ԹԱԼԻՇԱԿԱՆ ՈՐՈՇ ԲՈՒՍԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆՅուրաքանչյուր լեզվի բառային կազմը որոշակի տարբերակումներ կարողէ  կրել  աշխարհագրական  տեսանկյունից՝  կապված  տարբեր  զբաղմունքներիառկայության,  կենցաղի,  կյանքի  ուրույն  պայմանների  և  առհասարակ  շրջապատող բնության առանձնահատկությունների հետ։
  Այս առումով թալիշերենի՝իրանական լեզուներից մեկի բառապաշարում կարող են կարևոր լինել բուսական աշխարհին վերաբերող բառապաշարը, մասնավորապես բուսանունները։
 Թալիշի  կլիմայական  յուրահատուկ  պայմաններն  իրենց  հետքն  են  թողել  բուսական  աշխարհի  վրա.  այնտեղ  աճում  է  150-ից  ավելի  բուսատեսակ,  որոնցմեջ  հանդիպում  են  նաև  շատ  էնդեմիկ  տեսակներ։
   Բնությանն  այդքան  մոտկանգնած և գյուղատնտեսությամբ զբաղվող թալիշների բառապաշարում բուսանուններն  իրենց  հատուկ  տեղն  են  զբաղեցնում,  դրանում  արտահայտվածեն  նրանց  մտածողությունը  և  աշխարհայացքը  կյանքի  նկատմամբ։
   Թալիշական  բուսանունների  ցանկում  երեք  բարբառախմբերի  (հյուսիսային,  կենտրոնական, հարավային) կտրվածքով հիմնականում կարելի է հանդիպել միևնույնբուսանվան  հնչյունափոխված  տարբերակների,  սակայն  քիչ  չեն  նաև  այնպիսիք, որոնք տարբեր բառերով են անվանվում։
  Այս երեք բարբառախմբերից ամենաշատը տարբերվում են թերևս հարավային բարբառի բուսանունները թե՛հնչյունափոխության տեսանկյունից, թե՛ բառի փոփոխության, որը պայմանավորված է գրական պարսկերենի ազդեցությամբ։
 Սույն հոդվածի շրջանակներում կներկայացվեն թալիշների աշխարհայացքին  և  թալիշական  բնությանն  ամենաբնորոշ  և  լեզվական  տեսանկյունից  հետաքրքրություն ներկայացնող բուսանունները։
 Bərz1,  burunj2,  berz,  berj3  ‒  բրինձ  (oryza)։
   Բառն  առաջացել  է  միջինպարսկերեն  brinj  ձևից,  որից  փոխառյալ  են  բելուջերեն,  օսերեն,  սվաներենbrinj,  վրացերեն  brinji,  քրդերեն  birinj,  թուրքերեն  pirinj,  բուլղարերեն  pirinč,պարսկերենում  տարածված  է  նաև  gorenj4  տարբերակը,  սողդերենում՝  ryz’kh,խոտանասակերենում՝  rrīysua-,  փաշտոյում՝  wrīžī  (հոգ.)։
   Իրանական  ձևերի1 Amiri(cid։
 31)n R., Guyeš-e T(cid։
 31)leši, Tehran, 1384 Š/2005, s. 121.3 ‘Abdoli ‘A., Farhang-e tatbiγi-e T(cid։
 31)leši-T(cid։
 31)ti-(cid։
 31)zari, Tehran, 1380 Š/2001, s. 144.4 http։
 //loghatnameh.org/dehkhodaworddetail-db016360fd9b459f87217ace5e36eb9d-fa.html նախնականն է *vrinji-, որը նույնն է, ինչ վեդայական vrīhí-ն։
 5 Թալիշերենի բարբառներում ամենաշատը տարածված է bərz ձևը, հյուսիսայինում հանդիպում էնաև burunj, իսկ հարավայինում՝ berz տարբերակը։
  Թալիշերենում ձայնավորները առանձնանում են իրենց անկայունությամբ, ինչի հետևանքով էլ տարբերբարբառներում  դրանք  հեշտությամբ  հնչյունափոխվել  են։
   Ճշգրիտ  տեղեկություն  չկա  այն  մասին,  թե  Մերձկասպյան  շրջաններում  և  Իրանական  սարահարթում երբ են ծանոթացել բրնձին։
  Ուտելի մշակաբույսերի ատլասում բրնձիքարտեզի  հեղինակները  առաջարկում  են,  որ  մերձկասպյան  շրջաններումբրինձն  աճեցվել  է  Ք.ա. 4-րդ  դարում6։
  13-րդ  դարի  աղբյուրները  հավաստումեն,  որ  բրինձ  աճում  էր  Ատրպատականում,  Ֆարսում,  Խուզեստանում,  մերձկասպյան շրջաններում, որոնք մինչև հիմա էլ բրնձի արտարության հիմնականտարածքներն են։
  1982 թ. Իրանի մշակելի հողատարածքների 2,5%-ն օգտագործվում էր բրնձի համար։
  Բրնձի դաշտերը կազմում են Գիլանի մշակելի հողատարածքների մոտավորապես 52 %-ը, Մազանդարանում այն կազմում է 16%, Ֆարսում 3 %, իսկ մնացած 1 %-ը՝ երկրի մնացյալ տարածքում։
  Բրնձի արտադրությունը  կենտրոնացված  է  մերձկասպյան  շրջաններում,  որը  1982-ինտվել  է  երկրի  ընդհանուր  բերքի 85 %-ը։
   Միայն  այս  շրջաններն  ունեն  բավականաչափ ջուր՝ շնորհիվ առատ տարեկան տեղումների և գետերի ու հոսքերիխիտ ցանցի։
  Գիլանում և Մազանդարանում բնական պայմանները այդքան էլբարենպաստ չեն ցուրտ ձմեռային եղանակի պատճառով, իսկ գարնանն ու ամռանը ջերմաստիճանը ցածր է բրնձի աճեցման համար, որը սահմանափակումէ  աճի  սեզոնը  մինչև  մեկ  անգամվա  բերք  տարվա  մեջ։
   1911  թ.  Ռաբինոն  ևԼաֆոնտը նշում են, որ չնայած Գիլանի բրինձը ավելի լավն է, քան Մազանդարանինն ու Աստարաբադինը, բայց վերջին երկու շրջանները բրնձով են ապահովում Պարսկաստանի մայրաքաղաքը և կենտրոնը։
  Բրնձի մշակությունը, ինչպես շատ այլ գործունեություններ Գիլանում, ընդլայնվել է՝ ի պատասխան ռուսական շուկայի պահանջարկի։
  1874-1892 թթ. տարեկան Ռուսաստան էր արտահանվում  50000  տոննա  բրինձ,  որը  1915թ.  հասնում  է  առավելագույնի՝90000 տոննա։
  Բրինձը տեղափոխվում էր Գիլանի բազմաթիվ կենտրոններով՝Աստարա,  Հասան  Քիադեհ,  Լանգառուդ,  Ռուդսար,  Անզալի։
   Իրանում  բրնձիարտադրությունն  աճել  է  Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմից  հետո.1950 թ. այն կազմում էր 450000 տոննա, իսկ 1970-ականներին՝ միլիոնից ավելի։
 Մերձկասպյան  շրջաններում  բրինձ աճեցնելու  համար  օգտագործվող  հողերը  առանձնանում  են  շատ  առումներով։
   Մինչև  1960  թ.  փոքր  մասնավորտնտեսություններ շատ հազվադեպ կարելի էր գտնել Գիլանում և Մազանդա5 Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, h. Ա, Երևան, 1971, էջ 492-93։
 րանում։
  1960 թ. Գիլանի տնտեսությունների 83 և Մազանդարանի տնտեսությունների 65 %-ը երեք հեկտարից ավելի չեն կազմում։
  Գիլանում ստանդարտչափերի տնտեսությունը, որում աշխատում էր մի ընտանիք, 1,5-2 հեկտար էր։
 1970-ականներին հողամասերը միավորելու համար ստեղծվել են գյուղացիական ընկերություններ։
  1976 թ. Գիլանում կային այդպիսի երկու ընկերություններ,  որոնք  զբաղեցնում  էին  բրնձի  դաշտերի  1%-ից  պակաս  տարածքներ7։
 Կանայք կատարում են առավել ծանր աշխատանքը՝ օգտագործելով տարրական  գործիքներ  կամ  ոչ  մի  գործիք  ընդհանրապես։
   Նրանց  աշխատավարձընկատելիորեն  ավելի  բարձր  էր,  քան  տղամարդկանցը,  քանի  որ  կանանց  աշխատանքի  արդյունավետությունն  ու  արտադրողականությունը  ավելի  բարձրէր, քան տղամարդկանցը։
  Կնոջ սոցիալական կարգավիճակը Գիլանում և Մազանդարանում, որը ավելի բարձր էր, քան Իրանում որևէ այլ տեղ, անկասկած,վճռորոշ էր բրնձի արտադրության մեջ։
  19-րդ դարի կեսերից հիմնական գաղթերը տեղի էին ունենում այն ժամանակ, երբ բրնձի դաշտերը պետք է պատրաստվեին տնկելու համար։
  Ամեն ձմեռ մի քանի տասնյակ հազարավոր տղամարդիկ  թողնում  էին  Արևելյան  Ատրպատականի  (մասնավորապես  Արդաբիլից և Խալխալից) իրենց գյուղերը և գալիս էին կասպյան ցածրավայրերի բրնձի տնտեսություններում խմբերով աշխատելու8։
  Մեր օրերում միգրացիաներընվազել  են։
   Բացի  գյուղատնտեսների  կանանցից՝  աշխատանքի  էին  վերցվումնաև կանայք, որոնք գալիս էին հարևան քաղաքներից կամ կասպյան լեռներիանասնապահական  շրջաններից։
   6-8  շաբաթվա  պայմանագրով  այս  կանայքտղամարդկանց նման վարձվում էին՝ հողը հերկելու համար։
  Նրանց տրվում էրսենյակ,  ուտելիք,  ամրագրված  քանակությամբ  բրինձ,  գումար,  երբեմն  նաևհագուստ՝ կեղտոտ հագուստը փոխելու համար։
  Հնձելու համար ավելի քիչ էրզգացվում դրսի աշխատուժի կարիքը, որովհետև տղամարդիկ ու կանայք աշխատում էին միասին։
  Բրնձի բերքի մի մասը վաճառվում էր։
  Բրնձի առևտրականները իրենց հատուկ տեղն ունեին շաբաթական կազմակերպվող շուկաներում  և  քաղաքների  խոշոր  bāzār-ներում։
   Նրանք  հաճախ  մեծացնում  էին  շահույթը՝ գնելով բերքը մինչև բերքահավաքը։
  Թալիշների շրջանում բրնձի առավել  տարածված  տեսակներից  են՝  hāšemi,  sadri,  tarom,  hasani,  xazar,  neda,āγāyi,  γariba,  čimpā։
   Սովորաբար  ṣadri-ն  աճեցվել  է  Սեֆիդռուդի  դելտայում,մինչդեռ čampā-ն և մյուս միջին չափի տեսակները աճեցվում են Մազանդարանում,  Գորգանում,  Թալիշում,  որտեղ  ջրամատակարարումը  սահմանափակ  է։
 Բրնձի դաշտերի (թալիշերեն bijur, bijār) նախապատրաստման աշխատանքները  ընդգրկում  են  ձմեռվանից  մինչև  վաղ  գարուն  ընկած  ժամանակահատվածը, որի ընթացքում հողը 3 անգամ հերկվում է. առաջին անգամ, երբ թեթևակիհերկվում  է  եզով,  երկրորդ  անգամ,  երբ  հերկվում  է  բահովև  երրորդ  անգամ։
 Դրանից  հետո  տափանում  են  ցեխոտ  հողը։
   Գարնան  սկզբին  բրնձի  սերմերըխոնավեցնում են և դնում հատուկ պարկի կամ զամբյուղի մեջ, որպեսզի այնծլի։
  Տնկման (nešā, թալիշերեն tumažor) աշխատանքները՝ առաջին փուլը, կատարում են կանայք։
  Երկրորդ փուլում կանայք նաև քաղհանում են (vijin) բրնձիդաշտերը, որը ավելի դժվար է, քան տնկելը և պետք է խորդադ ամսվա (մայիսի 21-հունիսի 20) մեջ 2 անգամ կատարել։
  Երրորդ փուլը՝ բերքահավաքը, տեղի  է  ունենում  հուլիսի  վերջից  մինչև  նոյեմբերի  սկիզբ։
   Բերքի  հավաքումը(berenj-bini,  թալիշերեն  bičin)  կատարում  են  տղամարդիկ,  անհրաժեշտությանդեպքում՝ նաև կանայք։
  Այնուհետև դրանցից խուրձ են կապում և չորացնում։
 Կասպյան շրջաններին բնորոշ է ծխեցնելով ավարտել չորացման գործընթացը։
 Ասում են, որ բրնձին լավ բույր է հաղորդում և եփելու ժամանակ պահպանումէ բրնձի հատիկները իրար կպած։
  Բրինձը իրանցիների սննդակարգում մշտապես  կարևոր  տեղ  է  զբաղեցրել։
   Այն,  որ  մերձկասպյան  շրջաններում  բրինձըմարդկանց ավանդական սննդակարգի հիմնական մասն է կազմում, հաստատվում է դրանով պատրաստվող կերակրատեսակներով, օգտագործման հաճախականությամբ։
   Անեկդոտները  ընդգծում  են  տարբերությունները  մերձկասպյան շրջանում ապրող մարդկանց, որոնք բրինձ են ուտում և Իրանի մյուս շրջաններում ապրող մարդկանց, որոնք հաց են ուտում։
  Այնուամենայնիվ, հացիսպառումը  ճաշի  ժամանակ  կասպյան  շրջաններում  տարածվել  է  միայն  վերջերս։
  Այս շրջաններում բրինձն ուտում են թե´ նախաճաշին, թե´ ճաշին, թե´ ընթրիքին, մանավանդ Թալիշում, որը ավելի քիչ է ազդվել քաղաքային սպառմանը  բնորոշ  օրինաչափություններից։
   Թալիշում  չափահաս  տղամարդը  օրական միջինում ուտում է մոտավորապես 1 կգ բրինձ։
  Ըստ Մոկադասիի և իբնՀաուկալի՝ բրինձը հիմնական կերակուր էր նաև Թաբարեստանում, Դեյլամում,Գիլանում։
  Բրնձի հացը (lākս) այսօր պատրաստում են Գիլանում, ինչպես նաևՔերմանշահում, Ղազվինում, Շիրազում։
  Սկսած Սեֆյան ժամանակաշրջանից՝բրինձն  Իրանում  գլխավորապես  երկու  կերակրատեսակներում  է  կիրառվում՝polow և čelow։
  Բրինձ պատրաստելու ամենապարզ և ամենաարագ ձևը kata-նէ` Գիլանի ավանդական բրնձով ուտեստը։
  Մի անգամ լվացած բրինձը ջրի մեջմեկ ու կես անգամ եփում են անոթում։
  Երբ ջուրը կլանվում է, կարելի է ավելացնել զտած յուղը, աղը, և անոթը փակվում է մինչև բրնձի եփելը։
  Կարելի էավելացնել նաև զաֆրան և մածուն։
  Kata-ն մեկ այլ տարբերակով էլ են պատրաստում, երբ բրինձը եփում են ոչ թե ջրով, այլ տոմատի սոուսով՝ ավելացնելով  նաև  կարտոֆիլ  ու  աղացած  միս։
   Kata-ի  վերին  շերտը  խրթխրթան  է  ևփոքր-ինչ շագանակագույն։
  Kata-ն դանակով կտրում են ու մատներով գնդիկներ  պատրաստում։
   Նախաճաշին  kata-ն  մատուցում  են  մի  քանի  եղանակով.տաքացնում և թրջում են կաթի մեջ շիլայի պես, պատրաստում են բալով կամբերգամոտով, ինչպես նաև համեմում պանրով կամ սխտորով։
  Ճաշին և ընթրիքին այն ուտում են մսի, ձկան հետ։
  Բրինձը նաև օգտագործվում է տարբերքաղցրավենիքներ  պատրաստելու  համար,  որում  մասնագիտացված  են  կասպյան  շրջանի  բնակիչները։
   Oրինակ՝  nān-e  berenji  («բրնձի  հաց»,  որը  պատրաստվում  է  ցորենի  ու  բրնձի  ալյուրների  խառնուրդով  և  համեմվում  համեմունքներով), fereni (բրնձով պատրաստված խմորը խառնում են մանրացվածնուշի, շաքարավազի, զաֆրանի հետ), jukulku (խաղողի հյութի խառնուրդ մանրացված  ընկույզի,  չամանի,  ṣadri  հետ),  հalwā-ye ārd-e  berenj  (բրնձի  ալյուրով,շաքարավազով, ջրով, զաֆրանով, վարդաջրով, հիլով)9։
  Երբ թալիշի տուն ինչոր  մեկը  հյուր  է  գնում,  ապա  տանտերը  անպայման  առաջինը  առաջարկում էբրինձ եփել և հյուրասիրել՝ bәrz bәpatam? կամ bәrz bәnam?։
  Դաշտից նոր քաղած բրինձը լավ հոտ ունի, բայց լավ չի մեծանում, բայց հին բրինձը, որը վատհոտ ունի, շատ է մեծանում։
  Թալիշները սիրում են համեմատել այս հին ու նորբրինձը փորձառու և անփորձ մարդկանց հետ։
  Bumariša10,  bumaša11,  gazar12,  gazer,  gazәr,  yerkokü13  ‒  գազար(daucus)։
   Թալիշերենի  հյուսիսային  և  կենտրոնական  բարբառներում  հաճախհանդիպում են bumariša կամ bumaša ձևերը, իսկ հարավային բարբառներում՝gazar-ը։
   Bumariša-ն  բարդ  բառ  է՝  կազմված  bum  «հող»,  a  (կապակցող  մասնիկ), riša «արմատ» բաղադրիչներից, իսկ bumaša-ն դրա կրճատ տարբերակնէ  (թալիշերենում  բառամիջի  r-ն  անկայուն  է)։
   Պարսկերեն  ձևն  է՝  gazar  (նաևzardak, havij), որից փոխառյալ են նաև արաբերեն jazar, ասորերեն gezārā, քրդերեն  gizir,  գնչուերեն ġezer։
   Վերջինիս  հետ  Պասպատին  համեմատում  էսանսկրիտ garjara, հնդկական gajur, աֆղանական gazara, բոլորն էլ՝ «գազար»նշանակությամբ14։
  Ժամանակակից բուսաբանները Իրանում գազարի մի քանիտեսակ  են առանձնացնում։
   Պարսան  առանձնացնում  է 8 տեսակ։
   Վայրի  գազարի  համար  նա  առանձնացնում  է  մի  քանի  տեղական  անվանում.  panir-vāšբառացի՝ «պանրի քաղցրահյութ» (Գիլանում), թյուրքական āq-bāš բառացի՝ «սպիտակ գլխով» (Խալխալում), ešak-zardakī բառացի՝ «շան գազար» (Բախտիարիում)։
  Վայրի տեսակներից մյուսն էլ կոչվում է šaqāqol, որը տարածված է Ատրպատականում,  Քարաջում,  Խուզեստանում,  Մազանդարանում15։
   Գազարըվաղուց ի վեր աճել է իրանական տափաստաններում, և դրա անվանումը ամ9 http։
 //www.iranicaonline.org/articles/berenj-rice 10 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 40։
 11 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 12 Rafi‘i ‘A., Loqatn(cid։
 31)me-ye t(cid։
 31)leši, Rasht, 1388 Š /2009, s. 214.14 Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, h. Ա, Երևան, 1971, էջ 499։
 բողջ  երկրում  նույն  կերպ  է  ներկայացված՝  gezer,  zardak  (Բեհդինան),  gazar(Դամավանդ), gezar, gozrak (Ֆարամարզան), gəzər, zərdək (գիլաներեն), gezer(Սաբզեվար),  zerdak  (Քուչան),  gēzar  (քրդերեն  (Մահաբադ)),  gezer  (լաքերեն),zardak, bīḵ-zemīn բառացի՝ «հիմնային արմատ» (լուրերեն), zarda/ek (Մազանդարան), zīrzamīnī բառացի՝ «ստորերկրյա» (Սարվեստան), gazar (հյուսիսայինթաթերեն),  havīja  (հարավային  թաթերեն)։
   Գազարի  մասին  ամենավաղ  հիշատակումը եղել է Աթեմա Շիրազիի Դիվանում։
  Բացի բազմաթիվ մեջբերումներից՝ նա նաև նշում է դրա մի քանի կիրառությունների մասին (գազարով փլավ,գազարով  հալվա)։
   Գազարի  խոհարարական  օգտագործման  մասին  ամենաշատ տեղեկությունները Սեֆյան ժամանակաշրջանից են։
  Ինչպես նշում է ՀաջիՄոհամմադ  Ալի  Բավարչին  իր  Kār-nāma-ում,  գազարն  օգտագործվում  էր  ապուրի (āš-e ḥalīm) և 5 տեսակ փլավների (3-ը նշվում է անուններով՝ šīla-palāv,nargesī-palāv, qabūlī-palāv) մեջ։
 16 Այսօր, բացի այն, որ գազարը հում են ուտում,նաև օգտագործում են տարբեր տարածաշրջանային ճաշատեսակներում, օրինակ՝  Գիլանում  պատրաստվող  gəzər-(v)āvīj/-qūrmə-ն  (ձվածեղի  մի  տեսակ)։
   Իրանում մեծ տարածում ունի գազարով հյութը, որն առաջարկում են զովացուցիչ ըմպելիքների խանութներում և մայթերի կրպակներում17։
 xindina,  xondune22  ‒  ձմերուկ  (citrullus),  պարսկերեն  hendevāne։
   Թալիշերեն՝zәmәstoni  (zәmsoni)  հմմտ.  թաթերեն  zumustuni  (կովկասյան  պարսկերեն),մաստն  ունի.  թալիշերեն  zәmәston  (zәmson)  և  համապատասխանաբարհայերեն՝  ձմերուկ,  վրացերեն՝  sazamtʰro,  որոնց  բոլորի  արմատն  էլ  «ձմեռ»  իzumustun, ձմեռ, zamtʰari։
  Սա ցույց է տալիս, որ թալիշները, թաթերը, հայերը,վրացիները, ապրելով միևնույն աշխարհագրական և մշակութային արեալում,պատմականորեն ունեցել են լեզվական շատ սերտ շփումներ։
  Մյուս կողմից էլդա կարող է բացատրվել նրանով, որ ձմերուկը շատ ջրալի և զովացուցիչ բույսէ։
  Հ. Աճառյանը հմմտ. նաև թուրքերեն qarpuz «ձմերուկ», որը ժողովրդականստուգաբանությամբ  մեկնվում  է  որպես  թուրքերեն  qar  «ձյուն»  +  buz  «սառույց»  բառերից23։
   Իրանցիների  շրջանում  ընդունված  է  ձմերուկն  ուտել  Յալդայի տոնին (ձմեռային գիշերահավասարի ժամանակ)։
 16 Afš(cid։
 31)r I., Āšpazi-e dawra-ye ṣafawi։
  Matn-e do res(cid։
 31)la az (cid։
 31)n dawra, Tehran, 1360 Š./1981, pp. 66,17 http։
 //www.iranicaonline.org/articles/carrot-the-taproot-of-daucus-l 18 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 107։
 19 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 20 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 188։
 21 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 124։
 22 Bazin M., նշվ. աշխ., էջ 274։
 23 Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հ. Գ, Երևան, 1977, էջ 156-57։
 Γaysi24,  šinālak25,  širnālak26,  zerdāyu,  zardālu27  ‒  ծիրան  (prunusarmeniaca), պարսկերեն zardālu։
  Ծառի հայրենիքը Հայաստանն է։
  Ա. Աբդոլինիր բառարանում ծիրանի համար նշում է čaγāla28 բառը (հմմտ. հայերեն ցոգոլ՝չհասած ծիրան)։
  Šinālak (širnālak) բարդ բառը կազմված է երկու բաղադրիչից՝šin «քաղցր» + ālak վերջածանցը, որը ցույց է տալիս ինչ-որ բանի շատ լինելը։
 Sualif, su29 ‒ կոծուկ (heracleum)։
  Վայրի տեսակն աճում է Իրանի խոնավալպյան  մարգագետիններում  և  հարակից  շրջաններում։
   Առանձնահատուկձևաբանական տեսքի պատճառով այն հասարակ մարդկանց կողմից անտեսվում  է։
   Իրանում  տարածված  5  տեսակները  սովորաբար  կոչում  են  մի  անունով՝ ՝ golpar, գիլաներեն՝ kolpar կամ kulpar, մազանդարաներեն՝ kūla/ek, լուրերեն՝ karso, ադրբեջաներեն՝ bāldïrḡān։
  Թալիշերենի կենտրոնական բարբառներում  հանդիպում  է  sualif  բարդ  բառը,  իսկ  հարավայինում`  su  տարբերակը։
 Բույսի  տեսակներից  H.  Rechingeri-ն  Գիլանի,  այդ  թվում՝  նաև  Թալիշի  բարձրալեռների էնդեմիկներից է։
  H. persicum-ը, որը անգլերենում երբեմն անճշտորեն  անվանում են «Persian marjoram» («պարսկական  սուսամբար»)  Իրանի  ևհարավարևելյան Անատոլիայի էնդեմիկ տեսակներից է։
 30  Aluš31,  alāš32,  tə(i)nəγ33,  tənək34,  alәš,  aloš,  alduš35,  γәzәl-goz36 ‒  հաճարենի (fagus), պարսկերեն՝ rāš։
  Այն աճում է Կասպից ծովի ափերի բարձրադիր անտառներում՝ Աստարայից Գորգան։
  Տարբեր աղբյուրներում հատկապեսնշվում  են  Աստարան,  Ասալեմից  Ռաշթ,  Կարգանռուդ  և  Թալիշի  տարբեր  շրջանները, Դորֆաք սարը, Մանջիլը, Ռամսարը, Թալարի դաշտը, Նուրը, Քոջուրը և այլն։
  Հաճարենու փայտանյութն օգտագործվում է ավելի շատ, քան մյուսծառերինը՝  դռների,  պատուհանների,  կահույքի,  օրորոցների,  արկղերի,  բազրիքների, ֆերմերների գործիքների պատրաստման ժամանակ և այլն։
  Այն նաևարժեքավոր վառելափայտ է37։
  Հաճարենին սուրբ ծառ է թալիշների համար։
  Ն.Մառը նշում է կոնկրետ հաճարենիներ Ուլյա Շավեշ բարձունքի վրա, որոնց ե24 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 62։
 25 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 26 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 183։
 27 Bazin M., նշվ. աշխ., էջ 275։
 28 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 177։
 29 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 30 http։
 //www.iranicaonline.org/articles/golpar 31 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 32 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 132։
 33 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 215։
 35 Bazin M., նշվ. աշխ., էջ 272։
 36 http։
 //www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-e092bcd5656d4496b200fed08c4bc5ce37 http։
 //www.iranicaonline.org/articles/beech-fagus-l րկրպագում  էին  թալիշները։
 38  Թալիշերենի  կենտրոնական,  նաև  հարավայինբարբառներում  մեծ  մասամբ  առկա  են  aluš,  alāš,  aloš  տարբերակները։
   Ըստժողովրդական  ստուգաբանության`  առաջացել  է  ālօv՝  «բոց»,  «կրակ»  բառից,քանի որ հաճարենու փայտը գնահատվում է որպես լավ վառելափայտ։
  Γәzәlgoz-ը  հանդիպում  է  Աստարայի  բարբառում  և  թյուրքերենից  թարգմանաբարնշանակում է «կարմիր աչք»։
  Tə(i)nəγ, tənək ձևերն առկա են հյուսիսային բարբառներում։
 Le(y)na39, lan40, le41, urdu42, piza43 ‒ եղեգ (phrágmites), պարսկերեն՝ ney։
 Եղեգի  տեսակներից  են՝  kora  leyna,  օzolejna  (եղեգի  տեղական  տեսակներ),lejna  šaka  (շաքարեղեգ),  xuga  piza  (լճային  եղեգի  տեսակ,  բառացի՝  խոզի  եղեգ)։
   Le(y)na,  urdu,  piza  տարբերակները  հանդիպում  են  թալիշերենի  հյուսիսային  բարբառներում,  իսկ  հարավային  բարբառներում՝  lan,  le։
   «Եղեգ»  բառըկարելի է գտնել թալիշների մայրաքաղաք Լենքորան անվան մեջ՝ *lankar-ān =lan (թալիշերեն le(y)na) «եղեգ» + kar (թալիշերեն ka < հին իրանական *kata-) «տուն» + ān (հին իրանական -āna)՝ տեղանուն ձևավորող ածանց։
 44 (дзельква)։
  Այն հիրկանյան անտառներին ամենաբնորոշ ծառերից է, որը հանդիպում  է  ցածր  բարձրություն  ունեցող  մերձկասպյան  անտառներում՝  Լենքորանի  ցածրավայրից  մինչև  Գոլի  Դաղ,  որը  ծովի  մակարդակից  900  մետր  էբարձր,  ինչպես  նաև  կոլխիդյան  անտառներում։
   Ազադը  եվրոսիբիրյան  տարածքի հիրկանյան բուսաբանական շրջանի էնդեմիկ բույսերից է։
  Ծառը պարսկերեն և գիլաներեն կոչվում է āzād՝ «ազատ», Մազանդարանում և Գորգանում՝azedār կամ azzār, Գոլի Դաղում՝ āqča āḡāj, թալիշերենի հյուսիսային բարբառներում՝  nil,  կենտրոնական  և  հարավային  բարբառներում՝  səγ(x)։
   Ազադը  ունիատամնավոր  եզրերով  և  փափուկ  տերևներ,  ինչպես  ծփիինը,  բայց  ավելիփոքր, որոնք հաճախ ծառայում են որպես անասնակեր։
  Այն երբեմն հենց այդնպատակով  պահում  են  այլ  անտառային  ծառերի  հետ49։
   Որոշ  ազադներիբարձրությունը գերազանցում է 30 մետրը, իսկ տրամագիծը հասնում է մինչև1,80 մետր։
  Դրանք պահպանվել են Գիլանի շատ արգելավայրերում և հաճախ39 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 131։
 40 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 41 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 228։
 42 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 221։
 43 Миллер Б. В., նշվ. աշխ., էջ 244։
 45 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 152։
 46 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 47 ‘Abdoli ‘A., նույն տեղում, էջ 213։
 48 Bazin M., նշվ. աշխ., էջ 272։
 եղել  են  պաշտամունքի  առարկա։
   Ազադն  ունի  բարձր  որակի  ծանր  և  կարծրփայտ։
   Գիլանի  գյուղացիները  դրանից  պատրաստում  են  անթացուպ,  որը  կոչում  են  čāṇčū,  իսկ  ատաղձագործներն  այն  համարում  են  լավագույն  փայտանյութը։
  Թալիշների մոտ այն սուրբ ծառ է համարվում։
  Ն. Մառը նշում է Վերավուլա գյուղի մոտ աճող ազադների մասին, որոնք սուրբ էին։
 50Kaškar,  karafaliv,  šabxosb51  ‒  լենքորանյան  ալբիցիա,  լենքորանյան  ակացիա, մետաքսե ծառ (albizzia julibrissin), պարսկերեն՝ šabxosb։
  Թալիշականանտառի էնդեմիկներից է։
 Ուշադրության են արժանի նաև կազմությամբ բարդ մի շարք թալիշականբուսանուններ.•  šətlivāš52 ‒ մի դեղաբույս է, որի ցողունից կաթի նման սպիտակ նյութ էհոսում։
  Բարդ բառ է՝ կազմված vāš «խոտ» արմատով։
 •  kunasujā53  ‒  թալիշական  բուսանուն  է՝  կազմված  երկու  բաղադրիչից՝kuna  «հետույք»  +  sujā  «այրող»։
   Բույսն  այսպես  է  կոչվել,  որովհետևդրանով խփում էին երեխաների հետույքին, երբ անկարգ էին պահումիրենց։
 •  kəlāliva54  ‒  մեծ  տերևներով  բույս  է,  որն  աճում  է  լեռնային  և  ցուրտվայրերում։
 •  rəməjaliva55 ‒ դեղաբույս է, որն օգտակար է վերքերի կամ թարախներիհամար։
 •  armaliva56 ‒ մշտադալար բույսի տեսակ։
 Վերջին երեքը կազմված են թալիշերեն liv «տերև» արմատով։
 Թալիշական  որոշ  բուսանուններում  կարելի  է  նկատել  կենդանիների  անուններով արմատներ։
  Օրինակ` •  hāušāguš, avalik, xargušaliv57 ‒ Թալիշի արոտավայրերում աճող ծաղիկ։
   Hāušāguš-ը  բարդ  բառ  է`  կազմված  երկու  արմատից`  hāuš  «նապաստակ» + ā հոդակապ + guš «ականջ»։
  Xargušaliv-ը նույնպես բարդբառ է` xarguš «նապաստակ» + a հոդակապ + liv «տերև»։
 •  gajuju58 ‒ բարդ բառ է՝ ga «կով» + juju «ստինք»։
 50 Марр Н. Я., նշվ. աշխ., էջ 6։
 52 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 181։
 53 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 54 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 203։
 55 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 151։
 56 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 177։
 57 http։
 //sfandiar91.blogfa.com/tag/%DA%AF%D9%84-%D9%87%D8%A7-%D9%8858 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 •  ganzašāx59 ‒ բարդ բառ է՝ ganza «եղջերու» + šāx «պոզ», պարսկերենšāx gavazn։
 Բուսանուններ  կարելի  է  հանդիպել  մի  շարք  թալիշական  արտահայտություններում, ասացվածքներում, ինչպես նաև հեքիաթներում։
  Բերենք մի քանիօրինակ.tayf60, tiaf61, teref62, teraf63 ‒ բողկ (raphanus), պարսկերեն՝ torob։
  Թալիշների  շրջանում  տարածված  է  հետևյալ  արտահայտությունը՝  av  eštān  šešnay,nunday  tayfa  liva  sa,  բառացի՝  «Նա  իրեն  լվանում  և  դնում  է  բողկի  տերևիվրա»։
  Դա ասում են այն մարդուն, ով ցանկանում է իրեն գովաբանել և ցույցտալ, որ ինքը լավագույնն է։
 āmbur (māmbur)64, ambur, māmur, ānbur65 ‒  մամուռ (bryophyta),  պարսկերեն` xaze։
  Թալիշների շրջանում մի այսպիսի ասացվածք է տարածված՝ moričә māmburi zahla baše, hežo čay lona-sa bebaše, բառացի՝ «Օձը զզվում է մամուռից, քանի որ այն միշտ իր բնի մոտ է աճում»։
  Դա ասում են տհաճ ու աներես մարդու մասին։
 sənjə66, senjer67, pesle68, sәnji69 ‒ փշատ (elaeagnus), պարսկերեն senjed։
 Թալիշների մոտ հին ժամանակներում մի սովորություն կար, ըստ որի՝ փեսացուները,  որպես  իրենց  սիրո  արտահայտություն,  հարսին  փշատ  էին  տանում։
 Բացի այդ՝ թալիշները մի այսպիսի արտահայտություն են օգտագործում՝ pesleәstane?, բառացի՝ «փշատ գնեցի՞ր»։
  Դա ասում են այն մարդուն, ով ինչ-որ անարժեք բան է վերցնում70։
 kang71, kangar72 ‒  կանկառ,  արտիճուկ, պարսկերեն kangar։
  Երբ  մարդնանվճար ուտում և գործ չի անում, ասում են՝ kangar haru langar rise, բառացի՝«Կանկառը կերել է, խարիսխը գցել է»։
 šəmšor73, kiš74 ‒ շիմշատ (buxus), պարսկերեն՝ šemšād։
  Թալիշների շրջանում տարածված է sine kiš kāre արտահայտությունը, որը նշանակում է չափից59 http։
 //www.taleshshenasi.blogfa.com/post-110.aspx 60 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 210։
 61 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 62 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 164։
 63 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 84։
 64 Пирейко Л. А., նույն տեղում, էջ 21։
 65 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 133։
 66 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 67 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 217։
 68 Amiri(cid։
 31)n R., նշվ. աշխ., էջ 140։
 69 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 170։
 70 Հեղինակի դաշտային աշխատանք։
 71 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 237։
 72 Rafi‘i ‘A., նշվ. աշխ., էջ 199։
 73 Пирейко Л. А., նշվ. աշխ., էջ 258։
 ավելի  սեփական  ջանքերը  ներդնել։
   Բացի  այդ`  թալիշները  մի  հեքիաթ  ունենայն մասին, թե ինչպես է շիմշատը դարձել մշտադալար ծառ։
  Ըստ դրա՝ մի անգամ սբ. Խիդրը Զեմզեմ դրախտային աղբյուրից բերված ջուր է տալիս ագռավին և հրամայում լցնել այն մարդկանց գլխին, որպեսզի նրանք հավերժականկյանք ձեռք բերեն։
  Ագռավը վերցնում է ջուրը, թռչում և նստում է շիմշատի ծառի վրա (այդ ժամանակ շիմշատի ծառը դեռ մշտադալար չէր)։
  Ագռավը որոշումէ ջուրն իր գլխին լցնել, բայց դա նրան չի հաջողվում։
  Ջուրը լցվում է շիմշատիվրա, որն այդ օրվանից դառնում է մշտադալար։
 75 Գրականություն1.  Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, h. Ա, Երևան, 1971։
 2.  Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հ. Գ, Երևան, 1977։
 13.  Afš(cid։
 31)r I., (cid։
 31)špazi-e dawra-ye (cid։
 31)afawi։
  Matn-e do res(cid։
 31)la az (cid։
 31)n dawra, Tehran,14.  Amiri(cid։
 31)n R., Guyeš-e T(cid։
 31)leši, Tehran, 1384 Š/2005.15.  ‘Abdoli ‘A., Farhang-e tatbiγi-e T(cid։
 31)leši-T(cid։
 31)ti-(cid։
 31)zari, Tehran, 1380 Š/2001.16.  Rafi‘i ‘A., Loqatn(cid։
 31)me-ye t(cid։
 31)leši, Rasht, 1388 Š /2009.17.  http։
 //www.iranicaonline.org/18.  http։
 //www.loghatnaameh.org19.  http։
 //sfandiar91.blogfa.com 20.  http։
 //www.taleshshenasi.blogfa.com 74 ‘Abdoli ‘A., նշվ. աշխ., էջ 242։
 Շուշան ԱզատյանԹԱԼԻՇԱԿԱՆ ՈՐՈՇ ԲՈՒՍԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ Բանալի բառեր` թալիշերեն, բուսանուններ, թալիշական բարբառներ, թալիշական։

Հոդվածում քննության առարկա են դարձել իրանական լեզուներից մեկի՝ թալիշերենի  մի շարք բուսանուններ, որոնք լեզվական տեսանկյունից ուշագրավ են և առավել բնորոշ են  թալիշական  բնությանը։
   Թեման  ավելի  կարևոր  է  դարձնում  այն  համգամանքը,  որ  թալիշական բուսական  աշխարհում հանդիպում են նաև էնդեմիկ բուսատեսակներ, ուստի  այդ  բուսանունները  շատ  դեպքերում  կարող  են  չունենալ  պարսկերեն  համարժեքներ։
   Թալիշերենում բուսանուններով կան հետաքրքիր արտահայտություններ, ասացվածքներ և  պատմություններ, որոնցում արտահայտված է նրանց մտածողությունը, աշխարհայացքը և  բնությանը մոտ լինելու հանգամանքը։
