ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՝ ՀԱՅՈ G ԵIDEԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎՍՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ Առաջին համաշխարհային պատերազմում 1918-ին Թուրքիայի պարտությունը գրանցվեց դաշնակից տերությունների և պարտված Օսմանյան կայսրության միջև: Հոկտեմբերի 30-ին Մուդրսումում կնքված խաղաղության պայմանագրով:   Այս պայմանագիրը վավերացրեց Թուրքիան Ահմեդ Իզզեթ փաշայի նորընտիր կառավարության կողմից, իսկ Անտանտի անունից վավերացրեց բրիտանացի ծովակալ Կալտրոպը: 1918 թ. Հոկտեմբերի 19-ին, պատերազմական իրավիճակում, Թուրքիայի նորընտիր կառավարության կողմից Օսմանյան խորհրդարանում առաջադրված ծրագիրը որևէ գնահատական ​​չտվեց «Միություն և առաջընթաց» կուսակցության վարած քաղաքականությանը:  Ահմեդ Իզետպասան ոչ միայն հետաքննություն չի սկսել իթթիհադականների դեմ, այլեւ հրամայել է ոչնչացնել մի շարք մեղադրական եզրակացություններ:  Այնուամենայնիվ, երկրում տագնապալի իրավիճակը պահանջում էր շտապ վերանայել նախորդ իշխանությունների գործողությունները:  Մի կողմից ՝ նախորդ կառավարության վարած քաղաքականությունից պոկվելու ցանկությունը, մյուս կողմից ՝ եվրոպական տերությունների ճնշումը իշխող կառավարությանը ստիպեց շարժվել երիտթուրքերի իրավական պատասխանատվության ենթարկելու ուղղությամբ:   Այս պահանջը դրվեց ամբողջ միջազգային հանրության կողմից ՝ ի դեմս մշակութային շատ հայտնի գործիչների, ինչպիսիք են J.. Դե Մորգանը, Յ. Մարկվարդը, Յո Lepsius, A. Mayen, Fr. Մեկլեր և այլք: Նման իրավիճակում Ահմեդ Թուֆիկ փաշայի ստեղծած նոր կառավարությունը որոշեց անցկացնել երիտթուրքական «Իթթիհադ վե Թերաք» կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամներին, երիտթուրքական խորհրդարանի կառավարության ղեկավարներին, ինչպես նաև իսլամական առաջնորդներին: Օսմանյան կայսրության դեմ ՝ շեյխի դեմ: Դատավարության ընթացքում երկու հիմնական մեղադրանք ներկայացվեց երիտթուրքերին: Առաջինը ՝ առանց Օսմանյան կայսրության բարձրագույն օրենսդիր մարմնի ՝ Մեջլիսի իմացության, երկիրը ներքաշելու Առաջին աշխարհամարտի մեջ. երկրորդը `հայերի տեղահանումը, նրանց նկատմամբ իրականացված բռնություններն ու կոտորածները: Անտանտի անդամ երկրները, փորձելով հավատարիմ մնալ 1915-ին, 1945-ի մայիսի 24-ին Գերագույն դատարանին ուղղված իրենց հայտարարության մեջ նրանք ցանկություն հայտնեցին համատեղ հետաքննել երիտթուրքերի գործը:   Այդ նպատակով 1919 թ.-ին: Փարիզում 1919 թվականի հունվարին տեղի ունեցած համաժողովի արդյունքում ստեղծվեց մի մարմին, որը կոչվում էր «Ենթահանձնաժողով III»: 1945 թ.-ի մարտի 29-ին վերջնական զեկույցը կարդալուց հետո եզրակացություն արվեց, որ «բոլոր թշնամի երկրների քաղաքացիները, ովքեր խախտել են մարդկային օրենքները կամ պատերազմի ավանդույթները, ենթարկվում են քրեական հետապնդման»:  Չնայած զեկույցում հստակ նշված չէ, այս հանձնաժողովը նաև հաշվի է առել Օսմանյան կայսրության կողմից իր քրիստոնյա քաղաքացիների նկատմամբ իրականացված վայրագությունները 2: Սկզբնապես Մեծ Բրիտանիան ցանկանում էր երիտթուրքերի գործը վարել իր իսկ դատարանում:  Այսպիսով, 1919 թ. Հունվարի 7-ին, Օսմանյան կայսրության արտաքին գործերի նախարար Մուստաֆա Ռաշիդ փաշայի հետ հանդիպման ժամանակ, բրիտանական գերագույն կոմիսարը պատերազմական հանցագործներին բաժանեց երկու խմբի. Պատերազմի ընթացքում բրիտանացի գերիների դեմ բռնություն գործադրածները և պատասխանատուները հայերի կոտորածները 3.   1919 թվականին իթթիհադականների զանգվածային ձերբակալությունները կատարվել են 2006 թվականի մարտի 5-ին ՝ Բրիտանիայի բարձրագույն հանձնաժողովի պահանջով:   Մեկ տարի անց, սակայն, 1 Հովհաննիսյան Ն., Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը երիտթուրքերի դատավարության լույսի ներքո (19191920), Երեւան, 2006, էջ: 25 2 Անումյան Մ., Recանաչում և դատապարտում: Երիտթուրքերի փորձությունները (1919-1921 և 1926), Երևան, 2013, էջ 44-45: 3 Նույն տեղում, Պ. Կառավարությանն ուղղված իր վերջնական զեկույցում բրիտանական արբիտրաժային տրիբունալը, հաշվի առնելով որոշակի փաստեր, հնարավոր համարեց մեղադրյալի նկատմամբ քրեական հետապնդումը:  Այստեղ տեղին է: Չերչիլի մեջբերումը երիտթուրքերի էքսցենտրիկ քաղաքականությունը. «Մենք արժանի ենք պատժվելու, բայց թող մեր հին ընկերը ՝ Անգլիան, մեզ դատի»:  Այս պարագայում անգլիական ճկուն դիվանագիտությունը, մի կողմից, հակադրվելով երիտթուրքերին, մյուս կողմից, նրանց ենթարկվելով իր ծրագրերին, ուրվագծեց նրա բնորոշ վարձկան կողմնորոշումը: Երիտթուրքերի դատավարությունը տեղի ունեցավ երեք փուլով:   Առաջին փուլը սկսվեց 1918 թվականին: Կայսրության նահանգները բաժանվեցին 10 դատական ​​շրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրի համար նշանակվեցին դատախազներ, հարցաքննող դատավորներ և քարտուղարներ:   Վերջիններս ենթակա էին մեղադրական ծածկագրերի հեռագրերի, հրամանների, ցուցումների և տարբեր այլ փաստաթղթերի ուսումնասիրության: Դատավարության առաջին փուլում պարզվեց, որ դոկտոր Նազիմը գողացել է մի շարք կարևոր փաստաթղթեր «Միություն հանուն առաջընթացի» կուսակցության գաղտնի արխիվներից:   Այնուամենայնիվ, դատավարության ընթացքում տարբեր մեղադրական ցուցմունքների առատությունը հնարավորություն տվեց ամբողջությամբ հիմնավորել իթթիհադականների մեղքը: Դատավարության երկրորդ փուլը սկսվեց, երբ «Նորին Մեծություն Թագավորը 1335 թ. (1919 թ.) Կայսերական հրամանով մարտի 8-ին» ձևավորվեցին առաջին, երկրորդ և երրորդ ռազմական արտակարգ գնդերը `դատարանները:   Սուլթանի հրամանով Առաջին ռազմական արտակարգ դատարանում տեղի ունեցավ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ երիտթուրքերի կառավարության ղեկավարների դատավարությունը:  Այն սկսվել է 1919-ին: 1919-ի ապրիլի 28-ին Պոլսում: Դատավճիռը հրապարակվել է հունիսի 26-ին, 2-ին: Դատավճռով պարզվեց, որ «Միություն և առաջընթաց» կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն բաղկացած էր երկու հատուկ կազմակերպություններից, որոնցից մեկը վարում էր «բաց քաղաքականություն» ՝ հիմնված կուսակցության ներքին կանոնադրության վրա, իսկ մյուսը գործում էր գաղտնի ցուցումներով:  Կուսակցության «Երեք կոմիտեն», ռազմական գործողությունների պատրվակով, շեղվեց կառավարման ներկայիս ուղուց ՝ կազմելով կեղծիքների ու կեղծիքների հանձնաժողով ՝ առաջնորդվելով միայն իր իսկ որոշումներով:  Երիտթուրքերի քաղաքականությունը շրջանցեց խնդրի ժողովրդավարական լուծումները, ինչը հանգեցրեց երկրում խորհրդային պետության առաջացմանը: Այս դատավարության արդյունքում 11 կուսակցական և պետական ​​գործիչներ հեռակա մեղադրանքներ առաջադրվեցին, իսկ ներկաներից 20-ը:   Թալեաթը, Էնվերը, emalեմալը և դոկտոր Նազիմը հեռակա են դատապարտվում մահվան, իսկ ամբաստանյալներ Javավիդ, Մուստաֆա Շերեֆ, Շեյխ ուլ-Իսլամ, Մուսա Քազիմը դատապարտվում են 15 տարվա աքսորի, իսկ Ռիֆաթը ՝ արդարացիորեն Հաշիմ բեյի համար: Երկրորդ ռազմական արտակարգ ատյանի առջև կանգնած էին «Միություն և առաջընթաց» կուսակցության տարածաշրջանային գործադիր քարտուղարները և պաշտոնատար անձինք:   Այն սկսվել է 1919 թ.-ին: Հունիսի 21-ին այն տևեց մոտ 7 ամիս:   Դատավարության սկզբում ամբաստանյալների թիվը 7 էր, հետագայում հասավ 12-ի: Այս դատավարությունը ապացուցում է պատասխանատու քարտուղար-պաշտոնյաների մեղքը Թուրքիային պատերազմ ներգրավելու, տեղահանումներ, կողոպուտներ, կոտորածներ կազմակերպելու, ինչպես նաև ապօրինի առևտրի և այլ տեսակի գործարքների միջոցով երկիրը խղճուկ դարձնելու մեջ: 1920 թ. Հունվարի 8-ին կայացված դատավճռի համաձայն, ամբաստանյալներից մեկը ՝ Հասան Ֆեհմինը, Կաստամոնուի իպ գործադիր քարտուղարը և Բոլուի գործադիր քարտուղար Միդադինդը, դատապարտվեցին 10 տարվա աքսորի, իսկ Մանիսայի գործադիր քարտուղարը Ավնի բեյը դատապարտվեց 9 ամսվա ազատազրկման: Երրորդ ռազմական արտակարգ իրավիճակում, 1919-1920թթ., Քննվել են Յոզղաթի, Տրապիզոնի, Բույուկ Դերեի և Խարբերդի 3-ի տեղահանության և ջարդերի կազմակերպիչների հանցագործների գործերը 3: Յոզղաթում դատավարությունն առաջինն էր հայերի կոտորածի մեղադրանքով ներկայացված դատական ​​գործերի շարքում:  Այն սկսվել է 1919 թվականին: Փետրվարի 5-ից ապրիլի 7-ը:  Ապրիլի 8-ին կայացված դատավճռի համաձայն ՝ ամբաստանյալներից Բողազլյանը դատապարտվեց: Քեմալ Սարուխանյան Թ., Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում և Մեծ Բրիտանիայում (1915-1918), Երևան, 2005, էջ. 87 2 Հովհաննիսյան Ն., Էջ 27: 3 Հովհաննիսյան Ն., Էջ 27: Tանդարմերիայի գումարտակի հրամանատար Տիֆիկը դատապարտվեց 15 տարվա ազատազրկման: Տրապիզոնում դատավարությունը տեղի է ունեցել 1919 թվականին: Մարտի 26-ից մայիսի 20-ը:  Մայիսի 22-ին կայացված դատավճռի համաձայն, կապիտան Թֆիկը դատապարտվեց 10 տարվա աքսորի:  Մյուս մեղադրյալների դեմ դատավարությունը շարունակվեց: Բույուկ Դերեի դատավարությունը սկսվել է 1919 թվականին: Մարտի 23-ից մայիսի 24-ը: Ըստ 1919 թ. Բուլյուկ Դերեի ոստիկանապետ Աբդուլ Քերիմը դատապարտվեց 1 տարվա ազատազրկման, իսկ Սալոնիկում խանութպան Ռեֆիկ բեյը դատապարտվեց 2 տարվա ազատազրկման: Մյուս մեղադրյալներն արդարացվեցին: Մամուրեթ-ուլ Ազիզի կամ Խարբերդի դատավարությունը սկսվեց 1919 թվականին: 1920 թվականի հուլիսի 28-ին: Հունվարի 10:  1920 Հակահայկական «Հատուկ կազմակերպության» հիմնադիր Բեհաեդդին Շաքիրը («Թեշքիլաթ Մահսուսե») հեռակա դատապարտվեց մահվան, իսկ հեռակա Ռեսնելի Նազիմը դատապարտվեց 15 տարվա աքսորի:  Դատարանը արդարացրեց մյուս ամբաստանյալներին: Երիտթուրքերի դատավարության երրորդ փուլը ներառում է բուն դատավարությունը և երեք ռազմական տրիբունալների կայացրած դատավճիռները 2: Նշված դատավարությունների ընթացքում բացահայտվել են բազմաթիվ հանցագործությունների մանրամասներ, որոնցից են ՝ կանանց, անչափահասների, տարեցների արտաքսման, կարավաններին կյանքի անհրաժեշտ պայմանները չապահովելու, ինչպես նաև նրանց դիմադրության փոքրագույն հնարավորությունը բացառող փաստերը:   Հետաքննությունը պարզում է, որ բանտերից ազատված հանցագործներից ստեղծվել են «Թեշքիլաթ Մահսուսե» և «Թեշքիլաթ Գեդիդա» անուններով զինված հանցագործներ, որոնք նպատակ ունեին արտաքսման ընթացքում հայերին ոչնչացնել:  Ըստ թուրք սոցիոլոգ Թաներ Աքչամի, Հայոց ցեղասպանության իրականացման մեխանիզմներն ու կառուցվածքները ստեղծվել են 1914 թ.-ին: 1945 թ. Օգոստոսի 2-ին, երբ Միության և առաջադիմություն կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի հատուկ ժողովը որոշեց հիմնել Teshkilat Mahsuse (հատուկ Կազմակերպություն), որը կգործեր Պաշտպանության նախարարության շրջանակներում, այն կդառնար հայերի ոչնչացման հիմնական ոչնչացնող ուժը: «Միություն և առաջընթաց» կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի գաղտնի փաստաթղթերից մեկում հայտնում է Էրզրումի նահանգապետ Մունիր բեյը: «Կիրգիի միջոցով Էրզրումից ուղարկված մեծահարուստ հայերի քարավանները հարձակման ենթարկվեցին Բեհաեդդին Շաքիրի կողմից կազմված Դերսիմի ավազակախմբերի կողմից, կոտորվեցին, իսկ նրանց ունեցվածքը թալանվեց»: Դատավարության ընթացքում, անդրադառնալով կողոպուտներին, Թուրքիայի իշխանությունները պնդում էին, որ տարհանված բնակչության ունեցվածքը, գտնվելով պետության անմիջական հսկողության տակ, հետագայում կվերադարձվի իրենց օրինական տերերին:  Տարբեր փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը, սակայն, հիմք է տալիս հաստատելու այս պնդումների անհեթեթությունը: Նախկին իթթիհադական Մեվլան adeադե Ռիֆաթն այսպես է նկարագրել իր գործընկերներին:   «Նրանց սնունդը մարդկային մարմիններ են, խմիչքը ՝ արյուն և արցունք, շունչը ՝ վառոդի ծուխ», - արդարությունը կախված է, եղբայրությունը ՝ բռնագաղթ, հավասարությունը ՝ սպանություն, ազատությունը ՝ բանտ:  Նրանք քանդեցին ավելին, քան կառուցեցին, նրանք շենքեր կառուցեցին մահացածների ոսկորներով:   Այն, ինչ նրանք կարդում էին, միայն մահապատժի դատավճիռներ էին, գրվածը ՝ պատերազմի հրաման, իսկ ծրագրերը ՝ դավադրություն, ընդհանուր ջարդ: »5 Ըստ ֆրանսահայ աղբյուրների, Մուստաֆա Քեմալը դատարանում իթթիհադականների մեղադրողն էր, և երբ հայտնի դարձան նրա դեմ երիտթուրքերի մահափորձի հանգամանքները, նա ասաց. «Ես կսպանեմ բոլորին և ես պետք է ջնջեմ բոլոր անդամներին: Իթթիհադ   Այս կուսակցությունն է, որ իր տխուր քաղաքականության պատճառով կոտորեց և արտաքսեց 1 միլիոն քրիստոնյա: »6 Պետք է ընդգծել, սակայն, ոչ միայն թուրք որոշ քաղաքական գործիչների և պաշտոնյաների խիստ բացասական վերաբերմունքը երիտթուրքերի ցեղասպան ծրագրերի նկատմամբ, այլև առաջնորդի մերժումը 1 Anumyan M., p. 87 2 Հովհաննիսյան Ն., Էջ 27: 3 Սարուխանյան Թ., Էջ 47: 4 Փափազյան Ա., Հայոց ցեղասպանությունը ըստ երիտթուրքերի դատավարության փաստաթղթերի, Երեւան, 1988, էջ: 177: 5 Կիրակոսյան J.., Երիտթուրքերը պատմության դատաստանից առաջ, հ. II, Երեւան, 1983, էջ: 225; 6 Նույն տեղում, էջ 179: Կառավարության, «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի գաղտնի հրամանները `արտաքսել և կոտորել հայ ժողովրդին:   Այսպիսով, 1919 թ. Մեծ վեզիր Դամադպաշան դատապարտեց իթթիհադականների կողմից ընդունված հանցավոր ծրագիրը: «Ես նպատակ ունեմ ցույց տալ փաստերը ամբողջ աշխարհին, ով իսկապես պատասխանատու է այդ սարսափելի հանցագործությունների համար», - ասաց նա: Թուրքիայի դատարաններում դատապարտվածների նկատմամբ մահապատժի կատարումը, հիմնականում հեռակա կարգով, հայ վրիժառուների կողմից նրանց օրինական որոշում կայացնելու պատճառն էր:   «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում ահաբեկչության ենթարկվեցին Թալեաթը, emalեմալը, Էնվերը, Շաքիրը, Սաիդ Հալիմը և Ազմին: Modernամանակակից Թուրքիայի կառավարության դիրքորոշումը `շրջանցել խնդիրները, հերքել պատմական փաստերի իրողությունը, նշանակում է խուսափել քաղաքակրթական պատասխանատվությունից, ինչը հղի է բացարձակապես անշրջելի քաղաքակրթական հետևանքներով: Նելլի Բաղդասարյան ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՝ ՀԱՅՈMENIAN ԵOCԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎՍՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ Բանալի բառեր. Ստամբուլի դատարաններ, երիտթուրքերի դատավարություն, Թուրքիայի Հանրապետություն, Հայոց ցեղասպանություն, ճանաչում և դատապարտում: ։

Այսպիսով,  1919-1921  թթ.  Ստամբուլի  իրավական  ատյաններում  63  դատական  գործերի  ուղեկցությամբ  երիտթուրքերի գործի քննությունը և համապատասխան իրավական պատիժների սահմանումը խոսում է պատմության ընթացքում թուրքական կառավարության կողմից մեկ անգամ արդեն Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և  դատապարտման մասին։
   Ներկայումս  ինչպես  վկայում  է  անվանի  հայ  պրոֆեսոր  Ն.  Հովհաննիսյանը`  ժամանակակից  Թուրքիայի  Հանրապետությանը մնում է միայն եղելության վերաճանաչման խնդիրը։
