ՔԱITԱՔԱԿԱՆ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ ՈՉ EMՈOCՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ Քաղաքական ընդդիմության օրինական գործունեությունը ցանկացած ժողովրդավարական հասարակության բաղկացուցիչ մասն է:   Կառավարության քաղաքականության և գործողությունների նկատմամբ հասարակության քննադատությունը նույնքան կարևոր է զարգացած քաղաքական համակարգերի համար, որքան ազատ և արդար ընտրությունների անցկացումը:   Որպես ժողովրդավարության հաստատման կարևոր գործոն ՝ Ռոբերտ Դալը ուշադրություն է հրավիրում քաղաքական ընդդիմության, կառավարության և նրա ընդդիմախոսների միջև մրցակցության հնարավորության վրա 1:   Քաղաքական ընդդիմության ուժի մասին գաղափարներ կարելի է գտնել նաև ժողովրդավարության տեսության մի շարք այլ հետազոտողների աշխատություններում:  Յան Շապիրոն կարծում է, որ ժողովրդավարությունը հիմք է ինչպես ընդդիմության, այնպես էլ իշխանության արդյունավետ գործունեության համար 2:  Եվ ահա Մ. Դուվերգերը քաղաքական կուսակցություններում քաղաքական ընդդիմության առկայությունը դիտարկում է որպես արևմտյան ժողովրդավարություններին բնորոշ մի երեւույթ 3: Ռեժիմը, որի շրջանակներում գործում է, մեծ ազդեցություն ունի քաղաքական ընդդիմության կազմակերպման, նրա գործունեության մեթոդների, ինչպես նաև նրա կողմից բարձրացված խնդիրների վրա:  Developedարգացած քաղաքական համակարգերում քաղաքական ընդդիմությունն ընկալվում է որպես ժողովրդավարության հզոր ինստիտուտ:  Որոշակի պայմաններում ընդդիմությունը կարող է փոխարինել ներկայիս քաղաքական էլիտային ՝ դառնալով իշխանություն: Ոչ ժողովրդավարական վարչակարգերում քաղաքական ընդդիմության իրավիճակը տարբեր է կազմավորման և գործունեության տեսանկյունից:  Ընդդիմության խնդիրները և կազմակերպման միջոցները արմատապես տարբերվում են ժողովրդավարական պայմաններում գործողներից:  Քաղաքական ընդդիմության ընդդիմադիր գործունեության մոդելների գոյության ուսումնասիրության մեջ ոչ ժողովրդավարական համակարգերի հիմնական առանձնահատկությունը գերիշխող քաղաքական ռեսուրսների նախկին տիրապետողի պահպանումն է մի քանի հետագա քաղաքական փուլերի համար, ինչպես նաև այդ ռեսուրսների առավելագույն կենտրոնացումը մեկ դերակատարում: , բաշխման առանձնահատկությունները կամ ընտրեք 1 Dahl R., Polyarchy:  Մասնակցություն և ընդդիմություն, Նոր երկինք և Լոնդոն:  Yale University Press, 1971, էջ: 6.2 Shapiro I., Democracy's Place, Ithaca.  Cornell University Press, 1996, էջ: 51.3 Duverger M., Քաղաքական կուսակցություններ, նրանց կազմակերպումը և գործունեությունը ժամանակակից նահանգում, Նյու Յորք:   Արդյունքում ՝ John Wiley & Sons.   Իշխանությունն ու ընդդիմությունը գործում են որպես թշնամիներ, որոնց նպատակն է ոչնչացնել իրենց քաղաքական հակառակորդին: Տոտալիտար ռեժիմներում քաղաքական ընդդիմությունը փաստացի ոչնչացման վտանգի տակ է: Այդ պատճառով կազմակերպված ընդդիմությունն այստեղ բացակայում է կամ ընդհատակյա գործունեություն է ծավալում:   Այստեղ մենք կարող ենք ավելի շատ խոսել թաքնված, քան իրական ընդդիմության մասին:   Ավտորիտար ռեժիմներին քաղաքական մասնակցությունը շատ սահմանափակ է:   Կառավարությունը ոչ միայն չի ընդունում ընդդիմադիր խմբերի `կուսակցությունների գործունեությունը, այլ նաև փորձում է նրանց բացառել իրենց քաղաքական գործընթացներից:  Լինում են նաև դեպքեր, երբ քաղաքական ընդդիմությունը, չնայած բոլոր դժվարություններին, կարող է օրինական գործունեություն ծավալել, անգամ մասնակցել ռեժիմի կողմից կազմակերպված ընտրություններին: Այնուամենայնիվ, ավտորիտար ռեժիմներում, որտեղ օրենսդրությունը չի խթանում բազմակարծությունը, ժողովրդավարական նորմերը հիմնականում հռչակագրային են: Ընդդիմության կողմից իշխանության համար պայքարի մեթոդները տարբեր են ՝ կախված քաղաքական ռեժիմի բնույթից և պատմական պայմաններից: Այս առումով, Վ.Գելմանը առանձնացնում է ընդդիմության երեք տեսակ ոչ ժողովրդավարական ռեժիմներում.  Խմբակցություն, որն ընդգրկում է իշխող ռեժիմի մի մասը, որը ձգտում է փոխել կառավարության կազմը ՝ առանց ռեժիմի բնույթը փոխելու.  Ոլորտային, որի անդամները սովորաբար հաշտվում են ռեժիմի հետ, բայց ձգտում են դրան: փոխել իրականացված քաղաքականության որոշակի ասպեկտներ, մատն արմատական, որը մերժում է ռեժիմի սկզբունքները 1: Ոչ ժողովրդավարական ռեժիմների ուսումնասիրության ընթացքում հասարակության միատարրության կամ բազմազանության չափանիշներն այնքան էլ կարևոր չեն, որքան ժողովրդավարության:  Հարկադիր մոնոլիտ համակարգերում գերիշխող մարմինը ձգտում է հասարակության ինտեգրմանը, փոքրամասնությունների շահերը հաշվի չեն առնվում:   Այսպիսով, միատարրությունը որոշիչ գործոն է, որն ազդում է ընդդիմության սուբյեկտների զարգացման և նրանց ռազմավարության վրա:   Ուստի նշված կատեգորիայի շրջանակներում քաղաքական ընդդիմության մոդելներն ուսումնասիրելու համար մենք առաջարկում ենք առանձնացնել մոնոլիտ համակարգերի երկու տեսակ `սուբյեկտիվ-ինստիտուցիոնալ, կախված ուժի հիմնական կենտրոնի բնույթից: Սուբյեկտիվ համակարգերում քաղաքական ռեսուրսը պատկանում է որոշակի սուբյեկտի ՝ անկախ այն դիրքից, որը նա զբաղեցնում է իշխանության պաշտոնական մարմինների համակարգում:   Սուբյեկտիվ մոնոլիտ համակարգերը կարող են ունենալ անձնական բռնապետության ձև, որում բոլոր հնարավոր քաղաքական որոշումները կայացնում է առաջնորդը, կամ կուսակցության ղեկավարության ձևով, որի տարբերակիչ առանձնահատկությունը կուսակցական-պետական ​​ապարատների մերձեցումն է և վերջիններիս փոխարինումը: նախկինի հետ:   Ավելին, որպես կանոն, բռնապետը կամ քաղաքական կուսակցությունը, որը միայն կառավարում է պետական ​​ռեսուրսները, վեր է պետական ​​մարմինների համակարգից, ըստ էության դրանք հաշվետու չեն նրանց համար:   Հաճախ դժվար է հստակ տարբերակել այս երկու տիպերը, որոնք բնութագրում են իշխանության բաշխման աստիճանը իշխող վերնախավում քաղաքական որոշումների կայացման գործընթացում: 1 Գելման Վ., Փոխակերպումը Ռուսաստանում:   Քաղաքական ռեժիմ և ժողովրդավարական ընդդիմություն, Մոսկվա, 1999 թ., Սուբյեկտիվ համակարգերի ամենակարևոր առանձնահատկությունը, որն ազդում է ընդդիմության մոդելների վրա, իշխանության ձևավորման ոչ ընտրական կամ կեղծ ընտրական քվեարկությունն է:   Քանի որ իրական պետական ​​մարմինը գտնվում է պետական ​​ոլորտից դուրս, չկա օրենքով պաշտպանված պետական ​​սուբյեկտների ռոտացիայի հստակ ձևակերպված կարգ, որը կհանգեցնի իշխանություն-ընդդիմություն հարաբերությունների կարգավորմանը մասնակիցներից մեկի կամքով մեկ քաղաքական գործչի ուժ  Արդյունքը նման համակարգերում ներքաղաքական պայքարի սկզբունքային ճնշումն է: Գոյություն ունեցող ռեժիմը ձեռնտու է իշխող սուբյեկտին:  Ոչ միայն իշխող կուսակցությունից դուրս, այլև դրա ներսում ընդդիմությունը վերացվում է, և իշխող կուսակցությունը, ինչպես ԽՍՀՄ-ում և Արևելյան Եվրոպայում, հիմնված է «ժողովրդավարական կենտրոնացվածության» սկզբունքի վրա:   Ընդդիմությունը ճանաչվում է որպես անհավատարիմ համակարգին և հակահամակարգային:   Ինչպես իրավացիորեն պնդում է Ռ. Դալը ՝ խիստ միակուսակցական ռեժիմը, ի վիճակի չէ տարբերակել իր համար վտանգ ներկայացնող ընդդիմությունը անվտանգից 1:   Հետևաբար, նման ռեժիմի սկզբունքային դիրքը դառնում է ցանկացած ընդդիմության ոչնչացում ՝ լինի դա հավատարիմ, թե անհավատարիմ: Ինստիտուցիոնալ մոնոլիտ համակարգերը տարբերվում են նրանով, որ գերիշխող քաղաքական ռեսուրսը սահմանադրորեն և փաստացիորեն ամրագրված է պետական ​​հաստատություններում:   Այսպիսով, մոնոլիտ ինստիտուցիոնալ համակարգերը բնութագրվում են այլընտրանքային քաղաքական ուժերի գործունեության խոչընդոտների բացակայության պայմաններում պետական ​​իշխանություն իրականացնող ինստիտուտների հաստատուն ենթարկմամբ մեկ քաղաքական ուժի: Անհրաժեշտ է նաև տարբերակել ընդհանրապես ընդդիմության դեմ պայքարի մեթոդները, բայց, այնուամենայնիվ, տոտալիտար-ավտորիտար ռեժիմներում, որոնք տարբերվում են մի շարք առանձնահատկություններով:   Ոչ ժողովրդական ռեժիմների այս երկու տեսակներում ընդդիմության դեմ պայքարի տարբեր մեթոդներ կարող են գրանցվել խորհրդային վարչական համակարգի տարբեր փուլերում:   Խորհրդային համակարգում իրական ժողովրդավարության մասին ոչ միայն անհնար էր խոսել, այլ ընդհակառակը, դա լիովին բացառեց ժողովրդավարական հասարակության բնույթը:  Վարչական համակարգի այս տեսակը բնութագրվում է նեղ շրջանակով, որը ղեկավարում է քաղաքական իշխանության բռնազավթումը, ինչպես նաև վերջիններիս կամքի իրականացումը տեղում:  Այս երեւույթի հակառակը համարվում է հասարակության օտարացումը, քաղաքական անտարբերությունը, նույնիսկ հասարակության թշնամական վերաբերմունքը իշխանությունների նկատմամբ:   Այս համակարգն ակնհայտորեն անհամատեղելի է բազմակարծության, քաղաքական և գաղափարական անկախության հետ: Կ.Պոնոմարյովը նշում է, որ վարչական համակարգը իրականում միապետություն է:   Ավելին, կառավարությունը մենաշնորհ ունի բոլոր ոլորտներում ՝ անձնական կարողություններ, աշխատանք, նույնիսկ անհատների կյանք և ճակատագիր:   Իր բնույթով այն ավտորիտար է, իսկ որոշ ժամանակաշրջաններում ՝ նույնիսկ տոտալիտար:   Իշխանությունն իրականում զավթվում է պետության կուսակցական բյուրոկրատիայի կամ անձանց կողմից վերջիններիս օգնությամբ, բայց ֆորմալ առումով այն իրականացվում է ժողովրդի անունից 2: 1 Dahl R., Ներածություն. - ռեժիմներն ու ընդդիմությունը, Նյու Հեյվեն և Լոնդոն:  Յեյլի համալսարանի մամուլ, էջ. 98. Ստալինի բռնության տարիներին ընդդիմության ՝ «ժողովրդի առաջնորդի» հասցեին ուղղված ցանկացած քննադատության պատասխանը իշխանությունների ահաբեկումն էր:   Այն ուղեկցվում էր խիստ գաղափարական հսկողությամբ, ցանկացած անհամաձայնության անհանդուրժողականությամբ, ինչպես արտացոլվում է «նա, ով մեզ հետ չէ, մեզ դեմ է» սկզբունքի մեջ 1:  Նման մոտեցումը և ոչ իշխանական քաղաքական ուժերի նկատմամբ բռնությունները հանգեցրին այն փաստի, որ հասարակության մեծ մասը դառնում է կառավարության որոշումների լուռ կատարող:   Կոլեկտիվիզմի ներդրումը ուղեկցվեց անհատականության հակադրությամբ:   «Թիմը ամեն դեպքում ճիշտ է» կարգախոսի ներքո հաստատվեց կոլեկտիվիզմի գերակայությունը անհատի նկատմամբ, մեծամասնությունը ՝ փոքրամասնություն:   Նման քաղաքականության իրականացման հիմնական բացասական հետևանքները անհատների կեղծ հավասարեցումն է, նրանց դիտարկումը ընդհանուր, երեւակայական դասի մեջ, որի վարքագիծը սահմանվել է համակարգի կողմից:   Գաղափարական նմանությունը սահմանափակում էր անհատների ստեղծագործական ներուժի հայտնաբերումը, բազմակարծության գաղափարների տարածումը, քանի որ այն նվազեցնում էր փոքրամասնության դերը հասարակական կյանքում: Պետք է նաև ընդունել, որ փոքրամասնությունը կարող է նաև սխալներ թույլ տալ կամ սխալ դիրքորոշում ունենալ այս կամ այն ​​հարցի վերաբերյալ, բայց պետք է ունենա օրենքով երաշխավորված իրավունք `կարծիք արտահայտելու, իր նպատակները հետապնդելու օրինական ճանապարհով:  Եվ մեծամասնությունը միշտ չէ, որ կարող է ճիշտ լինել բոլոր իրավիճակներում այն ​​պարզ պատճառով, որ նոր, ոչ ավանդական գաղափարները միևնույն ժամանակ չեն հայտնվում հասարակության բոլոր անդամների համար, բայց հայտնվում են մի քանիսի մտքում, միայն դրանից հետո են դառնում համընդհանուր կիրառելի: , Ի տարբերություն տոտալիտար ռեժիմի, որը, ինչպես արդեն նշվեց, չի ընդունում որևէ ընդդիմադիր գործունեություն և ձգտում է այն ոչնչացնել ցանկացած նման եղանակով, ավտորիտար ռեժիմները չեն բացառում նրա սահմանած սահմաններում քաղաքական ընդդիմության գործունեությունը:   Բնականաբար, համակարգի այս հանդուրժողականությունն առաջին հերթին վերաբերում է համակարգային ընդդիմությանը, որը հավատարմություն է պահպանում համակարգին, իսկ ընդդիմության գործունեությունն ուղղված է քաղաքական էլիտայի որոշակի ներկայացուցիչների կամ քաղաքականության որոշակի ճյուղերի: Այնուամենայնիվ, քաղաքական ընդդիմության դերը անփոփոխ չի մնում ժողովրդավարացնող հասարակությունների վերափոխման տարբեր փուլերում:  Դա հասկանալու համար անհրաժեշտ է որոշել քաղաքական ընդդիմության տեղը ժողովրդավարական համակարգերում գործող այլ քաղաքական ուժերի շարքում: Նման ուժերը համակարգի ակտիվ կողմնակիցներն են (ովքեր կարծում են, որ առկա ստատուս քվոն լավագույնս համապատասխանում է իրենց քաղաքական և տնտեսական շահերին), պատժիչ գործողություններ իրականացնողները (ովքեր սատարում են իշխող ռեժիմին), համակարգի պասիվ կողմնակիցները, ակտիվ հակառակորդները , պասիվ հակառակորդները 2:  Ընդհանուր առմամբ, ակտիվ ընդդիմությունը նպաստում է ավտորիտար ռեժիմի տապալմանը, ինչպես նաև բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում ժողովրդավարացման համար:   Այնուամենայնիվ, նրանց անդամների թիվը, կազմակերպվածության մակարդակը մեծապես ազդում են 2 Stepan A., On the Tasks of a Democracy // The Global Resurgent of Democracy, Baltimore and London. Դրանք տարբերվում են ՝ կախված իշխող ռեժիմից (նրա բարգավաճման կամ անկման շրջան կամ անկման շրջան):  Նշված մարզերից առաջինում համակարգի ամենաակնառու կողմնակիցներն ակտիվորեն աջակցում են նրա քաղաքականությանը, ներառյալ նույնիսկ ռեպրեսիվ մեթոդները:  Բայց բնակչության մեծամասնությունը, ներառյալ «միջին խավը», հիմնականում լռում է, և երբեմն բացահայտ աջակցում է վարչակազմին:  Այս իրավիճակում ավելի ակտիվ պայմաններ են ստեղծվում համակարգի ակտիվ հակառակորդների գործունեության համար: Ավտորիտար ռեժիմի տապալման ժամանակ իրավիճակը արմատապես փոխվում է:   Racksեղքեր են հայտնվում իշխող խմբերի շարքերում:   Համակարգի փլուզումը ստիպում է որոշ խմբերի աստիճանաբար հեռանալ իրենց ոչ ժողովրդական քաղաքականությունից:  Չի բացառվում, որ համակարգի կողմնակիցները վերածվեն պասիվ հակառակորդների, երբեմն ՝ ակտիվ հակառակորդների, իսկ քաղաքական ընդդիմության: Ալեքսանդր Սարգսյան ՔԱITԱՔԱԿԱՆ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ ՈՉ DՈOCՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ Հիմնաբառեր. Քաղաքական ընդդիմություն, ոչ ժողովրդավարական ռեժիմ, քաղաքական ընդդիմության մոդելներ: ։

Քաղաքական ընդդիմությունը ժողովրդավարական կամ ժողովրդավարության ձգտող քաղաքական համակարգերի անհրաժեշտ բաղկացուցիչ է։
  Կարևոր է քաղաքական ընդդիմության  ուսումնասիրությունը  ոչ  միայն  ժողովրդավարական,  այլև  ոչ  ժողովրդավարական  վարչակարգերում։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  քաղաքական  ընդդիմության  մոդելները  և  գործունեության առանձնահատկությունները ոչ ժողովրդավարական վարչակարգերում։
  Կարելի է փաստել, որ քաղաքական ընդդիմության ակտիվ գործունեությունն ու քաղաքական մրցակցության  առկայությունը  հակադարձ  համեմատական  է  իշխանությունների  կողմից  քաղաքական ազատությունների սահմանափակմանը։
