Արդի քաղաքակրթության զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունների շրջանակներում կատարվում են այնպիսի փոխակերպումներ, որոնք սոցիալական համակարգերի զարգացումը դարձնում են առավել այլընտրանքային, պարադոքսալ եւ անկանխատեսելի։
   Ժամանակակից սոցիալական համակարգերը աչքի են ընկնում վարքի «տարօրինակ» տատանումներով (ֆլուկտուացիա), «երկճյուղավորման» միտումներով (բիֆուրկացիա) եւ ճգնաժամային դրսեւորումներով։
   Այս ամենի հետեւանքով երբեմնի միանշանակ սոցիալական աշխարհը հարուցում է տարըմբռնումներ ու տարբեր հայեցակարգային մոտեցումներ, որոնք պահանջում են նորովի բացատրել ու մեկնաբանել սոցիալական համակարգերի զարգացման, վերարտադրման ու գործառնության հայտնի օրինաչափություններն ու սկզբունքները։
  Ազատական-ժողովրդավարական հասարակությունների ներքնապես բնորոշ անկայունությունը, անկանխատեսելիությունը, զարգաց283ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ման այլընտրանքային հնարավորությունների առկայությունը, ինչպես նաեւ հետխորհրդային փոխակերպվող երկրների` արտաքին ազդակների նկատմամբ ընկալունակությունն ու սոցիոմշակութային պարտադրանքներին ենթարկվելու հակվածությունը հրատապ ու արդիական են դարձնում արդիականության քաղաքակրթական, մարդաբանական եւ սոցիոմշակութային պարադոքսների, հակասությունների ու տարըմբռնումների սոցիալ-փիլիսոփայական վերլուծությունն ու պատմության փիլիսոփայական ըմբռնման ժամանակակից հայեցակարգի մշակումը։
  Սոցիալական համակարգերին ներքնապես բնորոշ պարադոքսները առանձնահատուկ հնչեղություն են ձեռքբերում համակարգային փոխակերպումների փուլերում, որոնք ուենում են թե՛ կառուցվածքային եւ թե՛ այլընտրանքային նկարագրության։
   Մասնագիտական գրականության մեջ պարադոքս եզրույթը շրջանառության մեջ է դրվել ստոիկների կողմից, որի տակ նկատի են ունեցել ինքնատիպ հայացքներ։
   Այն ունի հունական ծագում եւ նշանակում է անսպասելի, տարօրինակ, անսովոր, բառացի մեկնաբանությամբ` «իրարամերժ կարծիք»։
   Հաճախ պարադոքս են անվանել այն դատողությունները, որոնք, ըստ էության, լինելով ճշմարիտ հակասել են գոյություն ունեցող տեսակետներին եւ հենց այդ պատճառով էլ տարօրինակ են թվացել[6,c. 51]։
   Գիտական շրջանակներում առավել հայտնի են տրամաբանական, մաթեմատիկական, լեզվաբանական կամ, այսպես կոչված, բազմությունների տեսության պարադոքսները։
   Իսկ սոցիալական պարադոքսները քննարկվում են կանտյան իմաստով, իբրեւ հասարակական միեւնույն երեւույթների մասին տարաբնույթ ըմբռնումների արտացոլում։
  Սոցիալական պարադոքսների եւ սոցիալական միեւնույն երեւույթների նկատմամբ տարըմբռնումների հայեցակարգային վերլուծության անհրաժեշտությունը ծագում է հատկապես քաղաքակրթական զարգացումների այն փուլերում, երբ մարդկանց կյանքի սոցիալական գործունեության համատեքստը կորցնում է երբեմնի կայունությունն ու որոշակիությունը եւ գործընթացները դառնում են տարերային ու անկանխատեսելի։
   Առավել եւս, որ սոցիալական պարադոքսներն ու տարըմբռնումները թեեւ մարդկային գործունեության օրինաչափ հետեւանքներ են, բայց դրանք, որպես կանոն, զանգվածային բնույթ են ստանում հատկապես համակարգային փոխակերպումների փուլերում։
   Պարա284ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ դոքսն այն է, որ նախորդ հասարակարգում պայմանականությունները որքանով սահմանափակում էին մարդու սոցիալական գործունեությունը, այնքանով էլ նպաստում էին քաղաքացիական ակտիվության բարձրացմանը։
  Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի ներկայացուցիչ Յու. Հաբերմասի կարծիքով, ով իր ամբողջ գործունեությունը նվիրել է հասարակության մեջ բաց եւ ազատ հեռահաղորդակցության նախադրյալների ներդրմանը, թերահավատորեն է մոտենում տեղեկատվության քանակական աճին, նկատելով, որ մի՞շտ է, որ «շատ» նշանակում է «լավ», միգուցե հակառա՞կը։
   Այս դեպքում հարց է ծագում, թե ինչպիսի տեղեկատվություն է անհրաժեշտ ժողովրդավարական հասարակության ձեւավորման համար[9,s.177]։
  Ժամանակակից դրամատիկական հարաբերությունների պայմաններում մարդը առանձնապես մեծ հակումներ չի դրսեւորում քաղաքական ոլորտում ինքնահաստատվելու համար։
   Սա վտանգավոր միտում է, քանի որ, ինչպես ժամանակին նկատել է Արիստոտելը, մարդը հասարակական-քաղաքական հարաբերություններից դուրս կա՛մ կենդանի է, կա՛մ աստված։
   Մեթոդաբանական իմաստով սկզբունքային նշանակություն ունեցող այս կանխավարկածի համատեքստում գիտական ու գործնական նոր հնչեղություն են ստանում սոցիոմշակութային պարադոքսների ու տարըմբռնումների առաջացման ու դրսեւորման սոցիալական, տնտեսական ու քաղաքական ոլորտների տարածա-ժամանակային հատկությունների, դրանցում գործառնող պարադոքսալ եւ իրարամերժ սկզբունքների, (սոցիալական նպատակների եւ դրանց արդյունքների անհամապատասխանություն, ռացիոնալ գործունեության իռացիոնալ հետեւանքներ, ազատություն եւ անազատություն, կարգավորվածություն եւ քաոս, համաշխարհայնացում եւ ազգային ինքնիշխանության միտումներ եւ այլն) հիմնախնդիրների սոցիալ-փիլիսոփայական վերլուծությունները։
   Սոցիոմշակութային պարադոքսների վերլուծությունն իրականացվել է այնպիսի սկզբունքների ուսումնասիրության համատեքստում, ինչպիսիք են ռացիոնալության հակասականությունը, սոցիալական համակարգերի փոխակերպումը դեպի օրինաչափություն ենթադրող քաոս, սոցիալական իրականության նպատակադրության փոխարինումը նպատակահարմարությամբ եւ այլն։
   Միեւնույն ժամանակ նշվում է, որ պարադոքս ասելով հասկացվում է ոչ միայն հակասություն, 285ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ այլեւ՝ տարըմբռնում։
   Հարցադրումների այս շարքն իսկ վկայում է, որ տվյալ վերլուծությունը արդիական է, քիչ հետազոտված եւ այդ իմաստով` նորարարական։
   Առավել եւս, որ քաղաքակրթության զարգացման ներկա փուլում պարադոքսալ դրսեւորումների պատճառներն ու հետեւանքները քննարկվում են աշխարհի դասական պատկերը բնութագրող հարացույցների` պատմական ռացիոնալության կանխադրույթների ճգնաժամի ու փոխակերպումների համատեքստում։
  Արդի քաղաքակրթության համակարգային փոխակերպումները, որոնք ընթանում են ոչ միայն հասարակական համակարգերի հիմնական ոլորտներում ու կառույցներում, այլեւ սոցիալական սուբյեկտներին բնորոշ մի շարք սոցիալ-հոգեբանական եւ մշակութային կազմավորումներում, առանցքային նշանակություն ունեն սոցիումի հետագա զարգացման համար։
   Այդ փոխակերպումների հետեւանքով գնալով մեծանում է անորոշության եւ տագնապի զգացողությունը, քանի որ օրավուր բացահայտվում են սոցիոմշակութային վերափոխումների ստվերային կողմերն ու հնարավոր սոցիալական վթարներն ու դրանց հետեւանքները։
   Ուստի այս համատեքստում կարեւորագույն խնդրակարգերից է դառնում սոցիոմշակութային պարադոքսների իմաստավորումը։
   Հիմնախնդիրները կարելի է ձեւակերպել հետեւյալ հարցադրումների տեսքով. 1) սոցիոմշակութային պարադոքսները նո՞ր երեւույթներ են, թե՞ հատուկ են մարդկության պատմությանը եւ ընդամենը նորովի են դրսեւորվում, 2) ինչպիսի՞ բնույթ կամ սրվածություն են ձեռք բերում սոցիոմշակութային պարադոքսները համակարգային փոխակերպումների փուլերում։
  Ժամանակակից հասարակությունները կանգնած են երկու հիմնախնդրի առջեւ. մի կողմից` ձերբազատվել նախկին համակարգային բնութագրերից եւ նրանց բնորոշ սոցիոմշակութային հիմունքներից, մյուս կողմից` ներառվել արդի համաշխարհային գործընթացների մեջ։
  Մարդկանց մեծ մասին, հուզում է այն հարցը, թե ի՞նչ է իրենից ներկայացնում արդի սոցիալական միջավայրը, որտեղ տեղի են ունենում անհատականացման եւ տիպականացման անընդհատ գործընթացներ, առավել եւս, ինչպիսին է մարդու սոցիալական հեռանկարը համակարգային փոխակերպումների փուլում, եւ դեպի ու՞ր է գնում մարդկությունը։
  Այս հարցադրումները մեկ անգամ եւս փաստում են, որ սոցիոմշակութային համակարգերին բնորոշ ներքին փոխակերպումներն ու տա286ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ րըմբռնումները, արտաքին ազդակների նկատմամբ ընկալունակությունը, զարգացման այլընտրանքային հնարավորություններիp առկայությունը եւ նմանատիպ այլ գործոններ հրատապ ու արդիական են դարձնում սոցիոմշակութային պարադոքսների հետազոտման հեռանկարը։
  Ժամանակակից արեւմտյան քաղաքակրթությանը բնորոշ հարացույցներն իրենց արմատական բնույթով խարխլել են սոցիալական կարգը պահպանող որոշ հաստատությունների հիմքերը, եւ այդ հանգամանքը պահանջում է նորովի մեկնաբանել ու վերաիմաստավորել, քաղաքակրթական զարգացումների պարադոքսալ հետեւանքներն ու տարըմբռնումները։
  Համակարգային փոխակերպումների արդի փուլը ձեւավորվեց լուսավորականության այն գաղափարների շղարշի ներքո, որոնք կարեւորում էին սոցիալական կյանքի ապասրբազանեցման եւ ապակրոնականացման գործոնը[3, 345-415]։
   Այս ամենի նպատակը հասարակության մեջ բանականության, գիտության եւ այլնի օգնությամբ սոցիալական կյանքի բոլոր ոլորտներում ռացիոնալ գործողությունների նկատմամբ վստահություն սերմանելն էր։
   Բայց սոցիալական աշխարհի ռացիոնալացումն ոչ թե համընդհանուր գիտելիքի աճ էր ենթադրում, այլ ընդամենը, փաստում էր, որ բացարձակապես չկան մարդու կյանքի մեջ ներխուժող, գաղտնի, անկանխատեսելի գաղափարներ, եւ որ մարդը սկզբունքորեն կարող է ռացիոնալ հաշվարկի միջոցով տիրապետել իրերի աշխարհը։
   Իրատեսական աշխարհայացք դավանող նոր ժամանակի մտածողները պնդում էին, որ ապագային տիրելու համար հարկավոր է ձերբազատվել անցյալի սովորույթներից ու նախապաշարումներից եւ օգտվելով գիտության ու տեխնոլոգիայի ընձեռած հնարավորություններից` աշխարհը դարձնել առավել կանխատեսելի ու կարգավորված։
   Պետք է նկատել, սակայն, որ ժամանակակից աշխարհը չի համապատասխանում այդ կանխատեսումներին, նպատակներին եւ իդեալներին։
   Ավելին, ժամանակակից քաղաքակրթությունը նկատելիորեն շեղվել է նախանշված ուղուց եւ քաղաքակրթության զարգացման ներկա միտումները ոչ միայն կանխատեսելի ու կառավարելի չեն, այլեւ դուրս են եկել ընդհանուր վերահսկողության ու զարգացման հունից եւ հարուցել ինքնակործանման լուրջ վտանգներ։
  Ավելին, ժամանակակից փոխակերպումների տրամաբանությունը արտացոլող հետազոտություններում եւ վերլուծություններում նկատվում 287ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ է սոցիոմշակութային պարադոքսների բովանդակության եւ գործառույթների պարզեցման եւ աղքատացման միտում։
  Սոցիալական համակարգերի ծրագրավորումը եւ վերակառուցման հաշվարկը չափազանց դժվար խնդիր է, քանի որ, ի տարբերություն բնական համակարգերի, վերջիններս ավելի ակտիվ են արձագանքում իրականացվող փոփոխություններին, ինչն իր հերթին առաջ է բերում նախանշված նպատակից շեղում, պատասխան չծրագրավորված փոփոխություններ հենց նույն համակարգում։
   Արմատական եւ համակարգային փոխակերպումների փուլում սոցիոմշակութային պարադոքսների եւ տարըմբռնումների սոցիալ-փիլիսոփայական վերլուծությունն է, ինչը պահանջում է վեր հանել եւ վերլուծել սոցիոմշակութային շարժառիթների դերը պարադոքսների ձեւավորման եւ լինելիության գործընթացներում` երբ հասարակական համակարգը ձգտելով անցում կատարել մի որակական որոշակիությունից դեպի մյուսը, հրաժարվում է նախորդ սոցիոմշակութային հիմունքներից եւ ձեւավորում նորը։
   Սոցիոմշակութային անորոշությամբ, այլընտրանքայնությամբ, երկվությամբ եւ հակասականությամբ բնութագրվող հասարակություններում պարադոքսների ուսումնասիրությունը ենթադրում է մի շարք խնդիրներ։
   Թեեւ սոցիալական համակարգերի արմատական փոխակերպումները իրականացվում են ծրագրավորված եւ նպատակադրված, եւ դրանք բխում են տվյալ համակարգի զարգացման ներքին օրինաչափություններից, այնուամենայնիվ ցանկացած փոխակերպում եւ սոցիալական ցանկացած գործընթաց ներքնապես պարադոքսալ է եւ հարուցում է տարըմբռնումներ։
   Վերջիններիս երեւան գալը, այլ առարկայական խնդիրների հետ միասին, արտացոլում է այդ հասարակություններում առկա «վթարային» իրավիճակը [7, c.51], ինչպես նաեւ վերոհիշյալ երեւույթների հաղթահարման այլընտրանքային հնարավորությունների առկայությունը։
  Յուրաքանչյուր հասարակություն ստեղծում է իրեն բնորոշ սոցիոմշակութային արժեքներ եւ դրանց համապատասխան արժեքային համակարգ։
   Այդ տեսակետից առաջ է քաշվում այն միտքը, որ պատմության ընթացքում մարդը իր առջեւ դնում է տարբեր սոցիալական նպատակներ եւ փորձում է ամեն գնով հասնել դրանց։
   Այդպիսի իդեալ դիտարկվում է բազմակողմանի, ներդաշնակ անհատի ձեւավորումը, մինչդեռ արդյունքը լինում է տնտեսակենտրոն մարդը, որի կյանքն ու ապ288ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ րելակերպը բնութագրող պահանջմունքների շարժառիթներն ունեն ընդգծված շուկայական բնույթ։
   Մարդկությունը մշտապես իր առջեւ խնդիր է դրել պայքարելու այնպիսի հիմանարար արժեքի համար, ինչպիսին ազատությունն է։
   Մինչդեռ ստանալուց հետո չգիտի ինչպես այն օգտագործի, ուստի փախուստ է տալիս ազատությունից։
   Այսինքն` մարդը չի կարող ապրել առանց ազատ ինքնաիրացման, բայց չի ուզում ապրել ազատության հոգսի տակ։
   Սա հատկապես դրսեւորվեց սպառողական հասարակությունում. Ընդհանրացնելով այդ փոփոխությունների արդյունքները` Օրտեգա-ի-Գասսետն առանձնացնում է նոր ժամանակների մարդու հոգեբանությանը բնորոշ երկու հիմնական գծեր, ա) կենսական ցանկությունների անսանձելի աճ, բ) անշնորհակալ վերաբերմունք այն ամենի նկատմամբ, ինչի շնորհիվ նրանք սկսեցին ավելի լավ ապրել։
   Այս յուրատեսակ պարադոքսի պատճառն այն է, որ նոր պայմաններում մարդիկ, մի կողմից` ձեռք են բերում բարեկեցիկ կյանքի ռեալ հնարավորություններ, մյուս կողմից` արագ փոփոխվող այդ իրականությունն այլեւս չի տեղավորվում նախկին արժեքների, ավանդույթների ու բարոյական նորմերի շրջանակներում։
   Ղեկավարվելով անձնական բարեկեցության պահանջմունքների թելադրանքով` զանգվածները, միաժամանակ, կորցնում են բարեկեցության ակունքների նկատմամբ երախտագիտության զգացմունքը[8,46]։
  Արդիականությունը վերլուծելով պատմական եւ քաղաքակրթական տեսանկյուններից եւ անդրադառնալով դրա քաղաքական (ինքնիշխանություն, մարդու իրավունքներ, օրենքի գերակայություն եւ այլն) եւ տնտեսական (մրցակցություն, շուկայական հարաբերություններ, ազատ ձեռներեցություն եւ այլն) ինստիտուտների ձեւավորման հիմնահարցերին, տվյալ վերլուծության մեջ արտացոլվել է արդի քաղաքակրթության սոցիոմշակութային կյանքում տեղի ունեցող այն փոխակերպումները (ապամոգականացում, սոցիալական գործողությունների ռացիոնալացում, մշակույթի ձեւայնացում եւ այլն), որոնց հետեւանքով փոփոխվում եւ նոր գործառույթներ են ձեռք բերում նաեւ սոցիոմշակութային տարըմբռնումները։
  Արդի տեղեկատվական հարաբերությունների վերազինման պայմաններում սոցիոմշակութային տարըմբռնումները փոխակերպվում են այնպիսի սոցիալական երեւույթների, որոնց բնորոշ են խճանկարայնությունը, այլընտրանքայնությունը, երկընտրանքայնությունը եւ այլն։
   Այս 289ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ առնչությամբ հեղինակը արդի տեխնածին քաղաքակրթության տարըմբռնումային դրսեւորումները դիտարկել է այն առումներով, ինչը հնարավորություն է տվել արդի նվաճումները, մի կողմից, դիտարկել որպես տարըմբռնումների կոնկրետ դրսեւորումներ, մյուս կողմից` որպես սոցիալական ներգործության արդյունավետ մեխանիզմներ, որոնց օգնությամբ ձեւավորվում է սոցիալ-քաղաքական մանիպուլյացիաների հեշտությամբ ենթարկվող ժամանակակից մարդը[4,c.34]։
  Ինչպես ցույց են տալիս քաղաքակրթական արդի գործընթացները, հասարակության զարգացման միտումները երկփեղկվում են` ընթանալով համախմբման եւ, միաժամանակ, տարանջատման ճանապարհներով։
   Մի կողմից հասարակական կապերի զարգացման շնորհիվ, ինչպես նաեւ նոր տիպի տեղեկատվական միջոցների ներդրմամբ, աշխարհը ձեռք է բերում ամբողջական եւ միասնական բնույթ։
   Սկսում է աճել մարդկային համընդհանուր պահանջմունքների գիտակցման մակարդակը, ինչը ստանում է համախմբման, կենտրոնամետ որակներ։
  Իսկ մյուս կողմից, ազգային եւ անհատական ինքնագիտակցման մակարդակի բարձրացման արդյունքում տեղի է ունենում սոցիալական հանրույթների պառակտում ու մասնատում, ինչը խոսում է ապակենտրոնացնող, տարանջատող, կենտրոնախույս երեւույթների առկայության մասին, որոնք հասարակական կյանքում դրսեւորվում են տարբեր պարադոքսներով եւ հակասություններով։
  Մի կողմից հասարակական կյանքի կազմակերպման մշակույթը մարդուց պահանջում է ստեղծագործական ակտիվություն եւ հնարամտություն, իսկ մյուս կողմից` նրան դարձնում է ինստիտուցիոնալ կառույցների եւ տեխնիկայի կցորդ։
   Յուրաքանչյուր հասարակություն ստեղծում է իրեն բնորոշ սոցիոմշակութային արժեքներ եւ դրանց համապատասխան գաղափարախոսություն։
   Ուստի արդի քաղաքակրթության հիմքում ընկած է տնտեսակենտրոն մարդը, որի կյանքն ու ապրելակերպը բնութագրող շարժառիթներն ունեն ընդգծված շուկայական բնույթ [2,էջ139]։
  Սոցիոմշակութային այլընտրանքների եւ անորոշության դրսեւորումները սոցիալական հանրույթների, խմբերի ու կառույցների փոխազդեցություններում դառնում են սոցիալական պարադոքսների լինելիության հիմնապատճառներից մեկը։
   Հասարակության սոցիալական կյանքի կանխատեսելիությունը` որպես նրանում ներառված սոցիալա290ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ կան սուբյեկտների փոխազդեցությունների, գործողությունների հետեւանք, հնարավոր է դարձնում սոցիալական սպասումների եւ նրանց իրականացման հնարավորությունների ու միջոցների միջեւ ներդաշնակությունն ու համամասնությունը։
   Սակայն սոցիոմշակութային համակարգային փոխակերպումները հիմնովին փոխում են սոցիալական կյանքի էական բնութագրությունը` օժտելով նրան անկանխատեսելիության եւ ռիսկայնության հատկանիշներով։
   Համակարգային փոխակերպումների համատեքստում սոցիոմշակութային պարադոքսների իմաստավորումը հնարավորություն ընձեռնեց վերլուծել եւ նորովի մեկանաբանել սոցիալ-փիլիսոփայական հարցադրումների եւ հետազոտությունների առկա եւ հետագա սահմանները։
   Արդի դարաշրջանում հասարակության կառավարման ու մարդկային հարաբերությունների կարգավորման միջոցները ենթարկվում են անընդհատ վերափոխումների։
   Ավանդական փակ հասարակություններից ազատական-ժողովրդավարական հասարակությունների անցման եւ արեւմտյան քաղաքակրթության մեջ ընթացող սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական, հոգեւոր փոխակերպումների նպատակը մարդկանց վարքի ծրագրավորումն ու ցանկալի հունի մեջ դնելն է։
   Փակ հասարակություններում իշխանությունը չունի մարդկանց գիտակցության վրա ներգործելու եւ իր լեգիտիմությունը հաստատելու մեծ անհրաժեշտություն, քանի որ կանխորոշված է։
   Մինչդեռ արդի ժողովրդավարական հասարակություններում մարդկանց հայացքների եւ համոզմունքների վրա վերահսկողություն սահմանելու համար իշխանությունները ստիպված են գործադրել զանգվածային ներշնչման առավել ազատական մեխանիզմներ, որոնց նպատակներից մեկն էլ քաղաքացիական ակտիվության անկումն է։
  Համակարգային փոխակերպումների փուլում հասարակության շրջանակներում կարեւոր է հաշվի առնել այսպիսի լուրջ գործոնների նշանակությունը, ինչպիսիք են սոցիալական տարբեր խավերի եւ շերտերի փոխհարաբերությունները միասնական հունի մեջ դնելու ուղիները, իրերի եւ երեւույթների նկատմամբ նրանց բարոյահոգեբանական պատկերացումներում կատարվող տեղաշարժերը եւ այլն։
   Այսինքն, սոցիոմշակութային երկակիությունը, բերում է նաեւ արժեքային համակարգի փոփոխության։
   Օրինակ, վարչահրամայական եւ ամբողջատիրական վարչակարգի պայմաններում ապրած մարդիկ կյանքը, իրերն ու երեւույթները արժեւորում են այլ տեսանկյունից, ժողովրդավարական291ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ իրավական հասարակարգում հայտնված մարդիկ` այլ։
   Ուստի, երկու տարբեր չափումներով բնութագրվող սոցիալական տարածության մեջ անհրաժեշտ է վերլուծել քաղաքական պարադոքսների առաջացման պատճառները եւ յուրահատկությունները։
   Քաղաքական պարադոքսները դիտարկվում են որպես բնականոն գործընթացներ։
   Մասնագիտական գրականության մեջ քաղաքական պարադոքսները դիտարկվում են թե՛ էվոլուցիոնիստական, թե՛ հեղափոխական փոփոխությունների արդյունքներ, որոնք պատճառաբանված են կառուցվածքային գործոններով եւ հանդիսանում են փոխակերպումների գործառնական եւ ապագործառնական հետեւանքներ։
   Իբրեւ քաղաքական պարադոքսների սկզբաղբյուր հանդես են գալիս անհատները, խմբերը, որոնք հետապնդում են սեփական շահեր[1, էջ 15]։
   Քաղաքական պարադոքսները հասարակության զարգացման բնական եւ անխուսափելի գործոններից են, առանց որոնց սոցիալական համակարգի կառուցվածքային տարրերի միջեւ փոխազդեցությունը կբացակայեր կամ էլ կստանար գծային նկարագրություն։
   Այնտեղ, որտեղ կան տարաբնույթ հետաքրքրություններ, շահեր եւ պահանջմունքներ հետապնդող մարդիկ, առկա են նաեւ տարըմբռնումները, քանզի երբեք հասարակությունը առանց հակասությունների, հակադիր շահերի ու գաղափարների, զանազան պահանջմունքների գոյություն ունենալ չի կարող։
   Դժվար է պատկերացնել մի վիճակ, երբ հասարակության մեջ իշխի բացարձակ միակարծություն, միատեսակ շահեր ու գաղափարներ, ընդունակություններ, կարողություններ, ինչն էլ հիմք է տալիս պնդելու, որ հասարակության մեջ պարադոքսներ միշտ էլ լինելու են։
   Պարադոքսները լինելով սոցիալ-քաղաքական երեւույթներ բնորոշ են ցանկացած հասարակությանը եւ ընկած են քաղաքական գործընթացների հիմքում։
   Ուստի վերլուծելով հետարդիականության եւ փոխակերպվող հասարակությունների զարգացման միտումները, կարելի է եզրակացնել, որ ազատականության եւ ժողովրդավարության կյանքի կոչման ընթացքում ի հայտ են գալիս սոցիալական բնույթի հակասություններ, որոնց հաղթահարման կապակցությամբ մշակվում են երկխոսության եւ համագործակցության հարացույցներ։
   Մինչդեռ շատ հումանիստների կողմից ակնկալվող մշակութային շփումները եւ համագործակցությունն արդյունավետ ծավալելու համար, անհրաժեշտ է իրացնել հանդուրժողականության սկզբունքը տարբեր դիրքորոշումների, արժեքների, նորմերի, կարծրատիպերի 292ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ տեսանկյունից։
   Այս սկզբունքի ձեւակերպման պահանջը ամենեւին էլ վերացական հրամայական չէ, այլ բխում է համընդհանուր գործընթացների վերլուծությունից։

Համակարգային փոխակերպումները վկայում են այն մասին, որ քաղաքակրթության ողջ պատմությունը հակասական է եւ պարադոքսային։
  Ժամանակակից քաղաքակրթության ներկա ընթացքը փաստում է այն մասին, որ մի կողմից մարդը իր առջեւ դնում է տարբեր սոցիալական նպատակներ եւ ամեն գնով փորձում է հասնել դրանց, սակայն նախանշած ուղուց շեղումները դառնում են ակնհայտ։
 Ինչպես ցույց է տալիս պատմության զարգացման ընթացքը սոցիալ-քաղաքական հայեցակետերը եւ նախագծերը, ուղղորդված են կանխատեսելիությամբ, ռացինալությամբ, սակայն արդյունքում առաջանում են խնդիրներ, որոնք ենթադրում են ծրագրավորված արդյունքներից շեղում։
