ՆԵՐԱԿԱՆ (ԻՄՊԼԻՑԻՏԸ) ԱՆՏԻԿ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ՏԵՔՍՏԵՐՈՒՄԷքսպլիցիտի  և  իմպլիցիտի  փոխհարաբերությունն  այն  հարցերից  է,  որը  հավասարապես հետաքրքրում է և՛ փիլիսոփաներին, և՛ կոնկրետ գիտությունների մասնագետներին։
   Մտքի  բացահայտ  և  ոչ-բացահայտ  ձևերի  տարբերակումն  իրենց  բնույթիև փոխհարաբերության բացահայտման տեսակետից այնքան կարևոր են, որ պահանջում են հատուկ քննություն։
  Ինչպես հայտնի է, լեզուն ունի արտահայտման երկու մակարդակ՝  էքսպլիցիտ  և  իմպլիցիտ։
   Էքսպլիցիտ  (բացահայտ)  է  այն  միտքը,  որն  ունիամբողջական  և  անմիջական  խոսքային  արտահայտությունը։
   Իմպլիցիտ  (անբացահայտ) է այն միտքը, որը չունի իր ամբողջական խոսքային արտահայտությունը, բայցենթադրվում է էքսպլիցիտ խոսքային արտահայտությամբ, այսինքն՝ այն արտահայտվում է միջնորդավորված ձևով։
  Երբ մենք ասում ենք, որ իմպլիցիտը չունի իր խոսքային  արտահայտությունը,  նկատի  ունենք,  որ  այն  թեև  ակնհայտորեն  արտահայտվածչէ տվյալ բնական լեզվի միջոցներով և ամրագրված չէ դիտարկվող տրամաբանականհամակարգի շրջանակներում, սակայն հնարավոր է բխեցնել, սերել բացահայտ  ձևից։
 Իմպլիցիտի տիպիկ օրինակ կարելի է համարել էնտիմեման։
 Իմպլիցիտի  խնդիրը  դառնում  է  ակնհայտ,  երբ  մենք  առաջադրում  ենք  հետևյալհարցադրումները.  ի՞նչ  է  ասում  մարդը  և  ի՞նչ  է  դրանով  ուզում  ասել,  ի՞նչ  է ասում  ևի՞նչ  թաքցնում  ասվածում,  ի՞նչ  կարելի  է  ենթադրել  նրա  խոսքերից,  ո՞րն  է  նրա  միտումը,  ինչպիսի՞  ենթատեքստ  են  պարունակում  նրա  խոսքերը,  և  ինչպե՞ս  կարելի  էմեկնաբանել այն։
  Այլ կերպ ասած՝ պրոբլեմը շոշափելիս առաջանում են հիմնականումայն հարցերը, թե ինչու և ինչպես է թաքնվում միտքը մեկ այլ մտքի խորքում։
  Կարելիէ ասել, որ իմպլիցիտը այն դեպքում է լինում, երբ ասվում է մի բան, բայց ենթադրվումայլ բան, երբ հնարավոր է ասվածից  «քաղել» էլի ինչ-որ բան։
  Հենց այդ  «ինչ-որ»-ն էլիմպլիցիտն է։
 Մտքի  բացահայտ  ձևից  ոչ-բացահայտ  ձևի  բխեցումն  ունի  իր  առանձնահատուկբնույթը։
   Մտքի  բացահայտ  ձևերն  առաջնային  են  մտքի  ոչ-բացահայտ  ձևերի  նկատմամբ։
  Դա այն իմաստով, որ մտքի բացահայտ ձևից են բխում, սերվում մտքի  ոչ-բացահայտ ձևերը։
  Մտքի բացահայտ ձևից ոչ-բացահայտ ձևի բխեցումը կարող է տեղիունենալ  բացահայտ  ձևի  ենթատեքստի  կամ  համատեքստի  վերլուծությամբ,  մեկնաբանմամբ։
   «Ենթատեքստային  մտքի  ձևի  քանակը  կախված  է  մեկնաբանողից,  այնբանից, թե ինչ գիտելիքներ է նրան հուշում քննարկվող բացահայտ մտքի ձևը, ինչ բովանդակային գիտելիքներ է մեկնաբանողը զուգորդում քննարկվող մտքի ձևից բխողգիտելիքներին»1։
   Այսպիսով,  կարելի  է  ասել,  որ  յուրաքանչյուր  ոք,  փորձելով  էքսպլիցիտ  ենթատեքստից  բացորոշել  իմպլիցիտը,  օգտվում  է  տվյալ  ենթատեքստին  առնչվող սեփական գիտելիքների շրջանակից, և որքան լայն լինի այդ գիտելիքի շրջանակը,  այնքան  հնարավոր  կլինի  թափանցել  տվյալ  խոսքի  խորքային,  բազմաշերտ  ներքին հարստության բացորոշմանը։
  Այլ կերպ ասած՝ լրացուցիչ գիտելիքների ամբողջու1 Տե՛ս Բրուտյան Գ., Տրամաբանության դասընթաց, Երևան, 1987, էջ 399։
 թյունը համապատասխանաբար բացորոշված ենթատեքստի բաղադրատարրն է կազմում1։
   Սրանից  կարող  ենք  հետևություն  անել,  որ  տարբեր  մարդիկ  տարբեր  ձևովկմեկնաբանեն  միևնույն  խոսքային  արտահայտությունը  և  դրանից  բոլորովին  տարբեր  բխեցումներ  կկատարեն։
   Ենթատեքստի  բացահայտումը  չպետք  է  դիտել  որպեսմի  վերջնական  գործողություն։
   Մեր  միտքը  կարող  է  անընդհատ  խորանալ  ենթատեքստի մեջ, ծավալվել համատեքստում և բացահայտել նորանոր  խոր ու  թաքնվածկապեր  ու  միջնորդություններ։
   Ըստ  այդմ  էլ՝  մենք  կարող  ենք  բացահայտել  նորանորմտքեր,  ոչ-բացահայտ  ձևեր՝  ինչպես  ենթատեքստային,  այնպես  էլ  համատեքստայինբնույթի։
 Էքսպլիցիտի  և  իմպլիցիտի  տարբերության  և  առանձնահատկության  այսպիսիթռուցիկ  նկարագրից  կարող  է  բխել  այսպիսի  եզրակացություն.  սերվելով  մտքի  բացահայտ  ձևերից՝  մտքի  ոչ-բացահայտ  ձևերը  ճյուղավորվում  են՝  առավել  չափով  ընդարձակելով  մեր  գիտելիքները  խնդրո  առարկայի  շուրջը։
   Իրենց  ծագման  տեսակետից լինելով երկրորդային՝ մտքի ոչ-բացահայտ ձևերն ամենևին էլ երկրորդական չենիրենց տրամաբանական արժեքի տեսակետից։
  Ի հայտ բերելով այն, ինչ թաքնված էբացահայտ ձևերի խորքում, ոչ-բացահայտ ձևերը ոչ միայն մեզ լրացուցիչ գիտելիքներեն  հաղորդում,  այլև  երբեմն  ճշգրտում  են  մտքի  բացահայտ  ձևը՝  հնարավորությունընձեռելով  ստույգ  պատկերացում  կազմել  քննարկվող  հարցի  մասին։
   Հենվելով  այսսկզբունքներով  կատարված  հետազոտության  վրա՝  մենք  կառանձնացնենք  անտիկիմացաբանության հիմնախնդիրների քննարկման և լուծման մի քանի հիմնական օրինակներ,  որոնցից  էլ  կփորձենք  ամբողջական  գծերով  դուրս  բերել  դրանց  ոչ  բացահայտ վիճակը։
  Մինչ այդ օրինակների մասին խոսելն անդրադառնանք անտիկ շրջանիիմացաբանական հիմնախնդիրներին։
 Ընդունված է ասել, որ հին ժողովուրդների մոտ պատմականորեն ամենից առաջձևավորվել  է  դիցաբանական  աշխարհայացքը,  այնուհետև  դրան  փոխարինել  է  կրոնական  աշխարհայացքը։
   Ի  վերջո,  գիտական  գիտելիքների  զարգացմանը  զուգահեռասպարեզ  է  եկել  փիլիսոփայությունը։
   Գնոսեոլոգիական  հիմնական  պրոբլեմներըքննարկվում էին դեռևս անտիկ փիլիսոփայությունում։
  Անտիկ մտածողները, հակվածլինելով տալ աշխարհի որոշակի և նույնիսկ  միակ պատկերը, փորձում էին դուրս բերել  այն  «իսկ  ինչպիսի՞ն  է  աշխարհն  իրականում»  փիլիսոփայական  հարցից։
   Միֆիցանցնելով լոգոսին՝ անտիկ մտածողները  բռնեցին աշխարհի ճանաչողության ռացիոնալիզացման ուղին։
  Նրանք փորձում էին տալ աշխարհի ճշմարիտ պատկերի կառուցումը։
   Այս  կապակցությամբ  պետք  է  նշել,  որ  գիտության  լինելիության  համար  կարևորագույն  գործոն  է  հանդիսացել  տրամաբանության  օրենքների  կիրառումը։
   Տրամաբանական  օրենքների՝  որպես  գիտառացիոնալ  ճանաչողության  միջոցի  լինելիության  և  պատմականորեն  առաջին  անգամ  ձևավորված  օբյեկտիվության  փիլիսոփայական  հասկացողության  մասին  տեղեկության  աղբյուր  կարող  է  ծառայել  Պարմենիդեսի ուսմունքը։
  Ինչպես հայտնի է, Պարմենիդեսը առաջինն է եղել, ով դրել է իրականության գոյաբանական որոնման հիմնախնդիրը՝ տարբերելով այն զգայություններովտրված  իրերի  բազմազանությունից՝  ֆիզիկական  իրականությունից։
   Պարմենիդեսնիր  ժամանակի  առաջին  փիլիսոփան  էր,  որ  հասկացավ  ռացիոնալ  ճանաչողությանանանց նշանակությունը և դրա հակադրությունը զգայություններին, առօրեական գիտելիքներին։
   Այսպիսով,  կարելի  է  ասել,  որ  անտիկ  իմացաբանական  կարևորագույնհիմնախնդիրներից է մտածողության և զգայության փոխհարաբերության հիմնախընդիրը։
  Զբաղվելով բնափիլիսոփայությամբ՝ հույն մտածողները փորձում էին գտնել կեցության գաղտնիքները՝ համարելով այն իրենցից անկախ ճշմարիտ գոյ։
  Նրանք զգայությունը համարում էին ոչ հավաստի գիտելիքների աղբյուր։
  Ահա այստեղից առաջանում  է  գիտելիքի  և  ոչ  գիտելիքի,  հավաստի  գիտելիքի  և  հավանականի,  գիտելիքի  ևմոլորության  հարաբերությունների  պրոբլեմը։
   Ներկայացնելով  դա  վերոնշյալ  անտիկիմացաբանական  հիմնախնդիրների  լուծման  օրինակներում՝  սույն  հոդվածի  շրջանակները լրիվ կբավարարեն մեր պահանջներին։
 Առաջին օրինակը բանական իմացության պահանջի դրսևորումն է, ըստ որի՝ փիլիսոփաները փորձում են բնությունը բացատրել ինքն իրենով։
  Արդեն նշել ենք, որ գիտության  ինքնորոշման  գործընթացը  տեղի  է  ունեցել  աշխարհի  յուրացման  մինչգիտական ձևերից, մասնավորապես՝ դիցաբանական մտածողությունից սահմանազատվելու  միջոցով։
   Իհարկե,  մարդը,  առաջնորդվելով  դիցաբանական  աշխարհայացքով,նույնպես տալիս էր բնության երևույթների յուրովի «բացատրությունը»։
  Այդ «բացատրությունները»  կատարվում  էին  սուբյեկտիվ  ձևով՝  գերբնական  երևույթների,  դիցաբանական  աստվածների  օգնությամբ։
   Անտիկ  տեսական  մտքի  ռացիոնալիստականուղղվածությունը,  կեցության  հիմնախնդրի  առաջադրումը  որպես  ճշմարիտ  իրականություն, որը գոյություն ունի ինքնին, անկախ իր հետ մարդու ճանաչողական հարաբերությունից,  բերեցին  այն  բանին,  որ  դիցաբանական  աստվածների  լինելիությամբբնության  բացատրությունը  մարդածին  դրսևորում  համարվեց։
   Այդ  սուբյեկտիվիզմիհաղթահարումը հնարավոր էր միայն նոր հայացքի մշակմամբ և դրա հիման վրա ճանաչողական  նոր  միջոցների  կիրառմամբ։
   Հասկանալով,  որ  տիեզերքում  կատարվողերևույթների  անդադար  հոսքում  ամեն  բնական  երևույթից  առաջանում  է  մեկ  այլբնական երևույթ, սահմանեցին նոր ճանաչողության ձև՝ բնությունը պետք է բացատրել ինքն իրենով։
  Աշխարհի ճանաչման այս նոր ձևը հակադրվեց կրոնա-դիցաբանական մտածողությանը։
  Սա պատմականորեն ձևավորված ճանաչողական առաջին միջոցն  է,  որը  չի  թույլատրում  իռացիոնալ,  վերբնական,  «թաքնված»  ուժերի  գոյությանվկայակոչումը, այդ թվում՝ հղումը սուբյեկտիվ, մտացածին երևույթների։
  «Ինչո՞ւ է դաայդպես» հարցի պատասխանը ենթադրում էր ոչ թե սուբյեկտի ճանաչողությամբ, այլբնության  մեկ  այլ  երևույթով  բացատրությունը։
   Այլ  կերպ  ասած՝  բնությունը  բացատրել  ինքն  իրենով,  «դուրս  չգալ  բնության  սահմաններից»  դատողությունից  կարելի  էբացորոշել  հետևյալ  ոչ-բացահայտ  իմաստը.  բնական  երևույթները  բացատրելիս  բացառել  գերբնական  էությունների  գոյությունը,  բնության  ամեն  մի  պատճառ  պետք  էփնտրել հենց բնության մեջ և ոչ թե նրանից դուրս։
  Այս սկզբունքը, ինչպես ակնհայտէ,  գիտական  բացատրությունից  դուրս  է  մղում  ոգիներին,  աստվածներին  և  գերբնական բոլոր ուժերին ու երևույթներին։
  Այն ենթադրում է սուբյեկտիվության դուրսմղումը, այսինքն՝ բնական երևույթների բացատրությունը կատարել անկախ մարդու կամքից  և  ցանկությունից՝  ապահովելով  օբյեկտիվությունը։
   Այսպիսով,  «բնությունը  բացատրել  ինքն  իրենով՝  դուրս  չգալով  բնության  սահմաններից»  բացահայտ  դատողությունից սերվեց «բնությունը բացատրել այնպես, ինչպես այն կա՝ ճանաչող սուբյեկտիկամքից և ցանկությունից  անկախ» դատողությունը, որը ոչ-բացահայտ ձևով ներառված է բացահայտ դատողությունում։
 Երկրորդ օրինակը Պարմենիդեսի հայտնի ձևակերպումն է՝ «գոյը մտածելի է և ոչզգայելի»։
  Այս ձևակերպումը կապված է տրամաբանության օրենքների՝ որպես գիտելիքի  օբյեկտիվության  ապահովման  ներգիտական  պայմանների  գիտակցման  ձևը։
 Ըստ  էության,  տրամաբանական-մեթոդաբանական  վերլուծությունը  ճանաչողականգործընթացում սուբյեկտիվիզմի հաղթահարման միջոց է։
  Սակայն, մինչև տրամաբանության  օրենքների  բացահայտումը  Պարմենիդեսը,  փաստորեն,  դրանց  օգնությամբէր  «հորինել»  իր  ժամանակի  ոգուն  միանգամայն  համահունչ  իրականություն,  որ  կարելի  է  բնորոշել  որպես  մտածողության  օրենքներից  բխեցված  կամ  նմանեցված  իրողություն։
   Նույնացնելով  կեցությունն  ու  մտածողությունը՝  Պարմենիդեսը  կարծում  էր,որ, անկախ զգայապես տրված բազմազանությունից, մտածողությունը ճշմարիտ գոյի՝կեցության  որոնման  միակ  միջոցն  է1։
   Իհարկե,  հետագայում  տրամաբանության  օրենքների բացահայտումով պարզ դարձավ, որ Պարմենիդեսը անբացահայտ կերպովկիրառում  էր  դրանք՝  որպես  օբյեկտիվ  իրականության  գիտառացիոնալ  ճանաչմանմիջոց2։
 Երրորդ օրինակը կարելի է դիտարկել Դեմոկրիտեսի ատոմիստական տեսությունը։
  Այդ ուսմունքի համաձայն՝ գոյություն ունի  մատերիան, որը կազմում է տիեզերքիգոյության առաջնագույն հիմքը։
  Ըստ նրա՝ ատոմներից է առաջանում ու զարգանումամեն  ինչ։
   Մատերիան  կազմված  է  անբաժանելի,  անտեսանելի  մասնիկներից,  որոնքկոչվում  են  ատոմներ,  հետևաբար  ատոմները  կազմում  են  տիեզերքի  հիմքը  և  նրագոյացման  սկիզբը.  «Տիեզերքի  սկիզբն  ատոմներն  են  և  դատարկությունը։
   Մնացածամեն  ինչ  գոյություն  ունեն  միայն  կարծիքի  մեջ…»3։
   Դեմոկրիտեսի  ատոմիստականտեսության  առանցքային  այս  դրույթը  ենթադրում  է  մարդկային  զգայությունների  ոչհավաստի  գիտելիքների  տրամադրումը։
   Այն,  ինչ  գոյություն  ունի  կարծիքի  մեջ,  չիկարող  լինել  ճշմարիտ։
   Դեմոկրիտեսը  բնությունը  դիտում  էր  որպես  պատճառ-հետևանքային  անվերջ  շղթայում  զարգացած  իրողություն։
   Ըստ  նրա  դետերմինիստական  սկզբունքի՝  բոլոր  երևույթները՝  թե՛  մարդկային  կյանքում,  և  թե՛  բնության  մեջ,տեղի են ունենում պատճառականության, անհրաժեշտության օրենքի հիման վրա, այլկերպ  ասած՝  ամեն  ինչ  տեղի  է  ունենում  պատճառական  անհրաժեշտության  օրենքիուժով4։
  Այս դետերմինիստական սկզբունքի և գիտության կողմից աշխարհում պատճառական կապերի ունիվերսալ բնույթի անվերապահ ընդունման միջև կարելի է  զուգահեռ  անցկացնել։
   Բնության  մեջ  բոլոր  երևույթներն  ունեն  իրենց  պատճառները,  ևգիտության  խնդիրը  հենց  այդ  պատճառների  բացահայտումն  է։
   Եվ  քանի  որ  գիտությունը  չի  կարող  ելնել  հակառակ՝  պատճառական  կապերը  ժխտող  տեսակետից,որովհետև  այն  հակասում  է  իր  ոգուն,  անիմաստ  է  դարձնում  գիտական  որոնումը,ապա  կարելի  է  ասել,  որ  Դեմոկրիտեսի  դետերմինիստական  սկզբունքը  մեթոդաբանական և էվրիստիկական մեծ նշանակություն ունի։
 Չորրորդ  օրինակը  Արիստոտելի  ճշմարտության  հայեցակարգի  մեկնաբանությունն է։
  Ըստ Արիստոտելի՝ ճշմարիտ է այն մտքի բովանդակությունը, որը համապատասխանում  է  օբյեկտիվ  իրականությանը։
   Արիստոտելի  դրույթից  ենթադրվում  է,  որգոյություն  ունեն  օբյեկտիվ իրականություն և մտքի բովանդակություն, որոնց համապատասխանությունն  էլ  դիտարկվում  է  որպես  ճշմարտության  չափանիշ։
   Սակայնպետք է նշել, որ Արիստոտելի ձևակերպումն իմպլիցիտ ձևով դուրս է մղում ճանաչողսուբյեկտին՝ ենթադրելով օբյեկտիվ իրականության և մտքի բովանդակության համապատասխանեցումը  իր՝  ճանաչող  սուբյեկտի  կողմից։
   Եթե  մտքի  բովանդակությունը,որպես  գիտելիք,  առաջանում  է  օբյեկտիվ  իրականությունից,  ապա  այդ  դեպքումԱրիստոտելը,  գիտելիքը  համապատասխանացնելով  օբյեկտիվ  իրականության  հետ,կիրառում է միևնույն համապատասխանացումը, ինչ օբյեկտիվ իրականության  և օբյեկտիվ իրականությունից արտահայտված գիտելիքի միջև։
 Մի քանի խոսք իմպլիցիտի դրսևորման մասին։
   Լեզվի գործառության պրակտիկայում  հաճախ  է  պատահում,  երբ  գիտակցաբար  օգտվում  ենք  իմպլիցիտ  արտահայտման  միջոցից։
   Օրինակ,  իմպլիցիտը  կարող  է  օգտագործվել  որպես  գեղարվեստական  միջոց  կամ  որոշ  տեղեկություններ  ոմանցից  թաքցնելու  միջոց  (չէ՞  որ  լեզունգոյություն ունի ոչ միայն նրա համար, որ միտք արտահայտի, այլ նաև մտքեր թաքց3 Տե՛ս Առաքելյան Ա., Հունական գրականության պատմություն, Երևան, էջ 179։
 4 Նույն տեղում, էջ 180։
 նի)։
  Այս կապակցությամբ  տեղին ենք  համարում որպես օրինակ ներկայացնել հետևյալ անեկդոտը։
  Մի մարդ գնում է Կիև։
  Հանդիպելով ծանոթներից մեկին, որին  նա չիհամակրում, փորձում է  թաքցնել իր մեկնելու վայրը։
   Երբ ծանոթը նրան հարցնում է,թե նա ուր է գնում, Կիև մեկնող մարդը մտածում է. «Եթե ես նրան ասեմ, որ գնում եմԽարկով,  նա  գլխի  կընկնի,  որ  ես  թաքցնում  եմ  ճշմարտությունը,  ավելի  լավ  է  նրանասեմ, որ գնում եմ Կիև, և նա կկարծի, թե իրեն խաբում եմ, և չի իմանա, որ ես գնումեմ Կիև»։
  Այդպես էլ պատասխանում է. «գնում եմ Կիև»։
  Սակայն զրուցակիցը ասումէ. «Ինչո՞ւ ես խաբում, չէ՞ որ դու իսկապես գնում ես Կիև»։
  Այստեղից պարզվում է, որճշմարտությունը կարող է թաքնվել նաև ճշմարտության մեջ, այսինքն՝ ինքն իր մեջ։
 Արմեն ԽաչատրյանՆԵՐԱԿԱՆ (ԻՄՊԼԻՑԻՏԸ) ԱՆՏԻԿ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ՏԵՔՍՏԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ գիտություն, գնեսեոլոգիա, էնտիմենա, էքսպլիցիտ, իմպլիցիտ,մտածողություն, կեցություն, ռացիոնալիզմ, իռացիոնալիզմ, տրամաբանության օրենքներ։

Հոդվածում  ներկայացվում  է  մտքի  բացահայտ  և  ոչ-բացահայտ  ձևերի  տարբերակումը,  մտքի բացահայտ ձևերից ոչ-բացահայտ ձևերի սերումը։
   Ներկայացվում  են անտիկ իմացաբանության կարևորագույն խնդիրները, և վերլուծության ենթարկվում այդ շրջանի փիլիսոփաների  հայտնի  դրույթները՝  փորձ  կատարելով  բացորոշել  դրանց  ոչ-բացահայտ  իմաստները։
   Վերլուծության  արդյունքում  անբացահայտ  իմաստների  բացորոշումը  անտիկ  փիլիսոփաների  տեքստերում շարադրված հայտնի դրույթները նորովի ըմբռնելու հնարավորություն է տալիս։
