ՏԱԹԵՎԻ ՎԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՕԲՅԵԿՏՄարդկության  համար  ակնառու  կարևորություն  և  համաշխարհային  արժեք ներկայացնող մշակութային և բնական օբյեկտների հավաքագրումը և այդօբյեկտների պահպանումն իրենից ներկայացնում է Համաշխարհային ժառանգության գաղափարը, որն իր մարմնացումն է գտել միջազգային համաձայնագրում և «ՅՈՒՆԵՍԿՕՅԻ» կողմից ընդունվել է 1972 թվականին։
  Մշակութայինժառանգության օբյեկտ կարող են համարվել հուշարձանները, շինություններըև  կառույցների  այն  խմբերը,  որոնք  իրենցից  ներկայացնում  են  պատմական,գեղագիտական,  հնէաբանական,  գիտական  կամ  ազգաբանական  արժեք։
 Բնական ժառանգության օբյեկտ կարող են համարվել յուրահատուկ բնական,կենսաբանական  և  երկրաբանական  կազմավորումները,  հազվագյուտ  և  ոչնչացման եզրին կանգնած բուսական և կենդանական աշխարհի բնական միջավայրերը,  ինչպես  նաև,  այն  տարածքները,  որոնք  ունեն  գիտական,  բնապահպանողական կամ գեղագիտական արժեք [2]։
 Ժառանգությունն  անցյալից  մեզ  հասած  սեփականությունն  է,  որով  մենքապրում  ենք  և  որը  պատրաստվում  ենք  անվնաս  փոխանցել  մեր  հաջորդ  սերունդներին։
   Մշակութային  և  բնական  ժառանգությունը  կյանքի  և  ոգեշնչմանանփոխարինելի աղբյուրներից  է։
   Այն  մեզ  համար  չափանիշային  է, մեր  ելմանկետն  է  և  մեր  ընդգծված  հատկանշական  առանձնահատկությունը։
   Ժառանգությունը մեզ է պատկանում՝ ողջ մարդկությանը, անկախ այն հանգամանքից,թե մեզնից որ մեկի տարածքում է այն գտնվում [4]։
 Ժառանգության պահպանման դրդապատճառը ծագել է երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո և դրա հիմքը հանդիսացել է հին եգիպտական  քաղաքակրթության  գանձերից  մեկի՝  Աբու-Սիմբել  տաճարներիփրկությունը։
   Եգիպտոսում  Ասուանի  ջրամբարի  կառուցման  որոշումը  անհանգստության  տեղիք  էր  տալիս  միջազգային  հանրությանը,  քանի  որ  դրակառուցումը մեծ վտանգ էր ներկայացնում այն հովտին, որի վրա էլ գտնվում էին  նշված  տաճարները։
   1959  թվականին  ծավալվում  է  միջազգային  գիտարշավ,  որն  ուղղված  էր  օբյեկտի  փրկությանը։
   Այս  պատմության  ամենացնցողնայն է, որ Աբու-Սիմբելը բաժանվում է 20-40 տոննա կշռող 1036 բեկորների, իրգտնվելու վայրից ամբողջությամբ հանվում է, տեղափոխվում է ապահով տարածք և նույնությամբ հավաքվում։
  Այս ամենի վրա 80 միլիոն դոլար է ծախսվում, որից կեսը ավելի քան 50 պետություններ էին տրամադրել։
  Աբու-Սիմբելտաճարների  փրկությունն  ակնհայտորեն  շեշտադրում  էր  ազգերի՝  միմյանցնկատմամբ ունեցած պատասխանատվությունը։
 Հենց  այս  ամենի  հետևանքով  էլ,  «ՅՈՒՆԵՍԿՕՅԻ»  նախաձեռնությամբ  ևՏեսարժան  վայրերի  և  հուշարձանների  պահպանության  միջազգային  խորհրդի՝ «ԻԿՈՄՈՍԻ» (ICOMOS- International Council on Mouments and Sites) աջակցությամբ  սկսվում  է  համաշխարհային  ժառանգության  պահպանման  համաձայնագրի պատրաստումը։
  Վերջնական համաձայնության արդյունքում, 1972թվականի  նոյեմբերի  16-ին՝  Լոնդոնի  գլխավոր  համաժողովում,  ընդունվում  էմշակութային և բնական ժառանգության պահպանության համաձայնագիրը։
 Համաձայնագրի  ամենակարևոր  հատկանիշը  բնության  և  մշակութայինարժեքների  պահպանությանը  վերաբերող  բոլոր  հասկացությունների  համակարգը մեկ փաստաթղթում ներառված լինելն է։
  Համաձայնագիրը ճանաչում էմարդու  և  բնության՝  միմյանց  նկատմամբ  ունեցած  փոխազդեցությունը  ևհարկ  է  համարում  նրանց  միջև  ներդաշնակություն  պահպանել։
   Համաձայնագիրը հստակ սահմանում է, թե բնական և մշակութային որ օբյեկտները կարողեն  համաշխարհային  ժառանգության  կարգավիճակ  ստանալ։
   Համաձայնագիրն  ամրագրում  է  տվյալ  օբյեկտների  հանդեպ  պետությունների  պարտականությունները,  ինչպես  նաև  նրանց  դերը  օբյեկտների  պահպանման  գործում։
 Համաձայնագիրը  ստորագրելով՝  պետությունը  պարտավորվում  է  պահպանելոչ միայն իր տարածքում առկա և ցանկի մեջ ընդգրկված օբյեկտները, այլ նաևիր ազգային սեփականությունն ամբողջությամբ։
 Համաշխարհային  ժառանգության  պահպանման  հիմնական  գործն  իրվրա  է  վերցնում  «ՅՈՒՆԵՍԿՕՆ»  (UNESCO),  որը,  ինչպես  հայտնի  է  բոլորիս,Միավորված  ազգերի  կազմակերպության  մեջ  մտնող  հատուկ  գործակալություն է՝ ստեղծված ավելի քան կես դար առաջ՝ 1945 թվականին։
  Կազմակերպության  գլխավոր  առաքելությունը  խաղաղության  պահպանումն  է,  աղքատության  նվազեցումը,  միջմշակութային  երկխոսության  միջոցով  կրթության,գիտության,  մշակույթի,  կապի  և  տեղեկատվության  դաշտի  զարգացումը,երկրների՝  միմյանց  հետ  ճիշտ  փոխհարաբերումը։
   Կազմակերպության  առաջնահերթ խնդիրը մարդկային մտքի խաղաղության պահպանումն է։
 «Քանի  որ  պատերազմներն  առաջին  հերթին  մարդկային  մտքում  են  իհայտ  գալիս,  այդ  իսկ  պատճառով  խաղաղության  պաշտպանությունը  հենցմարդկային  մտքում  պետք  է  իրականացնել»։
   Այս  միտքն  ընդգրկված  է«ՅՈՒՆԵՍԿՕՅԻ» կանոնադրության մեջ և լավագույնս է արտացոլում կազմակերպության գործունեությունը։
 «ՅՈՒՆԵՍԿՕՅԻ»  միջկառավարական  մարմինը՝  Համաշխարհային  ժառանգության  կոմիտեն  (World  Heritage  Committee)  հավաքվում  է  տարին  մեկանգամ և կազմված է համաձայնագրի կողմնակից 21 պետությունների ներկայացուցիչներից,  ովքեր  ընտրվում  են  վեց  տարի  ժամկետով։
   Համաձայնագիրըկոմիտեից  պահանջում  է  օբյեկտների  պահպանության  կարգավիճակի  մասինհաճախ հաշվետվություններ տրամադրել, քանի որ ըստ այդ հաշվետվությունների է գնահատվում օբյեկտի վիճակը և ծրագրեր մշակվում ընթացիկ խնդիրները  լուծելու  համար։
   Կոմիտեն  է  ղեկավարում  ժառանգության  ֆոնդը  և  ֆինանսական օգնության բաշխումը։
  Օբյեկտի՝ համաշխարհային ժառանգությանցանկում ընդգրկվելու և հեռացվելու որոշումը պատկանում է կոմիտեին։
  Կոմիտեն  նաև  իրավունք  ունի  հետաձգել  օբյեկտի  ներառումը  ժառանգության  մեջև  տվյալ  պետությունից  օբյեկտի  մասին  լրացուցիչ  տեղեկություններ  պահանջել։
 Համաձայնագիրը  խրախուսում  է  պետությունների  կողմից  այնպիսի  գործունեությունը, որը կնպաստի հանրության աչքին օբյեկտի արժեքի բարձրացմանը  և  պաշտպանության  ամրապնդմանը՝  կրթական  և  տեղեկատվականծրագրերի միջոցով։
 Գլխավոր առավելություններից մեկը, որը  ստանում  է պետությունը՝  ստորագրելով համաձայնագիրը, միջազգային հանրության հետ համագործակցելնէ։
  Տարեկան երեք միլիոն դոլար է հատկացվում պետություններին՝ ժառանգության  պաշտպանության  համար։
   Համաշխարհային  ժառանգության  ցանկումներառված այն օբյեկտը, որը վտանգի տակ է գտնվում, անմիջապես ուշադրության  կենտրոնում  է  հայտնվում  և  հնարավորինս  շուտ  ստանում  է  ֆինանսական  օգնություն՝  ինչպես  ազգային,  այդպես  էլ  միջազգային  հանրության  կողմից։
  Լրացուցիչ կերպով, մասնագետները կարող են տրամադրել նաև տեխնիկական և տեղեկատվական օգնություն։
 Գիզայի  բուրգերը  (Եգիպտոս),  Չիտվանի  թագավորական  ազգային  պարկը  (Նեպալ),  Դելֆի  ճարտարապետական  հուշարձանները  (Հունաստան),  ԷլՎիսկաինո  արգելոցը  (Մեքսիկա),  Քենիա  լեռան  ազգային  պարկը  և  անտառային արգելոցը հաջողության մի քանի օրինակներ են, երբ հաջողվել է օբյեկտը փրկել վտանգից։
 Համաշխարհային  ժառանգության  մեջ  ներառված  լինելն  օգնում  է  տվյալօբյեկտի  մասին  տեղեկատվության  լայն  տարածմանը,  որն  էլ  իր  հերթին  մեծխթան  է  հանդիսանում  զբոսաշրջության  զարգացման  գործում։
   Տեղեկատվության  տարածման  գրագետ  ծրագրված  և  կազմակերպված  լինելու  դեպքումտվյալ  օբյեկտը  կարող  է  դառնալ  տեղի  տնտեսության  ֆինանսական  կարևորաղբյուրներից մեկը։
 Միայն  համաձայնագիրը  ստորագրած  պետությունները  կարող  են  իրենցտարածքում  առկա  օբյեկտներն  ընդգրկել  ժառանգության  ցանկում։
   Առաջինքայլը,  որը  պետք  է  անի  պետությունը,  իր  տարածքում  առկա  բոլոր  կարևորբնական  և  մշակութային  օբյեկտների  ցուցակագրումն  է,  որն  անվանում  եննախնական ցուցակ։
  Այն պարունակում է բոլոր թեկնածու օբյեկտները, որոնք,մոտակա 5-10 տարիների ընթացքում, հնարավորություն ունեն ընդգրկվել ժառանգության ցանկում։
  Նախնական ցուցակը ցանկացած պահի կարող է թարմացվել։
  Նախնական ցուցակի մեջ ներառված լինելը շատ կարևոր քայլ է, քանի որ Կոմիտեն չի ընդունի այն օբյեկտները, որոնք ավելի շուտ չեն ընդգրկվելնախնական ցուցակում։
 Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնը պետություններին առաջարկում է խորհրդատվական օգնություն՝ անվանակարգի կազմման հարցում, որըպետք  է,  ինչքան  հնարավոր  է,  սպառիչ  լինի  և  պարունակի  ողջ  անհրաժեշտփաստաթղթերը, այդ թվում նաև քարտեզագրումը։
  Տվյալ դեպքում, կենտրոննայն հանձնում է համապատասխան խորհրդատվական մարմինների, որպեսզիվերջիններս գնահատեն տվյալները։
  «ICOMOS»-ը, «IUCN»-ը (International Unionfor Conservation of Nature) և «ICCROM»-ը (International Centre for the Study ofthe Preservation and Restoration of Cultural Property) իրենցից ներկայացնում ենխորհրդատվական կազմակերպություններ [3]։
 Որպեսզի  օբյեկտը  ստանա  համաշխարհային  ժառանգության  կարգավիճակ՝  այն  պետք  է  բավարարի,  առնվազն,  մեկ  չափանիշի։
   Չափանիշները  ներառված  են  համաձայնագրի  ընդունման  ուղեցույցում։
   Դրանք  պարբերաբարաչքի  են  անցկացվում,  որպեսզի  պատշաճ  արտացոլեն  համաշխարհային  ժառանգության  հասկացությունների  զարգացումը։
   Մինչև  2004  թվականը,օբյեկտներն ընդունվում էին 6 մշակութային և 4 բնական չափանիշների հիմանվրա։
  Սակայն այսօր, ուղեցույցի՝ ուժի մեջ մտնելուց հետո, գործում է մեկ ընդհանուր ցանկ՝ բաղկացած 10 չափանիշներից։
 Այսպիսով, Համաշխարհային Ժառանգության թեկնածու օբյեկտը պետք է.1. Լինի մարդկային ստեղծագործական հանճարի գլուխգործոց,2.  Արտացոլի  տվյալ  ժամանակահատվածում  կամ  որոշակի  մշակութայինտարածության  մեջ  մարդկային  արժեքների  նշանակալի  ազդեցությունը  ճարտարապետական կամ տեխնոլոգիական, մոնումենտալ արվեստի, քաղաքաշինության կամ լանդշաֆտների ծրագրման վրա,3.  Հանդիսանա  գոյություն  ունեցող  կամ  արդեն  անհետացած  քաղաքակրթությունների եզակի կամ բացառիկ վկայություն,4. Իրենից ներկայացնի որևէ շինության, ճարտարապետական, տեխնոլոգիական համալիրի կամ լանդշաֆտի ակնառու օրինակ, որը կպատկերի մարդկային պատմության որևէ նշանակալի ժամանակահատված,5. Հանդիսանա մարդկային ավանդական կառույցի վառ օրինակ, որի մեջկներառվի  ավանդական  հող  և  ջուր,  որն  էլ  իր  հերթին  իրենից  կներկայացնիմշակութային կամ շրջակա միջավայրի հետ մարդու փոխհարաբերության վառօրինակ,6. Ուղղակիորեն կամ էականորեն կապված լինի գոյություն ունեցող սովորույթների, գաղափարների, հավատալիքների, գեղարվեստական կամ գրականստեղծագործությունների,  իրադարձությունների  հետ  և  ունենա  բացառիկկարևորություն ամբողջ աշխարհի համար, 7. Իրենից ներկայացնի բնական եզակի երևույթ կամ բացառիկ գեղեցկությամբ և էսթետիկ նշանակությամբ օժտված տարածք,8.  Հանդիսանա  երկրի  պատմության  կարևոր  փուլերի  վառ  օրինակ,  այդթվում՝  անցյալի  հետքերի,  ռելիեֆի  առաջացման  հետևանքով  տեղի  ունեցողերկրաձևաբանական կամ ֆիզիկաաշխարհագրական առանձնահատկությունների խորհրդանիշ,9.  Հանդիսանա  հողային  և  ջրային  էկոհամակարգի,  ինչպես  նաև  բուսական  և  կենդանական  աշխարհի  էվոլյուցիայի  ժամանակ  տեղի  ունեցող  էկոլոգիական կամ կենսաբանական գործընթացների վառ օրինակ,10. Ներառի կենսաբազմազանությունների, այդ թվում նաև գիտության ևպաշտպանության  տեսանկյունից  մեծ  արժեք  ներկայացնող  անհետացող  տեսակների գոյության համար առավել կարևոր և նշանակալի բնական միջավայր[10]։
 Համաշխարհային  ժառանգության  ցանկում  ընդգրկվելը  դեռևս  ավարտըչէ։
   Օբյեկտի  ղեկավարությունը  և  տեղի  իշխանությունները  շարունակաբարաշխատանքներ են  կատարում  օբյեկտի  ղեկավարումը,  մոնիթորինգը  և պահպանությունը  կատարելագործելու  համար։
   Պետությունները  պարտավոր  ենպարբերաբար հաշվետու լինել օբյեկտի պահպանության դրության մասին։
 Եթե օբյեկտը կորցնում է իր որակը, որն էլ հենց հանդիսանում էր իր՝ համաշխարհային  արժեք  ներկայացնող  բնույթը,  Կոմիտեն  կարող  է  որոշում  ընդունել  հեռացնել  օբյեկտը  ժառանգության  ցանկից։
   Մինչև  օրս,  համաշխարհային ժառանգության ցանկից հեռացվել է ընդամենը երկու օբյեկտ՝ ԴրեզդենիԷլբե հովիտը և Օմանի Արաբական Սրբավայր կոչվող անապատային տարածքը։
 Հայաստանի  Հանրապետությունը  Համաշխարհային  ժառանգության  համաձայնագիրը ստորագրել է 1993 թվականի սեպտեմբերի հինգին։
  Կազմվել էնախնական  ցուցակը,  որից  համաշխարհային  ժառանգության  կարգավիճակեն  ստացել  Հաղպատավանքը  և  Սանահինի  վանական համալիրը՝ երկրորդ ևչորրորդ չափանիշներին համապատասխան, 1996 թվականին, Էջմիածնի մայրտաճարը՝ երեք եկեղեցիների հետ միասին, Զվարթնոց տաճարի ավերակները՝երկրորդ  և  երրորդ  չափանիշներին  համապատասխան,  2000  թվականին,  Գեղարդավանքը և Ազատ գետի վերին հոսանքը՝ երկրորդ չափանիշին համապատասխան, 2000 թվականին [10]։
 1995  թվականին  ՀՀ  նախնական  ցուցակ  են  մտել  նաև  մի  շարք  օբյեկտներ,  որոնք  մինչև  օրս  համաշխարհային  ժառանգության  կարգավիճակ  չենստացել.  Դվինի  և  Երերուքի  հնէաբանական  շրջանները,  Նորավանքը  և  Ամաղուի  վերին  հովիտը։
   Տաթև  վանական  համալիրը  նույնպես  նախնական  ցուցակ է մտել՝ Տաթևի անապատի և Որոտանի հովտի հետ միասին՝ վեց չափանիշներին համապատասխան` (i)(ii)(iv)(vi)(vii)(ix), սակայն մինչև օրս այդ գործընթացն իր շարունակությունը չի ստացել [10]։
 ՀՀ  տարածքում  առկա,  նախնական,  ինչպես  նաև  համաշխարհային  ժառանգության  ցանկում  ընդգրկված  օբյեկտներից  թվով  ամենաշատ  չափանիշներին  համապատասխանում  է  հենց  Տաթև  վանական  համալիրը։
   Սյունիքիմարզում,  Սիսիան  քաղաքից  35  կմ  հարավ՝  Տաթև  գյուղում  տեղակայված  ևչորրորդ դարում հիմնադրված հայկական միջնադարյան նշանավոր վանականհամալիրը՝ Տաթևը, զբոսաշրջության բազմազան ձևերի զարգացման կենտրոնի վերածվելու մեծ ներուժ ունի։
 Տաթևն  իրենից  ներկայացնում  է  պատմաճարտարապետական  բավականին  հարուստ  համալիր՝  հոգևոր  և  աշխարհիկ  կառույցների  համադրությամբ.Համալիրի պահպանված հնագույն կառույցը Պողոս-Պետրոս տաճարն է, 1087թվականին՝  որպես  երկրորդ  հարկ,  կառուցվել  է  Սուրբ  Աստվածածին  եկեղեցին,  իսկ  1787  թվականին,  տաճարի  հարավային  մուտքի  առջև,  կառուցվել  էԳրիգոր Տաթևացու դամբարանը։
 Տաթև  վանական համալիրը հնարավորություն ունի  զարգանալ  նաև  ճանաչողական  զբոսաշրջության  տեսանկյունից։
   Բոլորիս  հայտնի  միջնադարյանուսումնական  հաստատությունը՝  Տաթևի համալսարանը, իր ժամանակներումզարգացած է եղել, առավել մեծ համբավ ու բարձր առաջադիմություն է ունեցել  Հովհան  Որոտնեցու  և  Գրիգոր  Տաթևացու  ուսուցչապետության  տարիներին,  բացի  հոգևոր  կրթությունից,  աշխարհիկ  առարկաներ  նույնպես  դասավանդվել են։
 Տաթևի  ճարտարապետությունն  աչքի  է  ընկնում  մի  շարք  հատկանիշներով.  խորշերով  մասնատված  արևելյան  ճակատում  տեղավորված  են  Աշոտգահերեց իշխանի և նրա կնոջ՝ իշխանուհի Շուշանի դիմաքանդակները։
  Խորշերի պսակների  մեջ նկատելի են  վիշապ  օձերի, ավանդական պահպանիչ այլէակների քանդակներ, որոնք վկայում են տեղի բնակչության յուրահատուկ հավատալիքների մասին [6]։
 Տաթևի վանական համալիրը, ընդհանուր առմամբ, կազմված է երեք եկեղեցուց,  գրատնից,  սեղանատնից,  զանգակատնից,  դամբարանից,  տնտեսական  և  օժանդակ  շինություններից։
   Համալիրից  դուրս  մի  շարք  կառույցներկան՝ աղբյուրը, Տաթևի դպրոցը, ինչպես նաև Հովակիմ արքեպիսկոպոսի կողմից  կառուցված,  վանքի  պարսպից  հյուսիս-արևելքում  տեղադրված  և  չորսարտադրասենյակներից բաղկացած ձիթհանը, որը Հայաստանի միջնադարյաննույնատիպ  կառույցներից  ամենալավ  պահպանվածն  է։
   Ուշ  միջնադարյան՝իրենց  բնույթով  հնավանդ  եկեղեցիներից  խիստ  տարբերվող  աշխարհիկ  կառույցները  ոչ  միայն  չեն  խաթարում  ընդհանուր  համալիրը,  այլև,  լինելով  ցածրադիր և միապաղաղ, էլ ավելի են շեշտում, վեր հանում համալիրի գլխավոր,սլացիկ ծավալները [9]։
 Վանական  համալիրի  բակի  կենտրոնում  է  գտնվում  10-րդ  դարի  ճոճվողհուշասյունը,  որն  առավել  հայտնի  է  Գավազան  անվանումով։
   Դա  միակ  կառույցն  է,  որ  պահպանվել  է  ամբողջական՝  չնայած  բազմաթիվ  երկրաշարժներին։
   Այդ  փաստը  հայ  ճարտարապետության  կառուցողական  մեծ  հմտությանմասին է խոսում։
 Տաթև գյուղի շրջակայքում բազմաթիվ հին խաչքարեր և գերեզմանաքարեր կան, որոնցից ոչ բոլորն են ուսումնասիրված։
 Գեղագրությամբ և ուրույն ոճով աչքի են ընկնում Տաթև վանական համալիրի շուրջ 93-ի հասնող արձանագրությունները, որոնք առկա են տարբեր հուշարձանների,  երեսպատման  քարերի  վրա  և  տեղադրված  են  գլխավորապեսՍուրբ  Պողոս-Պետրոս  եկեղեցու  պատերի  մեջ՝  առավել  ակնառու  տեղերում։
 Արձանագրություններն  արվել  են  շինարարության  ընթացքում,  հետևաբար,դրանք թվագրվում են 9-10-րդ դարի։
  Պարունակում են, մասնավորապես, կառուցողների,  պատվիրատուների  անվանումներ,  տեղեկություններ  են  հաղորդում վանքի ու հարակից շինությունների կառուցման, նորոգումների, նվիրատվությունների, կալվածքների, վանահայրերի և մտավորականների մասին։
  [5]2008 թվականի մայիսին մեկնարկում է «Տաթևի վերածնունդ» նախագիծը, որի երեք հիմնական բաղադրիչները կազմում էին Տաթև վանական համալիրի  բոլոր  շինությունների  վերականգնում,  որը  նախատեսվում  է  ավարտինհասցնել 2017 թվականին, Տաթև տարածաշրջանի համայնքների զարգացում՝նոր աշխատատեղերի ստեղծում, ձեռնարկատիրության խթանում և տեղականբնակչության կենսամակարդակի բարձրացում, իսկ երրորդ բաղադրիչը «Տաթևի  դարպասներ»  նախագիծն  է,  որի  նպատակն  է  անհրաժեշտ  ենթակառուցվածքների  ստեղծման  միջոցով  զարգացնել  «Տաթևեր»  ճոպանուղու  շրջակազբոսաշրջային համալիրը։
 Վերջինս հիմնադրամի միջոցներով է կառուցվել, իսկ բացումը տեղի է ունեցել  2010  թվականի  հոկտեմբերի  16-ին։
   «Տաթևեր»-ը  Գինեսի  ռեկորդներիգրքում գրանցված աշխարհի ամենաերկար (5752 մ) հետադարձելի ճոպանուղին  է,  ռեկորդային  է  նաև  կառուցման  ժամկետը՝  10  ամիս։
   Ճոպանուղու  ժամանակակից  ճարտարագիտական  լուծումներն  արվել  են  ավստրոշվեյցարական Doppelmayr/Garaventa կազմակերպության կողմից։
  Ճոպանուղին ձգվում էՀալիձոր գյուղից մինչև Տաթև վանական համալիրը։
  Ճոպանուղու գործարկումից ի վեր Տաթև վանական համալիր այցելել է ավելի քան 250 000 զբոսաշրջիկ.  նախքան  ճոպանուղու  կառուցումը  Տաթև  այցելողների  թիվը  տարեկանչէր գերազանցում 7000-ը [8]։
 Տաթև  համալիրի  ներքևում՝  Որոտան  գետի  500  մետրանոց  կիրճում  էգտնվում  Հայաստանի  բնության  հրաշքներից  մեկը՝  Սատանի  կամուրջը։
   Այնձևավորվել է հազարամյակների ընթացքում՝ ջրի և քամու անդադար ազդեցության  ներքո,  որոնք  հղկել  և  փորել  են  սառած  լավային  զանգվածները։
   Բնական կամրջի լայնությունը 60 մետր է, երկարությունը՝ 30։
 Որոտանի  գեղատեսիլ  կիրճը  հարուստ  է  բուժիչ  աղբյուրներով,  հնագույնքարանձավներով  և  ճգնավորների  ապաստարաններով։
   Կիրճի  ստորին  հատվածում  և  լանջերին  ծվարել  են  անցյալ  դարի  կեսերին  պատկանող  գյուղեր.Շինուհայրը՝  Սյունիքի  հնագույն  գյուղերից  մեկը,  որտեղ  լավ  վիճակում  պահպանվել է 17-րդ դարի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին։
  Գյուղում գտնվում է բազմաթիվ շիրիմներով գերեզմանոցը, որոնց շարքում առանձնանում է 13-րդ դարի  երեք  մետրանոց  խաչքարը։
   Մյուսը  Երիցաթումբ  գյուղն  է,  որ  հայտնի  էՍուրբ  Մինասի  եկեղեցով,  ջրվեժով  և  ավազանով։
   Հին  Խոտ  գյուղում  պահպանվել է Մրգաձորի Խաչ եկեղեցին։
  10-րդ դարի սկբին գյուղը նվիրաբերվել էՏաթևի վանքին և մինչև 19-րդ դարը վանքի սեփականությունը էր։
 Հին Հալիձոր գյուղը հայտնի է իր քանդված մատուռով և խորանով, 10-րդդարի խաչքարերով և 17-րդ դարի Սուրբ Մինաս եկեղեցիով։
  Այստեղ ժայռերնու  տները  միմյանց  շարունակությունն  են։
   Դրանք  Հայաստանի  լեռնային  գյուղերին բնորոշ կառույցներ են, երբ մի տան տանիքը մեկ այլ տան բակն է ստեղծելով ձոր իջնող տների կասկադ։
  [10]Այսպիսով,  Տաթև  վանական  համալիրն  իրենից  ներկայացնում  է  մշակութային,  պատմաճարտարապետական,  պատմահնէաբանական,  էսթետիկ  ևբնական տարրերի համակցությամբ կազմված մշակութային լանդշաֆտ, բնության  և  մարդու  համատեղ  ստեղծագործական  արդյունք,  պատմականորենհավասարակշռված համակարգ, որում բնական և մարդածին տարրերը երկարատև  փոխազդեցության  պայմաններում  անբաժանելի  ամբողջություն  ենկազմել։
   Տաթև  վանական  համալիրն  ամբողջական  է  հենց  իրեն  շրջապատողլեռնային  բնության  հետ  ունեցած  իր  անբաժանելիությամբ  և  ներդաշնակությամբ։
   Տաթև  վանական  համալիրն  ունի  բոլոր  հատկանիշները,  որոնցով  կարող է տարբեր հետաքրքրությունների, տարիքի և ազգության զբոսաշրջիկներին գրավել և առաջացնել այցելելու ցանկություն։
 Ներառվելով  համաշխարհային  ժառանգության  ցանկում՝  Տաթև  վանական  համալիրի  մասին  տեղեկատվությունը  ինտենսիվ  և  արդյունավետ  կերպով կներթափանցի միջազգային զբոսաշրջության ոլորտ, կմեծանա զբոսաշրջիկների ակտիվ հոսքը, իսկ վտանգի մեջ գտնվելու դեպքում անմիջապես ֆինանսական,  տեխնիկական  և  տեղեկատվական  օգնություն  կստանա  միջազգային հանրության կողմից։
 Գրականություն1.  Julian Huxley- Unesco its purpose and its philosophy, Paris 1947, pages։
  64. 1972, pages։
  16.3.  Unesco World Heritage Centre- World heritage information kit, Paris 2008, pages։
  32.5.  Ս. Գ. Բարխուդարյան, Դիվան հայ վիմագրության, Պրակ 2, Գորիսի, Սիսիանի ևՂափանի շրջաններ, Երևան 1960, 244 էջ։
 6.  Ս.Տ. Սաղումյան, Նորահայտ վիմագրեր, Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների,№ 1. pp. 93-103, Երևան 2001, 11 էջ։
 7.  «Տաթևի վերածնունդ» նախագծի հաշվետվություն- Տաթևի դարպասներ, ապրիլի1, 2013-սեպտեմբերի 30, 2013։
 8.  Ս. Խ. Մնացականյան,  Տաթև, Երևան «Հայաստան» 1987, 15 էջ։
 9.  URL։
  http։
 //www.tatever.am/am- Տաթևեր ճոպանուղու պաշտոնական կայք։
 10. URL։
  http։
 //whc.unesco.org/- Համաշխարհային ժառանգության պաշտոնական կայք։
 Մարի ՄելիքյանՏԱԹևԻ ՎԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐԸ` ՈՐՊԵՍ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՕԲՅԵԿՏԲանալի բառեր` ՅՈՒՆԵՍԿՕ, համաշխարհային ժառանգություն, ժառանգության օբյեկտ,ջությունԱմփոփում։

Հոդվածի նպատակը համաշխարհային ժառանգության գաղափարի, ցանկում ընդգրկվելու  առավելությունների  և պարտավորությունների  բացահայտումն է,  ինչպես  նաև  նախնական ցուցակում առկա և վեց չափանիշներին համապատասխանող Տաթև վանական համալիրի`  համաշխարհային  ժառանգության  կարգավիճակ  ստանալու  անհրաժեշտության  ներկայացումը։
  Հաշվի առնելով բոլոր առավելությունները, որոնք ստանում է օբյեկտը՝ ընդգրկվելով  ժառանգության  ցանկ,  մեր  պետությունը  պետք  է  պատշաճորեն  կատարի  բոլոր  համապատասխան  քայլերը,  որոնց  արդյունքում  Տաթև  վանական  համալիրը  նախնական  ցուցակից մի քանի քայլ առաջ կկատարի և կստանա իրեն արժանի համաշխարհային ժառանգության կարգավիճակը։
