Հ. Թումանյանի սոցիալական գործունեության վերջին շրջանը (1921-1923) համեմատաբար քիչ է ուսումնասիրված:   Այս հոդվածի շրջանակներում մենք փորձեցինք լրացնել Հ. Թումանյանի սոցիալական գործունեության պատմությունը, համեմատաբար քիչ ուսումնասիրված ժամանակահատված:   Համեմատելով և վերլուծելով արխիվային փաստաթղթերի և այլ աղբյուրների տրամադրած տեղեկատվությունը `օգտագործելով պատմական-համեմատական ​​և ուղղաբանական մեթոդներ, մենք լուսաբանել, ներկայացրել և գնահատել ենք հայ մեծ բանաստեղծ Հ. Թումանյանի սոցիալական գործունեության վերջին տարիները (1921-1923), որոնք եղել են կապված Հայ օգնության կոմիտեի (ՀՕԿ) հիմնադրման և կայացման շրջանի հետ: Հովհաննես Թումանյանը, հայ ժողովրդի ամենահանճարեղ մարդը, որը բյուրեղացրեց իր բնավորության լավագույն գծերը, իր գրական հերոսների կերպարներով ներկայացրեց իր հայրենի ժողովրդին, աշխարհայացքը, աշխարհայացքը, սիրված ու հարգված էր, անվիճելի հեղինակություն ու հանճար ամենուր, բոլոր ոլորտներում , Հ.Թումանյանը հայության հպարտությունն է, հայ ազգի նվիրյալ զավակը, ով ամբողջ սրտով և հոգով ծառայեց ամբողջ խոսքով և գործով: Բոլոր հայ բանաստեղծներ Հ. Թումանյաններն առաջին քայլերն արեցին հասարակական-քաղաքական գործունեությամբ զբաղվելու համար 1880-ականների վերջին [1, էջ. 51]: Գործիչը ակտիվորեն զբաղվում էր հասարակության մեջ: Հետագա ողջ գիտակցական կյանքում Հ.Թումանյանը շարունակեց իր հասարակական-քաղաքական գործունեությունը ՝ անձնվիրաբար և ամբողջ սրտով ծառայելով հայրենիքին և հայությանը: Թումանյանի կարողություններն ավելի լիարժեք և համապարփակ ցուցադրվեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի կրիտիկական տարիներին և դրանից հետո:   Սթափ գնահատելով իրավիճակը ՝ նա ուղղորդեց Ազգային բյուրոյի աշխատանքը, արդյունավետորեն կազմակերպեց քաղաքացիություն չունեցող հայերի փրկությունը և ողբերգական իրավիճակի վերացումը [2, էջ 11, 3, 4, 5, 6]:  Թումանյանը խոհեմ գործիչ էր, նա պատմում էր պատմական ժամանակաշրջանը եզակի և խորաթափանց կերպով: նա մեծ զգուշությամբ էր վերաբերվում տարածաշրջանի հայ ներկայացուցիչներին: հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին:   Մասնակցում էին պատգամավորներ Թիֆլիսից (Վրաստան), Երեւանից, Բաքվից, Ախալցխայից, Նոր Նախիջեւանից, Արմավիրից, Բաթումից եւ այլ հայաբնակ տարածքներից:   Համաժողովի նպատակն էր օգտվել 1912-1913 թվականների հետբալկանյան պատերազմների արդյունքում ստեղծված բարենպաստ իրավիճակից `հայկական հարցի լուծմանը հասնելու համար:   Ընթացիկ գործերը ղեկավարելու համար ընտրվեց Aամանակավոր բյուրո ՝ բաղկացած 7 հոգուց (Ս. Հարությունյան, Ա. Խատիսյան, Ա. Քալանթար, Հ. Առաքելյան, Ա. Պոդոսյան, Հ. Թումանյան, Ն. Աղբալյան):   Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Ազգային բյուրոն կազմակերպեց հայ կամավորական գնդեր ՝ զբաղվելու հայ գաղթականներին սնունդ և կացարան տրամադրելու խնդրով:   1917 թ. Հոկտեմբերին Հայ ազգային խորհրդի ստեղծումից հետո Ազգային բյուրոն դադարեց գործել: ազգային խնդիրներ:   1916 թ. Աշնանը Թումանյանը սկսեց նախապատրաստվել Հայկազյան հասարակության հիմնադրմանը, հատկապես որպես Հայ հայրենասերների միության նախագահ, իսկ 1918-1919թթ. Նա ղեկավարեց Համաշխարհային պատերազմից հետո հայ ժողովրդի հետաքննող հանձնաժողովը: Բանաստեղծը ազգասեր է: [7] 1921 Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական խորհրդի նախագահ Ռազմական գործերի ժողովրդական կոմիսար Ալ. Մյասնիկյանի հրավերով բանաստեղծը գալիս է Երեւան ՝ Հայաստանին օգնելու կոմիտե ստեղծելու համար: Մի շարք հասարակական գործիչներ, ականավոր մտավորականներ, որոնք մտահոգված են երկրի անմխիթար վիճակով 1921 թվականին: Նրանք դիմում են ՀԽՍՀ People'sողկոմին `սոցիալական հիմքերով կազմակերպություն ստեղծելու, 21917 թվականին հայագիտությունը զարգացնելու համար: Ապրիլի 22-ին, Հորիզոն »թերթը, Հ.Թումանյանը գրում է Հայկազյան ընկերության նպատակների մասին: Ընկերությունը, որը կոչվելու է Հայկազյան, իբր նպատակն է ստեղծել «Հայկական ակադեմիա», Հայ համալսարանը դնել մեր աշխարհի, մեր հին ու նոր կյանքի, մեր գրականության և արվեստի, նրա պատմության առավել ընդգրկուն ուսումնասիրության մեջ: և ժամանակակից կյանք, անվտանգ նկարիչներ և գրողներ:   Միևնույն ժամանակ, Հայկազյան ընկերությունը կհետևի մեր մշակութային հաստատությունների գործունեությանը, երբ նրանք աջակցության կարիք ունենան: » 31917-1918 Գրեթե բոլոր հայաբնակ համայնքներում և գաղութներում կային «Հայրենակցական միություններ», որոնք զբաղվում էին օգնելով, հայրենադարձությամբ, նվիրատվություններ հավաքելով, տարբեր կազմակերպությունների հետ բանակցելով և կարիքավորներին աջակցելով:   Այս աշխատանքները նպատակաուղղված և ճիշտ կազմակերպմամբ կենտրոնացնելու համար: 1945 թ. Մարտին Թիֆլիսում (Վրաստան) ստեղծվեց «Հայ հայրենասերների միությունը»: Թումանյանն ընտրվեց նրա խորհրդի անդամ: 41918 թ., Հոկտեմբերի 31-ին, Թիֆլիսում (Վրաստան) `Հովհաննես Թումանյանի նախագահությամբ, Հայ հայրենակցական միությունների կենտրոնական խորհրդի նիստում որոշվեց ընտրել Փարիզի խաղաղության համաժողովում հայ ժողովրդի կողմից հուշագիր կազմելու հանձնաժողով:  Համահայկական բանաստեղծն ընտրվում է նոյեմբերի 21-ին ստեղծված «Համաշխարհային պատերազմի քննչական հանձնաժողովի» նախագահ:  Հանձնաժողովը, նրա գլխավորությամբ, կարճ ժամանակահատվածում իրականացնում է հերոսական աշխատանք. Հավաքում, խմբավորում, օրենքի հսկայական քանակությամբ փաստական ​​նյութեր է ներկայացնում, դրանք տրամադրում Փարիզում գումարվելիք Խաղաղության համաժողովի պատվիրակությանը: և սովի հազարավոր զոհերի խնդրանքով, որոնք, առաջին հերթին, պետք է միջոցներ տրամադրեին ժողովրդին սովից և համաճարակից փրկելու համար:  1921 Սեպտեմբերի 15-ին ՀԽՍՀ People'sողկոմխորհը որոշում ընդունեց Հայ օգնության կոմիտե (ՀՕԿ) ստեղծելու մասին [8; 9; 10, էջ 21]:   ՀՕԿ-ի հիմնադիր անդամները 77 հոգի են, որոնք պետական ​​և հասարակական ականավոր գործիչներ էին, բժիշկներ, ականավոր մտավորականներ: Աբեղյանը, Ալ. Բեկզադյան, Ս. ՏերԳաբրիելյան, Դ. Դեմիրճյան, Ա. Երզնկյան, Հ. Թումանյան, Ս. Կասյան, Ռ. Մելիքյան, Սբ. Մալխասյանց, Նար-Դոս, Մ. Սարյան և այլք:  ՀՕԿ-ի կանոնադրությունը (կանոնադրությունը) հաստատվում է ՀԽՍՀ 1921-ի Խորհրդի կողմից սեպտեմբերի 15-ին [11]: Սեպտեմբերի 20-ին, ՀՕԿ-ի հիմնադիր ժողովի վերջին նիստում Ալ. Պապովյանը կարդաց նախագահի կողմից խմբագրված շրջաբերականը, իսկ Հ.Թումանյանը ներկայացնում է իր իսկ նախագահության կողմից խմբագրված կոչը, որում մասնավորապես ասվում է հետեւյալը. «Հայ ժողովուրդը ցրված է աշխարհով մեկ (28) հրամանագրով« Լսիր »: Նա ձեզ կանչում է Հայ օգնության կոմիտեից: Հայաստանի մայրաքաղաքում հրավիրված հայ գործիչների ու գրականագետների հանդիպումը հրավիրում է ձեզ: Եվ երևի երբեք չեք լսել նրանց ձայնը այդքան համախմբված: Եվ մի վայրկյան նման հիանալի խորհուրդ: Լսիր Դարեր շարունակ պայքարելուց հետո Ազատ և Անկախ Հայաստանը մեծ ջանքերով վեր է խոյանում համաշխարհային պատերազմի աղետալի ալիքների և աղետների խառնաշփոթից: … Հիմա լսիր, հայեր, որտեղ էլ լինես ՝ Եվրոպայից Ամերիկա, Եգիպտոսից Հնդկաստան, ամենուր, լսիր քեզ կանչող հայրենիքի ձայնը, շտապիր օգնել ամեն ինչով, որ վաղը կարողանաս ունենալ այն, ինչ կարող ես երազում ես վաղվա մասին: Ես դարերով - ազատ ուշ հայրենիք »5 [12; 13; 14, էջ 411-413]: Հ.Թումանյանին առաջարկվում է հանձնաժողովի նախագահի պաշտոն: Նա խնդրում է իրեն ազատել գրականությամբ զբաղվելու համար: 5 «Կարմիր աստղ» թերթում տպագրված Կոչը ենթարկվում է խմբագրական որոշ փոփոխությունների. դա էապես չի տարբերվում ELJ- ում հրապարակված Կոչից: Բայց շրջելով Երևանի փողոցներով, տեսնելով ծանր և դաժան պատկերներ, բանաստեղծը, ըստ Լեոյի, ասում է. «Երբ ժողովուրդը սով է մտնում փողոցներում, նրանք պետք է թողնեն ամեն ինչ, մոռանան ամեն ինչ, գնան փրկելու» [15, p. 104; 16, էջ 253]: Այսպիսով, Թումանյանը դարձավ ՀՕԿ նախագահ:  Սա վերջին բանն էր, որ Թումանյանին հաջողվեց անել հայրենիքի համար:   Այսպիսով, ՀՕԿ-ի Գերագույն խորհրդի առաջին պատվավոր նախագահը հայ մեծ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանն էր, որը, սակայն, Թիֆլիսում (Վրաստան) ապրելով, հնարավորություն չուներ ստանձնել ՀՕԿ-ի անմիջական ղեկավարությունը:  ՀՕԿ-ի անմիջական ղեկավարումը վստահված է ՀՍՍՀ հողային կոմիտեին Ա. Երզնկյանին:  ՀՕԿ-ի հիմնադիր ժողովում Ա. Երզնկյանը միաձայն ընտրվեց ՀՕԿ-Կենտրոնական խորհրդի նախագահ [17; 10, էջ 22]: Դրայել Թումանյանի ջանքերով 1921 թ. Հոկտեմբերին Թիֆլիսում (Վրաստան) բացվեց ՀՕԿ-ի մասնաճյուղ [14, էջ. 665], «Լոռվա անմահ ժողովուրդը անձնուրաց նվիրվածությամբ նպաստեց ՀՕԿ-ի կայացմանը և Հայաստանի վերականգնմանը»:   1922 հիմնադրվեցին ՀՕԿ-ի տեղական մասնաճյուղերը Մոսկվայում, Բաքվում, Թեհրանում, այնուհետև Բաթումիում, Կիևում, Խարկովում, Օդեսայում, arարիցինում (այժմ ՝ Վոլգոգրադ), Հյուսիսային Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում, ԽՍՀՄ հայաշատ գրեթե բոլոր քաղաքներում, Ֆրանսիա, Հունաստան, Գերմանիայում, Միացյալ Նահանգներում, Լատինական Ամերիկայի մի շարք քաղաքներում, Մերձավոր Արևելքում, Իրանում (Թավրիզ), Եգիպտոսում, Ալժիրում և այլուր:   ՀՕԿ-ի եկամուտները ստացվեցին նվիրատվություններից, անդամավճարներից, հրապարակումներից, կտակներից և աղբյուրներից: ՀՕԿ-ի պարբերականները և այլ հրատարակություններ նշանակալի դեր խաղացին սփյուռքի շուրջ հայերին համախմբելու գործում: 1924–1925 - Հայրենիք - հսկայական էր Հ. Թումանյանի ներդրումը ՀՕԿ-ի հեղինակությունը բարձրացնելու և հայերի, հատկապես սփյուռքահայերի հանդեպ ՀՕԿ-ի նկատմամբ մեծ վստահություն ապահովելու գործում:   Հանճարեղ բանաստեղծ և մեծ բարերար Թումանյանը, ով արդեն գտնվում էր Թիֆլիսում (Վրաստան), ունեցել է անառողջ հնարավորություն `անմիջական աշխատանք, սակայն Հ. Թումանյանի նախագահության ընթացքում ՀՕԿ-ը ՀՕԿ-ի բնակչության մեծամասնությանը առաջարկել է ստեղծել բազմաառաջնորդության համակարգ խորհրդային կայացման համար:   Սփյուռքի կողմից դրված նպատակների իրականացման շրջանակներում այն ​​օգնում է Սովետական ​​Հայաստանի սոված բնակչությանը, աջակցում է շինարարությանը, ամրապնդում է աշխարհով մեկ սփռված հայ տեղահանվածների հայահայ համայնքների հետ կապերը, նրանց համախմբում հայրենիքի շուրջ: Ստեղծվելուց անմիջապես հետո ՀՕԿ-ի կենտրոնական կոմիտեն անմիջապես ձեռնամուխ եղավ հանրապետության հայկական համայնքներ ուղարկված շրջաբերականների միջոցով կապ հաստատել սփյուռքահայ համայնքների հետ `հորդորելով ՀՕԿ-ին հնարավորինս շուտ օգնել հայրենիքին:   Այդ նպատակով 1921 թ. Աշնանը ՀՕԿ-ը կազմակերպում է Հ. Թումանյան E. Թաղիանոսյանի գործուղումը Կ.Պոլիս:   1921 թ. Հոկտեմբերին Հ. Թումանյանը նամակ է գրում Ավ. Իսահակյանին և Ա. Չոպանյանին ՝ հորդորելով նրանց մասնակցել Եվրոպայում ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերի հիմնադրման աշխատանքներին [10, էջ 23, 27]:  Հ.Թումանյանը գործում էր մեծ ոգևորությամբ, լավատես և վստահ էր ՀՕԿ-ի արդյունավետ գործունեության մեջ:  Սա հատկապես ակնհայտ է Թումանյանի հետեւյալ տողերից: «Նշանակալից երեւույթ է, որ միմյանցից անկախ և անտեղյակ, այդպիսի մարմինները [այսինքն ՝ ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերը] առաջ են գալիս և մեր գաղութներում:   Սա նշանակում է կենդանի հայկականություն: Նա կենդանի է և ուժեղ:   Երեւանից հեռավոր գաղութներ նա տեղափոխվում է հայրենիք: Ինչքան խոչընդոտներ ու խոչընդոտներ, որքան էլ դժվարություններ ու խոչընդոտներ հանդիպեն ճանապարհին, նա կհասնի իր նպատակին: Նա իր ազատ ու առատ հողը կկառուցի Հայաստանի ազատ հողի վրա, նա կզարգացնի իր ազգային հանճարը հայկական սարահարթում, նա իր խոսքը կասի աշխարհին »[11; 18, էջ 431-432; 14, էջ: 415]: Հ. Թումանյանի նախագահության ընթացքում ՀՕԿ-ը զգալի օգնություն է ցուցաբերել գիտական ​​և կրթական կենտրոններին, ինչպիսիք են հանրային գրադարանն ու թանգարանները: Պայմանագրեր են կնքվել գիտության, գրականության, արվեստագետների հետ, ովքեր իրենց աշխատանքներում պետք է ներկայացնեին Խորհրդային Հայաստանի թատրոնները, համալսարանները, տարբեր ոլորտներ ՝ աշխարհը ծանոթացնելու վերականգնվող Հայաստանի նվաճումներին [19, էջ 203-205; 20, էջ 169170]: 1920-ականներ [10, p. 89] Բուժօգնություն է ցուցաբերում հայրենադարձներին [10, p. 89]: շինարարություն, Արարատյան դաշտի ճահիճների չորացում [10, էջ 49-51]: Հայաստանում ինչպես նախադպրոցական հաստատությունները չվրիպեցին ՀՕԿ-ի ուշադրությունից: Նոր շենքեր և մանկապարտեզներ, հագուստ վել Սննդամթերք է տրամադրվել նրանց [19, էջ: 202]: Կահավորվել է կառուցվել 1922 թվականին: ՀՕԿ-ի նախագահությանը հատկացվում է asանգիբասարի շրջանի Իմանշալու (այժմ ՝ Մխչյան գյուղ) և Ուլուխանլու (այժմ ՝ Մասիսքաղակ) գյուղերի դպրոցների վերանորոգման բյուջեն ՝ պահանջելով 1816 ռուբլի:   Հարցումը բավարարված է, վերոնշյալ գյուղերի դպրոցները հիմնանորոգվում են: 1922–1923թթ. ՀՕԿ-ը հագուստի և գրենական պիտույքների միջոցով պարբերաբար օգնություն էր տրամադրում Աշտարակի և Օշականի դպրոցներին և աջակցում էր Կոշ գյուղում դպրոցի կառուցմանը: 1923–1924թթ. ՀՕԿ-ը մեծ թվով ապրանքներ և ֆինանսական օգնություն է տրամադրում գրադարանին, Երևանի համալսարանին, մեծահասակների արհեստանոցին, ծնողազուրկ երեխաներին, Ապարանի, geանգեզուրի և Karabakhարաբաղի լուսավոր վարչությունների աղքատ գյուղացիությանը և կրթական և մշակութային այլ հաստատություններին [23; 10, էջ 47]:   ՀՕԿ-ի կենտրոնական խորհուրդը ձգտում էր տրամադրել Հասարակական 6 Եվջիլար գյուղի անունով (այժմ ՝ Արազափ, ՀՀ Արմավիրի մարզ):   Alրանցքը սկիզբ է առնում Արաքս գետից և ոռոգում է հիմնականում Արմավիրի մարզի Էջմիածնի տարածաշրջանի հողերը: 7 Theրանցքը սկսվում է Ախուրյան գետից ՝ ՀՀ Շիրակի մարզի Կապս գյուղի մոտակայքում:   Կառուցվել է 1922-1925 թվականներին:  Ոռոգում է Շիրակի մարզում շուրջ 9,8 հազ. հող   Theրանցքի բացման արարողությանը (1925 թ. Հունիսի 21) ներկա էր նորվեգացի հայտնի հետազոտող, գիտնական, հասարակական գործիչ, հայ ժողովրդի մեծ բարեկամ Ֆրիտյոֆ Նանսեն: աջակցել Karabakhարաբաղի հայերին սահմաններում:  Հատկանշական է, որ ՀՕԿ-ը, փաստորեն, Karabakhարաբաղը համարեց Խորհրդային Հայաստանի բաղկացուցիչ մասը. այն օգնություն էր տրամադրում Karabakhարաբաղի դպրոցներին:   1920 ՀՕԿ-ի Գերագույն խորհրդի 2006 թ. Նոյեմբերի 10-ին կայացած նիստի արձանագրությունից պարզ է դառնում, որ մեծ քանակությամբ գրենական պիտույքներ տրամադրվել են Karabakhարաբաղի դպրոցների կարիքները հոգալու համար [19, p. 198]: Այսպիսով, նշանակալի է Հ. Թումանյանի ներդրումը ՀՕԿ-ի նպատակների արդյունավետ իրականացման գործում:  Հ. Թումանյանի նախագահության օրոք, ՀՕԿ-ը, իր նպատակների շրջանակներում, իրականացրեց անապահով բնակչության սնունդ, հագուստ, դեղորայք, այլ հիմնական անհրաժեշտ իրեր ձեռք բերելու և բաշխելու, սփյուռքի և հայրենիքի կապերը ամրապնդելու, խորհրդային մշակութային նախաձեռնությունները հայրենադարձելու համար: , հայրենադարձել հայրենադարձներին: Փաստորեն, ՀՕԿ-ը մեծապես նպաստել է Հայաստանի վերականգնմանը, տնտեսական, գիտական, կրթական և մշակութային կյանքի աշխուժացմանն ու զարգացմանը, նպաստել է նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, շինարարական աշխատանքների ընդլայնմանը, սովի և համաճարակների հաղթահարմանը, տարածմանը: գրագիտության, մշակույթի պահպանման և զարգացման: Շինարարությունը Հայաստանում. Թումանյանը, անտեսելով իր անառողջ ու թույլ վիճակը, շարունակում էր օգնել հայրենիքին:  Իր գիտակցական կյանքի ընթացքում մեծ հումանիստը հավատարիմ մնաց իր իսկ ուղերձին ՝ իր ստեղծագործությամբ և պահվածքով ապացուցելով, որ ստեղծագործությունն անմահ է:   Այո, նա հավերժ կապրի իր աշխատանքով:  Նրան անմահացրեց իր զվարթ ու ուշադիր կեցվածքը, ամեն տեղ լույս ու ջերմություն սփռելով մինչև վերջին շունչը ՝ այն օժտելով լույսով և բարությամբ, մխիթարելով («գոռալով») շրջապատողներին:   Ընդհանուր առմամբ, Թումանյանը պատկանում է ամբողջ մարդկությանը, նա հանճար է, ով իմաստ չունի:  Նա եկավ Մարդու մոտ, համարակալեց և ստեղծեց մարդկությունն ու մարդկությունը, և Մարդը գնաց մաքուր: ։

Հոդվածի  նպատակն  է  ներկայացնել  Հ.  Թումանյանի  կյանքի  ու  գործունեության՝  մի  ժամանակաշրջանի  պատմությունը։
   Խնդիր  ենք  դրել  արխիվային  փաստաթղթերի,  այլ  աղբյուրների  հաղորդած  տեղեկությունների  համադրությամբ  և  վերլուծությամբ  լուսաբանել  հայ  մեծ  բանաստեղծի  հասարակական  գործունեության  վերջին  տարիները,  որոնք  կապված  էին  Հայաստանի  օգնության  կոմիտեի  ստեղծման  ու  կայացման  ժամանակաշրջանի հետ։
  Հոդվածում վերլուծել ու ներկայացրել ենք     Հ.  Թումանյանի հասարակական գործունեությունը 1921–1923 թթ.։
