Պալարաբակտերիաների եւ թիթեռնածաղկավոր բույսերի յուրահատուկ փոխազդեցությամբ իրականացվող մթնոլորտային ազոտի սիմբիոտիկ ֆիքսացիան շարունակում է մնալ բազմաթիվ հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում։
  Ֆիզիոլոգիական-կենսաքիմիական լայնածավալ աշխատանքների հետ մեկտեղ, օգտագործելով ժամանակակից մեթոդներ, հատուկ ուշադրություն է դարձվում այս խնդրի մեխանիզմի, ինչպես նաեւ մոլեկուլային - գենետիկական տեսակետների պարզաբանմանը։
  Պալարաբակտերիաների ադհեզիայի երեւույթը հիմնականում ուսումնասիրվում է տեր-բույսերի հետ նրանց յուրահատուկ փոխազդեցությունը, տեսակային յուրահատկությունը եւ վիրուլենտությունը բնութագրելու, ինչպես նաեւ շտամների ընտրության նպատակով։
  Պալարաբակտերիաների յուրահատուկ շտամներն ավելի լավ են ադսորբցվում իրենց տեր-բույսերի արմատների մակերեսին, քան ոչ յուրահատուկ շտամները։
   Հացազգիների արմատների վրա պալարաբակտերիաների ադհեզիան կախված է շտամային առանձնահատկություններից, մշակաբույսերի տեսակից եւ սորտից [1]։
   Առաջնային խնդիրը, որը պետք է լուծել, կպչողականությունը պայմանավորող բակտերիայի եւ բույսի մակերեսային բաղադրամասերի իդենտիֆիկացիան է, որը կբերի բակտերիայի եւ բույսի ցանկալի ասոցիացիաների ստեղծման Զանազան կենսապարարտանյութերի ստացման ժամանակ օգտագործվում են բազմաթիվ նյութեր` մելաս, բենտոնիտ, տորֆ, ցեոլիտ եւ այլն [3,4], որոնք բարձրացնում են նրանց կպչողականությունը։
   Ադհեզիոն հատկության շնորհիվ միկրոօրգանիզմներն ավելի հեշտությամբ են հարմարվում շրջակա միջավայրին` գոյատեւելով տարբեր էկոտիպերում եւ անբարենպաստ պայմաններում [5,6]։
   Սակայն որոշ նյութեր բացասաբար են ազդում շրջակա միջավայրի վրա եւ մեծացնում են պարարտանյութի ինքնարժեքը, այդ պատճառով նպատակահարմար է ընտրել 288պալարաբակտերիաների այնպիսի տեսակներ եւ շտամներ, որոնք բարձր վիրուլենտության, ակտիվության, էֆեկտիվության հետ մեկտեղ օժտված լինեն նաեւ բնականից բարձր ադհեզիոն հատկություններով։
  Միկրոօրգանիզմների ադհեզիան պայմանավորված է բջիջների աճման փուլերով։
   Ադհեզիան հասնում է առավել մեծության բջիջների զարգացման միջին փուլում, որի ժամանակ նրանց մակերեսին առաջացած գոյացությունները (ելուստներ, մտրակներ) փոփոխվում են եւ' քանակապես, եւ' որակապես, որի շնորհիվ նրանք իրենց վերջույթներով ավելի ամուր են կառչում ադսորբենտին։
   Կարեւոր գործոններ են նաեւ սննդամիջավայրի կազմը, pH -ը, ջերմաստիճանը, մանրէների հիդրոֆոբ եւ հիդրոֆիլ վիճակները [7]։
  Ներկայացվող աշխատանքի նպատակն է ազոտֆիքսող մանրէների լաբորատորիայում պահպանվող պալարաբակտերիաների տարբեր տեսակների հավաքածուից ընտրել առավել բարձր ադհեզիոն հատկություններով օժտված շտամներ` հողը ազոտով հարստացնող կենսապարարտանյութի մեջ օգտագործելու համար։
  Նյութեր եւ մեթոդներ։
   Հետազոտվել է Հայաստանի տարբեր գոտիներից մեկուսացված ոսպի, ոլոռի, կորնգանի, սիսեռի պալարաբակտերիաների 30 շտամ։
  Միկրոօրգանիզմների ադսորբցիայի օրինաչափությունը սկզբնական շրջանում հարմար է ուսումնասիրել թափանցիկ ադսորբենտների վրա` ապակի, մոդիֆիկացված ապակյա մակերեսներ, որը հնարավորություն է տալիս կատարելու մոդելային փորձեր` հեշտացնելով հետագա աշխատանքը ավելի բարդ, յուրահատուկ ադսորբենտների հետ աշխատելիս։
  Պալարաբակտերիաների ադհեզիան ուսումնասիրվել է սովորական եւ կվարցի ապակիների, ինչպես նաեւ համապատասխան թիթեռնածաղկավոր բույսերի արմատածիլերի մակերեսներին։
   Կիրառվել են ջրի մեջ ողողելու եւ կենտրոնախույս ուժով ներգործելու մեթոդները։
   Ադհեզիան բնութագրվել է ադհեզիոն թվով (Ύ F ), որը հավասար է տվյալ պոկող ուժի ներգործությունից հետո ադսորբենտի վրա մնացած բջիջների թվին (N), նրանց սկզբնական թվի (N 0 ) համեմատությամբ [8]։
   Փորձի համար օգտագործվել են ոսպի, ոլոռի, կորնգանի եւ սիսեռի 2սմ երկարություն եւ հաստություն ունեցող, հավասար արմատամազիկներով ծիլեր, որոնք ընկղմվել են պալարաբակտերիաների սուսպենզիաների մեջ, ապա կատարվել է պալարաբակտերիաների դեսորբցիա ЦВР-1 ցենտրիֆուգայով։
   Ադսորբցված բջիջների քանակը որոշվել է տրորված արմատածիլերի սուսպենզիաներում աստիճանական նոսրացումների եւ լուսային միկրոսկոպով ուղղակի հաշվելու մեթոդներով։
  Պալարաբակտերիաների ադհեզիան որոշվել է 3 բնութագրող չափանիշներով` • միկրոօրգանիզմների 24, 48, 72-ժամյա աճ • ադսորբենտի հետ նրանց շփման դինամիկա` 5, 10, 20, 30, 60, 120 րոպե տեւողությամբ • գործադրված կենտրոնախույս ուժի տարբեր մեծություններ` 9000g, 14000g եւ Բոլոր փորձերը դրվել են 5-6 եւ ավելի անգամ, յուրաքանչյուր մեծություն ուսումնասիրվել է 3-4 կրկնողությամբ։
  արտահայտված տոկոսով՝ Ύ F = 289Պալարաբակտերիաների ազոտֆիքսացիայի ակտիվությունը որոշվել է լաբորատոր, վեգետացիոն եւ դաշտային փորձերում աճեցված թիթեռնածաղկավոր բույսերի եւ նրանց պալարիկների նմուշներում, նախապես։
  Արդյունքներ եւ քննարկում։
   Ուսումնասիրվել է ոլոռի, ոսպի եւ կորնգանի 26 շտամի ադհեզիան սովորական ապակու մակերեսին ջրում ողողելու մեթոդով։
  Անկախ տեսակային պատկանելությունից եւ ազոտֆիքսացիայի ակտիվությունից, բոլոր շտամներն էլ որոշակի չափերով ադսորբցվել են ապակու մակերեսին (աղյուսակ1)։
   Ըստ որում ավելի ինտենսիվորեն ադսորբցվել են ոլոռի պալարաբակտերիաները. 1 սմ 2 մակերեսի վրա ադսորբցված բջիջների թիվը կազմել է 0.162.6մլն։
   Կորնգանի եւ ոսպի պալարաբակտերիաների դեպքում` համապատասխանաբար 0.6-1.9 եւ 0.45-1.8մլն բջիջ։
  Որոշվել է ոսպի պալարաբակտերիաների երկու շտամի ադհեզիան կվարցի ապակու մակերեսին կենտրոնախույս ուժով ներգործելու մեթոդով, բջիջների աճման տարբեր փուլերում (աղ. 2)։
  Աղյուսակ 1 Պալարաբակտերիաների ադհեզիան ապակու մակերեսին ջրում ողողելու մեթոդով (մլն/սմ 2 ) Միկրոօրգանիզմներ, տեր- բույսեր ոլոռ ոսպ կորնգան Շտամներ, համար Ադսորբցված բջիջների թիվը 5603,5601,5605 Ազոտֆիքսացիայի ակտիվությունը ակտիվ 5611,5602,5605 “ –“ 0.16, 0.2, 1.3 5658, 5607 ոչ ակտիվ 1.6, 2.2 6018,6017 ակտիվ “ –“ 1.0, 1.1 6019,6013,6008 ոչ ակտիվ 0.3, 0.45, 0.6 5922,5863 ակտիվ 0.68,0.88 5888 ոչ ակտիվ 1.9 նախնական սուսպենզիաները պարունակել են 5,0 մլն բջիջ / մլ Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ ոսպի պալարաբակտերիաների ուսումնասիրված երկու շտամների մոտ էլ ապակու 1 սմ 2 մակերեսին ադսորբցված բջիջների ամենաշատ քանակը նկատվում է նրանց 48-ժամյա աճի ժամանակ։
  Այսպես օրինակ, շտամ 6009-ի մոտ այն կազմում է - 1.15 մլն, շտամ 6020-ի մոտ` 0.94մլն բջիջ։
   Որեւէ մեթոդով ներգործելուց հետո մակերեսներին մնացած, այսինքն` ամուր ադսորբցված, բջիջների պարզ քանակով դեռեւս չի կարելի դատել ադհեզիայի մեծության մասին։
   Ավելի ճշգրիտ տվյալներ բջիջների եւ մակերեսների ամուր կապի մասին տալիս է Ύ F մեծությունը, այսինքն` ադհեզիոն թիվը։
   Ոսպի շտամ 6020-ի ադհեզիոն թիվը հավասար է 52.2% -ի, շտամ 6009-ի մոտ` 50.0%։
  Ադհեզիայի ուժը, որը պահում է ոսպի պալարաբակտերիաները կվարցի ապակու 290մակերեսին, ինչպես երեւում է աղյուսակի տվյալներից, ունի շտամային առանձնահատկություն։
   Ապակուն ադսորբցված շտամ 6020-ի բջիջների թիվն ավելի քիչ է շտամ 6009-ի համեմատությամբ, իսկ ադհեզիոն թիվն ավելի բարձր է։
  Աղյուսակ 2 Ոսպի պալարաբակտերիաների ադհեզիան կվարցի ապակու մակերեսին կենտրոնախույս ուժով ներգործելու մեթոդով (մլն բջիջ/ սմ 2 ) Շտամներ Աճման տեւողությունը, ժամ Ադսորբցված բջիջների թիվը, Ադհեզիոն թիվը, Ύ F % N 0 Դեսորբցիայից հետո մնացած բջիջների թիվը, N 24 1.3 0.5 38.4 Քանի որ աշխատանքի նպատակը բարձր ադհեզիոն ունակությամբ օժտված շտամների ընտրությունն է, ուստի, մեր կարծիքով, ավելի հավանական տվյալներ կստացվեն, եթե պալարաբակտերիաների ադհեզիան ուսումնասիրվի համապատասխան թիթեռնածաղկավոր բույսերի արմատածիլերի մակերեսներին։
   Կիրառելով կենտրոնախույս ուժի տարբեր մեծություններ` ուսումնասիրվել է ոլոռի շտամ 5609-ի եւ կորնգանի շտամ 5881-ի ադսորբցիան տեր-բույսերի արմատածիլերի մակերեսներին, բջիջների 24, 48, 72-ժամյա աճի պայմաններում (աղ.3)։
  Փորձերը ցույց են տալիս, որ պալարաբակտերիաների աճման տեւողության փոփոխության հետ փոխվում է նաեւ մակերեսներին ամուր կպած բջիջների թիվը (Ύ F )։
   Ըստ որում առավել բարձր ադհեզիա նկատվում է միկրոօրգանիզմների 48ժամյա աճի ժամանակ, որը ոլոռի շտամ 5609-ի մոտ կազմում է 56.0 եւ կորնգանի շտամ 5881-ի մոտ` 54.1 %։
  Բջիջների կպչողականության ամրության եւ շփման մակերեսի վրա ազդող ուժի մեծության որոշման համար ուսումնասիրվել է ոլոռի շտամ 5609-ի ադհեզիան ադսորբենտի հետ 5, 10, 20, 30, 60, 120 րոպե շփման եւ 9000g, 14000g եւ 20 000g ազդող ուժի պայմաններում։
   Պարզվել է, որ ադսորբենտի հետ 30 րոպե շփման եւ կենտրոնախույս ուժի կիրառված 9000g մեծության դեպքում ուսումնասիրված շտամի ադհեզիոն թիվն ամենաբարձրն է՝ 53.0%։
  Այնուհետեւ ուսումնասիրվել է ոլոռի, սիսեռի, կորնգանի եւ ոսպի 14 շտամի ադհեզիան արմատածիլերի մակերեսներին արդեն մեզ հայտնի պայմաններում, այսինքն, պալարաբակտերիաների 48-ժամյա աճի, ադսորբենտի հետ 30 րոպե շփման եւ 9000g ազդող ուժի մեծության պայմաններում (աղ.4)։
  291Աղյուսակ 3 Ոլոռի եւ կորնգանի պալարաբակտերիաների ադհեզիան տեր-բույսերի արմատածիլերի մակերեսին միկրոօրգանիզմների աճի դինամիկայում (մլն բջիջ/ սմ 2 ) Աճման տեւողությունը, Ադսորբցված բջիջների Դեսորբցիայից հետո ժամ թիվը, N 0 մնացած բջիջների Ադհեզիոն թիվը, թիվը, N նախնական սուսպենզիաները պարունակել են 5.5 մլրդ բջիջ / մլ Աղյուսակ 4 Պալարաբակտերիաների ադհեզիան տեր-բույսերի արմատածիլերի մակերեսներին միկրոօրգանիզմների 48-ժամյա աճի եւ 30 րոպե շփման պայմաններում (մլն բջիջ/ սմ 2 ) ՊալարաբակտերիաՏերՇտամներ բույսեր Ազոտֆիք- Ադսորբցված Դեսորբցիայից Ադհեզիոն թիվը, սացիայի բջիջների հետո մնացած ների ակտիվու- թիվը, N 0 բջիջների տեսակները թյունը ոլոռ ոսպ կորնգան թիվը, N 5609, 5601 ակտիվ 700.0, 720.0 400.0, 410,0 57.1, 57.0 5607 ոչ ակտիվ 730.0 410.0 56.1 6018,6009 ակտիվ 450.0, 500.0 210.0, 233.0 46.6, 46.6, 6012, 6021 ոչ ակտիվ 410.0, 430,0 181.0, 210.0 44.1, 49.0 5880, 5879 ակտիվ 640.0, 660,0 340.0, 370,0 53.1, 56,0 5925 , 5854 ոչ ակտիվ 380.0, 720,0 200.0, 360,0 53.0, 50,0 6042, 6050 ակտիվ 0.07, 0.07 0.025, 0.026 36.0, 37.1 սիսեռ Նախնական սուսպենզիան պարունակել է5.5 մլրդբջիջ/մլ Իրենց տեր-բույսերի արմատածիլերի մակերեսներին ցուցաբերած ադհեզիոն ունակությամբ, մեր փորձի սահմաններում, ոլոռի պալարաբակտերիաներն առաջնային տեղ են գրավում, նրանք առանձնանում են պալարաբակտերիաների մյուս տեսակներից իրենց բարձր ադհեզիոն թվով, որը կազմում է 56.1-57.1%, կորնգանի պալարաբակտերիաները նույնպես օժտված են բարձր ադհեզիոն ունակությամբ` 50.0-56.0%։
   Ոսպի պալարաբակտերիաների մոտ ադհեզիոն թիվը 44.1-50.0% է, իսկ սիսեռի պալարաբակտերիաները փոքր-ինչ զիջում են նախորդներին` 36.0 - 37.1%։
  292Քննարկելով ստացված տվյալները կարելի է նշել, որ պալարաբակտերիաների ադհեզիայի մեծության համար կարեւոր բնութագրող գործոններ են միկրոօրգանիզմների աճման փուլերը, որը մեր փորձերում էքսպոնենցիալ փուլն է (48 ժամ), ադսորբենտի հետ բջիջների շփման տեւողությունը` 30 րոպե, եւ գործադրված կենտրոնախույս ուժի 9000g մեծությունը։
   Ուժը, որը պահում է բջիջները տերբույսերի արմատածիլերի մակերեսների վրա, կախված է նաեւ ուսումնասիրված պալարաբակտերիաների տեսակներից։
   Ինչպես արդեն նշվեց աղ.3-ում, ոլոռի եւ կորնգանի պալարաբակտերիաների մոտ այն ավելի մեծ է, քան ոսպի եւ սիսեռի։
  Կա նաեւ շտամային առանձնահատկություն, որը նշվում է աղ.2-ում։
  Փորձերից կարելի է եզրակացնել, որ պալարաբակտերիաների ադհեզիոն ունակությունը չի համահարաբերակցվում նրանց ազոտֆիքսացիայի ակտիվության հետ։
   Նույնատիպ տվյալներ կան նաեւ այլ հեղինակների աշխատանքներում, որտեղ ցույց է տրված, որ առվույտի եւ ոլոռի պալարաբակտերիաների ադսորբցվելու ունակությունը տեր-բույսերի արմատների վրա կապված չէ նրանց վիրուլենտության հետ [1, 9]։
  Կատարված աշխատանքի արդյունքում ընտրվել են բարձր ադհեզիոն ունակությամբ օժտված ոլոռի եւ կորնգանի շտամներ, որոնք օգտագործվել են հողում ազոտ կուտակող ''Նիտրագին'' կենսապարարտանյութի պատրաստման ժամանակ։
   Հայաստանի տարբեր հողակլիմայական պայմաններում կատարված փորձարկումները ցույց են տվել, որ մեր կողմից օգտագործված ''Նիտրագին'' կենսապարարտանյութն ապահովում է թիթեռնածաղկավոր բույսերի հետ ակտիվ սիմբիոզ, բարելավում է բույսերի աճը, դիմադրողականությունը, ավելացնում է ազոտի քանակը հատիկում եւ կանաչ զանգվածում [10]։

Որոշվել է պալարաբակտերիաների ադհեզիան ապակու եւ թիթեռնածաղկավոր բույսերի արմատածիլերի մակերեսներին` կիրառելով կենտրոնախույս ուժով ցենտրիֆուգելու մեթոդը։
  Ցույց է տրված, որ պալարաբակտերիաների ադհեզիայի մեծությունը կախված է բակտերիայի տեսակից, շտամից, հասակից, ադսորբենտի հետ նրա շփման տեւողությունից եւ գործադրված կենտրոնախույս ուժի մեծությունից։
  Պալարաբակտերիաների ազոտֆիքսացիայի ակտիվության եւ ադհեզիայի միջեւ համահարաբերակցություն չի հայտնաբերվել։
  Հողը հարստացնող "Նիտրագին" կենսապարարտանյութի պատրաստման համար օգտագործվել են Rhizobium leguminosarum եւ Rh. simplex պալարաբակտերիաների շտամները, որոնք օժտված են բարձր ադհեզիոն հատկությամբ։
