ՀԵՆՐԻ ՄՈՐԳԵՆԹԱՈՒԻ ՀՈՒՇԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆՀայ ժողովրդի բազմադարյա պատմությունը գոյամարտի դժվարին պատմությունէ`  հյուսված  ամենահերոսականի  ու  ամենաողբերգականի  տարրերով,  գրված  ստեղծագործ  աշխատանքի  համար  նրա  թափած  քրտինքի  ու  գոյության  մշտատև  կռվումնրա  հեղեղած  արյան  շաղախով։
   Այդ  պատմության  նորագույն  էջը  գրվեց  20-րդ  դ.սկզբին` Առաջին համաշխարհային պատերազմի աշխարհավեր թոհուբոհի մեջ։
 Ճիշտ է, Առաջին աշխարհամարտը մեծագույն չարիք էր տարբեր երկրների և ժողովուրդների համար, սակայն ոչ մի ժողովուրդ իր տեսակարար կշռի համեմատ չկրեցայնպիսի  խոշոր  կորուստ,  ինչպես  հայ  ժողովուրդը։
   Վերջինս  երիտթուրքերի  մշակածու նախապատրաստած դժոխային ծրագրով, քաղաքակիրթ աշխարհի հզորների լուռհամաձայնությամբ և անտարբեր թողտվությամբ մորթվեց իր բնօրրանի մեջ։
  Նա աշխարհում  առաջինը  ենթարկվեց  կանխամտածված,  հանգամանորեն  ծրագրված  ցեղասպանության (գենոցիդ), ինչն էլ մարդկության դեմ ուղղված ամենամեծ հանցագործությունն է, որը նպատակ է հետապնդում ոչնչացնելու ազգային, կրոնական կամ ռասայական  խմբ(եր)ի։
   Իր  մեծ  ողբերգության  օրերին  անտեսված  լինելով  մեծ  տերությունների  կողմից`  հայ  ժողովուրդն  ամբողջությամբ  մենակ  չմնաց։
   Վերջինիս  նկատմամբ  իրականացված  դաժանություններն  առաջացնում  են  համաշխարհային  հասարակայնության և առաջադեմ գործիչների զայրույթն ու բողոքը։
  Հրատարակվել են արխիվային  և  պաշտոնական  փաստաթղթեր,  հուշագրություններ,  մենագրություններ,հոդվածների ժողովածուներ, վերապրողների վկայություններ և այլ գրականություն։
 Առանձնակի  նշանակություն  ունեն  Թուրքիայում  միսիոներական  և  դիվանագիտական  աշխատանք  կատարած  օտարերկրացիների  կողմից  բերված  փաստավավերագրական  վկայությունները։
   Այդպիսի  անգնահատելի  նյութեր  առկա  են  Օսմանյանկայսրությունում ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուի վկայագիր աշխատությունում։
 Հ. Մորգենթաուն ծնվել է 1856 թ. ապրիլի 26-ին Գերմանիայում, ապա իր ընտանիքը 1865 թ. տեղափոխվել է ԱՄՆ։
  1877 թ. ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանիիրավագիտության ֆակուլտետը։
  Հետագայում ԱՄՆ ժողովրդավարական կուսակցության գործուն անդամ է եղել, զբաղվել է ֆինանսական, դիվանագիտական ու հասարակական գործունեությամբ, 1899-1913 թթ. ֆինանսական խոշոր ընկերություններինախագահ  եղել։
   1912-1916  թթ.  մասնակացել  է  ԱՄՆ  նախագահ  Վուդրո  Վիլսոնինախընտրական քարոզարշավին` գլխավորելով Դեմոկրատական կուսակցության ֆինանսական համակարգը։
  1913-1916 թթ. եղել է ԱՄՆ դեսպանը Թուրքիայում, որտեղներկայացնում էր Թուրքիայի դեմ պատերազմող երկրների շահերը։
  Հենց նրան էր վիճակված շփվել և հանդիպել բոլոր այն ոճրագործ թուրք պաշտոնյաների հետ, ովքերնախորդ  դարասկզբին  իրագործեցին  Հայոց  ցեղասպանությունը։
   Նա  միաժամանակՄերձավոր  Արևելքի  Ամերիկյան  օգնության  կոմիտեի  փոխնախագահն  էր։
   Նրա  կերպարում ամփոփված էին այդ տարիներին Թուրքիայում քրիստոնյաների պաշտպանիհատկանիշները  և  մարդկային  խղճմտանքի  վառ  դրսևորումները1։
   Հ.  Մորգենթաուն1 “Электронная еврейская энциклопедия”, т. 5, кол. 457-459, տե՛ս http։
 //www.eleven.co.il/article/12839։
 չդիմացավ այդ ամենին և երբ հասկացավ, որ ինքն անկարող է, որպես դիվանագետ,աշխարհին ի ցույց դնել այդ ամենը, 1916 թ. գարնանը հրաժարական տվեց` ասելով.«Ես այլևս չէի կարող շարունակել իմ հարաբերությունները այնպիսի մարդկանց հետ,որոնք  թեպետ  սիրալիր  և  բարեկիրթ  են,  բայց  կարող  են  մեկ  միլիոն  մարդու  արյունհեղեղել»1։
  Դեսպանը հավելում է. «Համոզված եմ, որ մարդկության ողջ պատմությանմեջ  չկան  այնքան  զարհուրելի  փաստեր,  ինչպիսին  այս  կոտորածն  էր։
   Անցյալումնշված մեծ ջարդերն ու հալածանքները գրեթե աննշան են թվում 1915 թվականի հայազգի կրած տառապանքների համեմատությամբ»2։
 Ի  պաշտոնե  Հ.  Մորգենթաուն  տեղեկություններ  էր  ստանում  Արևմտյան  Հայաստանում  գործող  ամերիկյան  հյուպատոսներից,  քարոզիչներից,  շփվում  տեղի  հայության և այլ երկրների դիվանագետների հետ։
 Հ.  Մորգենթաուն  թողել  է  հուշագրական  հարուստ  ժառանգություն,  որն  անհերքելի  փաստագրական  նյութ  է  ցեղասպանության  վերաբերյալ։
   Նրա  վկայություններնանժխտելի  ապացույցներ  են,  իսկ  վերլուծությունները,  որոնցով  մերկացնում  է  թուրքական ժխտումների պատճառաբանությունների և արդարացումների նենգ սնանկությունը,  հիմնավոր  են,  իրատես։
   Նա  տիկնոջ`  Թ.  Մորգենթաուի  հետ  միասին  ամերիկյան  և  միջազգային  հասարակայնությանը  ծանոթացրեց  Օսմանյան  կայսրությունումհայերի  դեմ  կիրառվող  տեղահանություններին  և  հալածանքներին,  պաշտպանեցՀայկական հարցը։
  Այդ ժամանակ էլ Հ. Մորգենթաուն գրեց իր հուշերը՝ «Հայաստանիեղեռնը  պատմության  մեջ  մեծագույն  արհավիրք»  վերնագրով,  որտեղ  նշում  է.  «Քիչազգեր  տառապած  են  Հայաստանի  չափ,  այնչափ  զարհուրելի  և  շարունակականեղած  են  այն  վայրագութիւնները,  որոնց  ան  զոհ  եղած  է,  որ  նույնիսկ  Հայաստանիանունը  մեզմէ  շատերուն  աչքին`  հոմանիշ  դարձած  է  մարտիրոսության։
   Ներկա  աշխարհավերության  մեջ  իր  կրած  տառապանքները  աշխարհի  պատմութեան  մէջ  ծանոթ որևէ դեպքի ամէնամէծը եղած են։
  Պատերազմի զանազան գոտիներու մէջ գործված ահավոր խժդժություններուն ոչ մէկը կրնա բաղդատիլ հայերու ողբերգական ճակատագրի  հետ»3։
   Հոդվածում  ուրվագծում  է  Հայկական  հարցը,  բարձրացվում  այնպատճառները,  որոնց  համար  ներկա  թուրք  կառավարությունը  ջանաց  ոչնչացնել«…այս խաղաղասեր, ճարտարագործ, անվնաս և մտածի ժողովուրդը», ինչպես  նաևայն մեթոդները, «…որոնց դիմեցին թուրք իշխանությունները անջատումի համար»4։
 1919  թ.  Կ.  Պոլսում  Ենովք  Արմենի  հայերեն  թարգմանությամբ  լույս  տեսավ«Ամերիկյան  դեսպան  Հենրի  Մորգենթաուի  հուշերը  և  հայոց  եղեռնի  գաղտնիքները»խորագրով աշխատությունը, որը Երևանում հրատարակվել է 1990 թ.։
  Գիրքը ելակետային դարձավ Եղեռնի պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մի շարք հայ ևօտար պատմաբաների համար։
  Գրքի կարևորագույն արժանիքներից են փաստավավերագրական  հավաստիությունը  և  հեղինակի`  մինչև  վերջ  անկեղծ,  անաչառ  ու  անկողմնակալ  մնալու  ընթացքը։
   Գրքի  թարգմանիչը  նշում  է.  «Օսմանյան  կայսրությունում  ահավոր  ոճրի  իրականացման  պահին  գտնվեց  մի  զգայուն  սիրտ,  որը  բողոքիձայն բարձրացրեց զարհուրելի դավի հեղինակների դեմ և աշխարհով մեկ բարձրացրած  նրա  աղաղակը  ցնցող  ազդակ  եղավ  Հայ  դատի  նկատմամբ  հուզումնալից  շարժումներ  առաջ  բերելու  համար»5։
   Գրքում  նկարագրված  է  Հ.  Մորգենթաուի  հուշագրությունը Հայոց ցեղասպանության, դաժան սպանությունների, կտտանքների և ար1 «Հենրի Մորգենթաուն և հայ ժողովուրդը», խմբ.` Լ. Բարսեղյանի, Երևան, 1999, էջ 41։
 2 Տե՛ս Ներսիսյան Մ., Հայոց ցեղասպանության անհերքելի փաստաթղթեր, Երևան, 2005, էջ 71։
 3 «Հենրի Մորգենթաուն և հայ ժողովուրդը», էջ 10։
 4 Տե՛ս նույն տեղում։
 5 Տե՛ս Կարապետյան Մ., Գևորգյան Է., Մելքոնյան Է., Աբգարյան Ա., Հայոց մեծ եղեռնի պատմության հիմնահարցերը հայ պատմագրության մեջ, Երևան, 2010, էջ 33։
 տագաղթի մասին։
  Դիվանագետը խոր վերլուծության է ենթարկել արյունալի դեպքերը`  իր  տեսակետներն  ամրապնդելով  պաշտոնական  աղբյուրների  վկայակոչմամբ  ուվերլուծությամբ։
   Աշխատության  մեջ  առանձնակի  տեղ  է  հատկացված  Հայոց  ցեղասպանության  մեջ  Գերմանիայի  խաղացած  դերին`  նշելով.  «…Գերմանիան  պատասխանատու է Հայկական էջին համար ալ, որ անվիճելիորեն ամէնէն սև էջն է»1։
 Նրա  հավաստմամբ`  դեռ  Հերոդոտոսի  ժամանակներից  Ասիայի  այս  հատվածըՀայաստան  անունն  էր  կրում։
   Հայ  ժողովուրդը  3000  տարի  շարունակ  ապրել  է  այդտարածքում։
   Հ.  Մորգենթաուն  հավաստում  է,  որ  թուրքի  բռնապետության  տակ  ընկած Հայաստանը հայերի հայրենիքն է, և դա հաստատված է հայերի ամենամեծ քաղաքի`  Վանի  հնագույն  սեպագիր  արձանագրություններով։
   Դեսպանը  հավաստում  է,որ հայերը Օսմանյան կայսրության արևելյան հատվածի ամենաքաղաքակիրթ  ազգնեն,  դեռ  4-րդ  դ.  ընդունել  են  քրիստոնեությունը  որպես  պետական  կրոն,  հետևապեսհայկական  քրիստոնյա  եկեղեցին  հնագույնն  է  աշխարհում։
   Նա  շեշտում  է  նաև,  որհայերն  իրենց  դրսևորել  են  որպես  եվրոպացիներ,  և  որ  գիտնականները  նրանց  դիտում են որպես հնդեվրոպական լեզվով արիական ծագում ունեցող ժողովուրդ2։
 Հ.  Մորգենթաուն  վկայում  է,  որ  թուրքական  Հայաստան  քաղաքականությունըպետականորեն կազմակերպված բնույթ ուներ։
  Դեսպանի վկայագրերից մեկում կարդում  ենք.  «Պետության  կողմից  կազմակերպված  և  ղեկավարած  ջարդով  2  միլիոնմարդկանց, կանանց և տղամարդկանց բնաջնջումը նրանց միակ միջոցը թվաց կայսրության հետագա քայքայումը կանխելու համար»3։
 Հ.  Մորգենթաուն  իր  հուշերում  բացահայտում  է  նաև  թուրքական  ջարդարարական  քաղաքականության  շատ  ուրիշ  կողմեր։
   Մերժելով  հայերի  տեղահանումներիպատճառների մասին կառավարության պաշտոնական վարկածը` գրում է. «Անհեթեթէ  թուրքական  կառավարության  այն  հավաստիացումները,  թե  ինքը  մտադիր  է  հայերին վերաբնակեցնել նոր ավելի ապահով վայրերում։
  Էնվերի և Թալեաթի իսկականնպատակն  էր  բնաջնջել  հայերին»4։
   Նա  համոզված  էր՝  «…տեղահանման  իսկականնպատակը կողոպուտն ու ոչնչացումն էր։
  Դա իրոք կոտորածի նոր մեթոդ էր։
  Նրանքդա  հիանալի  հասկանում  էին  և  ինձ  հետ  ունեցած  խոսակցության  ժամանակ  չէին  էլփորձում թաքցնել այդ փաստը»5։
  Նա այդ տեղեկությունը հիմնավորում է թուրք պաշտոնյայի  հետ  ունեցած  զրույցով  և  այս  կապակցությամբ  էլ  գրում  է.  «Երիտթուրքերըհայկական  կոտորածներում  ավելի  մեծ  հնարագիտություն  ցուցաբերեցին,  քան  Աբդուլ Համիդը»6։
  Ավելին, մեջ բերելով Թալեաթի խոսքը, Հ. Մորգենթաուն նշում է. «Հայկական խնդիրը լուծելու տեսակետով երեք ամսվա մեջ ավելի մեծ գործ կատարեցին,քան Աբդուլ Համիդը 30 տարվա ընթացքում»7։
 Այս  ժամանակահատվածում  դեսպան  Հ.  Մորգենթաուն  բազմաթիվ  հաղորդագրություններ է ուղարկել իր կառավարությանը` ներկայացնելով Հայոց ցեղասպանության ընթացքում կազմակերպված ամենասարսափելի գազանությունները։
  Դեսպանըմեզ է փոխանցում ևս մի կարևոր վկայություն. որպեսզի ազգի բնաջնջումը հաջողություն  ունենար,  անհրաժեշտ  էր  բոլոր  խոշոր  ու  փոքր  քաղաքներում  բոլոր  հայ  զինվորներին  զրկել  պաշտպանության  միջոցներից։
   Նախքան  ոչնչացնելը  հարկավոր  էր1  «Ամերիկյան  դեսպան  Հ.  Մորգենթաուի  հուշերը  և  հայկական  եղեռնի  գաղտնիքները»,  Երևան,  1990,     էջ 304։
 2  Տե՛ս  Սիմոնյան  Ա.,  Հայոց  ցեղասպանությունը  և  Հենրի  Մորգենթաուն,  էջ  6,  www.armeniansgenocide.am/images/menus/304/Aram_Simonyan_Armenian_genocide.pdf։
 3 Տե՛ս «Հենրի Մորգենթաուն և հայ ժողովուրդը», էջ 16։
 4 Տե՛ս նույն տեղում։
 5 Տե՛ս «Ամերիկյան դեսպան Հ. Մորգենթաուի հուշերը…», էջ 301-325։
 6 Տե՛ս «Հենրի Մորգենթաուն և հայ ժողովուրդը», էջ 7։
 7 Տե՛ս «Հուշամատյան Մեծ եղեռնի. 1915-1965», Բեյրութ, 1965, էջ 95։
 զինաթափել  հայերին։
   Ամբողջ  Օսմանյան  կասրությունում  ձեռնամուխ  էին  եղել  պլանաչափ ոչնչացնելու բոլոր  առողջ  տղամարդկանց,  որպեսզի ոչնչացնեին նոր սերունդվերարտադրելու  ընդունակ  ողջ  արական  բնակչությանը  և  բնակչության  ավելի  լայնմասը  հեշտ  ավար  դառնար։
   Բարձրաստիճան  դիվանագետը  վկայում  է,  որ  բանակզորակոչված  հայ  երիտասարդները  զինաթափ  էին  արվում  և  օգտագործվում,  որպեսբանվորական  աշխատուժ։
   50-100  հոգանոց  խմբերով  նրանք  դուրս  էին  բերվում  ևամայի  վայրում  սպանդի  ենթարկվում1։
   «Այն  պատիժը,  որին  ենթարկվեցին  այս  անսաստողները, չեմ կարծում, որ ամենախավար դարերում անգամ եղած լինեն այնպիսի զարհուրելի տեսարաններ, ինչպիսիք ներկայումս տեղի են ունենում Թուրքիայում։
 Թուրք ոստիկան-զինվորները ոչ մի նվիրական բան չէին ճանաչում։
  Պահված զենքերըփնտրելու  անվան  տակ  նրանք  կողոպտեցին  եկեղեցիները,  ամենածայրահեղ  սրբապըղծությունների  ենթարկեցին  խորանները  և  նվիրական  առարկաները,  …քահանաներին  գանակոծում  էին  ուշաթափության  աստիճան`  պատրվակով,  թե  եկեղեցիներըխռովության բուն էին։
  Երբ զենք էին գտնում, երբեմն եպիսկոպոսներին ու քահանաներին հրացաններով, ատրճանակներով ու սրերով զինում էին, քարշ տալիս ռազմական  դատարան,  որպես  զենք  կրողների։
   Արձանագրված  են  դեպքեր,  որ  իբր  զենքպահելու  մեջ  ամբաստանված  կանայք  մերկացվել  ու  գանակոծվել  են  ծառերի  նորկտրված ճյուղերով։
  Անգութ արարքները, զենքի փնտրտուքները այնքան սովորականէին  դարձել,  որ  հայ  կանայք  ու  աղջիկները,  ոստիկան-զինվորների  գալու  մասին  լսելով, փախչում էին անտառներ, սարեր կամ քարանձավներ»2։
 Ազդու  են  ամերիկյան  դեսպանի  գնահատականները  երիտթուրք  պարագլուխների  մասին.  «Ինչպես  որ  ոճիրը  եղած  էր  այն  միջոցը,  որով  այդ  մարդիկ  գերագույն  իշխանության  տիրապետացած  էին,  նույնպես  ոճիրը  մնաց  իրենց  գործիքը`  այդ  իշխանության  մեջ  դիրքերին  պահպանելու  համար»3։
   Նա  հուշագրություններում  հատվածներ է զետեղել Էնվերի, Թալեաթի, Խալիլ բեյի հետ ունեցած զրույցներից, որոնց ժամանակ  հարց  է  բարձրացրել  տեղահանության  և  սպանդի  մասին՝  փորձելով  կանխելեղեռնը։
  Թալեաթ փաշան կտրականապես հրաժարվել է խոսել հայերի մասին և պատասխանել. «Հայերի տարագրութիւնները արդիւնք էին երկար և խոհուն խորհրդակցութիւններու… Հայերը… մերժեցին զինաթափ ըլլալ… Անոնք մեզի դիմադրեցին Վանի և Զեյթունի մեջ եւ օժանդակեցին ռուսներուն։
  Միակ միջոցը մը կայ`…զանոնք տարագրելն  է»4։
   «Մենք  պարսաւեցանք`  զանազանութիւն  չդնելու  համար`  անմեղ  եւ  մեղավոր Հայերու միջեւ, բայց ատիկայ բացարձակորեն անկարել էր… անոնք, որ այսօրանմեղ  էին,  կրնային  վաղը  մեղավոր  ըլլալ…  Անօգուտ  է  ձեր  փաստելը,  մենք  արդենՀայերու  3/4-ի  այսինքն  ավելի  քան  1.5  միլիոնի  գործը  կարգադրած  ենք…  Բիթլիսի,Վանի  և  Էրզրումի  մեջ  բնավ  մարդ  մնացած  չէ,  թուրքերու  եւ  հայերու  միջեւ  ատելութիւնը ներկային այնքան ծավալուն է, որ ստիպված ենք հայերուն գործը լմնցնել, եթեատանկ  չընենք  հայերը  իրենց  վրեժը  պիտի  լուծեն…Անատոլուի  որեւէ  կողմն  ալ  Հայչենք  ուզեր։
   Անոնք  կրնան  անապատին  մեջ  ապրիլ,  բայց  ուրիշ  ոչ  մեկ  տեղ…  Ոչ  մեկՀայ  մեր  բարեկամը  կրնայ  ըլլայ`  Հայերուն  մեր  ըրածներէն  ետքը…  Մեր  հայկականքաղաքականութիւնը  բացարձակորեն  որոշված  է  և  ոչինչ  չկրնար  զայն  փոփոխել»5։
 Խոսակցությունն  ավարտվում  է  նրանով,  որ  թուրքը  ցինիկորեն  պահանջում  է  իրենց1 Տե՛ս «Ամերիկյան դեսպան Հ. Մորգենթաուի հուշերը…», էջ 324։
 2 Տե՛ս Պողոսյան Ս., Հայոց ցեղասպանության պատմություն, հ. 2, Երևան, 2008, էջ 546։
 3 Տե՛ս «Ամերիկյան դեսպան Հ. Մորգենթաուի հուշերը…», էջ 18։
 4 Տե՛ս Պողոսյան Ս., Պողոսյան Կ., Հայկական հարցի և հայոց ցեղասպանության պատմություն, հ. 2, գիրք1. Հայկական հարցը 1908-1914 թվականներին, Երևան, 2001, էջ 110։
 5 Տե՛ս Պողոսյան Ս., Ցեղասպանության խնդիրը պետական քաղաքականություն և ազգային ընկալումներ,Երևան, 2001, էջ 34։
 հանձնել  հայերի`  ամերիկյան  ապահովագրական  ընկերություններում  գտնվող  գումարները, քանի որ դրանց տերերն ու ժառանգները այլևս կենդանի չեն։
 Դեսպանը  հանդիպումներ  է  ունեցել  նաև  երիտթուրքական  իշխանության  այլգործիչների հետ, սակայն գործադրված բոլոր ճիգերը ապարդյուն էին։
  Նկարագրելովերիտթուրքերի  կազմակերպած  և  գերմանացիների  հովանավորությամբ  կատարվածտեղահանություններն  ու  կոտորածները`  նա  հանգեց  հետևյալ  համոզմանը.  «Հայկական  խնդիրը  վերջնական  լուծում  կստանա  միայն  այն  ժամանակ,  երբ  հայերը  ազատագրվեն  թուրքական  տիրապետության  լծից։
   Իսկ  դրա  համար  անմիջական  վճռական քայլեր պիտի արվեն հինավուրց, ազնիվ և քաղաքակիրթ քրիստոնյա ժողովրդի`հայերի,  բեկորները  փրկելու  համար  թուրքի  ճիրաններից»1։
   Ուստի  «…թուրքերինԵվրոպայից  միայն  քշելը  բավական  չէր։
   Լինելով  անուղղելի  ազգ՝  թուրքերը  պետք  էզրկվեն իրենց հպատակ որևէ ժողովրդի կառավարելու իրավունքից, որի անհրաժեշտությունը  պարտադրում  է  ոչ  միայն  Թուրքիան  հիմնովին  չեզոքացնել  Եվրոպայում,այլև Ասիայի այն երկրի հիմնովին վերափոխում, որն այժմ կոչվում է Թուրքիա»2։
 Չգոհանալով իր գործունեության արդյունավետությունից՝ 1916 թ. Հ. Մորգենթաուն պաշտոնաթող է լինում, վերադառնում ԱՄՆ ու Նյու Յորքում հայանպաստ գործունեություն  ծավալում`  ԱՄՆ-ի  և  այլ  երկրների  հասարակությանը  ներկայացնելով  Հայկական  հարցը  և  Հայոց  ցեղասպանության  ժամանակ  Թուրքիայի  ու  նրան  հովանավորող տերությունների բռնած բացասական դիրքը։
 Հ.  Մորգենթաուն  մահացավ  1946  թ.  նոյեմբերի  27-ին  և  թաղվեց  Էմանուէլ  տաճարում։
   Ի  նշան  երախտագիտության՝  Հայոց  ցեղասպանության  թանգարանին  կիցհուշապատի  վերջնամասում,  ի  թիվս  այլ  մտավորականների  և  գործիչների,  ամփոփվել է նաև Հ. Մորգենթաուի շիրիմից բերված հողով սափոր։
 Այսպիսով, ազգությամբ հրեա Հ. Մորգենթաուն, ով կոչված էր Թուրքիայում ԱՄՆպետական-դիվանագիտական շահերն արտահայտելու և պաշտպանելու համար՝ չկարողացավ  անտարբեր  մնալ  Օսմանյան  կայսրությունում  հայերի  դեմ  կատարվող  ցեղասպանության նկատմամբ։
  Պատմաքաղաքական բարդ հանգամանքներում նա այնբացառիկ  քաղաքական  գործիչներից  էր,  որ  հավատարիմ  լինելով  մարդասիրությանսկզբունքին՝  իր  առաքելությունը  ծառայեցրեց  հանուն  արդարության  և  քրիստոնյաժողովուրդների ապրելու տարրական իրավունքների պաշտպանության։
  Իր օբյեկտիվտեղեկություններով Հայոց ցեղասպանության մասին ճշմարտությունը աշխարհին հասանելի  դարձնելու,  հետագա  սերունդներին  գիտական  նյութ  տրամադրելու,  հայանպաստ  գործունեություն  վարելու  շնորհիվ  նա  մեր  ժողովրդի  կողմից  հիշվող  և  մեծարվող վառ անհատականություններից մեկն է։
 Մերի ՆաջարյանՀԵՆՐԻ ՄՈՐԳԵՆԹԱՈՒԻ ՀՈՒՇԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆԲանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաու, տեղահանություն, աքսոր։

Հոդվածում քննարկվում են Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուի հուշերը Հայոց ցեղասպանության մասին, որոնք հիմնված են իր դիտարկումների ու պաշտոնական հանդիպումների  վրա։
   Դրանք  հայերի  զանգվածային  տեղահանման,  հետապնդման  և  ցեղասպանության կազմակերպման վկայությունն ու մեկնաբանությունն են։
