ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻԼԻJԱՆ ՔԱ CITYԱՔԻ ՕՐԻՆԱԿՈՒՄ ԱՌՈԱՊԱՀԱԿԱՆ ԵՎ ԱՌՈԱՊԱՀԱԿԱՆ ԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐԳԱՄԱՆ PROՐԱԳՐԵՐԸ Արդյունաբերության սրընթաց աճը համաշխարհային տնտեսության կառուցվածքում  Միևնույն ժամանակ, քաղաքաշինության արագ գործընթացը նպաստում է կյանքի ավելի ակտիվ ռիթմով առողջության բարձր ռիսկի պայմաններում գործող քաղաքային բնակչության քանակական աճին:   Այս ամենի արդյունքում առողջարան-առողջարանային ծառայությունների պահանջարկը շարունակում է աճել, ինչը, ինչպես հայտնի է, ծառայությունների հատուկ խումբ է, որի նպատակն է այցելուներին վերականգնում, առողջացում և հիվանդությունների կանխարգելում: [4]   Նման ծառայությունների մատուցումը մշտապես հիմնված է եղել բարենպաստ կլիմայական պայմանների տարբեր համադրությունների օգտագործման վրա, որոնք առանձնացնում են Հայաստանի Հանրապետության տարածքը:  Ընդունվում են այնպիսի համակցություններ ունեցող տարածքներ, որտեղ առկա են բավարար ենթակառուցվածքներ այդ ռեսուրսների շահագործման համար, որակվում են որպես հանգստավայրեր [6]:  Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ ոչ միայն հիվանդ, այլև առողջ մարդիկ հանգստավայրեր են այցելում, ինչը զգալի եկամուտ է ապահովում բիզնեսի և տեղական համայնքների համար `առողջարանային առողջության ծառայությունների մատուցումը գրավիչ զբոսաշրջային ուղղությունների սոցիալ-տնտեսական զարգացման նախապայման: Աշխարհագրական դիրքի և կլիմայական պայմանների պատճառով հանգստավայրերը կարող են ունենալ տարբեր մասնագիտացումներ:  Առողջարանների կողմից օգտագործվող բնական գործոնի վրա առանձնանում են առողջարանների հետևյալ տիպերը. [7]. • կլիմայական առողջարաններ, որոնց շարքում հատուկ տեղ ունեն լեռնային ենթատիպի կլիմայական առողջարանները. Հայտնի է, որ այս առումով ՀՀ կլիմայական պայմանները թույլ են տալիս զարգացնել բոլորին:  Հինավուրց ժամանակներից մեր տարածքում փորձեր են արվել օգտագործել բնության բազմազանությունն ու ռեսուրսները առողջությունը վերականգնելու և պահպանելու համար:   Հնագույն հետքերը հայտնաբերվել են Գառնիում և վերաբերում են 3-րդ դարին:  Այնուամենայնիվ, առողջարանի և առողջարանի արագ վերելքը պայմանավորված է Հայաստանի պատմության խորհրդային շրջանում տեղի ունեցած զարգացումներով:  Այդ ժամանակահատվածում ստեղծված առողջարանները հսկայական ֆինանսական աջակցություն են ստացել պետության կողմից ՝ որպես առողջ ապրելակերպ խթանելու միջոց: Առողջարանային քաղաքներն ու գոտիները ձևավորվեցին ամբողջ ԽՍՀՄ-ում, ինչպիսիք են Արզնին և ermերմուկը, Կիսլովոդսկը, Բորժոմին, Եսենտուկը և այլն: Նման նշանակության տարածք էր նաև Դիլիջանը:   Գտնվելով Հայաստանի ամենաանտառոտ մարզում ՝ Տավուշում, Դիլիջանի տարածքը ունի նաև առողջապահական ծառայություններ մատուցելու հարուստ ավանդույթներ:   Այսպիսով, աշխատանքի նպատակը Դիլիջանի `որպես առողջարան-առողջարան-առողջարանային ծառայությունների և հեռանկարների զարգացման նախադրյալների բացահայտումն է: Խորհրդային տարիներին Հայաստանում կատարված հետազոտությունների հիման վրա երկրում առանձնացվել են 10 առողջարանային գոտիներ `իրենց բուժական գործոններով [2]. 1. Արզնի օրթոպեդիկ առողջարան: Հարմարավետ, լանդշաֆտա-կլիմայական պայմաններ և ցուրտ, բուժիչ հանքային ջրեր, 2. Բջնի-Արզական-Աղվերան բալնե-կլիմայական հանգստավայր: Մեղմ, բարենպաստ կլիմա, անտառային հարուստ ծածկույթ, բազմաթիվ ֆիզիկական-քիմիական, գազային բաղադրությամբ հանքային աղբյուրներ, 3. Դիլիջանի լեռնա-կլիմայական, հանքային-ջրային հանգստավայր: Բարենպաստ լեռնային անտառի կլիմայական պայմաններ և ցուրտ, կարբոնատային բուժիչ հանքային ջրեր, 4. Լոռի առողջարանային տարածք: Լեռնա-անտառային բարենպաստ կլիման, հանքային ջրերի աղբյուրները, տորֆի բուժիչ հանքավայրերը, 5. akhաղկաձորի լեռնային-կլիմայական հանգստավայր: Լեռնային-անտառային բարենպաստ կլիման, անտառածածկույթի և լեռնային մարգագետինների առկայությունը, թթվածնի բարձր պարունակությամբ լույսի իոնների հագեցումը, 6. Հանքավան-Մարմարիկ օրթոպեդիկ առողջարանային հանգստավայր: Լեռնաշխարհի բարենպաստ լանդշաֆտ-թթվածնային պայմաններ ՝ հարուստ թթվածնով, մաքուր օդով, ինչպես նաև ջերմային, կարբոնատային հանքային ջրերով: 7. ermերմուկի կլիմայական-բալնեոլոգիական հանգստավայր: Չափազանց տաք, կարբոնատային հանքային ջրեր և բարձր լեռնային, անտառային կլիման, 8. Սյունիքի լեռնա-կլիմայական առողջարան: Բարենպաստ կլիման, հանքային աղբյուրները, 9. Ստեփանավան-Գյուլագարակ լեռնային-կլիմայական, հանքային-ջրային հանգստավայր: Չափավոր ցուրտ, անտառային կլիման, հարուստ բուսականություն, մաքուր օդ, կարբոնատային հանքային ջրեր, 10. Սանաա լճի ավազանի բալնե-կլիմայական առողջարանային գոտի: Անբարենպաստ անտառային-կլիմայական պայմաններ, հանքային ջրերի աղբյուրներ, տորֆ բուժող շերտեր: Հանքավան-Մարմարիկ օրթոպեդիկ հանգստավայր: Լեռնաշխարհի բարենպաստ լանդշաֆտ-թթվածնային պայմաններ ՝ հարուստ թթվածնով, մաքուր օդով, ինչպես նաև ջերմային, կարբոնատային հանքային ջրերով: 7. ermերմուկի կլիմայական-բալնեոլոգիական հանգստավայր: Չափազանց տաք, կարբոնատային հանքային ջրեր և բարձր լեռնային, անտառային կլիման, 8. Սյունիքի լեռնա-կլիմայական առողջարան: Բարենպաստ կլիման, հանքային աղբյուրները, 9. Ստեփանավան-Գյուլագարակ լեռնային-կլիմայական, հանքային-ջրային առողջարան: Չափավոր ցուրտ, անտառային կլիման, հարուստ բուսականություն, մաքուր օդ, կարբոնատային հանքային ջրեր, 10. Սանաա լճի ավազանի բալնեոկլիմատիկ առողջարանային գոտի: Անբարենպաստ անտառային-կլիմայական պայմաններ, հանքային ջրերի աղբյուրներ, տորֆ բուժող շերտեր: Հանքավան-Մարմարիկ օրթոպեդիկ հանգստավայր: Լեռնաշխարհի բարենպաստ լանդշաֆտ-թթվածնային պայմաններ ՝ հարուստ թթվածնով, մաքուր օդով, ինչպես նաև ջերմային, կարբոնատային հանքային ջրերով: 7. ermերմուկի կլիմայական-բալնեոլոգիական հանգստավայր: Չափազանց տաք, կարբոնատային հանքային ջրեր և բարձր լեռնային, անտառային կլիման, 8. Սյունիքի լեռնա-կլիմայական առողջարան: Բարենպաստ կլիման, հանքային աղբյուրները, 9. Ստեփանավան-Գյուլագարակ լեռնային-կլիմայական, հանքային-ջրային հանգստավայր: Չափավոր ցուրտ, անտառային կլիման, հարուստ բուսականություն, մաքուր օդ, կարբոնատային հանքային ջրեր, 10. Սանաա լճի ավազանի բալնե-կլիմայական առողջարանային գոտի: Անբարենպաստ անտառային-կլիմայական պայմաններ, հանքային ջրերի աղբյուրներ, տորֆ բուժող շերտեր: կարբոնատային հանքային ջրեր, 7. ermերմուկի կլիմայական-բալնեոլոգիական հանգստավայր: Չափազանց տաք, կարբոնատային հանքային ջրեր և բարձր լեռնային, անտառային կլիման, 8. Սյունիքի լեռն կլիմայական առողջարան: Բարենպաստ կլիման, հանքային աղբյուրները, 9. Ստեփանավան-Գյուլագարակ լեռնային-կլիմայական, հանքային-ջրային հանգստավայր: Չափավոր ցուրտ, անտառային կլիման, հարուստ բուսականություն, մաքուր օդ, կարբոնատային հանքային ջրեր, 10. Սանաա լճի ավազանի բալնեոկլիմատիկ առողջարանային գոտի: Անբարենպաստ անտառային-կլիմայական պայմաններ, հանքային ջրերի աղբյուրներ, տորֆ բուժող շերտեր: կարբոնատային հանքային ջրեր, 7. ermերմուկի կլիմայական-բալնեոլոգիական հանգստավայր: Ծայրահեղ տաք, կարբոնատային հանքային ջրեր և բարձր լեռնային, անտառային կլիման, 8. Սյունիքի լեռն կլիմայական հանգստավայր: Բարենպաստ կլիման, հանքային աղբյուրները, 9. Ստեփանավան-Գյուլագարակ լեռնային-կլիմայական, հանքային-ջրային առողջարան: Չափավոր ցուրտ, անտառային կլիման, հարուստ բուսականություն, մաքուր օդ, կարբոնատային հանքային ջրեր, 10. Սանաա լճի ավազանի բալնեոկլիմատիկ առողջարանային գոտի: Անբարենպաստ անտառային-կլիմայական պայմաններ, հանքային ջրերի աղբյուրներ, տորֆ բուժող շերտեր: Հանքային առողջարան: Չափավոր ցուրտ, անտառային կլիման, հարուստ բուսականություն, մաքուր օդ, կարբոնատային հանքային ջրեր, 10. Սանաա լճի ավազանի բալնեոկլիմատիկ առողջարանային գոտի: Անբարենպաստ անտառային-կլիմայական պայմաններ, հանքային ջրերի աղբյուրներ, տորֆ բուժող շերտեր: Հանքային առողջարան: Չափավոր ցուրտ, անտառային կլիման, հարուստ բուսականություն, մաքուր օդ, կարբոնատային հանքային ջրեր, 10. Սանաա լճի ավազանի բալնեոկլիմատիկ առողջարանային գոտի: Բարենպաստ անցյալ-կլիմայական պայմաններ, հանքային ջրերի աղբյուրներ, Հարկ է նշել, որ հանքային ջրի կազմի առումով (Նկար 1) հայկական հանգստավայրերը համեմատելի են մի շարք հայտնի եվրոպական հանգստավայրերի հետ, ինչպիսիք են Կառլովի Վարին, heելեզնավոդսկ աշ Մաշուկը (ermերմուկի հանքային ջուր), Բորժոմի և Վիշինը (Ֆրանսիա), Դիլիջանի ջուրը: հանքային ջուր. Ինչպես երեւում է վերը նշվածից, Դիլիջանը ունի մեկից ավելի թերապևտիկ գործոն. Առողջարան-առողջարանային կարողությունը կարող է պատկանել խառը տիպին, ինչը լրացուցիչ գրավչություն և ներուժ է հաղորդում առողջարանային գոտուն: Միևնույն ժամանակ, առավելությունն այն է, որ այստեղ հանքային ջրերի հսկայական ռեսուրս կա, և, ինչպես հայտնի է, Եվրոպայում առողջապահական ծառայությունները զարգացել են հենց սկզբից ՝ ջրածնային և լոգանքի ծառայությունների շնորհիվ:   Այս շեշտադրումը հաստատվում է այն փաստով, որ Հայաստանի Հանրապետության տարիներին իշխանությունները իրենց ուշադրությունը կենտրոնացրել էին resortերմուկի վրա, տեղական առողջարանային հանգստավայրում, որի հիմնական առավելությունը կրկին հանքային ջուրն է:   Ամուլսարի լեռնահանքային տարածքում վերջին զարգացումները զգալիորեն մեծացրել են Դիլիջանի ՝ որպես առողջարանային ծառայություններ մատուցող նախաառողջարանային գոտու հեռանկարները: Հայաստանի Հանրապետությունում առողջարաններն անցնում են որակավորման բավականին բարդ գործընթաց ՝ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ նրանք ստանձնել են բնակչության առողջության պահպանման պատասխանատու առաքելությունը: Առաջին հերթին դրանք հինգ տարի ժամկետով ամրագրված են ՀՀ տնտեսական զարգացման և լիցենզավորման և ներդրումների թույլտվությունների գործակալության կողմից [9], քանի որ «toբոսաշրջության մասին» ՀՀ օրենքի 10-րդ հոդվածի համաձայն `ՀՀ-ում հյուրանոցային կազմակերպությունները կարող են որակավորվել: , որոնք բավարարում են ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված քաղաքաշինության, սանիտարական, հրդեհային պաշտպանության նվազագույն պահանջները [3]:   Այնուամենայնիվ, Առողջապահության նախարարության կողմից առողջարանային կարգավիճակ ստանալու համար լիցենզիա է տրամադրվում `համաձայն Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության կողմից ընդունված 2001 թ. Լիցենզավորման մասին օրենքի և 2002 թ. Հունիսի 29-ի N 867 որոշմամբ ընդունված Հայաստանի Հանրապետության կազմակերպությունների կամ անհատ ձեռնարկատերերի կողմից բժշկական օգնության և ծառայությունների մատուցման լիցենզավորման կարգը:   Այսպիսով, համատեղ «պարզեցված կարգավիճակի գործընթացի» ներդրումը կարող է նոր հեռանկարներ բացել ոլորտային զարգացման համար: 2018 թ. Հունվարի 1-ի դրությամբ Դիլիջանում առողջարանային ծառայություններ մատուցելու լիցենզիա ունեն Դիլիջան առողջարանային համալիրը, «Իմպուլս» և «Լեռնային Հայաստան» առողջարանները:  Ավելին, միայն ՀՀ ՊՆ ենթակայության ներքո գործող «Լեռնային Հայաստան» առողջարանը բժշկական ծառայությունների լայն տեսականի է մատուցում `հետազոտություններից մինչ ցեխաբուժություն, մերսում, ֆիզիոթերապիա և այլ ծառայություններ:   «Դիլիջան» առողջարանը մատուցում է միայն սպա ծառայություններ, իսկ «Իմպուլսը» ՝ միայն հանգստյան ծառայություններ, առանց բժշկական ընթացակարգի: ԽՍՀՄ տարիներին Դիլիջանում գործող առողջարաններում բուժման հիմնական ցուցումներն էին. Շնչառական օրգանների տուբերկուլյոզ, արտատուբերկուլյոզ, աղեստամոքսային տրակտի հիվանդություններ, լյարդի, լեղապարկի, լեղուղիների, ենթաստամոքսային գեղձի հիվանդություններ [1]:   Այնուամենայնիվ, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հիմնական խնդիրներից մեկը մնում է ցածր սեզոնային զբոսաշրջային հանգստավայրերի ծանրաբեռնվածությունը, ինչը նույնպես խոչընդոտում է առողջարանային գործունեության ընդլայնմանը, քանի որ կա հարկադիր պարապուրդի և որակյալ անձնակազմի արտահոսքի խնդիր:  Մարդկանց գերբնակեցման օբյեկտիվ պատճառներից մեկն այն է, որ եղանակային պայմանները բարենպաստ են միայն տարվա տաք կեսին `կլիմայի մաքրման կազմակերպման համար:   Ուստի զբոսաշրջության ընդհանուր զարգացումը և միջազգային համագործակցության խորացումը կարող են նոր հեռանկարներ բացել Դիլիջանում առողջարան-առողջարանային ծառայությունների զարգացման համար: Որպես առողջարան-առողջարանային ծառայությունների զարգացման նախապայման, կարևոր է, որ Դիլիջանի տարածքի ճարտարապետական ​​պլանը հիմնված լինի հետևյալ հիմնական սկզբունքների վրա. [11] • Նախատեսվում է գործող աղբավայրի պահպանում տեղափոխել կենցաղային թափոնների տեղափոխում թափոնների մաքրման կայան 1 հա տարածքում (կառուցվելու է համայնքից 10-12 կմ հեռավորության վրա): • Մոտ ապագայում նախատեսվում է քաղաքում տեղադրել միայն փոքր հզորությամբ էկոլոգիապես մաքուր արտադրություններ ՝ զգալի քանակությամբ արդյունաբերական թափոններից խուսափելու համար: • Մաքուր լճին հարակից տարածքների սանիտարական մաքրում, ճահճացման կանխարգելում `հատուկ ծրագրի մշակման և իրականացման հիման վրա: • Միջոցներ ձեռնարկել տարանցիկ տրանսպորտային միջոցների տարածքը թեթեւացնելու, ճանապարհային ցանցը բարելավելու և կանաչ պաշտպանիչ շերտ ապահովելու ուղղությամբ: • Իրականացնել աղմուկի պաշտպանության միջոցառումներ: • Ստեղծել սանիտարական պաշտպանության գոտի 200 մ շառավղով `հեռուստաաշտարակի վրա էլեկտրամագնիսական ճառագայթման հետևանքները մեղմելու համար` հաշվի առնելով դրա վերակառուցումը և հաղորդիչների հզորությունը էլ ավելի բարձրացնելու համար: • Անհրաժեշտ է ապահովել մակերեսային հավաքված ջրի տարեկան արտանետումների շուրջ 70% -ը: • Բարձրացնել կանաչ տարածքների ընդհանուր տարածքը շուրջ 131-ով, ընդհանուր կանաչ տարածքների տարածքը 40 հեկտարով:  Բնակչության անվտանգությունը հասցնել 21-24 քմ / անձի, ինչը զգալիորեն գերազանցում է 12 քմ / անձի առողջարանային քաղաքների համար գործող նորմը: • Վնասված, դեգրադացված կանաչ տարածքներում վերականգնողական լայնածավալ միջոցառումներ իրականացնել: Գծապատկեր 1. ՀՀ հանքային ջրերի բաշխումն ու հանքային կազմը [5] Դիլիջան առողջարանային գոտին, որը գտնվում է Դիլիջան ազգային պարկում, եզակի զբոսաշրջային վայր է, որն ունակ է օգտագործել ազգային պարկի հարուստ ռեկրեացիոն ռեսուրսները (Նկար 2)  «Դիլիջան» ազգային պարկի հանգստի ռեսուրսները ներկայացված են Կովկասի մեսոֆիլային անտառներով, կլիմայի մաքրմամբ, հանքային ջրերի մաքրմամբ, տորֆ ցեխի բարենպաստ պայմաններով, պատմամշակութային, հնագիտական ​​և բնական հուշարձաններով, որոնց թվում կա ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակ: Այստեղ լանդշաֆտային պայմանները (նուրբ թեք լանջեր ՝ առատ բուսականությամբ, փոքր ձորերով) անփոխարինելի են բուժական ֆիզիկական կուլտուրայի բոլոր մեթոդների, չափավոր բուժական քայլքի օգտագործման համար, որի ուղղությամբ նրանք արդեն իրականացնում են շոշափելի աշխատանք (կահավորում են միջազգային զբոսաշրջային ստանդարտներին համապատասխան տեղական և միջազգային հասարակական կազմակերպություններ:   Դիլիջանի առավելություններից է նրա գտնվելու վայրը Հայաստանի հյուսիսային մասում, Հայաստանը Վրաստանին կապող միջպետական ​​ճանապարհին, ինչպես նաև խոշոր ձեռնարկատերերի ուշադրությունը, ինչը տալիս է իր արդյունքները գոնե այցելող զբոսաշրջիկների թվի ավելացման առումով: քաղաք Գծապատկեր 2. Բնական և մշակութային հուշարձանների բաշխումը «Դիլիջան» ազգային պարկում: [10] Հաշվի առնելով Դիլիջանի աշխարհագրական դիրքը, կլիմայական պայմանները և հսկայական կենսաբազմազանությունը, առողջարանային այս գոտին ունի կլաստերի զարգացման զգալի ներուժ, ներառյալ տուրիստական ​​ժամանակակից տեսարժան վայրերը, ինչպիսիք են զբոսաշրջությունը: ինչպիսիք են ագրոպարենային համալիրները, տրանսպորտային ցանցերը և այլն: Դիլիջանի առողջարան-առողջարանային ծառայությունների հեռանկարային զարգացման մեկ այլ դրական գործոն վերջին տարիներին քաղաքը ֆինանսական-կրթական կենտրոնի վերածելու միտումն է, քանի որ սա նաև տեղավորվում է էկոլոգիապես անվտանգ առողջարանային գոտու կլաստերային զարգացման մոդելի մեջ:  Նման զարգացումները ներուժ ունեն լուծելու ոչ միայն Դիլիջանի, այլ նաև հանգստյան գոտիների հիմնական խնդիրը `բիզնեսի գործունեության և ֆինանսական հոսքերի բացակայությունը: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Դոլուխանովա Ն.Ի., Հայկական ԽՍՀ առողջարանային հարստությունները, Երեւան 1963, էջ: 25 [2] Թովմասյան Գ., Սպա Ռեկրեացիոն տուրիզմի կառավարման համակարգ հայ ceptարգացման հայեցակարգային հիմունքները ՀՀ-ում, Երեւան 2013 (3), ՀՊՏՀ Բանբեր, էջ 91-2: [3] «Tourismբոսաշրջության մասին» ՀՀ օրենք, Երեւան, 2003: [4] Սարգսյան Թ., Սահակյան Ի., Expառայությունների բացատրական բառարան, Երեւան 2016, ԵՊՀ հրատարակչություն, էջ. 123: [5] Ատլաս:  Կլիմա և բնական բուժիչ ռեսուրսներ Հայաստան Երևան [6] Ветитнев А. М., Войнова. А., Կազմակերպական սանիտարական-առողջարանային գործունեություն: [7] Ветитнев А. М., Журавлёва Л. Բ., Կուրորտնո դելո:  Մոսկվա, 2007, Տեքստ: пособие, [8] Առողջարանային բիզնեսի առանձնահատկությունները, URL:  https: //news.am/arm/news/114666.html (Հղումը ՝ 31.08.2018) [9] Հյուրանոցային օբյեկտների որակավորման գործընթացի կազմակերպում, URL:  http: //www.mineconomy.am/hy/306 (Հղումը ՝ 02.09.2018) [10] Դիլիջան ազգային պարկի քարտեզ, URL: http: //www.mnp.am/images/files/nyuter/2010/13%20Tourism%20Dilijan%20Arm.jpg (Հղումը ՝ 01.09.2018): [11] Դիլիջանում և նրա շրջակայքում տարածքային մշակութային համակարգերի գործողությունների ծրագիր, Երևան, Դիլիջան, 2013, URL:   http: //www.urbanlab.am/files/wareshelf/1/1497862361081.pdf (Հղումը ՝ 01.09.2018) Սարգսյան Սարգիս ԱՌՈԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ SANԱՐԳԱՄԱՆ SPՐԱԳՐԵՐ, կլաստերի զարգացում: ։

Աշխատանքում քննարկվել են Հայաստանի կուրորտային տարածքների սանատոր-առողջարանային ծառայությունների զարգացման հնարավորությունները Դիլիջան քաղաքի օրինակով։
  Վերլուծվել են սանատոր-առողջարանային գործունեության  ծավալման  նախադրյալները  և  զարգացման  խոչընդոտները։
   Գնահատվել  են  Դիլիջանի  կուրորտային  տարածքի  կլաստերային  զարգացման  հնարավորությունները՝  պայմանավորված  աշխարհագրական  դիրքով  և  բնակլիմայական  պայմանների  առանձնահատկություններով։
