ԲԺՇԿԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸԱշխարհագրական գիտելիքների գործնական կիրառման առաջին փորձերից է աշխարհագրություն-բժշկագիտություն կառուցողական փոխհարաբերությունը, որի սկիզբը դրել է բոլոր ժամանակների մեծագույն բժիշկ Հիպոկրատը Ք.ա. 5-րդ դարում։
  Բնակչության հիվանդացության  գլխավոր պատճառները նա տեսնում  էր բնական միջավայրի, մասնավորապես՝ օդի, ջրի և տեղանքի որակի մեջ։
  Այդ սկզբունքային մոտեցումը ոչմիայն  պահպանվում  է  նաև  այժմ,  այլև  հիմնարար  գիտությունների  ձեռք  բերած  նվաճումների  շնորհիվ  հարստացել  է  և  ստացել  նոր  բովանդակություն։
   Այժմ  բնակչությանառողջական վիճակը գնահատելու և բավարարելու համար օգտագործվում են աշխարհագրական միջավայրի գիտությունների բոլոր հատկանիշները ոչ  թե առանձին-առանձին, այլ համակարգային մոտեցմամբ, որպես մարդու գոյության բնական միջավայր կոչվող  բաց  համակարգի  փոխպայմանավորված  ու  փոխկապակցված  բաղադրիչներ։
 Դրանով պայմանավորված՝ գնալով խորանում ու բազմակողմանի են դառնում բժշկագիտության  փոխհարաբերություններն  ու  համագործակցությունն  աշխարհագրության`որպես մարդու գոյության ու զարգացման բնական ու սոցիալ-հասարակական պայմաններն ուսումնասիրող ինտեգրալ գիտության հետ [1, Էջ 359]։
  Բժշկաաշխարհագրականհետազոտությունների  ընթացքում  կիրառվում  են  համագիտական`  պատմական,  մաթեմատիկական, մոդելավորման, քարտեզագրման, կոնկրետ-գիտական` վիճակագրական, սոցիոլոգիական, ինֆորմացիայի  ստացման` դաշտային  դիտարկումների,  անկետային հարցումների, ինֆորմացիայի էմպիրիկ և տեսական ընդհանրացումների` դասակարգման,  շրջանացման,  գնահատման,  ստացված  ինֆորմացիայի  մշակման  մեթոդներ  և  տեխնիկական  եղանակների  ու  միջոցների`  էլեկտրոնային-հաշվիչ  տեխնիկայի,  պերֆոքարտերի  և  մի  շարք  այլ  մեթոդներ։
   Բժշկաաշխարհագրական  առաջինքարտեզները ի հայտ են եկել 19-րդ դարում՝ հետագայում հարուցելով քարտեզագրության  ինքնուրույն  ճյուղի  ստեղծումը։
   Այս  ոլորտում  մեծ  ներդրումներ  են  ունեցել  Ա.Ավցինը, Բ. Վերշինսկին, Բ. Պրոխորովը, Ա. Կելլերը, Ս. Մալխազովան, Վ. Տիկունովը,Ա. Հայրիյանը և այլք։
  Բժշկաաշխարհագրական քարտեզների ստեղծման  համար կիրառվում է տեղեկատվության երեք տեսակ. 1.  Քարտեզագրվող  տարածքում  ապրող  բնակչության  առողջության  վերաբերյալ տեղեկատվություն. հիմնված է  բնակչության  բուժսպասարկման կառույցներից ստացված  վիճակագրական տվյալների վրա։
   Կարող է լինել առանձինհիվանդաձևերի համար` տարեկան հաշվետվության ձևով։
 2.  Քարտեզագրվող  տարածքի  գեոմորֆոլոգիական,  երկրաքիմիական,  երկրաբանական առանձնահատկությունների, եղանակի, հողային ծածկի, ջրերի քիմիական  կառուցվածքի,  բուսակենդանական  գործոնների  վերաբերյալ  տեղեկատվություն.  կարելի  է  ստանալ  համապատասխան  քարտեզներից  և  բացատրական նյութերից։
 3.  Քարտեզագրվող տարածքի բնակչության տնտեսակենցաղային պայմաններիմասին  տեղեկատվություն.  վերաբերում  է  տարաբնակեցման  առանձնահատկություններին  (բնակչության  խտություն,  բնակավայրերի  տիպ,  բնակչությանկազմ). կարելի է ստանալ համալիր ատլասների քարտեզներից [3, էջ 345]։
 Բժշկաաշխարհագրական  քարտեզների  կազմման  համար  անհրաժեշտ  է  բժշկաաշխարհագետի  և  քարտեզագրի  համատեղ  աշխատանք։
   Աշխատանքների  կազմակերպման սկզբնական փուլում` քարտեզի բովանդակության, պայմանանշանների համակարգի, համապատասխան տեղեկատվության մշակման գործում կարևոր է բժշկաաշխարհագետի  դերը,  իսկ  քարտեզի  հիմքի,  քարտեզագրման  մեթոդների  ընտրության  մեջ`  քարտեզագրինը։
   Նա  ղեկավարում  է  նաև  քարտեզի  ձևավորման  աշխատանքները։
  Քարտեզների  կիրառության  ոլորտները շատ բազմազան են` քաղաքաշինություն,  ռեկրեացիոն  գործ,  առողջապահական  սպասարկում,  տարածքային  կառավարում։
  Բժշկաաշխարհագրական ատլասային քարտեզագրության մեջ առանձնահատուկ  աշխատանք  է  համարվում  Ա.  Կելլերի  «Օվկիանոսների  ատլասը»  (1974,  1977,1996 թթ.)։
  Ներկայացնում է օվկիանոսների առափնյա հատվածների ուսումնասիրությունները, ծովափնյա շրջանների բժշկաաշխարհագրական բնութագրիչները։
  Նախատեսված է գիտաշխատողների, բժիշկների, ծովագնացների, զբոսաշրջիկների համար։
 Բժշկաաշխարհագրական  լիարժեք  վերլուծություն  կատարելու  և  քարտեզագրելու համար Ա. Կելլերը երևույթների երեք խումբ է առանձնացնում.•  վարակիչ հիվանդություններ,•  մարդու համար վտանգավոր ծովային կենդանիներ,•  առողջապահական սպասարկում։
 Նրան հաջողվել է գրական ու քարտեզագրական աղբյուրների վերլուծության ուընդհանրացման միջոցով ցույց տալ ժանտախտի, դեղին տենդի, Ցուցուգամսիի տենդի, Շագասի հիվանդությունների և այլ հիվանդաձևերի տարածումը։
  Պայմանանշանների  համակարգում  ներկայացվում  են  դրանց  տարածման  պատճառները`  լվեր,  մոծակներ,  ճանճեր  և  այլն։
   Կարևոր  տեղ  է  հատկացվում  մարդու  համար  վտանգավործովային կենդանիների` շնաձկների, թունավոր ձկների, ծովային օձերի, ծովային ոզնիների  և  այլնի  տարածման  շրջաններին։
   Քարտեզները  ներկայացնում  են  նաև  բուժսպասարկման  վայրերը,  ԱՀԿ  (Առողջապահության  համաշխարհային  կազմակերպություն)  տեղեկատվական  կենտրոնները։
   Նման  քարտեզներն  օգնում  են  նվազեցնելնմանատիպ  հիվանդություններով  հիվանդանալու,  վտանգավոր  կենդանիների  հետշփվելու  վտանգը,  իսկ  զբոսաշրջիկների  համար  լուսաբանում  բուժսպասարկման  ամբողջ  ցանցը։
   Քարտեզագրության  այս  ոլորտում  որոշ  ձեռքբերումներ  ունի  նաև  Հայաստանը։
   Ա.  Կելլերի  և  Օ.  Շեպինայի  խմբագրությամբ  է  լույս  տեսել  Ա.  Հայրիյանի«Медико-экологический  атлас  Армении»  (1998  թ.)  աշխատանքը,  որում  ներկայացված  են  առողջապահական  վիճակագրական  ցուցանիշների  հիման  վրա  ստացվածվերլուծական քարտեզներ։
  Այդ քարտեզները կիրառում են կորելյացիաներ արտահայտելու,  տարածքի  բնական  ու  սոցիալ-տնտեսական  պայմանների  փոխազդեցությանբնույթը  բնակչության  առողջական  վիճակի  վրա  ներկայացնեու  համար։
   Սակայնդեռևս  ստեղծված  չեն  բժշկաաշխարհագրական  շրջանացման  քարտեզներ։
   Դրանցհիմքում դրվում են շրջակա միջավայրի և բնակչության առողջական վիճակի տարածքային  պայմանական  տարբերությունները։
   Բժշկաաշխարհագրական  դիֆերենցմանէությունը  բնական  ու  սոցիալ-տնտեսական  տարաբնույթ  երևույթների  ու  բնակչության առողջության միջև կապերի արտահայտումն է։
  Տարածքի բժշկաաշխարհագրական, ինչպես նաև աշխարհագրական ցանկացած այլ դիֆերենցումը կարող է արտահայտվել երեք հիմնական ձևերով` դասակարգում, տիպավորում, շրջանացում։
  Նշվածձևերը լավագույն  տարբերակով կարող են հանդես գալ շրջանացման մեջ։
  Բժշկաաշխարհագրական դիֆերենցման գործընթացն ավարտվում է բժշկաաշխարհագրականառանձնահատկություններով  բնութագրվող  տարածքային  համակարգերի  բաժանմամբ։
   Իսկ  յուրաքանչյուր  ենթահամակարգը  կրկին  այլ  գործոնների  ու  տարրերիփոխկապակցվածություն է։
  Գիտական գործածություն են ստացել միջավայրի այնպիսի  համակարգեր,  ինչպիսիք  են  անտրոպոէկոլոգիականն  ու  կենսասոցիալականը։
 Առաջինները ձևավորվում են մարդու և աշխարհագրական օբյեկտների` բնատարածքային,  տարածքաարտադրական  համալիրների  փոխազդեցության  արդյունքում,  իսկդրանց քարտեզագրման հիմքում ընկած են բնական, տեխնածին և սոցիալական բաղադրիչները (աղ. 1).Հիվանդությունների առաջացման պատճառները այնքան բազմազան են, որ քարտեզագրման  համար  շատ  հաճախ  կիրառվում  են  դրանց  տարածքային  զուգորդությունները։
 Աղյուսակ 1-ում ներկայացված օբյեկտի տիպերից յուրաքանչյուրը քարտեզագրելու առումով ունի իր առանձնահատկությունները։
  Հատկապես կարևորվում են օբյեկտի  գնահատման  չափանիշները,  քանի  որ  դրանց  արտահայտման  ձևերն  ու  դրսևորումները շատ տարբեր կարող են լինել։
  Մարդու և շրջակա միջավայրի փոխհարաբերության  արդյունքում  ի  հայտ  եկած  փոփոխությունները  մարդկանց  տարբեր  սեռերիու տարիքային խմբերի մոտ կարող են տարբեր լինել, և հետևաբար տարբեր են նաևդրանց  քարտեզագրման  մոտեցումները։
   Աշխարհագետի  ու  քարտեզագրի  համատեղաշխատանքն  անտրոպոէկոլոգիական  համակարգերի  հետազոտման  ու  քարտեզագրման համար կարող է բավարար չլինել, և պահանջվեն այլ մասնագետներ` հոգեբաններ, սոցիոլոգներ։
 Անտրոպոէկոլոգիական համակարգերի ուսումնասիրման քարտեզների հիմքում ընկած տարրեր [4, էջ 25]Աղյուսակ 1. ՕբյեկտիտիպըՕբյեկտշրջակամիջավայրԲնականԿլիմայականԵրկրաքիմիականՋրայինՀողայինԲիոգենԱբիոգենՍուբյեկտիՍուբյեկտՉափանիշիկատեգորիանմարդկատեգորիանՕբյեկտիգնահատմանչափանիշներըՄորֆոլոգիականՖիզիոլոգիականԲժշկականԿենսաբանականՄարդանհատՍեռատարիքային խմբերՌասաներՄարդկությունԲժշկակենսաբանականՍննդի բժշկակենսաբանական տեսանկյուններըՎարքի բժշկակենսաբանականտեսանկյուններըՏեխնածինՍոցիալականՍոցիալականԱրտադրականԺողովրդագրականՏարաբնակեցմանՏնտեսականՍոցիալականՔարտեզագրության  այս  ճյուղի  զարգացման  լուրջ  խնդիրներ  կան  մեր  երկրում։
 Դրանք  պայմանավորված  են  հիմնականում  տեղեկատվության  ձեռքբերման,  մշակման,  ինչպես  նաև  բժշկաաշխարհագրական  համատարած  ուսումնասիրություններիրականացնելու  հետ։
   Ըստ  վիճակագրական  տվյալների՝  ՀՀ-ում  2012  թ.  15  տարեկան և բարձր տարիքի բնակչության ընդհանուր հիվանդացությունը կազմում է երկրիբնակչության մոտ 40 %։
  Ամենաբարձր ցուցանիշը Երևանում է` մոտ 45 %, իսկ մարզերից համեմատաբար բարձր են Լոռու, Շիրակի, Սյունիքի, Կոտայքի ցուցանիշները։
 Հիվանդացության  պատճառները  վարչատարածքային  միավորների  ներսում  կառուցվածքի  տարբերությունները  մնում  են  քիչ  լուսաբանված։
   Բժշկաաշխարհագրականքարտեզների անհրաժեշտությունը մեծ է, դրանց օգնությամբ հստակ պատկերացումկարելի է կազմել երկրի բժշկաաշխարհագրական իրադրության շուրջ` ունենալով հիվանդությունների տարածման շրջանները, դրանց առաջացման հնարավոր պատճառները (հատկապես եթե դրանք էկոլոգիական բնույթի են), քանակական ցուցանիշները`ինչպես  բացարձակ,  այնպես  էլ  հարաբերական։
   Բժշկաաշխարհագրական  շրջանացման քարտեզներ կարելի է կազմել ինչպես անբողջ երկրի, այնպես էլ վարչատարածքային առանձին միավորների ու քաղաքների համար։
  Նման փորձ կատարվել է Գյումրիի համար (քարտեզ-սխեմա 1, հեղինակ` Ա. Վալեսյան)։
  Կազմվել է շուրջ հինգ տարվա վիճակագրական նյութերի մշակման արդյունքով, առանձնացվել են քաղաքի բազմաբուժարանների  կողմից  սպասարկվող  տարածքները,  վերհանվել  դրանցում  բնակչության  մոտ  առավել  հաճախակի  հանդիպող  հիվանդաձևերը։
   Նման  քարտեզներիօգնությամբ կարելի է նաև կանխատեսում կատարել և էլ ավելի արդյունավետ  կազմակերպել բուժսպասարկման գործընթացը։
 Քարտեզ-սխեմա 1. Գյումրիի բժշկաաշխարհագրական շրջանացումը [2, էջ 29]Նշված  քարտեզ-սխեմայում  առանաձնացված  են  նաև  առողջության  համարտարբեր  աստիճանի  վտանգավոր  համարվող  տարածքներ։
   Դրանց  առանձնացմանհիմքում դրվել են անտրոպոէկոլոգիական տարբեր բաղադրիչներ։
 Ակնհայտ  է,  որ  բժշկաաշխարհագրական  քարտեզագրությունը  ՀՀ-ում  պետք  էզարգացնել,  որպեսզի  թեկուզ  փոքր  չափով  հնարավոր  լինի  կրճատել  բնակչությանհիվանդացությունը` պայմանավորված տարածքի բնաէկոլոգիական իրադրությամբ։
  Գրականություն1.  Վալեսյան  Ա.,  Բժշկաաշխարհագրական  հետազոտությունների  կառուցողական  նշանակությունը  առողջապահական  խնդիրների  լուծման  գործում,  աշխարհագրությանգիտակառուցողական ներուժը և գործնական կիրառությունը, Երևան, 2011։
 2.  Վալեսյան  Ա.,  Քաղաքային  բնակավայրի  առողջապահաաշխարհագրական  իրադրության գնահատում (Գյումրի քաղաքի օրինակով), սեղմագիր, Երևան, 2004։
 Ազատուհի ՎալեսյանԲԺՇԿԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ կառուցողական, Հիպոկրատ, բնական համակարգային մոտեցում, լուրջխնդիրներ, ռեկրեացիոն գործ, քաղաքաշինություն, տարածքային կազմակերպում,առողջապահական սպասարկում։

Աշխարհագրություն-բժշկագիտություն կառուցողական փոխհարաբերությունների սկիզբը  դրվել է դեռևս Ք.ա. 5-րդ դարում` ժամանակների մեծագույն բժիշկ Հիպոկրատի կողմից։
  Ներկայումս  այս  կապն  ավելի  է զարգացել`  շնորհիվ  հիմնարար  գիտությունների  ձեռքբերած  նվաճումների։
   Բնակչության  առողջական  վիճակը  գնահատելու  ու  կարգավորելու  համար  օգտագործվում են աշխարհագրական միջավայրի գործոնները ոչ թե առանձին-առանձին, այլ համակարգային  մոտեցմամբ,  որպես  մարդու  գոյության  բնական  միջավայրի  բաղադրիչներ։
   Բժշկաաշխարհագրական քարտեզների կիրառության ոլորտները բազմազան են` քաղաքաշինություն,  ռեկրեացիոն գործ, առողջապահական սպասարկում, տարածքային կազմակերպում։
