ԱՐԳԵՆՏԻՆԱՅԻ ԵՎ ԿԱՆԱԴԱՅԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԵՎ ԴԱՏԱՊԱՐՏՄԱՆԲԱՆԱՁԵՎԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ20-րդ  դարի  ընթացքում  իրագործված  ցեղասպանությունները  հիմնականում այս կամ այն կերպ ստացել են պաշտոնական միջազգային ճանաչում, ևիրագործողները ստացել են իրենց պատիժը միջազգային տրիբունալների կամad  hoc  դատարանների  կողմից։
   Սակայն  Հայոց  ցեղասպանությունը  նույնիսկարդեն  100  տարի  անց  դեռևս  չի  ստացել  համապատասխան  պաշտոնականմիջազգային  ճանաչում,  իսկ  թուրքական  ժխտողական  քաղաքականությանարդյունքում  Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչման  հարցը  դարձել  է  քաղաքական շահարկումների թեմա։
 Ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչումը պետության պետական կառավարման  բարձրագույն  մարմինների  (գործադիր,  օրենսդիր  և  դատական),միջազգային  կազմակերպությունների  համապատասխան  մարմինների  կամհամապատասխան միջազգային դատական ատյանների կողմից ցեղասպանության փաստի ճանաչումը և ամրագրումն է։
 Ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչումը կարող է լինել պետությունների,  միջազգային  միջկառավարական  կազմակերպությունների,  միջազգայինոչ  կառավարական  կազմակերպությունների,  նահանգային  ինքնակառավարման  մարմինների,  քաղաքային  խորհուրդների  համապատասխան  մարմինների կողմից1։
 Առ  այսօր  Հայոց  ցեղասպանությունը  ճանաչվել  է  23  պետությունների(ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչված) օրենսդիր մարմինների՝ խորհրդարանների կողմիցընդունած բանաձևի միջոցով2։
 Պաշտոնապես  ճանաչած  պետություններից  երեքը  (Ֆրանսիա՝  2001  թ.,Ուրուգվայ՝ 2004 թ., Արգենտինա՝ 2006 թ.) օրենքով ամրագրել են Հայոց ցեղասպանության  ճանաչման  փաստը,  իսկ  մնացածը`  խորհրդարանական  բանաձևերով։
  Հարկ է նշել, որ պետության օրենսդիր մարմնի կողմից ընդունածօրենքները  պարտադիր  են  կատարման  համար,  իսկ  խորհրդարանական  բա1 Ճանաչում, http։
 //www.mfa.am/hy/recognition/։
 2 Recognition- http։
 //www.genocide-museum.am, տե՛ս նաև http։
 //armeniangenocide100.org/states/։
 նաձևերը  կրում  են  սոսկ  խորհրդատվական  բնույթ  և  կիրառման  պարտադիրուժ չունեն։
 Որոշելու  համար,  թե  որքանով  ամբողջական  է  բանաձևն  իր  բովանդակային առումով, բանաձևում տեղ գտած ձևակերպումները որքանով են բխումցեղասպանության զոհ դարձած ժողովրդի շահերից, անհրաժեշտ է բանաձևիբովանդակության  մեջ  առանձնահատուկ  ուշադրություն  դարձնել  հանցագործի  և  զոհի,  հանցագործության  կատարման  ժամանակի,  վայրի,  ժխտողականության դատապարտման, կատարածի համար պատասխանատվության հարցին  և  հատուցման խնդրին։
   Եթե  բանաձևի  մեջ առկա  են  այսպիսի  տեղեկություններ, որոնք օբյեկտիվ են և արտահայտում են պատմական իրողությունը,ուրեմն  տվյալ  բանաձևը  բովանդակային  առումով  արժեք  ունի  և  սոսկ  ձևական բնույթ չի կրում։
 Արգենտինան ընդունել է Հայոց ցեղասպանության մասին 5 բանաձև և 2օրենք։
  Առաջին բանաձևն ընդունվել է 1993 թ., որտեղ նշվում է, որ Արգենտինայի ժողովուրդը կարեկցում է հայ ժողովրդին այն ողբերգության համար, որըտեղի  է  ունեցել  1915-1917  թթ.,  և  ուղիղ  10  տարի  անց՝  2003  թ.,  Արգենտինայի Սենատն ընդունեց բանաձև, որը շահեկանորեն տարբերվում էր նախորդից։
  Այստեղ արդեն հստակորեն նշվում է, որ հանցագործությունը ցեղասպանություն  է՝  ուղղված  հայ  ժողովրդի  դեմ։
  2004  թ. Արգենտինան  օրենսդրորենճանաչում  է  Հայոց  ցեղասպանությունը  և  ապրիլի  24-ը  ամրագրում  որպեսՀայոց ցեղասպանության անմեղ զոհերի հիշատակի օր։
  2005 և 2006 թթ. ևսընդունվում են բանաձևեր, իսկ 2007 թ. Արգենտինան ընդունում է ևս մեկ օրենք՝  «Ապրիլի  24-ը  մարդկանց  միջև  հանդուրժողականության  և  միմյանցնկատմամբ հարգանքի օր»3 հռչակելու մասին։
 Կանադայում  Հայոց  ցեղասպանության  շուրջ  քննարկումները  սկսվել  էինդեռևս  1980-ական  թվականներից՝  նահանգային  մակարդակով։
   Սակայն,  երկարատև  քննարկումներից  հետո՝  արդեն  1996  թ.  ապրիլի  23-ին,  Կանադայիխորհրդարանի  Համայնքների  պալատը  բանաձև  ընդունեց,  որում  ասվում  էր.«Պալատը կայացնում է որոշում՝ 1915 թ. ապրիլի 24-ին տեղի ունեցած և 1,5միլիոն մարդկային կյանք խլած հայերի ողբերգության 81-ամյա տարելիցի առիթով, ինչպես նաև մարդկության դեմ գործած այլ ոճրագործությունների կապակցությամբ, յուրաքանչյուր տարվա ապրիլի 20-27-ը հայտարարել և նշել իրենց մերձավորների նկատմամբ մարդկանց դաժան վերաբերմունքի հիշողության շաբաթ»4։
 3  Տե՛ս  Քոչարյան  Վ.,  Հայոց  ցեղասպանությունը  միջազգային  իրավական  փաստաթղթերում,Երևան, 2014, էջ 45։
 http։
 //www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  այս  բանաձևում  ոչինչ  չի  ասվում  այն  մասին,  որհայերի հանդեպ իրագործվածը ցեղասպանություն է, այլ պարզապես նշվում է,որ տեղի ունեցածը ողբերգություն է։
  Խոսք չկա նաև այն մասին, թե որտեղ ևում  կողմից  է  իրագործվել  հանցագործությունը։
   Սակայն  այս  բանաձևը  վերջնական չէր, և մի քանի տարի անց` 2002 թ. հունիսի 13-ին, արդեն բավականին  հստակ  ձևակերպումներով,  Կանադայի  Սենատն  ընդունեց  բանաձև՝  «հայերի ցեղասպանության ճանաչման» մասին, որը իր բովանդակությամբ շատավելի ամբողջական է։
 2004 թ. Կանադայի Համայնքների պալատում կրկին քննարկման ներկայացվեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը։
  Ձայների 153 կողմ և 68դեմ հարաբերակցությամբ ապրիլի 21-ին ընդունվեց բանաձև, որով «Պալատըճանաչում է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը և դատապարտում այնորպես մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն»5։
 Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչման  բանաձևերում  մենք  հատկապեսկարևորում ենք ցեղասպանության կատարման ժամանակի ընդգծումը։
  Այս առումով  պետությունները  հակասական  մոտեցումներ  են  ցուցաբերել։
   ՈրպեսՀայոց  ցեղասպանության  կատարման  ժամանակ՝  Կանադայի  բանաձևում  ընդունված  են  1915-1918  թթ.,  մինչդեռ  Արգենտինայի  Սենատի  բանաձևի  մեջնշված են՝ 1915-1923 թթ.»6։
  Մեզ համար կարևոր է, որ բանաձևում արտացոլվի հանցագործության կատարման շարունակականությունը։
  Եթե հանցագործությունը սահմանափակվում է միայն երիտթուրքերի վարչակարգով, նշանակում  է,  որ  քեմալականների  կողմից  իրականացված  հանցագործություններըչեն  դիտվում  որպես  ցեղասպանության  շարունակություն  և  պատասխանատվությունը  տարածվում  է  միայն  երիտթուրքերի  վրա,  իսկ  դա  թույլ  է  տալիսթուրքական կողմին պնդել, որ այժմյան թուրքական պետությունը իրավահաջորդ չէ և պատասխանատու չէ Օսմանյան կայսրությունում կատարված հանցագործությունների  համար։
   Հանցագործության  կատարման  հստակ  ժամանակահատվածի  բացակայությունը  որոշակիորեն  թուլացնում  է  բանաձևի  ուժը, և այս առումով Արգենտինայի ընդունած բանաձևը Կանադայի ընդունածբանաձևի համեմատ առավել ամբողջական է։
 Երկրորդ կարևոր հանգամանքը զոհի շեշտադրումն է։
  Ե՛վ Արգենտինայի,և՛ Կանադայի ընդունած բանաձևերում շեշտված է, որ հանցագործություն կատարողը թուրքական կառավարությունն է։
 5  Քոչարյան Վ., Հայոց  ցեղասպանությունը  միջազգային  իրավական  փաստաթղթերում,  Երևան,2014, էջ 35։
 6 Քոչարյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 31։
 Մեջբերում արգենտինական բանաձևից. «Ապրիլի 24-ը Թուրքիայի կառավարության  կողմից  ծրագրված  և  կանխամտածված  ձևով  իրականացվածքսաներորդ դարի առաջին ցեղասպանության հիշատակային տարելիցն է»7։
 Կանադական  բանաձևում  նշված  է.  «...Օսմանյան  Թուրքիայի  իշխանությունները կարգադրեցին և իրագործեցին …հայերի ջարդերը, այդ տարածքներում հայերի ներկայությունն իսպառ բնաջնջելու փորձը»8։
 Երկու  պետություններն  էլ  որպես  հանցագործության  զոհ  համարում  ենհայ բնակչությանը և որպես զոհերի թվաքանակ նշում են 1.5 մլն։
 Հաջորդ  կարևոր  հանգամանքը  հանցագործության  կատարման  վայրն  է։
 Արգենտինայի Սենատի բանաձևում կարդում ենք. «1.5 միլիոն հայեր դարձանթուրքերի ձեռքով իրականացած բարբարոսությունների և սարսափելի զանգվածային ջարդերի ու բռնի տեղահանությունների զոհ։
  Նրանք գրավել են հողերը  և  ոտնահարել  հայերի՝  իրենց  պատմական  հայրենիքում  ապրելու  իրավունքը»9։
 Կանադայի Սենատի բանաձևում նշված է. «Օգտագործելով Առաջին համաշխարհային պատերազմը որպես քող իր գործողությունների համար՝ Օսմանյան  Թուրքիայի  իշխանությունները  կարգադրեցին  և  իրագործեցին  Հարավային Անատոլիայի և Կիլիկիայի վեց նահանգներում բնակվող հայերի ջարդերը,  այդ  տարածքներում  հայերի  ներկայությունն  իսպառ  բնաջնջելու  փորձը,...Օսմանյան  Թուրքիայի  իշխանությունները  կոտորածներից  հետո  կենդանիմնացածներին տեղահանեցին իրենց տներից և հայրական հողերից, ... պատմական փաստերը հստակ վկայում են, որ 1915-1918 թթ. տեղ գտած դեպքերը, որոնք հանգեցրին Արևելյան Անատոլիայի և Կիլիկիայի հայ ազգաբնակչության կոտորածներին ու տեղահանությանը, նշանակում են ցեղասպանություն,ինչպես դա ձևակերպված է միջազգային սովորութային իրավունքով և ցեղասպանության  հանցագործության  կանխարգելման  և  պատժի  մասին  1948  թ.դեկտեմբերի 11-ի ՄԱԿ-ի Կոնվենցիայում»10։
 Նշված բանաձևերում հստակորեն նշվում է, որ հայերին տեղահանել են իրենց հայրենիքից։
  Փաստորեն՝ շեշտվում է հայրենազրկման գաղափարը։
 Եթե արգենտինական բանաձևում որպես ցեղասպանության իրականացման վայր հստակորեն նշվում է հայերի պատմական հայրենիքը, ապա կանադական  բանաձևում  ներկայացվում  են  տեղանուններ,  և  ասվում  է,  որ  հայերիկոտորածը  տեղի  է  ունեցել  «Անատոլիայի  և  Կիլիկիայի  վեց  նահանգներում»,որտեղ բնակվում էին հայերը։
  Այս ձևակերպումը բավականին անհաջող է։
  Ա7 Նույն տեղում։
 8 Քոչարյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 29։
 9 Քոչարյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 31։
 10 Քոչարյան Վ., Հայոց ցեղասպանությունը միջազգային իրավական փաստաթղթերում, Երևան,2014, էջ 29-30։
 ռաջին  հերթին «Կիլիկիայի  վեց  նահանգներ»  արտահայտությունը  անհասկանալի է, և, բացի այդ, բանաձևում նշվում է «Արևելյան Անատոլիա» տերմինը,ինչը թուլացնում է բանաձևի բովանդակային կողմը։
  Չի նշվում Արևմտյան Հայաստան կամ գոնե Օսմանյան կայսրություն, մինչդեռ մեզ համար կարևոր է, որցեղասպանությունը  տեղի  է  ունեցել  տվյալ  ժողովրդի  պատմական  հայրենիքում,  և  նպատակը  հայրենազրկումն  էր  և  հայրենիքին  տիրանալը,  իսկ  մերվերջնական  նպատակը  հայրենիքի  նկատմամբ  իրավունքների  վերականգնումն  է։
   «Արևելյան  Անատոլիան»  ոչ  միայն  աշխարհագրական  տերմինաբանության սխալ է, այլև միտումնավոր կատարվող քայլ, որպեսզի ցույց տրվի, որհայերը  տեղաբնիկ  ժողովուրդ  չեն,  և  խոսքը  պարզապես  մի  մարզի  մասին  է,որտեղ հայերը ապրել են, և բացի նրանցից՝ ապրել են նաև ուրիշ ժողովուրդներ։
  Եթե կեղծ տերմինաբանությամբ ապացուցվի, որ Արևմտյան Հայաստանըհայերի հայրենիքը չի եղել, ապա հայերը հայրենիքի հատուցման պահանջ չենկարող ներկայացնել։
 Հարկավոր է ուշադրություն դարձնել այն կետին, որտեղ ասվում է, որ հայազգաբնակչության  կոտորածներն  ու  տեղահանությունը  որակվում  են  որպեսցեղասպանություն՝ համաձայն ոչ միայն Ցեղասպանության հանցագործությանկանխարգելման և պատժի մասին 1948 թ. ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի, այլև «սովորութային միջազգային իրավունքի»։
  Փաստորեն՝ բանաձևում փորձ կատարվեցնշելու,  որ  Օսմանյան  կայսրությունում  կատարված  ոճրագործություններըտվյալ  ժամանակահատվածում  գոյություն  ունեցած  միջազգային  իրավականնորմերին  համապատասխան  համարվել  են  մարդկության  դեմ  ուղղված  հանցագործություն,  որը  համապատասխանում  է  ցեղասպանության  հանցագործության ժամանակակից ընկալմանը։
 Ոչ պակաս կարևոր հանգամանք է այն, թե արդյոք այս բանաձևերում դատապարտվում  է  Թուրքիայի  ժխտողական  կեցվածքը,  արդյոք  պետությունները հանցավոր են տեսնում Թուրքիային ժխտողական քաղաքականության մեջ։
 Այս մասին արգենտինական բանաձևում ասվում է. «Ոչնչացման քաղաքականությամբ  և  մի  ազգի  ամբողջովին  բնաջնջելու  մտադրությամբ,  հետագայումնաև անցյալի հուշերը ջնջելու մոլեռանդությամբ Թուրքիայի կառավարությունը  շատ  հեռուն  գնաց՝  ցեղասպանությունը  և  «Հայոց  հարցը»  հերքելու  հարցում»11։
 Կանադայի  Սենատի  բանաձևում  նշված  է.  «Թուրքիայի  Հանրապետության կառավարությունը խեղաթյուրում է պատմական փաստերը և ժխտում էհայերի ցեղասպանության փաստը»12։
 11 Քոչարյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 31։
 12 Քոչարյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 30։
  Հետաքրքիր  հանգամանք  է,  որ  Կանադայի  կողմից  ընդունված  բանաձևում նշվում է, որ հանցագործությունը կատարվել է Արևելյան Անատոլիայում,բայց միևնույն ժամանակ իրենք ընդգծում են, որ դատապարտում են Թուրքիայի ժխտողական քաղաքականությունը։
  Հակասությունը հետևյալն է. նշվում էաշխարհագրական  սխալ  տերմին՝  «Արևելյան  Անատոլիա»,  և  դատապարտվում է ժխտողականությունը, մինչդեռ Արևելյան Անատոլիան ինքն արդեն ժխտողականության ատրիբուտներից մեկն է։
  Ստացվում է, որ բանաձևը որոշակիորեն կոմպրոմիսային է, և կարելի է ենթադրել, որ այս որոշման ընդունմանժամանակ եղել է և՛ հայկական, և՛ թուրքական համայնքների ազդեցությունը։
 Մեզ համար շատ կարևոր է, թե կա արդյոք կոչ՝ ճանաչելու Հայոց ցեղասպանությունը,  և  շեշտվում  է  արդյոք  Թուրքիայի  պատասխանատվության  ևհատուցման  հարցը։
   Նման  կոչեր,  պատասխանատվության  ամրագրում  մենքտեսնում  ենք  Արգենտինայի  Սենատի  կողմից  ընդունված  բանաձևում.  «Միջազգային  հանրությունը  ունի  պարտք՝  պատասխանատվության  ենթարկելուհանցագործներին իրենց արարքների համար, քանի որ դա ցեղասպանությունմիջազգային հանցագործություն է և մարդու իրավունքների խախտում։
  Եվրախորհրդարանը, ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը և մի քանի երկրներ ընդունել են Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու անհրաժեշտությունը՝  այն  համարելով  անհերքելի  պատմական  ճշմարտություն։
   Պարո՛ն  նախագահ,  արդարությունը  մարդկային  արժանապատվության  միակ  երաշխիքն  է,հետևաբար ես խնդրում եմ սույն օրինագծի մեր համատեղ հաստատումը»13։
 Կանադայի  կողմից  ընդունված  բանաձևում  տեսնում  ենք  կոչ՝  ուղղվածԿանադայի կառավարությանը Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և այն ժխտելու կամ խեղաթյուրելու փորձի դատապարտման մասին. «...Պալատը կոչ էանում  Կանադայի  կառավարությանը`  ճանաչել  հայերի  ցեղասպանությունը  ևդատապարտել պատմական ճշմարտությունը խեղաթյուրելու կամ ժխտելու ամեն մի փորձ, երբ այն կներկայացվի պակաս մեղմ, քան ցեղասպանությունն է,քան մարդկության դեմ կատարված հանցագործությունը»14։
  Այստեղ նաև ընդգծված է, որ «հայերի ցեղասպանության մասին հարցի լուծումը կարող է օգնելնաև  Հարավային  Կովկասի  մի  շարք  հնագույն  հակամարտությունների  խաղաղ կարգավորմանը»15։
 Ընդհանրապես,  հարկ  է  նշել,  որ  լատինաամերիկյան  երկրները  համեմատաբար շատ ավելի ազատ են իրենց ձևակերպումներում և շատ ավելի հանգիստ կարողանում են իրերն իրենց անունով կոչել, քան  եվրոպական որոշ ե13  Քոչարյան  Վ.,  Հայոց  ցեղասպանությունը  միջազգային  իրավական  փաստաթղթերում,  Էջ  3132։
 14 Քոչարյան Վ., նշվ. աշխ., 30-31։
 15 Քոչարյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 30։
 րկրներ։
   Սա  թերևս  պայմանավորված  է  այն  հանգամանքով,  որ  նրանք  աշխարհագրական  մեծ  հեռավորության  վրա  են  գտնվում  Թուրքիայից  և  չունեննրանից տնտեսական կամ քաղաքական զգալի կախվածություն։
 Ցավոք, պետությունների խորհրդարանների կողմից Հայոց ցեղասպանության  փաստի  ճանաչումը  իր  հետ  չի  բերում  որևէ  իրավական  պարտավորություն  Թուրքիայի  Հանրապետության  համար  և  կրում  է  սոսկ  փաստի  ճանաչման և ամրագրման բնույթ։
  Իսկ այն պետություններում, որտեղ օրենքով է ամրագրվել  Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչման  փաստը,  կամ  քրեականացվելեն  դրա  ժխտման  փորձերը,  ստեղծվել  են  ներպետական  իրավական  նորմեր,այլ  ոչ  միջազգային,  այսինքն՝  այդ  օրենքներով  սահմանված  նորմերը  գործումեն միայն տվյալ պետության տարածքում։
 Մինչ այժմ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչվել է պետությունների միայնօրենսդիր մարմինների ընդունած բանաձևի միջոցով։
  Այսպիսի ճանաչումներիհիմնական «թերությունը» այն է, որ ճանաչումը կատարվում է հաճախ, միայնմեկ մարմնի համաձայնությամբ, իսկ պետական կառավարման մյուս մարմինները`  գործադիր,  դատական,  երբեմն  ոչ  միայն  չեն  ընդունում,  այլև  սխալ  ենհամարում այդ ճանաչումները, ինչի արդյունքում առաջանում են լուրջ խնդիրներ  ու  տարաձայնություններ  այդ  մարմինների  միջև,  և  ճանաչումն  էլ  ինքնինդառնում է ոչ լիարժեք և անարդյունավետ։
 Ծովինար ՅոլչյանԱՐԳԵՆՏԻՆԱՅԻ ԵՎ ԿԱՆԱԴԱՅԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՀԱՅՈՑՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԵՎ ԴԱՏԱՊԱՐՏՄԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐԻՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր՝ ցեղասպանություն, Հայոց ցեղասպանություն, հանցագործություն, մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն, ժխտողականություն, ճանաչում ։

Հայոց  ցեղասպանության  պաշտոնական  ճանաչումը  տեղի  է  ունենում  հիմնականում  պետությունների խորհրդարանական բանաձևերի միջոցով։
  Որոշելու համար, թե բանաձևը  արդյոք արտահայտում է պատմական իրողությունը, և նրանում տեղ գտած ձևակերպումները որքանով են բխում ցեղասպանության զոհ դարձած ժողովրդի շահերից, սույն հոդվածում համեմատական վերլուծության են ենթարկվել Արգենտինայի և Կանադայի խորհրդարանային  բանաձևերի  բովանդակության  մեջ  առավել  կարևոր  հանգամանքները՝  հանցագործի և զոհի, հանցագործության կատարման ժամանակի, վայրի, ժխտողականության դատապարտման,  կատարածի  համար  պատասխանատվության  հարցը  և  հատուցման  խնդիրը։
