ՍԻՆԵՐԳԻԿ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԻՆԴԵՔՍԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ԱՐՓԱ ԳԵՏԻ ՋՐԻՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄՋրային օբյեկտների էկոլոգիական հետազոտության ոլորտում մեծ ուշադրությունէ դարձվում ջրի որակի ինտեգրալ գնահատման միջոցների ստեղծման և օգտագործման  խնդիրներին,  որոնք  ելային  ջրաքիմիական  ամբողջ  տեղեկատվությունը  կենտրոնացնում են մեկ ընդհանուր համալիր արժեքի` ինդեքսի մեջ։
  Մակերևութային ջրերի  համալիր  գնահատման  ինդեքսների  տակ  հասկացվում  է  հարաբերական  թվայինմեծություն, որը որակապես և միանշանակ կերպով բնորոշում է մակերևութային ջրերի  քիմիական  բաղադրությունը՝  ըստ  այս  կամ  այն  քանակությամբ  տարաբնույթ  բաղադրիչների  և  միացությունների  համադրության։
   Որպես  կանոն,  բոլոր  համալիր  ինդեքսները  բարձր  կարգի  տեղեկացված  են։
   Դրանց  ստացման  հիմքում  ընկած  է  ջրիբնական կամ հարաբերական (ավելի քիչ չափով ձևափոխված) ջրաքիմիական ցուցանիշների  ամբողջությունը,  որոնք,  ունենալով  տարբեր  չափման  միավորներ,  սկզբումձևափոխվում  են  միատիպ  ենթաինդեքսային  արժեքների,  այնուհետև  այդ  ենթաինդեքսները  համակցվում  են`  ստանալով  ջրի  որակի  մեկ  ընդհանուր  ինդեքսային  արժեք։
 Ջրաքիմիայում մակերևութային ջրերի որակի ուսումնասիրման ժամանակ կարողեն  մշակվել  և  օգտագործվել  տարբեր  տեսակի  ինդեքսներ`  ելնելով  գնահատման  ևջրօգտագործման նպատակներից, որոնք կարտահայտեն տվյալ տարածքի բնակլիմայական պայմանները, աղտոտվածության տարատեսակները։
  Բացի այդ, շատ կարևորէ  ինդեքսի  հաշվարկի  մեջ  մտնող  ջրաքիմիական  ցուցանիշների  ընտրությունը,  որընույնպես  կախված  է  գնահատման  նպատակից,  ինդեքսի  կիրառման  ոլորտի  պահանջներից, ջրային օբյեկտին բնորոշ առանձնահատկություններից և այլն։
  Այդ պատճառով դրանք ունեն բարդ կառուցվածք և առանձնահատուկ են տվյալ երկրի համար։
 Մակերևութային  ջրերի  աղտոտվածության  մակարդակի  (կամ  որակի)  համալիրգնահատումը  հաջորդական  գործողությունների  համախումբ  է,  որն  ուղղված  է  ջրիբաղադրությունը  և  հատկությունները  բնորոշող  ցուցանիշներով  ջրի  աղտոտվածության  մակարդակի  կամ  դրա  որակի  մասին  որոշակի  տեղեկատվություն  ստանալուուղղությամբ` ելնելով ջրային օբյեկտի ջրօգտագործման և ջրասպառման նպատակներից [6-10]։
 Եվրամիության  երկրների  շրջակա  միջավայրի  պահպանման  համակարգումմշակված մակերևութային ջրերի որակի դասակարգման բոլոր սխեմաները հիմնվածեն  ֆիզիկական,  քիմիական,  կենսաբանական  մեթոդների  կիրառման  վրա  և  էապեստարբերվում  են  մոտեցումներով  [10]։
   Այժմ  ՀՀ-ում,  մասնավորապես՝  ԵՊՀ  էկոլոգիական քիմիայի ամբիոնում մակերևութային ջրերի աղտոտվածության որակի գնահատման համար օգտագործվում են մի շարք ինդեքսներ՝ ջրի աղտոտվածության ինդեքսը  (ՋԱԻ),  ջրի  որակի  մալազիական  ինդեքսը  (ՋՈՄԻ),  ջրի  որակի  Օրեգոնյան  ինդեքսը (ՋՈՕԻ), ջրի որակի կանադական ինդեքսը (ՋԱԿԻ) և ջրի որակի տեսակարարկոնբինատորային ինդեքսը՝ (ՋԱՏԿԻ) [3-6]։
 Ինդեքսային մեթոդները հնարավորություն են տալիս ըստ արժեքի դասակարգելջրային  օբյեկտի  ջրի  որակը,  իրար  հետ  համեմատել  տվյալ  ջրահոսքի  տարբեր  հատվածները կամ այդ ջրահոսքը մեկ այլ ջրահոսքի հետ։
  Սովորաբար ջրի որակը բաժանում են 5 դասի, ինչը կախված է տվյալ ինդեքսի արժեքից և դասակարգման սխեմայից [1, 9, 10]։
 Աղյուսակ 1.Ջրի որակի դասերը՝ կախված ջրի աղտոտման ինդեքսիցԿարգը1-ին, մաքուր 1-ին, մաքուր2-րդ, թույլ աղտոտված3-րդ, աղտոտված4-րդ, կեղտոտ5-րդ, արտակարգ կեղտոտՋԱԻՋՈՄԻՋՈԿԻԷկոլոգիական  քիմիայի  ամբիոնում  ջրամբարների  ջրի  որակի  գնահատմանհամար առաջին անգամ կիրառվել է նաև սիներգիկ ինֆորմացիոն ինդեքսը [11]։
 Դիսկրետ  համակարգերի  կառուցվածքում  քաոսի  և  կարգավորվածության  քանակական կողմը բնութագրվում է ստատիկ թերմոդինամիկայի կամ ավանդական տեղեկատվական  տեսության  միջոցով։
   Երկու  դեպքում  էլ,  որպես  քաոսի  չափանիշ  կիրառվում է էնթրոպիան։
  Թերմոդինամիկայում դա Լ. Բոլցմանի էնթրոպիան է, որը վիճակագրորեն արտահայտում է թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքը և մոլեկուլայինխմբավորումների վերլուծության դեպքում ունի տեսական արժեք։
  Իսկ տեղեկատվական  տեսության  մեջ՝  Կ.  Շեննոնի  էնթրոպիան  է,  որը  ծառայում  է  նաև  որպես  տեղեկատվության քանակի չափանիշ, որը կապի տեխնիկական ուղիներով փոխանցվում էնշանային  հաղորդագրությունների  տեսքով։
   Համակարգի  կառուցվածքային  կարգավորվածությունն  իր  հերթին  նույնպես  գնահատվում  է  էնթրոպիայի  օգնությամբ,  սակայն վերցրած հակառակ նշանով։
  Կարճ ասած, ընդունված է, որ քաոսն (էնթրոպիա)ու կարգավորվածությունը (տեղեկատվություն) հավասար են, սակայն միմյանց հակառակ են ուղղված։
 Այս ամենը խոսում է այն մասին, որ ադիտիվ սինտրոպիան- I∑ և էնտրոպիան- Sհամարվում  են  կառուցվածքային  կարգավորվածության  և  քաոսի  ինֆորմացիոն  սիներգիկ միջոցները։
 Սիներգիկ ինֆորմացիոն տեսության մեջ որպես այդպիսի ֆունկցիա օգտագործվում  է  այսպես  կոչված  R-ֆունկցիան,  որն  իրենից  ներկայացնում  է  սինտրոպիայի  ևէնտրոպիայի հարաբերությունը [4]։
 Այսինքն, R-ֆունկցիայի արժեքները խոսում են այն մասին, թե համակարգում որնէ գերիշխում` քաոսը, թե կարգավորվածությունը։
  Այսպես, եթե R>1, ապա համակարգի  կառուցվածքում  գերիշխում  է  կարգավորվածությունը,  իսկ  հակառակ  դեպքում`երբ  R<1,  գերիշխում  է  քաոսը։
   R=1-ի  դեպքում  քաոսը  և  կարգավորվածությունը  հավասարակշռում  են  միմյանց,  և  համակարգի  կառուցվածքային  կազմակերպումը  համարվում է հավասարակշռված։
 Սիներգիկ ինֆորմացիոն ինդեքսը` R-ը, օգտագործվել է բնության և հասարակության  մեջ  հանդիպող  տարբեր  համակարգերի  համար,  ինչպիսիք  են  հանքերը  [3,  4],քիմիական տարրերի ատոմների էլեկտրոնային կառուցվածքը, սարդերի սարդոստայները  և  գրական  երկերը՝  քառյակները,  պառլամենտական  ընտրությունները  [4,  5],սպիտակուցների  [5,  12]  և  ԴՆԹ-ի  [12]  մոլեկուլներն  ու  հիդրոէկոլոգիական  համակարգերը [11]։
 Էկոլոգիական  համակարգերում  կարող  են  ընթանալ  գործընթացներ  ինչպեսէնտրոպիայի մեծացմամբ, այնպես էլ փոքրացմամբ։
  Այդ ժամանակ էկոհամակարգումնյութը բաշխվում է այնպես, որ մի տեղ էնտրոպիան աճում է, իսկ մյուս տեղում՝ նվազում։
  Բայց ընդհանուր դեպքում համակարգը չի կորցնում իր կարգավորվածությունը։
 Համակարգի  ունակությունը  նվազեցնելու  կարգավորվածությունը  իր  ներսում  բացատրվում է որպես սինտրոպիա կուտակելու ունակություն։
  Էկոլոգիական համակարգի  զարգացման  մեջ  մեծ  դեր  ունի  էներգիայի  և  ինֆորմացիայի  մաքսիմալիզացիայիօրենքը՝  համակարգը  միշտ  ձգտում  է  մաքսիմալ  օգտագործել  կլանված  էներգիան  ևինֆորմացիան,  որն  ապահովում  է  դրա  կայունությունը  և  մրցակցությունը։
   Հիդրոէկոհամակարգերում  համակարգի  տարրեր  կարող  են  լինել  ջրաքիմիական  ցուցանիշները՝  հատակային  նստվածքները,  ջրի  քիմիական  բաղադրությունը,  ֆիզիկական պարամետրերը և ջրավազանի տրոֆիկ մակարդակը, տվյալ ջրավազանի ֆիզիկաաշխարհագրական յուրահատուկ պայմանները։
  Ջրային  համակարգի  աղտոտումը  կարելի  է  ներկայացնել  որպես  սահմանայինթույլատրելի  կոնցենտրացիան`  ՍԹԿ-ն  գերազանցած  ջրաքիմիական  ցուցանիշներիհամակարգ։
 1.  Որոշվում է յուրաքանչյուր ցուցանիշի ՍԹԿ-ի գերազանցումների թիվը՝ m2.  Գնահատվում է ՍԹԿ-ի գերազանցումների ընդհանուր թիվը՝ M=∑m3.  Հաշվարկվում է արտադրյալը՝ m log2m4.  Որոշվում է գումարը՝ ∑ m log2m5.  Հաշվարկվում է սինտրոպիան՝ I∑=∑mlog2m/M6.  Հաշվարկվում է արտացոլման էնտրոպիան՝ S=log2 M - l∑7.  Որոշվում է R-ֆունկցիան՝ R= I∑ / S։
 Աշխատանքի նպատակն է Արփա գետի ջրի որակի գնահատման համար կիրառելսիներգիկ ինֆորմացիոն ինդեքսը։
 Արփան  սկիզբ  է  առնում  Զանգեզուրի  և  Վարդենիսի  հորդաբուխ  աղբյուրներից։
 Վերին  հոսանքում  գետը  դանդաղահոս  է,  բայց  դեռ  չհասած  Ջերմուկ  առողջարան՝դառնում է արագահոս և, ճեղքելով Վարդենիսի լեռնալանջերը, գահավիժում անտառապատ  խոր  կիրճը։
   Ջերմուկից  ներքև  Արփան  հոսում  է  գալարումներով  և  իրընթացքը մերթ արագ, մերթ դանդաղ շարունակում մինչև Արենի գյուղը։
  Ստորին հոսանքում  Արփան  բաժանվում  է  բազմաթիվ  մեծ  ու  փոքր  առուների  և  ամռան  ամիսներին ամբողջովին օգտագործվում դաշտերն ու այգիները ոռոգելու համար։
  Արաքսիմեջ  է  թափվում  Նախիջևանի  Ինքնավար  Հանրապետության  տարածքում։
   Ունի  126կմ  երկարություն,  36  կմ  չափով  հոսում  է  Շարուր  գավառի  տարածքով  և  թափվումԱրաքս  գետը։
   Արաքսի  այս  ձախափնյա  վտակի  ջրով  էլ  հիմնականում  ոռոգվում  ենՇարուրի  դաշտի  գյուղատնտեսական  տարածքները։
   Գետի  երկարությունը  128  կմ  է։
 Ջրի  ծախսը  21,2խմ/վ  [2]։
   Արփա  գետի  դիտակետերի  տեղադրությունը  տրված  էաղյուսակ 2-ում։
 Աղյուսակ 2.Արփա գետի դիտակետերի տեղադրությունըԴիտակետի համարըԴիտակետի տեղադրությունը0.5 կմ ք. Ջերմուկից վերև0.5 կմ ք. Վայքից վերև0.5 կմ ք. Վայքից ներքև0.5 կմ ք. Եղեգնաձորից վերև0.5 կմ գյ. Արենիից ներքև0.5 կմ գյ. Շատինից ներքևՕրինակ Արփա գետի 85 դիտակետում V-ի, Al-ի, Mn-ի, NՕ2-ի և Se-ի կոնցենտրացիաները  գերազանցել  են  ՍԹԿ-ն  համապատասխանաբար  11,  11,  2,  2  և  1  անգամ։
 Այս դեպքում ՍԹԿ-ն գերազանցող ցուցանիշների թիվը կլինի N=5, իսկ ՍԹԿ -ի գերազանցումների ընդհանուր թիվը՝ M=27։
 Համապատասխան հաշվարկները և ստացված արժեքները բերված են աղյուսակ3-ում։
 Աղյուսակ 3. Արփա գետի 83 դիտակետի աղտոտվածության սիներգիկ ինֆորմացիոն ինդեքսըԱղտոտիչըIΣ= Σmlog2m /M=80։
 27=2,9627         S=log227-3,22=4,76-2,9627=1,7973R=2,9627։
 1,797=1,6484Արփա գետի աղտոտվածության սիներգիկ ինֆորմացիոն ինդեքսըԱղյուսակ 4. ԴիտակետԻնչպես երևում է աղյուսակ 4-ի տվյալներից, Արփա գետի բոլոր դիտակետերումսիներգիկ տեղեկատվական ինդեքսի արժեքը մեծ է մեկից, ինչը խոսում է այն մասին,որ Արփա գետի ջուրը աղտոտված չէ։
 Գրականություն1.  Մարգարյան Լ., Փիրումյան Գ., Մակերևութային ջրերի որակի համալիր որոշման ինդեքսային  և  էլեկտրոնային  մոդելներ,  ուսումնամեթոդական  աշխատանք,  Երևան,2011, 40 էջ։
 2.  Չիլինգարյան  Լ.,  Մնացականյան  Բ.,  Աղաբաբյան  Կ.,  Թոքմաջյան  Հ.,  Հայաստանիգետերի և լճերի ջրագրությունը, Երևան, 2002, 49 էջ։
 4.  Вяткин  В.,  Синергетическая  теория  информации։
   общая  характеристика  и  примеры№47(1), http։
 //ej.kubagro.ru/2009/03/pdf/8.pdf.гия։
  проблемы и решения, 2008, № 3, с. 57-64. “Экологическая  безопасность  и  природопользование։
   наука,  инновации,  управление»,Սիրվարդ ՀակոբյանՍԻՆԵՐԳԻԿ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԻՆԴԵՔՍԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ԱՐՓԱ ԳԵՏԻ ՋՐԻ ՈՐԱԿԻԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄԲանալի բառեր` Արփա գետ, սիներգիկ տեղեկատվական ինդեքս, ջրի որակ։

Առաջին  անգամ  սիներգետիկ  տեղեկատվական  ինդեքսը  կիրառվել  է  Արփա  գետի  ջրի  որակի գնահատման համար։
  Որպես աղտոտման չափանիշ ընդունվել է ջրաքիմիական ցուցանիշների համակարգը, որը գերազանցել է սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիան։
  Ցույց է  տրվել,  որ  Արփա  գետի  բոլոր  դիտակետերում  սիներգիկ  տեղեկատվական  ինդեքսի  արժեքը  մեծ է մեկից, ինչը խոսում է այն մասին, որ Արփա գետի ջուրը աղտոտված չէ։
