Ձեռքբերման վաղեմությունը որպես սեփականության իրավունքի հնագույն ինստիտուտներից մեկը, այսօր ոչ միայն չի կորցրել իր արդիականությունը, այլեւ նոր բովանդակություն եւ նշանակություն է ստացել, ինչով էլ պայմանավորված ՀՀ-ում իրականացվող օրենսդրական բարեփոխումների համատեքստում, տնտեսվարման շուկայական օրենքների ձեւավորման եւ սեփականության իրավունքի առկայության ու ընդլայնման արդի պայմաններում ավելի է արժեւորվում ձեռքբերման վաղեմության, որպես քաղաքացիաիրավական շրջանառությունում սեփականության իրավունքի ճանաչման ձեւերից մեկի գիտագործնական ուսումնասիրությունը։
  ՀՀ Սահմանադրության 10-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` Հայաստանի Հանրապետությունում ճանաչվում եւ հավասարապես պաշտպանվում են սեփականության բոլոր ձեւերը [1]։
  222ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ Սահմանադրության 60-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն էլ՝ յուրաքանչյուր ոք ունի օրինական հիմքով ձեռք բերած սեփականությունն իր հայեցողությամբ տիրապետելու, օգտագործելու եւ տնօրինելու իրավունք [1]։
  ՀՀ Սահմանադրության 60-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված անձի սեփականությունն իր հայեցողությամբ տիրապետելու, օգտագործելու, տնօրինելու եւ կտակելու իրավասությունները ամրագրում են սեփականության իրավունքի բովանդակությունը կազմող այն իրավազորությունների ամբողջությունը, որոնք օրենքով պատկանում են սեփականատիրոջը` որպես սեփականության սուբյեկտիվ իրավունքի կրողի, եւ ուրվագծում սեփականության իրավունքի իրականացման սահմանները։
  Սեփականատիրոջ իրավազորությունների մատնանշված եռամիասնականությունն ունի գիտագործնական կարեւոր նշանակություն [2, էջ 119]։
  Այն ապահովում է իրի նկատմամբ սեփականատիրոջ լիակատար գերիշխանությունը, նրա եւ սեփականության ազատությունը։
   [2, էջ 153Սեփականության իրավունքի վերաբերյալ ամրագրված սահմանադրաիրավական նորմերի իրականացումը երաշխավորվում է ոչ միայն վերոնշյալ հոդվածներով, այլեւ Սահմանադրությամբ ամրագրված այլ հոդվածներով եւս (տե՛ս ՀՀ Սահմանադրության 74-րդ, 76-րդ, 184-րդ հոդվածները եւ այլն)։
   Սեփականության իրավունքի իրականացման հետ կապված հարաբերություններն իրենց իրավական կարգավորումն են ստացել նաեւ Հայաստանի Հանրապետությունում ընդունված մի շարք այլ իրավական ակտերով [9, էջ 360], որոնք սահմանում են սեփականության իրավունքի բովանդակությունը, սեփականության իրավունքի սուբյեկտներին, սեփականության իրավունքի սահմանափակումների թույլատրելի շրջանակները, սեփականության իրավունքն իրականացնելու եւ պաշտպանելու պայմանները եւ կարգը, գույքի նկատմամբ իրավունքներ ունեցող այլ անձանց շահերի պաշտպանության մեխանիզմները։
  Ձեռքբերման վաղեմության՝ որպես սեփականության իրավունքի ձեռքբերման հիմքի վերաբերյալ իրավակարգավորումները տեղ են գտել ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում։
   Այն նախատեսում է գույքի 223ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նկատմամբ սեփականության իրավունքի ճանաչման մի շարք հնարավորություններ, որոնցից մեկն էլ ձեռքբերման վաղեմությունն է։
   Այն հանդիսանում է գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ճանաչման լայն կիրառություն ունեցող առավել արդյունավետ միջոց։
  Ներկայումս մեզանում իրավագիտության մեջ կարեւորվում է այս ինստիտուտին վերաբերվող օրենսդրական համակարգի կատարելագործման, ձեռքբերման վաղեմության ուժով սեփականության իրավունքի ճանաչման ինստիտուտի գիտագործնական ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը, ինչպես նաեւ նրա դերի ու էության վերլուծության եւ կանոնակարգման խնդիրը [3]։
  Ձեռքբերման վաղեմության ինստիտուտը նպատակ ունի իրավաբանական նշանակություն հաղորդել գոյություն ունեցող փաստացի հարաբերություններին եւ նպաստել քաղաքացիական շրջանառության կայունությանը։
  ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 178-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` տիրազուրկ անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքը կարող է ձեռք բերվել ձեռքբերման վաղեմության ուժով (հոդված 187)։
   Սույն նորմը չի կիրառվում ինքնակամ կառույց հանդիսացող անշարժ գույքի նկատմամբ [7]։
  Նույն օրենսգրքի 187-րդ հոդվածի համաձայն` 1.Քաղաքացին կամ իրավաբանական անձը, որն անշարժ գույքի սեփականատեր չէ, սակայն այն տասը տարվա ընթացքում բարեխղճորեն, բացահայտ եւ անընդմեջ տիրապետում է որպես սեփական գույք, այդ գույքի նկատմամբ ձեռք է բերում սեփականության իրավունք (ձեռքբերման վաղեմություն)։
  2. Տիրապետման վաղեմությունը վկայակոչող անձը կարող է իր տիրապետման ժամկետին միացնել այն ժամանակը, որի ընթացքում այդ գույքին տիրապետել է այն անձը, որի իրավահաջորդն է ինքը։
  3. Մինչեւ ձեռքբերման վաղեմության ուժով գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունք ձեռք բերելը գույքը որպես սեփականություն տիրապետող անձն իրավունք ունի պաշտպանել այն երրորդ անձանցից, որոնք գույքի սեփականատերը չեն եւ օրենքով կամ պայմանագրով նախատեսված այլ հիմքով դրա նկատմամբ չունեն տիրապետման իրավունք։
  224ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 4. Անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքը ձեռքբերման վաղեմության ուժով գույքը ձեռք բերած անձի մոտ ծագում է այդ իրավունքի պետական գրանցման պահից [7]։
  ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 187-րդ հոդվածի 1-ին մասի վերլուծությունից հետեւում է, որ ձեռքբերման վաղեմության ուժով սեփականության իրավունքի ձեռքբերման համար անհրաժեշտ է մի շարք վավերապայմանների միաժամանակյա առկայությունը։
   Մասնավորապես` 1. տիրապետումը պետք է լինի բարեխիղճ։
   Տիրապետման բարեխղճությունը գնահատվում է գույքը անձի փաստացի տիրապետմանը անցնելիս։
   Գույքն անձի փաստացի տիրապետմանը պետք է անցնի առանց որեւէ բռնության գործադրման։
   Տիրապետողի մոտ պետք է առկա լինի այն համոզմունքը, որ նա գույքը ձեռք է բերում օրինական հիմքերով։
   Տիրապետումը պետք է հիմնված լինի այնպիսի փաստի հիման վրա, որը տիրապետողին կարող է տալ բավարար հիմքեր ենթադրելու, որ նա այդ գույքը տիրապետելու է որպես սեփականություն; 2. փաստացի տիրապետողը գույքը պետք է տիրապետի որպես սեփականը, այսինքն` գույքը փաստացի տիրապետողը պետք է մասնակցի գույքի կառավարմանը, հոգ տանի դրա պահպանման համար, ինչպես իր սեփական գույքի դեպքում։
   Անձը պետք է գույքը տիրապետի ինչպես սեփականը նաեւ երրորդ անձանց հետ հարաբերություններում; 3. տիրապետումը պետք է լինի 10 տարի եւ անընդմեջ։
   Այսինքն՝ 10 տարվա ընթացքում գույքի տիրապետումը չպետք է ընդհատվի։
   Տիրապետումը կարող է ընդհատվել կամ տիրապետողի կամքով, երբ նա հրաժարվում է գույքի հետագա տիրապետումից (գույքը դուրս է գալիս նրա տիրապետումից), կամ գույքի սեփականատիրոջ կամ այլ անձանց գործողություններով, որոնք ուղղված են գույքը վերադարձնելուն; 4. տիրապետումը պետք է լինի բացահայտ, այսինքն՝ փաստացի տիրապետողը գույքը չպետք է տիրապետի երրորդ անձանցից գաղտնի եղանակով [4]։
  Վերը շարադրվածից հետեւում է, որ ձեռքբերման վաղեմությունն օրենքով նախատեսված որոշակի ժամկետի լրանալու եւ որոշակի պայմանների պահպանման ուժով մեկ անձի կողմից սեփականության իրավունքի ձեռքբերման, իսկ մյուսի համար այդ իրավունքի դադարման միջոց է։
   Այդ ինստիտուտը թույլ է տալիս փաստի եւ իրավունքի միջեւ խզում առաջանալու դեպքում, երբ չտիրապետող սեփականատերն ի225ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րեն պատկանող գույքը վերադարձնելու շահագրգռվածություն չի ցուցաբերում, փաստացի տիրապետողին սեփականատեր ճանաչելու միջոցով հաղթահարելու գույքային հարաբերությունների ոլորտում առաջացող անորոշությունը [3]։
   Ձեռքբերման վաղեմությունը «բոլոր ժամանակաշրջաններում ուղղված է եղել իրավունքում անհստակությունների վերացմանը» [10, с. 218]։
  Վկայակոչված իրավական նորմերի բովանդակությունից ակնհայտ է, որ ձեռքբերման վաղեմության հիմքով անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ձեռքբերման համար պահանջվում է այդ գույքի` որպես սեփական ունեցվածքի բարեխիղճ, բացահայտ, անընդմեջ, տեւական տիրապետում։
  Այս նախապայմանները բացառում են ուրիշի գույքը որպես սեփականություն ձեռք բերելու հնարավորությունը, որին տիրապետողը տիրապետում եւ օգտագործում է, մասնավորապես՝ վարձակալության, պահատվության կամ այլ պայմանագրերի հիման վրա, թեկուզեւ բարեխիղճ, բացահայտ, անընդմեջ եւ երկարատեւ, սակայն իր պայմանագրային պարտավորությունների գիտակցմամբ՝ այն համարելով ուրիշի գույք եւ տիրապետելով ոչ որպես սեփական գույք։
   Այն կոչված է պաշտպանելու գույքը բարեխղճորեն տիրապետողի իրավունքները։
   Միաժամանակ նկատենք, որ ՀՀ քաղ. օր.-ի 187-րդ հոդվածը չի խոչընդոտում սեփականության իրավունքի ճանաչումն ու պաշտպանությունը։
   Այն նախատեսում է գույքը բարեխղճորեն, բացահայտ եւ անընդմեջ տիրապետողի դատական կարգով գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ձեռքբերման հնարավորություն [6]։
  Սակայն հարկ ենք համարում նշել, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի, ինչպես նաեւ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումների բովանդակությունից հետեւում է, որ ներպետական օրենսդրությամբ ձեռքբերման վաղեմության ուժով սեփականատեր դառնալու հնարավորություն նախատեսված է միայն անշարժ գույք համարվող հողամասերի, ընդերքի մասերի, մեկուսի ջրային օբյեկտների, անտառների, բազմամյա տնկիների, ստորգետնյա եւ վերգետնյա շենքերի, շինությունների եւ հողին ամրակցված այն գույքի նկատմամբ, որն անհնարին է հողից անջատել` առանց այդ գույքին կամ հողամասին վնաս պատճառելու կամ դրանց նշանակությունը փոփոխելու, դադարելու կամ նպատակային նշանակությամբ հետագա օգտագործելու անհնարինու226ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյան 19 [7]։
   Ընդ որում, թվարկված օբյեկտների բնույթն այնպիսին է, որ սեփականատեր չհանդիսացող անձը դրանք կարող է տիրապետել, եթե սեփականատերը հրաժարվել է դրանց նկատմամբ սեփականության իրավունքից կամ գույքը թողել է առանց դրա նկատմամբ սեփականության իրավունքը պահպանելու մտադրության կամ կորցրել է գույքի նկատմամբ հետաքրքրությունը եւ տիրապետողից վերադարձնելու ցանկություն չունի։
   Այսինքն` այդ ինստիտուտի կիրառմամբ սեփականության իրավունք կարող է առաջանալ ինչպես տիրազուրկ անշարժ գույքի նկատմամբ, այնպես էլ այն անշարժ գույքի նկատմամբ, որը սեփականության իրավունքով պատկանում է այլ անձի, բայց սեփականատերը օրենքով սահմանված ժամկետում անտարբեր վերաբերմունք է ցուցաբերում դրա նկատմամբ [8]։
  Հետեւաբար, եթե գույքի սեփականատերը հրաժարվել է իր իրավունքից կամ երկար ժամանակ իր սեփականության իրավունքը պաշտպանելու գույքն իրեն վերադարձնելու ցանկություն չի դրսեւորում, հաշտվել է դրա կորստյան հետ, քաղաքացիական հարաբերություններում հստակություն ապահովելու համար նպատակահարմար է այդ գույքը ճանաչել փաստացի տիրապետողի սեփականությունը [10, с. Վերոգրյալից ելնելով՝ կարող ենք փաստել, որ ձեռքբերման վաղեմությունը՝ որպես իրավական ինստիտուտ, ունի զարգացման երկարամյա պատմություն։
   Այն դեռեւս հնագույն ժամանակներից հանդիսացել է գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ճանաչման եղանակներից մեկը, սակայն ներկայիս օրենսդրական փոփոխությունների արդյունքում այս ինստիտուտի բովանդակության առանձին բաղադրիչներ ենթարկվել են փոփոխությունների։
  Ձեռքբերման վաղեմությունը՝ որպես սեփականության իրավունքի հնագույն ինստիտուտ, այսօր ոչ միայն չի կորցրել իր արդիականությունը, այլեւ նոր բովանդակություն եւ նշանակություն է ստացել քաղաքացիաիրավական հարաբերություններում։
   Միաժամանակ նկատենք, որ իրավակիրառ պրակտիկայում ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի ձեռքբերման վաղեմության ինստիտուտը կարգավորող իրավական նորմերին տրված իրավական բովանդակությամբ հանդերձ, օրենսդրությամբ Մեր այսպիսի դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քաղաքացիական օերսնգրքի 134-րդ հոդվածի իրավական կարագավորումներից։
  227ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ապահովված չեն այս ինստիտուտի լիարժեք կիրառման համար ամբողջական իրավական կարգավորումները, որոնք համահունչ չեն սեփականության իրավունքի իրականացման սահմանադրաիրավական երաշխիքներին։
  Հարկ ենք համարում նշել, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 187-րդ հոդվածի կարգավորումն առավելապես իրականացված է շարժական իրերի ձեռքբերման տրամաբանությամբ, ինչն արդեն խնդիր է առաջացնում անշարժ իերի պարագայում [11], իսկ շարժական գույքի նկատմամաբ ձեռքբերման վաղեմության ուժով սեփականության իրավունքի ճանաչման վերաբերյալ իրավակարգավորումներ առկա չեն, ինչն էլ կարող է հանգեցնել այնպիսի իրավիճակի, որ շարժական իրերը կարող են դուրս մնալ քաղաքացիական շրջանառությունից։
   Հարկ է նկատել, որ ռուս գիտնականների կողմից եւս ընդգծվում է շարժական գույքի քննարկվող հիմքով սեփականության իրավունքի ձեռք բերման իրավակարգավորումների սահմանման անհրաժեշտության մասին եւ ընդգծվում է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության փորձը, մասնավորապես վկայակոչվում է Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգրքի 937-րդ հոդվածը, որով նախատեսվում է, որ ձեռքբերման վաղեմության ուժով սեփականության իրավունք կարելի է ձեռք բերել շարժական գույքի նկատմամբ [12с.173]։
  Հաջորդ խնդիրը վերաբերում է ՀՀ քաղ. օր. 187 հոդվածով ամրագրված ձեռքբերման վաղեմության հիմքով սեփականատեր դառնալու հնարավորություն ունեցող սուբյեկտներին, մասնավորապես նշված հոդվածը որպես ուբյեկտներ ուղղակիորեն նախատեսում է միայն քաղաքացիներին եւ իրավաբանական անձանց,անտեսելով պետությանը եւ համայնքներին։
   Համաձայնվելով Ա.Հովհաննիսյանի այն դիրքորոշման հետ, որ պետության եւ համայնքների մասին հիշատակության բացակայությունից չի հետեւում, որ պետությունը եւ համայնքները նման հնարավորությունից օգտվել չեն կարող, իսկ Քաղ. օր. 187 հոդվածի ձեւակերպումը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ ձեռքբերման վաղեմությունը կարող է օգտագործվել ցանկացած սուբյեկտի, այդ թվում նաեւ պետության եւ համայնքի կողմից, այլ սուբյեկտներին պատկանող անշարժ գույքի սեփականատեր դառնալու, ինչպես նաեւ պետությանը կամ համայնքին պատկանող անշարժ գույքի նկատմամբ այլ սուբյեկտների սեփականության իրավունքի առաջացման հիմք դառնալ [13,էջ 36]։
   Այ228ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նուհանդերձ հաշվի առնելով, այն հանգամանքը, որ նման իրավակարգավորման հստակ բացակայությունը կարող է տարակերպ մեկանբանվել, այն էլ այն պարագայում, որ մեր հանրապետությունում տիրազուրկ գույքի վերաբերյալ դեռեւս հստակ իրավական կարգավորումներ առկա չեն, որոշակի դրույթներ նախատեսված էին ՀՀ կառավարության «Ինքնակամ կառուցված շենքերը, շինությունները, ինքնակամ զբաղեցված հողամասերը, տիրազուրկ (լքված) անշարժ գույքը հաշվառելու մասին» 2000 թվականի հուլիսի 27-ի թիվ 422 որոշմամբ որով կարգավորվում էին տիրազուրկ անշարժ գույքերի հաշվառման վերաբերյալ հարաբերությունները, սակայն որեւէ իրավական կարգավորում առկա չէ որեւէ սուբյեկտի համար չնախատեսելով հաշվառված գույքը պետական կամ համայնքային սեփականություն դարձնելու համար քայլեր ձեռնարկելու պարտականություն, քանի որ հանրահայտ է, փաստն առ այն, որ սեփականության իրավունքը ծագում է պետական գրանցման պահից։
  Այսպիսի բացթողումը կարող է քաղաքացիական շրջանառության կայունության ապահովման տեսանկյունից խնդիրներ առաջացնել. Ուստի կարծում ենք, որ անհրաժեշտ է ներպետական օրենսդրությամբ ամրագրել հետեւյալ կարգավորումները. 1. պետք է նախատեսել շարժական իրերի նկատմամբ ձեռքբերման վաղեմության ուժով սեփականության իրավունքի ճանաչման հնարավորույթուն եւս, 2. ձեռքբերման վաղեմության հիմքով սեփականատեր դառնալու հնարավորություն ՀՀ քաղ. օր. 187 հոդվածն ուղղակիորեն նախատեսում է քաղաքացիների եւ իրավաբանական անձանց համար՝ անտեսելով, որ այդ հնարավորությունից կարող են օգտվել նաեւ պետությունը եւ համայնքները, հետեւաբար քաղաքացիական շրջանառության կայությունության ապահովվման տեսանկյունից ավելի նպատակահարմար կլինի օրենսդրությամբ ձեռքբերման վաղեմության հիմքով սեփականատեր դառնալու հնարավորություն ուղղակիորեն նախատեսել նաեւ պետության եւ համայնքների համար։
  Ընդհանրացնելով նկատենք, որ վկայակոչված օրենսդրական փոփոխությունները կապահովեն արդարացի հավասարակշռություն անձի շահերի ու սեփականության իրավունքի եւ հանրային շահերի միջեւ՝ միաժամանակ ապահովելով սեփականության իրավունքի իրականացման սահմանադրաիրավական երաշխիքները։

Հոդվածը նվիրված է սեփականության իրավունքի ձեռքբերման հիմքերից՝ ձեռքբերման վաղեմությանը։
  Հոդվածում ներկայացվել են սույն թեմայի վերաբերյալ սահմանադրաիրավական կարգավորումները, անդրադարձ է կատարվել ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի եւ ՀՀ Սահմանադրական դատարանի նախադեպային իրավունքին։
  Տեսության եւ իրավակիրառ պրակտիկայի համադրմամբ հոդվածում վեր են հանվել ձեռքբերման վաղեմության որպես սեփականության իրավունքի ձեռքբերման հիմքի իրավական կարգավորումներն, ինչպես նաեւ իրավակիրառ պրակտիկայում նկատելի հիմնախնդիրները։
  Ներկայացվել են ներպետական օրենսդրության փոփոխության վերաբերյալ առաջարկություններ։
