Արագածի զանգվածը կարևոր զբոսաշրջային օբյեկտ է, այդ պատճառովէլ  գնահատվել  է  նրա  ռելիեֆը  ամառային  և  ձմեռային  ռեկրեացիայի  համար։
 Միաժամանակ գնահատվել է ձմեռային պայմանների խստությունը։
 Շատ դեպքերում, չիմանալով տարածքի հնարավորությունների մասին,զբոսաշրջիկները  չեն  այցելում  տվյալ  շրջան,  ինչով  կասեցվում  է  տարածաշրջանի զարգացումը։
 Նկատի ունենալով ասվածը՝ անհրաժեշտ է դառնում բնական պայմանների  ռեկրեացիոն  գնահատումը,  որը  թույլ  կտա  ուսումնասիրել  և  հանրությանը  ներկայացնել  տվյալ  շրջանի  հանգստի  կազմակերպման  հնարավորությունները։
 Խնդրո  առարկա  տարածքի  բնական  պայմանները  բավականին  լավ  ենուսումնասիրված, սակայն դրանք չեն արված ռեկրեացիոն տեսանկյունից։
 Համեմատաբար  լավ  ուսումնասիրված  են  Արագածի  լեռնազանգվածիցածրադիր  գոտում  գտնվող  պատմական  հուշարձանները,  որոնցով  էլ  հիմնականում  սահմանափակվում  են  զբոսաշրջիկների  այցելությունները։
   Ընդորում, հուշարձանների զգալի մասը գտնվում է մինչև 2000մ բարձրության վրա,որից  ավելի  բարձր  իրականացվում  են  միայն  լեռնագնացության  ոչ  կանոնակարգված երթուղիներ։
 Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  ցույց  տալ  և  գնահատել  Արագած  լեռնազանգվածի  բարձրադիր  հատվածի  ռեկրեացիոն  հնարավորությունները,  ինչպես նաև քարտեզագրել դրանք։
 Ուսումնասիրման մեթոդիկան։
  Ընտրելով Արագածի զանգվածը՝ որպեսուսումնասիրության  օբյեկտ՝  մենք  նկատի  ենք  ունեցել  մի  քանի  հանգամանք.դրանցից առաջինն այն է, որ լեռնազանգվածի ցածրադիր գոտին այս կամ այնչափով արդեն օգտագործվում է որպես հանգստի կազմակերպման տարածք։
 Երկրորդը՝ լեռնազանգվածի բարձրադիր գոտու (2000մ-ից բարձր) բնական լանդշաֆտները քիչ են փոփոխված մարդու կողմից, և այն ունի բազմազանռելիեֆ։
 Գնահատման մեթոդիկայի մշակման հիմքում դրվել է այն սկզբունքը, որռեկրեացիայի  յուրաքանչյուր  տիպ  ունի  որոշակի  «պահանջ»  բնական  համալիրներից։
  Հաշվի առնելով այս հանգամանքը՝ մեր կողմից գնահատվել է Արագածի  բարձրլեռնային  հատվածի  ամառային  ռեկրեացիոն  հնարավորությունները  զբոսանքային-գեղագիտական  տիպի,  ինչպես  նաև  լեռնադահուկայինսպորտի համար։
 Ամառային  և  ձմեռային  հանգստի  կազմակերպման  զուգակցումը  թույլկտա  բարձրացնել  տվյալ  շրջանի  ռեկրեացիոն  օբյեկտների  տնտեսականշահավետությունը։
 Ամառային  հանգստի  կազմակերպումը  2000մ-ից  բարձր  շրջաններումիրականացվում  է  ֆիզիկապես  առողջ  մարդկանց  համար,  որոնք  մի  քանի  օրկարող  են  մնալ  նման  բարձրությունների  վրա։
   Այս  նպատակով  անհրաժեշտկլինի գնահատել տարածքի ռելիեֆը, որով ուղղակիորեն պայմանավորված ենանցանելիությունը,  կլիմայավարժեցումը,  ինչպես  նաև  տարածքի  գեղագիտական ընկալումը։
 Մեկ  հոդվածի  սահմաններում  դժվար  է  անդրադառնալ  բոլոր  բաղադրիչների  գնահատմանը,  ուստի  նպատակահարմար  է  ներկայացնել  միայնռելիեֆի գնահատման մեթոդիկան։
 Լեռնային ռելիեֆի բնույթը կարևոր ռեսուրս է ռեկրեացիոն գործունեության  համար։
   Վերջինիս  ուսումնասիրությամբ,  որպես  ռեկրեացիոն  ռեսուրս,զբաղվել են բազմաթիվ գիտնականներ[1;2;3]։
 Ռելիեֆի ռեկրեացիոն գնահատման ժամանակ առավել կարևոր է դառնում  ռելիեֆի  ցուցանիշների  քանակական  գնահատումը,  որի  հիման  վրա  էլկարելի  է  ասել,  թե  ռեկրեացիայի  ինչ  ուղղությամբ  կարող  է  զարգանալ  տվյալշրջանը [4]։
 Նման  աշխատանքների  դեպքում  առավել  կարևոր  ցուցանիշներ  ենուղղաձիգ  և  հորիզոնական  մասնատվածությունը,  լանջերի  թեքությունը  ևդիրքադրությունը։
 Նկատի  ունենալով  ասվածը՝  մեր  կողմից  հաշվարկվել  են  ուսումնասիրվող  տարածքի  ռելիեֆի  ձևաչափական  ցուցանիշները  1։
 50000  մասշտաբիտեղագրական քարտեզի հիման վրա։
  Ընդ որում, հաշվարկը կատարվել է 2000մբարձրության հորիզոնականից բարձր տարածվող շրջանի համար։
 Ըստ  քարտեզաչափական  տվյալների՝  նշված  սահմաններում  Արագածլեռնազանգվածի մակերեսը կազմում է 944կմ2։
  Նկատի ունենալով այն հանգամանքը,  որ  լեռնազանգվածն  ունի  կոնի  տեսք,  մեր  կողմից  ուսումնասիրվողտարածքը բաժանվել է 4 հատվածամասերի (սեկտորներ)՝ հյուսիսային, հարավային,  արևելյան  և  արևմտյան։
   Բաժանումը  պայմանական  է  և  կատարվել  էԱրագածի  գագաթից  կառուցված  ուղղությունների  հիման  վրա։
   Ընդ  որում,դրանք տարված են այնպես, որ համընկնեն որոշակի բնագծերի։
  Օրինակ՝ հյուսիսային  հատվածամասի  տարածքը  պարփակված  է  գագաթից  դեպի  Հառիճբնակավայրը  տանող  գծով,  որը  անցնում  է  Մանթաշ  գետի  հովտով  և  դեպիՆիգավան  տանող  ուղղությամբ։
   Այսպիսի  սահմաններում  հյուսիսային  հատվածամասն  զբաղեցնում  է  192կմ2։
  Առավել մեծ մակերես  է  զբաղեցնում  հարավային լանջը, որը պարփակված է գագաթից դեպի Արտաշավան և Դավթաշենտանող ուղղությունների միջև։
  Այն զբաղեցնում է 296կմ2 կամ ուսումնասիրվողտարածքի 31,3%-ը։
 Աղյուսակ 1-ում ներկայացված են ուսումնասիրվող տարածքի բարձրաչափական տվյալները։
 Աղյուսակ 1. Արագած լեռնազանգվածի հատվածամասերի զբաղեցրածԱրագածլեռնազանգվածմակերեսըՀատվածամասեր (սեկտորներ)Հյուսիսային  Հարավային  Արևմտյան  Արևելյան944կմ2192կմ2296կմ2292կմ2164կմ2Ըստ  աղյուսակի  տվյալների՝  առավել  մեծ  մակերեսներ  են  զբաղեցնումհարավային  և  արևմտյան  լանջերը,  որը  պայմանավորված  է  լեռնազանգվածիասիմետրիկությամբ։
 Լեռնազանգվածների  բոլոր  հատվածամասերի  համար  հաշվարկել  ենքլանջերի  թեքությունը,  որն  առավել  կարևոր  ցուցանիշ  է  ինչպես  ամառայինհետիոտն  զբոսաշրջության,լեռնագնացության,  ալպինիզմի,  այնպես  էլդահուկային  զբոսանքների  և  լեռնադահուկային  սպորտի  կազմակերպմանհամար։
 Լանջերի  թեքությունների  տվյալները  (կմ2)  ներկայացված  են  թիվ  2աղյուսակում։
 Աղյուսակ 2. Արագած լեռնազանգվածի լանջերի թեքությունների տվյալները1Լանջերի թեքությունը (˚)ՀատվածամասՌեկրեացիայի տեսակըԱռողջարարականԶբոսանքայինԼեռնադահուկայինԼեռնա զբոսաշրջայինԱլպինիզմՀյուսիսայինՀարավայինԱրևմտյանԱրևելյանԸնդամենըՀետազոտության  երկրորդ  փուլում  մեր  կողմից  հաշվարկվել  են  Արագած  լեռնազանգվածի  ռելիեֆի  լեռնային  զբոսաշրջության  պիտանելությանգործակիցները։
   Վերջինս  ստանալու  համար  օգտագործել  ենք  ներդրվածբանաձև, որն ունի հետևյալ տեսքը.որտեղ  S-ը հատվածամասի  ընդհանուր  մակերեսն է,  S1-ը՝  ռելիեֆի  ձևաչափական  ցուցանիշի  առանձնացված  մակերեսը  (տվյալ  դեպքում՝  լանջերի  թեքությունը)։
 Աղյուսակ  2-ի  տվյալների  հիման  վրա  կարելի  է  պնդել,  որ  բոլոր  հատվածամասերում  ռելիեֆի  թեքությունների  ցուցանիշներից  գերակշռում  են  1015˚  թեքության  լանջերը,  որոնք  առավելապես  նպատակահարմար  է  զբոսանքային զբոսաշրջության զարգացման համար։
 Զգալի  մակերես  հետևաբար  և  բարձր  գործակիցներ  ունեն  նաև  15-25˚թեքության լանջերը, որոնք առավել մեծ մակերեսներ են զբաղեցնում Արագածիհարավային  հատվածամասում  (211կմ2),  գումարային  գործակիցը՝  0,88։
   Այսթեքությունները առավել նպատակահարմար է լեռնադահուկային զբոսաշրջության զարգացման համար։
 Արագածի լեռնազանգվածում առավել փոքր են հնարավորություններըալպինիզմի զարգացման համար, քանի որ 40˚-ից բարձր թեքությամբ լանջերըզբաղեցնում են ընդամենը 79կմ2 մակերես և ունեն 0,33 գումարային գործակից։
 Արագածի ռեկրեացիոն ռեսուրսների առավել լիարժեքորեն օգտագործման համար անհրաժեշտ է օգտագործել նաև ձմեռային հնարավորությունները,քանի որ 2000մ բարձրությունից վերև ձևավորվում է կայուն ձնածածկույթ։
 1 Համարիչում ներկայացված է մակերեսը կմ2, հայտարարում՝ պիտանելության գործակիցը։
 SSK1Նկատի ունենալով այս հանգամանքը՝ անհրաժեշտություն է ներկայացնել նաև բարձրլեռնային շրջանների ձմեռային եղանակների խստությունը, որըկարևոր նախապայման է զբոսաշրջիկների անվտանգության տեսանկյունից։
 Գոյություն  ունեն  ձմեռային  պայմանների  խստության  հաշվարկի  բազմաթիվ  մեթոդներ  [5;  6;  7],  որոնցից  Արագածի  լեռնազանգվածի  ձմեռայինպայմանների  խստության  գնահատման  համար  օգտագործվել  է  Բոդմանիհաշվարկի մեթոդը, որն ունի հետևյալ տեսքը.որտեղ  T-ն  օդի  ջերմաստիճանն  է  (˚C),  V-ն  քամու  արագությունը  (մ/վրկ)։
 Բոդմանի  ինդեքսի  հիման  վրա  կատարվող  գնահատումը  իրականացվում  էըստ սանդղակի, որը ներկայացված է աղյուսակ 3 -ում։
 Բոդմանի  առաջարկած  մեթոդիկայով  մեր  կողմից  հաշվարկվել    ենԱրագած  լեռնազանգվածի  վրա  գտնվող  մի  քանի  դիտակետերի  տվյալները,որոնց արդյունքները ներկայացված են աղյուսակ 4-ում։
 Աղյուսակ 3. Բոդմանի սանդղակը ձմեռային եղանակների բնութագրման համարԽստության ցուցանիշը (բալ)  S1-ից փոքրպայմաններիԵղանակայինբնութագիրըՄեղմՈչ խիստՄիջին խստությանԽիստԱռավել խիստՇատ խիստ6-մեծԾայրահեղ խիստԱղյուսակի  4-ի  տվյալների  վերլուծությունը  թույլ  է  տալիս  ասելու,  որ2000-2300մ բարձրությունների վրա Բոդմանի ինդեքսի ցուցանիշները փոփոխվում են 2,1-2,5 սահմաններում, որը բնութագրվում է որպես միջին խստությանպայմաններ։
 Համադրելով  այս  ցուցանիշները  ռելիեֆի  թեքությունների  տվյալներին՝կարելի  է  ասել,  որ  ձմեռային  պայմանների,  մասնավորապես  ձմեռայինհանգստի կազմակերպման համար պայմանները բավարար են։
 Աղյուսակ 4. Արագած լեռնազանգվածի տարբեր բարձրությունների ևդիրքադրությունների վրա գտնվող դիտակետերի օդերեւութաբանական տվյալներըԴիտակետԲարձր.Դիրքադր.Ձմեռայինջերմաստ.միջինըՔամու միջ.արագութ.(ձմեռ.ամիսներ)ԲոդմանիինդեքսըՀառիճԳեղաձորԳառնահովիտԱմբերդԱրագած բ/լհյուսիս.արևել.արևմտ.հարավ.հարավ.Ձմեռային  պայմանների  խստության  գործակիցը  մի  փոքր  ավելի  մեծ  էարևմտյան հատվածամասում (Գառնահովիտ), որը պայմանավորված է ձմռանամիսներին քամոտ եղանակների գերակշռությամբ։
 Ձմեռային պայմանների առավել խստությամբ առանձնանում է 3000մ-իցբարձր ընկած գոտին, որը բնութագրվում է որպես առավել խիստ։
  Համադրելովռելիեֆի  ցուցանիշները  Բոդմանի  ինդեքսի  տվյալներին՝  կարելի  է  ասել,  որԱրագած  լեռնազանգվածի  բարձրադիր  գոտին  (3000մ-ից  բարձր)  նպատակահարմար չէ օգտագործել ձմեռային ռեկրեացիայի կազմակերպման համար։
  Այսգոտու պայմանները առավել բարենպաստ են ամառային հանգստի (հետիոտներթուղիներ,  գեոտուրիզմ,  էկոտուրիզմ),  ինչպես  նաև  ռելիեֆի  զգալի  թեքությունների  առկայության  պայմաններում՝  ալպինիզմի  կամ  լեռնագնացությանհամար։
 Ըստ  կատարված  ուսումնասիրությունների՝  մեր  կողմից  կազմվել  էԱրագած լեռնազանգվածի ռեկրեացիոն բնօգտագործման սխեմատիկ քարտեզ,որը ներկայացվում է ստորև։
 Եզրակացություն։
   Կատարված  ուսումնասիրությունների  հիման  վրակարելի  է  ասել,  որ  ընդհանուր  առմամբ  Արագածի  լեռնազանգվածն  ունիբարենպաստ  պայմաններ  ռեկրեացիայի  զարգացման  համար։
   Ընդ  որում,սկսած  2000մ  բարձրություններից  մինչև  լեռնազանգվածի  գագաթը  պայմանները բավարար են ամառային ռեկրեացիայի կազմակերպման համար։
 Բացի  հետիոտն  երթուղիներից,  այստեղ  հնարավոր  է  կազմակերպելնաև գեոտուրիզմի, լեռնագնացության և ալպինիզմի հետ կապված հանգիստ։
 Ձմեռային  ռեկրեացիայի  համար  առավել  բարենպաստ  են  մինչև  3000մհիպսոմետրիկ  բարձրություններն  ընկած  տեղամասերը,  որտեղ  Բոդմանիինդեքսն ունի փոքր ցուցանիշներ։
 Արագածի լեռնազանգվածի ձմեռային պայմանների խստության վերլուծությունը ցույց է տալիս ևս մեկ առանձնահատկություն. այստեղ բացակայումէ  կամ  ունի  խիստ  աննշան  տարածում  «խիստ»  եղանակային  տիպը  (ըստԲոդմանի սանդղակի՝ 3-4 բալ), որը, մեր կարծիքով, պայմանավորված է քամիների  ռեժիմի  առանձնահատկությամբ,  քանի  որ  ջերմաստիճանի  նվազումըլանջն ի վեր տեղի է ունենում օրինաչափորեն։
 Սխեմա 1։
  Արագած լեռնազանգվածի ձմեռային խստության ցուցանիշներն ըստ բարձրաչափական գոտիների։
    Մ 1։
 750000Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն нального  зимоведения.  Вып.2.  –  Чита։
   Забайкальск.  географическое  обՏեղեկություններ հեղինակի մասին.Մարտիրոսյան Լևոն Մովսեսի – աշխարհագրական գիտ. թեկն., դոցենտ, Գյումրու պետ. մանկ.ինստիտուտի աշխարհագրության և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ։
 E-mail։

Ներկա  պայմաններում  Հայաստանի  Հանրապետության  տնտեսական  առաջընթացի կարևոր ուղղություններից մեկը զբոսաշրջության զարգացումն է,  որը ենթադրում է այս ճյուղի համար կարևոր բոլոր ռեսուրսների գնահատում և  քարտեզագրում,  ինչը  հնարավորություն  կտա  դրանք  ներկայացնելու  պոտենցիալ ռեկրեանտներին։
