Հայ ճանաչված գրող Ավետիս Ահարոնյանի /1866-1948/ ստեղծագործությունները,  մասնավորապես  գեղարվեստական  արձակը,  զանազան  հայեցակետերից  և  տարբեր  ընդգրկումներով  գնահատվել  և  մեկնաբանվել  են  դեռևսհեղինակի  կենդանության  օրոք։
   Մամուլում  տպագրված  գրականագիտականհոդվածներում, որոշ դասագրքերում կամ գրողին նվիրված առանձին գրքերումնրա  արձակ  ստեղծագործությունների  արժևորմամբ  հանդես  են  եկել  տարբերսերունդների մի շարք հայ գրողներ, քննադատներ, հասարակական գործիչներ,այլևայլ մտավորականներ։
  Այս հոդվածում ընթերցողների ուշադրությանն ենքներկայացնում արևմտահայ ու սփյուռքահայ գրողների, քննադատների կողմիցԱհարոնյանի գեղարվեստական արձակ երկերի վերլուծության սկզբունքները ևդրանց տրված գնահատականները։
 Խորհրդային  տարիներին  ՀՅԴ  անդամ  և  Հայաստանի  Առաջին  Հանրապետության  ազգային  խորհրդի  նախագահ  Ա.Ահարոնյանի  նկատմամբ  եղածբացասական  վերաբերմունքն  արգելված,  մերժված  գրող  էր  դարձրել  նրան  ևԽորհրդային  Հայաստանում  ընթերցողների  լայն  շրջաններին  հեռացրել  նրաստեղծագործություններից։
   Արևելահայ  արձակագրի  ազգային  կյանքից  վերցրած  թեմատիկան  և  հայրենասիրական  ու  ազատասիրական  գաղափարներովոգևորող  ստեղծագործությունները  հոգեհարազատ  էին  սփյուռքում  հանգրվանած  և  հայրենիքի  կարոտից  մորմոքվող  հայության  համար։
   Ահարոնյանիպատմվածքների,  վիպակների  ու  վեպերի  գաղափարագեղարվեստական  արժանիքների գնահատմամբ հանդես են եկել արևմտահայ ու սփյուռքահայ այնպիսի նշանավոր գրողներ, քննադատներ, գիտնականներ ու այլ մտավորականներ,  ինչպիսիք  են  Դ.  Վարուժանը,  Կ.  Զարյանը,  Ն.  Ադոնցը,  Մ.  Պարսամյանը,Ն.Աղբալյանը,  Հ.  Օշականը,  Համաստեղը,  Հ.  Կարապենցը  և  ուրիշներ։
   Բունհայրենիքում  միայն  հետխորհրդային  տարիներին  է,  որ  մի  շարք  նշանավորգրողների  ու  գրականագետների  /Ստ.  Թոփչյան,  Ա.  Եղիազարյան,  Ժ.Քալանթարյան,  Դ.  Գասպարյան  և  ուրիշներ/  կողմից  ըստ  արժանվույն  գնահատվեցարձակագրի ժառանգությունը։
  Այս ամենով հանդերձ՝ արևմտահայ ու սփյուռքահայ    վերոհիշյալ  գրողների,  քննադատների  ու  մտավորականների  կարծիքներն Ահարոնյանի ստեղծագործության մասին թե՛ գրապատմական և թե՛  արդիական  նշանակություն  ունեն։
   Դրանք  յուրովի  նպաստում  են  գրողի  արձակերկերի  գեղարվեստական ու գաղափարական բովանդակության տարբեր կողմերն արժևորելուն։
 1900-ական թվականներին, ի տարբերություն Ա.Ահարոնյանին «լալկան»ու  հոռետես  գրող  համարողների,  Դանիել  Վարուժանը    նրան  բարձր  գնահատանքի  է  արժանացնում  իբրև  ազատագրական  պայքարի  երգչի,  ինչպես  բանաստեղծն  է  արտահայտվել՝  պայքարի  առաքյալ։
   Հատկապես  իր  «Ցեղինսիրտը»  /1909/  ժողովածուով  լայն  ճանաչման  արժանացած  Վարուժանը  հենցայս գրքի «Դյուցազնավեպեր» մասում զետեղված «Հովիվը» պոեմն ընծայագրելէ  «Ա.Ահարոնյանին»1։
   Պոեմի  թեմատիկան  հոգեհարազատ  էր  Ահարոնյանիստեղծագործությանը,  հատկապես  նրա  «Ազատության  ճանապարհին»  /1906/ժողովածուի պատմվածքներին։
  Դրանց, ինչպես նաև արձակագրի այլ ստեղծագործություններին  Վարուժանն  ամենայն  հավանականությամբ  լավածանոթ  էեղել։
   Այս  մասին  է  վկայում  նաև  այն,  որ  բանաստեղծին  հետաքրքրել  է  Ահարոնյանի «Արցունքի հովիտ» դրաման։
  Դեռևս Սեբաստիայում ուսուցիչ աշխատելիս «Վարուժանի  ղեկավարությամբ մի  խումբ  օրիորդներ  ներկայացնում  ենԱվետիս Ահարոնյանի «Արցունքի հովիտը»՝ ի նպաստ Գորգի բանվորուհիներիմիության։
   Ներկայացումից  առաջ  Վարուժանը  հանդես  է  եկել  բանախոսությամբ /չի պահպանվել/»2։
 Իսկ  ահա  1909թ.  Թիֆլիսի  Մետեխի  բանտում  Ահարոնյանի  բանտարկվելու կապակցությամբ Վարուժանը գրում է «Պատգամավորներս» բանաստեղծությունը։
   1910թ.  «Ազատամարտ»-ում  առաջին  անգամ  տպագրված  այսքերթվածն ուներ «Ա.Ահարոնյանին» ընծայականը /հեղինակը հետագայում այնզետեղել  է  1912թ.  լույս  տեսած  «Հեթանոս  երգեր»-ի  «Գողոգոթայի  ծաղիկներ»շարքում3/։
   Այստեղ  իրեն  բնորոշ  պատկերավորությամբ  Վարուժանը  բանտարկված գրողին հուսադրել է, գոտեպնդել՝ գրելով. Այլ այնտեղ Պայքարն Առաքյալ մ, ունի բանտի մեջ կրանիթ.Թևերովդ հուժկու զա՛րկ, փըշրե՛ խախամն իր լուսամուտին,Եվ շանթը կտուցիդ՝ Հույսն երգե՛՝ թառած իր ուսին վըճիտ։
 Ըսե՛ թե շուտով մենք պիտի կանգնենք արձանն իր փառքին։
 Ա՜խ, գընա՛, բազե՛, դափնի՜ մը կտուցիդ։
 Սփյուռքահայ  նշանավոր  գրող  ու  քննադատ  Հ.  Օշականը  դեռևս  1910ական թվականներին անդրադառնում է Ահարոնյանի ստեղծագործություններիգնահատմանը։
   Իրեն  բնորոշ  գեղագիտական  ճաշակով  ու  խորաթափանցությամբ  ներկայացնում  է  գրողի  բազմաժանր  երկերի  մի  շարք  էական  ձեռքբերումներն  ու  թերությունները։
   Ա.Ահարոնյանի  արձակ  գործերը  արժևորելովժամանակի հայ գրականության գործընթացների մեջ` քննադատն անվերապահորեն նշանակալի էր համարում գրողի ներդրումը 1895-1896 թթ. ողբերգականու  հերոսական  դեպքերին,  ֆիդայական  պայքարին  գեղարվեստորեն  արձագանքելու  և  իմաստավորելու  գործում։
   Այդ  ասպարեզում  գրողի  ստեղծագործական  նվաճումն  է  համարում  «Ազատության  ճանապարհին»  ժողովածուն։
 «Մեր դյուցազնամարտին գեղեցկագույն հիշատակարանն է ան, հայրենանվերգրականության մը հասարակությանց մեջ փառավոր բարձունք մը, ուր աչքերըկը  սիրեն  հանգչիլ  հպարտությամբ։
   Հարյուր  հազարներով  նահատակներունմաքուր  արյունովը  կարմրած,  մեր  դյուցազներուն  անմահ  անձնվիրությամբըթրթռուն, այդ գիրքը լավագույն գոհարն է, զոր կրնանք սիրտի հանգիստով դնելմեռելներուն անծիր գերեզմանին վրա, մեր սուգին մեջ կերպով մը մխիթարվածայդ թանկագին ընծային ընձեռած հպարտ խաղաղությամբը»4 ։
 Արևմտահայ  քննադատ,  Մխիթարյան  միաբանության  անդամ  Ս.Երեմյանն  ընդգծում է  և՛  հոռետեսություն,  և՛  մարտական  տրամադրություններ արտահայտելու  գրողի  նախասիրությունները,  վկայում  նրա  ձեռք  բերած  հեղինակության և երիտասարդ գրողների վրա թողած ազդեցության մասին։
 1929-ից մինչև 1930թ. սփյուռքահայությունը աշխարհի տարբեր գաղթօջախներում  լայնորեն  նշեց  ճանաչված  գրողի  գրական  գործունեության  40ամյակը։
   Միջոցառումների  բարձրակետը  հանդիսացավ  Փարիզի  Սորբոնիհանրահռչակ համալսարանում 1930 թ. մայիսի 1-ին տեղի ունեցած մեծարումը,ուր  ելույթ    է  ունենում  նաև  Ահարոնյանը։
   Այս  հոբելյանի  առիթով,  մամուլումհրապարակված զանազան տպագիր նյութերից ու հոդվածներից բացի, լույս ենտեսնում  նաև  նրա  գրական  գործունեությանը  նվիրված  գրքեր։
   Դրանց  հեղինակները տարբեր ընդգրկումներով և արհեստավարժության  տարբեր մակարդակներով են  վերլուծում գրողի արձակ երկերը կամ կարծիք հայտնում դրանցմասին։
   Եվրոպական  գիտական  շրջաններում  հայտնի  հայ  պատմաբանՆ.Ադոնցը  գրողի  հոբելյանի  առթիվ  Սորբոնի  համալսարանում  արտասանածիր  խոսքում  մատնացույց  է  անում  Ահարոնյանի  ստեղծագործություններինբնորոշ  և՛  իրատեսական,  և՛  ռոմանտիկական  երանգները։
   Արժևորում  է  նրաստեղծագործությունների  ինքնատիպությունն  ու  հայ  ժողովրդի  սերունդներինդաստիարակելու մեծ ներուժը։
  «Ահարոնյանի հատորները, - ասել է նա, - պիտիկրթեն և ազնվացնեն սերունդները՝ պատվաստելով ասպետական ոգի, հանունՀայրենիքի  բարօրության,  ներշնչելով  սեր  դեպի  հայ  ժողովուրդը,  հայ  Հայրենիքը և նրա հրաշակերտ բնությունը»5 ։
 Ահարոնյանի  գեղարվեստական  արձակը  մեկ  երկի  տիրույթում  վերլուծելու  տեսանկյունից  առավել  ուշագրավ  է  գրող  և  քննադատ  Մ.Պարսամյանի1930  թվականին  Փարիզում  տպագրված  «Ավետիս  Ահարոնյան,  իր  կյանքը  ևգրականությունը» ուսումնասիրությունը։
  Հեղինակն Ահարոնյանի ստեղծագործությունները  մեկնաբանում  է՝  հենվելով  համաշխարհային  գեղագիտականմտքի,  դարասկզբի  արևմտաեվրոպական  գրականագիտության  մեջ  տարածված որոշ նոր ըմբռնումների, էկզիստենցիալիզմի, ինտուիտվիզմի փիլիսոփայական  հայեցության  սկզբունքների  վրա։
   Գրողի  ստեղծած  կերպարները  նաքննում  է  նրանց  գիտակցական  ու  ենթագիտակցական  ներունակության,  անհատի  և  հասարակության  փոխհարաբերությունների  հարթության  վրա՝  կարևորելով հայ մարդու ներաշխարհն ազգային ու համամարդկային արժեքներիդիտանկյուններից  արծարծելու  հանգամանքը։
   Մ.Պարսամյանն  իր  համեմատաբար  ծավալուն  գրքում  փորձում  է  նաև  պարբերացման  ենթարկել  նրաստեղծագործական գործունեությունը։
  Քննադատն առանձին երկերի մեկնաբանությունների  կապակցությամբ  կարողանում  է  դրսևորել  նուրբ  դիտողականություն,  փորձում  է  բացահայտել  գրական  երկի  ենթատեքստը,  ցույց  տալգրական  ստեղծագործության,  կերպարների՝  իրականության  հետ  ունեցածառնչությունները։
   Այս  ամենով  հանդերձ,  մեր  համոզմամբ,  նա  մնացել  է  գրական երևույթներն իրենց տեսանելի մակերևույթով մեկնաբանելու մակարդակիվրա։
   Առանձին  երկերի՝  խանդավառությամբ  տրված  բարձր  գնահատականները  հաճախ  չեն  հիմնավորվում  բովանդակության  ու  ձևի,  լիարժեք,  համակողմանի  մեկնություններով  կամ  էլ  տրվում  են  մակերեսային  բացատրություններ։
   Իսկ  որոշ  ստեղծագործությունների  տրված  երբեմն  չափից  ավելիբարձր  գնահատականը թերևս ավելի  շատ  դրանց  վրա  ուշադրություն հրավիրելու  հանգամանքով  էր  պայմանավորված։
   Այսպես,  օրինակ,  նկատի  ունենալով մի քանի, իրոք, գեղարվեստորեն արժեքավոր երկեր /«Ճամփորդը», «Երբձյունն իջնում է», «Կաթուշքը», «Մոխիրների տակից»/, նա գրում է. «Իր պատմվածքներու այս նոր շարքով Ահարոնյան մեր գեղարվեստական գրականությանմեջ նոր հորիզոններ նկարեց։
  Համամարդկային հարցերն են, որ իր գրչին տակթև  առնել  կը  սկսին»6։
   Հատկապես  գրողի  սփյուռքյան  շրջանի  արձակ  երկերիգաղափարագեղարվեստական նոր որակները նկատի ունենալով՝ առանձնացնում է այս շրջափուլը, կատարում է ինքնատիպ դիտարկումներ։
  Խոսելով «Իմգիրքը»  երկի  մասին՝  նշում  է  նրա  ուրույն  նշանակությունը  գրողի  ժառանգության մեջ։
  «Անիկա խտացումն է իր բովանդակ գրականության, մտածումներուն  ու  զգայուն  հոգիին»7։
   Ուսումնասիրության  մեջ  կան  ուշագրավ  մեկնություններ,  բայց  և  այնպես  դրանք  հետևողական  տրամաբանությամբ,  ամբողջական  և  կուռ  շարադրանքով  չեն  ներկայացնում  Ահարոնյանի  ստեղծագործության  խոր,  համակողմանի  գրականագիտական  վերլուծությունը։
   Մ.Պարսամյանի  այս  գիրքը,  այնուամենայնիվ,  մնում  է  գրողի  մասին  մինչև  այդ  հրատարակված  առավել  ընդգրկուն,  առանձին  դեպքերում  դիպուկ  մեկնաբանություններ  ու  գնահատություններ  պարունակող  միակ  ծավալուն  ուսումնասիրությունը։
 Այս  շրջանում  գրականագետ  Ն.Աղբալյանը  Ահարոնյանի    մասին  խոսելիս  ընդգծել  է  ազգայինը  համամարդկային  խնդիրների  հետ  հարաբերակցելու նրա գաղափարական, փիլիսոփայական կենսադիրքորոշումը. «Որքան ևվեճ լինի իր արվեստի կատարելության մասին, սակայն, եթե տասնի ճաշակինգոհացում  չի  տալիս,  հազարի  սրտից  է  խոսում  և  հազարներին  սովորեցնումմտածել ու գործել հանրորեն, սա ինքնին մեծ գործ է։
  Հանապազօրյա հացն է սաքաղաքական հայության համար և մեծ խթանը ինքնամփոփ հային դուրս գալուհամար իր առանձնությունից»8 ։
 Համաստեղը  ևս  Ահարոնյանի  ստեղծագործություններում  նկատել  էրտարբեր  գրական  ուղղություններին  /իրապաշտություն,  վիպապաշտություն,խորհրդապաշտություն,  դեկադենտություն/  բնորոշ  սկզբունքների  դրսևորումներ։
  Բացի այս, նա սերտ կապ էր տեսնում Ահարոնյանի ստեղծագործությունների  և  անցյալի  հայ  գրողների  /Աբովյան,  Րաֆֆի,  Ալիշան,  Պեշիկթաշլյան/ստեղծած  գաղափարական  ու  գեղարվեստական  ավանդույթների  միջև։
   Իբրևգրողի  ոճի  ինքնատիպության  դրսևորում՝  Համաստեղն  ընդգծում  էր  Ահարոնյանի  ենթակայական,  գաղափարական-գեղագիտական  մոտեցումը  կերպարների կերտման գործում։
  «Անոր համար,-գրում է նա,- կարևոր էր իր ըսելիքներըգեղեցիկ  ձևով  ըսել։
   Անոր  համար  զրկանք  էր  չհարստացնել  իր  ճոխ  երևակայություններով տիպը կամ նկարագիրը, եթե այդ ըլլա «Մայրը» և կամ տիրացու«Սողոնը»9»։
  Համաստեղը վկայում է, որ Ահարոնյանի անունը ժողովրդի համարդարձել  էր  «հմայիչ  ու  կախարդական»,  իսկ  դրա  համար  նախադրյալներ  էինհանդիսանում  գրողի  անկեղծությունը,  ժողովրդի  հույզերն  ու  զգացմունքներնարտահայտելու կարողությունն ու մեծ հայրենասեր լինելու ընդունակությունը։
 «Ահարոնյանի  գրականության  մեջ,-  գրում  է  Համաստեղը,-  կար  մեկ  ձգտում,մեկ  նպատակ՝  փրկել  հայ  ժողովուրդը.  Լաոկոոնի  և  իր  զավակներուն  նմանբռնված էր հսկայական օձերով։
  Քննադատները այդ էր, որ չուզեցին ըմբռնել ևԱհարոնյանի մեջ փնտրեցին գրական դպրոցի մը նկարագիրը։
  Ահարոնյան եթեգրագետ  չըլլար,  ան  պիտի  քալեր  Հայաստանի  լեռներեն  որպես  ֆետայի՝ինքզինքը  զոհելու  հայ  ժողովուրդին։
   Ահարոնյանի  մը  և  կամ  Անդրանիկի  մըդերերը նույնը եղած են մեր ազգային գոյության պայքարին մեջ»10։
 Գրողի  որդուն՝  Վ.Ահարոնյանին,  հաջողվում  է  ԱՄՆ-ում՝  Բոստոնում,1947-ից  մինչև  1951թ.-ը տպագրել  հոր  ստեղծագործությունների տասնհատորյակը։
   Առաջին  հատորում  նա  զետեղել  է  «Ավետիս  Ահարոնյան  /կյանքը  ևգործը/»  վերնագրով  ընդարձակ  ակնարկը։
   Այն  արժեքավոր  է  հատկապեսԱ.Ահարոնյանի  կենսագրության  մասին  հեղինակի  գրի  առած  հավաստիտեղեկությունների շնորհիվ։
 1958թ.  գրողի  մահվան  10-ամյակի  առթիվ  գրած  փորձագրության  մեջԱհարոնյանի  ստեղծագործությունների  արժևորմանը  հատկապես  դրամատիկական իրադրություններում հոգեբանական նրբերանգներով կերպարներ կերտելու  դիտանկյունից  էր  մոտենում  գրող  և  հրապարակախոս  Հ.Կարապենցը։
 «Իր մտասևեռումը մարդն է ու մարդկային ողբերգությունը,- գրում է նա։
  - Եվ իրհոգեբանի  կարողության  շնորհիվ  Ահարոնյանը  ճշգրտորեն  վերլուծում  է  ներաշխարհները, թափանցում սրտերի մեջ և շոշափելով էականը՝ կերտում տիպարներ։
   Անգերազանցելի  է  Ահարոնյանը,  երբ  գործ  ունի  հոգեկան  տագնապների ենթակա նկարագրերի հետ։
  Այդտեղ իր կատարյալ տարերքի մեջ է»11 ։
 Ա. Ահարոնյանի և նրա ստեղծագործությունների հանդեպ հետաքրքրությունը  սփյուռքում  իր  հերթական  կիզակետին  է  հասնում  1966  թ.-ին՝  գրողիծննդյան  100-ամյակի  կապակցությամբ։
   Բեյրութում  հրատարակվող  «Բագին»գրական  հանդեսի  այս  տարվա  թիվ  8-9  միացյալ  համարն  ամբողջությամբնվիրվում է նշանավոր գրողին։
  Տպագրված նոր նյութերի մեջ հատկապես ուշագրավ  են  և  արժեքավոր  Ահարոնյանի  մի  քանի  պատմվածքների    վերլուծությունները, որոնք տրված են Պ.Սնապյանի ««Ղեղոյի արտի»-ի ակոսներուն», Ա.Հայկազի  ««Հազրե»-ի  ընթերցումը»,  Ն.  Փաթանյանի  «Վազրիկը  ազատությանճանապարհին  վրա»  հոդվածներում։
   Դրանք  այս  պատմվածքների  վերլուծության առաջին փորձերն էին։
  Հանդեսի «վարիչ խմբագիր» Կ.Սասունին ձգտում էուրվագծել  գրողի  տեղն  ու  բերած  նորույթները  հայ  գրականության  մեջ,  նշումկրած գրական ազդեցությունները։
  Նա մասնավորապես գրել է. «Եթե մեկ կողմդնենք  Ահարոնյանի  քաղաքական,  բանասիրական  և  պատմական  երկերը  ևմիայն  ուշադրության  առնենք  իր  գրական  ստեղծագործությունները,  պիտիտեսնենք Րաֆֆիի անմիջական հաջորդը, իր շունչով և ազգային ձգտումներով.ան  լայն  շունչով  մը  կը  շարունակե  վիպագրությունը  արևելահայ  գրականության  մեջ։
   Րաֆֆիեն  Ահարոնյանի  տարբերությունը  այն  է,  որ  իրապաշտ  ուխորհրդապաշտ ուղղություն  մը  կընդգրկե  Ահարոնյան,  պահելով վիպապաշտդպրոցի հատկությունները»12։
  Իսկ ահա, գրող, գրականագետ Մուշեղ Իշխանը,ընդգծելով  Ահարոնյանի  երկերում  դրսևորված  ռոմանտիկական  /Խ.Աբովյանինման «բանաստեղծ հոգի մըն է»/ և իրապաշտական սկզբունքների համադրությունը,  ավելացնում  է,  որ.  «Գաղափարական  ընդհանուր  մտահոգությունը  իրմեջ  ավելի  զորավոր  է,  քան  արվեստի  կատարելության  ձգտումը։
   Երբեմն  իրհերոսները կը վերածվին տառապանքի մարմնացումներու կամ դյուցազնականգերմարդերու։
   Այս  բոլոր  չափազանցություններուն  փոխարեն,  որոնք  կըվնասեն  իր  երկերու  բնականության,  Ահարոնյան  իր  գունագեղ  նկարագրություններով  կը  հմայե  մեզ»13։
   Վերոհիշյալ  տպագիր  նյութերում  դրսևորվածմոտեցումները,  անկախ  ձևակերպումների  ճշգրտության  աստիճանից  /ինչպեսնաև  կուսակից  ընկերոջը  դրվատելու  ջանքից/,  Ա.Ահարոնյանի  գրականժառանգությունը լրջորեն, գրականագիտության ընդհանուր առմամբ ընդունելիըմբռնումների,  այս  դեպքում՝  գրապատմական  ու  տեսական  օրինաչափությունների  տեսանկյուններից  կատարված  դիտարկումներ  էին՝  չհաշված  մասնակի վրիպումները։
 Արևելահայ իրականության մեջ նախախորհրդային շրջանում, Ահարոնյանի  գեղարվեստական  ստեղծագործությունների  մասին  դրվատանքով  գրողներից  բացի  /Լեո,  Վրթ.  Փափազյան  և  ուրիշներ/,  եղել  են  նաև  սուր  քննադատական  վերաբերմունք  արտահայտողներ։
   Իրենց  քաղաքական  ու  գեղագիտական հայացքների դիտանկյունից Ահարոնյանի երկերը քննադատաբար էին գնահատում Ց. Խանզադյանը, նշանավոր բանաստեղծ Վ.Տերյանը։
  Հայտնի է, որՎ.Տերյանն  իր  «Հայ  գրականության  գալիք  օրը»  /1914/  ելույթ-ուսումնասիրության մեջ, մտորելով հայ գրականության զարգացման հեռանկարի մասին, բացահայտ  կերպով  ժխտում  էր  Ահարոնյանի  գրական  ճանապարհի  արդյունավետությունը՝  նախապատվությունը  տալով  Շիրվանզադեին։
   Ժամանակակիցհայ  քննադատության  մեջ  արդեն  դիտվել  է,  որ  հայ  մեծ  բանաստեղծի  նմանդիրքորոշումը  և  այդ  ելույթում  արտահայտված  այլ  ծայրահեղ  գնահատականները  պայմանավորված  էին  ոչ  միայն  գեղարվեստականության  բարձր  չափանիշների  պահանջով,  այլև  գաղափարական  տարաձայնություններով։
   Տերյանըազգային  կուսակցությունների  սոցիալական  ու  քաղաքական  միտումներինհակադրվում էր «նոր ինտելիգենցիայի»՝ «ռուս առաջավոր դեմոկրատ ինտելիգենցիայի»  ազգային-քաղաքական  ու  մշակութային  ծրագրերի  հայեցակետից։
 «Զգալի  չափով  հենց  գաղափարական  այս  հակադրությանը  պետք  է  վերագրել19-րդ  դարի  գրականության  և  աշխարհայեցության  տերյանական  քննադատության ծայրահեղությունը»14։
 Կարծում  ենք՝  Ահարոնյանի  նկատմամբ  Վ.  Տերյանի  վերաբերմունքըմասամբ պայմանավորված էր նաև ահա այն հանգամանքով, որ արձակագիրնայդ  ժամանակ  արդեն  Դաշնակցություն  կուսակցության  ճանաչված  դեմքերիցէր։
   Փաստորեն,  առավելապես  այդ  քաղաքական  հայեցակետից  էր  Ահարոնյանին  քննադատում  նաև  Ց.  Խանզադյանը։
   Հայաստանի  առաջին  հանրապետության  խորհրդարանի  նախկին  նախագահ  Ա.  Ահարոնյանի  նկատմամբԽորհրդային  տարիներին  առաջացած  բացասական  վերաբերմունքի  պատճառով  նրա  գեղարվեստական  ստեղծագործությունները  գնահատելիս  սահմանափակվեցին  առավելապես  Ց.  Խանզադյանի,  Էդ.  Ջրբաշյանի,  Ա.  Օհանյանիակնհայտ կերպով միակողմանի գնահատականներով ու մակերեսային վերլուծություններով15։
   Այդ  համապատկերում  հոդվածում  ներկայացված  արևմտահայ  հեղինակների  կարծիքներն  ու  մեկնաբանությունները  ավելի  շատ  եննպաստում իր  ապրած ժամանակաշրջանում  սիրված  ու  լայն  շրջանակներումընթերցվող  գրողի  ստեղծագործությունների  գրականագիտական  վերլուծությանը։
   Դա  հատկապես  ակնառու  է  դարձել  այսօր,  երբ  հայ  ժամանակակիցճանաչված գրականագետների կողմից Ահարոնյանի մասին գրվել են հոդվածներ՝  աննախապաշար  մոտեցմամբ,  գիտական  բարեխղճությամբ։
   Նրա  մասինպաշտպանվել  են  թեկնածուական  /հեղինակ՝  Վ.  Գրիգորյան/  և  դոկտորական/հեղինակ՝ Գ. Խաչիկյան/ ատենախոսություններ։
  Ասվածից հետևում է, որ քաղաքական  հայացքներով  ու  շահերով  պայմանավորված  աչառու  մոտեցումըգրողի  գեղարվեստական  ստեղծագործությունները  վերլուծելիս  և  արժևորելիսխանգարում  է  գրական  երևույթը  անկողմնակալ  կերպով,  ըստ  իրական  արժանիքների գնահատելու գործին։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Վարուժան  Դ., Երկերի  լիակատար  ժողովածու, երեք հատորով, ՀՍՍՀ ԳԱհրատ., Ե, 1986, հ. 1, էջ 204։
 2.  Շարուրյան  Ա.,  Դանիել Վարուժանի  կյանքի  և  ստեղծագործության  տարեգրություն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Ե, 1984, էջ 154։
 3.  Վարուժան  Դ.,  Երկերի  լիակատար  ժողովածու,  երեք  հատորով,  ՀՍՍՀ  ԳԱհրատ., Ե, 1986, հ.2, էջ 116։
 4.  Օշական Հ., Արևելահայ դեմքեր, Բեյրութ, 1999, էջ 99-100։
 5.  Նիկողայոս  Ադոնցի  խոսքը  Ավետիս  Ահարոնյանի  հոբելյանի  առթիվ  //«Գրական թերթ», Ե, 2000, սեպտեմբեր 1-15, էջ 2;6.  Պարսամյան Մ.,Ավետիս Ահարոնյան..., Փարիզ, 1930, էջ 79։
 7.  Նշվ. աշխ., էջ 84։
 8.  Մեջբերումն  ըստ`  Գ.Լազյան,  Դեմքեր  հայ  ազատագրական  շարժումեն,Կահիրե, 1949, էջ 238։
 9.  Համաստեղ, Ավետիս Ահարոնյան //«Բագին», Բեյրութ, 1966, թիվ 8-9, էջ 22։
 10.  Համաստեղ,  Ա.Ահարոնյանի  մահվան  առթիվ//Համաստեղ,  Մոռացվածէջեր, Ե., հ. Բ, 2005 էջ 68։
 11.  Կարապենց  Հ.,  Երկու  աշխարհ։
   Գրական  փորձագրություններ,  Բոստոն,1992, էջ 323։
 12.  Սասունի  Կ.,  Ավետիս  Ահարոնյան/համառոտ  ակնարկ///«Բագին»,Բեյրութ, 1966, թիվ 8-9, էջ 27։
 13.  Իշխան Մ., Երկեր, «Նաիրի», Ե,1990, էջ 535։
 14.  Հայ քննադատության պատմություն, 2 հատորով, ընդհ. խմբ. Ս.Ն. Սարինյանի, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., Ե., 1998, հ. 2, էջ 220։
 15.  Տես՛  Խանզադյան  Ց.,Ավետիս  Ահարոնյան,  ՀՍԽՀ  պետհրատ,  Ե.,  1926։
   Հայնոր գրականության պատմություն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Ե.,1979, հ. 5, էջ 81-83,749-752։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինԽաչիկյան Գագիկ Վահեի – բ. գ. դ., դոցենտ, Գյումրու Մ.Նալբանդյանի անվան պետականմանկավարժական ինստիտուտ, Հայ գրականության, նրա դասավանդման մեթոդիկայի ևլրագրության ամբիոնի վարիչ, E-mail։

Ավետիս  Ահարոնյանի  /1866-1948/  ստեղծագործությունը,  մասնավորապես գեղարվեստական արձակը, 20-րդ դարում մեծ ուշադրության է արժանացել  արևմտահայ  ու  սփյուռքահայ  գրողների,  գրականագետների,  ինչպես  նաև  այլ  մտավորականների  շրջանում։
   Դ.  Վարուժանի,  Կ.  Զարյանի,  Ն.  Ադոնցի,  Մ.Պարսամյանի,  Ն.  Աղբալյանի,  Հ.  Օշականի,  Համաստեղի,  Հ.  Կարապենցի  և  ուրիշների ինքնատիպ գնահատականներն ու մեկնաբանությունները շոշափելի ներդրումներ են Ա. Ահարոնյանի ստեղծագործությունն արժևորելու գործում։
