Ալեքսանդրապոլը նվաճելուց անմիջապես հետո թուրքերը ստեղծեցին քաղաքային նոր ինքնավարություն:  Մայիսի 17-ին, Օսմանյան ռազմական հրամանատարության հրամանով, Քաղաքացիների ընդհանուր ժողովը, որը գլխավորում էր Առևտրի գիմնազիայի կառավարիչ Լեոն Սարգսյանը, ստեղծեց քաղաքային խորհուրդ, իսկ հաջորդ օրը ՝ քաղաքային վարչություն:  Ալեքսանդրապոլ քաղաքը, ազգային կուսակցությունների և այլ պետական ​​հիմնարկների բացակայության պայմաններում, դարձավ միակ մարմինը, որը կենտրոնացրեց բոլոր հասարակական և պետական ​​գործերը քաղաքում-նահանգում: Թուրքիայի իշխանությունները խուսափեցին Ալեքսանդրապոլի նահանգում վերականգնել դատական ​​համակարգը:   Փոխարենը, քաղաքի պաշարման հինգերորդ օրը նրանք ստեղծեցին ոստիկանական ուժ, որը վեց ամիս թալանեց գրավյալ տարածքները ՝ թաքցնելով թուրքական վայրագությունների հետքերը և «մերկացնելով մահմեդականների դեմ հայերի վայրագությունները»: Նախաբան  1918 Մայիսյան հերոսամարտերի պատմությունը հայ պատմագրության ամենաքիչ ուսումնասիրված խնդիրներից է:  Անցյալ դարի ընթացքում հայրենիքում և Սփյուռքում լույս են տեսել տասնյակ հուշագրություններ և գիտական ​​մենագրություններ:   Հրապարակի վրա հսկայական վավերագրական նյութեր:   Այնուամենայնիվ, այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են Ալեքսանդրապոլի նահանգի օկուպացիան, Օսմանյան իշխանությունների կողմից նոր վարչական համակարգերի ներդրումը, տեղի քաղաքական բնակչության դեմ իրականացվող ցեղասպանական քաղաքականությունը, Շիրակի և Լոռու մարզերի բնակչության ներկայիս էթնիկական այլանդակումները, 1-ը չեն: Համադրելով նոր հայտնաբերված արխիվային փաստաթղթերը, գիտական ​​գրականությունը և ժամանակի մամուլի հաղորդագրությունները ՝ մենք առանձին ուսումնասիրություն ենք կատարել Ալեքսանդրապոլի նահանգում վեցամսյա պատերազմի ընթացքում Օսմանյան իշխանությունների որդեգրած վարչական քաղաքականության վերաբերյալ:   Այս կերպ, մենք հույս ունենք, որ մեր հարևան պետության քրեական պատմության այս էջը կդարձնենք հանրային սեփականություն: 1918 թ. Գարնանը Երկրորդ աշխարհամարտի կովկասյան ռազմաճակատի ռազմաքաղաքական իրավիճակը կտրուկ փոխվեց ՝ ի վնաս հայ ժողովրդի:   Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով պատերազմից Խորհրդային Ռուսաստանի դուրս գալուց հետո Անդրկովկասի Սեյմը փորձեց համաձայնության գալ Օսմանյան կայսրության հետ, բայց չհաջողվեց:  Ապրիլի 1-ից վերսկսված թուրք-անդրկովկասյան պատերազմը 2018-ին թուրի վերածվեց տարածաշրջանում վրացական atarատարի գործիչների հակահայկական դիրքորոշման արդյունքում: Հայաստանի առաջին հանրապետության հռչակման 100-ամյակի կապակցությամբ, Կակա զորքերի հաղթանակի երթ:  Մայիսի 14-ի գիշերը Կարսի անկումից հետո անհագ դարձած թուրքական հրամանատարությունը պահանջեց արտահանձնել Ալեքսանդրապոլ: Կարսից հետո Ալեքսանդրապոլը հայկական կողմի վերջին բաստիոնն էր, որը դադարեցրեց թուրքական հաղթանակների արշավը:  Քաղաքից հեռանալը նշանակում էր հակառակորդին հանձնել ոչ միայն Ալեքսանդրապոլ-Julուղա երկաթգիծը, այլև ամբողջ Արևելյան Հայաստանը: Չսպասելով վերջնագրի պատասխանին, մայիսի 15-ի առավոտյան թուրքերը կարճ ռմբակոծությունից հետո հարձակվեցին քաղաքի վրա, որն այն ժամանակ նույնանուն նահանգի ամենամեծ մասն էր [22, p. 171]: Հայաստանի առաջին հանրապետության ապագա վարչապետը, ոչ վաղ անցյալում Ալեքսանդրապոլի քաղաքապետ Ալ. Խատիսյանը տարիներ անց տեղի ունեցածը ներկայացրեց «Հայաստանի Հանրապետության ծագումն ու զարգացումը» վերնագրով իր աշխատանքում հետևյալ կերպ. «Մինչ մենք Պաթում բանակցում էինք թուրքերի հետ հաշտության պայմանների շուրջ, թուրքերը հանկարծ հարձակվեցին Ալեքսանդրապոլիվրայի վրա և գրավեցին քաղաքը»: [10, էջ. 73]: Պաշտպանության առումով, վերջնագրի նախօրեին Ալեքսանդրապոլը գրեթե անպարտելի էր: Միայն կայազորային բանակի պաշտոնական թիվը 506 սպա և 5576 զինվոր էր ՝ 100 գնդացիրով և 134 հրետանով:  Բացի այդ, քաղաքի հարակից գյուղերում տեղակայված էին հայկական առաջին դիվիզիան, հայկական միացյալ զորամիավորումը, Անդրանիկի զորամասը, ընդհանուր առմամբ շուրջ 16000 զինվորով և 1100 սպաներով [23, էջ 22: 622]:  Գեներալ Թ. Նազարբեկյանը Ալեքսանդրապոլում էր, գնդապետներ Դ. Բեկ-Փիրումյանը, Ա. Հովսեփյանը, Կարակեշիշյանը, Ս. Սամարցյանը և այլք:   Թուրքական հարձակողական քաղաքում նույնիսկ 7000 հոգանոց զորամաս կար: Այս դեպքում տրամաբանական հարց է առաջանում: Ինչպե՞ս թշնամուն հաջողվեց վերցնել քաղաքը ՝ առանց որևէ լուրջ դիմադրության:  Հատկապես, երբ Կարսից հետո արդեն պարզ էր, որ թուրքերը շարժվում են դեպի Ալեքսանդրապոլ, ամեն ինչ պետք է արվեր վերջինիս պաշտպանությունն ապահովելու համար: Վերլուծելով թուրքական հաղթանակների գաղտնիքը ՝ «Կովկասյան խոսք» պարբերականը գրել է. «Եթե ուշադիր նայենք, պարզ կդառնա, որ թուրքերի բոլոր հաջողությունները ՝ Տրապիզոնից մինչև Ալեքսանդրապոլ, այնքան էլ ռազմական գործողությունների հաջող անցկացումը չէ: բառի իրական իմաստը, բայց դիվանագիտական ​​խարդավանքների միջազգային իրավունքի խախտումների արդյունքը »[25, p. 1]   Ըստ թերթի, Անդրկովկասի կառավարությունը, որը տարված էր հայերի հաշվին վրացական նահանգների պաշտպանությամբ, փոխարենը վրացի մենշևիկների համար թշնամուն պատասխան տալու փոխարեն, պարբերաբար զիջումներ էր անում ՝ ստիպելով հավատալ սեփական առասպելին: անպարտելիություն   Ահա ձեր վարքի օրինակ: Կարսի անկումից հետո Ալեքսանդրապոլ ժամանած գեներալ Դեյի զորքերը պահելու և քաղաքի կայազորը լցնելու փոխարեն ՝ իշխանությունները նրանց ուղարկեցին Թիֆլիս: Ալեքսանդրապոլի անկման մեջ իր մասնակցությունն ունեցավ նաև հայկական ռազմական հրամանատարությունը, որը միամտորեն հավատում էր, որ թուրք Ախուրյանը չի անցնի: 2]:  Դա անհիմն ու անտրամաբանական էր Գերագույն գլխավոր հրամանատարի պաշտոնում իր պարտվողական տրամադրություններով հայտնի գեներալ Մ. Արեշյանի նշանակումը: Պատահականությունների և հանցավոր անհեթեթությունների այս շարքն էր 1918 թվականին: Մայիսի 15-ը հանգեցրեց քաղաքի կորստին:  Ականատեսների վկայությամբ, հարձակման սկզբում ամրոցի կայազորը դիմադրություն ցույց տվեց, միայն առաջին ժամին սպանվեց 180 թուրք (հայկական կողմից 9 զոհ): Թշնամին ստիպված էր դադարեցնել հարձակումը ՝ պատվիրակություն ուղարկելով և ասելով, որ «նրանք մտադիր չեն գրավել քաղաքը (իմ Ալեքսանդրապոլ-Ա.Հ.) կամ պայքարել ժողովրդի ռազմատենչության դեմ, ինչու՞ եք ապարդյուն կռվում»:  Բաթումիի հաշտեցման պատգամավորների որոշմամբ ՝ մեզ արդեն տրվել են երկաթուղիները, որով մենք մեր զորքերը կտեղափոխենք Julուղա, կմնանք կայարանում ՝ առանց քաղաք մտնելու, առանց զինվորականներին կամ բնակչությանը վնասելու »: [24, էջ 1-2]: Կայազորի կայազորի դիմադրությունը տևեց մոտ երեք ժամ:  Այն բանից հետո, երբ հայկական զորքերը լքեցին Ալեքսանդրապոլը իրենց հետ, քաղաքային բնակչության մեծ մասը հեռացավ, իսկ մնացած մարդիկ, Յանկովսկի բերդի առաջարկով, Մկրտիչ hazազարյանի գլխավորած պատվիրակությունը թուրքեր ուղարկեցին թուրքեր ՝ ստանալով կյանքի և ունեցվածքի անձեռնմխելիության երաշխիքներ: , եւ հանձնել քաղաքը [14, p. 51]: Հետաքրքիր է, որ Ալեքսանդրապոլի փոքրաթիվ մահմեդական բնակչությունը, որպես կանոնավոր մահմեդական բնակչություն, փորձեց օգտվել ստեղծված իրավիճակից ՝ մայիսի 15-ի վաղ առավոտյան անկախ պատվիրակություն ուղարկելով թուրքական հրամանատարություն ՝ երկու հույների և հայի ուղեկցությամբ, քաղաք առանց կռվի [5, էջ. 2]: Ալեքսանդրապոլի համար այդ վճռական պահին ավերված քաղաքը մնաց խուճապի մեջ:  Անգամ տեղական առաջնորդ Արտակ վարդապետը լքեց Ալեքսանդրապոլը (1918 թ. Հունիսի 3-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գեորգի V- ին ուղղված նամակում Արտակ արքեպիսկոպոսը փորձեց արդարացնել իր փախուստը. Ա) գեներալից հետո քաղաքում սկսված ընդհանուր խուճապով և անզորությամբ: Նազարբեկյանը հեռացավ: , 100 Կարսի և Էջմիածնի կառավարությանը պատկանող մոտ 10000 ռուբլի: գումար խնայելու ցանկությամբ) [11, p. 1013]:  Հասկանալով իր սխալը ՝ մի քանի օր անց վերջինս վերադարձավ և փորձեց թույլտվություն ստանալ թուրքական հրամանատարությունից բանակցությունների միջոցով փախստականներին քաղաք վերադարձնելու համար:   Ընդհակառակը, քաղխորհրդի անցյալ խորհրդի անդամները տեղափոխվեցին Թիֆլիս (Վրաստան), այնպես որ քաղաքի ինքնավարությունը դադարեց գոյություն ունենալուց [16, p. 3] Ալեքսանդրապոլի բնակիչների վերաբերմունքը «բնիկ» իշխանությունների նկատմամբ լավագույնս արտացոլվել է ժամանակի մամուլում:  «Դաշնակցական հայրերը փախան քաղաքներից», - գրում է «Մշակ» -ին գրած անհայտ նամակի թղթակիցը, - «իրենց հետ տանելով սննդի և այլ հաստատությունների փողեր` դաժանորեն դավաճանելով այն մարդկանց, ում անունով այդքան կոկորդ էին պատռում »:   Դուք պետք է տեսնեիք, թե ինչ անեծք է կարդում ժողովուրդը Դաշնակցության հետեւում, ինչ անեծքներ են լսվում ՝ ուղղված նրա գործիչներին »[4, էջ 2]: Թուրքերը, գիտակցելով իրենց հաջողության ժամանակավոր բնույթը, չեն ներմուծել օսմանյան կառավարման համակարգ ռազմականացված Ալեքսանդրապոլի նահանգում:   Նահանգի ղեկավարությունը կապ չուներ օսմանյան քաղաքացիական իշխանությունների հետ, իսկ նահանգապետը (Ալեքսանդրապոլի նահանգում վեցամսյա պատերազմի ընթացքում Հայդար բեյը, Ռաշիդ բեյը, Ռեջեփ բեյը, Ռահիմ բեյը (Ռահիմ) բեյը փոխարինեցին Կարսին, p.   Մարզը բաժանված էր գյուղական խմբերի. Այն գյուղերը, որոնց գլխավորում էին բաշ-մուխթարները (ավագ գյուղապետ) և մուխթարները (գյուղապետ): Նահանգի կենտրոնը բաժանվեց ևս վեց մուխթարի: Ալեքսանդրապոլը նվաճելուց անմիջապես հետո թուրքերը վերականգնեցին քաղաքային ինքնավարության գործունեությունը:   Քաղաքի պաշարման երկրորդ օրը ՝ մայիսի 17-ին, օսմանյան ռազմական հրամանատարության հրամանով, Քաղաքացիների ընդհանուր ժողովը, Առևտրի գիմնազիայի կառավարիչ Լեոն Սարգսյանի նախագահությամբ, ստեղծեց 29 հոգանոց քաղաքային խորհուրդ (16 Հայեր, 3 հույն, 3 մահմեդական, 3 ռուս, 2 վրացի, 2 հրեա): 24-40, 1, էջ 283-300]:  Հաջորդ օրը քաղխորհուրդը գաղտնի քվեարկությամբ 15 հոգանոց գործադիր ընտրեց քաղխորհրդի կողմից, 16 հանձնաժողովներով (սանիտարական, սննդի, աուդիտի, ֆինանսական, ցուցակագրում և այլն, իշխանությունների հետ կապեր պահպանելը և այլն) [19, էջ 8, 17, էջ 30]: Քաղաքային խորհրդի նախագահ ընտրվեց Ալեքսանդրապոլի քաղաքապետ Լ. Սարգսյան, օգնականներ ՝ Պ. Մերկուրով և Հ. Յուսուֆ-Օղլի Յուսուֆով, քարտուղար ՝ ikhիխիստով, թարգմանիչ ՝ Մուբայաջյան [16, էջ 5]: Նահանգային-վարչական պաշտոնյաները ՝ բաշ-մուխթարներն ու մուխթարները, գտնվում էին քաղաքի իրավասության տակ, քանի որ նրանց նշանակում էր վարչակազմը ՝ թուրքական հրամանատարության առաջարկով: Մայիսի 19-ին, թուրքական հրամանատարությունը ճանաչեց քաղաքային իշխանությունների օրինականությունը, և երեք օր անց Ալեքսանդրապոլ ժամանած Վեհիբ փաշան հանդիպեց խորհրդի անդամների հետ Առևտրային գիմնազիայի շենքում (քաղխորհրդի դահլիճում):  Խորհուրդը 9 հոդվածներից բաղկացած խնդրագիր ներկայացրեց թուրք ռազմական հրամանատարին `պահանջելով հարգել անձի, ունեցվածքի և պատվի անձեռնմխելիությունը, քաղաքացիներին ազատել թուրք պաշտոնյաների կամայականությունից, դադարեցնել թալանը, բռնությունը և կեղծիքները, ինչպես թույլ է տվել Սարգսյանը: 1919 թ. Մայիս Հունիս, 1919 Ալեքսանդրապոլի վաստակավոր քաղաքացի, 1919 հունիսի 3, 1919 հունիս ՝ Ալեքսանդրապոլի պատվավոր քաղաքացի: 1920-ի նոյեմբեր, Ալեքսանդրապոլի քաղաքապետ, 1921-ի նոյեմբերի 7-17-ը Ալեքսանդրապոլի մարզային հեղափոխական կոմիտեի նախագահ: 1921-1922 ապրիլի 23-ից մայիսի կեսերը ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ Կարսում, ապա ՝ Թավրիզում: Կարսի շրջանից գաղթած շուրջ 120,000 հայեր վերադառնալու իրենց տները [5, էջ 3]: Հունիսի 26-ին քաղաքային վարչակազմը վերակազմավորվեց, և բոլոր գործերը կենտրոնացած էին հինգ ստորաբաժանումներում `մեկ ընդհանուր ղեկավարության ներքո. Ֆինանսատնտեսական (Տեր-Մարտիրոսով), վարչական (Ս. Hazազարյան), սանիտարական-բժշկական (ikhիխիստով), տեխնիկական ( Չախմասազով) և սնուցում (Յուսուֆով): , էջ 5]: Հարկային քաղաքականությունը հստակեցնելու համար օգոստոսին ստեղծվեց նոր մարմին, որը ղեկավարում էր Ալեքսանդրապոլի նահանգապետ Իդարե Մեջլիս 1-ը, որը բաղկացած էր քաղաքի վարչակազմի չորս անդամներից:  Հաջորդ ամսվա ընթացքում սահմանվել են երեք հիմնական հարկատեսակներ. Կենդանիների համար, բ. հող և անշարժ գույք և գ. առևտրի և զբաղվածության համար: Վերջապես 1918-ին: ՀՀ դիվանագիտական ​​առաքելությունն իր աշխատանքը սկսեց Ալեքսանդրապոլում սեպտեմբերի 4-ին: Խոյեցյանի գլխավորությամբ (վերջինիս զեկույցները բացառիկ տեղեկություններ են տալիս թուրքական բռնազավթման ընթացքում Ալեքսանդրապոլի նահանգում տեղի ունեցած ոճրագործությունների մասին, ցեղասպան քաղաքականությունն այժմ տարածվում էր բոլորի վրա Հայեր):   Թուրքական զորքերի մեկնումից առաջ ներկայացուցչությունը միջնորդ դարձավ հայկական «օսմանյան իշխանությունների» միջեւ:  [2, էջ 112-149]: Փաստորեն, թուրքական իշխանության օրոք Ալեքսանդրապոլիկի ինքնավարությունը դարձավ միակ մարմինը ազգային կուսակցությունների և այլ պետական ​​հաստատությունների բացակայության պայմաններում, որոնք կենտրոնացնում էին ոչ միայն քաղաքի, այլ նաև գավառի բոլոր հասարակական գործերը, մինչդեռ միջնորդ էին գործում «Թուրքական հրամանատարությունը» եւ թուրքամետ ուժերը: ապահովել դրա ֆիզիկական գոյությունը: «Քաղաքային ինքնավարություն», - գրում է Ալեքսանդրապոլում գտնվող հայ դիվանագետի վարչական խորհուրդը Օսմանյան Թուրքիայի նահանգապետին կից, որում ընդգրկված էին մահմեդական և ոչ մահմեդական բնակչության երկու ներկայացուցիչներ:  Խորհուրդը քննարկել է վարչական, ֆինանսական, հասարակական, գյուղատնտեսական և այլ հարցեր: Ներկայացուցիչ Գ. Արտաքին գործերի նախարարություն ներկայացրած իր զեկույցներից մեկում Խոյեցյանը բազմաթիվ հաջող արդյունքների միջնորդություններ է բարձրացնում այն ​​հարցերի վերաբերյալ, որոնք, ունենալով պետական ​​կարևորություն, չեն կարող ենթարկվել իր լիազորություններին »[19, էջ 8]: Նորաստեղծ քաղաքային իշխանությունների գերակա խնդիրը դարձավ փախստականների վերադարձը և հարկային բեռը: Բաժինը կազմակերպեց հացահատիկի գնումներ [17, էջ 8-9, 19, էջ: 11]:   Բնակչության կարիքները հոգալու համար, մասնավորապես ՝ 1918-ին սպառված հացը: Հուլիսի 26-ին, քաղաքային խորհուրդը ստեղծեց հացաբուլկեղենի կազմակերպման հանձնաժողով, այնուհետև սկսեց վերցնել Ալեքսանդրապոլիբանկի փողերը, որոնք նախկին անդամները տեղափոխել էին Թիֆլիս: տախտակ, որը կազմում է 1.200.052 ռուբլի: վերադառնալ գործին [16, p. 103]:  Հին և նոր քաղաքային իշխանությունների միջև ֆինանսական խնդիրները կարգավորվել են միայն 1918 թվականին: Սեպտեմբերին, Լ. Սարգսյանի խնդրանքով Թիֆլիս (Վրաստան) ժամանած Լ.Սարգսյանից հետո, Վրաստանում ՀՀ դիվանագիտական ​​ներկայացուցիչ Ա. Jamամալյանը [16 , էջ 103-104]: Համաճարակային հիվանդությունների դեմ պայքարը դարձավ քաղաքի ինքնավարության համար մտահոգիչ խնդիր:   Քայլեր ձեռնարկվեցին Երեւանից, Թիֆլիսից բժիշկներ հրավիրելու, խոլերայի զոհերի մարմինները հատուկ տեղերում թաղելու և վեներական հիվանդությունների բուժման համար հիվանդանոցներ բացելու ուղղությամբ [15, p. 62]:  Փորձեր արվեցին վերակենդանացնել դպրոցական աշխատանքը ՝ վերադարձնելով Թիֆլիս փախած Ալեքսանդրապոլի ուսուցիչներին [18, էջ. 26]: Տեղական իշխանությունների ձեռնարկած քայլերի շնորհիվ, հունիսից սկսած, քաղաքում կյանքը աստիճանաբար նորմալացել է: Reաշարանները, ռեստորաններ, հյուրանոցներ, հասարակական սննդի կենտրոններ և խանութներ վերաբացվել են: Օսմանյան վեցամսյա պատերազմի ժամանակ ժամանակակիցները գովերգում էին Լ. Սարգսյանի ղեկավարած կառույցի գործունեությունը: Մասնավորապես, Ալեքսանդրապոլում ՀՀ դիվանագիտական ​​ներկայացուցիչ Գ. Խոյեցյանը 1918 թ. Արտաքին գործերի նախարարություն ուղարկված զեկույցում դեկտեմբերի 4-ին նա գրում է. «Երբ նախկին վարչակազմը լքեց քաղաքը, և բոլորը սպասում էին մոտ ապագային, Լ Լ. Սարգսյան և Մ. Hazազարյան 1 1 միայն օգնելու համար այն մարդկանց, ովքեր մնացել են անգլուխ, իրենց ուժի չափով, մնալ քաղաքում:  Ինչի նրանք պարտական ​​են այս վեց ամսվա ընթացքում `իրենց դիմացկունությունը, իրենց ուժեղ և խիզախ բողոքն ընդդեմ այն ​​ամենի, ինչը նրանց իրավասությունից վեր էր և ավելի լայն` ժողովրդի շահերի անձնուրաց պաշտպանությունը, որի պատճառով նրանք հետապնդվել են և նույնիսկ վտանգել իրենց կյանքը… Նրանց անձնազոհությունը, ազնվությունը, ուժն ու քաջությունը միայն խոր հարգանքի զգացում են արթնացնում իմ մեջ: »[13, էջ 90-96]: Թուրքիայի իշխանությունները համառորեն և համառորեն խուսափում էին վերականգնել արդարադատության համակարգը պատերազմից տուժած նահանգում:   Չնայած Վեհիբբաշան խոստացավ դատարան հիմնել ՝ ի պատասխան քաղաքի բողոքարկման, պայմանները նույնիսկ մշակվեցին (թուրքական կողմը նշանակեց դատարանի նախագահին, դատախազին և քննիչին, քաղաքի ինքնիշխանությունը դատարանի մյուս անդամներին), բայց դատական ​​համակարգը չի աշխատել:  Ամբողջ վեց ամիսներին ծանր հանցագործությունների մեջ մեղադրվողները ուղարկվում էին Կարս, իսկ թեթև հանցագործությունները հետաքննում էր Քաղաքային ինքնավարության ներքո գտնվող քաղաքացիների իրավական վեճերի քննության հանձնաժողովը [19, էջ 9-10]: Փոխարենը, թուրքերը մեծ եռանդով ձեռնամուխ եղան ոստիկանական նոր համակարգի ստեղծմանը:   Ըստ ժամանակակիցների, մայիսի 16-ի առավոտյան թուրքական հրամանատարությունը պարեկային խմբեր էր նշանակել ՝ իբր քաղաքի փողոցներում և թաղամասերում կարգուկանոն պահպանելու համար, բայց իրականում զանգվածային կողոպուտը պաշտոնական դարձնելու համար [4, p. 2]:  Եվս չորս օր անց ստեղծվեց թուրք-հայկական խառը ոստիկանության 50 հոգանոց ոստիկանություն, այսպես կոչված, «Աջի տաբուլին» (որսորդ 1 hazազարյան Մկրտիչ Մինաս (1867-1919)), որը սովորում էր Ստրասբուրգի համալսարանի հնագիտության բաժնում:  Տեղափոխվելով Արեւելյան Հայաստան ՝ նա հայոց լեզու է դասավանդել Շուշիի ճեմարանում:  Որոշ ժամանակ անց նա տեղափոխվեց Ալեքսանդրապոլ, նշանակվեց Արղության դպրոցի կառավարիչ, այնուհետև ՝ վերահսկիչ, իսկ 1918-ին ՝ մայիս-դեկտեմբեր ամիսներին, նա Ալեքսանդրապոլի քաղաքային վարչակազմի անդամ էր, քաղաքային ինքնավարության ներգաղթի հանձնաժողովի նախագահ:  Նա մահացավ տիֆից 1919 թ .: Նա թաղվեց հունվարի 16-ին Պատվո բլուր կոչվող գերեզմանատանը: Դական գումարտակ- AH), որի մահմեդական անդամները զինված էին մոզիններով և փամփուշտներով, իսկ հայերը ՝ որպես դավաճաններ, Շ և կ փաշայի հրամանով ՝ միայն մոզինով [24, p. 2]: Ալեքսանդրապոլի գավառական ժանդարմերիայի ղեկավար է նշանակվել Խաթուն-օղլի Մահիր բեյը, Շորագյալի նախկին բեկերից մեկը:   Բացի քաղաքացիների հաշվին ամեն օր իր բանդայի հետ սեռական ոտնձգություն կատարելուց, սա կողոպտեց մնացած տները:  Այսպիսով, երբ 1918 թ. Վեհիբ փաշան, ով Ալեքսանդրապոլ էր ժամանել 1945 թ. Մայիսի 22-ին, հանդիպեց քաղխորհրդի անդամների հետ, որոնց առաջին պահանջն էր ազատվել Մահիր բեյից:   Թուրք հրամանատարը հայտարարել է, որ «բոլոր օսմանյան ռազմական սպաները« Կուլիչա »(նուրբ - Ա.Հ.) ոսկի են, նրանք ի վիճակի չեն հանցագործություններ կատարել» [5, էջ 2-3], սակայն մի քանի օր անց Խաթուն-օղլի Մահիր բեյը հեռացվել է աշխատանքից:   Նրան ժանդարմերիայի պետի պաշտոնում փոխարինած քուրդ Թահիբ բեյը «իր խորամանկ խաղերով« վերջացրեց հայ բնակչության թալանը »[6, էջ. 2]: Հարյուրավոր անմեղ մարդիկ ձերբակալվեցին կեղծ դավաճանության համար և ամիսներ շարունակ սարսափելի կտտանքների ենթարկվեցին Կարսի բանտերում:  Շատերն անհետացան, մյուսները գնդակահարվեցին ՝ չիմանալով, թե որն է իրենց հանցանքը:   Ալեքսանդրապոլի ժանդարմերիայի գործունեության մասին Գ. Խոյեցյանն իր ուղերձներում գրել է. «Այստեղ անընդհատ խայտառակություն է տեղի ունեցել, որը հայտնի է:  Կաշառք տալով հնարավոր էր տանտիրոջը ստիպել, որ այն առանց վճարման վաճառի թաթարին, հնարավոր էր մարդ սպանել, վնասել, իսկ հետո տուժածին ձերբակալել:   Հատկապես հեշտ է լուծել դրամական վեճերը: Theանդարմերիայի պետը պարտապանին կանչեց իր մոտ, հրամայեց վճարել պարտքը և ուղարկել նրան, ապա գումարը դրեց գրպանը:  Եվ սա տևեց մի ամբողջ ամիս »[20, էջ 94-95]: 1 Փաշա-օսմանյան բանակի գեներալ-մայոր, ծնված Խարբերդում, 1918 թ. Գարնանից Կարսի ճակատի հրամանատար, Էնվեր փաշայի աջ ձեռքը:  Այն աշխարհին հայտնի դարձավ 1916 թվականին: Գոլիցայում ռուսական զորքերի նկատմամբ ցուցաբերած բացառիկ դիմացկունության և խիզախության համար գերմանական իշխանությունների կողմից պարգևատրվել է Սուրբ Խաչ շքանշանով: Նրան բանակում անվանել են «Թուրք-Հինդենբուրգ»: Գյուղական համայնքների խնդիրների լուծում Գյուղացիների խնդիրների լուծումը քաղաքապետարանը հանձնարարեց քահանա Տեր-Գրիգորյանին:   Մարդ, ով պատրաստ էր ցանկացած միջոց օգտագործել ժողովրդի խնդիրները լուծելու համար:   Իր անձնուրաց աշխատանքի համար Տեր-Գրիգորյանը ատելի էր Թուրքիայի իշխանությունների, հատկապես ոստիկանության կողմից:   Նա ձերբակալվեց կեղծ մեղադրանքներով և ուղարկվեց Կարսի բանտ, ապա գլխատվեց լքված խրամատում ՝ առանց դատավարության:   Նույն ճակատագրին է արժանացել բանաստեղծ Նիկողայոս itիտողցյանը:   Նրան ձերբակալել են Կարս տեղափոխելու պատրվակով, այնուհետև սպանվել է մեքենայում հրազենային վնասվածքներից:   Մութաֆյանը, Հեքիմյանը, Տիգրան Շեկոյանը և այլոք ամիսներ բանտարկված էին Կարսի բանտերում ՝ առանց լուրջ մեղադրանքների [5, p. 3] Theամանակի պարբերական մամուլը լի է պատմություններով Ալեքսանդրապոլում թուրքական ոստիկանության կողմից կատարված սարսափելի հանցագործությունների մասին:   Օրինակ ՝ «Ալեքսանդրապոլի նահանգապետ Ռահիմ բեյը բռնազավթեց Ուզբաշյանի տան կահույքի խանութը, որտեղ պահվում էին միլիոն իրեր երկաթ, շինություն, ներկ և չուան պողպատ», - գրում է Atrpet- ը: Քաղաք վերադառնալուց հետո Հարություն Յուզբաշյանը պահանջեց, որ Թուրքիայի իշխանությունները վերադարձնեն իր ունեցվածքը, անմիջապես ձերբակալվեց խարդախության համար, մեղադրվեց լրտեսության մեջ, ապա արտաքսվեց [8, էջ 4, 20, էջ 41-42]: Քաղաքի պաշարման առաջին օրերին թուրքական հրամանատարությունը քաղաքացիներից պահանջում է զենքը հանձնել, իսկ անհնազանդներին սպառնում է կրակել:   Գուշակելով այդ հրամանի իրական նպատակը ՝ Ալեքսանդրապոլի ժողովուրդը քաղաքային խորհրդի միջոցով անմիջապես հանձնեց զենքի հիմնական մասը:   Հետագա որոնումների արդյունքում բնակչության շրջանում զենք չի հայտնաբերվել, ուստի ժանդարմները գնացին իրենց սիրած զբաղմունքի ՝ գողության:   Գյուղի որոնումները հիմնականում վերածվում էին անսանձ թալանի [24, էջ. 2]: Օսմանյան բանակի նույն ժանդարմերիայի ակտիվ աջակցությամբ Ալեքսանդրապոլ մտնելուց հետո քաղաքը լցրած թաթարները բացեցին հեռացած քաղաքացիների տներն ու խանութները և յուրացրեցին նրանց ունեցվածքը [7, էջ 149: 2]: Հաճախ ոստիկանական մեքենայությունների արդյունքում ամբողջ գյուղերը զրկվում էին իրենց բնակավայրերից:  Օրինակ ՝ Ադիյամանը բնակեցված էր մահմեդականներով, ովքեր գաղթել են Երեւանի նահանգից:   Ի պատասխան գյուղը իր տիրակալներին վերադարձնելու խնդրանքների, ժանդարմերիայի պետը հայտարարեց, որ «ադյամացիները խաբուսիկ մարդիկ են, և Տաջիկստանի կառավարությունը միշտ արդար վերաբերմունք է ունեցել հայ հպատակ ժողովրդի նկատմամբ» [21, էջ. 61]: Մեկ այլ դեպքում, երբ Հոռոմ տանող ճանապարհին հայտնաբերվեց թուրք զինվորի դիակ, ոստիկանությունը թնդանոթով հեծելազոր ուղարկեց Հոռոմ ՝ գյուղացիներին պատժելու համար ՝ առանց հետաքննություն անցկացնելու [20, p. 70]: Իր գոյության վեց ամիսների ընթացքում ոստիկանությունը փորձեց թաքցնել թուրքական ոճրագործության հետքերը:  Պատերազմից տուժած շրջանների բնակիչները ստիպված էին շնորհակալագրեր գրել և կեղծ ցուցմունքներ տալ, քահանաները ստիպված էին զանգվածային սպանությունների զոհերին ներկայացնել որպես բնական աղետի զոհեր, իսկ խոշտանգումների զոհերին ՝ որպես ոջիլներով խեղդված:   Միևնույն ժամանակ, ոստիկանությունը հավաքեց փաստաթղթեր, որոնք հետպատերազմյան աշխարհին ցույց կտան հայերի «վայրագությունները» աղքատ մահմեդականների դեմ և արդարացնեն Տաջիկստանի կառավարության վրեժը [21, էջ 60-61]: Եզրակացություն   Ամփոփելով 1918 թ. Մայիս-նոյեմբեր ամիսներին Ալեքսանդրապոլի նահանգում օսմանյան իշխանությունների վարած վարչական քաղաքականության համառոտ ուսումնասիրությունը `նշենք հետևյալը: Թուրքերը չեն ներմուծել օսմանյան տիրապետությունը պատերազմական շրջաններում: Քաղաքը գրավելուց անմիջապես հետո `իր իսկ անօրինականություններին« օրինական »տեսք հաղորդելու համար, թուրքական հրամանատարությունը վերականգնեց քաղաքի ինքնավարության գործունեությունը:  Նույն սկզբունքով, արդարադատության համակարգը վերագործարկելու փոխարեն, թուրքերը ստեղծեցին ոստիկանական կառույց, որը կոչվում էր ոչ այնքան կարգուկանոն պահպանելու, որքան սեփական հանցագործությունների հետքերը թաքցնելու համար: ԳԻՐՔ 1. Ալեքսանյան Կ.Վ Ալեքսանդրապոլի նահանգի տեղական ինքնավարության գործունեությունը թուրքական օկուպացիայի ժամանակ (1918 թ. Մայիս-դեկտեմբեր) // Հայկազյան հայագիտական ​​հանդես:  H. LD.  2014 թ.  Էջեր 282-300: 2. Ալեքսանյան Կ.Վ Ալեքսանդրապոլի նահանգում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ​​ներկայացուցիչ Գ. Խոյեցյանի զեկուցումները Արտաքին գործերի նախարարին Ալեքսանդրապոլի նահանգում տիրող իրավիճակի մասին (1918 թ. Սեպտեմբեր-դեկտեմբեր) // Հայաստանի բանբերային արխիվներ:  2014 թ.  Էջեր 112-149: 3. Ալեքսանյան KV փաստաթղթեր 1918 թ. Մայիսին թուրքական բանակի կողմից Ալեքսանդրապոլը գրավելու և քաղաքային ինքնավարության նոր մարմիններ կազմելու մասին // Հայաստանի բանբերային արխիվներ:  N 1 2011 թ.  Էջ 27-40: 4. Ալեքսանդրապոլում:  «Մշակ» օրաթերթ:  Թիֆլիս (Վրաստան):  N116, 20 հունիսի 1918 թ. 5. Ատրպետ, օսմանյան զորքերի կողմից Ալեքսանդրապոլ քաղաքի 200-օրյա գրավումը:  «Մշակ» օրաթերթ:  Թիֆլիս (Վրաստան):  N262, 21 դեկտեմբերի, 1918 թ. 6. Ատրպետ, օսմանյան զորքերի կողմից Ալեքսանդրապոլ քաղաքի 200-օրյա գրավումը:  «Մշակ» օրաթերթ:  Թիֆլիս (Վրաստան):  N 265, 25 դեկտեմբերի, 1918 թ. 7. Ատրպետ, օսմանյան զորքերի կողմից Ալեքսանդրապոլ քաղաքի 200-օրյա գրավումը:  «Մշակ» օրաթերթ:  Թիֆլիս (Վրաստան):  N 266, 26 դեկտեմբերի, 1918 թ. 8. Ատրպետ, Շաղի փաշա:  «Մշակ» օրաթերթ:  Թիֆլիս (Վրաստան):  N 270, 31 դեկտեմբերի 1918 թ. 9. Իրավիճակը Ալեքսանդրապոլի շրջանում:  «Մշակ» օրաթերթ:  Թիֆլիս (Վրաստան):  N 87:  Մայիսի 12-ին (ապրիլի 29), 1918: 10. Խատիսեան Ալ. Հայաստանի Հանրապետության ծագումն ու զարգացումը: Բեյրութ  «Համազգային» հրատարակչություն:  1968 թ.  487 էջ: 11. Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետ `ԱՀՀ), ֆոնդ 57, ցուցակ 5, գործ 178: 12. AAA, ֆոնդ 57, ցուցակ 5, դեպք 187: 13. AAA, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, դեպք 126: 14. ՀՀԱ, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, դեպք 2768: 15. AAA, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, դեպք 2710: 16. AAA, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, դեպք 2711: 17. ՀՀԱ, ֆոնդ 105, ցուցակ 1, դեպք 2713: 18. ՀՀԱ, ֆոնդ 200, ցուցակ 1, դեպք 97: 19. ՀԱԱ, ֆոնդ 200, ցուցակ 1, դեպք 125: 20. AAA, ֆոնդ 200, ցուցակ 1, դեպք 126: 21. ՀՀԱ, ֆոնդ 221, ցուցակ 1, դեպք 89: 22. Հարությունյան Ա. Թուրքական միջամտությունը Անդրկովկասում 1918 Ինքնապաշտպանական մարտերում:  Այո՛  ԽՍՀՄ ԳԱ հրատարակչություն:  1984 թ.  355 էջ: 23. Մելիքյան V. Ռազմաքաղաքական իրավիճակը Հայաստանում և Անդրկովկասում (1918 թ. Հունվար-մայիս):   Մայիսյան հերոսամարտերը:   Հայոց պատմություն.  Նոր ժամանակաշրջան (XVII դարի երկրորդ կես -1918):  ՀՀ ԳԱԱ Ահրատ:  Հ. III.  Գիրք II (1901-1918, հայկական գաղութներ, պարբերական մամուլ և մշակույթ XIX և XX դարի սկզբին):  Այո՛  «Angանգակ -97» հրատարակչություն:  2015 թ. էջ 615-654: 24. Հովսեփյան Մ. Ալեքսանդրապոլը գրավումից հետո (ականատեսի պատմություն):  «Աշխատակ» թերթ:  Այո՛  C, N 6 (206) տարի:  Շաբաթ 8 (26) Հունիսի 1918 թ. ։

1918  թ.  մայիսի  15-ի  առավոտյան՝  կարճատև  ռմբակոծումից  հետո,  թուրքական զորքերը գրավեցին Ալեքսանդրապոլ քաղաքն ու համանուն գավառի  մեծագույն  մասը,  սակայն  գիտակցելով  իրենց  հաջողության  ժամանակավոր  բնույթը՝ օկուպացված գավառում կառավարման Օսմանյան համակարգ չմտցրին։
   Գավառը բաժանվեց գյուղախմբերի, իսկ գավառապետը դրվեց Կարսի ճակատի  հրամանատարի ենթակայության տակ։
