Նախաբան։
   Անչափահասների  հանցավորության  դեմ  պայքարը,առանց  նրանց  վերագրվող  հանցագործությունների  վերաբերյալ  վարույթիլրիվ  և  համապարփակ  կարգավորման,  դժվար  է  պատկերացնել։
   Հենց  այդնպատակով վերջին շրջանում բավականին մեծ ուշադրություն է դարձվումինչպես  անչափահասների  արդարադատությանը  (Juvenile  Justice),  այնպեսէլ  տարբեր  օրենսդրական  նախաձեռնություններին,  որոնք  առնչվում  ենանչափահաս անձանց իրավունքներին ու օրինական շահերին։
  Այս մասին էվկայում  Հայաստանի  Հանրապետության  Արդարադատության  նախարարությունում«Անչափահասներիբոլորովին  վերջերս  ստեղծվածհետօրենքի(երեխաների)ինստիտուցիոնալՀանրապետությունում3։
   Խորհրդի  նպատակն  է նպաստելարդարադատության  խորհուրդը»1 առնչվողՀայաստանիանչափահասների(իրավական,հոգեբանական, սոցիալական, էթիկական և այլն) համակարգի կայացմաննու  շարունակական  կատարելագործմանը,  երեխաների  իրավունքների  ևօրինական  շահերի  պաշտպանության  ապահովմանը։
   Այս  կառույցիստեղծման  համար  հիմք  հանդիսացան  ՀՀ-ի  ստանձնած  մի  շարքմիջազգային  պարտավորությունները,  ինչպես  նաև  ԵԱՀԿ-ի  կողմից  ՀՀ-ումանցկացվողերեխաներիիրավունքների և անչափահասների արդարադատության վերաբերյալ [1]։
 մշտադիտարկմանգնահատականըՀայաստանիՀանրապետությունումԱնչափահասների  նկատմամբ  իրականացվող  վարույթով  քրեականհետապնդման  դադարեցման  կամ  քրեական  գործի  կարճման  կարգն  ուդեպքերը  միջազգային  չափանիշներին  համապատասխանեցնելը  էականնշանակություն  ունիյուվենալարդարադատության  նպատակների  տեղայնացման  համար։
   Մի  շարքմիջազգային  փաստաթղթերում  ամրագրվածիրավախախտանչափահասների  նկատմամբ  կիրառվող  պետական  հարկադրականմիջոցների  և  մեխանիզմների  համակարգը,  որը  պետքբխիմարդասիրությունից,  անչափահաս  անձանց  իրավունքների  և  օրինականշահերի  ապահովումից,  նրանց  բարեկեցությունից,  ինչպես  նաև  այլերաշխիքայինկապահովեններպետական  միջոցների  համաչափ  ներգործությունը  անչափահասանձանց նկատմամբ։
 որոնք  առավելագույնսդրույթներից,էէիրացմանլրացուցիչԱնչափահասների  նկատմամբ  վարույթի  հատուկ  կարգը  առաջինհերթին հիմնվում է անչափահասների տարիքային, սոցիալ-հոգեբանականև  այլ  առանձնահատկությունների  վրա,  որոնք  պահանջում  են  նրանցիրավունքներիՀայաստանիՀանրապետության  քրեադատավարական  օրենսդրությունը  ելակետային  էհամարում այն դրույթը, որ անչափահասները, տարիքով պայմանավորված,իրենց  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  իրացման  օրենսդրականերաշխիքների  կարիք  ունեն։
   Ակնհայտ  է,  որ  դա  հետևանք  է  այն  բանի,  որօրենսդիրը  գիտակցում  է  անչափահասի  տարիքային  առանձնահատկությունները  և  անչափահասների  իրավունքների  ու  ազատություններիլրացուցիչ երաշխիքների անհրաժեշտությունը [2]։
 երաշխիքներ։
 13Անչափահասների  արդարադատության  խորհուրդը  իր  գործունեությունն  իրականացնում  է՝ղեկավարվելով  ՀՀ  արդարադատության  նախարարի  2018թ.  մայիսի  11-ի  N  188  –  Ա  հրամանովհաստատված աշխատակարգով և այլ իրավական ակտերով։
 նկատմամբ«Երեխայի  իրավունքների  մասին»  կոնվենցիայի  40-րդ  հոդվածի  3-րդմասը  սահմանում  է,  որ  մասնակից  պետությունները  ձգտում  են  նպաստելմեղադրվող  կամ  քրեական  օրենսդրությունը  խախտած  համարվողերեխաներիօրենքների,ընթացակարգերի,  մարմինների  և  հաստատությունների  ստեղծմանը,մասնավորապես … բ) անհրաժեշտության և ցանկալիության դեպքում նմաներեխաների  նկատմամբ  միջոցներ  ձեռնարկել՝  առանց  դատաքննությանդիմելու,  մարդու  իրավունքներիլիակատար  պաշտպանության  ևիրավական երաշխիքների պահպանման պայմանով։
 հատկապեսկիրառելիՍրանից  բխում  է,  որ  Հայաստանի  Հանրապետությունը,  ի  դեմսիրավասու մարմինների, պետք է ձեռնարկի հնարավորինս առավելագույնըքրեական հետապնդման ենթարկվող անչափահաս անձանց իրավունքներիարդյունավետ  պաշտպանության  համար։
   Ինչպես  նշվածէ,  այդհաստատությունների  ստեղծումը  ցանկալիության  դեպքում  պետք  է  կրիարտադատական  բնույթ,  քանի  որ  դրանում  խոսվում  է«առանցդատաքննության դիմելու» իրականացնելու այդ ամենը։
 Սակայն,  արտադատական  այդ  մարմինը  պետքէ  մարդուիրավունքների լիակատար պաշտպանության երաշխիքներով օժտված լինի։
 Համաձայն  «Պեկինյան  կանոնների»  5.1  կետի՝  անչափահասներիվերաբերյալ արդարադատության համակարգը ուղղված է առաջին հերթինանչափահասի  բարեկեցության  ապահովմանը,  որպեսզի  անչափահասիրավախախտների  վրա  ազդեցություն  գործող  ցանկացած  միջոց  միշտհամաչափ  լինի  ինչպես  իրավախախտի  անհատական  առանձնահատկություններին,  այնպես  էլ  իրավախախտման  հանգամանքներին։
   Նշվածկետի «Մեկնաբանություն» հատվածում առանձին կերպով բացատրվում եննշված  կանոնի  հիմնական  նպատակները։
   5-րդ  կանոնում,  ըստ  էության,նախատեսվում  են  ընդամենը  անչափահասի  ցանկացած  կոնկրետիրավախախտմանհամար  արդարացիպատասխանատվության  միջոցների  կիրառում։
   Այդ  կանոնի  մեջզուգակցվող  ասպեկտների  բազմազանությունը  կարող  է  նպաստել  երկումոտեցումների  կիրառմանը,  այն  է`  նոր  և  առաջադիմական  պատասխանգործողությունները  նույնքան  ցանկալի  են,  որքան  անչափահասների  վրապաշտոնականչարդարացվածընդլայնմանը ուղղված նախազգուշական միջոցները։
 հանցագործությանսոցիալականկամհսկողականցանցի  «Տոկիոյի  կանոնների»  [3]  1-ին  բաժնի  2.3.-րդ  կետի  համաձայն՝իրավախախտման  բնույթի  և  ծանրության,  իրավախախտի  անձի  ևկենսագրության,  ինչպես  նաև  հասարակության  պաշտպանությաննկատառումներից  ելնելով՝  առավել  ճկունություն  ապահովելու  ևբանտարկության  անհարկի  կիրառումից  խուսափելու  նպատակովքրեական  արդարադատության  համակարգը  պետքէ  ապահովիազատությունից  զրկելու  հետչկապված  միջոցների  առկայությունը՝մինչդատական  փուլից  մինչև  դատավճռի  կայացումից  հետո  ընկածժամանակահատվածը կիրառելու համար։
 ելնելով,ենԻնչպեսերևումէվերըարժանիշարադրվածիրավադրույթներիբովանդակությունից,  միջազգային  առաջադեմ  իրավական  հանրություննառաջնորդվում  է  այն  սկզբունքով,  որ  քրեական  իրավախախտում  թույլտված  անչափահասները,  իրենց  տարիքային,  հոգեֆիզիոլոգիականառանձնահատակություններիցհատուկմարդասիրական  վերաբերմունքի,  որը  հնարավորություն  կտա  նրանցուղղվելու,  վերասոցիալականացվելու,  դևիանտ  վարքագծից  հրաժարվելուայնպիսի  միջոցներով  և  մեխանիզմներով,  որոնք  կապված  չեն  լինի  նրանցնկատմամբ  պատժի  նշանակման  կամ  նրանց՝  դատական  քննությանըներգրավելու  հետ։
   Սա  ենթադրումէ  պաշտոնական  քրեականդատավարությունից  հրաժարվել՝  դրա  փոխարեն  ոչ  պաշտոնականայլընտրանքներ  կիրառելով։
   Դա  թոյլ  է  տալիս  խուսափել  տևականդատական  ընթացակարգերից՝  կապված  մեղավորությունը  պարզելու  հետ,սակայն, դրանով հանդերձ, առավելագույնս պաշտպանում է անչափահասիիրավունքներն  ու  օրինական  շահերը  [4]։
   Այստեղ  պետք  է  նախատեսվենայնպիսի  միջոցներ  և  մեխանիզմներ,  որոնք,  զերծ  լինելով  դատականընթացակարգերից,  այդուհանդերձ  հիմնավոր  կերպով  հնարավորությունկընձեռեն պարզելու անչափահասի մեղավորության հարցը։
 Նշյալ ինստիտուտը թույլ է տալիս խուսափել ստիգմատիզացումից [5]։
 Այդ  պրոցեսը  ամրապնդվում  է  անչափահասի  հոգեբանության  մեջ,  և  նաիրեն  զգում  է  հասարակությունից  մերժված։
   Սա,  իհարկե,  չի  նշանակումբացառել կամ ազատել անձին քրեական պատասխանատվությունից առացորևէ միջոց կիրառելու։
 ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի2 4  91-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն՝առաջին  անգամ  ոչ  մեծ  կամ  միջին  ծանրության  հանցանք  կատարածանչափահասը  դատարանի  կողմից  կարող  է  ազատվել  քրեականպատասխանատվությունից,  եթե  դատարանը  գտնի,  որ  նրա  ուղղվելըհնարավոր  է  դաստիարակչական  բնույթի  հարկադրանքի  միջոցներիկիրառմամբ։
 4Հայաստանի  Հանրապետության  քրեական  օրենսգիրք,  ընդունել  է  ՀՀ  Ազգային  ժողովը18.04.2003թ., ուժի մեջ է մտել 01.08.2003թ., գործում է։
  ՀՕ-528-Ն, ՀՀՊՏ 2003.05.02/25(260), Հոդ. 407։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի3 5  (այսուհետ՝  Օրենսգիրք)443-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  դատարանը,  դատավճիռ  կայացնելիս,  գալովայն եզրակացության, որ անչափահասը կարող է ուղղվել առանց քրեականպատժի միջոցներ կիրառելու, կարող է անչափահասին ազատել պատժից ևնրա  նկատմամբ  կիրառել  դաստիարակչական  բնույթի  հարկադրանքիմիջոցներ։
 Ինչպես  ցույց  է  տալիս  Օրենսգրքի  443-րդ  հոդվածը,  դատարանըկարող  է  անչափահասին  պատժից  ազատել  և  նրա  նկատմամբ  կիրառելդաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոց։
  Սակայն 91-րդ հոդվածի1-ին  մասը  հնարավորություն  է  ընձեռում  դատարանին  ազատելանչափահասին  քրեական  պատասխանատվությունից՝  նրա  նկատամամբդաստիարակչական  բնույթի  հարկադրանքի  միջոցներ  կիրառելով։
   Այնդեպքում, երբ դատարանը անչափահասին ազատում է միայն պատժից, այլոչ  քրեական  պատասխանատվությունից,  նրա  նկատմամբ  կարող  էկիրառվել  հատուկ  ուսումնադաստիարակչական  կամբժշկականդաստիարակչական հաստատությունում տեղավորելը, ինչը պարզ երևում էՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  93-րդ  հոդվածի  առաջին  մասից։
   Կարծում ենք՝այստեղ առկա է անհստակություն. այն խնդիրը, որ քրեադատավարականնորմերը պետք է ապահովեն քրեաիրավական նորմերի կյանքի կոչվելը,այստեղ  չի  ապահովվում։
   Ուստի  գտնում  ենք,  որ  Օրենսգրքի  443-րդհոդվածը անհրաժեշտ է շարադրել հետևյալ խմբագրությամբ. «Դատարանըդատավճիռ կայացնելիս գալով այն եզրակացության, որ անչափահասըկարող է ուղղվել առանց քրեական պատժի միջոցներ կիրառելու, կարող էանչափահասին  ազատել  քրեական  պատասխանատվությունից՝  նրանկատմամբ  կիրառելով  դաստիարակչական  բնույթի  հարկադրանքիմիջոցներ  կամ  ազատել  պատժից՝  անչափահասին  ուսումնադաստիարակչական  կամ  բժշկական-դաստիարակչական  հաստատություններում տեղավորելով»։
 Օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածում  շարադրված  են հանգամանքներ,  որոնցառկայությունը  բացառում  է  քրեական  գործի  վարույթը  և  քրեականհետապնդումը։
   Նշված  հոդվածի  բովանդակությունից  հետևում  է,  որդրանում տեղ գտած հիմքերը դասկարգվում են երկու խմբի՝ «արդարացնող»(ռեաբիլիտացիոն)  հիմքեր,  որոնք  նախատեսված  են  35-րդ  հոդվածի  1-ինմասի 1-3 կետերով և 2-րդ մասով, և «ոչ արդարացնող» (ոչ ռեաբիլիտացիոն)5Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգիրք, ընդունել է ՀՀ Ազգայինժողովը 01.07.1998թ., ուժի մեջ է մտել 12.01.1999թ., գործում է։
  ՀՕ-248, ՀՀՊՏ 1998.09.21/22(55)։
 հիմքեր,  որոնք  նախատեսված  են  35-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  4-13-րդկետերով [6]։
 երկրորդմասովևԱյս  մասին  է  վկայում  նաև  Օրենսգրքի  261-րդ  հոդվածի  5-րդ  մասը,համաձայն  որի՝  սույն  օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  առաջին  մասի  1-3-րդկետերովհանգամանքներիառկայությամբ  գործով  վարույթը  կարճելիս  և  քրեական  հետապնդումըդադարեցնելիս չի թույլատրվում որոշման մեջ տալ ձևակերպումներ, որոնքկասկածի տակ կդնեն այն անձի անմեղությունը, որի նկատմամբ քրեականհետապնդումը դադարեցվել է։
 նախատեսվածԱյսինքն՝  Օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  1-3-րդ  կետերով  և  2  մասովնախատեսված  որևէ  հիմքով  քրեական  գործի  կարճման  և  քրեականհետապնդման դադարեցման դեպքում անձը ձեռք է բերում արդարացվածիկարգավիճակ և օգտվում նրան վերաբերելի իրավունքներից։
  Այս հիմքերովգործի  վարույթը  կարճելը  անձի  վրա  հետագայում  չի  դնում  որևէպարտավորություն  կամ  չի  առաջացնում  բացասական  հետևանքներ։
 Մնացած բոլոր հիմքերի պարագայում անձի համար հետագայում կարող ենառաջանալ բացասական հետևանքներ։
 Օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  9-րդ  կետի  համաձայն՝քրեական  գործ  չի  կարող  հարուցվել  և  քրեական  հետապնդում  չի  կարողիրականացվել,  իսկ  հարուցված  քրեական  գործի  վարույթը  ենթակա  էկարճման,  եթե՝  անձն  արարքը  կատարելու  պահին  չի  հասել  քրեականպատասխանատվության  ենթարկելու`  օրենքով  նախատեսված  տարիքին։
 Այս կետը, ինչպես արդեն նշվեց, համարվում է ոչ արդարացնող և չի մտնում1-ին  մասի  2-րդ  կետի  բովանդակության  մեջ։
   Այս  տեսակետն  էարտահայտել ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Հայարփի Աթոյանի վճռաբեկ բողոքիքննության  արդյունքում։
   Վճռաբեկ  դատարանը  նշել  է.  «ՀՀ  քրեականդատավարության  օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  9-րդ  կետնընդգրկված  է  քրեական  գործով  վարույթի  կարճման  և  քրեականհետապնդման  դադարեցման  «ոչ  արդարացնող»  հիմքերի  շարքում։
   Նմանհիմքերով  վարույթի  կարճման  դեպքում  փաստվում  է,  որ  անձի  կատարածարարքն  իր  մեջ  պարունակում  է  հանցակազմի  հատկանիշներ,  սակայնօրենքով սահմանված պայմանների առկայության պարագայում քննչականմարմինները  նրան  ազատում  են  քրեական  պատասխանատվությունից։
 Վճռաբեկ  դատարանը  գտնում  է,  որ  օրենսդրի  կողմից  ՀՀ  քրեականդատավարության  օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  9-րդ  կետովնախատեսված հիմքը նույն հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով նախատեսվածհիմքից  առանձնացնելը  ենթադրում  է,  որ  հանցակազմի  բացակայությանպատճառաբանությամբ  (ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  35-րդհոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետ) քրեական գործով վարույթը պետք է կարճվի,և անձի նկատմամբ քրեական հետապնդումը պետք է դադարեցվի, եթե նրաարարքում  բացակայում  են  հանցակազմի  տարրը  կամ  տարրերը։
   Նշվածկանոնից բացառություն է  այն  դեպքը, երբ  հանցակազմի բացակայությունըպայմանավորված  է  բացառապես  հանցանք  կատարած  անձի`  քրեականպատասխանատվության  տարիքի  հասած  չլինելով։
   Վերջին  դեպքումքրեական գործով վարույթը պետք է կարճվի և անձի նկատմամբ քրեականհետապնդումը  պետք  է  դադարեցվի  ՀՀ  քրեական  դատավարությանօրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  9-րդ  կետի  հիմքով՝  առանցվկայակոչելու  35-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  2-րդ  կետը։
   Այլ  կերպ՝  եթեհանցագործության  կատարման  պահին  անձը  չի  հասել  ՀՀ  քրեականօրենսգրքով նախատեսված` քրեական պատասխանատվության տարիքին,իսկ հանցակազմի մյուս բոլոր տարրերը և հատկանիշներն առկա են, ապանրա նկատմամբ քրեական հետապնդումը պետք է դադարեցվի ՀՀ քրեականդատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 9-րդ և ոչ թե նույնհոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետի հիմքով» [7]։
   Հանցագործությունը  չորս  տարրերի  միասնություն  է՝  հանցագործության  օբյեկտ,  հանցագործության  օբյեկտիվ  կողմ,  հանցագործությանսուբյեկտ,  հանցագործության  սուբյեկտիվ  կողմ[11,  էջ104]։
   Սրանցմիասնությունը  մի  ամբողջություն  է,  և  այս  ամբողջությունը  կազմողտարրերից  թեկուզ  մեկի  բացակայությունը  խոսում  է  հանցագործությանբացակայության  մասին։
   Քրեական  պատասխանատվության  տարիքիսահմանման  անհրաժեշտությունը  կապված  է  անձի  կողմից  իր  վարքագծիբնույթն  ու  սոցիալական  նշանակությունը  հասկանալու  հետ,  իրցանկությունները  և  մղումները  հասարակական  պահանջների,  վարքագծիկանոններին  համադրելու  և  քրեական  պատասխանատվության  իմաստըհամակողմանի ընկալելու ընդունա-կության մեջ։
  Օրենսդիրը, սահմանելովքրեական  պատասխանատվության  ենթարկելու  տարիքը,  առաջնորդվել  էհոգեբանական չափանիշով [8]։
 Եզրակացություն։
 Վերոշարադրյալը թույլ է տալիս եզրակացնել, որտարիքը  որպես  քրեական  գործի  կարճման  և  քրեական  հետապնդմանդադարեցման  ոչ  արդարացնող  հիմք  նախատեսելը  չի  բխում  քրեականվերաբերյալներգործությանմիջազգայինմարդասիրության,անչափահասի  բարեկեցության,  համաչափ  միջոցների  կիրառման  և  միշարք  այլ  կարևոր  սկզբունքներից  և  հռչակագրային  դրույթներից։
   Նմանենթարկվող  անչափահաս  անձանցփաստաթղթերումամրագրված՝սահմանելովինչպեսնաև  անչափահասիերաշխավորումը։
   Օրենսդիրը,կարգավորումը  չի  ապահովում  այդ  անձանց  իրավունքների  և  օրինականշահերիքրեականպատասխանատվության  տարքիը,  հաշվի  է  առել  անչափահասի  մտավորզարգացածության  աստիճանը,  իր  կատարածի  համար  հաշվետու  լինելուհանգամանքը,հոգեֆիզիոլոգիականառանձնահատկությունները։
   Այս  ամենը  թույլ  է  տալիս  ենթադրել,  որպետությունը  մի  կողմից  ազատելքրեականպատասխանատվությունից՝  իրենց  ընկալունակության  ցարծր  աստիճանըհաշվի առնելով, մյուս կողմից էլ այդ հանգամանքների մասին մոռանալով՝նրանց  համար  առաջացրել  է բացասական հետևանքներ՝ կարծես  հանելովայդ հիմքը հանցակազմի տարրերի շարքից։
 է  այս  անձանցՀիմնվելով վերոգրյալի վրա՝ գտնում ենք, որ 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի9-րդ  կետը  պետք  է  հանել  քրեական  գործով  վարույթի  և  քրեականհետապնդման բացառման  ոչ  արդարացնող  հիմքերի  շարքից և այդ դեպքըներառել նույն հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետի բովանդակության մեջ։
 Հոդվածը  ներկայացվել  է  ՇՊՀ-ի  29.09.2020թ.-ի  ուսանողականգիտաժողովին։

Սույն  աշխատանքը  նվիրված  է  անչափահասների  վերաբերյալ  քրեական  գործերով  վարույթի  կարճման  և  քրեական  հետապնդման  դադարեցման առանձնահատկություններին։
  Աշխատանքում ներկայացված  են  գիտնականների  տեսակետներ,  ներկայացված  և  վերլուծված  են  ՀՀ  վճռաբեկ դատարանի մի շարք որոշումներ։
  Ուսումնասիրված և վերլուծված  են նաև ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի և նախագծի վերաբերելի  դրույթներ։
   Կատարված  հետազոտության  հիման  վրա  ներկայացված  են  առաջարկություններ՝  ուղղված  ՀՀ  օրենսդրության  և  իրավակիրառ  պրակտիկայի բարելավմանը։
