ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԸԿառավարման  արդյունավետության  բարձրացումն  ընկերության  աշխատակիցների  համագործակցությունն  է  դեպի  համընդհանուր  նպատակի  իրականացում,  որի  դեպքում  ստացված  արժեքը  գերազանցում  է  ընկերությանկողմից  օգտագործված  ռեսուրսները  կամ  ներուժը։
   Ընդհանուր  առմամբ  կառավարման  համակարգի  արդյունավետությունն  կազմակերպության  ղեկավարների ուժերով կազմակերպության տարեկան բարեկեցության աճն է1։
 Արդյունավետությունը  բնորոշ  է  ոչ  բոլոր  տեսակի  համագործակցություններին.  այն  պահանջում  է  կոնկրետ  նպատակաուղղվածություն։
   Այս  պատճառով  է,  որ  այս  հասկացությունը  կրում  է  կառավարչական  բնույթ  և  առաջինհերթին ցույց է տալիս, թե որքան է դրված նպատակներին հասնելու աստիճանը։
   Ի  տարբերություն  արդյունքի՝  արդյունավետությունը  որոշակի  հարաբերակցություն է։
  Կառավարման արդյունավետությունը արտասահմանյան գրականության  մեջ  բնութագրվում  է  երկու  բառով՝  effectiveness  և  efficiency։
 Effectiveness-ը  ցույց  է  տալիս  կազմակերպության  ռազմավարական,  օպերատիվ նպատակներին հասնելու աստիճանը, ընկերության գործունեության հաջողությունը,  արտաքին  միջավայրի  հետ  փոխգործակցությունը  և  այլն։
   Իսկefficiency-ն  նշանակում  է  «տնտեսում»,  որը  ներառում  է  կազմակերպությանկողմից  օգտագործվող  ռեսուրսների,  միջոցների  խնայումը,  օրինակ՝  թողարկվող  արտադրանքի  և  օգտագործվող  ռեսուրսների  ծավալների  հարաբերակցությունը, որն անհրաժեշտ է այդ ծավալի ապրանքը թողարկելու համար։
  Որքան  քիչ  են  տվյալ  ռեսուրսների  օգտագործման  ծավալները  ապրանքի  արտադրության  ժամանակ,  այնքան  կազմակերպությունը  խնայում  է։
   Սակայնպետք է նաև չմոռանալ արտադրանքի նվազագույն որակական հատկանիշներին վերաբերող պահանջների մասին, որոնց անկումը կարող է լրջորեն ազդելձեռնարկության վաճառքների ծավալի և հեղինակության վրա։
 Այսպիսով՝ կարող ենք գալ այն եզրահանգմանը, որ կառավարման արդյունավետության  հիմնական  նպատակն  է  ստեղծել  կազմակերպության  կառավարման  համակարգ, որը  առավելագույնս կհամապատասխանի ընկերության1 Տե՛ս Трофимова Л. А., Трофимов В. В., Управленческие решения (методы принятия и реализации). СПб.։
  Экономика и финансы, 2011, էջ 129։
 ներքին միջավայրի պահանջներին և կապահովի ընկերության ռեսուրսների ևարտաքին միջավայրի առավել արդյունավետ օգտագործումը։
 Կառավարչական  որոշումները՝  որպես  կառավարչական  գործունեությանարդյունք, կարող են գնահատվել պարզ և բարդ ցուցանիշներով։
  Առաջիններիթվին  են  դասվում  ստացված  արդյունքները,  ժամանակը,  օգտագործված  ռեսուրսները։
  Բարդ ցուցանիշները կառուցվում են ավելի խորը գնահատման համար։
   Դրանց  թվին  են  դասվում  արդյունավետության  և  արտադրողականության ցուցանիշները։
 Կառավարչական  որոշումների  արդյունքները  կախված  են  որոշումներիորակից,  դրանց  ժամանակին  լինելուց,  նպատակների  համապատասխանությունից, պատվիրատուների պահանջներից, ինչպես նաև դրանց կայունությունից, ճշտությունից, ներքին համապատասխանությունից, զարգացման հնարավորություններից և այլն։
 Կառավարչական  որոշումների  ընդունման  համար  կատարվող  ծախսերիթվին  են  դասվում  տեղեկատվական,  ժամանակային,  տեխնիկական,  աշխատուժի  և  այլ  ծախսերը։
   Արդյունավետությունը՝  միևնույն  ծախսերով  առավելմեծ նպատակների հասնելն է։
  Կառավարչական որոշումների վրա ազդող գործոնները բաժանվում են երեք հիմնական խմբերի՝ ռեսուրսների արդյունավետօգտագործում,  ժամանակային  գործոն  և  կառավարման  նպատակասլացություն։
 Առաջին  գործոնը  բնութագրում  է  օգտագործվող  ռեսուրսների  որակը,դրանց  տնտեսումը  կառավարման  գործընթացում  և  կուտակման  ու  ավելացման հնարավորությունը։
 Երկրորդ գործոնը արտացոլում է որոշումների ժամանակին լինելը, ժամանակի խնայումը, նոր տեխնոլոգիաների օգտագործումը և անձնակազմի ներուժը,  որը  բավականին  արագ  և  մասնագիտորեն  կարող  է  լուծել  առաջացածհիմնախնդիրները։
 Երրորդ  գործոնն  արտացոլում  է  նպատակի  իրատեսական  լինելը  և  կարևորությունը։
  Դրան համապատասխան դիտարկվում է մենեջերի գործունեությունը, նրա ռազմավարությունը և տնտեսական զարգացմանը ուղղված գործընթացները։
 Կառավարչական  որոշումների  ինտենսիվությունը  ժամանակի  և  օգտագործված  ջանքերի,  իսկ  արտադրողականությունը  ժամանակի  և  արդյունքիհարաբերակցությունն է։
 Նմանատիպ  հարաբերակցությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  այդ  որոշման  արդյունավետության գնահատումը ընկերության ներքին և արտաքին միջավայրիկայունության գնահատման մեթոդներից մեկն է։
  Այս ամենը հնարավորությունէ տալիս ոչ միայն համոզվելու այդ որոշման իրականացման մեջ, այլև փաստացի  շեղումների  դեպքում  իրականացնելու  աշխատանքներ  այդ  որոշումներիհետևանքների շտկման և նոր որոշման նախագծման համար։
 Այլընտրանքների  ընտրության  ժամանակ  անհրաժեշտ  է  հասնել  նրան,որոշման  վերջնական  ձևակերպումը  արտացոլի  դրա  արդյունավետությանչափման  մեթոդը։
   Երբ  հնարավոր  չէ  գնահատել  կամ  չափել  որոշման  արդյունավետությունը, պետք է խուսափել նման որոշման ընդունումից։
  Որոշումը արդյունավետ է, եթե այն նպաստում է ընկերության կողմից դրված նպատակներին  հասնելուն։
   Բազմաթիվ  նպատակների  առկայության  դեպքում  արդյունավետ կարելի է համարել այն որոշումը, որի դեպքում հասնում ենք դրական արդյունքի և ընդհանուր նպատակը գերակա է մի շարք երկրորդական նպատակների նկատմամբ։
 Այսպիսով՝  կառավարչական  որոշումների արդյունավետությունը  նաև  ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման արդյունք է, որը ստացվում է կառավարչական  որոշումների  մշակման  կամ  իրականացման  ընթացքում։
   Կազմակերպության  ռեսուրսների  թվին  կարելի  է  դասել  ֆինանսները,  նյութերը,  անձնակազմի  առողջությունը,  աշխատանքի  կազմակերպումը  և  այլն։
   Տարբերակում  են  կառավարչական  որոշումների  կազմակերպչական,  տնտեսական,  հոգեբանական, իրավաբանական, էթիկական, տեխնոլոգիական և սոցիալականարդյունավետությունները2։
 Կառավարչական  որոշումների  կազմակերպչական  արդյունավետությանտակ հասկանում ենք կազմակերպության նպատակներին հասնելը՝ աշխատակիցների  նվազագույն  քանակի  կամ  ժամանակի  նվազագույն  օգտագործմանպայմաններում։
   Կազմակերպչական  նպատակները  կապված  են  մարդկանցհետևյալ  պահանջմունքների  հետ՝  աշխատանքի  կազմակերպում  և  անվտանգության, կառավարում և կայունություն։
  Կազմակերպչական արդյունավետությունը և կառավարչական որոշումների որակը սերտորեն կապակցված են3։
 Կառավարչական  որոշումների  տնտեսական  արդյունավետությունը  կառավարչական  որոշման  իրականացման  արդյունքում  ստացված  լրացուցիչապրանքի  հարաբերակցությունն  է  այդ  որոշման  մշակման  և  իրականացմանհամար կատարված ծախսի վրա։
 Կառավարչական  որոշումների  սոցիալական  արդյունավետությունը սոցիալական  նպատակներին  հասնելն  է,  այսինքն՝  աշխատակիցների  վրա  ազդողորոշումների  ավելի  կարճ  ժամանակահատվածում  ընդունումը,  մարդկային  ևֆինանսական ռեսուրսների նվազագույն օգտագործմամբ։
  Սոցիալական նպատակները  բավարարում  են  մարդկանց  տեղեկացված  լինելու,  գիտելիք  ստանալու, ինքնադրսևորման, շփման, հանգստի և այլ պահանջմունքներ։
 Կառավարչական  որոշումների  տեխնոլոգիական  արդյունավետությունըբիզնես  պլանով  նախատեսված  որոշակի  արդյունքներին  հասնելն  է  ավելի2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 131։
 3 Տե՛ս Васильев С. Н., Селедкин А. П., Синтез функции эффективности в многокритериальныхзадачах принятия решений // Техническая кибернетика, 1980, № 3, էջ 161։
 կարճ ժամանակահատվածում և ավելի քիչ ֆինանսական ծախսերի պայմաններում։
 Կառավարչական որոշումների  հոգեբանական  արդյունավետությունը մեծթվով  մարդկանց  համար  հոգեբանական  նպատակներին  հասնելն  է  համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում ու ավելի քիչ աշխատակիցների առկայության  և  ֆինանսական  ռեսուրսների  պայմաններում։
   Հոգեբանական  նպատակները  բավարարում  են  մարդկանց  սիրելու,  ընտանիք  կազմելու,  ազատժամանակ ունենալու և այլ պահանջմունքներ։
 Կառավարչական որոշումների իրավական արդյունավետությունը կազմակերպության իրավական նպատակներին հասնելն է համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում  և  քիչ  ֆինանսական  ռեսուրսների  առկայության  պայմաններում։
   Իրավական  նպատակները  բավարարում  են  մարդկանց  պաշտպանված լինելու պահանջմունքը։
 Այսօր  կազմակերպության  արդյունավետության  կառավարման  մեթոդներն ու մոտեցումները բազմազան են՝ ֆինանսական ցուցանիշների հավաքածուից  մինչև  տնտեսական  ավելացված  արժեքի  ժամանակակից  հայեցակարգ(EVA), դեպի արժեքն ուղղված կառավարում (VBM), ֆրանսիական կառավարման թվային համակարգ (tableau de bord) և հաշվեկշռված ցուցանիշների համակարգ (BSC)։
 BSC հայեցակարգ – ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգ։
  Կազմակերպության  արդյունավետությունը  (արժեքի  ավելացում)  դիտարկվում  է  չորսուղղություններով, որոնք արտացոլում են կազմակերպության գործունեությանընթացիկ  և  հեռանկարային  ծրագրերը՝  ֆինանսների,  սպառողների,  բիզնեսգործընթացների, ուսուցման և աճի տեսանկյունից։
  Կազմակերպության տվյալչորս ուղղության ռազմավարական նպատակները բաժանվում են ըստ կազմակերպության առանձին ստորաբաժանումների ցուցանիշների4։
 EVA  հայեցակարգ  –  տնտեսական  ավելացված  արժեք։
   Կազմակերպության  արդյունավետությունը  հարաբերակցված  է  EVA  ցուցանիշի  հետ։
   EVA-իորոշող  գործոններն  ընկած  են  կազմակերպության  արժեքի  հիմքում։
   Կազմակերպության ռազմավարական նպատակները կապակցված են EVA-ի գործոնների  օպտիմիզացման  հետ։
   EVA-ն  արդյունավետության  գնահատման  միակցուցանիշն է5։
 Tableau  de  bord  հայեցակարգ  –  կառավարման  թվային  համակարգ։
 Կազմակերպության  արդյունավետությունը  դիտարկվում  է  հեռանկարայինտարբեր  ուղղությունների՝  բաժնետերերի,  սպառողների,  հասարակության,բիզնես  գործընթացների,  գործընկերների  և  անձնակազմի  տեսանկյունից։
 Կազմակերպության  գործունեության  ընթացքում  հնարավոր  է  վերոնշյալ  ուղ4  Տե՛ս  Каплан  Р.  С.,  Нортон  Д.  П.,  Сбалансированная  система  показателей։
   От  стратегии  кдействию, М., Олимп-Бизнес, 2003, էջ 29։
 5  Տե՛ս  Brigham  E.  F.,  Ehrhardt  М.  C.,  Financial  Management։
   Theory  and  Practice.  13th  Edition.Mason։
  South-western Centage Learning, 2011, էջ 67։
 ղությունների  ճկուն  օգտագործում։
   Այդ  ցուցանիշների  մասնատման  հիմքումընկած է կազմակերպական կառուցվածքը6։
 VBM  հայեցակարգ  –  արժեքի  կառավարման  համակարգ։
   Կազմակերպության արդյունավետությունը դիտարկվում է ընկերության շուկայական արժեքի աճի տեսանկյունից, որտեղ կարևորվում են գնահատումը, ռազմավարությունը, ֆինանսները և կորպորատիվ կառավարումը։
  Գործունեության արդյունավետության գնահատումն իրականացվում է արժեքի կառավարման ցուցանիշների համակարգի միջոցով (ներառյալ EVA-ը)։
 7։
 Կառավարչական  որոշումների  արդյունավետության  գնահատման  մասնագիտական  գրականության  մեջ  վերը  նշված  բոլոր  առկա  մոտեցումները,գործոնները  և  մեթոդները  ուսումնասիրելուց  հետո  մենք  կարող  ենք  դրանքհամախմբել  մի  որոշակի  ցուցանիշների  համախմբի  մեջ,  որոնք  արտացոլումեն կազմակերպության գործունեության հիմնական արդյունքները և հնարավորություն  են  տալիս  գնահատելու  կառավարչական  որոշումների  արդյունավետությունը։
 Այդպիսի ցուցանիշների թվին են դասվում.•  GPM (Gross Profit Margin) – համախառն շահույթի մարժա,•  NPM (Net Profit Margin) – զուտ շահույթի մարժա,•  ROCE (Return on Capital Employed) – ներդրված կապիտալի վերադարձելիություն,•  Current and Acid Ratio – ընթացիկ և արագ իրացվելիություն, Inventory Holding Period – պաշարների պահպանման ժամկետ,•  Receivables  Collection  Period  –  դեբիտորական  պարտքերի  հավաքագրման ժամկետ,•  Payables  Payments  Period  –  կրեդիտորական  պարտքերի  հավաքագրման ժամկետ։
 Փորձենք այս ցուցանիշների հաշվարկման միջոցով գնահատել կառավարման տեղեկատվական համակարգերի ազդեցությունը հետևալ օրինակի վրա։
 Հետազոտության իրականացման համար ընտրել ենք երկու ընկերություններ,որոնք իրենց գործունեությունն իրականացնում են մանրամեծածախ առևտրիոլորտում։
   Ընկերություն  Ա-ն  և  Ընկերություն  Բ-ն  իրենց  գործունեություննիրականացնում են քաղցրավենիքի և հրուշակեղենի, շորերի, խնամքի պարագաների և կաթնամթերքի մանրամեծածախ առևտրի ոլորտներում։
  Ներկայացնենք  ընկերությունների  ֆինանսական  հիմնական  ցուցանիշները,  որոնք  արտացոլում են իրենց գործունեության արդյունքները8։
  Նշենք, որ երկու ընկերություններում  էլ  կառավարման  տեղեկատվական  համակարգերը  ներդրվել  են2015 թվականից։
 6 Տե՛ս Каплан Р. С., Нортон Д. П., նույն տեղում, էջ 191։
 7 Տե՛ս Brigham E. F., Ehrhardt М. C., նույն տեղում, p. 521։
 8 Ընկերությունների պահանջով իրենց անվանումները փոխարինված են։
 Ընկերություն Ա-ի գործունեության արդյունավետության ցուցանիշները Աղյուսակ 1.Ցուցանիշ2013Փ2014Փ2015Պ2015ՓՀամախառն շահույթի մարժաԶուտ շահույթի մարժաԱկտիվների վերադարձելիությունՆերդրած կապիտալիվերադարձելիությունԸնթացիկ իրացվելիությունԱրագ իրացվելիությունՊաշարների պահպանման ժամկետԴեբիտորական պարտքերիհավաքագրման ժամկետԿրեդիտորական պարտքերիվճարման ժամկետՊարտք/ակտիվՊարտք/կապիտալ2016ՊԸնկերություն Բ-ի գործունեության արդյունավետության ցուցանիշները Աղյուսակ 2.* Պ - պլանային* Փ - փաստացիՑուցանիշՀամախառն շահույթի մարժաԶուտ շահույթի մարժաԱկտիվների վերադարձելիությունՆերդրած կապիտալիվերադարձելիությունԸնթացիկ իրացվելիությունԱրագ իրացվելիությունՊաշարների պահպանման ժամկետԴեբիտորական պարտքերիհավաքագրման ժամկետԿրեդիտորական պարտքերիվճարման ժամկետՊարտք/ակտիվՊարտք/կապիտալ2015Պ2015Փ2016ՊԿառավարման  տեղեկատվական  համակարգերի  ներդրումն  երկու  կազմակերպություններում  հնարավորություն  է  տվել  բարելավելու  ընկերությանգործունեության արդյունքները շուկայական ծանր պայմաններում։
   Մասնավորապես, Ընկերություն Ա-ի և Ընկերություն Բ-ի ընթացիկ և արագ իրացվելիության  ցուցանիշներն  ավելացան՝  համապատասխանաբար  12.9%  և  14%,50.5%  և  46%  2014  թվականի  նույն  ցուցանիշների  նկատմամբ։
   Երկու  ընկերությունները սկսեցին առավել արդյունավետ կառավարել սեփական պաշարները,  ինչը  վկայում  է  պաշարների  պահպանման  ժամկետի  ցուցանիշի  կրճատումը  274  օրից  249  Ընկերություն  Ա-ում,  իսկ  Ընկերություն  Բ-ում՝  135-ից109։
  Հետևաբար, կարող ենք եզրակացնել, որ ընկերությունը բարձրացրել է իրընթացիկ ակտիվների օգտագործման արդյունավետությունը և կարողանում էժամանակին կատարել իր կարճաժամկետ պարտավորությունները։
 Հասույթի  ծավալներն  երկու  ընկերություններում  էլ  կրճատվել  են.  Ընկերություն  Ա-ում՝  10%՝  հասնելով  1,073,806  հազար  դրամի  2014  թվականի1,193,118 հազար դրամի համեմատ, իսկ Ընկերություն Բ-ում՝ 18%՝ հասնելով1,797,892  հազար  դրամի  2014  թվականի  2,192,551  հազար  դրամի  համեմատ։
   Համախառն  շահույթը  նույնպես  կրճատվել  է  համապատասխանաբար3%-ով  և  5%-ով։
   Այս  ամենի  հիմնական  պատճառներից  մեկը  2014  թվականիդեկտեմբեր ամսին դոլարի և եվրոյի կտրուկ աճն է դրամի նկատմամբ 20-25%ով, որի հետևանքով էլ 2015 թվականին ՀՀ-ում առևտրաշրջանառությունը կրճատվել  է  8%-ով։
   Այս  դժվարին  շուկայական  պայմաններում  կառավարմանտեղեկատվական  համակարգի  ներդրումն  օգնեց  առավել  արդյունավետ  կառավարել ընկերության ծախսերը։
  Բացառությամբ որոշակի պարտադիր ծախսերի կրճատումների՝ ծախսերի ծավալն Ընկերություն Բ-ում կրճատվեց 9.5%ով, իսկ Ընկերություն Ա-ում ծախսերի ծավալը 2014 թվականի համեմատ շատչնչին  կրճատվեց՝  կազմելով  ընդամենը  1-%։
   Չենք  կարող  հաշվի  չառնել  այնհանգամանքը, որ երկու  ընկերություններն  էլ ակնկալում  էին հասույթի  և համախառն շահույթի ավելի կտրուկ անկում։
  Համեմատության համար նշենք, որԸնկերություն Ա-ն կանխատեսում էր հասույթի նվազում 20%-ով և համախառնշահույթի  կրճատում  19.9%-ով,  իսկ  Ընկերություն  Բ-ն  կանխատեսում  էր  հասույթի կրճատում 20.2%-ով և համախառն շահույթի կրճատում 24.4%-ով։
 Այսպիսով՝  վերը  նշված  ցուցանիշները  հնարավորություն  են  տալիս  գնահատելու ոչ միայն ձեռնարկության գործունեության, այլև այդ գործունեությանընթացքում  մշակվող,  նախապատրաստվող  և  իրականացվող  որոշումներիարդյունավետությունը։
   Դրանք  այն  ցուցանիշներն  են,  որոնք  գնահատում  ենռազմավարական որոշումների արդյունքները։
 ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆԲենիամին ՖրունջյանՏԱՐՐԵՐԸԲանալի բառեր՝ կառավարչական որոշումներ, արդյունավետության բարձրացում,որոշումների արդյունավետության բարձրացման մեթոդներԱմփոփում։

Հոդվածում  ներկայացվում  է  կառավարչական  որոշումների  արդյունավետության  բարձրացման դերը ձեռնարկության գործունեության մեջ։
  Հետազոտության  օբյեկտ են կառավարչական  որոշումների  արդյունավետության  բարձրացման  դասական  և  ժամանակակից մոտեցումները։
   Ուսումնասիրության  արդյունքը  ցույց  է  տալիս,  որ  գոյություն  ունեն  կառավարչական  որոշումների  արդյունավետության  բարձրացման  տարբեր  մոտեցումներ,  որոնք  կիրառելի  են ելնելով ընկերություններում ստեղծված իրավիճակից, նաև նպաստում են այլընտրանքներից լավագույնի ընտրությանը։
