Քլարկ-Լայբնիցի տարածության և ժամանակի համապատասխանության վերլուծություն Տիեզերական ժամանակի խնդիրը փիլիսոփայության հավերժական խնդիրներից մեկն է:   Այն փիլիսոփայության և գիտության պատմության մեջ բազմաթիվ բանավեճերի և քննարկումների տեղիք է տվել և ստացել տարբեր պատասխաններ:  Այս քննարկումների արժեքը հասկանալու համար բավական է թվարկել այն մարդկանց անունները, ովքեր հետաքրքրված էին դրանով:  Դեմոկրիտոսը, Պարմենիդը, enoենոնը, Արիստոտելը, հին հունական փիլիսոփայության հայտնի ներկայացուցիչներ և նոր շրջանի փիլիսոփաներ Ռ., Արտահայտել են իրենց փիլիսոփայական տեսակետները տարածության և ժամանակի վերաբերյալ: Դեկարտը, Գ. Լայբնիցը, ամենամեծ գիտնականները ՝ Ն. Նյուտոնը, Max. Մաքսվելը, Հ. Լորենցը, Է. Էնշտեյնը և այլք: Սույն հոդվածում քննարկվում է Քլարկ-Լայբնից նամակագրական քննարկումը, որը տարածության և ժամանակի հարց է, որը գիտության և փիլիսոփայության պատմության հետաքրքիր էջերից մեկն է:  Այս բանավեճը մեզ գիտելիքներ է տալիս 17-րդ դարի տարածքի և ժամանակի վերաբերյալ մեր պատկերացումների մասին: Հարցը, որի շուրջ քննարկում էր Քլարկի Լայբնիցը, արդյո՞ք տարածությունն ու ժամանակը գոյություն ունեն անկախ նյութական աշխարհից, դրանք բացարձակ էակներ են, թե՞ դրանք պարզապես նյութի հատկություններ են: Վերոնշյալ խնդրի վերաբերյալ կար երկու հակադիր մոտեցում:  Առաջին տեսակետի համաձայն ՝ տարածությունն ու ժամանակը բացարձակ էակներ են, նրանք գոյություն ունեն անկախ այլ նյութական օբյեկտներից:   Տիեզերքը հասկացվում էր որպես մաքուր, մաքուր ձգում, իսկ ժամանակը ՝ մաքուր դատարկություն:   Այլ կերպ ասած, դրանք «դատարկություն» են, որտեղ գտնվում է նյութական աշխարհը 1:   Այս տեսակետը մասնագիտական ​​գրականության մեջ հայտնի է որպես նյութապաշտականություն, որին հաջորդեց Նյուտոնի ուսանող Քլարկը: Երկրորդ տեսակետի համաձայն, ատրիբուտիվիզմի տարածությունն ու ժամանակը նյութի հատկություններ են:  Դրանք գոյություն չունեն նյութական աշխարհից անկախ, նյութեր չեն:   Ըստ ատրիբուտիվիզմի ՝ տարածքն ընկալվում է որպես իրերի զուտ դասավորություն, իսկ ժամանակը ՝ որպես իրերի հաջորդականություն:  Այս տեսակետի կողմնակիցներից էր Դեկարտը կողմնակից Լայբնիցը: Ա. Ըստ Այնշտայնի, եթե մենք հանենք բոլոր իրերը, ի՞նչ կմնա ՝ դատարկություն, թե՞ ոչինչ: 2 Նույն տեղում: Այս հարցը փորձեցին պարզաբանել երկու ժամանակակից մտածողներ ՝ Լայբնիցը և Նյուտոնը:   Նամակներում Նյուտոնի տեսակետը ներկայացնում է նրա ուսանողը ՝ Քլարկը: Ինչպես հայտնի է, ժամանակակից փիլիսոփայության հիմնադիրներից մեկը ՝ Լայբնիցը, դենտուկտիվ եղանակով ներկայացնում է գոյաբանական և իմացաբանական տեսակետները, այս դեպքում ընդհանուր դատողությունից բխում են այլ դատողություններ:   Նա որպես ընդհանուր բացարձակ ճշմարտություն ընդունում է բավարար հիմքի սկզբունքը, որը նրա իմացաբանական փիլիսոփայության հիմնաքարն է:   Ըստ այդ սկզբունքի ՝ աշխարհում ոչինչ չի պատահում առանց բավարար հիմնավորման: Ինչո՞ւ հակառակը չէ:  Տիեզերական ժամանակի մասին խոսելիս ելակետը բավարար հիմքի սկզբունքն է: Լայբնիցի հիմնական փաստարկը, որից բխում են մյուս փաստարկները, կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ. Եթե տարածությունը բացարձակ է, ապա այն միատարր է, բայց քանի որ աշխարհում ոչինչ չի պատահում առանց բավարար արդարացման, ապա տարածությունը չի կարող լինել բացարձակ, որովհետև այն հնարավոր չէր պատճառ գտնել, թե ինչու է պահպանվում այս կարգը: Այսպիսով, ըստ Լայբնիցի, բավարար հիմք չկա պնդելու, որ տարածքը բացարձակ է:   Տարածքը միատարր է:   Եթե ​​դա ազատվի իր մեջ եղած ամեն ինչից, ապա դրա ոչ մի կետ չի տարբերվի մյուսներից:   Հետևաբար, եթե տարածքը համարում ենք բացարձակ, անհնար է գտնել մի պատճառ, թե ինչու է Աստված պահպանում մարմինների այս դասավորությունը կամ ինչու է դրանք դասավորել այս և ոչ այլ կերպ 1:  Այս փաստարկով Լայբնիցը հարց է բարձրացնում, թե ինչու է աշխարհն այսպիսին, և ոչ մի այլ կերպ: Փաստարկն ավելի լավ հասկանալու համար պատկերացրեք մի իրավիճակ, երբ փոխվել են արեւելքն ու արեւմուտքը:   Ըստ Լայբնիցի տրամաբանության ՝ տարածությունն ու ժամանակը նյութեր են, որոնք գոյություն ունեն նյութից անկախ, ապա աշխարհը պետք է ունենար բոլորովին այլ կառուցվածք:  Բայց եթե տարածքը լիներ ընդամենը մարմինների դիրքերի կարգավորում կամ հարաբերություն, ապա ոչ մի բան չէր փոխվի արևելքի և արևմուտքի շարժումից, դրանց տարբերությունը կախված կլիներ միայն մեր հաշվարկման համակարգից:  Աշխարհը կլիներ այն, ինչ կա այսօր:  Այսինքն ՝ բավարար արդարացում աշխարհի այս ձիու համար. Տարածությունը իրերի դասավորություն է, այլ ոչ թե ինքնուրույն գոյություն: Նույն կերպ նա ժխտում է ժամանակի բացարձակության գաղափարը:  Դարձյալ դառնալով Աստծո ստեղծման փաստին ՝ նա հարցնում է, թե ինչու Աստված ամեն ինչ չստեղծեց մեկ տարի շուտ:   Նման հարցի դեպքում արդարացում գտնելն «անհնար է»:  Այնուամենայնիվ, ինքը ՝ Լայբնիցը, արդարացիորեն նշում է, որ այս հարցը իմաստուն է միայն բացարձակ ժամանակի դեպքում 2:   Բայց քանի որ այդպիսի պատասխան չկա, Աստված առանց արդարացման ոչինչ չի ստեղծում, ուստի ժամանակը ոչ թե բացարձակ գոյություն է իրերից դուրս, այլ միայն իրերի հաջորդականություն է: Հետաքրքրության տեսանկյունից Լայբնիցի փաստարկը չի զիջում Քլարկի փաստաբանին:   Նա ընդունում է Լայբնիցի այն միտքը, որ առանց բավարար արդարացման ոչինչ իսկապես չկա, բայց Լայբնիցի վերը նշված հարցը մնում է անպատասխան նույնիսկ այն դեպքում, երբ մենք ընդունում ենք տարածությունն ու ժամանակը 2 Նույն տեղում, էջ 443: Դա նաև նյութի հատկություն է:   Այսինքն, եթե մենք ընդունենք, որ տարածությունը պարզապես իրերի դասավորում է, ապա, ինչպես և վերևում, տարբերություն չի լինի, թե արդյոք նյութի մասերը դասավորված կլինեն միմյանց նկատմամբ ՝ A, B, C կամ այլ հաջորդականություններով:  Այս դեպքում հարց կառաջանա, թե ինչու է պահպանվում այս կանոնակարգը:  Դրա համար «անհնար է» գտնել:   Որպեսզի դա ավելի ակնհայտ դառնա, Քլարկն ինձ մի օրինակ է բերում: Ենթադրենք, Երկիրը, Ար և և Լուսինը, պահպանելով իրենց դասավորությունը միմյանցից հեռավորության վրա, տեղադրվել են նույն տեղում:   Այդ դեպքում կպարզվեր, որ նրանք կլինեին այլ վայրում, բայց միևնույն է, նրանք այլ տեղում չէին լինի, քանի որ տարածությունն այդ մարմիններից անկախ չէ:  Այլ կերպ ասած, Քլարկը պնդում է, որ եթե տարածքը միայն նյութի հատկություն է, ապա երբ իրերը տեղափոխում ենք, մենք միևնույն է, դրանք չենք տեղափոխում: նա սա ակնհայտ հակասություն է համարում: Նույն կերպ, խոսելով ժամանակի մասին, Քլարկը պնդում է, որ եթե Աստված ցանկացած արագությամբ նյութի աշխարհը տեղափոխեր մի տեղից մյուսը, ապա այն միշտ կմնար նույն տեղում, ցանկացած պահի, ոչ մի շարժում չէր զգացվի:  Այսինքն ՝ նա տեսնում է նույն հակասությունը, երբ ժամանակը դիտում է որպես իրերի կարգ: Առաջին հայացքից թվում է, որ երկու մտածողներն էլ միմյանց հիմնավոր փաստարկներ են ներկայացնում:   Բայց երկուսն էլ ունեն որոշակի թերություններ իրենց փաստարկներում, ինչը նրանց խոցելի է դարձնում:  Օրինակ, Լայբնիցի փաստարկը կարելի է հերքել դրա բավարար հիմքի սկզբունքի օգնությամբ:  Երբ նա պնդում է, որ Աստված առանց արդարացման ոչինչ չի ստեղծում կամ չի անում, հարց է առաջանում, բայց ո՞րն է դրա հիմքը, ինչու՞ Աստված առանց արդարացման ոչինչ չի ստեղծում:   Այսինքն ՝ նման պնդումը ներքին հակասություն ունի, քանի որ ամեն ինչի համար արդարացում գտնելու խնդիրը ծագում է արդարացում գտնելու խնդրից: Եվ իհարկե Քլարկի դեպքում նրա փաստարկը բավականին գեղեցիկ հակափաստարկ է Լայբնիցի համար, բայց զերծ չէ թերություններից:  Քլարկը բերում է տրամաբանական շրջանի սխալի փաստարկը:  Նա ասում է, որ իրերը տեղափոխելիս նրանց տեղը փոխվում է, բայց տարածության բացարձակությունը ժխտելու դեպքում ենթադրվում է, որ դրանք մնում են նույն տեղում: Մենք տեղափոխում ենք առարկան, բայց այն չի տեղափոխվում:  Նա հակասում է այն բանին, որ իրերը տեղափոխվում են կամ չեն տեղափոխվում, դա նույնն է, ինչ տարածքի սուբստանտիվիստական-ատրիբուտիվիստական ​​հայացքները, երկրորդի սխալի հետևանքով այն դեպքում, երբ առաջինի իսկությունը չի ապացուցվել: Փաստարկների մյուս հանգամանքը, որի շուրջ ծավալվում է բանավեճը, տարածքի միատարրությունն է:  Եթե ​​Լայբնիցը տարածքի ատրիբուտը բխում է տարածության միատարրությունից, ապա Քլարկը տարածության բացարձակությունը բերում է նույն հանգամանքից:   Լայբնիցը պնդում է, որ միատարր տարածությունների և մյուսների միջև տարբերություն չկա, ուստի դրանք բոլորը նույնն են, նրանք պարզապես ներկայանում են տարբեր անուններով:  Որպես այս պնդման ապացույց այն գաղափարն է, համաձայն որի աշխարհում անհնար է գտնել երկու նման բան: «Նույնիսկ մանրադիտակի տակ ջրի կաթիլներին նայելիս տեսնում ենք, որ դրանք այնքան նման չեն, որքան թվում է»:  Քլարկի դրան հակափաստարկն ավելի շատ ընդդիմության է նման: նա պարզապես ասում է, որ եթե երկու կետերը նման են, դա չի նշանակում, որ դրանք նույնն են, չկա որևէ հիմք պնդելու, որ աշխարհում ընդհանրապես անհնար է գտնել երկու ճիշտ նման բան: Եթե ​​մենք բոլոր իրերը տարածությունից հանենք, ըստ նյութաբանների, դատարկություն կլինի:  Բայց այդ դատարկությունը, ըստ Լայբնիցի, կդառնա հատկանիշ առանց առարկայի:   Graիշտ այնպես, ինչպես ձգողականությունը պահանջում է առարկաներ, որոնք առնչվում են ձգողականության հետ, այնպես էլ դատարկությունը պետք է ունենա առարկա, որպեսզի լինի բացարձակ հատկանիշ:  Ի պատասխան ՝ Քլարկը փորձում է փոխել Լայբնիցի դատարկության տեսակետը:   Ըստ նրա ՝ տարածությունն առանց առարկայի հատկանիշ չէ, քանի որ դա նշանակում է տարածք ՝ ոչ թե ամեն ինչից բաժանված, այլ մարմիններից անջատ:   Ուսումնասիրելով այս հարցը նյութական աշխարհի հետ կապված ՝ նկատում ենք, որ դրանում հակասություն կա:  Եթե ​​տարածությունն ու ժամանակը բացարձակ են, ապա դրանք անսահման են: հավերժական. Նյութական աշխարհը վերջավոր և ժամանակավոր է, և Աստված և հավերժական և անսահման:  Այս դեպքում, եթե ընդունենք Քլարկի փաստարկը, որ դատարկությունը կամ բացարձակ տարածությունը հատկանիշ է, ոչ թե առանց առարկայի, այլ մարմիններից անջատ, ապա պարզվում է, որ դա Աստծո հատկանիշ է, քանի որ տիեզերքում նրանցից բացի այլ բան չկա: , Այնուամենայնիվ, այս պատճառաբանությունը կտրուկ հակադրվում է երկու մտածողների կողմից որդեգրված թեիստական ​​մոտեցմանը, քանի որ Աստված այլևս միակ կատարյալ էակը չէ:   Այս հանգամանքի մասին նշում է նաև Լայբնիցը:   Ըստ նրա, եթե տարածությունը իրական բացարձակ գոյություն է, ապա այն պետք է լինի հավերժ ու անսահման:   Եթե ​​այո, ապա դա կա՛մ Արարչի հատկանիշն է, կա՛մ ինքը Արարիչը:   Բայց քանի որ տարածությունն ունի մասեր, այն մասնատված է, ուստի անհամատեղելի է Աստծո գաղափարի հետ 1:  Տարածությունն ու ժամանակը հարաբերական են ինչ-որ բանի հետ: Տիեզերքն իրերի դիրքային կարգն է, ժամանակը `հաջորդականության կարգը:   Երբ միասին տեսնում ենք շատ բաներ, մենք գիտակցում ենք, թե ինչ կարգով են իրերը վերաբերվում միմյանց: Քլարկը դրան պատասխանում է ՝ ասելով, որ տարածությունը հավերժական չէ անսահման, այլ անվերջ և հավերժական էության կամ դրա հատկության գոյություն:   Անսահման տարածությունն անչափելի է, և անչափելիը Աստված չէ, հետեւաբար տարածությունն էլ Աստված չէ 2:  Այս փաստարկին չի կարելի հակադրել, քանի որ այն արդեն հիմնված է Աստծո էության ըմբռնման վրա, բայց վիճաբանության շարունակության մեջ Քլարկը օգտագործում է մի հետաքրքիր հնարք: Հերքելով տարածության մասնատումը ՝ նա ասում է, որ բացարձակ տարածությունն ըստ էության անբաժանելի է, քանի որ, եթե տարածքը համարում ենք բաժանարար, ապա պետք է հիշել, որ բաժանարարը պահանջում է անբաժանելի մասնիկներ, ինչպիսիք են ատոմները:  Քլարկը եզրակացնում է, որ այս դեպքում տարածքը միաժամանակ կդառնա մասնատելի և անբաժանելի:   Հատկանշական է, որ Լայբնիցի փաստարկի այս հերքումն ավելի շատ նման է սոֆիստական ​​հնարքի, որն առավել արտահայտիչ է Արիստոտելի օրինակի անալոգիայի մեջ ներկայացնելիս: Միևնույն ժամանակ, մաշկը սպիտակ է, քանի որ մաշկը սպիտակ է, և ատամները սպիտակ են, կամ 5-ը միաժամանակ տարօրինակ են, քանի որ այն հավասար է 2 և 33-ի գումարին: 2 Նույն տեղում, Պ. Ներկայացված փաստարկներից և դրանց վերլուծությունից թվում է, որ այս բանավեճում կշեռքը թեքվում է դեպի Լայբնից, բայց Լայբնիցն իր հերթին սխալվում է տրամաբանական շրջանի մեջ:   Եթե ​​մենք աթեիստ չենք, չենք կարող չհամաձայնել փաստարկի առաջին երկու փաստարկների հետ:   Բայց նա շարունակում է ասել, որ եթե տարածքը մասեր ունի, այն մասնատված է, ապա այն անհամատեղելի է Աստծո գաղափարի հետ:  Սա ենթադրում է, որ նա արդեն փաստարկը հիմնավորում է տարածքի ատրիբուտիվիստական ​​ընկալման վրա, ինչը նա փորձում է ապացուցել:   Ավելի պարզեցված տարբերակում նրա փաստարկը հնչում է հետևյալ կերպ. Եթե տարածությունը բացարձակ է, այն պետք է համատեղելի լինի Աստծո գաղափարի հետ, բայց քանի որ այն բացարձակ չէ, ուստի անհամատեղելի է Աստծո գաղափարի հետ:   Այլ կերպ ասած, տարածությունը բացարձակ չէ, քանի որ այն բացարձակ չէ: Վերոհիշյալ բոլոր փաստերն ու դրանց հերքումները անմիջապես բխում են այդ մտածողների ապրած դարաշրջանի մտածելակերպից և փիլիսոփայական հայացքներից:   Երկու հեղինակներին էլ կարելի է հակադրել ՝ դուրս գալով իրենց փիլիսոփայական համակարգերից:   Լայբնիցի դեպքում նրա ամենամեծ թերությունն այն է, որ իր սկզբունքը անհիմն է:  Որպես աքսիոմ նա տեսնում է բավարար սկզբունք, որը լիովին ապացուցված չէ որևէ այլ տեղ:  Իսկ Քլարկը, ինչպես նշում է Ա. Բարսեղյանը, կարծես, կարողացավ գիտականորեն հիմնավորել իր կամ Նյուտոնի տեսակետը, այս դեպքում դասական մեխանիկայի դեպքում, բայց ամբողջ հեգնանքն այն է, որ Նյուտոնյան ֆիզիկան չի բերում տարածության ժամանակի բացարձակ կամ ոչ բացարձակ բնույթը: Այսպիսով, Քլարկի և Լայբնիցի միջև ծագած վեճում երկու հեղինակները փորձում են լուծում գտնել այն հարցի վերաբերյալ, թե որոնք են տարածությունն ու ժամանակը: Նրանցից յուրաքանչյուրը մի տեսակետի կողմնակից է և փորձում է հաստատել իր տեսակետը ՝ հերքելով մյուսը:  Իհարկե, Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսությունը հետագայում շրջեց մարդկանց ընկալումը այս երկու հասկացությունների վերաբերյալ, բայց, այնուամենայնիվ, այս բանավեճը մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում 21-րդ դարի մարդու կողմից Նոր դարաշրջանը ուսումնասիրող և հերմենեվտիզացնելու տեսանկյունից: Մարիամ Ասատրյան ՔԼԱՐԿ-ԼԻԲՆԻSԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒ SPՈՒԹՅՈՒՆԸ ՏԻՏԱԻ ԵՎ TԱՄԱՆԱԿԻՆ. Հիմնաբառեր. Տարածություն և ժամանակ, նյութականություն, հատկություն, դատարկություն, նյութական աշխարհ, բավարար հիմքի սկզբունք: ։

Մինչև 20-րդ դարը տարածության և ժամանակի մասին կային երկու տարբեր մոտեցումներ։
   Առաջին  տեսակետի`  սուբստանցիոնալիզմի  համաձայն՝  տարածությունն  ու  ժամանակը  սուբստանցիաներ են։
  Դրանք ինչ-որ դատարկություն են, որտեղ տեղակայված է մատերիական  աշխարհը։
  Երկրորդ տեսակետը` ատրիբուտիվիզմը, տարածությունն ու ժամանակը ներկայացնում է որպես մատերիայի հատկություններ, ատրիբուտներ։
  Այս տեսակետների շուրջ բանավեճ  էր  ծավալվել  Կլարկի  և  Լայբնիցի  միջև,  որոնք  հետաքրքիր  փաստարկներ  են  ներկայացնում  միմյանց։
   Իհարկե,  այդ  փաստարկներում  մի  շարք  թերություններ  կան,  բայց  այդ  նամակագրությունն  անմիջական  ազդեցություն  է  թողել  հիմնահարցի  քննարկման  հետագա  զարգացման վրա։
