ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱGՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՀՀ ՍՈIALԻԱԼԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ: ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԵՎ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ ՀՀ հանրային համակարգի և քաղաքացիական հասարակության ուսումնասիրություն, առանձնահատկությունների բացահայտում և առկա միտումների դիտում, ինչպես նաև հնարավոր կանխատեսումների իրականացում գաղափարական դաշտի հետագա հաստատման և զարգացման ընթացքում հասարակությունը շատ կարևոր է: Սոցիալական համակարգի հիմնախնդիրները և զարգացման օրինաչափությունները սերտորեն կապված են աշխարհաքաղաքական, ռազմավարական, աշխարհատնտեսական, գաղափարական, քաղաքակրթական, հոգեբանական, շատ այլ ուղղակի կամ անուղղակի կամ հարակից խնդիրների հետ: Հանրային ոլորտի ուսումնասիրությունն օգտագործվում է հատկապես պատմական փուլերում, երբ տեղի են ունենում ակտիվ քաղաքական գործընթացներ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականության մեջ, ինչպիսիք են ընտրական գործընթացները, հակամարտությունների լուծման համար դիվանագիտական ​​ջանքերի ակտիվացումը, գերտերությունների ներդրումային հոսքերի ակտիվացումը, հետևաբար դրանց ուժեղացումը: ազդեցությունը տարածաշրջանում: շարունակվող պայքարի ակտիվացում, պետության արտաքին քաղաքական ռազմավարության հնարավոր փոփոխություն, աշխարհաքաղաքական բնույթի ցանկացած փոփոխություն 1: Վերոնշյալ գործընթացների առկայությունը մեր տարածաշրջանում ներկա փուլում ակնհայտ է: Այս իրավիճակը նաև թելադրում է հնարավորինս շուտ անդրադառնալ Հայաստանում սոցիալական համակարգի խնդիրներին, ընդ որում `մի քանի տեսանկյունից:   Դաշտային ուսումնասիրությունը ուշագրավ է «գլոբալ քաղաքականության», «տարածաշրջանային զարգացումների», «ներքաղաքական իրավիճակի» տեսանկյունից, քանի որ նշված ոլորտներում տեղի ունեցող զարգացումները հստակորեն արտացոլվում են երկրի ներսում տեղի ունեցող սոցիալական հարաբերություններում և անընդհատ դինամիկայում են , Գլոբալ առումով, խնդրի ուսումնասիրությունը դառնում է առաջնահերթություն, քանի որ Հայաստանի առաջնային նպատակներից մեկը, ըստ էության, ժողովրդավարական արժեքների ընդունումն ու զարգացումն է:   Եվ այս համատեքստում հնարավոր չէ հաշվի չառնել քաղաքացիական հասարակության տեղն ու դերը: Աշխատությունը վերաբերում է քաղաքացիական հասարակության ոլորտում առկա մի շարք խնդիրների և դրանց լուծման ուղիների:   Դաշտային հետազոտության արդյունքում բացահայտվում են այնպիսի խնդիրներ, որոնք կարող են նպաստել ՀՀ քաղաքացիական հասարակության զարգացմանը: Հայաստանում կան բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններ, վերջիններիս խնդիրների ուսումնասիրությունը ծավալուն գործընթաց է:  Այս աշխատանքի առկայությունը, որը մանրամասնորեն առնչվում է ՀՀ-ում գործող ՀԿ-ներին և նրանց խնդիրներին, հեշտացնում է ինչպես հետազոտողների, այնպես էլ թեմայով հետաքրքրվողների աշխատանքը:   Ֆունկցիոնալ առումով, ՀԿ ներկայացուցիչների համար կարող է օգտակար լինել ավելի լավ հասկանալ նրանց տեղն ու դերը քաղաքացիական հասարակության կառուցման գործընթացում:  Անդրադառնալով ՀԿ սեկտորի առկա մարտահրավերներին ՝ մենք ստանում ենք ակնարկ ներկա իրավիճակի վերաբերյալ և աշխատանքը կարող է ծառայել որպես համապարփակ ուղեցույց ոլորտի հետաքրքրվողների համար: Հակիրճ անդրադառնանք «քաղաքացիական հասարակություն» հասկացությանը. «Դա քաղաքացիների մեխանիկական ամբողջություն չէ, դա ապացուցում է, որ մարդկային համակեցության գոյակցությունը» տե՛ս Վարդանյան Թ., Ավետիսյան Կ., Երիտասարդական հասարակական կազմակերպությունների դերը Հայաստան, Երեւան, 2005, էջ. 4 անձի գոյության որակական ինքնատիպության մասին »:   Քաղաքագիտության բառարաններից մեկում նշվում է, որ քաղաքացիական հասարակության էությունը կայանում է նրա ոչ պետական, ոչ քաղաքական բնույթի, ինչպես նաև այլընտրանքի և քաղաքական պետության հակադրության մեջ 2: Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտները հասարակական կազմակերպություններ են, քաղաքացիական շարժումներ, կրոնական կազմակերպություններ, արհմիություններ, լրատվամիջոցներ, պետություն և միջազգային կառավարական և հասարակական կազմակերպություններ: Հասարակական կազմակերպությունները քաղաքացիական հասարակության կարևոր ինստիտուտներից մեկն են, քանի որ դրանք իրավաբանորեն գրանցված կազմակերպություններ են և միշտ իրականացնում են օրինական գործունեություն:  Համաձայն ՀՀ գործող օրենքի, հասարակական կազմակերպությունը անհատական ​​կամավոր ընկերություն է, որը ստեղծվել է ընդհանուր շահերի հիման վրա `այլ կամ ոչ նյութական կարիքների բավարարման համար 3: Հասարակական կազմակերպությունները հանրային համակարգում կատարում են մի շարք գործառույթներ, որոնցից ամենակարևորները հետևյալն են. 1. Տվյալ կազմակերպության կամ միության անդամների շահերի բացահայտում և բավարարում, 2. սոցիալական ինտեգրման և զորահավաքային գործառույթ, 3. սոցիալականացման գործառույթ, 4. մասնակիցների շահերը ներկայացնելու և պաշտպանելու գործառույթ 4: Դրանց շարքում ՀԿ-ներն ունեն այլ գործառույթներ, բայց սրանք հիմնական և հիմնական գործառույթներն են, որոնք տարբերում են ՀԿ-ները քաղաքացիական հասարակության այլ ինստիտուտներից:   Այլ գործառույթները ներառում են կապի, տեղեկատվության, աջակցության, կրթության և այլ գործառույթներ: ՀԿ-ները օգնում են անդամներին և մասնակիցներին ոչ միայն գիտակցել և արտահայտել իրենց առանձնահատուկ հետաքրքրություններն ու պահանջները, այլ նաև պարտավորվում են ներկայացնել այդ շահերը. Խմբի պահանջները կառավարության մարմիններին, քաղաքական կուսակցություններին, իշխող վերնախավին և այլն: Միևնույն ժամանակ, հարկ է նշել, որ ՀԿ-ները չեն հակադրվում պետությանը, այլ ընդհակառակը `ամրապնդում են այն, օգնում հաշվի առնել տարբեր սոցիալական խմբերի եզակի շահերը, նպաստում են պետական ​​քաղաքականության մշակմանը և իրականացմանը:  Եվ հատկանշական է, որ ՀԿ գործունեության հիմնական տեխնիկան համոզելու և կրթության մեթոդներն են: Այսօր ՀՀ ՀԿ սեկտորը բախվում է մի շարք մարտահրավերների, որոնք խոչընդոտում են նրա արդյունավետ գործունեությանը, հաճախ հնարավորություն չեն տալիս իրականացնել իրեն հանձնարարված գործառույթները `ի վերջո հանգեցնելով լուծարման: Հաշվի առնելով ՀԿ-ների ամենակարևոր դերը պետական ​​կառավարման համակարգում `անդրադառնանք առավել նկատելի խնդիրներին` առաջարկելով տեսական լուծումներ ՀՀ քաղաքացիական հասարակության և պետական ​​համակարգի հետագա կիրառման համար:   Ներքին խնդիրները հնարավոր էին ՀԿ ներկայացուցիչների և փորձագետների հարցազրույցների արդյունքում: Ֆինանսական միջոցների բացակայություն:  Ռեսուրսների պակասը լուրջ խնդիր է ՀԿ-ների համար:   ՀԿ-ները դժվարանում են գտնել բավարար և շարունակական ֆինանսավորում իրենց գործունեության համար:  Այնուամենայնիվ, այս ոլորտում թիվ մեկ խնդիրն այն է, որ կան որոշ անհատներ ՝ հասարակական կազմակերպություններ, որոնք վերահսկում են մուտքային դոնորների միջոցները: Այլ կերպ ասած, դրանք թույլ չեն տալիս, որ ՀԿ-ների լայն շրջանակ կարողանա օգտագործել դոնորական ծրագրերը: Ստացվում է, որ դրամաշնորհներ ստացող կազմակերպությունների ցանկը միշտ նույնն է:  Այստեղ կարելի է մշակել մեխանիզմներ, կամ ֆինանսավորումը բաշխել ըստ ՀԿ-ների ուղղվածության, կամ մեկ ՀԿ-ի համար կարող է սահմանվել ֆինանսավորման սահմանափակ քանակ, որպեսզի մյուսները կարողանան իրականացնել իրենց գործունեությունը:   Եվ այդ ֆինանսական միջոցների ավելի արդյունավետ բաշխումը կամ համատեղ ծրագրերի իրականացումը կարող է ավելի արդյունավետ լինել: 1 Մանուչարյան Հ. Ուրիշներ, Քաղաքագիտություն, Երեւան 2006, էջ: 313: 2 Բորցով Գ., Մարդը և հասարակությունը:  կարճ հանրագիտարանային բառարան-իրավաբան, Ռոստովի հ / հ, 1997, էջ: 114: 3 «Հասարակական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 4. (հասանելի է http: // www. //www.arlis.am/documentview.aspx?docid=337 հղում): Գործող կազմակերպությունները հաճախ ունեն սահմանափակ ռեսուրսների մոբիլիզացման հմտություններ, և հիմնականում չեն փնտրում տեղական շուկայում առկա ֆինանսավորումը ՝ նախընտրելով սպասել միջազգային դոնորների աջակցությանը: Այն փաստը, որ ՀԿ-ները գործում են հիմնականում իրենց հաշվին, ոչ թե իրենց հաշվին, մեծ վտանգ է ներկայացնում, այսինքն `կախվածություն կա դոնորներից և կարող է լինել դոնորների միտում` միջամտելու ՀԿ-ի գործունեությանը `առաջ տանելով իրենց առաջնահերթությունները:  Միևնույն ժամանակ անհնար է գործել առանց դոնորական ծրագրերի `ֆինանսական կայունության բացակայության պատճառով: Անարդյունավետ կառավարում:  Սա ոլորտի արդյունավետ գործունեությանը խոչընդոտող ամենալուրջ խնդիրներից մեկն է:   Շատ ՀԿ-ներ չունեն արդյունավետ կառավարման մասին գիտելիքներ, և հաճախ նրանք գաղափար անգամ չունեն, թե ՀԿ-ները պետք է ունենան խորհուրդներ և որոնք են ՀԿ-ի դերը և գործառույթները:  Նկատելի է նաև հասարակական կազմակերպությունների կողմից առկա ռեսուրսների անարդյունավետ կառավարումը: Ռազմավարական պլանավորման բացակայություն:  Որոշ ՀԿ-ների դեպքում կան ռազմավարական ծրագրեր, որոնք թույլ են տալիս հստակեցնել առաքելությունը, արժեքները և գործունեության ուղիները:  Սա թույլ է տալիս չհնազանդվել դոնորների քմահաճույքներին:  Երբ ՀԿ-ները չունեն հստակ ռազմավարական ծրագիր, նրանք շատ հեշտությամբ դառնում են ոչ զարգացող կազմակերպություններ, որոնք գործում են ինքնաբերաբար: Ամենամեծ մարտահրավերներից մեկը գրեթե գոյություն չունեցող ցանցն է:   Սա է կրկնօրինակման ջանքերի, համայնքային մակարդակի ռազմավարական բախման, փորձի պակասի և ՀԿ-ների `տեղական կառուցվածքային տարրերի աղքատությունը հաղթահարելու անկարողությունը, ինչը նրանց զրկում է զարգացման հնարավորությունից: Ռեսուրսների մրցավազքը նվազեցնում է համայնքների գործունեության արդյունավետությունը: Բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններ գործում են համայնքային մակարդակում, առանց որևէ քարտեզագրման, իրականացնում են ծրագրեր ՝ առանց հաշվի առնելու համայնքի ներկայիս նախաձեռնությունները:  Այս ամենը տեղի է ունենում հասարակական կազմակերպությունների ցանցերի բացակայության պատճառով. հաճախ է պատահում, որ մի քանի ՀԿ-ներ որոշեն նույն աշխատանքը կատարել նույն տարածքում:   Այստեղ խնդիրն այն է, որ յուրաքանչյուրն ուզում է լինել առաջնորդի դերում, անձամբ իրականացնել ծրագիրը, առանց այն բարձրացնելու, նա վախենում է, որ կարող է գողանալ իր գաղափարը:  Այս պարագայում նպատակը խնդիրը լուծելը չէ, այլ սեփական վարկանիշը բարձրացնելը: Ոլորտում կապի ցածր մակարդակ:   Ըստ ՀԿ-ների ներկայացուցիչների, ոլորտի ներսում հաղորդակցության ցածր մակարդակ կա:  Հասարակական կազմակերպությունների մեծամասնությունը չունի ինտերնետ հասանելիություն, գրեթե չի ստանում գրականություն զարգացման հիմնախնդիրների վերաբերյալ և հիմնականում բացառվում է գլոբալ, տարածաշրջանային կամ ազգային նշանակության խնդիրներից: Սահմանափակ գործող հասարակական կազմակերպություններ:  Ըստ ՀԿ-ների ներկայացուցիչների `դրանք ունեն սահմանափակ տեխնիկական-կազմակերպչական կարողություններ:  Քիչ հասարակական կազմակերպություններ կան, որոնք կարող են կամ պատրաստ են վճարել նման կարողությունների համար:  Թույլ ուժը կապված է դրամահավաքության, կառավարման, տեխնիկական զարգացման և կառավարման, կառավարման և այլ հարցերի հետ:   Որոշ հասարակական կազմակերպություններ կարծում են, որ որակի չափանիշներ ունենալը պետք է օգնի նրանց զարգացնել անհրաժեշտ կարողությունները: Տեղական ՀԿ-ների կլանում ՀԿ-ների կողմից (միջազգային ՀԿ-ներ. Ingo):  Տեղական հասարակական կազմակերպությունները մտահոգված են, որ ՀԿ-ները խլել են իրենց գործունեության հնարավոր տարածքը:  ՀԿ-ները հաճախ միջամտում են ՝ առանց անհանգստանալու տեղական ՀԿ համակարգի կայունության մասին ՝ վճարելով պետության և համայնքի աշխատակիցներին իրենց ծրագրերին մասնակցելու համար, մինչդեռ տեղական ՀԿ-ները այդ հնարավորությունը չունեն:  Արդյունքում, տեղական հասարակական կազմակերպությունների համար դժվար է մրցակցել միջազգային հսկաների հետ: Արտասահմանյան շատ կազմակերպություններ չեն համագործակցում տեղական ՀԿ-ների հետ, բայց ապահովում են անբարեխիղճ մրցակցություն `զսպելով տեղական ցանցի զարգացումը: Քաղաքական միջամտություն  ՀԿ որոշ ղեկավարներ նշում են, որ տեղական քաղաքական գործիչները և ղեկավարները միջամտում են իրենց գործունեությանը, ինչպես նաև լուրջ խոչընդոտներ են ստեղծում իրենց գործունեության համար:  Օրինակ, եթե ՀԿ-ները մասնակցում են այնպիսի հարցերի քննարկմանը, ինչպիսիք են հողային վեճերը, տեղական ղեկավարները կարող են նույնիսկ սպառնալ ՀԿ-ին հաշվառումից հանելու միջոցով: Սրանք ՀԿ ոլորտի առջև ծառացած հիմնական մարտահրավերներն են այսօր խոչընդոտում են արդյունավետ գործունեությունը:  Իհարկե, շատ հասարակական կազմակերպություններ քաջատեղյակ են այդ մարտահրավերներին, թե որտեղից են գալիս, բայց նրանք ի վիճակի չեն պայքարել կամ վերացնել դրանք:  Այս ամենը պայմանավորված է վերոհիշյալ համագործակցության բացակայությամբ, ինչը պայմանավորված է մի քանի օբյեկտիվ-սուբյեկտիվ պատճառներով:  Պատճառներից մեկն այն է, որ շատ հասարակական կազմակերպություններ չեն գիտակցում մարտահրավերները, որպեսզի կարողանան դիմակայել դրանց, և ահա մի քանիսը, իմանալով մարտահրավերների առկայությունը, կա՛մ փորձում են միայնակ պայքարել դրանց դեմ, կա՛մ ուղղորդել պայքարի վեկտորը անհատական ​​մարտահրավերների դեմ, որոնք , սակայն, արդյունքն է: չի տալիս   Հանրային խորհուրդը կարող է նաև համագործակցության հարթակ հանդիսանալ հայկական ոլորտում գործող ՀԿ-ների համար `դառնալով միջոց ՀԿ-ների կողմից իրենց գործառույթներն իրականացնելու համար: Օրինակելի կլինի, որ ՀԿ-ները, հանրային խնդիրներից բացի, անդրադառնան իրենց իսկ խնդիրներին և նրանց գործունեությանը խոչընդոտող հանգամանքներին, փորձեն լսելի դարձնել պետությունը: Ի վերջո, պետությունը շահագրգռված է ՀԿ-ների արդյունավետ գործունեության մեջ, քանի որ այդ դեպքում նրանք կարող են թեթեւացնել նրա հոգսերը: ՀԿ-ների գործունեությունն ազդում է ՀՀ քաղաքացիական հասարակության համակարգի, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության ներքին և միջազգային ինտեգրման խորացման վրա:   Հասարակական կազմակերպությունները իրականացնում են մի շարք ծրագրեր, որոնք, ըստ էության, այս կամ այն ​​կերպ, նպաստում են հայ հասարակության ինտեգրման գործընթացների ամրապնդմանը, ամրապնդում են ժողովրդավարական լեգիտիմությունը: Ամփոփելով դիտարկվող մոտեցումները ՝ կարելի է անել մի քանի եզրակացություն. • Հայաստանում, չնայած բազմաթիվ խոչընդոտներին, ՀԿ-ների գործունեության համար ստեղծվել են լայն հնարավորություններ. • Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում ՀԿ-ների թվի աճը վերջինիս դրդել է քաղաքացիական հասարակության մեջ տարբերակիչ հատված ստեղծել: • ՀԿ-ների աճող ազդեցությունը, հատկապես ժողովրդավարական երկրներում վերջին տարիներին, պայմանավորված է նրանով, որ պետությունը դադարել է արդյունավետ լինել իր գործառույթներն իրականացնելիս. և ՀԿ-ները ստանձնում են պետության որոշակի գործառույթներ: • Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում հայկական հասարակական կազմակերպությունները ներգրավվել են հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում ՝ առողջապահություն, կրթություն, զարգացման ծրագրեր, խաղաղություն, մարդու իրավունքներ և շրջակա միջավայր:   Նրանք օգտագործում էին կամավորների, մասնավոր աղբյուրների, դոնոր կազմակերպությունների միջոցները և ինքնակառավարվում էին տեղական, ազգային և միջազգային մակարդակներում: • ՀՀ քաղաքացիական հասարակության հաջող ինտեգրման համար անհրաժեշտ է ստեղծել սոցիալական մոդել, որը կարտացոլի ՀՀ բոլոր քաղաքացիների շահերը: • ՀԿ-ների գործունեությունը խրախուսելով, նրանց ֆինանսավորելով `պետությունը մեծացնում է իր գործադիր իշխանության ինստիտուտի օրինականությունը, հաղթահարում ժողովրդավարական դեֆիցիտը: • Հայկական հասարակական կազմակերպությունները, հատկապես վերջին մի քանի տարիներին, գտնվում են ակտիվ զարգացման փուլում, և որոշիչ դեր խաղացին ՀՀ քաղաքացիական հասարակության համար: • Այսօր հայաստանյան ՀԿ-ները բախվում են մի շարք մարտահրավերների, որոնց առաջխաղացումը կարևոր է ՀԿ հատվածի զարգացման և առաջընթացի համար, քանի որ առկա խոչընդոտների պատճառով ՀԿ-ները ի վիճակի չեն ամբողջությամբ իրականացնել: Արված ջանքերը և պատճառ են հանդիսացել, որ մի շարք հիմնական գործառույթներ ձախողվեն: Հովիկ Վերանյան ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱGՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՀՀ ՍՈIALԻԱԼԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ: ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԵՎ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ Հիմնաբառեր. ՀԿ, քաղաքացիական հասարակություն, բյուջե, դրամաշնորհ, մարտահրավեր, կառավարություն, հանրային խորհուրդ, գործառույթ, ոլորտ: ։

Աշխատանքում  քննարկվում  է  հասարակական  կազմակերպությունների`  Հայաստանի  Հանրապետության  հասարակական  համակարգում  ունեցած  դերը,  իրականացրած  գործառույթները։
  Անդրադարձ  է  կատարվում  հկ– ների  հիմնախնդիրներին  և  առաջարկվում  լուծման  տարբերակներ,  որոնց  կիրառումը  ոլորտով  հետաքրքրված  և  ոլորտի  մեջ  ներգրավված  անհատներին  ու  կազմակերպություններին  հնարավորություն  կտա  ծանոթանալ  առկա  խնդիրներին։
  Իսկ այդ խնդիրների վերհանումն ու շտկումը կբարելավի ոլորտը և այն կդարձնի ավելի զարգացած  ու իր գործառույթներն արդյունավետ իրականացնող։
