Մենք այդ հարցը բարձրացրեցինք հիմնականում ադրբեջանական «պատմագրության» բարբարոսության պատճառով, որ հայոց պետականությունն այս տարածաշրջանում (Հարավային Կովկասում) արհեստականորեն ստեղծվել է օտարերկրյա ուժերի (նկատի ունի Ռուսաստանի կայսրությունը) և Նախիջևանի գավառի ակտիվ աջակցությամբ: իր տարածքի բաղկացուցիչ մասն է: Վարչական-տարածքային առումով այն մտնում էր «հին ադրբեջանական պետություն» կազմավորումների մեջ: Հոդվածը գրելիս զուգահեռ կխոսենք «Նախչավանի գավառի» ու «Նախճավան քաղաքի» մասին: Նախիջեւանը, ըստ «Աշխարհագրության», Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի 34-րդ նահանգն էր ՝ 1220 կմ 2: տարածք [4, էջ 7]:   Նախիջեւան գավառը տեղակայված էր Արաքս գետի միջին հունում ՝ նրա ձախ ափին: Նախիջեւանի մասին առաջին պատմական տեղեկությունները տալիս են Յուրայի սեպագիր աղբյուրները:  Խոսքը վերաբերում է Մենուա թագավորի (մ.թ.ա. 810-786) թողած գրությանը ՝ Օձասար լեռան լանջի ժայռերին, որը հայտնաբերել է երկրաբան Վ.Ա. Իգումենովը 1988 թ.  Այդ արձանագրության մեջ հաղորդվում է. «1. Ishpuine- ը քաղդեացիների զորությամբ պատմում է Սարդուրորդին, 2. Minua Ishpuinord- ը նվաճեց Արծինեի երկիրը (քաղաք), Իշը (քաղաքը) [երկիրը] (նվաճեց):  3. Արծիկումե (քաղաք) հող (գրավված), Այանանե (քաղաք) հող գրավված, (մարդիկ) սպանված, վտարված:  4. Վերադառնալուն պես նա հիմնեց Քաղդեացիների տաճարը Բուլուայում (լեռ):  Նա կարգուկանոն հաստատեց:  5. Այս Խալդեյնթի թույլատրելի զոհաբերության օբյեկտները. (Մեկ) ցուլ (թող զոհաբերվի) Խալդեի տիրոջը `նրա բարձր, Բուլուա- (լեռ) -ոն» [14, էջ 57-58] , Նախիջևանի վերոնշյալ արձանագրության համաձայն, իմ որդու ՝ Իշպուինիի և Մենուայի համատեղ թագավորության օրոք, ուրարտացիները իրենց արշավանքներից մեկի ժամանակ անցան Արաքսի ձախ ափը ՝ Արարատյան դաշտի հարավ-արևելք, Jugուղա քաղաքի մոտ [11, էջ 210]: Մովսես Խորենացին տալիս է Նախիջևանի գավառի մասին վարչական-քաղաքական տեսանկյունից հայկական մատենագրության ամենահինը ՝ ասելով, որ QA VI դ. Տիգրան Երվանդյան: «Եվ Աշուշի աղջիկս ՝ Անուշ ouարաջինկինը, որը դեռ պատանի էր, և շատ այլ գերիներ, որքան տասնյակից ավելին, բնակություն հաստատեցին Արևելքի Մեծ լեռան վրա (Մեծ Մասիս) մինչև Գողթանի սահմանը, որոնք գտնվում են Տամբատը, Դաստգոգերը, Ոսկողակերտը, բայց դրանցից մեկը Վրանջունիկն է, Նախիջավանի ամրոցից առաջ: եր զերիիս ավանցն Խրամ և զՋուղայ և զԽոշակունիս: Եվ գետի մյուս կողմում է ամբողջ դաշտը, որի գլուխը Աժդականանն է, մինչև Նախչավանի հենակետը »[18, էջ 84-85]:   Պատմաբանի տրամադրած վերոհիշյալ տեղեկություններից կարելի է ենթադրել, որ մ.թ.ա. VI դարից Նախիջևանիգավարը հայկական արքունիքի արքայական տիրույթն էր:  Մովսես Խորենացու հաղորդած մեկ այլ տեղեկատվություն վկայում է, որ Մարդպետունի կալվածքները, որոնք Հին Հայաստանի ավագ նախարարական տների մաս էին կազմում, իրավասություն ունեին «Ատրպատականից մինչ akhաղշ Նախչավան» [18, էջ 17: 105]:   Պատմաբանի կողմից տրամադրված այս տեղեկատվությունը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ հին ժամանակներում Նախիջևանը պատկանել է ոչ թե Մարդպետականին, այլ մեկ այլ վարչական միավորի ՝ Սյունիքին աշխարհում [10, էջ 381-382]: 1-ին դարում հայկական արքունիքը անհայտ պատճառներով անջատեց Նախիջևանի գավառը Սյունիքից և ընդգրկեց այն Մարդպետականի մեջ:  Ինչպես նշում է Բ.Հարությունյանը: «Տրամաբանական է մտածել, որ այդպիսի վարչական փոփոխությունը նպատակ ուներ արքայական տիրույթները առանձնացնել Սյունյաց իշխանների ժառանգական տիրույթներից» [10, p. 382]:  Եվ քանի որ Մարդպետունիների նախարարական տունը, որը ղեկավարում էր կանանց գանձարանը [12, p. 64], իր հերթին արքայական տիրույթների վերահսկող մարմինն էր, դատարանը նպատակահարմար գտավ այն կցել Նախիջևանգավարին:  Ամենայն հավանականությամբ, մինչ Արշակունու գահի անկումը ՝ 428 թ., Նախիջևանի քաղաքն ու գավառը, որպես արքայական տիրույթ, մնացին Մարդպետունիների ենթակայության տակ: Արշակունիների անկումից հետո Մարդպետունիների իշխող տունը օրինականորեն վերացվեց, և նրանց պատկանող թագավորական կալվածքները, ներառյալ Նախիջևանի գավառը, համանուն քաղաքով, անցան Արծրունուն [21, էջ 319- 320]:  Նախիջևանի քաղաքն ու նահանգը վերջիններիս ժառանգական տիրույթներում են մնացել մինչև VIII դարը: Սկզբնապես, երբ պայմանավորված էր Հայաստանի վարչաքաղաքական իրավիճակով, այն դարձավ արաբական ոստիկանության տեղակալների նստավայր: Խալիֆայության ընթացքում արաբ պատմաբանների և աշխարհագրագետների մեծ մասը Հայաստանը բաժանեցին չորս մասի:   Ըստ այս վարչական բաժանման ՝ Նախիջևանը (Նաշավան), Վասպուրական (Բասֆուրաջան), Դվին (Դաբիլ), Շիրակ (Սիրաջ), Տայք (Թայր), Բագրանդ (Բաղրավանդ) երրորդ Հայաստանի մաս էին կազմում [13, էջ 16-17] ,   Հատկանշական է, որ Նախիջևանը հիշատակվում է Վասպուրականից առանձին, մի հանգամանք, որը թույլ է տալիս ենթադրել, որ Նախիջևան քաղաքը իր համանուն գավառով դուրս է բերվել Արծրունիների ժառանգական տարածքներից և դարձել է վարչական միավոր Արաբներ  Այն մնաց արաբական տիրապետության տակ մինչ IX դարը: մեջտեղ.   Նախիջևանը հետաքրքրված էր արաբներին իր դիրքով և՛ որպես ռազմական և տնտեսական նշանակության նահանգ, և՛ որպես վարչական-քաղաքական միավոր: Դատելով IX դ. Պատմաբան Թովմա Արծրունու տված տեղեկություններից [5, էջ. 404], 705-ին: Նախիջևանի և Խրամիի եկեղեցիներում հայ նախարարների այրումից հետո արաբ զորավար Քաշմը (Քասիմ) Նախիջևանը բաժանեց Վասպուրականից, քանի որ այն արդեն դարձել էր Հայաստանի արաբական ոստիկանության տեղակալների նստավայր: «Եվ Մահմեթի կողմից ընդունված հրամանը անարդար էր, այն պատվիրել էր Կասմո անունով մեկը, որն իր նոր հրամանատարն էր Նախչըվան քաղաքի կողմում» [16, էջ 32-33]:  Տ.Հակոբյանը նշում է. «Այս իրադարձություններին հաջորդող դարերի ընթացքում Նախիջևանը ոչ թե պատկանում էր Սյունիքի և Արծրունյաց սահմանակից նախարարական տներից ոչ մեկին, այլ վեճի ոսկոր էր վերը նշված կառավարական տների միջև» [8, էջ. 35]:   Մեր կարծիքով, դժվար թե վերոհիշյալ նախարարական տները, ուժասպառ եղած նման հարվածից հետո, կարողանան ակտիվ պայքարի մեջ մտնել Նախիջևանը վերահսկելու համար: Հնարավոր է մտածել, որ IX դ. 19-րդ դարի կեսերին, արաբական տիրապետության թուլացմանը զուգընթաց, թագավորեցին Սյունյաց իշխանները ՝ իրենց տիրապետությունները տարածելով հարավում մինչև Արաքս գետը ՝ գրավելով Նախիջևան նահանգի քաղաքը [22, էջ 22]: 183]:  Այն փաստը, որ վերջիններս գտնվել են Սյունյաց իշխանների տիրույթում, հաստատում է Թովմա Արծրունու հետևյալ զեկույցը, ըստ որի Վասպուրականի Դերենիկ իշխանի մահից հետո (886) նրա երեք որդիները բաժանեցին Վասպուրականը: «... բարը գտավ անդիմադրելի բարիք ՝ աշխարհի իմ մասը Աշոտին տալով, ինչպես ասացիք, աշխարհիկ իշխանության լավագույն միջոցը մնացած աշխարհում, մինչ Նախճավանի վերջը» [5, էջ. 374]: Սակայն Նախճավանի գավառը և քաղաքը մնացին Սյունյաց իշխանների ձեռքում մինչև 10-րդ դարը: սկիզբը  Համաձայն Շապուհ Բագրատունու «Պատմագիտության», Սմբատ Ա թագավորը, ընդլայնելով Բագրատունիների տարածքները, նվաճեց Պարթավը, Սյունիքը, Նախիջևանը, Երնջակը, Վաղարշավանը, Բասենը, Ապահունիքը, Հարքը և Տարոնը [15, էջ 26]: 50]: Այսպիսով, Նախիջևանի նահանգն իր քաղաքով կրկին դարձավ թագավորական տիրույթ, որը բացատրեց Սմբատ Ա-ի կողմից Նախիջևանը Արծրունիներին և Սյունիքներին որոշակի ծառայությունների դիմաց տալու հանգամանքը:  Այդ ժամանակ էր, որ Նախիջեւան քաղաքի շուրջ մեծ հակասություններ առաջացան Սյունիքի «Արծրունյաց իշխանների» մեջ, որի առիթը 905 թվականին Աշոտ Արծրունու մահից հետո Նախիջևան Սմբատ Ա արքայի նվիրումը Սյունյաց իշխան Սմբատը ՝ որոշակի ծառայությունների դիմաց: Նախիջեւան քաղաքը երկար ժամանակ չի մնացել Սյունյաց իշխանների ձեռքում, քանի որ Սմբատ Ա թագավորի սպանությունից հետո այն դարձել է Ատրպատականի Ամիրա Յուսուֆի փոխանորդ Նսիրի նստավայր [17, p. 143]: Փաստորեն, Ատրպատականի տիրակալի արշավանքներից հետո Նախիջևանը վարչականորեն և տարածքայինորեն բաժանվեց Սյունիքից մինչև անցյալ, որտեղ ստեղծվեց ամիրայություն [20, p. 125]: Այսպիսով, Նախիջևանը պետք է պատկաներ Հայաստանի նախարարական տներից մեկին ՝ հողի գերագույն սեփականության իրավունքով:   Արքայական գահից հետո, նույնիսկ եթե Նախիջևան քաղաքն իր գավառով անցնում էր Արծրունյաց կամ Սյունյաց իշխող տները, դա շատ կարճ ժամանակ էր, քանի որ դրա վարչական-քաղաքական-ռազմական նշանակությունն այնքան մեծ էր, որ օտար նվաճողները այն պահում էին իրենց տակ: տիրապետություն X դ 70-ականների հայոց շահ աշ III Ողորմածինը կարողացավ իր իշխանությունը հաստատել Նախիջևանում:  Մենք ստացել ենք Աշոտ III- ի Ողորմածի հրովարտակը `Նախիջևանից ոչ հեռու գտնվող Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա վանքին կալվածքներ նվիրելու մասին, Խաչիկ կաթողիկոսի հիմնարկի նամակը Աշոտ III թագավորին Նախավկայի վանքին նվիրաբերված կալվածքների վերաբերյալ` Աշոտ III- ի դստեր նվերը: Հռիփսիմե «NIE (976) Թումարիս Արամյան ... Անդառնալիորեն բարձր կարգադրությամբ դուք կարգավիճակ եք հաստատել մեր առարկայի համար, որը որոշվել է մեր նախնիների կողմից` սկսած մեր սուրբ պատրիարքից, մեր տեր Ներսիսից, վերջացրած մեր սուրբ Լուսավորչով, առաջին հերթին փառապանծ, ազատ, հայտնի մայրաքաղաք: Գիրան, Jugուղայուր ջուր վանք, Աստապատ և հարս վանք, Շամբ և յուր վանք, agաղաց տեղ և ձեր վանք, Արարք և յուր վանք… »[1, էջ 2-11]:  Համաձայն այս փաստաթղթի ՝ Աշոտ III Ողորմածը եկել է Մաղարդայի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի վանք 976 թվականին: Նա վանքին նվիրել է Նախիջևանը և շրջակա այլ նահանգների մեծ կալվածքները:  Այս փաստը չի կարող այլ կերպ մեկնաբանվել, քան Դվինից հարավ գտնվող Արաքսի հովտի միացումը Բագրատունյաց թագավորությանը կամ գոնե դրա տիրապետության իրականությունը [9, p. 116]: Կարելի է ենթադրել, որ Նախիջևանը, այլ արքայական տիրույթների հետ միասին, բյուզանդական իշխանության տակ է անցել 1045 թվականին ՝ հայկական պետականության անկումից հետո: Վարչական-քաղաքական այս իրավիճակը բավականին կարճ էր:   1063 թվականին սելջուկյան սուլթան Ալփասլանը գրավեց Նախիջեւան քաղաքը ՝ այն դարձնելով իր նստավայրը:  Սելջուկների իշխանության օրոք այն դարձավ հզոր վարչական կենտրոն, որտեղ ստեղծվեց ամիրայություն:  Նախիջեւանի էմիրի իշխանությունը տարածվում էր մինչեւ Հարավարեւելյան Հայաստան եւ Ատրպատական ​​[3, էջ 217-218]:  Նախիջեւանում սելջուկյան կառավարման ժամանակաշրջանն ավարտվում է 12-րդ դարում: Պատահական չէ, որ Էլիկ Օրբելյանը, որը բարձր դիրքի էր հասել Ատրպատականում որպես «այս կուսակցությունների ռազմական գործակալ», տիրեց Նախիջե քաղաքում քաղաքին ու նրա շրջակայքին: 19-րդ դարի կեսերին, որից հետո քաղաքն ու գավառն անցնում են Ատրպատականի Էլթկուզյան Աթապատակին ՝ դառնալով ռազմական և վարչական կարևորագույն հենակետերից մեկը:   Վերջինս դարձավ Օրբելյան իշխանական տան ժառանգական տիրույթն ու աթոռը իր նահանգով [17, էջ 8, 280-288]: XII դար Վերջերս ազատագրված Հյուսիսարևելյան Հայաստանը բաժանված էր Zakաքարյանների միջև:   Նախիջևան քաղաքը և նրա շրջակայքը ընկել են Իվանե Աթաբեկին [6, p. 154]:  Նախիջեւանը երկար ժամանակ չմնաց Zakաքարյաններում:  1225 Հայաստանի նահանգները ծանր հարված ստացան Խորեզմի շահ ,ալալ ադ-Դինը:  Հայաստանի այլ գավառների շարքում ավերված է նաև Նախիջևանը [2, p. 499]:  Հետագայում alaալալ ադ-Դինը բնակություն է հաստատում Ատրպատական ​​քաղաքում ՝ իր նստավայրը դարձնելով Նախիջեւան քաղաքը [19, p. 52]:  Վերջինս կարճ ժամանակ մնաց Jալալ-ադ-Դինի ձեռքում: Քաղաքաբնակների խնդրանքով նրանք դիմել են Խալաթում նստած Մալիք ալ-Աշրաֆի տեղակալ (տեղակալ) Հաջիբ Հուսամ ալ-Դինին, և քաղաքը հանձնել է նրան: «Բանն այն է, որ alaալալ ալ-Դինը վատ էր վերաբերվում մարդկանց, իսկ բանակը թալանում էր», - գրել է նա: Իբն ալ-Ասիր [3, p. 334]: Վարչական-քաղաքական այս փոփոխությունները տևեցին մինչ 1236 թվականը, երբ մոնղոլները, նվաճելով ամբողջ Հյուսիսարևելյան Հայաստանը, կատարեցին վարչական բաժանումներ:  Նախիջևանը, Վրաստանի և Հյուսիսարևելյան Հայաստանի հետ միասին, մտնում էր Վրաստանի վիլայեթի մեջ, որի կենտրոնը Թիֆլիսն էր: Շուտով Հյուսիսարևելյան Հայաստանում ձևավորվեց չորրորդ թումանը, որն ընդգրկում էր Նախիջևանը (Սասունցի իշխանությամբ Վասպուրականի նահանգի Նախչավան-Գողթ գավառների տարածք - ՀՊ):  Սակայն Սյունիքը շուտով առանձնացավ Վրաստանի վիլայեթից ՝ դառնալով մոնղոլական խաներին անմիջականորեն ենթակա թուման [7, էջ 356-358]:  XIV դար Վերջերս, Լենկ Թեմուրի վարչական բաժանումով, Նախիջևանը կազմեց մեկ վարչական միավոր Հայաստանի և Հարավային Ատրպատականի հետ, որի ղեկավարը կոչվում էր Էմիրություն:  Վերջինիս նստավայրը Թավրիզ քաղաքներում էր [7, էջ 358-361]:  Լենկ-Թեմուրի ստեղծած պետությունը կարճ կյանք ունեցավ:  Նրա մահից հետո այդ հսկայական պետությունը շատ արագ կազմալուծվեց, և կարա-Կյունլու-Ակկյունունլու քոչվոր ցեղերը հաստատեցին իրենց իշխանությունը Հայաստանում:  XV դար Վերոհիշյալ քոչվոր ցեղերի օրոք աստիճանաբար կազմավորվեց Թուման-նախ Նախիջևանի վարչական միավորը, որն ընդգրկում էր ավելի մեծ տարածք, քան Նախչըվան Նախչավան գավառը (Վասպուրականի նահանգի Գողթ նահանգ, ինչպես նաև ahղուկ Վաղայ, ahահոր, Յաղոր, Սյունիքի մարզ, - Հ.Պ.): Այսպիսով, Նախիջևանը ՝ իր բացառիկ վարչական և քաղաքական նշանակությամբ, մեծ դեր է խաղացել Հայաստանի պատմության ընթացքում ՝ ինչպես անկախության, այնպես էլ դրա բացակայության պայմաններում:   Այն հնագույն ժամանակներից եղել է Մեծ Հայքի վարչական և քաղաքական մեծ նշանակություն ունեցող նահանգներից մեկը, որը ուսումնառության ընթացքում երբեք չի կորցրել իր վարչական և քաղաքական նշանակությունը, որպես Մեծ Հայքի օրգանական մաս, դա անբաժանելի բաղադրիչներից մեկն է: հայ ժողովրդի հայրենիք: Գրականություն 1. Աբրահամյան Հ., Անշարժ գույքի գրառումներ արխիվային փաստաթղթեր այլ տնտեսական գործարքների մասին, Երեւան, 1941, ԽՍՀՄ ԳԱ հրատ., 191 ç. 2. Ալիշան Գ., Սիսակ, Վենետիկ, հեղինակ ՝ Մխիթարյան Վանս, Ի IS Lazազար, 1893, 522 էջ: 3. Արաբական աղբյուրներ, Իբն ալ-Ասիր, թարգմանություն բնօրինակից, առաջաբան և ծանոթագրություններ. Ա. Տեր-ondոնդյան, Երևան, 1981, Գահրատ, Հայկական ԽՍՀ, 443 էջ: 4. Երեմյան Ս., Հայաստանն ըստ «Աշխարհագրության», Երեւան, 1963, ԽՍՀՄ Գահրատ, 155 էջ: 5. Թովմա վարդապետ Արծրունու պատմությունը Արծրունյաց տանը, Թիֆլիս, Վրաստան, 1910, «Աղանյանց» հրատարակչություն, 529 էջ: 6. Գանձակեցու պատմություն, Կիրակոս վրդ., Հայ, Թիֆլիս, Վրաստան, 1909, Էլեկտրատպարան: Ն. Աղանանցի Պոլից ՝ 420 էջ: 7. Հակոբյան Թ., Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երեւան, 1968, «Միտք» հրատ., 508 էջ: 8. Հակոբյան Թ., Սյունիքի թագավորություն, Երեւան, 1966, «Միտք» հրատարակչություն, 220 էջ: 9. Հայ ժողովրդի պատմություն, ակադ. հրատ., հ. Գ, Երեւան, 1976, 1031 էջ: 10. Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական բաժանման համակարգը ըստ «Աշխարհագրության», մաս Ա, Երեւան, 2001, ԵՊՀ հրատարակչություն, 403 էջ: 11. Հարությունյան Ն., Նոր ընթերցումներ և մեկնաբանություններ Նախիջևանիսպգրում, PBU, 2000, N 2, էջ 196-212: 12. Մանանդյան Հ., Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, Երեւան, 1934, ԵՊՀ հրատարակչություն, 336 էջ: 13. Նալբանդյան Հ., Արաբական աղբյուրները Հայաստանի հարևան երկրների մասին, Երևան, 1965, ԽՍՀՄ ԳԱ հրատ., 258 էջ: 14. Նախիջևանի հարցը 1921 թ. Մոսկվայում: 2001 թ. Մարտի 16-ի ռուս-թուրքական պայմանագրում, Գիտաժողովի նյութեր, Երևան, 2001 թ., Նախիջևանի հրատարակչություն, 202 էջ: 15. Շաֆո Բագրատունու պատմագրությունը, Էջմիածին, 1921, տպարան Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի, 96 էջ: 16. Պատմություն Հայոց Archևոնդա վարդապետի, Սանկտ Պետերբուրգ, 1887, Itparan I. Ն. Սկորոխոդով, 201 էջ: 17. Տպագրության արեւելյան լեզուներով, Մոսկվայի Սիսակի Սյունյաց տան Ստեփանոս եպիսկոպոսի պատմությունը, 1861, 386 էջ: 18. Պատմություն մեր սրբազան հայր Մովսիս Խորենացու Հայոց, Թիֆլիս (Վրաստան), 1910, Աղանյանց հրատարակչություն, 430 էջ: 19. Վրացական աղբյուրները հայերի մասին Հայաստանի, թարգման. L. MeliksetBek, հ. Բ, Երեւան, 1936, Մելքոնյան հիմնադրամի հրատարակչություն, 170 էջ: 20. Ութմազյան Հ., Սյունիքի IX-X դդ., Երեւան, 1958, ԵՊՀ հրատարակչություն, 380 էջ: Տեղեկատվություն հեղինակի ՝ Հրաչյա Երանի Փանոսյանի մասին - ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի դիմորդ, էլ. ։

Աշխատանքում հայ պատմագիտական միտքը հպանցիկ է անդրադարձել  Նախիջևան գավառի և քաղաքի պատմության ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի  առանձին  դրվագներին,  և  այդ  ուսումնասիրություններն  ամբողջությամբ  պատմական  ակնարկի  բնույթ  են  կրում։
   Մեր  խնդիրն  է  տպագիր  աղբյուրների  հաղորդած  տեղեկությունների  համակողմանի  քննության  և  վերլուծության  հիման  վրա  ներկայացնել  ուսումնասիրվող  ժամանակահատվածում  Նախիջևանի վարչաքաղաքական և վարչատարածքային ձևափոխումները։
  Արժանահավատ  և  անհերքելի  տեղեկություններով  հավաստել,  որ  Նախիջևանի  գավառն ու քաղաքը ուսումնասիրվող պատմաշրջանում վարչաքաղաքական և  վարչատարածքային  առումներով  մաս  են  կազմել  հայկական  բոլոր  թագավորություններին և պետական կազմավորումներին։
