Երկարժամանակհասարակությանբարեկեցությունըբնութագրվում  էր կյանքի  միայն  տնտեսական  դինամիկան  բնութագրողցուցանիշներով  և  կողմնորոշվածէր  միայն  դեպի  անհատիպահանջմունքները։
   Այս  պարագայում  անհրաժեշտություն  առաջացավկիրառել  մարդկային  բարեկեցության  չափման  նոր  սանդղակ՝  իրտարբեր  ցուցանիշներով։
   Այս  հիմնարար  պահանջները  բավարարելուհամար  սկսեց  կիրառվել  «կյանքի  որակ»  հասկացությունը,  իսկ  խնդրիշուրջ գիտական ուսումնասիրությունները  սկսեցին գործել դեռևս 18-րդդարից։
 ՀՀ-ումորակիկյանքիցուցանիշներիուհետազոտությանն  անդրադարձ  է  կատարվել  մի  շարք  գիտականհոդվածներում  ու  աշխատություններում,  սակայն  անձրադարձ  չիկատարվել ՀՀ-ում կյանքի որակի գնահատմանը [1], [2], [3]։
  Մեր կողմիցառաջարկվում  է  ՀՀ-ում  կյանքի  որակի  գնահատման  նոր  մեթոդ,  որումներառված են կյանքի որակի վրա ազդող կարևոր գործոնները։
 հաշվարկմանՍոցիալ-տնտեսական  զարգացման  առումով  առաջնորդներ  ենհամարվում  այն  երկրները,  որոնք  ունեն  կրթության,  գիտության,առողջապահության և մշակույթի զարգացածության բարձր մակարդակ,այլ ոչ թե տնտեսական աճի բարձր տեմպեր։
  Վերը նշվածը հիմնավորումէ  կյանքի  բարձր  որակի  դերի  և  ազդեցության  բացահայտմանանհրաժեշտությունըև  այս  աշխատանքի  արդիականությունը՝ներկայացնելով  այն  տվյալհամաթվիվերլուծության միջոցով։
 որպեսհասկացությունոլորտներիցհիմնարարկազմվածընտրվելԱյստեղէկենսամակարդակը՝ իր տարբեր մեկնաբանումներով։
 Կենսամակարդակը  արտահայտում  է  սպառման  ծավալը  ևև  արտադրականկառուցվածքը,  աշխատանքիպայմանները,  ծառայությունների  ոլորտի  զարգացման  մակարդակը,  ոչաշխատանքային  և  ազատ  ժամանակի  կառուցվածքը,  անհատականսեփականության  չափերը։
   Այս  կատեգորիայի  նման  լայն  սահմանումըբնութագրում է բնակչության սոցիալ-տնտեսական վիճակը։
 սոցիալականմարդկանցընդհանուրդիտարկվելովԿյանքի  որակըբարեկեցությունըբնութագրող  ցուցանիշների  ամբողջություն  է,  որը  բնութագրում  էմարդկանց  նյութական  և  հոգևոր  պահանջմունքների  բավարարմանմակարդակը՝(սոցիալական,հոգեբանական,  տնտեսական,  քաղաքական  և  այլն)  գործոններիինտեգրալ  համակարգ։
 Կյանքի  որակը,  որպես  կանոն,  կապվում  էֆինանսական  անվտանգության,  բնության  հետ  միասնության,  ապագասերունդների  առաջ  պատասխանատվության  և  այլ  ասպեկտների  հետ[4]։
 որպեսշարքմիՆերկայումս  գոյությունչունի  բնակչության  կյանքի  որակիգնահատման մեկ ամբողջական մոտեցում և մեթոդ։
  Իրականում կյանքիորակի  գնահատման  խնդիրն  առաջին  հերթին  առնչվում  է  հենց  կյանքիորակի  սահմանմանը,  այսինքն՝  թե  ինչն  է  կոնկրետ  փորձ  արվումգնահատել։
 Մինչև  20-րդ  դարում  մարդկային  զարգացման  հայեցակարգերի  իհայտ  գալը  բնակչության  կենսամակարդակը  բնութագրող  հիմնականցուցանիշ  էր  համարվում  մեկ  բնակչի  հաշվով  իրական  ՀՆԱ-ի  ծավալը։
 Սակայն  ժամանակի  ընթացքում  պարզ  դարձավ,  որ  առանց  լրացուցիչցուցանիշներիկամբարեկեցությունը  ճշգրտորեն  բնութագրել,  ներկայացնել  սոցիալական  ևշրջակա  միջավայրերի  արժեքները։
   Զարգացումը  և  առաջընթացնայնքան    էլ  հեշտ  չէ  չափել,  քանի    որ  այդ  հասկացությունները  միայնօբյեկտիվ տարրեր չեն պարունակում։
  Զարգացումը նպատակաուղղվածէ  մարդկանց  կյանքի  որակի  բարելավմանը,  հետևաբար  զարգացմաննպատակները  և  դրանց  նվաճման  եղանակները  կտարբերվեն  ըստչէ  առաջընթացըկիրառմանհնարավորԵրկրի,շրջանիանհատների։
 և  անհատի  առաջընթացը,բարեկեցությունը  կապված  են  այնպիսի  ցուցանիշների  հետ,  ինչպիսիքեն  եկամուտը,  տնտեսական  աստիճանավորումը,  գործազրկությունը,կրթությունը  և  մարդկային  կապիտալը,  ռեսուրսների  առկայությունը  ևտեղաբաշխումը,  անվտանգությունը,  առողջությունը,հանցավորությունը,  երջանկությունը,  էկոհամակարգերի  արժեքները  և  այլն։
 Որպեսզի  որոշվի,  թե  որակյալ  է  կյանքը,  կամ  կայուն  է  զարգացումը,վերը  թվարկված  գործոնները  պետք  է  համախմբել  մեկ  ընդհանուրցուցանիշում՝ համաթվում։
 ԿարևորԿյանքի  որակի  բնութագրման  բազմաթիվ  համաթվեր  կան,  որոնք  և  բնապահպանականմիավորում  են  տնտեսական,  սոցիալականպայմանները։
  Այդ համաթվի ընտրությունը կախված է նրանից, թե ինչիհամար  է  այն  կիրառվում։
   Ցուցանիշի  վերլուծական  և  տեղեկատվականկողմը  և  դրա  ներկայացման  մեթոդն  է  որոշում  դրա  կիրառելիությանաստիճանը։
 դրամականարտահայտությամբ  ներկայացման  ձևը՝  դրամական  արտահայտությամբ,  դինամիկայով,  աստիճանով  (գերազանց,  լավ,  վատ,  շատվատ)։
   1975թ.  Մ.  Մորրիսի  ղեկավարած  գիտնականների  խմբի  կողմիցմշակվել  է կյանքի ֆիզիկական որակի համաթիվը (PQLI),  [5]  որը  շատհաճախ օգտագործվում է մակրոտնտեսական մակարդակում մարդկանցֆիզիկական  առողջությանմարդկային  պահանջմունքներիբավարարման մակարդակի գնահատման համար. [6]ցուցանիշիևխնդիրէորտեղ՝ -ն գրագիտության աստիճանն է,                                                                            -ն նորածինների մահացության համաթիվ 1000 ծնվածների հաշվով,(166-նորածինների մահացության մակարդակ)*0,625,-ն կյանքի սպասվելիք տևողության համաթիվ,   (նորածինների մահացության մակարդակ-42)*2,7։
 Արդի  ժամանակաշրջանում  Մարդկային զարգացման համաթիվը(ՄԶՀ) դարձել է հասարակական առաջընթացի առավել լավ չափորոշիչ,քան  բազմաթիվ  այլ  ցուցանիշներ։
 Արդի  արագ  փոփոխվող  աշխարհումարագ  փոփոխուն  են  դարձել  նաև  մարդու  կենսապայմանները,կենսակերպն  ու  վարքագիծը,  ինչպես  նաև  մարդկային  զարգացմանմասին  պատկերացումները։
   «Մարդկային  զարգացման  համաթիվը»չափում է երկրի՝ մարդկային ներուժի զարգացման  միջին առաջընթացը,հստակորեն ցույց է տալիս տարբեր երկրների զարգացման միտումներըև  հնարավորություն  է  տալիս  դրանք  համեմատել  իրար  հետ,  որոնքարտացոլվում  են  երկրների  մարդկային  զարգացման  զեկույցներում  [7]։
 Այն  ներկայացնումէ  մարդկային  զարգացման  հետևյալ  երեքհարթությունների  բաղադրյալ  գնահատականը.  ապրել  երկար  և  առողջկյանքով  (չափվում  է  կյանքի  տողությամբ),  լինել  կրթված  (չափվում  էգրագիտությամբ) և ունենալ արժանավայել կենսամակարդակ (չափվումէ գնողունակության համարժեքությամբ, եկամտի մակարդակով)։
 ՄԶՀ-ն  երեք  առանձին  համաթվերի  ամփոփ  գնահատականն  է։
 Դրանք  են՝  կյանքի  տևողության  համաթիվը,  կրթության  համաթիվը  ևհամախառն  ազգային  եկամտի  (ՀԱԵ)  համաթիվը։
   Այն  հաշվարկվում  էհետևյալ կերպ. [8]որտեղ՝-մարդկային զարգացման համաթիվն է,-կյանքի տևողության համաթիվն է,-կրթության համաթիվ,-համախառն ազգային եկամտի համաթիվը։
 Գծապատկեր 1. 2018թ-ի արդյունքներով՝ աշխարհի 188 երկրների                                                                                                               շարքում ամենաբարձր ՄԶՀ ունեցող, այսինքն՝ ամենաբարեկեցիկ և ոչբարեկեցիկ երկրները [9]։
 Կյանքի միջին տևողությունը ամենացածրն է Սիեռա Լեոնեում՝ 52,2տարի,  իսկ  ամենաբարձրն  է  Հոնկոնգում՝  84.1  տարի։
   Մեկ  շնչին  բաժինընկնող  ՀԱԵ-ի  ամենաբարձր  արդյունքն  ունի  Քաթարը՝  116,818  ԱՄՆդոլար։
   Ամենաաղքատ  բնակչությունն  ունի  Կենտրոնական  ԱֆրիկյանՀանրապետությունը.  այստեղ  մեկ  շնչին  բաժին  ընկնող  տարեկանեկամուտը չի գերազանցում 663 ԱՄՆ դոլարը [10]։
 Հայաստանը  189  երկրների  շարքում  83-րդ  տեղն  է  զբաղեցրելՄարդկային  զարգացման  ինդեքսում,  ՄԶՀ-ն  գնահատվել  է  0.755միավոր, որը նախորդ տարվա ցուցանիշի հետ համեմատած աճել է 0,006միավորով։
   Հայաստանի  հարևաններ  Իրանը,  Վրաստանը,  Թուրքիան  ևԱդրբեջանը համապատասխանաբար 60, 70, 64 և   80-րդ տեղում են, իսկՌուսաստանը՝ 49-րդ։
 Կյանքի  որակի  ուսումնասիրման  նպատակով  գնահատումնիրականացվում  է  տարիների  կտրվածքով՝  նպատակ  ունենալով  նաևբացահայտել  տարիների  ընթացքում  կյանքի  որակի  դինամիկան։
   Տվյալմեթոդաբանությունը ենթադրում է գնահատում ըստ 7 ոլորտների՝1.  ժողովրդագրական ցուցանիշներ (բնական  աճ,  ամուսնություններիթիվ),2.  եկամուտ  (համախառն  արդյունք  մեկ  շնչի  հաշվով,  իրականաշխատավարձ),3.  սոցիալական ոլորտ (գործազրկության  մակարդակ,  աղքատությանմակարդակ),4.  կրթություն, գիտություն, մշակույթ (պետական  նախադպրոցականհիմնարկներում  ընդգրկված  երեխաների  թիվ,  հանրակրթականդպրոցներում ընդգրկվածների թիվ),5.  առողջություն (կյանքի  սպասվող  տևողություն,  հաշմանդամներիթվաքանակ),6.  սոցիալական  ենթակառուցվածքների  օբյեկտների  հասանելիություն  (բջջային  կապի  բաժանորդների  քանակ,  համացանցիբաժանորդների քանակ),7.  շրջակա միջավայր (մթնոլորտ արտանետված վնասակար նյութերիքանակ)։
 Կյանքի  որակի  համաթվի  կառուցման  համար  անհրաժեշտ  եննշված ցուցանիշների քանակական գնահատականները, որոնք վերցնումեն Հայաստանի ԱՎԾ-ի կայքից [11]։
 Հայաստանում  բնակչության  կյանքի  որակի  մակարդակը  ճիշտբնութագրելու  համար  պետք  է  այն  գնահատել  ընդհանրականցուցանիշների  միջոցով,  որն  էլ  ստանալու  համար  անհրաժեշտ  էիրականացնել  առավել  էական  ազդեցություն  ունեցող  ցուցանիշներինորմավորում։
   Կյանքի  որակի  համաթիվը  հաշվարկում  ենք  հետևյալկերպ.ԿՈՀ=0.20*ԵՀ+0.20*ՍՈՀ+0.15*ԿԳՄՀ+0.10*ԱՀ+0.15*ԺՈՀ+0.10*ՍԵՀ+0.10*ԲՈՀորտեղ՝ԵՀ-եկամտի համաթիվՍՈՀ-սոցիալական ոլորտի համաթիվԿԳՄՀ-կրթության, գիտության, մշակույթի ոլորտների համաթիվԱՀ-առողջության համաթիվԺՈՀ-ժողովրդագրական ոլորտի համաթիվՍԵՀ-սոցիալական ենթակառուցվածքների ոլորտի համաթիվԲՈՀ-բնապահպանական ոլորտի համաթիվԴիտարկենք  մեր  կողմից  կազմված  կյանքի  որակի  համաթվիդինամիկան 10 տարվա կտրվածքով.Աղյուսակ 1. Հայաստանի բնակչության կյանքի որակի համաթիվը 2009-2018թթ.-իընթացքում1ԵՀՍՈՀԿԳՄՀԺՈՀՍԵՀԲՈՀԿՈՀԱՀԻնչպես  երևում  է  գծապատկեր  2-ից,  կյանքի  որակը  բարձրտեմպերով  աճել  է՝  առավելագույնը  7  տոկոս  աճ  գրանցելով    2011թ.-ին,2013թ.-ին՝  9.5  տոկոս  աճ,  2017թ.-ին  գրանցելով  ընդամենը  2.4  տոսկոսաճ, 2018թ.-ին՝ 4.2 տոկոս աճ։
 1  Կազմվել  է  հեղինակների  կողմից`  հիմք  ընդունելով  գնահատման  սեփականմեթոդաբանությունըԳծապատկեր 2. Հայաստանի բնակչության կյանքի որակի դինամիկան 2009-2018թթ.-ի ընթացքում, (%)22019թ.-ի  ներկայիս  տվյալներով  կյանքի  որակի  համաթվով  ևենթահամաթվերով  Հայաստանը  զբաղեցնում  է  153-րդ  տեղը՝  առաջանցնելով Վրաստանից (156-րդ), Ադրբեջանից (179-րդ), Իրանից (203-րդ) և Ռուսաստանից (171-րդ), ընդ որում՝ Թուրքիան 130-րդ տեղում է։
  Սույնտարում կյանքի որակի համաթվերը ներկայացված են աղյուսակ 1-ում։
 Աղյուսակ 2.  Երկրների դասկարգումն ըստ կյանքի որակի համաթվի [12]ԵրկիրԹուրքիաՀայաստանՎրաստանՌուսաստանԱդրբեջանԻրանԿյանքի որակի համաթիվՀՀ-ում  տնտեսական  աճը  դիտարկելով  որպես  երկրի  ևհասարակության  տնտեսական  զարգացման  բաղկացուցիչ  մաս  և  նրա2 Կազմվել է հեղինակների կողմից36,272,59,57,475,62,44,20123456789102009201020112012201320142015201620172018Կյանքիորակազդեցությունը  կյանքի  որակի  վրա  առավել  ճշգրիտ  ներկայացնելուհամար  գնահատենք  տնտեսական  աճի  և  կյանքի  որակի  միջև  առկափոխազդեցությունը  ռեգրեսիոն  վերլուծության  միջոցով։
   Ռեգրեսիոներևույթների  միջև  հարաբերակվերլուծությունըցություններըկամբացակայությունը  որոշելու  համար  [13]։
   Մեր  վերլուծությունում  (Y)-ը՝կյանքի  որակը,  հանդիսանումէ  կախյալ  կամ  արդյունքայինփոփոխական, իսկ X1-ը՝ անկախ փոփոխական։
 էբացահայտելու,առկայությունըծառայումկապիԻրականացնենք  զույգային  ռեգրեսիոն  վերլուծություն  կյանքիորակի  և  տնտեսական  աճի  միջև։
   Ռեգրեսիոն  վերլուծության  համարանհրաժեշտ տվյալները ներկայացված են աղյուսակ 3-ում։
 ՀՀ-ում բնակչության կյանքի որակի աճի և տնտեսական աճիԱղյուսակ 3. Կյանքի  որակՏնտեսական աճ(X1)գործակիցները 2009-2018թթ.–ի ընթացքումՈւնենալով  աղյուսակ  3-ում  նշված  ցուցանիշները՝  կարող  ենքիրականացնել  զույգային  ռեգրեսիա  կյանքի  որակի  և  տնտեսական  աճիմիջև՝  նպատակ  ունենալով  բացահայտել  կյանքի  որակի և  տնտեսականաճի  միջև  առկա  փոխազդեցությունը։
   Այս  վերլուծությունում  (Y)-ը՝կյանքի  որակը,  հանդիսանումէ  կախյալ  կամ  արդյունքայինփոփոխական, իսկ (X1)-ը՝ տնտեսական աճը, անկախ փոփոխական։
 Աղյուսակ 4. Ռեգրեսիոն վերլուծության ամփոփ արդյունքները3ՍտորինՍտորինՎերին   ԳործակիցներՎերին   Այս  զույգային  ռեգրեսիոն  վերլուծության  արդյունքները  ցույց  ենտալիս,  որ  տնտեսական  աճը  մեկ  միավորով  ավելանալու  դեպքումկյանքի  որակը  կավելանա  0.0513  միավորով,  իսկ  5.362  միավորովկավելանա  մնացած  գործոնների  փոփոխության  արդյունքում։
   Կյանքի3 Կազմվել է հեղինակների կողմիցորակի վարիացիայի ընդամենը 27%-ը պայմանավորված է տնտեսականաճի վարիացիայով, և հետևաբար 73%-ը՝ վերլուծության մեջ չներառվածայլ  գործոններով։
   Վերլուծության  արդյունքները  ցույց  տվեցին,  որտնտեսական  աճի  մեկ  միավորով  ավելացման  դեպքումհավանականությամբ  կյանքի  որակի  փոփոխությունը  կտատանվի          (-0.3648;0.4951) միջակայքում։
 միջակայքում,իսկհավանականությամբ՝                  Եզրահանգում։
   Կյանքի  որակի  համաթվի  նոր  մեթոդաբանականգնահատումը  հիմք  է  հանդիսանում  ՀՀ-ում  դեռևս  գոյություն  չունեցող  վերլուծությունների  իրականացման՝ներառելով  կյանքի  որակըպայմանվորող  7  ոլորտային  ցուցանիշների  ամփոփ  բնութագիր։
 Ուսումնասիրությունների  և կատարած գնահատումների արդյունքները,որոնք  հնարավորություն  են  տալիս  Հայաստանում  գնահատել  կյանքիորակը,  թույլ  են  տալիս  եզրակացնել,  որ  կյանքի  որակի  վրատնտեսական  աճն  ունի  ուղղակի  ազդեցություն,  իսկ    ՀայաստանիբարելավմանՀանրապետությանորակիհամար  առաջնայինմեխանիզմներ  ապահովելուճանապարհըտնտեսությանզարգացումնէ  և  տնտեսության  կայուն  աճիապահովումը։

Աշխատանքում  ներկայացվել  է  կյանքի  որակը  որպես  սոցիալտնտեսական  կատեգորիա,  առաջարկվել  է  Հայաստանի  տնտեսական  և  սոցիալական  վիճակը  առավելագույնս  արտահայտող  կյանքի  որակի  գնահատման նոր մոդել։
