ՂՐԻՄԱՀԱՅԵՐԻ ԳԱՂԹԸ ԵՎ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՄԸՌուսաստանում հայկական խոշոր գաղթավայրերից Նոր Նախիջևանը նշանակալի դեր է կատարել հայ հասարակական-քաղաքական և մշակութային կյանքում։
 Ռուս-թուրքական 1768-1774 թթ. պատերազմի հետևանքով Ղրիմի խանությունըՕսմանյան  կայսրությունից  անջատելուց  և  անկախ  հռչակելուց  հետո  ռուսական  դիվանագիտությունը հնարավոր բոլոր միջոցները օգտագործում էր` Ղրիմը խաղաղ ճանապարհով իրեն միացնելու համար։
  Ռուսաստանի հարավային անմշակ երկրամասիտնտեսապես յուրացնելու, բնակչությունը ստվարացնելու, Ղրիմը միացնելու նպատակով տարվող լարված պայքարի պայմաններում հղացավ և հասունացավ թերակղզուքրիստոնյա  բնակչության  տեղահանման  խնդիրը։
   Քրիստոնյա  բնակչությունը  Ղրիմիցդուրս  բերելը  կնշանակեր  նյութական  մեծ  վնաս  հասցնել  խանին,  զրկել  նրան  գլխավոր  եկամուտների  աղբյուրներից,  տնտեսական  կախման  մեջ  դնել  Ռուսաստանից։
 Դրանով  միաժամանակ  Նովոռոսիայի  անմարդաբնակ  տափաստանները  առևտրի,արհեստների և երկրագործության մեջ հմտացած ժողովուրդներով բնակեցնելու, դարերով խոպան հողերը մշակելու, տնտեսական կյանքը աշխուժացնելու հնարավորություն  էր  ստեղծվում։
   Եվ  1778  թ.  գարնանամուտից  Ղրիմի  քրիստոնյա  բնակչությանգաղթեցումը  դարձավ  Եկատերինա  2-րդ  կայսրուհու  կառավարության`  ՀարավայինՌուսաստանում տարվող քաղաքականության կարևոր օղակներից մեկը։
 Այսպիսով,  Պետրոս  1-ինի  քաղաքականությունը  Կովկասում  շարունակեց  Եկատերինա 2-րդը (1762-1796)`  «հայտնելով իր համաձայնությունը  Ռուսաստանի հովանավորության տակ hայկական պետության վերականգնման հարցում»։
  Դա էլ իր հերթին ենթադրում էր Կովկասում ուժեղացնել քրիստոնեական տարրը, այն օգտագործելռուսական աշխարհաքաղաքականության հարավային ուղղության մեջ1։
 1778 թ. Ղրիմից հայերին ու հույներին արտագաղթեցնելու հարցին այս կամ այնառթիվ  անդրադարձել  են  թե՛  հայ  և  թե՛  ռուս  հեղինակները։
   Նրանց  մեծամասնությունը, այդ թվում` Լեոն, Ա. Մարկևիչը, Մ. Ներսիսյանը, Պ. Նադինսկին, Գ. Պատկանյանը,  գտնում  են,  որ  ռուսական  կառավարությունը  այդ  քայլին  է  դիմել  իր  արտաքինքաղաքական  հաշիվներն  արագորեն  և  ավելի  հեշտ  ճանապարհով  իրագործելու  համար, իսկ մի քանիսը` Ռ. Պատկանյանը, Հ. Տեր-Աբրահամյանը, տեղի տալով Եկատերինա 2-րդի` իբրև քրիստոնյաների «պաշտպանի» և «ազատության կողմնակցի» մասին  տարածված  կեղծ  մտայնությանը,  այն  կարծիքին  են,  որ  իբր  ռուսական  կայսրուհին գաղթը կատարել է քրիստոնյա ժողովուրդների նկատմամբ ունեցած սիրո և բարի  զգացմունքներից  մղված2։
   1872  թ.  ղրիմագետ  Ա.  Մարկևիչը  գրում  է,  թե  ռուսական կառավարությունը նպատակ ուներ խանին իր ձեռքը վերցնել, նրան կանգնեցնելռուսական արքունիքի ռոճիկից և առհասարակ բարեգործություններից օգտվելու անհրաժեշտության առաջ։
  Այս կարծիքը անվերապահորեն կիսում է Ք. Քուշներյանը, որը2 Միքայելյան Վ., Ղրիմի հայկական գաղութի պատմություն, Երևան, 1964, էջ 340։
 քաջատեղյակ  է  եղել  վերաբնակեցմանը  վերաբերող  փաստաթղթերին։
   Հայերին  ևհույներին  Ղրիմից  հանելու  ցարական  կառավարության  նպատակը  նույն  գնահատականն է ստացել ակադեմիկոս Մ. Ներսիսյանի կողմից1։
 Մինչ  այժմ  ուսումնասիրողների  մոտ  ընդունված  է  եղել  Ղրիմի  բնակչության  տեղահանման պատմությունն սկսել 1778 թ. մարտի սկզբներից` Եկատերինա 2-րդի արձակած երկու հրամանագրերից, որոնք ուղղված էին ֆելդմարշալ Ռումյանցևին և Պոտյոմկինին։
  Կայսրուհին, Գ. Պոտյոմկինին հղած հրամանագրում տեղեկացնելով Ռումյանցևին  տրված  հրամանագրի  բովանդակությանը,  պահանջում  էր  պատշաճ  ձևովտնօրինություն  անել,  որպեսզի  նոր  գաղթականները  ռուսական  սահմանը  մտնելուցհետո  ոչ  միայն  պաշարեղենի  կարիք  չունենան,  այլև  նրանց  տրվի  ինչպես  բավարարչափով հող, այնպես էլ` արքունական նպաստ` իրենց տները կառուցելու համար։
 Կայսերական բարձրագույն հրամանագրերի հիման վրա Պոտյոմկինը և Ռումյանցևը պաշտոնական հրամաններ են արձակում Ղրիմի զորքերի հրամանատար Պրոզորովսկուն, խանի մոտ ռուսական լիազոր-ներկայացուցիչ Կոստանդինովին, նահանգապետին և մյուս պաշտոնյաներին` նախապատրաստելու գաղթը։
  Կոստանդինովը, որը,երկար ժամանակ ապրելով Ղրիմում, շատ լավ ուսումնասիրել էր խանության կարգ ուկանոնը, իր մոտ է կանչում հույների մետրոպոլիտ Իգնատիոսին և հորդորում նպաստել  այդ  գործին`  խոստանալով  մեծ  արտոնություններ  ժողովրդին  և  մեծ  պատիվներիրեն2։
  Նմանատիպ խոստումներ է տալիս հայ առաքելականների հոգևոր առաջնորդՊետրոս  վարդապետ  Մարկոսյանին  և  կաթոլիկ  հայերի  առաջնորդ  Հակոբ  վարդապետ Վարդերեսովիչին։
  Վերջիններս տալիս են իրենց համաձայնությունը, բայց հաջողություն  չեն  խոստանում,  որովհետև  գործը  շատ  բարդ  էր,  և  նրանք  կամենում  էինխորհրդակցել  իրենց  համայնքի  ղեկավարների  հետ,  քննարկել  գործի  մանրամասները, այնուհետև իրենց որոշումը հայտնել և մի քանի պայման առաջարկել3։
 Գաղթագնացություն  կազմակերպելու  գործը  որոշակի  ընթացք  է  ստանում,  երբ1778 թ. ապրիլին վերաբնակեցման կառավարական քաղաքականության մեջ Պրոզորովսկուն  փոխարինում  է  արդեն  ճանաչում  ունեցող,  վճռական  և  եռանդուն  գեներալԱլեքսանդր Վասիլևիչ Սուվորովը։
  1778 թ. մայիսի 17-ին իշխան Պոտյոմկինը հատուկհրամանագրով կարգադրում է Սուվորովին անհապաղ սկսել Ղրիմի քրիստոնյաների`հայերին և հույներին գաղթեցնելու գործը և ըստ հնարավորին շուտ վերջացնել այն4։
 Գաղթը  արագացնելու  նպատակով  Սուվորովը  գնում  է  գաղթողների  պարենամթերքը,  խոստանում  անշարժ  գույքի  արժեքը  վճարել  պետական  գանձարանից,  բավարարում  է  քրիստոնյաներին  երկմտելու  տեղիք  տվող  մյուս  խնդիրները  և  1778  թ.օգոստոսի  18-ին  Ռումյանցևին  զեկուցում,  որ  գաղթողների  առաջին  խումբը  (3896մարդ) Ռուսաստան է ճանապարհվել։
  Հայերը մտովին հաշտվել էին գաղթելու գաղափարի հետ, սակայն իրականում հեշտ չէր թողնել այն երկիրը, որտեղ ապրել էին դարեր ի վեր, ստեղծել իրենց կյանքը, հարուստ մշակույթը։
  Գաղթողների երկրորդ խումբը ճանապարհվում է օգոստոսի 22-ին, իսկ երրորդ` վերջին քարավանը` սեպտեմբերի18-ին, թեպետ հետագա ամիսներին էլ շարունակվում է փոքր խմբերով քրիստոնյաների  մեկնումը  դեպի  ռուսական  սահմանը`  Պերեկոպ  բերդավանը։
   Ղրիմի  քրիստոնյաների թիվը 40.000 էր։
  Նրանցից Ղրիմից դուրս է եկել 31.386 մարդ. հույները կազմումէին 18.407, հայերը` 12.598, վրացիները` 219, վալախները` 1625։
 1 Ներսիսյան Մ., Սուվորովը և հայ-ռուսական հարաբերությունները, Երևան, 1944։
 2 Շահազիզ Ե., Նոր Նախիջևանը և նոր-նախիջևանցիք, Թիֆլիս, 1903, էջ 31։
 3 Նույն տեղում։
 4 Ներսիսյան Մ., էջ 7։
 5  Багдыков  Г.,  Краткая  история  Нахичевани-на-Дону,  Ростов-на-Дону,  2013,  с.  9.  Բարխուդարյան  Վ.,  ՆորՆախիջևանի հայկական գաղութի պատմություն (1779-1861), Երևան, 1967, էջ 36։
 Հետագա  իրադարձությունները  ցույց  տվեցին,  որ  ռուսական  կառավարությունըմիանգամայն քիչ բան է արել նորեկներին տեղավորելու ուղղությամբ, և նման վիճակը հանգեցրեց մեծ կորուստների, զրկանքների և զոհերի։
  Ի զարմանս գաղթականների,  երբ  նրանք  աստիճանաբար  հասնում  են  Դնեպր,  Սամարա  և  Օրյոլ  գետերի  միջևընկած  հարթավայրի`  բնակության  համար  նախատեսված  վայրը,  պարզվում  է,  որազատ  տարածություն  չկա,  մի  մասն  արդեն  բնակեցված  է,  իսկ  մյուս  մասը  բնակեցվում է այլ գաղթականներով։
  Մեղմ կլիմային վարժված ղրիմահայերը չէին դիմանումտափաստանային  ձմռան  սառնամանիքներին,  և  նրանցից  շատերը  զոհ  են  գնումցրտերին ու տարածված հիվանդություններին։
 1779 թ. ղրիմահայերի կողմից Սուվորովին, Պոտյոմկինին և Ազովի նահանգի գեներալ-նահանգապետ Չերտկովին գրված բազմաթիվ խնդրագրերում և բողոքներումլիակատար արտահայտություն է գտել գաղթեցված հայերի աղետալի վիճակը1։
 Մեծ  դժվարություններով  անցկացնելով  ձմեռը`  1779  թ.  սկզբներին  հայերը  ընտրովի  երկու  պատվիրակներ  են  ուղարկում  Պետերբուրգ`  տեղափոխման  գործը  գլուխբերելու  համար։
   Նրանք  էին  փառակեցի  Տեր  Ոսկանի  որդի  Կարապետը  կամ  Կարապետ Ոսկանովը և փառակեցի Իգնատիոսի որդի մահտեսի Հարությունը, որը Պետերբուրգում  մահացավ։
   Նրանց  ջանքերը  հավանաբար  շոշափելի  արդյունքներ  չեն  տալիս, թեև Կարապետի` Պոտյոմկինին ուղղված նամակից երևում է, որ հայերը ստացելէին  Պոտյոմկինի  համաձայնությունը`  1779  թ.  գարնանը  ամբողջ  համայնքով  ՍուրբԴմիտրի Ռոստովսկու ամրոցի մոտ տեղափոխվելու մասին։
  Եվ քանի որ այդ խոստումը  չէր  իրագործվել,  հայերը  շարունակում  են  դիմումներ  ուղղել  Պոտյոմկինին`  չմոռանալով  նաև  դիմել  Սուվորովի,  Լազարյանների  ու  Արղությանի  օգնությանը։
   Մի  ուրիշպատգամավորություն  գաղթողների  քարավանից  առաջ  ուղարկվում  է  տեղանքի  ևպայմանների հետ ծանոթանալու, մշտական բնակության որոշակի տեղ ընտրելու համար։
   Պատգամավորությունը  կանգ  է  առնում  Դոն  գետի  ափին`  Սուրբ  Դմիտրի  Ռոստովսկու ամրոցի մոտ, որտեղ էլ հաստատվելուց հետո կառուցում են Նոր Նախիջևանքաղաքը  (ներկայումս`  Դոնի  Ռոստով  քաղաքի  մի  մասը)2։
   Պատգամավորներիխնդրանքն  ուշադրությամբ  ունկնդրում  են  Լազարյանները,  հատկապես`  ՀովհաննեսԼազարյանը, ինչպես և ռուսահայերի հոգևոր առաջնորդ Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղությանը, որն այդ ժամանակ Պետերբուրգում էր` տեղի հայկական նորակառույց եկեղեցին  օծելու  համար։
   Նպատակավրեպ  փորձերից  հետո,  Արղությանի  խորհրդով,օգոստոսի  վերջին  հայ  գաղթականության  անունից  դիմում  են  մայրաքաղաքումգտնվող Պոտյոմկինին և նրա միջոցով հասնում խնդրի կարգավորմանը3։
 1779 թ. նոյեմբերի 14-ին Եկատերինա 2-րդը ստորագրում է «Բարձրագույն հրովարտակը»`  բավարարելով  Սուրբ  Դմիտրի  Ռոստովսկու  ամրոցի  շրջակայքը  տեղափոխվելու վերաբերյալ ղրիմահայերի խնդրանքը։
  Նոյեմբերի 26-ին պատգամավորներԿարապետ  Ոսկանովը  և  Հովհաննես  Աբրահամյանը  ստանում  են  հրովարտակը  ևուղևորվում գաղթող բնակչության մոտ։
  Գարունը բացվելուն պես ժողովուրդը ձեռնամուխ է լինում շինարարական աշխատանքներին։
  Ղրիմի 6 քաղաքներից դուրս եկածբնակիչները միանում են և հիմնադրում Նոր Նախիջևան քաղաքը և Չալթր, Թոփտի,Մեծ Սալա, Սուլթան Սալա և Նեսվիտա գյուղերը քաղաքի շրջակայքում4։
 1 Միքայելյան Վ., էջ 370։
 2 “Армяне  юга  России։
   История,  культура”,  общее  будущее,  под.  ред.  Г. Матишова,  Ростов-на-Дону,  2012,  с.269. Աբրահամյան Ա., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, հ. 1, Երևան, 1964, էջ 375։
 3  Դիլոյան  Վ.,  Լազարյանների  հասարակական,  քաղաքական  գործունեության  պատմությունից,  Երևան,1966, էջ 144։
 4 Բարխուդարյան Վ., Էջեր հայ գաղթավայրերի պատմության, Երևան, 1996,  էջ 37։
  “Армяне юга России։
 История, культура, общее будушее”, с. 140։
  Բարխուդարյան Վ., Ոսկանյան Վ., Հայ-ռուսական պատմականկապերը և Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին, Երևան, 1978, էջ 146։
 1780  թ.  մարտի  9-ին  Հ.  Արղությանը  և  Հ.  Լազարյանն  այցելում  են  կայսրուհուն,ապա`  թագաժառանգին  և  շտապում  Նոր  Նախիջևան`  տեղում  բնակչության  կարիքները  հոգալու։
   Հ.  Արղությանի  գալուստով  քաղաքի  և  գյուղերի  շինարարությունըզգալի չափով կարգավորվում է։
  Պետերբուրգից բերվել էր քաղաքի` հայտնի ճարտարապետ Ի. Ստարովի կազմած և արդեն հաստատված հատակագիծը, որի համաձայնսկսվում  է  քաղաքի  կառուցումը,  թեև  կա  վարկած,  որ  այդ  հատակագծի  հեղինակըՌիգելմանն  է`  Դմիտրի  Ռոստովսկու  ամրոցի  կառուցողը  և  պարետը1։
   Նոր  Նախիջևանը, հատակագծի համաձայն, ուներ խաչաձևվող հրապարակ և քաղաքներին անհրաժեշտ  այլ  մասեր։
   Քաղաքի  կենտրոնական  մասում  առանձնացվում  է  ընդարձակքառակուսի  հրապարակ,  ուր  1783  թ.  դրվում  է  կենտրոնական  եկեղեցու  հիմքը։
   Քաղաքի կենտրոնական մասում էին գտնվում բոլոր գլխավոր վարչական և հասարակական շենքերը2։
  Սկսում են կառուցել քարե և աղյուսե տներ, գյուղերից դուրս բաց տարածությունների  վրա`  թևավոր  հողմաղացներ,  իսկ  գյուղերում  ավելի  ուշ  բացվեցինխանութներ, եկեղեցիներին կից տեղական վարժարաններ։
 Եկատերինա  2-րդի  շնորհած  հրովարտակի  1-ին  կետով  կառավարությունն  իրվրա էր վերցնում տեղափոխման հոգսերը։
  2-րդ կետը որոշում էր հավերժաբար հայերին  տրվող  տարածքների  սահմանները.  Սուրբ  Դմիտրի  Ռոստովսկու  ամրոցի  շրջակայքի  հողերը  տրվում  են  հայերին`  բացառությամբ  3000  դեսյատինի,  որը  մնում  էրամրոցին` իբրև արոտավայր։
  Հայերին էր պատկանում վերոհիշյալ հողերի սահմաններում  Դոն  գետում  ձկնորսությամբ  զբաղվելու  իրավունքը`  բացառությամբ  գետի  ¼ մասի, որն առանձնացվում էր տեղացիների ձկնորսության համար3։
  Առաջին տարումունեզուրկներն  ստանալու  էին  պարենամթերք,  սերմացու,  անասուններ  և  տնտեսությանն  արնհրաժեշտ  այլ  օգնություն,  որը  վերադարձնելու  էին  10  տարուց  հետո,  իսկտների  կառուցման  համար  անտառանյութը  և  անհրաժեշտ  շինանյութը  տրվում  էինանվճար։
   Ունևորներին  իրավունք  էր  վերապահվում  իրենց  հատկացված  հողաբաժնում  սեփական  միջոցներով  կառուցել  կրպակներ,  շտեմարաններ  և  այն  ամենը,  ինչկցանկանային։
   Շնորհագրի  4-րդ  կետը  վերաբերում  է  դավանանքի  հարցին։
   Ղրիմահայերի ամբողջ համայնքի հոգևոր պետքերը հոգալը ցմահ հանձնարարվում էր Պետրոս Մարկոսյանին։
   Թույլատրվում էր կառուցել եկեղեցիներ և զանգակատներ, ազատորեն կատարել հայ եկեղեցական ծիսակատարությունները` գտնվելով Մայր Աթոռիմիասնական  գերիշխանության  տակ։
   Հրովարտակի  3-րդ  հոդվածը  հայերին  դասումէր պետական բնակիչների շարքը։
  Հայերը 10 տարով ազատվում էին հարկերից։
  Հրովարտակի  5-րդ  հոդվածի  համաձայն`  պետք  է  ստեղծվեր  մագիստրատ,  որը  պետք  էլիներ  ընտրովի  և  գործեր  ըստ  ազգային  «օրինաց  և  սովորությունների»։
   Այս  նույնկետով  հայերին  իրավունք  տրվեց  ազատ  առևտուր  անելու  ինչպես  երկրի  ներսում,այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։
  Հայերին թույլատրվում էր սեփական ծախսերովնավեր  կառուցել,  գինիներ  և  ֆրանսիական  օղի  (շամպայն)  արտադրել4։
   Այլ  խոսքով,խրախուսվում  էր  զարգացնել  ամեն  տեսակ  արդյունաբերություն`  սեփական  ցանկություններին և ունակություններին համապատասխան։
 Այսպիսով,  Նոր  Նախիջևանի  հայաբնակ  գաղութը,  իրեն  տրված  կայսերականհրովարտակին  և  առանձնաշնորհումներին  համապատասխան,  ինքնավար  դարձավ`ստեղծելով  ներքին  կառավարման  կառույցներ,  որոնք  հենվում  էին  ազգային  ավանդույթների վրա։
  Շուրջ հարյուրամյա ինքնուրույնության ընթացքում Նոր Նախիջևանի1 “Армяне юга России։
  История, культура, общее будущее”, с. 266.3 Միքայելյան Վ., էջ 380։
 4  Գալոյան  Գ.,  Հայաստանը  մեծ  տերությունների  աշխարհակալական  առճակատումներում  (XVI  դարից1917), Երևան, 2004, էջ 139։
 «բարձրագույն  շնորհագրով»  հաստատված  ինքնավարությունն  այն  կռվանն  է  եղել,որով  գաղութը  պայքարել  է  գոյատևման  համար։
   Նոր  Նախիջևանի  հայկական  մագիստրատը բացվեց 1780 թ. Արտոնության հրովարտակի 5-րդ հոդվածի հիման վրա։
 Այն իր մեջ ընդգրկում էր և՛ քաղաքի, և՛ գյուղերի բոլոր կառավարչական հաստատությունները։
   Դատավարությունն  իրականացվում  էր  «Հայկական  դատաստանագրքի»հիման վրա, որը 1782 թ. Աստրախանից Նոր Նախիջևան էր բերել Հ. Արղությանը։
 Աշխարհիկ կառավարչությունից զատ ձևավորվում է նաև գաղութի հոգևոր վարչությունը։
   1781  թ.  հայ  հին  եկեղեցական  կանոններից  ծաղկաքաղ  անելու  և  ռուսահայ  կյանքի  տեղական  պահանջներին  հարմարեցնելու  եղանակով  Հ.  Արղությանըկազմում է հոգևոր դատարանի կանոնները։
  Հ. Արղությանի կազմած կանոնները բաղկացած էին վեց մասից և վերաբերում էին եկեղեցու աստիճանավորների պարտականություններին ու իրավասություններին, ժողովրդից հասույթ գանձելու կարգին, Երուսաղեմից  եկած  նվիրակներին,  հոգևոր  դատարանի  կառավարման  եղանակին։
   Հոգևոր դատարանի կանոնադրությամբ ռուսահայերի առաջնորդը փորձում էր կարգավորել եկեղեցու և աշխարհիկ իշխանության փոխհարաբերությունները1։
 Հ.  Արղությանը  կազմում  է  13  հոդվածից  բաղկացած  «Դաշնագրության  միաբանություն»  վերտառությամբ  կանոնադրությունը,  որի  հիման  վրա  1795  թ.  մայիսի  26ին կազմակերպվում է հոգաբարձությունը` քաղաքային դուման կամ խորհրդարանը2։
 Նոր  Նախիջևանի  քաղաքային  խորհրդարանը  կազմված  էր  24  հոգաբարձուներից,որոնք եռամյա ժամկետով ընտրվում էին հայ հասարակության  «պատվավոր» քաղաքացիներից  և  մագիստրատի  հինգ  դատավորներից։
   Հոգաբարձությունը  պետք  է  հոգար քաղաքի բարեկարգման, ճանապարհների ու կամուրջների շինարարության, քաղաքագլխի  ֆինանսական  հաշվետվության  ստուգման  խնդիրները։
   Այն  իր  պարտավորությունները  կատարում  էր  ժողովրդի  մեջ  պահպանված  սովորություններով  ուսկզբունքներով, որոնք 1817 թ. ամփոփվում են 39 գրավոր հոդվածների մեջ։
 Փաստորեն, ղրիմահայերի գաղթը և Նոր Նախիջևանի հիմնադրումը տարերայինչէր, այլ կազմակերպված էր ռուսական կառավարության կողմից և պայմանավորվածէր Ռուսաստանի տնտեսական ու ռազմաքաղաքական ձգտումներով։
  Դատելով նրանից,  որ  1894  թ.  Դոնի  Նախիջևանում  հայերը  կանգնեցրին  Եկատերինա  2-րդի  հուշարձանը,  կարելի  է  կարծել,  որ  նա  բարյացկամ  վերաբերմունք  է  ունեցել  հայերինկատմամբ։
  Արձանի պատվանդանին կային մի գրություն` «Երախտապարտ հայերիցկայսրուհի Եկատերինային», հուշարձանի կառուցման թվականը, Հ. Արղությանի հարթաքանդակը և Նախիջևանի զինանշանը։
  Թեև խորհրդային շրջանում արձանը քանդվել է, բայց հետխորհրդային շրջանում տեղի հայերն այն վերականգնել են3։
 Արթուր ՎարդանյանՂՐԻՄԱՀԱՅԵՐԻ ԳԱՂԹԸ ԵՎ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ ղրիմահայերի գաղթ, 1768-1771 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմ,Եկատերինա 2-րդ, Նոր Նախիջևան, Գ. Պոտյոմկին։

Աշխատանքում  ներկայացվում  է,  որ  ղրիմահայերի  գաղթը  և  Նոր  Նախիջևանի  հիմնումը  կազմակերպվել  են  Ռուսական  կայսրության  տնտեսական  և  քաղաքական  շահախնդրություններից ելնելով։
