Ժամանակակից աշխարհի ինտեգրացման եւ գլոբալացման միտումներն անխուսափելիորեն հանգեցնում են երկրների միջեւ մարդկանց հոսքի ավելացմանը, ինչն էլ բարելավում է հյուրընկալության ոլորտի զարգացման նախապայմանները։
   Սա իր հերթին նշանակում է, որ հյուրընկալության ոլորտի մյուս բոլոր օբյեկտներին զուգահեռ՝ զարգացում է ապրում նաեւ հյուրանոցային բիզնեսը։
   Համաշխարհային տուրիստական կազմակերպության տվյալներով ներկայումս աշխարհում գործում են 16 միլիոնից ավելի հյուրանոցներ, որոնց մոտ 20%-ը հյուրանոցային ցանցերն են 1 ։
   Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, այստեղ, ըստ ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության վերջին տվյալների, 2017 թվականին գործում էր 556 հյուրանոցային օբյեկտ, ինչը շուրջ 36%-ով ավելի շատ է, քան 2014 թվականին։
  Վերջին 4 տարիների ընթացքում հյուրանոցային օբյեկտների թիվը ՀՀ տարածքում աճել է միջինում տարեկան մոտ 12%-ով։
   Այդուհանդերձ, մինչ օրս միջազգային ցանցերի պատկանող հյուրանոցների թիվը ՀՀ-ում չի անցնում մեկ տասնյակից։
  178Նկար 1. Հյուրանոցային տնտեսությունների թիվը ՀՀ-ում 2 Հյուրանոցների քանակին զուգահեռ բնականաբար աճում են նաեւ դրանց շրջանառության ծավալները։
   Այս ցուցանիշի վերջին տարիների դինամիկան պատկերավոր դարձնելու համար այն ներկայացնենք ստորեւ բերվող գրաֆիկով։
  Նկար 2. Հյուրանոցների շրջանառությունը կացության կազմակերպումից ստացված եկամուտներից (1,000 ՀՀ դրամ) 3 Ինչպես երեւում է գրաֆիկից, հետճգնաժամային տարիներին ՀՀ-ում կացության կազմակերպումից ստացվող եկամուտները հյուրա179նոցներում գրանցում են միայն աճի միտում։
   Մասնավորապես 2018 թվականին այդ շրջանառությունը կազմել է շուրջ 34,5 միլիարդ դրամ, ինչը գրեթե 3 անգամ ավելի է, քան դրանից 7 տարի առաջ։
   Կարելի է նկատել նաեւ, որ վերջին 2 տարիներին աճի տեմպն էլ ավելի է մեծացել՝ գերազանցելով տարեկան 20%-ը։
  Համոզվելով հյուրընկալության ոլորտում եւ մասնավորապես հյուրանոցային շուկայում տիրող տնտեսական ակտիվության մեջ՝ կարող ենք պնդել, որ ոլորտի կարգավորումները բարելավելն արդիական հիմնախնդիր է, քանի որ զարգացող ճյուղը կարիք ունի կայուն եւ բազմափորձ հենասյուների։
   Բացի դրանից, շրջանառության ծավալների նմանատիպ աճը միանշանակ կգրավի շահագրգիռ անձանց ուշադրությունը՝ նոր ներդրումներ կատարելու համար։
   Համապատասխանաբար կարիք կլինի մեծացնել նաեւ պետական ներգրավվածությունը ոլորտի մի շարք հարցերում, որոնց թվում են նաեւ առանձնահատուկ ֆինանսական վերահսկողություն եւ հարկային քաղաքականություն իրականացնելու հնարավորությունները։
   Այս պատճառով էլ կարելի է գնահատել, որ ոլորտի բոլոր մանրուքները հաշվի առնող եւ հուսալի ֆինանսական համակարգի ներդրման առաջարկը կարող է հետաքրքրական հնչել հյուրանոցային շուկայի բուռն զարգացման շրջանում։
  Այսպիսով, հյուրանոցային ոլորտի հայկական շուկան ժամանակի հրամայականով պահանջում է թե՛ քանակական եւ թե՛ որակական աճ։
  Վերջինս կարող է արձանագրվել միջազգային լավագույն փորձի կիրառման արդյունքում։
   Խոսքը ոչ միայն միջազգային ցանցի հյուրանոցներ բացելու, այլեւ արդեն իսկ գործող հյուրանոցներում միջազգային արդյունավետ ստանդարտների ներդրման մասին է։
  Ընդ որում նշված ստանդարտները վերաբերում են հյուրանոցային օբյեկտի ինչպես գործառնական, այնպես էլ ֆինանսական կառավարմանը։
   Ցանկացած այլ ոլորտի բիզնեսի նման հյուրանոցում նույնպես արդյունավետությունն ու զարգացումը մեծապես պայմանավորված են նաեւ ֆինանսների արդյունավետ կառավարմամբ։
   Ուստի ոլորտի առաջընթացը ենթադրում է նաեւ ոլորտում ֆինանսական կառավարման եւ վերահսկողության համակարգի ստեղծում եւ կատարելագործում։
   Այս համատեքստում փորձենք ուսումնասիրել հյուրանոցային տնտեսություններում ֆինանսական կառավարման եւ վերահսկողության միջազգային փորձն ու դիտարկել դրանք ՀՀ-ում գործող հյուրանոցներում կիրառելու հնարավորությունները։
  Հյուրանոցային ոլորտում ֆինանսական կառավարման եւ վերահսկողության իրականացումը հիմնականում կողմնորոշված է եվրոպական եւ ամերիկյան ստանդարտների ուղղությամբ։
   Սակայն այս ոլորտի համար իսկական դրոշակակիր է ամերիկյան հյուրանոցային 180տնտեսություններում կիրառվող ֆինանսական կառավարման եւ վերահսկողության ամենաարդյունավետ փորձը։
  Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1920-ական թվականներին՝ ԱՄՆ-ի տնտեսության զարթոնքի փուլում, հյուրընկալության ոլորտը վերելք ապրեց, ինչն էլ շարժառիթ հանդիսացավ տվյալ ոլորտի ֆինանսական եւ հաշվապահական մասնագետների համար՝ սահմանելու հաշվապահական հաշվառման իրականացման համընդհանուր ուղեցույցների շարք, որը հայտնի է որպես Հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգ (Uniform System Հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգը ստեղծվել եւ առաջին անգամ կիրառվել է 1926թ. ԱՄՆ-ում։
   Համակարգի առաջին հրատարակության տպագրությունից հետո ձեւավորվեց ձեռնարկի հանձնախումբը, որի միջնորդությամբ էլ շարունակվեցին բուն աշխատանքները։
   Նյու Յորքի հյուրանոցային հաշվապահների ասոցիացիայի (Hotel Accountants Association of New York City) կողմից հիմնադրվեց այժմ հայտնի Հյուրընկալության ֆինանսական եւ տեխնոլոգիական միավորում (Hospitality Financial and Technology Professionals - HFTP) կազմակերպությունը, որը կարգավորում էր ասոցիացիաների մասնակցությունը միասնական համակարգի նախկին հրատարակությունների փոփոխման աշխատանքներին։
   1961 թվականին Հյուրանոցների ու հյուրընկալության ամերիկյան ասոցիացիան (American Hotel & Lodging Association - AH&LA) իր անդամների պահանջով Հաշվապահների ազգային ասոցիացիային (National Association of Accountants) նշանակեց փոքր հյուրանոցների եւ մոթելների հաշիվների միասնական համակարգի ստեղծման եւ զարգացման պատասխանատու։
   Սակայն 1996 թվականին որոշում ընդունվեց միասնական համակարգի երկու ուղղությունները վերամիավորել հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգ անվան տակ 4 ։
   Այդ ժամանակ Հյուրանոցների ու հյուրընկալության ամերիկյան ասոցիացիայի ֆինանսական կառավարման խորհուրդը Նյու Յորքի հյուրանոցային հաշվապահների ասոցիացիայի եւ հյուրընկալության ֆինանսական եւ տեխնոլոգիական միավորման հետ մեկտեղ սկսեց ձեռնարկի նոր հրատարակության աշխատանքները։
  Այս համակարգը ներկայումս զարգանում եւ կատարելագործվում է հյուրընկալության ֆինանսական եւ տեխնոլոգիական միավորման (HFTP) եւ հյուրանոցների ու հյուրընկալության ամերիկյան ասոցիացիայի կրթական ինստիտուտի (Educational Institute - EI of AH&LA) կողմից։
   Հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգը, գոյությունը պահպանելով ավելի քան 90 տարի, փորձված եւ 181արդարացված է նաեւ ժամանակով։
   Այն փաստը, որ համակարգն ունեցել է տասնմեկ իրար հաջորդող խմբագրական խորհուրդներ, որոնց շարքերում են բազմաթիվ բարձրորակ մասնագետներ, կառավարչական ընկերություններ, սեփականատերեր եւ հաշվապահներ, անհերքելի է դարձնում, որ համակարգը հիմնովին մշակվել եւ կերտվել է՝ հյուրանոցային տնտեսությանը կատարելապես ծառայելու համար։
  Հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի հիմնական սկզբունքն այն է, որ արդյունքներն արտահայտվում են ըստ բաժինների՝ պատասխանատվության կենտրոնների հիման վրա։
   Վերջիններս կարող են ներկայացվել թե՛ որպես եկամտի եւ թե՛ որպես ծախսային կենտրոններ։
   Այսինքն՝ ըստ այս համակարգի՝ ամբողջ հյուրանոցը բաժանվում է բաժինների, որոնցից յուրաքանչյուրը պատասխանատու է իր բլոկի եկամտի ու ծախսի համար։
   Որոշ հյուրանոցներում կարող են որոշ պատասխանատվության կենտրոններին համապատասխան առանձին կառուցվածքային ստորաբաժանումներ բացակայել, սակայն, անկախ այս հանգամանքից, պատասխանատվության կենտրոններն առանձնացվում են ըստ համակարգի։
  Հյուրանոցային ոլորտի համար տվյալ միասնական համակարգի ստեղծումն ու ներգրավումը կենսական նշանակություն ունեին բազմաթիվ պատճառներով։
   Առաջին հերթին հանդիսանալով համընդհանուր միասնական ուղեցույց ոլորտի բոլոր ներկայացուցիչների համար՝ այն ապահովում է տարբեր ընկերությունների միջեւ համադրելիությունը, համեմատականներ եւ զուգահեռներ անցկացնելու հնարավորությունը։
   Համակարգի լիակատար ներկայացվածության շնորհիվ հնարավոր է դառնում նրա՝ որպես ամբողջական կիրառությունը հյուրընկալության ոլորտի բոլոր օբյեկտների կողմից։
   Միասնական համակարգի պատշաճ ներգրավումը օգտագործողների կողմից լծակ է՝ համեմատելու մեկ օբյեկտի ֆինանսական արդյունքները մյուսի հետ։
  Համադրելիության հետ զուգահեռ առաջ է գալիս նաեւ թափանցիկությունը։
   Շնորհիվ մեկ միասնական ուղեցույցի՝ բազմաթիվ վրիպումներ եւ հաշվետվությունների ներկայացման ոչ ցանկալի մեթոդներ վերանում են, ինչն էլ ապահովում է հաշվապահության թափանցիկությունը բոլոր կողմերի համար։
   Այդ թվում համակարգի միասնականությունն ապահովում է նաեւ հաշվետվությունների լիակատար հասանելիությունը հնարավոր ներդրողներին ու հաճախորդներին։
  Հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի հիմքում դրված են ֆինանսական հաշվետվությունների հիմնական ձեւերից երեքը. 182• հաշվապահական հաշվեկշիռը, • եկամուտների եւ ծախսերի մասին հաշվետվությունը, • դրամական հոսքերի մասին հաշվետվությունը։
  Միասնական համակարգը ուղեցույց է ոչ միայն ֆինանսական եւ հաշվապահական մասնագետների, այլ նաեւ կառավարիչների, սեփականատերերի, ձեռնարկատերերի եւ հաշվապահական տեղեկատվության բոլոր ներքին եւ արտաքին օգտագործողների համար։
   Համակարգն արդյունավետ գործիք է ֆինանսական եւ հաշվապահական մասնագետների համար՝ ներկայացնելու հյուրանոցի ֆինանսական գործառնությունները մեկ ընդհանուր եղանակով։
   Եթե հյուրանոցի սեփականատերն ունի մի քանի հյուրանոցներ՝ աշխարհի տարբեր ծայրերում գտնվող եւ տարբեր ֆինանսական մասնագետներով, ապա մեկ միասնական համակարգի բացակայությունը կհանգեցնի հյուրանոցների շահութաբերության վերաբերյալ տեղեկատվության խեղաթյուրմանն ու անհավաստիությանը։
  Հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի վերաբերյալ իրենց կարծիքն են հայտնել նաեւ մի շարք անկախ փորձագետներ, որոնց թվում՝ Օ’Քոննորս Դեյվիս խորհրդատվական ընկերության ավագ մասնագետ Ռոնալդ Մարտինեսը։
   Ըստ նրա՝ միասնական համակարգն ապահովում է հաշվետվության բաղադրիչների ներկայացումը մեկ ընդհանուր եղանակով եւ սկզբունքներով, ինչն էլ ստույգ տեղեկատվության երաշխիք է տարբեր տնտեսվարող միավորներ համեմատելիս 5 ։
  Միչիգանի պետական համալսարանի եւ Հիլթոնի հյուրանոցների պրոֆեսոր Ռայմոնդ Շմիդգալն էլ իր աշխատությունում 6 նշում է, որ հաշիվների այս միասնական համակարգը ժամանակով փորձված, պատրաստի օգտակար մոդել է, որը հեշտորեն ներգրավելի է տարբեր մասշտաբների գործառնությունների իրականացման ժամանակ։
   Այն ներառում է Համընդհանուր հաշվապահական հաշվառման սկզբունքների (Generally Accepted Accounting Principles - GAAP) անբաժանելի բաղադրիչները՝ կայունություն, անաչառություն, արժանահավատություն, ճշգրտություն, եւ արտացոլում է անթերի կատարված հաշվապահական հաշվառումը։
  Այս ամենի արդյունքում առաջ է քաշվում այս հոդվածի՝ մեզ համար գլխավոր հարցը։
   Ինչպիսի՞ կիրառություն ունի USALI-ն ՀՀ տարածքում գործող հյուրանոցներում։
   Արդյո՞ք մեր տեղական հյուրընկալության ոլորտին անհրաժեշտ է հաշիվների միասնական համակարգի ներդրումը եւ եթե այո, հետագա ի՞նչ քայլերով է պետք այն մտցնել կիրառության։
  183Նախ՝ նշենք, որ չնայած այն հանգամանքին, որ USALI-ն լայն տարածում է ստացել ամբողջ աշխարհում՝ շնորհիվ իր կիրառելիության լայնության, Հայաստանում գործող հյուրանոցների ֆինանսական կառավարման որեւէ հստակ միասնական համակարգ մինչ օրս գոյություն չունի։
   Ներկայումս յուրաքանչյուր հյուրանոց, կախված այն հանգամանքից՝ հայկակա՞ն է, թե՞ պատկանում է որեւէ միջազգային ցանցի, ունի իր առանձին ֆինանսական կառավարման համակարգը։
  Սակայն, ինչպես ցույց տվեցինք ավելի վաղ, զարգացման կայուն ու դինամիկ տեմպեր գրանցող այս ոլորտում անկասկած անհրաժեշտություն կա ներդնելու ֆինանսական հաշվառման միատարր համակարգ։
   Վերջինիս կարեւորությունը մեծ է հատկապես այս փուլում, քանի որ ֆինանսական վերահսկողության արդյունավետ համակարգի ներդրումը զարգացման սկզբնական շրջանում կապահովի դրա հետագա կայունությունը եւ ստացված վիճակագրական ու ֆինանսական հաշվետվությունների հավաստիությունը։
   Մյուս կողմից, միասնական համակարգի ներդրումը Հայաստանում հնարավորություն կընձեռի համադրելի դարձնելու ոլորտի բոլոր ներկայացուցիչների ֆինանսական տվյալները, ունենալու միատարր եւ ճշգրիտ վիճակագրական ցուցանիշներ, համեմատելու ինչպես առանձին հյուրանոցներ միմյանց հետ, այնպես էլ նույն հյուրանոցի արդյունքները տարբեր ժամանակահատվածներում, գնահատելու տարբեր պատասխանատվության կենտրոնների գործունեության արդյունքները։
  Ակնհայտ դարձնելով ոլորտում ընդհանուր ֆինանսական համակարգ ունենալու առավելությունները՝ կարելի է պնդել նաեւ, որ հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի ներդրումը Հայաստանում ավելի արդյունավետ կլինի, քան զարգացնել եւ կատարելագործել մեր տեղական ծրագրերն ու համակարգերը։
   Այն հանգամանքը, որ USALI-ն արդեն գրեթե մեկ դար է՝ կիրառվում է աշխարհի բազմաթիվ երկրներում, թույլ է տալիս վստահություն հայտնել առ այն, որ նորից հեծանիվ հորինելու փոխարեն պետք է ընդամենն օգտագործել տրված հնարավորությունը։
   Ուստի, կարծում ենք, որ ոլորտում այս հարցով շահագրգիռ որեւէ պետական ներկայացուցչություն պետք է առաջին հերթին ձեռնամուխ լինի հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի ներդրման աշխատանքներին։
  Հաշիվների նոր համակարգը ներդնելուն վերաբերող բոլոր վերոնշյալ դրական գործոնների հետ մեկտեղ պետք է հիշել նաեւ օրենսդրական դաշտի մասին։
   Այստեղ գաղափարն առաջին հերթին բախվում է հաշվապահական հաշվառման մասին ՀՀ օրենքին, ըստ որի՝ ՀՀ տարածքում գործում են ֆինանսական հաշվետվությունների միջազ184գային ստանդարտները (International Financial Reporting Standards IFRS)։
   Սա նշանակում է, որ կարող են որոշակի հակասություններ առաջանալ ՀՀ օրենսդրության եւ հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի միջեւ, քանի որ վերջինս ածանցված է hամընդհանուր հաշվապահական հաշվառման սկզբունքներին (GAAP), այլ ոչ թե ֆինանսական հաշվետվությունների միջազգային ստանդարտներին (IFRS)։
   Թվում է, թե այս հանգամանքը կարող է լուրջ սպառնալիք լինել USALI-ն ՀՀ-ում ներդնելու հնարավորությանը, սակայն այս հարցի լուծումը նույնպես կարելի է գտնել միջազգային փորձին հետեւելով։
  Ինչպես նշվել էր ավելի վաղ, հյուրընկալության ոլորտում ֆինանսական կառավարման էտալոնն ամերիկյան մոդելն է։
   Խոսքը հենց hամընդհանուր հաշվապահական հաշվառման սկզբունքներին համապատասխանող հաշիվների միասնական համակարգի մասին է։
  Պատահական չէ, որ այսօր նույնիսկ եվրոպական խոշորագույն հյուրանոցային ցանցերը, ինչպիսիք են օրինակ՝ AccorHotels-ը եւ InterContinental Hotels Group-ը, ձգտում են իրենց ֆինանսական հաշվետվությունները հրապարակել հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգին համապատասխան։
   Ընդ որում հանդիպում են եւ՛ ամբողջական կիրառում, երբ ֆինանսական հաշվետվություններն ինքնին ներկայացվում են ըստ USALI-ի, եւ՛ մասնակի կիրառում, երբ ըստ IFRS-ի կազմված ֆինանսական հաշվետվություններին կից ներկայացվում է դրանց համաձայնեցումը հաշիվների միասնական համակարգին։
   Մինչդեռ ՀՀ-ում USALI-ի ամբողջական կիրառման համար գուցե անհրաժեշտ լինեն որոշակի օրենսդրական փոփոխություններ, մասնակի կիրառմանն այսօր ոչինչ չի խանգարում։
   Հիշեցնենք նաեւ, որ անկախ ֆինանսական հաշվառման նկատմամբ օրենսդրական դաշտի պահանջներից՝ տնտեսվարող սուբյեկտներն ազատ են վարել իրենց կառավարչական հաշվառումը։
   Հետեւաբար՝ առնվազն վերջինս կարելի է իրականացնել ըստ հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի։
   Այդպիսի հաշվառումն իր հերթին կարող է վեր հանել համակարգի ու օրենսդրության միջեւ առկա հակասությունները եւ հող նախապատրաստել նաեւ ֆինանսական հաշվառման հնարավոր անցման համար։
  Ամփոփելով կարելի է եւս մեկ անգամ ընդգծել այն փաստը, որ ՀՀ տնտեսության գերակա ճյուղ համարվող զբոսաշրջության հենասյուներից մեկը՝ հյուրընկալության ոլորտը, անհրաժեշտություն ունի կատարելագործվելու նաեւ ֆինանսական կառավարման եւ վերահսկողության տեսանկյունից։
   Ըստ այդմ հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգի ներդրումն ու կիրառումը ոչ միայն 185կօգնեն հյուրանոցների ֆինանսական կառավարման եւ համադրելիության հարցերում, այլեւ թույլ կտան պետությանը դինամիկ զարգացում գրանցող այս ոլորտում ունենալ միատարր ու ճշգրիտ ազգային վիճակագրական տվյալներ։

Զբոսաշրջության գլխավոր ուղղություններից մեկի՝ հյուրընկալության ոլորտի տնտեսական վերելքը պահանջում է նաեւ ֆինանսական վերահսկողության համակարգում ու բարելավում։
  Առաջարկվում է հետեւել միջազգային փորձին՝ մասնավորապես կիրառելով ամերիկյան հայտնի մոդելը՝ հյուրանոցային ոլորտի համար հաշիվների միասնական համակարգը (USALI)։
  Հոդվածը երեւան է հանում այդ համակարգի առավելությունները եւ քննարկում դրա ներդրման հնարավորությունները ՀՀ-ում։
