Ելնելով դեռեւս Եվրասիական տնտեսական համայնքի սահմանած դրույթներից՝ ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում ընթացող ինտեգրացիոն գործընթացները ենթադրում են տնտեսության ճյուղերի զարգացում, նոր տնտեսական միջավայրի եւ զարգացման նոր հեռանկարների ստեղծում, շուկաների ընդլայնում, որտեղ անդամ-երկրների ապրանքների փոխադարձ առեւտրում չեն կիրառվելու ներմուծման եւ արտահանման մաքսատուրքեր, ոչ սակագնային կարգավորման միջոցներ, հակադեմ31ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ փինգային ու փոխհատուցման միջոցներ [14]։
   Իրական պատկերը ստանալու համար ներկայացնենք ԵԱՏՄ-ի առավելությունները եւ թերությունները՝ մատնանշելով մի շարք փաստարկներ։
  Նախ պետք է նշել, որ ԵԱՏՄ-ի, ինչպես եւ ԱՊՀ-ի ստեղծումը հետապնդում է առավելապես քաղաքական նպատակ։
   Ռուստատանը փորձում է վերականգնել Խորհրդային միության տարիների իր գերիշխանությունը։
   Ռուսաստանը, ինչպես միշտ, Հայաստանում փնտրում է իր քաղաքական շահը։
   Մի կողմից Հայաստանը անփոխարինելի ռազմական հենակետ է Ռուսաստանի համար, մյուս կողմից Հայաստանը կարեւոր խաչմերուկի վրա է գտնվում. այն խաչմերուկի, որով իրանական նավթը եւ գազը կարող են հասնել Եվրոպա։
   Այսպիսով, Ռուսաստանը Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ-ին անդամակցությամբ փակում է Իրանի այդ հնարավորությունը, որը կնշանակեր Եվրոպա արտահանվող ռուսական գազի ծավալների կրճատման հետեւանքով միլիարդավոր դոլարների կորուստ։
   ԵԱՏՄ-ն չի կարող լուծել անդամ-երկրների տնտեսական հետամնացության խնդիրը, եթե հաշվի առնենք, որ տնտեսական զարգացման եւ տեխնոլոգիական առաջընթացի խոշոր բեւեռները ԱՄՆ-ն, Ճապոնիան եւ Եվրոպական զարգացած երկրներն են։
   Հետեւաբար, եթե Հայաստանը չի զարգացնում այս երկրների հետ տնտեսական համագործակցության հարաբերություններ, ապա զերծ կմնա համաշխարհային զարգացման գործընթացներից եւ տեխնիկական առաջադիմության միտումներից։
   Այս իմաստով կա մի կանխադրույթ, ըստ որի Եվրամիության (ԵՄ) հետ Հայաստանի տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը ունի ավելի լուրջ նախադրյալներ եւ հեռանկարներ։
  ԵԱՏՄ անդամ-պետությունների հետ Հայաստանի տնտեսական հարաբերությունները առավել կայացած են առեւտրային հարաբերություններում, եթե չասենք՝ մեծ հաշվով սահմանափակվում են առեւտրի ազատականացման քաղաքականության շրջանակներում։
  ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության դրական կողմը կամ առավելությունը արտոնյալ (միասնական) մաքսային տարածքի ստեղծումով առեւտրային ծավալների աճի հնարավորությունների ապահովումն է։
   Այս փաստը հիմնավորելու կամ հերքելու համար ուսումնասիրվել են ՀՀ արտաքին առեւտրի՝ վերջին հինգ տարիների վիճակագրական ցուցանիշները։
  32ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 1 ՀՀ արտաքին առեւտրաշրջանառությունը ԵԱՏՄ եւ ԵՄ երկրների հետ (մլն դոլար) [6, էջ 114-115], [7, էջ 124-125] ԵԱՏՄ երկրներ, այդ թվում՝ ՌԴ աճի տեմպ հունվարհունիս Բելառուս 40,1 39,3 36,7 46,1 50,3 109.1 31,3 Ղազախստան 7,5 5,1 5,6 9,0 13,5 150.0 3,3 Ղրղզստան ԵՄ երկրներ Առեւտրաշրջանառության դինամիկայի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ասել, որ թե՛ ԵԱՏՄ շրջանակներում, թե՛ ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի արտաքին առեւտուրը 2016-2019թթ. հիմնականում ունեցել է աճի միտումներ։
   2018թ.-ի տարեվերջի դրությամբ զգալի աճ է գրանցվել Հայաստան-Ղազախստան առեւտրային հարաբերություններում։
   Աճը տեղի է ունեցել արտահանման ծավալների գրեթե կրկնակի ավելացման արդյունքում (9,8 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա 4,9 մլն դոլարի դիմաց)։
  Հայաստանի արտահանվող հիմնական ապրանքը ոգելից խմիչքներն են, որի տակ պետք է հասկանալ հիմնականում կոնյակը։
  Հայաստանի առեւտրաշրջանառությունը ԵՄ-ի հետ ունեցել է աճի ավելի բարձր տեմպեր (119.0%), քան ԵԱՏՄ երկրների հետ (111.3%)։
  Սակայն 2019թ. առաջին կիսամյակում նախորդ ժամանակահատվածի նույն ցուցանիշների համեմատությամբ ցուցանիշի աճի տեմպերը համեմատաբար ցածր են եղել ԵԱՏՄ-Հայաստան մասով, իսկ ԵՄ երկրների մասով գրանցվել է առեւտրային ծավալների անկում 16.6%-ով (2018թ. առաջին կիսամյակում ցուցանիշը կազմել է 906,8 մլն դոլար)։
  Ընդ որում, անկում է արձանագրվել թե՛ ներմուծման, թե՛ արտահան33ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ման կառուցվածքում։
   Արտահանումը կրճատվել է 26%-ով (369,6 մլն դոլարից դառնալով 273,2 մլն դոլար), իսկ ներմուծումը՝ 1,1%-ով (537,1 մլն դոլարից դառնալով 483,1 մլն դոլար)։
  ՀՀ առեւտրաշրջանառության կառուցվածքի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հիմնական ուղղությունը ԵԱՏՄ-ն է, որը 2019թ. առաջին կիսամյակում ունեցել է աճի միտում։
  2019 I կիս ԵԱՏՄ ԵՄ Գծապատկեր 1. ՀՀ արտաքին առեւտրաշրջանառության կառուցվածքի դինամիկան (տոկոս) 2017-2018թթ.-ին թե՛ արտահանումը, թե՛ ներմուծումը ունեցել են դինամիկ զարգացում։
  Արտահանում Ներմուծում Գծապատկեր 2. ՀՀ արտաքին առեւտուրը ԵԱՏՄ երկրների հետ (մլն դոլար) 34ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Արտահանում Ներմուծում Գծապատկեր 3. ՀՀ արտաքին առեւտուրը ԵՄ երկրների հետ (մլն դոլար) ԵԱՏՄ երկրներից ներմուծումը գրեթե երկու անգամ գերազանցում է արտահանմանը։
   Ցուցանիշների համեմատությունը թույլ է տալիս ասել, որ ներմուծումը ԵԱՏՄ-ից ավելի շատ է եղել, քան ԵՄ-ից, միաժամանակ ԵՄ ավելի շատ ենք արտահանել, քան ԵԱՏՄ, թեեւ 2018թ. դեպի ԵԱՏՄ արտահանումը (689 մլն դոլար), որը 20%-ով աճել է նախորդ տարվա համեմատ, գերազանցել է դեպի ԵՄ արտահանման ցուցանիշին (684 մլն դոլար)։
   Այս փաստը պայմանավորված է միության երկրների միջեւ առեւտրային խթանների ու մեխանիզմների բարելավման հանգամանքով։
   Ուշագրավ է այն, որ արտահանման գերակշիռ մասը՝ 684 մլն դոլարի 97%-ը (666,5 մլն դոլարը) պատկանում է ռուսական շուկային։
  Դիտարկվող ժամանակահատվածի համար դրական միտումը՝ դեպի ԵՄ երկրներ արտահանման ծավալների առումով, ակնհայտ է։
  2016-2018թթ. ցուցանիշը աճել է 1.4 անգամ (479 մլն դոլարից հասնելով 684 մլն դոլարի)։
   Սակայն 2019թ. հունվար-հունիսին նախորդ ժամանակահատվածի համեմատ ցուցանիշը կրճատվել է արտահանման մասով 26%-ով (370 մլն դոլարից իջնելով 273 մլն դոլար), իսկ ներմուծման մասով կրճատվել է 10%-ով (537 մլն դոլարից իջնելով 483 մլն դոլար)։
  Եվրոպական տնտեսական համագործակցության կարեւոր նախադրյալներից է ԵՄ Արտոնությունների ընդհանրացված «GSP+» համակարգը, որի շնորհիվ 6300 հայկական ապրանքներ արտահանվում են ԵՄ առանց մաքսատուրքի։
   Այս հանգամանքով է բացատրվում դեպի եվրոպական շուկա արտահանման համեմատաբար բարձր մակարդակը։
  35ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Վերջին երկու հաշվետու տարում Հայաստանից արտահանվող ապրանքների ցանկում դարձյալ առաջատարը հանքահումքային ապրանքներն են եւ պատրաստի արտադրանքը [10]։
   Հայաստանից Ռուսաստան ամենաշատն արտահանվում են ոգելից եւ ոչ ոգելից ըմպելիքներ, որոնց 94%-ը բաժին է ընկնում սպիրտային խմիչքներին, հիմնականում կոնյակի եւ օղու տեսականուն [11, էջ 27]։
   Այս իմաստով էլ հաճախ ԵԱՏՄ ինտեգրացման առավելությունը նույնացվում է հայկական ոգելից խմիչքների՝ դեպի Ռուսաստան արտոնյալ պայմաններով արտահանման մեխանիզմների ստեղծման հետ։
  Բացի Ռուսաստանից, ԵԱՏՄ մնացած երկրների հետ տնտեսական բոլոր հարաբերությունները ներկա փուլում գտնվում են զարգացման շատ ցածր մակարդակի վրա։
  ԵԱՏՄ-ն արտահանում է հանքահումքային եւ վառելիքաէներգետիկ ապրանքներ եւ ներմուծում պատրաստի տեխնոլոգիական արտադրանք, ինչը փաստում է ԵԱՏՄ-ի արդյունաբերական պոտենցիալի ցածր եւ անմրցունակ մակարդակի մասին [12]։
  Հասկանալի է, որ ամբողջական շուկայի ձեւավորման եւ լիարժեք ինտեգրման համար առկա են ներքին եւ արտաքին մի շարք խոչընդոտներ. մի կողմից դա Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն է, ճանապարհային ու տրանսպորտային փոխադրումների դժվարությունները եւ տնտեսական շրջափակումը, մյուս կողմից դեռեւս առկա է եվրոպական ստանդարտներին համապատասխանեցման խնդիր։
   Բացի այդ, միջազգային տնտեսական գործարքներն առայժմ շրջանցում են խոշոր ներդրումային ծրագրերը։
  Պետք է հաշվի առնել, որ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ցուցանիշով հետխորհրդային երկրների շարքում Հայաստանը գտնվում է ցածր դիրքերում։
   2017թ.-ին՝ հինգ տարվա ընթացքում ցուցանիշը ունեցել է միայն նվազման միտում՝ կազմելով 246 մլն դոլար [3, էջ 187]։
  Ուսումնասիրելով ներդրումների բաշխվածության ցուցանիշները՝ ըստ տնտեսության ճյուղերի, կտեսնենք, որ ռուսական ներդրումների ամենամեծ բաժինը կենտրոնացված է էներգետիկայի ոլորտում, մասնավորապես էլեկտրաէներգիայի արտադրության ոլորտում, սակայն ներդրումային հոսքերի աշխարհագրական կառուցվածքում գլխավոր ուղղությունը վերջին տարիներին շարունակում են մնալ օֆշորային 36ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ երկրները [5, էջ 515-522]։
   Այսպիսով, կարելի է մեկ անգամ եւս փաստել, որ տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության այս մակարդակը դեռեւս շատ ցածր է՝ Հայաստանի տնտեսության իրական հատվածի վրա դրական ազդեցություն ունենալու առումով։
  Եթե ուզում ենք հզորացնել ազգային տնտեսությունը, ապա 21-րդ դարի տնտեսագիտական մտածելակերպով՝ պետք է զարգացնել գիտատար ոլորտները, այսինքն մտածել, ինչպես ապահովել մեր տեղը տեղեկատվական տեխնոլոգիաների համաշխարհային շուկայում։
   Թեեւ ԵԱՏՄ-ի առավելությունը կայանում է արտաքին առեւտրաշրջանառության խթանման մեջ, երբ տեղական ապրանքները անդամ-երկրների շուկաներ են արտահանվում արտոնյալ ռեժիմով՝ առանց մաքսատուրքերի, հետեւաբար դառնում են մրցունակ, միաժամանակ Հայաստանը ներմուծում է ավելի էժան, այսինքն՝ առանց մաքսատուրքերի, այնուամենայնիվ ընդամենը չորս երկրի հետ անմաքս առեւտրաշրջանառություն զարգացնելու քաղաքականությունը, մեղմ ասած, արդյունավետ չէ եւ անհեռանկարային, մանավանդ երբ արտահանման մեջ գերակշռում են հանքահումքային եւ մետաղական պաշարներն ու գյուղատնտեսական ոլորտի ապրանքները։
   Արդյունաբերական ապրանքների փոխադարձ առեւտրի աճը 2017թ. կազմել է 12.6%, իսկ սննդի եւ գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման աճը՝ 23,7%, որը կազմում է ընդհանուր արտահանման 57.6%-ը [1, ст. 54]։
  ԵԱՏՄ երկրի միջեւ ֆինանսական հոսքերի եւ ապրանքաշրջանառության կառուցվածքի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս պնդել, որ առայժմ չկա առաջավոր փորձի՝ ինովացիոն տեխնոլոգիաների ներհոսքի եւ գիտատար ապրանքների ներմուծման ու արտահանման լուրջ հեռանկար։
  Այսօրինակ առեւտրային միտումները նշանակում են հետ մնալ գիտատեխնիկական առաջընթացի տեմպերից։
  ԵԱՏՄ-ին անդամակցումը, միասնական առեւտրային քաղաքականության սահմաններում, որոշակիորեն զրկում է անդամ-երկրներին տնտեսական որոշումների կայացման ինքնուրույնությունից։
  Արեւմուտքի կողմից Ռուսաստանի նկատմամբ կիրառվող պատժամիջոցները Եվրասիական տնտեսական միությանն անդամակցող երկրների վրա ունեն երկակի ազդեցություն։
   Հայտնի է որ պատժամիջոցների արդյունքում ռուսական ռուբլին արժեզրկվում է, իսկ նավթի 37ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ գները՝ նվազում։
   Արդյունքում կրճատվում է Ռուսաստանի հետ առեւտրաշրջանառությունը։
   Միաժամանակ, պատժամիջոցները կարող են դրական ազդեցություն ունենալ արտաքին առեւտրի վրա այն իմաստով, որ դեպի Ռուսաստան արգելված ապրանքների փոխարինումը միության անդամ-երկրներից ներմուծվող ապրանքներով, բերում է այդ երկրների առեւտրային հաշվեկշիռների բարելավման։
  Կան հակասություններ ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում առեւտրային համաձայնագրերի եւ ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրի միջեւ, քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրը ենթադրում է տարբեր իրավական ռեժիմներ։
  ԵԱՏՄ օրենսդրական դրույթներով ենթադրվում է, որ միության անդամ որեւէ երկրի եւ այլ ինտեգրացիոն կառույցների միջեւ ընթացող հարաբերությունները պետք է կարգավորվեն Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի որոշումներով։
   Հարվածի տակ է հայտնվում Եվրոպական երկրների հետ առեւտրային պայմանագրերով հաստատված արտոնյալ առեւտրի ռեժիմը։
  Պետք է հաշվի առնել նաեւ շուկաների տարողության տարբերությունները. ԵՄ-ն ունի 512 մլն բնակչությամբ շուկա, ԵՏՄ-ն` 183 մլն։
   Տնտեսության չափերի տարբերությունն ավելի մեծ է. համախառն ներքին արդյունքով ԵՄ-ն 8.5 անգամ գերազանցում է ԵՏՄ-ին։
   2017թ. դրությամբ Եվրամիության ՀՆԱ-ն կազմել է 17 տրլն դոլար [2], իսկ ԵԱՏՄ-ի ՀՆԱ-ն՝ 2 տրլն դոլար [15]։
  Ընդհանրացնելով ուսումնասիրությունները՝ պետք է նշել տարածաշրջանային ինտեգրացիոն գործընթացներում առկա մի շարք դրական եւ բացասական կողմեր, որոնք բխում են ԵԱՏՄ կառուցի եւ ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրի պահանջներից։
  1. ԵԱՏՄ-Հայաստան առեւտրատնտեսական համագործակցության շրջանակներում Ռուսաստանը դեռեւս մնում է ոչ միայն հիմնական գործընկերը, այլեւ կարելի է՝ ասել գրեթե միակ երկիրը, հատկապես Ղազախստանի ու Ղրղզստանի հետ տնտեսական կապերի բացակայության ֆոնին։
  2. ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցմամբ խթանվում է մի շարք, հատկապես ավանդական ապրանքների (գյուղատնտեսական ապրանքների, այդ թվում՝ կոնյակի) իրացումը Ռուսաստանում։
  3. ԵԱՏՄ-Հայաստան ինտեգրացման տնտեսական բաղադրիչը կրում է պայմանական եւ որոշ չափով՝ ձեւական բնույթ։
  38ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 4. Շատ ցածր մակարդակի վրա է գտնվում ԵՄ երկրների հետ Հայաստանի տնտեսական համագործակցության մակարդակը, ինչը ուղղակիորեն մատնանշում է Հայաստանի մեկուսացվածությունը զարգացած տնտեսություն ունեցող արեւմտյան աշխարհից։
  5. ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրում շոշափելի չէ տնտեսական բաղադրիչի դրական էֆեկտը, փոխարենը ակնհայտ է մարդու իրավունքների անվան տակ քողարկված եվրոպական նորմերի պարտադրումը, ինչը հակասություններ ունի մեր ազգային արժեհամակարգի հետ։
  6. ԵՄ հետ տնտեսական սերտացումը կարող է ապահովել ներդրումների եւ գիտատար ոլորտների հաշվին ՀՀ տնտեսության զարգացման իրական խթաններ։
  7. ԵՄ հետ առեւտրային կապերի ամրապնդումը կախված է եվրոպական ստանդարտացման մակարդակից։
  Ելնելով վերոնշյալ արձանագրումներից՝ մատնանշենք Հայաստանի ինտեգրացիոն կապերի բարելավման մի քանի պայմաններ՝ 1. Հայաստանը պետք է զարգացնի այնպիսի տնտեսական հարաբերություններ, որտեղ կա գործընկերություն, եւ ոչ թե շահագործում, որտեղ կգործի փոխհամագործակցության էֆեկտը, այլ կերպ ասած՝ արդյունաբերական շղթայի օղակները կգտնվեն համագործակցող երկրներում, եւ համագործակցությունից կշահի երկրներից յուրաքանչյուրը։
  2. ՏՏ ոլորտի հաշվին տնտեսության զարգացումը պետք է դառնա մեր գերակա խնդիրներից մեկը։
   Ի վերջո փորձի փոխանակման արդյունքում առաջավոր տեխնոլոգիաների յուրացման հնարավորություններն ու հեռանկարները ավելի շատ գտնվում են եվրոինտեգրման տիրույթում։
  3. Եվրոինտեգրման հեռանկարները չպետք է սահմանափակվեն միայն առեւտրային հարաբերությունների բարելավմամբ։
   Կենսական է այն հարցը, թե ինտեգրման արդյունքում ինչ առաջավոր փորձ ենք ձեռք բերելու, ինչպես ենք օգտագործելու այդ ինտեգրման ընձեռած հնարավորությունները՝ զարգացնելու մեր տնտեսությունը, ինչ համատեղ նախաձեռնություններով ենք հանդես գալու, ինչ արտադրական կոոպերացիաների մեջ ենք մտնելու, ինչպես ենք օգտվելու գյուղատն39ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տեսության զարգացման եվրամիության ծրագրերից, ներդրումներից եւ այլն։
  4. Համագործակցային հարաբերությունները անհրաժեշտ է հնարավորինս խորացնել միայն տնտեսական դաշտում, իսկ քաղաքական դաշտում, միգրացիոն պարտավորություններում եւ մարդու իրավունքների պաշտպանության, հանձնառություններում հարկավոր է դրսեւորել չափազանց զգուշավորություն, անհրաժեշտության դեպքում՝ մերժողական դիրքորոշում։
   Եվրոպան չպետք է լինի այն կենտրոնը, որից ղեկավարվելու են մեր ազգի հասարակական-քաղաքական կյանքը կարգավորող ինստիտուցիոնալ միավորները կամ Եվրոպային չպետք է նայել իբրեւ բարոյական եւ իրավական նորմեր, օրակարգ եւ մշակույթ ձեւավորողի, այլ Եվրոպան մեզ համար պետք է լինի ընդամենը հնարավորություն՝ դուրս գալու ազատ շուկա, զարգացնելու մեր տնտեսությունը եւ ամրապնդելու մեր երկրի դիրքը արեւմտյան գործարար աշխարհում։
  Իսկ առանց տնտեսական հզորացման շարունակվելու է մեր վրա այս կամ այն երկրի ճնշումը եւ տարածաշրջանում մեր շահերի անտեսումը։
  5. Չպետք է առաջնահերթություն տալ հանքարդյունաբերության ոլորտի ներդրումային ծրագրերին, փոխարենը նախապատվությունը պետք է տրվի կանաչ տնտեսության աճի ապահովման եւ այլընտրանքային էներգետիկայի արտադրության գաղափարներին։
  Եվ ի վերջո Հայաստանի ազգային եւ տնտեսական անվտանգության եւ զարգացման խնդիրները տնտեսական, առեւտրային միություններով կամ ասոցացման համաձայնագրերով չեն լուծվելու, չեն լուծվելու այս կամ այն երկրի հովանավորությունը վայելելով, ոչ էլ լուծվելու են այս կամ երկրի տնտեսական կցորդների, էժան աշխատուժ մատակարարողների դերը ստանձնելով կամ նրանց իսկ ռազմավարական ծրագրերի իրագործման համար ընդունվող փաստաթղթերի տակ ստորագրություններ դնելով։
   Համաձայնագրեր, պայմանագրեր, հուշագրեր, արձանագրություններ ստորագրելուց առաջ անհրաժեշտ է նախ ստեղծել կուռ պետական, ազգային ծրագրերի փաթեթ, որի մեջ իր առանձնահատուկ տեղը պետք է ունենա տնտեսական զարգացման ռազմավարական ծրագիրը։
   Այն պետք է տա հետեւյալ հարցերի պատասխանը՝ «ի՞նչ ենք մենք ուզում աշխարհից՝ որպեսզ ազգ, ի՞նչ ենք տալու աշխարհին, ինչպե՞ս ենք հզորանալու, ի՞նչ կշիռ ենք ունենալու եւ ո՞րն է մեր երկրի դերը աշխարհաքաղաքական այս բարդ զարգա40ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ցումների եւ շահերի բախման համատեքստում»։
   Քանի դեռ մենք չունենք ազգային տեսլական, ցանկացած ինտեգրացիա վաղ թե ուշ կվերածվի ազգային անվտանգության լուրջ սպառնալիքի։
   Այս կամ այն ինտեգրացիոն միավորի հետ սերտացման հարցում մեր տնտեսականքաղաքական կողմնորոշիչները եւ օրակարգային հարցերը պետք է լինեն մեր քաղաքական շահերի հետապնդումը, այդ թվում՝ տարածքային ամբողջականության ապահովումը եւ այդ ճանապարհին ծառացած խոչընդոտները մեր օգտին լուծելու դիվանագիտությունը։
   Հակառակ պարագայում աշխարհայացքային դիրքորոշման բացակայությունը վտանգի կենթարկի մեր երկրի միջազգային վարքն ու հեղինակությունը։

Ունենալ փակ տնտեսություն, նշանակում է օտարվել համաշխարհային տնտեսական եւ տեխնոլոգիական զարգացումներից։
  Ինչպե՞ս է Հայաստանը ներգրավված միջազգային ինտեգրացիոն գործընթացներում, ինչպիսի՞ն է դրա արդյունքը մեր երկրի տնտեսության զարգացման վրա, ի՞նչ հիմնախնդիրներ, վտանգներ ու միտումներ կան այդ գործընթացներում, որո՞նք են տարբեր ինտեգրացիոն կառույցներին Հայաստանի անդամակցության հեռանկարները եւ այլն։
  Սյս հարցերն են ուսումնասիրվել սույն հոդվածում, որի նպատակն է գնահատել տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության մոդելի արդյունավետությունը Եվրամիության Ասոցացման համաձայնագիր թե՞ Եվրասիական տնտեսական միություն (ԵԱՏՄ) երկընտրանքում։
  Ընդ որում, արդյունավետությունը գնահատելու համար ուսումնասիրվել են արտաքին առեւտրաշրջանառության, ներդրումների, արտադրական գործընթացներին մասնակցության, տեխնոլոգիական առաջընթացի եւ գիտատար ոլորտների համատեղ ֆինանսավորման հիմնահարցերը։
