ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1991-1994-ականներին 1990-ականներին 20-րդ դարի սկզբին Խորհրդային Միությունը հասել էր փլուզման եզրին `հասկանալի պատճառներով, ինչը անխուսափելիորեն կհանգեցներ միջազգային ասպարեզում ռազմաքաղաքական իրավիճակի կտրուկ փոփոխության:  Նախկին ԽՍՀՄ հանրապետությունները, այդ թվում ՝ Հայաստանը, գնացին անկախության ճանապարհով ՝ ազատվելով Մոսկվայի միջոցով արտաքին աշխարհի հետ հաղորդակցվելու պարտադրանքից: Անկախության վերահաստատումից հետո նորանկախ հանրապետությունը դարձավ միջազգային հարաբերությունների լիիրավ անդամ `հնարավորություն ունենալով կամավոր և իր հայեցողությամբ զարգացնել իր արտաքին քաղաքականությունը:   Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ նախորդ տարիներին, լինելով խորհրդային պետության մաս, զրկված լինելով անկախ արտաքին քաղաքականություն վարելու հնարավորությունից, Հայաստանը միջազգային կապերի փորձ, միջազգային քաղաքականության հայեցակարգ ՝ պրակտիկայի չափանիշներ չունի: Եվ ո՞րն էր այդ ժամանակ Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականությունը:  ԽՍՀՄ փլուզումից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները տարածաշրջան, բացի Ռուսաստանի Դաշնությունից, մուտք ունեցան այլ գլոբալ դերասանների, ԱՄՆ-ի և եվրոպական ինստիտուտների:   Միևնույն ժամանակ, նրանք սկսեցին հետաքրքրություն ցուցաբերել Հարավային Կովկասի նկատմամբ, ինչպիսիք են Իրանը և Թուրքիան, որոնք նախկինում այդպիսի դեր կամ ազդեցություն ունեին տարածաշրջանում:   Ավելին, վերջինս Արևմուտքի կողմից դիտվում էր որպես տարածաշրջանում Ռուսաստանի ազդեցությունը սահմանափակելու և Ռուսաստանի «վերադարձը» կանխելու ցանկալի միջոց: Նոր իրավիճակում անհրաժեշտություն առաջացավ մշակել և իրականացնել տարածաշրջանային նոր բաղադրիչ Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության մեջ:   Մասնավորապես, Հարավային Կովկասը Թուրքիայի համար ունի մեծ աշխարհաքաղաքական, ռազմավարական և անվտանգության կարևորություն, ավելին ՝ Անկարան համոզված էր, որ Հարավային Կովկասը և Կենտրոնական Ասիան ապագայում կլինեն Թուրքիայի ազդեցության գոտիները:  Նրանք հավատում էին, որ «21-րդ դարը պատկանելու է թուրքերին» 1: Նշենք, որ Թուրքիան, ունենալով սերտ լեզվական, պատմական, մշակութային և քաղաքական կապեր Ադրբեջանի հետ, հենց սկզբից նախապատվությունը տալիս էր այդ երկրին Հարավային Կովկասում: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա նա, ի դեմս իր ղեկավարման, անկախության վաղ շրջանում, կոշտ դիրքորոշում որդեգրելով Մոսկվայի նկատմամբ, սկսեց հակումներ ցուցաբերել դեպի Արևմուտք, իսկ Թուրքիան, որպես արևմտյան ճամբարի լիիրավ անդամ, բռնեց իր ուշադրություն Ըստ ՀՀ Գերագույն Նախագահի Նախագահ Լ. Ըստ Տեր-Պետրոսյանի, Հայաստանի առջև ծառացած ամենակարևոր խնդիրներից մեկը միջազգային մեկուսացումը, եթե ոչ բարիդրացիությունն էր, ապա գոնե նորմալ հարաբերությունների հաստատումն անհապաղ հարեւաններ.   Ըստ նրա ՝ «Հայաստանը պետք է քաղաքակիրթ երկրներին արժանի հարաբերություններ հաստատեր իր բոլոր հարևանների, այդ թվում ՝ Թուրքիայի հետ ... Ավանդական հակասությունները չպետք է խանգարեն մեզ օգտվել Թուրքիայի հետ հարաբերություններից, գոնե առևտրային, իսկ հետո ՝ ավելի լայն տնտեսական հարաբերություններից»: մակարդակի վրա »2: Պետք է ընդգծել նաև, որ անկախ պետություն դառնալով ՝ Հայաստանը զրկվեց խորհրդային վահանից, մինչդեռ նրա ռազմական կարողությունները շատ սահմանափակ էին:   Նման պետության ազգային անվտանգության հրամայականը նշանակում էր խաղաղ ճանապարհով չեզոքացնել հնարավոր ռազմական սպառնալիքը:   Այդ իմաստով ճիշտ կարելի է համարել «բոլոր հարեւանների հետ բարիդրացիական հարաբերությունների հաստատումը», որը նորանկախ հանրապետության արտաքին քաղաքականության հիմքն էր:   Թվում էր, թե Հայաստանի ղեկավարությունը փորձում էր լուծել ոչ միայն միջազգային ասպարեզում հանրապետության դիրքի ամրապնդման, այլև քաղաքական միջոցներով ազգային անվտանգության ապահովման խնդիրը: 1991 թ. Սեպտեմբերին ՀՀ անկախության հանրաքվեի անցկացումից հետո թուրքական կողմը, առաջին հերթին լրատվամիջոցները, շրջանառության մեջ դրեց մի վարկած, համաձայն որի `ՀՀ առաջին նախագահ ընտրված Լ. Տեր-Պետրոսյանը հավաստիացրեց Թուրքիային, որ Հայաստանը 1 Տե՛ս Demoyan G., Foreign Policy of Turkey and ղարաբաղյան հակամարտությունը, Երեւան, 2013, էջ: 121: 2 Տեր-Պետրոսյան Լ., Հայ-թուրքական հարաբերություններ, Երեւան, 2009, էջ 16-17: կարող է հրաժարվել դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանությունը սգալուց, կարծես Հայաստանը պատրաստ է այդ քայլին գնալ պայմանով, որ երկու երկրների միջև տնտեսական համագործակցության համար բարենպաստ պայմաններ կստեղծվեն, մասնավորապես ՝ Հայաստանին թույլատրվի ապրանքներ տեղափոխել Թուրքիայի տարածքով:   Դեկտեմբերին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Ռ. Հովհաննիսյանը հերքում է նման նամակի իսկությունը ՝ նշելով, որ Հայաստանը և՛ տնտեսական ակտիվ համագործակցություն է փնտրում տարբեր երկրների հետ, բայց հայ ժողովրդի պատմության ողբերգական շրջանը մոռանալու մասին խոսք լինել չի կարող 3: 1991 թ. Դեկտեմբերի 16-ին, Թուրքիայի կառավարությունը, նախկին խորհրդային հանրապետությունների շարքում, ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը:   Այդ կապակցությամբ 1991 թ. Դեկտեմբերի 24-ին Թուրքիայի վարչապետ Ս. Դեմիրելը ուղերձ է հղել ՀՀ Նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանին, որը Հայաստանին կոչ է անում պահպանել միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքները, հատկապես տարածքային ամբողջականությունը և անձեռնմխելիությունը: սահմանները Թուրքիայի և այլ հարևանների հետ հարաբերություններում ՝ առաջնորդվելով բարիդրացիության սկզբունքներով և դրանց վրա կառուցել իր քաղաքականությունը 4:  Անկախ նրանից, թե Թուրքիան ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը, այնուամենայնիվ չշտապեց նրա հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատել:   Անդրադառնալով ՀՀ Անկախության հռչակագրին ՝ նա իր քայլը հիմնավորեց Հայաստանի տարածքային պահանջներով 5: Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ չնայած Թուրքիան, իբր, հրաժարվեց դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ, այդուհանդերձ պաշտոնական Անկարան փորձեց որոշակի հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ, մասնավորապես տնտեսական ոլորտում:   Այս համատեքստում ուշագրավ էր Թուրքիայի դիրքորոշումը, որը հաստատեց «Ալարկո Հոլդինգ» բաժնետիրական ընկերության խորհրդի նախագահը: Alaton ծրագիրը պատրաստակամություն հայտնեց Տրապիզոնի նավահանգիստը տրամադրել Հայաստանի Հանրապետության օգտագործման համար 6:  Այս կապակցությամբ, պաշտոնական 3 Տե՛ս Արշակյան Գ., 1991-1994 թվականներին Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ Թուրքիայի վարած քաղաքականության հիմնական սկզբունքները, // «Հայագիտության հիմնախնդիրները», Երեւան, 2015, էջ: 22 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 274: 5 Տե՛ս Անանյան Ա., Հայոց ցեղասպանությունը հայ-թուրքական երկխոսության համատեքստում, // «Հայոց ցեղասպանության պատմության և պատմագրության հիմնահարցեր», Երևան, 2004, էջ: 6 6 Տե՛ս Հովհաննիսյան Ն., Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջան խնդիրը Հայաստանի ազգային անվտանգության հիմնախնդիրը, // «Մերձավոր և Մերձավոր Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ», Երևան, 1996, N 16, էջ: 15 Գոյություն ունի Անկարան, ի դեմս Արտաքին գործերի նախարար Ս. Գիրայի, որը ասում է. Նշենք, որ Թուրքիան պատրաստակամություն հայտնելով ընդլայնել տնտեսական կապերը Հայաստանի հետ և համաձայնվելով ապահովել Տրապիզոնի նավահանգիստը, միևնույն ժամանակ, Թուրքիան փորձում էր հայ-թուրքական հարաբերությունները տնտեսական ոլորտ տեղափոխել քաղաքական ոլորտ:   Քանի որ Ալթոնի պլանը նախատեսում էր Կենտրոնական Ասիայի հանրապետություններից հումք տեղափոխել Հայաստան Ադրբեջանով, Թուրքիան փորձում էր ներգրավել Հայաստանը բավականին շահութաբեր գործարքի մեջ, ամենայն հավանականությամբ ՝ Ադրբեջանի հետ բանակցություններում «շղթա» հագնելու մտադրությամբ:  Ուստի պատահական չէ, որ այդ շրջանում թուրքական իշխող շրջանակները սկսեցին գործել միջնորդի դեր ստանձնելու պատրաստակամությամբ, մասնավորապես ՝ Karabakhարաբաղի հարցում:   Այս առումով, վարչապետ Ս. Դեմիրելը 1992 թ. Հունվարին նա հայտարարեց, որ Թուրքիան մեծապես կնպաստի հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորմանը, միայն որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը կշարունակեն վստահել իրեն:   Նմանատիպ հայտարարությամբ, նա կրկնել է արտգործնախարար Հ. Չեթինը 8: Այնուամենայնիվ, իրավիճակը փոխվեց 1992 թ.-ին: Փետրվարի վերջին դեպքերից հետո:   Խոջալուի ազատագրումը ղարաբաղյան ուժերի կողմից առիթ հանդիսացավ, որ Թուրքիան հրաժարվի Ալաթոնյան ծրագրից:   Հայաստանի հետ մերձեցման թուրքական միտումները վերածվեցին համատարած հակահայկական հիստերիայի:   Այդ օրերին պաշտոնական այցով Տաշքենդում գտնվող Թուրքիայի արտգործնախարար Չեթինին հրամայվեց անհապաղ մեկնել Բաքու, իսկ նախագահ Թ. Մարտի 4-ին Իզմիրում ելույթ ունենալիս ՝ Օզալը պահանջեց, որ իր կառավարությունը վճռական գործողություններ ձեռնարկի ընդդեմ «հանցագործությունների» Հայեր 9. Այս առումով ավելորդ չէ նշել, որ Խոջալուի դեպքերի հետ կապված `Ադրբեջանում դեռ շրջանառվում է« Խոջալուի ցեղասպանություն »արտահայտությունը, որը դարձել է թուրք-ադրբեջանական համատեղ ծրագիր` չնայած Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին:   Այսպիսով, ադրբեջանական կողմը փորձում է կոծկել իր հրեշավոր հանցագործությունը սեփական 7 Արշակյան Գր. աշխատանք., էջ 25: 8 Տե՛ս նույն տեղում: 9 Տե՛ս նույն տեղում, Պ. ժողովրդին, որն իրականացվում էր իշխանության համար պայքարի քաղաքական ինտրիգների պատճառով:  Փաստորեն, Խոջալուի խաղաղապահները գնդակահարվել են Աղդամի մոտ, որը վերահսկվում է Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի ստորաբաժանումների կողմից, և նույնիսկ Ադրբեջանի նախկին նախագահ Ա. Մութալիբովը, չեխ լրագրող Դ. Տրված է Մազալովային և 1992 թ. Գազետա »2010 թվականի ապրիլի 2-ին: 1992-ին Խոջալուի ազատագրումը: Մայիսին հաջորդեցին Շուշիի ազատագրումը և Լաչինի մարդասիրական միջանցքի բացումը:   Վարչապետ Ս.Դեմիրելը Շուշիի ազատագրումից հետո կառավարության արտահերթ նիստում հայտարարեց, որ տեղի ունեցածը «հայերի հերթական ահաբեկչությունն է ադրբեջանցիների դեմ»:   Այսուհետ Թուրքիան չի կարող հանդես գալ որպես արտաքին դիտորդ, քանի որ ակնհայտ է ղարաբաղյան հակամարտության ուժային լուծման փորձը: »11  Իսկ 1992 թ. Մայիսի 20-ին Թուրքիայի խորհրդարանի հատուկ նիստում հայտարարեց Արտաքին գործերի նախարար Հ. Չեթինը: «Մինչ այժմ Թուրքիան փորձում էր չեզոք դիրքորոշում ունենալ այս հարցում, նրա դիվանագիտական ​​ջանքերն ուղղված էին խնդրի խաղաղ կարգավորմանը, բայց այսուհետ Թուրքիան կաջակցի Ադրբեջանին բոլոր միջազգային ատյաններում:   ԵԱՀԿ-ն ընդունել է, որ Karabakhարաբաղը Ադրբեջանի տարածք է, իսկ այսօր հայերը գրավել են Լաչինը:   Թուրքիան թույլ չի տա սահմանների փոփոխություն:   Հայաստանը պատասխանատու է դրանից բխող բոլոր հետեւանքների համար: »12 Փորձելով մի փոքր մեղմել հայ-թուրքական հարաբերությունները, նպաստել երկու երկրների միջեւ առեւտրատնտեսական կապերի զարգացմանը: Հունիսին, նախ Ռիո դե Janeանեյրոյում, ապա Ստամբուլում, Լ. Տեր-Պետրոսյան-Ս. Դեմիրելի հանդիպումներ 13:   Վերջին հանդիպման ժամանակ, անդրադառնալով Հայաստան-Թուրքիա երկկողմ հարաբերություններին, Լ.Տեր-Պետրոսյանը նշեց, որ դրանք չպետք է բխեն հայ-ադրբեջանական հարաբերություններից, ինչին ի պատասխան Ս.Դեմիրելը շեշտեց, որ ոմանք համաձայն են, բայց կա արյունահեղություն, Երկու երկրների միջև դիվանագիտական ​​հարաբերությունների հաստատման միակ խոչընդոտը շարունակական զինված բախումն է 14: 10 Լրացուցիչ մանրամասների համար տե՛ս http: //www.xocali.net/ha/p07.html (հասանելի է 30.05.2016): 11 Արշակյան Գ., Նշվ. աշխատանք., էջ 26: 12 Հակոբյան Թ., Հայեր և թուրքեր:   Պատերազմ, սառը պատերազմ, դիվանագիտություն, Երեւան, 2012, էջ. 282: 13 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 287: 14 Տե՛ս Արշակյան Գ., Նշվ. աշխատանք., էջ 27: 1992 Աշնանը Հայաստանում առաջացավ հացի խնդիր, որը շրջափակման պատճառով գտնվում է ծանր սոցիալ-տնտեսական իրավիճակում:   Հայաստանը պետք է հաց գներ Եվրամիության վարկի դիմաց:  Նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանը կապվել է վարչապետ Ս. Նա Դեմիրելի հետ քննարկել է Թուրքիայի տարածքով ցորեն ներկրելու հնարավորությունը:  Վերջինիս դրական պատասխանից հետո հոկտեմբերին Անկարայում ստորագրվեց համապատասխան պայմանագիր, փոխարենը Թուրքիան հարյուր հազար տոննա հացահատիկ տրամադրեց Հայաստանին:   Նոյեմբերին Սիրիայի նախագահ Հրանուշ Հակոբյանը Հայաստան էր ժամանել Թուրքիայի տարածքով: Ասադի նվիրած վեց հազար տոննա հացահատիկ: 1992 թ. Դեկտեմբերի 29-ին Լ. Տեր-Պետրոսյանի հեռախոսազրույցը Ս. Դեմիրելի հետ, որի ընթացքում Թուրքիայի վարչապետը պատրաստակամություն հայտնեց շարունակել հացահատիկի առաքումները Հայաստան, ինչպես նաև քննարկել Թուրքիայի տարածքով Հայաստան երրորդ երկրներից էլեկտրաէներգիա մատակարարելու հնարավորությունը: , Հայաստան-Թուրքիա արձանագրության նախագծի և Երևան-Անկարա հարաբերությունների վերաբերյալ բանակցությունները շարունակվեցին մինչև 1993 թվականի գարուն:  Հենց այդ ժամանակ էլ կողմերի միջև հարաբերությունները կրկին սրվեցին ՝ կրկին պայմանավորված լինելով ղարաբաղյան խնդրով: Հավելենք, որ, ամենայն հավանականությամբ, հայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացման Թուրքիայի որոշիչ միտումը պայմանավորված էր Հայաստանը Թուրքիայի քաղաքական ուղեծրում պահելու փաստով:   Քանի որ Թուրքիան ներկայացնում էր Արևմուտքի շահերը, այդ ժամանակ Հայաստանն անմիջականորեն ներգրավվեց արևմուտքի ազդեցության ոլորտում ՝ թուրքական միջավայրի միջոցով:  Այլ կերպ ասած, Արեւմուտքի հետ կապը միջնորդվում էր Թուրքիայի միջոցով: Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք հայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացման տրամաբանությունից, Karabakhարաբաղի հարցը դրանում աստիճանաբար դառնում է որոշիչ գործոն, որի վրա Թուրքիայի դիրքերը անընդհատ սրվում են Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից:   Իր հերթին պետք է ընդգծել, որ Թուրքիան այդ հարցը բարձրացնում է ՝ համաշխարհային հանրության ուշադրությունը Հայոց ցեղասպանության ճանաչումից շեղելու համար: Թուրք-հայկական հարաբերություններն ավելի բարդացան 1993-1994 թվականներին:  Մասնավորապես, 1993 թ. Ապրիլին, երբ հայկական ուժերը ազատագրեցին Քելբաջարը (Քարվաճառ), հայ-թուրքական հարաբերությունները ծայրաստիճան սրվեցին:   Թուրքիայի արձագանքը Քելբաջարի ազատագրմանը շատ սուր էր: Արդեն ապրիլի 2-ին Թուրքիան հայտարարեց, որ այսուհետ ստուգելու է բոլոր այն ինքնաթիռները, որոնք Թուրքիայի տարածքով բեռներ են տեղափոխում Հայաստան:  Ապրիլի 3-ին Թուրքիան արգելեց իր տարածքով դեպի Հայաստան բեռնափոխադրման բոլոր տեսակները `ասելով, որ« դրանք նպաստում են Ադրբեջանի դեմ հայերի ռազմական ջանքերին »:   H-50 օդային միջանցքը փակ էր ինչպես հայկական ինքնաթիռների, այնպես էլ Գյումրի-Կարս գծի դիմաց ՝ այդպիսով Հայաստանը ենթարկելով ամբողջական շրջափակման:  Դրան հաջորդեցին բացահայտ ռազմական սպառնալիքներ:  Այդ օրերին Թուրքիայի քաղաքական ու ռազմական շրջանակներում ակտիվորեն քննարկվում էր ղարաբաղյան հակամարտությանը թուրքական հնարավոր ռազմական միջամտության հարցը:   Նախագահ Թ.Օզալը հայտարարություն արեց «կասեցնել հայերի առաջխաղացումը թուրքական ռազմական ուժերի կողմից»:   Ավելին, նա հայտարարեց. «Timeամանակն է, որ Թուրքիան ատամներ ցույց տա Հայաստանին»: Տ.Օզալի ռազմատենչ հայտարարությունները առիթ հանդիսացան Անկարային `քննարկելու« Կիպրոսի տարբերակը »Հայաստանում կիրառելու հարցը:   Ենթադրվում էր, որ վարկածը հարձակվելու է հանկարծակի արագ և արագ գրավելու Հայաստանը:   Այդ ընթացքում ապրիլ ամսին համալրվեցին Հայաստանի սահմանամերձ շրջանում «պատրաստության մեջ գտնվող» թուրքական զորամիավորումները: Նշենք, որ Քելբաջարի ազատագրումից հետո Թուրքիայի կոշտ դիրքորոշումը, հավանաբար, պայմանավորված էր նրանով, որ դա այն տարածքների օկուպացիայի սկիզբն էր, որոնք հետագայում Ադրբեջանի կողմից կկոչվեին «գրավյալ տարածքներ»:  Այս կապակցությամբ տեղին է մեջբերել 1993 թվականը: Ապրիլի 20-ին վարչապետ Ս. Դեմիրելի խոսքերը ՀՀ Նախագահին ուղղված:   Վերջինս, ցույց տալով քարտեզը, ասաց. «Սա Հայաստան է, սա հայկական հող է, մենք ոչ մի հարց չունենք, սա մեր հարևանն է, սա Karabakhարաբաղն է, սա հայկական հող չէ, բայց հայերն այնտեղ են ապրում, դուք մտահոգություններ ունեք, վերցրել եք Karabakhարաբաղ, մենք դա հասկացանք, սա Լաչինն է, սա քո հողն է: Ո՛չ, այնտեղ հայեր չէին բնակվում, դու վերցրեցիր, ասացիր, որ դա անվտանգության համար է, մենք դա էլ հասկացանք:  Ի՞նչ գործ ունեք Քելբաջարի հետ: Դուք սպանում եք մեր եղբայրներին: »17 Թուրք-հայկական լարված հարաբերությունների մթնոլորտում 1993-ի հուլիս-օգոստոս ամիսներին հայկական ուժերը ունեցան նոր հաջողություններ:   ԼRՀ բանակին հաջողվեց ազատագրել Աղդամ և Ֆիզուլի, abաբրայիլ և Zanանգե 15 Չաքրյան Հ., Karabakhարաբաղի հարցը հայ-թուրքական հարաբերությունների համատեքստում, Երևան, 1998, էջ: 23 16 Նույն տեղում, Պ. 17 Հակոբյան Թ., Նշվ. Աշխ., Էջ 297: լան Հանգամանք, որը բողոքի մեծ ալիք բարձրացրեց Թուրքիայում:  1993 թվականին հայկական ուժերի հաջողության կապակցությամբ Հուլիսի 25-ին Թուրքիայի նորընտիր նախագահ Ս. Դեմիրելի նստավայրում տեղի ունեցավ Թուրքիայի Անվտանգության խորհրդի դռնփակ նիստ, որից հետո Արտաքին գործերի նախարար Հ. Չեթինը հայտարարեց, որ օգտվելով Ադրբեջանի ներքին անկայունության մասին ՝ «նկատի ունենալով Ադրբեջանում տեղի ունեցող իշխանափոխությունը», հայերը «գրավել էին» նոր տարածքներ:  Նա հայերին զգուշացրեց, որ նրանք չեն կարողանա այդ տարածքները պահել իրենց ձեռքում: «Հայաստանը շատ թանկ է վճարելու այս տարածքների համար», - ասաց նա: 1994-ի զինադադարը ղարաբաղյան ճակատում 2006-ի մայիսին ղարաբաղյան ռազմաճակատի զինադադարը թուլացրեց լարվածությունը Հայաստանի և Թուրքիայի միջև նոր մակարդակի ՝ հայ-թուրքական հարաբերությունները նոր մակարդակի հասցնելով: 1994 Մայիսյան զինադադարի նախօրեին Նախագահ Ս. Դեմիրելը հարցազրույցում ասաց. «Թուրքիան պատրաստ է դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատել, եթե Հայաստանը իր զորքերը դուրս բերի Ադրբեջանի տարածքից:   Հայաստանի նկատմամբ մեր վերաբերմունքը հիմնված չէ թշնամանքի վրա:  Սակայն եթե նրանք ցանկանում են տարածաշրջանում գոյություն ունենալ որպես անկախ պետություն, ապա նրանք պետք է լավ հարաբերություններ ունենան Թուրքիայի հետ:   Նրանք շարունակում են սպանել մարդկանց և գրավել Ադրբեջանի տարածքը:   «Մենք եվրոպական երկրների ղեկավարներին ասել ենք, որ եթե արևմտյան երկրները հրապարակավ սատարեն Հայաստանին, իսկ մահմեդական երկրները օգնության հասնեն Ադրբեջանին, ապա Կովկասում կսկսվի մահմեդական-քրիստոնեական պատերազմ»: Նմանատիպ այլ հայտարարություններից ենթադրվում էր, որ Թուրքիան արդեն որդեգրել էր հայ-թուրքական հարաբերություններում և ապագայում կշարունակի խոսել նախապայմանների լեզվով:  Ինչ վերաբերում է հայկական կողմին, Լ. Տեր-Պետրոսյանի խոսքերով, «Թուրքիան իր համար ծուղակ է ստեղծել, որից չի կարող դուրս գալ, քանի որ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը կապված է Լ-հակամարտության կարգավորման հետ: «   Եթե ​​Թուրքիան իսկապես շահագրգռված է նպաստել Լեռնային արաբաղի հակամարտության կարգավորմանը, որը նա վերածել է հարաբերությունների 18 Նույն տեղում, էջ 307: 19 Նույն տեղում, Պ. Թուրքիան շատ ավելի հեշտ կհասներ իր նպատակներին, եթե մինչ այժմ բարելավեր իր հարաբերությունները Հայաստանի հետ »20: Հետադարձ հայացք գցելով հայ-թուրքական 1991-1994 թվականներին Պետք է նշել, որ այս հարաբերությունները բնութագրվում են բարդ և հակասական գործընթացներով:  Մերձեցման միտումները երբեմն ի հայտ են եկել Հայաստանի և Թուրքիայի միջև, երբեմն էլ սրվել են հարաբերությունները:  Որպես կանոն, մերձեցման որոշակի փուլում հայ-ադրբեջանական հակամարտության գոտում ռազմաքաղաքական իրավիճակը սրվել է ՝ այդպիսով մերձեցման միտումները դարձնելով աննշան:  Թուրքիայի վերաբերմունքը Հայաստանի նկատմամբ կախված էր ղարաբաղյան հիմնախնդրի ընթացքից, ինչը, որպես լարվածության աղբյուր, բացասաբար էր անդրադառնում երկու երկրների հարաբերությունների վրա:  Բացի այդ, հարկ է նշել, որ Երևանի հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատելու համար թուրքական կողմը նաև նախապայմաններ է առաջադրել, որպեսզի Հայաստանը հրաժարվի Հայոց ցեղասպանության հետ կապված իր հայցերից և Թուրքիայի դեմ տարածքային պահանջներ չներկայացնի:   Փաստորեն, թուրքական կողմը ընտրեց Հայաստանի վրա ճնշում գործադրելու քաղաքականությունը ՝ փորձելով օգտագործել Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական դժվարությունները ՝ նրանից զիջումներ կորզելու համար: Գայանե Հովհաննիսյան ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 1991-1994 Հիմնաբառեր. Հայաստան, Թուրքիա, Ռուսաստան, Ադրբեջան, Լ Nagorno հակամարտություն, Հայոց ցեղասպանություն, Ալատոնյան ծրագրի ամփոփում: ։

Հոդվածը նվիրված է 1991-1994 թթ. հայ-թուրքական հարաբերությունների  սկզբնավորման բարդ ու հակասական ընթացքին, որի ընթացքում երկկողմ հարաբերություններում  ձևավորված  միտումներն   ընդհանուր   գծերով  շարունակվում  և  իրենց  դրսևորումներն  են  ունենում  մինչ  օրս։
   Ի  մասնավորի,  լուսաբանված  են  1990-ական  թթ.  սկզբներին  հայթուրքական  քաղաքական  առաջին  երկխոսությունները,  ներկայացված  են   Թուրքիայի   կողմից  հայկական  կողմին  առաջադրված  նախապայմանները։
   Հոդվածում  անդրադարձ  է  կատարվել նաև Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությանը՝ պայմանավորված այն էական  ազդեցությամբ, որ ունի վերջինս հայ-թուրքական հարաբերություններում։
