ՆԵՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԸ ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 1250-1260-ԱԿԱՆ ԹԹ.13-րդ  դարի  50-60-ական  թթ.  Զաքարյան  Հայաստանում  տեղի  ունեցան  քաղաքական  այնպիսիիրադարձություններ,  որոնց  արդյունքում  սասանվում  էին  իշխանական  տների  հիմքերը  և,  ընդհակառակը, վերելքի շրջան էին  ապրում այլ իշխանական  տներ։
  Ինչպես հայտնի է, 13-րդ դարը նշանավորվեց  մոնղոլական  արշավանքներով,  որոնց  արդյունքում  էլ  Հայաստանը  ներառվեց  Մոնղոլական  մեծկայսրության սահմաններում։
 Մոնղոլները  Հայաստանում  վարում  էին  ուժերի  անկայուն  հավասարակշռության  պահպանմանքաղաքականություն։
   Հայ  նշանավոր  իշխաններից  շատերը,  տեսնելով,  որ  սեփական  ուժերով  հնարավոր  չէ  դիմակայել  մոնղոլական  հորդաներին,  իրենց  հնազանդությունն  էին  հայտնում  մոնղոլ  զորապետներին` իրենց դիրքերում մնալու և մեծ խանի գերիշխանությունը ճանաչելու պայմանով1։
  Անշուշտ,նվաճողներին  ձեռնտու  էր  գրավված  երկրների  տերերի  հետ  ստեղծել  դաշնակցային  այնպիսի  հարաբերություններ,  որի  համաձայն՝  ռազմունակ  բոլոր  ավատներն  իրենց  ջոկատներով  պարտավորվելուէին մասնակցել մոնղոլական գալիք արշավանքներին։
 Մեծ  խան  Մանգուն,  գալով  իշխանության  գլուխ,  որոշում  է  ամբողջացնել  Իրանի  գրավումը  ևնվաճել  հարակից  երկրները։
   Այդ  նպատակով  Մանգուի  եղբայր  Հուլավուի  գլխավորությամբ  առանձնացվեց  մի  խոշոր  բանակ,  որն  էլ  կարողացավ  հաջողությամբ  իրականացնել  Հյուսիսային  Իրանի  ևհարակից երկրների նվաճումը2։
  Հուլավուի նվաճումների արդյունքում ստեղծված պետության կամ իշխանության  կազմի  մեջ  էին  մտնում  նաև  Արևելյան  Վրաստանը  և  Հյուսիսարևելյան  կամ,  ինչպես  ընդունված է անվանել հայ պատմագիտության մեջ, Զաքարյան Հայաստանը, որոնք ներառված էին վրացական  նահանգի  (Գյուրջիստանի  վիլայեթ)  կազմում3։
   Վրացական  նահանգում  ներառված  իրենց  իշխանությունների  վարչատնտեսական,  ֆինանսահարկային  և  դատական  համակարգը  մոնղոլականպաշտոնեության  հսկողությամբ  տնօրինում  էին  տեղական  իշխողները։
   Վիլայեթի  մեջ  մտնող  5  հայկական թումանները (ռազմավարական միավորները) գլխավորում էին ամիրսպասալար Շահնշահի որդի Զաքարեն, աթաբեկ Ավագի կին Գոնցան, Աղբուղա Վահրամյանը, Սմբատ Օրբելյանը և Հասան Ջալալը։
   Նրանք  համապատասխանաբար  իշխում  էին  «Շահնշահյան»  և  «Ավագյան»  տների  ու  Վահրամյանների տիրույթներում, Սյունիքում և Ներքին Խաչենում։
 Զաքարյան Հայաստանում սկզբում գերիշխում էին Զաքարյան իշխանական տան ներկայացուցիչները, որոնց անմիջական գերական էին վրաց Բագրատունիները4։
  Սակայն տեղի ունեցավ մի կարևորիրադարձություն, որը մոնղոլների համար առիթ էր վրացական նահանգը, մասնավորապես ԶաքարյանՀայաստանի  վերնախավում  ուժերի  նոր,  իրենց  համար  առավել  նպաստավոր  հարաբերակցությունստեղծելով՝ իրենց ծառայեցնելու համար։
  Դա վրաց Ուլու Դավիթ թագավորի գլխավորած 1249-1251թթ. հայ-վրացական հակամոնղոլական առաջին ապստամբությունն էր5։
 Անդրկովկասում դրությունը վատացավ 1247-1248 թթ. Մերձավոր Արևելքում  անցկացված հարկահավաքության  պատճառով։
   Հարկային  դաժան  քաղաքականությունը  թելադրված  էր  մոնղոլականլայնածավալ  կայսրության  պահպանման  շահերով։
   Իրանի  և  Անդրկովկասի  հարկահավաքման  գործըհանձնարարված էր Արղունին և Բուղային6։
  Հարկահավաքման արդյունքում բավականին ծանրացավերկրի դրությունը։
  Զաքարյան Հայաստանի, Արևելյան և Արևմտյան Վրաստանի ազդեցիկ իշխաններըհավաքվում են Կոխտասթավիում և գալիս այն միասնական որոշման, որ պետք է համատեղ ապստամ1 Գրիգորյան Գ., Սյունիքը Օրբելյանների օրոք 13-15-րդ դդ., Երևան, 1981, էջ 66։
 2 Շահնազարյան Ա., Զաքարյան Հայաստանն իշխանության առաջին շրջանում, Հանդէս ամսօրեայ, 2010, էջ 129։
 3 Ստեփանյան Հ., Հայ ժողովրդի պայքարը թաթար-մոնղոլական լծի դեմ, Երևան, 1990, էջ 60։
 4 Շահնազարյան Ա., Զաքարյան Հայաստանն իշխանության երկրորդ շրջանում, Պատմա-բանասիրական հանդես, № 3, 2010, էջ85։
 5 Ուլուբաբյան Բ., Խաչենի իշխանությունը X-XVI դդ., Երևան, 1975, էջ 197։
 6 Ստեփանյան Հ., էջ 81։
 բության  արդյունքում  թոթափեն  մոնղոլական  լուծը1։
   1248  թ.  դրությունն  այն  աստիճան  էր  սրվել,  որնույնիսկ ամիրսպասալար Ավագ Զաքարյանը զորքով դուրս եկավ Բուղայի դեմ։
  Վերջինս, տեսնելով իրդեմ  դուրս  եկած  Ավագին,  փորձեց  մեղադրել  նրան`  խանի  դեմ  ապստամբելու  համար։
   Իրականում,ապստամբություն բարձրացնելուն դեմ էր Ավագ Զաքարյանը։
  Դա պետք է մեկնաբանել նախ այն հանգամանքով, որ ամիրսպասալար Ավագը կարևոր դիրք էր գրավում մոնղոլների մոտ, և ապա նրա համոզմունքը, որ ապստամբությունը հաղթական վախճանի չի հանգելու և անպայման պատճառ է դառնալու մոնղոլների կողմից նորանոր ասպատակությունների ու հալածանքների։
  Տեղեկանալով կազմակերպվելիք ապստամբության մասին` մոնղոլները ճնշում են այն2։
  Սյունիքի իշխանապետ Սմբատը ևսգործնականում ոչ մի մասնակցություն չի ունենում ապստամբական գործողություններին։
  Սմբատն իրիշխանությունն  ամրապնդելու,  մոնղոլ  տիրակալների  մոտ  իր  հավատարմությունն  ապացուցելու  ևԱվագ Զաքարյանի կնոջ` Գոնցայի հալածանքներից զերծ մնալու համար` Օրբելյան-Զաքարյան իշխանական  տների  հակամարտության  պայմաններում,  որին  կանդրադառնանք  ստորև,  1251  թ.  գնում  էմոնղոլական պետության կենտրոն Կարակորում` Մանգու մեծ խանի մոտ3։
  Այստեղ է, որ ըստ ամենայնի դրսևորվում է Սմբատ Օրբելյանի դիվանագիտական փայլուն տաղանդը։
  Նա հմտորեն կարողանումէ ապացուցել, որ ինքը ոչ մի մասնակցություն չի ունեցել ապստամբական գործողություններին։
  Սյունյաց գահերեց իշխանն ատյանից դուրս է գալիս հաղթանակած. դա նաև հաղթանակ էր Օրբելյաններիերբեմնի թշնամի Զաքարյանների նկատմամբ։
 Բավականին  ուշագրավ  է,  որ  Սյունյաց  իշխանը  Կարակորումում  մնաց  շուրջ  3  տարի,  բայց  ոչորպես  կալանավոր.  նա  մոնղոլական  արքունիքից  ստանում  էր  ռոճիկ։
   Կարակորումից  նա  վերադարձավ հայրենիք իբրև «ենչու», այսինքն` ինքնուրույն իշխան, որի երկիրն այլևս չէր գտնվելու Զաքարյանների կամ Վրաց թագավորների գերիշխանության տակ, այլ համարվելու էր մեծխանական տան անձնական տիրույթ4։
  Դա, իր հերթին, հանգեցրեց Զաքարյան Հայաստանի ավագանու շարքերում ուժերիվերադասավորման  ու  հօգուտ  Օրբելյանների`  ի  դեմս  Սմբատ  Օրբելյանի  դրանց  նոր  հարաբերակցության։
  Զաքարյան Հայաստանի պատմության մեջ 13-րդ դարի 50-60-ական թթ. նշանավորվեց Զաքարյան-Օրբելյան  իշխանական  տների  բախմամբ։
   Մոնղոլ  խաների  և  այլ  պաշտոնյաների  մոտ  Օրբելյանիշխանական  հեղինակության  և  դերի  բարձրացումն  ինքնին  նպաստում  էր  Սյունյաց  իշխանապետության  ռազմատնտեսական  հզորության  ամրապնդմանը,  իսկ  այդ  հանգամանքը,  հասկանալի  է,  որնրանց  հակառակորդ  Զաքարյաններին  ամենևին  ձեռնտու  չէր,  և  այդ  տոհմերի  ներկայացուցիչներիմիջև սկսված ներքին խուլ պայքարը 13-րդ դարի երկրորդ կեսին վերածվեց բացահայտ թշնամության։
 Այդ  պայքարն  իր  սուր  դրսևորմամբ  երևաց  հատկապես  1250-ական  թվականներին,  երբ  մահացավԻվանեի որդի Ավագը, և Զաքարյան իշխանության կառավարման գործն իր ձեռքը վերցրեց Ավագի կինԳոնցան։
 Իր  հերթին  վրաց  Ուլու  Դավիթ  թագավորը  «Ավագյան  տան»  տիրույթները  վրաց  արքունապատկան ոստանի մեջ ներառելու նպատակով 1257 թ. ամուսնացավ Ավագի այրի Գոնցայի հետ։
  Գոնցայի ևԱվագի միակ զավակը` չափահաս Խոշաքը, մոր ամուսնության հետևանքով փաստացի զրկվեց հայրական տիրույթները ժառանգելու իրավունքից։
  Ուլու Դավիթը Խոշաքի խնամակալությունը հանձնեց ֆիզիկական  և  մտավոր  ունակություններով  օժտված  և  ճարտասանությամբ  ու  լեզուների  իմացությամբհայտնի  Սադուն  Մահկանաբերդցուն`  այդ  ժամանակ  դեռ  Մահկանաբերդի  համեստ  տիրոջը5։
   Բնականաբար, Խոշաքի ամուսնությունը հանգեցրեց Զաքարյան իշխանական տան դիրքերի թուլացմանը։
 Իր հերթին դիրքերն ամրապնդեց իշխանների բարեհաճությանն արժանացած Սմբատ Օրբելյանը։
  Զաքարյան-Օրբելյան բախման ավարտը եղավ այն, որ Սմբատը Հուլավու խանի հրամանով Սևանա լճումխեղդել  տվեց  վրաց  թագուհի  Գոնցային6։
   Սմբատի  հեռահար  նպատակը  Գոնցային  ասպարեզից  հեռացնելով՝ իր նախկին սյուզերենների իշխանությանը տիրանալն էր։
  Ակամա դա է վկայում ՍտեփանոսՕրբելյանը, որը ցանկալին իբրև իրականություն ներկայացնելով, պնդում է, թե իբր «Ավագի իշխանության հայրագիրը եղավ Սմբատը» 7։
 Բանն  այն  է,  որ,  ինչպես  տեսանք,  «Ավագյան  տան»  հայրագիրը,  այսինքն`  խնամակալը,  ՍադունՄահկանաբերդցին էր։
  Բացի այդ, մոնղոլները չէին հանդուրժի Սմբատ Օրբելյանի նպատակի իրականացումը,  քանի  որ  Գյուրջիստանի  վիլայեթում  ի  հայտ  կգար  մի  հզոր  իշխանություն,  ինչը  կխախտերայնտեղ իրենց իսկ սահմանած ուժերի հավասարակշռությունը։
  Դա չէր հանդուրժի նաև Սադուն Մահ1 Նույն տեղում, էջ 83։
 2 Ապստամբության մասին մանրամասն տե՛ս նույն տեղում, էջ 80-93։
 3 Մանանդյան Հ., Երկեր, հ. Գ., Երևան, 1977, էջ 295։
 4 Օրբելյան Ս., Սյունիքի պատմություն, Երևան, 1986, էջ 324։
 5 Շահնազարյան Ա., Զաքարյան Հայաստանն իշխանության առաջին շրջանում, էջ 133։
 6 Օրբելյան Ս., էջ 334։
 7 Նույն տեղում, էջ 334։
 կանաբերդցին։
  Ուստի, պետք է հաղթեր նա, քանզի այս հարցում նրա և մոնղոլների շահերը համընկնում էին։
 Հենց  Սադուն  Մահկանաբերդցու  ջանքերով  է,  որ  Խոշաքն  ամուսնացավ  հզոր  քաղաքական  կշիռունեցող  Սահիբ  Դիվանի հետ1։
  Այս ամուսնությունը երկու կողմերի` Սահիբ  Դվանի ու Խոշաքի և միջնորդի`  Սադուն  Մահկանաբերդցու  մանրակրկիտ  հաշվարկների  արդյունք  գործարք  էր։
   Այն  հնարավորություն տվեց Խոշաքին ի չիք դարձնելու իր հայրական տիրույթները սեփականելու՝ Ուլու Դավթի ուՍմբատ  Օրբելյանի,  ինչու  չէ՝  նաև  «Շահնշահյան  տան»,  հավակնությունները  և  ամենազոր  ՍահիբԴիվանի  նման  պաշտպան  ունենալով`  վերականգնելու  «Ավագյան  տան»  գերիշխող  դիրքերը2։
   Դա  էփաստում նաև այն հանգամանքը, որ Խոշաքն ամուսնությունից մեկ տարի անց` 1270 թ., Ձագավանիցժողովի  հրավիրումը  նախաձեռնած  հայ  ավագանիների  շարքում  հիշատակվում  է  առաջինը`  նախորդելով Պռոշ Խաղբակյանին, Սադուն Մահկանաբերդցուն և Սմբատ Օրբելյանին3։
  Այս անունների կողքին Զաքարյան իշխանական տան մյուս ճյուղերի` «Շահնշահյան տան», Վահրամյանների ու Թմոգվեցիների  ներկայացուցիչների  անունների  բացակայությունը  փաստում  է,  որ  նրանք  այնքան  էին  թուլացել, որ երկրի քաղաքական կյանքում լուրջ դերակատարություն չունեին։
 Այսպիսով`  Խոշաքի  հաշվենկատ  ամուսնության  շնորհիվ  «Ավագյան  տան»  դիրքերն  ուժեղացան։
 Սակայն, ինչպես ցույց տվեցին դեպքերը, դա ժամանակավոր էր, քանի որ վերը նշված պատճառներովԶաքարյան իշխանական տան դիրքերն անշրջելիորեն սասանվել էին։
 Նարինե ԶոհրաբյանՆԵՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԸ ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 1250-1260-ԱԿԱՆ ԹԹ.Բանալի բառեր՝ Սմբատ Օրբելյան, Սադուն Մահկանաբերդցի, Հուլավու, Զաքարյան Հայաստան, ներքաղաքական իրադարձություններ, ուժերի վերադասավորում։

Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  լուսաբանել  ներքաղաքական  իրադարձությունների  զարգացումը  Զաքարյան  Հայաստանում 1250-1260-ական թթ.։
  Այդ զարգացումների արդյունքում Զաքարյան Հայաստանում տեղի ունեցավ  ուժերի  վերադասավորում,  քանի  որ  իրենց  նախկին  դիրքերը  կորցրին  Զաքարյանները,  և  ավելի  բարձր  դիրքի  հասան Օրբելյաններն ու Մահկանաբերդցիները։
