ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸԴՊՐՈՑԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ԿԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆՆՊԱՏԱԿՈՎՔանի  որ  ժամանակակից  կրթությանը  ներկայացվող  «հասարակական  պատվերն»  է  դպրոցականներին  ոչ  միայն  զինել  տարբեր  գիտելիքներով,  կարողություններով  և  հմտություններով,  այլև  սովորեցնել  նրանց  ինքնուրույն  գտնել  և  յուրացնելհավաստի գիտելիքներ, կողմորոշվել անծանոթ իրավիճակներում, կայացնել գիտականորեն հիմնավորված որոշումներ` նպաստելով մեր մոլորակի բնապահպանական,սոցիալ-տնտեսական  և  քաղաքական  հիմնախնդիրների  հաղթահարմանը  [2],  հետևապես դպրոցականների հետազոտական կարողությունների զարգացումը ժամանակի հրամակայականն է։
 Սույն հոդվածի գիտական խնդիրն է քննարկել աշխարհագրության ուսուցմանգործընթացում  դպրոցականների  հետազոտական  կարողությունների  զարգացումը։
 Մեր կարծիքով վերջինիս լուծմանն ուղղված աշխատանքները պետք է սկսել հիմնական դպրոցում, քանի որ այդ գործընթացը ժամանակատար է և դպրոցականներինպետք է աստիճանաբար նախապատրաստել նախ ավագ դպրոցում, ապա՝ բուհերումհետազոտական աշխատանքներ իրականացնելու համար։
 Ուսումնասիրելով առկա գրականությունը` նկատեցինք, որ շատ սահմանափակեն հայերենով այն աշխատանքները (գրքերը, գիտական հոդվածները, ձեռնարկները,ատենախոսությունները,  առաջադրանքների  կիրառման  հանձնարարականները  ևայլն), որոնք աշխարհագրության ուսուցման գործընթացում ուղղված են հիմնականդպրոցի աշակերտների հետազոտական կարողությունների զարգացմանը։
 Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  անդրադառնալ  աշխարհագրության  դասավանդման մեթոդաբանության ուսուցման այն մեթոդներին, որոնք առավել արդյունավետեն  դպրոցականների  հետազոտական  կարողությունների  զարգացման  նպատակովկիրառելու համար, քանի որ համապատասխան ուսուցման մեթոդների տեղին օգտագործումն ապահովում է ցանկալի կրթական վերջնարդյունքներ։
  Նշենք, որ աշխարհագրության  ուսուցման  մեթոդները  դասակարգվում  են  ըստ  գիտելիքի  ստացմանաղբյուրի և իմացական գործունեության բնույթի [3]։
  Վերջինս ևս տարանջատվում էմեթոդների  երկու  մեծ  խմբերի։
   Դրանք  են  բացատրացուցադրական  (բացատրացուցադրական, ռեպրոդուկտիվ կամ վերհիշական) և ստեղծագործական (պրոբլեմային շարադրանք, մասնակի-որոնողական և հետազոտական) մեթոդները։
  Բացատրացուցադրական  մեթոդների  խումբը  միտված  է  պատրաստի  տեղեկություներիփոխանցմանը և ուսուցչի անմիջական միջնորդությամբ դպրոցականների՝ գիտելիքների,  կարողությունների  որոշակի  ծավալի  ձեռքբերմանը։
   Հետազոտական  կարողությունների  զարգացման  տեսանկյունից  այն  ունի  սահմանափակ  նշանակություն,քանի որ շատ մեծ է ուսուցչի ներգործությունը, իսկ դպրոցականներից պահանջվումէ փոխանցված գիտելիքների յուրացում, պարզ վերարտադրություն։
 Ստեղծագործական  մեթոդները  նպատակաուղղված  են  անձի  ստեղծագործական գործունեության փորձի, ստեղծագործական կարողությունների և մտածողությանզարգացմանը։
   Դրանք  խթանում  են  նաև  դպրոցականների  ինքնուրույնությունը,բարձրացնում նրանց իմացական ակտիվությունը, զարգացնում ստեղծագործական ևքննադատական  մտածողությունը՝  հնարավորություն  տալով  ձևավորել  սեփականկարծիք և դիրքորոշում, ներկայացնել այն տարբեր լսարաններում, զարգացնել կանխատեսելու,  պլանավորելու  և  ստեղծագործական,  հետազոտական  կարողությունները։
 Պրոբլեմային շարադրանքի մեթոդը միտված է դպրոցականներին իմացությանբարդ  ուղու  ծանոթացմանը,  որտեղ  կիրառվում  են  որևէ  բարդ  հիմնահարցի  ապացուցում  պահանջող  առաջադրանքներ։
   Այն  նպաստում  է  հետազոտական  հետևյալկարողությունների զարգացմանը՝ կապեր ստեղծել տեղեկույթի տարբեր աղբյուրներիմիջև, մշակել տվյալներ և հաղորդել, զեկուցել  արդյունքներ, մեդիայում ներկայացվածտեղեկույթի  վերլուծության  և  մեկնաբանման  համար  օգտագործել  քննադատականգրագիտության կարողություններ։
  Օրինակ՝ 5-րդ դասարանում «Մթնոլորտ» թեմայիշրջանակներում  օդի  ջերմաստիճանի  և  մթնոլորտային  ճնշման  փոփոխություններնվերընթաց ուղղությամբ դպրոցականներին աշխատանքի ընթացքում ներկայացվումէ վիճակագրական տվյալներով՝ հնարավորություն տալով նրանց ինքնուրույն նկատելօրինաչափությունը, գտնել հիմնավորումներ։
 Մասնակի-որոնողական մեթոդի նպատակն է դպրոցականին աստիճանաբարմոտեցնել ստեղծագործական աշխատանքին։
  Այս մեթոդը ենթադրում է ինքնուրույնգտնել նորն ու տրված տիպային պլանով աշխատանքից բացի կատարել լրացուցիչորոշակի առաջադրանքներ՝ հենվելով ձեռք բերած գիտելիքների վրա։
  Այն նպաստումէ  հետազոտական  հետևյալ  կարողությունների  զարգացմանը՝  հավաքել,  գրանցել,ստուգել տվյալները, ճանաչել տեղեկատվության առաջնային և երկրորդական աղբյուրները, լուծումներ գտնելու և  տեղեկացված որոշումների կայացնելու համար հավաքել և վերլուծել տվյալներ, ուսումնասիրել տարբեր աղբյուրներ, համեմատել, հակադրել և կապեր ստեղծել (մուլտի)մեդիայի տարբեր աղբյուրների միջև և այլն։
  Օրինակ՝ 6-րդ դասարանում Հարավային  Ամերիայի բնական զոնաների վերաբերյալ գիտելիքների հիման վրա ուսումնասիրել Հյուսիսային Ամերիկայի բնական զոնաները՝օգտվելով տիպային պլանից, բնական զոնաների քարտեզներից, համացանցից։
 Հետազոտական մեթոդներն ուղղված են դպրոցականների համար ամբողջովիննոր թեմայի ուսումնասիրությանը։
  Դպրոցականները ձևակերպում (ցածր դասարաններում՝  ընտրում)  են  հետազոտության  հարցը,  կազմում  (ցածր  դասարաններում՝առաջնորդվում  տրված  նմուշով)  հետազոտության  պլան,  հավաքում,  վերլուծում,ամփոփում տեղեկատվությունը, ներկայացնում հետազոտության արդյունքները։
  Այսմեթոդը միտված է և՛ տեղեկատվական, և՛ մեդիագրագիտության կարողություններիզարգացմանը։
  Օրինակ՝ 9-րդ դասարանում ՀՀ մարզերի ուսումնասիրության շրջանակներում դպրոցականներին կարելի է հանձնարարել գնահատել զբոսաշրջությանզարգացման  ներուժն  ու  հեռանկարները, կազմել  մարզերի  զբոսաշրջության  կենտրոնների ցանկը, նախագծել երթուղիներ, հանդես գալ ոլորտի բարելավման առաջարկություններով։
 Խմբային հետազոտական մեթոդի կիրառումը նպաստում է ոչ միայն հետազոտական կարողությունների զարգացմանը, այլև խմբի անդամների համագործակցությանը, աշխատանքի արդյունավետության բարձրացմանը [1]։
 Առաջին տեսակ Երկրորդ տեսակ Երրորդ տեսակ • իրավիճակ, երբխնդրի լուծմանհամար առկա գիտելիքներըբավարար չենխնդրի պայմանիկամբովանդակությանըմբնման համար։
 • առկագիտելիքներիցընտրվում է այնմասը, որնանհրաժեշտ էտրված խնդրիլուծման համար։
 • դպրոցականներըպետք է կիրառեննախկինումյուրացրածգիտելիքները նորկերպ և անծանոթիրավիճակներում։
 Աղյուսակ 1. Պրոբլեմային իրավիճակների տեսակները [3]։
 Աշխարհագրության  ուսուցման  գործընթացի  արդյունավետության  բարձրացման նպատակով կիրառվող վերոնշյալ մեթոդներին բնորոշ է պրոբլեմային իրավիճակների ստեղծումը, պրոբլեմային առաջադրանքներն ու հարցերը և ուսումնականպրոբլեմների լուծումը։
  Այս առաջադրանքների կատարումը հենվում է դպրոցականների՝ նախկինում ձեռք բերած գիտելիքների ամրապնդման և նորի յուրացման վրա։
 Սա ենթադրում է նաև նոր և անծանոթ իրավիճակներում ինքնուրույն կամ ուսուցչիուղղորդման միջոցով տրված խնդրի լուծման եղանակների որոնում կամ ունեցած գիտելիքները կիրառում։
 Նախկինում յուրացրած և նոր ձեռք բերվող գիտելիքների միջև առկա հակասությունն էլ ստեղծում է մտավոր բարդություններ, պրոբլեմային իրավիճակ, որը հաղթահարելու համար դպրոցականներից պահանջվում է ինքնուրույն և ստեղծագործական մոտեցում։
  Պրոբլեմային իրավիճակը հիմնականում ստեղծում է ուսուցչը, սակայներբեմն  կարող  է  նաև  ի  հայտ  գալ  դպրոցականների  նախաձեռնությամբ։
   Աշխարհագրության ուսուցման շրջանակներում կիրառվում են պրոբլեմային իրավիճակներիերեք տեսակներ (ըստ Ա. Մ. Մատյուշկինի), որոնք ներկայացված են Աղյուսակ 1-ում։
 Վերոնշյալ իրավիճակների երեք տեսակն էլ դպրոցականների հետազոտականկարողությունների  զարգացման  նպատակով  կիրառելի  են  աշխարհագրությանուսուցման գործընթացում՝ նպաստելով նոր իրավիճակներում արդեն իսկ ձեռք բերածգիտելիքների օգտագործմանը, տրամաբանական և քննադատական մտածողությանզարգացմանը։
  Ավելին, դրանք խթանում են, որ դպրոցականները կատարեն հետազոտական աշխատանքներ, նկատեն փաստերի և գաղափարների միջև առկա հակասությունը, հետազոտության խնդիրը, ձևակերպեն հետազոտության հարցը։
  Պրոբլեմային իրավիճակներն արդյունավետ է կիրառել ուղղորդվող հետազոտական աշխատանքների ընթացքում, երբ ուսուցիչը ղեկավարում է դպրոցականների հետազոտական գործունեությունը։
 Այսպիսով,  աշխարհագրության  ուսուցման  գործընթացում  դպրոցականներիհետազոտական  կարողությունների  զարգացումն  ապահովելու  համար  նպատակահարմար է կիրառել ստեղծագործական ուսուցման մեթոդները (պրոբլեմային շարադրանք,  մասնակի-որոնողական  և  հետազոտական),  որոնք  սահմանված  կրթականնպատակներից ելնելով ապահովում են նրանց կողմից հետազոտական բնույթ կրողառաջադրանքների կատարում, դպրոցականների ստեղծագործական և քննադատական մտածողության զարգացում, հետազոտական կարողությունների զարգացում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Հովհաննիսյան  Ա.,  Հարությունյան  Կ.,  Խրիմյան  Ս.  և  ուրիշներ,  Համագործակցային ուսուցում, Երևան, Անտարես, 2006, էջ 124։
 [2]  Հանրակրթական  հիմնական  դպրոցի  «Աշխարհագրություն»  (6-8-րդ  դասարաններ) և «Հայաստանի աշխարհագրություն» (9-րդ դասարան) առարկաների չափորոշիչներ և ծրագրեր,  ՀՀ ԿԳ նախարարի 2012 թ. հունվարի 23-ի  N 49-Ա/Ք հրամանիհավելված N 1։
 [3]  Մինասյան  Ա.  Ա.,  Աշխարհագրության  ուսուցման  մեթոդներն  ու  միջոցները,Երևան, Հեղ. հրատ., 2011, էջ 96։
 [4]https։
 //www.spps.org/site/handlers/filedownload.ashx?moduleinstanceid=38342&dataid Մկրտումյան ԱնիԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸԴՊՐՈՑԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ԿԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆՆՊԱՏԱԿՈՎԲանալի բառեր՝ դպրոցականների հետազոտական կարողությունների զարգացում,աշխարհագրության ուսուցման գործընթաց, պրոբլեմային ուսուցում,հետազոտության մեթոդ։

Աշխարհագրության  դասավանդման  մեթոդաբանությունն  աչքի  է  ընկնում  մեթոդների բազմազանությամբ, սակայն դրանց միայն մի մասն է նպաստում դպրոցականների  հետազոտական  կարողությունների  զարգացմանը  (հիմնական  դպրոցներում)։
  Դրանք ստեղծագործական մեթոդներ են, որոնք ժամանակակից կրթությանը  համապատասխան հետազոտական կարողություններ են զարգացնում։
  Այդ մեթոդներն են պրոբլեմային շարադրանքի, մասնակի-որոնողական և հետազոտական մեթոդները, որոնք աշխարհագրության ուսուցման գործընթացում միմյանց փոխլրացնելով ապահովում են հետազոտական բնույթ ունեցող առաջադրանքների կիրառում։
