ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԴԱՐԻ ԿԱՌՈՒURՎԱՔԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԳՈՒՅՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԲԱՐՁՐ ԵՎ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՍԱՐԻ ԳՅՈՒԱՊԵՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿԱՐԱՆՆԵՐ   Սահմանափակ տարածքային ռեսուրսներ ունեցող մեր երկրում նման տարածաշրջանների համաչափ զարգացումը ամրապնդում է դրանցում առկա բնակավայրերի ամրապնդումը, քանի որ լեռնային բարձր լեռնային շրջանները (ծ. Մ. 1700 մ բարձրության վրա) զբաղեցնում են ՀՀ հողերի 60% -ից ավելին: տարածք, այդ մարզերում տեղակայված են 13 քաղաքային տարածքներ: 344 գյուղական բնակավայր:  2016 Տարվա սկզբի դրությամբ Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային տարածքները կազմում էին երկրի բնակչության 17% -ը (քաղաքային բնակչության 8% և գյուղական բնակչության 34%) [1]: Խնդիր և հետազոտության նպատակը:  Գյուղական բնակավայրերն ու բնակավայրերն առանձնահատուկ տեղ ունեն Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային շրջանների տնտեսության զարգացման մեջ:  ՀՀ գյուղական բնակավայրերի ավելի քան 36% -ը գտնվում է նման մարզերում:   ՀՀ լեռնաշխարհի տարածքային ռեսուրսների և գյուղատնտեսական նշանակության հողերի օգտագործման արդյունավետությունը և տնտեսական առաջընթացը `այլ գործոնների հետ միասին, կախված են առկա մարդկային ներուժի արդյունավետ օգտագործումից` օպտիմալ կառավարման վրա:  Ուստի ծայրաստիճան արդիական է նման տարածքների ժողովրդագրական իրավիճակի հիմնական բաղադրիչներից մեկի ՝ գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը. այն ունի ոչ միայն գիտական, այլև գործնական նշանակություն:  Հետազոտության նպատակն է բացահայտել Հայաստանի Հանրապետության լեռնային-բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության տարիքային կառուցվածքի (ըստ հիմնական տարիքային խմբերի) առանձնահատկությունները, տարածքային տարբերությունները, առկա խնդիրները `մատնանշելով դրանց լուծումները: Հետազոտական ​​նյութեր և մեթոդներ  Հետազոտությունը հիմնված էր ՀՀ 344 լեռնային-բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերում հիմնական բնակչության ներկայիս բնակչության բաշխման վերաբերյալ ԱՎSS վիճակագրական տվյալների վրա:  Վերոհիշյալ տվյալները վերլուծվել, ամփոփվել և ընդհանրացվել են:   Աշխատանքում օգտագործվել են վիճակագրական, համեմատական-աշխարհագրական-քարտեզագրական հետազոտության մեթոդներ: Հետազոտության արդյունքներ և քննարկում:  Վերջին երկուսուկես տասնամյակների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում տեղի ունեցած սոցիալ-քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական գործընթացների շնորհիվ մեր տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական իրավիճակը երկրում ստեղծեց ծայրաստիճան լարված ժողովրդագրական իրավիճակ:  Միայն 2001-2016թթ. Ընթացքում հանրապետության մշտական ​​բնակչությունը նվազել է 214.4-ով, իսկ 1992-2016 թվականներին ՝ մոտ 635 հազարով [2]:  1991 թվականը 2015-ի համեմատ երկրում ծնելիության մակարդակը նվազել է 7,7 ppm- ով (21,6-ից 13,9-ը), մահացությունը 6,5-ից դարձել է 9,3 [[2]:   1991 թվականը նախորդ տարվա համեմատ Հայաստանի Հանրապետությունում բնակչության բնական աճի գործակիցը նվազել է 3,28 անգամ, այսինքն ՝ 15,1-ից նվազել է 4,6 ‰ [2]:  Նշված գործընթացների պատճառով ՀՀ բնակչության սեռ-տարիքի կառուցվածքը նկատելի փոփոխություններ է կրել:   Բացի այդ, անցած քսանհինգ տարվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում նախածննդյան տարիքի բնակչության (TBU) տեսակարար կշիռը նվազել է 11,8 տոկոսային կետով, իսկ աշխատունակ տարիքի բնակչության (TBU) տեսակարար կշիռը աճել է 12,4 տոկոսային կետով [3]: Բնակչության ժողովրդագրական իրավիճակի վերոնշյալ փոփոխություններն անկախության տարիներին առավել ցայտուն են ՀՀ բարձր լեռնային շրջաններում, մասնավորապես գյուղական վայրերում:   Նման տարածքներում և բնակավայրերում, բացի Հայաստանի Հանրապետությանը բնորոշ ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական խնդիրներից, տնտեսական գործունեության համար լրացուցիչ դժվարություններ են առաջացնում բարձրությունը, տարածքի մասնատումը, ջերմաստիճանի պայմանները, ենթակառուցվածքների համեմատաբար թույլ զարգացումը, մայրաքաղաքից հեռու գտնվելը և այլն:   «Լեռնային շրջանների ամենաբնորոշ առանձնահատկությունը ուղղահայաց գոտիավորումն է, որն իր հերթին որոշում է մարդ-տնտեսական գործունեության մի շարք առանձնահատկություններ», - ասում է պրոֆեսոր Գ.Ավագյանը [4]: Հանրապետության 344 բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերից 173-ը լեռնային են, 171-ը ՝ լեռնային:  Ընդհանուր բնակչության 57.1% -ը բաժին է ընկնում բարձր լեռնային շրջաններին, մնացածը `լեռնային գյուղական տարածքներին:  Գյուղական լեռնային բնակավայրերի բնակչության միջին թվաքանակը 897 է, իսկ բարձր լեռնային շրջաններում `1209 մարդ:  Գյուղական լեռնային բնակավայրեր կան, բացի Արմավիրից, այլ մարզերում, և բարձր լեռնային բնակավայրեր բոլոր մարզերում, բացառությամբ Արարատի, Արմավիրի, Լոռու և Տավուշի մարզերի: Աղյուսակ 1. ՀՀ լեռնային-բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի և բնակչության բաշխումն ըստ մարզերի * (2015) [5] Ընդհանուր Լեռնային Բարձր լեռնային MargereAragatsotnAraratGegharkunikLoriKotaykShirakVayots dzorSyunikHH-umGyugheritiveBnakchutyanGyugheriBnakchutyanGyugheriBnakchutyantivetivetivetivetivetive * Բնակավայրը, որը միակ լեռն է Տավուշում, Գեղանգան և Շիրագանկ գյուղերում, Շիրակնյաց գյուղում և Շաղնաղան համայնքում. Աղյուսակ 2-ի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի Հանրապետության լեռնային-բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության հիմնական տարիքային խմբերի տոկոսային միջինները (0-15 տարեկան - 21.1%, 16-62 տարեկան - 67.7%, 63 տարեկան - 11.2%) Համապատասխան միջինների (20.5, 67.9 և 11.6% [3]) տարբերությունները մեծ չեն:  Այնուամենայնիվ, մարզերի դեպքում այս ցուցանիշների մեջ կան որոշ տարբերություններ (մանրամասների համար տե՛ս Աղյուսակ 2):   Վայոց Ձորի, Շիրակի, Սյունիքի և Լոռու մարզերում 0-15 տարեկան գյուղական բնակչության տեսակարար կշիռը ցածր է լեռնային, բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության ազգային միջինից:  Այս տարբերությունն առավել ակնհայտ է Սյունիքի, Շիրակի բարձր լեռնային շրջաններում և Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի և Արագածոտնի լեռնային գյուղական բնակավայրերում: Դժվար չէ նկատել, որ ՀՀ-ում նշված մարզերն առանձնանում են ոչ միայն իրենց աշխարհագրական դիրքով, մայրաքաղաքից հեռավորությունից, տարածքային բաժանումից, այլ նաև սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել սուր խնդիրներից:  Այս ամենը իր ազդեցությունն է թողնում նշված մարզերի, մասնավորապես, լեռնային, բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության տարիքային կառուցվածքի վրա: Գեղարքունիքը առանձնանում է Հայաստանի Հանրապետության բարձր լեռնային տարածքներ ունեցող մարզերից `գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի առավել բարենպաստ իրավիճակով:   Այստեղ գյուղաբնակ բնակչության նախակենսունակ (0-15 տարեկան) տարիքային խմբի տեսակարար կշիռը բարձր է ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային շրջանների համապատասխան միջին ցուցանիշից:  Բացի այդ, աշխատունակ տարիքից բարձր գյուղական բնակչության տեսակարար կշիռը Հայաստանում ամենացածրներից մեկն է (10.4%):   Կոտայքի մարզում կա գրեթե նման պատկեր լեռնային և բարձր լեռնային շրջաններում գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի վերաբերյալ, որ այստեղի գյուղերի բնակչությունը զգալիորեն պակաս է, քան Գեղարքունիքը (տե՛ս Աղյուսակ 2): Վայոց Ձորի մարզի 19 լեռնային բարձր լեռնային գյուղեր ունեն գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի ամենաանբարենպաստ իրավիճակը:  Հաշմանդամ բնակչության տեսակարար կշիռը նրանց մեջ 4.1 տոկոսային կետով ցածր է Հայաստանի Հանրապետության լեռնային-բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի միջին ցուցանիշից, իսկ աշխատանքային տարիքի խմբի մասնաբաժինը `2.4 տոկոսային կետով բարձր է Հայաստանի Հանրապետության միջին ցուցանիշից: Հայաստան (տե՛ս Աղյուսակ 2): Բնակչությունն ըստ տարիքային խմբերի Մարզեր Մարդիկ (%) մարդիկ (%) Արագածոտն Արարատ Գեղարքունիք LoriKotaykShirakSyunikVayots Dzor 63 63 Բարձր, տղամարդ (%) տղամարդ (%) ժ: զ: ի: թ: ի: r: ե: ղ: ւ: o: C: r: ւ: o: n: ա ժ: դ: n: Հ: յ: n: ա թ: ւ: o: ոչ k: ա n: բ: ժ: զ: ի: թ: Աղյուսակ 2. ՀՀ մարզերի լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բաշխումն ըստ հիմնական տարիքային խմբերի (2015) Բնակչությունն ըստ հիմնական տարիքային խմբերի Տարածաշրջաններ մարդիկ (%) մարդիկ (%) Արագածոտն 4108 (19.1) ԱրարատԳեղարքունիք LoriKotaykShirakSyunikVayots DzorHumber (%) 63 և բարձր, մարդկային (%) ժ: զ: ի: թ: ի: r: ե: ղ: ւ: o: C: r: ւ: o: n: ա ժ: դ: n: Հ: յ: n: ա թ: ւ: o: ոչ k: ա n: բ: ժ: զ: ի: թ: Աղյուսակ 3. ՀՀ մարզերի լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության բաշխումն ըստ հիմնական տարիքային խմբերի (2015) Սյունիքիմարզն առանձնանում է լեռնային-բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության տարիքային կառուցվածքի անբարենպաստ իրավիճակով:  Այստեղ ավելի քան 16000 բնակիչ ունեցող 38 նմանատիպ գյուղերում 0-15 տարեկանների մասնաբաժինը հավասար է Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր բնակչության միջին ցուցանիշին, բայց աշխատունակ տարիքի բնակչության բաժինը 3,2 տոկոսային կետով ավելի է, քան լեռնային, բարձր լեռնային գյուղական բնակչության միջին ցուցանիշը:  Արագածոտնի մարզը նույնպես արժե ուշադրություն դարձնել:  64 լեռնային-բարձրլեռնային գյուղերում նախաաշխատ տարիքային բնակչության տեսակարար կշիռը 0.7 տոկոսային կետով գերազանցում է Հայաստանի Հանրապետության լեռնային-լեռնային գյուղական բնակավայրերի միջին բնակչությանը, ինչը բացատրվում է առաջին հերթին եզդի բնակչության առկայությամբ այստեղ: ազգային բնակչություն (վերջիններս առանձնանում են համեմատաբար բարձր ծնելիության մակարդակով): ,  Այնուամենայնիվ, աշխատունակ բնակչության տեսակարար կշիռը 1.8 տոկոսային կետով բարձր է (բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերում 3.2) միջինից:   Արարատի մարզի 6 լեռնային գյուղերն աչքի են ընկնում մեծահասակների մեծ տեսակարար կշռով (տե՛ս Աղյուսակ 3):  Այստեղ աշխատունակ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը ամենացածրն է Հայաստանի Հանրապետության լեռնային գյուղական բնակավայրերում: Բնակչությունն ըստ հիմնական տարիքային խմբերի Մարզեր Մարդիկ (%) մարդիկ (%) Արագածոտն ԳեղարքունիքԿոտայքՇիրակՍյունիք Վայոց Ձորի ՀՀ 63 ժ: զ: ի: թ: ի: r: ե: ղ: ւ: o: C: r: ւ: o: n: ա ժ: դ: n: Հ: n: ա յ: թ: ւ: o: ոչ k: ա n: բ: ժ: զ: ի: թ: Աղյուսակ 4. ՀՀ մարզերի բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության բաշխումն ըստ հիմնական տարիքային խմբերի (2015) Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բնակչության բաշխումը ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերում հիմնական տարիքային խմբերի միջև ունի որոշակի կախվածություն բնակավայրի բնակչությունից:  Մինչև 1000 բնակիչ ունեցող 109 լեռնային գյուղերում նախակենսունակ բնակչության տեսակարար կշիռը այս տարիքային խմբի միջինից փոքր է, իսկ հետաշխատունակ բնակչության տեսակարար կշիռը մեծ է (տե՛ս Աղյուսակ 5): Գյուղերը մարդաշատ են Խմբեր (մարդիկ) մինչև 200 Բնակչության թվաքանակը ըստ հիմնական տարիքային խմբերի Ընդհանուր մարդ (%) մարդ (%) 63 արձակուրդ բարձր, մարդ (%) մարդ (%) Գյուղեր Բնակչություն Աղյուսակ Ընդհանուր 5. ՀՀ լեռնային շրջաններում գյուղական բնակչության բաշխումն ըստ բնակչության խտության հիմնական տարիքային հիմնական խմբեր (2015) Խոցելի են համարվում ավելի քան 64 լեռնային գյուղեր, որոնց բնակչությունը մինչև 200 մարդ է, մոտ 7000 բնակչություն (Աղյուսակ 5 և 6):  Այդ գյուղերում միջին թիվը 109 մարդ է:  Հիմնական տարիքային խմբերի շրջանում բնակչության համանման բաշխման պատճառով նման գյուղերը ծերանում են ՝ «զրկվելով ռիսկից»: Հետազոտությունն ավելի ամբողջական դարձնելու համար `Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության հիմնական տարիքային խմբերի տարբեր զուգորդումների հիման վրա, մենք առանձնացրել ենք գյուղական խմբեր, որոնք միմյանցից տարբերվում են հիմնական տարիքային խմբերի ներկայիս կառուցվածքը, ժողովրդագրական իրավիճակը և սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորությունները:  Նման խմբավորումը հիմնված է առանձին բնակավայրերի բնակչության հիմնական տարիքային խմբերի `ՀՀ համապատասխան միջին ցուցանիշների հետ համեմատության վրա:  Նման մոտեցումը հիմնավորված է նրանով, որ ցանկացած երկրում (բնակավայր) ժողովրդագրական գործընթացների վերջնական արդյունքը կազմում է բնակչության տարիքային կառուցվածքի որոշակի պատկեր, որը որոշում է բնակչության վերարտադրությունը (ծնելիություն, մահացություն և բնական աճ):  Կարելի է ասել, որ յուրաքանչյուր բնակավայրի բնակչության տարիքային կառուցվածքը ժողովրդագրական իրավիճակի խտացված հայելին է, վերջինիս համեմատությունը ՀՀ համապատասխան միջին ցուցանիշների հետ հնարավորություն է տալիս պարզել դրա ժողովրդագրական ներուժը: բնակավայր (գյուղ) [6]: Գյուղեր Բնակչությունն ըստ հիմնական տարիքի մեծ է Մարդկանց խմբեր (%) մարդիկ (%) մարդիկ (%) 63 արձակուրդ բարձր, մարդիկ (%) 15-49, մարդիկ գյուղեր ընդհանուր բնակչություն մինչև 2005001 թվականներԱշխատանքային աղյուսակի մասին 6. ՀՀ լեռնաշխարհի գյուղական բնակչության բաշխում ըստ մարդկության բնակչության և հիմնական տարիքային խմբերի բնակչության (2015) ) Տարիքային կառուցվածքը ժողովրդագրական իրավիճակ ունեցող գյուղերն են, որոնցում աշխատունակ տարիքի բնակչության համամասնությունները մինչ աշխատանքային տարիքը գերազանցում են Հայաստանի Հանրապետության համապատասխան միջին ցուցանիշները (20,5 և 67,9%):  Հայաստանում կա 22 այդպիսի բարձր լեռնային գյուղ (Արագածոտնում ՝ 5, Գեղարքունիքում ՝ 12, Կոտայքում ՝ 6, Լոռիում ՝ 6, Շիրակում ՝ 12): Երկրորդ խումբը ներառում է գյուղական բնակավայրեր `բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակով և տարիքային կառուցվածքով:  Այստեղ աշխատունակ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը գերազանցում է ՀՀ միջին ցուցանիշը, իսկ նախաաշխատ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը ցածր է համապատասխան միջինից, բայց ոչ ավելի, քան 1.5%:  Այս խումբն ընդգրկում է 21 լեռնային գյուղ `15 և բարձր լեռներով (9-ը` Արագածոտնում, 7-ը `Շիրակում, 13-ը` Գեղարքունիքում, 5-ը `Լոռիում, 1-ը` Կոտայքում, 1-ը `Սյունիքում): Երրորդ խումբը ներառում է լավ ժողովրդագրական իրավիճակ ունեցող գյուղեր և բնակչության տարիքային կառուցվածք:  Նրանց մեջ նախակենսունակ բնակչության տեսակարար կշիռը բարձր է ՀՀ միջինից, աշխատանքային տարիքը ցածր է, բայց ոչ պակաս, քան 61,7%, իսկ հետաշխատահասակ տարիքը `2% -ից ավելին, քան ՀՀ միջին  Այդպիսիք են ՀՀ 22 լեռնային և 37 լեռնային բնակավայրերը (Արագածոտնում ՝ 13, Գեղարքունիքում ՝ 19, Շիրակում ՝ 10, Սյունիքում ՝ 7, Լոռիում ՝ 7, Կոտայքում ՝ 4): Չորրորդ խմբում բավարար ժողովրդագրական իրավիճակ են բնակավայրերի տարիքային կառուցվածքով բնակավայրերը:  Այս գյուղերում աշխատունակ բնակչության տեսակարար կշիռը բարձր է Հայաստանի Հանրապետության միջինից, մեծահասակների միջին մակարդակը 2% -ից ավելին չէ, քան ազգային միջին մակարդակը, իսկ 0-15 տարեկան տարիքային խումբը 14- 19%  Այս խումբը ամենամեծն է գյուղերի քանակով:  Նման լեռնաշխարհ 42 33 բարձր լեռ 33 գյուղեր:  Նման գյուղերից ամենաշատը Շիրակում են (23, իսկ Արագածոտնում և Գեղարքունիքում ՝ 14-ական): Հինգերորդ խումբն ընդգրկում է անբավարար ժողովրդագրական իրավիճակ ունեցող գյուղերը և բնակչության տարիքային կառուցվածքը:  Նախնական աշխատունակ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը նրանց մեջ ավելի քան 1.5% -ով ցածր է ՀՀ միջինից, հետաշխատահասակ բնակչությունը ավելի քան 2% -ով բարձր է ՀՀ միջինից, իսկ աշխատունակ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը `61- 67.9%  Այս խումբն ընդգրկում է 6 լեռնային և 6 բարձր լեռնային գյուղեր: Գծապատկեր 1. Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային գյուղերի դասակարգումը ըստ բնակչության հիմնական տարիքային խմբերի: Վեցերորդ խումբը բաղկացած է բնակավայրերից ՝ անբարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակի տարիքային կառուցվածքով, որոնցում աշխատունակ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը բարձր է ՀՀ միջինից, իսկ աշխատանքային տարիքը ՝ 14% -ից պակաս:  Այս խումբն ընդգրկում է 8 լեռնային և 8 բարձրլեռնային գյուղեր: Վերջին, յոթերորդ խումբը ներառում է բնակավայրեր բնակչության առավել անբարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակով և տարիքային կառուցվածքով:   Նրանց մեջ աշխատունակ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը 61% -ից պակաս է:  Այդպիսիք են ՀՀ 23 լեռնային և 28 լեռնային գյուղերը (14-ը ՝ Արագածոտնում, 11-ը ՝ Գեղարքունիքում, 9-ը ՝ Սյունիքում, 8-ը ՝ Շիրակում):  Այս խմբից բնակչության տարիքային կառուցվածքի մեծ անհամաչափություններ ունեցող որոշ բնակավայրեր ներկայացված են Աղյուսակ 7-ում: Բնակավայրեր Բնակչության հիմնական տարիքային խմբերըԱրաՀալավար Նոր կյանքԿաշունի ԳողթանիկԱրագածԱվշենՍանգյարՀանկավան Ներքին համարը 0-15 (%) 16-62 տարեկան: (%) 63 տարեկան և Բարձր աղյուսակ 7. Բնակչության հիմնական տարիքային խմբերի կառուցվածքային համամասնությամբ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրեր Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ բարձր լեռնային գյուղի լեռնային գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի ներկա վիճակը բնակավայրերն առանձնանում են տարածաշրջանային տարբերություններով և:  Բնակչության հիմնական տարիքային խմբերի կառուցվածքի առումով առավել խոցելի են փոքր բնակչություն ունեցող բնակավայրերը (մինչև 1000 բնակիչ), որոնք նման տարիքային կառուցվածքի նման վատթարացման պահպանման պայմաններում կարող են ունենալ լուրջ սոցիալ-տնտեսական խնդիրները և բախվում են զրկանքների ռիսկին: Առաջիկա տարիներին հանրապետական, մարզային և համայնքային կառավարման մարմինների կարևորագույն խնդիրներից մեկը պետք է լինի Հայաստանի Հանրապետության լեռնային և բարձրլեռնային տարածքներում ժողովրդագրական հատուկ քաղաքականության իրականացումը, քանի որ այն կարող է նպաստել հասարակության բարելավմանը: համանման տարածքների տնտեսական իրավիճակը և ավելի բարենպաստ տարիքային կառուցվածք ստեղծելը: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Հայաստանի Հանրապետության մարզեր և Երևան քաղաքները 2016 թվերով, վիճակագրական ժողովածու, Երևան, 2016, էջ 247-328: [2] Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու 2016, Երեւան 2016, էջ 24-25: [3] Պոտոսյան Վ.Ա., ՀՀ բնակչության սեռի և տարիքային կառուցվածքի տարածքային տարբերությունները և խնդիրները, ԵՊՀ գիտական ​​տեղեկագիր, երկրաբանություն և աշխարհագրություն, հ. 51, № 1, 2017, էջ 55-61: [5] Բնակչության բաշխումը Հայաստանի Հանրապետության լեռնային բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերում ըստ սեռի և տարիքի, ԱՎSS տվյալներ, 2015 թ. [6] Պոտոսյան Ա.Հ., Կոլյան Շ. Մ., Ստեփանյան Ռ.Ռ., ՀՀ գյուղական բնակչության ժողովրդագրական վիճակի բարելավում ՝ որպես գյուղական բնակավայրերի զարգացման նախապայման, ԵՊՀ գիտական ​​տեղեկագիր, երկրաբանություն և աշխարհագրություն, 2014, № 1, էջ 38-45: Վահան Պոտոսյան ԲԱՐՁՐԱLANDՈՒԻ ԵՎ ԳՈՐISTԻ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՎ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԳՅՈՒԱԿԱՆ ԲՆԱԿԱՐԱՆՆԵՐԻ ԱՐԳԱ AՄԱՆ ԿԱՌՈՒՅԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐՆԵՐ. Լեռնաշխարհ, գյուղական բնակավայրեր, լեռնաշխարհ: ։

ՀՀ ռազմավարական զարգացման խնդիրների շարքում առանձնահատուկ տեղ  և  դեր  ունի  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  շրջանների  սոցիալ-տնտեսական,  մասնավորապես՝ գյուղական տարածքների ու բնակավայրերի առաջանցիկ զարգացումը։
  Այլ  գործոնների  հետ  միասին,  այդ  առաջընթացը  կախված  է  նաև  լեռնային  և  բարձր  լեռնային տարածքներում առկա մարդկային ներուժի արդյունավետ օգտագործումից։
     Հոդվածում  վիճակագրական  ցուցանիշների  վերլուծության  ու  ամփոփման  հիման վրա տրվել են ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի տարածաշրջանային առանձնահատկությունները  և հիմնախնդիրները։
