ՀՀ տնտեսության ժամանակակից միտումները գնահատելու համար անհրաժեշտ է տարածաշրջանային մոտեցում։
   Թեեւ վերջին երկու տասնամյակում ՀՀ-ում տարածական տնտեսական քաղաքականության իրականացման համար ստեղծվել են որոշակի նախադրյալներ, մշակվել եւ կենսագործվում են տարաբնույթ սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրեր, այդուհանդերձ տարածքային զարգացման անհամաչափությունները շարունակում են խորանալ, եւ հիմնականում արտահայտվում են մայրաքաղաքի տնտեսական դերի եւ նշանակության աճով։
  ՀՀ տարածքային զարգացման անհամաչափությունը ուսումնասիրվել է բազմաչափ վիճակագրության երկու` գործոնային եւ կլաստերային վերլուծության մեթոդներով։
   Գործոնային վերլուծությունը ուսումնասիրվող փոփոխականների զանգվածը բաժանում է փոքր թվով խմբերի, այսինքն՝ տվյալների ոչ համակարգված զանգվածը վերածում է մի քանի մակրոփոփոխականների, որոնք էլ առավել համակարգված են նկարագրում ուսումնասիրվող օբյեկտի տարբեր բնութագրիչները։
   Կլաստերային վերլուծությունը նույնպես թույլ է տալիս ընդգծել վիճակագրորեն միանման փոփոխականները միավորող գործոնները, սակայն ավելի հաճախ այն օգտագործվում է դիտարկվող օբյեկտներն ըստ խմբերի դասակարգելու համար։
  Բազմաչափ վերլուծության համար ընտրվել են հետեւյալ ցուցանիշները, որոնց վերաբերյալ տվյալները ներկայացված են աղյուսակ 1-ում. 1. բնակչության մեխանիկական հավելաճի գործակիցը, ‰ (X 1 ), 2. ժողովրդագրական խնամառության գործակիցը, % (X 2 ), 3. աղքատության մակարդակը, % (X 3 ), 4. աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության գործակիցը, % 217ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 5. գործազրկության մակարդակը, % (X 5 ), 6. տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարար կշիռը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում, % (X 6 ), 7. տղամարդկանց տեսակարար կշիռը աշխատանքային ռեսուրսների ընդհանուր թվաքանակում, % (X 7 ), 8. բնակչության մեկ շնչին ընկնող համախառն տարածաշրջանային արդյունքը, հազ. դրամ (X 8 ), 9. միջին ամսական անվանական աշխատավարձը, հազ. դրամ 10. ներմուծման ծավալը բնակչության մեկ շնչի հաշվով, հազ. դրամ (X 10 )։
  Աղյուսակ 1. ՀՀ մարզերի սոցիալ-տնտեսական որոշ փոփոխականներ 2015 թ. Երեւան Մարզեր Արագածոտն -16.17 63.05 16.1 59.08 5.7 Արարատ -10.46 63.39 27.3 63.62 8.3 49.4 46.29 1324 135.6 181.26 Արմավիր -5.82 64.51 29.6 61.23 Գեղարքունիք Լոռի -14.35 63.32 36.2 49.56 15.7 50.6 42.03 936 140.5 151.89 Կոտայք -9.26 64.19 35.9 47.72 23 49.1 45.63 1187 146.1 218.62 Շիրակ -16.66 61.52 45.3 45.44 19 43.7 45.33 762 124.2 Սյունիք Վայոց ձոր -12.74 58.82 16.9 68.00 10.1 51.9 44.00 1075 Տավուշ -9.52 59.68 35.3 57.48 12.1 50.2 46.65 696 128.3 33.02 *Աղբյուրը՝http։
  //armstatbank.am/pxweb/hy/ArmStatBank/?rxid=002cc9e9-1bc8Նշենք, որ ՀՏԱ-ն հաշվարկվել է հետեւյալ սկզբունքով [1, էջ 33]. նախ, ՀՀ 2015թթ. համախառն ավելացված արժեքը ստորաբաժանվել է գործունեության չորս հիմնական տեսակների` արդյունաբերություն, 218ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ գյուղատնտեսություն, շինարարություն եւ ծառայություններ։
   Այնուհետեւ, որոշվել են վերոնշյալ ճյուղերի արժեքային ցուցանիշների մարզային կառուցվածքները, որոնց հիման վրա էլ ստացվել են գործունեության չորս հիմնական տեսակների մարզային ավելացված արժեքները (յուրաքանչյուր ճյուղի ավելացված արժեքը բազմապատկելով տվյալ ճյուղի մարզային բաժնեմասով)։
   Ընդ որում, ըստ մարզերի արժեքներում հնարավոր են որոշակի շեղումներ՝ կապված տնտեսական գործունեության 21 տեսակը 4 խոշոր խմբերի տրոհելու, ինչպես նաեւ արտադրանքի ճյուղային արժեքային ցուցանիշների եւ գործունեության տեսակների ավելացված արժեքների մեթոդաբանական տարբերությունների հետ։
  Գործոնային եւ կլաստերային վերլուծություններն իրականացվել են SPSS ծրագրային փաթեթի միջոցով [2, էջ 40-76]։
  Թիվ 2 աղյուսակում բերված են գործոնային վերլուծության սկզբնական վիճակագրությունները [3, էջ 121]։
  Աղյուսակ 2. Ընդհանուր վարիացիայի տրոհումը 1.733 17.335 77.783ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ըստ այդմ՝ վերլուծության համար ընտրվել է երեք գործոն. առաջինը բացատրում է ընդհանուր դիսպերսիայի 39.8%-ը, երկրորդը` 23.9%-ը, երրորդը՝ 14.0%-ը, իսկ երեք գործոնները միասին` ընդհանուր դիսպերսիայի 77.8%-ը։
  Գործոնային վերլուծության արդյունքների մեկնաբանման հաջորդ քայլը գործոնային գործակիցների շրջված մատրիցի (Rotated Component Matrix) դիտարկումն է [3, էջ 135]։
   Տվյալ աղյուսակը գործոնային վերլուծության հիմնական արդյունքն է, որում արտահայտվում են փոփոխականների դասակարգման արդյունքներն ըստ գործոնների։
  Ինչպես երեւում է թիվ 3 աղյուսակից, 10 ուսումնասիրվող փոփոխականները դասակարգվել են ըստ երեք գործոնի, ընդ որում, առաջինում կարելի է ընդգրկվել 3, երկրորդում` 4, իսկ երրորդում՝ 3 փոփոխական։
  Աղյուսակ 3. Բաղադրիչների շրջված մատրիցը Առաջին գործոնն անվանվել է ժողովրդագրական, քանի որ դրանում ներառված են աշխատանքային ռեսուրսների կազմում տղամարդկանց մասնաբաժինը (0.818), բնակչության մեխանիկական հավելաճը (0.788) եւ ժողովրդագրական խնամառությունը բնութագրող փոփոխականները (-0.699)։
  220ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Երկրորդ գործոնն անվանվել է սոցիալական, քանի որ այն ներառում է աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածությունը, գործազրկությունը, բնակչության ընդհանուր թվաքանակում տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարար կշիռը եւ աղքատության մակարդակը։
  Տնտեսական անվանումը կրող երրորդ գործոնը ներառում է երեք փոփոխական` համախառն տարածաշրջանային արդյունք՝ մեկ շնչի հաշվով (0.929), միջին ամսական անվանական աշխատավարձ (0.909) եւ ներմուծում՝ մեկ շնչի հաշվով (0.589)։
  Թիվ 3 աղյուսակի տվյալները վկայում են, որ ՀՀ մարզերի սոցիալական զարգացման վրա ամենամեծ ազդեցությունը թողնում է տնտեսությունում բնակչության զբաղվածությունը, որի կոռելյացիայի գործակիցը գործոն 2-ի հետ կազմում է 0.894, երկրորդն ըստ ազդեցության գործազրկության մակարդակն է` կոռելյացիայի -0.809 գործակցով։
   Երրորդ փոփոխականը` աղքատության մակարդակը, նույնպես վերջինիս հետ ունի հակադարձ կապ՝ -0.760։
   Այստեղից էլ կարելի է եզրակացնել, որ ՀՀ մարզերի սոցիալական վիճակի վրա, առաջին հերթին, բարվոք է ազդում զբաղվածության մակարդակի բարձր լինելը, որն էլ հենց հանգեցնում է բնակչության ցածր գործազրկությանը, եւ, որ, առավել կարեւոր է, ցածր աղքատությանը։
   Ավելին, սոցիալական վիճակը գնահատող նշված փոփոխականները, ի վերջո, պայմանավորում են ժողովրդագրական ներկայիս իրադրության ամենազգայուն գործընթացի առաջացումն ու զարգացումը՝ էմիգրացիայի ինտենսիվությունը եւ, որպես դրա ուղղակի հետեւանք, բնակչության, հատկապես աշխատանքային ռեսուրսների կառուցվածքում տղամարդկանց մասնաբաժնի նվազումը։
   Նշանակում է՝ էմիգրացիայի ինտենսիվությունը բարձր է այն մարզերում, որտեղ ցածր է բնակչության զբաղվածության մակարդակը, հետեւաբար՝ բարձր են աղքատության եւ գործազրկության մակարդակները։
  Գործոնների արժեքներն ըստ մարզերի ներկայացված են աղյուսակ 4-ում, որի տվյալները վկայում են, որ բոլոր գործոններով ընդգծված առաջատար է Երեւանը, ընդ որում, «տնտեսական» գործոնով մարզերի ու մայրաքաղաքի տարբերությունն առավել քան ցայտուն է։
  Դիտարկվող ցուցանիշով Երեւանին հաջորդում են Սյունիքի եւ Կոտայքի մարզերը։
   «Սոցիալական» գործոնով Երեւանից հետո առաջատարը Շիրակի եւ Կոտայքի մարզերն են։
  221ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 4. Գործոնների սեփական արժեքները՝ ըստ ՀՀ մարզերի եւ ք. Երեւանի Մարզեր Գործոն 1 Գործոն 2 Գործոն 3 Երեւան 1.575 1.286 2.155 Արագածոտն -0.613 -1.375 -1.067 Արարատ -0.044 -0.665 0.637 Արմավիր 0.076 -0.092 0.422 Գեղարքունիք 0.989 -0.401 -1.108 Լոռի 0.870 0.678 -0.594 Կոտայք -0.093 1.216 1.290 Շիրակ -1.065 1.314 0.027 Սյունիք -1.498 -0.567 1.644 Վայոց ձոր -0.169 -1.442 -0.214 Տավուշ -0.340 0.148 0.160 Գործոնային վերլուծությունը թույլ է տալիս ՀՀ մարզերը խմբավորել ըստ առանձին գործոնների, սակայն տվյալ մեթոդն այն չի իրականացնում բոլոր գործոնները միասին վերցրած։
   Կլաստերային վերլուծության առավելությունն այն է, որ հնարավորություն է ընձեռում դասակարգելու ոչ միայն ուսումնասիրվող փոփոխականները, այլ նաեւ դիտարկվող օբյեկտները, ընդ որում՝ ըստ ցանկացած թվով գործոնների կամ փոփոխականների [4, էջ 6]։
  Գծապատկեր 1-ում ներկայացված է կլաստերների միացման կարգը բնութագրող դենդոգրաման, որը ցուցադրում է ՀՀ մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վառ արտահայտված անհամաչափությունը։
   Նախ՝ ՀՀ մարզերը ստորաբաժանվել են երկու կլաստերի` Երեւան եւ մնացած մարզեր, ապա մարզերն էլ իրենց հերթին տրոհվել են երեք կլաստերի, ընդ որում, երկու եւ չորս կլաստերների ձեւավորման միջեւ հեռավորությունը շատ մեծ է` սանդղակի գրեթե 7.5-ից միջեւ 25-ը։
  222ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Գծապատկեր 1. ՀՀ մարզերի դասակարգման դենդրոգրաման։
  Առաջին կլաստերի մեջ ընդգրկված է քաղաք Երեւանը, որտեղ մեկ շնչին ընկնող ՀՏԱ-ն առավելագույնն է 4 կլաստերների մեջ` 1678 հազ. դրամ։
   Այս կլաստերում բարձր է նաեւ բնակչության մեկ շնչի հաշվով ներմուծման ծավալը եւ միջին ամսական անվանական աշխատավարձի մեծությունը, սակայն բարձր է նաեւ գործազրկության մակարդակը։
  Երկրորդ եւ երրորդ կլաստերները բնութագրվում են մեկ շնչին ընկնող ՀՏԱ-ի միջին մակարդակով (համապատասխանաբար 1246.3 եւ 1199.5 հազ. դրամ)։
  Երկրորդ կլաստերի մեջ ներառվել են 4 մարզ՝ Լոռի, Կոտայք, Արագածոտն, Սյունիք, իսկ երրորդ կլաստերի մեջ՝ Արարատի եւ Վայոց ձորի մարզերը, որտեղ դիտարկվող փոփոխականների արժեքները գրեթե միջին դիրք են գրավում I եւ IV կլաստերների համապատասխան ցուցանիշների նկատմամբ։
  Չորրորդ կլաստերում ընդգրկված են Շիրակի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի, Տավուշի մարզերը, որոնք անմխիթար վիճակում են հայտնվել նախեւառաջ տնտեսական գործոնի հետեւանքով։
   Այս կլաստերում մեկ շնչին ընկնող ՀՏԱ-ի միջին ցուցանիշը նվազագույնն է 223ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մյուս կլաստերների համեմատ (982.5 հազ. դրամ), ցածր է նաեւ միջին ամսական աշխատավարձի մեծությունը։
  Այսպիսով, գործոնային եւ կլաստերային վերլուծությունները հնարավորություն տվեցին կատարել ՀՀ մարզերի բազմաչափ դասակարգում եւ ուսումնասիրել որոշ գործոնների համալիր ազդեցությունը տարածքային զարգացման անհամաչափության վրա։

Յուրաքանչյուր երկրի առաջընթացի հիմքում տարածքային կայուն զարգացումն է, բոլոր տարածքների համաչափ զարգացման ապահովումը, ուստի կարեւոր խնդիր է տարածքային զարգացման անհամաչափությունները պայմանավորող գործոնների բացահայտումը եւ դրանց վարիացիայի բնութագրումը։
  Սույն հոդվածում նկարագրված է բազմաչափ վիճակագրության երկու` գործոնային եւ կլաստերային վերլուծության մեթոդների կիրառությունը ՀՀ սոցիալ-տնտեսական ու ժողովրդագրական մի շարք բնութագրիչների տարածքային անհամաչափությունն ուսումնասիրելու նպատակով։
