ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՅՈՒԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ DEԱՐԳԱՄԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՈՒAYԻՆ Մարդկային հասարակության զարգացումը հազարամյակների խորքից մինչև մեր օրերը տեղի է ունեցել տնտեսական զարգացմանը զուգահեռ:  Այն առաջացել է ագրարային աղբյուրներից ՝ աստիճանաբար ձևավորելով արդյունաբերական գետեր (ագրոարդյունաբերություն), լճեր (թեթև արդյունաբերություն, արդյունաբերության այլ ճյուղեր) ՝ աստիճանաբար լցնելով հետինդուստրիալ սոցիալական օվկիանոսը: 20-րդ դարի սկզբին Հայաստանը բնութագրվում էր որպես հետամնաց ագրարային երկիր:  Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության սրընթաց զարգացման արդյունքում, 20-րդ դարի վերջին Հայաստանն արդեն դարձել էր արդյունաբերական պետություն, որի համախառն արտադրանքի շուրջ կեսը ապահովում էր արդյունաբերությունը:  Սակայն տեղի ունեցած կտրուկ փոփոխությունների արդյունքում Հայաստանը 21-րդ դար մտավ ոչ որպես ագրարային, ոչ որպես արդյունաբերական և ոչ էլ հետինդուստրիալ երկիր:   Էվոլյուցիոն տնտեսական զարգացման ներկայիս հրամայականը գյուղատնտեսությունը տնտեսական քաղաքականության կենտրոնում դնելն է որպես ելակետ, որի վրա հիմնված կլինի ագրոարդյունաբերության, ապա նաև ամբողջ արդյունաբերության զարգացումը, որը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է լինել միակ երաշխիքը տնտեսության համար: անցում դեպի հետինդուստրիալ հասարակություն: Դրանում կարող է դեր ունենալ Սահմանադրության դերը, մյուս կողմից ՝ գյուղատնտեսության զարգացումն ինքնին կդառնա ՀՀ Սահմանադրության հաստատման գործոն ՝ թույլ տալով Սահմանադրությամբ նախատեսված բազմաթիվ նորմեր (ինչպիսիք են կրթությունը, բժշկական օգնությունը, համարժեք կենսամակարդակ, ներառյալ բնակարան և այլն): կենցաղային պայմանները բարելավելու, հանգստանալու, աշխատանք ընտրելու, ձեռնարկատիրական գործունեություն ծավալելու և այլնի իրավունքը. 1) հայ հասարակության ամենամեծ խավը գյուղացիների համար դառնալ կենդանի իրողություն: Եկեք պարզենք, թե որն է ՀՀ գյուղատնտեսության հիմնական խնդիրը, ինչ սահմանադրական լուծում է պետք նրան առաջարկել: ՀՀ գյուղատնտեսության հիմնական խնդիրը.   Հովհաննես Թումանյանը Հայ օգնության կոմիտեի իր կոչում ասում է. «Խաղաղություն գտնելով ՝ նա գործի անցավ, ինքը ՝ մեծ տառապողը, Հայաստանի իրական տերը ՝ հայ գյուղացին:  Սովը, թուրը և կործանումը չեն ճնշել նրա հայտնի դիմացկունությունն ու կառուցողական ոգին:   Նա շատ զոհեր է տվել, բայց չի լքում պապի տունը. նա կանգնած է իր հարազատ դաշտում և կմնա այդպիսին, որքան էլ որ գնան իշխանությունները: »2  Unfortunatelyավոք, յուրաքանչյուր հայ բանաստեղծ սխալ է թույլ տվել իր կանխատեսումների մեջ, հայ գյուղացին կանգ չի առել 1990-ականներին: 19-րդ դարի սկզբից, առաջին իշխանությունների ժամանելուն պես, զանգվածային արտագաղթի ճանապարհը փոխվեց, գյուղերը սկսեցին դատարկվել, դպրոցների դասասենյակները փակվեցին, գյուղական բնակչության սեռը և տարիքային կառուցվածքը խեղաթյուրվեց, « հայկական գյուղերի կարմիր գիրք »-ը սկսեց հայտնվել: 1991 թ. Ընդունված «Գյուղական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքը սկսեց Հայաստանում հողերի սեփականաշնորհման գործընթացը, որն առաջինն էր հետխորհրդային երկրների շարքում:   Հողային կայծակնային արագությամբ սեփականաշնորհումը պայմանավորված էր ավելի շատ քաղաքական, քան տնտեսական դրդապատճառներով, որոնք հետագայում ձևակերպվեցին որպես «ոչ թե գյուղացուն հող տալու, այլ հողին գյուղացուն տալու քաղաքականություն»: Նախկին 860 կոլեկտիվ-սովետական ​​տնտեսությունների փոխարեն ստեղծվել է շուրջ 340 հազար գյուղացիական տնտեսություն (որից 300 հազարը դեռ 1991 թ. Էին 3), 1 Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն (փոփոխված է), 2005 թ., Հոդված: 32, 33, 33.1, 34, 38, 39, 48 (կետ 12) (հասանելի է http: // www. //www.arlis.am/documentview.aspx?docID=75780 հղում): 2 Տե՛ս Հ. Թումանյան, Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական ​​գրող», 1978, էջ: 496: 3 Տե՛ս Հայաստանի սոցիալական պատկերը ությունը Աղքատություն, ՀՀ ԱՎSS, 1996, էջ: Միջին հաշվով հատկացվել է 1.38 հա տարածք, որը տեղակայված է 3-4 առանձին հողամասերում 1: 1990 թվականը `1994 թ.-ի համեմատ, ընդհանուր տնտեսության մեջ զբաղվածների կառուցվածքում գյուղատնտեսությունում զբաղվածների մասնաբաժինը կրկնապատկվել է (17,7% -ից 33,9%), ինչը աննախադեպ սոցիալական հետընթաց էր 2:   Գյուղատնտեսությունը, փաստորեն, վերածվեց հազարավոր աշխատուժի ավելցուկը կլանող «բարձի», որը ազատվում է արդյունաբերությունից և տնտեսության այլ ճյուղերից, ինչը, միևնույն ժամանակ, ուղեկցվում էր աշխատուժի արտադրողականության կտրուկ անկմամբ: գյուղատնտեսության ոլորտը 3. Հողերի մասնավորեցման (1991-1992թթ.) Եվ մնացած ագրոարդյունաբերական համալիրի (վերամշակող-մատակարարման արդյունաբերություն, գնումների առևտրային ձեռնարկություններ) ժամանակավոր ընդմիջման պատճառով (1996-2000թթ.) Հայ գյուղացին միայնակ մնաց ոչ միայն արտադրության, այլ նաև արտադրության համար: հոգսերով 4: Հայաստանի նման սակավ բնակեցված գյուղատնտեսության գյուղատնտեսական նշանակության գյուղատնտեսական նշանակության հողերի ֆոնդի հատկացումը շուրջ 1,2 միլիոն հողակտոր, միջինը կես հեկտարը չգերազանցող, քաղաքական-տնտեսական կարճատեսություն էր, որը թույլ չէր տալիս որևէ զարգացում այս կարևորագույնի համար: տնտեսության ճյուղը միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հատվածում:   Արդյունքում, Հայաստանի ապրանքախնդրորեն աճող գյուղատնտեսությունը մի քանի տարի անց դարձավ նահապետական, արհեստագործական հիմքի վրա հիմնված ֆերմա, որի արտադրության 2/3-ը սպառվեց գյուղացիական տնտեսություններում 6, իսկ «մանրադիտակային» հողերը բացառեցին գյուղտեխնիկայի օգտագործումը: Գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացում, մասնագիտացում, տվյալ ոլորտում զբաղվողների սոցիալ-տնտեսական պայմանների բարելավում:   Իրականացված «բարեփոխումների» արդյունքում նախկինում կատարված մեխանիկական աշխատանքների 20% -ը մեքենայացված է 7, ոռոգվում են նախկինում ոռոգվող հողերի մոտ կեսը 8, իսկ Հայաստանի վարելահողերի մոտ 1/3-ը դուրս են մնացել գյուղատնտեսական շրջանառությունից: հիմնականում գյուղացիական տնտեսությունների համար անբարենպաստ օգուտների պատճառով: Այն, ինչ կատարվեց ՀՀ գյուղատնտեսության ոլորտի հետ, համառոտ կարելի է ամփոփել հետևյալով. «Կառավարության մուրճի մեկ հարվածով ՀՀ գյուղատնտեսությունը ներկայացնող հայելին բաժանվեց հարյուր հազարավոր մանր կտորների, որոնց հավաքումը տարիներ կպահանջի, բայց նույնիսկ այդ ժամանակ հայելին չի ստանա իր նախկին տեսքը »: ՀՀ գյուղատնտեսության հիմնական խնդիրը լուծելու սահմանադրական ուղին:   Ինչպես նկատելի է, հայկական գյուղի առջև ծառացած հիմնական խնդիրը չափազանց մասնատվածությունն է, որի լուծումներից մեկը գյուղատնտեսական նշանակության հողերի խոշորացումն է, որը արդյունավետորեն կարող է իրականացվել միայն մեկ եղանակով ՝ տնտեսությունների միջև համագործակցության արագ զարգացման միջոցով: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին ձեւավորվեց և արագ սկսեց զարգանալ գիտական ​​նոր ուղղություն ՝ սահմանադրական տնտեսագիտություն:  Այդ ուղղությունը հաստատելու համար դրա հիմնադիրը տնտեսական է 1 Տե՛ս Գյուղացիական տնտեսությունների, առևտրային կազմակերպությունների և գյուղատնտեսական նշանակության հողերի քանակը 2006 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ, ՀՀ ԱՎSS, 2006, էջ: 3; Նախշիկյան Ա., Osyanոսյան Ա. Գնահատումը գյուղատնտեսական ապրանքների շուկայում, աշխատանքային փաստաթուղթ, ՀՀ կենտրոնական բանկ, Երեւան, 2002, էջ. 6 2 Տե՛ս A. Nakhshikyan, A. Tsosyan A., 2002, p. 5 3 Տե՛ս Աղքատության հաղթահարման ռազմավարության փաստաթուղթ, Երևան, 2003, էջ: 19 4 Տե՛ս Մանասերյան Ն., Ագրարային հարցը երեկ և այսօր, Երևան, տնտեսագետ, 2005, էջ: 98 թ. 5 Տե՛ս Հայաստանի սոցիալական պատկերը և աղքատությունը, ՀՀ ԱՎSS, 1996 թ., Էջ: 8 Ներկայումս գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրողականությունը բավականին ցածր մակարդակի վրա է:  2013-ին այն կազմել է 56.4% (ներառյալ սակարկությունների գործարքները), իսկ մնացածն ուղղվել է գյուղատնտեսական տնտեսությունների ներքին օգտագործմանը (տե՛ս գյուղմթերքների վաճառք (օգտագործում) գյուղացիական տնտեսությունների կողմից 2013 թ., ՀՀ ԱՎSS, 2014, էջ 2): 7 Տե՛ս Manaseryan N., 2005, p. 114: 8 Ներկայումս ոռոգելի հողերը կազմում են 154,2 հազար հա (գյուղատնտեսական նշանակության հողերի 7,5% -ը) 1990-ականներին: 275 հազար հեկտարի համեմատ:  Արդյունքում, գյուղատնտեսական նշանակության հողերի որակի բնութագրերի կորուստ կա `իր երկարաժամկետ բացասական հետևանքներով (տե՛ս« ՀՀ հողային ֆոնդի առկայության և բաշխման մասին հաշվետվության մասին »ՀՀ կառավարության 2013 թ. Որոշում. 1184-Ն որոշում: 1184-Ն) , 9 2012 Այսօրվա դրությամբ 448,4 հազար հա վարելահողեր, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունները կազմել են 304,2 հազար հա, այսինքն ՝ վարելահողերի 32,2% -ը չի օգտագործվել նպատակով (տե՛ս Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2013, ՀՀ ԱՎSS, 2013 թ. , էջ 296-300): Աղեղնավոր Jamesեյմս Բուխանանը 1986 թ.-ին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի 1:   Ըստ Բուչենանի, սահմանադրական տնտեսագիտության հիմնական տարբերակիչ առանձնահատկությունը սովորական, հակասահմանադրական տնտեսագիտությունից այն է, որ այն կենտրոնանում է կանոնների ընտրության վրա, ի տարբերություն երկրորդի, որը կենտրոնանում է գոյություն ունեցող կանոնների շրջանակներում ընտրությունների վրա 2:   Այս դեպքում խոսքը գնում է հետևյալ երկու կանոնների ընտրության մասին. Բաժանված ֆերմերային տնտեսություններ կամ գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ:  Հարցն ինքնին ցույց է տալիս, որ այս քննարկումը սահմանադրական տիրույթում է: Հայաստանը աշխարհի սակավաթիվ երկրներից մեկն է, որը մի կողմից բնութագրվում է շատ ցածր հողով, մյուս կողմից ՝ ընդհանուր տնային տնտեսությունների 37% -ը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ 3 (2012 թ.), Եվ տնային տնտեսությունների 77% -ը գյուղական բնակավայրեր 4 (2008): ավելացված Այս ոլորտի ավելացված արժեքը կազմում է ՀՆԱ-ի 22% -ը (2013 թ.):   Համեմատության համար նշենք, որ Միացյալ Նահանգներում գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են ընդհանուր տարածքի 45% -ը, որը կազմում է ՀՆԱ-ի 1,2% -ը, ինչը կազմում է ֆերմայում աշխատող 1,6% -ը:  Միացյալ Թագավորության համար այս ցուցանիշները համապատասխանաբար 71%, 0.7% և 1.2% են `Ֆրանսիայում, որը ամբողջ աշխարհում հայտնի է իր գյուղատնտեսական արտադրանքով` 53%, 1,9% և 2,9%:  Այդ պատճառով շատ զարգացած, ինչպես նաև զարգացող երկրներում նման սահմանադրական կարգավորման անհրաժեշտություն չկա. Հայաստանի Հանրապետության պարագայում դա ամբողջովին բխում է ներքին իրականությունից: Այնուամենայնիվ, միջազգային սահմանադրական փորձն այս առումով այնքան էլ աղքատ չէ: Մասնավորապես, Հունաստանի Սահմանադրությունը սահմանում է, որ պետությունը պարտավոր է հոգ տանել գյուղատնտեսական կոոպերատիվների զարգացման մասին (հոդված 12, կետ 4):   Նիկարագուայի Սահմանադրության համաձայն, պետությունը պետք է խթանի գյուղացիական կամավոր միավորումը գյուղացիական կոոպերատիվներում: այն պետք է աջակցի նրանց տեխնիկական և արտադրական կարողությունները բարձրացնելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսներին ՝ գյուղացիների կենսամակարդակը բարելավելու համար (հոդված 109):   Համաձայն Պանամայի Սահմանադրության, ագրարային քաղաքականության նպատակներին հասնելու համար պետությունը պետք է նպաստի արտադրության և բաշխման կոոպերատիվների ստեղծմանը (հոդված 126, կետ 3):  Պարագվայի Սահմանադրության համաձայն, գյուղատնտեսական կոոպերատիվների ստեղծումը պետք է խրախուսվի պետության կողմից (հոդված 114):   Հատկապես ուշագրավ է Պորտուգալիայի Սահմանադրությունը, որը նախատեսում է բացառել շատ խոշոր ֆերմերային տնտեսություններ և վերադասավորվել շատ փոքր գյուղացիական տնտեսություններ:   Վերջինս նախատեսում է, որ առանց սեփականության իրավունքը վնասելու, պետությունը, օրենքի համաձայն, պետք է նպաստի փոքր գյուղատնտեսական միավորների չափի վերանայմանը գյուղատնտեսական քաղաքականության նպատակների համար համապատասխան չափից, ինչը պետք է իրականացվի իրավական, հարկաբյուջետային խրախուսումների միջոցով: դրանց կառուցվածքային կամ զուտ տնտեսական ինտեգրման համար: մասնավորապես կոոպերատիվների կամ հողամասերի միավորմանը միտված միջոցների տեսքով (հոդված 95): Այսպիսով, ելնելով ներքին իրողություններից, ինչպես նաև միջազգային սահմանադրական փորձից `առաջարկվում է ՀՀ Սահմանադրության մեջ մտցնել նոր սահմանադրական նորմ` «պետությունը խթանում է գյուղատնտեսական կոոպերատիվների զարգացումը»:  Առաջարկվում է այն ներկայացնել որպես «տնտեսական, սոցիալական և մշակութային ոլորտներում պետության հիմնական խնդիրների մասին» հոդվածի 48-րդ հոդված `հետևյալ ձևակերպմամբ.« Նպաստել գյուղատնտեսական կոոպերատիվների զարգացմանը »:   Այս նորմայի սահմանադրական ամրագրմանը կհաջորդեն օրենսդրական «Branրագրային ճյուղերը», որոնց իրագործումը մեծ ներդրում կունենա գյուղատնտեսության զարգացման և Հայաստանի Հանրապետությունում սահմանադրականության հաստատման գործում: 1 Տե՛ս Նոբելյան մրցանակի պաշտոնական կայքը http: //www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-science/laureates/1986/buchanan-facts.html: 2 Տե՛ս Buchanan JM, Սահմանադրական տնտեսագիտության տիրույթը, Սահմանադրական քաղաքական տնտեսություն, հ. 1, թիվ 1, 1990 թ., Էջ 2-3: 3 Տե՛ս Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2013, ՀՀ ԱՎSS, 2013, էջ 59: 4 Տե՛ս Գյուղական համայնքների հիմնական հետազոտության արդյունքների մասին զեկույց, ՀՀ ԱՎSS, 2009 թ., Էջ: 8 5 Տե՛ս Համաշխարհային բանկի տվյալների շտեմարան (հասանելի է www.databank.worldbank.org կայքում): Iraիրայր Մխիթարյան գյուղատնտեսության զարգացման սահմանադրական ճանապարհը Հիմնաբառեր. Սահմանադրական տնտեսագիտություն, սահմանադրական կանոններ, գյուղատնտեսություն, խնդիրներ, սահմանադրական լուծումներ: ։

ՀՀ  գյուղատնտեսության  զարգացումն  ունի  անկյունաքարային  նշանակություն  սոցիալ-տնտեսական,  ժողովրդագրական,  ազգապահպանման,  ազգային  անվտանգության  և  այլ  առումներով։
  Աշխատանքում  վեր  է հանվել  ՀՀ  գյուղատնտեսության  գլխավոր  հիմնախնդիրը,  նախանշվել  զարգացման  միակ  ուղին,  այն  է՝  կանոնների  փոփոխությունը՝  անցումը  գերմասնատված  գյուղատնտեսական  համակարգից  խոշոր  կոոպերատիվների  վրա  հիմնված  համակարգի։
   Առկա  կանոնի  շրջանակներում  իրականացվող  մնացյալ  բոլոր  քայլերը  դատապարտված  են՝  պայմանավորված  գործող  տնտեսությունների  անկենսունակությամբ։
   Առաջարկվում  է  իրականացնել  համապատասխան սահմանադրական փոփոխություն։
