ԷՔՍՏՐԵՄԱԼ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԳՈԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆՏԱՐԱԾՔՈՒՄԽնդրի դրվածքը․ տարածաշրջանի տնտեսության, մասնավորապես, գյուղատնտեսության զարգացման համար անհրաժեշտ է օդի էքստրեմալ ջերմաստիճանների տարածական և ժամանակային բաշխման օրինաչափություններիիմացությունը։
   Ընդհանուր  առմամբ  օդի  ջերմաստիճանի  ուսումնասիրումըկարևոր  է  ոչ  միայն  տնտեսության  տարբեր  ճյուղերի,  այլ  նաև  ջրաբանականտարբեր  խնդիրների  պարզաբանելու  համար,  որոնք  ունեն  կիրառական  նշանակություն։
 Օդի  ջերմաստիճանը  հանդիսանում  է  կլիմայական  համակարգի  օղակներից մեկի` մթնոլորտի, վիճակի բնութագրիչը։
  Մեծ է օդի ջերմաստիճանի դերըհոսքի ձևավորման, գոլորշացման, սառցային երևույթների առաջացման և վերացման,  ջերմա-  և  խոնավաշրջանառության  մեջ,  ինչպես  նաև  ցրտահարությունների,  երաշտների  և  անապատացման  գործընթացներում։
   Բացառիկկարևոր  է  ջերմային  ռեժիմի  դերը  նաև  գյուղատնտեսական  մշակաբույսերիջրասպառման և բերքի կազմավորման մեջ։
 Հետևաբար,  սույն  աշխատանքի  նպատակն  է  քննարկել,  բացահայտել  ևվերհանել ուսումնասիրվող տարածքի օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ արժեքների  (բացարձակ  նվազագույն  և  բացարձակ  առավելագույն)  տարածականբաշխման  օրինաչափությունները,  դրանց  փոփոխության  դինամիկան  և  հետևանքների կառավարման հիմնախնդիրները։
 Նյութը և մեթոդիկան․ առաջադրված խնդիրների լուծման համար տեսական  հիմք  են  հանդիսացել  համապատասխան  գիտական  և  հետազոտականուսումնասիրությունները [1-2, 4-6]։
  Որպես ելակետային նյութ օգտագործվել էԱԻՆ հիդրոմետ ծառայության դիտարկումների արդյունքները։
 Արարատյան գոգավորությունը, որը կազմում է Միջին արաքսյան իջվածքի  հյուսիսարևմտյան,  որը  ֆիզիկաաշխարհագրական  բնորոշ  շրջան  է  իր  ուրույն բնական գործընթացներով հանդերձ։
  Եզերված լեռնաշղթաներով ու լեռնավահաններով՝ գոգավորությունը իրենից ներկայացնում է 2,5-3,0 կմ խորությամբ մի մեկուսացած թաս, որն իր ազդեցությունն է թողնում տարածաշրջանի կլիմայի, գլխավորապես, ջրաջերմային ռեժիմի, առանձնահատկություններիվրա [3]։
 Աշխատանքում  կիրառվել  են  աշխարհագրական,  ընդհանուր  գիտական,բնութագրման, վիճակագրական, վերլուծության, կոռելյացիոն մեթոդները։
 Արդյունքներ և քննարկում․ ցանկացած վայրի օդի ջերմաստիճանի ձևավորման վրա ազդում են ֆիզիկաաշխարհագրական մի շարք գործոններ, որոնցից  առավել  կարևոր  են  աշխարհագրական  լայնությունը,  մթնոլորտի  ընդհանուր  շրջանառությունը,  ռելիեֆի  բնույթը,  լեռնաշղթաների  դիրքադրություններն ու ուղղությունները, լանջերի կողմնադրություններն ու թեքությունները ևայլն։
  Հետևաբար, չնայած իր զբաղեցրած փոքր տարածքին, գոգավորություննաչքի է ընկնում ջերմային ռեժիմի մեծ բազմազանությամբ։
  Օդի ջերմաստիճանի  վրա  ռելիեֆի  ձևի  ազդեցությունը  հատկապես  խիստ  է  արտահայտվումցուրտ ամիսներին։
 Տարվա ընթացքում նկատվում է օդի ջերմաստիճանի բացարձակ առավելագույն  և  նվազագույն  արժեքների  լավ  արտահայտված  ընթացք  (նկ.  1)։
   Այսպես, տարվա ընթացքում ուսումնասիրվող տարածքում նկատվում են ջերմաստիճանի մեկ առավելագույն և մեկ նվազագույն արժեքներ։
  Սովորաբար առավելագույն  արժեքները  դիտվում  են  հուլիսին,  իսկ  նվազագույն  արժեքները`հունվարին։
   Սակայն,  առանձին  տարիների  ամենացածր  ջերմաստիճանը  կարող է դիտվել փետրվարին կամ դեկտեմբերին։
  Երբեմն կարող են լինել այնպիսի  տարիներ,  երբ  հուլիսին  և  օգոստոսին  գրանցվում  են  օդի  ջերմաստիճանիամսական  հավասար  արժեքներ  կամ  տարվա  ընթացքում  առավելագույն  արժեքները գրանցվում են օգոստոսին։
  Ուսումնասիրվող տարածքում տարվա ընթացքում  օդի  ջերմաստիճանի  ամսական  էքստրեմալ  արժեքների  կտրուկ  աճնկատվում  է  մարտից՝  բացարձակ  առավելագույն  ջերմաստիճան  և  ապրիլից՝բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճան։
 Ինչպես  հանրապետությունում,  այնպես  էլ  ուսումնասիրվող  տարածքումօդի  ջերմաստիճանի  տարեկան  ընթացքի  առանձնահատկություններից  է  այն,որ  աշնանային  ամիսներն  ավելի  տաք  են  գարնանայիններից՝  հոկտեմբերնապրիլից,  սեպտեմբերը  մայիսից։
   Դա  վերաբերում  է  ոչ  միայն  ջերմաստիճանիամսական միջին արժեքներին, այլ  նաև  էքստրեմալ  արժեքներին,  որը  հստակերևում  է  նկ.  1-ից։
   Դրա  պատճառը  լեռներում  գարնան  ամիսներին  ձյան  առկայությունն ու  մեծ ամպամածությունն  են և  տարեկան թափվող տեղումներիառավելագույն քանակը, որոնց արդյունքում գործուն մակերևույթը և օդը բավական  չեն  տաքանում։
   Սեպտեմբերին  ամպամածությունը  քիչ  է,  տեղ-տեղպարզ  օրերի  թիվն  ավելի  շատ  է,  թափվող  տեղումների  քանակը  քիչ,  քանօգոստոսին։
 Արագած բ/լԹալինԱմբերդԱշտարակԵրևան  «Արաբկիր» Երևան «ագրո»ԱրմավիրԱրտաշատՈւրցաձորԱրարատԱմիսներԱրագած բ/լԹալինԱմբերդԱրագած ե/գԱշտարակԵրևան  «Արաբկիր» Երևան «ագրո»ԱրմավիրԱրտաշատՈւրցաձորն ա ճ ի տ ս ա մ ր ե ջ ն ա ճ ի տ ս ա մ ր ե ջ ԱմիսներՆկար 1. Օդի բացարձակ առավելագույն և նվազագույն ջերմաստիճանի տարեկանընթացքն Արարատյան գոգավորության տարածքումն յ ւ ո գ ա զ ա վ ն կ ա ձ ր ա ց ա բ ի դ Օ ն յ ւ ո գ ա լ ե վ ա ռ ա կ ա ձ ր ա ց ա բ ի դ Օ Ուսումնասիրվող  տարածքում  օդի  բացարձակ  նվազագույն  ջերմաստիճանը  փոփոխվում  է  -21,0...-33,6  ºC,  իսկ  բացարձակ  առավելագույն  ջերմաստիճանը՝ 21,0...42,6 ºC սահմաններում։
  Ստացվում է, որ ի տարբերություն օդիբացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանի, օդի բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը  տատանվում  է  ավելի  լայն  միջակայքում։
   Պատճառն  այն  է,  որձմեռային  ամիսներին  օդի  ջերմաստիճանի  բաշխումն  էապես  պայմանավորված է ռելիեֆի ազդեցությամբ և մյուս կողմից տարածաշրջանում նկատվում էինվերսիոն  երևույթ։
   Արդյունքում  համահարթվում  են  ըստ  բարձրության  օդիջերմաստիճանի բացարձակ նվազագույն արժեքները։
 Նշենք,  որ  հանրապետության  ամենատաք  տարին  (նորմայից  բարձր`  2,9ºC)  եղել  է  2010  թ.-ն,  իսկ  երկրորդ  ամենատաք  տարին  (նորմայից  բարձր`2,0ºC)` 1998 թ.-ն։
  2011 թ.  հուլիսի  31-ին  Մեղրիում գրանցվել  է 43,7  ºC, որըՀայաստանի Հանրապետության բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանն է։
 Այն 0,7 ºC-ով գերազանցում է օդի բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանինախկինում դիտված արժեքին [1, 4]։
 Ընդհանուր  առմամբ,  օդի  բացարձակ  առավելագույն  ջերմաստիճանընվազում  է  տեղի  բացարձակ  բարձրության  մեծացմանը  զուգընթաց  (նկ.  2)։
 Ըստ  բարձրության  օդի  բացարձակ  նվազագույն  ջերմաստիճանը  փոփոխվումէ հետևյալ օրինաչափությամբ։
  Այսպես, մինչև 1200-1300 մ բարձրություններըգոգավորության  սահմաններում  ըստ  բարձրության  նկատվում  է  օդի  բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանիաճ, իսկ 1300 մ-ից ավելի մեծ բարձրություններում, ընդհակառակը, նվազում։
 ն ա ճ ի տ ս ա մ ր ե ջ ի դ Օ Բարձրությունը ծովի մակարդակից (մ)Նկար 2. Օդի բացարձակ առավելագույն (1) և բացարձակ նվազագույն (2)ջերմաստիճանների կախվածությունը տեղի բարձրությունից Արարատյանգոգավորության տարածքումՈւսումնասիրությունների  արդյունքում  ստացվել  է  կոռելյացիոն  սերտկապ օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ տարեկան արժեքների և տեղի բացարձակ բարձրության միջև։
  Այն համեմատաբար թույլ է արտահայտվում օդի բացարձակ  նվազագույն  ջերմաստիճանի  համար  մինչև  1200-1300  մ  բարձրությունները։
   Գոգավորության  սահմաններում  օդի  էքստրեմալ  ջերմաստիճանիուղղաձիգ  գրադիենտի  տարեկան  արժեքը  կազմում  է՝  բացարձակ  առավելագույն ջերմաստիճանի համար՝ 1,680C/100 մ, բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանի համար՝ -3,220C/100 մ (մինչև 1200-1300 մ) և 1,100C/100 մ (1300 մից ավելի բարձրություններ)։
 Աղյուսակ 1. Օդի ջերմաստիճանի բնութագրիչների տարեկան միջին և էքստերմալ արժեքներն ըստ վերընթաց գոտիներիՎերընթացգոտիները(մ)Բնութագրիչները, ºCբացարձակնվազագույնբացարձակառավելագույնՎերընթացգոտիները(մ)Բնութագրիչները, ºCբացարձակնվազագույնբացարձակառավելագույնԱղյուսակ  1-ում  տրված  է  օդի  ջերմաստիճանի  տարեկան  միջին  ևէքստրեմալ  արժեքների  բաշխումն  ըստ  վերընթաց  գոտիների։
   Այն  հնարավորություն է տալիս գնահատելու չուսումնասիրված և քիչ ուսումնասիրված տարածքների ջերմային ռեժիմը և կազմելու տարածական բաշխման քարտեզներ։
 Աշխատանքում  ուսումնասիրվել  է  նաև  օդի  ջերմաստիճանի  էքստրեմալարժեքների  փոփոխության  դինամիկան  Երևան  «ագրո»  և  Արագած  բ/լ  օդերևութաբանական  կայանների  համար։
   Ուսումնասիրությունների  արդյունքումպարզվել  է,  որ  Երևան  «ագրո»  տվյալների  համաձայն  գոգավորության  տարածքում դիտվում է օդի ջերմաստիճանի բացարձակ առավելագույն տարեկանարժեքների աճման միտում և բացարձակ նվազագույն տարեկան արժեքների՝աննշան նվազման միտում։
  Արագած բ/լ օդերևութաբանական կայանի տվյալների համաձայն դիտվում է օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ տարեկան արժեքների միայն աճման միտում։
 Եզրակացություններ  և  առաջարկներ․  ուսումնասիրությունների  արդյունքում հանգել ենք հետևյալ եզրակացությունների․-  ուսումնասիրվող  տարածքում  նկատվում  է  օդի  ջերմաստիճանիէքստրեմալ արժեքների տարեկան լավ արտահայտված ընթացք,-  ինչպես օդերևութաբանական մյուս տարրերը, այնպես էլ օդի ջերմաստիճանը  փոփոխվում  է  հորիզոնական  և  վերընթաց  ուղղություններով։
   Լեռնային  երկրներում  օդի  ջերմաստիճանի  տարածական  բաշխումը  ենթարկվումէ վերընթաց գոտիականության օրենքներին,-  գոգավորության  սահմաններում  տեղի  բացարձակ  բարձրության  մեծացմանը  զուգընթաց  նվազում  է  օդի  բացարձակ  առավելագույն  ջերմաստիճանը, մինչև 1200-1300 մ բարձրությունները աճում է օդի բացարձակ նվազագույն  ջերմաստիճանը,  իսկ  1300  մ-ից  ավելի  մեծ  բարձրություններում,ընդհակառակը, նվազում,-  ստացվել  են  կոռելյացիոն  սերտ  կապեր  տեղի  բացարձակ  բարձրության և օդի էքստրեմալ ջերմաստիճանի արժեքների միջև,-  գոգավորության  սահմաններում  օդի  էքստրեմալ  ջերմաստիճանիուղղաձիգ  գրադիենտի  տարեկան  արժեքը  կազմում  է՝  բացարձակ  առավելագույն  ջերմաստիճանի  համար՝  1,68  0C/100  մ,  բացարձակ  նվազագույն  ջերմաստիճանի  համար՝  -3,22  0C/100  մ  (մինչև  1200-1300  մ)  և  1,10  0C/100  մ(1300 մ-ից ավելի բարձրություններ),-  ուսումնասիրվող տարածքում բազմամյա տարիների շարքում դիտվումէ օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ արժեքների աճման միտում։
 Ըստ այսմ, անհրաժեշտ է․ -  բազմակողմանի,  համակարգված  ու  անընդհատ  դիտարկումներիապահովում,-  կլիմայական  դիտարկումների  ցանցի,  համակարգի  և  մոնիթորինգիպահպանում, հզորացում, ընդլայնում ու բարելավում,-  օդի  ջերմաստիճանի  էքստրեմալ  արժեքների  փոփոխության  դինամիկայի  հետևանքների  մեղմման  և  հարմարվողականության  ռազմավարությանծրագրերի մշակում, որոնք կխթանեն տնտեսության հեռանկարային զարգացմանը։
 Գրականություն1.  Կլիմայական  ծառայությունների  ներկա  վիճակը  և  զարգացման  հեռանկարներըՀայաստանում,  ՀՀ  արտակարգ  իրավիճակների  նախարարության  Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի պետական ծառայություն, Երևան, 2013։
 2.  Կլիմայական  տեղեկագիր,  ՀՀ  արտակարգ  իրավիճակների  նախարարություն,«Հայպետհիդրոմետ» ծառայություն, Երևան, 2011, 150 էջ։
 3.  Հայկական  ՍՍՀ  ֆիզիկական  աշխարհագրություն,  Հայկական  ՍՍՀ  ԳԱ,  Երևան  1971, 470 էջ։
 4.  Մարգարյան Վ․, Սյունիքի մթնոլորտային օդի գետնամերձ շերտի ջերմային ռեժիմիառանձնահատկությունները, ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր, № 1․ երկրաբանությունև աշխարհագրություն, Երևան, 2015, էջ 47-54։
 5.  Ներսեսյան Ա․, Հայաստանի կլիման, Երևան, 1954, 304 էջ։
 atmospheric  air  in  Armenia  (on  the  pattern  of  Synik  marz)։
   technological  processingԱնուշ ՄանվելյանԷՔՍՏՐԵՄԱԼ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԳՈԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճան, բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճան, տարածաժամանակային բաշխում, կառավարում, Արարատյան գոգավորությունԱմփոփում։

Աշխատանքում քննարկվել, բացահայտվել և վերհանվել է ուսումնասիրվող տարածքի  օդի  ջերմաստիճանի  էքստրեմալ  (բացարձակ  նվազագույն  և  բացարձակ  առավելագույն)  արժեքների  տարածական  բաշխման  օրինաչափությունները,  դրանց  փոփոխության  դինամիկան և կառավարման հիմնախնդիրները։
  Որպես ելակետային նյութ օգտագործվել է ԱԻՆ  Հիդրոմետ ծառայության օդի ջերմաստիճանի դիտարկումների արդյունքները։
