ԸՆՏԱՆԻՔՈՒՄ ԱՌԿԱ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԲՌՆՈՒԹՅԱՆՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՐԵԽԱՅԻ ՀՈԳԵԿԱՆԻ ՎՐԱՀՀ պետական վիճագրական տվյալների բացակայության պատճառով դժվար է ամբողջական պատկերացում կազմել հանրապետությունում երեխաների հանդեպ կիրառվող բռնության չափերի  և  ձևերի  մասին։
   Սակայն  մի  շարքկազմակերպությունների  հետազոտությունները  հաստատում  են  հանրապետությունում երևույթի առկայությունը։
 2014  թ.  հունվար-հուլիսին  նախարարության  աշխատանքի  և  սոցիալական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտի կողմից անցկացվել է «Երեխայի  հանդեպ  բռնության  վերաբերյալ»  հետազոտություն,  որի  նպատակն  էրվերլուծել ՀՀ-ում երեխաների նկատմամբ կիրառվող բռնության տարածվածության  աստիճանը,  տեսակները,  դրանց  պատճառներն  ու  հետևանքները։
   Հետազոտությունը տեղի ունեցավ բոլոր մարզերում`  պահպանելով գյուղ-քաղաքհամամասնությունը, առնվազն մեկ անչափահաս երեխա ունեցող 1215 ընտանիքներում։
   Հետազոտության  մասնակիցների  44%-ը  համարում  է,  որ  մեր  հասարակության մեջ երեխաների նկատմամբ բռնությունն այն խնդիրներից է, որը հրատապ լուծում է պահանջում։
   Հարցվածների 59%-ը համարում է, որ ընտանիքներում  առավել  տարածված  է  ֆիզիկական  բռնությունը  կամ ֆիզիկական  պատիժը,  43%-ը  նշել  է  հոգեբանական  բռնությունը,  30%-ը`  անտեսումը,4%-ը`  սեռական  բռնությունը  և  միայն  11%-ն  է  ասել,  որ  ոչ  մի  բռնության  տեսակ էլ տարածված չէ։
  Հետազոտության մասնակիցները նշել են` ծեծելը, տարբեր  առարկաներով  հարվածելը  (83%),  մութ  սենյակում  փակելը    (73%),  քաղցած թողնելը կամ չկերակրելը  (71%), սպառնալը կամ  ահաբեկելը  (64%),  երեխային անտեսելը և երեխային աշխատել ստիպելը (56%), երեխային ապտակելը, հրմշտելը (43%), հարազատի կամ ընկերների հետ շփումը արգելելը (45%),երեխայի  արտաքին  տեսքը,  պահվածքը,  մտավոր  ունակությունները  անընդհատ քննադատելը (46%)` որպես երեխաների նկատմամբ բռնություն։
 Հարցվածների 36%-ը փաստել է նաև, որ իրենց երեխաները ընտանիքումերբեմն ենթարկվում են բռնության, հիմնականում՝ ֆիզիկական բռնության և/կամ ֆիզիկական պատժի (59%), հոգեբանական բռնության (58%), անտեսման(6%)։
   Որպես բռնության հիմնական պատճառներ՝ հարցվողները առաջին հերթին  նշել  են՝  ընտանիքում  վատ  սովորությունների  առկայությունը  (հարբեցողություն,  թմրամոլություն,  խաղամոլություն)`  84%,  ընտանիքում  ճգնաժամային  իրավիճակի  առկայությունը  (ծնողներ  ամուսնալուծություն,  մարդկայինկորուստ,  ընտանիքում  մշտապես  կոնֆլիկտային  մթնոլորտի  առկայություն)`50%,    բռնություն  կիրառողի  հոգեկան  կամ  մտավոր  հիվանդությունների  առկայությունը՝ 48%։
 Կարևորվել  է  նաև  ԶԼՄ-ների  կամ  համացանցի  միջոցով  ներկայացվող(բռնության  տեսարաններ  պարունակող)  նյութերի  բացասական  ազդեցությունը` 16%։
 Ըստ  Երևանի  ընդունման  և  կողմնորոշման  կենտրոնի  տվյալների՝  մինչև2014  թվականը  կենտրոն  տեղափոխված  երեխաներից  75%-ը  ընտանիքումենթարկվել է անտեսման, 53%-ը` ֆիզիկական, 8%-ը`  սեռական, 61%-ը հոգեբանական բռնության12։
 «Բռնություն`  մարդու  նկատմամբ  գործադրվող  բռնի  ուժ  կամ  հարկադրանք։
  Դրսևորվում է երկու ձևով` ֆիզիկական և հոգեկան»13։
 Բռնության դասական տիպերն են` ֆիզիկական, սեքսուալ, հոգեբանական(հուզական)  և  տնտեսական  բռնություն։
   Բռնության  հատուկ  տեսակ  է  ընտանեկան  բռնությունը։
   Այս  տիպերից  որևէ  մեկի  նախընտրումը  և  ի  կատար  ածումը պայմանավորված է բռնություն կատարողի բնույթով14։
 Ընտանեկան բռնությունը բռնության համալիր տեսակ է։
  Այն ֆիզիկական,հուզական,  հոգևոր  և  տնտեսական  ճնշումն  է  վախեցնելու,  վերահսկելու,  ահարկելու  նպատակով։
   Ընտանեկան  բռնության  մասին  խոսում  են,  երբ  այնկրում է մշտական  բնույթ։
 Հիմնականում  ընտանեկան  բռնության  են  ենթարկվում  կանայք։
   Հաճախնրանք, ապրելով բռնության իրավիճակում, չեն էլ նկատում, որ իրենց հետ կատարվածը  բռնություն  է։
   Այս  երևույթը  տեղի  է  ունենում,  եթե  ամուսինը  կամնախկին  ամուսինը  վիրավորում  և  նվաստացնում  է  կնոջը,  չի  թույլատրումտեսնել  բարեկամներին, ընկերուհիներին,  հարվածում  և ճնշում  է,  խփում  է երեխային,  չի  ցանկանում,  որ  կինը  աշխատի,  ստիպում  է  մտածել,  որ  ինքը  չիկարող տնօրինել ընտանեկան բյուջեն։
 Զույգերի  խնդիրների  ուսումնասիրման  ժամանակ  պետք  է  հաշվի  առնելնրանց ամուսնության պայմանները և գործոնները։
  Բախումների և կոնֆլիկտների մեծ մասը տեղի է ունենում համատեղ կյանքի առաջին տարիներին։
  Այսշրջանում  զույգի  առջև  դրված  է  3  խնդիր`  ընտանիքի  կառույցի  ձևավորումը,գործառույթների և դերերի բաժանումը և ընտանեկան ընդհանուր արժեքներիձևավորումը։
  Բարենպաստ հարմարման համար կարևոր է այս 3 կետերի մասին  պատկերացումների  համընկնումը,  որն  իրական  կյանքում  հազվադեպ  է12  www.womennet.am/child-abuse/Հայաստանում  երեխաները  բռնության  են  ենթարկվում.  Առաջարկվում  է  խստացնել պատիժները։
 13  Հայկական  սովետական  հանրագիտարան,  հ.  2,  գլխ.  խմբ.՝  Համբարձումյան  Վ.  Հ.,  Երևան,1976. 541 էջ։
 հանդիպում։
  Այդ իսկ պատճառով ընտանեկան բռնության կրիտիկական շրջանէ համարվում առաջին ամուսնական շրջանը` մինչև 1.5-2 տարի, և համատեղկյանքի՝ 10-15 տարուց հետո ընկած շրջանը, որի ընթացքում փոխվում են հարաբերությունները և մարդիկ։
 Երբեմն  ամուսինները  բռնություն  են  կատարում,  երբ  գտնվում  են  աֆեկտի, ալկոհոլի և թմրանյութի ազդեցության տակ։
 Հիմնականում  ընտանիքում  բռնության  կիրառման  մոդելը  ամուսիններըստանում են իրենց ծնողական ընտանիքից։
  Հավասարակշռված, երջանիկ, անմիջական փոխհարաբերությունները ծնողական ընտանիքում չեն հանգեցնումբռնության։
 Զոհին բնորոշ հատկանիշները մի կողմից նպաստում են բռնության առաջացմանը, մյուս կողմից` զարգացմանը։
 Ագրեսորներին  բնորոշ  են  իշխանությունը,  ագրեսիվությունը,  իմպուլսիվությունը,  ուրիշներին  քննադատելը,  կոնֆլիկտային  իրավիճակներում  գերիշխելու և ճնշելու ձգտումը15։
 Ընտանեկան բռնության մեկ այլ հիմնախնդիր է երեխայի հանդեպ բռնությունը։
   Որպես  կանոն՝  այդ  քայլին  մեծահասակներն  են  հակված,  որոնք  ենթարկվել  են  դրան  մանկության  տարիներին։
   Հոգեպես  առողջ  մարդն  իրենթույլ  չի  տա  երեխայի  հուզական  կամ  ֆիզիկական  անվտանգությունը  ոտնձգության  առարկա  դարձնել։
   Երեխայի  նկատմամբ  բռնությունը,  ըստ  էության,մեծահասակների  ախտաբանության  խնդիր  է։
   Նման  մեծահասակը  իր  վիրավոր  մանկության  համար  սկսում  է  վրեժխնդիր  լինել  հասարակությունից`  փոխարինելով վրիժառության օբյեկտը իր կամ օտար երեխաներով։
 Երբեմն  երեխաների  նկատմամբ  բռնությունը  բացատրվում  է  կյանքի  սոցիալ-տնտեսական  պայմաններով,  ընտանիքի  նյութական  ցածր  ապահովվածությամբ։
  Այս գործոնը կարող է բռնության պատճառ դառնալ, սակայն դրանքերկրորդական պատճառներ են։
  Ծնողները պետք է հասկանան, որ նյութականծանր պայմանների համար իրենց երեխաները մեղավոր չեն։
  Ընտանիքում անբավարար  հուզական  փոխհարաբերությունները,  հուզական  դեֆիցիտը  ևսկարող են երեխաների նկատմամբ բռնության պատճառ հանդիսանալ։
  Այն ընտանիքներում,  որտեղ  ամուսինների  միջև  հարաբերությունները  կոնֆլիկտային են, նույնպես կարելի է սպասել բռնություն երեխաների հանդեպ։
 Երեխաների նկատմամբ բռնություն ծնող ոչ պակաս կարևոր գործոն է ամուսինների  սեքսուալ  անբավարարվածությունը  կամ  նրանց  միջև  հուզականկապերի դեֆիցիտը։
  Որոշ հետազոտողներ գտնում են, որ երեխայի նկատմամբմոր բռնության պատճառ  կարող  է հանդիսանալ հղիության ախտաբանականընթացքը և ծանր ծնունդը։
  Երեխաների նկատմամբ բռնության կարևորագույնպատճառներից է նաև ծնողական պատասխանատվության ախտաբանությունը։
 15  Малкина-Пых  И.  Г.,  ”Виктимологиа.  Психология  поведения  жертвы”,  http։
 //readli.net/chitatՄեծ մասամբ բռնության ենթարկվում են հետևյալ տիպի երեխաները` •  ֆիզիկական թերություններ և հոգեբանական խնդիրներ ունեցող,•  անցանկալի հղիությունից ծնված,•  բազմանդամ ընտանիքների,•  բնածին կամ ձեռքբերովի արատներ ունեցող,•  փողոցում ապրող,•  մանկական հիմնարկություններում մեծացող։
 Զարգացման հոգեբանությունը առանձնացնում է երեխաների նկատմամբբռնության մի քանի տեսակներ`•  ֆիզիկական,•  սեռական,•  հոգեբանական կամ հոգեհուզական,•  արհամարհանք16։
 Երեխաների  հանդեպ  կիրառվող  բռնության  պատճառները  տարբեր  ժամանակներում  դիտարկվել  են  տարբեր  նախադրյալներով։
   Առկա  պատճառըծնողների հոգեպաթոլոգիկ վիճակն էր, այնուհետև պատճառը դիտարկվեց սոցիալական  կոնտեքստում,  ըստ  որի`  բռնության  պատճառ  են՝  ծնողական  արժեհամակարգը, սոցիալական մեկուսացումը, որին հաջորդեց այն գաղափարը,որ  ծնող-երեխա  համակարգի  ոչ  առողջ  հարաբերություններն  են    պատճառը։
 Այժմ ապացուցված է, որ ոչ թե մեկ գործոնն է առաջացնում երեխաների հանդեպ բնռություն, այլ գործոնների  ամբողջական համակարգը17։
 Հոգեբանական բռնություն ասելով՝ հասկանում ենք մշտական կամ երբեմնի վիրավորանք, մարդկային որակների ոտնահարում, ոչ հուսալի կապվածություն,  մերժվածության  զգացում,  երբ  ծնողը  կամ  խնամակալը  երեխային  մեղադրում է մի բանում, ինչը նա չի կատարել, մշտական սուտ, որի արդյունքումերեխան կորցնում է վստահությունը մեծահասակների հանդեպ, պահանջներիներկայացում,  որոնք  երեխայի  ընդունակություններից,  ուժերից    վեր  են։
   Շատերը կարծում են, որ եթե երեխային մշտապես ճնշեն, ենթարկեն իրենց կամքին, ապա այն ոչ մի կերպ չի վնասի երեխայի զարգացմանը, այլ, ընդհակառակը,  կնպաստի  կայուն  բնավորություն  ունենալուն,  իսկ  մշտական  արհամարհանքը  և  նվաստացումը  կնպաստեն,  որ  ապագայում  երեխան  ինքնասիրահարված  և  բարձր  ինքնագնահատական  չունենա։
   Իրականում  սա  այսպես  չէ։
 Այն  հետևանքները,  որոնք  առաջանում  են  հոգեբանական  բռնությունից,  հրեշավոր են և հետք են թողնում ողջ կյանքի վրա։
 Բռնությունը լինում է 2 տեսակի` բացահայտ և թաքնված` կախված զոհիքայլերից։
  Ըստ ժամանակի՝ տարբերվում են կատարվող և անցյալում կատարված բռնություններ։
  Ըստ տևողության` մեկանգամյա և բազմակի (կրկնվող), ո16  Միքայելյան Վ., Միքայելյան Լ., Երեխայի հոգեբանական զարգացման խնդիրները, Երևան, 2013,224 էջ։
 րը կարող  է  տևել մինչև մի քանի  տարի։
   Ըստ բռնություն  կատարված  վայրի`տանը`  բարեկամների  կողմից,  փողոցում`  երեխաների  և  անծանոթ  մեծահասակների կողմից, դպրոցում` ուսուցիչների  կամ երեխաների կողմից։
 Երեխաների հետ աշխատող մասնագետները պնդում են, որ երեխան կարող  է  չգիտակցել,  որ  իրեն  բռնության  են  ենթարկում`  կախված  իր  տարիքիցկամ այլ գործոններից։
  Եթե հասկանում են, որ բռնության զոհ են, միևնույնն է,չունեն  բավարար  փորձ,  որպեսզի  կանխատեսեն  նման  գործողություններիհետևանքների ազդեցությունները ֆիզիկական և հոգեկան առողջության վրա։
 Բռնության  այս  տեսակը  ներառում  է  հոգեբանական  խեղում  և  հոգեբանական դաժան վերաբերմունք։
  Հոգեբանական խեղումները առաջանում են, երբ  ծնողը  կամ  խնամակալը  հոգատարություն,  ուշադրություն,  աջակցություն,հուսալի  կապվածություն  չի  ցուցաբերում,  չի  հասկանում  և  չի  ընկալում  երեխայի հոգեբանական պահանջմունքները։
 Ծնողների  կամ  խնամակալների  սխալ  պահվածքը  հանգեցնում  է  ինքնագնահատականի  իջեցման,  թերարժեքության,  իր  ընդունակություններին  չհավատալուն, մերժվածության։
  Երեխան մերժված է իրեն զգում, եթե ծնողականսիրուն,  քաջալերանքին  արժանանում  է  միայն,  երբ  կատարում  է  ծնողի  բոլորպահանջները, եթե անտեսում են երեխայի ցանկությունները, պահանջները, ևերբ կոնֆլիկտային իրավիճակում ծնողը իրեն օգտագործում է18։
 Հոգեբան Բոուլբին նշում է, որ ծնող-երեխա հարաբերության մեջ կարող էլինել 2 տիպի կապվածություն` հուսալի և ոչ հուսալի։
  Ոչ հուսալի կապվածությունը կառաջացնի բազային անվստահություն, տագնապ։
 Ըստ Կ. Հորնիի՝ բազային տագնապը ինտենսիվ և ամբողջական զգացումէ`  անվտանգության  բացակայություն։
   Նա  պնդում  է,  որ  տագնապը  առաջանում  է  միջանձնային  հարաբերությունների  մեջ  անվտանգության  զգացմանբացակայության  ժամանակ։
   Այն  ամենը,  ինչ  ծնողների  հետ  հարաբերությունների  ժամանակ կործանում  է անվտանգության  զգացումը,  հանգեցնում  է  բազային  տագնապի։
   Հետևաբար  նևրոտիկ պահվածքի  էթոլոգիան  պետք  է  գտնել ծնող-երեխա հարաբերության մեջ։
  Եթե երեխան զգում է սեր, հոգատարություն,  ապա  ապահով  է  իրեն  զգում,  ամենայն  հավանականությամբ  նորմալկզարգանա։
   Կ.  Հորնին  պնդում  է`  եթե  երեխայի  մոտ  կա  բազային  տագնապ,ապա  մեծ  տարիքում  կարող  է  առաջանալ  նևրոզ։
   Բազային  տագնապը  ձևավորվում է միայնության, անկարողության և լքվածության զգացումից19 ։
 Հոգեբանական բռնություն կարող է առաջացնել.•  երբ  մայրը  չի  ցանկանում  մխիթարել  իր  մխիթարության  կարիք  ունեցող երեխային,•  վիրավորանքը,СПб.։
  Питер Ком, 1999. – 608 с.•  երբ ծնողը երեխային նույնացնում է իր կողմից չսիրված, մերժված բարեկամին,•  երբ մեծահասակը իր անհաջողության համար մեղադրում է երեխային,•  մշտական քննադատական վերաբերմունքը,•  երբ ծնողը բացահայտ խոստովանում է, որ երեխային չի սիրում,•  այլ պատճառներ։
 Ընտանիքի հետևյալ տիպերում  է  ավելի հաճախ հանդիպում հոգեբանական բռնություն երեխայի հանդեպ`•  ընտանիք, որտեղ բռնության տարբեր տեսակների իրագործումը կյանքի, ապրելակերպի ոճ է,•  դաստիարակության ավտորիտար ոճին պատկանող ընտանիքներում,•  պրոբլեմատիկ  ընտանիքներում  (հաշմանդամ  երեխա(ներ),  անբարենպաստ պայմաններ ունեցող ընտանիքներ),•  անպարկեշտ  ընտանիք,  որտեղ  ծնող(ներ)ը  օգտագործում  են  ալկոհոլ,թմրանյութ կամ տառապում են տարբեր պաթոլոգիաներից,•  ընտանիք, որտեղ կան հոգեբանական կամ այլ խնդիրներ։
 Հուզական մերժումը երեխայի մոտ առաջացնում է.•  աֆեկտիվ ոլորտում` ցածր ինքնագնահատական, անհանգստություն ևբարձր տագնապայնություն, նևրոզ և այլն,•  կոգնիտիվ ոլորտում` կենտրոնացման դժվարություններ, վատ հիշողություն և այլն,•  վարքային ոլորտում` հակասոցիալական վարք, ագրեսիա, իր հասակակիցների հետ ընկերություն անելու անկարողություն, վառ արտահայտված սեքսուալ վարք և այլն,•  ֆիզիկական զարգացման մեջ` ցածրահասակություն, քաշի նվազում,•  ըստ հասակակիցների հետ փոխհարաբերությունների` շփման մեջ անկարողություն, ագրեսիա և այլն20։
 Այսպիսով՝  հոգեբանական  բռնությունը  մշտական  կամ  երբեմնի  վիրավորանք  է,  մարդկային  որակների  ոտնահարում,  ոչ  հուսալի  կապվածություն,մերժվածություն,  արհամարհանք։
   Բռնությունը  լինում  է  բացահայտ  և  թաքնված, կատարվող և կատարված, մեկանգամյա և բազմակի, տանը, դպրոցում,փողոցում։
   Երեխան  կարող  է  չգիտակցել,  որ  իրեն  բռության  են  ենթարկումկամ ենթարկել են։
 Կառավարությունը  և  հասարակությունը  անմիջական  պատասխանատվություն  են  կրում  երեխայի  ֆիզիկական  և  հոգեբանական  առողջության  համար։
  Եթե այս խնդիրը չկարևորվի, և քայլեր չարվեն խնդիրը կասեցնելու համար, ապա առողջ և կայուն հասարակության ունենալը գրեթե անհնար կլինի։
 20 Платоновой Н. М. и Платонова Ю. П., Насилие в семье։
  Особенности психологической реаՄերի ԱզիզյանԸՆՏԱՆԻՔՈՒՄ ԱՌԿԱ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԲՌՆՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՐԵԽԱՅԻ ՀՈԳԵԿԱՆԻ ՎՐԱԲանալի բառեր՝ բռնություն, ընտանեկան բռնություն, հոգեբանական բռնություն, ագրեսորև զոհ, կոգնիտիվ, աֆեկտիվ, վարքային ոլորտներԱմփոփում։

Սույն  աշխատանքի  նպատակն  է  բացահաըտել  ընտանիքում  հոգեբանական  բռնության  ենթարկված  երեխաների  հոգեբանական  վիճակը,  խնդիրները՝  տեսականորեն  նեկայացնելով  «բռնություն»  հասկացության  բնույթն  ու  բովանդակությունը,  ընտանիքում  հոգեբանական բռնության ենթարկված երեխաների հոգեբանական վիճակը։
    Պրոբլեմատիկ, դևիանտ վարք ունեցող, դաստիարակության ավտորիտար ոճին պատկանող  ընտանիքներում  առկա  է  հոգեբանական  բռնություն,  որը  բացասաբար  է  ազդում  երեխայի  աֆեկտիվ,  կոգնիտիվ,  վարքային  ոլորտների  վրա։
   Երեխաները  երբեմն  գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար կրկնում են ծնողների ընտանեկան սցենարները, ինչը նշանակում է, որ երեխան կարող է նպաստել ոչ առողջ հարաբերությունների մոդելի շղթայի շարունակությանը։
