ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ ՈՉ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆՎԱՐՉԱԿԱՐԳԵՐՈՒՄՔաղաքական  ընդդիմության  լեգիտիմ  գործունեությունը  հանդիսանում  է  ցանկացած  ժողովրդավարական  հասարակության  բաղկացուցիչ  տարր։
   Իշխանությանքաղաքականության և գործողությունների հրապարակային քննադատությունը նույնքան կարևոր է զարգացած քաղաքական համակարգերի համար, որքան ազատ և արդար  ընտրությունների  անցկացումը։
   Որպես  ժողովրդավարության  կայացման  կարևոր գործոն, Ռոբերտ Դալն ուշադրություն է դարձնում քաղաքական ընդդիմությանառկայության  և  իշխանության  ու  նրա  հակառակորդների  միջև  մրցակցության  հնարավորությանը1։
   Քաղաքական  ընդդիմության  կարևորության  մասին  գաղափարներըկարելի  է  հանդիպել  նաև  ժողովրդավարության  տեսության  մի  շարք  այլ  հետազոտողների աշխատություններում։
  Յան Շապիրոն գտնում է, որ ժողովրդավարությունըհանդիսանում  է  ինչպես  ընդդիմության,  այնպես  էլ  իշխանության  արդյունավետ  գործունեության հիմք2։
  Իսկ ահա Մ. Դյուվերժեն «Քաղաքական կուսակցություններ» աշխատության  մեջ  կազմակերպված  քաղաքական  ընդդիմության  առկայությունը  դիտարկում է որպես արևմտյան ժողովրդավարություններին բնորոշ երևույթ3։
 Քաղաքական ընդդիմության կազմակերպման, գործունեության ձևերի և մեթոդների,  ինչպես  նաև  նրա  կողմից  առաջ  քաշված  խնդիրների  վրա  մեծ  ազդեցությունունի վարչակարգը, որի շրջանակներում այն գործում է։
  Զարգացած քաղաքական համակարգերում  քաղաքական  ընդդիմությունն  ընկալվում  է  որպես  ժողովրդավարության կարևոր ինստիտուտ։
  Որոշակի հանգամանքների դեպքում ընդդիմությունը կարող է փոխարինել գործող քաղաքական էլիտային՝ դառնալով իշխանություն։
 Ձևավորվելու և գործունեություն ծավալելու առումով այլ է քաղաքական ընդդիմության դրությունը ոչ ժողովրդավարական վարչակարգերում։
  Այստեղ ընդդիմությանխնդիրներն  ու  կազմակերպման  ձևերն  արմատապես  տարբերվում  են  նրանցից,որոնք գործում են ժողովրդավարության պայմաններում։
  Քաղաքական ընդդիմությանգոյության  և  գործունեության  մոդելների  ուսումնասիրության  առումով  ոչ  ժողովրդավարական համակարգերի հիմնական առանձնահատկությունը հանդիսանում է գերիշխող  քաղաքական  պաշարների  նախկին  տիրապետողի  պահպանումը  մի  քանի  հաջորդող  քաղաքական  փուլերի  ընթացքում,  ինչպես  նաև  այդ  պաշարների  առավելագույն  կենտրոնացումը  մեկ  դերակատարի  մոտ,  որը  ձևավորվել  է  այլընտրանքայնության  արհեստական  սահմանափակման,  տվյալ  համակարգի  իշխանական  ինստիտուտների միջև իշխանության բաշխման առանձնահատկությունների կամ էլ ընտրու1 Dahl R., Polyarchy։
  Participation and Opposition, New Heaven and London։
  Yale University Press, 1971, p. 6.2 Shapiro I., Democracy’s Place, Ithaca։
  Cornell University Press, 1996, p. 51.3  Duverger M.,  Political  Parties,  Their  Organization  and  Activity  in Modern  State,  New  York։
   John Wiley  &  Sons,թյունների արդյունքում։
   Իշխանությունն ու ընդդիմությունը հանդես են գալիս որպեսթշնամիներ, որոնց նպատակն է ոչնչացնել իրենց քաղաքական հակառակորդին։
 Տոտալիտար վարչակարգերում քաղաքական ընդդիմությունը փաստացի ոչնչացման վտանգի առջև է. այդ պատճառով կազմակերպված ընդդիմությունն այստեղ բացակայում  է  կամ  ծավալում  ընդհատակյա  գործունեություն։
   Այստեղ  կարելի  է  խոսելավելի  շատ  լատենտային,  քան  իրական  ընդդիմության  մասին։
   Ավտորիտար  վարչակարգերում  խիստ  սահմանափակված  է  քաղաքական  մասնակցությունը։
   Իշխանությունը  ոչ  միայն  չի  ընդունում  ընդդիմադիր  խմբավորումների  և  կուսակցություններիգործունեությունը,  այլև  փորձում  է  դուրս  հանել  դրանց  քաղաքական  գործընթացներից։
  Լինում են նաև դեպքեր, երբ քաղաքական ընդդիմությունը, չնայած բոլոր դժվարություններին, կարող է լեգալ գործունեություն ծավալել և անգամ մասնակցել ռեժիմի կողմից կազմակերպված ընտրություններին. այնուամենայնիվ, ավտորիտար վարչակարգերում, որտեղ օրենսդրությունը չի նպաստում բազմակարծության ձևավորմանը, ժողովրդավարական նորմերը հիմնականում դեկլարատիվ բնույթ են կրում։
 Ընդդիմության  կողմից  իշխանության  համար  մղվող  պայքարի  մեթոդները  տարբեր  են  և  կախված  է  քաղաքական  ռեժիմի  բնույթից  ու  պատմական  պայմաններից։
 Այս առումով Վ. Գելմանն առանձնացնում է ոչ ժողովրդավարական վարչակարգերումգործող ընդդիմության 3 տեսակ.  Ֆրակցիոն, որն իր մեջ ներառում է իշխող վարչախմբի մի մասը, որ ձգտում էփոխել կառավարության կազմը՝ չվերափոխելով ռեժիմի բնույթը,  Սեկտորալ, որի անդամները, որպես կանոն, հաշտվողական են տրամադրվածվարչակարգի  նկատմամբ,  սակայն  ձգտում  են  փոխել  իրականացվող  քաղաքականության առանձին ասպեկտները,  Արմատական, որը մերժում է վարչակարգի գործունեության սկզբունքները1։
 Ոչ  ժողովրդավարական  վարչակարգերի  ուսումնասիրության  ժամանակ  հասարակության  միատարրության  կամ  բազմատարրության  չափանիշներն  այնքան  նշանակալի չեն, որքան ժողովրդավարականինը։
  Բռնությամբ պահպանվող միաբևեռ համակարգերում գերիշխող սուբյեկտը ձգտում է հասարակության միատարրացմանը, ևփոքրամասնությունների  շահերը  հաշվի  չեն  առնվում։
   Այսպիսով,  միատարրությունըչի  հանդիսանում  ընդդիմադիր  սուբյեկտների  և  դրանց  ռազմավարությունների  ձևավորման  վրա  ազդեցություն  ունեցող  որոշիչ  գործոն։
   Ուստի՝  նշված  կատեգորիայիշրջանակներում  քաղաքական  ընդդիմության  մոդելների  ուսումնասիրության  համարմենք առաջարկում ենք  առանձնացնել երկու տիպի միաբևեռ համակարգեր` սուբյեկտային և ինստիտուցիոնալ՝ կախված իշխանության հիմնական կենտրոնի բնույթից։
 Սուբյեկտային  միաբևեռ  համակարգերում  տիրապետող  քաղաքական  ռեսուրսըպատկանում է կոնկրետ սուբյեկտի` անկախ այն դիրքից, որը նա զբաղեցնում է իշխանության  պաշտոնական  մարմինների  համակարգում։
   Սուբյեկտային  միաբևեռ  համակարգերը  կարող  են  հանդես  գալ  անձնական  դիկտատուրաների  տեսքով,  որոնցումբոլոր կարևոր քաղաքական որոշումների ընդունումն ընկած է լիդերի վրա, կամ կուսակցապետության  տեսքով,  որի  տարբերակիչ  հատկանիշն  է  հանդիսանում  կուսակցական  և  պետական  ապարատների  սերտաճումն  ու  երկրորդի  փոխարինումն  առաջինով։
   Ընդ  որում,  որպես  կանոն,  իշխանական  ռեսուրսները  միանձնյա  տնօրինողբռնապետը կամ քաղաքական կուսակցությունը կանգնած են պետական մարմիններիհամակարգից  վեր,  փաստացի  հաշվետու  չեն  նրանց։
   Հաճախ  դժվար  է  հստակ  սահմանազատել այս երկու տիպերը, որ բնորոշում են իշխանության բաշխման աստիճանը և իշխող էլիտայի ներսում քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացը։
 1  Гельман  В.,  Трансформация  в  России։
   Политический  режим  и  демократическая  оппозиция,  Москва,  1999,   Սուբյեկտային  համակարգերի  կարևորագույն  առանձնահատկությունը,  որն  ազդեցություն  է  թողնում  ընդդիմության  մոդելների  վրա,  իշխանության  ձևավորման  ոչընտրական  կամ  կեղծ  ընտրական  ձևն  է։
   Քանի  որ  իրական  իշխանական  սուբյեկտըգտնվում է պետական ոլորտից դուրս, բացակայում է հստակ ամրագրված և օրենքովպաշտպանված  իշխանական  սուբյեկտների  ռոտացիայի  ընթացակարգը,  որը  քաղաքական մեկ ուժի ձեռքերում բոլոր ռեսուրսների կենտրոնացման պայմաններում հանգեցնում  է  նրան,  որ  իշխանություն-ընդդիմություն  հարաբերությունների  կարգավորումն իրականացվում է մասնակիցներից մեկի կամքով։
  Դրա հետևանքն է հանդիսանում  այսպիսի  համակարգերում  ներքաղաքական  պայքարի  սկզբունքային  ճնշումը։
 Գոյություն ունեցող վարչակարգը ձեռնտու է իշխող սուբյեկտի համար։
  Վերացվում էոչ  միայն  իշխող  կուսակցությունից  դուրս,  այլ  նաև  նրա  ներսում  գտնվող  ընդդիմությունը,  իսկ  իշխող  կուսակցությունը,  ինչպես  ԽՍՀՄ-ում  և  Արևելյան  Եվրոպայում,հիմնվում  է  «ժողովրդավարական  ցենտրալիզմի»  սկզբունքի  վրա։
   Ընդդիմությունըճանաչվում  է  համակարգի  նկատմամբ  ոչ  լոյալ  և  հակահամակարգային։
   Ինչպես  արդարացիորեն պնդում է Ռ. Դալը, խիստ միակուսակցական վարչակարգն ի վիճակի չէտարբերել  իր  համար  վտանգ  ներկայացնող  ընդդիմությունն  անվտանգից1։
   Հետևաբար,  այդպիսի  վարչակարգի  սկզբունքային  դիրքորոշումը  դառնում  է  յուրաքանչյուրընդդիմության ոչնչացումը` լինի դա լոյալ կամ ոչ լոյալ։
 Ինստիտուցիոնալ  միաբևեռ  համակարգերը  տարբերվում  են  նրանով,  որ  տիրապետող քաղաքական ռեսուրսը սահմանադրորեն և փաստացի ամրագրված է պետական  ինստիտուտներին։
   Այսպիսով,  միաբևեռ  ինստիտուցիոնալ  համակարգերը  բնորոշվում  են  պետական  իշխանություն  իրականացնող  ինստիտուտների՝  քաղաքականմեկ  ուժին  կայուն  ենթարկվածությամբ՝  այլընտրանքային  քաղաքական  ուժերի  գործունեության արգելքների բացակայությամբ։
 Անհրաժեշտ  է  նաև  տարբերակել  ընդդիմության  դեմ  պայքարի  մեթոդները  ընդհանուր, սակայն, այնուամենայնիվ, միմյանցից մի շարք հատկանիշներով տարբերվողտոտալիտար  և  ավտորիտար  վարչակարգերում։
   Ոչ  ժողովրդական  վարչակարգերիայս  երկու  տիպերում  ընդդիմության  դեմ  պայքարի  տարբեր  մեթոդներ  կարելի  է  արձանագրել  խորհրդային  վարչահրամայական  համակարգի  տարբեր  փուլերում։
   Խորհըրդային  հասարակարգում  ոչ  միայն  չէր  կարելի  խոսել  իրական  ժողովրդավարության մասին, այլև ընդհակառակը՝ այն ժողովրդավարական հասարակության բնույթնամբողջովին բացառում էր։
  Վարչահրամայական համակարգի այս տեսակին բնորոշ էինչպես քաղաքական իշխանության բռնազավթումը ղեկավարող նեղ շրջանակի կողմից, այնպես էլ՝ վերջիններիս կամքի իրագործումը տեղերում։
  Այս երևույթի հակառակկողմն  էլ  համարվում  է  հասարակության  օտարումը,  քաղաքական  անտարբերությունը  և  անգամ  հասարակության  թշնամական  վերաբերմունքը  իշխանություններինկատմամբ։
   Այս  համակարգն  ակնհայտորեն  անհամատեղելի  է  բազմակարծության,քաղաքական ու գաղափարական ինքնուրույնության և անկախության հետ։
 Կ.  Պոնոմարյովը  նշում  է,  որ  վարչահրամայական  համակարգն  իրականում  միապետություն  է։
   Ընդ  որում՝  իշխանությունը  մենաշնորհ  ունի  բոլոր  ոլորտներում՝  անձնական  կարողությունների,  աշխատանքի  և  անգամ  անհատների  կյանքի  ու  ճակատագրի։
   Իր  բնույթով  այն  ավտորիտար  է,  իսկ  որոշակի  ժամանակահատվածներում՝անգամ  տոտալիտար։
   Իշխանությունը  փաստացիորեն  բռնազավթված  է  պետականկուսակցական  բյուրոկրատիայի  կամ  վերջինիս  օգնությամբ  առանձին  անհատներիկողմից, սակայն ֆորմալ առումով իրականացվում է ժողովրդի անունից2։
 1 Dahl R., Introduction.- Regimes and Opposition, New Haven and London։
  Yale University Press, p. 98.Ստալինյան բռնությունների տարիներին ցանկացած ընդդիմադիր տրամադրվածության  և  «ժողովուրդների  առաջնորդի»  հասցեին  ուղղված  քննադատության  պատասխանը  իշխանությունների  կողմից  իրականացվող  ահաբեկումն  էր։
   Այն  ուղեկցվում  էր  գաղափարախոսական  խիստ  վերահսկողությամբ,  ցանկացած  այլախոհության  հանդեպ  անհանդուրժողականությամբ,  ինչպես  նաև  արտացոլվում  էր  «ով  մեզհետ չէ, մեր դեմ է» սկզբունքի մեջ1։
  Այսպիսի մոտեցումը և բռնությունները ոչ իշխանական քաղաքական ուժերի նկատմամբ հանգեցրին նրան, որ հասարակության մեծմասը  դառնում  է  իշխանության  որոշումների  լուռ  կատարող։
   Կոլեկտիվիզմի  ներմուծումն  ուղեկցվում  էր  ինդիվիդուալիզմի  հակադրմամբ։
   «Կոլեկտիվը  ամեն  պարագայում  ճիշտ  է»  կարգախոսի  ներքո  հաստատվում  էր  կոլեկտիվիզմի  գերակայությունըանհատականության  նկատմամբ,  մեծամասնությանը՝  փոքրամասնության։
   Այսպիսիքաղաքականության  իրականացման  հիմնական  բացասական  հետևանքներն  են  անհատների  կեղծ  հավասարեցումը,  նրանց  դիտարկումը  մեկ  ընդհանուր,  մտացածինդասի  մեջ,  որի  վարքը  սահմանվում  էր  համակարգի  կողմից։
   Գաղափարական  նմանիրավիճակը  սահմանափակում  էր  անհատների  ստեղծագործական  ներուժի  բացահայտումը,  բազմակարծության  գաղափարների  տարածումը,  ինչպես  նաև  նվազեցնում էր փոքրամասնության դերը հասարակական կյանքում։
 Պետք է ընդունել նաև այն հանգամանքը, որ փոքրամասնությունը նույնպես կարող է սխալվել կամ ընդունել ոչ ճիշտ դիրքորոշում այս կամ այն հարցի շուրջ, սակայնայն  պետք  է  ունենա  օրենքով  ապահովագրված  իրավունքներ՝  արտահայտելու  իրկարծիքը և օրինական ուղիներով ձգտելու հասնել իր նպատակներին։
  Իսկ մեծամասնությունն  էլ  չի  կարող  մշտապես  և  բոլոր  իրավիճակներում  ճիշտ  լինել  այն  պարզպատճառով, որ նոր, ոչ ավանդական գաղափարները հասարակության բոլոր անդամների մոտ միաժամանակ չեն առաջանում, այլ ի հայտ են գալիս մի քանիսի մտքերումև միայն դրանից հետո ստանում համընդհանուր կիրառելիություն։
 Ի  տարբերություն  ամբողջատիրական  վարչակարգի,  որը,  ինչպես  արդեն  նշվեց,չի ընդունում ընդդիմադիր գործունեության ոչ մի տեսակ և ձգտում է ոչնչացնել ցանկացած  այդպիսի  դրսևորում,  ավտորիտար  վարչակարգերը  չեն  բացառում  հստակընդգծված  սահմաններում  քաղաքական  ընդդիմության  գործունեությունը։
   Բնականաբար,  համակարգի  այս  հանդուրժողականությունն  առաջին  հերթին  վերաբերում  էներհամակարգային  ընդդիմությանը,  որը  պահպանում  է  լոյալությունը  համակարգինկատմամբ,  իսկ  ընդդիմադիր  գործունեությունն  ուղղված  է  քաղաքական  էլիտայիառանձին անդամներին կամ քաղաքականության առանձին ճյուղերին։
 Այնուամենայնիվ,  ժողովրդավարացման  ուղիով  ընթացող  հասարակություններիվերափոխման տարբեր փուլերում քաղաքական ընդդիմության դերը չի մնում անփոփոխ։
  Այն ըմբռնելու համար անհրաժեշտ է որոշել քաղաքական ընդդիմության տեղըոչ ժողովրդավարական համակարգերում գործող քաղաքական այլ ուժերի շրջանում։
 Այդպիսի  ուժերն  են  համակարգի  ակտիվ  աջակիցները  (որոնք  գտնում  են,  որ  գոյություն  ունեցող  ստատուս-քվոն  լավագույնս  համապատասխանում  է  իրենց  քաղաքական  և  տնտեսական  շահերին),  պատժիչ  գործողություններ  իրականացնողները  (որոնք աջակցում են իշխող վարչակարգին), համակարգի պասիվ աջակիցները, ակտիվհակառակորդները և պասիվ հակառակորդները2։
  Ընդհանուր առմամբ ակտիվ ընդդիմությունը նպաստում է ավտորիտար վարչակարգի անկմանը, ինչպես նաև նպաստավոր  պայմաններ  է  ստեղծում  ժողովրդավարացման  համար։
   Սակայն  նրանց  անդամների  քանակը,  կազմակերպվածության  մակարդակը  և  ազդեցությունը  մեծապես2 Stepan A., On the Tasks of a Democratic Opposition // The Global Resurgent of Democracy, Baltimore and London։
 տարբերվում  են՝  կապված  հենց  իշխող  վարչակարգից  (դրա  ծաղկման  և  կենսունակության շրջան կամ անկման և մարման շրջան)։
  Նշված շրջաններից առաջինում համակարգի առավել ընդգծված կողմնակիցներն ակտիվորեն աջակցում են նրա քաղաքականությանը՝ ներառելով անգամ ռեպրեսիվ մեթոդներ։
  Իսկ ահա բնակչության մեծամասնությունը, այդ թվում՝ «միջին դասը», ընդհանուր առմամբ լուռ, իսկ երբեմն էլ՝բացահայտ աջակցում է վարչակազմին։
  Այս իրավիճակում առավել բարդ պայմաններեն առաջանում համակարգի ակտիվ հակառակորդների գործունեության համար։
 Իրավիճակն արմատապես փոխվում է ավտորիտար վարչակարգի անկման շրջանում։
   Իշխող  խմբերի  շարքերում  ի  հայտ  են  գալիս  ճեղքեր։
   Համակարգի  անկումըստիպում  է  որոշ  խմբերի  աստիճանաբար  ավելի  հեռու  պահել  իրենց  ոչ  պոպուլյարքաղաքականությունից։
  Չի բացառվում նաև համակարգի աջակիցների անցումը պասիվ հակառակորդների, երբեմն նաև՝ ակտիվ հակառակորդների շարքը և վերածումըքաղաքական ընդդիմության։
 Ալեքսանդր ՍարգսյանՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ ՈՉ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆՎԱՐՉԱԿԱՐԳԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ քաղաքական ընդդիմություն, ոչ ժողովրդավարական վարչակարգ,քաղաքական ընդդիմության մոդելներ։

Քաղաքական ընդդիմությունը ժողովրդավարական կամ ժողովրդավարության ձգտող քաղաքական համակարգերի անհրաժեշտ բաղկացուցիչ է։
  Կարևոր է քաղաքական ընդդիմության  ուսումնասիրությունը  ոչ  միայն  ժողովրդավարական,  այլև  ոչ  ժողովրդավարական  վարչակարգերում։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  քաղաքական  ընդդիմության  մոդելները  և  գործունեության առանձնահատկությունները ոչ ժողովրդավարական վարչակարգերում։
  Կարելի է փաստել, որ քաղաքական ընդդիմության ակտիվ գործունեությունն ու քաղաքական մրցակցության  առկայությունը  հակադարձ  համեմատական  է  իշխանությունների  կողմից  քաղաքական ազատությունների սահմանափակմանը։
