ԵՏՄ շրջանակներում ինտեգրման գործընթացները, հիմնվելով Եվրասիական տնտեսական համայնքի դրույթների վրա, նախատեսում են տնտեսության ճյուղերի զարգացում, նոր տնտեսական միջավայրի ստեղծում և զարգացման նոր հեռանկարներ, շուկաների ընդլայնում, որտեղ չեն լինի ներմուծման և արտահանման սակագներ: կիրառվում է ոչ սակագներում: Միջոցներ, հակացուցումներ 31 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ պինգ և փոխհատուցման միջոցներ [14]:   Իրական պատկերը ստանալու համար ներկայացնենք ԵՏՄ առավելություններն ու թերությունները ՝ մատնանշելով մի շարք փաստարկներ:  Նախ նշենք, որ ԵՏՄ-ի, ինչպես նաև ԱՊՀ-ի ստեղծումը հետապնդում է հիմնականում քաղաքական նպատակ:   Ռուսաստանը փորձում է վերականգնել իր գերակայությունը խորհրդային տարիներին:   Ռուսաստանը, ինչպես միշտ, իր քաղաքական շահերը որոնում է Հայաստանում:   Մի կողմից Հայաստանը Ռուսաստանի համար անփոխարինելի ռազմական հենակետ է, մյուս կողմից ՝ Հայաստանը գտնվում է կարեւոր խաչմերուկում: խաչմերուկ, որով իրանական նավթն ու գազը կարող են հասնել Եվրոպա:   Այսպիսով, Ռուսաստանը, Հայաստանի անդամակցությամբ ԵՏՄ-ին, արգելափակում է Իրանի հնարավորությունը, ինչը կնշանակի միլիարդավոր դոլարների կորուստ Եվրոպա ռուսական գազի արտահանման կրճատման արդյունքում:   ԵՏՄ-ն չի կարող լուծել անդամ երկրների տնտեսական հետամնացության խնդիրը, եթե հաշվի առնենք, որ տնտեսական զարգացման և տեխնոլոգիական առաջընթացի գլխավոր բևեռներն են ԱՄՆ-ը, Japanապոնիան և եվրոպական զարգացած երկրները:   Հետևաբար, եթե Հայաստանը չզարգացնի այդ երկրների հետ տնտեսական համագործակցության հարաբերությունները, ապա նա զերծ կմնա զարգացման համաշխարհային գործընթացներից և տեխնիկական առաջընթացից:   Այս իմաստով կա ենթադրություն, ըստ որի ՝ Եվրամիության (ԵՄ) հետ Հայաստանի տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը ունի ավելի լուրջ նախադրյալներ ու հեռանկարներ:  Հայաստանի տնտեսական հարաբերությունները ԵՏՄ անդամ պետությունների հետ առավել հաստատված են առևտրային հարաբերություններում, եթե չսահմանափակվեն առևտրի ազատականացման քաղաքականության շրջանակներում:  ԵՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության դրական կողմը կամ առավելությունն առևտրի հնարավորությունների ապահովումն է արտոնյալ (ընդհանուր) մաքսային տարածքի ստեղծմամբ:   Այս փաստը հիմնավորելու կամ ժխտելու համար ուսումնասիրվել են վերջին հինգ տարիների ՀՀ արտաքին առեւտրի վիճակագրական ցուցանիշները:  32 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 1 ԵՏՄ և ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի արտաքին առևտրաշրջանառությունը (միլիոն դոլար) [6, էջ 114-115], [7, էջ 124-125] ԵՏՄ երկրներ, ներառյալ Ռուսաստանը Հունվար ամսվա աճի տեմպը Բելառուս 40,1 39, 3 36, 7 46,1 50,3 109,1 31,3 Kazakhազախստան 7,5 5,1 5,6 9,0 13,5 150,0 3,3 gyրղզստան Առևտրի դինամիկայի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ասել, որ և՛ ԵԱՏՄ-ի ներսում, և՛ 2016-2019 թվականներին ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի արտաքին առևտուրը հիմնականում ուներ աճի միտումներ:   2018-ի վերջի դրությամբ զգալի աճ է գրանցվել Հայաստան-Kazakhազախստան առեւտրային հարաբերություններում:   Աճը պայմանավորված էր արտահանման գրեթե կրկնակի աճով (9,8 մլն դոլար, նախորդ տարվա 4,9 մլն դոլարի համեմատ):  Հայաստան արտահանվող հիմնական արտադրանքը ալկոհոլային խմիչքներն են, որոնք պետք է հասկանալ հիմնականում որպես կոնյակ:  ԵՄ-ի հետ Հայաստանի ապրանքաշրջանառությունն ունեցել է աճի ավելի բարձր տեմպեր (119.0%), քան ԵՏՄ երկրների հետ (111.3%):  Այնուամենայնիվ, 2019-ին 2018-ի առաջին կեսին, նախորդ ժամանակահատվածի նույն ցուցանիշների համեմատ, ցուցանիշի աճի տեմպերը համեմատաբար ցածր էին ԵՏՄ-Հայաստան մասում, իսկ ԵՄ երկրներում առևտրի ծավալները նվազել էին 16,6% -ով (2018-ի առաջին կիսամյակում ցուցանիշը կազմել է $ 906,8 մլն):  Միևնույն ժամանակ, անկում է գրանցվել ինչպես ներմուծման, այնպես էլ արտահանման 33 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ կառուցվածքում:   Արտահանումը կրճատվել է 26% -ով (369,6 մլն դոլարից մինչև 273,2 մլն դոլար), իսկ ներմուծումը ՝ 1,1% (537,1 մլն դոլարից մինչև 483,1 մլն դոլար):  ՀՀ ապրանքաշրջանառության կառուցվածքի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հիմնական ուղղությունը ԵԱՏՄ-ն է, որը 2019 թ. Այն ունեցել է աճի միտում տարվա առաջին կիսամյակում:  2019 թ. Մաս I ԵՏՄ ԵՄ գծապատկեր 1. Հայաստանի արտաքին առևտրի կառուցվածքի դինամիկան (տոկոս) 2017-2018 թվականներին ինչպես արտահանումը, այնպես էլ ներմուծումը դինամիկ զարգացում ունեցան:  Արտահանումների ներմուծում Գծապատկեր 2. Հայաստանի արտաքին առևտուրը ԵՏՄ երկրների հետ (միլիոն դոլար) 34 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Արտահանումների ներմուծում գծապատկեր 3. Հայաստանի արտաքին առևտուրը ԵՄ երկրների հետ (միլիոն դոլար) ԵԱՏՄ երկրներից ներմուծումը գրեթե կրկնակի բարձր է արտահանումից:   Indicatorsուցանիշների համեմատությունը թույլ է տալիս ասել, որ ներմուծումն ավելի շատ ԵԱՏՄ-ից էր, քան ԵՄ-ից, միևնույն ժամանակ մենք ավելի շատ ԵՄ ենք արտահանում, քան ԵԱՏՄ, չնայած 2018-ին: Արտահանումը ԵԱՏՄ (689 մլն դոլար), ինչը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 20% -ով, գերազանցել ԵՄ արտահանման ցուցանիշը (684 մլն դոլար):   Այս փաստը պայմանավորված է միության երկրների միջեւ առեւտրային խթանների և մեխանիզմների կատարելագործմամբ:   Հատկանշական է, որ արտահանման գերակշիռ մասը ՝ 684 մլն դոլարի 97% -ը (666,5 մլն դոլար) պատկանում է ռուսական շուկային:  Դիտարկվող ժամանակահատվածի դրական միտումը դեպի ԵՄ երկրներ արտահանման մասով ակնհայտ է:  2016-2018 թվականների ցուցանիշը աճել է 1.4 անգամ (479 միլիոն դոլարից մինչև 684 միլիոն դոլար):   Այնուամենայնիվ, 2019-ին հունվար-հունիս ամիսներին, նախորդ ժամանակահատվածի համեմատ, արտահանման տեսակետից ցուցանիշը նվազել է 26% -ով ($ 370 մլն-ից $ 273 մլն), իսկ ներմուծման մասով `10% -ով (537 մլն դոլարից) 483 միլիոն դոլար):  Եվրոպական տնտեսական համագործակցության կարևոր նախապայմաններից մեկը ԵՄ արտոնությունների ընդհանրացված «GSP +» համակարգն է, որի շնորհիվ 6300 հայկական ապրանք արտահանվում է ԵՄ ՝ առանց մաքսատուրքերի:   Այս հանգամանքը բացատրում է եվրոպական շուկա արտահանման համեմատաբար բարձր մակարդակը:  35 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Վերջին երկու հաշվետու տարիներին Հայաստանից արտահանվող ապրանքների ցանկում կրկին գերակշռում են հումքն ու պատրաստի արտադրանքը [10]:   Հայաստանը հիմնականում Ռուսաստան է արտահանում ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, որոնց 94% -ը կազմում են ալկոհոլային խմիչքները, հիմնականում կոնյակն ու օղին [11, p. 27]:   Այս իմաստով, ԵՏՄ ինտեգրման առավելությունը հաճախ նույնացվում է արտոնյալ պայմաններով Ռուսաստան հայկական ալկոհոլային խմիչքների արտահանման մեխանիզմների ստեղծման հետ:  Բացի Ռուսաստանից, ներկայումս բոլոր տնտեսական հարաբերությունները ԵՏՄ մնացած երկրների հետ գտնվում են զարգացման շատ ցածր մակարդակի վրա:  ԵՏՄ-ն արտահանում է հանքային և վառելիքի արտադրանք և ներմուծում պատրաստի տեխնոլոգիական արտադրանք, ինչը վկայում է ԵԱՏՄ արդյունաբերական ներուժի ցածր և անմրցունակ մակարդակի մասին [12]:  Ակնհայտ է, որ լիարժեք շուկայի ձևավորման և լիարժեք ինտեգրման գործում կան մի շարք ներքին և արտաքին խոչընդոտներ: Մի կողմից դա Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն է, ճանապարհային և տրանսպորտային փոխադրումների դժվարությունները և տնտեսական շրջափակումը, մյուս կողմից `այն դեռ եվրոպական չափանիշներին համապատասխանեցնելու խնդիր կա:   Բացի այդ, ներկայումս միջազգային տնտեսական գործարքները շրջանցում են խոշոր ներդրումային նախագծերը:  Պետք է հաշվի առնել, որ հետխորհրդային երկրների շարքում Հայաստանը ցածր դիրքում է գտնվում ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների տեսանկյունից:   2017-ին, հինգ տարի շարունակ, ցուցանիշն ուներ միայն անկման միտում ՝ կազմելով $ 246 մլն [3, էջ. 187]:  Ուսումնասիրելով տնտեսության ճյուղերի ներդրումների բաշխումը ՝ մենք կտեսնենք, որ ռուսական ներդրումների ամենամեծ մասը կենտրոնացած է էներգետիկ ոլորտում, մասնավորապես էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ, բայց ներդրումների հոսքերի աշխարհագրական կառուցվածքի հիմնական ուղղությունը մնում է վերջին տարիներին: Օֆշորային 36 երկրներ [5, էջ 515-522]:   Այսպիսով, մեկ անգամ ևս կարող է փաստվել, որ տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության այս մակարդակը դեռ շատ ցածր է `Հայաստանի տնտեսության իրական հատվածի վրա դրական ազդեցություն ունենալու առումով:  Եթե ​​ուզում ենք ուժեղացնել ազգային տնտեսությունը, ապա 21-րդ դարի տնտեսական մտածողությամբ պետք է զարգացնենք գիտական ​​ոլորտները, այսինքն ՝ մտածենք, թե ինչպես ապահովենք մեր տեղը տեղեկատվական տեխնոլոգիաների համաշխարհային շուկայում:   Չնայած ԵՏՄ առավելությունը կայանում է արտաքին առևտրի խթանման մեջ, երբ ներքին ապրանքները արտոնյալ հիմունքներով առանց մաքսատուրքերի արտահանվում են անդամ երկրների շուկաներ, այդպիսով դառնում են մրցակցային, միևնույն ժամանակ Հայաստանն ավելի էժան է ներկրում, այսինքն ՝ առանց մաքսատուրքերի: Առևտրի զարգացման քաղաքականությունը, մեղմ ասած, անարդյունավետ և անհեռանկար է, հատկապես, երբ արտահանման մեջ գերակշռում են հանքային և մետաղական ռեսուրսները և գյուղատնտեսական արտադրանքը, միայն չորս երկրների հետ:   Արդյունաբերական ապրանքների փոխադարձ առևտրի աճը 2017-ին Սննդամթերքի և գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման աճը կազմել է 23,7%, ինչը կազմում է ընդհանուր արտահանման 57,6% -ը [1, p. 54]:  ԵԱՏՄ երկրի միջեւ ֆինանսական հոսքերի և առևտրաշրջանառության կառուցվածքի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս պնդել, որ առաջավոր փորձի, նորարարական տեխնոլոգիաների ներհոսքի և գիտական ​​արտադրանքի ներմուծման և արտահանման լուրջ հեռանկար դեռ չկա:  Առևտրի այսպիսի միտումները նշանակում են հետ մնալ գիտական ​​և տեխնիկական առաջընթացի տեմպերից:  ԵՏՄ-ին անդամակցությունը, ընդհանուր առևտրային քաղաքականության շրջանակներում, անդամ երկրներին զրկում է տնտեսական որոշումներ կայացնելիս որոշակի անկախությունից:  Ռուսաստանի դեմ արեւմտյան պատժամիջոցները երկակի ազդեցություն են ունենում Եվրասիական տնտեսական միության անդամ երկրների վրա:   Հայտնի է, որ պատժամիջոցների արդյունքում ռուսական ռուբլին արժեզրկվում է, իսկ 37 ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ նավթի գները նվազում են:   Արդյունքում, Ռուսաստանի հետ առեւտուրը կրճատվում է:   Միևնույն ժամանակ, պատժամիջոցները կարող են դրական ազդեցություն ունենալ արտաքին առևտրի վրա այն իմաստով, որ Ռուսաստանում արգելված ապրանքների փոխարինումը Միության անդամ երկրներից ներմուծված ապրանքներով բերում է այդ երկրների առևտրային հաշվեկշռի բարելավմանը:  ԵՏՄ-ի և ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրի շրջանակներում առկա են հակասություններ, քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրը ենթադրում է տարբեր իրավական ռեժիմներ:  ԵՏՄ օրենսդրությունը սահմանում է, որ Միության ցանկացած անդամ պետության և այլ ինտեգրացիոն կառույցների միջև հարաբերությունները պետք է կարգավորվեն Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի որոշումներով:   Եվրոպական երկրների հետ առևտրային համաձայնագրերով սահմանված արտոնյալ առևտրային ռեժիմը ենթարկվում է հարձակման:  Պետք է հաշվի առնել նաև շուկաների տարողունակության տարբերությունները: ԵՄ-ն ունի 512 միլիոն բնակչություն ունեցող շուկա, ԵԱՏՄ-ն ՝ 183 միլիոն:   Տնտեսության չափի տարբերությունն ավելի մեծ է: Համախառն ներքին արդյունքի առումով ԵՄ-ն 8,5 անգամ ավելի մեծ է, քան ԵՏՄ-ն:   2017 ԵՄ ՀՆԱ-ն կազմել է 17 տրիլիոն դոլար, իսկ ԵՏՄ ՀՆԱ-ն ՝ 2 տրիլիոն դոլար:  Ամփոփելով ուսումնասիրությունները `հարկ է նշել տարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացների մի շարք դրական և բացասական կողմեր, որոնք բխում են ԵԱՏՄ կառուցվածքի և ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրի պահանջներից:  1. ԵԱՏՄ-Հայաստան առևտրատնտեսական համագործակցության շրջանակներում Ռուսաստանը շարունակում է մնալ ոչ միայն հիմնական գործընկերը, այլև գրեթե միակ երկիրը, հատկապես tiesազախստանի և Kyrրղզստանի հետ տնտեսական կապերի բացակայության ֆոնին:  2. Հայաստանի անդամակցությունը ԵՏՄ-ին նպաստում է մի շարք ապրանքների, հատկապես ավանդական ապրանքների (գյուղմթերքների, այդ թվում `կոնյակի) վաճառքին Ռուսաստանում:  3. ԵՏՄ-Հայաստան ինտեգրման տնտեսական բաղադրիչը պայմանական է և որոշ չափով ձևական:  38 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 4. ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի տնտեսական համագործակցության մակարդակը գտնվում է շատ ցածր մակարդակի վրա, ինչը ուղղակիորեն ցույց է տալիս զարգացած տնտեսությամբ Հայաստանի մեկուսացումը արևմտյան աշխարհից:  5. Տնտեսական բաղադրիչի դրական ազդեցությունը շոշափելի չէ ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրում, փոխարենը ակնհայտ է մարդու իրավունքներով քողարկված եվրոպական նորմերի պարտադրումը, ինչը հակասում է մեր ազգային արժեքային համակարգին:  6. ԵՄ-ի հետ տնտեսական մերձեցումը կարող է իրական խթաններ ապահովել Հայաստանի տնտեսության զարգացման համար `ներդրումների և գիտելիքների վրա հիմնված ոլորտների հաշվին:  7. ԵՄ-ի հետ առեւտրային հարաբերությունների ամրապնդումը կախված է եվրոպական ստանդարտացման մակարդակից:  Ելնելով վերոհիշյալ արձանագրություններից ՝ մատնանշենք Հայաստանի ինտեգրման կապերը բարելավելու մի քանի պայմաններ. 1. Հայաստանը պետք է զարգացնի տնտեսական հարաբերություններ այնտեղ, որտեղ կա գործընկերություն և ոչ թե շահագործում, որտեղ գործելու է համագործակցության էֆեկտը, այլ կերպ ասած ՝ արդյունաբերական: շղթան կլինի համագործակցող երկրներում: Երկրներից յուրաքանչյուրը կշահի:  2. ՏՏ ոլորտի հաշվին տնտեսության զարգացումը պետք է դառնա մեր առաջնահերթություններից մեկը:   Ի վերջո, փորձի փոխանակման արդյունքում առաջադեմ տեխնոլոգիաներին տիրապետելու հնարավորություններն ու հեռանկարներն ավելի շատ եվրոպական ինտեգրման ոլորտում են:  3. Եվրոպական ինտեգրման հեռանկարները չպետք է սահմանափակվեն առևտրային հարաբերությունների բարելավմամբ:   Կենսական հարցն այն է, թե ինտեգրման արդյունքում ինչպիսի առաջադեմ փորձ ենք ձեռք բերելու, ինչպես ենք օգտագործելու այդ ինտեգրման ընձեռած հնարավորությունները մեր տնտեսությունը զարգացնելու համար, ինչ համատեղ նախաձեռնություններով ենք հանդես գալու, ինչ արտադրական կոոպերատիվներ ենք մտնելու, ինչպես: մենք կօգտագործենք ԵՄ 39 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ տեսության զարգացման ծրագրերը: ներդրումներից և այլն:  4. Համագործակցության հարաբերությունները պետք է հնարավորինս խորացվեն միայն տնտեսական ոլորտում, իսկ քաղաքական ոլորտում, միգրացիոն պարտավորությունները և մարդու իրավունքների պաշտպանության պարտավորությունները, անհրաժեշտ է ծայրահեղ զգուշությամբ ցուցաբերել բացասական դիրքորոշում:   Եվրոպան չպետք է լինի այն կենտրոնը, որտեղից կկառավարվեն մեր ազգի հասարակական-քաղաքական կյանքը կարգավորող ինստիտուցիոնալ միավորները, կամ Եվրոպան չպետք է դիտվի որպես բարոյական և իրավական նորմ, օրակարգ և մշակույթ, բայց Եվրոպան պետք է պարզապես առիթ լինի մեզ համար: ազատ շուկա մտնելու համար: զարգացնել մեր տնտեսությունը և ամրապնդել մեր երկրի դիրքերը արևմտյան գործարար աշխարհում:  Եվ առանց տնտեսական ամրապնդման կշարունակվի ճնշումը այս կամ այն ​​երկրի վրա և տարածաշրջանում մեր շահերի անտեսումը:  5. Հանքարդյունաբերության ոլորտում ներդրումային ծրագրերին չպետք է առաջնահերթություն տրվի, փոխարենը պետք է առաջնահերթություն տրվի կանաչ տնտեսության աճի և այլընտրանքային էներգիայի արտադրության ապահովման գաղափարին:  Եվ վերջապես, Հայաստանի ազգային և տնտեսական անվտանգության և զարգացման խնդիրները չեն լուծվի տնտեսական, արհմիությունների կամ ասոցացման համաձայնագրերով, չեն լուծվի այս կամ այն ​​երկրի հովանավորությունը վայելելով, ոչ էլ կլուծվեն տնտեսական կցորդների դերը ստանձնելով: , էժան աշխատուժի մատակարարներ կամ իրենց սեփական ռազմավարական ծրագրերը: ստորագրելով իրականացման համար ընդունված փաստաթղթերը:   Համաձայնագրեր, պայմանագրեր, հուշագրեր, արձանագրություններ ստորագրելուց առաջ անհրաժեշտ է նախ ստեղծել պետական ​​և ազգային ծրագրերի ամուր փաթեթ, որում հատուկ տեղ պետք է ունենա տնտեսական զարգացման ռազմավարական ծրագիրը:   Այն պետք է պատասխանի հետևյալ հարցերին. «Ի՞նչ ենք ուզում աշխարհից որպես ազգ, ի՞նչ ենք տալու աշխարհին, ինչպե՞ս ենք ուժեղանալու, ո՞րն է լինելու մեր կշիռը և ո՞րն է մեր երկրի դերը այս բարդ աշխարհաքաղաքականության մեջ: 40 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ բախումների և շահերի բախման համատեքստում »:   Քանի դեռ մենք չունենք ազգային տեսլական, ցանկացած ինտեգրացիա վաղ թե ուշ կվերածվի լուրջ վտանգի ազգային անվտանգության համար:   Այս կամ այն ​​ինտեգրացիոն ստորաբաժանման հետ մերձեցման հարցում մեր տնտեսական-քաղաքական կողմնորոշումները և օրակարգային խնդիրները պետք է լինեն մեր քաղաքական շահերի հետապնդումը, ներառյալ տարածքային ամբողջականության ապահովումը և դիվանագիտությունը `մեր օգտին խոչընդոտները լուծելու համար:   Հակառակ դեպքում աշխարհայացքի բացակայությունը կվտանգի մեր երկրի միջազգային վարքն ու հեղինակությունը:  , ։

Ունենալ փակ տնտեսություն, նշանակում է օտարվել համաշխարհային տնտեսական եւ տեխնոլոգիական զարգացումներից։
  Ինչպե՞ս է Հայաստանը ներգրավված միջազգային ինտեգրացիոն գործընթացներում, ինչպիսի՞ն է դրա արդյունքը մեր երկրի տնտեսության զարգացման վրա, ի՞նչ հիմնախնդիրներ, վտանգներ ու միտումներ կան այդ գործընթացներում, որո՞նք են տարբեր ինտեգրացիոն կառույցներին Հայաստանի անդամակցության հեռանկարները եւ այլն։
  Սյս հարցերն են ուսումնասիրվել սույն հոդվածում, որի նպատակն է գնահատել տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության մոդելի արդյունավետությունը Եվրամիության Ասոցացման համաձայնագիր թե՞ Եվրասիական տնտեսական միություն (ԵԱՏՄ) երկընտրանքում։
  Ընդ որում, արդյունավետությունը գնահատելու համար ուսումնասիրվել են արտաքին առեւտրաշրջանառության, ներդրումների, արտադրական գործընթացներին մասնակցության, տեխնոլոգիական առաջընթացի եւ գիտատար ոլորտների համատեղ ֆինանսավորման հիմնահարցերը։
