ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐԻ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԵՎ ԿԱՏԱՐՄԱՆԹՈՒՅԼԱՏՐԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆԵՐՊԵՏԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՆերկա  ժամանակաշրջանում  հասարակական  հարաբերությունների  տարբերբնագավառների  զարգացմանը  զուգընթաց  պետությունների  համագործակցությանոլորտներն առավել մեծ շրջանակներ են ընդգրկում։
  Ազգային իրավական այլ սուբյեկտների միջև հարաբերությունների նման զարգացման պայմաններում մեծանում եննաև  սուբյեկտիվ  իրավունքների  պաշտպանության  անհրաժեշտության  ռիսկերը,որոնք  տարբեր  երկրների  օրենսդրություններով  տարբեր  կերպ  են  կարգավորվում։
 Բնականաբար, ՀՀ քաղաքացիների, իրավաբանական անձանց հետ համագործակցության  ոլորտներ  ուրվագծող  այլ  պետությունների  քաղաքացիներն  ու  կազմակերպությունները ցանկություն և իրավունք ունեն` ստանալու որոշակի երաշխիքներ, որիրենց  պետությունների  դատական  իշխանության  մարմինների  հաստատած  իրավունքները կպաշտպանվեն նաև իրենց պետության սահմաններից դուրս։
  Ահա այս էպատճառը,  որ  հարկ  կա  խոսելու  օտարերկրյա  դատական  ակտերի  ճանաչման  ևկատարման թույլատրելիության ինստիտուտի կարևորության մասին։
 Միջազգային  փորձն  ուսումնասիրելիս  հանգում  ենք  առավել  լայն  տարածումստացած  մի  քանի  սկզբունքների,  որոնց  մեկնաբանություններն  ընկած  են  սույնինստիտուտի  հասկացության  սահմանման  հիմքում  [1]։
   Համակարգային  մեկնաբանումը թույլ է տալիս հանգել այն կարծիքին, որ այս ինստիտուտը կապվում է օտարերկրյա  դատական  ակտի  ինչպես  ճանաչման  բուն  ընթացակարգի,  այնպես  էլ  դրաառաջացրած հետևանքների հետ։
 Օտարերկրյա դատական ակտերի ճանաչումն իրավաբանական գործողությունէ, որով պետությունն օտարերկրյա դատական ակտն օժտում է իրավական այնպիսիհատկանիշներով, որոնցով օժտված են տվյալ պետության դատարանների` օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտերը և թույլատրում այդ ակտի գործողությունն իրտարածքում` վերապահմամբ, որ դրա ներգործությունը չի կարող լինել ավելին, քանկլիներ տվյալ դատական ակտի ծագման պետության տարածքում։
  Արդյունքում այնձեռք է բերում անհերքելիություն, բացառիկություն, նախադատելիություն, պարտադիրություն, իսկ կատարման ենթակա դատական ակտերը` նաև կատարելիություն [2]։
 Նախկին  ՔԴՕ-ն  ամրագրում  էր  ոչ  թե  օտարերկրյա  դատական  ակտերի  կատարման թույլատրելիությունը, այլ կատարումը։
  Խնդիրն այն է, որ քանի դեռ օտարերկրյա դատական ակտը հայցվող պետությունը չի ճանաչել, այսինքն` պետությունըվերջինիս  չի  օժտել  անհերքելիության,  բացառիկության,  նախադատելիության  ևպարտադիրության  հատկանիշներով,  այն  չի  կարող  ձեռք  բերել  կատարելիությանհատկանիշներ։
 Ներկայումս ՀՀ-ում գործում է օտարերկրյա դատական ակտերի ճանաչման ևկատարման  էկզեկվատուրայի  տրամադրման  համակարգը,  որով  պետություններըդասակարգվում են ըստ ներքոնշյալ խմբերի` 1)  պետություններ,  որտեղ  հնարավոր  է  դատական  ակտերի  ըստ  էությանվերանայում, 2) պետություններ, որտեղ վերանայման հնարավորությունը սահմանափակված է, 3) պետություններ, որտեղ ճանաչման ենթակա դատական ակտը ոչ մի դեպքումչի վերանայվում, այսինքն` ունի մեխանիկական բնույթ [3]։
 ՀՀ-ն  պատկանում  է  երրորդ  խմբի  պետությունների  շարքին,  ինչը  բխում  էրքաղաքացիական դատավարության նախկին օրենսգրքի (այսուհետ` նախկին ՔԴՕ)2476 և 2477 հոդվածներից։
  Այն փաստորեն սահմանում էր, թե որ ատյանի դատարանըկարող  է  ճանաչել  դատական  համապատասխան  ակտը,  և  թե  ով  է  ներկայացնումդատական ակտը ճանաչման, ինչպես նաև այն, թե որքանով է ճանաչման ենթակադատական ակտը համապատասխանում այն պահանջներին, որոնք սահմանված ենՀՀ  միջազգային  պայմանագրերով։
   Եթե  պահանջները  բավարարված  էին,  ևպայմանագրով  նախատեսված  մերժման  հիմքեր  առկա  չէին,  դատական  ակտըենթակա էր ճանաչման։
  Այս մասին որոշում էր կայացվում և կատարվում «Դատականակտերի հարկադիր կատարման մասին» ՀՀ օրենքին համապատասխան [4]։
 Միջազգային  պայմանագրի  նախապայմանը  մեկնաբանվում  էր  երկու  մոտեցմամբ.  առաջինի  դեպքում  միջազգային  պայմանագրի  առկայությունը  դատականակտերի  ճանաչման  և  կատարման  համար  չէր  մեկնաբանվում  որպես  պարտադիրպայման, և պետության հետ պայմանագրի բացակայության պայմաններում առաջնորդվում  էին  ոչ  թե  պետությունների  միջև  առկա  պայմանագրով,  այլ  ՀՀ-ի  կնքածմիջազգային  մյուս  պայմանագրերի  ընդհանուր  կանոններով,  երկրորդ  դեպքումմիջազգային պայմանագրի առկայությունը պարտադիր պայման էր, իսկ ճանաչմանև կատարման թույլատրելու պայմանների կարգավորումը վերապահվում էր միջազգային պայմանագրերին։
  Գործնականում կիրառվում էր երկրորդ տարբերակը։
 Նման  պայմաններում  ստեղծվում  էր  իրավիճակ,  երբ  ՀՀ-ն,  որևէ  երկրի  հետչունենալով միջազգային պայմանագիր, չէր կարողանում ինստիտուտի կարգավորումներն  ապահովել  ճյուղային  օրենսդրությամբ,  և  հաճախ  կիրառվում  էր  դատականհանձնարարությունների կատարման ինստիտուտը [5]։
 Փորձենք  համեմատական  կարգով  վերլուծել  և  վեր  հանել  հիմնական  փոփոխությունները,  որոնք  տեղ  են  գտել  քաղաքացիական  դատավարության  նորօրենսգրքում (այսուհետև` նոր ՔԴՕ)։
  Մինչ ՔԴՕ փոփոխությունները ՀՀ իրավականհամակարգում փոխադարձության սկզբունքն ամրագրում չուներ։
  Խնդիրն այն էր, որնախկին  ՔԴՕ-ն  օտարերկրյա  պետության  դատական  ակտի  ճանաչման  համարպարտադիր պայման էր համարում միջազգային պայմանագրի առկայությունը, ինչըմեծ  խոչընդոտ  էր  օրենսդրության  զարգացման  համար,  քանի  որ  ՀՀ-ն,  լինելովզարգացող  պետություն,  զարգացած  մի  շարք  պետությունների  հետ  միջազգայինպայմանագրեր չունի, մինչդեռ եղել են դեպքեր, երբ ՀՀ-ն, չունենալով միջազգայինպայմանագիր  որևէ  պետության  հետ,  ըստ  էության  փոխադարձության  սկզբունքիշրջանակներում  ճանաչել  է  տվյալ  պետության  դատական  ակտը  [6]։
   Օտարերկրյադատական  ակտերի  ճանաչումը  և  կատարումը  փոխադարձության  հիման  վրաենթադրում  է,  որ  հայցվող  պետությունն  օտարերկրյա  պետության  դատարանիդատական ակտի ճանաչումը և կատարումը կապում է օտարերկրյա համապատասխան պետությունում սեփական դատական ակտերի ճանաչման և կատարման հետ։
 Այդուհանդերձ,  միջազգային  պրակտիկայում  առկա  են  փոխադարձությանսկզբունքի կիրառման տարբեր եղանակներ [3]։
  Օրինակ` Չինաստանում օտարերկրյա դատական ակտերի ճանաչման և կատարման համար անհրաժեշտ է ապացույցառ  այն,  որ  դատական  ակտը  համապատասխան  երկրում  ճանաչվել  է  կամ  համանման իրավիճակում կճանաչվի։
  Գերմանական մոդելը փոխադարձություն կիրառում  է,  եթե  տվյալ  պետության  օրենսդրության  ուսումնասիրության  արդյուքնումպարզվում է դատական ակտի ճանաչման հնարավորությունը։
  Իսկ ահա երրորդ խմբիպետությունները, օրինակ` Հայաստանը, առաջնորդվում է փոխադարձության առկայության կանխավարկածով, ինչը ենթադրում է, որ փոխադարձությունն առկա է, քանիդեռ հակառակը չի ապացուցվել։
  Փոխադարձությունն ինքնին ենթադրում է փոխադարձ  միանման  գործողության  իրականացում,  և  եթե  ՀՀ-ն,  սկզբունքի  կիրառմանմեղմ  տարբերակը  ընտրելով,  հանդես  է  գալիս  զիջողի  դերում՝  այլ  պետությանդատական  ակտը  ճանաչելով,  ենթադրվում  է,  որ  համանման  իրավիճակում  տվյալպետությունը  կճանաչի  իր  դատական  ակտը։
   Օտարերկրյա  դատական  ակտերիճանաչումը միայն միջազգային պայմանագրերի առկայության հետ կապելու դեպքումբախվում  ենք  լրջագույն  խնդրի․  տուժում  են  մասնավոր  անձինք,  ովքեր  չեն  կարողանում  ստանալ  իրենց  օրինական  շահերի  պաշտպանությունը,  իսկ  սկզբունքիկիրառման ամենամեղմ տարբերակն արդեն բացառում է այն իրավիճակը, երբ երկուպետություններ սպասեն փոխադարձ ճանաչմանը, քանի որ այս դեպքում ՀՀ դատարանի  կողմից  դատական  ակտի  ճանաչման  համար  պարտադիր  պայման  չէ  նմանակտի՝  այլ  պետության  կողմից  ճանաչված  լինելու  փաստի  առկայությունը։
   Ուստի,կարծում  ենք,  որ  փոխադարձության  սկզբունքի  կիրառումը  վիճարկելու  հնարավորությունը  պետք  է  թողնել  այն  կողմին,  ում  դեմ  կայացվել  է  դատական  ակտը։
 Կարծում ենք, որ փոխադարձության սկզբունքը պետք է կիրառվի մասնակի կիրառելիության  շրջանակներում,  ըստ  որի՝  սկզբունքը  կգործի,  եթե  համանման  գործովտվյալ պետությունում ՀՀ դատական ակտի ճանաչման և կատարման մերժման դեպքհայցող պետության դատական պրակտիկայում առկա չլինի, քանի որ լրիվ փոխադարձությունը,  մեր  կարծիքով,  ծայրահեղ  մոտեցում  է  և  կարող  է  տանել  փակուղի։
 Մյուս  կողմից՝  փոխադարձության  սկզբունքի  արդյունավետ  կիրառման  համարանհրաժեշտ է ստեղծել տեղեկատվական բազա, որտեղ կլինի այն պետություններիցանկը, որոնք մերժել են ՀՀ դատական ակտերի ճանաչումը և կատարումը։
  Հենց այսկետում է անհրաժեշտ քննարկման առարկա դարձնել փոխադարձության սկզբունքիգլխավոր թերությունը։
 Խնդիրն  այն  է,  որ  պետք  է  հաշվի  առնել,  որ  պետությանը  ճանաչման  և  կատարման են ներկայացվում արդեն իսկ օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտեր։
 Դրա համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է կենտրոնանալ այն հանգամանքի վրա,որ օտարերկրյա դատական ակտերի ճանաչման և կատարման թույլատրելիությանինստիտուտը սուբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանության միջոց է, մինչդեռ ճանաչմաններկայացված  պետության  դատարանը  մերժելով  զրկում  է  անձին  իր  պաշտպանության իրավունքի իրացման եղանակից, իսկ օրինական ուժի մեջ մտած դատականակտով  ճանաչված  իրավունքը  տվյալ  պետության  սահմաններում  դառնում  էանիրացվելի [5]։
 Մենք  համաձայն  ենք  այս  մոտեցմանը,  քանի  որ  եթե  դատական  ակտերիճանաչման նպատակն անձի՝ արդեն իսկ ճանաչված իրավունքի պաշտպանությունըկամ  կիրառելիությունն  է  իր  երկրի  սահմաններից  դուրս,  ապա  բախվում  ենք  հանրային և մասնավոր շահին, ինչի պայմաններում մասնավորն ունի գերակայություն։
 Այս իրավիճակում, փաստորեն, մի պետության կողմից դատական ակտի ճանաչումըմերժելը հիմք է մեկ այլ պետության կողմից դատական ակտի ճանաչումը մերժելուհամար` առանց հաշվի առնելու բովանդակային կողմը։
  Եվ եթե մի պետության կողմիցոչ  իրավաչափ  հիմքով  մերժվի  դատական  ակտի  ճանաչումը  և  կատարումը`տարածվելով այլ պետությունների վրա, ստեղծվում է իրավիճակ, երբ միմյանց դեմպայքարում են պետությունները` հաշվի չառնելով անհատի շահը։
  Փոխադարձությանսկզբունքն,  ինչ  խոսք,  կիրառվում  է,  սակայն  պետությունները  փոխադարձում  ենմիմյանց իրենց ոչ իրավաչափ վարքագծով, ինչի արդյունքում տուժում են պետությունների քաղաքացիները։
  Ավելին` հնարավոր է, որ մերժումը պայմանավորված լինիմերժման հիմքերից որևէ մեկի առկայությամբ։
  Հարց է ծագում, թե նման դեպքերումորքանով է իրավաչափ փոխադարձ մերժման առկայության հիմքով մերժելու դատական ակտի ճանաչումը և կատարումը։
  Ուստի գտնում ենք, որ Հայաստանի Հանրապետության համար լավագույն տարբերակը կլինի հրաժարումն ինչպես միջազգայինպայմանագրի  առկայության  նախապայմանից,  այնպես  էլ  փոխադարձությանսկզբունքից՝  ճանաչման  և  կատարման  հիմքում  դնելով  միայն  դատական  ակտերիճանաչման և կատարման մերժման հիմքերի բացակայությունը։
 Հարցադրման շրջանակներում անհրաժեշտ է անդրադարձ կատարել նաև այնգործերի  շրջանակներին,  որոնք  անկախ  միջազգային  պայմանագրի  և  փոխադարձության առակայությունից, պարտադիր են ճանաչման և կատարման համար։
  Դրանքեն` 1) անձանց իրավական վիճակի վերաբերյալ դատական ակտերը,2) օտարերկրյա քաղաքացիների միջև ամուսնալուծության կամ ամուսնություննանվավեր ճանաչելու վերաբերյալ օտարերկրյա դատական ակտերը,3)  ՀՀ  քաղաքացիների  միջև  կամ  ՀՀ  քաղաքացիների  և  օտարերկրյա  քաղաքացիների կամ քաղաքացիություն չունեցող անձանց միջև ամուսնալուծության կամամուսնությունն անվավեր ճանաչելու վերաբերյալ օտարերկրյա դատական ակտերը։
 Ի տարբերություն նախկին ՔԴՕ-ի, որը դատական ակտերի ճանաչումը մերժելուհիմքեր չէր սահմանում և վերապահում էր միջազգային պայմանագրերին, նոր ՔԴՕն սահմանում է վերոնշյալ գործերի սահմանափակման դեպքերը` համապատասխանմերժման հիմքերի առկայության պայմաններում (այն է՝ դատական ակտն օրինականուժի մեջ չի մտել` համաձայն այն պետության օրենսդրության, որտեղ կայացվել է)։
 Նախ ընդգծենք, որ նոր ՔԴՕ 351-րդ հոդվածը, սահմանելով դիմումին ներկայացվողպահանջների ցանկը, որպես կից փաստաթուղթ սահմանում է նաև պահանջ` ներկայացնելու օտարերկրյա դատարանի կողմից հաստատված փաստաթուղթ առ այն,որ դատական ակտը մտել է օրինական ուժի մեջ, եթե դա չի բխում դատական ակտիբովանդակությունից։
  Պարզ է, որ դիմումի հետ միաժամանակ հայցող կողմը պետք էներկայացնի համապատասխան ապացույցը, հետևաբար, այս հիմքով ապացուցմանբեռն  ի  սկզբանե  դրվում  է  հայցող  կողմի  վրա։
   Հակառակ  դեպքում  դատարանըվերադարձնում է այն` հայցող կողմին հնարավորութուն և ժամանակ տալով լրացնելուփաստաթղթերի ցանկը։
  Խնդիր կարող է առաջանալ, երբ դատական ակտը դեռևսօրինական  ուժ  ստացած  չլինի․  ՔԴՕ  354-րդ  հոդվածի  երրորդ  մասի  ուժովշահագրգիռ  կողմին  հնարավորություն  է  տրվում  սույն  հիմքով  դիմումի  ընդունումըմերժելու  դեպքում  նույն  հիմքի  վերանայման  պայմաններում  կրկին  դիմելու  ՀՀիրավասու  դատարան։
   Հետևաբար,  սույն  հիմքով  դատական  ակտի  ճանաչման,կատարման մերժումն արգելք չէ դատական ակտի` այն կայացնող պետության կողմիցօրինական  ուժի  մեջ  մտնելուց  հետո  նույն  միջնորդությամբ  ՀՀ  դատարան  դիմելուհամար։
  Մի շարք երկրներում դատական ակտը կայացրած պետությունն այս հիմքըչի  առանձնացրել  այն  հիմքերից,  որոնք  իր  օրենսդրության  համաձայն  կատարմանենթակա  չեն,  սակայն  օրենսդիրը  տվյալ  դեպքում  իրավացիորեն  տարանջատում  էմտցրել,  քանի  որ  հակառակ  դեպքում  պարզապես  անհնար  կլիներ  սույն  հիմքովմերժել դատական այն ակտերը, որոնք կատարման ենթակա չեն։
   «Քաղաքացիական, ընտանեկան և քրեական գործերով իրավական օգնության և իրավական հարաբերությունների մասին» կոնվենցիայի (Մինսկ, 22.01.1993 թ․) և «Քաղաքացիական,ընտանեկան և քրեական գործերով իրավական օգնության և իրավական հարաբերությունների մասին» կոնվենցիայի (Քիշնև, 07.10.2002 թ.) համաձայն՝ իրենց բնույթով կատարում չպահանջող գործերը պետք է կատարվեն առանց հետագա վարույթի։
 Որպես մերժման հիմք սահմանվում է երեք դեպք` երբ դատական ակտը օրինականուժի  մեջ  չի  մտել,  նույնական  գործով  ներպետական  մակարդակում  ավելի  վաղկայացված  որոշում  կա,  և  եթե  այն  պատկանում  է  ճանաչող  պետության  բացառիկիրավասությանը և մի շարք հիմքեր, օրինակ` պարզապես անտեսվել է, որ դատականակտերը հակասում են հանրային կարգին։
  Մեր կարծիքով օրենսդիրն իրավացիորենէ սահմանել, որ մերժման հիմքերի 1-7 կետերի առկայության պայմաններում հարկադիր կատարում չպահանջող դատական ակտերը ենթակա են մերժման։
 Մերժման  հաջորդ  հիմքն  առկա  է,  երբ  կողմը  զրկվել  է  դատավարությանըմասնակցելու հնարավորությունից։
  Նախ ընդգծենք, որ նոր ՔԴՕ 354-րդ հոդվածովորպես  դիմումին  կից  ներկայացվող  պարտադիր  փաստաթուղթ  պահանջվում  էապացույց  առ  այն,  որ  դատավարությանը  չմասնակցած  կողմը  (...)  ծանուցվել  էդատական  նիստի  ժամանակի  և  վայրի  մասին։
   Սակայն  յուրաքանչյուր  դեպքումծանուցման պատշաճությունը որակելիս անհրաժեշտություն է առաջանում ուսումնասիրելու՝ արդյոք դատական ակտը կայացրած պետության օրենսդրությանը համապատասխան  է  տեղի  ունեցել  ծանուցումը,  թե  ոչ։
   Մյուս  կողմից  կարծում  ենք,  որ  իրավաչափ չէ այն մոտեցումն, ըստ որի՝ պատասխանողի պատշաճ ծանուցվելու փաստիապացուցումը  դրվում  է  դատական  ակտի  ճանաչումը  հայցող  կողմի  վրա։
   Տվյալդեպքում  ապացուցման  պարտականությունը  պետք  է  դրվեր  այն  կողմի  վրա,  որըփաստը վիճարկում է, իսկ այն չվիճարկելու դեպքում պարզապես պետք է համարվերհաստատված։
  Նման պայմաններում պատասխանող կողմի առարկության դեպքումծանուցման մասին՝ օտարերկրյա պետության դատարանի տրամադրած տեղեկանքըչենք կարող համարել բավարար ապացույց, և դատարանը պետք է հնարավորությունունենա հավելյալ ապացույցներ պահանջելու։
  Մերժման երրորդ հիմքը սահմանում է`առկա է նույն անձանց միջև, նույն առարկայի վերաբերյալ և միևնույն հիմքով գործովՀՀ դատարանի կայացրած և օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտ կամ այլպետության  դատարանի  կայացրած  և  ՀՀ  դատարանի  ճանաչած  դատական  ակտ.սույն հիմքն, ըստ էության, բաղկացած է երկու ենթահարցից՝ՀՀ դատարանի կայացրած և օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտ. այսենթահարցի շրջանակներում պետք է ուշադրություն դարձնենք երկու պայմաններիմիաժամանակյա առկայությանը։
  Այսինքն` ՀՀ դատարանի կողմից դատական ակտիկայացումը դեռևս բավարար հիմք չէ ճանաչումը մերժելու համար, քանի որ այն պետքէ նաև օրինական ուժի մեջ մտած լինի։
  Սա նորույթ է, քանի որ նախկինում որպեսմերժման հիմք բավարար էր միայն նման դատական ակտի կայացման փաստը։
  Այսմոտեցումն արդարացված է, քանի որ քանի դեռ դատական ակտն օրինական ուժիմեջ  չի  մտել,  այն  հնարավոր  է  բողոքարկել,  ինչի  արդյունքում  վեճը  կարող  է  մնալչլուծված։
 Այլ պետության դատարանի կայացրած և ՀՀ դատարանի ճանաչած դատական ակտ. խոսքը է գնում այն դեպքերի մասին, երբ նույնական գործով արդեն իսկհայցվող պետությունը դատական ակտը ճանաչել է։
  Ժամկետային սահմանափակումնայս դեպքում վերաբերում է ոչ թե օտարերկրյա պետության կողմից դատական ակտիկայացմանը, այլ մինչ այդ` ակտի ճանաչման միջնորդություն ներկայացնելուն։
  Նմանհիմքերի նախատեսումը հնարավորություն է տալիս խուսափելու նույնական հայցերովվճռի կայացումից։
  Հայցերի նույնականությունից խուսափելուն է ուղված նաև հաջորդհիմքը,  որը  ենթադրում  է  ՀՀ  դատարանում  նույն  անձանց  միջև,  նույն  առարկայիվերաբերյալ  և  միևնույն  հիմքով  գործով  ավելի  վաղ  հարուցված  վարույթի  առկայություն։
  Հիմքի շրջանակներում ձեր ուշադրությունը պետք է հրավիրենք ավելի վաղի  հայտ  եկած  եզրի  վրա։
   Ստացվում  է,  որ  ՀՀ  դատարանը  յուրաքանչյուր  դեպքումպետք է պարզի, թե որ պետությունում է ավելի վաղ սկսվել վարույթը, ինչը առանձնակի  բարդություն  կարող  է  հարուցել,  քանի  որ  յուրաքանչյուր  երկրում  տարբերպահից է վարույթը համարվում հարուցված։
  Հետևաբար, մեր կարծիքով՝ յուրաքանչյուր դեպքում պետք է առաջնորդվել առանձին ընթացակարգով` հաշվի առնելով այնպետության օրենսդրությունը, որտեղ կայացվել է ճանաչման ներկայացված որոշումը։
 Մերժման  հաջորդ  հիմքը  սահմանում  է,  որ  գործը,  որի  վերաբերյալ  կայացվել  էօտարերկրյա պետության դատարանի դատական ակտը, պատկանում է ՀՀ դատարանների բացառիկ իրավասությանը։
  Բացառիկ իրավասությունները պետք է մեկնաբանենք՝ ելնելով բացառիկ ընդատության կանոններից։
  Խնդիր կարող է առաջանալայնքանով, որ յուրաքանչյուր պետության համար բացառիկ իրավասության տարբերոլորտներ  են  սահմանված։
   Հետևաբար,  միջազգային  մակարդակով  միասնականմոտեցման ձևավորումը բարդություն է առաջացնում, սակայն հաջորդ հիմքի առանձնացումը` գործը, որի վերաբերյալ կայացվել է օտարերկրյա պետության դատարանիդատական ակտը, չի պատկանում այդ պետության դատարանի միջազգային իրավասությանը։
 Այս  համատեքստում  Միջազգային  իրավասությունը  պետք  է  մեկնաբանենքորպես  դատական  ակտի`  տվյալ  պետության  հետ  էական  կապվածության  և  ՀՀդատարանի բացառիկ իրավասության մեջ չներառված ոլորտ [3]։
 Մերժման  հաջորդ  հիմքը  կապվում  է  ՀՀ՝  դատական  ակտի  ճանաչման  և  կատարման հանրային կարգի հակասության հետ։
  «Հանրային կարգ» եզրույթը միջազգային տեսա-գործնական ոլորտներում միասնական մոտեցում չի արժանացել։
  Միջազգային փորձն ուսումնասիրելով հանգում ենք այն եզրակացությանը, որ հանրայինկարգը  պետք  է  բնորոշենք  բարոյական,  իրավական,  քաղաքական,  տնտեսականոլորտների շրջանակներում՝ այն առավելապես կապելով ոչ թե բուն դատական ակտի,այլ դրա առաջացրած այն հետևանքների հետ, որոնք կարող են խախտել վերոնշյալոլորտներում պետության բնականոն գործունեությունը [7]։
  Միևնույն ժամանակ նորՔԴՕ  355-րդ  հոդվածը  հնարավորություն  է  տալիս  օտարերկրյա  դատական  ակտիմասնակի ճանաչելու հնարավորության առկայության դեպքում այն ճանաչել մասնակիորեն, եթե օտարերկրյա դատական ակտի իրավական որոշ հետևանքներ հայտնիչեն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը (...)։
  Այսինքն` հնարավորություն է տրվում դատական ակտը ճանաչել մասնակի, եթե մի մասը կարող է հակասելՀՀ  հանրային  կարգին։
   Իսկ  հանրային  կարգին  հակասող  յուրաքանչյուր  գործիպարզաբանումն արդեն պետք է թողնել ՀՀ իրավասու դատարանին։
 Անդրադարձ  կատարենք  դատական  ակտերի  ճանաչման  և  կատարմաններկայացնելու ժամկետներին։
  Համաձայն «Դատական ակտերի հարկադիր կատարման  մասին»  ՀՀ  օրենքի՝  դատական  ակտի  կատարման  համար  կատարողականթերթն առաջին անգամ կարող է կատարման ներկայացվել մեկ տարվա ընթացքում`սկսած այն օրվանից, երբ` օրինական ուժի մեջ է մտել դատական ակտը (...)։
  Վճռաբեկդատարանն  իր  ԵԿԴ/0024/16/12  որոշման  մեջ  մեկտարյա  ժամկետի  հետ  կապվածդիրքորոշում  է  արտահայտել  առ  այն,  որ  կատարողական  թերթը  կատարման  ներկայացնելու մեկամյա ժամկետը պետք է հաշվարկել օտարերկրյա դատական ակտըճանաչելու  վերաբերյալ  ՀՀ  իրավասու  դատարանի  որոշումն  օրինական  ուժի  մեջմտնելու  օրվանից։
   Այսպիսով,  քանի  դեռ  օտարերկրյա  դատական  ակտը  ՀՀ  տարածքում  օրենքով  սահմանված  կարգով  չի  ճանաչվել,  կատարման  ենթակա  չէ՝անկախ այն հանգամանքից, թե օտարերկրյա պետությունում երբ է կայացվել նշվածդատական  ակտը  կամ  երբ  է  այն  մտել  օրինական  ուժի  մեջ։
   Նոր  ՔԴՕ  348-րդհոդվածը սահմանում է, որ հարկադիր կատարման ենթակա օտարերկրյա դատականակտը  ՀՀ  իրավասու  դատարան  ճանաչման  և  կատարման  կարող  է  ներկայացվելօտարերկրյա դատական ակտն օրինական ուժի մեջ մտնելու պահից երեք տարվաընթացքում։
   Օտարերկրյա  դատական  ակտի  օրինական  ուժի  մեջ  մտնելու  պահըորոշվում է այն պետության օրենսդրությամբ, որտեղ կայացվել է դատական ակտը։
 Այստեղից  բխում  է  դատական  ակտի`  այն  ընդունող  պետության  օրենսդրությանըհամապատասխան  կարգով  ընդունման  պահից  սկսած  երեք  տարվա  ընթացքումճանաչման  ներկայացվելու  շահագրգիռ  կողմի  իրավունքը։
   Ժամկետի  բացթողումըճանաչման դիմումը մերժելու հիմք է, իսկ կատարողական թերթի մեկամյա ժամկետըպետք  է  մեկնաբանել  Վճռաբեկ  դատարանի  կատարած  վերլուծության  շրջանակներում։
  Սակայն կարծում ենք, որ ճիշտ կլիներ բացառություն սահմանել, ըստ որի՝պարտադիր  ճանաչման  և  կատարման  ենթակա  գործերը  պետք  է  ճանաչվեն  ևկատարվեն`  անկախ  այն  ներկայացնելու  ժամկետից։
   Մյուս  կողմից`  հնարավոր  էիրավիճակ,  երբ  ճանաչման  կամ  կատարման  անհրաժեշտություն  ծագի  դատականակտի օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք տարվա ընթացքում, սակայն անձնհիմնավոր պայմաններում չկարողանա այն ներկայացնել ճանաչման ժամկետում։
  Այսդեպքում պետք է նախատեսվեն այն դեպքերը, որոնց դեպքում ժամկետի բացթողումըկհամարվի  հարգելի,  իսկ  ճանաչման  ներկայացված  դիմումը  չի  մերժվի։
   Միևնույնժամանակ անհրաժեշտ է սահմանել վաղեմության առանձին ժամկետ, որի լրանալուդեպքում՝  անկախ  դատական  ակտը  չներկայացնելու  պատճառներից,  այն  չի  ճանաչվի։
 Ամփոփելով  սույն  գիտական  աշխատանքը`  ընդգծենք,  որ  օտարերկրյա  դատական ակտերի ճանաչման և կատարման ինստիտուտը ՀՀ-ում դեռևս զարգացմանփուլում է, և անգամ ՔԴՕ փոփոխություններով՝ ունի մի շարք բացեր։
  Առաջարկումենք  ճանաչման  հիմքում  որպես  նախապայման  թողնել  միայն  դատական  ակտիճանաչումը և կատարումը մերժելու հիմքերի բացակայությունը, իսկ մերժման հիմքերըհամապատասխանեցնել ՀՀ օրենսդրությանը` համաձայն աշխատանքում ներկայացված պահանջների։
  Բացի այդ, անհրաժեշտ է սահմանել այն վարույթների շրջանակը,որոնք  պետք  է  ընդունվեն  և  ճանաչվեն  առանց  ժամկետային  սահմանա-փակման,ինչպես նաև տարբերակում մտցնել ճանաչման և կատարման դիմում ներկայացնելուև վաղեմության ժամկետի հաշվարկներում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[2]  Պետրոսյան  Ռ.  Գ.,  Հայաստանի  քաղաքացիական  դատավարություն,  Երևան,ԵՊՀ հրատարակչություն, 2007, Էջ 680։
 [3] Թադևոսյան Պ. Դ., «Օտարերկրյա դատարանների քաղաքացիական գործերովկայացված դատական ակտերի ճանաչումը և կատարումը Հայաստանի Հանրապետությունում», Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2014, Էջ 49-50, 102, 170։
 [4] ՀՕ-221, ընդունված՝ 5 մայիսի, 1998 թ.։
 [6]  Երևան  քաղաքի  Կենտրոն  և  Նորք  Մարաշ  վարչական  շրջանների  ընդհանուրիրավասության առաջին ատյանի դատարանի 12.10.2011թ.  որոշումը` Լոս ԱնջելեսիՎերին դատարանի կողմից 26.04.2011 թ. կայացված վճիռը ՀՀ-ում ճանաչելու մասին։
 [7] «Քիշնևյան կոնվենցիայի» 59-րդ հոդված, ընդունված` 07.10.2002 թ.։
 Ավագյան ԳոհարՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐԻ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԵՎ ԿԱՏԱՐՄԱՆԹՈՒՅԼԱՏՐԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆԵՐՊԵՏԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր` oտարերկրյա դատական ակտեր, դատական ակտերի ճանաչում,դատական ակտերի կատարում, փոխադարձության սկզբունք, դատական ակտերիմերժման հիմքեր, դատավարական ժամկետներ։

Սույն աշխատանքի նպատակն է օտարերկրյա դատական ակտերի ճանաչման  և  կատարման  ինստիտուտի  առանձնահատկությունների  վերհանումը։
   Աշխատանքում ներկայացվել և մեկնաբանվել են այն փոփոխությունները, որոնք տեղ են գտել  քաղաքացիական դատավարության նոր օրենսգրքում, վեր են հանվել առկա թերություններն  ու  խնդիրները,  առաջարկվել  են  համապատասխան  փոփոխություններ  (մասնավորապես` վերանայել փոխադարձության սկզբունքի կիրառման անհրաժեշտությունը),  մեկնաբանվել  են  օտարերկյա  դատական  ակտերի  ճանաչման  և  կատարման  մերժման  հիմքերը։
   Առաջարկվել  է  նաև  փոփոխություններ  կատարել  դատավարական ժամկետների հաշվարկում։
  Ներկայացվել են այն փոփոխությունները,  որոնք  ներառվել  են  2018  թ.  խմբագրությամբ  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքում։
