ԵՐԵՎԱՆ-ԻԳԴԻՐ ՍԵՅՍՄԱԾԻՆ ՀԱՆԳՈՒՅՑԻ ԼԱՐՎԱԾԱԴԵՖՈՐՄԱՑԻՈՆԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՖՈԿԱԼ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՄԻՋՈՑՈՎՆերածություն։
   ՀՀ  Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցում  առանձնահատուկուշադրության  է  արժանի  Երևանի  տարածքը`  պայմանավորված  բնակեցվածությանխտությամբ  ու  տնտեսական  ծանրակշիռ  պոտենցիալով,  և  Մեծամորի  ատոմակայանը,  որը  ներկայիս  դրությամբ  Երևանից  դուրս  գործող  բնապահպանական  վտանգներկայացնող  օբյեկտներից  ամենակարևորն  է։
   Ներկայացված  աշխատանքի  նպատակն է Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցի լարվածադեֆորմացիոն իրավիճակի ուսումնասիրությունը`  տվյալ  տարածքում  տեղի  ունեցած  ուժեղ  երկրաշարժերի  օջախների  ֆոկալ  մեխանիզմների  վերլուծության  հիման  վրա`  կիրառելով  ժամանակակիցհամակարգչային ծրագրեր։
 Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցը  գտնվում  և  կոորդինատներով  սահմանափակված  տարածքում  և  հանդիսանում  է  խոշոր  Տավրոս-Կովկասյան  դեֆորմացիոնկառույցների հատման տարածք, որին զուգորդում են մի շարք հորստանման բարձրացումների և գրաբենանման իջեցումների բլոկները։
 Տվյալ  հանգույցում  հաշվարկվել  է  2002-2012  թթ.  տեղի  ունեցած  M≥3,5  մագնիտուդով  երկրաշարժերի  օջախների  մեխանիզմները,  որոնք  պատկանում  են  ուսումնասիրվող  տարածքի  խորքային  խախտումներին  և  բնութագրում  են  դրանց  լարվածային վիճակը։
  Այդ տվյալները ներկայացված են աղյուսակ 1-ում։
 Վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  տվյալ  շրջանում  գերակշռում  է  սեղմման  ևընդարձակման առանցքների հորիզոնական ուղղությունը։
  Լարվածության հիմնականուղղությունը, բացառությամբ չորս երկրաշարժերի, որոնց, միջանկյալ ուղղությունը  մերձուղղահայաց  է`։
   Խզման  հարթությունը  ունի  կտրուկ  անկում։
  Այդ մեխանիզմների դիագրամանները պատկերված են նկար 1-ում, որտեղ ցույցէ  տրված,  որ  դիտարկվող  էպիկենտրոնները  հիմնականում  գտնվում  են  քարտեզագրված խզվածքների վրա կամ դրանց շատ մոտ։
 Այսպիսով,  ըստ  ֆոկալ  մեխանիզմների  տվյալների`  ուսումնասիրվող  երկրաշարժերի խմբում դիտվում է չորս տիպի շարժում. վերնետք և վարնետք` մեկական (2, 11),վերնետք-կողաշարժ`  չորս  (4,  8,  9,  10),  և  վարնետք-կողաշարժ`  յոթ  երկրաշարժերիօջախներում (1, 3, 5, 6, 7, 12, 13)։
 Երկրաշարժերի  օջախներում  նոդալ  հարթությունների  (NP1  և  NP2)  տարածմանուղղություններից (նկ. 2) երևում է, որ առաջացած խզվածքները տարածվում են ամենատարբեր  ուղղություններով  և  բերված  13  օջախներից  միայն  3  օջախներում  է,  որնոդալ հարթությունները համընկնում են խզվածքի տարածման ուղղության հետ (2, 9,11),  իսկ  8  օջախներում  միայն  մեկ  նոդալ  հարթությունն  է  համընկնում  խզվածքիտարածման  ուղղության  հետ  (1,  3,  4,  5,  6,  7,  8,  10)։
   Երկու  օջախներում  նոդալհարթություններն  ուղղահայաց  են  տեղադրված  խզվածքի  տարածման  նկատմամբ(12, 13)։
 Աղյուսակ 1. Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցում 2002-2012 թթ. տեղի ունեցած M≥3,5երկրաշարժերի էպիկենտրոնների պարամետրերը և ֆոկալ մեխանիզմներըա ի ք ր ւ ո Թ մ հ ա ս ն ա ր Ի ն ա տ ս ա ա Հ յ ա ի ք ր ւ ո Թ մ հ ա ս ն ա ր Ի ի տ ո գ ի տ ո գ ա ի ք ր ւ ո Թ ա ի ք ր ւ ո Թ ա ի ք ր ւ ո Թ ա ի ք ր ւ ո Թ ն ա տ ս ա ա Հ յ ա ի ք ր ւ ո Թ ն ա տ ս ա ա Հ յ ա ի ք ր ւ ո Թ ա ի ք ր ւ ո Թ ն ա ր Ի ա ի ք ր ւ ո Թ ք ծ ա ր ա Տ յ ն ա թ ւ ո ծ ա վ ր ա Լ ր ե ն ք ց ն ա ռ ա ր ո վ ա խ գ լ յ ր ե ն ն ւ ո թ ւ ո թ ր ա հ լ ա դ ո Ն գ ա Մ ր ո Խ ւ ր Ա կ ր ե յ ս Հ յ ն ա լ ը կ ա ն ա մ ա Ժ մ ւ ո խ ա ջ օ ր Օ ս ի մ Ա ի ր ա Տ ։
 Նկար 1. Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցում 2002-2012 թթ. տեղի ունեցած M≥3,5երկրաշարժերի էպիկենտրոնների և ֆոկալ մեխանիզմների սխեմատիկ քարտեզԱյսպիսով,  երկրաշարժի  նոդալ  հարթությունները`  NP1  և  NP2  տարածվում  ենհիմնականում  խզվածքի  տարածման  ուղղությամբ,  որտեղից  հետևում  է,  որ  երկրաշարժերը պատկանում են խզվածքներին։
 Նկար 2. Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցում 2002-2012 թթ. տեղի ունեցած M≥3,5երկրաշարժերի օջախներում NP1 և NP2 նոդալ հարթությունների տարածման ուղղությունների սխեմատիկ քարտեզԼարվածության դաշտի ուսումնասիրման համար կառուցվել են գլխավոր լարվածությունների սեղմման (P) և ընդարձակման (T) քարտեզները (նկար 3)։
 Նկար 3. Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցում 2002-2012 թթ. տեղի ունեցած M≥3,5երկրաշարժերի օջախում գլխավոր առանցքների (P,T) սխեմատիկ քարտեզԵրկրաշարժերի օջախում գլխավոր առանցքների (P,T) տարածման քարտեզից ևաղյուսակ 1-ից երևում է, որ սեղմման լարվածային առանցքները դիտարկվող օջախներում չունեն նույն ուղղվածությունը։
  Այսպես օրինակ, 13 օջախներից 7-ում միջօրեական կամ մերձմիջօրեական է, 6-ում լայնական։
  T առանցքը՝ 2 օջախում մերձմիջօրեական է, 11-ում լայնական կամ մերձլայնական։
  Տարածքի հարավարևմտյան և կենտրոնական  մասում  հիմնականում  դիտվում  է  վարնետքային  տիպի  շարժում,  այսինքնօջախում տեղի է ունենում ընդարձակում, իսկ հյուսիսարևելյան մասում վերնետքայինտիպի, որը վկայում է օջախում սեղմման լարվածային ուժերի առկայության մասին։
 Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցի  երկրադինամիկան։
   Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցը  հանդիսանում  է  Տավրոս-Կովկասյան  լեռնակառույցների  խոշոր  դեֆորմացիոն  կառույցների  հատման  տարածք։
   Դրանք  են՝  Անդրկովկասյան  մերձմիջօրեականի խզվածքների և  ֆլեքսուրային խախտումների գոտիները և մերձլայնականՀյուսիսանատոլիական-Հայկական-Իրանական գոտիով խզվածքային խախտումները՝զուգորդվելով մի շարք զուգահեռ և հատվող խախտումներով ու բազմաթիվ մակերեսային հրաբուխային օջախներով (նկ. 4) [4]։
 Ըստ  մակրոսեյսմիկ  և  գործիքային  տվյալների՝  Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցը  պատմական  ժամանակներից  ցուցաբերում  է  էական  սեյսմոակտիվություն՝տարբերվելով  ուժեղ  երկրաշարժերի  օջախների  կուտակումներով։
   Երկրաշարժերիօջախների  խորությունը  հանգույցում  չի  գերազանցում  30  կմ,  իսկ  մեծամասամբօջախները տեղադրված են 5-15 կմ խորության սահմաններում [5]։
 Այս  տարածաշրջանում  խզումների  տարբեր  տեսակների  վերլուծությունը  ցույց  էտալիս,  որ  առավել  ուժեղ  երկրաշարժերը  կապված  են  վերնետքների,  իսկ  համեմատաբար թույլերը՝ վարնետքների, կողաշարժերի և դրանց զուգակցումների հետ [1]։
 Նույն սեյսմածին հանգույցի տարբեր տեղամասերի բոլոր երկրաշարժերի  օջախների մեխանիզմների մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս ճշգրտելդրանց երկրաբանական կառուցվածքը (Բալակինա և այլք, 1997 թ.), այդ թվում նաևգնահատել  գոտիում  դրա  տեղը  և  պոտենցիալ  սեյսմիկ  օջախների  չափերը,  առավելհավանական՝ հերթական երկրաշարժերի տեղը։
 Հաշվարկվել  են  մի  քանի  երկրաշարժերի  օջախների  ֆոկալ  մեխանիզմները,որոնց  մագնիտուդը  M≥3,5  և  էպիկենտրոնների  մեծ  մասը  տեղադրված  են  խզվածքների  սեյսմոգեն  հանգույցներում։
   Օջախներում  խզման  հարթություններց  մեկը  համընկնում է սեյսմածին գոտու տարածման հետ։
  Երևանյան երկրաշարժերը սահմանափակվում  են  մեկ  և  նույն  խզվածքով  նշված  ուղղությամբ։
   Ա.  Գաբրիելյանը,  Օ.Սարգսյանը և Գ. Սիմոնյանը առանձնացնում են Հրազդան-Աշտարակի խզվածքը, որըհարավարևմտյան մասում նստել է։
  Փարաքարը միավորվում է Երևանյան խորքայինխզվածքի  հետ,  այնուհետև  անցնում  է  Հրազդան  և  Աղստև  գետերի  հովիտով  ևՍևանի  ավազանի  արևմտյան  մասով։
   Մոտավորապես  այդ  նույն  ուղղությամբանցնում է Երևան-Սևան դիմագծային զոնան հյուսիս-հյուսիսարևելյան տարածմամբ՝հայտնաբերված տիեզերքից կատարված նկարների միջոցով [3]։
 Նկար 4. Արաբական և Եվրասիական սալերի կոլիզիայի գոտիՈւսումնասիրված են Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցի միջավայրի լարվածային  տարածքները։
   Հայտնաբերվել  է  սեյսմոգեն  խզվածքների  ուղղության  և  լարվածության  առանցքների  միջև  կորելյացիա։
   Մերձմիջօրեականային  խզվածքներումդիտվում է սեղմման առանցքի մերձհորիզոնական ուղղություն։
 Օջախներում  շարժումները  վարնետքային  բնույթի  են։
   Մերձլայնական  կողմնորոշվածության սեյսմոգեն  խզվածքներում դիտվում են սեղմման առանցքի մերձհորիզոնական ուղղություն և ընդարձակման առանցքների մերձուղղահայաց ուղղություն։
 Այս դեպքում օջախներում դիտվում է վերնետքային տիպի շարժում։
 Տեկտոնական  տեսանկյունից  շրջանը  ներկայացվում  է  որպես  հատման  տեղամաս՝  Հյուսիսանատոլիական-Հայկական-Իրանական  մերձլայնական  կամարաձև  մեգակառույցների  և  Անդրկովկասյանլայնական,  միջօրեականային  կառույցներովբարձրացումների միջև։
 Շրջանի  սեյսմոտեկտոնական  պայմանների  առավել  ընդունելի  երկրադինամիկմոդելը, կարելի է պնդել, որ հանդիսանում է Ռուսական և Արաբական պլատֆորմների մոտեցումը՝ առաջացնելով դրանց միջև երեք սուբդուկցիոն զոնաներ։
 Խզվածքային  սեյսմոգեն  հանգույցի  սխեման՝  այս  շրջանի  համար  կառուցվածսեյսմիկ  տվյալների  հիման  վրա,  հայտնաբերում  է  մոտ  նմանություն  խզվածքներիխախտումների սխեմայի հետ, որը կառուցվել է կառուցվածքաերկրաբանական անալիզի տվյալներով՝ օգտագործելով երկրաֆիզիկական նյութեր։
 Եզրակացություն։
   Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցում  իրականացված  ուսումնասիրությունների  արդյունքների  ընդհանրացումը  և  վերլուծությունը  հանգեցնում են հետևյալ եզրահանգումներին.1.  Հաշվարկվել  և  մեկնաբանվել  են  Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցում2002-2012  թթ.  տեղի  ունեցած  M≥3,5  մագնիտուդով  13  երկրաշարժի  ֆոկալ  մեխանիզմները։
  Արվել են հետևյալ եզրահանգումները. •  Երկրաշարժի  օջախներում  խզման  (նոդալ)  հարթությունները`  NP1  և  NP2տարածվում են հիմնականում խզվածքի տարածման ուղղությամբ. այստեղիցէլ հետևում է, որ երկրաշարժերը պատկանում են խզվածքներին։
 •  Ուսումնասիրվող  տարածքի  հարավարևմտյան  և  կենտրոնական  մասումհիմնականում  դիտվում  է  վարնետքային  տիպի  շարժում,  այսինքն՝  օջախումտեղի է ունենում ընդարձակում, իսկ հյուսիս-արևելյան մասում վերնետքայինտիպի շարժում, որը վկայում է օջախում սեղմման լարվածային ուժերի առկայության մասին։
 2.  Ուսումնասիրված են Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցի միջավայրի լարվածային  տարածքները։
   Հայտնաբերվել  է  սեյսմոգեն  խզվածքների  ուղղության  և  տարածքների  լարվածության  առանցքների  միջև  կորելյացիա։
   Մերձմիջօրեականայինխզվածքներում դիտվում է սեղմման առանցքի մերձհորիզոնական ուղղություն։
 Հաշվի  առնելով  ստացված  արդյունքները՝  առաջարկվում  է  իրականացնել  նմանատիպ  ուսումնասիրություններ  ՀՀ  տարածքում  գտնվող  մյուս  սեյսմածին  հանգույցների համար։
  Այս ուսումնասիրությունները անհրաժեշտ են ինչպես երկարաժամկետ,այնպես էլ կարճաժամկետ սեյսմիկ վտանգի գնահատման աշխատանքներում։
 Գրականություն1.  Թովմասյան Ա., Երևանյան երկրաշարժերի ֆոկալ մեխանիզմները, УДК, 0112.атомной электростанции (Араратская долина), “Изв. Академии Наук Арм. ССР։
  Науки оАкадемии Наук Арм. ССР։
  Науки о Земле”, 1975, № 6, с. 35-51.их возникновения, “Изв. Академии Наук Арм. ССР։
  Науки о Земле”, 1977, № 3, с. 42-49.Անի ԳևորգյանԵՐԵՎԱՆ-ԻԳԴԻՐ ՍԵՅՍՄԱԾԻՆ ՀԱՆԳՈՒՅՑԻ ԼԱՐՎԱԾԱԴԵՖՈՐՄԱՑԻՈՆ ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՖՈԿԱԼ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՄԻՋՈՑՈՎԲանալի բառեր՝ երկրաշարժ, ֆոկալ մեխանիզմ, խզվածք, նոդալ հարթություն, սալերի տեկտոնիկա։

Ուսումնասիրվել  է  Երևան-Իգդիր  սեյսմածին  հանգույցի  լարվածադեֆորմացիոն  իրավիճակը։
  Հաշվարկվել և վերլուծվել  են տվյալ տարածքում 2002-2012 թթ. տեղի ունեցած M≥3,5  մագնիտուդով  ուժեղ  երկրաշարժերի  օջախների  ֆոկալ  մեխանիզմները։
   Ուսումնասիրված  են  Երևան-Իգդիր սեյսմածին հանգույցի միջավայրի լարվածային տարածքները։
  Հայտնաբերվել է  սեյսմոգեն  խզվածքների  ուղղության  և  տարածքների  լարվածության  առանցքների  միջև  կորելյացիա։
  Մերձմիջօրեականային  խզվածքներում  դիտվում  է  սեղմման  առանցքի  մերձհորիզոնական ուղղություն։
  Ստացված տվյալների միջոցով ուսումնասիրված է սեյսմածին հանգույցի երկրադինամիկան։
