ՀՀ տնտեսության զարգացման ներկայիս փուլում կարևորագույն հիմնախնդիրներից  մեկը  երկրում  ներդրումային  գործընթացի  աշխուժացումն  է,  որիլուծումը  կարևոր  նախապայման  է  տնտեսության  կայունության  և  հետագատնտեսական  աճի  ապահովման  համար։
   Ներկայիս  պայմաններում  շատ  կարևոր է նաև ներդրումների արդյունավետության գնահատման և ներդրումայինորոշումներ ընդունելու հարցը։
  Այդպիսի գնահատման ճշտությունից և արժանահավատությունից  են  կախված  ներդրված  միջոցների  հետ  ստացման  ժամկետները և ձեռնարկության զարգացման հեռանկարները։
  Տնտեսավարման շուկայական  պայմանների  կատարելագործմանը  համընթաց  հայաստանյան  ընկերությունների մոտ անհրաժեշտություն է ծագում ներդնելու դրանց մրցունակության  բարձրացմանն  ուղղված  կառավարման  ժամանակակից  մեթոդներ  ևմոդելներ։
   Ընկերությունների  երկարաժամկետ  նպատակների  իրագործման  ևկայուն  զարգացման  համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի  ներդրումային  գործունեության  կառավարման  արդյունավետությունը։
   Ներդրումայիննախագծերն ընկերություններին թույլ են տալիս մշակել նոր արտադրանք, իրականացնել արտադրության տեխնիկական վերազինում և կատարելագործել արտադրական գործընթացները, ստեղծել մրցակցային առավելություններ, բարձրացնել  վաճառքի հանված ապրանքների որակը, ամրապնդել սեփական շուկայական  դիրքը։
   Գործնականում  ներդրումային  որոշումների կայացման  ծայրահեղ բարդությունը, որը պայմանավորված է կապիտալի օգտագործման երկարատև ժամկետով, ներդրումային նախագծերի արդյունքների անորոշությանբարձր  աստիճանով  և  ներդրումային  գործընթացների  համալիր  բնույթով,առանձնակի  սրությամբ  է  դնում  ընկերության  սահմանափակ  ֆինանսական,մարդկային  և  նյութական  ռեսուրսների  օգտագործման  արդյունավետությանմաքսիմալացմանն ուղղված ներդրումային նախագծերի կառավարման ամբողջական  համակարգի  մշակման  անհրաժեշտության  հարցը։
   Ընդ  որում,  այսխնդիրն էլ ավելի արդիական է փոքր ու միջին ձեռնարկությունների համար, քանի որ դրանք, խոշոր ընկերությունների համեմատ, բախվելով ավելի կոշտ սահմանափակումների,  օժտված  են  սխալ  ներդրումային  որոշումների  հետևանքների վերացման ավելի փոքր պաշարներով։
   Ներդրումային նախագծի  արդյունավետության գնահատումը հանգում էբացարձակ և հարաբերական առումներով դրա եկամտաբերության մակարդակի  որոշմանը։
   Ներդրումային  նախագծերի  արդյունավետության  գնահատմաննպատակով կիրառվում են քանակական և որակական մի շարք ցուցանիշներ։
 Առավել հաճախ այդ նպատակով օգտագործվում է փոխկապակցված ցուցանիշների հետեւյալ համակարգը.[1] 1. զուտ եկամուտ (net income-NI),2. զուտ դիսկոնտավորված եկամուտ (net discounted income-NDI) կամ, ինչպեսայն այլ կերպ անվանվում է, ինտեգրալային արդյունք,3. զուտ  բերված (կամ ընթացիկ) արժեք (net present value-NPV),4. եկամտաբերության (շահութաբերության) ինդեքս (profitability index-PI),5. եկամտաբերության (շահույթի) ներքին նորմա (internal rate of return-IRR),6. հատույցի (միանվագ ծախսերի վերադարձման) ժամկետ (payback period-PP),7. ներդրումների արդյունավետության գործակից (ARR)։
 Մեր կողմից կատարվել է «Անի» ՍՊԸ-ի ներդրումային ծրագրի արդյունավետության գնահատում վերը նշված ցուցանիշներով։
 «Անի» ՍՊԸ-ն զբաղվում է աղյուսի և շինարարական այլ նյութերի արտադրությամբ։
  Ներկայումս ընկերությունը թողարկում է ապրանքատեսականու 15անվանում,  որն  ընդգրկում  է  10  տեսակի  աղյուսներ,  ներկեր,    ցեմենտե  թեթևբլոկներ, բջջային ապակի և այլ նյութեր։
 «Անի»  ՍՊԸ-ն  ցանկանում  է  գործարար  ծրագրի  իրականացման  համարկատարել  ներդրումներ  սեփական  և  արտաքին  ֆինանսավորման  միջոցներիներգրավմամբ։
 Գործարար  ծրագրի իրականացման համար անհրաժեշտ  միջոցների  գոյացման աղբյուրները հետևյալն են`  1. երկարաժամկետ վարկային միջոցներ,  2. սեփական ներդրում։
 Երկարատև վարկային միջոցները նախատեսվում են սարքավորումներիև  արտադրության  համար  շրջանառու  միջոցների  ներգրավման  համար։
 Երկարատև վարկային միջոցների համար նախատեսվում է 500,5 մլն ՀՀ դրամ 5տարի մարման ժամկետով 14% տարեկան տոկոսադրույքով։
  Վարկային միջոցներն ուղղվելու են աղյուսի և մյուս արտադրանքների արտադրության ընդլայնման  ու  զարգացման  ուղղությամբ։
   Ներդրումների  ներգրավման  արդյունքումհնարավոր  կլինի ավելացնել  իրացման  ծավալները  տեղական  շուկայում,  ինչպես նաև կազմակերպել արտահանում։
 Ընկերության  ներդրումները  նույնպես  ուղղվելու  են  հիմնական  և  շրջանառու միջոցների ձեռքբերման ծախսերի մասնակի փոխհատուցման և ընթացիկծախսերի իրականացման ուղղությամբ։
  Ընկերության սեփական ներդրումներիչափը կազմում է 308 մլն ՀՀ դրամ։
 Ընկերության  կանխատեսվող  ապրանքաշրջանառությունը  կբավականացնի վարկային միջոցների մարումների, արտաքին ֆինանսական ռեսուրսների հետվերադարձի և շահութաբերության ապահովման համար։
 Նախատեսվող ներդրումների  հետվերադարձը նախատեսվում է իրականացնել հինգ տարում։
  Փոխառու կապիտալի հետվերադարձի ժամանակահատվածն  ընտրված  է  այն  սկզբունքով,  որ  շրջանառու  միջոցներն  ուղղվեն  արտադրական  հզորությունների  աստիճանական  ավելացմանը,  շրջանառու  միջոցների  համալրմանը  և  արտադրանքի  հանդեպ  շուկայի պահանջարկի  մասնակի բավարարմանը, որի արդյունքում հնարավոր կլինի միջոցներն ուղղել արտադրանքի արտադրությանը։
 Ներդրման ուղղություններըԱղյուսակ 1.  ÐáõÙùÇ ¨ շñç³Ý³éáõ ÙÇçáóÝ»ñÇՏոկոսադրույքների  հաշվարկն  իրականացվում  է  վարկի  մնացորդայինգումարի  հիման վրա,  տոկոսագումարի  վճարումներն  իրականացվում  են հավասարաչափ`  սկսած  առաջին  ամսից,  իսկ  վարկի  մարումը՝  վարկի  տրամադրումից 6 ամիս անց։
 Պլանավորած ծրագրի հինգ տարիների ընթացքում փոխառու միջոցներիհետ վերադարձման արդյունքում ընկերությունն արդեն սեփական ուժերով արդյունավետ  բիզնեսի  կառավարմամբ  կառույց  կդառնա`  նպաստելով  համայնքում  նոր  աշխատատեղերի  բացմանը,  գործազրկության  ցուցանիշի  նվազեցմանը և կենսամակարդակի բարձրացմանը։
 «Անի»  ընկերության  արտադրանքի  իրացման  ծավալների  հաշվարկներըիրականացված  են  կանխատեսվող  վաճառքի  ծավալների  և  նախատեսվողիրացման գների հաշվարկի հիման վրա։
  Իրացումից ակնկալվող հասույթի ցուցանիշները ներկայացված են ստորև աղյուսակ 2-ում `Իրացումից ակնկալվող հասույթի ցուցանիշներըԱղյուսակ 2.  1-ին տարի  2-րդ  տարի3- րդ   տարի4- րդ   տարի  5- րդ   տարի  Ընդամենը Ընկերության կողմից թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքը ներառում էնյութերի ծախսը, ուղղակի աշխատավարձը, էներգամատակարարման, գազամատակարարման,  ջրամատակարարման  և  այլ  ուղղակի  ծախսերը։
   Արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկը ներկայացված է աղյուսակ 3-ում`Արտադրանքի ինքնարժեքը հինգ տարիների կտրվածքովԱղյուսակ 3. ԱՆՎԱՆՈՒՄԸԻնքնարժեք1-ին տարի2-րդ տարի3-րդ  տարի4-րդ  տարի5-րդ տարիՀամախառն շահույթը հինգ տարիների հաշվով կազմում է 2,586,228,750 ՀՀդրամ, իսկ համախառն շահութաբերությունը կազմում է միջինը 42,4 %։
 Համախառն շահույթը հինգ տարիների հաշվովԱղյուսակ 4.  Համախառն շահույթըՀամախառնշահութաբերությունը %1-ինտարի2-րդտարի3-րդ տարի4-րդ տարի5-րդ տարիԳործարար ծրագրով կանխատեսված զուտ շահույթն ու շահութաբերությունը կանխատեսվող հինգ տարիների համար ներկայացված են աղյուսակ 5-ում. Աղյուսակ 5.Զուտ շահույթն ու շահութաբերությունը կանխատեսվողհինգ տարիների համար1-ին տարի  2-րդ տարի  3-րդ  տարի   4-րդ  տարի  5-րդ  տարի¼áõï ß³ÑáõÛÃի տոկոս Զուտ շահույթն ու շահութաբերությունը աճում է կանխատեսումային հինգտարիների  ընթացքում,  որը  պայմանավորված  է  արտադրության  ծավալներիհետզհետե ավելացմամբ։
 Այսպիսով, ելնելով բիզնես պլանում նշված ցուցանիշներից` հաշվենք, թեսկզբնական  ներդրումները  ինչքան  ժամանակում  հետ  կգան,  այսինքն`  ներդրումների փոխհատուցման պարզ ժամանակահատվածը` PP I տարում դրամական հոսքերը կազմել են 90.200.000, որը փոքր է սկզբնական  ներդրումներից,  I  և  II  տարում  դրամական  հոսքերը  կազմել  ենI , II և III տարում՝  490.700.000+481.434.000=972.134.000  Ներդրումները  հետ  կգան  3  տարուց  շուտ  (բայց  ի  նկատի  ունենանք,  որներդրումների հատուցման պարզ ժամկետի ցուցանիշը հաշվի չի առնում փողիարժեքային տատանումները)։
 մնացորդ= 1-972134000-808500000/481434000=0.66Հետևում է, որ  Payback period-ը   2.66 տարի է։
      Իսկ  եթե  հաշվի  առնենք  նաև  դրամական  միջոցների  դիսկոնտավորմանարժեքը, ապա պետք է հաշվենք մեկ այլ ցուցանիշ՝  DPP (հատուցման դիսկոնտային ժամանակաշրջան)։
     Մինչ այս ցուցանիշը հաշվելը հաշվենք ներդրումների ընթացիկ արժեքը (PV)Հաշվենք այն տարին, երբ սկզբնական ներդրումները կհատուցվեն.I և II տարում                 79122807+308077000=387199807< 808500000I, II և III տարում           387199807+320956000=708155807<808500000I, II, III  և IV տարում    708155807+265161810=973317617> 808500000Սա նշանակում է, որ  սկզբնական ներդրումները հետ կգան  4 տարուց շուտ։
 Եթե  ենթադրենք,  որ  դրամական  միջոցների հոսքը  ամբողջ  ժամանակահատվածի համար  գալիս  է հավասարաչափ, ապա  կարող  ենք  հաշվել չորրորդ տարվա մնացորդը.Մնացորդը=1-973317617-808500000/265161810=0.378Ինչպես  տեսնում  ենք,  ներդրումները  հատուցվում  են  3.378  տարում(DPP=3.378), որը ավելի երկար է, քան պարզ հատուցման ժամկետի դեպքում։
 Այժմ  հաշվենք  ներդրումային  նախագծի  զուտ  ընթացիկ  արժեքը  (NPV)։
 Դրա համար մենք օգտվում ենք արդեն իսկ յուրաքանչյուր տարվա համար հաշվարկված ընթացիկ արժեքներից (PV)։
  Ինչպես գիտենք.       Ըստ մեր հաշվարկների՝ նախագծի ընթացիկ արժեքները հավասար կլինեն.Առաջին տարվա համար` PV1=79122807Երկրորդ տարվա համար` PV2=308077000Երրորդ տարվա համար`    PV3=320956000Չորրորդ տարվա համար` PV4=265161810Հինգերորդ տարվա համար` PV5=290435576,  ստացվածից  հետևումէ, որ տվյալ նախագծում ներդրումներ կատարելը արդյունավետ է։
     Այս  նախագծի  համար  հաշվենք  նաև  եկամտաբերության  դիսկոնտայինինդեքսը (DPI)։
   Այս  ցուցանիշը  ևս  վկայում  է  այն  մասին,  որ  նախագծում  ներդրումներկատարելն արդյունավետ է։
 Եկամտաբերության  ներքին  նորման  դիսկոնտային  դրույքի  այն  մեծությունն է, որի դեպքում NPV=0։
  Բանաձևային տեսքով IRR որոշելը անհնար է, այսցուցանիշը որոշվում է ընտրանքի կարգով։
  Կազմենք հետևյալ աղյուսակը.Աղյուսակում սկզբնական ներդրումների ծավալը 808.5 մլն ՀՀ դրամ է, դիսկոնտավորման տոկոսադրույքը` 14%։
  Այս դեպքում NPV=455 մլն, որը մեծ է 0ից, բայց մեզ անհրաժեշտ է կիրառել դիսկոնտի այնպիսի դրույք, որի դեպքումզուտ  ընթացիկ  արժեքը  հավասարվի  0-ի։
   Կամայական  ընդունենք,  որ  դիսկոնտավորման տոկոսադրույքը 30% է, այդ դեպքում NPV=48.95 մլն ՀՀ դրամ, իսկեթե  ընդունենք  դիսկոնտավորման  դրույքը  40%,  ապա  NPV=-114.59  մլն  դրամ։
 Հետևապես  դիսկոնտավորման  այն  դրույքաչափը,  որի  դեպքում  NPV=0,գտնվում է 30 և  40 տոկոսների միջակայքում։
  Այս դեպքում IRR-ը հաշվում ենք.         Այսինքն` IRR=33%, այն առավելագույն սահմանն է, որից հետո ներդրումային ծրագիրը կլինի ոչ շահութաբեր։
  Հետևաբար մինչ այդ սահմանը ձեռնարկության համար շահավետ կլինի ֆինանսավորել տվյալ ներդրումային նախագիծը։
 Նշենք նաև, որ ներդրումային նախագծի գնահատման մեջ պետք է հաշվիառնել նաև ֆինանսական կախվածության գործակիցը, որը ցույց է տալիս ֆիրմային  կախվածությունը  արտաքին  փոխառություններից։
   Հաշվարկման  սխեման ենթադրում է փոխառու միջոցների մասնաբաժնի և ամբողջական ակտիվների հարաբերակցությունը։
  Ինչքան մեծ է ստացվում ցուցանիշը, այնքան փոխառու միջոցների բաժինն ավելի մեծ է, իսկ դա վկայում է անվճարունակության,բարձր ռիսկի և ձեռնարկությունում դրամական դեֆիցիտի մասին։
 Կազմակերպությունում նշված ֆինանսական կախվածության գործակիցըհավասար է 0.619 կամ 62%։
  Սա վկայում է այն մասին, որ բիզնես ծրագրի իրականացման համար 62%-ը վարկային միջոցներն են, իսկ մնացած 38%-ը` սեփական։
  Սա նման բիզնես նախագիծ իրականացնելու համար նորմալ ցուցանիշ է,քանի որ հիմնականում ընդունված է, որ սեփական միջոցների բաժինը ընդհանուր ակտիվներում պետք է գերազանցի 25%-ը։
  Իսկ կազմակերպությունում այնհավասար  է  38%-ի։
   Հետևաբար  ներդրումային  նախագիծը  կարելի  է  իրականացնել։
 Եզրահանգում. Ներդրումային նախագծի արդյունավետության գնահատման  ցուցանիշները,  իրենց  կարևոր  կիրառական  նշանակությամբ  հանդերձ,ունեն  նաև  էական  թերություններ։
   Այսպես,  դրանք  գլխավորապես  մասնակիբնույթ ունեն և ներդրումային նախագծերի տնտեսական արդյունավետությունըբնութագրում են այս կամ այն տեսանկյունից։
  Այդ իսկ պատճառով նախագծերիառավել ընդգրկուն գնահատման համար անհրաժեշտ է այս ցուցանիշները դիտարկել  որպես  համակարգային  ամբողջություն,  որի  բաղադրիչներից  յուրաքանչյուրը  փորձում  է  լրացնել  մյուսների  կիրառման  արդյունքում  առաջացածբացը։
  Սակայն նույնիսկ դիտարկված բոլոր ցուցանիշների կիրառման դեպքումհնարավոր  չէ  խուսափել  լուրջ  բարդություններից։
   Այսպես,  քանի  որ  դրանքտարբեր բնույթ ունեն, ուստի դրանց արժեքները ևս կարող են հակառակ պատկեր ստեղծել։
  Այս դեպքում ծագում է ցուցանիշներից որևէ մեկին նախապատվություն տալու խնդիրը, որը չնայած շատ հաճախ լուծվում է NPV-ի օգտին, սակայն, մեր կարծիքով, այս լուծումը ևս թերի է և չունի բավարար հիմնավորվածություն։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 3.  Èãîíèíà, Ë. Ë. “Èíâåñòèöèè’’։
  ó÷åá. ïîñîáèå /  ïîä ðåä. ä-ðà ýêîí. íàóê, ïðîô. Â. À. Ñëåïîâà.– Ì. ։
  Ýêîíîìèñòú, 2004. – 478 ñ.6.  ×åðíîâ Â.À. ‘’Èíâåñòèöèîííàÿ ñòðàòåãèÿ'. — Ì.։
  ÞÍÈÒÈ-Äàíà, 2003.– 158 ñ.Տեղեկություններ հեղինակների մասին Սիմոնյան Թամարա Սուրիկի- տնտ. գիտ. թեկն, դոցենտ, Գյումրու պետական մանկավարժական ինստիտուտի տնտեսագիտության ամբիոնի վարիչ E-mail։
  Tsimonyan62@mail.ruԻսրայելյան Խաչատուր Սարգսի - Գյումրու պետական մանկավարժականինստիտուտի տնտեսագիտության ամբիոնի դասախոս E-mail։

Ներդրումային գործընթացի աշխուժացումն է, որի լուծումը կարևոր նախապայման է տնտեսության կայունության և հետագա տնտեսական աճի ապահովման համար։
  Ներկայիս պայմաններում շատ կարևոր է նաև ներդրումների  արդյունավետության  գնահատման  և  ներդրումային  որոշումներ  ընդունելու  հարցը։
   Հոդվածում  ուսումնասիրվում  է  ներդրումային  նախագծի  արդյունավետության գնահատման մեթոդները կոնկրետ կազմակերպության օրինակով։
