ԻՐԱՆԱ-ԻՍՐԱՅԵԼԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1948-1979 ԹԹ.Պատմականորեն հրեաներն ու պարսիկներն ունեցել են ընդհանուր առմամբ բարեկամական հարաբերություններ, սակայն 20-րդ դարավերջի աշխարհաքաղաքականնոր  իրողությունները  կտրուկ  փոխեցին  միջազգային  և  արդեն  միջպետական  շփումների  բնույթը։
   Սույն  հոդվածում  քննության  են  առնվում  Իսրայել  պետության  ստեղծումից  մինչև  Իրանում  Իսլամական  հեղափոխությունն  ընկած  շրջանում  երկու  պետությունների  հարաբերությունների  զարգացման  միտումները  և  դրանց  ձևավորմանվրա ազդող ներքին ու արտաքին գործոնները։
 1947  թ.  նոյեմբերի  29-ին  ՄԱԿ  Գլխավոր  ասամբլեայի  181  բանաձևով1  բրիտանական  մանդատի  տակ  գտնվող  Պաղեստինը  բաժանվեց  երկու  պետության՝  հրեական և արաբական։
  1948 թ. մայիսին Իսրայելի առաջին վարչապետ Դավիդ Բեն-Գուրիոնը  հայտարարեց  Իսրայել  պետության  ստեղծման  մասին։
   Ի  դեպ,  Իրանը  12  այլպետությունների հետ միասին դեմ էր քվեարկել բանաձևին, սակայն արդեն վերջինիսնյութականանալուց  հետո  Իրանը,  վերանայելով  նոր  աշխարհաքաղաքական  դրությունը, փորձեց հստակություն մտցնել տարածաշրջանի պետությունների հետ հարաբերություններում։
   Նախ,  Իրանը  Թուրքիայից  հետո  դարձավ  երկրորդ  մուսուլմանական  պետությունը,  որը  ճանաչեց  Իսրայել  պետության  գոյությունը`  այդպիսով  մարտահրավեր  նետելով  տարածաշրջանի  արաբական  պետություններին,  որոնց  դիրքորոշումն  այս  հարցի  նկատմամբ  կտրուկ  տարբերվում  էր  իրանականից.  Մերձավոր  ևՄիջին Արևելքի երկրների գերակշիռ մասը (Սիրիա, Լիբանան, Իրաք, Քուվեյթ, Սաուդյան  Արաբիա,  Արաբական  Միացյալ  Էմիրություններ,  Եմեն)  դեմ  է  քվեարկել  Պաղեստինի  բաժանման  բանաձևին2։
   Սակայն  հարկ  է  նշել,  որ  Իրանն  Իսրայելը  ճանաչեցմիայն  դե  ֆակտո.  որևէ  իրավական  փաստաթղթով  այն  չամրագրվեց,  քանի  որ  այսհարցի  վերաբերյալ  կարծիքները  բազմազան  էին։
   Դրանք  բաժանվում  էին  երեք  հիմնական ուղղությունների՝ Մոհամադ Մոսադեղի գլխավորած Ազգային ճակատի, Այաթոլլա  Խաշանիի  և  Մոհամադ  Ռեզա  շահ  Փահլևիի  խմբերը3։
   Հիմնական  խնդիրը,թերևս,  այն  էր,  որ  իրանական  հասարակությունը  միտված  էր  դեպի  արաբական  պետությունները,  քանի  որ  վերջիններս  կրոնի,  սովորույթների  ու  մշակույթի  տեսանկյունից  ավելի  մոտ  են  Իրանին4,  մինչդեռ  քաղաքական  առաջնահերթություններն  այլուղի էին թելադրում։
 Հարկավոր է հիշել այն փաստը, որ շահական Իրանը դեռ նոր էր ազատվել հետաշխարհամարտյան ճգնաժամից, իսկ Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ-ը, հետաքրքրված լի1 Տե՛ս Իսրայելի ԱԳՆ պաշտոնական կայք, հասանելի է՝ http։
 //www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/peace/guide/pages/un%20general%20assembly%20resolution%20181.aspx (մատչելի էր 10.12.2014)։
 2 Israel International Relations։
  International Recognition of Israel, հասանելի է` http։
 //www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/recogIsrael.html (մատչելի էր 11.12.2014)։
 3 Sobhani S., The Pragmatic Entente։
  Israeli-Iranian Relations։
  1948-1988, New York, 1989, p. 11.4 Նույն տեղում, էջ 8։
 նելով  իրանական  նավթով,  փորձեցին  տարածաշրջանում  ձևավորել  հակախորհրդային ճամբար, որի առաջին շարքում, բնականաբար, Իսրայելն էր, որն իր գոյության համար «պարտական» էր հենց ԱՄՆ-ին ու Մեծ Բրիտանիային։
  Երկրորդ շարքը պետք էկազմեին  Իրանն  ու  Թուրքիան։
   Փաստորեն,  Իրանը  գտնվում  էր  հետկոնֆլիկտայինկայունացման, իսկ Իսրայելը՝ որպես պետություն կայանալու փուլում։
  Ուստի, երկուսնէլ  կարիք  ունեին  ապահովելու  առնվազն  սեփական  անվտանգությունը  տարածաշրջանային անկայունության պայմաններում։
 Այս  մտայնությամբ  Իսրայելի  առաջին  վարչապետ  Դավիդ  Բեն-Գուրիոնն  առաջարկեց «Շրջագծի հայեցակարգը» (“Periphery Doctrine”/“Alliance of Periphery”)1, ինչըենթադրում  էր  Մերձավոր  Արևելքում  դաշնակցել  ոչ  արաբական  պետություններիհետ, քանզի հնարավոր չէր առանց տարածաշրջանային ամուր հիմքի դիմակայել վերջիններիս ճնշմանը։
  Այդ շրջագիծը Բեն-Գուրիոնի պատկերացմամբ կազմում էին սուննի  մուսուլման,  սակայն  ոչ  արաբական  Թուրքիան  հյուսիսում,  շիա  մուսուլման  և  ոչարաբական  Իրանն  արևելքում  և  գերազանցապես  քրիստոնյա  Եթովպիան  հարավում։
   Հենց  այս  հայեցակարգը  սկիզբ  հանդիսացավ  Իսրայել-Իրան  համագործակցության համար, որը, սակայն, առանց խոչընդոտների չէր ընթանում։
 1951 թ. Մոհամադ Մոսադեղը դարձավ Իրանի վարչապետ, ինչից հետո՝ 1952 թ.,Իսրայելում Իրանի հյուպատոսարանը փակվեց։
  Կառավարությունը պնդում էր, որ դաարվել  է  բյուջեի  հետ  կապված  խնդիրների  պատճառով,  սակայն  Սոհրաբ  Սոբհանինգտնում  էր,  որ  հյուպատոսարանի  փակումն  իրականում  նպատակ  ուներ  ստանալարաբական  պետությունների  աջակցությունը  ՄԱԿ-ում  իրանական  նավթի  ազգայնացման հարցում2։
  Հյուպատոսարանը հետագայում պաշտոնապես չվերաբացվեց։
 Իրանա-իսրայելական  դաշնակցային  հարաբերությունների  ձևավորմանը  նպաստեցին մի շարք գործոններ, որոնցից էին.1. ԽՍՀՄ-ին՝ որպես ընդհանուր հակառակորդ ընդունելը։
  Իսրայել պետությանստեղծումը  համընկավ  համաշխարհային  քաղաքականության  երկու  գլխավոր  դերակատարների՝ ԱՄՆ և ԽՍՀՄ միջև ծավալվող «Սառը» պատերազմի շրջանի հետ, որնիսկապես  կարևոր  դեր  խաղաց  Իրանի  արտաքին  քաղաքական  զարգացումներիվրա,  քանի  որ  անհրաժեշտ  էր  ընտրություն  կատարել՝  որ  ճամբարին  միանալ3։
   Այդընթացքում  ԽՍՀՄ-ը,  փորձելով  դերակատարություն  ունենալ  մերձավորարևելյանաշխարհաքաղաքականությունում,  աջակցում  էր  Իրանի  ընդդիմադիր  կուսակցություններին (ինչպիսին էր խորհրդամետ Թուդեհ (Ժողովրդական) կուսակցությունը) ևհարևան  արաբական  երկրներին։
   Սրանից  ելնելով՝  շահի  կողմից  ղեկավարվող  Իրանը,  ԽՍՀՄ-ին  ընկալելով  որպես  ներքին  անկայունություն  հրահրող  ուժ,  հստակորենմիտվեց դեպի ԱՄՆ։
  Սրա  գլխավոր դրսևորումը 1955 թ. կնքված Բաղդադի պակտնէր,  որում  ներգրավված  էին  նաև  Իրաքը,  Թուրքիան,  Պակիստանը  և  Մեծ  Բրիտանիան4։
  Իսրայելն ի սկզբանե ամերիկյան կողմնորոշում ուներ5, ուստիև արտաքին քաղաքական շահերը ևս միավորեցին Իրանին ու Իսրայելին։
 1 Israeli Relations with Iran, հասանելի է` http։
 //www.iranicaonline.org/articles/israel-i-relations-with-iran#pt1 (մատչելի էր 11.12.2014)։
 3 Այս շրջանում բացի ԱՄՆ-ից ու ԽՍՀՄ-ից գրեթե ոչ մի պետություն (ներառյալ Իրանը)  չուներ անկախ քաղաքականություն  վարելու  բավարար  ռեսուրս,  ինչի  պատճառով  էլ  Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմից  մինչև  ԽՍՀՄ  փլուզումն  ընկած  ժամանակահատվածը  հայտնի  է  որպես  երկբևեռ  աշխարհակարգ  կամմիջազգային հարաբերությունների Յալթա-Պոտսդամյան համակարգ։
 4 Ավելի մանրամասն տե՛ս Keddie N., Modern Iran։
  Roots of Revolution, Yale University Press, 2006, p. 139։
 5 Parsi T., The Treacherous Alliance։
  The  Secret  Dealings of  Israel,  Iran and the U.S., Yale University Press, 2007,  2. Եգիպտոսի նկատմամբ ունեցած դիրքորոշումը։
  Ջամալ աբդ ալ-Նասերի կառավարման ընթացքում (1956-1970 թթ.), Եգիպտոսը, իրավամբ, արաբական աշխարհի առաջատար պետությունն էր։
  Նասերի համաարաբական գաղափարները (panarabism) վտանգավոր էին տարածաշրջանի ոչ արաբ պետությունների, այդ թվում՝ Իրանի  համար։
   1955-1956  թթ.  ԱՄՆ-ը  հրաժարվեց  զենք  տրամադրել  Եգիպտոսին,  իսկվերջինս  էլ  հայտարարեց,  որ  զինամթերք  կստանա  Չեխոսլովակիայից,  որն  իրականում  վաճառքը  քողարկելու  համար  Չեխոսլովակիայի  տարածքով  անցկացվողխորհրդային  զենք  էր1։
   Այսպես,  Եգիպտոսն  սկսեց  ավելի  ջերմ  հարաբերություններհաստատել ԽՍՀՄ հետ, ինչով երկու ընդհանուր վտանգները մեկտեղվեցին։
 3. Իրանի միջոցով Իրաքում ապրող հրեաների ներգաղթը։
  Մինչև Իսրայել պետության կազմավորումը մեծաթիվ հրեաներ բնակվում էին Իրաքում, սակայն արդենպետականության  գոյության  պայմաններում  առաջացավ  նրանց՝  դեպի  նորանկախպետություն  տեղափոխման  հարցը։
   Դա  հնարավոր  էր  միայն  Իրանի  միջոցով,  քանիոր Իրաքում հրեաների նկատմամբ բազմաթիվ բռնաճնշումներ էին կիրառվում,  մինչդեռ  Իրանում  վերաբերմունքը  հրեական  փոքրամասնության  նկատմամբ  շատ  ավելիհանդուրժողական էր2։
 4.  Իրաքում  քրդական  հարցի  վերաբերյալ  միասնական  դիրքորոշումը։
   Մինչև1960-ական  թթ.  Ներառյալ  Իսրայելն  կենտրոնական  իշխանությունների  դեմ  մղվողպայքարում  ամեն  կերպ  աջակցում  էր  իրաքյան  քրդերին3։
   Իրանը  ևս  հասկանում  էր,որ  քրդերն  Իրաքում  ապակայունացման  գլխավոր  գործոնն  են,  ուստիև  Մոսադն  ուՍավակը՝  համապատասխանաբար  Իսրայելի  և  Իրանի  հետախուզական  ծառայությունները, միավորեցին ուժերը Իրաքի քրդերի պայքարին աջակցելու համար4։
 1958  թ.  Մոսադը  ստեղծեց  նաև  Իսրայել-Իրան-Թուրքիա  եռակողմ  հետախուզական դաշինք, որով երեք պետությունները փոխանակվում էին հետախույզներով ևիրականացնում համատեղ հետախուզական գործողություններ5։
  Մինչև 1959 թ. Թեհրանն  ու  Թել-Ավիվը  ընդլայնեցին  հարաբերությունները  նաև  ռազմական  ոլորտում՝պահպանելով գործակցությունը մինչև Իսլամական հեղափոխություն։
 Նորաստեղծ Իսրայել պետությունը սեփական տնտեսությունը կայացնելու և զարգացնելու համար նաև նավթի կարիք ուներ։
  Արաբական ոչ մի պետություն դեռևս դիվանագիտական  հարաբերություններ  չուներ  Իսրայելի  հետ,  և  բնական  է,  որ  նասերիզմի  ժամանակաշրջանում  համաարաբական  գաղափարախոսության  և  պաղեստինյան  դատի  վերելքի  պայմաններում  ոչ  մի  արաբական  պետություն  չէր  հանդգնիտնտեսապես  նպաստել  նորաստեղծ  պետության  կայացմանը։
   Իսկ  Իրանն  արդեն1957 թ. սկսեց նավթ վաճառել Իսրայելին6։
  Էներգետիկ և տնտեսական ոլորտում համագործակցության գագաթնակետը 1971-1977 թթ. էին, երբ Իսրայելը մտավ Իրանիկարևորագույն  առևտրային  գործընկերների  տասնյակի  մեջ։
   Նրանց  միջև  առևտրա1 Sobhani S., p. 18։
  Կարապետյան Ռ., Արաբական երկրների նոր և նորագույն պատմություն, Երևան, 2003,էջ 180։
 3 Minasyan S., The Israeli-Kurdish Relations, հասանելի է` http։
 //www.noravank.am/upload/pdf/256_en.pdf (մատչելի էր 12.12.2014)։
 5 Kaye D., Nader A., Roshan P., Israel and Iran։
  A Dangerous Rivalry, RAND corporation, Pittsburgh, 2011, p. 29,հասանելի  է`  http։
 //www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2011/RAND_MG1143.pdf(մատչելի  էր13.12.2014)։
 6 Այս թվականը պայմանավորված է նրանով, որ Իսրայելը հատկապես Սուեզի ճգնաժամի ընթացքում ռազմական հարձակումներ էր գործում Հորդանանի, Սիրիայի ու Եգիպտոսի վրա, ինչի պատճառով ծայրաստիճան թուլացել էր և ի վիճակի չէր միայնակ հոգալ ներքին կարիքները։
  Այս շրջանում Իրանը Իսրայելի գլխավոր դաշնակիցն էր նախևառաջ էներգետիկ ոլորտում։
 շըրջանառությունը  տարեկան  հասնում  էր  200  մլն  դոլարի1։
   Էներգետիկ  ծրագրերիիրականացման  համար  1957  թ.  կառուցվեց  Էյլաթ-Աշքելոն  նավթամուղը,  որը  կապում էր Իսրայելը Աքաբայի ծոցի հետ։
  Սրանով Իրանն ու Իսրայելը խուսափում էինՍուեզի ջրանցքով նավթի փոխադրումից, որն առնվազն 1956 թ. Սուեզի ճգնաժամիցսկսած  վերահսկվում  էր  (ազգայնացվել  էր)  Եգիպտոսի  կողմից։
   Ի  հավելումն  սրան,Աշդոդում  ստեղծվեց  նավթամշակման  համալիր,  և  վերանորոգվեց  Էյլաթի  նավահանգիստը2։
 Կատարված  աշխատանքների  դիմաց  Իսրայելն  Իրանին  առաջարկեց  գյուղատնտեսության  ոլորտի  փորձագետներ  ու  ռազմական  վերապատրաստումներ։
 Այդուհետ  Իսրայելն  Իրանի  համար  դարձավ  նաև  զենքի  երկրորդ  մատակարարըԱՄՆ-ից հետո3, քանզի շահը, բնականաբար, ցանկանում էր վարել ավելի ինքնուրույնքաղաքականություն և իր անվտանգության ապահովման հարցում հույսը չդնել միայնԱՄՆ  վրա։
   Սա  Իրանին  մղեց  Իսրայելը  դարձնել  զենքի  ստացման  այլընտրանքայինաղբյուր։
  Ավելին, 1966  թ. Իրանը, նկատելով արաբական երկրներում ընթացող շարժումների  պայթյունավտանգությունը,  սեփական  անվտանգությունն  ապահովելունպատակով 6 մլն դոլարի զենք գնեց Իսրայելից՝4։
 Չնայած  Իրանն  ու  Իսրայելը  չունեին  փոխադարձ  դեսպանություններ,  1958  թ.Թեհրանում հիմնադրվեց Իսրայելի առևտրային առաքելությունը։
  Իրանը, իր հերթին,դեռևս  1950  թ.  Թել  Ավիվում  Շվեյցարիայի  դեսպանատանը  կից  հիմնել  էր  Իրանական  շահերի  բաժանմունք5,  այսինքն՝  երկու  պետությունների  միջև  արդեն  առկա  էիննաև  լուրջ  դիվանագիտական  շփումներ։
   Ըստ  Թ.  Պարսիի՝  սրա  վկայությունն  է  նաևայն,  որ  իրանական  պաշտոնյաները  1950-ական  թթ.  Թուրքիայի  միջոցով  գաղտնիուղևորվում էին Իսրայել և հակառակը6։
 Արդեն  1960-ական  թթ.  կենտրոնացված  ներքին  քաղաքականության,  աննախադեպ տնտեսական աճի և այլ գործոնների շնորհիվ Իրանն ավելի հստակ էր արտաքինքաղաքականության  հարցում։
   Շահն  այդ  ընթացքում  «Սպիտակ  հեղափոխության»դրոշի  ներքո  սոցիալ-տնտեսական  բազմաթիվ  բարեփոխումներ  իրականացրեց7։
 Սակայն միևնույն ժամանակ երկրում աճում էր Խոմեյնիի8 և այլ ընդդիմադիր խմբերիհեղինակությունը։
   1960  թ.  Նասերը  խզեց  կապերը  շահի  հետ  և  աջակցեց  Խոմեյնիի1963 թ. ապստամբությանը, որը հակազդեցություն էր «Սպիտակ հեղափոխությանը»։
 Խոմեյնին այն, ինչպես նաև Իսրայելի հետ  համագործակցությունը համարում  էր հակաիսլամական  և  այս  համատեքստում  իրանաիսրայելական  հարաբերություններիհարցը սկսեց մտցնել բողոքների ու ցույցերի օրակարգ9։
 1 Ирано-израильские отношения вчера и сегодня, Новое Восточное Обозрение։
  07.10.2013, հասանելի է` http։
 //ru.journal-neo.org/2013/10/07/rus-irano-izrail-skie-otnosheniya-vchera-i-segodnya-chast-1/ (մատչելի էր 12.12.2014)։
 2 Տե՛ս նույն տեղում։
 4 Նույն տեղում, էջ 50։
 5 Նույն տեղում, էջ 18։
 7  Shahram  C.,  Zabih  S.,  The  Foreign  Relations  of  Iran։
   A  Developing  State  in  a  Zone  of  Great-Power  Conflict,8  Այաթոլլա  Ռուհոլլա  Խոմեյնի  (1900-1989)՝  Իրանի  Իսլամական  Հանրապետության  հիմնադիր,  առաջինԳերագույն  հոգևոր  առաջնորդ։
   Շահին  բացահայտ  ընդդիմանալու  պատճառով  1964-1978  թթ.  գտնվել  էաքսորի մեջ, սակայն այդ ընթացքում էլ իրականացրել է հակաշահական քարոզչություն։
  Իրան վերադառնալուց հետո նրա գլխավորությամբ տեղի է ունեցել Իսլամական հեղափոխությունը։
  Մինչ այժմ էլ Խոմեյնուկերպարն Իրանում, կարելի է ասել, համարվում է պաշտամունքի առարկա։
  Հասանելի է` http։
 //www.biography.com/people/ayatollah-ruhollah-khomeini-13680544#political-and-religious-leader;  http։
 //www.saylor.org/site/wpcontent/uploads/2011/08/HIST351-11.1.1-Ayatollah-Ruhollah-Khomeini.pdf (մատչելի էր 19.01.2014)։
 Տարածաշրջանային դիտանկյունից հիմնական խնդիրներ էին շարունակում մնալպայքարը  խորհրդային  իշխանության  և  համաարաբականության  դեմ։
   Ինչ  վերաբերում է միջազգային հարթությանը, ապա պետք է նշել, որ Սառը պատերազմն արդենայնքան սրված չէր, որքան 1950-ական թթ., քանի որ ԱՄՆ-ը զբաղված էր Վիետնամիհիմնախնդրով, իսկ ԽՍՀՄ-ը՝ Չինաստանի հետ խնդիրներով1։
 Այս ընթացքում Իրանը շարունակում էր տնտեսական ու ռազմական ուժ ձեռք բերել նավթի վաճառքի աճող ծավալներից։
  Այսպիսի միտումը Իրանին վերջիվերջո թույլտվեց  ավելի  քիչ  կապեր  ունենալ  Իսրայելի  հետ  և  բարելավել  հարաբերություններըարաբական երկրների հետ։
  Սակայն միևնույն ժամանակ չէր խզում հարաբերությունները Իսրայելի հետ, քանի որ վերջինս նպաստում էր Իրանի ռազմական ուժի ու գյուղատնտեսության  զարգացմանը  և  հրեական  լոբբիի  միջոցով  բարձրացնում  Իրանիհեղինակությունը Վաշինգտոնում2։
 Այնուամենայնիվ,  Ջամալ  աբդ-ալ  Նասերը  շարունակում  էր  հակաիրանականտրամադրություններն  ակտիվացնել  տարածաշրջանային  մակարդակում՝  կոչ  անելովԻրաքին  և  Սիրիային  միանալ  Իրանի  դեմ։
   Դրան  նպաստեց  նաև  այն,  որ  Սիրիան1958-1961  թթ.  Եգիպտոսի  հետ  մաս  էր  կազմում  Միացյալ  Արաբական  Հանրապետության։
   Արձագանքելով  կոչին՝  այս  պետությունները  սկսեցին  շեշտել,  որ  ԻրանիԽուզիստան  նահանգը  իրականում  Արաբստան  է,  և  Պարսից  ծոցը  վերանվանեցինԱրաբական ծոց։
  Սրանից հետո շահը խզեց հարաբերությունները Սիրիայի հետ, ինչնէլ ավելի մեծացրեց առկա մեկուսացվածությունը։
  Մինչդեռ այս ընթացքում մեծաթիվհրեական  ուժեր  ներգրավվեցին  1962  թ.  երկրաշարժի  ենթարկված  Ղազվինի  շրջանում  զարգացման  նախագծի  մշակմանն  ու  իրականացմանը3։
   Արաբական  երկրներիև  Իսրայելի  հետ  հարաբերությունների  այսպիսի  ընթացքը  Իրանին  մղեց  առավելնկատելիորեն միտվել դեպի Իսրայել։
 Չնայած վերը նշված ոլորտներում համագործակցությանը՝ արաբա-իսրայելականբոլոր պատերազմների ժամանակ շահը մշտապես բացահայտ կերպով պաշտպանել էարաբական պետություններին։
  Օրինակ, 1956 թ. Սուեզի ճգնաժամի ժամանակ Իրանը  պաշտպանում  էր  Եգիպտոսին՝  ընդդեմ  Իսրայելի։
   1967  թ.  արաբա-իսրայելական6-օրյա  պատերազմից  անմիջապես  հետո  Իրանն  Իսրայելին  հորդորեց  վերականգնելնախապատերազմյան  սահմանները4։
   Հենց  այս  պատերազմից  հետո  Իրանի  տարածաշրջանային  քաղաքականության  վեկտորը  սկսեց  թեքվել  Իսրայելից  դեպի  Եգիպտոս։
   Սա  մասամբ  այն  պատճառով  էր,  որ  շահը  չէր  ցանկանում,  որ  Իսրայելը  ձեռքբերի չափից ավելի հզորություն։
 Բայցևայնպես, այս վիճակը երկար չտևեց, քանի որ Իրաքում 1958 թ. հաստատված սոցիալիստական Բաասիստական վարչակարգը և ըստ այդմ՝ Իրաքի կողմնորոշումը դեպի ԽՍՀՄ ստիպեց Իրանին կրկին միտվել դեպի Իսրայել և Արևմուտք` չնայած նրան, որ 1975 թ. մարտին առանց Իսրայելի և ԱՄՆ հետ խորհրդակցելու ԻրաննԻրաքի  հետ  Ալժիրում  ստորագրեց  համաձայնագիր,  որով  իրավունք  էր  ստանում  իրնավթը  տեղափոխել  Շաթ-ալ-Արաբով,  իսկ  փոխարենը՝  պարտավորվում  չմիջամտելԻրաքում քրդերի գործունեությանը5։
  Այս շրջանում կարելի է ասել` Իրանը վարում էրբազմավեկտոր քաղաքականություն։
 Սակայն մինչ այդ տեղի ունեցած հիմնական իրադարձությունը, որն ավելի հստակորեն ընդգծեց Իրանի հարաբերությունների փոփոխությունը Իսրայելի հետ, 1973 թ.արաբա-իսրայելական պատերազմն էր, երբ Եգիպտոսը հարձակում գործեց Իսրայելիվրա  արևմուտքից,  իսկ  Սիրիան  փորձեց  գրավել  Գոլանի  բարձունքները  արևելքից1։
 Այս պատերազմի ընթացքում Իրանը կրկին աջակցում էր արաբներին՝ չնայած արտաքուստ պահպանում էր չեզոք դիրքը։
  Շահը բժշկական օգնություն ու ուղղաթիռներ էրուղարկում  արաբական  պետություններ  և  թույլ  տալիս  խորհրդային  ռազմաօդայինուժերին  ռազմական տեխնիկա տեղափոխել իր  տարածքով։
   Սա արվում էր ոչ միայն«հանուն»  արաբական  երկրների  հետ  քաղաքակրթական  նմանությունների  կամկրոնական  միասնության,  այլև  Իրանում  ներքին  ճնշումների  հետևանքով։
   Այնուամենայնիվ,  այս  ընթացքում  Իրանը  որոշակի  ռազմական  օգնություն  և  նավթ  ուղարկեցԻսրայել2։
   Միևնույն  ժամանակ  նա  արգելեց  ավստրալական  կամավորներին  իրտարածքով  անցնել  Իսրայել3։
   Իրանի  այսպիսի  պահվածքը  պարզորոշ  կերպով  ցույցէր  տալիս,  որ  Իսրայելի  հետ  ունեցած  ջերմ  հարաբերությունները  սկսում  էին  ճեղքերտալ։
 Վերլուծելով  նոր  իրավիճակը`  պետք  է  նշել,  որ  Իրանի  այսպիսի  հավասարակշռված  կեցվածքը  Իսրայելի  և  արաբական  պետությունների  միջև  պայմանավորված  էր  նրանով,  որ  եթե  Իսրայելը  պատերազմի  արդյունքում  ձեռք  բերեր  չափիցավելի մեծ  հզորություն, արաբական պետություններն ավելի արմատական դիրքորոշում  կբռնեին  Իրանի  հանդեպ  և  կսկսեին  նրան  ընկալել  որպես  իրական  թշնամի,քանզի Իրանն այդ գործում իր ավանդն ունեցած կլիներ։
  Մինչդեռ եթե Իսրայելը տապալվեր, արաբական աշխարհն ամեն կերպ կձգտեր  թուլացնել նաև Իրանը։
  Այստեղառկա  էր  նաև  այն  խնդիրը,  որ  եթե  Մերձավոր  Արևելքում  հակամարտություններըշարունակվեին, ապա ԽՍՀՄ-ը առիթ կունենար ավելի մեծ մասշտաբներով միջամտել,քանզի  ԱՄՆ-ը,  ինչպես  արդեն  նշվել  է,  այս  ընթացքում  ներգրավված  էր  վիետնամական պատերազմում։
 Բացի  այդ,  1973  թ.  պատերազմը  ցույց  տվեց,  որ  արաբական  պետություններըսկսել են կենտրոնանալ սեփական անվտանգության, այլ ոչ թե համաարաբական գաղափարների վրա, ինչը թուլացնում էր ժամանակին Նասերի առաջացրած վտանգը և՛Իրանի,  և՛  Իսրայելի  համար։
   1970  թ.  Ջամալ  աբդ  ալ-Նասերի  մահից  հետո  Շահըսկսեց  դաշնակցել  նոր  նախագահ  Անվար  ալ-Սադաթի  հետ,  ինչը  ճանապարհ  բացեցդեպի համագործակցություն մնացած արաբական պետությունների հետ4։
 1970-ական  թթ.  Իրանում  առկա  էր  նաև  հանրային  լայն  դժգոհություն  Իսրայելիհետ  հարաբերությունների  առնչությամբ։
   Բնակչությունը  հատկապես  1967  և  1973թթ.  պատերազմներից  հետո  տրամադրված  էր  Իսրայելի  դեմ,  ինչին  ավելի  մեծ  հնչեղություն էին տալիս հոգևորականությունն ու հակամիապետական ուժերը5։
 1977 թ. կրկին առաջ եկավ իրանաիսրայելական մերձեցման հարցը, երբ ԻրաքըԽՍՀՄ-ից  ստացավ  ռազմական  օժանդակություն,  մինչդեռ  ԱՄՆ-ը  հրաժարվեց  նմանատիպ  աջակցություն  ցուցաբերել  Իրանին,  ինչը  քաոս  առաջացրեց  և՛  Իրանում,  և՛Իսրայելում։
   Արդյունքում,  այս  երկու  պետություններն  ԱՄՆ-ից  անկախ  ստեղծեցինհամատեղ  հրթիռային  ծրագիր6։
   Սրանից  կարճ  ժամանակ  հետո  հանրային  հուզումները  մեղմելու  նպատակով  շահը  վարչապետ  նշանակեց  Շապուհ  Բախտիարին,  որըկտրուկ  փոխեց  Իրանի  քաղաքականությունը  Իսրայելի  նկատմամբ։
   Նա  էականորենբարելավեց  Իրանի  հարաբերությունները  արաբական  երկրների  հետ՝  աջակցելով1 Կարապետյան Ռ., էջ 200-202։
 պաղեստինցիների  համար  կենսատարածքի  ապահովման  գաղափարին  և  կասեցնելով  նավթի  վաճառքը  Իսրայելին1։
   Թեև  Շ.  Բախտիարը  իր  պաշտոնում  մնաց  մինչև1979  թ.  փետրվարի  11-ը,  նրա  ներդրած  փոփոխությունները  իրանական  քաղաքականությունում մեծապես ազդեցին դեպքերի հետագա ընթացքի վրա։
 Իրանում իսլամական հեղափոխությունը մեծապես փոխեց իրանական արտաքինքաղաքական ուղեգիծը և՛ տարածաշրջանային, և՛ միջազգային շրջանակներում, մասնավորապես՝ կտրուկ սրվեցին Իսրայելի հետ հարաբերությունները։
  Չնայած նրան, որՌեզա  շահ  Փահլևին  բացահայտ  իսրայելամետ  դիրքորոշում  չուներ,  արդեն  հեղափոխական  ցույցերի  ժամանակ  Իսրայելի  հետ  ունեցած  ջերմ  հարաբերություններըհամարվում էր շահի գլխավոր քաղաքական սխալը, և հենց սա էր այն կետը, որտեղձախ ճակատն ու կրոնական խմբերը համաձայնության էին գալիս։
 Չնայած  Խոմեյնիի  հստակ  հակաիսրայելական  դիրքորոշմանը,  այնուամենայնիվ,Իրանն  ու  Իսրայելը  չէին  դադարում  նույնական  շահեր  ունենալ  տարածաշրջանում,քանի  որ  շարունակում  էին  շրջապատված  լինել  արաբական  պետություններով,  իսկԽորհրդային  Միությունը,  թիրախում  ունենալով  Աֆղանստանին,  չէր  դադարում  դերակատարություն  ունենալ  Մերձավոր  Արևելքում։
   Հենց  այս  պատճառով  էլ  երկընտրանք  էր  առաջանում  Խոմեյնիի  գաղափարախոսության  և  գործնական  կարիքներիմիջև։
   Խոմեյնիի  գաղափարախոսությունը  ներառում  էր  «թույլի»  և  «ուժեղի»,  ոչարևելյան  և  ոչ  էլ  արևմտյան  պետության,  «ճիշտ»  (իսլամ)  և  «սխալ»  ուղիների  գաղափարներ,  ինչպես  նաև  Երրորդ  աշխարհի  տեսություններ,  ինչպիսիք  են  կայսերապաշտությունն ու նեոկայսերապաշտությունը, գաղութարարությունն ու նեոգաղութարարությունը,  ինչով  նա  բացատրում  էր  այն,  թե  ինչպես  են  արևմտյան  պետությունները ճնշել մուսուլմաններին՝ վերջիններիս շահագործելու համար2։
  Եվ այս ամենը նափորձում  էր  համատեղել  շիական  իսլամի  հետ։
   Այս  պատճառով  էր,  թերևս,  որ  Իրանում  սկզբնական  շրջանում  հստակություն  չէր  մտցվում  արտաքին  քաղաքական  նախապատվությունների հարցում։
 Այս  ժամանակներից  սկսած  Իրանում  սկսեցին  տարածվել  հակաիսրայելական  ևհակասիոնիստական  գաղափարներ։
   Մասնավորապես,  կրոնական  ուժերը  շեշտումէին այն, որ Իսրայելը անօրինական պետություն է՝ կառուցված մուսուլմանական գողացված հողերի վրա3։
  Կարևոր է այն հանգամանքը, որ նշվում էր ոչ թե «արաբականհողեր»,  այլ  «մուսուլմանական  հողեր»  եզրույթը4՝  հավանաբար  էթնիկ  հիմքով  տարանջատում  չմտցնելու  համար,  քանի  որ  Պաղեստինի  տարածքն  արաբական  հողերկոչելու  դեպքում  անհասկանալի  կդառնար  Իրանի  շահագրգռվածությունը  այս  հարցում։
   Իսկ  «մուսուլմանական»  անվանելու  պարագայում  Իրանը  միաժամանակ  խուսափում  էր  նման  իրավիճակից  և  բարելավում  հարաբերությունները  հարևան  արաբական պետությունների հետ։
  Նույն կերպ նաև արաբա-իսրայելական հակամարտությունը  Խոմեյնին  ներկայացնում  էր  որպես  համաիսլամական։
   Բացի  այդ,  Խոմեյնինառաջ էր քաշում այն թեզը, որ ուլեմները կամ հոգևորականությունը պետք է մաքրագործեն իսլամը, իսկ դրա հիմնական խոչընդոտները քրիստոնեությունը, սիոնիզմն ումատերիալիզմն էին, որոնք շահական վարչակարգի ժամանակ տարածվում էին Իրանում Արևմուտքի կողմից5։
  Խոմեյնին նաև հստակ տարբերություն էր դնում հրեաների1 Տե՛ս Sobhani S., էջ 111-112։
 2  Hunter  Sh.,  Iran  and  the  World։
   Continuity  in  a  Revolutionary  Decade,  Bloomington։
   Indiana  University  Press,4  Այդ  եզրույթը  Իսլամական  հեղափոխության  տարիներին  բազմիցս  փոխակերպվեց  և  այսօր  օգտագործվում է «սրբազան հողեր» արտահայտությունը։
 և սիոնիստների միջև։
  Հուդայականությունը, ինչպես նաև քրիստոնեությունը, համարվելով  միաստվածային  կրոններ,  Իրանում  հանդուրժողական  վերաբերմունք  էինգտնում,  մինչդեռ  սիոնիզմն  ընդունելի  չէր1։
   Հենց  այսպիսի  գաղափարական  հենքիշնորհիվ  Խոմեյնին  կարողացավ  շիական  Իրանում  տեղի  ունեցած  հեղափոխությունըինչ-որ  առումով  օրինակ  դարձնել  հարևան  սուննի  իսլամական  պետությունների  համար։
  Հենց իրանական հեղափոխությունը, կարելի է ասել, գցեց քաղաքական իսլամիարմատները։
 Իրանա-իսրայելական  հարաբերությունների  խզման  պաշտոնական  առաջինդրսևորումը  1979  թ.  փետրվարի  11-ին  էր,  երբ  Թեհրանում  գրավվեց  Իսրայելի  շահերի  գրասենյակը  (Israeli  Interests  Office)։
   փետրվարի  18-ին  Պաղեստինի  ազատագրման կազմակերպության (ՊԱԿ) առաջնորդ Յասեր Արաֆաթն այցելեց Թեհրանև  հանդիպեց  Այաթոլլա  Խոմեյնիին,  ինչից  հետո  այդ  գրասենյակը  դարձավ  ՊԱԿ-իդեսպանություն2։
   Դրանից  հետո  Արաֆաթը  գրասենյակներ  բացեց  նաև  Իրանի  Ահվազ քաղաքում, որտեղ մեծամասամբ արաբալեզու բնակչություն է3։
 Չնայած  Խոմեյնիի  այսպիսի  պաղեստինամետ  մոտեցմանը՝  Իրանը  նյութականաջակցություն  ցույց  չէր  տալիս  Պաղեստինին  և  սահմանափակվում  էր  միայն  հրապարակային  հայտարարություններով։
   Հենց  այս  պատճառով  էլ  Իրանի  հարաբերությունները  կրկին  սկսեցին  վատթարանալ  հարևան  արաբական  պետությունների,հատկապես  Բահրեյնի,  Քուվեյթի  ու  Իրաքի  հետ,  որտեղ  առկա  էր  հոծ  շիա  բնակչություն4։
   Սակայն  կարճ  ժամանակի  ընթացքում  Խոմեյնիի  հայտարարած  «մաքուր»իսլամական  արժեքների  պահպանման  քաղաքականությունն  ու  Իսրայելի  աճողլարվածությունն  արաբական  պետությունների  հետ  վերջնականապես  վերացրեցիրանա-իսրայելական  հարաբերություններում  գոյություն  ունեցող  հանդուրժողականմթնոլորտը։
 1948-1979  թթ.  ընթացքում  իրանա-իսրայելական  հարաբերությունների  բնույթըկտրուկ  տարբերվում  է  դրանից  հետո  և  մինչ  այժմ  գոյությունից  ունեցող  հարաբերություններից։
   Իրանա-իրաքյան  կամ  Ծոցի  առաջին  պատերազմի  ընթացքում  միջպետական  հարաբերություններում  առաջացած  խզումը,  տարիների  ընթացքում  խորանալով,  այսօր  հանգեցրել  է  երկու  պետությունների  կողմից  միմյանց  գոյությունըչճանաչելու,  ինչը  ժամանակակից  Մերձավոր  և  Միջին  Արևելքի  աշխարհաքաղաքականության  վրա  ազդող  կարևոր  գործոններից  է։
   Կարելի  է  ենթադրել,  որ  երկու  պետություններում  առկա  վարչակարգերի  օրոք  իրատեսական  չէ  հարաբերություններիկարգավորման  որևէ  քայլ,  սակայն  սույն  հոդվածն  ակնհայտորեն  ցույց  է  տալիս,  որհամապատասխան  միջավայրի  և  ընդհանուր  շահերի  պարագայում  Իրանի  և  Իսրայելի միջև կարող են լինել բարիդրացիական հարաբերություններ։
 1 Bahgat G., Iran,  Israel and the United States։
  The Nuclear Paradox, The Journal of Social, Political and EconomicStudies, 32, No. 1 (April 1, 2007), pp. 3-21, հասանելի է` http։
 //www.jspes.org/pdfs/spring2007/JSPES321Bahgat.pdf(մատչելի էր 14.12.2014)։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 84։
 Մհեր ՀակոբյանԻՐԱՆԱ-ԻՍՐԱՅԵԼԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1948-1979 ԹԹ.Բանալի բառեր՝ իրանա-իսրայելական համագործակցություն, փոխադարձ շահեր, Իսրայելի ճանաչում, «Շրջագծի հայեցակարգ», Ջամալ աբդ ալ-Նասեր, ԱՄՆ, ԽՍՀՄ, Եգիպտոս, Շահ, Այաթոլլա Խոմեյնի։

1948 թ. Իսրայել պետության ստեղծումից հետո Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքականությունն էականորեն փոխվեց։
  Շահական Իրանը, առաջիններից մեկը ճանաչելով Իսրայելի  գոյությունը,  դարձավ  տարածաշրջանում  Իսրայելի  հիմնական  դաշնակիցներին  մեկը։
   Սույն  հոդվածի նպատակը երկու պետությունների միջև ներկայիս թշնամական հարաբերությունների  պատմական արմատների վերհանումն է։
  Ուսումնասիրված են 1948-1979 թթ. (Իսրայելի ստեղծումից  մինչև  Իրանում  իսլամական  մեծ  հեղափոխություն)  ընթացքում  իրանա-իսրայելական  հարաբերությունների բնույթը և դրանց դրական կամ բացասական միտումներ արձանագրելու  հիմքերը։
