Հոգեբանական ախտորոշման մեթոդական բազայի զարգացման շնորհիվ ներկա ժամանակներում հնարավոր է միեւնույն ժամանակ մի քանի երեւույթներ ուսումնասիրել ինչպես պրոյեկտիվ, այնպես էլ թեստերի եւ հոգեբանական զրույցի միջոցով։
   Նման մոտեցմամբ կարելի է համակողմանիորեն ուսումնասիրել դեպրիվացիայի հետ առնչվող խնդիրները։
  Ենթադրվում է, որ դեպրիվացիան անձանց մոտ առաջացնում է որոշակի բացասական փոփոխություններ, մասնավորապես մանկական տարիքում ապրած դեպրիվացիան ազդեցություն է ունենում հասուն անձի ինքնիրացման եւ արժեհամակարգի գիտակցման գործընթացի վրա՝ խոչընդոտելով այն։
   Մեր կողմից ծրագրվել է փորձառական հետազոտություն այդ խոչընդոդները պարզելու համար։
  Մեր հետազոտման օբյեկտներն են քսաներեքից երեսուն տարեկան անձինք, ովքեր մանկական տարիքում (մինչեւ 10 տարեկան հասակը) ծնողական դեպրիվացիա են ապրել։
   Ծնողական դեպրիվացիա 447ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ասելով մենք նկատի ունենք դրա բոլոր տեսակները՝ թե՛ ծնողի առհասարակ բացակայությունը, թե՛ ծնողի դերի թերացման հետեւանքով առաջացած դեպրիվացիան։
   Հետազոտության խնդիրն է պարզել, արդյոք դեպրիվացված անձինք ինքնիրացման եւ արժեհամակարգի գիտակցման ճանապարհին ունենում են այնպիսի խնդիրներ, որոնք չեն հանդիպում ծնողական դեպրիվացիա չունեցող անձանց մոտ։
   Հետազոտական աշխատանքները իրականացվում են հոդվածում նկարագրված մի շարք մեթոդների օգնությամբ։
  Այն գաղափարը, թե ինչ է ինքնիրացումը եւ ովքեր են ինքնիրացված անձինք, մշակվել է Ա. Մասլոուի կողմից կատարված մտավոր առողջ, ստեղծագործ եւ երջանիկ մարդկանց կյանքի, արժեքների եւ հաղորդակցության առնաձնահատկությունների տրամաբանական հետազոտման հիման վրա։
   Ա. Մասլոուի ինքնիրացման տեսությունը ժամանակակից հոգեբանության ամենատարածված եւ ազդեցիկ հայեցակարգերից մեկն է։
  Անձի ինքնիրացման ախտորոշման առաջին փորձը կատարվել է Մասլոուի աշակերտ Էվերեթ Շոստրեմի կողմից, ով 1963-ին հրապարակեց POI հարցաթերթիկը (Реrsопаl Оrientation Inventoгу)։
   Դրա հիմքում ընկած են Մասլոուի եւ այլ էքզիստենցիալ- հումանիստ հոգեբանների գաղափարները։
   Այն իր մեջ ներառում էր անձի կողմնորոշման երկու հիմնական սանդղակ՝ առաջինը (ժամանակային), որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է մարդը ապրում ներկայով՝ չթողներլով իր նպատակները վաղվա օրվան եւ չփորձելով վերադառնալ անցյալին, եւ երկրորդը (հենարանի եւ աջակցման), որը չափում է անձի ինքն իրեն, եւ ոչ թե այլ մարդկանց ակնկալիքներին կամ գնահատականներին ապավինելու կարողությունը։
   Դրանցից բացի, մեթոդիկայում ներառեված են նաեւ 10 հավելյալ սանդղակներ, որոնք գնահատում են այնպիսի հատկություններ, ինչպիսիք են.  ինքնահարգանքը,  ինքնաբուխությունը,  կենցաղային արժեքները,  մարդու բնության վերաբերյալ դրական հայացքները։
  Գոյություն ունի հարցաթերթիկի չորս ռուսալեզու հարմարեցված տարբերակ։
   Ադապտացիաները տարբերվում են իրարից հարցերի քանակով եւ ձեւակերպմամբ, սանդղակների քանակով եւ անվանումներով, 448ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ինչպես նաեւ մեկնաբանություններով։
   Բնագրի մեջ ներառված են 150 հարց եւ 14 սանդղակ։
  Չորրորդ հարմարեցված տարբերակը, որը օգրագործվելու է մեր հետազոտության մեջ, ստեղծվել է 1998 թվականին Ն.Ֆ. Կալինայի կողմից, որի ստանդարտացման եւ վավերացման աշխատանքներում մասնակցել է Ա. Վ. Լազուկինին։
   Այս մեթոդը մշակվել է՝ հաշվի առնելով անցումային հասարակության մեջ ինքնիրացման առանձնահատկությունները։
   Բացի այդ, էական փոփոխությունների են ենթարկվել, հարցաշարի կառուցվածքը (սանդղակների տեսակները) եւ ախտորոշիչ դատողությունների ձեւակերպումները [2]։
  Մեթոդը իր մեջ ներառում է 100 զույգ պնդումներ, որոնցից պետք է ընտրել մեկը։
  Այն կազմված է 11 չափող սանդղակից։
  1. Ժամանակի մեջ կողմնորոշումը 2. Արժեքների սանդղակը 3. Մարդու էության մասին պատկերացումները 4. Գիտելիքների բարձր պահանջմունքը 5. Ստեղծագործելու ձգտումը, 6. Ինքնավարությունը 7. Ինքնաբուխությունը 8. Ինքնաճանաչումը 9. Համակրանքը սեփական անձի նկատմամբ, 10. Շփվողականության սանդղակը 11. Հաղորդակցման մեջ ճկունության սանդղակը [4, էջ 297-302]։
  Մեթոդը, իր հերթին հայերեն լեզվով հարմարեցվել է Երեւանի Պետական Համալսարանի հոգեբանության «Անձի եւ մասնագիտական գործունեության հոգեբանության» գ/հ լաբորատորիայի կողմից։
  Մենք նպատակահարմար ենք գտել օգտագործել անձի ինքնիրացման մակարդակը բացահայտող այս թեստը մի շարք պատճառներով.  արդյունքները ցուցադրվում են տոկոսներով, որը թույլ է տալիս ավելի հստակ պատկերացում կազմել անձի մոտ յուրաքանչյուր սանդղակի գործոնի մասին  ենթադրվում է, որ թեստավորման 11 սանդղակներում արծարծված որոշ հատկանիշներ՝ ինքնավարությունը, գիտելիքների 449ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ բարձր պահանջմունքը, ստեղծագործելու ձգտումը, դեպրիվացված անձանց շրջանակներում կարող են ավելի արտահայտված լինել, քան ոչ-դեպրիվացված անձանց մոտ, իսկ մյուսները, օրինակ՝ մարդու էության մասին պատկերացումները, շփվողականության, հաղորդակցման մեջ ճկունությունը՝ հակառակը՝ ավելի ցածր միավորներ ունենալ։
   Նշված հատկանիշները հիմք են հանդիսանում դեպրիվացված անձանց անձնային առանձնահատկությունների ուսումնասիրման եւ գնահատման համար։
  Հաջորդ մեթոդը, որը ցանկանում ենք ներկայացնել այս հոդվածում Դ. Ա. Լեոնտեւի կենսա-իմաստային կողմնորոշումների (Смысложизненные ориентации, СЖО) թեստն է, որը թույլ է տալիս գնահատել կյանքի իմաստի «աղբյուրը»։
   Այն կարող է լինել կամ ապագայում (նպատակ), կամ ներկայում (ընթացք) կամ անցյալում (արդյունք), կամ էլ կյանքի երեք բաղադրիչների մեջ միաժամանակ։
   Այն Ջեյմս Կրամբոյի եւ Լեոնարդ Մախոլիկի «Կյանքի նպատակ» (Purposein-Life Test, PIL) թեստի հարմարեցված տարբերակն է։
   Մեթոդիկան մշակվել է իմաստի ձգտման եւ Վիկտոր Ֆրանկլի լոգոթերապիայի տեսությունների հիման վրա՝ հետապնդելով այս տեսություններում ներկայացված մի շարք գաղափարների էմպիրիկ վավերացման նպատակ։
  Այդ գաղափարների էությունը կայանում է նրանում, որ կյանքի իմաստի որոնման ձախողումը (էկզիստենցիալ ֆրուստրացիա) եւ դրա արդյունքում առաջացած իմաստի կորստի զգացողությունը (էկզիստենցիալ վակուում) հատուկ դասի հոգեկան հիվանդությունների պատճառ կարող է հանդիսանալ։
  Առաջին ռուսալեզու հարմարեցված տարբերակը ստեղծվել է Կ. Մուզդիբայեւի կողմից, ով թարգմանել է թեստը շատ չնչին փոփոխություններով։
   Հաջորդ ռուսալեզու տարբերակը մշակվել եւ ադապտացվել է Դ. Ա. Լենտեւի կողմից 1966-1968 թվականներին։
   Որպես հիմք է ընդունվել Մուզդիբաեւի տարբերակը եւ փոփոխվել հետեւյալ 3 չափանիշներով. փոփոխվել եւ պարզեցվել են մի շարք կետերի ձեւակերպումները՝ պահելով բովանդակությունը։
   Ի տարբերություն բնօրինակի, նախադասության ընդհանուր սկզբի եւ երկու ավարտական տարբերակների փոխարեն ձեւակերվել են նույն սկիզբը ունեցող զույգ ամբողջական այլընտրանքային նախադասություններ, փոխվել են գնահատման եղանակները եւ արդյունքների հաշվարկը ըստ սեռի եւ տարիքի։
  450ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Թեստը իր մեջ ներառում է 5 սանդղակներ. 1. Կյանքի նպատակ 2. Կյանքի ընթացք 3. Կյանքի արդյունքը 4. Ես- լոկուս վերահսկում (ես եմ կյանքի տերը)։
  5. Կյանք- լոկուս վերահսկում (կյանքի վերահսկելիությունը) [3]։
  Ենթադրվում է, որ անձինք, ովքեր մանկական տարիքում ունեցել են ծնողական դեպրիվացիա, կյանքի իմաստի գիտակցման ճանապարհին ունենում են կյանքի նպատակների առկայության, ընտրությունների, իմաստի գնահատումների հետ մի շարք խնդիրներ։
   Այս մեթոդիկան թույլ է տալիս բացահայտել հետազոտվողի մոտ այդ խնդիրների առկայությունը կամ բացակայությունը, ինչպես նաեւ առանձին անդրադարձ կատարել անձի թե անցած, եւ թե ներկա կյանքով բավարարվածության հարցին, ապագայի հետ կապված նպատակների առկայությանը եւ կյանքի հանդեպ վերահսկման պետկերացումներին։
  Հաջորդ մեթոդիկան, որը օգտագործվել է հետազոտության մեջ Դեյթոյի սթրեսի թեստն է։
   ԴՍԹ-ն սթրեսի բացահայտման եւ որակավորման մեթոդիկա է, որը հնարավորություն է տալիս բացահայտել 18 եւ ավելի տարիքի մարդկանց սթրեսի արտահայտվածության աստիճանը։
   ԴՍԹ ընդգրկում է 50 օրգանիզմական եւ անձնային դրսեւորումներ, որոնք խմբավորվում են երեք պրոֆիլներով։
   Դրանք են՝  անձնային դրսեւորումների պրոֆիլ  անձնային պահանջմունքների պրոֆիլ  անձնային կարողությունների պրոֆիլ Թեստն անցկացնելուց հետո հաշվարկվում է յուրաքանչյուր պրոֆիլի արդյունքները՝ դրանք վերածելով %-ային ցուցանիշների։
   Վերջնական արդյունքը երեք պրոֆիլների տոկոսային մեծության հանրագումարն է։
   Թեստի մեկանաբանությունը տրվում է երկու տարբերակով՝ հաշվարկի արդյունքներով եւ գնահատման ցուցանիշներով։
   Հաշվարկը ներառում է յուրաքանչյուր պրոֆիլի միավորների գումարը։
   Գնահատումը համապատասխանում է սթրեսի չորս հիմնական մակարդակներից մեկին՝ թույլ (20-39%), չափավոր (40-59%), արտահայտված (60-79%) եւ ծայրահեղ (80-100%) եւ ներկայացնում է սթրեսի կառավարման հնարավորությունները։
  451ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Հետազոտության մեջ օգտագործվել է Դեյթոյի սթրեսի թեստի հայալեզու հարմարեցված տարբերակը, որը փորձարկվել եւ տեղայնացվել է ԵՊՀ Ընդհանուր հոգեբանության ամբիոնի, Անձի եւ մասնագիտական գործունեության եւ Փորձարարական հոգեբանության լաբորատորիաների աշխատակիցների կողմից [1]։
  Գոյություն ունեն սթրեսի մակարդակը, սթրեսակայունությունը բացահայտող բազմաթիվ թեստեր, սակայն հետազոտության նպատակից ելնելով, կարող ենք հիմնավորել, որ այն հնարավորություն է տալիս ոչ միայն պարզել սթրեսի ընդհանուր մակարդակը, այլ նաեւ բազմապրոֆիլ վերլուծություն կատարել՝ բացահայտելով սթրեսի ֆիզիկական եւ հոգեբանական դրսեւորումների հաճախականությունը, պահանջմունքների բավարարվածության աստիճանը եւ կարողությունների զարգացածությունը։
   Այսպիսի վերլուծությունը թույլ է տալիս նեղացնել շրջանակը եւ տեսնել՝ անձի սթրեսը մասնավորապես ինչով է պայմանավորված եւ իհարկե բացահայտել հաղթահարման միջոցները։
   Դեյթոյի սթրեսի թեստի վերջում ներկայացված է սթրեսի կառավարման ռազմավարական ուղեցույց, որը երաշխավորում է սթրեսի մակարդակի վրա հիմնված ամենաբարենպաստ աջակցություն։
  Այսպիսով, հոդվածի շրջանակներում մենք փորձեցինք հիմնավորել հետազոտության համար նախատեսված մեթոդների ընտրությունը եւ դրանց նպատակահարմարությունը։
   Ենթադրվում է, որ անձի ինքնիրացման մակարդակի եւ արժեհամակարգի գիտակցման միջեւ գոյություն ունի դրական կոռելացիա։
   Այսինքն, որքան ցածր է ինքնիրացման սանդղակների տոկոսային արդյունքները, այնքան ցածր կլինեն անձի կյանքի իմաստի գիտակցման բաղադրիչների արդյունքները։
   Ընտրված մեթոդները թույլ կտան հաստատել կամ մերժել նման վարկածը։

Հոդվածում ներկայացված են դեպրիվացված անձանց ինքնիրացման մակարդակի եւ արժեհամակարգի գիտակցման բացահայտման մեթոդները։
  Որպես այդպիսիք ընտրվել են Ն. Կալինայի, Ա. Լազուկինի անձի ինքնիրացման մակարդակը բացահայտող թեստը, Դ. Լեոնտեւի կենսա-իմաստային կողմնորոշումների եւ Դեյթոյի սթրեսի թեստերը։
  Մանրամասնորեն քննարկվել եւ հիմնավորվել է նշված մեթոդների կիրառումը հետազոտության մեջ՝ օգտագործելու նպատակարմարությունն ու արդյունավետությունը։
  Ստացված արդյունքները թույլ կտան հաստատել անձի ինքնիրացման մակարդակի եւ արժեհամակարգի գիտակցման միջեւ գոյություն ունեցող կապը դեպրիվացված անձանց մոտ։
