ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԱՃ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ ՓՈԽԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԷԿՈՆՈՄԵՏՐԻԿ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆերածություն։
  Բնակչության  աճի  տեմպի  ներգործությունը  տնտեսական  զարգացման  վրա  լայնքննարկման  առարկա  է  դարձել  տնտեսագիտական  գրականությունում  սկսած  1798  թ.,  երբ  հրատարակվեց Թ. Ռ. Մալթուսի «Փորձ ազգաբնակչության օրենքի մասին կապված հասարակության ապագակատարելագործման  հետ»  աշխատությունը։
   Նեո-մալթուսականների  կարծիքով՝  հասարակական  ինստիտուտներն  ի  վիճակի  չեն  տնտեսությունը  համապատասխանեցնել  արագ  աճող  բնակչության  ևմարդկանց  խիտ  բնակեցման  հետ  կապված  փոփոխություններին,  բնակչության  աճն  անխուսափելիորեն բախվում է սահմանափակ ռեսուրսների հետ՝ բացասական ներգործություն թողնելով կայուն զարգացման  վրա։
   Մալթուսյան  ազգաբնակչության  տեսությունը  ժամանակ  առ  ժամանակ  կրկին  արդիական է դառնում, քանի որ նման հիմնախնդիր այսօր ծառացած է աֆրիկյան շատ երկրների առջև։
 1950-ական թթ. հետո բնակչության աճի տեմպը թույլ զարգացած երկրներում բարձրացավ՝ ի հաշիվ մահացության գործակցի կրճատման և ծնելիության գործակցի բարձր մակարդակի։
 Մի  շարք  տնտեսագետների  կարծիքով`  աղքատ  երկրներում  բնակչության  արագ  աճը  խոչընդոտում է երկրի զարգացմանը։
  Բլումն ու Քենինգը հաստատում են, որ այս երկրներում ընտանիքում երեխաների  միջին  թվի  նվազումը  դրական  տնտեսական  ազդեցություն  ունի  ինչպես  ընտանիքների,  այնպես էլ հասարակության վրա1։
  Սինկոտայի համոզմամբ՝ բարձր ծնելիությունը կարող է պատճառ դառնալ, որ երիտասարդների շրջանում մրցակցությունն աշխատատեղերի համար դաժան բնույթ ստանա,որին էլ կարող է հաջորդել քաղաքական անկայունությունը2։
  Շատ երկրներ մշակեցին ժողովրդագրական քաղաքականություն, որում տեղ գտան ընտանիքի պլանավորման անվճար ծրագրերը, յուրաքանչյուր երեխայի համար հարկերի աճը, ներգաղթի կասեցումը, ամուսնության տարիքի աճը և այլն։
 Սույն աշխատանքի նպատակն է՝ վիճակագրական տվյալների հիման վրա վերլուծել բնակչությանաճ - մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճ փոխկախվածությունը և պարզել, թե արդյոք բնակչության արագ աճըկասեցնում է ՀՆԱ-ի աճը։
 Վիճակագրական վերլուծություն։
  SPSS 16.0 և Eviews 4.0 ծրագրային փաթեթների կիրառմամբկատարվել  է  էկոնոմետրիկ  վերլուծության,  որի  համար  օգտագործվել  են  Համաշխարհային  Բանկի,2012 թ. համաշխարհային զարգացման ցուցանիշները3։
  Ներառվել են 203 երկրների տվյալներ։
  Մոդելներում կատարվել են հետևյալ նշանակումները.GDP_PC – մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճ (տարեկան %), MORTALITY_R – մանկամահացության գործակից (1,000 կյանքի հաշվով),FERTILITY_R – բեղունության գործակից (մեկ կնոջ հաշվով),DEATH_R – մահացության գործակից (1,000 մարդու հաշվով),BIRTH_R – ծնելիության գործակից (1,000 մարդու հաշվով),POP_65_AND – 65 տարեկան և բարձր բնակչություն (%-ն ընդհանուրի մեջ),POP_0_14- 0-14 – տարեկան բնակչություն (%-ն ընդհանուրի մեջ),POP_GR – բնակչության աճ (տարեկան %-ը),URB_POP_GR – քաղաքային բնակչության աճ (տարեկան %-ը),URBAN_POP – քաղաքային բնակչություն (%-ն ընդհանուրի մեջ),AR_GDP – ՀՀ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ (դոլար),AR_POP_GR – ՀՀ բնակչության աճ (տարեկան %-ը),AR_GDP_GR - ՀՀ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճ (տարեկան %)։
 2 Cincotta R., Engelman R., Anastasion D., The Security Demographic։
  Population and Civil Conflict After the Cold War, Population3 World Bank, World Development Indicators 2012 (հասանելի է http։
 //data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD հղմամբ).Աղյուսակ  1-ը  ներկայացնում  է  փոփոխականների  կորելացիոն  մատրիցը։
   Գոյություն  ունի  ուժեղդրական  կորելացիոն  կապ  բնակչության  աճի  և  ծնելիության,  բեղունության,  մանկամահացությանգործակիցների,  քաղաքային  բնակչության  տոկոսի  միջև։
   Ուժեղ  հակադարձ  կապ  է  արձանագրվելբնակչության աճի ու բնակչության մեջ 65 և ավելի տարիքի անձանց տոկոսի միջև։
 Աղյուսակ 1. Կորելացիոն մատրիցըԱղյուսակ 2-ում որպես կախյալ փոփոխական դիտարկվել է մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճը։
  Մոդելիսպեցիֆիկացիան է.որտեղ POPSQ-ն բնակչության աճի քառակուսին է։
 Աղյուսակ 3-ում կախյալ փոփոխական է բնակչության աճի տեմպը։
  Մոդելի սպեցիֆիկացիան է.Էմպիրիկ արդյունքներ։
  Աղյուսակ  2-ում  ներկայացված  է  բազմաչափ  ռեգրեսիայի  6  մոդել։
   Առաջին  մոդելում  ներառված  որոշ  անկախ  փոփոխականներ  ուժեղ  կորելացված  են,  գոյություն  ունի  բազմակոլենիարություն,  ուստի  հետագայում  հետազոտվող  փոփոխականների  մի  մասը  հանվել  էմոդելներից։
   Վերջին  մոդելում(M6)  բոլոր  գործակիցները  վիճակագրորեն  նշանակալի  են  1%նշանակալիության  մակարդակում։
   Քաղաքային  բնակչության  աճի  ավելացումը  1%-ով  հանգեցնում  էմեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-ի  աճի՝  0,52  %-ով։
   Բնակչության  աճի  և  մեկ  շնչին  ընկնող  ՀՆԱ-ի  աճի  միջևգոյություն  ունի  նշանակալի  հակադարձ  կապ.  բնակչության  աճի  մեկ  տոկոսով  ավելացումը  մեկ  շնչիհաշվով  ՀՆԱ-ի  աճը  կնվազեցնի  1,7%-ով։
   Այս  արդյունքը  համապատասխանում  է  տնտեսագիտականորոշ հայեցակարգերում առաջ քաշված դրույթներին։
 Մոդելում  ներառված  փոփոխականներով  բացատրվում  է  մեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-ի  աճի  վարիացիայի  2,8  %-ը,  քանի  որ  մոդելի  ռեգրեսորները  հիմնականում  դեմոգրաֆիական  ցուցանիշներ  են  և  ոչթե ՀՆԱ աճը պայմանավորող գործոններ։
 Աղյուսակ 2. Ռեգրեսիայի ամփոփում (կախյալ փոփոխականն է մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճը)***- նշանակալիության մեկ, **-հինգ և *-տաս տոկոս մակարդակներ։
 Ռեգրեսիայի էմպիրիկ մոդելն է.Աղյուսակ  3-ի  արդյունքները  վկայում  են,  որ  բեղունության  գործակից,  քաղաքային  բնակչությանաճ և քաղաքային բնակչություն փոփոխականները դրական են ներգործում բնակչության աճի տեմպիվրա, իսկ մահացության գործակից, 0-14 ու 65 և ավելի տարիքային խմբերի բնակչություն փոփոխականները՝ բացասական։
  Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճի արագացումը մեկ տոկոսով «այլ հավասար պայմանների դեպքում» նվազեցնում է բնակչության աճի տեմպը 0,034 տոկոսով։
  Գնահատված բոլոր գործակիցները վիճակագրորեն նշանակալի են նշանակալիության 1 % մակարդակի վրա։
 Աղյուսակ 3. Ռեգրեսիայի ամփոփում (կախյալ փոփոխականն է բնակչության աճի տեմպը)*** - նշանակալիության մեկ, ** - հինգ և * - տասը տոկոս մակարդակներՀիմք ընդունելով Հայաստանի՝ 1990-2013 թթ. և աշխարհի 1966-2013 թթ. տվյալները՝ բնակչության աճի տեմպ - մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճ փոխկախվածությունն ուսումնասիրելու նպատակով կիրառել ենք Գրենջերի թեստը։
  Թեստի արդյունքների համաձայն՝ աշխարհի մակարդակով բնակչությանաճի տեմպը հանդիսանում է մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճի փոփոխության պատճառ նշանակալիության5%  մակարդակի  վրա,  մինչդեռ  մեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-ի  աճը  բնակչության  աճի  պատճառ  չէ։
   Նմանատիպ արդյունք ստացել ենք նաև Հայաստանի դեպքում։
 Sample(adjusted)։
  1994 2013ՀՀ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճ և ՀՀ բնակչության աճ փոփոխականների փոխադարձ կապը բնութագրող վեկտորական ավտոռեգրեսիայի (VAR) մոդելը նույնպես վկայում է միակողմանի ազդեցությանառկայության մասին։
  ՀՀ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի հավասարման մեջ բնակչության աճի տեմպը երկրորդլագի համար ունի նշանակալի բացասական գործակից։
  Մոդելում ներառված փոփոխականներով բացատրվում է կախյալ փոփոխականի վարիացիայի 49,41 %-ը։
  Բնակչության աճի տեմպի հավասարմանմեջ ՀՆԱ-ի աճի տեմպի գործակիցները վիճակագրորեն նշանակալի չեն, այսինքն` ՀՀ բնակչության աճիտեմպի փոփոխությունը չի ներգործում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճի տեմպի վրա։
 Այսպիսով,  վիճակագրական  տվյալների  էմպիրիկ  արդյունքները  չեն  հակասում  տնտեսագիտության տեսության դրույթներին. Աշխարհի մի շարք երկրներում բնակչության աճի բարձր տեմպերը «այլհավասար պայմանների դեպքում» խոչընդոտում են մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի արագ աճին։
 Հայկ ՀամբարձումյանԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԱՃ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ ՓՈԽԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆԷԿՈՆՈՄԵՏՐԻԿ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր՝ Թ.Ռ. Մալթուս, բնակչության աճ, պրոգրեսիա, ռեգրեսիա, ՀՆԱ, էմպիրիկ մոդել, գործակից։

Աշխատանքի  նպատակն  է՝  վիճակագրական  տվյալների  հիման  վրա  ստուգել  նեո-մալթուսականների  այն  տեսակետը, որ բնակչության աճը բացասական ներգործություն է թողնում կայուն զարգացման վրա։
  Ռեգրեսիոն և  VAR մոդելների կիրառմամբ վերլուծվել է բնակչության աճ - մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի աճ փոխկախվածությունը, որի  արդյունքում ստացվել է, որ զարգացող երկրներում բնակչության աճի բարձր տեմպերը խոչընդոտում են մեկ շնչի  հաշվով ՀՆԱ-ի արագ աճին։
