ԵՐԱՇՏՆԵՐԻ ԵՎ ԽՈՐՇԱԿՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՌԻՍԿԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՂՄՄԱՆՈՒՂԻՆԵՐՆ ԱՐՄԱՎԻՐԻ ԵՎ ԱՐԱՐԱՏԻ ՄԱՐԶԵՐՈՒՄԵրաշտների և խորշակների համալիր ուսումնասիրությունները շատ կարևոր ենհատկապես Արարատի և Արմավիրի մարզերում, քանի որ դրանք  հանրապետությանկարևորագույն գյուղատնտեսական տարածաշրջաններից են։
  Երաշտների և խորշակների ուսումնասիրության և գնահատման կարևորությունը կապված է ոչ միայն դրանցներկա  վիճակի  գնահատման,  այլև  վտանգավոր  երևույթների  տարածաժամանակային փոփոխությունների կանխատեսման, հարմարվողական միջոցառումների ձեռնարկման  և  վնասների  նվազեցման  գործընթացների  հետ,  որոնք  կլիմայի  գլոբալփոփոխությունների պայմաններում այսօր առավել հրատապ են դարձել։
 Աշխատանքում քննարկվել են Արարատի և Արմավիրի մարզերում երաշտների,խորշակների ձևավորման պատճառները և առանձնահատկությունները, տարածմանօրինաչափությունները, առաջացրած բացասական հետևանքները, դրանց կանխարգելման և մեղմման ուղիները։
  Ուսումնասիրությունները կատարվել են Արարատի ևԱրմավիրի մարզերում գործող օդերևութաբանական յոթ կայանների և դիտակետերիբազմամյա տվյալների հիման վրա։
  Տվյալների մշակման համար կիրառվել են մաթեմատիկական  և  վիճակագրական  մեթոդներ։
   Ստացված  տվյալների  հիման  վրակազմվել են աղյուսակներ, գրաֆիկներ և քարտեզներ։
 Երաշտն ագրոօդերևութաբանական վտանգավոր երևույթ է, որը պայմանավորված է բարձր ջերմաստիճանների (> 25° C), օդի հարաբերական փոքր խոնավության(≤ 30 %) պայմաններում, տեղումների երկարատև և զգալի պակասությամբ։
  Ջերմաստիճանի բարձրացումը հանգեցնում է հարաբերական խոնավության փոքրացման ևխոնավության  պակասորդի  մեծացման։
   Բույսերի  խոնավության  ծախսի  և  մուտքիմիջև առաջանում է անհապատասխանություն. բույսը խոնավության պակաս է զգում,և սկսվում է երաշտը։
 Երաշտի ազդեցությունը բույսերի, ինչպես նաև բերքի վրա, կախված է տարբերգործոններից`  երաշտի  սկսելու  պահից,  տևողությունից,  ինտենսիվությունից,  նախկինում դիտված եղանակային պայմաններից, երաշտի ժամանակ քամու արագությունից,  բույսերի  զարգացման  փուլից,  երաշտադիմացկունությունից,  ինչպես  նաև  կիրառվող ագրոտեխնիկայի մակարդակից [3]։
 Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ երբ ցանքերը սկզբնական շրջանումուշ են ջրվում, բույսերը կազմավորում են ավելի խորը գնացող արմատային համակարգ, ավելի լավ են օգտագործում հողի ստորին շերտի խոնավությունը և հեշտ ենդիմակայում երաշտին [7]։
 Երաշտներն ըստ ծագման լինում են 2 տեսակի` մթնոլորտային  և հողային։
  Հողային երաշտների  դեպքում  բույսերը  տուժում են անձրևների երկարատև բացակայությունից և հողի արմատաբնակ շերտում օգտակար խոնավության  պակասից։
  Հողային  երաշտը  բույսերի  վրա  ազդում  է  աստիճանաբար։
   Մթնոլորտային    երաշտի դեպքում  հողում  կարող են  լինել  օգտակար  խոնավության որոշ պաշարներ, սակայնբույսերը տուժում են օդի բարձր  ջերմաստիճանից և հարաբերական ցածր խոնավությունից։
   Սովորաբար,    հողային  երաշտին  նախորդում  է  մթնոլորտայինը,  որիցհետո դրանք դրսևորվում են միասին։
 Ըստ ինտենսիվության երաշտները բաժանվում են 4 խմբի` շատ ուժեղ, ուժեղ,միջակ և թույլ [3]։
  ԱՊՀ երկրների երաշտի մշտադիտարկումն առաջարկել է հետևյալհիմնական ցուցանիշները՝1.  Գ. Տ. Սելյանինովի հիդրոթերմիկ գործակիցը` (ՀԹԳ), 2.  Դ. Ի. Շաշկոյի խոնավության մոդուլը (Md),բնական խոնավապահովվածությունը (V%),30 %-ից պակաս օդի հարաբերական խոնավություն ունեցող օրերի թիվը (N0),30°-ից բարձր օդի միջին ջերմաստիճաններով օրերի թիվը (Nt), հողաշերտում  (0-20  սմ,  0-50  սմ,  0-100  սմ)  արդյունավետ  խոնավության  պաշարները (W0-20, W0-50, W0-100)։
 Աղյուսակ 1. Տարբեր ինտենսիվության երաշտային պայմանները բնութագրող գործոններիցուցանիշները [3]ՑուցանիշներՆվազագույնԱռավելագույնՀԹԳW0-20 (մմ)W0-50 (մմ)W0 -100 (մմ)Երաշտի ինտենսիվությունըՇատուժեղՈւժեղՄիջակԹույլԵրաշտիբացակայություն        * հարաբերական խոնավությունը ցածր  է 30 %-ից      ** օրերի քանակը, երբ ջերմաստիճանը բարձր է 30° C-իցԱղյուսակ  1-ում  բերված  ցուցանիշներն  առանձին-առանձին  չեն  նպաստումերաշտների  ձևավորմանը,  քանի  որ  միևնույն  քանակի  տեղումները,  օդի  հարաբերական խոնավությունը, ջերմաստիճանը, կախված  տեղական  պայմաններից` ռելիեֆի ձևից,  հողի տեսակից, բույսերի զարգացման աստիճանից և այլն, կարող ենտարբեր ազդեցություն ունենալ։
 Օդ. կայանՀԹԳվեգ.շրջ.վեգ.շրջ.Արարատի մարզԱրարատԱրտաշատՈւրցաձորԱնանուն լ-ցքԱրմավիրՄերձավանԱրմավիրի մարզՇատ ուժեղՈւժեղՄիջակԹույլ կամ լրիվբացակայությունԱղյուսակ 2. Գ. Տ. Սելյանինովի հիդրոթերմիկ գործակիցը (ՀԹԳ) և Դ. Ի. Շաշկոյիմթնոլորտային խոնավացման ցուցանիշը (Md) Արարատի և Արմավիրի մարզերում [6]Համադրելով  աղյուսակ  2-ի  ՀԹԳ-ի  տվյալներն  աղյուսակ  1-ի  տվյալների  հետ,կարելի է եզրակացնել, որ շատ ուժեղ երաշտներ կարող են դիտվել հուլիսին` Արտաշատի և Արմավիրի կայաններում (ՀԹԳ` 0.1), օգոստոսին բոլոր կայաններում` բացառությամբ  Ուրցաձորի,  և  սեպտեմբերին`    Արարատի  և  Արտաշատի  կայաններում(ՀԹԳ` 0.1)։
  Ուժեղ երաշտներ (ՀԹԳ` 0.2-0.39) կարող են դիտվել հուլիս ամսին Արարատ, Ուրցաձոր և Մերձավան կայաններում, իսկ սեպտեմբերին՝ Ուրցաձոր և Մերձավան կայաններում։
   Ավելի հաճախ կարող են դիտվել միջակ երաշտներ (ՀԹԳ` 0.40.6) մայիս (Արարատ, Արտաշատ կայաններ), հունիս (Արտաշատ, Ուրցաձոր, Արմավիր,  Մերձավան  կայաններ),  հուլիս  (Անանուն  լ-ցք)  և  սեպտեմբեր  (Անանուն  լ-ցք)ամիսներին։
  Վեգետացիոն շրջանում երաշտների լրիվ բացակայություն հնարավոր էմիայն Անանուն լ-ցք կայանում, միջակ երաշտներ` Ուրցաձոր և Մերձավան կայաններում, և ուժեղ երաշտներ` Արարատ, Արտաշատ և Արմավիր կայաններում։
 Միևնույն ժամանակ, համադրելով աղյուսակ 2-ի մթնոլորտային խոնավացմանցուցանիշը աղյուսակ 1-ի տվյալների հետ, կարելի է հանգել այն եզրակացության, որհուլիս,  օգոստոս,  սեպտեմբեր  ամիսներին  մարզերի  բոլոր  կայաններում  կարող  ենդիտվել շատ ուժեղ երաշտներ (Md` 0-0.09), իսկ վեգետացիոն շրջանում դրանք դիտվում են բոլոր կայաններում` բացառությամբ Անանուն լ-ցք կայանի, որտեղ բնորոշ ենուժեղ երաշտները (Md` 0.19)։
 Կարելի է ասել, որ երկու ցուցանիշների դեպքում էլ, ընդհանուր առմամբ, շատուժեղ երաշտների հավանականությունը հատկապես մեծ է հուլիս, օգոստոս և սեպտեմբեր ամիսներին։
 Ինչպես երևում է նկար 1-ից, առավել հաճախ երաշտները դիտվում են մարզերիցածրադիր մասերում, իսկ բացարձակ բարձրությանը համընթաց` էականորեն նվազում են։
  Պետք է նշել, որ մարզերում նպաստավոր պայմաններ կան հատկապես շատուժեղ, ուժեղ և միջակ ինտենսիվության երաշտների համար։
 Նկար 1. Երաշտներով տասնօրյակների թիվն Արարատի և Արմավիրի մարզերումԽորշակը չոր և տաք քամի է, որն օժտված է բարձր ջերմությամբ և հարաբերական ցածր խոնավությամբ։
  Որպես խորշակի չափանիշ ընդունվում է միաժամանակդիտվող օդերևութաբանական տարրերի գումարը` հարաբերական խոնավությունը` ≤30 %, ջերմաստիճանը` > 25° C, իսկ քամու արագությունը` ≥ 5 մ/վ։
  Խորշակների օրական ընթացքը նման է ջերմաստիճանի և քամու արագության ընթացքին և լավ արտահայտվում է կեսօրից հետո [2]։
  Տարվա ընթացքում  ամենից  վտանգավոր, ինտենսիվ  խորշակներ  դիտվումեն  հուլիս և օգոստոս  ամիսներին։
  Ամառային ամիսներին  Միջագետքի  շրջանում ձևավորվում է ցածր  ճնշման դաշտ, հարավ-արևելքից և հարավից տաք ու չոր արևադարձային օդը ներթափանցում է հանրապետության տարածք, հատկապես` հարավային շրջաններ։
 Աղյուսակ 4-ից երևում է, որ վեգետացիոն շրջանում խորշակային օրերի առավելագույն թիվը երկու մարզերում էլ օգոստոսին է դիտվել։
  Արարատի մարզում առավելագույն օրերի քանակը դիտվել է Արտաշատ դիտակետում` 4.8 օր, իսկ Արմավիրիմարզում` Արմավիր դիտակետում ` 5.1 օր։
 Ամիսներյ ն ա ա կ դ Օ զ ր ա Մ տ ա շ ա տ ր Ա ր ո ձ ա ց ր և Ո տ ա ր ա ր Ա ր ի վ ա մ ր Ա ն ա վ ա ձ ր ե Մ տ ա ր ա ր Ա ր ի վ ա մ ր Ա Աղյուսակ 4. Խորշակներով օրերի թիվը վեգետացիոն շրջանում Արարատի ևԱրմավիրի մարզերում [6]Նկար 4-ից երևում է, որ Արմավիրի մարզում խորշակներով օրերն առավել շատ(120 և ավելի) դիտվում են մարզի արևելյան և հարավարևելյան մասերում, իսկ դեպիարևմուտք  շարժվելիս  դրանք  էականորեն  նվազում  են։
   Արարատի  մարզում  խորշակներով  օրերի  նվազագույն  քանակը  նկատվում  է  մարզի  արևելյան  հատվածում,իսկ դեպի արևմուտք բացարձակ բարձությունների նվազմանը զուգընթաց մեծանումէ խորշակներով օրերի թիվը։
 Նկար 4. Խորշակներով օրերի թիվն Արարատի և Արմավիրի մարզերում Խորշակային օրերին ոռոգելի հողատարածքները գրեթե չեն տուժում։
  Պարզվելէ, որ եթե հողում առկա է խոնավության բավարար քանակ` 20 մմ 0-20 սմ շերտում,ապա հացահատիկի ցանքերը և պտղատուներն առանց լուրջ վնասի կարող են դիմանալ թույլ խորշակներին մինչև 5, միջին ինտենսիվության դեպքում` 3-4, ինտենսիվների դեպքում` 2-3, իսկ շատ ինտենսիվների դեպքում` 1-2 օրվա ընթացքում [1]։
 Նշենք, որ կլիմայի գլոբալ փոփոխության պայմաններում մեծանալու է օդերևութաբանական անբարենպաստ պայմանների հավանականությունը, մասնավորապես,ուժեղանալու  է  երաշտների  և  խորշակների  բացասական  ազդեցությունը  գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության վրա, որոնց ազդեցությունը մեղմելունպատակով անհրաժեշտ է ձեռնարկել մի շարք միջոցառումներ և կիրառել նոր տեխնոլոգիաներ։
  Դրանցից են՝1.  խոնավապահովման տեխնոլոգիաների կիրառումը,3.  պարարտանյութերի  ճիշտ  տեսակների  և  դրանց  ժամանակին  օգտագործումը(պարզվում է, որ ֆոսֆորական և կալիումական պարարտանյութերը երաշտներիև խորշակների նկատմամբ բարձրացնում են բույսերի դիմացկունությունը),ցանքաշրջանառության ճիշտ կիրառումը, որոնք  կմեծացնեն հող ներթափանցող ջրի քանակը և հողաշերտում  կուտակվող ջրի ծավալը,ոռոգման նորագույն մեթոդների ներդնումը (մասնավորապես` գծային և կաթիլային ոռոգումը)։
 երաշտադիմացկուն մշակաբույսերի և սորտերի ներդնումը,ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Գյուլխասյան Մ., Կլիմայի փոփոխության պայմաններում դաշտային մշակաբույսերի հարմարվողական միջոցառումների տեխնոլոգիական կարիքների գնահատում,Կլիմայի փոփոխության հիմնահարցեր,  Երևան, 2003, էջ 145-153։
 [2] Թորոսյան Ա., Մելքոնյան Հ., ՀՀ տարածքում երաշտների, խորշակների և անանձրև ժամանակահատվածների կլիմայական ուսումնասիրություն, Կլիմայի փոփոխության հիմնահարցերըժ, Երևան, 1999, էջ 65-69։
 [3] Խաչատրյան Լ., Մելքոնյան Հ., Սարգսյան Ն., ՀՀ տարածքում կլիմայի փոփոխությամբ  պայմանավորված  երաշտների  գնահատման  և  կանխատեսման  հիմնահարցեր, Կլիմայի փոփոխության հիմնահարցեր, Երևան, 2003, էջ 284-288։
 [4] Կլիմայական տեղեկագիր, մաս I, Օդի և հողի ջերմաստիճան, Հայպետհիդրոմետ,Երևան, 2011, էջ 150։
 [5] Կլիմայական տեղեկագիր, մաս V, Մթնոլորտային երևույթներ, Հայպետհիդրոմետ,Երևան, 2014, էջ 70։
 [6] Հայաստանի ագրոկլիմայական ռեսուրսները, Հայպետհիդրոմետ, Երևան, 2011, էջ155։
 [7] Հայաստանի ազգային ատլաս, հատոր Ա, Երևան, 2007, էջ 232։
 [8] URL։
  http։
 //minagro.am/ (Հասանելի էր՝ 26.08.2017 դրությամբ)։
 Վարդանյան ՍեդաԵՐԱՇՏՆԵՐԻ ԵՎ ԽՈՐՇԱԿՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՌԻՍԿԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՂՄՄԱՆՈՒՂԻՆԵՐՆ ԱՐՄԱՎԻՐԻ ԵՎ ԱՐԱՐԱՏԻ ՄԱՐԶԵՐՈՒՄԲանալի բառեր` երաշտ, խորշակ, ագրոհամակարգ, ագրոօդերևութաբանականերևույթ, հողային և մթնոլորտային երաշտներ, հիդրոթերմիկ գործակից։

Հոդվածում քննարկվել են Արարատի և Արմավիրի մարզերում երաշտների, խորշակների ձևավորման պատճառները և առանձնահատկությունները, տարածման օրինաչափությունները, առաջացրած բացասական հետևանքները, դրանց կանխարգելման և մեղմման ուղիները։
   Արմավիրի և Արարատի մարզերը հանրապետության գյուղատնտեսական կարևորագույն շրջաններն են, որտեղ ինտենսիվ երաշտների և խորշակների առաջացման համար առկա են նպաստավոր պայմաններ։
  Թեև կլիմայական պայմանները կառավարելի չեն, սակայն մշակության նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառման դեպքում կարելի է զգալի չափով մեղմել երաշտների և խորշակների հասցրած վնասները։
