ՎԿԱՅՆԵՐԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆՐԱՆՔ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՐՈՒՅԸ ՈՐՊԵՍ վաղ չափում քրիստոնեական հասարակության ձևավորման համար `հայության ճանապարհով: Այս պատկերը նվիրված է քրիստոնեական գաղափարախոսության վերջին հատվածին:  Հոդվածի շրջանակներում մենք նպատակ ունենք հասկանալու այն բնորոշ սցենարները, որոնց հետ համաձայնեցվել է փոխակերպման գաղափարը:  Մենք նաև փորձել ենք հասկանալ վկաների, նրանց հետապնդողների խոր հակասությունները ՝ որպես հակադիր բեռներ, ծայրահեղ տարբերություն ՝ որպես նրանց դարձի առանցքային գործոն:   Ստեղծագործությունը փորձում է նորովի մոտենալ նշված հակադրությունների բնութագրերին, գործողությունների դրդապատճառներին, տեղի ունեցած հրաշքների խորհրդանշականությանը:   Հատկանշական է, որ նման եղանակով հնարավոր է որոշակի գաղափար կազմել միջնադարյան հայկական իրականության մեջ բարի, բարոյական, սոցիալական բարիքի գաղափարների մասին:   Շատ հետաքրքիր է այս օրինակներով հասկանալ «լավ» և «վատ», «ճիշտ» և «սխալ», «լավ» և «չար» որակավորումների և ոչ հավասար էության, մասնավորապես, կետի փոխարինումները: հեռավոր անցյալի ընդունված բարոյական սկզբունքների տեսանկյունից:  «Esisննդոց» -ի այս հարցերին անդրադառնալը պահանջում է գիտելիքներ այն պայմանների և հանգամանքների վերաբերյալ, որոնց պայմաններում այդ արժեքները ծնվել, փոխվել են, արմատավորվել կամ մոռացվել: Միջնադարյան հայկական իրականության մեջ կան բազմաթիվ պատմություններ քրիստոնեական դարձի մասին, որոնցում առանձնահատուկ տեղ ունեն քրիստոնյա վկաները, հրեշտակները և պետական ​​պաշտոնյաները:  Այս պատմություններում հստակ երեւում են երկու հակադիր բեւեռներ, որոնց բնութագրերը տարբեր աղբյուրներում առանձնանում են իրենց ուռճացումով ու առանձնահատկությունների ծայրահեղ դրսեւորմամբ:   Extremայրահեղականության այս սկզբունքը պահպանված է մեր դարձի բոլոր պատմություններում: Հոդվածի հիմքում ընկած են դարձի երկու ամենահայտնի պատմությունները. «Հռիփսիմե կույսերի նահատակությունը և Տրդատ թագավորի դարձի գալը» իպ «Կիպրոսի դարձը»: Ագաթանգեղոսը իր «Հայաստանի պատմություն» աշխատության մեջ տալիս է հայ իրականության ամենահայտնի վկաներից մեկի ՝ Հռիփսիմեանկույսի հետեւյալ նկարագրությունները. «..... լեռներում մեկուսացված էին ՝ բուսակեր, բարեխիղճ, պարկեշտ, սրբազան կանայք, լի քրիստոնեական հավատքով, որոնք գիշեր ու ցերեկ, միշտ փառքով և օրհնությամբ, արժանապատիվ աղոթում էին Աստծուն:  Նրանց գլխավոր անունը Գայանե էր, ով ուներ որդի, բարեպաշտ մարդու դուստրերից մեկը, արքայական ընտանիքից, որի անունը Հռիփսիմե էր: [1]   Հակառակ այս բոլոր դրական և ազնիվ նկարագրություններին ՝ Տրդատ արքան Ագաթանգեղոսին ներկայանում է որպես ամբարտավան, հեթանոսական, ամբարտավան միապետ, ով ցանկանում է ամեն կերպ բավարարել իր ցանկությունները:  Տեսնելով Հռիփսիմեին ՝ Տրդատը հմայվում է նրա գեղեցկությամբ, ուզում է նրան բռնի ուժով տանել, բայց հրաժարվում է:   Դրանից հետո թագավորը հրամայեց սպառնալ Գայանեին, որպեսզի համոզի իր որդուն կատարել թագավորի հրամանը:  Սակայն մայրը նախատեց Հռիփսիմեին ՝ հրամայելով չվախենալ և չհնազանդվել հեթանոս թագավորին:  Այս խոսքերին ընդդիմանալու համար թագավորի մարդիկ դաժանորեն ծեծեցին նրան, քարերով հարվածեցին նրա բերանին, կոտրեցին նրա ատամները, ապա նրան քարշ տվեցին սենյակից:  Հռիփսիմեն մնում է թագավորի հետ մեն-մենակ, բայց մեծ զորությամբ և քաջությամբ հռչակված արքան գրեթե յոթ ժամ անց պարտվում է կույսին ՝ զորանալով Սուրբ Հոգով:  Պատմողը վկայում է, որ Հռիփսիմեն պալատից դուրս գալով աղոթել է մի բարձր տեղում, որտեղ նրան գտել են, և պալատի իշխանները նրան աննկարագրելիորեն խոշտանգել են:   Լսելով Հռիփսիմեի նահատակության մասին ՝ թագավորը խորապես վշտացավ, իսկ հետո հրամայեց վրեժ լուծել մայր Գայանեին:  Տիրոջ ժանտախտը հասավ թագավորին և նրա շրջապատին, և արքան վայրի խոզի տեսք ստացավ:  Նրա բոլոր հարազատները սգի մեջ էին:  Այդ ժամանակ Աստված տեսավ ծեր արքայի քրոջը ՝ Խոսրովիդուխտին, և ասաց, որ Գրիգոր Լուսավորիչը, որին 15 տարի պահել էին Խոր Վիրապում, միայն կարող էր փրկել թագավորին: Լուսավորիչը նախ կույսերի մարմինները դրեց գետնին (չնայած նրանց մարմինները դրսում էին 9 օր ու գիշեր, բայց պահպանվել էին Աստծո զորությամբ), ապա նա հրամայեց թագավորին ապաշխարել:   70 օր ապաշխարությունից հետո, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի աղոթքով, Աստված վերականգնեց Տրդատը մարդկային տեսքով: Հատկանշական է, որ երկրորդ պատմությունը իմաստաբանորեն դիմում է Հռիփսիմե կույսերի ՝ Տրդատ թագավորի նահատակությանը:   Այն պատմում է Կիպրոս Պատրիարքի և Ուստիան Հուստիանոսի մասին:  Սկզբում հեթանոս, ապա Քրիստոսի սուրբ եպիսկոպոս, որը համարվում է քրիստոնեության հպարտություն, Կիպրիանոս 1 [9], ծագումով Անտիոքից, բոլոր քրիստոնեական եկեղեցիներից  Նրանց մասին պահպանված հիշողություններում կան որոշ անհամապատասխանություններ:   Խոսքը Անտիոքում ակտիվ գործունեություն ծավալած Կիպրիանոսի, իսկ մյուս դեպքում ՝ Կարթագենի Կիպրիանոսի մասին է:   Կարթագենի եպիսկոպոսը հիշատակվում է 379 թվականին, մինչդեռ նա իր տեղն ունի Անտիոք ժողովրդի տոնակատարություններում ամենավաղ շրջանից, նա լավ ծանոթ է իր թողած գրական նյութերին:  III դարում ապրած հեթանոս փիլիսոփան, որը հայտնի էր որպես «քաջ հռետոր», «մոգ», «քահանա», ստացել է Թասիկոս Կեկիլիոս մականունը:  Նրա ժամանակակիցներն այնքան հայտնի էին, որ նույնիսկ վախենում էին նրա ստվերից: Ըստ ավանդության, նա այնքան հմուտ էր մոգության մեջ, որ համարձակորեն հրաման էր տալիս հերոսներին, ովքեր չէին հապաղում կատարել իր կամքը: [4] Այնպես պատահեց, որ Ագլայդաս անունով մի երիտասարդ ցանկացավ ամուսնանալ Justուստիա անունով մի գեղեցիկ կույսի հետ Նա շատ թանկարժեք նվերներ, գեղեցիկ հագուստներ, ոսկի և արծաթ ուղարկեց, բայց կույս, չխանգարող հարստությունը վերադարձրեց այդ ամենը:   Երիտասարդը դիմում է Կիպրիանոսին, որն օգտագործում է իր բոլոր կախարդական հմտությունները:   Կիպրիանոսը կույր և խուլ մնաց Տիրոջ խաչի նշանի զորության համար: Նա բազմիցս «կատաղի մարմնավաճառության» էր ուղարկում Justասթինին գայթակղելու համար, ով իր պատկերացմամբ պատկերացնում էր երիտասարդ Ագլավիդուսին (արտասահմանյան գրականության մեջ ՝ Ագլայդաս), որը փորձում էր գայթակղել նրան, բայց բուռն ցանկասիրական գայթակղությամբ: Թուլացնելով մարմինը ծոմապահության և ծոմապահության միջոցով ՝ նա հաղթահարում է իր մեջ ծագող ցանկությունը, և ամոթալի ու պարտված հերոսները վերադառնում են Կիպրիանոսիմոտ:  Երբ դերերը կարծես գայթակղեցին Հուստինիանոսին, նա անմիջապես խաչվեց ՝ ապավինելով Քրիստոսի խաչին, իսկ հետո նա իր սրտով դիմեց Երկնային փեսային, և միևնույն ժամանակ դրանք անհետացան անչափ: [2]  Այդ պահին Կիպրիանոսը հասկացավ, որ միայն նրանք, ովքեր Քրիստոսի անունով խաչի նշանով պարտվեցին, անզոր են:  Նա կարծում էր, որ եթե խաչակնքվածը ունենար այդպիսի զորություն, որքան էր ունենալու Խաչվածը, ապա շրջվելով ՝ նա հրաժարվեց չարի արվեստից ՝ ապավինելով Փրկչին: Հետևյալ երկու փոխակերպումները կարելի է որոնել պատմության թաքնված կողմերից: Առաջին հետևանքն այն է, որ նախ հակասություն կա երկու հակադիր կողմերի միջև, որտեղ մի կողմում կան հասարակության մեջ բարձր պաշտոններ ունեցող մարդիկ: Մի կողմից Տրդատ արքան և մյուս կողմից ՝ Կիպրիանոսը փնտրում են կույսերի ՝ Հռիփսիմեի և Հուստիանեի գայթակղությունը, ովքեր հավատարմության երդում են տվել քրիստոնեությանը:   Դիմադրելով բոլոր գայթակղություններին ՝ Կիպրիանոսը «Խոստովանություն» տեքստերում թվագրվում է 350-370 թվականներին:   Բացի այդ, Անտիոքի եպիսկոպոսների ցուցակում չկար Կիպրիանոս անունով եպիսկոպոս:  Այս հարցը քննարկվեց 1959 թ.-ին Օքսֆորդի համալսարանում կայացած համաժողովում:   Ի վերջո, լեգենդների պատմական ճշմարտության բացակայության պատճառով, Կիպրիանոսն ու Հուստինիանոսը հանվել են Վատիկանի սրբերի ցուցակից 1968 թվականին (նրանք սրբացվել են 4-րդ դարում): Այս դեպքում կույսերը հրահրում են ակնհայտ հակահերոսների բարկությունը, որին անխուսափելիորեն հաջորդում է անմարդկային խոշտանգումները:  Surարմանալիորեն, քրիստոնեական հավատքի համարակալված վկաներն են, որ դառնում են իրենց հալածիչների փրկության բանալին: Այստեղ հատկապես ուշագրավ է այս երկու բեռների նպատակային ուղղությունը:  Կույսերն ամեն ինչ անում են, որ բարիքը տարածեն, հասարակությունը լուսավորեն, հավասարություն ու արդարություն հաստատեն ՝ ապավինելով Աստծուն: Նրանց յուրաքանչյուր գործողություն հիմնված է հավատքի վրա, միտված է այդ հավատքի տարածմանը:  Տրդատ թագավոր իպ Կիպրիանոսի դեպքում մենք տեսնում ենք հետևյալը. Հեթանոս թագավորը հավատում էր հեթանոսական աստվածներին և իրեն համարում էր երկրի փոխարքա:   Մարդու անձնական դիրքի, հետաքրքրության և գնահատման իրազեկությունը, ինչպես նաև քրիստոնեական հավատքի նկատմամբ նման դաժանությունը հիմնականում ներկայացվում է որպես արքայի խավարի արդյունք, մինչդեռ դարձը նրա լուսավորության և փրկության ուղին է: Կիպրիանոսի դեպքում մենք տեսնում ենք նույն ձգտումները, ինչ Տրդատ արքայի դեպքում:  Այստեղ Կիպրիանոսը օգտագործում է իր բոլոր հմտությունները գայթակղելու Հուստինիանոսին, որին նա բնազդաբար ձգտում է, բայց դատապարտված է ձախողման: Երկրորդ հետևանքն այն է, որ վկաների մեջ գերակշռում էր անանձնականության սկզբունքը:  Այս տեսանկյունից կարելի է հետաքրքիր համեմատություն կատարել կույսի «մոմի» միջեւ:  Ինչպես շողշողացողի շուրջ մոմ է վառվում կամ «զոհաբերվում», այնպես էլ կույսը խոշտանգվում ու նահատակվում է վեհ արժեքի համար:  Նրանց սերը Աստծո հանդեպ և Նրա խոսքը տարածվեց անձնական շահերից ելնելով:  Նրանց հիմնական ձգտումը վերականգնելն էր վերեւում կանգնած տարրը ՝ այդ տարրի հաղթանակը (եթե դրան նայենք երկու հակադիր բևեռների պայքարի տեսանկյունից):  Միայն այդպիսի հաղթանակի արդյունքում հասարակությունը կդառնար ավելի բարի, ավելի առաքինի, ավելի բարոյական:   Եթե ​​այս տեսանկյունից փորձենք վերլուծել հակառակ բեռի գործողությունները, կտեսնենք, որ ինչպես Կիպրիանոսի, այնպես էլ Տրդատ թագավորի պարագայում առաջնային է սեփական եսի գերագնահատումը, անձի կամավոր ինքնության բացարձակությունը:  Բուրգի գլխին կանգնած անհատը, որը գործում է իր սեփական շահերի համար ՝ անտեսելով հասարակության շահերը, ով միայն այդ կերպ է պատկերացնում իր հեղինակության պահպանումը: Իհարկե, վերոնշյալ գործողությունների և դրանցից բխող հետևանքների հիմնական պատճառը տգիտությունն է, ինչը մարդուն կույր է դարձնում `ղեկավարվելով բնազդներով, թույլ, այս դեպքում` ինքնահաստատման կարիք ունենալով:  Ինչպես Եղիշեն է ասում. «... և բոլոր չարիքները մարդկային միտք են մտնում անտեղյակության միջոցով:  Կույրերը զրկված են արեւի ճառագայթներից, իսկ տգիտությունը նրանց զրկում է կատարյալ կյանքից:  Ավելի լավ է աչքերը կույր լինել, քան մտքում կույր լինել:  Ինչպես հոգին ավելի մեծ է, քան մարմինը, այնպես էլ մտքի տեսողությունը ավելի մեծ է, քան մարմնի տեսքը: »[3] Մյուս հնարավոր հետևանքն այն է, որ դա Կիպրոսի ՝ Տրդատ արքայի շարունակական և անշրջելի գործընթացն է:  Վերոհիշյալ պատմություններում կա շրջելի գործընթաց. Վկաների նվիրում քրիստոնեական հավատքին:   Պատմության մեջ նման դեպք, երբ կույսերը հերքում են քրիստոնեությունը և դիմում հեթանոսական դավանանքին: Կույսերն ունեին նաև մի շարք առանձնահատկություններ, որոնցից ամենակարևորը, թերևս, բուժման պարգևն էր:  Վառ օրինակներից մեկը Սուրբ Նունեն է, որը քրիստոնեություն էր քարոզում Վրաստանում:   Սուրբ Նունեին հաջողվում է բուժել վրաց Նանա թագուհուն, նրա որդուն և թագավորին ՝ այդպիսով հավատքի բերելով ամբողջ արքունիքը:  Նա հրաժարվում է բոլոր թանկագին նվերներից և քարոզում Տիրոջ Ավետարանը:  Նա հայտնի է իր բժշկությամբ ՝ Հերմինա կույսին, որը հիմնադրել է կլինիկա, որտեղ բուժում է բոլոր կարիքավորներին ՝ քարոզելով Տիրոջ խոսքը:  Այս տեսակետից բազմաթիվ օրինակներ կան: Վերափոխման պատմությունների, վկաների վարքի պատմությունների անբաժանելի մասը տեսիլքներն են ՝ հրեշտակները, որոնք անհրաժեշտության դեպքում առաջնորդում կամ փրկում են կույսերին:  Օրինակ ՝ Սուրբ Եվֆեմիան կույսը, որին քարկոծեցին մահվան ՝ քրիստոնեական հավատքին հավատարիմ մնալու համար, խոշտանգեցին «փորձելով ճզմել անիվների տակ, բայց միևնույն ժամանակ հրեշտակները իջան երկնքից ՝ կույսին կտտանքներից ազատելու համար»: Ամփոփելով, վաղ քրիստոնյա վկաների շուրջ տեղ գտած բազմաթիվ իրական կամ անիրական պատմությունները նպատակ ունեին ընդգծել հեթանոսական աշխարհի մեղավոր, դաժան, մութ բնույթը ՝ ակնհայտ հակասություններ ներկայացնելով, ցույց տալով Աստծո լուսավորության, մաքրման և փրկության ճանապարհը: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Ագաթանգեղոս, Հայաստանի պատմություն, Երեւան, 1977, էջ 67-99: [2] Բաբաջանյան Մ., Կիպրիանոս, Երեւան, 2014, URL:  http: //www.irates.am/hy/1396943729 (հղումը կատարվել է 07.06.2018): [3] Եղիշե, Վարդանի և հայկական պատերազմի մասին, Երևան, 1994, էջ: 59 [4] hazազարյան Դ., Կիպրոսյան և Virgin Hustiane պատրիարք 15-16-րդ դարեր ժապավենը հմայքների գեղարվեստական ​​զարդարում, Երեւան, 2014, էջ 244-8: [5] Մաքուր երանելի վկաներ, Երեւան, 2013, URL:  http: //www.holytrinity.am/posts/view/941 (հղումը կատարվել է 06.06.2018): [6] Սուգիասյան Կ., Ս. Նունե և Ս. Մանե կույսեր, Երևան, 2014, URL:  http: //www.surbzoravor.am/post/view/surb-nune-ev-surb-mane-kuyserihishatakutyan- կամ (հղումը ՝ 04.06.2018): [7] Saint Hermone և The Nectarine Virgins, Երեւան, 2018, URL:  http: //www.qahana.am/am/holidays/2018-10-02/1 (հղումը կատարվել է 05.06.2018): [8] Saints of Saints, Volume B, S. Էջմիածին, 2010, URL:  http: //www.surbzoravor.am/post/view/vkayabanutyun-surb-epimia-kuysi-ev-qristosiqarasuniny-vkaneri (հղումը ՝ 04.06.2018): Հարությունյան ԻՆԳԱՈՒ ԿԱՆԱՆ ՆԱՀԱԳՈՐ ANDՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆՐԱՆՔ ՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐԻ VՐՈՒՅԸ ՈՐՊԵՍ ՎԱAR ՔՐԻՍՏՈՆՅԱ. ։

Սույն հոդվածը վերաբերում է քրիստոնեական դարձի գաղափարաբանությանը,  վերջինիս վերաբերյալ միջնադարյան հայ իրականության մեջ տարածված պատկերացումներին։
  Հոդվածի շրջանակներում մեր առաջ նպատակ ենք դրել հասկանալու,  թե ինչն էր մարդուն ստիպում դարձի գալ, և ինչպես ստացվեց, որ վերջինս շարունակական բնույթ էր կրում։
  Նոր լույսի ներքո փորձել ենք հասկանալ վկայուհիների և  նրանց  չարչարողների՝  որպես  հակադիր  բևեռների  միջև  առկա  խորը  հակասությունները, և չնայած այդ հակասություններին՝ այն հանգամանքին, թե վերջիններիս  ինչպես դարձի եկան։
  Փորձել ենք նորովի մոտենալ այս հակադիր բևեռների բնութագրիչներին, կատարվող գործողու-թյունների դրդապատճառներին։
  Քանզի միայն  այս  ամենի  ուսումնասիրության  արդյունքում  կարող  ենք  ընդհանրական  պատկերացում կազմել միջնադարյան հայ իրականության մեջ բարու, բարոյականի, հասարակական բարիքի և մի շարք այլ երևույթների ու հասկացությունների մասին։
