ԱՆՁՆԱՅԻՆ ԻՄԱՍՏՆԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ ՉԱՓՈՒՄԸԱնձի  իմաստի  խնդիրները  ներկայումս  դարձել  են  ավելի  բարդ  և,  միաժամանակ,  ավելի  արդիական։
   Ունենալով  բազմակի  զբաղվածություններ՝  անձն  այսօր  ապրում  է  արագացված  և  «սայթաքող»ժամանակում։
  Նա, կարծեք, չափում և հաշվում է իր ամեն րոպեն, սակայն հազվադեպ է հասցնում ռեֆլեքսիայի ենթարկել այդ հոսքի գոնե մի մասը՝ որպես ապրված և մտահայեցված, իմաստավորված ժամանակ։
  Այսպիսով, պարադոքսալ իրավիճակ է, որտեղ, մի կողմից, կենսական ժամանակը հագեցել ուխտացել  է,  մյուս  կողմից՝  վտանգ  ունի  բովանդակազրկվելու՝  ժամանակակից  մարդու  մոտ  սրելովիմաստի ճգնաժամերի հարցերը։
  Եվ այսպես, այս հոդվածում փորձեր է արվում ուրվագծել կենսականժամանակի և իմաստի առնչությունները։
 Մարդու՝  որպես  ակտիվ  էակի,  հասկացումը,  ով  ունի  անցյալի  պատկեր,  ապրում  է  ներկայում  ևկերտում ապագա, այլ կերպ ասած՝ ունի իր նարատիվը1, անհնար է առանց նրա իմաստային կողմնորոշիչների դիտարկման։
  Իր հերթին, իմաստների դիտարկումն էլ թերի է՝ առանց ժամանակի ֆենոմենինանդրադարձի։
  Հաշվի առնելով, որ ժամանակակից մարդու իմաստները երբեմն կրում են միմյանց բացառող բնույթ՝ կարելի է ենթադրել, որ հենց ժամանակի կատեգորիան է ապահովում միմյանցից տարբերվող իմաստների միավորումը կենսական կոորդինատների համակարգի մեջ։
  Իմաստն անհատի կենսական տարածության համակարգային որակն է՝ պայմանավորելով նրա անձի և կյանքի ֆենոմենը։
 Իմաստային համակարգի կազմակերպման չափանիշերից մեկը շրջապատող իրականության հետմարդու  փոխհարաբերությունների  կոգնիտիվ  բարդությունն  է.  չէ  որ  հենց  կոգնիտիվ  գործընթացներնեն պայմանավորում մարդու ընկալման ադեկվատությունը, թույլ տալիս իմաստավորված փոխազդելուօբյեկտիվ իրականության հետ և բնութագրում սուբյեկտիվ իրականության բովանդակությունն ու սահմանները։
   Կոգնիտիվ  բարդություն  ասելով՝  այստեղ  հասկացվում  է  անհատական  իմաստային  դաշտիտարբերակվածությունը, որտեղ իմաստները գտնվում են փոխհամաձայնեցվածության մեջ։
  Կոգնիտիվբարդության  մակարդակն  արտացոլում  է  անհատի  իմաստային  համակարգերի  բովանդակությունը,որոնք  մարդը  ստեղծում  և  այնուհետև  նրանց  օգնությամբ  փոխազդում  է  օբյեկտիվ  իրականությանհետ2։
 Օբյեկտիվ  իրականության  հետ  մարդու  փոխհարաբերությունների  բնույթին  համապատասխան՝կարելի  է  նկարագրել  իմաստային  համակարգի  մակարդակային  կառուցվածքը։
   Այսպիսի  համակարգիառաջին մակարդակը կենսաբանորեն պայմանավորված իմաստների մակարդակն է։
  Նրանք ծագում ենզգայությունների  հիման  վրա  և  պայմանավորում  օրգանիզմի  գործառումը  և  շրջապատող  իրականության ֆիզիկական ներգործության նկատմամբ նրա ռեակցիաները։
  Այստեղ իմաստները ներկայացվածեն  որպես  շրջապատող  միջավայրի  փոփոխությունների  նկատմամբ  օրգանիզմի  կենսաբանականադապտացիայի անգիտակցական մեդիատորներ։
  Անկասկած, իմաստների այդ մակարդակը չի կարելիանվանել  անձնային,  քանի  որ  դրանք  պայմանավորված  են  ոչ  թե  անձով,  այլ  ամբողջ  կենդանականկյանքի  բնույթով։
   Բացի  այդ,  այս  դեպքում  անհնար  է  խոսել  կոգնիտիվ  բարդության  որևէ  հիմքի  մասին, դրա հետևանքով՝ նաև ժամանակային հեռանկարի մասին։
  Շրջապատող իրականության գրգռիչների նկատմամբ օրգանիզմի ռեակցիաներն ընթանում են միայն «այստեղ»։
  Նրանք չունեն գիտակցական  փորձ  և  նպատակներ։
   Եթե  նրանք  գիտակցվում  են,  ապա  դա  տեղի  է  ունենում  «հետո»`  առավելբարձր  մակարդակում,  և  նրանց  գիտակցումն  ավելի  շուտ  կրում  է  մեկնաբանման,  քան  իմաստավորման բնույթ։
  Կարելի է համաձայնել Բրատուսի հետ, ով կենսաբանորեն պայմանավորված իմաստ1 Narrative - պատմություն, պատմվածք։
  Հետդասական հոգեբանության մեջ առանցքային տերմին է, որը նշանակում է անձի կողմից ապրվող և վերարտադրվող կյանքի պատմություն, պատմության դրվագ, որտեղ երկրորդային է և նույնիսկ պահպանված չէկյանքի իրադարձությունների ճշգրիտ քրոնոլոգիան, հաջորդականությունը, փոխարենն արտահայտվում է դրանց նշանակալիությունն ու իմաստն անձի համար։
 2 Տե՛ս Серый А., Яницкий М., Трансформация системы личностных конструктов как механизм динамики актуальных смысловыхсостояний в ходе психологического тренинга, Ползуновский вестник, №3, 2004։
 ները  վերագրում  է  մինչանձնային  մակարդակին1։
   Դրանք  ավելի  շուտ  նախաիմաստներ  են,  կառուցողական նյութ, որի հիման վրա ծագում է իրականության զգացումը։
 Երկրորդ  մակարդակում  իմաստները  կրում  են  անհատական  բնույթ  և  արտացոլում  անձիպահանջմունքային ոլորտը։
  Դրանք դեռ թույլ գիտակցվող կազմավորումներ են, որոնք արտահայտումեն դրդապատճառի հարաբերութունը նպատակի  հետ։
  Այդ հարաբերությունը մոտիվացնող նպատակների դերում հանդես են գալիս ցանկությունները, առարկայական աշխարհի տարրերը և սոցիալականմիջավայրի  սահմանափակումները։
   Իրականության  տարրերի  նկատմամբ  հարաբերությունները  կառուցվում են որոշակի գիտելիքների վրա, որոնք կրում են պատկերացումների բնույթ։
  Այս մակարդակիիմաստները բնութագրվում են ցածր կոգնիտիվ բարդությամբ։
  Ասվածի համաձայն` իմաստները կրումեն  բացառապես  իրավիճակային  բնույթ,  քանի  որ  արտացոլում  են  պահանջմունքների  բավարարումը։
 Ժամանակային սահմանները որոշվում են իրավիճակի կոնտեքստով, իմաստները լոկալացվում են կամ«ներկայում» կամ «ոչ հեռավոր անցյալում»։
  Դրանով պայմանավորված՝ այս մակարդակի իմաստներիհիմնական գործառույթն անհատի ադապտացիան է սոցիալական իրականության պայմաններին։
 Երրորդ  մակարդակն  անձնային  իմաստներն  են։
   Դրանք  կայուն  անձնային  կազմավորումներ  են,որոնք  միջնորդավորում  են  մարդու  կենսագործունեությունը։
   Այս  մակարդակում  իմաստները  հանդեսեն  գալիս  անձի  արժեքային  կողմնորոշիչների  դերում,  որոնց  հիմնական  ֆունկցիան  անձի  ինտեգրացիան է սոցիալական կյանքի պայմաններին։
  Ժամանակային հեռանկարն այս մակարդակում ներառումէ երկարատև պլանավորում` հիմնված անձնային փորձի և օբյեկտիվ իրականության հետ իմաստայինհարաբերության վրա։
  Կոգնիտիվ բարդության այսպիսի մակարդակը թույլ է տալիս ճկուն կերպով մոտենալ կենսական խնդիրների լուծմանը։
 Անձնային իմաստների համակարգի չորրորդ մակարդակն արտացոլում է մարդու կենսաիմաստային հարաբերությունները` ինքն իր, աշխարհի, այլ մարդկանց նկատմամբ։
  Դա մարդու կողմից իր կյանքի ամբողջական ընկալումն է։
  Ժամանակային հեռանկարն ընգրկում է անցյալի, ներկայի և ապագայիիրադարձությունների լայն սպեկտր2։
 Օբյեկտիվ իրականության ցանկացած տարր իր իմաստային բովանդակությունը ստանում է շնորհիվ այն բանի, որ նրան հաղորդվում է իմաստ կամ բացահայտվում է իրի իմաստը։
  Իմաստի հաղորդման ակտի շնորհիվ մարդն ընկալվող իրը կապի մեջ է դնում իր սուբյեկտիվ իրականության հետ։
  Իրականության  որոշակի  երևույթի  կամ  օբյեկտի  իմաստավորման  գործընթացն  իրագործվում  է  տարբերժամանակային լոկուսների (անցյալի, ներկայի, ապագայի) համաժամանակեցման արդյունքում։
 Ներկայում իրականության ադեկվատ իմաստավորումը հնարավոր է անցյալ փորձի և հարաբերականորեն անհատական նպատակի (այսինքն` ապագայի) իմաստավորման արդյունքում։
  Իմաստային լոկուսների համաժամանակեցման արդյունքում տեղի է ունենում սուբյեկտիվ իրականության սահմանների ընդլայնում, այսինքն` կյանքի նոր պայմաններում անձի ինտեգրացիա։
  Անհատական արդյունավետկյանքի  անհրաժեշտ  պայման  է  իմաստի  ժամանակային  լոկուսների  համաժամանակեցումը։
   Ժամանակային  լոկուսների  համաժամանակեցման  գործընթացը  կարելի  է  նկարագրել  որպես  անձի  հատուկվիճակ՝  ակտուալ  իմաստային  վիճակ,  որը  կարգավորում  է  անձի  և  շրջապատող  իրականության  ինտեգրացիայի գործընթացը։
 Ժամանակի ընթացքը կառուցակցվում է անցյալի, ներկայի և ապագայի անդառնալի հաջորդականության մեջ, որոնցից յուրաքանչյուրն ապրվում է միանգամայն այլ ձևով։
  Ընդ որում, մարդու վերաբերմունքն անցյալի և ապագայի իրադարձություններին ուղեկցվում է որոշակի հուզական կոնտեքստով։
 Ճգնաժամային  իրավիճակում,  երբ  անհնար  է  իմաստավորել  իրականության  որևէ  օբյեկտ  կամիրավիճակ,  ուժեղանում  է  ներքին  լարվածությունը,  որը  պահպանվում  է  այնքան  ժամանակ,  մինչևիրավիճակը կներառվի գիտակցման առավել լայն շրջանակի, առավել լայն ժամանակային հեռանկարիմեջ։
  Եթե մարդը չի կարողանում դուրս բերել իմաստ իրավիճակից կամ իմաստավորել այն, նա ուղղակի  իրավիճակին  վերագրում  է  ժամանակային  լոկուսներից  մեկին  վերաբերող  նշանակություն,  ինչըհանգեցնում  է  տվյալ  ժամանակային  լոկուսում  ֆիքսացիայի,  հետևաբար  յուրահատուկ  «իմաստայինապաժամանակեցման»։
   Ծայրահեղ  դեպքում  մարդը  կարող  է  «դուրս  թռչել»  ժամանակային  բոլոր  լոկուսներից։
   Իմաստային  ապաժամանակեցման  դեպքում  մարդն  ընկալում  է  իրականությունը  կամ  անցած  փորձի,  կամ  ապագային  վերագրվող  իր  պատկերացումների  պրիզմայի  միջով,  կամ  նրա  վարքըդառնում է իրավիճակային։
 Բնականաբար,  այս  գործոնը  չի  կարող  չազդել  անձի  կողմից  իր՝  անցյալի,  ներկայի  և  ապագայիսուբյեկտիվ ընկալման առանձնահատկությունների վրա։
  Այսկերպ, ժամանակի ապրումը յուրահատուկվիճակ  է,  որն  արտահայտում  է  անհատի  վերաբերմունքն  անցյալի,  ներկայի  և  ապագայի  իմաստների1 Տե՛ս Братусь Б., Аномалии личности, Москва, 1988, էջ 301։
 2 Մանրամասն տե՛ս Структурно-содержательные характеристики системы личностных смыслов (հասանելի էhttp։
 //hpsy.ru/public/x2628.htm հղմամբ)։
 նկատմամբ։
  Անկասկած, այդ վիճակը հնարավոր է միայն ներկա պահին, սակայն այն, ինչն արժեքավորէ  մարդու  համար  անցյալում,  մնում  է  նրա  համար  իրականություն  կամ  այլ  կերպ  ասած՝  «ներկառուցված է» նրա ինքնակենսագրական պատմության մեջ (նարատիվում)։
  Համանմանորեն, մարդու սուբյեկտիվ իրականության մեջ առկա են որոշակի սպասումներ և պլաններ։
  Ներկա պահին սուբյեկտիվ իրականության  ժամանակային  ասպեկտների  ազատ  կառուցակցման  առկայությունը  վկայում  է  այդ  վիճակն ապրող անձի ամբողջականության մասին1։
 Գրիֆֆի կողմից առաջադրված՝ ժամանակի ապրման պարբերացման մեջ մեկ տարեկան երեխանապրում  է  ներկայում,  երեք  տարեկանում  երեխան  կողմնորոշվում  է  ժամերով,  չորսում`  նա  զգում  է«այսօր» հասկացությունը, իսկ վեցում` դրսևորվում է երեկ-այսօր-վաղը տիրույթը։
  Ութ տարեկան երեխան կողմնորոշվում է շաբաթներում։
  15 տարեկանում ժամանակի միավոր է դառնում ամիսը, իսկ 40տարեկան մարդը հաշվում է տարիներով և տասնամյակներով։
  Էլինբերգն արդարացիորեն նշում է այսառիթով,  որ  մարդիկ  տարբեր  չափով  են  հետաքրքրվում  իրենց  անցյալով  և  ապագայով2։
   Այս  փաստըմեծապես պայմանավորված է ժամանակի իմաստային հագեցվածությամբ։
 Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ անձի գործառման արդյունավետությունը մեծապես պայմանավորված  է  նրանով,  թե  ինչքանով  է  մարդը  կարողանում  իր  կենսական  ժամանակի  յուրաքանչյուրպահի իմաստը համաժամանակեցնել իր ներկայում՝ «այստեղ և հիմա»։
 Անի ԳրիգորյանԱՆՁՆԱՅԻՆ ԻՄԱՍՏՆԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ ՉԱՓՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ կենսական ժամանակ, անձնային իմաստների համակարգ, ակտուալ իմաստային վիճակ, կոգնիտիվ բարդություն, ժամանակային լոկուս։

Հոդվածում դիտարկվում է անձնային իմաստների հարաբերությունն անձի կենսական ժամանակի, այն է՝ հոգեբանական անցյալի, ներկայի և ապագայի հետ։
  Նկարագրվում են անձնային իմաստների համակարգի գործառման  մեխանիզմներն  ու  օրինաչափությունները։
   Որպես  բովանդակային  հոգեբանական  բնութագրեր՝  հանդես  են  գալիս  կոգնիտիվ  բարդություն,  ժամանակային  լոկուսների  համաժամանակեցում,  ակտուալ  իմաստային  վիճակ  հասկացությունները։
  Տեսական վերլուծության արդյունքում նշվում է, որ անձի գործառումը մեծապես պայմանավորված է նրանով, թե ինչքանով է մարդը կարողանում իր հոգեբանական ժամանակի յուրաքանչյուր պահի իմաստը համաժամանակեցնել ներկայում՝ «այստեղ և հիմա»։
