ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ՎՆԱՍԻ ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՈՐՈՇ ԽՆԴԻՐՆԵՐ2013 թ. նոյեմբերի 5-ին ՀՀ Սահմանադրական դատարանը ՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասը ճանաչեց ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող ևանվավեր, քանի որ այն բարոյական վնասը չի դիտում որպես վնասի տարատեսակ ևչի  ապահովում  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  հնարավորություն`  արգելափակելով  անձի`  դատարանի  մատչելիության  և  արդար  դատաքննության  իրավունքներիարդյունավետ  իրացումը  ու  խոչընդոտելով  ՀՀ  միջազգային  պարտավորություններիբարեխիղճ կատարմանը։
  Սահմանադրական դատարանը, նկատի ունենալով, որ պահանջվում  է  բարոյական  վնասի  նյութական  փոխհատուցման  ինստիտուտի  համակարգված  օրենսդրական  կանոնակարգում,  որը  կներառի  «բարոյական  վնաս»  հասկացության, այդ ինստիտուտի կիրառման շրջանակների և հիմքերի, բարոյական վնասը հաշվելու հստակ կարգի ու այլ հարցերի վերաբերյալ դրույթներ, ՀՀ քաղաքացիական  օրենսգրքի  17-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  իրավական  ուժը  կորցնելու  վերջնաժամկետ սահմանեց 2014 թ. հոկտեմբերի 1-ը։
  Այսպիսով, Սահմանադրական դատարանիորոշմամբ  հիմք  դրվեց  առաջիկայում  քաղաքացիական  օրենսդրությունում  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  ինստիտուտի  ներդրմանը։
   Հաշվի  առնելով  բարոյականվնասի փոխհատուցման ինստիտուտը վաղուց արդեն կիրառող երկրների օրենսդրությունը,  իրավական  փորձն  ու  պրակտիկան՝  պետք  է  նշել,  որ  տվյալ  ինստիտուտինառնչվող օրենսդրության, ինստիտուտի ներդրման և կիրառման ոլորտում առաջացելև գրեթե անլուծելի են մնացել մի շարք հարցեր, որոնք մեր օրենսդրի կողմից ոչ ճիշտկանխատեսման  և  դրանք  լուծելու  ոչ  հստակ  մեխանիզմների  պատճառով  կարող  ենխնդիրներ  առաջացնել  նաև  մեր  իրավական  համակարգի  համար,  և  քաղաքացիական  օրենսդրությունն  իր  օրենսդրական  բացերի  շարքում  կավելացնի  նաև  բարոյական վնասի փոխհատուցման ինստիտուտը։
 Բարոյական վնասի փոխհատուցման ինստիտուտի սկզբնական խնդիրներից մեկը, որին պետք է ուշադրություն դարձնել, կապված է «բարոյական վնաս» հասկացության  հետ։
   Խնդրի  կարևորությունն  այն  է,  որ  պետք  է  ճիշտ  և  հնարավորինս  հստակսահմանել, թե ինչ է բարոյական վնասը՝ դրանով իսկ ամրագրելով բարոյական վնասիփոխհատուցման  հիմքերը։
   Բարոյական  վնասը  ՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգրքումբնութագրվում է որպես «ֆիզիկական կամ բարոյական տառապանք» (հոդված 151)։
 Ինչպես արտահայտված է «Բարոյական վնասի փոխհատուցման վերաբերյալ օրենսդրության  կիրառման  հարցերի  մասին»  ՌԴ  Գերագույն  դատարանի  պլենումի20.12.1994  թ.  որոշման  մեջ,  բարոյական  վնասը  կարող  է  հանդես  գալ  որպես  անձիբարոյական  տառապանք՝  կապված  իր  հարազատներին  կորցնելու,  հասարակականակտիվ կյանքով զբաղվելու անհնարինության, աշխատանքը կորցնելու, ընտանեկան,բժշկական գաղտնիքի բացահայտման, պատիվն ու արժանապատվությունն արատավորող,  իրականությանը  չհամապատասխանող  տեղեկատվության  տարածման,  հաշմություն  կամ  առողջությանն  այլ  կերպ  վնաս  պատճառելու  հետ  կապված  ֆիզիկական  ցավի,  դրա  կամ  բարոյական  տառապանքների  արդյունքում  հիվանդությանձեռքբերման  հետ։
   Ընդ  որում,  այդ  տառապանքները  կարող  են  առաջանալ  անձի  ոչգույքային իրավունքների և բարիքների, ինչպես նաև գույքային իրավունքների ոտնահարման  արդյունքում։
   Գերմանիայի  քաղաքացիական  օրենսգրքում  ոչ  թե  հատուկնշված է բարոյական վնաս արտահայտությունը, այլ խոսվում է գույքային չհամարվողվնասի դրամական հատուցման մասին։
  Այս ոչ հստակ կարգավորումը հղի է լուրջ հետևանքներով,  որովհետև  գերմանական  դատական  պրակտիկայում  արմատավորվելէ  minima  non  curat  praetor՝  «դատավորը  հոգ  չի  տանում  մանրուքների  մասին»  սկըզբունքը,  ըստ  որի՝  որոշակի  դեպքերում  դատարանը  մերժում  է  բարոյական  վնասիփոխհատուցման  պահանջը՝  համարելով  դրանք  ընդհանրապես  աննշան  վնասներ1։
 Աննշանության չափանիշի բացակայությունն էլ դժվարություններ է առաջացնում էական և աննշան վնասների տարբերակման հարցերում, օրինակ՝ արդյոք ուսուցչի ապտակների համար անկարգապահ աշակերտի մոտ առաջանո՞ւմ է վնասի փոխհատուցման  պահանջի  իրավունք։
   Ֆրանսիայի  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  որևէ  տարբերակում  չի  դնում  գույքային  և  ոչ  գույքային  վնասների  միջև։
   Վնասը  հիշատակվում  էորպես  ընդհանուր  կատեգորիա։
   Չնայած  դրան՝  Ֆրանսիայի  քաղաքացիական  իրավունքի  տեսության  մեջ  և  դատական  պրակտիկայում  առկա  է  նման  տարբերակում։
 Ֆրանսիական  դատական  պրակտիկայում  բարոյական  վնաս  հասկացությունը  դիտվում  է  ուղղակի  որպես  ոչ  գույքային  իրավունքների  ու  բարիքների  ոտնահարում,այսինքն՝ ֆրանսիական մոդելը բարոյական վնասի հատուցումն ուղղակիորեն չի կապում տուժողի մոտ տառապանքի, հոգեբանական կամ ֆիզիկական վնասի առաջացման  հետ,  ինչը  չի  արտացոլում  բարոյական  վնասի  էությունը։
   «Բարոյական  վնաս»հասկացության  իմաստաբանական  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  այն  հանդես  էգալիս  որպես  ոչ  միայն  իրավունքների  ոտնահարում,  այլ  նաև  դրանց  արդյունքումառաջացած վնաս և տառապանք, ուստի կարծում ենք՝ Ֆրանսիայի քաղաքացիականիրավունքը թերի է արտահայտում հասկացության էությունը։
  Ինչ վերաբերում է անգլո-սաքսոնական իրավական համակարգին, պետք է նշել, որ այստեղ նույնպես բարոյական  վնասի  հասկացության  ու  տերմինաբանության  վերաբերյալ  միասնական  որոշում գոյություն չունի։
  Անգլիայում ու ԱՄՆ-ում տարածված է «հոգեկան վնաս» եզրույթը՝  իր  տարբեր  դրսևորումներով՝  հոգեբանական  վնաս,  հոգեբուժական  վնաս,  նյարդային շոկ2, նյարդային ցնցում, հասարակ շոկ, հասարակ ցնցում և այլն։
  Այսպիսի մոտեցումը, որ մեծապես կապված է նախադեպային իրավունքի կազուալ բնույթի հետ,չի  համապատասխանում  մայրցամաքային,  մասնավորապես՝  մեր  իրավական  համակարգին։
   Այն  կարող  է  գործել  անգլո-սաքսոնական  նախադեպային  իրավունքի  շրջանակներում։
 Պետք է օրենսդրորեն ամրագրել բարոյական վնասները և այն գործողությունները (անգործության տեսակները) կամ դրանց սահմանները, որոնք կարող են առաջացնել բարոյական վնասի փոխհատուցման պահանջ, այսինքն՝ պետք է տալ բարոյականվնաս հասկացության այսպիսի սահմանում. բարոյական վնաս է համարվում ֆիզիկական անձին պատճառված բարոյական տառապանքը, այդ թվում՝ վախը, ամոթը, ստորացումը կամ հոգեբանական իմաստով այլ անբարենպաստ վիճակը՝ կապված պատվի և արժանապատվության ոտնահարման, հարազատներին կորցնելու, հասարակական  ակտիվ  կյանքով  զբաղվելու  անհնարինության,  աշխատանքը  կորցնելու,  ընտա1 Տե՛ս  Эрделевский  А.,  Компенсация  морального  вреда։
   анализ и комментарий  законодательства  и  судебнойпрактики, 3-е изд., Mосква, 2007, էջ 12։
 2 Nervous shock. Նյարդային շոկի դիմաց փոխհատուցման հետ կապված դատական գործի տիպիկ օրինակէ Alcock v Chief Constable of South Yorkshire Police [1992] 1 AC 310 գործը։
 նեկան, բժշկական ու անձնական այլ գաղտնիքի բացահայտման և գույքային, անձնական ոչ գույքային իրավունքների այլ կերպ ոտնահարման, ինչպես նաև անձին ֆիզիկական, օրգանական վնաս պատճառելու արդյունքում առաջացած ֆիզիկական տառապանքը1։
   Այստեղ  հարկ  է  նշել,  որ  ՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգրքով  գույքայինիրավունքների խախտման արդյունքում առաջացած բարոյական վնասը հատուցվումէ միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում։
  Խոսքը վերաբերում է սպառողների իրավունքների, քաղաքացիների աշխատանքային իրավունքների և զինծառայության հետկապված գույքային իրավունքների ոտնահարման դեպքերին2։
  Մնացած բոլոր դեպքերում օրենսգիրքը թույլ չի տալիս պահանջել գույքային իրավունքների խախտման արդյունքում պատճառված բարոյական վնասի հատուցում։
  Սա արդարացի մոտեցում չէ.շատ  դեպքերում  գույքային  վնաս  պատճառելու  արդյունքում  տուժողի  մոտ  ավելիլուրջ  տառապանքներ  ու  ապրումներ  են  առաջանում,  քան  ոչ  գույքային  բարիքներիոտնահարման  ժամանակ։
   Օրինակ,  եթե  մեկի՝  նոր  վերանորոգված  բնակարանը  հարևանի անփութության պատճառով ջրով է լցվում՝ պատճառելով ոչ միայն նյութական,այլև՝ բարոյական վնաս, դատարանը մերժում է բարոյական վնասի հատուցման պահանջը։
  Բայց չէ՞ որ շատ դեպքերում անձի գույքին պատճառված թեկուզ ոչ մեծ չափերի վնասը կարող է լուրջ տառապանքներ, ցավ, անհանգստություն առաջացնել անձիմոտ,  և  գույքին  պատճառված  վնասի  փոխհատուցումը  միայն  բավական  չլինի  այդդեպքում անձի իրավունքների պաշտպանության համար։
  Այսինքն, բարոյական  վնասի  հատուցման  ինստիտուտը  կդառնա  չկիրառվող,  ձևական  գործիք,  ուստի  պետք  էզերծ մնալ ՌԴ օրենսգրքի նման կարգավորումից, և նախատեսել բարոյական վնասիփոխհատուցման  պահանջի  իրավունք  գույքային  իրավունքների  խախտման  բոլորդեպքերում։
  Գուցե ՌԴ օրենսդրությունը գույքային վնասների արդյունքում պատճառված  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  դեպքերը  նախատեսում  է  միայն  օրենքովայն  նպատակով,  որ  դատարաններին  ազատի  բարոյական  վնասի  անհարկի  և  անհիմն  պահանջներից,  սակայն  դատավարական  հստակ  մեխանիզմներով  կարելի  էկանխել նման դեպքերը։
 Ինչպես  նշվեց,  բարոյական  վնասը  ֆիզիկական  անձին  պատճառված  վնասն  է,որովհետև  բարոյական  վնասի  հատուցման  սուբյեկտների  հիմնախնդիրը  նույնպեսշատ  վեճերի  և  հակասությունների  տեղիք  է  տալիս։
   Հարց  է  առաջանում՝  կարո՞ղ  էընդհանրապես  իրավաբանական  անձը  կրել  բարոյական  վնասներ  և  պահանջելդրանց  փոխհատուցում։
   ՌԴ  նախկին  քաղաքացիական  օրենսգրքով  բարոյականվնասի փոխհատուցման սուբյեկտ էին ճանաչվում քաղաքացիները՝ ֆիզիկական անձինք։
  Միևնույն ժամանակ օրենսգիրքը ամրագրում էր, որ քաղաքացին իր գործարարհամբավն  արատավորվելու  դեպքում  կարող  է  պահանջել  նաև  բարոյական  վնասիհատուցում։
   Այս  կանոնները  տարածվում  էին  նաև  իրավաբանական  անձանց  վրա,այսինքն՝  առկա  էր  ակնհայտ  հակասություն՝  մի  կողմից  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  սուբյեկտ  ճանաչելով  քաղաքացիներին,  մյուս  կողմից՝  դրա  պահանջի  իրավունք  նախատեսելով  իրավաբանական  անձանց  համար։
   Սակայն  ՌԴ  քաղաքացիական նոր օրենսգրքում (հոդված 152) հարցին տրվել է լուծում, և իրավաբանական անձինք վերջնականապես զրկվել են բարոյական վնասի փոխհատուցման իրավունքից։
 1 Ֆիզիկական տառապանք ասելով՝ հասկացվում է ցավը, այդ թվում` շոկը, նևրոզը, մարմնի կազմվածքի ևդեմքի  այլանդակումը  (հատկապես՝  կանանց  մոտ),  անհարմարությունները  վնաս  պատճառելուց  հետո,օրինակ՝ անձը ավելի շուտ է հոգնում աշխատանքի ընթացքում, քան մինչև իրեն վնաս պատճառելը (տե՛սhttp։
 //uristy.ucoz.ru/publ/2-1-0-525)։
 2  Տե՛ս  Дмитриева  О.,  Некоторые  проблемы  института  компенсации  морального  вреда,  “Вестник  Воронежского института МВД России”, № 1, 2010, էջ 60-63։
 Մեր օրենսդրության պարագայում նման խնդիր չունենալու համար անհրաժեշտ էհենց  սկզբից  որոշել  իրավաբանական  անձանց  հնարավորությունները  բարոյականվնասի  փոխհատուցման  հարցում։
   Կան  կարծիքներ,  որ  իրավաբանական  անձանցհամար  օրենքով  պետք  է  հստակ  ամրագրվի  պաշտպանության  այնպիսի  եղանակ,ինչպիսին  է  բարոյական  վնասի  փոխհատուցումը՝  ցանկացած  ոչ  գույքային  իրավունքի  ոտնահարման  դեպքում1։
   Բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  իրավահարաբերությունները կարգավորող նորմերի կիրառումը պետք է համապատասխանի իրավահավասարության  սկզբունքին  (այսինքն՝  հավասարապես  նախատեսված  լինի  և՛  ֆիզիկական, և՛ իրավաբանական անձանց համար), և այստեղից էլ բխում է դրանց անհավասարաչափ կիրառման անթույլատրելիությունը։
  Հակառակ դեպքում կխաթարվիիրավահավասարության  ֆունդամենտալ  սահմանադրական  սկզբունքը՝  որպես  իրավունքների իրականացման անհրաժեշտ պայման2։
  Որոշ հեղինակներ էլ գտնում են, որբարոյական վնասի փոխհատուցման իրավունք ունեն նաև իրավաբանական անձինք,սակայն  իրավաբանական  անձը  ոչ  թե  բարոյական  և  ֆիզիկական  տառապանք  էկրում,  այլ  խոսքն  ուղղակի  գնում  է  գործարար  համբավի,  անվան  ոտնահարման  մասին, ինչը կարող է բացասաբար անդրադառնալ կազմակերպության գործունեությանվրա։
  Այլ կերպ ասած՝ իրավաբանական անձանց դեպքում բարոյական վնաս ասելով՝պետք  է  հասկանալ  կազմակերպության  ոչ  գույքային  իրավունքների  ոտնահարմանորոշ  բացասական  հետևանքներ՝  ուղղակիորեն  կապված  տնտեսական  ոլորտի  խաթարման հետ3։
  Կա կարծիք, որ իրավաբանական անձը պետք է կարողանա բարոյական վնասի հատուցում պահանջել նաև պարտավորությունների խախտման, առևտրային  գաղտնիքի  բացահայտման,  ապրանքանիշի  ապօրինի  օգտագործման  և  այլդեպքերում4։
   Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանն  իր  «Commingersol  S.A. ընդդեմ Պորտուգալիայի» գործով5 եկավ այն համոզման, որ դատարանը չի կարողբացառել առևտրային կազմակերպության իրավունքը՝ պահանջելու իր ոչ նյութականվնասների հատուցումը, որոնք կարող են հանդես գալ որպես կազմակերպության ղեկավարման  գործարար  համբավի  ոտնահարում  և  անհարմարություն։
   Իրականումպետք  է  նշել,  որ  կազմակերպության  ղեկավարությանը  պատճառված  անհանգստությունը,  կազմակերպության  ղեկավարման  համար  առաջացած  խոչընդոտները  լավագույն դեպքում պետք է դիտել որպես բարոյական վնաս՝ ուղղակի հասցված հենց ղեկավար մարմիններին՝ ֆիզիկական անձանց, բայց ոչ կազմակերպությանը։
  Առևտրային  գաղտնիքի  բացահայտման,  ապրանքանիշի  ապօրինի  օգտագործման  և  այլ  ոչգույքային  իրավունքների  ոտնահարման  դեպքերն  առնչվում  են  հենց  կազմակերպության գործարար համբավի ոտնահարմանը, որը քաղաքացիաիրավական այլ ինստիտուտ է։
  Այսինքն, իրավաբանական անձանց համար բարոյական վնասի փոխհատուցում  չպետք  է  նախատեսվի,  հակառակ  դեպքում՝  տեղի  կունենա  քաղաքացիականիրավունքի  համակարգի  երկու  ինքնուրույն  տարրերի՝  բարոյական  վնասի  հատուցման  և  պատվի,  արժանապատվության  ու  գործարար  համբավի  պաշտպանությանինստիտուտների միաձուլում, չնայած որ դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր պաշտպանության առարկան ու օբյեկտը։
  Ելնելով բարոյական վնաս հասկացության բուն իմաս1  Տե՛ս  Малеина  М.,  Нематериальные  блага  и  перспективы  их  развития,  “Закон”,  1995,  №  10,  էջ  103;Компенсация за неимущественный вред, “Вестник Верховного Суда СССР”, 1991, № 5, էջ 29։
 2  Տե՛ս  “Выступление  Председателя  Конституционного  Суда  РФ  В.  Д.  Зорькина  (Редакционный  материал)”,“Российский судья”, 2009, № 1, էջ 17, 18։
 3  Տե՛ս  Смирнов  В.  и  др.,  Обсуждение  Основ  гражданского  законодательства,  "Круглый  стол"  журнала"Правоведение", ч. 2, 1992, № 2, էջ 104 -110։
 4 Տե՛ս Шичанин А., Проблемы становления и перспективы развития института возмещения морального вреда,автореф. дисс. к. ю. н., Москва, 1995, էջ 7։
 5 Տե՛ս http։
 //echr.ketse.com/doc/35382.97-en-20000406/view/։
 տից, այն է՝ բարոյական կամ ֆիզիկական տառապանք, պետք է նշել, որ բարոյականտառապանք կարող է կրել միայն այն սուբյեկտը, ով ունի հոգեկան ներաշխարհ, իսկֆիզիկական  տառապանք՝ ով  ունի  մարմին։
   Անհեթեթ  է  թվում  այն  հանգամանքը,  որիրավաբանական անձը, լինելով արհեստածին սուբյեկտ, իրավական ֆիկցիա, կարողէ  ընդհանրապես  կրել  այդ  տառապանքները  և  պահանջել  բարոյական  վնասի  փոխհատուցում։
  Նույնպիսի կարծիք արտահայտված է շատ գիտնականների մոտ։
  Այսպես՝Վ.  Վիտրյանսկին  գտնում  է,  որ  ընդհանուր  իրավասության  դատարանների  կողմիցիրավաբանական անձանց օգտին բարոյական վնասի փոխհատուցման պահանջներըբավարարելու  պրակտիկան  ուղղակի  թյուրիմացություն  է1  (խոսքը,  իհարկե,  մինչևքաղաքացիական օրենսգրքում վերոնշյալ փոփոխությունները ձևավորված պրակտիկայի մասին է)։
  Գործնականում նման եզրահանգման է եկել նաև ՌԴ Գերագույն  արբիտրաժային  դատարանը՝  նշելով,  որ,  քանի  որ  ըստ  օրենքի  բարոյական  վնասի  հատուցման չափը որոշելիս հաշվի են առնվում բարոյական և ֆիզիկական տառապանքները՝  կապված  անձի  անհատական  հատկանիշների  հետ,  և  քանի  որ  իրավաբանական  անձը  չի  կարող  կրել  այդ  տառապանքները,  նրան  հնարավոր  չէ  բարոյականվնաս պատճառել2։
  Նույնիսկ այդ դեպքում ինչպե՞ս պետք է որոշել բարոյական վնասիչափը,  ի՞նչ  հանգամանքներ  պետք  է  հաշվի  առնել։
   Այսպիսով,  կարող  ենք  նշել,  որիրականում  անհրաժեշտ  է  բացառել  իրավաբանական  անձանց՝  բարոյական  վնասիփոխհատուցման  հնարավորությունն  ու  այն  օրենսդրորեն  ամրագրելը՝  հատկապեսհաշվի առնելով այն, որ դա կնույնացվի պատվի, արժանապատվության և գործարարհամբավի  պաշտպանության  ինստիուտի  հետ,  որը  որոշակի  դեպքերում  կհանգեցնիօրենքում հարցի կրկնակի  կարգավորման՝ անհարկի  հակասությունների տեղիք  տալով։
   Այսինքն,  այս  հարցում  պետք  է  մնալ  նույն  համոզման՝  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  սուբյեկտ  կարող  են  լինել  միայն  քաղաքացիները՝  ֆիզիկական  անձինք։
 Իսկ ինչ վերաբերում է տվյալ դեպքում իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց իրավահավասարության  խախտմանը,  ապա  քաղաքացիական  իրավունքը  սահմանում  էիրավաբանական  անձանց  նպատակային  (հատուկ)  իրավունակությունը,  և  իրավաբանական  անձն  օբյեկտիվորեն  չի  կարող  կրել  այնպիսի  իրավունքներ,  որոնց  կրողըկարող են լինել միայն քաղաքացիները և հակառակը3։
 Հաջորդ հարցը վերաբերում է լրիվ գործունակ անձին պատճառված բարոյականվնասի,  մասնավորապես՝  պատվի  և  արժանապատվության  ոտնահարման  դեպքումհատուցման  պահանջը  երրորդ  անձանց  կողմից  ներկայացնելուն4։
   Օրինակ,  մի  դեպքում դա կարող է վերաբերել մահացած անձին նախկինում պատճառված բարոյականվնասին,  երբ  դա  պահանջում  են  փոխհատուցել  մահացածի  ընտանիքի  անդամները,մյուս դեպքում էլ՝ իր ընտանիքի անդամների պատվի և արժանապատվության ոտնահարման արդյունքում անձին պատճառված բարոյական վնասին։
  Պատվի և արժանապատվության ոտնահարումը և բարոյական վնասը նույնական չեն, հետևաբար բարոյական վնասի փոխհատուցման պահանջ անձը կարող է ներկայացնել միայն այն դեպքում, երբ այդտեղ նա ունի ինքնուրույն, անձնական շահ, որ պաշտպանության կարիքունի։
  Բարոյական վնասն  անհատական բնույթ ունի, քանի որ վնասի  չափը որոշելիսդատարանը հաշվի է առնում տառապանքների աստիճանը՝ կապված անձի անհատական առանձնահատկությունների հետ։
  Այսինքն, բարոյական վնասի հատուցման պահանջի հնարավորությունը երրորդ անձանց կողմից պետք է բացառել։
 1 Տե՛ս http։
 //www.lawmix.ru/bux/45291/։
 2 Տե՛ս Постановление Президиума Высшего арбитражного суда РФ от 1 декабря 1998 г. № 813/98։
 3  Տե՛ս  Բարսեղյան  Տ.,  Հայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  իրավունք,  մաս  1,  3-րդ  հրատ,Երևան, 2006, էջ 118։
 4 Տե՛ս Белявский А., Придроворов Н., Охрана чести и достоинства личности в СССР, Москва, 1971, էջ 89։
 Բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  ինստիտուտի  կարևորագույն,  ակտուալ  ևինստիտուտը  կիրառող  երկրների  օրենսդրության  կողմից  գրեթե  վերջնականապեսչլուծված  խնդիր  է  համարվում  փոխհատուցման  չափի  որոշումը։
   Բնականաբար,  բարոյական վնասի չափը չի կարող հաշվարկվել այնպես, ինչպես գույքային վնասի դեպքում՝ արժեքի գնահատման միջոցով։
  ՌԴ օրենսդրությամբ՝ բարոյական վնասի փոխհատուցման  չափը  որոշվում  է  դատարանի  կողմից՝  ողջամտության  և  արդարությանսահմաններում՝  հաշվի  առնելով  պատճառված  բարոյական  և  ֆիզիկական  տառապանքները,  վնաս  պատճառողի  մեղքի  աստիճանը1։
   Ընդ  որում՝  տառապանքներիբնույթը  գնահատվում  է`  հաշվի  առնելով  վնաս  պատճառելու  փաստական  հանգամանքները և տուժողի անհատական առանձնահատկությունները։
  Իրականում հստակամրագրված  չափանիշների  բացակայությունը  մի  կողմից  խնդիրներ  է  առաջացնումդատարանների  համար՝  դժվարություններ  առաջացնելով  չափերը  որոշելու  հարցում,մյուս կողմից էլ հիմք է հանդիսանում դատարանների կողմից պահանջում ներկայացված փոխհատուցման չափը անհարկի նվազեցնելու կամ մեծացնելու։
  Այդ է պատճառը,  որ  ՌԴ  դատական  պրակտիկայում  գրանցվել  են  դեպքեր,  երբ  դատարանը  նվազեցրել է հայցում ներկայացված պահանջի չափը 9 հազար անգամ2։
  Այսինքն, և՛ դատարանները, և՛ տուժողները չունեն վնասի չափը գնահատելու հստակ չափորոշիչներ։
 Դրանով  իսկ  այս  ինստիտուտը  կորցնում  է  իր  նշանակությունն  ու  արդյունավետությունը,  ուստի  անհրաժեշտ  է  մշակել  և  ամրագրել  փոխհատուցման  չափի  որոշմանհստակ  չափանիշներ։
   Գրականության  մեջ  առաջարկվում  են  տարբեր  չափանիշներ,օրինակ՝ վնաս պատճառելու փաստական հանգամանքների հասարակական գնահատականը, առողջությանը վնաս պատճառելու դեպքում՝ վնասի աստիճանն ու բնույթը,առողջության քայքայման երկարատևությունը կամ կարճատևությունը, նույնիսկ՝ տեղական բարքերն ու սովորույթները և այլն3։
  Առաջ է քաշվում նաև տուժողի գույքայինդրությունը հաշվի առնելը։
  Դա բացատրվում է նրանով, որ նյութապես ոչ բարվոք վիճակում գտնվող անձի համար, որպես բարոյական վնասի հատուցում, պետք է փոխհատուցվի  ավելի  քիչ  գումար,  քան  նյութապես  լավ  ապահովված  անձին,  քանի  որառաջինի  դեպքում  թեկուզ  քիչ  գումարը  կարող  է  փոխարինել  նրա  կրած  տառապանքները, նույն ձևով և չափով երջանկացնել նրան, վերականգնել նախկին հոգեվիճակն այնպես, ինչպես առավել մեծ գումարը՝ երկրորդի համար։
  Սակայն այսպիսի մոտեցումն  անընդունելի  է  և  հակասում  է  իրավահավասարության  ու  արդարությանսկզբունքներին։
   Ընդհակառակը,  որպես  չափանիշ  կարելի  է  հաշվի  առնել  միայն  միկողմի՝ իրավունքները խախտողի գույքային դրությունը՝ նրա վրա բարոյական վնասիհատուցման  պարտավորություն  դնելիս։
   Առկա  է  նաև  կարծիք  այն  մասին,  որ  անընդունելի է բարոյական վնասի փոխհատուցման չափը որոշելիս տուժողի անհատականառանձնահատկությունները հաշվի առնելը՝ հիմնավորելով, որ տուժող անձը փոխհատուցում  պահանջելիս  կարող  է  հիմնվել  իր  չափազանց  զգայուն  լինելու,  մարմնի  ևտեսքի նկատմամբ չափազանց հոգատար լինելու և այլ հանգամանքների վրա, այնինչփոխհատուցումը պետք է հավասար լինի՝ անկախ նրանից՝ կին է տուժողը, թե տղամարդ,  զգայուն  է,  թե  ոչ։
   Այնուամենայնիվ,  կարծում  ենք,  որ  անձի  անհատականառանձնահատկությունները  կարևոր  չափանիշ  են  և  պետք  է  ամրագրվեն,  այլապեսուժեղ  մարզիկին  և  նրբագեղ  կնոջն  արված  ապտակի  արդյունքում  երկու  կողմին  էլ1  Որոշակի  դեպքերում  (օրինակ՝  ապօրինի  կերպով  դատապարտման  կամ  քրեական  պատասխանատվության ենթարկվելու, պատվի, արժանապատվության ոտնահարման և այլն) մեղքի առկայությունը բարոյական վնասի հատուցման համար պարտադիր չէ։
 էջ 21։
 3 Տե՛ս http։
 //bit.ly/1hWPaXj։
 կտրվի  փոխհատուցում  հավասար  չափով,  ինչն  անարդար  մոտեցում  Է։
   Եվրոպականերկրներում չափանիշների հարցը նույնպես հստակ կարգավորված չէ, և հարցի լուծման  ողջ  ծանրությունը  դատարանների  վրա  է։
   Հայտնի  են  դատական  գործեր,  երբդատարանն ավտովթարի արդյունքում ամուսնուն կորցրած կնոջը որպես բարոյականվնասի  փոխհատուցում  սահմանել  է  6500  ֆունտ՝  նշելով,  որ  կինը  գեղեցիկ  է  և  համակրելի, 30 տարեկան է և կարող է նորից ամուսնանալ։
  Կամ մեկ այլ գործով Կ. Պետերսոնը, ով մեղադրվում էր Շվեդիայի վարչապետի սպանության մեջ և հետագայումդատարանի  կողմից  ճանաչվել  էր  անմեղ,  պահանջել  էր  2  մլն  կրոն  փոխհատուցում.արդյունքում  հայցը  բավարարվել  է  300  հազ.  կրոնի  չափով՝  այն  հիմնավորմամբ,  որանձը  նախկինում  դատապարտված  է  եղել,  տվյալ  պահին  միայնակ  թոշակառու  է  ևընտանիքի մասին հոգ տանելու կամ աշխատանք կորցնելու մասին անհանգստանալու  կարիք  չունի1։
   Այսինքն,  դատարանները  նման  գործեր  քննելիս  արդարացի  վճիռներ կայացնելու նպատակով առաջնորդվում են տարբեր չափանիշներով։
 Մեր կարծիքով՝ բարոյական վնասի հատուցման չափի որոշման հարցում անհրաժեշտ  է  ամրագրել  հետևյալ  պարտադիր  չափորոշիչները,  որոնք  պետք  է  հաշվի  առնվեն դատարանների կողմից՝ ելնելով գործի առանձնահատկություններից։
  Դրանք են. ա)  ֆիզիկական  տառապանքների  դեպքում՝  տուժողի  առանձնահատկությունները  (սեռ,  տարիք),  մարմնական  վնասվածքի  բնույթը,  բուժման  տևողությունը,  հետևանքների տևողությունը, բ) բարոյական տառապանքների, ապրումների դեպքում առաջացած հոգեբանական  հետևանքները,  իր  վիճակի  ծանրության  աստիճանը  գիտակցելը,  անձի  առանձնահատկությունները, աշխատունակությունը վնասը կրելուց հետո, գ)  վնաս  պատճառողի  հետ  կապված՝  նրա  գույքային  դրությունը,  մեղքի  աստիճանը։
 Սրանք այն պարտադիր հանգամանքներն են, որոնք հաշվի առնելու, գնահատելու դեպքում միայն հնարավոր կլինի արդարության և ողջամտության սահմաններումորոշել  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  անհրաժեշտությունը,  հիմքերը,  չափը  ևարդարացի վճիռ կայացնել։
  Բնականաբար այս չափանիշները չեն կարող սպառիչ լինել։
  Յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում, ելնելով գործի առանձնահատկություններից ևօրենքով ամրագրված չափանիշներից, դատարանները կմշակեն և կկիրառեն նոր չափանիշներ,  որոնք  էլ  հետագայում  հիմք  կհանդիսանան  դրանց  օրենսդրական  ամրագրման համար։
 Շատ  շուտով  հայրենական  իրավական  համակարգը  կլրացվի  նոր  իրավականինստիտուտով,  որով  էլ  հիմք  կդրվի  քաղաքացիաիրավական  կարգավորման  մի  նորփուլի։
   Այն  կնպաստի  իրավագիտակցության  բարձրացմանը,  նոր  դատական  պրակտիկայի ձևավորմանը, կարևոր դեր կստանձնի անձանց քաղաքացիական իրավունքների  պաշտպանության  գործում։
   Սակայն,  ինչպես  նշվեց,  այս  ինստիտուտը  կարող  էգործել և իրականացնել իր գործառույթները միայն այն դեպքում, երբ այն հնարավորինս զերծ կլինի թերություններից։
  Համակարգայնորեն հստակ կանոնակարգված լինելու  համար  պետք  է  ճիշտ  ու  արդյունավետ  լուծում  ստանան  քննարկված  խնդիրները։
 1 Шичанин А., էջ 89։
 Տիգրան ԴադունցԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ՎՆԱՍԻ ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՈՐՈՇ ԽՆԴԻՐՆԵՐԲանալի բառեր՝ բարոյական վնասի ինստիտուտ, «բարոյական վնաս» հասկացություն,բարոյական վնասի փոխհատուցման սուբյեկտներ, իրավաբանական անձանց բարոյականվնաս, բարոյական վնասի չափ, բարոյական վնասի գնահատման չափանիշներ։

Հոդվածում  քննարկվում  են  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  ինստիտուտի  որոշ  հիմնախնդիրներ,  որոնք  այդ  ինստիտուտի  ներդրման  և  կիրառման  համար  անհրաժեշտ  է  լուծել։
   Վերլուծվում  են  արտասահմանյան  երկրների  օրենսդրությունը,  իրավակիրառ  պրակտիկայում  առկա  փորձն  ու  հիշյալ  ինստիտուտի  հիմնախնդիրների,  վիճահարույց  հարցերի  տարբեր  տեսական լուծումներ։
  Քննարկվում է «բարոյական վնաս» հասկացության էությունն ու նշանակությունը, հիմնավորվում են գույքային բոլոր վնասների դեպքում բարոյական վնասի հատուցման  անհրաժեշտությունը,  իրավաբանական  անձանց՝  որպես  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  սուբյեկտ  ճանաչելը  բացառող  հանգամանքները,  բարոյական  վնասի  չափի  որոշման  և  գնահատման  չափանիշների  հիմնախնդիրները։
   Հոդվածի  նպատակն  է  քննարկվող  խնդիրների  ճիշտ,  արդյունավետ  և  ՀՀ  իրավական  համակարգին  համապատասխան  լուծման  միջոցներ  առաջարկելը,  ինչից  մեծապես  կախված  է  հետագայում  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  ինստիտուտի հստակ ներդրումն ու ճիշտ կիրառումը։
