Հայաստանի չափազանց հարուստ կենսաբազմազանության պահպանությունն առաջին հերթին իրականացվում է շուրջ 3 տասնյակ ԲՀՊՏներում, որոնցում կենտրոնացած է հանրապետության ֆլորայի տեսակային կազմի շուրջ 60-70%-ը, այդ թվում` հազվագյուտ, վտանգված եւ էնդեմիկ տեսակների ճնշող մեծամասնությունը [1]։
   Հյուսիսարեւելյան տարածաշրջանում գտնվող 5 պետական արգելավայրերից 3-ը գտնվում են Լոռու մարզում` ռելիկտային սոճուտ Գյուլագարակում (25.86 կմ 2 տարածքով), Մարգահովիտի (50 կմ 2 ) եւ Մրտավարդենու (10 կմ 2 ) արգելավայրը։
  Հայաստանի տարբեր բուսաաշխարհագրական տարածաշրջաններ առանձնանում են իրենց բնորոշ դենդրոբազմազանությամբ, էնդեմիկ կամ ռելիկտ տեսակների առկայությամբ։
   Եթե հանրապետության հարավարեւելյան ֆլորիստիկ շրջաններում (Վայոց Ձոր, Սյունիք) առկա են մեծ թվով էնդեմիկ ծառատեսակներ (Pyrus, Sorbus, Crataegus եւ այլ ցեղերի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ), ապա հյուսիս-արեւելքն աչքի է ընկնում հատկապես ռելիկտների բազմազանությամբ։
   Այդ տեսակետից բարձրլեռնային դենդրոցենոզները գրեթե չունեն տնտեսական նշանակություն, սակայն անգնահատելի է դրանց բնապահպանական նշանակությունը։
   Ըստ էության մերձալպյան դենդրոցենոզները յուրահատուկ պատնեշ են ավելի ցածրադիր գոտիների անտառային համակեցությունների համար եւ իրենց էկոլո340գիական նշանակությամբ առանձնանում են որպես բնապահպանական բարձր արժեք ունեցող անտառներ։
   Բնապահպանական բարձրարժեք անտառներ (ԲԲԱԱ) խմբում որպես կանոն դասվում են այն անտառները, որոնք անհրաժեշտ են մարդկանց գոյության, ինչպես նաեւ Երկիր մոլորակի կենսոլորտի պահպանության համար։
   ԲԲԱԱ-ի առանցքային դերը կապված է դրանց բարձր էկոլոգիական, սոցիալ-տնտեսական, ինչպես նաեւ կենսաբազմազանության պահպանությունն ապահովող արժեքների հետ [2]։
  Մերձալպյան անտառային գոտին ձեւավորվել է անտառաճման այնպիսի պայմաններում, որտեղ հատկապես մեծ է քամիների եւ ջերմության գործոնների դերը։
   Նման պայմաններում տարածված տեսակների աճի ինտենսիվությունը շատ թույլ է, եւ ծառերն իրենց գոյությունը պահպանում են հիմնականում վեգետատիվ բազմացմամբ [3]՝ բնութագրվելով ծայրահեղ ցածր՝ ընդամենը V-Va բոնիտետով, հաճախ ձեռք բերելով թփուտային տեսք։
   Դրանք հիմնականում տարահասակ են եւ գտնվում են առատ, բարձրաճ խոտածածկի ֆոնի վրա։
   Հատումներից հետո խոտածածկն արագորեն զբաղեցնում է ծառուտների տեղը՝ ցուցաբերելով ինտենսիվ աճ եւ խոչընդոտելով ծառատեսակների վերականգնումը։
   Արդյունքում անտառային վերին սահմանը զգալիորեն, երբեմն մինչեւ 500մ-ով իջել է։
   Այսինքն՝ երկրորդային ծագում են ունենում ինչպես անտառային վերին սահմանը, այնպես էլ մերձալպյան բուսականությունը։
  Ընդհանուր առմամբ այս անտառային համակեցությունները, գտնվելով առատ խոտածածկի ֆոնի վրա, մշտապես քայքայվել են ինտենսիվ արածեցման ազդեցության տակ, խիստ տուժել են չհամակարգված հատումներից։
   Անտառի վերին սահմանի իջեցման ֆոնին որոշ տեղերում նկատվում են տարածքներ, որտեղ անտառային համակեցությունները բարձրանում են դեպի վեր։
   Կլիմայի ներկայիս փոփոխության պայմաններում կանխատեսվում է, որ տեղի է ունենում ոչ միայն առանձին բուսատեսակների հերթափոխում, այլ նաեւ անտառի վերին սահմանի տեղաշարժ դեպի վեր։
   Ըստ էության անտառը չի նվաճում նոր տարածքներ, այլ մասնակի վերականգնում է իր նախկին սահմանները [4]։
  Այս տարածաշրջանի մերձալպյան գոտին բնորոշվում է ծառատեսակների աճման համար անբարենպաստ դենդրոկլիմայական պայմաններով, որտեղ վերջիններս աչքի են ընկնում ծայրահեղ ցածր դենդրոմետրիկ ցուցանիշներով [5]։
   Դա է պատճառը, որ հետազոտվող տարածաշրջանի մերձալպյան գոտու դենդրոֆլորան աչքի է ընկնում անհամեմատ աղքատ կազմով՝ 20 ընտանիքին եւ 32 ցեղին պատկանող 52 տեսակ (հանրապետության ծառաբույսերի տաքսոնոմիական բազմազանության ընդամենը 14%-ը)։
   Դրանցից 20–ը ցածր աճ եւ կորաբուն ծառատեսակներ են ( Betula litwinowii, Acer trautvetteri, Sorbus aucuparia, Salix caprea ), 31–ը՝ թփեր, որոնցից առավել տարածվածը երրորդական դարաշրջանի ռելիկտ՝ Rhododendron caucasicum- ն է։
   Այս դենդրոցենոզներում հանդիպող որոշ տե341սակներ ռելիկտներ են եւ որպես հազվագյուտ տեսակներ ներառված են Հայաստանի բույսերի կարմիր գրքում [4]։
  Լանդշաֆտային անտառային ցենոզների պահպանման ու վերականգնման խնդիրը ներկայումս առանձնակի նշանակություն ունի մեր հանրապետության համար։
   Հայաստանում լեռների բարձրադիր լանջերը, որոնք կազմում են հանրապետության տարածքի ավելի քան 30%-ը, լերկ են, խիստ քարքարոտ, իսկ հողաշերտը մշտապես քայքայվում է շարունակվող էրոզիոն պրոցեսների հետեւանքով։
   Էրոզացման պրոցեսներն առավել տեսանելի են այն վայրերում, որտեղ 1990-ական թվականների էներգետիկ ճգնաժամի տարիներին կատարվել է զանգվածային անտառահատում [6]։
  Պետք է նշել, որ մեր կողմից ուսումնասիրված տարածքում անտառի ոչնչացման բացասական հետեւանքների մասին գրական որոշակի տվյալներ կան դեռեւս XXդ. 30-ական թվականներից [7], իսկ ավելի հարուստ`60ականներից [8]։
   Ուսումնասիրելով Փոքր Կովկասի արեւելյան մասի անտառի վերին սահմանի վիճակը` Ա. Գ. Դոլուխանովը [9] նշում է էրոզիոն պրոցեսների վտանգավորությունը՝ որպես անտառի վերին սահմանի արհեստական իջեցման գործոն։
  Դեռեւս 1950-ական թվականներին հյուսիսային Հայաստանում Ա. Աբրահամյանը, ուսումնասիրելով անտառի վերին սահմանը, եկել է այն եզրակացության, որ անտառի վերին սահմանի իջեցումը պայմանավորված է ոչ թե բնապատմական գործոններով, այլ առաջին հերթին մարդու տնտեսական գործունեությամբ, որի հետեւանքները` էրոզացված եւ սողանքավտանգ տարածքների առաջացումը, տանում են դեպի կլիմայի արիդացման, միկրոկլիմայական պայմանների վատթարացման եւ բուսականության քսերոֆիլացման [8]։
   Անտառի վերին սահմանի իջեցումն այդպես է բացատրվում նաեւ ներկայումս [10,11]։
  Պատմական քարտեզների ուսումնասիրության հիման վրա անտառագետները եզրակացնում են, որ վերջին 250 տարվա ընթացքում անտառների զբաղեցրած տարածքները կրճատվել են գրեթե կրկնակի [11, 12]։
   Անտառի վերին սահմանի իջեցումն իր հետ բերել է բազմաթիվ բնապահպանական խնդիրներ` տարածքի դեգրադացիա, էկոհամակարգերի փոփոխություն եւ դրանով պայմանավորված կենսաբազմազանության կորուստ։
  Ի վերջո անտառահատված տարածքները ենթարկվում են ջրային էրոզիայի, որի արդյունքում հողի վերին շերտը լվացվում է, մերկանում։
   Գոյանում են քարացրոնների տեսքով դեգրադացված տարածքներ, որոնք հետագայում ծածկվում են քարաքոսերով եւ պետրոֆիլ բուսականության տարբեր խմբավորումներով։
  Անտառի վերին գոտու պահպանության ու վերականգնման հիմնական ուղիներն են անտառի բնական վերաճին օժանդակող միջոցառումների իրականացումը եւ անտառմշակույթների ստեղծումը։
  342Անտառների վերին սահմանի բնական վերականգնման մասին նշել են դեռեւս Կ.Դ. Մամիսաշվիլին [13] Լագոդեխիի արգելավայրի համար, եւ Լ. Բ. Մախատաձեն ու Հ.Մ. Հախինյանը [14]՝ Մեծ Կովկասի արեւելյան մասի ու Հայաստանի համար։
  Հյուսիսարեւելյան Հայաստանի վերին լեռնային գոտու անտառային համակեցություններում տեղի ունեցող սուկցեսիոն բնույթի փոփոխություններին նվիրված են բազմաթիվ ուսումնասիրություններ [8,10,15], որոնցում միանշանակ նշվում է, որ հաճարկուտները մեծ չափով տուժում են անասունների արածեցումից, արդյունքում այդ տարածքներն արագորեն զբաղեցվում են կաղամախու եւ բոխու բարձր խտության ծառուտներով։
   Անտառի վերին գոտու անտառային համակեցությունների հատատեղերում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ համատարած հատված տարածքներում հաճարենին ամբողջությամբ փոխարինվում է բոխիով եւ կաղամախիով, իսկ կաղնին լավագույն դեպքում՝ կոճղաշիվային կաղնիով կամ սերմնային ու կոճղաշիվային բոխիով [6]։
  Ուսումնասիրելով Օձունի տարածաշրջանի (Լոռու մարզ) հատված հաճարկուտներում տեղի ունեցող տեսակափոխության պրոցեսները՝ Հ. Ա. Ղուլիջանյանը [16] նշում է, որ 1400-1600 մ բարձրությունների վրա հաճարենու մատղաշը կազմում է 40 %, բոխունը` 39%, իսկ ավելի բարձր` հաճարենու մատղաշը` 25%, կովկասյան բոխունը եւ մնացած տեսակներինը համապատասխանաբար` 40 եւ 35%։
  Մերձալպյան դենդրոցենոզներում տեսակափոխության պրոցեսները ճիշտ գնահատելու համար մեր կողմից կատարվել է ռելիկտային կեչուտներում եւ թխկուտներում սերմնային վերականգնման ուսումնասիրություն։
   Դիտարկվել են ռելիկտային դենդրոցենոզներ` խառը ծառուտ՝ թխկու գերակշռությամբ, խառը ծառուտ՝ կեչու գերակշռությամբ, մաքուր կեչուտ եւ տարախոտային կեչուտ։
   Ուսումնասիրության արդյունքները ներկայացված են ստորեւ բերվող աղյուսակներում։
  Ինչպես երեւում է, սերմնային վերականգնման տեմպերը դանդաղ են։
   Պատճառները տարբեր են` ուշգարնանային ցրտահարություններ, մարդածին ճնշում, դաժան կլիմայական եւ էկոլոգիական պայմաններ։
  Աղյուսակ 1-ից երեւում է, որ թխկու սերմնային վերաճը գերակշռում է հաճարենու սերմնային վերաճին մոտ 2.3 անգամ։
   Դրա պատճառն այն է, որ հաճարենու սերմերը կենդանիների կողմից ավելի շատ են ուտվում։
   Կաղնու սերմերը եւս ուտվում են կենդանիների կողմից, իսկ 1-2 տարեկան ծիլերը հետագա աճ չեն տալիս, մահանում են` չդիմանալով վերինլեռնային գոտու դաժան պայմաններին։
   Թխկին շարունակում է պահպանել ծառուտում դոմինանտող իր դերը։
   Ընդհանուր առմամբ սերմնային վերականգնումը դանդաղ, բայց ընթանում է։
  343Աղյուսակ 1 Սերմնային վերականգնումը թխկու գերակշռությամբ խառը ծառուտում ( Գուգարքի անտառտնտեսություն) անտառտնտեսություն ) (փ ( փ որձահրապարակ 3) (2015 թ .) Մատղաշի տարիքը եւ քանակը 1 հա-ի հաշվով 5 եւ 1տ. 2տ. 3տ. ավելի տ. Տեսակ /ցեղ Թխկի բարձրլեռնային Հաճարենի արեւելյան Կաղնի խոշորառէջ Այլ տեսակներ Ընդամենը Ընդամենը Աղյուսակ 2 Սերմնային վերականգնումը խառը ծառուտում կեչու գերակշռությամբ ( Մարգահովիտի անտառտնտեսություն, անտառտնտեսություն , 2100 մ ) ( փորձահրապարակ 4) (2015 թ .) Տարիքը եւ քանակը Ցեղ Կեչի Լիտվինովի Թխկի բարձրլեռնային Հաճարենի արեւելյան Արոսենի սովորական Ընդամենը 35 5տ. եւ ավելի 1տ. 2տ. 3տ. Այծուռենի Ընդամենը Աղյուսակ 2-ից երեւում է, որ ծառուտում սերմնային վերականգնման արդյունքում պատկերն այսպիսին է՝ 3 կեչի, 1 թխկի, 5 արոսենի + 1 այծուռենի։
   Հաճարենին դուրս է մղվել ծառուտի կազմից դարձյալ նույն պատճառով, ինչը նկատվեց նախորդ փորձահրապարակներում։
  Արոսենու սերմնային վերաճը գրեթե 4,7 անգամ գերակշռում է այծուռենու եւ 1.85 անգամ կեչու անհատների սերմնային վերաճի համեմատությամբ։
   Արոսենու աճման համար բնակլիմայական պայմանները եղել են բարենպաստ։
   Այս դեպքում եւս սերմնային վերականգնումը ընթանում է նկատելի, բայց դանդաղ։
  Աղյուսակ 3 Սերմնային վերականգնումը վերա կանգնումը մաքուր կեչուտում (Մարգահովիտի ( Մարգահովիտի անտառտնտեսություն, անտառտնտեսություն , 2300 մ ) (2016 թ .) Տարիքը եւ քանակը Ցեղ Կեչի Լիտվինովի Այծուռենի Ընդամենը Ընդամենը 68 8տ. եւ ավելի 1տ. 2տ. 3տ. 4տ. 5տ. Աղյուսակ 3-ից երեւում է, որ կեչին տալիս է սերմնային վերաճ։
  Այծուռենու անհատների թվաքանակը թեպետ ավելանում է, սակայն ընդհանուր հաշվարկով բացակայում են այլ ծառատեսակների սերմնային անհատներ, եւ կեչին մնում է գերիշխող։
  Աղյուսակ 4 Տարախոտային անտառտնտեսություն , Տարա խոտային կեչուտ, կեչուտ , Մարգահովիտի անտառտնտեսություն, 2450 մ , 2017 201 7 թ . Տեսակ 1-3 տ. 4-5 տ. 6-10 տ. 10 տ.-ից Ընդամենը բարձր Կեչի Լիտվինովի Արոսենի սովորական Թխկի բարձրլեռնային Ընդամենը Աղյուսակ 4-ի վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ տարախոտային կեչուտում իր աճով առանձնանում է կեչին՝ ճնշելով արոսենուն եւ բարձրլեռնային թխկուն։
   Ծառուտի կազմը այսպիսին է՝ 8 կեչի, 1 արոսենի + 1բարձրլեռնային թխկի։
   Կարելի է ենթադրել, որ ծառուտը կարող է փոխվել մաքուր կեչուտի։
  Փորձահրապարակներից (խառը ծառուտ՝ թխկու գերակշռությամբ, խառը ծառուտ՝ կեչու գերակշռությամբ եւ մաքուր կեչուտ ու տարախոտային կեչուտ) ստացված տվյալների հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ ծովի մակարդակից 2000-2300 մ բարձրության վրա՝ անտառի վերին սահմանի մոտ, խոնավությունը լինում է բարձր, եւ բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվում հատկապես մեզոֆիլ տեսակների սերմերի ծլման համար։
  Փորձահրապարակների ուսումնասիրությունից գալիս ենք այն եզրակացության, որ անտառի վերին գոտում տեղի է ունենում ծառատեսակների սերմնային վերաճ։
   Վերջինս մեր կարծիքով կարող է բավարարել հասուն ծառուտի հերթափոխումը։
  Ընդհանուր առմամբ հյուսիսային Հայաստանի Մարգահովիտի մերձալպյան գոտու դենդրոցենոզների վերաբերյալ մեր ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տալիս, որ վերջին հարյուրամյակի ընթացքում գրեթե անփոփոխ գերակշռող են ռելիկտային ծագման կեչու ծառուտները՝ սովորական արոսենու ( Sorbus aucuparia) եւ բարձրլեռնային թխկու ( Acer trautvetteri) մասնակցությամբ։
   Բոլոր դեպքերում կեչու սերմնային վերաճը գերակշռում է ծառուտների կազմում առկա մյուս ծառատեսակների համեմատությամբ։
   Ծառուտների կազմում նշված տեսակների որոշակի հարաբերակցությունը պահպանվում է տարածաշրջանի մերձալպյան գոտու գրեթե բոլոր անտառաճման շրջաններում։
   Էական փոփոխություն տեղի չի ունեցել նաեւ մերձալպյան դենդրոցենոզները ներկայացնող կովկասյան մրտավարդի եւ մի շարք այլ տեսակների տարածման դինամիկայում։
   Այնուամենայնիվ, նշված ծառատեսակների բնական վերականգնումը մերձալպյան գոտու դենդրոցենոզների պահպանության եւ վերարտադրության համար բավարար արդյունք չի ապահովում։
  Բոլոր դեպքերում անտառի վերին գոտում բնական վերականգումն ըստ էության բավարար չէ։
   Հիմնական պատճառներից մեկը մարդու ան346հեռատես գործունեությունն է, սակայն ներկայիս կլիմայի փոփոխության պայմաններում առկա է բացառիկ հնարավորություն՝ բարձրադիր գոտում անտառ վերականգնելու համար։
   Ուստի` անտառաճման այս պայմաններում անտառվերականգնումը նպատակահարմար է իրականացնել բնականորեն տարածված տեսակներով (կաղնի խոշորառէջ Quercus macranthera , թխկի բարձրլեռնային Acer trautvetteri, Այծուռենի Salix caprea ), կեչի Լիտվինովի (Betula litwinowii) եւ արոսենի սովորական (Sorbus aucuparia) ` աջակցելով նշված տեսակների բնական, հատկապես սերմնային վերականգնմանը։
   Նկատի ունենալով, որ մոնոդոմինանտ տնկարկները կայուն եւ երկարակյաց չեն, նախապատվությունը պետք է տալ խառը տնկարկներին։
   Այս դեպքում նպատակահարմար է եւ արդյունավետ կաղնի-կեչի, կաղնի-թխկի, կաղնի-արոսենի տեսակային համակցությունների առաջացման ու զարգացման ապահովումը։
  Անտառային վերին գոտու ծառահատված եւ չվերականգնված հատվածներում, որտեղ առկա են էրոզիոն պրոցեսները, տնկման սխեմաներում նպատակահարմար է օգտագործել նաեւ որոշ ցրտադիմացկուն թփատեսակներ (բիբերշտեյնի եւ արեւելյան հաղարջենի, գերիմաստի, կովկասյան ցախակեռաս եւ այլն)։
   Տեսակների խառնումը կարելի է կատարել շարքերով, խմբերով, շախմատաձեւ եւ ժապավեններով։
   Փոքր (մինչեւ 15 0 ) թեքությունների վրա կարելի է տնկել փոսերով, իսկ բարձր թեքության քարքարոտ վայրերում՝ խրամատներով, որը կնպաստի բույսերի համեմատաբար բարձր կպչողականությանը եւ պահպանվածությանը։
  Անտառի վերին գոտում դենդրոցենոզների պահպանման եւ վերականգնման գործում չափազանց կարեւոր է տնկարանային տնտեսության զարգացումը։
  Տնկարանային ցանցի ընդլայնումը եւ բարելավումը կնպաստեն նաեւ մեր տարածաշրջանի համար արժեքավոր ծառաթփատեսակների սերմնային բանկի ստեղծմանը եւ դրանց գենետիկական ֆոնդի պահպանմանը։
  «Հայանտառի» Գուգարքի մասնաճյուղում կան տնկարաններ (դեռեւս 19501960 թթ.), որոնք անտառային մշակույթների ստեղծմանը զուգահեռ զբաղվում են նաեւ տնկանյութի աճեցման խնդիրներով։
   Գուգարքի տարածաշրջանում ներկայումս գոյություն ունեն մի քանի տնկարաններ «Խանդակ», «Տարոն», «Սզնուտ», «Թեժ լեռ» եւ այլն։
   1990-ականներին այդ տնկարանների գործունեությունը գրեթե ընդհատվել էր, իսկ այնուհետեւ 1997-1998 թթ. վերականգնվել է։
   1997 թ. Մարգահովիտի անտառպետության տարածքում հիմնադրվել են «Կիրուշնա տեղեր» եւ 2001 թ. «Տյոպլի բուգոր» տնկարանները։
   Այսօր էլ շարունակվում են տնկարանների գործունեության բարելավմանն ուղղված միջոցառումները [6]։
  Անտառի վերին գոտու պահպանման համար անհրաժեշտ է գիտականորեն հիմնավորված անտառտնկման սխեմաների մշակումը։
   Անհրաժեշտ է նաեւ ժամանակին իրականացնել մատղաշի խնամքի աշխատանքները։
  347Անտառի վերին գոտու պահպանության համար կարեւոր է հատուկ պահպանվող նոր տարածքների առանձնացումը։
   Ըստ Հ. Կ. Մաղաքյանի [17]՝ հյուսիսային Հայաստանում մրտավարդը գրեթե չի հասնում անտառի վերին սահմանին, դրանք մեկուսացված են անտառի վերին գոտուց մարգագետնային ասոցիացիայով։
   Սակայն մեր ուսումնասիրություններով ներկայումս Մարգահովիտ եւ Ֆիոլետովո գյուղերի մերձակայքում մրտավարդի մացառները ոչ միայն հասնում են անտառի վերին սահմանին, այլեւ առանձին տեղերում թափանցում են անտառային գոտի՝ առաջացնելով թփային սինուզիաներ տարբեր ծառուտներում։
  Կատարված ուսումնասիրություններից կարելի է եզրակացնել. • Մոնոդոմինանտ տնկարկները կայուն եւ երկարակյաց չեն, նախապատվությունը պետք է տալ խառը տնկարկներին։
   Այս դեպքում նպատակահարմար է եւ արդյունավետ կաղնի-կեչի, կաղնի-թխկի, կաղնիարոսենի, սոճի տեսակային համակեցությունների առաջացման ու զարգացման ապահովումը։
  • Անտառի վերին գոտում բնական վերականգնումն ըստ էության բավարար չէ։
   Կլիմայի ներկայիս փոփոխության պայմաններում առկա է բացառիկ հնարավորություն՝ վերին գոտում անտառը վերականգնելու համար։
   Ուստի` անտառաճման այս պայմաններում անտառվերականգնումը նպատակահարմար է իրականացնել բնականորեն տարածված տեսակներով (կաղնի խոշորառէջ Quercus macranthera , թխկի բարձրլեռնային Acer trautvetteri, Salix caprea ), կեչի Լիտվինովի (Betula litwinowii) , արոսենի սովորական (Sorbus aucuparia) ` աջակցելով նշված տեսակների բնական, հատկապես սերմնային վերականգնմանը։
  • Անտառամերձ տարածքներն առանձնացնել որպես խոտհարքներ եւ անասունների արածեցումն արգելել ամբողջ վերին սահմանի վրա` ուղղահայաց գոտիականությամբ մոտ 200-300մ երկարությամբ, չվնասելով անտառածածկ տարածքները։

Կլիմայի ներկայիս փոփոխության պայմաններում կանխատեսվում է, որ տեղի է ունենում ոչ միայն առանձին բուսատեսակների հերթափոխում, այլ նաեւ անտառի վերին սահմանի տեղաշարժ դեպի վեր։
  Ըստ էության անտառը չի նվաճում նոր տարածքներ, այլ մաս348նակի վերականգնում է իր նախկին սահմանները։
  Անտառի վերին գոտու պահպանության ու վերականգնման հիմնական ուղիներն են անտառի բնական վերաճին օժանդակող միջոցառումների իրականացումը եւ անտառմշակույթների ստեղծումը։
  Ծառատեսակների սերմնային վերաճը կարող է բավարարել հասուն ծառուտի հերթափոխումը։
