«ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ» ԾՐԱԳԻՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՄՈԼԴՈՎԱՅԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ԴԻՍԿՈՒՐՍՈՒՄ«Եվրոպական  միության»  (ԵՄ)  կողմից  2009  թ.  սկսած  իրականացվող«Արևելյան  գործընկերություն»  (ԱլԳ)  ծրագիրը,  ժամանակի  ընթացքում  ենթարկվելով  բազմաթիվ  փոփոխությունների,  տարբեր  զարգացումներ  է  ստացել  Հայաստանում,  Վրաստանում  և  Մոլդովայում։
   Երեք  երկրների  խորհրդարանական  խմբակցություններում  ԱլԳ-ի  շրջանակներում  ԵՄ-ի  հետ  հարաբերությունների զարգացման շուրջ առկա մոտեցումների ուսումնասիրման նպատակով ընտրվել է կիսաձևայնացված խորին հարցազրույցների մեթոդը։
  2017թ. նոյեմբերից մինչև 2018 թ. փետրվար ընկած ժամանակահատվածում երեքերկրների  խորհրդարանական  խմբակցությունների  տասնմեկ  ներկայացուցիչների հետ անցկացվել են հարցազրույցներ։
  Մինչ հարցազրույցների վերլուծությանն անցնելը հարկ է ներկայացնել երեք երկրների խորհրդարաններում ներկայացված քաղաքական ուժերին։
 Հայաստանում  վերջին  խորհրդարանական  ընտրություններն  անցկացվելեն  2017  թ.  ապրիլի  2-ին,  որոնց  արդյունքում  Ազգային  ժողովում  (ԱԺ)  պատգամավորական  տեղեր  զբաղեցրին  երկու  կուսակցությունների  («Հայաստանիհանրապետական կուսակցություն», «Հայ յեղափոխական դաշնակցություն») ևկուսակցությունների  երկու  դաշինքների  («Ծառուկյան»  և  «Ելք»)  ներկայացուցիչներ՝ կազմելով չորս խորհրդարանական խմբակցություն՝ պատգամավորական  տեղերի  հետևյալ  բաշխմամբ.  «Հայաստանի  հանրապետական  կուսակցություն»  (ՀՀԿ)  խմբակցություն՝  58  տեղ,  «Ծառուկյան»  խմբակցություն՝  31տեղ,  «Ելք»  խմբակցություն՝  9  տեղ  և  «Հայ  յեղափոխական  դաշնակցություն»(ՀՅԴ)  խմբակցություն՝  7  տեղ։
   Պատգամավորների  ընդհանուր  թիվը  105  է։
 2017 թ. մայիսի 11-ին ՀՀԿ-ի և ՀՅԴ-ի միջև ստորագրվել է կոալիցիա։
  Հաջորդխորհրդարանական ընտրությունները նախատեսված է անցկացնել 2022 թ.1։
 Վրաստանում  վերջին  խորհրդարանական  ընտրություններն  անցկացվելեն  2016  թ.  հոկտեմբերի  8-ին,  և  արդյունքում  խորհրդարանում  տեղեր  զբաղեցրին  չորս  քաղաքական  ուժեր՝  հետևյալ  համամասնությամբ.  «Վրացական1 2015 թ. դեկտեմբերի 6-ին ՀՀ-ում անցկացված հանրաքվեի արդյունքում ընդունվել է երկրի նորսահմանադրությունը,  որի  համաձայն՝  Հայաստանն  անցում  է  կատարում  խորհրդարանականկառավարման համակարգի։
  Նոր սահմանադրությունն ուժի մեջ է մտնում 2018 թ. ապրիլից՝ ՀՀգործող նախագահ Սերժ Սարգսյանի պաշտոնավարման լիազորությունների ավարտից հետո։
 երազանք-ժողովրդավարական  Վրաստան»  դաշինք`  115  տեղ,  «Միացյալ  ազգային շարժում» կուսակցություն՝ 27 տեղ, «Վրաստանի հայրենասերների դաշինք»՝  6  տեղ,  «Արդյունաբերությունը  կփրկի  Վրաստանը»  կուսակցություն՝     1  տեղ,  ևս  1  տեղ  բաժին  է  հասել  անկախ  թեկնածուի։
   Պատգամավորներիընդհանուր թիվը 150 է։
  Հաջորդ խորհրդարանական ընտրությունները նախատեսված է անցկացնել 2020 թ.2։
 Մոլդովայում վերջին խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվել են2014  թ.  նոյեմբերի  30-ին,  իսկ  արդյունքում  պատգամավորական  տեղերըբաշխվել են հինգ ուժերի միջև հետևյալ համամասնությամբ` «Մոլդովայի Հանրապետության  սոցիալիստների  կուսակցություն»  (ՄՀՍԿ)՝  25  տեղ,  ՄԼԴԿ՝  23տեղ, ՄՀԿԿ՝ 21 տեղ, ՄԴԿ՝ 19 տեղ և «Լիբերալ կուսակցություն»՝ 13 տեղ։
  Այնուամենայնիվ,  Մոլդովայի  խորհրդարանական  խմբակցությունների  մեծ  մասում  լուրջ  փոփոխություններ  տեղի  ունեցան  հաջորդող  տարիների  ընթացքում,  և  փոխվեց  նրանց  պատգամավորական  տեղերի  հարաբերակցությունը։
 ՄԼԴԿ-ից,  ՄՀԿԿ-ից  և  «Լիբերալ  կուսակցությունից»  պատգամավորների  մեծարտահոսքի  արդյունքում  ընդլայնվեց  ՄԴԿ-ի  խմբակցությունը,  ձևավորվեց«Մոլդովայի  եվրոպական  ժողովրդական  կուսակցությունը»,  իսկ  որոշ  պատգամավորներ դարձան անկախ։
  Ներկայում Մոլդովայի խորհրդարանում պատգամավորական  տեղերը  բաշխված  են  հետևյալ  համամասնությամբ՝  ՄԴԿ՝  42տեղ,  ՄՀՍԿ՝  24  տեղ,«  Լիբերալ  կուսակցություն»՝  9  տեղ,  «Եվրոպական  ժողովրդական  կուսակցություն»՝  9  տեղ,  ՄՀԿԿ՝  6  տեղ,  ՄԼԴԿ՝  5  տեղ,  անկախպատգամավորներ՝  6  տեղ։
   Պատգամավորների  ընդհանուր  թիվը  101  է։
   Հաջորդ խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվելու են 2018 թ.3։
 ԵՄ-ի  հետ  հարաբերությունների  շուրջ  առկա  մոտեցումներն  առավել  համակարգված ձևով ներկայացնելու նպատակով խորին հարցազրույցների վերլուծության  հիման  վրա  ստացված  տեղեկությունները  խմբավորվել  են  երեքհիմնահարցային կատեգորիաներում՝ 1) ԵՄ-ի տեղ արտաքին քաղաքականությունում, 2) եվրոպական ինտեգրումը՝ որպես աշխարհաքաղաքական ընտրություն  և  3)  ակնկալիքներ  արտաքին  քաղաքական  հետագա  զարգացումներիվերաբերյալ։
 Հայաստանի խորհրդարանական ուժերի շրջանում, կարելի է ասել, առկաէ  կոնսենսուս  ԵՄ-ի  նկատմամբ  պատկերացումների  հարցում։
   Վերջինիս  հետ2  2010  թ.  հոկտեմբերի  15-ին  Վրաստանում  անցկացված  հանրաքվեով  ընդունվել  է  նոր  սահմանադրություն, ըստ որի՝ 2013 թ. նախագահական ընտրություններից հետո 2012 թ. ընտրվածխորհրդարանը  ձևավորեց  նոր  կառավարություն՝  այդպիսով  երկիրը  սկիզբ  տալով  խորհրդարանական կառավարմանը։
  2012 թ. խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքում հաղթանակ տարավ միլիարդատեր գործարար Բիձինա Իվանիշվիլու ստեղծած «Վրացական երազանք»կուսակցությունը,  իսկ  գործող  նախագահ  Միխեիլ  Սաակաշվիլու  ղեկավարած  «Միացյալ  ազգային շարժում» կուսակցությունը պարտություն կրեց՝ դառնալով ընդդիմություն։
 3 2000 թ. սահմանադրական փոփոխություններից հետո Մոլդովայում կիրառվում է խորհրդարանական  կառավարման  ձևը։
   Ինչպես  արդեն  նշվել  է,  2009-2012  թթ.  ընթացքում  Մոլդովայիխորհրդարանը  չէր  կարողանում  ընտրել  երկրի  նախագահ,  քանզի  ոչ  մի  քաղաքական  ուժ  չէրստացել բավարար թվով պատգամավորական տեղեր։
 համագործակցությունն ընդհանուր առմամբ ընկալվում է որպես համակողմանի զարգացման ու բարեփոխումների աղբյուր, սակայն չի համարվում գերակաարտաքին քաղաքական ուղղություն։
 ՀՀ  ԱԺ  արտաքին  հարաբերությունների  մշտական  հանձնաժողովի  նախագահ Արմեն Աշոտյանը գտնում է, որ ԵՄ-ն ԱլԳ իրականացման տարիներիննպաստել է Հայաստանում ժողովրդավարացման միջոցով անվտանգ ու բարեկեցիկ  կյանքի  ապահովմանը4։
   ՀՀԿ  խմբակցության  ներկայացուցչի  դիտարկմամբ՝ ԵՄ-ն՝ որպես ազգային պետությունների կայացման փորձով ստեղծվածկառույց, Հայաստանի համար զարգացման ուղենիշ է5։
  Բացի այդ՝ նա շեշտումէ, որ Հայաստանը եվրոպական արժեքային ու քաղաքակրթական դաշտում է,և  անտրամաբանական  կլիներ  ԵՄ-ի  հետ  հարաբերություններ  չզարգացնելը։
 Ռեսպոնդենտի  կարծիքով՝  Հայաստան-ԵՄ  համագործակցության  առաջնայինօգուտը  ներքաղաքական  մշակույթի  զարգացումն  է։
   «Սկսած  մեր  կառավարման համակարգից ու կուսակցությունների դերից մինչև քաղաքացիական հասարակություն  ու  հիմնարար  ազատություններ՝  մեր  արձանագրած  առաջընթացում մեծ է ԵՄ-ի, ԵԽ-ի, եվրոպական ընտանիքի դերակատարումը»,- նշումէ  նա6։
   «Ծառուկյան»  խմբակցության  պատգամավոր,  ՀՀ  ԱԺ  եվրոպական  ինտեգրման  հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ  Նաիրա  Զոհրաբյանի կարծիքով՝ ԵՄ-ի հետ համագործակցության գլխավոր օգուտը քաղաքացիական հասարակության զարգացումն է, որը, սակայն, մեծ հաշվով չի նպաստելներքին  ժողովրդավարության  զարգացմանը։
   «Ես  կարող  եմ  ասել,  որ  ԱլԳ-ինմասնակցությունից  հետո  Հայաստանում  քաղաքացիական  հասարակությունըշատ արագ զարգացավ և դարձավ դրոշակակիր։
  Այսօր մենք ունենք հասարակություն,  որը մի քայլ առաջ  է քաղաքական կուսակցություններից։
   Օրակարգառաջադրելու  առումով  ԱլԳ  քաղաքացիական  հասարակության  ֆորումի  մերազգային պլատֆորմն առաջատար է վեց գործընկեր երկրների միջև»,- նշում էՆ.  Զոհրաբյանը7։
   Այնուամենայնիվ,  ըստ  նրա՝  ԵՄ-ն  չի  կարողացել  համագործակցությունից  ստացվելիք  օգուտներն  արդյունավետորեն  ներկայացնել  հանրությանը,  ինչի  արդյունքում  վերջինիս  շրջանում  ԵՄ-ն  արմատավորվել  է  որպես  ազգային  ավանդույթներին  ոչ  հարիր  արժեհամակարգ՝  առաջացնելովհակազդեցություն8։
   ՀՀ  ԱԺ  «Ելք»  խմբակցության  պատգամավոր,  ՀՀ  ԱԺ  արտաքին  հարաբերությունների  մշտական  հանձնաժողովի  անդամ  Արտակ  Զեյնալյանի  բնորոշմամբ՝  ԱլԳ-ում  Հայաստանի  ներգրավվածությունը  նպաստումէ եվրոպական արժեքների տարածմանը, ինչը բխում է Հայաստանի շահերից.«Արևելյան  գործընկերությունը  եվրոպական  արժեհամակարգի  տարածման,ընդլայնման  ձև  է,  ինչը  մենք  ողջունում  եք  և  ուզում  ենք,  որ  դա  տեղի  ունե4 Հարցազրույց Արմեն Աշոտյանի հետ, Երևան, 13․12․2017։
 5 Հարցազրույց ՀՀ ԱԺ ՀՀԿ խմբակցության ներկայացուցչի հետ, Երևան, 19.01.2018։
 6 Նույն տեղում։
 7 Հարցազրույց Նաիրա Զոհրաբյանի հետ, Երևան 27․11․2017։
 8 Նույն տեղում։
 նա»9։
  Միևնույն ժամանակ Ա. Զեյնալյանը գտնում է, որ որպես կողմնակի արդյունք՝ ԱլԳ-ն կարող է նպաստել Ադրբեջանում ժողովրդավարական արժեքների  ամրապնդմանը,  ինչը  դրականորեն  կանդրադառնա  տարածաշրջանայինկայունության վրա10։
  ՀՅԴ խմբակցության ղեկավար, ԱԺ արտաքին հարաբերությունների  մշտական  հանձնաժողովի  անդամ  Արմեն  Ռուստամյանի  դիտարկմամբ՝  «այն  խնդիրները,  որոնց  լուծման ավելի հեշտ  ու անմիջական  ռեսուրս ունենք ԵԱՏՄ դաշտում, պետք է լուծվեն ԵԱՏՄ անդամակցության շրջանակներում, իսկ այն, ինչն այդպես հնարավոր չէ անել, ԵՄ դաշտում պետք է անենք»11։
   Ըստ  նրա՝  ԵՄ-ի  հետ  համագործակցությունը  հատկապես  կարևոր  էպառլամենտարիզմի  ձևավորման  ու  ամրապնդման  տեսանկյունից,  քանզիդրա միջազգային լավագույն փորձն առկա է հենց Եվրոպայում։
  Այնուամենայնիվ, Ա. Ռուստամյանի գնահատմամբ՝ ներքին ժողովրդավարություն անկարելի է կառուցել արտաքին միջամտությամբ. այն պայմանավորված է ներքին ռեսուրսներով12։
  Ուստի ԵՄ-ի հետ համագործակցությունը կարող է ծառայել միայն որպես կողմնակի օժանդակություն։
 Վրաստանի խորհրդարանական ուժերի շրջանում հստակորեն առկա է միասնական  մոտեցում  ԵՄ-ի  նկատմամբ.  այն,  անշուշտ,  դիտարկվում  է  որպեսերկրի արտաքին քաղաքականության գերակա ուղղություն, իսկ ԵՄ-ին անդամակցությունը՝ առաջնահերթություն։
  2008 թ. Ռուսաստանի հետ  հարաբերությունների  խզումից  հետո  ԵՄ-ի  նկատմամբ  նման  մոտեցումը  զարմանալի  չէ։
 Նոր իրողություններում այն, ըստ էության, երկրի միակ իրատեսական արտաքին քաղաքական ու աշխարհաքաղաքական ընտրությունն է։
 «Վրացական երազանք» դաշինքի պատգամավոր, Վրաստանի խորհրդարանի Արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի անդամ Իսկո Դասենիիդիտարկմամբ՝  ԵՄ-ն  Վրաստանի ժողովրդավարացման գլխավոր մղիչ ուժն է.«ԵՄ-ն  նպաստել  է  Վրաստանում  խաղաղ  իշխանափոխությանը  և  այսօր  էլնպաստում է ժողովրդավարական կառավարման ամրապնդմանը»13։
  Ի. Դասենիի  բնորոշմամբ՝  ԵՄ-ի  հետ  ԱՀ-ի  ստորագրումն  ու  վիզաների  ազատականացումը  թույլ են տալիս Վրաստանին  էլ ավելի մոտենալ  «եվրոպական համայնքին»,  ինչն  էապես  նպաստում  է  երկրի  աշխարհաքաղաքական  նպատակին՝ԵՄ  անդամակցությանը14։
   Նրան  համակարծիք  է  Վրաստանի  խորհրդարանիփոխնախագահ,  «Միացյալ  ազգային  շարժում»  կուսակցության  պատգամավոր,  Եվրոպական  ինտեգրման  հանձնաժողովի  անդամ  Սերգի  Կապանաձեն,ով գտնում է, որ ԱլԳ-ին Վրաստանի անդամակցությունը մեծապես նպաստել էերկրի  ժողովրդավարացմանը,  դատական  համակարգի  ու  անվտանգության9 Հարցազրույց Արտակ Զեյնալյանի հետ, 24․11․2017։
 10 Նույն տեղում։
 11 Հարցազրույց Արմեն Ռուստամյանի հետ, 18․12․2017։
 12 Նույն տեղում։
 13 Հարցազրույց Իսկո Դասենիի հետ, առցանց, 16․02․2018։
 14 Նույն տեղում։
 ոլորտի կատարելագործմանը15։
  Վրաստան-ԵՄ ԱՀ-ն վերջինիս կողմից բնորոշվում է հետևյալ կերպ. «Ասոցացման համաձայնագիրը և հատկապես Խորը ևհամապարփակ  ազատ  առևտրի  համաձայնագիրը  կարևոր  են  ինստիտուցիոնալ  կայունության  տեսանկյունից։
   Դրանց  միջոցով  հնարավոր  է  շուկայականտնտեսության  ու  սեփականության  իրավունքի  սկզբունքներն  ամրագրելՎրաստանի  օրենսդրական  դաշտում  և  արմատավորել  վրացական  հասարակությունում»16։
  «Վրաստանի հայրենասերների դաշինք» կուսակցությունն արտաքին  քաղաքականության  հարցում  ևս  լիովին  սատարում  է  լիարժեք  եվրոպական  ինտեգրումը։
   Կուսակցության  պատգամավոր,  Վրաստանի  խորհրդարանի  Արտաքին  հարաբերությունների  հանձնաժողովի  անդամ  Ադա  Մարշանիան նշում է. «ԵՄ-ի հետ Ասոցացման համաձայնագրի կնքումից և վիզաներիազատականացումից հետո Վրաստանի հաջորդ քայլը պետք է լինի ԵՄ-ին լիարժեք անդամակցությունը, և դրան պետք է ձգտի վրաց ողջ հասարակությունը»17։
 Մոլդովայի  պարագայում  ԵՄ-ի  շուրջ  խորհրդարանական  մոտեցումներնավելի տարբերվող են, քան Հայաստանի և Վրաստանի պարագայում։
  Այստեղթե՛  ազգային  ինքնության  խնդիրը,  թե՛  կուսակցությունների  գաղափարախոսական  տարբերությունները  հանգեցրել  են  ԵՄ-ի  հետ  հարաբերություններիզարգացման շուրջ տարամետ խորհրդարանական դիրքորոշումների ձևավորմանը։
   Թեև  Մոլդովայում  եվրոպական  ինտեգրումը  հռչակված  երկրի  արտաքին  քաղաքական  գերակա  ուղղություն,  և  ԱՀ-ի,  ներառյալ՝  ԽՀԱԱԳ-ի  ստորագրմամբ ու վիզաների ազատականացմամբ Մոլդովան հնարավորինս մոտեցել  է  ԵՄ-ին  (ինչպես  և  Վրաստանը),  այնուամենայիվ  երկրի  խորհրդարանական ուժերի շրջանում առկա չէ միասնական մոտեցում արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ18։
 ՄԴԿ  խորհրդարանական  խմբակցության  ներկայացուցիչ,  Արտաքին  քաղաքականության և եվրոպական ինտեգրման հանձնաժողովի նախագահ Վիոլետա  Իվանովը  ԵՄ-ն  դիտում  է  որպես  Մոլդովայի  գերակա  շահերի  իրականացմանը նպաստող ուժ, որը կարող է էապես բարելավել երկրի տնտեսականդրությունը.  «Մենք  փորձում  ենք  ԵՄ-ի  հետ  համագործակցությունը  ծառայեցնել Մոլդովայում կենսապայմանների բարելավմանն ու ժողովրդավարացմանը`միևնույն  ժամանակ  զարգացնելով  հարաբերություններն  ԱՊՀ  երկրների15 Հարցազրույց Սերգի Կապանաձեի հետ, առցանց, 02․12․2017։
 16 Նույն տեղում։
 17 Հարցազրույց Ադա Մարշանիայի հետ, առցանց, 16․12․2017։
 18  Հարկ է նշել նաև, որ թեև Մոլդովայի խորհրդարանում մեծամասնություն ունի ՄԴԿ-ն,  երկրինախագահի  պաշտոնը  2016  թ.  հոկտեմբերի  30-ի  համաժողովրդական  ընտրությունների  արդյունքոմ զբաղեցրել է ՄՀՍԿ առաջնորդ Իգոր Դոդոնը, որը, ի տարբերություն ՄԴԿ-ի, վերապահմոտեցում  ունի  ԵՄ-ի  նկատմամբ։
   Ուստի  ի  տարբերություն  Հայաստանի  ու  Վրաստանի՝  Մոլդովայի  նախագահի  ու  խորհրդարանական  մեծամասնության  միջև  առկա  են  էական  տարբերություններ արտաքին քաղաքական կուրսի շուրջ։
 հետ»19։
   ՄՀՍԿ  պատգամավոր,  Մոլդովայի  խորհրդարանի  Արտաքին  քաղաքականության  և  եվրոպական  ինտեգրման  հանձնաժողովի  անդամ  ԱդրիանԼեբեդինսկին  գտնում  է,  որ  ԱլԳ-ին  Մոլդովայի  մասնակցությունն  էապես  չինպաստել երկրի ժողովրդավարացմանն ու զարգացմանը, քանզի Մոլդովայումշարունակում են գործել «մարդ-կուսակցություններ», իսկ քաղաքական համակարգն անկայուն է20։
  Ըստ նրա՝ ԱլԳ-ի արդյունքում Մոլդովան հայտնվել է այնպիսի կարգավիճակում, որ երկրի իշխանությունները պարզապես ամեն կերպփորձում են ստանալ ԵՄ ֆինանսական աջակցությունը. «Ասոցացման համաձայնագիրը Մոլդովային էական տնտեսական ու քաղաքական օգուտներ չի բերում։
   Այն  ստորագրվեց  խորհրդարանական  ընտրությունների  նախաշեմին։
 Այդպիսով  իշխանությունները  փորձում  էին  բնակչությանը  ցույց  տալ,  որ  Մոլդովան  մոտ  է  ԵՄ  անդամակցությանը,  և  ստանալ  խորհրդարանական  մանդատներ»21։
   ՄԴԿ-ի  մոտեցումներին  են  հարում  նաև  2009  թ.  վերջինիս  հետ«Եվրոպական ինտեգրման դաշինք» կազմած երկու կուսակցությունների՝ «Լիբերալ կուսակցության» և ՄԼԴԿ-ի, ինչպես նաև «Եվրոպական ժողովրդականկուսակցության» ներկայացուցիչները, որոնք Մոլդովան համարում են բնականորեն  կապված  «եվրոպական  համայնքի»  հետ։
   Օրինակ՝  Մոլդովայի  խորհրդարանի  փոխնախագահ,  «Եվրոպական  ժողովրդական  կուսակցության»պատգամավոր,  Արտաքին  քաղաքականության  և  եվրոպական  ինտեգրմանհանձնաժողովի անդամ Վալերիու Գիլեցկին, ով նշում է. «ԵՄ-ի հետ խորը հարաբերությունները  Մոլդովայի  տնտեսության  վերականգնման  կարևոր  խթանեն,  և  մենք  պետք  է  փորձենք  առավելագույնը  քաղել  Ասոցացման  համաձայնագրի իրականացումից՝ ձգտելով լիարժեք ինտեգրման»22։
  ՄՀԿԿ-ն ժամանակի  ընթացքում  փոխել  է  իր  մոտեցումները  ԵՄ-ի  նկատմամբ,  և  ներկայում  էլդժվար  է  հստակորեն  այն  ուրվագծել։
   2000-ական  թթ.՝  Վլադիմիր  Վորոնինինախագահության  և  խորհրդարանում  ՄՀԿԿ-ի  մեծամասնության  շրջանում,երկրի  իշխանությունները  հիմնականում  սատարում  էին  ԵՄ-ի  հետ  հարաբերությունների  խորացմանը՝  եվրոպական  ինտեգրումը  հռչակելով  արտաքինքաղաքական  առաջնահերթություն։
   2009  թ.  պարտվելով  խորհրդարանականընտրություններում՝  ՄՀԿԿ-ն  որդեգրեց  եվրոսկեպտիկ  մոտեցում,  սակայն2014  թ.  խորհրդարանական  ընտրությունների  նախաշեմին  կրկին  վերադարձավ եվրոպամետ քաղաքական կուրսին։
 Աշխարհաքաղաքական  տեսանկյունից  ԵՄ-ի  հետ  հարաբերություններիզարգացումն  ավելի  էական  դիրքորոշումային  տարբերություններ  է  առաջացնում,  քան  ԵՄ-ի  նկատմամբ  ընդհանուր  մոտեցումը։
   ԵՄ-ն  ու  ՌԴ-ն,  լինելովհետխորհրդային  տարածաշրջանում ամենաազդեցիկ  դերակատարները,  դարձել են փոքր պետությունների, այս դեպքում՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Մոլ19 Հարցազրուց Վիոլետա Իվանովի հետ, առցանց, 11․02․2018։
 20 Հարցազրույց Ա․ Լեբեդինսկու հետ, առցանց 19․02․2018։
 21 Նույն տեղում։
 22 Հարցազրույց Վ․ Գիլեցկու հետ, առցանց, 18․01․2018։
 դովայի  արտաքին  քաղաքական  կողմնորոշման  հիմնական  ուղղությունները։
 Ունենալով  սակավ  բնական  ռեսուրսներ  և  ներգրավված  լինելով  էթնոքաղաքական  հակամարտություններում՝  երեք  երկրներն  ինքնաբավ  արտաքին  քաղաքականություն  իրականացնելու  սահմանափակ  ներուժ  են  ունեցել,  ինչըհստակորեն արտացոլված է խորհրդարանական ուժերի դիրքորոշումներում։
 Թեև Հայաստանը և Մոլդովան  գտնվում են տարբեր տարածաշրջանայինդրությունների  մեջ  և  ունեն  միմյանցից  տարբերվող  ներքին  ու  արտաքին  խնդիրներ,  սակայն  երկու  երկրների  պարագայում  էլ առկա  է  ԵՄ-ի  ու  ՌԴ-ի  հետհավասարակշռված  հարաբերությունների  պահպանման  խնդիրը.  նույնիսկծայրահեղ եվրոպամետ կամ ծայրահեղ ռուսամետ կուսակցություններն առաջեն քաշում երկու ուժերի հետ առավելապես համաչափ շփման անհրաժեշտությունը՝  գերազանցապես  պայմանավորված  անվտանգային  հիմնախնդիրներով։
 Արմեն  Աշոտյանը  և  ՀՀԿ  խմբակցության  մեկ  այլ  ներկայացուցիչ  գտնումեն,  որ  տարբեր  բնագավառներում,  հատկապես  անվտանգության  ոլորտում,ՀՀ-Ռուսաստան  սերտ  հարաբերությունները  բնական  են,  քանզի  ԵՄ-ն  թեևնպաստում է տարածաշրջանային կայունությանը, սակայն չունի դա երաշխավորելու  քաղաքական  ու  ռազմական  ներուժ23։
   Ըստ  նրանց՝  Հայաստանի  արտաքին  քաղաքականությունը  հիմնականում  խարսխված  է  անվտանգությանգործոնի վրա, որտեղ գերակա է և ներկայում մրցակից չունի ՌԴ-ի հետ ունեցած  ռազմավարական  դաշնակցությունը,  ՀԱՊԿ-ն  ու  Հայաստանում  գտնվողռուսական ռազմաբազան24։
  Ուստի երկու ռեսպոնդենտների կողմից էլ Հայաստանի մուտքը ԵԱՏՄ դիտարկվում է որպես բնականոն գործընթացի արդյունք,քանզի  այն  հետապնդվող  ռազմավարություն  էր,  որին  որևէ  այլընտրանքչկար25։
   Ա.  Աշոտյանի  դիտարկմամբ՝  Հայաստանի  մուտքը  ԵԱՏՄ  պայմանավորված էր նաև տնտեսական գործոններով, քանզի ՀՀ ապրանքները, աշխատուժն  ու  ծառայությունները  ռուսական  շուկայում  ավելի  մրցունակ  են,  քանեվրոպականում26։
   «Ծառուկյանի»  և  «Ելք»  խմբակցությունների  պատգամավորներ Նաիրա Զոհրաբյանի և Արտակ Զեյնալյանի բնորոշմամբ՝ Հայաստանիանդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին «պարտադրված քաղաքական ընտրություն» էր,քանզի ներկայում էլ ԵԱՏՄ անդամակցությունից տնտեսական օգուտները տեսանելի  չեն27։
   Այնուամենայնիվ,  երկու  գործիչներն  էլ  համաձայն  են,  որ  ԵՄներգրավվածությունն արցախյան հակամարտության  կարգավորման գործումդեկլարատիվ  բնույթի  է,  և  ԵՄ-ի  կողմից  անվտանգության  ապահովման  այլընտրանքային մոդելներ չեն առաջարկվել28։
  ՀՅԴ պատգամավոր Արմեն Ռուս23 Հարցազրույցներ Արմեն Աշոտյանի և ՀՀ ԱԺ ՀՀԿ խմբակցության ներկայացուցչի հետ։
 24 Նույն տեղում։
 25 Նույն տեղում։
 26 Հարցազրույց Արմեն Աշոտյանի հետ։
 27 Հարցազրույցներ Նաիրա Զոհրաբյանի և Արտակ Զեյնալյանի հետ28 Նույն տեղում։
 տամյանի  դիտարկմամբ՝  Հայաստանը  կարողացել  է  արդյունավետ  հավասարակշռություն պահպանել ԵՄ-ի ու ՌԴ-ի միջև և երկու կողմերի հետ համագործակցել Հայաստանի համար առավել շահավետ շրջանակներում29։
 Մոլդովան թեև 2014 թ. ստորագրել է, և 2016 թ. սկսած՝ արդեն ուժի մեջէ  մտել  ԵՄ-ի  հետ  ԱՀ-ն,  սակայն  երկրի  նույնիսկ  եվրոպամետ  ուժերը  պատրաստ  չեն  դրա  արդյունքում  նվազեցնել  ՌԴ-ի  հետ  հարաբերությունների  մակարդակը։
  ՄԴԿ ներկայացուցիչ Վ. Իվանովն ամբողջությամբ պաշտպանում էՄոլդովայի  լիարժեք  եվրոպական  ինտեգրմանը,  սակայն  ըստ  նրա՝  դա  որևէկերպ  չպետք  է  բացասաբար  անդրադառնա  ՌԴ-ի  հետ  հարաբերություններիվրա. «Մենք փոքր երկիր ենք և կախված ենք տարածաշրջանային հիմնականուժերի  միջև  հարաբերությունների  դինամիկայից։
   Մենք  արդեն  ԵՄ  ասոցացված անդամ ենք, որովհետև դա է Մոլդովայի տրամաբանական քաղաքականուղին, սակայն միևնույն ժամանակ մենք վստահ ենք, որ դա չի խաթարի Ռուսաստանի հետ համագործակցությունը»30։
  Այս մոտեցումը խարսխված է նաևՄԼԴԿ-ի,  «Լիբերալ  կուսակցության»  և  «Եվրոպական  ժողովրդական  կուսակցության» դիսկուրսում։
  Վերջինի ներկայացուցիչ Վ. Գիլեցկին նշում է, որ Մոլդովան  բազում  թելերով  կապված  է  ԵՄ-ի  հետ  և  պետք  է  ձգտի  անդամակցելվերջինին,  սակայն  նա  Ռուսաստանը  ևս  համարում  է  Մոլդովայի  գործընկեր,որի  հետ  անհրաժեշտ  է  պահպանել  փոխշահավետ  հարաբերություններ31։
 ՄՀՍԿ ներկայացուցիչ Ա. Լեբեդինսկին աշխարհաքաղաքական տեսանկյունիցվերապահումով է մոտենում ԵՄ-ի հետ խորը հարաբերությունների հաստատմանը՝ գտնելով, որ Մոլդովան չպետք է կորցնի իր ավանդական գործընկերոջը՝ՌԴ-ին,  իսկ  ԵՄ-ի  հետ  համագործակցությունը  պետք  է  ծավալվի  միայն  որոշոլորտներում, քանի որ վերջինս ոչ մի դեր չունի Մերձդնեստրի հակամարտության կարգավորման գործում, մինչդեռ Ռուսաստանը դրանց դինամիկայի վրաազդելու ահռելի ռեսուրսներ ունի32։
 Վրաստանի  պարագայում  խորհրդարանական  ուժերի  շրջանում  առկա  էնկատելի  փոխհամաձայնություն  աշխարհաքաղաքական  դիրքավորման  տեսանկյունից։
   Ռուսաստանի  հետ  լարված  հարաբերությունների  արդյունքումվերջինս  երկրորդական  տեղ  է  զբաղեցնում  Վրաստանի  արտաքին  քաղաքական  օրակարգում։
   Ե՛վ  իշխանական,  և՛  ընդդիմադիր  կուսակցությունները  լիարժեք եվրոպական ինտեգրացիան համարում են երկրի արտաքին քաղաքական  անվերապահ  գերակայություն,  իսկ  Ռուսաստանը  հիմնականում  ընկալվում է միայն որպես սպառնալիք, այլ ոչ թե գործընկեր։
  Այլ կերպ ասած՝ Վրաստանի  խորհրդարանական  դիսկուրսում  գրեթե  բացակայում  է  ԵՄ-ի  ու  ՌԴ-իմիջև  հավասարակշռված  հարաբերությունների  պահպանման  անհրաժեշտությունը։
  «Վրացական երազանք» դաշինքի ներկայացուցիչ Ի. Դասենին այս ա29 Հարցազրույց Արմեն Ռուստամյանի հետ։
 30 Հարցազրուց Վիոլետա Իվանովի հետ։
 31 Հարցազրույց Վ․ Գիլեցկու հետ։
 32 Հարցազրույց Ա․ Լեբեդինսկու հետ։
 ռնչությամբ նշում է. «Մեր գլխավոր արտաքին քաղաքական նպատակը ԵՄ-ինու ՆԱՏՕ-ին անդամակցելն է, ինչին Ռուսաստանն ամեն կերպ փորձում է խոչընդոտել՝ մասնատել Վրաստանը, առևտրային խոչընդոտներ ստեղծել և այլն։
 Սակայն  մենք  դժվար  ճանապարհ  ենք  անցել  և  ժամանակի  ընթացքում  հասկացել  ենք,  որ  առանց  Ռուսաստանի  էլ  կարող  ենք»33։
   Համանման  դիրքորոշում  ունի  «Միացյալ  ազգային  շարժում»  կուսակցության  պատգամավոր  Ս.Կապանաձեն,  ում  դիտարկմամբ՝  «Ռուսաստանը  բռնապետություն  է,  որըխախտել է միջազգային իրավունքի սկզբունքներն ու կնքված բոլոր համաձայնագրերը,  ներկայում  էլ  բռնազավթել  է  Վրաստանի  տարածքները»34։
   ՌԴ-իհետ  հարաբերությունների  շուրջ  փոքր-ինչ  ավելի  մեղմ  դիրքորոշում  ունի«Վրաստանի հայրենասերների դաշինքի» պատգամավոր Ա. Մարշանիան, որըևս  եվրոպական  ինտեգրումը  համարում  է  Վրաստանի  արտաքին  քաղաքական  գերնպատակը,  սակայն  միաժամանակ  կարծում  է,  որ  անհրաժեշտ  է  եզրեր  գտնել  Ռուսաստանի  հետ  հարաբերությունների  կարգավորման  համար.«Մենք կողմ ենք լիարժեք եվրոպական ինտեգրմանը, սակայն Վրաստանի ազգային շահերից է բխում նաև Ռուսաստանի հետ որոշակի հարաբերությունների պահպանումը»35։
 Հոդվածի հետագա մասում նախորդիվ ներկայացված իրողությունների ուկատարված վերլուծության հիման վրա քննարկվում է ԵՄ-ի հետ Հայաստանի,Վրաստանի  ու  Մոլդովայի  հարաբերությունների  հետագա  զարգացման  հեռանկարներն ու հիմնական խոչընդոտները։
 ՀՀ  ԱԺ  ՀՀԿ  խմբակցության  ներկայացուցիչը,  պաշտպանելով  ԵԱՏՄ  անդամակցության  անհրաժեշտությունը,  գտնում  է,  որ  ԵՄ-ի  հետ  հարաբերությունները ևս կարևոր են Հայաստանի համար, և ներկայում անհրաժեշտ է միջոցներ  ձեռնարկել  դրանց  զարգացման  ուղղությամբ,  քանզի  «նոր  համաձայնագիրը  մի  հանգրվան  է,  որից  հետո  կարող  է  ավելի  խորը  համագործակցություն  լինել»36։
   «Ծառուկյան»  խմբակցության  նախագահ  Ն.  ԶոհրաբյանըՀԸԳՀ-ն համարում է Հայաստանին տրված հաջողության բանալի, որի օգտագործումից  է  կախված  նախատեսվող  բարեփոխումների  արդյունավետությունը. «Հայաստանին տնային առաջադրանքը տրված է, և անհրաժեշտ է քաղաքական կամք ցուցաբերել՝ այն լուծելու համար»37։
  Թեև «Ելք» խմբակցությաններկայացուցիչ  Ա.  Զեյնալյանը  գտնում  է,  որ  2013  թ.,  այնուամենայնիվ,  հնարավոր  էր  ԵՄ-ի  հետ  ստորագրել  ԱՀ-ն,  սակայն,  ըստ  նրա,  ներկայում  էլ  ԵՄ-իհետ  համագործակցության  լայն  հնարավորություններ  կան.  «Մենք  չկարողացանք  ստորագրել  ԱՀ-ն,  որովհետև  առկա  էր  Ռուսաստանի  ճնշումը,  բայց  այսօր,  բարեբախտաբար,  ունենք  նոր  փաստաթուղթ  և  դրա  շրջանակներում33 Հարցազրույց Իսկո Դասենիի հետ։
 34 Հարցազրույց Սերգի Կապանաձեի հետ։
 35 Հարցազրույց Ադա Մարշանիայի հետ։
 36Հարցազրույց ՀՀ ԱԺ ՀՀԿ խմբակցության ներկայացուցչի հետ։
 37 Հարցազրույց Նաիրա Զոհրաբյանի հետ։
 պետք է փորձենք առաջ շարժվել»38։
  ՀՅԴ խմբակցության նախագահ Ա. Ռուստամյանը  Հայաստանի  հետագա  արտաքին  քաղաքական  զարգացումը  տեսնում է ԵՄ-ի ու ՌԴ-ի հետ հավասարակշռված հարաբերությունների զարգացման մեջ.  «Հայաստանը պետք  է  օգտվի  փոխլրացման  ընձեռած հնարավորություններից և այն ոլորտներից, որտեղ ԵՄ-ի ու Ռուսաստանի շահերը չեն հակասում։
  Միայն այս ճանապարհով է հնարավոր լուծել երկրի առջև ծառացածսոցիալ-քաղաքական խնդիրները»39։
 Այսպիսով՝ Հայաստանի՝ առնվազն առաջիկա մի քանի տարիների արտաքին քաղաքական օրակարգը հստակ է և, հավանաբար, չի ենթարկվի էականփոփոխությունների,  քանզի  ՀՀ-ում  խորհրդարանական  ընտրությունները  տեղի են ունեցել 2017 թ.՝ պատգամավորական մանդատները ամրագրելով մինչև2022  թ.։
   Այս  ժամանակահատվածը  թույլ  կտա  գործող  իշխանություններինամրապնդել  որդեգրված  արտաքին  քաղաքական  գիծը՝  ապահովելով  ԵԱՏՄին կայուն անդամակցությունն  ու  ՀԸԳՀ-ի արդյունավետ  իրականացումը։
   Հայաստանը, կարելի է ասել, արդեն իսկ խուսափել է ԵՄ-ի և ՌԴ-ի միջև աշխարհաքաղաքական  բախման  կիզակետ  լինելուց`  հնարավորություն  ստեղծելովՌԴ-ի հետ ռազմական ու տնտեսական կապվածությունը համադրել քաղաքական արդիականացման, սոցիալական և այլ ոլորտներում ԵՄ-ի հետ համագործակցությունը։
 Վրաստանի  խորհրդարանական  ուժերի  շրջանում  հիմնականում  առկա  էթշնամական  վերաբերմունք  ՌԴ-ի  նկատմամբ,  և  փոխզիջումային  մոտեցումնանգամ  չի  էլ  քննարկվում  թե՛  իշխանության,  թե՛  ընդդիմության  կողմից՝  պայմանավորված  այն  հիմնարար  ընկալմամբ,  որ  ՌԴ-ն  որևէ  կերպ  չի  կարող  միջամտել  Վրաստանի  եվրոպական  ինտեգրմանը։
   Մասնավորապես  «Վրացական երազանք» դաշինքի պատգամավոր Ի. Դասենին գտնում է, որ Վրաստանը  պետք  է  շարժվի  լիարժեք  եվրոպական  ինտեգրման,  այն  է՝  ԵՄ-ին  անդամակցության  ուղով,  իսկ  հակամարտությունների  կարգավորումը  կախված  էՌԴ-ի բանակցային մոտեցումից. «Կոնֆլիկտների կարգավորումը կարող է երկար ժամանակ պահանջել, քանզի Ռուսաստանն ամեն կերպ նպաստում է Աբխազիայում ու Հվ. Օսիայում Վրաստանի մնացած մասի նկատմամբ կոշտ դիրքորոշման  ձևավորմանը։
   Դժվար  է  ասել,  թե  ինչպիսի  արձագանք  կլինի  ՌԴ-իկողմից,  եթե  Վրաստանն  անդամակցի  ԵՄ-ին,  սակայն,  միևնույնն  է,  մենքպետք  է  դրան  ձգտենք»40։
   «Միացյալ  ազգային  շարժման»  պատգամավոր  Ս.Կապանաձեն առաջիկայում հակամարտությունների կարգավորման միակ լուծում  է  տեսնում  ՌԴ  զորքերի  դուրսբերումը  Վրաստանի  տարածքից,  սակայնդա առաջիկայում չի ակնկալում, ինչի պատճառով էլ գտնում է, որ եվրոպականինտեգրումը  չպետք  է  կապել  դրա  հետ,  քանի  որ  Ռուսաստանը,  միևնույնն  է,38 Հարցազրույց Արտակ Զեյնալյանի հետ։
 39 Հարցազրույց Արմեն Ռուստամյանի հետ։
 40 Հարցազրույց Իսկո Դասենիի հետ։
 շարունակելու  է  ռազմական  վերահսկողություն  պահպանել  Աբխազիայում  ևՀվ. Օսիայում. «Մենք չենք կարող Ռուսաստանի հետ բանակցել տարածքներիշուրջ, կարող ենք բանակցել միայն ռուսական զորքերի դուրսբերման շուրջ»41։
 Այս  հարցում  միայն  «Վրաստանի  հայրենասերների  դաշինք»  կուսակցությաններկայացուցիչ Ա. Մարշանիան է, որ համեմատաբար մեղմ դիրքորոշում ունիև  գտնում  է,  որ  անհրաժեշտ  է  երկխոսության  միջոցով  լուծում  գտնել  առկահակամարտություններին,  ինչը  կարող  է  միայն  նպաստել  եվրոպական  ինտեգրմանը.  «Մենք  որևէ  կերպ  չենք  վիճարկում  եվրոպական  ուղու  առաջնահերթությունը, սակայն հնարավոր էլ չէ ապրել մշտական ռազմական վտանգիպայմաններում»42։
 Այսպիսով՝ ակնհայտ է, որ առաջիկա տարիներին Վրաստանը շարունակելու է հետևել իր հիմնական արտաքին քաղաքական գծին և ձգտելու է հնարավորինս  շուտ  դառնալ  ԵՄ  լիարժեք  անդամ։
   Ակնհայտ  է  նաև,  որ  այս  գործընթացը  դեռևս  զուգակցվելու  է  ՌԴ-ի  հետ  լարված  հարաբերություններով։
 Վրաստանի  հաջորդ  խորհրդարանական  ընտրություններն  անցկացվելու  են2020  թ.,  սակայն  նույնիսկ  իշխանափոխության  պարագայում  արտաքին  քաղաքական  որևէ  փոփոխություն  չի  ակնկալվում։
   Հարկ  է  նաև  նշել,  որ  չնայածՎրաստանի  գերակա  նպատակ  է  ԵՄ  լիարժեք  անդամակցությունը,  սակայնԱբխազիայի  և  Հվ.  Օսիայի  հակամարտությունների  առկայության  պայմաններում  դեռևս  դժվար  է  ԵՄ-ի  կողմից  ակնկալել  անգամ  անդամակցության  պոտենցիալ թեկնածուի կարգավիճակի շնորհում Վրաստանին։
 Մոլդովայի  խորհրդարանական  դիսկուրսում  եվրոպական  ինտեգրմանշուրջ  պատկերացումները  տարբեր  են։
   ՄԴԿ  ներկայացուցիչ  Վ.  Իվանովը  գտնում  է,  որ  Մոլդովան  կատարել  է  ԵՄ  անդամ  դառնալու  համար  անհրաժեշտքայլերի մեծ մասը, և ակնկալում է, որ ապագայում Մոլդովան կստանա անդամակցության  թեկնածուի  կարգավիճակ.  «Մենք  անցել  ենք  տարբեր  դժվարությունների միջով, սակայն կարողացել ենք հասնել այս պահի առավելագույնին՝ասոցացմանը։
   Մի  քանի  տարի  հետո  մենք  արդեն  իրավասու  լինենք  դառնալԵՄ  անդամ»43։
   Հակառակ  դիրքորոշում  ունի  ՄՀՍԿ  ներկայացուցիչ  Ա.  Լեբեդինսկին, որի դիտարկմամբ ԵՄ անդամակցությանը ձգտելու որևէ շարժառիթչկա, քանի որ այն կարող է միայն սահմանափակել երրորդ երկրների հետ շփվելու Մոլդովայի ազատությունը. «Այս պահին ասոցացված կարգավիճակն ավելի ձեռնտու է, քանի որ կարող ենք հավասարը հավասարի խոսել ԵՄ-ի հետ,իսկ  անդամակցությունից  հետո  մեր  փոխարեն  մեծամասնությունը  պետք  էորոշում  կայացնի»44։
   Այս  երկու  կուսակցություններն  այսօր  որոշիչ  դեր  ունենՄոլդովայի արտաքին քաղաքականության ձևավորման գործում, քանզի ՄԴԿն,  դաշինք  կազմելով  «Լիբերալ  կուսակցության»  հետ,  մեծամասնություն  է41 Հարցազրույց Սերգի Կապանաձեի հետ։
 42 Հարցազրույց Ադա Մարշանիայի հետ։
 43 Հարցազրուց Վիոլետա Իվանովի հետ։
 44 Հարցազրույց Ա․ Լեբեդինսկու հետ։
 կազմում  խորհրդարանում  և  տիրապետում  է  վարչապետի  պաշտոնն  ու  նախարարական  պորտֆելների  մեծ  մասը,  իսկ  ՄՀՍԿ-ն  տիրապետում  է  նախագահի պաշտոնը։
  Նման տարամետ դիրքորոշումները կարող են անկանխատեսելի  հետևանքների  հանգեցնել,  հատկապես  որ  2018  թ.  Մոլդովայումանցկացվելու  են  խորհրդարանական  ընտրություններ,  որոնց  արդյունքումպատգամավորական տեղերի բաշխումից են կախված կառավարության ձևավորումն  ու  երկրի  հետագա  զարգացումը։
   Ընդ  որում՝  հասարակական  հարցումների համաձայն՝ ձայների շուրջ 40%-ը բաժին կհասնի ՄՀՍԿ-ին, 16-ական%-ը՝  ՄԴԿ-ին  ու  «Գործողություն  և  համերաշխություն»  կուսակցությանը,  որիառաջնորդ  Մայա  Սանդուն  2016  թ.  նախագահական  ընտրություններում      Ի. Դոդոնի հետ միասին երկրորդ փուլ անցավ, իսկ շուրջ 7%-ը՝ ՄՀԿԿ-ն և «Արժանապատվություն  և  իրավունք»  կուսակցությանը45։
   Եթե  անգամ  ՄՀՍԿ-ի՝իշխանության գալու դեպքում ԱՀ-ն չեղյալ չհամարվի, ԵՄ անդամակցությունըորոշակի ժամանակով կկորցնի արդիականությունը Մոլդովայի արտաքին քաղաքականությունում, իսկ ՌԴ-ի հետ հարաբերությունները կինտենսիվանան։
 Մոլդովայի համար եվրոպական ինտեգրման մեկ այլ նախադրյալ է Ռումինիայի հետ կապը։
  Ռումինախոս բազմաթիվ մոլդովացիներ կարող են ստանալՌումինիայի քաղաքացիություն՝ այդպիսով դառնալով ԵՄ քաղաքացիներ, ինչը, իհարկե, առաջին հերթին, կնպաստի առանց այն էլ մտահոգիչ արտագաղթին։
   Տեսականորեն  հնարավոր  է  նաև  Ռումինիային  միանալու  հեռանկարը,ինչի միջոցով Մոլդովան մեխանիկորեն կդառնա ԵՄ անդամ։
  Այս պարագայումՄոլդովան կարիք չի ունենա բավարարելու Կոպենհագենյան չափանիշներին ևանցնելու  բանակցությունների  երկարատև  գործընթացի  միջով։
   Այնուամենայնիվ, այս գաղափարը ներկայումս լայն տարածում չունի, և հատկապես ռուսամետ  քաղաքական  ուժերի  ազդեցիկ  դերի  պայմաններում  դրա  իրագործումնիրատեսական չէ։
 Մհեր Հակոբյան«ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ» ԾՐԱԳԻՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ,ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՄՈԼԴՈՎԱՅԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ԴԻՍԿՈՒՐՍՈՒՄԲանալի բառեր՝ «Արևելյան գործընկերություն», խորհրդարանական դիսկուրս, եվրոպական ինտեգրում, արտաքին քաղաքական կողմնորոշումԱմփոփում։

Սույն հոդվածում կիսաձևայնացված խորին հարցազրույցների վերլուծության միջոցով  ներկայացված  են  Հայաստանի,  Վրաստանի  և Մոլդովայի  խորհրդարանական  ուժերի  դիրքորոշումները  «Արևելյան  գործընկերություն»  ծրագրի  շրջանակներում  Եվրոպական  միության  հետ  հարաբերությունների  զարգացման  շուրջ։
   Առկա  մոտեցումները  հոդվածում  քննարկվում են երեք հիմնական կատեգորիաներում՝ 1) ԵՄ-ի տեղ արտաքին քաղաքականությունում, 2) եվրոպական ինտեգրումը՝ որպես աշխարհաքաղաքական ընտրություն և 3) ակնկալիքներ՝ արտաքին քաղաքական հետագա զարգացումների վերաբերյալ։
