ՀԱՅԵՐԸ ՀԻՆ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՈՒՄ Հայ ժողովուրդը իր գոյության հազարամյակների ընթացքում երկար ու դժվարին ճանապարհ է անցել:  Նույնիսկ ստրկության, ֆեոդալիզմի դարաշրջանում Հայաստանը դարձավ համաշխարհային տերությունների ասպարեզ, ավերիչ բախումների, շարունակական արշավանքների ասպարեզ, որտեղ բնակչության մեծ զանգվածներ ենթարկվեցին ֆիզիկական ոչնչացման և տեղահանման, այրվեցին ու ավերվեցին քաղաքներ ու գյուղեր, մշակութային հուշարձաններ ոչնչացվել են մշակույթի հուշարձանները:   Այս ամենից հետո հայ ժողովրդին մնում էր միայն արտագաղթել:  Այլ մայրցամաքներում ապաստանած հայ զանգվածները հայտնվել են տարբեր իրավիճակներում, անցել են տարբեր ուղիներ `երկրի ընձեռած հնարավորությունների և պատմական ժամանակաշրջանի շնորհիվ:   Գաղութներում հայ զանգվածները շփվում էին, շփվում հյուրընկալող ժողովուրդների հետ և կրում իրենց ազդեցությունը:   Տեղի են ունեցել սովորույթների, վարվելակերպի և մշակույթների փոխհարաբերություններ և փոխադարձ հարստացում:  Հետևաբար, գաղութների գոյությունը լոկ հայ առանձին զանգվածների պատմություն չէ:  Միևնույն ժամանակ դա հայ ժողովրդի պատմություն է, օտար ժողովուրդների հետ շփումներ, պատմական կապեր:   Բազմաթիվ հարցեր `կապված հայկական արտագաղթի պայմանների, հայկական սփյուռքի ծագման, կազմավորման և գոյատևման, ինչպես նաև նրանց ներքին կյանքի հետ, վերաբերում էին միջնադարի հայ պատմաբաններին` ondոնդ, Սեբեոս, Ասողիկ, Արիստակես Լաստիվերտցի, Մատթեոս Ուրհայեցի, Arvakz, Samroel, Samovel Grigor Daranaghtsi, Simeon Lehatsi և այլ հեղինակներ 1: Հարուստ փաստական ​​նյութի տեսանկյունից անհամեմատ ավելի կարևոր են հայկական ձեռագրերի հուշարձանները և հատկապես դրանց հուշերը:  Գաղութի հայոց պատմության լուսաբանման համար հատկապես անգնահատելի է ձեռագրերի և նրանց հուշերի տեղեկությունները, որոնք ստեղծվել են միգրացիայի աշխարհում: Հայերը հյուսիսի ժողովուրդների մասին տեղեկություններ ունեին հին ժամանակներից, երբ կազմավորվել են ռուսների նախնիների ցեղերը, սլավոնները, ապա `« Հին ռուսական պետությունը »: Հայերի կապերը Հին Ռուսաստանի հետ կապ Հին Ռուսաստանի կապերը հայերի հետ հաստատվում են փաստաթղթերով `սկսած X դարի գրավոր աղբյուրներից:   Սակայն, ըստ էության, դրանք սկսվել են շատ ավելի վաղ ՝ հին ժամանակներում, դրանք արտացոլված են հնագիտական ​​և բանահյուսական նյութերում, ճարտարապետական ​​հուշարձաններում, տարեգրություններում, պատմություններում, առասպելներում:  Հիմքեր կան խոսելու հայերի հնագույն կապերի մասին արևելյան սլավոնների ՝ Կիանի Ռուսաստանի հետ դրա կազմավորման և զարգացման շրջանում:  Այս կապերը նկատվում են Ռուսաստանի պատմության այսպես կոչված սկյութա-սարմատական ​​շրջանից, որը համընկնում է Հայաստանի ուրարտական ​​ժամանակաշրջանի պատմության հետ, մինչև նախարարական շրջանը:   Հին Ռուսաստանի այսպես կոչված սկյութա-սարմատական ​​դարաշրջանից պահպանված ամենահին պատմությունը երեք եղբայրների ՝ Կուար, Մելտե և Խորյանների կողմից Կուարաք քաղաքի հիմնադրման առասպելն է, որը հիշատակել է հայ պատմաբան enենոբ Գլակը (7-րդ դարի Johnոն, պատմություն , Սանկտ Պետերբուրգ, Սանկտ Պետերբուրգ, 1987 Պատմություն, Երեւան, 1979, Ասողիկ, Տիեզերքի պատմություն, Սանկտ Պետերբուրգ, 1885, Լաստիվերտցի Ա., Երևանի պատմություն, 1963, Ուրհայեցի Մ., Ժամանակագրություն, Վաղարշապատ, 1989, Անեցի Ս ., Պատմաբանների ժողովածու, Վաղպատ, 1893, Արծրունի Թ., Արծրունիների տան պատմություն, Թիֆլիս, Վրաստան, 1917, Գանձակեցի Կ., Հայոց պատմություն, Երեւան, 1961, Դավրիժեցի Ա., Պատմություն, Վաղպատ, 1896, Դարանաղցի Գ., Ronամանակագրություն, Երուսաղեմ, 1915, Լեհական Ս., Ogueանապարհորդական հուշեր, Վիեննա, 1936: 2 Խաչիկյան Լ., 14-րդ դարի հայկական ձեռագրերի հուշեր, Երեւան, 1950:  Նույն, 17-րդ դարի հայկական ձեռագրերի հուշեր, մաս Ա և Բ, Երևան 1955:  Հովհաննիսյան Ա., Հայ ձեռագրերի 17-րդ դարի հուշեր (1601-1620) մերթ., Երևան, 1974 և հ. Բ. (1621-1640) Երեւան, 1981, Հակոբյան Վ., Փոքր մատենագրություններ, 13-18-րդ դարեր, հ. 1, Երեւան, 1951, հ. 2, Երեւան, 1956:  Մաթթոսյան Ա., Հայոց ձեռագրերի հուշեր, 13-րդ դար, Երեւան, 1984: վերջ - 8-րդ դարի սկիզբ):   Այս առասպելը նման է Ռուսաստանում առասպելին երեք եղբայրների ՝ Կի, Շչեկ «Խորիվ» Կի քաղաքը հիմնադրելու մասին:  Ակադեմիկոս Ն. Մառնը ուշադրություն դարձրեց այդ առասպելների բովանդակությանը, հերոսների, եղբայրների նմանությանը, պատմական իրավիճակին և այլ հանգամանքներին:  Ռուսական տարեգրության մեջ Կի քաղաքի կառուցման մասին պատմությունը իր զուգահեռը գտնում է «Հայաստանը Վանա լճի ափին 4-5-րդ դարերի պատմություններում» 1-ում:   Նա մանրամասն անդրադարձավ նաեւ հայ-ռուսական առասպելների այդ զուգահեռներին: Ռիբակով:  Ակադեմիկոս Ռիբակովը Կիևում ապրելու ամենահավանական ժամանակը համարում է Բյուզանդիայի կայսր Հուստինիանոս Առաջինը և նրա սերունդները, քանի որ հենց այդ ժամանակ սլավոնները առաջին անգամ կապվեցին կայսրության հետ:   Ըստ Ռիբակովի, հայկական գրառումը թույլ է տալիս Կիի հիմնադրման ամսաթիվը գտնել նախ 7-8-րդ դարում:  Ancientուգահեռների առկայությունը հինավուրց ռուսական առասպելի և «հայկական աղբյուրի» միջև հայ-սլավոնական կապերի առկայության ամենավաղ վկայությունն է մինչև Կիանի Ռուսաստանի կազմավորումը: Հայկական պատմական աղբյուրները ուշագրավ տեղեկություններ են պահպանել ոչ միայն ռուսների, այլև սլավոնների ու նրանց նախորդների մասին:   Պատմաբան Մովսես Խորենացին իր «Հայոց պատմություն» գրքում պատմում է հյուսիսային երկրների բնակիչների ու նրանց հետ հայերի շփումների մասին:  7-րդ դարի հայ գիտնական Անանիա Շիրակացին արժեքավոր վկայություններ է թողել Դոն գետի տարածքում բնակվող սլավոնական ցեղերի մասին 2: Սկզբնական փուլում հայ-սլավոնական հարաբերությունները պատահական էին:   Հին Ռուսաստանի սլավոնական ցեղերի երկրներից Հայաստանի հեռավորությունը, անմիջական կապերի բացակայությունը պատճառ հանդիսացավ այն բանի, որ հայերի և սլավոնների նախնական շփումները տեղի էին ունենում հարևան պետությունների տարածքում:  Նման պետություններից մեկը Բյուզանդիան է, որի սլավոնական գաղութացումը չի սահմանափակվել միայն Բալկաններում:   Վերաբնակիչները ներթափանցեցին Բալկանյան թերակղզու հարավ, ապա Փոքր Ասիա, նույնիսկ Սիրիա:  Փոքր Ասիայում և Բյուզանդիայի այլ շրջաններում բնակություն հաստատած սլավոններն առավել անմիջական շփումներ են ունեցել հայերի հետ:   Այնպես որ, հայ-սլավոնական հարաբերությունների սկիզբը պետք է համարել ոչ թե Կիանի Ռուսաստանի ժամանակաշրջանը, այլ շատ ավելի վաղ: Հայերը, ինչպես Կովկասի մյուս ժողովուրդները, սլավոնների հետ հարաբերություններ հաստատեցին Վոլգայի, Կասպից ծովի, Միջերկրական ծովի, Սև ծովի, Դոնի և aրիմի շուրջ:   8-րդ դարի կեսերին խազարները, Վոլգայի բուլղարացիները և այլ ժողովուրդներ ակտիվ դեր ստանձնեցին որպես միջնորդ Բալթյան Արևելքի և Արևելքի միջև ակտիվ առևտրի փոխանակման մեջ: Բալկանյան թերակղզում բնակվող ռուսների, բյուզանդացիների, բուլղարացիների և հայերի հետ նրանց հարաբերությունների մասին տեղեկատվությունն արտացոլվել է 10-րդ դարից մինչև 11-րդ դարի սկիզբ հայ պատմաբան Ստեփանոս Տարոնեցու «Տիեզերական պատմություն» աշխատության մեջ: Նա նաև գրում է այնպիսի կարևոր իրադարձությունների մասին, ինչպիսիք են «Ռուսաստանի մկրտությունը» և Կիի արքայազն Վլադիմիր Սվյատոսլավիչի ամուսնությունը արքայադուստր Վասիլ Երկրորդի ՝ արքայադուստր Աննայի հայ քրոջ հետ: Ռուսաստանում քրիստոնեության վերափոխումը, Կիանի Ռուսաստանի մերձեցումը Բյուզանդիայի, Բալկանյան թերակղզու, Եվրոպայի, Կովկասի, հայերի և վրացիների հետ դինաստիկ կապերի հաստատման հետ նպաստեցին այդ երկրների տնտեսական, քաղաքական և մշակութային զարգացմանը, ինչպես նաև արաբական տիրապետության դեմ համատեղ պայքարը:   Բյուզանդական շահերը պահանջում էին սերտ հարաբերություններ ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ Կովկասի հետ: Ռուս գիտնականների կողմից իրականացված պեղումների արդյունքում պարզվեց, որ Հինավուրց և նշանակալի հայկական գաղութը Կազանից 90 կմ հեռավորության վրա ՝ Մեծ Բուլղարիա քաղաքում:  Բոլգարը խոշոր կենտրոն էր, որը հայտնի էր իր առաջադեմ արհեստներով և առևտրով, որից մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում հայկական գաղութը 3:   Հարկ է նշել այն փաստը, որ Պետրոս Մեծն առաջինն էր հետաքրքրվում Մեծ Բուլղարիայի ավերակներով:  Նա մահացավ 1712 թվականին: Մոսկվայից Կազան ուղարկեց հայազգի Իվան Վասիլին ՝ շիրմաքարերի արձանագրությունները վերծանելու համար:  Այստեղ հայտնաբերվել են հայկական գերեզմաններ և տապանաքարեր. Բարխուդարյան Վ. 2, Ոսկանյան Կ., Հայ-ռուսական պատմական կապեր և Արջելյան Հայաստանի մուտքը Ռուսաստան, Երևան, 1978, էջ 2: 10 հռութներ   Պարզվեց, որ քաղաքի պարիսպներից դուրս հայկական բնակավայր կա:   Հայկական գերեզմանաքարերից ամենահինը (1121) հայտնաբերվել է «Հունական պալատի» մոտակայքում:   Գերեզմանների պեղումներ, արձանագրությունների ուսումնասիրություններ, այսպես կոչված «Հունական պալատ» պրոֆ. Սմիրնովին բերեցին այն եզրակացության, որ Մեծ Բուլղարիայում հայկական գաղութ կա, նա իր եկեղեցին անվանեց, որ «Հունական պալատը» հայկական սրբավայր էր 1: XI դարի հայ պատմաբան Արիստակես Լաստիվերտցին վկայում է, որ 1054 թ.-ին, երբ սելջուկ թուրքերը ներխուժեցին Հայաստան, նրանց դեմ դուրս եկավ Վարանգների գնդ (այսինքն ՝ վայրենիներ, ոչ թե ֆրանկներ):  Կ.Յուզբաշյանը ապացուցեց, որ «վարգը» հոմանիշ է «ռուսերեն» բառին, որ այդ ժամանակի հունահայ աղբյուրներում դրանք օգտագործվել են որպես համարժեք եզրույթներ: 11-րդ դարի երկրորդ կեսին շատ հայեր հաստատվեցին Ռուսաստանում:  1062 Գալիցիայի արքայազն Ֆյոդոր Դմիտրիկը հրավեր ուղարկեց Կոսոխի հայերին ՝ միասին կռվելու:  Իշխանը նրանց խոստացավ շատ արտոնություններ ՝ 3 տարի հարկերից ազատում սննդից, որից հետո նրանք կարող էին մնալ կամ հեռանալ:  Այդ հռչակագիրը կամ արտոնագիրը ժամանակավորապես թարգմանվել է ռուսերենից հայերեն և 1641 թվականին: Այն հաստատվել է Լեհաստանի թագավոր Վլադիսլավ IV- ի կողմից:   Հայտարարության մեջ նշվում է, որ այդ ժամանակ հայերը բնակություն են հաստատել Կիում: 10-11-րդ դդ. Հայաստանում ստեղծվել է քաղաքական-տնտեսական իրավիճակ, որն առաջացրել է բնակչության զանգվածային արտագաղթ հայրենիքից, վերաբնակվել այլ երկրներում: Հայերի արտագաղթը կապված է Արևելքում Բյուզանդիայի վարած հակահայկական քաղաքականության, ինչպես նաև սելջուկ թուրքերի արշավանքների հետ:  11-րդ դարի երկրորդ կեսին սելջուկյան արշավանքների հետևանքով Հայաստանի ավերումը հայկական պետականության անկումն էր, ինչը բնակչությանը ստիպեց արտագաղթել հայրենի հողերից:   Այսպիսով, արտագաղթը տնտեսական անկման տրամաբանական շարունակությունն էր, որն իր գագաթնակետին հասավ անկախության կորստից հետո: Գալիցիայում, ընդհանուր առմամբ, Ռուսաստանի հարավում հայերի ժամանման ժամանակը պարզելու համար, հին ռուսական դպրոցի հուշարձանը, որը հայտնի է որպես «Անվճար բժիշկ մեր սուրբ հայր Ագապիտի պահվածքը, որը բուժում էր թույլը աղոթքով և նրանց կերակուրից դեղեր տվեց. նա խնայեց »: «Վարքագիծը» ներառված է այսպես կոչված «Կիո-Պեչորյան վանքի սրբերի վարքը» ժողովածուի մեջ, որը հիմնված է XII-XII դարերի պատմությունների վրա, որոնք ստեղծվել և պատրաստվել են պատրաստի նյութերից 12-րդ դարում:   Իսկ «Վարքի» տվյալները կապված են Վսեվոլոդ Յարոսլավիչի (1077-1078-1093) և հատկապես Վլադիմիր Վսեվոլոդովիչ Մոնոմախի (1113-1125) կառավարման ժամանակաշրջանի հետ: «Վարկումը» պատմում է, որ Կին ապրում էր Կիում «Հայաստանից« բուժման »բարձր հմուտ բժիշկ, ով շատ փորձառու էր բժշկության մեջ, ինչը նախկինում չէր եղել: Հայ բժիշկը ախտորոշել և կանխատեսել է հիվանդության այս կամ այն ​​արդյունքը:   Շատ հնարավոր է, որ այս բժիշկը միայնակ չլիներ Կիում, նրա շուրջ էին հավաքվել նրա հայրենակիցներից մի քանիսը, որոնք «Վարքում» հիշատակվում են որպես «հավատացյալներ» կամ պարզապես «իրենց սեփական»:  Նրա համբավն այնքան մեծ էր, որ հայ բժիշկը հրավիրվեց Չեռնիգով ՝ իշխան Վլադիմիր Մոնոմախի մոտ, որը ծանր հիվանդ էր:  Այդ «Վարքի» հիման վրա քիչ թե շատ որոշվում է XI դ. 19-րդ դարի երկրորդ կեսից Կիում հայկական գաղութի կազմավորման տարին: Եկեղեցու նախագահը 1037-ին Յարոսլավ Իմաստուն գերեզմանի (1019-1054) գերեզմանի մարմարե մեծ սարկոֆագը, որը կառուցվել է 11-12-րդ դարերում, մինչ այժմ պահպանվում է հայտնի Սոֆիա եկեղեցու հայտնի եկեղեցում:   Քարադագաղի զարդանախշերով ծածկված ծածկույթի հյուսիսային կողմում կան արձանագրություններ, այդ թվում ՝ հայերեն:   Գրությունների վատ պահպանումը թույլ չի տալիս կարդալ դրա բովանդակությունը:  Որոշ տեղերում դրանք հստակ տարբերվում են հայկական AGNP- ից: նամակներ 2   Սարկոֆագի դեկորատիվ զարդարանը հիշեցնում է Հայաստանի 4-7-րդ դարի ճարտարապետական ​​հուշարձանների զարդարանքը:   Այսպիսով, խաչի շուրջ զարդարված զարդը, որը պատկերում է տերերի և կլաստերի ոճավորված որթատունկ, առկա է Արշակունիների հանգստյան տանը Ախցում (4-րդ դար), Ապարանի Քասախի բազիլիկում (4-րդ դար) և հատկապես լայնորեն տարածված է ներկայացված է vվարթնոց տաճարում (7-րդ.):   Յարոսլավ Իմաստունի 2 Հարությունյան Վ., Հայատառ գրության վրա, ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1956, №5, էջ. 119: Սարկոֆագի դեկորատիվ զարդարման եղանակների նմանությունը, սարկոֆագի ծածկույթի վրացական արձանագրությունների առկայությունը վկայում են այն մասին, որ 11-12-րդ դդ. Կիում ապրում էին հայտնի հայ արհեստավորներ, ովքեր իրենց հետքն էին թողնում ճարտարապետության և կիրառական արվեստի հուշարձանների վրա: Վոլինի հին Գալիչ քաղաքի մոտակայքում ՝ Կրիլոս գյուղում, գոյություն ունի 13-րդ դար: 20-րդ դարի սկզբին թվագրված Սուրբ Պանտելեյմոնի եկեղեցին, որը պահպանել է հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ գծերի հետքերը:  Նրա պատերին կան հայկական վիմագրեր և պատկերներ. Ավանդական «eringաղկած խաչ» ուրվանկարներ հայկական զարդերի համար, տաճարների էսքիզներ:  «Eringաղկող խաչի» մոտիվը լայնորեն օգտագործվում է Կիրիլ եկեղեցու որմնանկարներում:  Այս իրողությունները վառ կերպով արտացոլում են ռուս-հայկական հարաբերությունները ճարտարապետության և կիրառական արվեստի բնագավառներում: Ռուս-հայկական մշակութային կապերի փոխազդեցության վերաբերյալ կան այլ վկայություններ:  Ռուսական եկեղեցին պահպանել է Գրիգոր Լուսավորչի և 37 կույսերի պաշտամունքը:  Սեպտեմբեր ամսվա ռուսական «Հայսմավուրքի» 30-րդ օրակարգում նշված է. «Մեծ Հայքի եպիսկոպոսի ՝ Սուրբ Գրիգոր նահատակությունը, նրա հետ երեսունյոթ կույսերի պահվածքը»:   Հին Ռուսաստանում կային տաճարներ նվիրված հայկական Սուրբ Գրիգորին, ինչպես, օրինակ, Կի մոտ, պահպանվել է հայտնի Նովգորոդի Ներդիցան (նացիստների կողմից նրա բարբարոսական ոչնչացումը), ի միջի այլոց, ոչ միայն սբ. նման է Վրաստանի և Հայաստանի նման հուշարձաններին (Ախթալա, Բութանիա, Արտենի, Անիի Տիգրան Հոնեցու եկեղեցի և այլն):   Եվ 15-րդ դարում: Գրիգոր Լուսավորչի պատվին `Նովգորոդում նույնպես եկեղեցի է կառուցվել, որի եկեղեցու ճարտարապետությունը ցույց է տալիս հին հայկական ճարտարապետության հետքեր: Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև մշակութային կապերի առկայությունը հաստատող պերճախոս փաստաթուղթ է `ռուսական գրականության ամենահին հուշարձաններից մեկի` «Բորիս և Գլեբ վարք» -ը հայերեն թարգմանությունը, որը կազմվել է 1173 թվականին: մեջ մտավ հայկական «Հայսմավուրք» խմբագրած Լորդ Իսրայել:   Խմբագրումը կատարվել է վանականի հրամանով և ավարտվել է մինչև 1251 թվականը:  «Վարք» թարգմանության մեջ կան հետեւյալ տողերը. «Սրբերի այլ հրաշքներ էլ կան, որոնք նկարագրված են նրանց հսկայական պատմության մեջ, և մինչ օրս նրանք նշաններ են կատարում, որոնց մասին պատմում են մեզանից շատ վկաներ մեր երկրից»:  Այլ կերպ ասած, շատ հայեր եկել էին Կի դեպքեր ՝ խմբագրին կամ թարգմանչին պատմելու Կի-ում և Բորիսի և Գլեբի հրաշքների մասին իրենց լսած առասպելները 3: Բորիսի և Գլեբի մասին պատմվածքի հայերեն թարգմանության բուն փաստը վկայում է 12-13-րդ դարերի ցուցաբերած հետաքրքրության մասին: Հայ քաղաքական գործիչները դեպի ռուսական կյանքի այս կամայական կողմը:  Վերլուծելով Բորիս և Գլեբի պատմությունը, որտեղ արքայազն Յարոսլավ Վլադիմիրովիչը նշում է Սբ. Բորիս և Գլեբ հիանալի հինգ գմբեթավոր եկեղեցու կառուցման մասին, Լ. Մելիքսեթ-Բեկը առաջ է քաշում Ռուսաստանում և Հայաստանում հինգ գմբեթավոր եկեղեցիների կառուցվածքի խնդիրը:   Ռուսաստանում ուշ գմբեթավոր տաճարները տարածված էին ուշ շրջանում, մինչդեռ Վրաստանում դրանք ընդհանրապես չկային:   Իսկ Հայաստանում այդպիսի կառույցը հայտնվել է բավականին վաղ ՝ Երեւանի մոտ գտնվող Ավան գյուղի եկեղեցին, XI դարում Անիի Առաքելական եկեղեցին: և այլ եկեղեցիներ 4:   Հավանաբար, հայ վարպետները կառույցներում աշխատում էին նաև ռուս վարպետների հետ, ինչպես Սառցե Կովկասի ռուս վարպետները աշխատում էին տեղի վարպետների հետ: 12-րդ դար Երկրորդ կեսից սկսվում է հայերի և Ռուսաստանի հարաբերություններում նոր փուլ, երբ տեղի է ունենում հայերի ավելի ակտիվ և մասսայական արտագաղթ Ռուսաստան:  Դա կապված է Հայաստանը գրաված սելջուկ թուրքերի լծի տակ ընկած հայերի ծանր վիճակի հետ:  Այդ ժամանակ որոշակի քաղաքական և տնտեսական փոփոխություններ տեղի ունեցան նաև Արևելյան Եվրոպայում:   Հին Ռուսաստանը, որը ժամանակին եղել է հզոր պետություն, XI դարը կրճատվել է ավանգարդային բաժանմունքներից 12-րդ դարում: Երկրորդ կեսին այն բաժանվեց առանձին իշխանությունների:   Վայրենիներից դեպի հույներ նախկին առևտրային ուղին կորցրեց իր երբեմն նշանակությունը և փոխարինվեց Հյուսիսային և Բալթյան ծովերը միացնող նոր առևտրային ուղով. 1 hamամկոչյան Ա., Պատմա-բանասիրական հանդես, Երևան, 1978, № 3, էջ 4: 209 թ. 2 Հաճիկյան Ս., Ուկրաինայի հայկական սյունակները մ.թ.ա. 16-17 թվականներին: Մեծ բարեկամություն, Երեւան, 1954, էջ: 196 թ. 3 Միքայելյան Վ., Հայկական սփյուռքի պատմություն, հ. 1, Երեւան, 2003, էջ 48-49: Վիստուլայի, West Bug- ի, Մերձդնեստրի վրայով:   Հայերն, ովքեր լքել են իրենց երկիրը, արտագաղթել են Ռուսաստանի հարավ-արևմուտք, Գալիցիա, Լեհաստան, Պովոլժիե, aրիմ, որտեղ գտել են կյանքի ավելի տանելի պայմաններ:  Այնտեղ նրանք հիմնում են իրենց բնակավայրերը, եկեղեցիները:  Պրոֆեսոր I. Ըստ Ա. Լիննիչենկոյի, Հարավային Ռուսաստանի, Լվովի, Լուցկի, Կամենեց-Պոդոլսկի ամենակարևոր կենտրոնները, որտեղ ապրում էին հայ ներգաղթյալներ, մեծապես պարտական ​​էին հայերին իրենց հարստությամբ, շքեղությամբ և շքեղությամբ:   Դրանց շնորհիվ Հարավային Ռուսաստանի առևտրի կենտրոնները միջնորդի դեր խաղացին Արևելքի և Արևմուտքի միջև առևտրում:  Արևելյան ապրանքների առևտուրը Հարավային Ռուսաստանում և Լեհաստանում բացառապես հայերի ձեռքում էր, ուստի արևելյան մի շարք ապրանքներ կոչվում էին «հայկական ապրանքներ» 1: Հինավուրց ժամանակներից հայերը գաղութ են հիմնել մեծ Վոլին Լուցկ քաղաքում, որը XII դ. Լուչեսկը իշխող մայրաքաղաք էր:  17-րդ դար Իր «ageանապարհորդության» մեջ հայ հեղինակ Սիմեոն Լեհացին նշում է, որ նախկինում Լուցկ քաղաքն ուներ 800 տուն, շենքեր, տնակներ, շատ կալվածքներ, և այնտեղ էր գտնվում առաջին նստավայրը ՝ «եպիսկոպոսությունը»:  Սակայն Սիմեոնի օրոք «հայկական գաղութից մնաց միայն երկու հայկական տուն»:   Ըստ Սիմեոնի ՝ Ռուսաստան արտագաղթած հայերի եպիսկոպոսական աթոռը գտնվում էր Լուցկում ՝ նախքան Լվովը (14-րդ դարից առաջ): 12-րդ դարի Հին ռուսական պետության մայրաքաղաք Կին կորցնում է իր նախկին նշանակությունը և դադարում է լինել ռուսական իշխանների նստավայրը:   Կիում հայերի քանակի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել:   Այնուամենայնիվ, հայտնի է, որ Կի և և հարևանների շրջակայքում գտնվող հայ բնակչությունն այն ժամանակ այնքան էր աճել, որ այնտեղ անհրաժեշտ էր ստեղծել առանձին թեմ:  Այդ մասին մեզ տեղեկացնում է 17-րդ դարը: Կաթոլիկ գործիչ Ալոիս Պիդուն «Համառոտ տեղեկատվություն առաքելական քարոզչության սկիզբի և տարածման մասին Լեհաստանի և Վալախիայի հայերի շրջանում» վերնագրով հուշագրության մեջ: Տեղեկատվության համաձայն ՝ մենք ի վիճակի ենք լրացնել մեր գիտելիքները Կիում հայերի թվի, նրանց զբաղմունքների, նրանց երկրորդ հայրենիք դարձած երկրի պաշտպանության գործում ունեցած ներդրման մասին:   Եթե ​​Կիի հայերը գաղութի բարգավաճման ընթացքում կարողանային դուրս գալ քաղաքից պաշտպանելու համար 500 համարձակ և հզոր զինվոր, ապա նրանց թիվը պետք է լիներ երեք-չորս հազար մարդուց ոչ պակաս:  Լեհական աղբյուրները տեղեկություններ են պահպանել այն մասին, որ 1410 թվականին Գրունվալդի ճակատամարտում հայ զինվորները, այդ թվում ՝ Կիից, նույնպես լեհական բանակի կազմում մարտնչում էին Տոնտան շքանշանի ասպետների դեմ: 14-րդ դարում, երբ Գալիցիայի կառավարության տարածքները գրավեցին լեհական հողատերերը, Կիին անցավ Մեծ Լիտվայի Կառավարության (1362-1471), ապա մինչև 1654 թվականը: Ուկրաինայի մյուս միավորումը Ռուսաստանին ՝ այլ ուկրաինական տարածքների հետ միասին: , մաս էր կազմում Լեհաստանի:   14-րդ դարում, Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումից հետո, տեղի ունեցավ հայերի ամենամեծ արտագաղթը `նախ toրիմ, իսկ այնտեղից` Գալիցիա-Պոդոլիա, որը միացավ տեղի հայկական համայնքներին: Ռուզաննա Մելքոնյան ՀԱՅԵՐԸ ՀԻՆ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՈՒՄ Հիմնաբառեր. Արտագաղթ, Կիանի Ռուսաստան, արտագաղթ, Հայ-սլավոնական կապեր, ռուս-հայկական մշակութային կապեր , ։

Ընդհանուր  ճանաչում  գտած  ճշմարտություն  է  դարձել  այն  հանգամանքը,  որ  արտագաղթի  հետևանքով  աշխարհի  տարբեր  անկյուններում գաղութներ ստեղծելը  հայ  ժողովուրդների  պատմական  ճակատագրին  բնորոշ  առանձնահատկություն է դարձել և նրան ուղեկցել իր անցած պատմական ուղու գրեթե ողջ ընթացքում։
   Կիևյան  Ռուսիայում  հայկական  գաղթավայրերն  սկզբնավորվել  են  դեռևս  10-11-րդ  դդ.,  այդ  պետության  տնտեսական ու ռազմական հզորության ժամանակներում։
  Ռուսահայ գաղութն էական դեր կատարեց ռուս և հայ  ժողովուրդների  փոխճանաչման,  հայերի  ռուսական  կողմնորոշման  ամրապնդման  գործում։
   Հայ-սլավոնական  կապերը նաև ներկայիս Ռուսաստանի հայ համայնքի ձևավորման և առկայության հիմքն են հանդիսանում։
