Ցանկացած  բնույթի  ուսումնական  գործընթացի  հիմնական  նպատակներից  մեկը  սովորողների  մեջ  այնպիսի  հոգեվիճակների  ստեղծումն  է,  որոնքկապահովեն  նոր  և  կայուն որակների ձևավորումը  և դրանց  կիրառումը  տարբեր  ոլորտներում։
   Դեռ  իր  ժամանակին  հայազգի  մանկավարժագետ  Հովհաննես  Հինդլյանը  կարծում  էր,  թե  ուսուցումը  լինելու  է  այնպես,  որ  երեխաներըդպրոցն ավարտեն ոչ միայն անհրաժեշտ գիտելիքով զինված, այլև բարոյապես,ֆիզիկապես  և  գեղագիտորեն  հասունացած,  իսկ  դրա  համար  պետք  է  դպրոցըմոտեցնել  կյանքին.  «Համաքայլ  ընթացեք  կյանքի  հետ,  գիտակցե´ք, որ ազգ մըայնքան արժե, որքան իր դպրոցը, իսկ այդ դպրոցի խնդիրն է աշակերտը մարդընել»։
 1 Ուսուցման մեթոդների արդյունավետության հիմքը սովորողին ուսումնական  գործունեությանը  ակտիվ  ներգրավելն  է,  երբ  վերջինս  հնարավորություն  է  ստանում  իր  տեսակետը  արտահայտելու  և  պաշտպանելու,  բանավիճելու  կամ  համալրելու  նոր  դատողություններով։
   Ինֆորմացիայի  ընկալումըակտիվ  գործընթաց  է,  և  երբ  այն  համակցում  է  արտաքին  միջավայրից  ստացվող  հուզական  տպավորություններ  ու  պատկերային  ընկալումներ,  սովորողըառավել ակտիվ հետաքրքրություն է ցուցաբերում` անձնապես մասնակցելու ևլրացնելու  ունեցած  գիտելիքները  խմբային  գործունեության  շնորհիվ։
   Հայմանկավարժագետ Մինասյանը գրել է. «Ուսուցման նպատակը միայն այն չէ, որերեխային  տա  ծանոթություններ,  գիտելիքներ,  այլ  այն  է,  որ  դրանք  դնի  միայնպիսի վիճակում, որ երեխան հարկին կարողանա գործադրել։
  Անհրաժեշտէ, որ ամեն մի գաղափար ծանոթություն լինի, ուժ»։
 2 Այս  առումով  թանգարաններ  այցելությունները  կարևորվում  են  ոչմիայն  արժեքների  ցուցադրմամբ,  այլև  ցուցադրումից  ստացվող  զգայականտպավորությունների  փոխանակումով։
   Թանգարանային  ասպարեզում  գիտությունն  ու  արվեստը  մեկ  նպատակ  ունեն,  այն  է՝  օգնել  մարդուն  հասկանալուիրերի  և  երևույթների  կապը,  ուղղորդել  նրան  համակողմանի  ճանաչողականգործունեության։
   Այս  առումով  գրողի  կենսագրության  ուսուցումը  նրա  տունթանգարանում  առավելագույն  ձևով  նպաստում  է  դասի  աշակերտականնպատակի իրականացմանը։
 ՀՀ   հանրակրթության պետական    կրթակարգը    մանկավարժությանը  ևմասնավորապես   հայոց լեզվի  և  գրականության  դասավանդմանը  առաջադրում է նոր խնդիրներ, դրանց լուծման համար նոր  մոտեցումների  մշակման անհրաժեշտություն։
   Այդ  մոտեցումներից  առավել    կարևորվում    են    հատկապես  ուսուցման  բովանդակային  կողմին  առաջադրվող  պահանջները,  որոնց իրականացումը  կապահովի  ուսումնական  տարբեր բնագավառների  միասնությունը,    հիմնավոր  գիտելիքների  ձեռքբերումը,  սովորողների    հմտությունների և կարողությունների  զարգացումը, արժեքային համակարգի ձևավորումըև ստեղծագործական ունակությունների բացահայտումը։
  Ավագ դպրոցում  հայ գրականության  ուսուցումը  մի  կողմից՝  մեծապես  նպաստում  է  լեզվական  գիտելիքների  յուրացմանն ու գործնական կիրառմանը, մյուս կողմից՝  դառնում  է անհատի  համակողմանի  դաստիարակության  անփոխարինելի գործոն։
  Հայ գրականության դասավանդման հայեցակետային  նպատակներից է անհատի հոգևոր և մտավոր զարգացումը, որի իրականացման համար անհրաժեշտ է սովորողներին հաղորդակից  դարձնել հայ ժողովրդի հոգևոր  ժառանգությանը,    ազգային    ու  համամարդկային  իդեալներին  ու    ձգտումներին։
   Այս ամենը կարելի  է կատարել ոչ միայն սովորողներին զուտ գրական երևույթներին ծանոթացնելով, այլև  գրական  հերոսների,  ինչու  չէ,  նաև մեր մեծերի,  հեղինակների  օրինակով՝  մարդասիրության  ոգի,  բարոյական  բարձր  հատկություններ`  ազգասիրություն,  հայրենասիրություն,  պատվախնդրություն,    բարություն,  լիարժեք  ու  ներդաշնակ  մարդու  բարոյակամային   հատկանիշներ դաստիարակելու միջոցով։
 Առանձնապես  կարևորենք  նաև,  որ  հայ  գրականության    ուսուցումը ավագ  դպրոցում  իրականացվում  է  որպես  հայ  գրականության  պատմությանուսումնասիրման  դասընթաց,  որի  հիմնական  բովանդակությունը  կարելի  էհամարել  հայ  գրականության  զարգացման  ընթացքի,  գրողի  և  ժամանակաշրջանի    փոխհարաբերությունների,  գրական    ուղղությունների    և  դպրոցների ուսումնասիրությունը։
 Հայեցակետային  դրույթներից  մեկի`  գրականության  մեջ  գրողի  բացառիկ    դերի  ու  նշանակության    գիտակցումը    մեզ    հուշեց    անդրադառնալ    հայժողովրդի  հոգևոր  մշակույթի  պատմության  մեջ  Խաչատուր  Աբովյան  եզակի անհատականությանը,  ում  մասին  Ավ.  Իսահակյանը  գրել  է.  «Նա`  Աբովյանը,մեր  նոր  պատմության  ամենամեծ  նահատակն  է`  անթառամ  լուսապսակով զարդարված։
  Նա մեր  նոր  առասպելն  է,  ազգային  նոր միֆն է, մեր նոր Մհերնէ նա` ազատագրված,  շղթայազերծ»։
 3Խ.Աբովյանը  հանրագիտակ  է  բոլոր  առումներով,  և  նրա  կերպարի  բացահայտումը  կարևոր  նախապայման  է  նրա  անմահ  ստեղծագործությունը   ուսուցանելու  համար։
   Ուստի  Աբովյանի  կյանքի  գրական-լուսավորչական  գործունեության  հանգամանալից  մեկնաբանության  բարդ  ու  դժվարին  գործընթացը կազմակերպելու նպատակով հարկ է օգտվել այսօրվա  ունեցած բոլոր  հնարավորություններից`  լայնորեն  օգտագործելով  տեղեկատվական  բոլոր  միջոցները` համացանց, ձեռնարկներ, փաստագրական նյութեր, դասագիրք և այլն։
 Հավելենք  նաև, որ  այսօր  առավել հետաքրքիր  են  դառնում այն դասերը,  որոնք  ապահովում  են  սովորողի  ինքնուրույն  ուսումնական  գործունեությունը`  գիտելիքի  ձեռքբերման  գործընթացում  նրա  անմիջական  և  ակտիվ մասնակցությամբ,  երբ    աշակերտի    համար    հնարավորություն    է  ստեղծվում դիտելու,  լսելու,  զգալու  և  ընկալելու։
   Իսկ  երբ  նյութի  յուրացման  ընթացքումաշակերտը  հնարավորություն  է  ստանում  ի  մի  բերելու,  ամփոփելու,  ամրապնդելու  տեսածն  ու  լսածը,  ստեղծվում  է  ինքնակրթության    միջավայր,  ձևավորվում է  ինքնակատարելագործման  ձգտում։
 Այս  ամենի  իրականացման  համար  առաջարկում  ենք,  որպես  ուսուցման կազմակերպման այլընտրանքային տարբերակ, Խ. Աբովյանի կենսագրության  ուսուցումը  կազմակերպել  նրա  տուն-թանգարանում։
   Այսպիսի  դասըհնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու Աբովյանի կենսագրության բոլորհանգամանքները։
   Արդյունքում  ավանդական  դասից  տարբերվող  ուսուցմանայս  ձևը  դառնում  է  բովանդակալից,  հետաքրքիր  և  տպավորիչ,  որն  էլ  իրհերթին նպաստում է աշակերտական նպատակի ձևավորմանը։
 Կարևորելով սովորողների հետազոտական ինքնուրույն կարողությունների դրսևորումը` ուսուցիչը նախապես` մինչև  այցելությունը,  աշակերտներին  հանձնարարում  է  ինքնուրույնաբար  ուսումնասիրել  թեմային  առնչվողգրականությունը  (Ա.  Բակունց  «Խաչատուր  Աբովյան»  վեպ,  Ե.  Չարենց  «Դեպիլյառն  Մասիս»  պոեմ,  դասագիրք,  Աշոտ  Մելքոնյան  «Արարատ.  Հայոց  անմահության խորհուրդը» գիրքը և ֆիլմը, համացանց և այլն)։
 Աշակերտների  ուսուցման  պրոցեսում  ուսուցիչը,  որպես  առաջնայիննպատակ,  պետք է  կարևորի  հետևյալ  խնդիրները`  Խ.  Աբովյանի  կյանքի,  հայրենանվեր  գործունեության  մասին  լայն  ճանաչողությունը,  ինչպես  նաև  նրա`իբրև    ժամանակի    առաջնակարգ    մտածողի,  ուսուցչի,  հմուտ  մանկավարժի,գրողի,  «Պատմություն  Տիգրանի»  մանկավարժական  աշխատության,  «Նախաշավիղ  կրթության»  և  «Խաղարկություն  մանկաց»  երկերի  հեղինակի  կերպարիարժևորումը։
   Նախապատրաստական  աշխատանքին  հաջորդում  է  ուսուցողական  –ճանաչողական    էքսկուրսիան  դեպի  գրողի  ծննդավայր`  Քանաքեռ։
 Վերջինս էլ իր  բազմադարյան  հարուստ  անցյալով, վեհաշուք ու  գեղատեսիլ բնապատկերներով,  Սուրբ  Հակոբ  և  Աստվածածին  եկեղեցիների  վսեմությամբգրավում  է  աշակերտների  ուշադրությունը`  իմացական  հմտություններըմիահյուսելով զգացմունքային նուրբ և խորը ընկալումներին։
 Ուսուցչի  հրահանգով  տեղում  աշակերտներից  մեկը  կարդում  է  Զանգիին ձոնած  Աբովյանի  խոսքերը. «Զանգի՜, Զանգի՜, քա՜ղցր իմ Զանգի. ի քոյդհայեցեալ  անյողդողդ  ճակատ,  վառէինն  ի  զէնս  հսկայք  քաջամարտ։
   Զանգի,Հայկազեան տոհմի ընտիր պատանեակք զքե ալիս տեսեալ ահեղ …»։
 4 Գրողի հայրենասիրական ոգին ծնունդ է առել հենց այն շռայլ սիրուց, որսկզբնավորվում  է  հարազատ  ծննդավայրից,  ապա  ամբողջանում  առ  Հայաստան։
  Այս սիրո  ոգեղենացումը շնչավորվում է, երբ երեխաները մուտք  են  գործում գրողի պապի` պ. Ապովի կողմից կառուցված տոհմական վայելուչ տունը,որտեղ  ծնվել    և    իր    մանկության    ինը  տարիներն    է  անցկացրել    Խաչատուր Աբովյանը։
   Այդ  տունը  ճշգրտորեն  ներկայացնում  է  նահապետական  հայ  ընտանիքը`  իր  կենցաղով,  սովորություններով,  կոլորիտով`  ամբողջացնելովԱբովյանի  նախնիների`  որպես  Արարատյան  աշխարհի  երևելիների  կերպարային ընկալումը։
 Պետք  է  ենթադրել,  որ  տեսածի  արդյունքում  աշակերտների  մեջ  ձևավորվում  է  այն  իմացական  դաշտը,  որն  անչափ  կարևոր  է  նյութի    բազմակողմանի  ընկալման  և  գիտելիքի  ամրապնդման  համար։
   Ապա  երեխաների  նախնական  տպավորությունները  համալրվում  են  թանգարանի  աշխատակցի  մեկնաբանություններով, որոնք պատմական հարուստ վկայություններ են ինչպեսժամանակաշրջանի, այնպես էլ Քանաքեռ  բնակավայրի,  նրա անվան ծագմանհետ  կապված  ավանդությունների  մասին։
   Աշակերտներին  խորապես  հետաքրքրում  են ինչպես հնագույն  բնակավայրի անվան բացատրության հետ կապված  հիշատակությունները,  այնպես  էլ  Աբովյանի  տված  բացատրությունները,որոնք  սովորողները  հնարավորություն  են  ունենում  լսելու  տեղում  (Նրանքիրենց  տեսածն  ու  լսածը  հակիրճ  գրառումների  տեսքով  անցկացնում  են գրականության տետրի մեջ)։
 Կրթությունը  սոցիալական  գործընթաց  է,  որը  անհատի  նպատակիցբխող փոխկախվածությունը տանում է դեպի ներխմբային «դինամիկ ամբողջություն»`  հանգեցնելով  ընդհանուրի  նպատակի  իրականացմանը։
   Այդ  առումովայն, ինչ կարելի է սովորել մեծահասակի կամ հասակակցի օգնությամբ, մի քանի  անգամ  գերազանցում  է  մենակ  սովորելու  հնարավորությունները։
   Շփվելըմարդու  մտավոր  զարգացման  բարձր  և  անփոխարինելի  ձևն  է։
   Դրա  արդյունքում  ստեղծվում  է  փոխգործուն  միջավայր,  երբ  աշակերտները  անհատապես կամ  խմբային  եղանակով  արտահայտում  են  իրենց  իմացածը,  համադրումփաստերը, կատարում ընդհանրացումներ։
  Դեռևս գերմանացի մանկավարժագետ  Ի.  Հերբարտը  նշել  է.  «Մտքերից  առաջանում  են  զգացողություններ,  իսկդրանցից` սկզբունքներ և արարքներ»։
 5Թանգարանում  անցկացված  դասի  շնորհիվ    աշակերտները  հնարավորություն  են  ստանում  հասկանալու  19–րդ  դարում    Անդրկովկասում,  մասնավորապես  Հայաստանում  կատարվող  բարդ,   հակասական իրադարձությունները, հզոր ցարական Ռուսաստանի  վարած քաղաքականությունը, ապա  դրահետևանքները,  որոնք  վճռորոշ  դեր  ունեցան    ինչպես    հայ  ժողովրդի,  այնպես էլ  նրա  նշանավոր   զավակների,  այդ թվում  նաև`    Աբովյանի  կյանքում։
   Չէ՞  որԱբովյանը այդ  բարդ ու հակասական  ժամանակաշրջանի  հորձանուտում  էր։
 Սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ գրականության ուսուցման  բովանդակային կողմին առաջադրվող պահանջներից մեկը  միջառարկայական կապի ստեղծումն  է,  որը  ուսումնական  ընդհանուր  նպատակի    իրականացման  նախապայմաններից մեկն է։
  Եվ թանգարանում եղած հարուստ ու բովանդակայինպատմական իրադարձությունները ներկայացնող  քարտեզները, գեղարվեստիգործերը` որպես  ուսումնական  նյութ, վերջնական  նպատակին  են  հասցնում նյութի  մատուցումը` ապահովելով պատմության և գրականության կապը, որնէլ  նպաստում  է  նյութի  լիակատար  յուրացմանը։
   Թանգարանում  եղած  Գ.Խանջյանի,  Ա.  Պարսամյանի,  Է.  Իսաբեկյանի  «Ֆ.  Պարրոտ»,  «Ֆ.  Պարրոտը  ևԽաչատուր  Աբովյանը  Արարատի  բարձունքում»,  «Ներսես  Աշտարակեցի»,  Գ.Բաշինջաղյանի  «Ապովենց  տունը  ձմեռը»  կտավները  անմոռաց  տպավորություն  են  թողնում  երեխաների  վրա։
   Իսկ  ականավոր  նկարիչ  Լյուդվիգ  ֆոնՄայդելի  ստեղծած  դիմանկարը,  որն  Աբովյանի  միակ  դիմանկարն  է,  ինչպեսնաև  մեծն  Շիլլերի,  Ռուսոյի,  Ֆ.  Պարրոտի  դիմանկարները  անփոխարինելիմիջոց  են  գրողի  կենսագրության  ուսուցման  համար,  որոնք  ապահովում  ենաշակերտի անմիջական շփումը գեղարվեստին։
 Իսկ  երբ  գրողի  կենսագրության  փաստերի  ներկայացմանը  զուգահեռկարևորվում է նաև նրա բարոյակամային որակների ուսուցանումը, ստեղծվումէ ապրումակցման միջավայր, երբ սովորողն զգում է գրողի ներաշխարհը, ապրումները և նրան հասկանալի են դառնում վերջինիս նպատակներն ու գաղափարները։
   Վերջապես  աշակերտին  է´լ  ավելի  են  հետաքրքրում  Աբովյանիկյանքում  կատարված  եղելությունները,  հատկապես  այն  աշակերտներին,որոնք դասաժամերին  սովորաբար անուշադիր են  կամ չեն ուզում  մասնակցելդասերին։
 Մեր կարծիքով, Աբովյանի տուն–թանգարանում կազմակերպված դասի շնորհիվ կատարվում  է թեմայի լիակատար մատուցում և յուրացում, քանի որուսուցման այն տեխնոլոգիաները, որոնց բնորոշ  են  պլանավորած արդյունքները, երբ  ուսուցանողը  պարտավոր  է սովորողներին  հասցնել  ուսումնական նյութի  բովանդակության  պլանավորված  ցուցանիշներ,  ինչպիսիք  են`  գրողիապրած  ժամանակաշրջանը, պատմական կարևորագույն  իրադարձությունները, գրողի կյանքի և գործունեության իրեղեն  վկայություններ, ապա  սովորողները    ճանաչողական  գործունեության    արդյունքում  ստանում  են    իրազննական համակցված նյութ, որի շնորհիվ նախ հասկանում են տարողունակ նյութը, ապա  այդ  պահին  սովորածը  հետո  կարողանում  են  կիրառել  որոշակի    պայմաններում։
  Տվյալ դեպքում սովորողները  այս  ամենը կարող են կիրառել  հաջորդ  դասին`  «Աբովյանի  «Վերք  Հսյաստանի»  վեպի  ստեղծման    հանգամանքները» թեմայի ուսուցման ժամանակ։
 Աբովյանի  կենսագրության  ուսուցումը  գրողի  տուն-թանգարանում  արժևորվում է նաև նրանով, որ դպրոցական շրջագայություններն ու էքսկուրսիաներն  ունեն  մեծ  նշանակություն  ինչպես  ֆիզիկական,  այնպես  էլ  մտավոր  ուգեղագիտական  դաստիարակության  տեսակետից։
   Իր  ժամանակին  ինքը`  մեծլուսավորիչ Աբովյանն էլ մանկավարժության մեջ մեծ տեղ էր տալիս դպրոցական  էքսկուրսիաներին`  հիմնավորելով  դրանց  կրթիչ-դաստիարակիչ  դերը։
 Ըստ Աբովյանի, արդյունավետ և խելացի ուսուցման նախապայմանն է «զննականությունը, պարզությունը և հիմնավորությունը դասավանդման ժամանակ...Անցումը  հայտնիից  դեպի  անհայտը,  պրակտիկայից  թեորիային,  շնչավոր  աշխարհից  դեպի  վերացականը...  անծանոթի  համեմատությունը  ծանոթի  հետ,հասկանալ և հաճախակի կրկնել այն, ինչ մենք անցնում ենք... ուսումնական առարկաների  համապատասխանությունը  պատանեկության  տարիքին  և  ըմբռնումներին...»։
 6Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Սիմոնյան Ռ. Ակնարկներ հայ դպրոցի և մանկավարժական մտքի պատմության։
  Եր., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 2003թ., էջ 200, 29։
 2.  Մինասյան Բ. Մանկավարժության հիմունքներ, Թավրիզ, 1931թ., էջ 24, 27 էջ։
 3.  Իսահակյան Ա. Ս., Երկերի ժողովածու, հատոր 5, Երևան, 1977, 434 էջ։
 4.  Աբովյան  Խ.  Ա.,  Վերք  Հայաստանի.  Ողբ  հայրենասերի,  ՀՊՀ,  Երևան,  1959,222 էջ։
 6.  Աբովյանի արխիվ, գ N 31։
 7.  Հայոց  լեզու  և  գրականություն,  թիվ  5-6  (61),  Կրթության  ազգային  ինստիտուտ, 2009, էջ 39-44 (Դ. Գասպարյան), 50-52 (Ն. Տողանյան)։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինԳևորգյան  Գայանե  Ռազմիկի - Շիրակի մարզ, «Բենիամինի միջնակարգ դպրոց» ՊՈԱԿ, հայոցլեզվի և գրականության ուսուցչուհի, E-mail։

Խ.  Աբովյանի  կենսագրության  ուսուցումը  նրա  անունը  կրող  տունթանգարանում  այլընտրանքային  ուսուցման  յուրօրինակ  ու  արդյունավետ  միջոց է «Խ. Աբովյան» թեման դասավանդելիս։
  Այն աշակերտի մտավոր, բարոյական ու գեղագիտական դաստիարակության գործում նորարարական մոտեցում է, որը թույլ է տալիս նյութը առավել հետաքրքիր, մատչելի ու բազմակողմանի խորությամբ մատուցել սովորողին։
