ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՆԿԱՐԱԳՐԱՅԻՆ ՇԱՐOVՄԱՆ ՆԵՐԿԱՅԱՈՒՄՆԵՐԸ Հայ եկեղեցու պատմության մեջ Հայաստանում պատկերագրական շարժման մանրամասն ուսումնասիրությունը հատուկ նշանակություն ունի իրադարձության բազմաշերտ և համապարփակ ուսումնասիրությամբ:  Timeամանակի ընթացքում քրիստոնեական եկեղեցու պատմության մեջ առաջացել են բազմաթիվ շարժումներ, որոնց ծագումը պատահական չի եղել:   Հայ առաքելական եկեղեցին, որպես տիեզերական եկեղեցու մաս, անմասն չմնաց նման շարժումներից:  Նման իրադարձություններն ակտիվացնում էին նրանց գործունեությունը, երբ ակտիվանում էին հասարակության հետ կապերը, հասարակ մարդկանց վրա ճնշումները և հետապնդումները:   Առաջին երեք դարերում քրիստոնյաներն իրենց գաղափարներն արտահայտելու համար օգտագործում էին տարբեր պատկերներ (ձուկ, նավակ, տավիղ, աղավնի, խարիսխ, հատկապես խաչ):   Վերջինս, ի տարբերություն մի շարք ժամանակակից կեղծ քրիստոնեական դավանանքների, որոնք մերժում են խաչը, ունի աստվածաշնչային հիմք (Մատթեոս 16:24, Մարկոս ​​10:34, ukeուկաս 23):  Աստվածաշնչում կան նաև բազմաթիվ վկայություններ պատկերների մասին, որոնք պարունակում են կռապաշտության գաղափարական արմատներ (Ելք, 31, 3 Թագավորներ 23-24, Եզեկիել 18-20): Անգամ նախապատկերախմբությունից առաջ հրեաները դատապարտեցին քրիստոնյաներին ՝ մեղադրելով նրանց նյութապաշտության մեջ:  Հրեաները հավատում էին, որ քրիստոնյաները պաշտում են Աստծո կերպարը:  Նրանք ծաղրում էին քրիստոնյաներին սրբերի մասունքների հանդեպ հարգանքի համար:   Դրանում նրանք տեսնում էին միայն ոսկորների հարգանքը:   Բոլոր նրանք, ովքեր համբուրում էին Քրիստոսի, Նրա Ամենասուրբ Մայրի կամ ցանկացած այլ սրբի կերպարը, կոչվում էին կռապաշտներ:  Ամանակի ընթացքում իշխանությունը վերագրվեց պատկերներին, իսկ նյութը, որից պատրաստվել էր պատկերը, համարվեց սրբազան և դարձավ պաշտամունքի առարկա: Այնուամենայնիվ, քրիստոնեական աշխարհում նկարչության նկատմամբ հարգանքը միատարր չէր:   Մարտերը ընթանում էին ավետարանական նկարների դեմ:  Ըստ նրանց ՝ Քրիստոսի, նրա աշակերտների և առհասարակ սրբերի պատկերումը կռապաշտություն էր:   Առաջին դարում ձեւավորվեց պատկերապատկերի հակում ունեցող շարժում: Այս շարժումը, որն առաջացավ Բյուզանդիայի կայսր Լեոն Իսավրացու անձնական ցանկությունից (717-741 ․), որպես հեթանոսական աշխարհայացքի վերածնունդ, արտացոլվեց նաև Հայաստանում:   Հայ եկեղեցին չափավոր մոտեցում է որդեգրել պատկերների նկատմամբ:   Այս զուսպ մոտեցումը բնորոշ էր Հայ եկեղեցու բոլոր հայրերին:   Հայաստանում պատկերների դեմ պայքարի շարժումը տարածված է հիմնականում աղանդավորների շրջանում:  Նման աղանդներից էին մծղնեացիները, պավլիկյանները և թոնդրակյանները: Սրբապատկերները և պատկերանկարները ծնվել են Հայաստանում `հայ-բյուզանդական եկեղեցիների համատեքստում: Նման երեւույթների ներդրումը տեղի է ունենում բացառապես գիտական ​​եղանակով [2]:  Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ Հայ եկեղեցին ոչ մի ծայրահեղության չի գնացել ՝ պահպանելով համամասնության զգացողությունը:   Պատկերներին մոտենալով նա ավելի մոտ էր պատկերին:  Կռապաշտությունը նախ բռնկվեց խաչի պաշտամունքի ազդեցության տակ:  Սրբապատկերների հարցում հայկական եկեղեցու զսպված դիրքորոշման պատճառը ժողովրդական ըմբռնումն էր, ըստ որի ՝ «պատկերակլազմիան» և «կռապաշտությունը» խորթ երեւույթներ են ՝ բնորոշ միայն քաղկեդոնականներին:   Սա էր պատճառը, որ Հայ եկեղեցին գոհ էր սրբապատկերների խափանումից, ճիշտ այնպես, ինչպես լուռ շրջանցեց պատկերների քարոզչությունը և նրանց երկրպագության խրախուսումը: Մի քանի աղբյուրներ մեզ տեղեկացնում են Հայաստանում պատկերային շարժման դրսեւորումների մասին:  Դրանցից մեկը Վրթանես Քերթողի հայտնի գործն է «Յաղագս նկարից»:  Վրթանես Քերթողը հայ եկեղեցու պատմության ականավոր դեմքերից է:   Մաղաքիա Օրմանյանը, հիմնվելով «մերկապարուհի» անվանման վրա, նրան համարում է Սյունիքի հայտնի վանական դպրոցի սան [3]:   Երվանդ Մելքոնյանը իր «Վրթանես Կերտող սուսերամարտը» աշխատության մեջ նշում է, որ «մերկապարուհին» օգտագործվել է կրթական նպատակներով:  Մովսես Բ Եղիվարդեցի կաթողիկոսի օրոք (574-604) Վրթանեսը նրա օգնականն էր, և եպիսկոպոսը մահանալուց հետո նշանակվեց կաթողիկոսական փոխանորդ և 604-607 7, երբ պատրիարքական գահը թափուր էր, նա վարում էր եկեղեցական գործերը:  Ավելի ուշ, երբ Աղբաթան Աբրահամ կաթողիկոսը (607-613 է) հաստատվեց կաթողիկոսարանում, Վրթանեսը շարունակում էր ակտիվ գործունեություն ծավալել Հայ եկեղեցում:  Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ վեճ էր տեղի ունենում հայկական և վրացական եկեղեցիների միջև, ինչը հանգեցրեց երկու եկեղեցիների պառակտմանը:   Ըստ թերթի, պատկերները նախատեսված էին «աստվածության փառքին երկրպագելու համար»:   Ինչպես գիտենք, մարտերը թշնամական էին ոչ միայն սրբերի պատկերների և մասունքների, այլև խաչի նկատմամբ, մինչդեռ Վրթանես Քերթողի նշած մարտերը հարգում էին խաչը և երկրպագում էին նրան:  Ուշագրավ են նաեւ եկեղեցում պատկերված նկարների թեմաները:   Սրբերի հիշատակը բնորոշ էր հայերին:  Հաճախ պատկերված էին Քրիստոսը, Խաչը, Մարիամ Աստվածածինը միայնակ կամ նորածնին գրկում:   Հայ ժողովուրդը որմնանկարչական եկեղեցիներ ուներ տարբեր վայրերում:  Որպես այդպիսի եկեղեցիներ ՝ նշվում է Սուրբ Աստվածածնի կերպարը ՝ Աղթամարի Սբ. Խաչ եկեղեցին [2], Մրեն, Անիի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ [4]:  Պատկերների արտացոլումը նկատելի է գերեզմանաքարերի վրա:   Օգտագործվել են գունային ստանդարտները `կարմիր, կանաչ, կապույտ, որոնք խորհրդանշում էին երկրի չորս տարրերը` լույս, երկիր, ջուր և օդ:  Ըստ Գրիգոր Թաթացու, ոսկին օգտագործվում է նաև որպես գույնի վարդապետություն: Այն համարվում է «երկնքի անկաշառ հինգերորդ էությունը», որը վեր է ամեն ինչից:  Ընդհանրապես, մեր միջնադարյան եկեղեցիները, հատկապես 7-րդ դարում կառուցվածները, հիմնականում որմնանկարչության էին ենթարկվում, ինչը խաթարվեց Հայաստանում արաբական տիրապետության հաստատմամբ:  Iconoclasm- ը, որպես կրոնական վեճ, սերտ կապ ունի նաև արվեստի զարգացման պատմության հետ, քանի որ այն իր բնույթով դեմ էր նկարներին: Նկարները երբեք աննպատակ չեն եղել:   Պատկերների միջոցով նրանք փորձում էին հավատացյալին հասկացնել աստվածայինը, անհասկանալին ու անտեսանելիը: Կռապաշտության առաջացման մեկ հանգամանք հեթանոսական կրոնի ազդեցությունն է:  Հարկ է նշել, որ կռապաշտության նախնական, չխեղաթյուրված իմաստը պահպանելու դեպքում նման երեւույթներ տեղի չէին ունենա: Նկարի մասին տեղեկություններ են պահպանվել նաև Մովսես Կաղանկատվացու «Պատմությունը Աղվանից աշխարհ» գրքում ՝ ուղղված Հովհան Մայրագոմեցու նամակին ՝ ուղղված Մեծ կողմի Դավիթ եպիսկոպոսին [6], Մանուչարյանը հստակ ցույց է տալիս, որ խոսքը Հովհան Օձնեցումասի մասին է: [7]  Ըստ Կ. Մելիքյանի «Մայրագոմեցի» ածական էր, որը ծագել է Մայրոց Գոմից:  Դա ՄայրոցՎանք տեղանունի արհամարհականորեն օգտագործված տարբերակն էր Փարաժնակերտի կաթողիկոս Եզր I- ի (630-641) կողմից: [8]  Հ Կենդերյանը տալիս է «Մայրագոմ» տեղանունի մեկ այլ լուսաբանում, նշում է բացատրության հեղինակը, բյուզանդագետ Հ. Բարտիկյանի անունը:  Նա նշում է, որ Մայրագոմը նման է հունական «Metrocome» բառին, որը թարգմանաբար նշանակում է «Mayravan», և չի հիշեցնում գոմ բառի ժամանակակից իմաստը [8]:  7-րդ դարի նշանավոր աստվածաբան, աստվածաբան, երդվյալ հակաքաղկեդոնական Հովհան Մայրավանեցին կեղծ ու մտացածին պատմություններ է հորինել հայկական սփյուռքի մասին, ըստ որի Հովհան Մայրագոմեցին հետագայում հակադարձել է Հայոց կաթողիկոսին, որի պատճառը, առաջին հերթին, դարձել է նրա հայկական հերետիկոսական հայացքները:  Համագումարի որոշմամբ, նա աքսորվեց Կովկասյան լեռներ ՝ իր ճակատին «աղվեսի դրոշմակնիքով»:   Սակայն հետագայում նա վերադարձավ հայրենիք և մահացավ Գարդման նահանգում:  Մինչդեռ իրականում Կարին 633 Հայ-բյուզանդական համատեղ հանդիպումից հետո Հովհան Մայրավանեցին քննադատեց Փարաժնակերտցի Եզր Ա կաթողիկոսին ՝ ասելով, որ նա տապալել է Հայ առաքելական դավանանքը:   Վեհափառի կողմից հետապնդվելով ՝ նրան ժամանակավորապես տեղափոխեցին Կոտայքի Մայրավանք, որի պատճառով Եզրը արհամարհեց նրան որպես Մայրագոմեցի:   Քանի որ Մայրավանքը մոտ էր, և Հովհանն անընդհատ հետապնդվում էր Եզրի կողմից, ուստի նա մեկնում է հայրենի Գարդման նահանգ:  Նրա հայրենիք վերադառնալու վերաբերյալ տարբեր կարծիքներ կան:   Հովհան քահանա Մայրագոմեցու փոխարեն, սակայն, պետք է նկատի ունենալ Հովհան Օձնեցուն, որին դիմել էր Դավիթ Սրբազանը:   Այս փաստի մասին է վկայում այն ​​փաստը, որ Հովհաննես Օձնեցին քաջատեղյակ էր աղանդներից, նա ունի աղանդավորական գրություններ ՝ «Պավլիկյանների դեմ», «Դեմ է հայտնվում»: Հովհաննես Վարդապետի նամակը, որը պարունակում է տեղեկություններ ճակատամարտի մասին, բաղկացած է երկու մասից. Երկու մասում ներկայացված են Մեծ իրադարձության Դավիթ եպիսկոպոսին անհանգստացնող ժամանակակից իրադարձությունները, իսկ մյուս մասը ներկայացնում է oshոշուա, Թադեոս և Գրիգոր Գրիգոր անուններով մարդկանց քարոզչությունը Հայաստանում:  Թերթում ասվում է ... «Ոմանք չեն ընդունում իմ կերպարը, ոմանք չեն մկրտում, աղով չեն օրհնում, ոչ էլ հարսնացու հարս են պսակում: Այս պահին հերետիկոսությունը բարձրացել է երկիր»: [6]  Դավիթ Սրբազանը Հովհաննես Սրբազանը հայտնում է այդպիսի մարդկանց գործունեության մասին ՝ խնդրելով նրանց պարզաբանել պատմությունը: Հայտնի է, որ oshոշուա և Թադեոս և Գրիգոր քահանաները լքեցին եկեղեցին [4] և հեռացան մայրաքաղաք Դվինից ՝ քարոզելու համար հասնելու Սյունիքի Սոթք նահանգ:   Հայոց կաթողիկոս Մովսես Եղիվարդեցին ստիպում է նրանց վերադառնալ մայրաքաղաք ՝ իրեն, բայց նրանք մերժում են կաթողիկոսի պահանջը:   Հետո նրանք նորից տեղափոխվեցին Արցախ ՝ քարոզչական նպատակներով և անկարգություններ հարուցեցին հարեւան Աղվաններում:   Ապա, Աբրահամ Ա Աղբատանցի կաթողիկոսի խնդրանքով, լորդ Գարդմանան նրանց ձերբակալեց և ուղարկեց Դվին, որտեղ նրանք «համոզեցին աղանդավորներին դարձի գալ»:  Գարդմանի վարպետի կողմից ձերբակալված լինելու փաստը խոսում է այն մասին, որ Արցախում արշավ իրականացնելուց հետո նրանք տեղափոխվեցին հյուսիս ՝ Ուտիք: «Հայերի օրենսգրքում» մեզ հուզող խնդրի բեկորներ կան:   Այստեղ նշվում է մկրտության մասին [7] «Մկրտիչ քահանայի համար պարտադիր է մեկը մյուսի հետեւից օծել յուղով օծվածը, բավարար ժամանակով մկրտել օրհնյալին և միաժամանակ օրհնյալին կյանքի կոչել, և ոչ թե իշխել օրհնյալների վրա: մեկընդմիշտ »: և ավազանում մկրտությամբ օծել նորածինին և մկրտվածին, և այլևս նրան խորհուրդ չտալ: «[9]  Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ Արցախի աղանդավորները հրաժարվեցին մկրտվելուց:  Ի տարբերություն դրա, «Հայկական օրենսգիրքը» հստակ ցույց է տալիս խաչելության դրսևորումները. «Եթե մարդը փայտ է պատրաստում և ինչ էլ որ լինի, և թույլ չի տալիս, որ քահանան օրհնի և հարբած հարբեցողությամբ հետապնդի նրան, նրան չպետք է հարգել: կամ պատվել. քանզի դա դատարկ է և զուր է երկրային ավանդույթի առաքելական եկեղեցու աստվածային բարկությունից »[9]: Թադեոսը, որպես Հայաստանում պատկերագրության քարոզիչ, հիշատակվում է Վրթանես Կերտողի «Հովհան վարդապետ» նամակում:  Եսային կարելի է նույնացնել Հեսուի հետ:   Այս երկու անունները տարակուսանքի տեղիք են տվել հայկական տեքստերում:  Սակայն պարզ է, որ երկու հեղինակները խոսում են նույն շարժման մասին: Հովհան Օձնեցին, ով քարոզարշավ էր իրականացնում Հայաստանում պատկերապաշտական ​​շարժման գաղափարական կրող Պավլիկյանների դեմ, իր «Ընդդիմություն» խոսքում խոսեց նաև Հայաստանում տարածված մի շարժման մասին, որի գաղափարական արմատները խորհրդանշական էին և ուղղակի պատվաստվում էին պատկերապատկերների տիրույթում:   Ըստ Հ. Կեսոյանի, այս աղանդի տարածման հիմքը ոչ միայն պատկերապատկերային շարժումն էր, այլև իսլամի վտանգը: Բնական է, որ հայկական եկեղեցին, ելնելով իր ազգային-կրոնական խնդիրներից, պետք է դուրս գար Պավլիկյանների դեմ, որոնք, ըստ Հովհան Օձնեցու, նույն մծղնեցիներն էին:  Նրանք չէին կարող տարբերակել քրիստոնեական աստվածաբանությունը և հեթանոսական բազմաստվածությունը:   Օձնեցին անդրադառնում է նաև խաչի պաշտամունքին և դրա նշանակությանը:  Օձնեցին նշում է, որ նրանք չեն ընդունում պատկերը և հակադրվում են խաչին:  Խաչի պաշտամունքը ազգայնացվել է 7-8-րդ դարերում և ունեցել է նախազարգացման շրջան:   Այս շրջանում պայքար է սկսվում խաչակրաց և «կռապաշտության» միջև:   Խաչի պաշտամունքը, որն իր նախնական ձևը ունեցել է 6-րդ դարում `հասնելով 8-րդ դար, դառնում է ավելի ժողովրդականություն:  Քանի որ պատկերների պաշտամունքի հարցը հայտնվեց այս նույն ժամանակահատվածում, բնական է, որ մարդկանց շրջանում ամենատարածված երեւույթը դրական արդյունքի կհասներ:   Թե՛ խաչակրաց արշավանքը, թե՛ կռապաշտությունը բավարարում էին հասարակության նույն պահանջը և ունեին նույն նպատակը:   Ահաբեկչությունը, որպես պատկերագրության կրող, գնոստիկական երեւույթ էր: Նախանձախնդիր հետապնդողները պատրաստ էին մոլորեցնել անգրագետներին:  Խաչի մասին տեղեկատվություն: «Հայկական օրենսգրքում» ներկայացված խաչի օրհնությունը չափազանց կարևոր է:   Սրան է անդրադառնում նաեւ Ա.Մանուչարյանը ՝ վերոնշյալ հոդվածում նշելով, որ ըստ Օձնեցու, սրբապատկերը կարող է հանգեցնել «խաչելության և քրիստոնեության, անաստվածության և դևերի պաշտամունքի»: [7] Կռապաշտության տարածման և զարգացման մեջ կար մեկ այլ հանգամանք:   Նկարը, որը նախատեսվում էր ներկայացնել Քրիստոսի կյանքի պատմությունը, հասանելի էր շատ մարդկանց: Այսինքն ՝ նկարի իմաստը հասկանալու համար մեծ ջանքեր գործադրելու անհրաժեշտություն չկար:  Սա հասարակության բոլոր անդամներին, անկախ իրենց կրթական մակարդակից, թույլ տվեց հասկանալ պատկերի միջոցով բացատրվող թեման: Պատկերի արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ թե նրա իրատեսությամբ, այլ նրա խորհուրդներով:   Հասարակության ցածր կրթություն ունեցող անդամները նախընտրում էին իրատեսությունը:   Մի փաստ անհերքելի է. Մանրանկարչությունն առաջացել է հեթանոսական դարաշրջանում, բայց յուրացվել է քրիստոնեական միջավայրում:  Քրիստոնեական միջավայրում նկարչության արվեստն այլ նպատակ ունի, քան բովանդակությունը հավատացյալներին մատչելի դարձնելը: Գեղեցիկ զարդարեք գիրքը:  Պատկերների տեսքով ներկայացվել են նաև հայկական եկեղեցում գտնվող խորանները:  Այս միտքը երկընտրանքի պատճառով էր Առաջինը ՝ զգայական, դրական զգացողությունն է, իսկ երկրորդը ՝ խորաններում պատկերված պատկերների թաքնված իմաստն է, որից բխում է պատկերների խորհրդավոր էությունը:  Հայ եկեղեցին եւս մեկ անգամ ցույց տվեց իր յուրահատկությունը պատկերների նկատմամբ յուրահատուկ մոտեցմամբ:   Սրբապատկերը հայ եկեղեցու դավանանքի կարևոր մասն էր և մնում էր անսասան: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Սեդրակյան Ա, Հայ եկեղեցու պատկերապատկեր, 1904, էջ 9: [2] Սահակյան Ա., Միջնադարյան պատկերագրության հայկական տարբերակը, «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1987, էջ 151, 150: [3] Օրմանյան Մ ․, Ազգապատում, հատոր Ա, Ս Էջմիածին, 2001, էջ 689: [4] Մելքոնյան Վ., Վրթանես Կերտող և պատկերապատկեր, «Էջմիածին», 1970, էջ 94, 87: [5] Ներսեսյան Ն ․, Աստվածաշունչը և հայկական մշակույթը, Երևան, 2001, էջ: 74 [6] Կաղանկատուացի Մ., «Պատմություն Աղվանից աշխարհ», Երեւան, 1983, Գլուխ XZ, էջ 266-8: [7] Մանուչարյան Ա. Ով է իրականում հայ վարդապետ Հովհան, «Տարեգիրք»,,, Երեւան, 2011, էջ 117-122, 121: [8] Մելիքյան Կ ․, «Narratio de rebus Armeniae» հայ քաղկեդոնական երգը Վաղ միջնադարյան հայկական եկեղեցու պատմության աղբյուր, Երեւան, 2007, էջ. 136: [9] Քենդերյան Հ., Հովհան Մայրագոմեցի, Երեւան, 1973, էջ. 30 [10] «Հայկական օրենսգիրք», հատոր Ա, հատոր: Վ Հակոբյան, Երեւան, 1964, էջ 520-1: Նարինե Գրիգորյան ՆԿԱՐԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐՄԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Հիմնաբառեր. Պատկերապատկեր, հայ առաքելական եկեղեցի, խաչակրաց արշավանք, պատկերագրություն, կրոն, հաղորդություն, հայկական, էություն, նյութ, մոտեցում: ։

Պատկերամարտությունը՝ որպես բյուզանդական ժողովրդական քրիստոնեության ծնունդ, իր արտացոլումը գտավ նաև Հայաստանում, որի վերաբերյալ, սակայն,  Հայ առաքելական եկեղեցին որդեգրեց զուսպ մոտեցում։
  Հայ եկեղեցու դավանանքի  մասը կազմեց պատկերահարգությունը, ըստ որի՝ ոչ թե պատկերի բուն նյութին էին  երկրպագում,  այլ  խորհրդին։
   Իսկ  պատկերապաշտության  հայկական  տարբերակը  դարձավ խաչապաշտությունը, որն իր ամբողջ էությամբ դրսևորվում է նաև այսօր։
