Պարզ փաստ է, որ անձի և քաղաքացու հիմնարար իրավունքի առարկան (օբյեկտը) (իրավական գրականության մեջ մենք հաճախ ենք գտնում «հիմնական իրավունքների բովանդակություն» հասկացությունը) ավելի դժվար է որոշել, քան թեման և հասցեատերը: հիմնարար իրավունքներ:   Դա պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով: հիմնարար իրավունքների բազմազանությունը, հիմնարար իրավունքների առարկայի սահմանների հստակ սահմանազատման բացակայությունը և այլն:   Հետևաբար, մենք արդարացված ենք համարում իրավական գրականության այն մոտեցումը, որ առավել նպատակահարմար է հիմնարար օրենքի առարկան ներկայացնել իրավատերերի, հասցեատիրոջ և հիմնական օրենքի գործի եռամիասնության լույսի ներքո:   [1, էջ 192] Հայտնի է, որ մարդու իրավունքների և ազատությունների հարգումը և պաշտպանությունը պատասխանատվություն է կրում յուրաքանչյուր իրավական պետություն, որի հիմնական նպատակը այսօր ամբողջ քաղաքակիրթ մարդկությանը հետապնդելն է:  Այս նպատակին հասնելու համար պետությունները, որպես կանոն, առաջին հերթին իրենց օրենսդրություններում ամրագրում են մարդու և քաղաքացու իրավունքները ՝ մասնավորապես շեշտելով հիմնարար իրավունքներն ու ազատությունները և նախատեսելով դրանց արդյունավետ իրականացման կայուն իրավական ընթացակարգեր և մեխանիզմներ:  Այս տեսանկյունից, կարծում ենք, որ չափազանց կարևոր է մարդու և քաղաքացիական հիմնական իրավունքների կառուցվածքային տարրերի ուսումնասիրությունը (հիմնարար իրավունքների առարկա, հիմնարար իրավունքների օբյեկտ և հասցեատեր):   Մասնավորապես, սույն հոդվածի շրջանակներում մենք կանդրադառնանք սահմանադրական իրավունքի ամենակարևոր հարցերից մեկին `հիմնարար իրավունքների առարկայի շրջանակի հստակեցմանը, հատկապես որոշ հիմնարար իրավունքների վերլուծության միջոցով, որոնք ամրագրված են 2-րդ գլխում: Սահմանադրություն, ինչպես փոփոխվել է 2015 թ.  Հիմնարար իրավունքների բովանդակության հստակեցման և դրա սահմանները հստակեցնելու տեսանկյունից, կարծում ենք, որ անհրաժեշտ է անդրադառնալ ոչ միայն որպես իրավաբանական անձ անձի `« անելու »կամ« ինչի »իրավունակությանը, այլ նաև հիմնարար իրավունքների հասցեատեր (Սահմանադրության 3-րդ հոդվածի 3-րդ մաս, 2015 թ. «Պետական ​​իշխանության ուժով ինչ-որ բան անելու» (այսինքն ՝ ակտիվ միջամտություն) կամ «որևէ գործողություն ձեռնարկելուց զերծ մնալու» հարց (այսինքն ՝ չխանգարել)):   Դա պայմանավորված է նրանով, որ անձի և քաղաքացու այս կամ այն ​​հիմնական իրավունքը համապատասխանում է պետության պատասխանատվությանը `ապահովելու այդ իրավունքի իրացումը մեկ դեպքում` ստեղծելով արդյունավետ կառույցներ, երաշխիքներ (օրինակ `դպրոցների, կրթական կենտրոնների բացում կրթության իրավունքի իրացում:), մեկ այլ դեպքում `չխոչընդոտել իրավունքի իրացմանը (օրինակ` կյանքի իրավունքի դեպքում. պետությունը պարտավոր է պաշտպանել մարդու կյանքը և չկիրառել դրա նկատմամբ անօրինական կամայական ոտնձգություններ: )  Առանց թեմայի շրջանակներում մանրամասնելու մարդկային փոխադարձ իրավունքների և պարտականությունների շղթան, հարկ է նշել, սակայն, որ հիմնարար իրավունքների ՝ որպես սուբյեկտիվ հանրային իրավունքի, հիմնական և հիմնարար առանձնահատկությունն այն է, որ այդ իրավունքի սուբյեկտը ստանա այն պահանջելու և պետական ​​իշխանություններին պարտադրելու հնարավորություն: որոշակի վարք (գործողություն կամ անգործություն), որը հիմնարար իրավունքների բովանդակությունն է:   Այլ կերպ ասած, հիմնարար իրավունքների իրացմանն ուղղված պետական ​​իշխանությունների ակտիվ և պասիվ պահվածքի բացահայտումը թույլ է տալիս խոսել հիմնարար իրավունքների բովանդակության մասին:   Օրինակ ՝ 2015-ին փոփոխված Սահմանադրության 31-րդ, 32-րդ, 33-րդ հոդվածների ուժով յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի գաղտնիության և ընտանեկան կյանքի, անձնական և պատվավոր կյանքի անձեռնմխելիության, բնակարանի անձեռնմխելիության, նամակագրության, հեռախոսային խոսակցություններին և կապի այլ ձևերին:   Սա նշանակում է, որ պետական ​​մարմինը, ի դեմս պետական ​​մարմինների, որոնք ուղղակիորեն կատարում են պետական ​​գործառույթները, նրանց պաշտոնյաները, տեղական ինքնակառավարման մարմինները, ինչպես նաև մասնավոր անձինք, որոնք կկատարեն պետության կողմից պատվիրված ցանկացած պետական ​​գործառույթ, [2, էջ 301 -304] -ը պարտավոր է զերծ մնալ վերոհիշյալ իրավունքների իրականացմանը միջամտելուց (անհարկի միջամտության արգելքը երաշխավորվում է ՀՀ հիմնական օրենքի 3-րդ հոդվածով, ինչպես նաև հիմնարար իրավունքների գործառույթներով: Նշենք, որ ի տարբերություն 2005 թ. Սահմանադրության վրա, միայն 43 1 1-ին հոդվածով նախատեսված մարդու իրավունքների սահմանափակման հիմքերով, փոփոխված Սահմանադրությունը երկարաձգվեց 2005 թ. Սահմանադրության 23-րդ հոդվածով պաշտպանված արժեքի շրջանակը կյանքը, ինչպես նաև մարդու պաշտպանությունը »պատիվ և բարի համբավ:  43 իրավասություն status negativus- ի շրջանակներում) ՝ որևէ անօրինական գործողություն կատարելուց, որի արդյունքում անձի անձեռնմխելիության, անձի գաղտնիության անձեռնմխելիության իրավունքները կարող են անհարկի սահմանափակել կամ խախտվել:   Ինչ վերաբերում է կարգավիճակի սահմանների սահմաններին, ապա այդ դեպքում պետական ​​մարմինը, ի շահ սուբյեկտիվ հիմնարար իրավունք կրողի, պարտավոր է ակտիվ ազդեցություն գործադրել, որպեսզի վերջինս կարողանա արդյունավետորեն իրականացնել այս կամ այն ​​հիմնարար իրավունքը:   Այսպիսով, յուրաքանչյուր ոք ունի դատական ​​պաշտպանության իրավունք կամ անկախ, անկողմնակալ և արդար դատավարության իրավունք անկախ և անկողմնակալ դատարանի կողմից, և այդ իրավունքների իրականացման համար տնօրենը ակնկալում է անկողմնակալ դատարանների ստեղծում, արդյունավետ արդարադատություն, օրինականության երաշխիք և դատարանների անկախություն և այլն:   ՀՀ փոփոխված Սահմանադրությունը առաջադիմական քայլ է կատարել Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի պաշտպանությունն ընդլայնելու առումով:  Այս իրավունքը նախատեսված էր նաև 2005 թ.-ին: Սահմանադրության 19-րդ հոդվածի 1-ին մասը, սակայն 63-րդ հոդվածի բովանդակությունն ավելի ընդարձակ և պարզ է:   Նախկինում արդար դատաքննության իրավունքը կապված էր խախտված իրավունքները վերականգնելու կամ քրեական մեղադրանքի հիմքերը պարզելու հետ:   Փոփոխված Սահմանադրությունը նախատեսում է յուրաքանչյուր անձի ցանկացած դեպքում արդար դատաքննության իրավունքը, որի շրջանակն ավելի լայն է [3, p. 74]:  Այսպիսով, հիմնարար իրավունքներն ուղղակիորեն իրավունք են տալիս մարդուն պահանջել որոշակի վարք պետական ​​մարմիններից: մի դեպքում զերծ մնալ այդ իրավունքներին անհարկի միջամտելուց, ինչպես նաև, որպես պետությանը ներկայացվող լրացուցիչ պահանջ, ակտիվ գործողություններ ձեռնարկել իր իրավունքի իրացման համար:   Այլ կերպ ասած, սահմանադրական մակարդակում ամրագրված են հիմնարար իրավունքներից բխող պետության բացասական և դրական պարտականությունները, որն ունի երկու դրսեւորում: Մի կողմից, պետական ​​մարմինները պարտավոր են «հարգել», մյուս կողմից `44« ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ »-ը պարտավոր է« պաշտպանել »հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները, որոնք համարվում են պետական ​​մարմինների զսպող օղակը:  Մարդու հիմնարար իրավունքները հարգելու պահանջը պետական ​​մարմիններին պարտավորեցնում է զերծ մնալ հիմնական իրավունքներով պաշտպանված իրավական օգուտներին անհամաչափ միջամտելուց:   Պետությունը չպետք է խոշտանգի մարդկանց, զրկի նրանց կյանքից անհիմն կերպով, արգելի անտեղի արտահայտվելու ազատությունը, կամայականորեն փակի դպրոցները, ապօրինի զրկի սեփական ունեցվածքից և այլն:   Իսկ հիմնարար իրավունքները պաշտպանելու պարտավորությունը ենթադրում է պետության կողմից իրականացվելիք ակտիվ, դրական գործողություններ, որոնց նպատակը հիմնարար իրավունքներով պաշտպանված ապրանքների երաշխավորումը և ակտիվ պաշտպանությունն է:  Նման դրական պարտականություններն արտացոլվում են հանրային հաստատությունների կողմից ծառայությունների մատուցման (օրինակ ՝ կրթություն, տեղեկատվություն, միջնորդագրեր), ինչպես նաև իրավական պաշտպանության ապահովման մեջ (օրինակ ՝ դատարաններ, պատշաճ կառավարում):   Բացի այդ, պետությունը պարտավոր է կանխել մարդու իրավունքների խախտումները և յուրաքանչյուր նման դեպքում իրականացնել արդյունավետ հետաքննություն և պատժել մեղավորներին:  Սա թույլ է տալիս մեզ խոսել անձի և պետության հարաբերություններում անհատի իրավական կարգավիճակի մասին (կարգավիճակի ակտիվ, կարգավիճակի բացասական, կարգավիճակի դրական), ինչպես նշեցինք, հիմնարար իրավունքների առարկայի սահմանների հստակեցումը մեծապես կախված է բացահայտումից պետական ​​մարմինների համապատասխան պահվածքի մասին:   Դոկտրինը, որը մշակվել է գերմանացի հայտնի գիտնական Գեորգ Յելինեկի կողմից, դարձել է պետություն-անհատ իրավական հարաբերությունների ամբողջական ընկալման դասական բանաձև և ունի ելակետ:  Status negativus- ը ենթադրում է պետությանը պահանջ `չխոչընդոտել իր իրավունքների և ազատությունների իրականացմանը:   Այն նկարագրում է առավել ընդհանուր ձևով պետության քաղաքացու ազատության ոլորտը, մի ոլորտ, որտեղ պետությունը չպետք է անտեղի ներխուժի:  ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Բոլոր ոլորտներում, որտեղ անձը չի կարող իր իրավունքներն իրականացնել առանց պետության ակտիվ մասնակցության, դա կարգավիճակի հարց է, քանի որ այս դեպքում հիմնարար իրավունքներ կրողը հնարավորություն ունի պետությունից պահանջել ակտիվ գործողություններ, որի համար պետությունը ներդնում է որոշակի նյութական և վարչական ռեսուրսներ: ,   Ինչ վերաբերում է կարգավիճակի ակտիվիստին, ապա այն արտահայտում է անհատի մասնակցությունը պետական ​​կառավարման գործերին և հիմնականում վերաբերում է պետության ներքաղաքական կյանքում անհատի մասնակցության ոլորտին, օրինակ ՝ հանրաքվեն եւ այլն:  Շարունակելով նշել, որ մենք միանշանակ կիսում ենք հեղինակի այն կարծիքը, որ հիմնարար իրավունքները չեն սահմանում այն, ինչ անձը լիազորված է անել, այլ ցույց են տալիս այն սահմանները, որոնց սահմաններից դուրս պետությունն իրավունք չունի անցնել, քանի որ դրանցից վեր արդեն մարդու ազատությունն է: Դա այն ոլորտն է, որտեղ պետությունն անելիք չունի:   Մի խոսքով, հիմնարար իրավունքները գործողության ազատություն չեն տալիս, բայց դրանք պաշտպանում են այդ ազատությունը պետության միջամտությունից:   [4] Եվ այո, չպետք է որևէ թյուրիմացություն լինի: Այն փաստը, որ մենք հաճախ շեշտում ենք, որ Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված այս կամ այն ​​հոդվածի ուժով, որն ամրագրում է մարդու հիմնարար իրավունքները, յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի «ինչ-որ բան անել» կամ «ինչ-որ բան անել», չի նշանակում, որ անձը ունի իրավունքները ՝ միայն Սահմանադրության մեջ ամրագրված լինելու հիմքով:   Ընդհանրապես, այդ իրավունքները բնական են, նախպետական ​​և պատկանում են մարդուն ի ծնե, անկախ պետության գոյությունից:   Պետք է նշել, որ մարդկության պատմության բոլոր ժամանակաշրջաններում բնական և դրական իրավունքների տեսությունները հակասում են միմյանց, հաճախ նույնիսկ միմյանց բացառում:   Հինավուրց ժամանակներից մարդու իրավունքների, հատկապես բնական իրավունքների գաղափարները հիմնված էին դիցաբանական գաղափարների վրա և համարվում էին, որ բխում են աստվածային արդարությունից:   Այս ժամանակահատվածում էր, որ ուժի մեջ էր արդարության, ոստիկանության և օրենքի միասնության գաղափարը:   Այսպիսով, հռոմեական հայտնի օրենքը 46 ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Ուլլինիան կարծում էր, որ բնական օրենքը բնությունը սովորեցնում է ամբողջ աշխարհին:   Ի տարբերություն դրա, Արիստոտելը հայտարարեց, որ անհատական ​​իրավունքները քաղաքական բնույթ ունեն և հնարավոր են միայն նահանգում:   Մանրամասնորեն նշենք, որ բնական տեսության համաձայն ՝ մարդը բնածին կերպով օժտված է բնական և անքակտելի իրավունքներով և ազատություններով, և ոչ թե պետությունն է այդպիսի իրավունքներ տալիս նրան:  Այնուամենայնիվ, բնական իրավունքները ձեռք են բերում հիմնական իրավունքի որակը պոզիտիվացման միջոցով, որն ամրագրված է իրավական ակտում ՝ իրավատիրոջը տալով ինքնապաշտպանվելու իրավական կարողություն:   Հետևաբար, միայն դրական իրավունքների իրացման համար իրավունքի սուբյեկտը կարող է որոշակի վարք ակնկալել պետական ​​մարմիններից և միայն այդ իրավունքների ոտնահարման դեպքում ունի դատական ​​պաշտպանության հնարավորություն:   Դրա ապացույցն այն է, որ մարդն իրավունք ունի կյանքի, մտքի, խղճի, ոչ թե այն պատճառով, որ կյանքի իրավունքը կամ մտքի, խղճի, դավանանքի ազատությունն ամրագրված և երաշխավորված է հիմնական օրենքում, այլ որ այդ իրավունքները բնույթով պատկանում են մարդուն: , ազատ ծնված արարած:   Սահմանադրության մեջ ամրագրվելուց անմիջապես հետո, իրավունքի հասցեատերը, սահմանափակված լինելով այդ իրավունքներով, պարտավորվում է, օրինակ, չսպանել կյանքին, իսկ կյանքի կորուստների դեպքում ՝ արդյունավետ հետաքննություն անցկացնել և պատժել մեղավորներին:   Թյուրիմացություններից խուսափելու համար Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը այս տեսանկյունից ցույց է տալիս հետաքրքիր մոտեցում, համաձայն որի `Սահմանադրության 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշվում է, որ մարդու հիմնարար իրավունքներն ու ազատությունները անքակտելի են և ի ծնե պատկանում են բոլորին:  Շարունակելով թեմայի զարգացումը `պետք է նշենք, որ հիմնարար իրավունքների առարկայի բացահայտումը հնարավորություն է տալիս տեղեկատվություն ստանալ տվյալ հիմնարար իրավունքի կրողի, նրա հասցեատիրոջ և պահպանվող արժեքների մասին:   Վերլուծելով գործադուլի մասին սահմանադրական հոդվածի բովանդակությունը `պարզ է դառնում, որ Սահմանադրությունը հղում է կատարել այս հիմնարար իրավունքի թեմային, որը, առաջին մասի իմաստով, ճանաչում է գործադուլ հայտարարելու ցանկացած աշխատողի, որը պաշտպանելու իրավունք ունի գործադուլ: նրա աշխատանքային կամ սոցիալ-տնտեսական շահերը: հրամանի սահմանումը վերապահելով ՀՀ օրենսդրությանը), իսկ հասցեատիրոջը `պետությանը:   Ի դեպ, գործադուլի իրավունքը առանձին էր նախատեսվում միայն 2015-ի փոփոխությունների արդյունքում, քանի որ դա ամրագրված է 2015-ի Սահմանադրության մեջ ամրագրված աշխատանքային իրավունքների 32-րդ հոդվածի 3-րդ մասում:   Ինչպես երեւում է հոդվածի բովանդակությունից, այս հիմնական իրավունքի առարկան ՝ այդ իրավունքով պաշտպանված շահը, աշխատողի սոցիալ-տնտեսական կամ աշխատանքային շահն է:   Իշտ է, քննարկվող հոդվածը թույլ տվեց մեզ ստանալ ավելի վաղ նշված տեղեկատվությունը (իրավատիրոջ, հասցեատիրոջ և այդ իրավունքով պաշտպանված շահի մասին), բայց որոշելով Սահմանադրության որոշակի հիմնարար իրավունքների առարկան, մասնավորապես կետից: հաշվի առնելով այդ իրավունքով պաշտպանված հետաքրքրությունը, Դժվար է և պետք է նշել, որ նման դեպքերում օրենսդիրը նաև անելիք ունի շատ բան պարզելու թեման, քանի որ սահմանադրական մակարդակում պարզապես անհնար է և անիմաստ է մանրամասնել բոլոր հարաբերությունները: (օրինակ, Սահմանադրության 34-րդ հոդվածով նախատեսված անձնական տվյալների պաշտպանության իրավունքի դեպքում): Սահմանադրությունը կոնկրետացումը վերապահեց օրենսդիրին):  Իրավաբանական գրականության մեջ մենք գտնում ենք այն դիրքորոշումը, որ հիմնարար իրավունքների սուբյեկտը ունի դրական (դրական) և բացասական (բացասական) դրսեւորումներ [5, p. 178]:  Որոշ հիմնական իրավունքների պարագայում բացասական կողմը բացակայում է:   Հիմնարար իրավունքների բովանդակության ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ հիմնարար իրավունքների սուբյեկտը հիմնականում դրական դրսևորումներ ունի, օրինակ `ազատ տեղաշարժվելու, բնակության վայր ընտրելու իրավունք, կարծիք արտահայտելու, հավաքներ կազմակերպելու և ընկերակցելու ազատ իրավունք: ուրիշների հետ, արհմիություններ ստեղծել և միանալ նրանց:   Սակայն այդ 48 ԴԱՏԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ իրավունքների թեման ունի նաև թաքնված բացասական կողմ, որն արտահայտվում է բնակության վայր չընտրելու, կարծիք չարտահայտելու, առանց զենքի խաղաղ հավաքներ չկազմակերպելու և այլնի միջոցով:  Մի շարք հիմնարար իրավունքներ ամրագրված են Սահմանադրության մեջ ՝ բացասական դրսևորումների տեսքով, օրինակ ՝ ոչ ոք չի կարող ենթարկվել խոշտանգումների, անմարդկային, նվաստացուցիչ վերաբերմունքի կամ պատժի:   Կամ արգելվում է ֆիզիկական պատիժը, բժշկության և կենսաբանության բնագավառում էվգենիկ փորձերը, մարդու օրգանների և հյուսվածքների օգտագործումից շահույթը, վերարտադրողական կլոնավորումը:   Ոչ ոք չի կարող ենթարկվել գիտական, բժշկական կամ այլ փորձերի ՝ առանց նրա գիտակցական և արտահայտված համաձայնության:  Դրանք բացասական պահանջներ են `Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 3-րդ հոդվածի իմաստով իրավունքի հասցեատիրոջը չխոչընդոտելու համար, որը չպետք է շփոթել հիմնարար իրավունքների առարկայի բացասական կողմի հետ, քանի որ վերոհիշյալ պահանջներն ուղղված են ոչ իրավատիրոջը (ինչպես առարկայի բացասական դրսեւորման դեպքում): հասցեատիրոջը:  Այսպիսով, հարկ է նշել, որ հիմնարար իրավունքների առարկայի կամ օբյեկտի հստակ շրջանակ չկա, դրանք տատանվում են ՝ կախված հիմնարար իրավունքի տեսակից:   Այնուամենայնիվ, բոլոր դեպքերում դրա բացահայտումը և ուսումնասիրությունը չափազանց կարևոր են տվյալ իրավունքի տիրապետողի ՝ այդ իրավունքով սահմանափակված անձանց շրջանակը հստակեցնելու տեսանկյունից:   Ի վերջո, հիմնական իրավունքների առարկան հիմնական իրավունքների հասցեատիրոջ գործողությունն է կամ անգործությունը `ուղղված այդ իրավունքների իրականացմանը:  , ։

Մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքների կառուցվածքային տարրերի բացահայտումն ու առավել խորը վերլուծությունը այսօր սահմանադրական իրավունքի կարեւորագույն եւ արդիական հիմնախնդիրներից մեկն է համարվում։
  Այս հոդվածի շրջանակներում մենք անդրադարձել ենք այդ կառուցվածքային տարրերից թերեւս ամենաքիչ ուսումնասիրվածին՝ հիմնական իրավունքների առարկային՝ փորձելով ՀՀ 2015 թ.-ի խմբագրությամբ Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված մարդու եւ քաղաքացու առանձին հիմնական իրավունքների վերլուծության միջոցով հստակեցնել դրանց ծավալները եւ վերհանել առկա խնդիրները։
