ԽՈՍՔԻ ԲԱՆԱՁԵՎՄԱՆ ԱՐՎԵՍՏԸ «ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ» ԷՊՈՍՈՒՄԱսացողական ֆենոմենը ըմբռնելու համար անհրաժեշտ է պարզաբանել բանարվեստի  առանձնահատկությունները,  հստակ  պատկերացում  կազմել,  թե  ինչպես  էասացողներին հաջողվում բանավոր կերպով յուրացնել վեպը, ավանդել այն։
  Այս հարցերի  պատասխանները  հիմնավորապես  տրված  են  Ա.  Լորդի  «Ասացողը»  գրքում՝հիմնված հեղինակի և նրա ուսուցիչ Պարրիի հետազոտությունների վրա։
  Նրանք, հարավսլավոնական  ժողովրդական  երգիչների  արվեստը  տարիներ  շարունակ  քննելով,ծանրակշիռ  ընդհանրացումներ  են  կատարել,  երգիչների  հետ  կենդանի  շփման,  հարցուփորձի  արդյունքում  պարզաբանել  են  ասացող-երգիչների  արվեստի  առանձնահատկությունները, հստակեցրել նրանց գործառույթները։
 Այսպես,  Ա.  Լորդը  գրում  է,  որ  ասացողի  մասին  ճիշտ  պատկերացում  կազմելուհամար  ի  սկզբանե  պետք  է  նկատի  ունենալ,  որ  բանավոր  երկը  ոչ  թե  ստեղծվում  է,ապա կատարվում, այլ ստեղծվում է հենց կատարման ընթացքում. «Էպոսի ասացողըէպոսի ստեղծողն է։
  Տարբեր տեսանկյուններից՝ միևնույն մարդը միաժամանակ և՛ երգիչ է, և՛ կատարող  ու արտասանող, և՛ բանաստեղծ։
  Էպոսի երգումը,  կատարումը ևկառուցումը  միևնույն  իրադարձության  տարբեր  կողմերն  են»1։
   Այդ  դեպքում  ինչո՞վ  էպայմանավորված  էպոսի  ավանդականությունը,  եթե  այն  ստեղծվում  է  կատարմանիսկ  պահին։
   Ճիշտ  է՝  յուրաքանչյուր  ասացող  ինքն  է  կերտում  իր  պատումը՝  իրենավանդված  որոշակի  նյութի  հիման  վրա,  որը  պարունակում  է  ստեղծագործությանհիմնական  բովանդակությունը,  ավանդական  զանազան  տարրեր,  ինչպես  նաև  նախորդ ասացողի հմտությունները, նրա պատումի առանձնահատկությունները։
 Այն նյութը, որ ավանդվում է, և որի վրա ասացողը վերակառուցում է վեպը, բանաձևային  կայուն  կառույցների  ամբողջական  համակարգ  է։
   Եթե  բանահյուսականտեքստի  չբանաձևված  մասերը  հանենք  և  թողնենք  միայն  բանաձևայինները,  կնկատենք,  որ  վերջիններս  կազմում  են  ստեղծագործության  կմախքը,  հենքը։
   Այսինքն՝հենց այդ կարծրացած, ոսկրացած տարրերի օգնությամբ է, որ բանավոր վեպը և՛ վերաստեղծվել,  և՛  միաժամանակ  ներկայացվել  է  լսարանին։
   Բանաձևային-սխեմատիկտարրերի շնորհիվ է, որ բանավոր էպոսը հնարավոր է եղել հիշել, պահպանել և համեմատաբար կայուն ու անփոփոխ կերպով փոխանցել սերունդներին։
 Բանահյուսական  տեքստն  ունի  այնպիսի  առանձնահատկություններ,  որոնցովբանավոր ստեղծված ու ներկայացված խոսքը հեշտորեն կարելի է տարբերակել գրավորից։
   Տարբերակման  գլխավոր  սկզբունքը  բանաձևված  խոսքի  առկայությունն  է։
 Ուսումնասիրելով  և  սահմանելով  ասացողական  խոսքի  բանաձևման  հիմունքները՝Լորդն  ու  Պարրին  ապացուցել  են,  որ  Հոմերոսի  անվամբ  ավանդված  երկերը  իսկապես բանահյուսական են։
 Հիմնվելով  վերոնշյալ  գիտնականների  տեսության  վրա՝  սույն  աշխատանքումքննելու ենք խոսքի բանաձևման արվեստը «Սասնա ծռեր» էպոսում։
 Բանաձևային  կառույց։
   Լորդն  ու  Պարրին  էպիկական  բանաձևերը  սահմանումեն  իբրև  բառերի  կայուն  խմբեր,  որոնք  նույնատիպ  տաղաչափությամբ  և  օրինաչափհաճախականությամբ  հանդես  են  գալիս  բանահյուսական  երկի  մեջ  արտահայտելուհամապատասխան միտք1։
 «Սասնա  ծռեր»  էպոսն  ունի  ազատ  տաղաչափություն,  հետևաբար  վերոնշյալսահմանումը ամբողջապես չի կարող գործել հայկական էպոսի դեպքում։
  Սակայն եթեանտեսենք  կանոնավոր  տաղաչափության  բացակայության  փաստը,  «Սասնա  ծռերում»  ևս  կարող  ենք  առանձնացնել  բանաձևային  տարաբնույթ  համակարգեր,  կառույցներ, սխեմատիկ տարրեր։
 Բանաձևային կառույցների ծավալը տարբեր է լինում։
  Այն կարող է ընդգրկել մեկտողից մինչև ամբողջական տուն կամ հատված։
 Նախևառաջ բանաձևվում են էպիկական պատումի գլխավոր միտքը կամ գաղափարը  արտահայտող  հատվածները։
   Դրանք  հաջողությամբ  մտապահելու  դեպքումասացողը  վիպելիս  հեշտությամբ  կմտաբերի  այդ  հատվածի  հետ  կապված  բոլոր  միջադեպերն ու մանրամասները։
  Օրինակ՝ Կոզբադինի արդարացումը կանանց մոտ այնմասին, թե ինչու ձախողվեց իր հարկահանությունը.«Ղանջըղ լաքաթա, ես ի՞նչ գիտի՝Սասման նետերն է գերան.Որտե զարնեն, կ’անեն իրանց պատրհան»2։
 Բանաձևման  հաջորդ  դեպքը  նույն  կամ  նման  միջադեպերը,  իրադրություններընույն  ձևով  կամ  չնչին  տարբերությամբ  պատմելն  է։
   Օրինակ՝  Թադեոս  առաքյալիվանքի գյուղացի Դավիթը, երբ ներկայացնում է Մհերի Պստիկ կնոջ ծննդաբերությանդրվագը, ասում է.«Ետա Պստիկ կնիկ պառկավ, երեխա բերեց։
 Եկան, մուշտուլուղ բերեցին Մհեր Թաքավերին,Թե.- Թաքավեր, քեզիկ մե տղա ելավ,Ետիկ մուշտուլուղ ցրվեց.Քաղաք եր՝ ուրախութեն արեցին.Չրաղվան արեցին, թե մեր թաքավերին տղա մ’ելե։
 Ժողովրտվան վաքիլ-վազիր, թե.- Թաքավերն ապրած կենա,Բե՛, տենանք՝ տղայի անունն ի՞նչ պտի դնենք»3։
 Ճոճ  կնոջ  ծննդաբերության  նկարագիրը  գրեթե  բառացիորեն  համընկնում  էպստիկ կնոջ ծննդաբերության նկարագրի հետ.«Տվեց, ըտոր Ճոճ կնիկն ել պառկավ, երեխա բերեց։
 Էլի մուշտուլուղ բերեցին։
 Մուշտուլուղ վոր բերեցին,Յոթ որ, յոթ գիշեր ետա քաղաք չրաղվան ելավ.Մուշտուլուղ ցրվեց.Ժողվրտվան, թե.- Թաքավերն ապրած կենա,Ըտոր անուն ի՞նչ դնենք»4։
 Այս  երևույթը  գրական  երկում  անշուշտ  կհամարվի  մտքի  ու  խոսքի  աղքատություն,  արտահայտման  եղանակների  միակերպություն,  անհարկի  կրկնություն,  որիցխուսափելու  համար  հեղինակը  պետք  է  դիմի  միևնույն  կամ  նման  մտքերը  տարբեր2 «Սասնա ծռեր», հ. Բ, մաս Բ, Երևան, 1951, էջ 264։
 3 Նույն տեղում, էջ 234։
 4 Նույն տեղում։
 խոսքաշարերով  արտահայտելու  հնարքին։
   Մինչդեռ  բանահյուսական  վիպաստեղծման մեջ հակառակ դեր ու նշանակություն ունի. ասացողական հնարք է վեպն ավելիլավ հիշելու, համակարգելու և հեշտորեն վերարտադրելու համար։
  Բացի այդ՝ նմանատիպ կրկնությունը բանավոր էպոսին հաղորդում է դինամիզմ, խոսքը դարձնում ռիթմիկ, նպաստում վեպի արագ զարգացմանը։
  Այդպիսի կրկնություն է առաջանում նաևայն  դեպքում,  երբ  հերոսի  մտադրությունը  կամ  գործողությունը  նրա  ուղղակի  խոսքում արտահայտելուց առաջ կամ հետո, ասացողը իր կողմից պատմում է՝ վավերացնելով և հաստատելով հերոսի խոսքը։
  Կամ երբ հերոսներից մեկը մյուսի միջոցով ինչոր տեղեկություն, հաղորդագրություն է փոխանցում որևէ մեկին, այդ հաղորդագրությունը  հնչեցվում  է  երկու  անգամ՝  հանձնարարվելիս  և  փոխանցվելու  ժամանակ։
 Ճիշտ  այդպես  Խանդութը  ուղարկում  է  աշուղներին՝  նշելով  նրանց  այն  խոսքերը,որոնցով  պետք  է  գովեն  իրեն  Դավթի  մոտ։
   Այդ  տողերը  աշուղները  նույնությամբկրկնում են  Դավթի առջև գովքն անելու ժամանակ։
 Բանաձևվում,  բանաստեղծականացվում  են  հատկապես  տարաբնույթ  զգացմունքներ,  ապրումներ  ենթադրող  հատվածները՝  մեծացնելով  դրանց  հուզական  ներգործությունը  լսարանի  վրա։
   Հուզական  հատվածներն  ըստ  ասացողի  նախապատվության կարող են նաև երգվել.«- Ա՛յ քուրիկներ, մնացե՛ք պարով, յիս խալալ էրեք,Կնացիմ կռվու.Ա՛յ խըրոխպեր, ա՛յ խուտ-խըրոխպեր, մնացի՛ր պարով,Ես տ’երթամ լալով»1։
 Ինչպես  տեսանք,  բանաձևային  կառույցը  ասացողի  համար  հրաշալի  միջոց  էնյութը  համակարգելու  և  միաժամանակ  գեղարվեստականություն  հաղորդելու  համար։
   Բայց  կան  բանաձևային  կառույցներ,  որոնք  ստեղծվում  են  թարմատարի  դերկատարելու  համար։
   Բանահյուսական  երկի  կատարումը  անընդհատ  գործընթաց  է,ընդ որում, յուրաքանչյուր անգամ նորովի վերաստեղծվում ու անմիջապես ներկայացվում  է  լսարանին,  ինչը  կրկնակի  բարդություն  է  առաջացնում  ասացողի  համար։
   Նակարիք ունի երբեմն-երբեմն դադար առնելու և իր մտքերն ու հիշողությունը ի  մի բերելու։
  Այս նպատակով նրանք ստեղծում են «հենակետային կառույցներ» մի թեմայիցկամ միջադեպից մյուսին անցնելու համար։
  Այրարատցի Մուրադ Հովսեփյանը իր պատումում նմանատիպ անցումները կատարում է հետևյալ խոսքերով.«Արարիչ տեր աստծո խնամքը շատ ըլլի,Որհնություն- բարերարություն թափիՎըր ականջ արողաց,Վըր հազր նստողաց»2։
 Էպոսն  ամբողջության  մեջ  ունի  կայուն  կառուցվածք,  մոտիվաշար։
   Ասացողնամեն անգամ վեպը վերակերտում է՝ մտքում ունենալով կառուցվածքը, որն ունի բանաձևի արժեք ու նշանակություն։
 Նախ՝ «Սասնա ծռեր» էպոսը բաժանվում է  ճյուղերի  (ճյուղերը չորսն են, սակայնոչ  բոլոր  պատումներում  են  չորսն  էլ  առկա,  կան  մեկից  երեք  ճյուղեր  ունեցող  պատումներ)։
  Յուրաքանչյուր ճյուղ բովանդակում է գլխավոր հերոսներից մեկի պատմությունը։
   Այդ  պատմությունը  կարելի  է  պայմանականորեն  բաժանել  կայուն,  մշտականթեմաների, որոնք ունեն կանոնավոր հերթափոխություն և հանդիպում են բոլոր հերոսավեպերում.1 «Սասնա ծռեր», հ. Գ, Երևան, 1979, էջ 40։
 2 «Սասնա ծռեր», հ. Բ, մաս Բ, էջ 272։
 1) յուրաքանչյուր ճյուղ սկսվում է հերոսի ծննդաբանությամբ, 2)  ներկայացվում  են  հերոսի  արկածները՝  փորձությունների  տեսքով,  դրանք  եզրափակվում են թշնամու հանդեպ տարված հաղթանակով, 3) հերոսի ամուսնության ու սերնդատվության թեմաները, 4) ճյուղը եզրափակվում է հերոսի վախճանով։
  «Սասնա ծռերը» թեմաների է բաժանել  Ա.  Սահակյանը  իր  ««Սասնա  ծռերի»  պատումների  քննական  համեմատություն» աշխատության մեջ1։
 Բանավոր  ստեղծված  վեպի  առանձնահատկություններից  է  նաև  այն,  որ  դրանում կան պարբերական բնույթ ունեցող միջադեպեր ու մոտիվներ (էպոսի մոտիվայինհամակարգի  դասակարգում  են  կատարել  Ա.  Սահակյանը  և  Հ.  Համբարձումյանը2),որոնք  նմանատիպ  հանգամանքներում  կրկնվում  են։
   Այսինքն՝  դրանք  ինչ-որ  չափովենթադրելի են դարձնում վեպի ընթացքը և, ընդհանուր հաշվով, հեշտացնում ասացողի  գործը։
   Օրինակ՝  բախտորոշ  մարտից  առաջ  կամ  հերոսի՝  վտանգի  մեջ  գտնվելուժամանակ  նրա  հարազատի՝  երազի  միջոցով  այդ  մասին  տեղեկանալու  ու  հերոսինօգնության հասնելու մոտիվը։
  Երբ Դավթի կյանքը վտանգվում է, Ձենով Օհանը երազէ տեսնում (որոշ պատումներում նաև Քեռի Թորոսը), իսկ երբ Սանասարն է փորձանքի մեջ ընկնում, Բաղդասարն այդ մասին կա՛մ երազ է տեսնում, կա՛մ մատանու միջոցով  գուշակում  վտանգը։
   Երազի  միջոցով  Մելիքի  մայրը  նախազգում  է  իր  որդու  ձախողումը։
 Կան այնպիսի մոտիվներ, որոնք, ըստ էության նույնը կամ նման լինելով, արտահայտության  պլանում  ևս  համընկնում  են։
   Այդպիսիք  են,  օրինակ,  հերոսների՝  հորզենքն ու զրահը ձեռք բերելու, թշնամու զորահավաքի, վանքի վերաշինության, կռվինպատրաստության մոտիվները։
  Թվարկվածները հիմնականում բանաձևային իրացումեն  ստանում  կրկնությունների  և  համապատասխան  իրողությունների  թվարկմանմիջոցով։
 «Սասնա  ծռերին»  հատուկ  է  «եռակի  գործողության»  մոտիվը։
   Վեպի  ընթացքըհիմնականում  զարգացում  է  ապրում,  երբ  առանցքային  գործողությունները  կատարվում, կրկնվում են երեք անգամ։
  Oրինակ՝ հերոսները իրենց հարսնացուներին տիրանալու համար անցնում են փորձությունների միջով։
  Փորձությունը հիմնականում բաղկացած է լինում երեք փուլից։
  Դավիթը Խանդութ Խաթունին հասնելու համար կռվի էգնում փահլևանների դեմ, ապա աղջկա հոր թշնամիների կամ Խանդութի փեսացուիև  վերջում  մենամարտում  Խանդութի  հետ։
   Նույն  կերպ  Սանասարը  իր  հարսնացուիհոր պահանջով խնձորն է իջեցնում աշտարակից, աղջկա փեսացուներին սպանում ևջրարգել վիշապի դեմ կռվի գնում։
 Ասացողները  հիմնականում  չեն  խախտում  եռակի  գործողության  օրինաչափությունը։
  Պատումներից մեկում Բաղդասարը գնում է՝ Քառսուն Ճող Ծամին առնելու ևթագավորի  հրամանով  փահլևանին  գետնով  է  տալիս,  ապա՝  Ասլանին  ու  Ղափլանինսպանում։
   Այս  երկու  փորձություններից  հետո  աղջկան  առնում  է  ու  գալիս  Սասուն։
 Բայց թագավորի մյուս աղջիկը՝ Դեղձունը, նրանց ճանապարհը կտրում է և արգելումՔառսունին  տանել3։
   Ճիշտ  է՝  Դեղձունի  հետ  մենամարտում  ու  նրան  հաղթում  է  Սանասարը,  սակայն,  ըստ  էության,  այդ  մենամարտը  Բաղդասարի  հարսնացուի  համարմղված  երրորդ  փորձությունն  էր,  որի  բացակայությունը  անկատար  կդարձներ  Բաղդասարի հաղթանակը։
  Այսինքն՝ բանասացը այս կամ այն կերպ լրացնում է, փորձում1  Տե՛ս  Սահակյան  Ա.,  «Սասնա  ծռերի»  պատումների  քննական  համեմատություն,  Երևան,  1975,  էջ82-173։
 2  Տե՛ս  Համբարձումյան  Հ.,  «Սասնա  ծռերի»  պատումների  տիպաբանական  խմբերն  ու  դրանցհատկանիշները (սեղմագիր), Երևան, 2008։
 3 Տե՛ս «Սասնա ծռեր», հ. Բ, մաս Բ, էջ 242-246։
 պահպանել  երեքանգամյա  գործողության  կարգը,  այլապես,  ըստ  ժողովրդականպատկերացման,  հերոսի  արարքը  չի  ունենա  բարոյական  հիմնավորում։
   Լինելով  բանահյուսական վիպաստեղծման հիմնարար հնարանքներից մեկը՝ եռաչափ գործողության մոտիվը այնքան է հարազատացել վեպին, որ գործողությունների երեքանգամյակրկնությունը  հաճախ  կատարվում  է  ինքնանպատակ,  մեխանիկորեն։
   Օրինակ՝  ԱլլոԴավթյանի  պատումում,  երբ  Գաբրիել  հրեշտակը  գիշերով  գալիս  է  Մհերի  մոտ,  վերջինս աղմուկ է լսում և երկու անգամ հարցնում, թե ով է, սակայն պատասխան ստանում  է  միայն  երրորդ  անգամ  հարցնելու  ժամանակ1։
   Նմանատիպ  դեպքերում  ավելիպարզորոշ է երևում եռակի գործողության բանաձևային բնույթը։
 Բանն  այն  է,  որ  եռակի  գործողությունը  նաև  երեք  թվի  անուղղակի  իրացումն  էվեպում։
   Այս  թիվն  ունի  կրոնա-դավանաբանական  իմաստավորում.  խորհրդանշում  էաստվածային  երրորդությունը։
   Ուստի  ժողովրդական  պատկերացմամբ  որևէ  մտադրություն  կամ  գործողություն  կարող  է  ձախողվել,  անկատար  մնալ  առաջին  և  երկրորդ անգամների ժամանակ, սակայն երրորդ անգամը, քանի որ կապված է աստվածային թվի հետ, օրհնված է և միանշանակ պիտի պսակված լինի հաջողությամբ։
 Վեպում  բազմիցս  հանդիպում  են  նաև  խորհրդանշական  թվեր։
   Այսպես,  երբլրանում է Սանասարի և Բաղդասարի մոր հղիության իննը ամիս, իննը օրը, զույգերըծնվում  են,  հարամի  դևերը  քառասունն  են,  նրանց  գողոնը  կազմում  է  քառասուներինջ, Դեղձունի ծամերը քառասուն ճյուղ են, փահլևանները կա՛մ յոթնն են, կա՛մ՝ քառասունը, Մհերի գուրզը երեք հարյուր երեսունվեց լիտր է կամ քառասուն գազականև այլն։
  Առհասարակ, բանահյուսական բոլոր ժանրերին էլ բնորոշ է խորհրդանշականթվերի առկայությունը, ուստի դրանք բանահյուսական երկի դեպքում գիտակցվում ենիբրև ավանդական տարրեր։
 Վեպի  ավանդական  կայուն  բաղադրիչների  թվում  են  աշխարհագրական  տեղավայրերի, զենք ու զրահի, ռազմական հանդերձանքի անվանումները։
  Դժվար է պատկերացնել հերոսավեպը առանց տարատեսակ զենքերի ու ռազմական պարագաներինկարագրության,  այսինքն՝  դրանց  առկայությունը  բխում  է  վեպի  ներքին  էությունից,բովանդակությունից։
  Ուստի այդ անվանումները նույնիսկ պատկերավորված են ներկայացվում. հանդես են գալիս բնութագրիչ բառերով՝ մակդիրներով, ինչպես օրինակ՝Թուր Կեծակին կամ Կեծակե Թուր, Թոփուզ Բողբադին, Շապիկ Զրըխլին, Ջըզմա (կոշիկներ)  Քուսուլին,  Քյամարն  ի  մեջքին  կամ  Քամար  Ուզընին  և  այլն։
   Պատումում  մեծաթիվ տեղանունների առկայությունը վկայում է ասացողի փորձառության, լավ հիշողության  մասին։
   Ուշ  շրջանում  գրառված  պատումներում,  որտեղ  առկա  է  վեպիմոռացման  խնդիրը,  նկատելի  է  տեղանունների  թվի  կտրուկ  նվազում։
   Սա  խոսում  էասացողների  կողմից  նյութի  պասիվ  վերարտադրության  մասին։
   Սակայն  կան  միշարք  տեղանուններ,  որոնք  անխուսափելիորեն  կապված  են  վեպի  ընթացքին  կամայնքան  են  մերվել  դրան  ու  կայունացել,  որ  ձեռք  են  բերել  խորհրդանշական-բանաձևային իմաստավորում և հանդիպում են բոլոր պատումներում։
  Դրանք են՝ Սասունը,Սասնա բերդը, Մսրը, Մարութա Բարձր Աստվածածին վանքը, Ծովասարը, Սեղանասարը,  Ճապաղջուրը,  Սև  լեռը,  Բաթմանա  կամուրջը,  Որսասարը,  Սուրբ  Կարապետիվանքը և այլ տեղանուններ2։
 Բանաձևման  եղանակները։
   Ա.  Լորդը  իր  «Ասացողը»  գրքում  առանձնացնում  էբանաձևերի  ստեղծման  երեք  հիմնական  եղանակ՝  տաղաչափական  (метрический),քերականական  (синтактический),  ձայնային  (акустик)3։
   Տաղաչափական  են,  բնակա1 «Սասնա ծռեր», հ. Բ, մաս Բ, էջ 357։
 2 Տե՛ս Աբեղյան Մ., Երկեր, հ. Ա, Երևան, 1966, էջ 332-353։
 3 Տե՛ս Лорд А., Сказител, էջ 42-59։
 նաբար,  որոշակի  չափ  ու  հանգավորում  ունեցող  կառույցները,  որոնք  թեև  մեծ  թիվչեն  կազմում  «Սասնա  ծռեր»  էպոսում,  սակայն  եղածները,  առավել  տպավորիչ  լինելով,  քան  ոչ  չափված  հատվածները,  վիպասացների  կողմից  առանց  դժվարությանմտապահվել ու համարյա թե նույնությամբ փոխանցվել են.«Կարճ կընկտիք կայնած էրկանք աղան,Էրկեն կընկտիք զուղտեր բառնան.Մեր Խոլբաշին գացեր Սասուն ի բան,Մուղալ եզներ բերե կըթան,Գարուն բոլ կը շինենք եղ ու չորթան»1։
 Քերականականը կառուցվում է բառերի խոսքիմասային հատկանիշների, նախադասության  անդամների  տարբեր  հարաբերությունների  հիման  վրա։
   Այս  եղանակովկազմված բանաձևերի ամենատարածված մոդելը հետևյալն է. բոլոր տողերում ասացողը  կրկնում  է  միևնույն  նախադասությունը՝  յուրաքանչյուրում  փոխելով  նույն  պաշտոնը  զբաղեցնող  անդամը։
   Այդպես  նա  ուշադրությունը  կենտրոնացնում  է  փոփոխվող  անդամի՝  ընդգծելով  նրա  իմաստը։
   Այսինքն՝  փոփոխվող  անդամը  խոսքի  ելակետն է դառնում.«Քառասուն տարին՝ բերինք քառասուն ամիս.Քառասուն ամիսը՝ բերինք քառասուն որ.Քառասուն որ՝ բերինք քառասուն սըհաթ.Քառասուն սըհաթ՝ բերինք քառասուն դաղկիկա,Քառասուն դաղկիկա՝ բերինք մըկա» 2։
 Առանձնապես  աչքի  են  ընկնում  գործողություն  ցույց  տվող  բառերի  կուտակումները  («քշեց,  գնաց,  ղոշումին  հասավ»,  «ժողվեց,  բերեց,  լցրեց»,  «կապեն,  տանեն,դնեն»), ինչի շնորհիվ վեպը, կարծես թե, անդադար շարժման մեջ է։
  Սասնա հերոսները  ունեն  հակում՝  անմիջապես  արձագանքելու,  գործելու։
   Վեպի  դինամիզմը  բխում  էծուռ  հերոսների  անկաշկանդ  ու  անբռնազբոս  վարքագծից։
   Ա.Եղիազարյանը  նկատում  է,  որ  սասունցի  հերոսների  նշանաբանն  է  «յա  աստված  ընձի  կիտա,  յա  հակառակորդին»  մտայնությունը.  «Սա  Սասնա  հերոսների  վճռականության  բանաձևն  է։
 Էպիկական  հերոսների  ամբողջ  կյանքը  նման  արարքների  հերթափոխություն  է։
   Դանրանց էությունն է։
  Սա փիլիսոփայություն է և ապրելու ձև... Հերոսի ամեն մի զգացմունք,  հոգու  ամեն  մի  շարժում  անմիջապես  դառնում  է  արտաքին  շարժում,  արարք,գործողություն»3։
 Ձայնային  բանաձևումը  ճարտասանական  հնարանք  է՝  բաղաձայնույթների  ուառձայնույթների  միջոցով  ստեղծելու  համապատասխան  տրամադրություն,  խոսքինհաղորդելու  երաժշտականություն  ու  ռիթմ։
   «Սասնա  ծռերում»  բաղաձայնույթի  ամենատարածված  օրինակը,  որը  հանդիպում  է  գրեթե  բոլոր  պատումներում,  Սասնաբերդի անվանակոչության հատվածն է՝ «ս» բաղաձայնի կուտակմամբ.«Կըսե.- Ա՛յ տղա, էդի սասո՛ւմ է, սասո՛ւմ ,Ըդի քար չի, սասո՛ւմ...Օր կըսե՝ սասո՛ւմ, Սանասար կըսա.-Հայրիգ ջա՛ն, էլ անուն դրվավ՝ Սասուն»։
 Վերջ, գըդրվի բերդի անուն Սասուն,Հա՛ գըմնա Սասուն, Սասու՜ն»4։
 1 «Սասնա ծռեր. ընտիր պատումներ», Երևան, 2008, էջ 29։
 2 «Սասնա ծռեր», հ. Ա, էջ 549։
 3 Եղիազարյան Ա., Սասնա ծռեր էպոսի պոետիկան, Երևան, 2013, էջ 86-87։
 4 «Սասնա ծռեր», հ. Դ, Երևան, 1999, էջ 328։
 Այս եղանակով կառուցված խոսքը բարեհունչ է, անկախ իր բովանդակությունից՝ախորժալուր  ունկնդրի  համար։
   Նա  չի  էլ  զգում,  թե  ինչպես  է  ասացողը  հնչյունայիններգործությամբ իր ուշադրությունը գրավում։
 Պատկերավորման  միջոցները՝  բանաձևման  միջոցներ։
   Պատկերավորման  միջոցները  «Սասնա  ծռերում»  ուսումնասիրել  են  Մ.  Աբեղյանը  և  Ա.  Եղիազարյանը1։
 Նրանք  հանգամանորեն  անդրադարձել  են  խոսքի  պատկերավորման  հիմնական  միջոցներին  էպոսում  (կրկնություն,  համեմատություն,  մակդիր),  տվել  նրա  պատկերավորման համակարգի ընդհանուր բնութագիրը։
  Անզեն աչքով էլ կարելի է նկատել, որվեպը  հարուստ  չէ  պատկերավորման  միջոցներով։
   Սակայն  ստորև  մենք  քննելու  ենքդրանք` իբրև խոսքի բանաձևման ուրույն միջոցներ։
 Խոսքի  բանաձևման  հիմնարար  միջոցը  կրկնությունն  է։
   Յուրաքանչյուր  տիպիկրկնություն  (կրկնության  կարող  է  ենթարկվել  խոսքային  յուրաքանչյուր  միավոր՝հնչյունից  կամ  բառից  մինչև  ամբողջական  պարբերույթ)  ինքնին  բանաձև  է։
   Կրկնության  միջոցով  ասացողը  հեշտացնում  է  նաև  տողերի  հանգավորումը։
   Հատկապեսմիևնույն  տողի  և  վերջութային  կրկնության  դեպքում  ստացվում  է  հարևան  տողերիմեխանիկական հանգավորում.  «Տա՜յ մերիկ, ի՞նչղ էնիմ,  Տա՜յ մերիկ, ի՞նչղ էնիմ  Սասմա քաղքեն բեհբահր խանած»2։
 Ուշ  շրջանում  գրառված  Սասնա  պատումները  աչքի  չեն  ընկնում  ասացողականբազմարվեստ  խոսքով.  hազվադեպ  են  հանդիպում  բանաձևային  դրսևորումներ։
 «Սասնա ծռերի» Դ հատորում որոշ պատումներ խիստ փոքրածավալ են։
  Դրանք նույնիսկ կարելի է համարել բազմատարր վեպի մնացուկներ։
  ԺԵ պատումը, որը պատմելէ Խազալ Տոնոյանը, ընդգրկում է միայն Դավթի ճյուղը, այն էլ՝ կցկտուր։
  Բանն այն է,որ  Խազալը  վարպետ  վիպասաց  չէ.  նա  ուղղակի  բազմիցս  լսել  է  վեպը  վարպետ  վիպասացի  կողմից՝  չորս  ճյուղով։
   Նկատելի  է,  որ  վիպելիս,  այնուամենայնիվ,  փորձել  էիր  խոսքը  ունկնդիրների  համար  հետաքրքրաշարժ  դարձնել՝  հաջորդ  նախադասությունը սկսելով այն բառով կամ բառակապակցությամբ, որով ավարտել է նախորդը.«Գ’էլի ու գէրթը։
 Գ’էլի գերթը, օր ընդեն գը չափին.Զծեռքը գըզարգե կոտը թռու ոսկովԳըզարգե ընդուր կլոխ, օր նստե գըչափե։
 Ըդունք գէրթան։
 Ըդունք օր գէրթան,Խըբար գըհասնի Մսրա Մելիքին»3։
 Ճիշտ է՝ համեմատությունները մեծ թիվ չեն կազմում, սակայն պետք է նկատել, որհայտնի  բանաձևային  որոշակի  կառույցներ  ամբողջությամբ  կազմված  են  համեմատության միջոցով, ինչպես՝ Խանդութի գովքը (« Իմ կարմիր Խանդութ ինչ օր խընծործառն  ի  ծիրին։
   /  Իմ  խորոտիկ  Խանդութ  ինչ  օր  լուսնակ  տըսնըհինգին…»4,  կանանցծաղրը Կոզբադինին կամ Խոլբաշուն. (« Խո՛լբաշի ջան, Խո՛լբաշի. / Իդա դիեն գացիրքընց  գել  գազան,  /  Ըն  դիեն  էկար  քընց  շուն  վազան.  /  Մզրաղդ  է  վիզդ  քընց  շանխառան, / Բերանդ է բաց քընց պատուհան…»)5։
 1 Տե՛ս Աբեղյան Մ., հ. Ա, էջ 474, 475, Եղիազարյան Ա., էջ 275-294։
 2 «Սասնա ծռեր. ընտիր պատումներ», էջ 410։
 3 Նույն տեղում, էջ 372։
 4 Նույն տեղում, էջ 200։
 5 Նույն տեղում, էջ 30։
 Կայուն մակդիրների քանակը ևս սահմանափակ է (հերահոտ հորոխպեր, քառասուն գազական փահլևան, խոր նետ ու աղեղ, դառ դժողք, Կոզբադին մեծաբերան ևայլն)։
   Դրանք  մեծապես  հանդես  են  գալիս  հերոսների  մականունների  տեսքով։
   Դագալիս  է  գյուղացի  մարդկանց  նախասիրությունից.  նրանք,  առհասարակ,  սիրում  ենմականուններ  վերագրել  թե՛  իրական  անձանց,  թե՛  իրենց  կերտած  հերոսներին։
   Ինչպես  արդեն  նշել  ենք,  կայուն  մակդիրներով  են  հանդես  գալիս  նաև  զենք  ու  զրահի,ռազմական հանդերձանքի անվանումները։
 Էպիկական մականունը կարող է նշել հերոսի ծագման վայրը, օրինակ՝ Իլյա Մուրոմեց (Մուրոմցի), Սադկո Նովգրադցի։
  «Սասնա ծռերի» գլխավոր հերոսին կոչում ենՍասունցի  Դավիթ,  իսկ  գլխավոր  թշնամուն՝  Մսրա  Մելիք։
   Մականունները  ցույց  ենտալիս, որ հերոսներն իրար հակադրվում են նախևառաջ ազգությամբ։
 Համաշխարհային  էպոսներում  սերում,  ծագում  ցույց  տվող  ամենատարածվածմակդիրները կազմվում են՝ հերոսների տոհմի կամ հորական անուններին ավելացնելով ազգանվանակերտ ածանցներ, այսինքն՝ այդ մակդիրները հանդես են գալիս իբրևազգանուններ  (օրինակ՝  Տելամոնյան  Այաքս,  Պելիսածին  Աքիլլես,  Մեգես  Փիլևսիաս(Փիլևսի որդի), Դոբրինյա Նիկիտիչ, Վասիլի Կազիմիրովիչ, Սոփման Օդուխմանորդի)։
 Սակայն հայկական էպոսում նման մակդիրներ չեն հանդիպում։
 «Սասնա ծռերում» մականունները հիմնականում ձևավորվել են հերոսի որևէ անհատական հատկանիշի վրա։
  Կան արտաքին հատկանիշներ մատնանշող մականուններ,  ինչպես`  Թուխմորուս  Դավիթ,  Թառլան  Դավիթ,  Քառսուն  Ճյուղ  Ծամ  Դեղձուն,բնավորության գծերին վերաբերող ՝ Ծուռ, Ձենով Հովան, Քեռի Թորոս։
  Իսկ, օրինակ,Խադութ  Խաթունի  կամ  Պարոն  Աստղիկի  մականունները՝  որպես  այդպիսիք,  չունենմականվան նշանակություն, ոչ էլ պատկերավոր որոշիչներ են, այլ՝ սեռային պատկանելություն ցույց տվող դիմելաձևեր։
  Բայց, քանի որ մշտապես կրկնվում են հերոսներիանունների հետ, ստացել են մականվան ու կայուն մակդիրի արժեք։
  Եվ այսպես էլի միքանի մականուններ՝ Մեծ Մհեր, Փոքր Մհեր, Տղա Դավիթ, Աղջիկ Խանդութ և այլն։
 Այն հատկանիշները, որոնք մականուններ են դառնում, այս կամ այն կերպ պետքէ հիմնավորվեն, դրսևորվեն հերոսների վարքագծում։
  Օրինակ՝ վեպում Ձենով Հովանի բարձրագոչ ձայնը դրսևորվում է վանքի վերաշինության համար վարպետներ կանչելու և հորի մեջ ընկած Դավթին ձայն տալու դրվագներում։
 Որոշ  մականունների  (օրինակ՝  Դավթի  Թլոր  և  Շաղգամակեր)  առաջացումը  վեպում  տրվում  է  դիպվածով։
   Դժվար  է  ասել՝  դիպվածի  արդյունքում  է  առաջ  եկել  մականունը,  թե  այն  նախապես  եղել  է,  հետո  ժողովուրդը  դրա  վերաբերյալ  հյուսել  էավանդություն։
   Համենայն  դեպս,  ժողովրդական  ստուգաբանությունը  հիմնված  է  ժողովրդի երևակայության վրա։
  Սակայն հանդիպում են այնպիսի օրինակներ, որոնցումակնհայտորեն  երևում  է,  որ  ասացողը  հերոսի  մականվան  առաջացումը  ամեն  կերպփորձել է կապել որևէ պատմության  հետ։
  Օրինակ՝  ասացող Մանուկ  Թորոյանի պատումում Խոր Մանուկին է վերագրված Դավթի՝ ոսկով և կրակով փորձելու միջադեպը,որով ասացողը փորձել է ստուգաբանել «Խոր» մականվան առաջացումը.«Գնաց ձեռ զարգեց կրագի մեչ,Կրագ կպավ, մատ վառավ.Մատ որ վառավ, մատ զարգեց բերան։
 Կրագ կպուկ էր մատին,Իդոր մռութն էլ վառավՀարի հընցուցին, մռութ վառավ, խոռվավ։
 Էտեխ մնաց Խոր Մանուկ իդոր անուն»1։
 1 «Սասնա ծռեր. ընտիր պատումներ», էջ 166։
 Այլ  պատկերամիջոցներով  որոշ  բանաձևային  կառույցներ  հանդիպում  են  էպոսում, սակայն առանձին որակ չեն կազմում անդրադառնալու համար։
 Այսպիսով,  խոսքային  բանաձևումը  ասացողական  բանարվեստի  գլխավորսկզբունքն  է։
   Էպոսի  բանաձևային  համակարգը  դրա  գեղարվեստականության  ցուցիչն  է։
   «Սասնա  ծռեր»  էպոսը,  թեև  ասվում  է  ազատ  ոտանավորով,  սակայն  ինչպեստեսանք,  ունի  ներքին  համակարգվածություն,  բանաձևային  կայուն  կառույցներովհագեցած տեքստ։
 Աննա ՄիկոյանԽՈՍՔԻ ԲԱՆԱՁԵՎՄԱՆ ԱՐՎԵՍՏԸ «ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ» ԷՊՈՍՈՒՄԲանալի բառեր` Բանաձևային կառույց, ասացող, բանահյուսություն, էպոս, կայուն մակդիր, եռակի գործողության մոտիվ։

Սույն  աշխատանքում  քննել  ենք  «Սասնա  ծռերի»  ասացողական  արվեստը  (պոետիկան)՝  հիմնվելով Ա. Լորդի «Ասացողը» գրքում ներկայացված դրույթների վրա, որոնցով հնարավոր է  ուսումնասիրել,  վերլուծել  ցանկացած  բանահյուսական  ստեղծագործության  կատարողական  արվեստը,  կառուցվածքային-գեղարվեստական  առանձնահատկությունները։
   Էպոսի  ավանդականության  ցուցիչը  բանաձևային  կայուն  կառույցների  առկայությունն  է,  որոնց  միջոցով  է  միայն հնարավոր բանավոր երկ կառուցել, պահպանել ու ավանդել։
  Հոդվածում ներկայացված  են  «Սասնա  ծռեր»  էպոսի  ավանդական-բանաձևային  կառույցների  տեսակները,  դրանց  կառուցման եղանակներն ու միջոցները։
