] և այլ գիտնականներ անոմալ հատվածները համարում են ենթահովիտների կորության հատվածներ, որոնց շրջանակներում թեքությունն ավելի մեծ է, քան հարակից հատվածներում, որոնք ընկած են հատվածի վերևում: այս դեպքում անոմալիան դրական է: Ըստ Ա.Բաբոկի [1] հաշվարկները ցույց են տալիս, որ որոշ դեպքերում գետերի անկումը 2-3 անգամ փոքր է, քան ներքևի հատվածներում դեպի ներքև տարածվող հատվածները:   Վերջիններս համարվում են բացասական անոմալիայի հատվածներ:   Դրական և բացասական անոմալիաները տարբերելու համար մենք օգտագործեցինք Ռ. Խ. Գագինյանի (1989 թ.) Ստացած արդյունքները (Որոտան, Գորիս, Իլդրիմսու, abաբուխ գետերի համար) տարածաշրջանի ամբողջական պատկերը արտահայտելու, աշխատանքի ճշգրտությունը բարձրացնելու համար մենք կազմել ենք Ողջիի, Արաքսի ոչ կենսագրությունները Tsավ, Մազրա գետեր (Նկար 1):   Ի տարբերություն երկայնական կորերի, այս դեպքում գծապատկերի ուղղահայաց առանցքը ցույց է տալիս գետի թեքության անկյան մեծությունը (աստիճաններով), ինչը թույլ կտա հայտնաբերել թալուսի փոքրագույն փոփոխությունները: Աշխատությունը ներկայացնում է Որոտան, Գորիս, Իլդրիմսու, Ողջի, Մազրու, avավ, Արաքս գետերի անկման անկյան գծապատկերները, որոնցում հստակ առանձնացված են դրական-բացասական անոմալիաների հատվածները:  Այսպիսով, Որոտանի մոտ կա 10 դրական, 3 բացասական, Գորիս գետի մոտ `3 դրական, 1 բացասական, abաբուխիմոտ` 5 դրական, Իլդրմսուի մոտ `3 դրական, 1 բացասական [3], Ողջիիմոտ` 5 դրական, 2 բացասական, Tsավիի մոտ 1 դրական, 2 բացասական, Արաքս - ​​2 դրական, 1 բացասական անոմալիա: Նկար. 1. geանգեզուրի տարածաշրջանի գետերի հոսքի անոմալ փոփոխությունների վերլուծություն, կարելի է ասել, որ դրանք պայմանավորված են կառուցվածքային փոփոխություններով, տեկտոնական վերջին շարժումներով կամ էլիպսատների փոփոխություններով: Ըստ Ռ.Խ. Գագինյանը Որոտանի վերին հոսանքում ՝ Ակնադաշտի գոգավորությունից առաջ (3000-2130 մ), ապա Սառնակունք գյուղի դրական անոմալիաները (1980-1750 մ) ՝ կտրուկ տեղաշարժի պատճառով:   2130-1980 մ և 1750-1250 մ բարձրությունների վրա սինկլինի կառուցվածքով բացասական անոմալիաներ, բաղկացած դիատոմիտային կավերից միատարր գոյացություններից, նստվածքային ապարներից, Լցեն գյուղից մինչև 600 մ բարձրության վրա, դրական շեղում `էկտոնիկ նոր խանգարումների հետ կապված էկտոնիկ անկանոնությունների պատճառով ,   2540-2510 մ բարձրություններում բացասական անկարգությունները կապված են այն բանի հետ, որ գետը հոսում է այս հատվածում `պլեյստոցենի լավայի ծածկով: Գորիսի բացասական խոստումը բարձունքներում պայմանավորված է Իշխանասար խառնարանի փլուզումով:  2500-1800 մ բարձրության վրա դրական շեղումը սղոցարանի ճաքերի արդյունք է, իսկ 1700-1400 մ բարձրության վրա դրանք պայմանավորված են տեկտոնիկ-վիմաբանական շփման գոտով, որը գոյացել է Իշխանասար խառնարանի «էֆուզիվ ապարների» միջև:  940-880 մ դրական շեղումը կապված է Գորիսի շերտագրական-վիմաբանական շփման գոտու և կավճային ժայռերի հետ: Իլդրիմսու գետի վերին հոսանքներում նկատվող դրական անոմալիան (2920-2240 մ) պայմանավորված է էֆուզիվ ներխուժումների տեկտոնական-լիտոլոգիական շփմամբ, և 2100-1600 մ հատվածում, որտեղ գետը թեքվում է Որոտանի պես, կապված է տեկտոնական վերելքի հետ:   Theնկի վերևում (2240-2100 մ) բացասական շեղման հատված է առաջացել նստվածքային ապարների սինքլինային կառուցվածքի պատճառով: Գետի նստվածքները պայմանավորված են էֆուզիվ ապարների և Գորիսի շերտի, կրաքարային ապարների տեկտոնական-լիտոլոգիական հպումով: Ընթացիկ հոսքի մեկ անգամը: Ողջի գետի վերին հոսանքի դրական շեղումները, որոնք գտնվում են 3100-2500 մ բարձրության վրա 2 կմ-ի վրա, պայմանավորված են Քաջարանի տրագը մեկնող վագոնով:  Երկրորդ մասը (դրական շեղումով) համապատասխանում է Քաջարանի տրոյին ՝ 6 կմ երկարությամբ:   Երրորդը գտնվում է Քաջարանի «Շուբադինիմիջ» -ում (Քաջարանի վերին մասը), որի պատճառը այստեղով անցնող ակտիվ կոտրվածքն է, որի պատճառով գետի հունի լանջը կտրուկ մեծանում է:   Կտրուկ անկում է նկատվում Պխրուտ գետի ավազանում 1500 մ բարձրության վրա:   Դրա պատճառն այն է, որ Գեղի հակիկլանում հայտնաբերված պերմային կրաքարը:  Դրական շեղում է նկատվում Շղարջիկ գյուղի շրջանում, որի գոյությունը պայմանավորված է Խուստուփ-Գիրաթաղի կոտրվածքով:   Ողջիի հոսանքն ի վեր նկատվող բացասական շեղումները կապված են հրաբխային ապարներով լցված սինկլինային կառույցների հետ: Վերը նշեցինք, որ Գեղիի լանջին կտրուկ փոփոխություններ կան, որոնք արդյունք են այս հովտի հարաբերական, ընդհանուր աճի:   Բացի այդ, այստեղով անցնող Հանքավան-geանգեզուր խորը կոտրվածքների և կոտրվածքների բարձրացման գոտիները մեծ ազդեցություն ունեն: Մազրա մոտ Tsավ գետերի մոտ աշնան կտրուկ փոփոխություններ են նկատվում գետի հունի ոլորանների ողջ երկարությամբ, ինչը կապված է տարածքի ընդհանուր հարաբերական ավելացման հետ: Աշնանային փոփոխությունների պատճառը Mazraget- ի վերին հոսանքով անցնող կոտրվածքն է և այստեղ ռելիեֆով արտահայտված բլոկի բարձրացումը:   Արաքսի հոսանքի վերին շեղումը ուղղակիորեն կապված է ռելիեֆով արտահայտված բլոկի բարձրության հետ:  Ընթացիկ բացասական շեղման միակ պատճառն այն է, որ գետը անցնում է իջնող հովտով:   Եվ դրական շեղման մյուս պատճառն այն է, որ այստեղով անցնում է ռելիեֆում արտահայտված բլոկի ավելացումը: Երբ միևնույն գոտում ընդգրկում ենք բոլոր աղավաղված մասերը, որոնք տեկտոնիկորեն կապված են (Նկար 2), անորոշ են դառնում հիմնական մորֆոտեկտոնական բլոկների սահմանները, որոնք ժամանակակից ժամանակներում անցել են հերթափոխի: Պետք է նշել, որ թեքության համեմատաբար մեծ անկյունները համապատասխանում են բարձրացված հատվածներին, որոնք ավելի մեծ չափերի են հասնում:   Այսպիսով, արևմտյան մասում բոլոր աղավաղված հատվածները թեքության ավելի մեծ անկյուն ունեն, քան արևելյան, ուստի դրանք բնութագրվում են ասիմետրիկ կառուցվածքով: Այսպիսով, վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ տարածքում վերջին տեկտոնական փոփոխություններն անխուսափելի են:   Այսպիսով, geանգեզուրի ամբողջ տարածքը ենթակա է ավելացման: Կախված հովիտների շարժումներից ՝ տարածքի հյուսիսարեւելյան մասը ավելի քիչ է բարձրանում, քան հարավ-արեւմտյան մասը:   Դրանից հետո, ապագայում, Որոտան, Ողջի, Մազրա, avավ և դեպի Որոտան տանող շատ գետերի հովիտներ դեռ կձգտեն հավասարակշռված կորության, որը կհանգեցնի հովիտների խորացմանը: Բազմաթիվ գետերի (Ողջի և Գեղի) վտակներում աճող տարաձայնությունների պատճառով առեւանգման ֆենոմենն անխուսափելի է: Այսպիսով, Քաջարանի լեռնաշղթայում հյուսիսային լանջերն ավելի շատ են բարձրանում, քան հարավայինները: Ներկայումս առկա է թեքության հստակ տարբերություն: Հարավայինը կտրուկ է, հյուսիսայինը ՝ նրբորեն թեք: Հետագայում այստեղ կանխատեսվում է Ողջիի կողմից Գեղիվտակները վերցնելու գործընթացը: Տարածաշրջանում Իլդրիմսու, Որոտանի և Ողջիի հովիտներում ստեղծվել է ծնկաչոք պատկեր, ինչը ցույց է տալիս, որ այս ուղղությամբ ընդհանուր աճ է նկատվում:  Եվ ապագայում, եթե սղոցման արագությունը մեծանա, հեշտ է նկատել, որ այս հատվածներում խցանման լճերի առաջացումը անխուսափելի է:   Այսպիսով, Որոտանում գտնվող Բուգուր գետի հովտի հովտերում կա բուսական ցանցի օղակաձեւ պատկեր, ինչը վկայում է, որ այստեղ ինչ-որ տեղական բնույթ է բարձրանում:  Հետագայում, կախված դրանից, կանխատեսվում է, որ Բուգուրը կսկսի քայքայել իր հովտի արևածագը, հովիտն ավելի շատ թեքել:   Բացի այդ, այս հատվածում հակառակ ուղղությամբ:   Արդեն պարզ է, թե հովիտներն ինչ հետեւանքներ կունենան կոտրվածքների ու կոտրվածքների արդյունքում: Այս հատվածներում գետերի անկման անկյունները կբարձրանան, միևնույն ժամանակ կբարձրանա գետի էրոզիայի ակտիվությունը: (Որոտանի) որոշումները հոսում են: Եզրակացություն   Այսպիսով, վերլուծությունից պարզվեց, որ գետերի հովիտների, երկրային ապարների, ժամանակակից տեկտոնական շարժումների, «լիտոֆատների շփումների» միջեւ կա հստակ սահմանված փոխհարաբերություն: Դրական շեղում ունեցող տարածքներում վերելքի բնույթն ու աստիճանը կարող են որոշվել անկման մեծությամբ: Երբ մենք ընդգրկում ենք բոլոր աղավաղված մասերը, որոնք տեկտոնիկորեն կապված են նույն գոտում, հստակեցվում են հիմնական ժամանակներում տեղահանված հիմնական մորֆոտեկտոնական բլոկների սահմանները: Մոտ ապագայում, գետերի հովիտներում, այսպես ասած, վճռական շրջադարձեր կամ լուրջ փոփոխություններ չեն լինի:   Տարածաշրջանային ծրագրավորողները կպահպանեն իրենց գլխավոր ծրագիրը, քանի որ աճը նկատվում է ամբողջ տարածաշրջանում:   Եթե ​​դրանք խիստ սահմանագծված լինեին, մեծ փոփոխություններ էին սպասվում:   Այնուամենայնիվ, տարածքում վերջին տեկտոնական շարժումների ներկայիս բնույթը չի փոխվի: ։

Աշխատանքում  գետերի  երկայնակի  կորագծի  անկման  դրական  և  բացասական  անոմալիա  ունեցող  հատվածների  առանձնացման  միջոցով  որոշվել  է  նորագույն  տեկտոնական  շարժումների  բնույթն  ու  աստիճանը։
   Վերջինս  հնարավորություն  է  տվել  կանխատեսելու  գետային ցանցի հետագա փոփոխությունները։
