Բարսեղ Սարգիսյանը (1852-1921) Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության ականավոր դեմքերից է: Հայագիտության այս շնորհակալ անձնավորությունը հաճախ է հայտնվել «Բազմավեպ» ամսագրում մանկավարժական և կրթական արժեք ներկայացնող հոդվածներով, որոնք արդիական են մինչ օրս: Այդ հոդվածներից մեկը տպագրվել է 1890 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին «Բազմավեպում» [2, 3]: Հոդվածի վերնագիրն է «Անցյալ պատմության կրթության ազդեցությունը և դրա ուսումնասիրման անհրաժեշտ միջոցները»: Հայոց պատմական անցյալի պատմությունը: Սարգիսյանն իր հոդվածը գրել է 1889 թվականին «Մշակ» պարբերականի (թիվ 81) տպագրության կապակցությամբ, որում հեղինակը կատարել է խիստ ուսումնասիրություն: Դա կարող է կրթական ազդեցություն ունենալ ներկայի վրա:   «Մշակի» -ի գրողը տվեց հետևյալ հարցը. «Մենք ունե՞նք անցյալ, որը մաքրվելով հնության փոշուց, հանվելով պատմության շղարշի թիկունքից, հասանելի լինել, կրթական ազդեցություն է թողնում ուսումնասիրություն փնտրողների վրա: նրանց անցյալը »:   Դրան ի պատասխան նա ապացուցում է իրեն: «Ոչ, մենք անցյալի պատմական կյանքի նման ուսումնասիրություն չունենք» [2-]: «Մշակի» գրողը մասամբ կրկնում է այն դժգոհությունը, որ Րաֆֆին արտահայտեց «Սամվել» վեպերի նախաբանում:   Այսինքն ՝ հին հայ պատմիչները չոր և ցամաքային տեղեկություններ էին հաղորդում, խոսում իշխանների և անհատների մասին: «Դավիթ Բեկ» շ-ի «Մշակի» նման հարցերը կապված են թերթի հիմնադիր-խմբագիր Գրիգոր Արծրունու գրականության նկատմամբ որոշակի պահանջների հետ:  Դեռ 1868 թ.-ին «Երկուից ո՞րն է ավելի լավ» հոդվածում: Հրապարակված «Հայկական աշխարհ» ամսագրում ՝ Արծրունին շեշտեց գրականության կրթական նշանակությունը: «Այժմ մենք կարող ենք պատասխանել այն հարցին, թե ինչի համար են գրականության գործերը գրված: Դա անելու համար նրանք հասարակությանը կսովորեցնեն մտածել, ուսումնասիրել իրենց կյանքը, այսինքն ՝ ձգտել depilation- ի, իմ կյանքի բարելավման, առաջընթացի [2-10-11]: գրվումեննոքա, որԲ. Սարգիսյանը հոռետեսական ու չափազանցված է համարում Մշակի սյունակագրի թերագնահատված հայացքը հայ հին պատմաբանների վերաբերյալ: Նա տեղյակ է արտասահմանյան հայագետների հիացական կարծիքներին. A.: Saint-Martin, MF Brose, Ed. Dulorie, F. NZ, Fr. Կոնիբեր urյուրիշները, ով մեծապես գնահատում էր հին հայկական միջնադարյան պատմագրությունը:   Նա անդրադառնում է անգլիացի մեծ բանաստեղծ Բայրոնին, ով հայերի մասին ասաց, որ չկա մի ազգ, որի պատմությունը կարող է այնքան առաքինություններ տալ, որքան հայ ազգի պատմությունը: [2-5] Չարի հինգերորդ դարում հայերն իրենց պատմաբանների մեջ գերազանցում էին «Պարսկաստանի նման մեծ հին ազգի գրականությանը»: Պատմության առումով Սարգիսյանի մոտեցումը շատ արդիական է: նա պահանջում է քննադատորեն յուրացնել անցյալը, դրանից քաղել օգտակարը, դասեր քաղել սխալներից, որպեսզի դրանք չկրկնվեն:  Արժե հիշել, թե ինչ էր ասում Եղիշեն, երբ նա անխնա ծեծում էր Վասակ Սյունեցուն, որը սկզբում հայ ապստամբների հետ էր, բայց վճռական պահին հեռացավ Վարդան Մամիկոնյանից և մարդկանցից: Եթե ​​նա լսի սա, նա կիմանա անեծքը և կկարդա իր հետ, և նրան չի հետաքրքրի իր գործերը: «[4-283] Հայագետը պարտադիր է համարում հայ ժողովրդի պատմության վերաբերյալ գրող-պատմաբանի քննական տեսակետը:   Անհրաժեշտ է ֆոնային պատկերը ներկայացնել անաչառ և գիտականորեն ճշգրիտ: Այս պահանջն ուներ նաեւ Հովհաննես Թումանյանը, ով գրեց Հովհաննես Հովհաննիսյանի «Տեսե՞լ ես իմ հայրենիքը» պոեմի «Պարոդիան»: Հովհաննես Հովհաննիսյան Դուք տեսե՞լ եք գյուղը ձորում միայնակ: Եվ շքեղ այգիները տարածվում էին շուրջը, Եվ ոսկե ականջները և խաղաղ առու, Լսե՞լ եք քաղցր արվեստի երգեր: [7-18] Հովհաննես Թումանյան Դուք տեսե՞լ եք գյուղը ձորում միայնակ և աղբի հին կույտերը ցրված նրա շուրջը:  [5-270] Հայագետը նշում է, որ մեր պատմաբաններն ու գրողները երբեմն չգիտեն հին հայկական կյանքի ճշգրիտ պատմությունը, դա թողնում են օտարներին, որոնք երբեմն անխնա քննադատում են:   Այս դրույթը շատ արդիական է, քանի որ թուրք-ադրբեջանական նախնիների մշակութային արժեքները փոխանցելով ՝ պատմագրությունն ամբողջովին աղավաղում է Հայաստանի պատմական անցյալը, տարածքները, մատենագիտությունը կամ ոչնչացնում է մինչ այժմ պահպանված հուշարձանները:   Եթե ​​որևէ մեկը որևէ փաստով գիտի իր ժողովրդի անցյալը, նա իր ժողովրդին կհանգեցնի առաջընթացի ՝ ըստ ժամանակի պահանջների: Սա Սարգիսյանի պահանջն է: Բանասեր, պատմաբան, ուսուցիչների համար պարտադիր է ուսումնասիրել, ուսումնասիրել և տարբերակել ճիշտը սխալից:   Ոսկե դարաշրջանում այս պահանջը առաջ քաշեց պատմաբան Մովսես Խորենացին, որը օտարերկրացիները ապօրինի կերպով տեղափոխեցին ավելի ուշ ՝ VI (Z), VII (E) և VIII (H) դարերում: Բ.Սարգիսյանը խիստ ընդգծում է գիտական ​​ամսագրերի առկայությունը և դրանց պարբերաբար հրատարակումը: Շատ ազգային դպիրներ ողբում են, որ մենք չունենք եվրոպական մատենադարանի հոյակապ հարստությունը:   Նա բերում է ondոնդ Ալիշանի օրինակը, որը, ըստ հին փաստերի, որոնք երբեք չեն տեսել Հայաստանը, փաստերի համաձայն, իր ուսերին տանում էր Հայաստան աշխարհը: Diodorus The Assyrian Հին աշխարհի պատմությունը գիտությանը հայտնի է Հերոդոտոսի, Բերոսի և գրականության սիրով, որում հնարավոր փաստեր կան Եգիպտոսի, Ասորեստանի, Մարաստանի և Պարսկաստանի մասին:   Սակայն նրանք դա չարեցին, և եվրոպացի հնէաբանները սկսեցին հնագիտական ​​պեղումները:   Նրանց արդյունքները ապշեցուցիչ էին: Պեղվել են Թեբայի, Նինվեի և Պերսեպոլիսի տախտակները, և վերծանվել են եգիպտական ​​խորհրդանիշներն ու սեպագրերը: Եթե ​​Հերոդոտոսը, ով չէր կարող իմանալ եգիպտական ​​քահանաների գաղտնիքը, չգիտեր նշանները, ապա եվրոպացիներն այսօր կարդում են դրանց նշանները:   Նա ակնարկում է այն փաստը, որ Եգիպտոսի արշավանքի ժամանակ Նապոլեոն Բոնապարտի զինվորները գտել են մի քար, որի վրա երեք լեզուներով գրված է եղել:   Եգիպտական ​​բնօրինակ խորհրդանիշները քարի վրա նկարվել են հունարեն:   Այս քարը գիտության մեջ հայտնի է որպես Ռոզետա:   Այն հայտնաբերվել է Եգիպտոսում 1799 թվականին, ուղարկվել է Փարիզ, իսկ 23 տարի անց ֆրանսիացի բանասեր -ան-Ֆրանսուա Շամպոլիոնը (17901832) գտել է հունարեն եգիպտական ​​խորհրդանիշները կարդալու բանալին [9-65-66]: Բ. Սարգիսյանը խոսում է եգիպտական ​​Ռամզես I փարավոնների և նրա որդու ՝ Ռամզես Երկրորդի մումիաների մասին: Հայագետը համոզված է, որ քրիստոնյա հայ պատմաբանները «կամավոր» մոռացել են հայերի հեթանոսական անցյալի կրոնական-մշակութային արժեքները:   Մեծ Հայքի տարածքում հնագիտական ​​պեղումները կարող են լրացնել այդ բացը: Իհարկե, Բ. Սարգսյանից հետո հնագիտական ​​պեղումներ են կատարվել Խորհրդային Հայաստանի, ներկայիս Հայաստանի տարածքում, բայց դրանք բավարար չեն, քանի որ անկախ Հայաստանի տարածքը Մեծ Հայքի միայն մեկ տասներորդն է:   Անն-Jeanան-Պիեռ Մահերների `Հայաստանի պատմության մասին գիրքը (իր ստեղծման օրվանից մինչև մեր օրերը) շատ լավ պատկերացում ունի այս շատ կարևոր խնդրի վերաբերյալ:   Նրանք գրում են, որ Թուրքիայի ու Իրանի տարածքներում հայկական հողի գաղտնիքները, ցավոք, հայերին հասանելի չեն:   Սահմանամերձ շրջաններում կան նաև հայկական հուշարձաններ, որոնք անհասանելի են հայերի համար [8-12]: Հայ արքաների մետաղադրամները մեծապես կնպաստեն Հայաստանի անցյալի ճիշտ գաղափարին:  Անհրաժեշտ է պարզել, թե ինչու են ճանաչվում 4 արքայական ընտանիքներ Հայաստանի համար, որն արդեն պետական ​​էր Քրիստոսի ծնվելուց 2000 տարի առաջ:   Անհրաժեշտ է ուշադիր կարդալ Մովսես Խորենացու ոդ Հերոդոտոսի նկարագրությունները Արմավիրի, Արտաշատի, Նախիջևանի և այլ առավելությունների մասին: Theշգրիտ հայագետը զգուշացնում է, որ իր բարձրացրած հարցը չպետք է հնչի որպես ամայի ապարների քարանձավներում, այլապես սերմը պետք է ընկնի բերրի հողի մեջ:  Ստոկհոլմում (Վիեննա) անցկացված հնագիտական ​​հանդիպումների ընթացքում քննարկվել են Այրարատում հայտնաբերված բազմաթիվ սեպագիր արձանագրությունները, որոնց ոչ այլ ինչ է: Հայաստանի պատմական անցյալը իսկապես ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է ունենալ ընդունակ կառավարություն, կիրթ «արժանի հասարակություն»:  Նա ափսոսում է, որ 1890 թվականին նա հայկական պետականություն չուներ, բայց նրանք հարուստ վաճառականներ ունեն, որոնց միջոցով հնարավոր է Շլիմանի պես հնագետների ուշադրությունը հրավիրել Հայաստանի հարուստ անցյալի վրա: Հայ մտավորականները մտածում էին Թիֆլիսում բացել ազգային հնություններ:   Սակայն այդ Էջմիածնում թանգարանների գաղափարները կյանքի չկոչվեցին: Պլուտարքոսը վկայում է, որ հայոց Արտավազդ թագավորը հունարեն ողբերգություններ գրելու սիրահար էր: Մովսես Խորենացին, Ագաթանգեղոսը, enենոբը, Փավստոսը, Կորյունը կայսրերի աշխարհաշինության, Անդրիայի կառուցման, հաղթական արձանագրությունների ու շատ այլ բաների մասին [3-56]: Արշակունիապատում Բ. Սարգիսյանը նշում է Պերսեպոլիսում հայտնաբերված Դարեհ Վշտասպյանի արձանագրությունը, որը հայտնի է որպես Բեհիստունի արձանագրություն, որում կա Հայաստանը, Հայաստանը որպես պետություն [3-57]: Իրոք, Մխիթարյան միաբանության մասին նվիրյալի մտահոգությունը լիովին հասկանալի է:   Նա իր հոդվածն ավարտում է Շլիմանի հայտնաբերման փաստով:  Եթե ​​Հոմերը բանաստեղծորեն նկարագրել է Քրիստոսից տասը տարի առաջ ավերված Տրոյան, գտել է Տրոյան Շլիմանին քսան մետր հողի տակ թաղված Քրիստոսից 19 դար անց, դա չի՞ զգուշացնում հայերին, որ անհրաժեշտ է պեղել Հայաստանի մայրաքաղաք Արմավիրը, որը նշում է Պտղոմեոս]:   Նա իր հոդվածն ավարտում է հուզական կիրառմամբ ՝ ասելով. «Արմավիր, արի արտերկիր, կանգնիր և պատմիր մեզ քո անցյալի մասին» [3-57]: Հայագետի նպատակը գիտական ​​է: Անհրաժեշտ է պարզել ազգային անցյալը `ներկան ու ապագան զարգացնելու համար: Իհարկե, այսօր ուսումնասիրվել են Արմավիր քաղաքի ավերակները:  Արմավիրը Հայաստանի առաջին մայրաքաղաքն է, այն հիմնադրել է Արարատյան թագավորության հիմնադիր Արամայիսը:   IV-III դդ. Երվանդունիների մայրաքաղաքն էր ՝ պահպանելով Արմավիր անունը:   Այն նաև հայկական պետության հեթանոսական երկրպագության հիմնական կենտրոնն էր:   Հայաստանի պետական ​​ազգային թանգարանում հայտնաբերվել են հին Արմավիրից հայտնաբերված գտածոներ [6-234]: Բ. Սարգիսյանի հոդվածի դրույթները ոչ միայն չեն հնացել, այլ դրանք շարունակում են մնալ արդիական, քանի որ պատմական Մեծ Հայքը, Կիլիկիան, Հայաստանը պահպանում են իրենց օրինական հողային կառույցների հետքերը, որոնք համարվում են մարդկային համընդհանուր ժառանգություն: ։

Բարսեղ  Սարգիսյանը  (1852-1921թթ.)  Վենետիկի  Մխիթարյան  է  հասել  միաբանության  նշանավոր  դեմքերից  ժառանգություն։
   հայագիտական,  Հայագիտության  այս  երախտավորը  «Բազմավէպ»  հանդեսում  հաճախ  հանդես  է  եկել  նաև  մանկավարժական  ու  կրթիչ  արժեք  ունեցող  այնպիսի հոդվածներով, որոնք այսօր էլ արդիական են ու ելակետային։
   Այդ  հոդվածներից  մեկը  լույս  է  տեսել  1890-ին  «Բազմավէպի»  հունվար և փետրվար ամիսներին։
    Բ.  Սարգիսյանի  հոդվածի  դրույթները  ոչ  միայն  չեն  հնացել,  այլև  շարունակում են մնալ արդիական, որովհետև պատմական Մեծ Հայքը և  Կիլիկյան  Հայաստանը  պահպանում  են  իրենց  օրինական  տերերի  կառույցների  հետքերը,  որոնք  համարվում  են  համընդհանուր  մարդկային ժառանգություն և դրանց օրինական տերը պետք է համարվի  այսօրվա անկախ պետականություն ունեցող հայ ժողովուրդը։
