ՎԵՐԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳՈՎ ԲՈՂՈՔԻ ՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԴատական  ակտերի  վերանայման  տարբերի  ձևերի  և  մասնավորապես՝  վերաքննության  ինստիտուտի  հետ  կապված  հարցերը  հայրենական  դատավարական  գրականության  մեջ  բավական  խորըուսումնասիրության  են  ենթարկվել,  սակայն  բազմաթիվ  խնդիրներ  մնացել  են  դեռևս  չլուծված  և  հետագա  գիտական  վերլուծության  կարիք  ունեն։
   Սույն  հետազոտության  շրջանակներում  առանձնակիկարևորել  և  անդրադարձել  ենք  վերաքննության  սահմաններին,  որոնց  օրենսդրական  կանոնակարգման խնդիրների արդիականության մասին են վկայում քրեական դատավարության գործող օրենսգրքիբացերը լրացնող` վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումները։
  Վերաքննությանկարգով գործի քննության սահման ասելով` հասկանում ենք այն հարցերի շրջանակը, որի սահմաններում  վերաքննիչ  դատարանն  իրականացնում  է  իր  լիազորությունները,  այն  է՝  վերանայում  է  առաջինատյանի դատարանի որոշումը։
 Վերաքննության կարգով գործի քննության սահմանների օրենսդրական կանոնակարգումն առավելապես կախված է վերաքննության կոնկրետ մոդելի՝ լրիվ կամ սահմանափակ, ընտրությունից։
  Լրիվվերաքննության  դեպքում  դատարանը  կաշկանդված  չէ  բողոքում  նշված  հիմքերով  և  իրավասու  է  սեփական հայեցողությամբ դուրս գալու բողոքի սահմաններից, գործը քննել ամբողջ ծավալով` ըստ էության։
  Այս մոդելի դեպքում, փաստորեն, վերաքննիչ դատարանը փոխարինում է առաջին ատյանի դատարանին։
  Սահմանափակ վերանայման դեպքում դատարանը կաշկանդված է բողոքում նշված հիմքերով  և  իրավասու  չէ  դուրս  գալ  բողոքի  սահմաններից,  սեփական  նախաձեռնությամբ  արձագանքելուգործում  տեղ  գտած  դատական  սխալներին։
   Մինչև  2008  թ.  ՀՀ-ում  գործում  էր  լրիվ  վերաքննությանմոդելը, սակայն 2008 թ-ից այն փոխարինվեց սահմանափակ վերաքննությամբ։
 Իրավագիտական գրականության մեջ առանձնացնում են գործի քննության սահմանների սահմանափակման մի քանի չափանիշներ.  Բողոքի փաստարկումը՝ այն իրավական հիմնավորումները, որոնք ներկայացրել է բողոքաբերն՝ի հաստատումն իր պնդումների,  Բողոքի պահանջները՝ այն պահանջները, որոնք բողոքաբերը չի նշել, դատարանը դրանց վերաբերյալ որոշում չի կայացնում,  Բողոքի  հիմքը՝  դատական  սխալը,  այսինքն՝  նյութական  և  դատավարական  իրավունքի  խախտումները,  Հետազոտման ենթակա ապացույցների շրջանակը՝ դատարանը չի կարող սեփական նախաձեռնությամբ  կրկին  հետազոտել  առաջին  ատյանի  դատարանում  հետազոտված  ապացույցներըկամ նոր ապացույցներ հավաքել,  Բողոքի առարկան՝ այն հանգամանքները, որոնց առնչությամբ թույլ է տրվել դատական սխալ։
   Բողոքի  հեղինակը՝  ներկայացված  բողոքի  հիման  վրա  դատական  ակտը  կարող  է  բեկանվելկամ փոփոխվել միայն տվյալ բողոքաբերի կամ նրա կողմից ներկայացված անձի մասով1։
 Վերաքննության  կարգով  գործի  քննության  սահմանների  վերաբերյալ  գրականության  մեջ  առկաեն  հակասական  տեսակետներ։
   Դատավարագետների  մի  մասը  կարծում  է,  որ  դատարանը  պետք  էկաշկանդված լինի վերաքննիչ բողոքով և ոչ մի պարագայում իրավունք չունի դուրս գալ դրա սահմաններից2։
  Այլ դատավարագետներ կարծում են, որ վերաքննիչ դատարանը պետք է իրավունք, այլ ոչ թեպարտականություն ունենա` վերացնելու առաջին ատյանի դատարանի դատավճռում առկա, բայց բողոքում չմատնանշված խախտումները3։
 1  Տե՛ս  Ղազինյան  Գ.,  Հայաստանի  Հանրապետության  քրեական  դատավարություն,  Հատուկ  մաս,  ԵՊՀ  հրատարակչություն,Երևան, 2010։
 2 Տե՛ս Духовский М., Русский уголовный процес; Издание для студентов, Москва, 1908, էջ 390;  Фойницкин И., Курс уголовного судопроизводства, Том 2-ой, Санкт Петербург, էջ 546։
 3 Տե՛ս Ворожцов С., Принципы кассации по новому УПК, Российская юстиция, 2002, № 12, էջ15; Разинкина А., Аппеляция вуголовном судопроизводстве, Москва, 2003, էջ 140-141։
 Հարկ  ենք  համարում  անդրադառնալ  նաև  արտասահմանյան  որոշ  պետությունների՝  վերաքննության  սահմանների  քրեադատավարական  օրենսդրությամբ  կարգավորմանը։
   Գերմանիայի  ՔԴՕ  318հոդվածում նշվում է, որ «վերաքննիչ բողոքը կարող է սահմանափակվել սահմանված կետերում», այսինքն` բողոքում նշված հիմքերի սահմաններում, իսկ նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ «եթե սահմանափակումներ  չկան,  կամ  ընդհանրապես  նշված  չեն  բողոքարկման  հիմնավորումները,  բողոքարկված է համարվում դատավճիռն ամբողջությամբ», այսինքն` գործը քննվում է լրիվ վերանայման ձևով։
 Այս  մոտեցումը  Գերմանիայի  պարագայում,  միգուցե,  արդարացված  է,  սակայն  կարծում  ենք`  լրիվ  վերաքննության մոդելն ընդհանուր առմամբ ընդունելի չէ, քանի որ այն ենթադրում է վերաքննիչ դատարանում առաջին ատյանի դատարանի լիազորությունների կրկնություն, ինչը հակասում է վերանայմանծավալի վերընթաց նվազման գաղափարին։
  Ուկրանիայի ՔԴՕ 404-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «վերաքննիչ բողոքը քննվում է բողոքում նշված սահմաններում», բայց հոդվածի հաջորդ մասերը որոշակիբացառություններ  են  նախատեսում,  որոնց  դեպքում  դատարանը  դուրս  է  գալիս  բողոքի  սահմաններից։
   Մասնավորապես`  Ուկրանիայի  ՔԴՕ-ն  դատարանին  իրավունք  է  վերապահում  դուրս  գալու  վերաքննիչ բողոքի սահմաններից, եթե դրանով չի ծանրացնում մեղադրյալների  կամ այն անձանց դրությունը, որոնց վերաբերյալ  կայացվել է բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոց  կիրառելու կամ դաստիարակչական  հսկողություն  կիրառելու  որոշում։
   Այսպիսով,  Ուկրանիայի  օրենսդիր  մարմինը  թույլ  էտալիս  դուրս  գալ  վերաքննության  սահմաններից,  եթե  դրանք  չեն  ծանրացնում  մեղադրյալի  դրությունը։
  Մոլդովայի ՔԴՕ 409 հոդվածում նշվում  է, որ «վերաքննիչ բողոքը քննվում է այն բերող անձիմասով կամ այն անձի մասով, ում վերաբերյալ բերվել է բողոքը»։
  Մոլդովայի օրենսդրական գերատեսչությունը  դատարանին  թույլ  չի  տալիս  դուրս  գալ  վերաքննիչ  բողոքի  սահմաններից,  բայց  թույլ  էտալիս ամբողջ ծավալով քննել գործն այն անձի մասով, ով բերել է, կամ այն անձի մասով, ում դեմ այնբերվել է (Մոլդովայի ՔԴՕ 409 հոդված)։
  ՌԴ ՔԴՕ 389.19 հոդվածի համաձայն՝ դատարանը կաշկանդված  չէ  բողոքում  նշված  փաստարկներով  և  իրավունք  ունի  գործը  վերանայել  ամբողջ  ծավալով։
   ՌԴՔԴՕ-ն  (հոդված  389.19)  նախատեսում  է,  որ  «վերաքննության  կարգով  քրեական  գործի  ստուգմանժամանակ`  դատարանը  կաշկանդված  չէ  վերաքննիչ  բողոքի  փաստարկներով  և  իրավասու  է  ստուգելքրեական գործի վարույթն ամբողջ ծավալով»։
  Վերաքննության սահմանների խնդրին անդրադարձել է նաև ՀՀ  վճռաբեկ դատարանը։
  ՎերջինսԱրման Կարախանյանի գործով (ԵՔՐԴ/0569/01/08) արձանագրել է. «ՀՀ վերաքննիչ դատարանը հանդես է գալիս որպես առաջին ատյանի դատարանի կողմից կայացված դատական ակտի օրինականության  և  հիմնավորվածության  ստուգման  իրավասությամբ  օժտված  դատարան,  որն  առաջին  ատյանիդատարանի դատական ակտը վերանայում է, որպես կանոն, վերջինիս կողմից հետազոտված փաստական տվյալների հիման վրա։
  Այսինքն՝ ամբողջ ծավալով գործի քննության, ինչպես նաև գործով ներկայացված  բոլոր  ապացույցների  հետազոտություն  իրականացնելու  լիազորություն  ՀՀ  վերաքննիչ  քրեական դատարանին վերապահված չէ, հետևաբար՝ եթե վերաքննիչ դատարանը փորձում է դուրս գալ իրլիազորությունների  շրջանակից,  սկսում  է  գործել  որպես  առաջին  ատյանի  դատարան,  ինչը  ՀՀ  քրեական դատավարության օրենսգրքի իմաստով անթույլատրելի է»։
 Գործող օրենսգրքի 385-րդ հոդվածի 1-ին մասի, ինչպես նաև Դատական օրենսգրքի 39-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` վերաքննիչ դատարանը դատական ակտը վերանայում է վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում։
 Վերաքննիչ  դատարանում  գործի  քննության  սահմաններն  էականորեն  տարբերվում  են  առաջինատյանի դատարանում գործի քննության սահմաններից։
  Մասնավորապես՝ եթե առաջին ատյանի դատարանում  գործի  քննության  սահմանները  որոշվում  են  անձին  առաջադրված  մեղադրանքի  հիմանվրա  (ՀՀ  ՔԴՕ  309-րդ  հոդվածի  1-ին  մաս), ապա վերաքննության  կարգով  գործը  վերանայելիս  գործիքննության սահմանները կանխորոշում է վերաքննիչ բողոքը (ՀՀ ՔԴՕ 385-րդ հոդվածի 1-ին մաս) (այսդիրքորոշումն  ամրագրված  է  Վճռաբեկ  դատարանի`  Արթուր  Խուրշուդյանի  թիվ  ԵԱՔԴ/0065/01/11գործում)։
 Եթե ՀՀ քրեական դատավարության գործող օրենսգիրքը չի նախատեսում բողոքի սահմաններիցդուրս  գալու  հնարավորություն,  ապա  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագծի  (այսուհետ՝ Նախագիծ) 372-րդ հոդվածի 1-ին մասում նշվում է, որ վերաքննիչ դատարանն իրավասու է ի շահմեղադրյալի դուրս գալ վերաքննիչ բողոքի սահմաններից, եթե - հայտնաբերվում է քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանք.Նախագծի  12-րդ  հոդվածը  լիարժեքորեն  թվարկում  է  այդ  հանգամանքները,  օրինակ`  ապացուցվել  է  մեղադրյալի  կողմից  իրեն  մեղսագրվող  արարքը  չկատարելը,  մեղադրյալի  կատարված  արարքըքրեական  օրենքով  համարվում  է  իրավաչափ։
   Այսինքն՝  սրանք  այն  հիմքերն  են,  որոնց  առկայությանդեպքում  բացառվում  է  քրեական  պատասխանատվությունը,  և  հենց  սա  էլ  հաշվի  առնելով՝  կարծումենք՝ այս հիմքը նախատեսելը արդարացված ու հիմնավոր է և նպատակաուղղված է պաշտպանել դատական սխալներից տուժած անձանց։
 - հայտնաբերվում է, որ մեղադրյալի արարքին տրվել է սխալ իրավական գնահատական,-  հայտնաբերվում  են  սույն  օրենսգրքի  381-րդ  հոդվածի  1-ին  մասով  սահմանված  հանգամանքները,Նախագծի 381-րդ հոդվածով սահմանված հանգամանքների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս,որ դրանք գործող օրենսգրքի իմաստով  գրեթե  նույնական են դատական ակտի անվերապահ բեկանման հիմքերին։
  Ա. Խուրշուդյանի գործով Վճռաբեկ դատարանը իրավական դիրքորոշում է արտահայտել, որ վերաքննիչ դատարանը իրավասու է դուրս գալ վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններից  միայն այն դեպքում, երբ առկա է դատավարական իրավունքի այնպիսի խախտում,որն անվերապահորեն պետք է հանգեցնի դատական ակտի բեկանման (ՀՀ ՔԴՕ 398-րդ հոդվածի 3-րդմաս)  կամ  առկա  է  քրեական  գործի  վարույթը  կարճելու  կամ  քրեական  հետապնդումը  դադարեցնելուհիմք ( ՀՀ ՔԴՕ 35-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասեր)։
 - հայտնաբերվում է, որ մեղադրյալի նկատմամբ նշանակվել է նրան վերագրվող հանցագործության համար օրենքով չնախատեսված պատժատեսակ, պատժաչափ կամ նրա նկատմամբ նշանակվածպատիժը սխալ է հաշվարկվել,- բողոքարկված դատական ակտի բեկանման կամ փոփոխման հիմքն ակնհայտորեն վերաբերումէ նաև դատական ակտն չբողոքարկած մեղադրյալին։
  Ուկրանիայի քրեական դատավարության նոր օրենսգրքում /2012 թ./ նախատեսված կարգավորման համաձայն՝ «եթե վերաքննիչ բողոքի քննումը հիմք է տալիս կայացնել որոշում հօգուտ անձի, որիշահերի  վերաբերյալ  բողոք  չի  ներկայացվել,  վերաքննիչ  դատարանը  պարտավոր  է  կայացնել  նմանորոշում»։
  ՌԴ ՔԴՕ 389.19 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ «եթե քրեական գործով մեղադրվում են միքանի  անձինք,  իսկ  վերաքննիչ  բողոք  բերվել  է  նրանցից  մեկի  կամ  մի  քանիսի  կողմից,  վերաքննիչդատարանն իրավասու է ստուգել քրեական գործը բոլոր մեղադրյալների մասով»։
 Ամփոփելով վերոգրյալը` եզրահանգում ենք, որ.1)  վերաքննիչ դատարանը գործը պետք է քննի վերաքննիչ դատարան ներկայացված հիմքերի ևայն հիմնավորող փաստերի շրջանակում,2)  վերաքննիչ  դատարանն  իրավասու  է  հօգուտ  (որը  նաև  ենթադրում  է  դեպի  վատթարացումկտրուկ շրջադարձի անթույլատրելիություն) մեղադրյալի և այն անձի, որի վիճակը կարող է բարելավվել,  բայց  բողոք  չի  ներկայացվել,  դուրս  գալ  վերաքննիչ  բողոքի  սահմաններից`  հանունօրինականության, մարդասիրության և գործի արդար քննության։
 Լիաննա ՍահակյանՎԵՐԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳՈՎ ԲՈՂՈՔԻ ՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ վերաքննիչ բողոք, վերաքննիչ բողոքի քննության սահմաններ, արդարադատություն։

Վերաքննության կարգով գործի քննության սահմանների հարցը միշտ էլ եղել է արդիական. դրա հիմնական  պատճառն  այն  է,  որ  նպատակաուղղված  է  պաշտպանել  նյութական  և  դատավարական  իրավունքի  սխալներից  տուժած անձանց։
  Սույն աշխատանքում մեր նպատակն է եղել պարզել, թե որքանով է արդարացված գործող վերաքննության  մոդելի  կիրառությունը  և  արդյոք  պետք  է  դատարանին  տալ  հնարավորություն  դուրս  գալու  վերաքննիչ  բողոքի  սահմաններից։
   Հիմնվելով  գործող  օրենսգրքի,  Նախագծի,  Վճռաբեկ  դատարանի  որոշումների  վրա` կարծում ենք, որ Վերաքննիչ դատարանը գործը պետք է քննի վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և այն հիմնավորող փաստի շրջանակում, իսկ մեր կողմից առաջադրված  երկրորդ խնդրի կապակցությամբ կատարել ենք հետևյալ եզրակացությունը՝ վերաքննիչ դատարանն իրավասու է հօգուտ մեղադրյալի և այն անձի, որի վիճակը կարող է  բարելավվել, բայց բողոք չի ներկայացվել, դուրս գալ վերաքննիչ բողոքի սահմաններից` հանուն օրինականության,  մարդասիրության և գործի արդար քննության։
