Նախաբան։
   Հողերի  դեգրադացիան  բազմագործոն  պրոցես  է,  որըբերում  է  գյուղմթերքների  արտադրության  անկմանը,  նվազում  էմարդուն  առաջին  անհրաժեշտության  ապրանքների  արտադրությունը։
 Չի  բավարարվում  սննդի  պահանջները  և  խաթարվում  է  մարդկայինհասարակության  կայուն  զարգացումը։
   Նշվածը  հիմնախնդիր  էհամարվում  ամբողջ  աշխարհի  բնակչության  համար։
   Խնդիրը  սուր  էդրված հատկապես փոքր հողային ֆոնդ ունեցող երկրներում, ինչպիսինՀայաստանն  է։
   Այստեղ  հողային  ֆոնդը  կազմում  է  2.974  հազ.  հա,  որիընդամենը  48  %-ն  է  համարվում  գյուղատնտեսական  հողահանդակներ։
 Եթե  հաշվի  առնենք  նաև,  որ  48%-ի  մեծ  մասը՝  59%-ը,  բաժին  է  ընկնումարոտավայրերին  ու  խոտհարքերին,  ապա  հեշտ  է  նկատել,  թե  ինչքանկարևոր  է  կռիվ  տալ  յուրաքանչյուր  թիզ  հողը  չկորցնելու  համար։
   ՀՀ-նվատթար  վիճակում  է  գտնվում  այս  առումով,  երբ  երկրորդայինաղակալման,  ճահճացման,  ոչ  ճիշտ  մշակման    և  այլ  ազդակներիհետևանքով  գյուղատնտեսական  օգտագործման  ոլորտից  ամեն  տարիդուրս  են  գալիս  հսկայական  չափերի  հանդակներ։
   Վերոհիշյալը  ցույց  էտալիս, թե ինչքան արդիական է խնդրի լուծումը։
 գործոններիՀողերի  դեգրադացիայի  վրա  ազդող  գործոնները  դասակարգվումեն  երկու  խմբի՝  անթրոպոգեն  և  բնական։
   Եվ  եթե  անթրոպոգենգործոնները  կառավարելի  են,  ապա  նույնը  չենք  կարող  ասել  բնականգործոնների մասին։
  Հետևաբար բնական գործոնների ուսումնասիրումըառավել կարևոր է։
  Ուսումնասիրվող տարածքի համար մենք ընտրել ենք ջրաօդերևութաբանականհողերիդեգրադացիայի  գործում,  որը  և  աշխատանքի  հիմնական  նպատակն  է։
 Հիմք  ընդունելով  շատ  հետազոտողների  տեսական  դրույթներըВ. О. 2002, Русанов В. Н. 2004) և մեր կողմից այլ աշխատանքներում (Պ.Գ.  Դավթյան,  Տ.Պ.  Դավթյան  2019)  մշակված  գործոնների  մոդելը՝  Լոռումարզի  օրինակով  գնահատել  ենք  երաշտների,  սակավ  տեղումների,խորշակների  ազդեցությունը  հողերի  դեգրադացիայի  վրա,  որը  այլգործոնների  գնահատման  հետ  մեկտեղ  հնարավորություն  կտամշակելու հակադեգրադացիոն միջոցառումներ։
 գնահատումըԵրաշտները  և  անձրևազուրկ  ժամանակահատվածները  մարզիտարածքին  բնորոշ,  հաճախ  կրկնվող  վտանգավոր  երևույթներից  են,որոնք  իրենց  ինտենսիվությամբ,  տևողությամբ  և  առաջացմանժամանակի առումով զգալի վնաս են հասցնում տնտեսությանը և ակտիվմասնակցություն ունեն հողերի դեգրադացիային։
 երևույթներեն,և  փոքրԵրաշտներըջերմաստիճանըօդերևութաբանականորոնքպայմանավորված  են  բարձր  ջերմաստիճանների  (>25-300),  օդի  փոքրհարաբերական խոնավության (≤30%), տեղումների երկարատև և զգալիպակասով։
   Բարձրհարաբերականխոնավությունը  օդում  պայմանավորում  են  հողի  մակերևույթիցինտենսիվ  գոլորշացման  և  բույսերի  տրանսպիրացիայի  ուժեղացումը։
 Եթե  դրանք  իրենց  մեծությամբ  գերազանցում  են  մթնոլորտայինտեղումների  քանակը,  ապա  բույսերը  չեն  վերականգնում  նորմալկենսունակությունը[4]։
   Երաշտի  ժամանակ  բույսերը  տուժում  ենֆիզիոլոգիական  փոփոխությունից  տրանսպիրացիայիկտրուկթուլացման  պատճառով,  քանի  որ  բույսերի  վերերկրյա  օրգանիզմներըչեն  սնուցվում    վերընթաց  ջրհոսքով,  տուրգորը  թուլանում  է,  տերևներիջերմաստիճանը`  կտրուկ  բարձրանում,  հերձանցքները  կորցնում  ենկծկվելու ունակությունը։
  Ջրազրկվում է բջիջը, և կտրուկ թուլանում կամդադարում  են  կենսաքիմիական  և  ֆիզիոլոգիական  պրոցեսները։
 Երաշտի  ժամանակ  բույսերը  տուժում  են  ոչ  այնքան  թերսնուցումից,որքան թույլ ջրամատակարարումից [3, 7]։
 բարձրՏարբերում  ենք  մթնոլորտային  և  հողային  երաշտներ։
   Հողայիներաշտների  դեպքում  բույսերը  տուժում  են  անձրևների  երկարատևբացակայությունից  և  հողի  արմատաբնակշերտում՝  օգտակարխոնավության  պակասից։
   Մթնոլորտային  երաշտի  դեպքում  հողումկարող  են  լինել  օգտակար  խոնավության  որոշ  պաշարներ,  սակայնբույսերը  տուժում  են  օդիջերմաստիճանից  և  ցածրհարաբերական  խոնավությունից։
   Այս  դեպքում  բույսերի  վերերկրյաօրգանների  ջրի  պահանջը  զգալիորեն  գերազանցում  է  արմատայինհամակարգից ջրի մուտքին։
  Սովորաբար հողային երաշտին նախորդումէ  մթնոլորտայինը,  որից  հետո  նրանք  գործում  են  միասին  և  մեծազդեցություն են ունենում հողերի դեգրադացիայի վրա։
  ՀՀ տարածքումէրոզիոն երևույթները կարող են դիտվել տարվա բոլոր ժամանակներում։
 Աշնանային, ձմեռային, գարնանային երաշտները սովորաբար լինում ենոչ  բարձր  (20-250)  ջերմաստիճանի,  բայց  երկարատև  անձրևազուրկպայմաններում  ամառային  երաշտների  ժամանակ  ջերմաստիճանըցերեկը բարձրանում է 25-300[1]։
 Շատ  ուժեղ  երաշտներ  դիտվում  են  այն  ժամանակ,  երբվեգետացիոն  ժամանակահատվածում  տեղումների  քանակը  կազմում  էնորմայի 40-50%-ը, չոր տասնօրյակների թիվը հասնում է 4,5-5,5, իսկ օդիմիջին  ջերմաստիճանը  2,8-3,80  -ով  գերազանցում  է  նորմային։
   Ուժեղերաշտի  ցուցանիշ  է`  համապատասխանաբար  62-70%,  2,8-3,2`  չորտասնօրյակ  և  1,1-2,20,  իսկ  միջակ  երաշտները`  70-93%,  2,8-3,2տասնօրյակ և 1,1-2,10 [8]։
 Պետք է նշել, որ երաշտների ցուցանիշները տարբեր ռեգիոններումտարբեր են։
  Այն բացատրվում է ինչպես երաշտների բնույթով, այնպես էլերկրագործության  վարման  մակարդակով։
   ԱՊՀ  երկրների  երաշտներիմոնիթորինգիհիմնականցուցանիշները (աղյուսակ 1.) [6]։
 կողմից  առաջարկվելենհետևյալՏարբեր ինտենսիվության երաշտային պայմանները բնութագրողգործոնների չափանիշներըԱղյուսակ 1. ՑուցանիշներՆվազաԱռավելագույնգույնՇատուժեղԵրաշտի ինտենսիվությունըՈւժեղՄիջակԹույլՀԹԳWO-20(մմ)WO-50(մմ)WO-100(մմ)Երաշտիբացակայություն* հարաբերական խոնավությունը ցածր է 30%-ից** օրերի քանակը, երբ ջերմաստիճանը բարձր է 300C-իցՏարբեր  ինտենսիվության  երաշտային  պայմանները  բնութագրողգործոնների չափանիշները.1.Սելյանինովի  հիդրոթերմիկ  գործակից(ՀԹԳ),  որն  իրենիցներկայացնում  է  վեգետացիոն  շրջանում  տեղումների  քանակի  ևջերմաստիճանների գումարի մեկ տասներորդի հարաբերությունը։
 2.Շաշկոյի  խոնավության(Md)  տեղումներիխոնավության պակասորդի տարեկան գումարի հարաբերությունը։
 մոդուլըև3.Բնական խոնավապահովվածությունը (V%)։
 4.30%-ից  պակաս  օդի  հարաբերական  խոնավություն  ունեցողօրերի թիվը(N0)։
 5.300-ից բարձր օդի միջին ջերմաստիճանով օրերի թիվը (NT)։
 6.Հողի  տարբեր  շերտերի  (0-20,  0-50  և  0-100սմ)  արդյունավետխոնավության պաշարներ (W)։
 Պետք է նշել, որ վերոհիշյալ ցուցանիշներն առանձին վերցրած չենբնութագրումնույնտարածաշրջանում, կախված տեղական պայմաններից, հողի տեսակից,բույսերի  զարգացման  աստիճանից  և  այլ  առանձնահատկություններից,կարող են ունենալ տարբեր ազդեցություններ [2]։
 ձևավորումը,երաշտներիքանիորՀՀ  տարածքում  երաշտների  ինտենսիվությունը  գնահատված  էՀ.Թ.Գ.  և  Md  ցուցանիշներով։
   Ըստ  այս  ցուցանիշների`  երաշտներդիտվում  են  բոլոր  վերընթաց  գոտիներում։
   Միջին  ինտենսիվությաներաշտներ  դիտվում  են  գրեթե  բոլոր  երկրագործական  շրջաններում։
 Ուսումնասիրվողինտենսիվությաներաշտների  տևողությունը  70-90  օր  է,  և  դիտվում  է  մինչև  1900մբարձրություններում։
 մարզի  տարածքումմիջինէ,որի  պատճառը  տեղումներիՀամեմատած  ՀՀ  մյուս  մարզերի  հետ`  սա  բավականին  ցածրցուցանիշհամեմատաբարառատությունն է և ցերեկային ոչ բարձր ջերմաստիճանը։
  Ապացուցվածէ,  որ  առավել  շատ  անապատացման,  հետևաբար  և  հողերիդեգրադացիայի  գործում  մեծ  է  երկարատև  երաշտների  դերը,հատկապես` իրար հաջորդող տարիների արդյունքում [10]։
 Գարնանային  երաշտները  մեծամասամբ  հաջորդում  են  սակավտեղումներով  ձմեռներին,  և  այս  դեպքում  փոքրանում  է  հողի  իներցիոնխոնավությունը` նպաստելով երաշտների ինտենսիվությանը (1965-1966,1970-1971,  1928-1979,  1980-1981,  1988-1989թ.թ.)։
   Կարևոր  է  նաև  այն,  թեերաշտը  երբ  է  տեղի  ունենում։
   Առավել  վտանգավոր  է,  եթե  այնարտահայտվում է վեգետացիոն շրջանում։
  ՀՀ-ում այդպիսի տարիներ ենեղել  (1932-1933,  1952-1953,  1956-1957,  1961-1962,  1989-1990թթ)  [10]։
 Բարձր  ջերմաստիճանները  հանդիսանում  են  վտանգավոր  երաշտներիցուցանիշ։
   Ուսումնասիրություններից  պարզվել  է,  որ  ուսումնասիրվողմարզի տարածքում այն ունի հետևյալ պատկերը (աղյուսակ 2)։
 250, 300, 350 ջերմաստիճաններով օրերի թիվը Լոռու մարզումԼոռու մարզԱղյուսակ 2. մՆշված  վտանգավոր  բարձր  ջերմաստիճաններով  օրերի  թիվը  ևդրանց  արտահայտվածության  ժամկետները  սերտ  կապի  մեջ  ենբարձրության  հետ  (նկար  1)։
   Մարզի  տարածքում  դրանք  դիտվում  ենմինչև 1600մ բարձրություններում։
 Գրաֆիկի  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  վտանգավորջերմաստիճանի գրադիենտը փոխվում է հետևյալ կերպ։
 ≥250-ն  ջերմաստիճանով  օրերի  թիվը  ցածր  գոտում  (400-600մ)նվազում է 10 օր/100մ գրադիենտով, ապա 600-1000մ-ում այն կազմում է7օր/100մ,  իսկ  վերին  1400-1600մ-ում  հասնում  է  5-6  օր/100մ։
   Սապայմանավորված  է  գործուն  մակերևույթի  ջերմաստիճանով,  այսինքն`հաշվեկշռում  գոլորշացման  վրա  ծախսվող  մեծ  քանակի  ջերմությամբ  ևըստ  բարձրության  ամպամածության  մեծացմամբ,  հետևաբար  և  բարձրջերմաստիճանով օրերի թվի նվազմամբ։
  Նկարում տեղ են գտել նաև 300և  350  ջերմաստիճանով  օրերի  թվի  փոփոխության  կապերը։
   Մարզիտարածքում,  ցածրադիր  գոտում  300  ջերմաստիճանով  օրերի  թիվընվազում է ավելի մեծ գրադիենտով, քան միջին և վերին գոտիներում։
 Ինչ  վերաբերում  է  350  ջերմաստիճանով  օրերի  փոփոխությանը,ապա  նշենք,  որ  դրանք  նվազում  են  համաչափ,  քանի  որ  մարզիտարածքում  350  ջերմաստիճանով  օրերի  թիվը  համեմատաբար  քիչ  է,ապա այստեղ` 400-800մ բարձրություններում, այն փոխվում է 3 օր/100մգրադիենտով։
 Վերը  շարադրվածից  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  երաշտներիձևավորման նախադրյալները մարզի տարածքում մեծ են ռելիեֆի ցածրնիշերում  և  հատկապես  հարավահայաց  լանջերին,  որտեղ  օդի  և  հողիջերմաստիճանները  ավելի  բարձր  են  (3-50-ով),  քան  հյուսիսահայացլանջերում։
 400-1100մբարձրությունները  և  առանձնանում  են  բարձր  ջերմաստիճանով  օրերիթվով և ըստ բարձրության նվազման փոքր գրադիենտով։
 ընդգրկումենՆշվածգոտիներնՊետք  է  նշել  նաև,  որ  մարզի  տարածքի  մեծ  մասում  երաշտներիտևողությունը 2 տասնօրյակից պակաս է. 2-4 տասնօրյակ այն  տևում էմիայն  Փամբակի  գոգավորության  ստորին  և  միջին  հատվածներում,Դեբեդի  հովտի  ստորին  հոսանքի  շրջանում  Ալավերդի-Ախթալահատվածում,  իսկ  4-6  տասնօրյակ՝  մարզի  տարածքի  ընդամենը  չնչինմասում`  Սպիտակի  գոգավորությունում,  Ախթալայից  ներքև`  Դեբեդիստորին հոսանքում։
 Նշված տեղամասերից նկատվում է, որ 2-4 տասնօրյակ երաշտներըտևում  են  տափաստանային  և  հետանտառային  գոտիներում,  4-6տասնօրյակ`  տափաստանային,մասամբանտառային  գոտու  շատ  փոքր  տարածքներում  [5]։
   Սրանից  կարելի  էեզրակացնել, որ մարզի տարածքը ենթարկվում է երաշտների շատ թույլհետանտառայինևազդեցությանը,  հետևաբար  դրանց  դերը  մեծ  չէ  հողերի  դեգրադացիայիգործում։
 Նկար 1. Վտանգավոր բարձր ջերմաստիճանով օրերի թվի կապըբացարձակ բարձրության հետԵրաշտների  դրսևորման  ցուցանիշներից  մեկն  էլ  վեգետացիոնշրջանի  անձրևազուրկ  ժամանակահատավածն  է։
   Անձրևազուրկ  էհամարվում  այն  ժամանակահատվածը,  երբ  10  կամ  ավելի  օր  անձրև  չիդիտվում,  կամ  նրա  քանակը  1մմ-ից  չի  անցնում։
   Մեր  կողմիցանձրևազուրկ  ժամանակահատվածը  ուսումնասիրվել  է  տարվա  տաքկեսի`  ապրիլից-հոկտեմբեր  ժամանակահատվածի  համար։
   Նրահաճախականությունն ու  տևողությունը պայմանավորված է մթնոլորտիընդհանուր և տեղական շրջանառությամբ։
 Անձրևազուրկ  ժամանակահատվածների  թիվը  վեգետացիայիընթացքում  ՀՀ  ցածրադիր  գոտիներում  սովորաբար  հասնում  է  3,6-6,0,իսկ  առավել  չորային  տարիներին`  մինչև  10-ի։
   Միայն  հազվագյուտխոնավ  տարիներին  այդպիսի  ժամանակահատվածների  թիվը  նվազումև  հասնում  է  1-ի  (1963թ)  ։
   Մարզի  տարածքում  10-15  օր  տևողությամբանձրևազուրկ  ժամանակահատվածների  թիվը  հասնում  է  2,5-2,7։
 Երկարատև  (16-20  և  20-30  օր)  անձրևազուրկ  ժամանակահատվածներմարզի տարածքում չեն դիտվում։
  Իսկ նշված ժամանահատվածն էլ, ըստբարձրության, նվազում է 600-800մ բարձրությամբ, և այն կազմում է 1,5 և1,1, իսկ 1600մ-ում` 1,2-0,8 [9]։
 Արտակարգ չորային տարիներին ամենաերկարատև անձրևազուրկժամանակահատվածների  տևողությունը  դիտվել  է  Սպիտակում՝  49,Ստեփանավանում` 47, Ալավերդիում` 33, Վանաձորում` 40 օր։
 Այսպիսով,  մարզի  տարածքի  ցածրադիր  շրջաններն  անձրևիբացակայության  և  ինտենսիվ  գոլորշացման  հետևանքով,  չնայած  թույլ,բայց ենթակա են երաշտների ազդեցությանը։
 Խորշակը  չոր  և  տաք  քամի  է,  որն  արագ  խախտում  է  բույսերիջրային  հաշվեկշիռը։
   Որպես  խորշակի  չափանիշ`  ընդունվում  էմիաժամանակ  դիտվող  օդերևութաբանական  հետևյալ  տարրերիհամատեղ  ազդեցությունը`  հարաբերական  խոնավությունը  ≤30%,ջերմաստիճանը >250-ից և քամու արագությունը ≥5մ/վրկ։
 Խորշակները քննարկվող տարածքում առավել հաճախ դիտվում ենտարվա  տաք  կեսին`  մի  քանի  օր  անընդմեջ։
   Պատճառը  ՄերձավորԱրևելքի անապատային շրջաններում իշխող չոր օդային զանգվածների՝զգալի  արագությամբ  ներթափանցումն  է։
   Եթե  հանրապետությանհարավային  շրջաններում  այս  պրոցեսներն  ավելի  ակնառու  են,  ապահյուսիսում  և  քննարկվող  մարզի  տարածքում  ներխուժման  ժամանակայդ օդային զանգվածները տրանսֆորմացվում են։
 Խորշակների  ինտենսիվությունը,  ըստ  Ե.  Ա.  Յուբերբիլերի,որոշվում է քամու արագության և օդի հագեցման պակասույթի (ժ1300-ին)համադրությամբ  (տե'ս  աղյուսակ  3.)։
   Հանրապետության  տարածքումամենաքիչ  խորշակային  իրավիճակներ  դիտվում  է  Լոռիում`  15-25  օր։
 Պետք  է  նշել,  որ  մարզի  տարածքում  դիտված  խորշակներն  էլ  թույլինտենսիվությամբ են։
  Այստեղ համարյա չեն դիտվում ինտենսիվ և շատինտենսիվ խորշակներ։
 Պարզվել է, որ ՀՀ-ում, եթե հողում առկա է խոնավության բավարարքանակ`  20մմ  0-20սմ  շերտում,  ավելի  քան  50մմ  0-50սմ  և  մոտ  100մմ      0-100սմ  շերտում,  ապա  հացահատիկի  ցանքսերը  կարող  են  դիմանալթույլ  խորշակներին  5  օր,  միջին  ինտենսիվության  դեպքում`  3-4  օր,ինտենսիվի դեպքում` 2-3 օր և շատ ինտենսիվի պայմաններում` 1-2 օր[3]։
 Մարզի  տարածքում  թույլ  խորշակների  հավանականությունն  ըստտասնօրյակների  գնահատելու  համար  կազմել  ենք  քրոնոիզոպլետներ,որտեղ  պարզորոշ  արտահայտված  է  մարզի  վիճակը  (նկար  2)։
   Մարզիտարածքում թույլ խորշակների տևողությունն ըստ վերընթաց գոտիներիներկայացված  է  աղյուսակ  3-ում։
   Աղյուսակից  երևում  է,  որ  մարզումխորշակների ամենամեծ հավանականությամբ 90-98% դիտվում է միայն400-800մ  բարձրություններում  (տարածքի  4,1%-ում),  որի  տևողությունը800մ բարձրություններում կտրուկ նվազում է` հասնելով 7օրվա։
 Խորշակների ինտենսիվության գնահատումը քամու արագության և օդիհագեցման պակասորդի ցուցանիշների համադրությամբԱղյուսակ 3. Հագեցման պակասորդի արժեքները ժամը 13.00-ինքամու արագության դեպքումԽորշակներիինտենսիվությունըԹույլՄիջակԻնտենսիվ≥ 8մ/վ< 8մ/վՇատ ինտենսիվՎերլուծելով  խորշակային  իրավիճակները`  կարող  ենք  ասել,  որքննարկվող  տարածաշրջանում  խորշակները  գերազանցապես  թույլինտենսիվություն ունեն և   չունեն մեծ ներդրում հողերի դեգրադացիայիգործում։
   Պետք  է  նշել,  որ  մարզի  տարածքում  ընդհանրապեսջրակլիմայական  գործոնները,  բացառությամբ`  մեկ-երկուսի,  թույլազդեցություն  ունեն  հողերի  դեգրադացիայի  վրա։
   Այնուհանդերձ,  թույլ,բայց ազդեցություն կա, հետևաբար էլ մենք չէինք կարող չանդրադառնալայս գործոնների  գնահատմանը։
 Նկար 2. Թույլ խորշակների հավանականության (%) քրոնոիզոպլետը Լոռու մարզումԵզրահանգումներ։
   Վերլուծությունից  կարելի  է  եզրակացնել,  որերաշտների  ձևավորման  նախադրյալները  մարզի  տարածքում  մեծ  ենռելիեֆի ցածր նիշերում և հատկապես հարավահայաց լանջերին, որտեղօդի  և  հողի  ջերմաստիճանները  ավելի  բարձր  են  (3-50-ով),  քանհյուսիսահայաց  լանջերում։
   Նշված  գոտիներն  ընդգրկում  են  400-1100  մբարձրությունները  և  առանձնանում  են  բարձր  ջերմաստիճաններովօրերի թվով և ըստ բարձրության նվազման փոքր գրադիենտով։
 Մարզի  տարածքում  առավելագույն  անձրևազուրկ  ժամանակահատվածի  տևողությունը  գրանցվել  է  33  օրից  (Ալավերդի)  մինչև  49  օր(Սպիտակ), հետևաբար սրա ազդեցությունը չնայած թույլ, բայց կարևորնշանակություն ունի հողերի դեգրադացիայի վրա։
 Քննարկվող  տարածաշրջանում  խորշակները  թույլ  ինտենսիվություն ունեն, և չունեն մեծ ներդրում հողերի դեգրադացիայի գործում։
 Մարզի  տարածքում  ընդհանրապես  ջրակլիմայական  գործոնները,բացառությամբ  մեկ,  երկուսի,  թույլ  ազդեցություն  ունեն  հողերիդեգրադացիայի  վրա։
   Այնուհանդերձ,  թույլ,  բայց  ազդեցություն  կա,հետևաբար մենք անրադարձել  ենք այս գործոնների գնահատմանը։

Լոռու  մարզի  համար  վերլուծված  և  գնահատված  է  երաշտների,  սակավ  տեղումների  և  խորշակների՝  հողերի  դեգրադացիայի  վրա  ունեցած  ազդեցությունը։
   Բացահայտվել  են  մարզի  տարածքում  դրանց  ազդեցության  չափը  և  գոտիները։
   Նկարների  և  գրաֆիկների  միջոցով  տրվել է դրանց փոխադարձ կապը և ազդեցությունը։
