Նախաբան   Սարսանգի ջրամբարը գտնվում է Արցախում ՝ Մարտակերտի շրջանում, Թարթառ գետի հոսանքն ի վար:   Կառուցվել է 1970 թ.-ին: վել շահագործվել է 1976 թվականին:   Սարսանգի ջրամբարի ջրամբարը 2 է (հզորությունը ՝ 110 մեգավատ): 1 հիդրոջրային, ջրով աշխատող 2 ՀԷԿ - Հիդրոէլեկտրակայան - throughրի միջոցով էներգիա ստանալու համար նախատեսված կայանը ծառայում էր ոչ միայն էլեկտրաէներգիա ստանալու, այլև դաշտերը ոռոգելու համար: Ստեփանակերտից մոտ 60 կմ հյուսիս գտնվում է Արցախի Հանրապետության ամենամեծ ջրամբարը ՝ Սարսանգի ջրամբարը, որն ապահովում է հանրապետության էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի 60% -ը: Պատվարի բարձրությունը 120 մետր է, երկարությունը ՝ 550 մետր, իսկ ստորին մասի լայնությունը ՝ մոտ 500 մետր:   Resրամբարի տարողությունը կազմում է շուրջ 600 մլն. խորանարդ մետր, որից կարող է օգտագործվել մոտ 550 մլն. խորանարդ մետր, այսինքն `գրեթե 50 մլն-ը ջրամբարի ծավալն է, որը չի թույլատրվում օգտագործել այլ նպատակներով [1]: Աշխարհում շատ քիչ նման ամբարտակներ կան, դրանք պարզապես չեն կառուցում:   Պատնեշի կառուցման ժամանակ բետոն չի օգտագործվել:  Jrek- ը բաղկացած է երկու միավորից, յուրաքանչյուրը 25 մեգավատ հզորությամբ: Կայանը Արցախի առաջին ջրհորն է:   Այն ապահովում է հանրապետության էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի 40-ից 60% -ը, իսկ նոր ջրհորերի հետ միասին `70% -ը: Theուրն օգտագործվում է սեզոնային եղանակով:  Մարտից գետի մակարդակը սկսում է բարձրանալ, համապատասխանաբար, ջրամբարի ջրի մակարդակը: Կայանի աշխատանքը սեզոնային է: Ձմռանը, երբ էլեկտրաէներգիայի սպառումն ավելանում է, ջրի ընդունումն ավելանում է: Ավելի քիչ էլեկտրաէներգիա է արտադրվում տարվա շոգ եղանակներին:  Ոռոգման սեզոնը սկսվում է ապրիլին և ավարտվում օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին:  Waterուրը հավաքվում է ամռանը: Sarsang և Trghe-1 Ներկայումս Ընկերությունն էլեկտրաէներգիա է արտադրում ջրային ինքնաթիռների միջոցով: Ընկերության հիմնական ակտիվը Սարսանգի ջրբաժանն է, որը կառուցվել է 1976 թ.-ին: ԼRՀ մայր գետի ՝ Թարթարի վրա, այն համարվում է նախկին ԽՍՀՄ լավագույն սարքավորումներով հագեցած ջրհորերից մեկը: Սարսանգի ջրամբարը գտնվում է Սարսանգի ջրամբարի վրա: Վերջինս ունի 500 մլն. մ 3 արդյունավետ ծավալ:   Պատնեշի բարձրությունը և լայնությունը համապատասխանաբար 730 մ և 550 մ են, ինչը համարվում է ամենաբարձրերից մեկը նույնիսկ եվրոպական երկրների շրջանում: «Trghe-1 ջրհորը շահագործման է հանձնվել 2010 թվականի ապրիլին»: Ընկերությունն այսօր մասշտաբային ներդրումներ է կատարում երեք ջրհորների `« Մատաղիս -1 »,« Մատաղիս -2 »,« Թրղե -2 »կառուցման մեջ: Րագրի շրջանակներում նախատեսվում է 2011 թվականին ավարտել կառուցվող ջրամբարների կառուցումը: Trghe-1 ջրառի կառուցման նախագծի արժեքը կազմել է շուրջ 832,5 մլն. Դրամ, որն իրականացվել է բաժնետոմսերի առաջին տեղաբաշխման հաշվին: Ստորև բերված են Տղրե -1, Տրղե -2, Մատաղիս -1 և Մատաղիս -2 ջրամբարների տեխնիկական ցուցիչները [2]: Մեր կարծիքով, այս դեպքում ջրմուղկոյուղու աշխատանքը հրատապ է, լուրջ ներդրման դեպքում դա կլուծի ամբողջ Արցախի համար էլեկտրաէներգիայի մատակարարման հասանելիության հարցը, ինչը հսկայական նշանակություն ունի Արցախի համար:  Այնուամենայնիվ, այս պարագայում պետք է զգույշ և հետևողական լինել, որպեսզի Թարթառ գետին էկոլոգիական վնաս չպատճառվի: 130 մ հողի ամբարտակ ունեցող հսկայական ջրամբարում `ավելի քան 600 մլն. խորանարդ մետր ջուր [3]: Resրամբարը այժմ լցված է այնքան ջրով, որքան թույլ են տալիս ռիսկերը:   Իսկ ռիսկերը վերացնելու համար անհրաժեշտ է լուրջ վերականգնողական աշխատանքներ իրականացնել, բայց դա դեռ բավարար չէ: միայն տեխնիկական թերությունները, ըստ նախնական գնահատման արդյունքների, 35-40 մլն. Դա կարժենա դոլար: Աղյուսակ 1.Tghre -1, -2 Թրղե, Մատաղիս -1 եւ -2 jrek Մատաղիս-ները tekhnikakantsutsanishnereBnutagrerChapmanmiavorTrghejrek Trghejrek -1 -1 -2 MataghisMataghisjrek jrek -2 DrvatskayinbnutagrermvtEl.energiayi mijinBazmamyaartadrankmln.kvt / zhamHashvarkayin chnshummHashvarkayin yelkm 3 / vrkTarpkan jrhoskitsavalmln: մ 3 unitsրային միավորների քանակը Շեղման խողովակաշարի տևողությունը Մեկ միավոր / մմ ածանցման խողովակաշար Արծախը վերականգնել է իր միջոցներով որոշ հատվածներ և այժմ այն ​​օգտագործում է էներգետիկ նպատակներով: Համոզված ենք, որ եթե հնարավորություն ունենայինք ջրամբարը լցնել և այդ ջուրն օգտագործել ոռոգման նպատակով, Մարտակերտում կլիներ 7000 հա հող, մենք այն կմշակեինք և հսկայական բերք կունենայինք, որի նախագիծը ներկայումս մշակման փուլում է:   Այնուամենայնիվ, ենթակառուցվածքների հիդրոտեխնիկական կառույցների անմխիթար վիճակը դա թույլ չի տալիս: Մենք կարող էինք հասնել այնտեղ: Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզ դարձավ, որ ամբողջ ջրամբարը ջրով լցնելը հղի է մեծ վտանգներով:  Եվ եթե հաշվի չառնենք վտանգները, ապա ջրամբարը կլցնենք մինչև վերջ և այն կփլուզվի, հետևանքներն ավելի աղետալի կլինեն Ադրբեջանի համար, քանի որ այդ հատվածներում շատ ավելի շատ ադրբեջանական բնակավայրեր կան, քան հայկական կողմում:   Եվ վնասված հողերը պարզապես անօգուտ կդառնան: Մեր նպատակը պետք է լինի Թարթառ գետի ջուրը հիմնականում Շան տեղափոխելը, բայց մինչ այժմ այդ ուղղությամբ քայլեր անհրաժեշտ չեն: Սարսանգի ջրային հանգույցը, որն ընդգրկում է Սարսանգիջրամբարի ջրամբարը, ՀԷԿ-ը, Մատաղիսի ջրամբարը և ոռոգման համակարգը `իր բոլոր ջրանցքներով և ջրատարներով, շահագործման է հանձնվել 1977-ի վերջին:   Այս ջրային հանգույցը կառուցվել է հիմնականում ոռոգման համար: Սարսանգի ջրամբարով սնվող ջրանցքները ոռոգում էին ավելի քան 100 հազար հա տարածք:   Այնուամենայնիվ, դրա մեծ մասը գտնվում էր նախկին ինքնավար շրջանի սահմաններից դուրս:   Ավելի պարզ ՝ համակարգի մեծ մասը գտնվում էր ինքնավար շրջանի տարածքում, բայց դրա հիմնական նպատակը տարածաշրջանին հարակից տարածքների ոռոգումն ապահովելն էր: Եվ էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, այսպես ասած, այդ հանգույցի երկրորդական աշխատանքն էր: Եթե ​​նախորդ տարիներին մենք արտադրում էինք ընդամենը 92-93 միլիոն կվտ / ժամ էլեկտրաէներգիա, ապա 2014-ին Սարսանգում կարտադրվի ավելի քան 100 միլիոն կՎտ / ժամ:   Հաջորդ տարվանից ցուցանիշը կաճի:  2015-ին մենք կարտադրենք մոտ 112 մլն. Անկայուն էլեկտրաէներգիայի արդյունքում առաջացած էլեկտրաէներգիայի մոտ 41% -ը, ավելի քան 47% -ը: Resրամբարը կառուցված է Արցախի տարածքում ՝ Թարթառ գետի մեջտեղում:   Ատամնաքարը ոչ միայն ամենաերկարն է Արցախում, այլև Հայաստանում:   Մեր Արփան սկիզբ է առնում Սյունիքի սարահարթի հյուսիսարևմտյան մասից, անմիջապես արևելյան մասից, համարյա նույն աղբյուրներից, բացառությամբ, որ Թարթառ գետը սկսվում է ջրբաժանի հակառակ մասից ՝ 3100-3200 մ բարձրության վրա:   Սարսանգի ջրամբարը կառուցվել է սրա մեջտեղում:  Այս գետը մոտավորապես իր երկարությամբ համապատասխանում է մեր Ախուրյան գետին, նույնիսկ մի փոքր ավելին:   Բայց եթե մենք կարողանանք համեմատել Ախուրյանի և Թարթարի ծախսերը ջրի հետ, համեմատած գերբեռնվածության հետ, Ախուրյանը մի փոքր ավելին է:   Բոլոր ջրամբարները ռազմավարական նշանակություն ունեն, քանի որ ջուրը կուտակվում է:   Եվ մոտ ապագայում, կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում, մենք պետք է ունենանք հսկայական ռազմավարական կարևորություն:   Ավելի շատ մեր տարածաշրջանի, մեր աշխարհաքաղաքական դիրքի առումով (մենք գերիշխող դիրքում ենք), մենք մեծ առավելություններ ունենք մեր հարևանների, հատկապես Ադրբեջանի նկատմամբ:   Պատկերացրեք, որ Սարսանգի ջրամբարը գտնվում է մոտ 1000 մ բարձրության վրա, իսկ իջնելիս թափվում է Կուր ՝ Ադրբեջանի տարածք, այսինքն ՝ այն զրոյական է ՝ ծովի մակարդակից գրեթե 3 մ բարձրության վրա:   Նման բարձր դիրքում մենք կուտակել ենք հսկայական քանակությամբ ջուր ՝ մոտ 560 միլիոն: խորանարդ մետր (500 միլիոնը օգտակար ծավալն է, միայն 60 միլիոնն է մեռած ծավալը):   Եթե ​​միասին վերցնենք Հայաստանի բոլոր ջրամբարները, կուտակվել է շուրջ 1,2 միլիարդ խորանարդ մետր ջուր:   Բայց միայն Սարսանգինը գրեթե 600 միլիոն: խորանարդ մետր ջուր: Պատկերացրեք, թե ինչ ահռելի ծավալ է դա:   Ընդհանուր մեռած ծավալը Ազատի ջրամբարի չափն է ՝ մոտ 60 միլիոն խորանարդ մետր:   Այդքան ջուր ռազմավարականորեն կուտակվում է մեր և հարևան երկրների, այդ թվում ՝ Ադրբեջանի համար:  Ի դեպ, ասեմ, որ այսօր, բնականաբար, կուտակված ռազմական գործողությունների պատճառով այս թիվը գրեթե կիսով չափ կրճատվել է: [1] Մեր կարծիքով, «Սարսանգի ջրամբարը, եվրոպական տեսանկյունից լինելով համապարփակ կառույց, լինելով ինժեներական համալիր, համարվում է առաջին կարգի կառույց:   Resրամբարի անվտանգ շահագործման համար անհրաժեշտ է իրականացնել շահագործման գործառույթներ, որոնք հաճախ բաց են թողնում մեր կողմից: » Դա հայկական երկու հանրապետությունների տարածքում ամենամեծ ջրամբարն է:   Հայաստանի ամենամեծ ջրամբարը ՝ Ախուրյանը, որն օգտագործվում է Թուրքիայի հետ համատեղ, ունի 525 մլն. խմ, որից օգտակար է համարվում 510 մլն. խորանարդ մետր (ընդհանուր ծավալը բաժանված է օգտակար և մեռած: չկա, բայց Արցախին հանձնված առաջին Սարսանգիարաջը `Սաոչմիալինը ջրի ծավալի է, որը հաշվարկվում է օգտագործել, իսկ մեռած ծավալը` այն մասը, որը ծածկված է ցեխ, ջուր և ժամանակի ընթացքում դառնում է անօգտագործելի):   Մինչդեռ 565 միլիոն ընդհանուր ծավալը շահագործման է հանձնվել Մարտակերտի շրջանում ՝ Թարթառ գետի ափին, 1976 թ.-ին: խորանարդ մետր, օգտակարը ՝ 495 միլիոն: խորանարդ մետր:   Ռեկորդը նույնպես պահում է Սարսանգի ջրամբարը ՝ 126 մ բարձրությամբ ամբարտակով (երկարությունը ՝ 550 մ): Շեղման համակարգով ջրամբարից «Սարսանգ» կարող է մղվել մինչեւ 70 խորանարդ մետր ջուր:  Բացի այդ, ջրամբարի ոռոգման փականները, անհրաժեշտության դեպքում, կարող են օգտագործվել բարելավման նպատակով վայրկյանում 30 խմ ջուր հանելու համար: Ervրամբար (մեր կարծիքով տեղակայված ՝ Սարսանգի ամբարտակի տեսակի նման կառույցները պահանջում են կայունության դինամիկայի մշտական ​​ուսումնասիրություններ, որոնք մենք հաճախ բաց ենք թողնում: Նման կառույցների ամրությանն ու կայունությանը սպառնում են ամբարտակի մարմնի ֆիզիկական և մեխանիկական հատկությունների փոփոխությունները և ամբարտակի մարմնով ֆիլտրման հոսքերը, որոնք պատնեշների փլուզման հիմնական պատճառն են: Լայն ուսումնասիրություններ են իրականացվել Սարսանգիշաշի շահագործման վեց տասնամյակների ընթացքում կուտակված բերքի ծավալը պարզելու, գետի երկարությամբ դրա գտնվելու վայրը որոշելու և ջրային ռեժիմի զարգացումը կանխատեսելու համար:  Այս աշխատանքներն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է ունենալ ջրամբարի տեղում գետի հունի տեսքը (հատվածը) մինչ ամբարտակի գործարկումը:   Այս տվյալները վերականգնել են հիդրավլիկ մասնագետների մի խումբ, որոնք ստուգվել են վերլուծությունների և համեմատությունների արդյունքում: Theրամբարի համար կատարված հաշվարկների արդյունքները ներկայացված են աղով: 2-ում: Գետերի հունի ուսումնասիրությունների ընթացքում (2012 թ. Հունիս) ջրամբարի մակարդակը զգալիորեն իջել է (698-699 մ):  Արդյունքում, ջրի հորիզոնը հատեց գետի հունը Դրմբոնի հանքավայրի դիմացի բնական նեղացման տարածքում `բացահայտելով ջրամբարի ընդհանուր երկարության մոտ 1/3-ը` ստեղծելով բարենպաստ պայմաններ կուտակումների, դրանց հացահատիկի կազմի և այլնի մանրամասն ուսումնասիրության համար: ժայթքումը բնութագրող մեծություններ:   Օգտագործելով ստացված տվյալները և գետի հունի բնական հատկությունները, որոնք հաշվառվել են ուսումնասիրության վայրում `նախքան ջրամբարի շահագործումը չափման առանցքի յուրաքանչյուր կետում, տեղանքի բնական հունի երկայնքով կուտակված նստվածքների առավելագույն հաստությունները ետ են բերվել այդ կուտակումների ծավալից:               Աղյուսակ 2. Սարսանգի ջրամբարում կուտակված ջրի ծավալի հաշվարկը առանցքի համարը Առանցքի լայնությունը (մ) Տեղանքի ընդհանուր երկարությունը (մ) Բաժնի տարածքը (հազար մ 2) Տվյալ տարածքում կուտակված տարածքների ծավալը ( միլիոն մ 3) Ընդհանուր ծավալը (միլիոն մ 3) այդ գումարը կազմում է մոտ 28,4 միլիոն: մ 3 Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ ջրամբարը պատրաստվել է ստորերկրյա ջրերից `ավազե կավի միջուկով:   Ավազոտ կավե հողերը ներկայացված են 610–670 նիշերի տիրույթում մինչև 10% մանրախիճ խառնուրդներով, իսկ 670–728 նիշերը ներկայացված են մինչև 35% խառնուրդներ [4]: Սարսանգի ջրամբարի ամբարտակի ներքին վերին պրիզմաները ներկայացված են մանրախիճով հողերով (նկ. 1): Ars4.28WWi Նկար .1 Սարսանգի ջրամբարի ամբարտակի հատում Նման դեպքում դիտակետիկական տեխնիկական կառույցներում անոմալիաների գենեզի հայտնաբերումը բարդ ինժեներական խնդիր է:  Այն ավելի է բարդանում, երբ անկանոնությունները գալիս են մի քանի անկապ պատճառներից: Ամբողջական գնահատումը կարող է սխալ լինել:   Այդ դեպքում անհրաժեշտ է մեկուսացնել հնարավոր անկանոնությունները, փորձել յուրաքանչյուր առանձին խախտման պատճառահետեւանքային կապը:   Հնարավոր է նաև ուսումնասիրել հնարավոր ձախողումների զարգացման սցենարը `հիմնված կառուցվածքի հետազոտության և վիճակի գնահատման արդյունքների վրա: Ներկայացրեք հնարավոր ձախողումները `կառուցելով այսպես կոչված ձախողման ծառ, որը թույլ է տալիս կանխատեսել գործընթացի հետագա զարգացումը, գնահատել դրա ազդեցությունը կառուցվածքի հուսալիության վրա:   Տեղեկատվության վերլուծության և նախորդ հետազոտությունների հուսալիությունը կարելի է գտնել այստեղ [4]: Սարսանգի ջրամբարը, լինելով Եվրոպայի մայրցամաքի ամենաբարձր ցամաքային ամբարտակը, լինելով ինժեներական տեսանկյունից համալիր կառույց, իրականացվում է բարդ ինժեներական պայմաններում, համարվում է իր ռիսկի տակ գտնվող առաջին կարգի կառույց:   Չափից շատ անհանգստանալու կարիք չկա, բայց ջրամբարի անվտանգ շահագործման համար անհրաժեշտ է կատարել գործառնական գործառույթներ, որոնք հաճախ բաց են թողնվում մերկ կողմից: Նշենք, որ Վարանդա գետի վրա միանգամից երեք ջրամբար կա ՝ Վարանդա -1, Վարանդա -2, Վարանդա -3: Դրանք բոլորը կառուցվել են նախախորհրդային տարիներին:   Առաջինը գտնվում է ամենացածր կետում: Այս պահին այն կուտակում է չկուտակող ջուր, որը դուրս է գալիս մյուսների մեջ: որի մեջ Կառուցվում են Վարանդա -1-ը և Վարանդա -2-ը `ուղղակի հարությամբ: Այս տարի Սարսանգ-Մատաղիս հատվածում կմեկնարկի մեկ նախագիծ, որի շրջանակներում ավելի քան 100 միլիոն դոլար կներդրվի տեղական և արտասահմանյան ընկերությունների կողմից: Արդյունքում կկառուցվեն ջրամբարներ, որոնք կօգտագործվեն էլեկտրաէներգիայի և զբոսաշրջության նպատակներով [1]: Ձկների արտադրություն, 12 միլիոն տարի առաջ Քաշաթաղի շրջանում: 5,5 մեգավատ հզորությամբ ջրամբարի կառուցումը կավարտվի այս տարի: Ավելին, սա անկախ Հայաստանի պատմության մեջ ջրամբարով հիդրոէլեկտրակայանի կառուցման առաջին դեպքն է:   Ervրամբարը կօգտագործի Fishery Gorgoman- ը `օտարերկրյա սեփականություն հանդիսացող ներդրողը, որը տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ է ծախսել ծրագրի վրա: նպատակների համար:   Ուշագրավ եզրակացություն.  Սարսանգի ջրամբարը ոչ միայն հանրապետության տնտեսության կարևոր մասն է, այլև ռազմավարական օբյեկտ: Այսօրվա մեր հիմնական խնդիրն է Սարսանգի ջրամբարի ջուրն ուղղել Հայաստանի մարզեր, ինչը մեզ հնարավորություն կտա ամբողջությամբ շահագործել ջրամբարը, որը ամենամեծ ջրամբարն է, որպեսզի կարիք չլինի այն գնել դրսից: Այսօր մեր տարածքից մոտ 9 միլիարդ խորանարդ մետր հոսում է դեպիմ հարևանների տարածքներ, որից մենք կարող ենք պահեստավորել ընդամենը 1,5 միլիարդ, և տարիների ընթացքում այդ թիվը նվազում է: Եվ մոտ ապագայում, կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում, մենք պետք է ունենանք ջրամբարի ջրի հսկայական քանակություն, որը ռազմավարական նշանակություն կունենա, հատկապես մեր տարածաշրջանի համար: Կառուցվածքները, ինչպիսիք են Սարսանգի ամբարտակի տեսակը, պահանջում են կայունության դինամիկայի մշտական ​​ուսումնասիրություններ, որոնք մեզ հաճախ բաց են թողնում, մեծապես պետք է մեծ ուշադրություն դարձնել այս խնդրին: ։

Սարսանգի  ջրամբարը  ոչ  միայն  հանրապետության  տնտեսության  կարևոր  մասն  է,  ռազմավարական  օբյեկտ,  այլև  հարևան  Ադրբեջանի  կողմից  տարատեսակ  հարձակումների  զսպաշապիկ։
   Ջրամբարը  ոչ  միայն  Արցախի,  նաև  Հայաստանի  այլ  մարզերի  համար  մեծ  նշանակություն  ունի  ոչ  միայն  ոռոգման  և  էներգետիկ  տեսանկյունից,  այլև  ռազմավարական։
   Այժմ  տվյալ  ջրամբարը  մենք  հիմնականում  օգտագործում  ենք  էներգետիկ նպատակներով։
   Ներկայումս  արդիական  են  խմելու  և  ոռոգման  համար  նախատեսված  ջրերի  հետ  կապված  խնդիրները և պետք է մտածել այդ ահռելի կառույցի ջրերը ուղղել դեպի  Սևանա  լիճ,  որպեսզի  հնարավոր  լինի  օգտագործել  այս  ջրամբարի  ամբողջական  ռեսուրսները։
   Նաև  հետագայում  լուրջ  հետևանքներից  խուսափելու  համար  անհրաժեշտ  է  քայլեր  ձեռնարկել  ամբարելու  մեր  երկրից հոսող ջրերը, քանի որ այն մեր կողմից չօգտագործվելու դեպքում  կարող  ենք  կորցնել  նրանց  նկատմամբ  վերահսկողությունը։
   Այդ  առումով  Սարսանգի  ջրամբարը  կարևոր  նշանակություն  ունի  ոչ միայն  Արցախի, այլ նաև ՀՀ համար։
