ՀՈԼՈՎԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՈՒՐՎԱԳԾԱՅԻՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ԵՎՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸԳրաբարի,  միջին  հայերենի  և  աշխարհաբարի  հոլովական  համակարգի  ավանդման մեթոդական հարցերը պարզելու համար սույն աշխատանքում անդրադառնալուենք  յուրաքանչյուր  գիտակարգին  առանձին-առանձին,  ապա  ուսումնասիրությունըկշարունակենք`  առաջնորդվելով  հարաժամանակյա  հայեցակետով։
   Հարաժամանակյա  (պանխրոնիկ)  հայեցակետով  առաջնորդվելիս  լեզվական  իրողությունը  քննվում  էանկախ  վերջինիս  ժամանակային  սահմանափակումներից,  որպես  իրողություն  առհասարակ1։
   Հարաժամանակյա  հայեցակետը  ենթադրում  է  համադրման  և  զուգադրման միջոցով կատարել տիպաբանական քննություն` այս պարագայում գրաբարի, միջին հայերենի և աշխարհաբարի լեզվական իրողությունների առնչությամբ։
 Հոլովական  համակարգի  ավանդման  սկզբում  պարզաբանվում  է  հոլովում-հոլովառանցքային  կապը.  ընդունված  է  հոլովումը  դիտարկել  իբրև  բառերի  թեքման  օրինաչափությունների ամբողջություն, իսկ վերջինիս առանձին արտահայտությունը համարել հոլով։
 Թեմայի  ուսուցումը  պահանջում  է  հիմնարար  գիտելիքներ  լեզուների  ձևաբանական կամ տիպաբանական դասակարգման վերաբերյալ։
 Գրաբարում  և´  հոլովման,  և´  խոնարհման  համակարգերում  քերականական  արտահայտության  կառուցատիպը  գերազանցաբար  թեքականությունն  է։
   Գրաբարումհոլովումը զուգահեռվում է հոլովիչի հետ, իսկ հոլովը` հոլովակերտի հետ։
  Գրաբարումհոլովումը որոշվում է հոլովիչների միջոցով։
  Հոլովիչները այն ձայնավորներն են, որոնքմասնակցում  են  բառի  հոլովմանը  և  տեղեկատվություն  են  պարունակում  բառիհոլովման մասին։
 Գրաբարում  բառի  հոլովմանը  կարող  են  մասնակցել  մեկ  կամ  մի  քանի  հոլովիչներ,  ըստ  այդմ  էլ  տարբերում  ենք  պարզ  և  խառն  հոլովումներ,  նաև  առանձնացնում ենք արտաքին և ներքին հոլովումներ` ըստ հոլովիչների տեղադրման։
 Այսպես`  հոլովների  կազմության  դիտարկումը  ցույց  է  տալիս,  որ  եզակի  թվումուղղականը  և  հայցականը  ձևային  կազմով  նման  են  իրար։
   Դրանց  տարբերակմանմիակ  միջոցը  զ  որոշիչ  հոդն  է։
   Եզակի  թվում  սեռականը  կազմվում  է  համապատասխան  հոլովիչների  հավելմամբ։
   Տրականը  կազմվում  է  սեռականի  նման,  միայն  որոշտարբերությամբ. բառը տրական հոլովում ստանում է հոլովակերտներ։
  Բացառականը սերում է ուղղականի կամ տրականի հիմքից` է հոլովակերտի հավելմամբ։
  Գործիականի համար հիմք են ծառայում սեռական, տրական հոլովաձևերը` համապատասխան  հոլովակերտների  հավելմամբ։
   Հոգնակի  ուղղականը  կազմվում  է  ք  հոգնակերտով, որն ավելանում է կա´մ եզակի ուղղականին, կա´մ եզակի սեռականին` կախվածայն  հանգամանքից,  թե  բառը  որ  թեքման  է  պատկանում։
   Հոգնակի  հայցականըկազմվում  է  հոգնակի  ուղղականից`  ք-ս  հերթագայությամբ։
   Հոգնակի  սեռական  ևտրական  հոլովները  նույնական  կազմություն  ունեն։
   Հոգնակի  բացառականը1 Տե´ս Աղայան Էդ., Լեզվաբանության հիմունքներ, Երևան, 1987, էջ 128։
 կազմվում  է  տրականից`  ի  նախդրի  և  է  հոլովակերտի  միջոցով։
   Գործիականում  ք-նավելանում է եզակիի հիմքին1։
 Միջին  հայերենի  քերականական  համակարգում,  ի  տարբերություն  գրաբարի,զարգանում է կցականության կառուցատիպը։
  Հոլովների կազմը կրում է հետևյալ փոփոխությունները.  տեղի  է  ունենում  հայցականի  զ-ի  հաճախական  անկում,  դրա  հետևանքով  տեղի  է  ունենում  ուղղական  և  հայցական  հոլովների  նույնացում,  ինչպեսնաև`  սեռական  և  տրական  հոլովների  նույնացում։
   Գործիականում  (բ-ին  զուգահեռ)ով  վերջավորությունը  ընդլայնում  է  իր  գործածության  դաշտը։
   Բացառականումհաճախանում  է  է-ն։
   Ներգոյական  հոլովը  միջին  հայերենում  դեռևս  նոր  ձևավորվողքերականական իրողություն է2։
 Աշխարհաբարի  հոլովման  համակարգում  քերականական  արտահայտությանհիմնական  կառուցատիպը  կցականությունն  է։
   Հոլովների  համակարգում  նույնանումեն  ուղղական  և  հայցական,  սեռական  և  տրական  հոլովները։
   Միայն  դերանուններիդեպքում`  սեռական  և  տրական  հոլովները  տարբերվում  են  իրենց  ձևային  կազմով։
 Եզակի  և  հոգնակի  բացառականում  հանդես  է  գալիս  ից  հոլովական  վերջավորությունը,  իսկ  գործիականը  կազմվում  է  ով  և  բ  հոլովական  վերջավորություններով։
 Ներգոյականի համար կայունանում է ում մասնիկը։
 Գրաբարի,  միջին  հայերենի  և  աշխարհաբարի  հոլովական  համակարգի  լեզվական իրակությունների քննությունից պարզում ենք`1.   Եթե  գրաբարի  հոլովական  համակարգում  գերակշռում  են  թեքականությանտարրերը,  ապա  միջին  հայերենում  և  աշխարհաբարում  առավել  շատ  ենկցականության և համադրականության տարրերը։
 2.  Գրաբարում  բառի  հոլովման  պատկանելությունը  որոշվում  է  սեռական  ևգործիական  հոլովների  միջոցով,  քանի  որ  գրաբարում  տարբերակում  ենպարզ և խառը հոլովումներ։
  Սակայն պետք է նկատի առնել, որ երբեմն երկրորդ հոլովիչը, որ պետք է հանդես գար եզակի գործիականում, տեսնում ենքբացառական  հոլովաձևում,  ինչպես  Ի-Ա  խառը  հոլովման  բառերի  դեպքում,օր.`  յեզանէ,  ի  բեռանէ,  ի  գառանէ  և  այլն,  այսինքն  դեռ  գրաբարում  պարզ  ևխառը  հոլովումները  մաքուր  ու  անխառն  չէին  դրսևորվում։
   Հետագայումլեզվական  այս  իրողությունը  վերանում  է։
   Աշխարհաբարում  բառի  հոլովմանպատկանելությունը որոշվում է եզակի սեռական հոլովաձևից։
 3.  Եթե  գրաբարում  հոլովակերտի  ըմբռնումը  կապվում  էր  հոլովի  հետ,  իսկհոլովիչինը` հոլովման, ապա միջին հայերենում նկատելիորեն խամրում է հոլովիչի և հոլովակերտի դերը, քանի որ դրանք ավելի հաճախ սկսում են հանդես գալ որպես մեկ միասնական ձևույթ, որը կազմում է այս կամ այն հոլովը։
 4.  Եթե  գրաբարում  սեռական  հոլովը  կազմվում  էր  տրականի  նման,  միայն  այնտարբերությամբ, որ տրական հոլովը  ստանում էր հոլովակերտներ` յ, ն, ջ, նջ,ում,  համապատասխանաբար`  Արշակ  –  Արշակայ,  այր  –  առն,  գիւղ  –  գեղջ,կին  –  կնոջ,  տիւ  –  տուընջեան,  աջ  –  աջում,  ապա  միջին  հայերենում  և  աշխարհաբարում  սեռական  և  տրական  հոլովները  նույնանում  են,  քանի  որ  հոլովակերտի  ըմբռնումը  այլևս  չի  հասկացվում.  միջին  հայերենում  Ա  արտաքինհոլովման  բառերի  վերջում  յ  հոլովակերտը  այլևս  կանոնական  կիրառությունչունի, իսկ աշխարհաբարում նման հոլովում չենք առանձնացնում, այր գոյականը  գործածական  չէ,  մանավանդ,  որ  դրա  սեռականի  բառաձևը  համանունության զույգ կառաջացներ այրի բառույթի հետ։
  Կնոջ բառի դեպքում` ֆուզիայի1 Տե´ս Աբրահամյան Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 1976, էջ 15-27։
 2 Տե´ս «Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության», հ. Բ, Երևան, 1975, էջ 64։
 կամ ձուլման հետևանքով  ձևույթները ձուլվել  են և աշխարհաբարի դիրքերիցայլևս քակտելի չեն։
  Տուընջեան բառաձևում (աշխարհաբարում արդեն բառույթի)  եան  հոլովիչից  առաջ  հանդես  եկած  նջ  հոլովակերտը  այլևս  ընկալելի  չէ։
 Իսկ ում հոլովակերտը կայունացել է որպես համագրական ներգոյականի ձև։
 5.  Եթե գրաբարում ուղղական և հայցական հոլովները եզակի թվում զանազանվում էին միայն զ որոշիչ հոդի առկայությամբ կամ բացակայությամբ, իսկ հոգնակի  հայցականը  կազմվում  էր  հոգնակի  ուղղականից`  ք-ս  հերթագայությամբ,  ապա  միջին  հայերենում  ուղղական  և  հայցական  հոլովները  նույնանում են։
  Միջին հայերենում տարբերակման միջոց զ-ն կանոնական կիրառություն չունի։
  Տարբերվում է միայն այն հոգնակի հայցականը, որի ուղղականըկազմվել  է  ք  հոգնակերտով  կամ  այն  բաղադրյալ  հոգնակերտով,  որում  ք-նվերջադաս  բաղադրիչ  է։
   Աշխարհաբարում  հայցականը  սեփական  ձև  չունի,այն մերթ ուղղականաձև է, մերթ` տրականաձև։
 6.  Եթե գրաբարում առանձնացնում ենք երեք ներքին հոլովում և վեց արտաքինհոլովում,  ապա  միջին  հայերենում  հոլովումների  թիվը  հասնում  է  13-ի,որոնցից ներքին թեքում են ներկայացնում հինգը, իսկ արտաքին թեքում` ութ։
 Աշխարհաբարում  ունենք  վեց  արտաքին  թեքում  և  երկու  ներքին  թեքում,այսինքն` եթե գրաբարում  ստվար խումբ են կազմում ներքին  թեքման բառերը`  պայմանավորված  այն  հանգամանքով,  որ  քերականական  արտահայտության կառուցատիպը թեքականությունն է, իսկ միջին հայերենում, ապա նաևաշխարհաբարում  կցականությամբ  պայմանավորված`  գերակշռում  են  արտաքին թեքման բառերը։
 7.  Եթե  գրաբարում  և  միջին  հայերենում  առանձնացնում  ենք  Ա  և  Ո  արտաքինհոլովումներ,  ընդ  որում  նկատելի  է,  որ  եթե  գրաբարում  Ա  հոլովման  էինենթարկվում  հիմնականում  հատուկ  անունները`  Արշակայ,  Վարդանայ,  Տաշրաց, Քուշանաց, ապա միջին հայերենում նաև հասարակ անունները` սուլթանայ,  ֆուլանայ,  մամկայ,  տիկնայ  և  այլն,  ապա  աշխարհաբարում  այս  հոլովումներին պատկանող երկու բառ ենք նշում` աղջկա, սիրո և մի քանի բառեր,որոնք  առանձին  կիրառություններում  գործածվում  են  գրաբարյան  հոլովմամբ,  սակայն  զուգահեռաբար  ենթարկվում  են  Ի  հոլովման`  սգո-սգի,  հուսոհույսի, լուսո-լույսի և այլն։
 8.  Եթե գրաբարում և միջին հայերենում ակտիվություն է դրևորում Ե հոլովումը,ապա աշխարհաբարում նման հոլովում չենք տարբերում, միայն վկայվում ենմի քանի օրինակներ` կայսեր, դստեր, որոնք այլ հոլովմամբ ևս հոլովվում են։
 9.  Գրաբարում  անկանոն  համարվող  Օ  հոլովումը,  որին  ենթարկվում  էին  հայր,մայր, եղբայր և այս արմատներով բարդված բառերը, որոնք միավորում են և՛ձևային (այր տառակապակցությամբ պայմանավորված), և՛ իմաստային (մոտազգակցական  նշանակությամբ)  հատկանիշներով։
   Միջին  հայերենում  դառնում է կանոն ու օրինաչափություն և փոխանցվում աշխարհաբարին։
 10. Եթե գրաբարում ՈՋ հոլովումը դեռևս գոյություն չուներ, ապա միջին հայերենում  ջ  հոլովակերտը,  միաձուլվելով  ո  հոլովիչի  հետ,  հանդես  է  գալիս  իբրևմեկ միասնական ձևույթ և առաջանում է նոր հոլովում։
  Այս թեքման ենթարկվում են անձնանիշ գոյականներ` այրոջ, յարոջ, քուրոջ, տիրոջ և այլն։
  Աշխարհաբարում ևս այս հոլովման են պատկանում անձ ցույց տվող գոյականները։
 11. Գրաբարում ՎԱՆ հոլովումը գոյություն չուներ, իսկ միջին հայերենում ՎԱՆ հոլովումը դեռևս նոր ձևավորվող քերականական նորույթ էր և աչքի էր ընկնումսահմանափակ կիրառությամբ։
  Աշխարհաբարում այս հոլովումը, ինչպես միջինհայերենում, իմաստային է, որին պատկանում են ժամանականիշ գոյականներ։
 12. Գրաբարում հոգնակի ուղղականը գերազանցաբար կազմվում է ք հոգնակերտով,  սակայն  հոգնակիության  գաղափարն  արտահայտվում  է  նաև  այլ  հոգնակերտ մասնիկներով ևս։
  Եթե գրաբարում այս ձևույթները բազմիմաստ են`պայմանավորված  քերականական  արտահայտության  թեքական  կառուցատիպով,  այսինքն`  կարելի  է  դիտարկել  և՛  իբրև  հոլովանիշ,  և՛  իբրև  թվանիշձևույթ,  ապա  միջին  հայերենում  հոգնակի  ուղղականը  հոլովանիշ  ձևույթ  չիստանում,  մյուս  թեք  ձևերից  տարբերվում  է  միայն  թվանիշ  ձևույթ(ներ)ի  առկայությամբ։
   Միջին  հայերենում  թվանիշ  ձևույթները  բազմաթիվ  են,  սակայնգործառական ակտիվությամբ աչքի են ընկնում –ք,-եր, -ներ, -նի։
  Աշխարհաբարում ևս հոգնակի ուղղականը հոլովանիշ ձևույթներ չի ստանում, այլ թվանիշ ձևույթներ` –եր, -ներ։
 13. Եթե  գրաբարում  բացառականը  կազմվում  էր  ի  նախդրի  և  է  հոլովակերտիմիջոցով, իսկ հոգնակի բացառականը կազմվում է տրականից` ի նախդրի հավելմամբ, միջին հայերենում եզակի բացառականը կազմվում է կա´մ վերջավորությամբ,  կա´մ  առանց  է  վերջավորության։
   Հոգնակի  բացառականըկազմվում է կա´մ գրաբարատիպ ձևով, կամ կազմությանը մասնակցում է երկու ձևույթ` մեկը` թվի, մյուսը՝ հոլովի քերականական իմաստ արտահայտելուհամար։
  Զարգանում է քերականական արտահայտության կցական կառուցատիպը։
   Աշխարհաբարում  բացառական  հոլովն  ունի  ից,  ուց  վերջավորությունները,  որոնք  ավելանում  են  կա´մ  ուղղականին,  կա´մ  սեռականին։
 Այսպես`  գրաբարյան  ի  արտաքին  հոլովման  հոգնակի  ձևերի  ազդեցությամբձևավորվում ու կայունանում է աշխարհաբարյան բացառականի ցուցիչը` ից,ինչպես եզակի, այնպես էլ հոգնակի թվերում։
  Իսկ գրաբարյան եզակի բացառականի  է  հոլովակերտը  արևմտահայերենում  վերածվում  է  հոլովանիշձևույթի` եզակի և հոգնակի բացառականի ցուցիչի։
  Հատկանշական է, որ իցի դեպքում հոգնակիությունն է ազդել, «ճնշել» եզակիությանը. Ից-ը հոգնակիթվից անցնում է եզակի թվի դաշտ, իսկ է-ի դեպքում` եզակիությունն է գերիշխողը. Է-ն եզակի թվից անցնում է հոգնակի թվի դաշտ։
 14. Գրաբարում  գործիականը  կազմվում  էր  եզակի  սեռականից`  համապատասխան  հոլովակերտներ  ստանալով,  իսկ  ու  հոլովման  բառերը  ստանում  ենքերականական  զրո  վերջավորություն։
   Հոգնակի  գործիականը  կազմվում  էրեզակի  գործիականից`  ք-ի  հավելմամբ։
   Միջին  հայերենում  գործիականըկազմվում  է  ով  ձևույթով,  որը  գրաբարյան  ո  հոլովման  բառերից  բացի,  տարածվել է նաև այլ հոլովման պատկանող բառերի վրա։
  Հոգնակի գործիականը  կազմվում  է  երկու  եղանակով`  գրաբարատիպ,  երբ  ք  հոգնակերտն  է,  որավելանում  է  եզակի  գործիականին։
   Հոգնակի  գործիականի  երկրորդ  տիպըբաղադրյալ կազմություն ունի. բաղադրվում է ուղղականի հոգնակերտների ևեզակի  գործիականի  թեքույթների  համադրությամբ։
   Աշխարհաբարում  գործիական  հոլովաձևը  կազմվում  է  ով  և  բ  ձևույթներով։
   Գործիականը  հիմնականում  կազմվում  է  ուղղականի  հիմքից։
   Ինչպես  եզակի  թվում,  այնպես  էլհոգնակի թվում հանդես է գալիս ով վերջավորությունը։
 15. Եթե գրաբարում ներգոյական հոլովի իմաստն արտահայտվում եզակին` «ի +եզ. տրական», իսկ հոգնակին` «ի + հոգն. հայցական» կաղապարներով, ապամիջին հայերենում այս կաղապարները դեռևս ներգոյականի իմաստն արտահայտելու  տեսակետից  գործուն  են։
   Զուգահեռաբար  հանդես  են  գալիս  նաևայլ  կաղապարներ,  ինչպես  ներգոյական  հոլովի  արտահայտման  միջոց  է  ծառայել  նաև  ի  նախդիրը  և  ոջ  ձևույթը,  որը  գրաբարում  ևս  ներգոյականիիմաստ  էր  արտահայտում,  սակայն  արդեն  վերացող  լեզվական  իրողությունէր,  պայմանավորված  այն հանգամանքով,  որ  ոջ  տարբերակը  կայունանում  էսեռական-տրական  հոլովի  համար։
   Աշխարհաբարի  ներգոյական  հոլովըծագում  է  գրաբարյան  «ի  +  ում  վերջավորությամբ  տրականի»  հիմքից։
   Ումվերջավորությունը ավելանում է ուղղականի հիմքին։
 Հայարփի ԲաղդասարյանՀՈԼՈՎԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՈՒՐՎԱԳԾԱՅԻՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ԵՎ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸԲանալի բառեր՝ հոլովական համակարգ, հոլով, հոլովում ։

Սույն հոդվածում  քննության  առարկա ենք  դարձրել գրաբարի, միջին հայերենի ու աշխարհաբարի հոլովական համակարգը և վերջինիս ավանդման հարցերը։
  Ուսումնասիրությունն իրականացնելիս  առաջնորդվել  ենք  հարաժամանակյա  (պանխրոնիկ)  հայեցակետով։
   Այս  հայեցակետը ենթադրում է համադրմամբ և զուգադրմամբ քննել տիպաբանական առանձնահատկությունները։
  Համալիր կերպով քննվել է հոլով-հոլովում առանցքային կապը վերը թվարկված գիտակարգերում։
  Կատարվել է անդրադարձ հոլովների կազմությանն ու դասավանդման հարցերին։
