ՄԻԿՈՏՈՔՍԻՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ԵՐԿԿՈՐԻԶՀԵՊԱՏՈՑԻՏՆԵՐԻ ՔԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԱՌՆԵՏՆԵՐԻ ԼՅԱՐԴՈՒՄ Ներածություն։
  Բորբոսասնկերի կենսագործունեության արդյունքում արտադրվողքիմիական  թունավոր  նյութերը`  միկոտոքսինները,  հայտնվելով  սնման  շղթայի  տարբեր օղակներում, լուրջ վտանգ են ներկայացնում մարդու և գյուղատնտեսական կենդանիների համար։
  Ներկայումս մեծ թվով տվյալներ կան այն մասին, որ այդ նյութերով աղտոտված  բուսական և կենդանական ծագման սննդամթերքը  կարող  է պատճառ դառնալ  մարդու  և  կենդանիների  զանազան  հիվանդությունների  զարգացման,  ընտանիկենդանիների արտադրողական ցուցանիշների նվազեցման համար։
  Նույնիսկ փոքր չափաքանակներով  ընկնելով  մարդու  կամ  կենդանու  օրգանիզմ՝  դրանք  դուրս  չեն  բերվում,  այլ  կուտակվում  են  տարբեր  հյուսվածքներում  (Huwig  et  al.,  2001;  Fodor  et  al.,2006)։
   Արծարծվող  խնդրի  ուսումնասիրությունը  հույժ  կարևոր  է`  կապված  էկոլոգիական  պայմանների  վատթարացման  և  սնման  գիտական  հիմունքներին  բնակչությանանբավարար տեղեկացվածության հետ (Huwig et al., 2001; Alwakeel, 2009)։
  Նկատի ունենալով վերը նշվածը` մեր ուսումնասիրություններն ուղղված են եղելառնետների  լյարդում  միկոտոքսինների  ազդեցության  պայմաններում  տեղի  ունեցողմորֆոֆունկցիոնալ փոփոխությունների ուսումնասիրմանը։
 Աշխատանքի նյութը և մեթոդները։
  Աշխատանքի համար նյութ է ծառայել մարմնի 150-200 գ. կշիռ ունեցող 40 առնետների լյարդը, որոնք կերի հետ միասին ստացելէին  միկոտոքսիններ`  աֆլատոքսին  B1,  օխրատոքսին  A  և  զեարալենոն։
   Փորձակենդանիները  բաժանվել  էին  խմբերի,  որոնք  միմյանցից  տարբերվում  էին  ըստ  փորձիտևողության և սննդի հետ ներմուծվող միկոտոքսինների (աղ. 1)։
 Աղյուսակ 1. Փորձակենդանիների բաժանումը խմբերիՄիկոտոքսիններըՓորձի տևողությունըԿենդանիների թիվըՍտուգիչԱֆլատոքսին B1Օխրատոքսին AԶեարալենոնԱֆլատոքսին B1,Օխրատոքսին A,Զեարալենոն15 օր1 ամիս2 ամիս15 օր1 ամիս2 ամիս15 օր1 ամիս2 ամիս15 օր1 ամիս2 ամիսԱռաջին  սերիայում  փորձակենդանիները  սննդի  հետ  ամեն  օր  ստանում  էինաֆլատոքսին B1 (0,0257 մգ), երկրորդ` օխրատոքսին A (0,0064 մգ), երրորդ` զեարալենոն (0,0128 մգ), իսկ չորրորդ սերիայում կենդանիներին կերի հետ ամեն օր տրվել էնշված միկոտոքսինների խառնուրդը։
  Որպես ստուգիչ ծառայել է չաղտոտված կերովկերակրվող 5 առնետների լյարդը։
  Փորձերի ավարտին ընդհանուր ցավազրկման պայմաններում կենդանիները կշռվել են և սպանվել գլխատման միջոցով։
  Լյարդից պատրաստվել են դրոշմվածքներ, որոնք ենթարկվել են սևեռակման և ներկվել հեմատոքսիլին-էոզինով։
  Համակարգչին միացած մանրադիտակի տակ բոլոր ստուգիչ և ենթափորձային կենդանիների լյարդում հաշվվել է երկկորիզ բջիջների հարաբերական քանակությունը։
   Յուրաքանչյուր  կենդանու  լյարդում  հաշվվել  են  1000  բջիջ  և  դրանցթվում  եղած  երկկորիզները։
   Ստացված  թվային  տվյալները  մշակվել  են  վիճակագրական  մեթոդներով`  չափանիշների  միջին  արժեքների  (M)  և  միջին  սխալների  (m)  որոշմամբ։
 Փորձնական և ստուգիչ նյութերում ստացված արժեքների միջև տարբերությունների հավաստիությունը որոշվել է Ստյուդենտի աղյուսակի օգնությամբ։
 Աշխատանքի արդյունքները։
  Պետք է նշել, որ փորձի վերջին ժամկետում` փորձնավարտվելուց 2-3 օր առաջ, դիտվեց աֆլատոքսին ստացած խմբի կենդանիների անկում։
   Դրանցից  ոչ  մեկը  մինչև  60-րդ  օրը  չապրեց։
   Մենք  դա  վերագրում  ենք  թույնիազդեցությանը։
  Ինչ վերաբերում է 15- և 30-օրյա փորձերի արդյունքներին, կարելի էասել,  որ  այդ  կենդանիների  լյարդում  դիտվում  է  երկկորիզ  բջիջների  քանակությաննվազում։
   Սակայն  ստուգիչի  համեմատությամբ  տարբերությունը  վիճակագրականհավաստիություն չունի (աղ. 2)։
 Երկկորիզ բջիջների քանակության փոփոխություններն առնետների լյարդում` կերի հետ աֆլատոքսին B1-ի ամենօրյա ներմուծման պայմաններումԱղյուսակ 2. ՓորձիտևողությունըԵրկկորիզ հեպատոցիտներիքանակությունը, ‰ (M  m)Ստուգիչ15 օր30 օրՆույնը  կարելի  է  ասել  կենդանիների  այն  խմբերի  լյարդում  երկկորիզ  բջիջներիքանակության  փոփոխությունների  վերաբերյալ,  որոնք  կերի  հետ  15  օր,  30  օր  և  60օր ստացել են զեարալենոն (աղ. 3)։
  Այս դեպքում ևս, չնայած ուսումնասիրվող ցուցանիշի  որոշ  նվազմանը,  դիտվող  տարբերությունը  ստուգիչի  համեմատ  չի  հասնում  վիճակագրորեն հավաստի աստիճանի։
 Աղյուսակ 3. Երկկորիզ բջիջների քանակության փոփոխություններն առնետների լյարդում` կերի հետ զեարալենոնի ամենօրյա ներմուծման պայմաններումԵրկկորիզ հեպատոցիտների քանակությունը, ‰ (M  m)Փորձի տևողությունըՍտուգիչ15 օր30 օր60 օրԿերի հետ յուրաքանչյուր օր օխրատոքսին A ստացած կենդանիների ուսումնասիրության  արդյունքները  վկայում  են  այս  փորձի  բոլոր  ժամկետներում  երկկորիզ  բջիջների հարաբերական քանակության վիճակագրորեն  հավաստի տվյալների նվազմանմասին։
   Կարելի  է  ենթադրել,  որ  երկկորիզ  բջիջները  նյութ  են  ծառայել  պոլիպլոիդբջիջների առաջացման համար։
  Դա կատարվում է հետևյալ կերպ. երկու դիպլոիդ կորիզներ  ունեցող  բջիջը  միտոտիկ  բաժանման  ժամանակ  առաջացնում  է  ոչ  թե  երկուդիպլոիդ կորիզներով երկկորիզ բջիջներ, այլ երկու տետրապլոիդ բջիջներ (աղ. 4)։
 Աղյուսակ 4. Երկկորիզ բջիջների քանակության փոփոխություններն առնետների լյարդում` կերի հետ օխրատոքսին A-ի ամենօրյա ներմուծման պայմաններումԵրկկորիզ հեպատոցիտների քանակությունը, ‰ (M  m)Փորձի տևողությունըՍտուգիչ15 օր30 օր60 օրԱյսպիսով` երկկորիզ բջիջների քանակության նվազումը վկայում է այն մասին, որայս  միկոտոքսինի  ազդեցության  պայմաններում  լյարդում  ընթացող  պաշտպանողական  ադապտիվ  փոփոխություններն  ընդգրկում  են  նաև  հեպատոցիտների  պրոլիֆերատիվ ակտիվության աշխուժացում։
 Կենդանիներին  նշված  միկոտոքսինների  խառնուրդը  ներմուծելու  պայմաններումփորձի բոլոր երեք ժամկետներում վերցված նյութի ուսումնասիրությունից պարզվել է, որսկսած  15-րդ  օրվանից  մինչև  փորձի  ավարտը  փորձակենդանիների  լյարդում  երկկորիզբջիջների քանակությունը վիճակագրորեն հավաստի չափով նվազել է (աղ. 5)։
 Աղյուսակ 5. Երկկորիզ բջիջների քանակության փոփոխություններն առնետների լյարդում` կերի հետ աֆլատոքսին B1-ի, օխրատոքսինի և զեարալենոնի խառնուրդի ամենօրյա ներմուծման պայմաններումԵրկկորիզ հեպատոցիտների քանակությունը, ‰ (M  m)Փորձի տևողությունը Ստուգիչ15 օր30 օր60 օրՀիմնվելով  վերը  նշված  պատկերացումների  վրա`  կարելի  է  ասել,  որ  երկկորիզբջիջների քանակության նվազումն արտացոլում է հեպատոցիտների պրոլիֆերատիվակտիվության բարձրացումը (նկ. 2)։
 Նկար 2. Երկկորիզ բջիջների քանակության փոփոխություններն առնետների լյարդում`կերի հետ աֆլատոքսին B1-ի, օխրատոքսինի և զեարալենոնի խառնուրդի ամենօրյաներմուծման պայմաններում։
 Նկատի  ունենալով  ասվածը`  եզրակացնում  ենք,  որ  բջիջների  պրոլիֆերատիվակտիվության  աշխուժացումը,  որի  մասին  խոսում  է  երկկորիզ  բջիջների  քանակության  նվազումը,  վկայում  է  միկոտոքսինների  ազդեցության  հետևանքով  կատարվողլյարդի  հետադիմական  և  ախտաբանական  երևույթներին  ուղեկցող  վերականգնողական պրոցեսների առկայության մասին։
 050100150Ստուգիչ153060ԱֆլատոքսինՕխրատոքսինԶաերալենոնԿոմբինացվածԳրականությունՀասմիկ Հակոբյան, Աննա ԿարապետյանՄԻԿՈՏՈՔՍԻՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ԵՐԿԿՈՐԻԶՀԵՊԱՏՈՑԻՏՆԵՐԻ ՔԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԱՌՆԵՏՆԵՐԻ ԼՅԱՐԴՈՒՄ Բանալի բառեր` միկոտոքսիններ, երկկորիզ հեպատոցիտներ ։

Բջջաբանական,  հյուսվածաբանական,  ձևաչափական  մեթոդների  կիրառմամբ  նկարագրվել են առնետների լյարդի ռեակտիվ փոփոխությունները` մի քանի միկոտոքսինների` աֆլատոքսին  B1-ի,  օխրատոքսին  A-ի  և  զեարալենոնի  ազդեցության  պայմաններում։
   Ստացված  տվյալները  հնարավորություն  են  տալիս  բացահայտել  նշված  պայմաններում  այդ  օրգանում  տեղի  ունեցող  որոշ  հարմարողական  փոխհատուցողական  պրոցեսների  և  ախտաբանական  փոփոխությունների  բջջային  մեխանիզմները,  որոնք  դրսևորվում  են  բջիջների  պրոլիֆերատիվ  ակտիվության  աշխուժացմամբ,  երկկորիզ  բջիջների  քանակության  նվազմամբ, ինչը  վկայում  է  միկոտոքսինների  ազդեցության  հետևանքով  կատարվող  լյարդի  հետադիմական  և  ախտաբանական երևույթներին ուղեկցող վերականգնողական պրոցեսների առկայության մասին։
