ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ԾԱՌԱՅՈՂԱԿԱՆ ԳԱՂՏՆԻՔԻ ԱՐԴԻՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՎերջին  շրջանում  սահմանի  առանձին  հատվածներում  տեղի  ունեցածռազմական բախումները ևս մեկ անգամ վկայեցին այն մասին, որ, շրջապատված  լինելով  ռազմական  ագրեսիվ  քաղաքականություն  վարող  երկրներով՝մենք  անհրաժեշտություն  ունենք  զարգացնելու  ոչ  միայն  երկրի  պաշտպանունակությունը, այլև դրա հետ փոխկապակցված մյուս բոլոր ոլորտները։
  Պարբերաբար  իրականացվող  ռազմական  հարձակումների  հետ  զուգահեռ,  լայն  թափով  ընթացավ  նաև  պայմանականորեն  կոչված  «տեղեկատվական  պատերազմը», որն ընդգրկեց ինչպես զանգվածային լրատվությունը, այնպես էլ պաշտոնական տեղեկատվության ոլորտը։
  Ավելի ստույգ, արդեն հայտնի են դարձելտեղեկատվության  արտահոսքի  մի  քանի  դեպքեր,  որոնց  առնչությամբ  իրավապահ մարմինների կողմից իրականացվում է քննություն՝ պարզելու համար,թե արդյոք խախտվել են պետական կամ ծառայողական գաղտնիքի պահպանության  կանոնները։
   Թվում  է,  թե  այս  հարցերը  պետք  է քննարկվեն  և  լուծումստանան բացառապես պրակտիկ հարթության վրա, սակայն, կարծում ենք, որպրակտիկայում  անհարկի  խնդիրների առաջ  չկանգնելու  համար  հարկ  է  նաևկատարելագործել օրենսդրական դաշտը՝ պետական և ծառայողական գաղտնիքի պահպանման ուղղությամբ առավել գործուն կառուցակարգեր սահմանելու  միջոցով։
   Պետական  և  ծառայողական  գաղտնիքի  հետ  առնչվող  հարցերըօրենսդրական կարգավորում են ստացել «Պետական և ծառայողական գաղտնիքի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  միջոցով,  որի  2-րդ  հոդվածի  համաձայն`  պետականգաղտնիքը  ռազմական,  արտաքին  հարաբերությունների,  տնտեսական,  գիտատեխնիկական,  հետախուզական,  հակահետախուզական,  օպերատիվ-հետախուզական  գործունեության  բնագավառների  այն  տեղեկություններն  են,որոնք  պաշտպանվում  են  պետության  կողմից,  և  որոնց  տարածումը  կարող  էծանր  հետևանքներ  առաջացնել  պետության  անվտանգության  համար։
   Ծառայողական  գաղտնիքը  նշված  բնագավառների  այն  տեղեկություններն  են,որոնք  պաշտպանվում  են  պետության  կողմից,  և  որոնց  տարածումը  կարող  էվնաս  հասցնել  երկրի  անվտանգությանը։
   Այդպիսի  տեղեկությունները,  որպեսկանոն,  պարունակում  են  պետական  գաղտնիքի  մաս  կազմող  տվյալներ,  սակայն ինքնին չեն բացահայտում պետական գաղտնիքը։
  Պետական և ծառայողական  գաղտնիք  կազմող  տեղեկությունները  համարվում են  ՀՀ  սեփականությունը, պահպանվում ու պաշտպանվում են պետության կողմից։
  Այդ օրենքի 4րդ  հոդվածը  սահմանում  է.  «Պետական  և  ծառայողական  գաղտնիք  կազմողտեղեկությունների  գաղտնիության  աստիճանը  պետք  է  համապատասխանինշված  տեղեկությունների  տարածման  հետևանքով  ՀՀ  անվտանգությանըպատճառվելիք  հնարավոր  վնասի  ծանրության  աստիճանին։
   Գաղտնիությանաստիճաններին  համապատասխան  գաղտնիք  համարվող  փաստաթղթերիվրա դրվում են գաղտնի, հույժ գաղտնի և հատուկ կարևորության դրոշմագրերը»։
 Օրենքը վերոհիշյալ բնորոշմամբ չի կոնկրետացնում, թե որ տեղեկություններն  են  համարվում  հատուկ  կարևորության,  որոնք`  հույժ  գաղտնի,  և  որոնք`գաղտնի։
  Խոսքի ազատության պաշտպանության միջազգային «ԱՐՏԻԿԼ 19»կազմակերպությունն իր մշակած տեղեկատվության ազատության մասին օրինակելի օրենքում1 նշում է 3 մասից բաղկացած թեստի մասին, որն առաջարկվում  է  պետական  պաշտոնյաներին  կիրառել այն  բոլոր  դեպքերում, երբ  տվյալտեղեկատվությունը գաղտնագրելու անհրաժեշտություն է ծագում։
  Թեստի համաձայն`  առաջին  փուլում  պաշտոնյան  պետք  է պարզի,  թե արդյոք տվյալ տեղեկությունն  առնչվում  է  տեղեկատվության  ազատության  մասին  օրենսդրությամբ  սահմանված  օրինական  բացառություններին  (օրինակ`  ազգային  անվտանգությանը)։
   Երկրորդ  փուլում  պետք  է  պարզի,  թե  արդյոք  տեղեկությանբացահայտումն  էական  վնաս  կհասցնի  հետապնդվող  նպատակին։
   Եվ  վերջում, այնուամենայնիվ, պետք է պարզի` արդյոք այդ տեղեկության հրապարակումը, հետապնդվող նպատակին վնաս հասցնելու պարագայում անգամ, ավելի մեծ օգուտ չի տա հասարակությանն ու երկրին, քան այն գաղտնի պահելը։
 Ուսումնասիրելով  պետական  գաղտնիքի  մասին  Վրաստանիօրենսդրությունը`  նկատեցինք,  որ  «Պետական  գաղտնիքի  մասին»  Վրաստանի  օրենքն2ավելի  կոնկրետ  բնորոշում  է  տալիս  վերոհիշյալ  հարցին,  մասնավորապես  13րդ հոդվածում սահմանելով, որ գաղտնիության «հատուկ կարևորության» աստիճան  ունեն  այն  տեղեկությունները,  որոնց  տարածումը  կամ  կորուստը  էականորեն  կվնասի  Վրաստանի  շահերը  պաշտպանության,  ազգային  անվտանգության,  տնտեսական  և  քաղաքական  ոլորտներում  և  կարող  է  առաջ  բերելծանրագույն  հետևանքներ։
   Գաղտնիության  «հույժ գաղտնի» աստիճան  ունենայն տեղեկությունները,  որոնց տարածումը  կամ  կորուստը  կարող  է առաջացնել  ծանր  հետևանքներ,  որոնք  վնաս  կհասցնեն  պաշտպանության,  ազգայինանվտանգության, տնտեսական և քաղաքական ոլորտներում Վրաստանի շահերին։
   Գաղտնիության  «գաղտնի»  աստիճան  ունեն  այն  տեղեկությունները,որոնց տարածումը  կամ  կորուստը  կարող  է  բացասական ազդեցություն  ունե1 Տե՛ս www.article19.org։
 2  Տե՛ս  http։
 //www.right2info.org/resources/publications/laws-1/laws_georgia_law-on-state-secrets1996_eng։
 նալ պաշտպանության, ազգային անվտանգության, տնտեսական և քաղաքական ոլորտներում Վրաստանի շահերի վրա։
  Կարծում ենք` նպատակահարմարկլինի  հայրենական  իրավական  համակարգում  նույնպես  այսպիսի  կարգավորում տալ հիշյալ խնդրին։
 «Տեղեկատվության  ազատության  մասին»  ՀՀ  օրենքի3  համաձայն`  արգելվում է հրապարակել այնպիսի տեղեկատվություն, որը պարունակում է պետական կամ ծառայողական գաղտնիք։
  Թեև օրենսդրությունն արգելում է պետական  գաղտնիքի  հրապարակումը,  միևնույն  ժամանակ  այն  չի  հստակեցնումտվյալ հասկացության սահմանները։
  «Պետական և ծառայողական գաղտնիքիմասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է, որ ՀՀ կառավարությունը մշակում և հաստատում է պետական գաղտնիքի շարքը դասվող տեղեկությունների ցանկը։
  Դրահիման վրա 1998թ. մարտի 13-ին ՀՀ կառավարությունն ընդունել է «ՀՀ պետական  գաղտնիքի  շարքը  դասվող  տեղեկությունների  ցանկը  հաստատելու  մասին4» թիվ 173 որոշումը։
  Նշված ցանկը բաղկացած է 33 կետից, որոնցով ներկայացված  են  պետական  գաղտնիքի  շարքը  դասվող  տեղեկությունները  ևդրանք  տնօրինելու  լիազորություններով  օժտված  պետական  մարմինները։
 Սակայն այստեղ ևս որոշակիացված չեն պետական գաղտնիքի սահմանները։
 Օրինակ`  վերոհիշյալ  ցանկի  3-րդ  կետի  համաձայն`  պետական  գաղտնիք  ենհամարվում  զորքերի  զարգացման  թվի  մասին  տեղեկությունները։
   Այստեղհարց  է  ծագում` արդյո՞ք նոր  զորակոչվածների  թվի  մասին տեղեկատվությունը մտնում է պետական գաղտնիք հասկացության մեջ։
  Մեկ այլ օրինակ` 12-րդկետի  համաձայն,  պետական  գաղտնիք  են  համարվում  ՀՀ  սահմանապահ«զորքերի  էությունը»  բացահայտող  տեղեկությունները։
   «Զորքերի  էությունը»չափազանց լայն հասկացություն է, և ցանկացած տեղեկություն, որն առնչվումէ  սահմանապահ  զորքերին,  նման  բնորոշման  պարագայում  կարող  է  համարվել  վերջինիս  էությունը  բացահայտող։
   Խնդիրն  արդիական  է,  քանի  որ  նմանընդհանրական կարգավորման պայմաններում պաշտոնատար անձինք կարողեն  դրսևորել  կամայականություններ`  սահմանափակելով անձանց` տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը, կամ հանդիպել բարդությունների` իրավականնորմերը  համարժեք  ընկալելու  և  կիրառելու  տեսանկյունից։
   Մյուս  կողմից  էլ,նման կարգավորումը կարող է ոչ իրավաչափ հիմք հանդիսանալ անձանց պատասխանատվության  ենթարկելու  համար։
   ՀՀ  կառավարության  հաստատածցանկում  նշված  ոլորտներին  վերաբերող  ցանկացած  տեղեկատվություն  այդպիսի  պարագայում  կարող  է  մտցվել  պետական  գաղտնիք  հասկացությանտակ  և  չտրամադրվել  հասարակության  անդամներին։
   Հետևաբար,  կարծումենք, որ նպատակահարմար կլինի փոփոխություններ կատարել ցանկում` ավե3 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=1372։
 4 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docid=6572։
 լի հստակեցնելով այն հարցը, թե որ տեղեկություններն են համարվում պետական գաղտնիք։
 Մինչև 2012թ. մարտի 6-ին կայացված ՍԴ որոշումը5, գաղտնագրման ենթակա  տեղեկությունների  ընդլայնված  գերատեսչական  ցանկերը  գաղտնագրվում էին և հրապարակման ենթակա չէին։
  2011թ. նոյեմբերի 23-ին «Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակ» հասարակականկազմակերպությունը  դիմել  է  Սահմանադրական  դատարան`  «Պետական  ևծառայողական գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենքի 12-րդ հոդվածի 7-րդ մասի6` ՀՀՍահմանադրությանը  համապատասխանության  հարցով։
   Սահմանադրականդատարանը, քննելով գաղտնագրման ենթակա տեղեկությունների ընդլայնվածգերատեսչական  ցանկերի  ոչ  հրապարակային  բնույթի  իրավաչափությանհարցը, նշել է, որ հիշյալ օրենքի 3-րդ հոդվածում, որում բացահայտված է օրենքում գործածվող հասկացությունների բովանդակությունը, «տեղեկություններիգաղտնագրում»  հասկացությունը  սահմանված  է  որպես`  «պետական  և  ծառայողական  գաղտնիք  կազմող տեղեկությունների  և  այդպիսի  տեղեկակիրների  տարածման  նկատմամբ  սահմանափակումների  կիրառում»։
   Նշված  օրենքի`  «Տեղեկությունների  գաղտնագրումը»  վերտառությամբ  13-րդ  հոդվածըսահմանում է, որ գաղտնագրումն արտահայտվում է ՀՀ կառավարության կողմից  սահմանված  կարգով  յուրաքանչյուր  առանձին  տեղեկության  գաղտնիության աստիճանը որոշելու և համապատասխան տեղեկակրին գաղտնիությանդրոշմագիր  տալու  ձևով։
   Նշված  նորմերը,  համադրելով  2-րդ  հոդվածում  տրված`  պետական  և  ծառայողական  գաղտնիքի  հասկացության  սահմանմանհետ,  Սահմանադրական  դատարանն  արձանագրում  է,  որ  տեղեկություններիգաղտնագրման  գործընթացի  իրավակարգավորման  առնչությամբ  օրենքի  իրավակարգավորման  ընդհանուր  տրամաբանությունից  բխում  է,  որ  սահմանափակումները  սահմանված  կարգով  կիրառելի  են  տեղեկությունների  նկատմամբ,  որոնց  տարածումը  կարող  է  ծանր  հետևանքներ  առաջացնել  ՀՀ  անվտանգության համար։
 Ելնելով  վերոհիշյալից`  օրենքի  12-րդ  հոդվածի  վիճարկվող  7-րդ  մասումտեղ գտած «գերատեսչական ցանկերը գաղտնագրվում են» ձևակերպումը կնշանակեր այդ ցանկերի նկատմամբ սահմանափակումների կիրառում` պայմանավորված  այն  հանգամանքով,  որ  դրանց  բովանդակության  բացահայտումըկարող  է  ծանր  հետևանքներ  առաջացնել  ՀՀ  անվտանգության  համար։
   Մինչդեռ  գերատեսչական  ցանկերը  պարզապես  մանրամասնում  են  օրենքով  նախատեսված  և  ՀՀ  կառավարության  կողմից  հաստատված  հրապարակայինցանկում նշված ոլորտները։
  Ինչ վերաբերում է այնպիսի հնարավոր իրավիճակներին,  երբ  գերատեսչական  ցանկերում  ընդգրկվող  կոնկրետ  տեղեկության5 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docID=74497։
 6 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docid=82719։
 վերտառությունն ինքնին անխուսափելիորեն կարող է արդեն իսկ ամրագրմանփաստի  ուժով  պետական  գաղտնիք  ներկայացնել,  ապա  նման  դեպքերում  օրենքից  բխող  գաղտնագրման  սկզբունքներին,  մասնավորապես,  գաղտնագրման  հիմնավորվածության  սկզբունքին  համապատասխան  այն  կարող  է  դիտարկվել որպես տեղեկություն, որի տարածումը կարող է ծանր հետևանքներառաջացնել  ՀՀ  անվտանգության  համար  և  որպես  կոնկրետ  տեղեկությունգաղտնագրվել։
   Ելնելով  գործի  քննության  արդյունքներից`  Սահմանադրականդատարանը  որոշել  է  «Պետական  և  ծառայողական  գաղտնիքի  մասին»  ՀՀ  օրենքի 12-րդ հոդվածի 7-րդ մասի` «Գերատեսչական ցանկերը գաղտնագրվումեն  և  հրապարակման  ենթակա  չեն» դրույթը` այնքանով,  որքանով  չի  վերաբերում  գաղտնագրման  ենթակա  կոնկրետ  տեղեկության,  ճանաչել  ՀՀ  Սահմանադրության  27-րդ  և  43-րդ  հոդվածների  պահանջներին  հակասող  և  անվավեր։
 «Պետական  և  ծառայողական  գաղտնիքի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  10-րդ  հոդվածը  սահմանում  է  այն  տեղեկությունները,  որոնք  չեն  կարող  դասվել  պետական  գաղտնիքի  շարքը,  այնոամենայնիվ,  օրենքը,  մեր  կարծիքով,  բավականսահմանափակ  կարգավորում  է  տալիս  այս  հարցին`  սպառիչ  չթվարկելով  այդտեղեկությունները։
  Մասնավորապես նշվում է.«1.  Քաղաքացիների  անվտանգությանը  և  առողջությանը  սպառնացողարտակարգ  դեպքերի,  աղետների,  ինչպես  նաև  տարերային  (ներառյալ  պաշտոնապես  կանխատեսվող)  աղետների,  դրանց  հետևանքների  մասին  տեղեկությունները։
 2.  Տնտեսության  ընդհանուր  վիճակը,  ինչպես  նաև  բնության  և  շրջակամիջավայրի  պահպանության,  առողջապահության,  կրթության,  գյուղատնտեսության,  ներքին  առևտրի,  մշակույթի  բնագավառներում  տիրող  իրական  վիճակը ներկայացնող տեղեկությունները։
 3.  Քաղաքացիների  իրավունքների  և  ազատությունների  սահմանափակման  փաստերի,  իրավախախտումների  և  սոցիոլոգիական  հետազոտությունների արդյունքների մասին տեղեկությունները։
 4. Այն տեղեկությունները, որոնք եթե դասվեն պետական և ծառայողականգաղտնիքի  շարքին,  ապա  բացասական  ազդեցություն  կունենան  ՀՀ  սոցիալտնտեսական,գիտատեխնիկական  և  հոգևոր-մշակութային  զարգացման  պետական և ճյուղային ծրագրերի իրականացման վրա։
 5. Արտակարգ իրավիճակների կանխման կամ դրանց առաջացման դեպքում  հնարավոր  հետևանքները  նվազեցնելու  ու  վերացնելու,  փրկարարականև  անհետաձգելի  վթարավերականգնողական  աշխատանքներ  իրականացնելու,  մարդասիրական  օգնություն  ցուցաբերելու  համար  նախատեսված  արագարձագանքման պաշարի մասին տեղեկությունները»։
 Վերոշարադրյալ  նյութը,  մեր  կարծիքով,  հարկ  է  համապատասխանեցնելորոշակիության  սահմանադրական  սկզբունքի  հետ։
   Օրինակ,  իրավախախտումների  մասին  տեղեկությունը  չի  համարվում  պետական  գաղտնիք,  մինչդեռ`  քրեական  դատավարության  շրջանակներում  դրա  մի  զգալի  հատվածհրապարակման ենթակա չէ։
 Պետական գաղտնիքի մասին Լատվիայի օրենսդրության ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  պետական  գաղտնիքի  մասին  Լատվիայի  օրենքը7,բացի  վերոհիշյալ  կետերից,  նշում  է  նաև,  որ  պետական  գաղտնիք  չեն  կարողհամարվել  հանցագործությունների  վիճակագրության,  կոռուպցիայի  դեպքերիև  պաշտոնատար  անձանց  անօրինական  գործողությունների  հետ  կապվածտեղեկությունները։
   Վրաստանի  նույնանուն  օրենքը  շատ  ավելի  ընդարձակկարգավորում է տալիս այս հարցին, նշելով նաև, որ պետական գաղտնիք չենկարող համարվել`«1. Նորմատիվ իրավական ակտերը, բացառությամբ պաշտպանության ևազգային  անվտանգության  մարմինների  այն  ակտերի,  որոնք  ներառում  եններքին ներգործության հետ կապված հարցեր, ինչպես նաև միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը։
 2. Քարտեզները, բացառությամբ հատուկ ռազմական քարտեզների»։
 Մեր  կարծիքով,  հայրենական  օրենքը  շատ  ավելի  հստակ  դարձնելու  համար  անհրաժեշտ  է  ավելի  լայն  կարգավորում  տալ  այս  հարցին,  հետևաբար,նպատակահարմար  կլինի  հետևել  այս  երկրների  փորձին  և  նշված  կետերընույնպես  ընդգրկել  օրենքի  այն  հոդվածում,  որը  թվարկում  է,  թե  որ  տեղեկությունները չեն կարող համարվել պետական գաղտնիք։
 Հարկ  է  առանձնացնել  նաև  այլ  խնդիրներ։
   «Պետական  և  ծառայողականգաղտնիքի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  12-րդ  հոդվածի  համաձայն`  ՀՀ  պետականգաղտնիքի շարքին դասվող տեղեկությունների ցանկը վավերացվում է ՀՀ Նախագահի  կողմից,  վերանայվում  է  անհրաժեշտության  դեպքում  և  ենթակա  էհրապարակման։
   2015  թ.  դեկտեմբերի  6-ի  սահմանադրական  բարեփոխումների հանրաքվեով մեր երկիրը հիմք դրեց խորհրդարանական հանրապետության  կառավարման  ձևին։
   Այս պայմաններում պետական  գաղտնիքի  շարքինդասվող  տեղեկությունների  ցանկը  վավերացնելու  իրավունքը  Նախագահինվերապահելն  արդեն  հիմնավորված  չի  լինի։
   Հանրապետական  կառավարմանկիսանախագահական  ձևի  պարագայում  երկրի  Նախագահին  այդպիսի  լիազորությամբ օժտելը միանշանակ հիմնավորված է, սակայն ՀՀ-ոմ այլևս նախապատվությունը տրվել է խորհրդարանական հանրապետությանը, և օրինաչափորեն անհրաժեշտ է կատարել լիազորությունների վերաբաշխում։
 Այլ երկրների փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խորհրդարանական  հանրապետությունների  մեծ  մասում  պետական  գաղտնիքի  շարքըդասվող տեղեկությունների ցանկը վավերացվում է կառավարության ղեկավարի կողմից, իսկ կիսանախագահական հանրապետություններում ընդունված է7 Տե՛ս http։
 //www.legislationline.org/documents/action/popup/id/4769։
 այդ  լիազորությունը  վերապահել  Նախագահին։
   Մասնավորապես  բերենք  երկու օրինակ. Վրաստանում, որը կիսանախագահական հանրապետություն էր,պետական  գաղտնիքի  շարքին  դասվող  տեղեկությունների  ցանկը  վավերացվում էր երկրի Նախագահի կողմից։
  Սակայն, Վրաստանի` խորհրդարանականհանրապետություն  դառնալուց  հետո,  այդ  լիազորությունը  վերապահվեց  կառավարությանը։
   Իսկ  Լատվիայում,  որը  խորհրդարանական  հանրապետություն  է,  պետական  գաղտնիքի  շարքին  դասվող  տեղեկությունների  ցանկըմշակվում  և  հաստատվում  է  կառավարության  կողմից։
   Տեղեկություններիգաղտնագրման  բնագավառում  միասնական  պետական  նախաձեռնությունիրականացնելու  նպատակով  ՀՀ  կառավարության  կողմից  սահմանված  կարգով  մշակվում  է  ՀՀ  պետական  գաղտնիքի  շարքը  դասվող  տեղեկություններիցանկը,  որում  նշվում  են  նաև  տեղեկություններից  յուրաքանչյուրը  տնօրինելուլիազորություններով  օժտված  պետական  մարմինները։
   Կարծում  ենք`  օրենքում  կատարվելիք  համապատասխան  փոփոխություններով  անհրաժեշտ  էսահմանափակել երկրի Նախագահի լիազորություններն այդ ոլորտում, և ցանկի  վավերացման  իրավունքը  վերապահել  վարչապետին,  որպեսզի  նաև  այդգործընթացն  իրականացվի  մեկ  մարմնի  կողմից`  հնարավորին  չափ  բացառելով  տեղեկատվության  արտահոսքը։
   Նման  կարգավորումը,  առավել,  քան  նախորդը, կհամապատասխանի խորհրդարանական հանրապետության էությանը։
 Գործնականում  խնդիրներ  են  առաջանում  նաև`  կապված  պետականգաղտնիքների  գաղտնազերծման  հետ։
   «Պետական  և  ծառայողական  գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենքի 15-րդ հոդվածը սահմանում է.«Պետական  և  ծառայողական  գաղտնիք  կազմող  տեղեկությունները,գաղտնագրման պահից  սկսած,  որպես  գաղտնիք պահպանվում  են` «հատուկկարևորություն» և «հույժ գաղտնի» գաղտնիության աստիճան ունեցող տեղեկությունները` մինչև 30 տարի։
  Ելնելով անհրաժեշտությունից` ՀՀ Կառավարությունը  կարող  է  սահմանել  նշված  ժամկետից  ավելի  երկար  ժամկետներ։
 «Գաղտնի»  գաղտնիության  աստիճան  ունեցող  տեղեկությունները`  մինչև  10տարի»։
 Սույն օրենքի 16-րդ հոդվածը սահմանում է.«Տեղեկությունների գաղտնազերծման հիմքերն են` պետական և ծառայողական  գաղտնիք  կազմող  տեղեկությունների  բաց  փոխանակման  ուղղությամբ ՀՀ կողմից ստանձնած միջազգային պարտավորությունները, օբյեկտիվհանգամանքների փոփոխությունը, որի հետևանքով պետական և ծառայողական  գաղտնիք  կազմող  տեղեկությունների  հետագա  պահպանությունը  ևպաշտպանությունը դառնում է աննպատակահարմար։
  Սույն օրենքով նախատեսված  պահպանման  ժամկետները  լրանալուց  հետո  պետական  և  ծառայողական գաղտնիք կազմող տեղեկությունները սահմանված կարգով գաղտնազերծվում  և  համարվում  են  ծանոթանալու  համար  բաց  կամ  ոչնչացվում  ենսահմանված  կարգով։
   Գաղտնագրված  տեղեկությունների  պահպանությանսահմանված ժամկետները կարող են կրճատվել, և տեղեկությունները` ժամկետից  շուտ  գաղտնազերծվել  ՀՀ  կառավարության  որոշմամբ։
   Պետական  և ծառայողական  գաղտնիք  կազմող  տեղեկությունները  գաղտնազերծումից  հետոեռամսյա ժամկետում ենթակա են հանձնման ՀՀ պետական արխիվի պահպանությանը»։
 2015 թ. ՀՀ բոլոր նախարարություններին հարցմամբ դիմելու արդյունքում«Ինֆորմացիայի  ազատության  կենտրոն»  ՀԿ-ն  պարզել  է,  որ  նախարարություններից  և  ոչ  մեկը  նախորդ  տարվա  ընթացքում  որևէ  փաստաթուղթ  չիգաղտնազերծել։
   Գրեթե  նույնն  են  եղել  արդյունքները  նախորդող  տարիներին,երբ ԻԱԿ-ը պարզել էր, որ 18 նախարարություններից միայն ԱԳՆ-ն էր գաղտնազերծել  3  փաստաթուղթ։
   Մինչդեռ`  10  տարի  պահպանման  ժամկետներըլրանալուց  հետո  պետական  և  ծառայողական  գաղտնիք  կազմող  տեղեկությունները  պետք  է  գաղտնազերծվեն։
   Նաև,  ինչպես  նշեցինք,  «Պետական  ևծառայողական  գաղտնիքի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  16-րդ  հոդվածի  համաձայն`նշված  ժամկետները  կարող  են  կրճատվել,  և  տեղեկությունները  ժամկետիցշուտ կարող են գաղտնազերծվել ՀՀ կառավարության որոշմամբ։
  Այսպիսով, առնվազն  ՀՀ  անկախության  25  տարիներից  վերջին  15  տարիների  ընթացքումամեն  տարի  պետք  է  գաղտնազերծվեին  նախորդ  10  տարիների  ընթացքումգաղտնի  մնացած  «գաղտնի»  գաղտնիության  աստիճան  ունեցող  տեղեկությունները։
   Այս  համատեքստում  խիստ  խնդրահարույց  է  դառնում  գաղտնազերծված փաստաթղթերի բացակայությունը, և դա հիմք է տալիս պնդելու, որինչպես  գաղտնիքի  պահպանման  ժամկետները  լրանալու, այնպես  էլ  օրենքովնշված հիմքերով պետական կառավարման մարմինները չեն գաղտնազերծումտեղեկությունները։
   Նշենք,  որ  օրինակ  ԱՄՆ-ի  Կենտրոնական  հետախուզական  վարչության  պաշտոնական  ինտերնետային  էջում  յուրաքանչյուր  ոք  կարող է գտնել բոլոր այն պետական գաղտնիքները, որոնք արդեն գաղտնազերծվել  են8։
   Խնդիրն  արդիական  է,  քանի  որ  այս  կերպ  սահմանափակվում  է  անձանց  տեղեկատվություն  ստանալու  սահմանադրական  իրավունքը,  և  նրանքզրկվում են գաղտնազերծման ենթակա փաստաթղթերին ծանոթանալու հնարավորությունից։
  Այս խնդրի լուծման համար առաջարկվում է ստեղծել պետական  կառավարման  մարմինների  ղեկավարներին  կից  գործող  հանձնախմբեր,որոնք  պատշաճ  կերպով  կզբաղվեն  տեղեկությունների  գաղտնազերծմամբ  ևօրենքով սահմանված կարգով կտրամադրեն ՀՀ պետական արխիվի պահպանությանը։
 Ռուզաննա Խուդավերդյան8 Տե՛ս www.foia.cia.gov/records.asp։
 ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ԾԱՌԱՅՈՂԱԿԱՆ ԳԱՂՏՆԻՔԻ ԱՐԴԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր` պետական գաղտնիք, անվտանգություն, տեղեկատվության ազատություն,գաղտնագրում, գաղտնիության աստիճան, գաղտնազերծումԱմփոփում։

Սույն  հոդվածում  փորձ  է  արվում  քննարկել  պետական  և  ծառայողական  գաղտնիքի  հետ  կապված  հիմնահարցերը,  վեր  հանել  առկա  խնդիրները  և  գտնել  դրանց  լուծումները։
   Պրակտիկայում  լայնածավալ  խնդիրների  առաջ  չկանգնելու  համար  անհրաժեշտ  է  կատարելագործել  օրենսդրական  դաշտը`  պետական  գաղտնիքի  պահպանման  ուղղությամբ  առավել  գործուն  կառուցակարգեր  սահմանելու  միջոցով։
   Հիմնախնդիրների  լուծումը  հնարավոր  է  դառնում`  հիմնվելով  արտասահմանյան  երկրների  համապատասխան  իրավական  ներպետական  կարգավորումների հետ։
