ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ ՈՐՈՇԴԵՂԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՄԵԹԱՆՈԼԱՅԻՆ ԼՈՒԾԱՄԶՎԱԾՔՆԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ևՔԱՆԱԿԱԿԱՆ ՖԻՏՈՔԻՄԻԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Մանրէային վարակիչ հիվանդությունների տարածվածությունը և նրանց բարդացումներն ամբողջ աշխարհում շարունակ մեծանում են։
  Սա հիմնականում կապված էմանրէների՝ ներկայումս առավել շատ օգտագործվող հակաբիոտիկների նկատմամբկայունության ձեռքբերման հետ [1]։
  Հակաբիոտիկ կայունությունը 20-րդ դարի վերջիցսկսած  դարձել  է  մարդկության  մեծագույն  խնդիրներից  մեկը։
   Հակաբիոտիկներինկատմամբ  կայունության  ձեռքբերման  աճող  մակարդակը  հիմնականում  պայմանավորված է վերջիններիս ծավալուն և առանց սահմանափակումների օգտագործմանհետ [2]։
  Նոր հակաբիոտիկների նկատմամբ պահանջարկը, որոնք հնարավորությունկտան  հաջողությամբ  պայքարել  կայուն  մանրէների  շտամների  դեմ,  չափազանցմեծացել է։
  Վերջիններիս հայտնաբերման ավանդական եղանակներն այլևս բավարար արդյունավետ չեն` պայմանավորված այն հանգամանքով, որ դրանց նկատմամբմիկրոօրգանիզմներն արագ կայունության են ձեռք բերում [2]։
  Հետևաբար, ներկայումս  առավել  կարևորվում  է  հակամանրէային  միացությունների  նոր  աղբյուրներիուսումնասիրումը։
 Նոր  հակաբիոտիկների  հայտնաբերման  ամենախոստումնալից  աղբյուրներիցկարող են լինել բուսական օրգանիզմները [2, 3]։
  Բույսերից անջատված հակամանրէային ազդեցությամբ օժտված նյութերը՝ շնորհիվ իրենց բնական ծագման, համարվում են նաև անվտանգ, եթե համեմատենք սինթետիկ ճանապարհով ստացվածներիհետ։
  Հայտնի է, որ ներկայիս դեղամիջոցների մեկ քառորդն ստացվել է բուսականծագման միացություններից [1]։
  Բույսերից անջատված հակամանրէային միացությունները՝ համեմատած ավանդական հակաբիոտիկների հետ, կարող են ունենալ միկրոօրգանիզմների նկատմամբ այլ թիրախներ, հետևաբար նաև՝ ազդեցության տարբերվող մեխանիզմ [4, 1]։
 Բույսերն  երկրորդային  մետաբոլիտներ  սինթեզելու  անսահմանափակ  հնարավորություն ունեն։
  Սրանք բույսերի համար հիմնականում էկոլոգիական նշանակություն ունեն և շատ դեպքերում մասնակցում են միկրոօրգանիզմների, միջատների ևխոտակեր կենդանիների դեմ պաշտպանական գործընթացներին։
  Որոշները, ինչպեսօրինակ` տերպենոիդները, բույսերին տալիս են բնորոշ հոտ, մյուսները (քինոնները ևտանինները) պատասխանատու են գունավորման համար։
  Երկրորդային շատ մետաբոլիտներ  ապահովում  են  բույսերի  յուրահատուկ  բուրմունքը  (օրինակ՝  տերպենոիդկապսաիցինը՝  չիլի  պղպեղից)։
   Հենց  այդ  խոտաբույսերից  ու  համեմունքներից  շատերը, որոնք մարդիկ օգտագործում են սնունդը համեմելու համար, ծառայում են որպես բժշկական օգտակար միջոցներ [3]։
 Բույսերի հակամանրէային ազդեցության համար հիմնականում պատասխանատու են նրանց երկրորդային մետաբոլիտները [5, 6]։
  Բուսական միացությունների հիմնական խմբերը, որոնք կարող են օժտված լինել հակամանրէային ազդեցությամբ, հետևյալն են՝ ֆենոլներ և պոլիֆենոլներ (ֆլավոնոիդներ, քինոններ, տանիններ, կումարիններ և այլն), տերպենոիդներ, ալկալոիդներ, սապոնիններ, ստերոիդներ, լեկտիններ և պոլիպեպտիդներ [5, 3, 7, 6, 8, 9]։
 Հայաստանի բուսական աշխարհը հարուստ է խոտաբույսերի, թփերի և ծառերիտարբեր ընտանիքների պատկանող բազմաթիվ և յուրահատուկ տեսակներով։
  Շատտարածված են վայրի դեղաբույսերը, որոնք դեռևս հնագույն ժամանակներից օգտագործվում են բուժական նպատակներով գիտական և ժողովրդական բժշկության մեջ[10]։
 Աշխատանքի նպատակն է եղել ուսումնասիրել հայկական ավանդական բժըշկության  մեջ  օգտագործվող  որոշ  դեղաբույսերի  մեթանոլային  լուծամզվածքներիորակական և քանակական ֆիտոքիմիական կազմը։
 Հետազոտման  օբյեկտը  և  մեթոդները։
   Հետազոտման  օբյեկտ  հանդիսացողAgrimonia eupatoria L. (ամբողջական բույս), Hypericum alpestre subsp. Polygonifoliւm(Rupr.) Avet. & Takht. (վերգետնյա մաս), Rumex  obtusifolius Willd (սերմ) և Sanguisorbaofficinalis L. (վերգետնյա մաս) բույսերը, որոնք օժտված են բարձր հակամանրէայինակտիվությամբ, ընտրվել են նախնական հետազոտությունների հիման վրա [11, 12]։
 Բույսերի հավաքումը և չորացումը կատարվել է արևոտ և չոր օրերին։
  Հավաքելուցանմիջապես  հետո  բուսական  նյութն  ամբողջովին  լվացվել  է  հոսող  ջրով,  ողողվելթորած ջրով և ստվերի ու լավ օդափոխության պայմաններում 10 օր տեղադրվել չորանոցում։
  Չորացած բուսանյութը փոշիացվել է հոմոգենիզատորի միջոցով և սենյակային ջերմաստիճանի պայմաններում պահվել հերմետիկ փակված ապակե տարաներիմեջ։
 Բուսական հյուսվածքների լուծահանումն իրականացվել է մացերացման եղանակով՝ օգտագործելով մեթանոլ (98 %) 10։
 1 (լուծիչի ծավալ/ բույսի զանգված) հարաբերությամբ [13]։
  Ստացված զանգվածն ակտիվորեն խառնվել է վորտեքսի միջոցով ևտեղադրվել սառնարանի մեջ (24 ժամ 50 C պայմաններում)։
    Այնուհետև փորձանոթները 6 րոպե կենտրոնախուսվել են 10000 պտ/րոպե արագությամբ։
  Վերնստվածքըֆիլտրվել է Վատտման 1 ֆիլտրով և չորացվել (վակուում չորացնող սարք BOV-50V,Biobase Meihua Trading, Չինաստան)  400 C պայմաններում։
  Նստվածքի վրա կրկինավելացվել է լուծիչ և ակտիվ նյութերի հնարավորինս լիարժեք լուծահանման համարգործընթացը  կրկնվել  է  երեք  անգամ։
   Միավորված    չոր  լուծամզվածքը  կշռվել  է,տեղափոխվել  էպենդորֆների  մեջ  և  հետագա  օգտագործման  նպատակով  պահվելսառցարանում (-180 C)։
 Բույսերի մեթանոլային լուծամզվածքների որակական ֆիտոքիմիական հետազոտությունները կատարվել են ստանդարտ մեթոդներով [14]։
 Ֆենոլային միացությունների քանակական որոշումը կատարվել է Ֆոլին-Չոկալտեուի մեթոդով [15]։
  0.5 մլ լուծամզվածքին ավելացվել է 2.5 մլ 10 % Ֆոլինի ռեակտիվև 2.5 մլ 7.5 % Na2CO3։
  Ինկուբացումը 40 րոպե իրականացվել է 450 C պայմաններում։
 Չափումները  կատարվել  են  GENESYS  10S  UV-VIS  սպեկտրոֆոտոմետրով,  ալիքիերկարությունը՝ 765 նմ։
  Ստուգիչում լուծամզվածքի փոխարեն ավելացվել է համապատասխան  քանակությամբ  մեթանոլ։
   Արժեքներն  արտահայտվել  են  մկգ  գալլաթթվիէկվիվալենտ/մգ (ԳԹէ/մգ) միավորներով։
  Ստացված արդյունքները ներկայացված ենմիջին±ստանդարտ շեղում արժեքներով և վերլուծվել են Microsoft Excel ծրագրով։
 Ֆլավոնոիդների քանակական որոշումը կատարվել է ալյումինումի քլորիդի կոլորիմետրիկ մեթոդով։
  0.25 մլ լուծամզվածքին ավելացվել է 0.75 մլ մեթանոլ, 0.05 մլ10% ALCL3, 0.05 մլ 1M Na-K տարտրատ և 1.4 մլ թորած ջուր։
  Ինկուբացիան սենյակային  ջերմաստիճանում  իրականացվել  Է  30  րոպե։
   Չափումները  կատարվել  ենսպեկտրոֆոտոմետրով,  ալիքի  երկարությունը՝  415  նմ։
   Ստուգիչում  ALCL3-ը  և  Na-Kտարտրատը փոխարինվել են մեթանոլով։
  Արժեքներն արտահայտվել են մկգ կվերցետինի էկվիվալենտ/մգ (Կէ/մգ) միավորներով։
  Ստացված արդյունքները ներկայացված են միջին±ստանդարտ շեղում արժեքներով և վերլուծվել են Microsoft Excel ծրագրով։
 Տանինների քանական որոշումը կատարվել է վանիլինային մեթոդով [16]։
  0․05մլ լուծամզվածքին ավելացվել է 3 մլ 4% վանիլինի սպիրտային լուծույթ և 1․5 մլ կոնցենտրիկ HCl։
  Ինկուբացիան սենյակային ջերմաստիճանում իրականացվել է 15 րոպե։
  Չափումները կատարվել են սպեկտրոֆոտոմետրով, ալիքի երկարությունը՝ 500նմ։
  Ստուգիչում լուծամզվածքը փոխարինվել է համապատասխան քանակությամբ մեթանոլով։
   Արժեքներն  արտահայտվել  են  մկգ  կատեխինի  էկվիվալենտ/մգ  միավորներով։
  Ստացված արդյունքները ներկայացված են միջին±ստանդարտ շեղում արժեքներով և վերլուծվել են Microsoft Excel ծրագրով։
 Հետազոտությունների արդյունքները և դրանց քննարկումը։
  A. eupatoria, H.alpestre, R. obtusifolius  և S. officinalis բույսերի մեթանոլային լուծամզվածքների որակական ֆիտոքիմիական հետազոտությունների արդյունքները (Աղյուսակ 1) ցույց ենտվել, որ կումարինները, տանինները, ֆլավոնոիդները և ֆենոլային միացություններնառկա են բոլոր չորս բույսերում, իսկ տերպենոիդները` միայն R. obtusifolius-ի մոտ։
 Բոլոր չորս բույսերի մեթանոլային լուծամզվածքներում բացակայում են ալկալոիդներըև կարդիոգլիկոզիդները։
  Սապոնինները և ֆլոբատանինը բացակայում են միայն S.officinalis  բույսի,  իսկ  ստերոիդները`  R.  obtusifolius  և  S.  officinalis  բույսերի  լուծամըզվածքներում։
 ՄիացություններԱլկալոիդներԿարդիոգլիկոզիդներԿումարիններՍապոնիններՍտերոիդներՏանիններՏերպենոիդներ ՖլոբատանինՖլավոնոիդներ Ֆենոլային միացություններԲուսատեսակներ-ա+ բ Աղյուսակ 1. Հետազոտված բույսերի մեթանոլային լուծամզվածքների որակականֆիտոքիմիական կազմը (-ա – բացակայում է, +բ - առկա է)Ընդհանուր  ֆենոլային  միացությունների  քանակական  հետազոտության  արդյունքները (Գրաֆիկ 1) ցույց են տվել, որ առավել մեծ քանակությամբ ընդհանուր ֆենոլային միացություններ առկա են A. eupatoria-ի լուծամզվածքում (358.9 մկգ ԳԹէ/մգ)։
 H. alpestre-ի և S. օfficinalis-ի մեթանոլային լուծամզվածքներում ընդհանուր ֆենոլայինմիացությունների  գումարային  քանակը  կազմել  է  համապատասխանաբար  263.3  և327․2 մկգ ԳԹէ/մգ։
  R. obtusifolius-ի մեթանոլային լուծամզվածքի գումարային ֆենոլային միացությունների քանակը կազմել է ընդամենը 92․6 մկգ ԳԹէ/մգ։
 գ մ տ ն ե լ ա վ ի վ կ է ի վ թ թ ա լ լ ա գ գ կ մ Գրաֆիկ 1․ Հետազոտված բույսերի ընդհանուր ֆենոլային միացությունների գումարայինքանակությունը, (n=3), p<0.05Բույսերի լուծամզվածքներում պարունակվող ֆլավոնոիդների քանակական հետազոտության արդյունքները (Գրաֆիկ 2) ցույց են տվել, որ առավել մեծ քանակությամբ  ֆլավոնոիդներ  առկա  են  H.  alpestre-ի  լուծամզվածքում  (78․8  մկգ  Կէ/մգ)։
   A.eupatoria-ի, R. obtusifolius-ի և S. officinalis-ի մեթանոլային լուծամզվածքներում ֆլավոնոիդները կազմում են համապատասխանաբար 26.23, 47.37 և 34.73 մկգ Կէ/մգ։
 Տանինների ամենաբարձր պարունակությունը դիտվել է H. alpestre-ի մեթանոլային լուծամզվածքում (27․78 մկգ կատեխինի էկվիվալենտ/մգ, Գրաֆիկ 3)։
  A. eupatoriaի,  R.  obtusifolius-ի  և  S.  officinalis-ի  մեթանոլային  լուծամզվածքներում  տանիններըկազմում  են  համապատասխանաբար  21.5,  23․93,  1․99  մկգ  կատեխինի  էկվիվալենտ/մգ։
 A. eupatoria-ի լուծամզվածքում գումարային ֆենոլային միացությունների բարձրպարունակության վերաբերյալ հիշատակվում է նաև այլ աշխատանքներում։
  Մասնավորապես Մուրուզովիչը ցույց է տվել, որ բույսի ացետոնային լուծամզվածքում պարունակվում  է  220  մգ  ԳԹէ/գ  գումարային  ֆենոլային  միացություններ,  որը,  սակայն,զգալիորեն զիջում է մեր ստացած տվյալներին (348.34 մկգ ԳԹէ/մգ)։
  Դա կարող էպայմանավորված լինել նրանով, որ մեթանոլում ավելի մեծաքանակ նյութեր են լուծվում, այդ թվում՝ ֆենոլային միացություններ։
  Նույն հեղինակների ստացած տվյալներիհամաձայն A. eupatoria-ի ացետոնային լուծամզվածքում պարունակվող գումարայինֆլավոնոիդների քանակը չոր լուծամզվածքում կազմում է 97.06 մգ ռուտին էկվիվալենտ/գ (մգ ՌՈՒԷ/գ)։
 Մեկ այլ աշխատանքում ցույց է տրվել [17], որ S. officinalis-ի մեթանոլային լուծամզվածքում ֆլավոնոիդները կազմում են տոտալ պոլիֆենոլների մոտավորապես 42%-ը, այն դեպքում, երբ ջրային լուծամզվածքում կազմում են 12 %-ը։
 մկգ կատեխինի էկվիվալենտ/մգ; H.  մկգ կատեխինի մկգ կատեխինի էկվիվալենտ/մգ; A.  էկվիվալենտ/մգ; R.   գ մ տ ն ե լ ա վ ի վ կ է ի ն ի խ ե տ ա կ գ կ մ Գրաֆիկ 2․ Հետազոտված բույսերի ֆլավոնոիդների գումարային քանակությունը, (n=3),մկգ կատեխինի էկվիվալենտ/մգ; S.  մկգ գալլաթթվի էկվիվալենտ/մ գ; H. alpestre;  մկգ գալլաթթվի էկվիվալենտ/մ գ; A. eupatoria;  գ մ տ ն ե լ ա վ ի վ կ է ի ն ի տ ե ց ր ե վ կ գ կ մ մկգ գալլաթթվի էկվիվալենտ/մ գ; R.   մկգ գալլաթթվի էկվիվալենտ/մ գ; S. officinalis;  Գրաֆիկ 3. Հետազոտված բույսերի տանինների գումարային քանակությունը, (n=3),Այսպիսով,  հետազոտվող  բույսերի  լուծամզվածքներում  ցույց  է  տրվել  տարբերխմբերի երկրորդային մետաբոլիտների ներկայացվածությունը և դրանց քանակականպարունակությունը,  որը  հիմք  է  ծառայում  նշված  բույսերի  հակամանրէային  ազդեցության համար պատասխանատու միացությունների հետագա անջատման և նույնականացման համար։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  World  Health  Organization,  Antimicrobial  Resistance,  Antimicrobial  Resistance։
 Antimicrobial Activity of their Extracts։
  Phenomenon, Dependence on Different FactorsNabavi S., Phytochemicals for Human Disease։
  An Update on Plant-Derived CompoundsAntibacterial Activity, Microbiol. Res. 196, pp. 44–68. doi։
 10.1016/j.micres.2017.12.003 [6] Savoia D., Plant-Derived Antimicrobial Compounds։
  Alternatives to Antibiotics. Futureto the Genus Thymus as Antibacterial Agents։
  From Farm to Pharmacy, Food Chem. 173,pp. 339–347. doi։
 10.1016/j.foodchem. 2015. 10. 042Pathogenic  Microorganisms  Using  Plant-Derived  Antimicrobials։
   A  Minireview  of  theMechanistic Basis, Biomed Res., Int. doi։
 10.1155/ 2014/761741.[10]  Ծատուրյան  Թ.,  Գևորգյան  Մ.,  Հայաստանի  վայրի  դեղաբույսեր,  Երևան,Լուսակն, 2014, էջ 316։
 17, pp. 1–9. doi։
 10.1186/s12906-017-1573-y. Ten Medicinal Plants Used in Colombian Folkloric Medicine։
  A Possible Alternative in theԱյվազյան Արփինե ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ ՈՐՈՇԴԵՂԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՄԵԹԱՆՈԼԱՅԻՆ ԼՈՒԾԱՄԶՎԱԾՔՆԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ևՔԱՆԱԿԱԿԱՆ ՖԻՏՈՔԻՄԻԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ երկրորդային մետաբոլիտ, ֆիտոքիմիական հետազոտություն,ֆենոլային միացություն, ֆլավոնոիդ, տանին, հակաբիոտիկ կայունություն,դեղաբույս։

Հակաբիոտիկ կայունության խնդրի մեծ տարածվածության պայմաններում բույսերը նոր հակամանրէային  միացությունների հեռանկարային աղբյուր են։
  Հետազոտության  նպատակն  էր  ուսումնասիրել  հակամանրէային  ակտիվությամբ  օժտված  Agrimonia  eupatoria,  Hypericum  alpestre,  Rumex  obtusifolius  և  Sanguisorba  officinalis  բույսերի  մեթանոլային  լուծամզվածքների  ֆիտոքիմիական  կազմը։
   Բույսերի  լուծամըզվածքներում  երկրորդային  մետաբոլիտները  ներկայացված  են  լայն  սպեկտրով։
   Ֆենոլային ընդհանուր միացություններ մեծ քանակությամբ առկա են A. eupatoria-ի,  իսկ ֆլավոնոիդներ և տանիններ՝ H. alpestre-ի լուծամզվածքներում։
   Այսպիսով,  հետազոտվող  բույսերի  լուծամզվածքներում  ցույց  է  տրվել  տարբեր  խմբերի երկրորդային մետաբոլիտների ներկայացվածությունը և դրանց քանակական  պարունակությունը։
