ՀԱATԻՆ 1920 ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Հաճընը Կիլիկիայի հայտնի կենտրոններից էր:   Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ ուներ 30-35 հազար1 բնակչություն, որոնք բացառապես հայեր էին:  Վերջիններս Մեծ Եղեռնի տարիներին աքսորվել են Սիրիայի անապատներ, որտեղ նրանց մեծ մասը զոհվել է: 1918 թ. Հոկտեմբերի 30-ի զինադադարից հետո, հավատալով դաշնակիցների խոստումներին, Genocideեղասպանությունը վերապրածները վերադարձան հայրենիք:   Նրանց առաջին քարավանը ՝ մոտ 550 մարդ, 1919-ին վերադարձվեց Հաճ: 1919 թ. Մարտի 19-ին և 1919 թ.   Այնուամենայնիվ, ըստ Սոկրատես Թերզեյանի, Հաճընի ընդհանուր բնակչությունը հասավ 6000 4-ի, այնպես որ Բրեմոնի վկայակոչումները բնակչության մասին կարող են նաև չափազանցված լինել: Կենդանի մնացած Հաճընի բնակիչները կարճ ժամանակում բարձրացրեցին այրված քաղաքը, բայց նրանց խանդավառ աշխատանքը երկար չտևեց:   1920 Քարալականները, քաջալերվելով Մարաշի հաջողությունից, փետրվարին իրենց մոլեգին գործունեությունը տեղափոխեցին Հաճ:   Սպասվող վտանգից խուսափելու համար Կարապետ Չալյանի նախաձեռնությամբ կազմակերպվեց ինքնապաշտպանության Գերագույն խորհուրդ, որի նախագահն էր Հաճըն Պետրոս Սարաչյանի ժամանակավոր առաջնորդը:  Պաշտպանության հրամանատար է նշանակվել հրամանատար Անդրանիկ Օզանյանի մարտական ​​ընկեր, սպա Սարգիս Չեպեչյանը, հրամանատարի տեղակալ ՝ Արամ Թերզյանը:  Որոշվել է զորակոչել 16-50 տարեկան բոլոր տղամարդկանց:  Theինված ուժերը բաժանվեցին 4 բաժնի, ստեղծվեցին ավանգարդ-պահեստային խմբեր, որոնք պետք է պարբերաբար մարզվեին, կարգավորվեր սննդի բիզնեսը, իրավիճակն էլ ավելի խորացներ: 2 Tatulian G., The Unspoken Secrets, Beirut, 1967, p. 222: 3 E. Bre! Mond, La Cilicie en 1919-1920, Paris 1921, p. 11 4 Թերզյան Ս., Հաճընի ութամսյա հերոսամարտը, Բուենոս Այրես, 1956, էջ. 698: մատներ 5:   Այստեղ անհրաժեշտ ենք համարում նշել, որ չնայած նախապատրաստական ​​գործողություններին, զենքի բացակայությունն ակնհայտ էր: 800 մարտիկներից միայն 300-ին է զենք տրվել 6: 1920 Փետրվարի վերջին Հաճընի դրությունը վատացավ:  Februaryինված ուժերի գլխավոր հրամանատարությունը փետրվարի 22-ին խորհրդակցություն է հրավիրել:   Սարգիս Չեպեչյանն ասաց, որ մարտերի ձյան հալվելուց հետո թուրքերի կողմից հնարավոր հարձակումը տեղի կունենա, ուստի մենք պետք է շատ զգոն լինեինք:   Նրանք որոշեցին երեք հոգանոց պատվիրակություն ուղարկել Ադանա, գնդապետ Ե. Հաճընի վիճակը Բրեմոն ներկայացնելու համար, եթե հնարավոր է, օգնություն խնդրեն, որպեսզի կամավորական խմբեր կազմակերպվեն այստեղ:  Հաճընցիները հույս ունեին օգնություն ստանալ ֆրանսիացի զինվորներից:  Պատվիրակության կազմում էին արքեպիսկոպոս Պետրոս Սարաչյանը, Հարություն Խաչատրյանը և ազգային դպրոցի տնօրեն Շմավոն Փոստոյանը 7: Նույն օրը պատվիրակությունը, յոթ ոստիկանի ուղեկցությամբ, շարժվեց դեպի Սիս, որտեղ նրանք հանդիպեցին քաղաքի ֆրանսիացի նահանգապետ կապիտան Թայարդայի հետ և տեղեկացրին նրան իր առաքելության նպատակի մասին:  Մարտի 5-ին պատվիրակությունը ժամանեց Ադանա:   Երկու օր անց Միհրան Թամաթյանի գլխավորած պատվիրակությունը ներկայացավ Կիլիկիայի գլխավոր նահանգապետ, գնդապետ Բրեմոնին:  Վերջինս խոստացավ զենք ու սնունդ ուղարկել Հաճի կամավորական խմբերին: Մարտի 9-ին 200 հայ երիտասարդներ պատրաստակամություն հայտնեցին մեկնել Հաճ, բայց, հակառակ Բրեմոնի խոստմանը, Ֆրանսիայի ռազմական իշխանությունները հրաժարվեցին զենքը հանձնել ՝ պատճառաբանելով, որ կամավորները պետք է հասնեն Սիս և այնտեղ զենք վերցնեն:  Մարտի 10-ին պատվիրակության անդամները կրկին այցելեցին Բրեմոն:   Պարզվեց, որ խոստացված զենքն ու զինամթերքն ամբողջությամբ ընկել էին թուրք չեչենների ձեռքը 8: Թայարդը Սսեցիից և Հաճընից ժամանած 80 երիտասարդների հանձնարարել էր մեծ քանակությամբ զենքեր, փամփուշտներ և պայթուցիկ նյութեր տեղափոխել Հադջին Յաղբասանի վրայով, որտեղ գերակշռում էին թուրքական գյուղերը:  Անվտանգության համար կամավորները որոշեցին հակառակ ուղղությամբ գնալ. Սարեր 5 Թերզյան Ս., Նշում, աշխատանք, էջ 212-213, Սահակյան Ռ., Նշում, աշխատանք, էջ 168-169, Արամ Ասպետ, դրվագներ Հաչնոյի հերոսամարտը և հերոսի ոդիսականը, Բեյրութ, 1961, էջ 75-78: 6 ՀԱԱ, զ. 408, գ. 1, գ. 142, թ. 13 7 Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Արշակ Ալփոյաջյանի արխիվ, թուղթ: 14, փաստաթուղթ 29, հատոր 2: 8 Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Արշակ Ալփոյաջյանի արխիվ, թուղթ: 14, փաստաթուղթ 29, տարի 12: միջոցով  Տեղեկանալով նրանց մտադրության մասին ՝ Թայդան խստորեն արգելեց դա:  Իմանալով դա ՝ քեմալականները շրջապատեցին հայերին:  Փրկվել է ընդամենը 18-20 մարդ:  40 սայլ զինամթերք ընկան թուրքերի ձեռքը 9: Այդ իրադարձությունների մասին հետաքրքրաշարժ վկայություններ թողեց սփյուռքահայ հեղինակ Մ. Սեպուհ  Վերջինս նշեց. «Միակ անձը, որը պատասխանատու էր մեծ քանակությամբ զինամթերք Հաջ տեղափոխող ջոկատի պաշարման համար, Սեմիզյան կոչվող հրեշավոր դավաճանն էր Էվերեկից, ով, պատահաբար իմանալով զինամթերքի ջոկատի մեկնելու մասին, անհապաղ տեղեկացրեց ներկայացուցչին հեռագիրը: « Այսպես ավարտվեց Ֆրանսիայի ռազմական իշխանությունների օգնությունը Հաճընին: Մարտի 14-ին Միհրան Թամաթյանին ուղղված հեռագրում Բրեմոնը ավելորդ չհամարեց եւս մեկ անգամ հիշեցնել, որ, հակառակ իրենց կամքի, նրանք դեռ ոչինչ չեն կարող անել հայերին օգնելու համար:  Իր հուշերում Բրեմոնը նշել է, որ Հայաստանի ղեկավարները և Հաճընի բնակիչները բազմիցս դիմել են Ֆրանսիայի ռազմական իշխանություններին `խնդրելով հայկական լեգեոնի ջոկատ ուղարկել Հաճըն, բայց նրանք չեն կատարել այդ խնդրանքները 11: Հաճընցիները մնացին անելանելի դրության մեջ:  Մնում էր միայն կազմակերպված նահանջել Սիս, քանի դեռ քաղաքը ամբողջովին չի գրավել թուրքերը, կամ մնալ ու ընդունել անհավասար մարտը: Մարտի 14-ին Հաճընի պատվիրակության ղեկավար Պետրոս եպիսկոպոս Սարաջյանը հեռագիր է հրապարակել ՝ խորհուրդ տալով անհապաղ դուրս գալ:   Միլրան Թամաթյանի գլխավորությամբ Կիլիկիայի ազգային խորհրդի անդամները հակառակ մոտեցում ցուցաբերեցին Հաճընի պաշտպանության հարցում:  Վերջինս կարծում էր, որ ոչ մի դեպքում չպետք է հանձնվի ՝ ընտրելով նահանջի ճանապարհը: Դա կարող է խայտառակ լինել հայերի համար: 1920 թ. Մարտի 14-ին, Մ. Թամաթյանը նամակ ուղարկեց Հաճին ՝ իր եպիսկոպոս Պետրոս Սարաչյանի կեղծ ստորագրությամբ, որում ասվում էր. , թուղթ .14, փաստաթուղթ 29, 12-13, ՀԱԱ, էջ 408, գ. 1, մ. 124, թ. 1-2: 10 Սեպուհ Մ., Հաճընի ողբերգությունը, հավաստի տեղեկություններ, Հալեպ, 1960, էջ 52: 11 E. Bremond, նշվ. Cit., Էջ 45: «Շարունակեք մարտը, և մի քանի օրից դուք կունենաք 1200 հոգու օժանդակ ուժ»: Այս հեռագրից կարելի է եզրակացնել, որ ամեն դեպքում օգնության հույս կար, որ միգուցե Ֆրանսիայի կառավարությունը փոխի իր քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ: Մարտի 15-ին Թ. Թամաթյանի նախագահությամբ գումարվեց Ազգային միության համատեղ միջկուսակցական ժողով `Հաճընի հարցը քննարկելու համար:  Հանդիպման ժամանակ Մ. Թամաթյանը տեղեկացրեց, որ Բրեմոնը Սիսի ֆրանսիացի նահանգապետ կապիտան Տայարդայի միջոցով հեռագիր է ուղարկել Հաճըն ՝ մասնակի նահանջ պատվիրելու մասին:  Միայն կանայք, երեխաներն ու նորածինները պետք է հետ քաշվեին:   Սակայն, ի պատասխան Բրեմոնի որոշման, Հաճընի մարդիկ հրաժարվեցին մնալ և պաշտպանել միայն Հաճընի ավերակները 13:   Այդ պատճառով նրանք որոշեցին, որ ոչ ոք չի նահանջի, նրանք կմնան քաղաքում:  Միհրան Թամաթյանը իր անձնական պատասխանատվությամբ նամակ է ուղարկել Հաջին, որում ասվում է. «Մի նահանջիր, դիմադրիր սպասել օգնության» 14: Իմանալով հանդիպմանը կայացված որոշման մասին ՝ Պ.Սարաչյանը դեմ արտահայտվեց դրան ՝ հայտարարելով, որ իրենք ճակատագրական սխալ են թույլ տալիս: Նա պատվիրակության անդամ Շ. Հեռագիր ուղարկել Փոստոյանին իր անհապաղ նահանջի մասին, որը, ցավոք, հաճընցիների համար, նրան չհասավ: Ինչպես նկատեցինք, Հայ ազգային միությունում կային տարաձայնություններ և իրարամերժ տեսակետներ, որոնք էլ ավելի էին բարդացնում իրավիճակը: 1920 Հաճընը ամբողջովին պաշարված էր մարտի 15-ից, և արտաքին աշխարհի միջև հեռագրային կապը խզվել էր:  Քեմալի բանակի հրամանատար Կոզան օղլու Դողանը նախ խաբեության ու խորամանկության միջոցով փորձեց հաջողության հասնել:  Մարտի 17-ին նա դիմեց Հաճընի ինքնապաշտպանության կոմիտե ՝ բանակցություններ սկսելու առաջարկով: Բանակցությունները տեւել են 12 օր:  Թուրքական կողմը պահանջեց զենքերը հանձնել ՝ հայտարարելով, որ իրենց միակ նպատակը ֆրանսիացիներին վտարելն է:  Վերջինիս սպառնացող նամակը Հաճ էր հասել մարտի 28-ին, 15-ին: Ստանալով բացասական պատասխան ՝ ապրիլի 10-ին, թուրքական բանակը հարձակվեց Գոպուշ կոչվող թաղամասի վրա, իսկ երկու օր անց ՝ Կիլիկիա շրջանում գտնվող Սուրբ Հակոբ վանքի ուղղությամբ:  Theորքերին հաջողվեց գրավել վանքը:  Մաշտոցի անվան մատենադարան, Արշակ Ալպոյաջյանի արխիվ, թուղթ: 14, վավերացում 29, 16: 13 Նույն տեղում, 16-17: 14 Նույն տեղում, 19: 15 Թերզյան Ս., Նշվ. Cit., Pp. 267-268թթ. Completeողովուրդը շարունակեց հերոսաբար պաշտպանվել լիակատար շրջափակման մեջ 16:  Անհաջող `Դողանը դիմեց մեկ այլ հնարքի` անուղղակի բանակցություններին:  Ապրիլի 16-ին նրանք Հաճը ուղարկեցին Բրիտանական Սփոփող Միության ներկայացուցիչ պարոն Իփիին և Գրեթեթ ամերիկյան մանկատան տնօրեն տիկին Քոլթին, ովքեր իրենց հետ բերեցին Դողանի պայմանները: 1. պարզել Թուրքիայի դրոշը, 2. հանձնել Ֆրանսիայի կառավարության տրամադրած զենքն ու զինամթերքը, 3. Հաջինում ստեղծել Թուրքիայի ազգային կառավարություն 17: Պահանջները մերժվեցին:   Հաճընի բնակիչները հրաժարվեցին զենքերը հանձնել ՝ պատճառաբանելով, որ դրանք միայն ինքնապաշտպանության համար են: Թուրքիայի կառավարությունը նոր ուժեր կենտրոնացրեց քաղաքի շուրջ, իսկ ապրիլի 30-ին նրանք հարձակվեցին ու ռմբակոծեցին ամբողջ քաղաքը:   Հաճընը հայտնվեց ծանր իրավիճակում: սպառվել է զինամթերք: Մայիսի 30-ին Հադջինից Ադանա ժամանած երկու սուրհանդակները հայտնեցին, որ յուրաքանչյուր հրացանի համար ունեցել են ընդամենը 15 փամփուշտ, և որ նրանք գտնվում են անելանելի վիճակում 18:   1920-ին ամենամեծ հարվածը հասցվեց Հաճընի ժողովրդին: Դա 1945 թ. Մայիսի 30-ին կնքված ֆրանկո-քեմալական զինադադարն էր, համաձայն որի `ֆրանսիական զորքերը լքեցին Սիսը, նահանջեցին Ադանա` իրենց հետ տանելով հայ բնակչությանը `մեծապես բարդացնելով ջանքերը: հայ կամավորներին, որոնք շտապում են օգնել Հաճընին 19: Այսպիսով, ֆրանսիացիները վերջապես հրաժարվեցին օգնություն տրամադրել Հաճընի բնակիչներին: 1920 թ. Հունիսի 14-ին Մ. Թամաթյանը հրավիրեց իր մոտ Հաճընի հայրենակցական միության անդամներին, որոշ Հաճընի բնակիչներին ասաց, որ պաշարված Հաճընի ֆիզիկական գոյությունը փրկելու միակ ճանապարհը թուրքերի հետ հաշտվելն է, ուստի նա առաջարկեց նամակ ուղարկել Հաճըն ժողովրդին ամերիկյան միսիոներ Թաթ 20-ի միջոցով: Նշենք, որ իրադարձությունների ականատեսներից և մասնակիցներից ոչ ոք չի նշում, թե ինչու, այնուամենայնիվ, նշված նամակը չի փոխանցվել Հաճըն:  Ի վերջո, բացի ինքնաթիռից, կային շատ այլ միջոցներ: Այն կարող էր ուղարկվել Հաճընի մեսենջերներից մեկի կողմից (որը, ինչպես այն ժամանակ, 16 Նույն տեղում): 17 Նույն տեղում, էջ. 307-308թթ. 18 Նույն տեղում, Պ. 19 Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան, Zapապել Եսայան հիմնադրամ, հտ. 289, թ. 29 20 Նոր Հաճն, 1966, թիվ 11, էջ 30: Նրանք նաև հաղորդեցին Հաճընի վիճակի մասին ավելի ուշ ՝ դոկտոր Թաթիի կամ մեկ այլ ամերիկացի միսիոների միջոցով: Բերված փաստերից կարելի է ենթադրել, որ նամակը Հաճընին չուղարկելու հիմնական պատճառը Ադանայում բնակվող 40 հաճընցիների դժգոհությունն էր:  Այդ մասին է վկայում հունիսի 27-ին Ադանայի Աբգարյան վարժարանի բակում անցկացված բազմահազարանոց հանրահավաքը, որի հիմնական նպատակը, ինչպես իր հուշերում նշում է Կ. Իզմիրլյանն ասաց. «Գրավոր նամակի դեմ բողոքելը ժողովրդին հրավիրում էր կամավոր գրանցվել ՝ Հաճընը ազատելու համար»:  Նշված ցույցի մասնակիցները եկել են այն եզրակացության, որ «հերոս Հաճընը չպետք է խաղաղություն խնդրի, համբուրի թուրքի ձեռքը:  Ազգը նրա ողնաշարն է, նա պատրաստ է գնալ… "211920. Հուլիսին ստեղծվեց" Հաճընի արտակարգ արշավների կոմիտեն ", որի նպատակն էր կամավորական խումբ ստեղծել Հաճըն ուղարկելու համար:  Հուլիս-օգոստոս ամիսներին մենք կարողացանք հավաքել 300 կամավորներ ՝ Ախարչայում կենտրոնանալու համար:  Օգոստոսի 5-ին Քայդսակ Արամի (Թերզյան) գլխավորությամբ շուրջ 200 կամավորներ աննկատ մոտեցան թուրքական դիրքերին, ոչնչացրին մի ամբողջ վաշտ, հակահարվածով մեծ կորուստներ պատճառեցին թշնամուն և սեպտեմբերի 20-ին գրավեցին Ռումլու քաղաքը 22:  Այնուամենայնիվ, Հաճընի ճակատագիրն արդեն կանխորոշված ​​էր: Մեծ դժվարությամբ կազմավորված հայ կամավորների փոքր ջոկատը չհասցրեց մեկնել Հաճ:   Սեպտեմբերի 22-ին, երբ կամավորական խումբը պատրաստվում էր մեկնել Հաճ, ֆրանսիական զորքերը շրջապատեցին Ախարչանը, զինաթափ արեցին հայ կամավորներին և արտաքսեցին Կիլիկիայից 23: Կարելի է ասել, որ սա Հաճընի ժողովրդին օգնելու վերջին փորձն էր, որը ավարտվեց անհաջողությամբ:   Հիմնական մեղավորը Ֆրանսիայի իշխանություններն էին:  Վերջիններս, համաձայնության գալով թուրքերի հետ, ամեն կերպ խոչընդոտում էին կամավորական խմբերի ձեւավորմանը: Հոկտեմբեր 15-ին քեմալական զորքերը գրոհեցին բոլոր ուղղություններով ՝ ջարդուփշուր արելով պաշտպանական գծերը, ներխուժելով քաղաք, հրկիզելով այն ու դաժանորեն ոչնչացնելով քաղաքի ամբողջ հայ բնակչությանը:  Միայն 380 հոգանոց ջոկատին հաջողվեց ճեղքել պաշարումը, հասնել «Jiիհան», ապա ՝ «Ադանա 24»: 21 Կ. Իզմիրլյան, «Նոր Հաճն» Հաչնոյի ցեղասպանության արագ վերլուծություն:  1966, թիվ 10, էջ 270: 22 Թերզյան Ս., Նշում, աշխատություն, էջ 370: 23 ՀԱԱ, զ. 408, գ. 1, գ. 142, թ. 15-16-ին: 24 Նույն տեղում, 16: Այսպիսով ավարտվեց Հաճընի հերոսական ինքնապաշտպանությունը:   Անցոն անցավ ֆրանսիական երկպաշտպան քաղաքականությանը:  Unfortunatelyավոք, Հաճընի բնակիչներին չհաջողվեց փրկվել կոտորածներից, այնուամենայնիվ, Հաճընի ինքնապաշտպանությունը մեր պատմության վառ էջերից մեկն է, որն արտացոլում է հայ ժողովրդի անկոտրում կամքն ու ուժեղ ոգին: Մարինե Բեժանյան ՀԱAGՆԻ 1920 ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Բանալի բառեր. Հաճըն, Կիլիկիա, Ֆրանսիա, կամավորներ, հայկական լեգեոն, ինքնապաշտպանություն: Ամփոփում ։

Ուսումնասիրության  խնդիրն  է  բացահայտել  և  լուսաբանել  քեմալականների  դեմ  1920  թ.  Հաճընի  հայերի  յոթնամսյա  հերոսական  ինքնապաշտպանության  պարտության  պատճառները։
   Մեծ  եղեռնից  մազապուրծ  հաճընցիները  հայրենի  բնակավայր  վերադառնալուց  մեկ  տարի  անց  ստիպված  էին  զենք  վերցնել  ինքնապաշտպանության համար։
  Ցավոք, այն ավարտվեց պարտությամբ։
  Տպագիր և  արխիվային  նյութերի  ուսումնասիրության  արդյունքում  հանգել  ենք  այն  եզրակացությանը,  որ  պարտության  պատճառները  երկուսն  են՝  Կիլիկիայի  ֆրանսիական  իշխանությունների  հանցավոր  անտարբերությունն  ու  անգործությունը,  ինչպես  նաև  հայկական  կազմակերպությունների  ու  գործիչների  չհամակարգված  գործողությունները։
