Ներկայումս գոյություն ունեցող քիմիական ռադիոպաշտպանիչների կողմնակի տոքսիկ էֆեկտները եւ բնական ծագման ռադիոպաշտպանիչների ազդեցության կարճ տեւողությունը հիմք հանդիսացան կենսաբանական ծագման միացությունների ռադիոպաշտպանիչ հատկությունների ուսումնասիրության համար։
   Բուսական ծագման մի շարք ռադիոպաշտպանիչներ, ինչպիսիք են օրինակ՝ Aloe Vera -ն, քրքումը ( curcumin ) ունեն կողմնակի էֆեկտներ, որոնք մասնավորապես կարող են դրսեւորվել ալերգիկ ռեակցիաներով եւ մարսողական համակարգի խանգարումներով [1-3], իսկ քիմիական ռադիոպաշտպանիչների կիրառումը հաճախ սահմանափակվում է նրանց բարձր տոքսիկության, արտահայտված կողմնակի էֆեկտների պատճառով, ինչի մասին հիշատակվում է մի շարք հեղինակավոր ամսագրերում [4]։
   Բնական ռադիոպաշտպանիչներն այն նյութերն են, որոնք ունեն առավել մեծ պաշտպանիչ էֆեկտ ճառագայթումից որոշ ժամանակ առաջ ներմուծման դեպքում։
   Կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի ոլորտում վերջին տասնամյակների ուսումնասիրություններով հայտնաբերվել է Ca-dsՌՆԹ-ի արտակարգ կարեւոր դերն անբարենպաստ ազդեցությունների նկատմամբ օրգանիզմի ռեզիստենտության կարգավորման եւ իմունոդեֆիցիտ վիճակների շտկման հարցում։
   Այս էֆեկտների հիմքում ընկած են օրգանիզմում ինտերֆերոնի ակտիվ խթանման մեխանիզմները [5, 6]։
   Նրանք ունակ են հանդես գալու որպես 252իմունոմոդուլյատորներ, պատվաստման դեպքում` իմունոադյուվանտներ, հակամուտագեններ եւ ռադիոպաշտպանիչ հատկություններ ունեցող միացություններ [7,8]։
   Կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի հիման վրա պատրաստուկների ստեղծումը, որոնք ունակ են առանց տոքսիկ ազդեցություն թողնելու բարձրացնել օրգանիզմի ռադիոռեզիստենտությունը, հակաճառագայթային պաշտպանության արդյունավետ միջոցների որոնումներում հեռանկարային ուղղություն է։
   Քանի որ իմունային դիսռեգուլյացիան որոշիչ դեր է խաղում ռադիացիոն սթրեսի պաթոգենեզում, տեսական եւ գործնական հետաքրքրություն էր ներկայացնում մեր լաբորատորիայի կողմից ստեղծված (ՀՀ ԳԱԱ մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտ, մոլեկուլային էնզիմաբանության լաբորատորիա) բարձր արդյունավետությամբ օժտված պատրաստուկի` Ca-մոդիֆիկացված երկպարույր ՌՆԹ-ի ռադիոպաշտպանիչ հատկությունների ուսումնասիրությունը։
  Նյութեր եւ մեթոդներ։
   Ca-dsՌՆԹ-ն կարելի է ստանալ նատրիումի նուկլեինատից («Բիոսինթեզ» ԲԲԸ, ք. Պենզա, ՌԴ) կամ անջատել Saccharomyces cerevisiae քիլլերային խմորասնկերից` Ca-ով նրա հետագա մոդիֆիկացումով [6]։
   Պատրաստուկը ջրում հեշտ լուծվող դեղնամոխրագույն փոշի է։
   Այն պարունակում է 13.6% ազոտ (N), 7.8% ֆոսֆոր (P), 01գ սպիտակուց` ըստ չոր զանգվածի, N/P հարաբերակցությունը կազմում է 1.74։
   Ca-ով մոդիֆիկացիան կատարվել է կալցիումի քլորիդի ստերիլ լուծույթի ավելացմամբ, մինչեւ 40 րոպեի ընթացքում կայուն օպալեսցենցիայի ի հայտ գալը։
   Լուծույթում պատրաստուկն ակտիվ է 30 օր 4-10 °C ջերմաստիճանում։
   Ինտերֆերոնի ինդուկտորը (պայմ. անվանումը՝ իմունամոդուլյատոր), որը պարունակում է Saccharomyces cerevisiae քիլլերային խմորասնկերից անջատված երկպարույր ՌՆԹ-ի Ca-ձեւափոխված ածանցյալը, մեր կողմից նախկինում օգտագործվել է որպես կանխարգելիչ միջոց խոշոր եղջերավոր անասունների դաբաղի եւ ընտանի թռչունների նյուքասլի հիվանդության դեմ [9, 10]։
   Տվյալ աշխատանքի նպատակը Ca-dsՌՆԹ-ի ռադիոպաշտպանիչ հատկությունների ուսումնասիրությունն է 630Ռ միանվագ ընդհանուր իոնիզացնող ճառագայթման ժամանակ։
  Փորձերն իրականացվել են սպիտակ, 200-220 գ քաշով 40 արու առնետների վրա։
   Կենդանիները պահվել են ստանդարտ սննդակարգով, նրանց ամենօրյա կերաբաժինը պարունակել է սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր եւ վիտամիններ։
   Փորձնական խմբի կենդանիներին իոնիզացնող ճառագայթումից 24 ժ առաջ ներորովայնային ներարկվել է ստերիլ 1մլ թորած ջրում լուծված Са-dsՌՆԹ` 40 մգ/200 գ կենդանու կշռին դոզայով, իսկ համապատասխան ստուգիչ խմբի կենդանիներին` կալցիումի քլորիդի լուծույթ։
  253Իոնիզացնող ճառագայթումը կատարվել է ՀՀ ԱՆ Ճառագայթային բժշկության եւ այրվածքների գիտական կենտրոնում։
   Խմբերում հավասարաչափ բաշխված կենդանիները (n=20) ենթարկվել են միանվագ ընդհանուր ճառագայթման ”РУМ-17” ռենտգենյան սարքի միջոցով` 630 R սուբլետալ դոզայով, ԼԴ 50/30 ═630 R (դոզայի հզորությունը` 178Ռ/րոպե, լարումը` 200 կՎ, հոսանքի ուժը` 20 մԱ, Cu-Al ֆիլտր, կիզակետային հեռավորությունը՝ 50 սմ)։
   Կենդանիների ապրելունակությունը դիտարկվել է իոնիզացնող ճառագայթումից հետո՝ 30-օրյա ժամկետում (դիտարկման ժամանակահատված)։
   Տվյալների վիճակագրական մշակման համար կիրառվել է SPSS STATISTICS 16 ծրագրային փաթեթի Կապլան-Մեյերի ապրելունակության մոդելը։
   Տվյալները համարվել են հավաստի p<0,05-ի դեպքում։
  Ստացված արդյունքները եւ դրանց քննարկումը։
   Ca-մոդիֆիկացված dsՌՆԹ-ն օժտված է բարձր կենսաբանական ակտիվությամբ. այս առավելությունը պայմանավորված է նրա՝ մեմբրանով ներթափանցելու հատկությունների բարձրացմամբ եւ էնդոնուկլեազների նկատմամբ կայունությամբ` շնորհիվ Ca 2+ իոնի առկայության [9-13]։
   Քանի որ շնորհիվ Ca-ով մոդիֆիկացիայի Ca-dsՌՆԹ-ի թափանցելիությունը բարձր է, ուստի առավել արձյունավետ է նաեւ յուրացվում ներմուծվող պատրաստուկի դոզան։
   dsՌՆԹ-ի արտակարգ կարեւոր դերը օրգանիզմի ռեզիստենտության կարգավորման համար պայմանավորված է նրա էնդոգեն β ինտերֆերոնի ակտիվ խթանումով։
  Ca-dsՌՆԹ-ի ռադիոպաշտպանիչ էֆեկտը իոնիզացնող ճառագայթման ժամանակ ցույց է տրվել առաջին անգամ։
   Կապլան - Մեյերի ապրելունակության մոդելի միջոցով ստացված վիճակագրական տվյալները ներկայացված են աղյուսակում եւ նկարում։
  Ստուգիչ եւ փորձնական խմբերի կենդանիների ապրելունակությունը ճառագայթումից հետո՝ 30-օրյա ժամկետում 254Ինչպես երեւում է աղյուսակից եւ նկարից, որտեղ ներկայացված են փորձի արդյունքները ճառագայթումից հետո՝ 30-օրյա դիտարկման ժամանակահատվածում, կենդանիների մահացությունը ստուգիչ խմբում ճառագայթումից հետո սկսվում է արդեն իսկ 7-րդ օրվանից, այն դեպքում, երբ փորձնական խմբում կենդանիների անկումը սկսվում է 2 օրով ավելի ուշ` 9-րդ օրվանից, ինչը վկայում է ճառագայթման նկատմամբ փորձնական խմբի կենդանիների դիմադրության մասին։
   Ավելին, ստուգիչ խմբում կենդանիների մահացությունը շարունակվում է ընդհուպ մինչեւ 28-րդ հետճառագայթային օրը, այն դեպքում, երբ փորձնական խմբում նրանց անկումը դադարում է ճառագայթումից հետո՝ 18-րդ օրը։
   19-րդ օրվանից կենդանիների ապրելունակությունը կայունանում է, վերականգնվում են ֆիզիկական ակտիվությունը, բնականոն կենսագործունեությունը, այսինքն՝ դիտվում է կենդանիների ֆիզիկական վիճակի կայունացում։
   Այս տվյալները վկայում են այն մասին, որ Ca-dsՌՆԹ ստացած առնետների հարմարվողականությունը պատճառված սթրեսային գործոնի նկատմամբ ավելի բարձր է, քան համապատասխան ստուգիչ խմբինը։
  Ճառագայթումից հետո ամենահաճախակի մահացությունը երկու խմբերում էլ դիտվել է 13-17 հետճառագայթային օրերին։
   Ստուգիչ խմբում, որտեղ 20 առնետներից ապրել են միայն 4-ը, մահացությունը գերազանցել է փորձնական խմբին, որտեղ 20 առնետներից ողջ են մնացել 11-ը։
  Ca-dsՌՆԹ (փորձնական խումբ) եւ կալցիումի քլորիդի լուծույթ (ստուգիչ խումբ) ստացած կենդանիների ապրելունակությունը ճառագայթումից հետո՝ 30 օրվա ընթացքում (դիտարկման ժամանակահատված)։
  255Համաձայն Կապլան-Մեյերի ապրելունակության մոդելի` CadsՌՆԹ-ն ցուցաբերել է 40% ռադիոպաշտպանիչ էֆեկտ, ինչը նշանակալի գերազանցում է մի շարք բնական ռադիոպաշտպանիչների արդյունավետությունը, որոնք միջինում ցուցաբերում են 15-30% ռադիոպաշտպանիչ էֆեկտ [14]։
   Ներկայումս հայտնի են տարբեր ռադիոպաշտպանիչ նյութեր, որոնք փորձարկվել են առնետների ապրելունակության մոդելների վրա, որոնցից կարելի է նշել օրինակ՝ գենիստեինը [15]։
   Այն բուսական ծագման իզոֆլավոնների դասին պատկանող օրգանական նյութ է, որն ունի բարձր ռադիոպաշտպանիչ էֆեկտ, սակայն, համաձայն գրականության աղբյուրների, այն օժտված է նաեւ բացասական կողմնակի ազդեցությամբ, մասնավորապես մարսողական համակարգի վրա եւ խթանիչ ազդեցություն ունի օրգանիզմում առկա ուռուցքների աճի վրա [16]։
  Այսպիսով, Ca-dsՌՆԹ-ն կարելի է բնորոշել որպես արդյունավետ, արագ ազդող եւ երկարաժամկետ էֆեկտիվություն ունեցող ռադիոպաշտպանիչ նյութ։
   Այն օժտված է արտահայտված ռադիոպաշտպանիչ հատկություններով եւ կարող է բարձրացնել օրգանիզմի ռեզիստենտությունն իոնիզացնող ճառագայթման նկատմամբ։

Ստեղծվել է նոր պատրաստուկ` Ca-մոդիֆիկացված dsՌՆԹ-ն (Ca-dsՌՆԹ), որը օժտված է բարձր կենսաբանական ակտիվությամբ, ինչը պայմանավորված է նրա մեմբրան-պենետրացիոն հատկությունների բարձրացմամբ եւ էնդոնուկլեազների նկատմամբ կայունությամբ։
  Ուսումնասիրվել են Ca-dsՌՆԹ-ի ռադիոպաշտպանիչ հատկությունները 630 Ռ միանվագ ընդհանուր իոնիզացնող ճառագայթման ժամանակ։
  Ստացված տվյալների համեմատական վերլուծությունը ցույց տվեց, որ CadsՌՆԹ ստացած կենդանիների խմբում ճառագայթումից հետո մահացությունը սկսվում է ավելի ուշ եւ դադարում ավելի վաղ, քան համապատասխան ստուգիչ խմբում, իսկ ռադիոպաշտպանիչ էֆեկտն կազմում է 40%։
  Ca-dsՌՆԹ-ի ռադիոպաշտպանիչ էֆեկտը իոնիզացնող ճառագայթման ժամանակ ցույց է տրվել առաջին անգամ։
  Այսպիսով, Ca-dsՌՆԹ-ն օժտված է նշանակալի ռադիոպաշտպանիչ հատկություններով եւ ունակ է բարձրացնելու օրգանիզմի ռեզիստենտությունն ու հարմարվողականությունն իոնիզացնող ճառագայթման նկատմամբ։
