Ագրարային  խորհրդատվական  ծառայությունները  գիտելիք  և  տեղեկություն են տրամադրում գյուղատնտեսական գործունեությամբ զբաղվողներին ագրարային արտադրության կազմակերպման և կառավարման, ինչպես նաև նոր տեխնոլոգիաների ներդրման հետ կապված հարցերի վերաբերյալ։
  Ընդ որում, այս ծառայությունները հանդես են գալիս տարբեր կազմակերպաիրավական ձևերով (պետական, մասնավոր, կոոպերատիվ և հասարակական կազմակերպություններ)1։
 Վերջին  տարիներին  ագրարային  ոլորտում  իրականացված  տնտեսական  բարեփոխումների  հետևանքով  խորհրդատվության  անհրաժեշտությունն  ավելի  մեծացավ։
   Դա  հանգեցրեց  նրան,  որ  պետության  ու  դոնորկազմակերպությունների  աջակցությամբ  իրականացված  միջոցառումներընպաստեցին բազմաբնույթ խորհրդատվական ծառայությունների և մեծաթիվ  գյուղատնտեսական  գործունեությամբ  զբաղվողների  միջև  հարաբերությունների  ձևավորմանը,  հետևաբար  նաև  խորհրդատվական  շուկայիկայացմանը։
 Հոդվածում խնդիր ենք դրել ուսումնասիրել խորհրդատվական շուկայիտարրերը, մասնավորապես՝ խորհրդատվական ծառայությունների գործունեության արդյունքները, խորհրդատվական շուկայի կայացմանը խոչընդոտող գործոնները և հիմնավորել զարգացման հնարավորությունները։
 Ներկայումս  ՀՀ–ում  բացի  պետական  խորհրդատվական  ծառայություններից՝  ձևավորվել  են  նաև  մի  շարք  մասնավոր  և  հասարակականկազմակերպություններ,  որոնք  ըստ  իրենց  գործառույթների  և  կազմակերպաիրավական կարգավիճակի ներկայացված են աղյուսակում։
 лев и др.։
  Под ред. В.М. Кошелева. М.։
  Изд-во КолосС, 2007, 271 с. Աղյուսակ 1. ՀՀ-ում խորհրդատվական ծառայություններ մատուցող հիմնական կազմակերպությունները1Կազմակերպության անվանումըԿազմակերպաիրավականկարգավիճակըԳործառույթներըԳյուղատնտեսության աջակցության մարզային կենտրոններ (10 մարզերում՝ մեկական)Գյուղատնտեսության աջակցության հանրապետական կենտրոնԱգրոբիզնեսի ևգյուղի զարգացման կենտրոն,մասնավորապես`մարզայինգյուղատնտեսության սպասարկման կենտրոններՀրաշք այգիԱռողջ այգիԱրտագրոԱգրոինփութԿանաչ արահետՇենբարեգործականՓԲԸՓԲԸՀիմնադրամ,հիմնադրամիմասնաճյուղերՍՊԸՍՊԸՍՊԸՍՊԸՀԿՀԿ- առաջնային կարիքների բացահայտում,- խորհրդատվության և տեղեկատվությանտրամադրում- մարքեթինգային միջնորդություններիիրականացում- ուսուցումների և դաշտային օրերիկազմակերպում- թերթի հրատարակություն- տեղեկատվության և խորհրդատվությանտրամադրում- առաջնային կարիքների բացահայտում- ուսուցումների կազմակերպում` ինչպես գյուղատնտեսությամբ զբաղվողների, այնպես էլ ԳԱՄԿերի մասնագետների և խորհրդատուների համար- «Ագրոգիտություն» գիտական ամսագրի և«Ագրոլրատու» թերթի հրատարակություն- գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրերիիրականացում- ներդրանքների և սարքավորումների վաճառք- խորհրդատվության և տեղեկատվությանտրամադրում- ուսուցումների կազմակերպում- ծառայությունների մատուցում- ներդրանքների և սարքավորումների վաճառք,խորհրդատվությունների տրամադրում,- խորհրդատվությունների մատուցում ևծառայությունների տրամադրում- ներդրանքների և սարքավորումների վաճառք,խորհրդատվությունների տրամադրում- ներդրանքների և սարքավորումների վաճառք,խորհրդատվությունների տրամադրում- գյուղատնտեսության զարգացման ևխորհրդատվական, ուսուցողական ծրագրերիիրականացում- գյուղատնտեսության զարգացման ևխորհրդատվական, ուսուցողական ծրագրերիիրականացում1 Աղյուսակը կազմված է հեղինակի կողմիցՁևավորված  համակարգի  պայմաններում  փոքր  չափեր  ունեցող  գյուղացիական  տնտեսությունները  հիմնականում  ԳԱՄԿ-երի  հաճախորդներնեն,  իսկ  միջին  և  մեծ  չափեր  ունեցող  գյուղացիական  տնտեսությունները`մասնավոր  կազմակերպություններինը։
   Դրա  հիմնական  պատճառն  այն  է,որ  վերջիններս  բացի  խորհրդատվական  ծառայություններ  մատուցելուցտրամադրում  են  այլ  ծառայություններ։
   Այսպես,  Ագրոբիզնեսի  և  գյուղիզարգացման  կենտրոնը  կախված  տարածաշրջանի  մասնագիտացումիցմատուցում  է  անասնաբուժական  և  անասնաբուծական  ծառայություններ,վաճառում է ներդրանքներ և սարքավորումներ։
  Այսպես, իրականացնելով`արհեստական սերմնավորում` զուգահեռ տրամադրում է նաև այդ  ոլորտիանհրաժեշտ  խորհրդատվություն։
   Հատկանշական  է,  որ  նման  տիպի  ծառայությունները մատուցում են վճարովի հիմունքով։
 Բացի  պետական  և  մասնավոր  ծառայություններից,  ոլորտումխորհրդատվություն  են  տրամադրում  անհատները  և  ՀԿ-ները։
   ՀԿ-ներըհիմնականում  գործունեություն  են  ծավալում  դրամաշնորհային  ծրագրերիմիջոցով։
 Հետազոտությունները  ցույց  են  տալիս,  որ  հետզհետե  ՀՀ-ում  զարգանում  է  խորհրդատվական  ծառայությունների  շուկան,  ձևավորված  կառույցների միջև սկսում է ձևավորվել մրցակցություն, որն ինքնին կհանգեցնի խորհրդատվության որակի բարձրացմանը։
  Սակայն այստեղ կա մեկ այլխնդիր,  որը  բացասաբար  է  անդրադառնում  խորհրդատվության  որակիվրա։
   Բացակայում  է  ոլորտը  կարգավորող  օրենքը,  ըստ  որի՝  խորհրդատվություն  կմատուցի  այն  ֆիզիկական  և  իրավաբանական  անձը  ով  կունենա  համապատասխան  թույլտվություն։
   Շատ  դեպքերում  հասարակականկազմակերպությունները  դրամաշնորհային  ծրագրերի  միջոցներով  տրամադրում  են  ցածրորակ  խորհրդատվություններ,  որոնց  բացասական  արդյունքը հանգեցնում է խորհրդի հանդեպ վստահության նվազմանը, ինչպեսնաև  ընկնում  է  ընդհանուր  խորհրդատվական  ծառայությունների  վարկանիշը։
 Մեր կողմից կատարված ուսումնասիրությունները վկայում են, որ պետական  և  մասնավոր  կազմակերպությունները  գտնվում  են  անհավասարմրցակցային  դաշտում։
   Պետական  ծառայությունները  հիմնականում  մատուցում  են  անվճար  խորհրդատվություններ`  կատարելով  պետականպատվեր`  բյուջետային  ֆինանսավորմամբ,  իսկ  մասնավոր  ծառայությունները  մատուցում  են  վճարովի  խորհրդատվություններ։
   Փաստորեն,  միևնույն  գործառույթների  դեպքում  նրանք  գտնվում  են  անհավասար  մրցակցային  պայմաններում։
   Այս  առումով  խնդիրը  լուծելու  նպատակով  առաջիկայում  անհրաժեշտ  է  մեխանիզմներ  մշակել  խորհրդատվական  ծառայությունների պետական աջակցության ուղղությամբ։
  Հիմնավորված որոշումների կայացման համար հիմք կարող են հանդիսանալ առաջատար երկրների  փորձը,  որտեղ  կիրառվում  է  պետական  գնումների  մրցույթների  եղանակը։
   Հայտարարվում  է  մրցույթ  և  մրցույթի  արդյունքում  գումարը  տրամադրվում  է  այն  կառույցին,  որն  առավել  արդյունավետ  կարող  է  իրականացնել այդ ծրագիրը1։
  Սրան զուգահեռ հարկավոր է ստեղծել մոնիթորինգ  իրականացնող  խումբ,  որը  ժամանակ  առ  ժամանակ  կիրականացնիհամակարգված  դիտարկումներ,  վեր  կհանի  շեղումները,  որպեսզի  հետագայում նման թերություններ թույլ չտրվեն։
 Ներկայումս ՀՀ խորհրդատեղեկատվական համակարգը բարեփոխումների  փուլում  է,  Եվրոպական  հարևանության  գյուղի  և  գյուղատնտեսության  զարգացման  ծրագրի  «Տեխնիկական  աջակցություն  խորհրդատեղեկատվական  համակարգում»  բաղադրիչով  իրականացվում  են  ոլորտի  վիճակի գնահատման հետազոտություններ, որի հիման վրա մշակվելու է կարողությունների հզորացման ծրագիր, որտեղ հիմնականում շեշտը դրվելուէ  ոլորտի  մասնագետների  մասնագիտական  կարողությունների  բարձրացմանը։
  Ընդ որում, ուսուցումներ են կազմակերպվելու  ոչ միայն պետական,այլ նաև մասնավոր և հասարակական կազմակերպությունների խորհրդատուների և մասնագետների համար2։
  Համոզված ենք, որ նմանատիպ միջոցառումները  պետք  է  իրականացվեն  պարբերաբար  և  համակարգվածձևով,  ինչը  կնպաստի  մասնավոր  խորհրդատվական  ծառայություններիկարողությունների  հզորացմանը։
   Դրա  հետ  մեկտեղ  այն  պետք  է  կարգավորվի  պետության  կողմից  և  գտնվի  պետական  ուշադրության  կենտրոնում,  քանի  որ  գյուղատնտեսությամբ  զբաղվողների  մի  մասն  օգտվում  էայդ կազմակերպությունների մատուցած խորհրդատվություններից։
 Այդ  նպատակով  նշված  ծրագրի  շրջնականերում  տեղական  և  միջազգային  փորձագետների  կատարած  ուսումնասիրություններից  հանգել  ենայն հետևության, որ ՀՀ խորհրդատվական ծառյությունների շուկայում մեծպահանջարկ  և  հասանելիություն  կապահովի  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների միջոցով խորհրդատվության և տեղեկատվության տրամադրմանձևերի  զարգացումը։
   ԵՄ  երկրներում  ընդունված  են  կլիմայական  փոփոխություններին  արագ  արձագանքման  միջոց  հեռախոսային  ու  ինտերնետային  խորհրդատվությունները  և  տեղեկատվությունները։
   Այս  առումովշատ  կարևոր  է  տեղեկատվական  և  խորհրդատվական  հզոր  բազաներիստեղծումը,  որը  հնարավորություն  կտա  արագ  տեղեկատվություն  տրամադրել մեծ թվով տնտեսավարող սուբյեկտների։
 Ընդհանուր  առմամբ,  ուսումնասիրելով  խորհրդատվական  ծառայությունների  շուկան  պարզվել  է,  որ  շուկայի  զարգացմանը  խոչընդոտում  ենհետևյալ հիմնական գործոնները.  Իրավական դաշտի անկատարությունը  Գնահատման համակարգի բացակայությունը  Ոլորտում մրցակցության ցածր մակարդակը  Գյուղատնտեսությամբ զբաղվողների եկամուտների ցածր մակարդակը  Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների միջոցով տեղեկատվության օգտագործման ցածր մակարդակը։
 Այս  առումով  ելնելով  ուսումնասիրությունների  արդյունքներից  առաջարկում ենք՝1.  մշակել և ընդունել «Գյուղատնտեսական խորհրդատվական ծառայությունների  գործունեության  կանոնակարգման  մասին»  ՀՀ  օրենք,  որը  հնարավորություն  կտա  կարգավորել  բոլոր  հարաբերությունները`  կազմակերպական, ֆինանսական, գործառութային և այլն։
  Ըստ այս օրենքի՝ խորհրդատվություն  կմատուցի  այն  ֆիզիկական  և  իրավաբանական  անձը,  ովկունենա համապատասխան թույլտվություն,2.  կազմակերպել  պետական  գնումների  մրցույթ,  քանի  որ  ուսումնասիրությունները  վկայում  են,  որ  մի  շարք  մասնավոր  կազմակերպություններառավել արդյունավետ են աշխատում, քան որոշ ԳԱՄԿ-եր,3.  խորհրդատուների  վերապատրաստման  դասընթացները  կազմակերպելիսընտրել  շուկայական  հետազոտությունների  կամ  բիզնեսի  կառավարմանվերաբերյալ  թեմաներ,  որոնք  հետագայում  հնարավորություն  կտան  մատուցելու վճարովի ծառայություններ,4.  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  կիրառման  ձևերի  զարգացմամբ  մատուցել զանգավածային խորհրդատվություններ։
  Հատկապես եղանակայինփոփոխություններին  արագ  արձագանքելու  դեպքերում  զանգվածային  մեթոդները արդյունավետ կլինեն։
 Իռա ՓանոսյանՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱՏՎԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՅԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ՀԱՐՑԵՐԲանալի բառեր՝ խորհրդատվական ծառայություններ, շուկա, գյուղատնտեսական գործունեությամբ զբաղվողներ, մրցակցություն։

Վերջին  տարիներին  ագրարային  ոլորտում  իրականացված  տնտեսական  բարեփոխումների հետևանքով խորհրդատվության անհրաժեշտությունն ավելի մեծացավ։
   Դա  հանգեցրեց  նրան,  որ  պետության  ու  դոնոր  կազմակերպությունների  աջակցությամբ  իրականացված  միջոցառումները  նպաստեցին  բազմաբնույթ  խորհրդատվական ծառայությունների և մեծաթիվ գյուղատնտեսական գործունեությամբ  զբաղվողների  միջև  հարաբերությունների  ձևավորմանը,  հետևաբար  նաև  խորհրդատվական շուկայի կայացմանը։
    Հաշվի  առնելով  այս  հանգամանքը`  հոդվածում  քննարկված  են  շուկայի  տարրերի  և  խորհրդատվական  ծառայություններ  մատուցող  կազմակերպությունների  գործունեության  արդյունքները,  ներկայացված  են  դրանց  առնչվող  հարցերը  և  արդյունավետությանը խոչընդոտող գործոնները։
    Ուսումնասիրությունների  հիման  վրա  կատարվել  են  գիտագործնական  առաջարկներ,  որոնց  կիրառումը  կնպաստի  խորհրդատվական  ծառայությունների  շուկայի զարգացմանը և մրցակցային միջավայրի բարելավմանը։
