Մեր  հանրապետությունում  «աշխարհաքաղաքականություն»  գիտակարգի  ձևավորման  հասարակական  պահանջը  ավելի  քան  ակնհայտ  է։
   Սակայն,  ինտելեկտուալ  այս  ուղղության  ձևավորման  անհրաժեշտությունը  մենքդիտարկում  ենք  ոչ  միայն  աշխարհայացքային՝  գիտատեսական,  այլև  պրակտիկ՝  գիտագործնական  տեսանկյունից։
   Այսինքն՝  մեր  հասարակության  գիտական շրջանակների համար ներկայացվող հասարակական պահանջը պայմանավորված է ոչ միայն ակադեմիական, այլև գործնական հետազոտությունների կարևորությամբ։
  Ակնհայտ է, որ առաջին տպավորությամբ մեր դատողությունները կարող են ոչ միանշանակ ընդունվել, քանի որ աշխարհում տարածքով` 78-րդ, բնակչության թվով` 134-րդ, ՀՆԱ-ի ծավալով՝ 125-րդ, բնակչությանկենսամակարդակով՝  84-րդ  երկրի  համար  անհնար  է  պատկերացնել  աշխարհաքաղաքական  գործընթացներին  ինքնուրույն  մասնակցելու  կարողություն։
 Սակայն,  անհրաժեշտ  ենք  համարում  ընդգծել,  որ  «աշխարհաքաղաքականությունը»  մենք  դիտարկում  ենք  այնպիսի  գիտակարգ,  որը  գիտականորենհիմնավորված քննարկում է պետությունների աշխարհաքաղաքական ներուժըռեգիոնալ և գլոբալ աշխարհաքաղաքական գործընթացների (աշխարհաքաղաքական  մարտահրավերների)  ֆոնի  վրա,  որոնք  բխում  են  Երկիրմոլորակիժամանակակից  աշխարհաքաղաքական  կառուցվածքի  բնույթից։
   Այս  համատեքստում  առանձնակի  նշանակություն  է  ձեռք  բերում  հայկական  պետականությունը,  ինչը  համարում  ենք  ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  արտահայտման  գլխավոր  ակտոր  և  միակ  նախապայման,  մյուսակտորների գործունեության կարևոր հարթություն։
 Աշխարհաքաղաքականությանը  վերաբերող  մասնագիտական  գրականության  մեջ  «ակտորները»  բնորոշվում են  որպես  այն  բոլոր  մարդկանց  և  կառույցների  ամբողջություն,  որոնք  մշակում  են  տարածաժամանակային  պատկերացումներ լոկալ, ռեգիոնալ և գլոբալ տարածքների վերաբերյալ և այդ պատկերացումները տարբեր միջոցներով փորձում են գործողության մեջ դնել` ձևավորելով մարդկանց, տարածության և ժամանակի միջև կառուցվածքային ընդհանրություն։
 Ակնհայտ  է  նաև  այն  իրողությունը,  որ  կոնկրետ  տարածքում  որոշակիակտորներ փոխազդեցության մեջ են գտնվում ուրիշ ակտորների հետ։
  Եվ այդփոխազդեցությունը  կարող  է  ունենալ  ինչպես  համագործակցային,  այնպես  էլհակասական բնույթ։
 Աշխարհաքաղաքական ակտորները և՛ գիտատեսական մակարդակում,և՛  գործնական  հարթության  մեջ  խարսխվում  են  տարածքային  (տերիտորիալ)պատկերացումների  վրա,  որոնք  նրանց  քաղաքական  վարքագծի  կարևոր  ևհիմնավորված  տարրերն  են։
   Ըստ  այդմ,  գեպոլիտիկները  որոշակի  տարբերություն  են  դնում  հասարակության  լիդերների  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  և  այն  աշխարհաքաղաքական  բանաձևերի  միջև,  որոնք  ուղղվածեն  հասարակության  անդամների  գիտակցության  վրա  ազդելու։
   Այսինքն՝  այդբանաձևերը  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  պարզեցված  ևխտացված  արտահայտություններ  են,  որոնք  կարող  են  ազդել  հանրայինգիտակցության վրա։
 Աշխարհաքաղաքական  ակտորների  քաղաքական  վարքագիծը  անմիջականորեն կախված է տերիտորիալ առանձնահատկություններից,որոնց հաշվառումը ուղղակի անհրաժեշտություն է ակտորների բնութագրման ժամանակ։
 Աշխարհաքաղաքական  ակտորները  առանձնանում  են  ոչ  միայն  իրենցտարածական  առաձնահատկություններով,  այլև  տարածության  մեջ  իրենցփոխհարաբերությունների յուրահատուկ բնույթով։
 Որպես  հետևանք  այս  ամենի՝  յուրաքանչյուր  աշխարհաքաղաքականակտոր  պատմականորեն  ձևակերպում  է  իրեն  առանձնահատուկ  գործունեության  հարթությունը  և  այն  սոցիալական  շերտը,  որը  հանդիսանալու  է  հասարակական  հենարան։
   Այսինքն՝  ակտորներն  իրենց  տարածական  գործունեությամբ սոցիալական վերահսկողության յուրատեսակ գործիք են։
 Մասնագիտական  գրականության  մեջ  շրջանառվող  աշխարհաքաղաքական  բազմաթիվ  ակտորները  հիմնականում  դասակարգվում  են  հետևյալսկզբունքներով`• Աշխարհաքաղաքական  դասական  կամ  ավանդական  ակտորներ,  որոնցվերագրում են պետությունը, բանակը, եկեղեցին,• Աշխարհաքաղաքական նոր ակտորներ,  որոնք  ներառում  են  քաղաքականկուսակցությունները,  ոչ  կառավարական  կազմակերպությունները,  ռազմական  խմբավորումները,  տնտեսական  կառույցները,  հանրային  հաղորդակցության միջոցներն ու ուղիները,• Ժամանակակից աշխարհաքաղաքական ակտորներ։
   Այս  խմբին  վերագրումեն  այն  կազմակերպություններն  ու  առանձին  խմբերը,  որոնք  որոշակի  աշխարհաքաղաքական նախագծեր են արտահայտում ազգային (ազգայնական)կամ կրոնական գաղափարական հիմքի վրա։
 Մինչ հայկական աշխարհաքաղաքականության ակտորները քննարկելընկատենք, որ հետազոտական խնդրի նորությունն ու բարդությունը հնարավորություն չեն տալիս մեր հայեցակետում ամբողջությամբ ներառելու բոլոր հնարավոր  օբյեկտներն  ու  սուբյեկտները,  որոնք  կարող  են  պայմանավորել  հայկական աշխարհաքաղաքականության բովանդակությունը։
  Ավելին, մեկ հետազոտության  շրջանակում  հնարավոր  չէ  սպառել  բոլոր  այն  գործոնների  դիտարկումը, որ պայմանավորում են բնահասարակական գործընթացներով ամբողջացած՝  բարդ  համակարգի  դինամիկան։
   Հետևաբար,  մեր  կողմից  առանձնացված ակտորները միայն տարածաժամանակային իմաստով ենք համարումառաջնահերթ։
 Հիմք  ընդունելով  աշխարհագրական  հետազոտությունների  գիտատեսական  և  մեթոդական  առանձնահատկությունները՝  հայկական  աշխարհաքաղաքականության  ակտորները  պայմանականորեն  ներառել  ենք  հետևյալխմբերում`1.  Հայկական պետություն։
  Այն դիտարկում ենք մյուս ակտորներից առանձին ևառաջնային  կարգով,  քանի  որ  հայկական  պետությունը  համարում  ենքազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  արտահայտմանմիակ  նախապայման,  աշխարհաքաղաքական  գործընթացների  գլխավորօբյեկտ  և  սուբյեկտ,  մյուս  ակտորների  գործունեության  կարևոր  հարթություն։
 2.  Հայկական աշխարհաքաղաքական ներուժը պայմանավորող ակտորներ։
 Այս  խմբում  ներառում  ենք  իրար  հետ  փոխպայմանավորված,  բայց  համեմատաբար ինքնուրույնությամբ առանձնացող երկու հարթություն` ներուժիհասարակական և բնական բաղադրիչներ։
 Հասարակական  բաղադրիչի  համար  կարևորում  ենք  հասարակությանկենսամակարդակը,  քանի  որ  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումներնու  ցանկություններն  արտահայտելու  և  իրականություն  դարձնելու  համարանհրաժեշտ  է  նյութական  և  հոգևոր  բավարարվածության  որոշակիաստիճան։
 Աշխարհաքաղաքական ներուժի բնական բաղադրիչի համար առաջնային ենք համարում պետական տարածքի աշխարհաքաղաքական պահանջվածության, իսկ բնառեսուրսային ներուժից` խմելու ջրի գործոնները։
 3.  Հայկական  աշխարհաքաղաքականության  դասական  ակտորներ։
 Ակտորների այս խմբում պետք է դիտարկել հայկական բանակը, հայկականսփյուռքը և հայկական եկեղեցին։
  Վերջին երկուսը թեև օժտված են համեմատաբար ինքնուրույնությամբ և պատմական առանձին շրջաններում հանդեսեն  եկել  որպես  ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  արտահայտման  հիմնական  (երբեմն  նույնիսկ  միակ)  օղակ,  այնուամենայնիվայսօր` հայկական պետության գոյության պայմաններում, դառնում են սոսկընդհանուրի  բաղկացուցիչ  մասեր։
  Հատուկ  ընդգծենք  այն  իրողությունը,  որազգային աշխարհաքաղաքական պատկերացումների իրացման տիրույթումվերոհիշյալ ակտորների նոր կագավիճակը ոչ թե նվազեցնում, այլ նորովի էիմաստավորում վերջիններիս նշանակությունը։
  Հայկական սփյուռքը և եկեղեցին  դառնում  են  հայկական  աշխարհաքաղաքականության  կենսունակությունը ապահովող կարևոր (բայց ոչ ինքնուրույն կամ միակ) ակտորները։
 Ինչ  վերաբերում  է  հայկական  բանակին,  ապա  նրա  կարևորությունըպետական  անվտանգության  և  աշխարհաքաղաքական  ինքնուրույնությանտեսանկյունից հնարավոր չէ գերագնահատել։
 Դասակարգման  նման  տրամաբանությունը  առաջնային  է  դարձնումհայկական  պետականության  դիտարկումը  որպես  ազգային  աշխարհաքաղաքական պատկերացումների արտահայտման գլխավոր և միակ նախապայման։
 Ընդգծենք,  որ  պետությունը  աշխարհաքաղաքականության  գլխավորկատեգորիան  է։
   Պետությունը  աշխարհաքաղաքական  տեսանկյունից  առանձնանում է երեք կարևոր գործառույթով`կառուցվածքայնություն, լեգիտիմ հեղինակություն  և  տարածք։
   Այսինքն՝  պետություններն  են  աշխարհաքաղաքականգործընթացների և՛ հիմնական սուբյեկտները, և՛ գլխավոր օբյեկտները։
 Ավելորդ  չենք  համարում  նկատել,  որ  հայ  ազգը  դարեր  շարունակզրկված  է  եղել  պետականությունից,  հետևաբար  զրկված  է  եղել  նաև  ազգայինաշխարհաքաղաքական պատկերացումների իրացման ռեալ հնարավորությունից։
   Պետականության  բացակայության  պատճառով  այդ  պատկերացումներիարտահայտման  պարտականությունը՝  խիստ  սահմանափակ  հնարավորություններով, իրենց վրա են վերցրել տարբեր սուբյեկտներ` եկեղեցի, սփյուռքումձևավորված  կազմակերպություններ,  սոցիալական  առանձին  շերտեր  (առևտրականներ, մտավորականներ) և անհատներ։
 20-րդ  դարում  ձևավորված  հայկական  հանրապետությունների  պարագայում էլ այս սուբյեկտները շարունակել և շարունակում են պահպանել իրենցհամեմատաբար ինքնուրույն վարքագիծը աշխարհաքաղաքական գործընթացների տիրույթում։
 Հաճախ  վերոհիշյալ  սուբյեկտների  ինքնուրույն  վարքագիծը  հակասել  էընդհանուր  ծրագրերի  իրագործմանը,  ըստ  այդմ՝  նվազեցնելով  աշխարհաքաղաքական  գործընթացների  վրա  ազդելու,  նույնիսկ  ադապտացվելու  մեր  ընդհանուր  ներուժը։
   Այս  ամենը  հատկապես  ցայտուն  արտահայտվեց  հետխորհրդային անկախ Հայաստանի գոյության ժամանակաշրջանում։
 Չնայած,  Արցախյան  հակամարտությունով  պայմանավորված,  անկախության  առաջին  տարիներին  ակտորների  գործունեությունը  ազգային  աշխարհաքաղաքական պատկերացումների իրացման տիրույթում հիմնականումհամընկնում էր, այնուամենայնիվ հետագա տարիները խնդրի զարգացման այլմիտումներ  բացահայտեցին։
   Մասնավորապես`  միասնական  նպատակի  իրագործումը`  Արցախյան  պատերազմի  հաղթական  ելքը,  ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումներում  առաջ  բերեց  առաջնահերթություններիճշգրտման  խնդիր։
   Հայաստանի  Հանրապետությունը,  որին  օբյեկտիվորենվերապահված  էր  ազգային  աշխարհաքաղաքական  նպատակների  իրացմանգլխավոր  դերը,  աստիճանաբար  իր  գործառույթները  զիջեց  այլ  ակտորների։
 Ավելին,  հայկական  սփյուռքն  ստացավ  տարածաշրջանային  և  համաշխարհային  մասշտաբով  աշխարհաքաղաքական  գործընթացների  վրա  ազդելուհիմնական  գործառույթը։
   Այս  պարագայում  հայկական  պետության  և  հայկական սփյուռքի աշխարհաքաղաքական պատկերացումների ընդհանրացմանգլխավոր  տիրույթը  սահմանվեց  Հայ  դատի  միջազգային  հետապնդումը։
   Այսխնդրին  ինչ-որ  չափով  ստորադասվեց  նաև  Հայաստանի  համար  կենսականնշանակություն ունեցող մեկ այլ խնդիր` Արցախյան հակամարտության վերջնական կարգավորումը։
 Ազգային  աշխարհաքաղաքական պատկերացումների  նման ենթակարգության մեջ Հայաստանի Հանրապետության հզորացումը մղվեց հետին պլան։
 Այս  խնդիրը  համարվեց  կարևոր,  բայց  ոչ  միակ  նախապայմանը`  աշխարհաքաղաքական,  աշխարհատնտեսական,  աշխարհամշակութային  տիրույթներում ազգային նպատակների իրագործումը ապահովելու համար։
  Համաշխարհային պրակտիկայում բազմիցս ապացուցվել է, որ ցանկացած  էթնոմշակութային միավորի  պարագայում աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների իրացման արդյունավետությունը ուղղակիորեն կախված է եղելպետության հզորությունից։
  Նույնիսկ պարտված (Գերմանիա, Ճապոնիա) կամառավել  բարդ  աշխարհաքաղաքական  հանգույցում  գտնվող  պետություններում  (Իսրայել,  Հարավային  Կորեա)  պետության  հզորացումը  և  հասարակության  կենսամակարդակի  բարձրացումը  համարվել  են  միակ  նախապայմանը`ապահովելու  իրենց  աշխարհաքաղաքական  ինքնուրույնությունն  ու  ազդեցությունը երկրագնդի աշխարհաքաղաքական կառուցվածքում։
 Ընդգծենք  մեկ  կարևոր  հանգամանք  ևս.  Հայաստանի  Հանրապետությունն  առանձնանում  է  ազգային  միատարրության  բարձր  ցուցանիշով։
   Հետևաբար,  հասարակության  որոշակի  հատվածը  ներկայացնող  ազգային  փոքրամասնությունների  խմբերը  չեն  կարող  խոչընդոտել  ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  արտահայտումն  ու  իրացումը։
   Ավելին,  այսհանգամանքը «Հայաստանի Հանրապետություն» աշխարհաքաղաքական սուբյեկտին  լրացուցիչ  առավելություններ  է  տալիս`  զերծ  մնալու  տարածաշրջանում  ազգային  ֆոնի  վրա  անընդհատ  զարգացող  աշխարհաքաղաքականվտանգավոր գործընթացներից։
 Այսպիսով,  ակնհայտ  է  այն  իրողությունը,  որ  հայ  ազգի  աշխարհաքաղաքական  նկրտումների  իրացման  միակ  նախապայմանը  հայկական  հզորպետականության  գոյությունն  է,  թեկուզ  առայժմ  պատմական  հայրենիքի  միհատվածում։
   Հայաստանի  Հանրապետությունը  հայկական  աշխարհաքաղաքականության ակտորների շղթայում ոչ թե պետք է հանդես գա որպես առանձին օղակ, այլ այդ օղակների գործունեության միակ հարթություն։
  Հետևաբար,ազգային  աշխարահաքաղաքական  պատկերացումներն  արտահայտող  բանաձևի գլխավոր բաղադրիչը Հզոր պետությունն է.Որտեղ`A – Հայկական աշխարհաքաղաքականություն,P – Հայկական պետականություն։
 Այս բանաձևը հաստատում է այն իրողությունը, որ ընդհանրապես ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  բովանդակությունը  ֆունկցիա է հայկական պետականության հզորության աստիճանից։
  Այսինքն՝ միայնհզոր Հայաստանը աշխարհի աշխարհաքաղաքական կառուցվածքի բոլոր մակարդակներում  կարող  է  ձևակերպել  ազգային  աշխարհաքաղաքականությանհավակնությունները։
 Այսպիսով,  հայկական  աշխարհաքաղաքականությունը,  դիտարկելովորպես  ժամանակակից  աշխարհում  հայ  տեսակի  իրական  տեղի  ու  դերի  հավակնության միջոց, ենթադրում է համատասխան գիտակցության ապահովում,որի առանցքը պետք է լինի ազգի աշխարհաքաղաքական դաստիարակությանինքնատիպ  ծրագրի  ապահովումը,  որովհետև,  ինչպես  դիպուկ  նկատել  է  աշխարհաքաղաքականության դասականներից Կ.Հաուսոֆերը, «... յուրաքանչյուրազգի  լիիրավ  կենսագործունեության  համար  առկա  տարածքի  սահմանափակության  խնդիրը  անհրաժեշտաբար  պետք  է  գիտակցվի  հասարակության  յուրաքանչյուր խավի և շերտի, յուրաքանչյուր անհատի կողմից»։
 Մեր  պարագայում  միացյալ  Հայաստանի  կերտումը  հնարավոր  կլինիմիայն  այն  դեպքում,  երբ  Հայաստանի  Հանրապետության  յուրաքանչյուր  քաղաքացի այն ընկալի ոչ միայն որպես բարոյական հաղթանակի նկրտում, այլևիր կենսատարածքն ընդլայնելու միակ և արդարացված հնարավորություն։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1.  Ա.  Հ.  Ներսիսյան,  «Հայ  քաղաքակրթական  ինքնատիպության  բացահայտմանանհրաժեշտությունը  որպես  աշխարհաքաղաքական  ինքնուրույնության  նախապայման»,  ԳՊՄԻ,  Հանրապետական  գիտական  նստաշրջանի  նյութեր,Երևան, 2011թ., էջ 538-540։
 2.  Ա.  Հ.  Ներսիսյան  «Աշխարհաքաղաքականության  գիտական  բովանդակությունը։
   Տեղը  գիտությունների  դասակարգման  համակարգում»,  ՎՊՄԻ,  գիտականնյութեր, Բ հատոր, Վանաձոր 2011թ., էջ 170-179։
 3.  Ա.  Հ.  Վալեսյան,  Լ.  Հ.  Վալեսյան  «Քաղաքական  աշխարհագրություն»  Երևան,Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 2005, 339 էջ։
 4.  В.  В.  Желтов,  М.  В.  Желтов  Геополитика։
   «История  и  теория».  Москва  2009  г։
 ,Изд։
  Вузовский учебник։
  ИНФРА-М, с. 455.5.  Нартов Н. А., Геополитика, изд։
  — М.։
  ЮНИТИ-ДАНА, Единство, 2004, 544 с.Global Prosperity. — New York։
  Harper Business, 2003,  396 p.Տեղեկություններ  հեղինակի մասինՆերսիսյան Արմեն Հովհաննեսի - աշխարհագրական գիտ. թեկն., դոցենտ, Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտ, աշխարհագրության ամբիոնիդասախոս, Հայկական պետական մանկավարժական համալսարան, սոցիալ-տնտեսականաշխարհագրություն և ԱԴՄ ամբիոնի դասախոս,   E- mail։

Հոդվածում  հայկական  պետականությունը  քննարկված  է  որպես  ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  արտահայտման  գլխավոր  ակտոր  և  միակ  նախապայման,  մյուս  ակտորների  գործունեության  կարևոր  հարթություն։
   Ընդգծենք,  որ  աշխարհաքաղաքականությունը  անխզելիորեն  կապված  է  այն  ամենի  հետ,  ինչը  քաղաքական  սոցիոլոգիայում  անվանում  են  ակտորներ։
  Վերջիններիս շարքին դասվում են այն բոլոր անհատականությունները,  խմբերն  ու  կառույցները,  որոնք  «աշխարհաքաղաքական  ցանկություններն  ու  պատկերացումները  մշակում,  արտահայտում  և  դնում  են  գործողության մեջ»։
