ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՌԻՍԿԱՅԻՆ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔՆԵՐԻՄԻՋԵՎ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՏԱՐԵԼԻՍԱյս  աշխատանքի  նպատակն  է  ցույց  տալ,  որ  ռիսկի  նկատմամբ  մարդկանց  վերաբերմունքի  կարևորագույն կատեգորիան կարող է բացատրվել պարզապես օգտակարության վերլուծության պարզագույն վերափոխմամբ։
  Մարդիկ հաճախ պարտավոր են կամ կարող են ընտրություն կատարել այլընտրանքների միջև, որոնք իրարից տարբերվում են ռիսկայնությամբ։
  Հատկապես վառ օրինակ են ապահովագրությունը և մոլախաղերը։
  Մարդը, ապահովագրելով իր բնակարանը, համաձայնում է որոշակիդրամական զանգված կորցնելուն` նախընտրելով այն տան գնի ամբողջական կորստից (որը քիչ հավանական է) և կորուստներ չունենալուց (որն առավել հավանական է)։
  Այսինքն՝ նա նախընտրում է որոշակիությունն անորոշությունից։
 Մարդը, ով գնում է վիճակախաղի տոմս, նախընտրում է մեծ հավանակնությամբ ոչ մեծ գումարիկորուստ  (վիճակախաղի  տոմսի  գնի  չափով)  և  փոքր  հավանականությամբ  մեծ  գումարի  շահում`  փոխարենը  խուսափելու  միաժամանակ  երկու  տեսակի  ռիսկերից  էլ։
   Սա  նշանակում  է,  որ  նա  նախընտրում է անորոշությունը որոշակիությունից։
 Թեև  վերոնշյալ  նախընտրությունը  բավական  ակնհայտ  է,  սակայն  դժվարություններ  են  առաջանում,  երբ  փորձում  ենք  նույն  մեթոդիկան  կիրառել  տնտեսական  լայնածավալ  այլընտրանքների  դեպքում։
   Եվ  չնայած  այս  դժվարությանը`  նախընտրությունների  նման  մեխանիզմի  կիրառումը  բավականնպատակահարմար  է։
   Մասնագիտությունները  տարբեր  են  եկամուտների  մակարդակներով,  որըդրանք խոստանում են։
  Օրինակ՝ քաղաքացիական աշխատանքից ստացվող եկամուտը բավական որոշակի է և գտնվում է բավականին նեղ սահմաններում, մյուս կողմից՝ հաշվապահի աշխատանքում անորոշությունն  առավել  մեծ  է,  չնայած  որ  շատ  բարձր  կամ  շատ  ցածր  աշխատավարձ  ստանալն  այսմասնագիտության  դեպքում  գրեթե  անհնար  է։
   Սակայն,  օրինակ,  կինոդերասանի  դեպքում  անորոշությունը  բավականին  մեծ  է,  միաժամանակ  այստեղ  արդեն  հավանական  տարբերակ  է  շատ  ցածրաշխատավարձի դեպքը և գրեթե անհավանական է շատ բարձր աշխատավարձ ստանալու դեպքը։
  Վերոնշյալից  ելնելով՝  առանձնացնում  են  կառավարչական  և  արտադրական  պարտատոմսեր  կամ  “bluechips”, որոնք աչքի են ընկնում իրենց վստահելիությամբ և կայունությամբ և սովորական պարտատոմսեր կամ “blue-sky”, համանման կերպով առանձնացնում են նաև ձեռնարկություններ և ձեռնարկատիրատիրական գործունեության ուղղություններ։
  Միգուցե նաև չգիտակցելով այս այլընտրանքների միջևառկա  ռիսկայնության  տարբերությունը՝  մարդիկ  որոշում  են  կայացնում  մասնագիտության,  արժեքավոր փաստաթղթերի, ձեռնարկատիրական գործունեության ընտրության հարցում միևնույն ձևով, ինչպես նրանք ընտրություն կկատարեին ապահովագրության և մոլախաղերի միջև։
  Անհրաժեշտ է ուսումնասիրել այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են` մարդու ռիսկի գործոնը և այլընտրանքների միջև տրամաբանության առկայությունը կամ բացակայությունը։
 Իհարկե  այս  հարցերն  արդեն  քննարկվել  են  տնտեսագետ-տեսաբանների  կողմից`  հատկապեստարբեր եկամտաբերության մասնագիտությունների և տարբեր տեսակի ձեռնարկատիրական գործունեության շահույթն ուսումնասիրելիս, սակայն այսպիսի խնդիրների լուծման փնտրտուքները երբեք չենիրականացվել  այն  դեպքում,  երբ  այլընտրանքները  ոչ  ռիսկային  են։
   Ոչ  ռիսկային  այլընտրանքներիմիջև  ընտրությունը  բացատրվում  է  որպես  օգտակարության  մաքսիմալացման  հետևանք։
   Ենթադըրվում  է,  որ  մարդիկ  կընտրեն`  հիմնվելով  հասարակ  գնահատման  չափանիշի`  օգտակարության  վրա  ևընտրություն  կատարելով  ապրանքների  այն  համախմբության  օգտին,  որն  առավել  մեծ  օգտակարություն կբերի սպառողին։
 Մարշալը լուծեց այս անորոշությունը` կասկածի տակ դնելով օգտակարության մաքսիմալացումը`որպես ռիսկային այլընտրանքների միջև ընտրության անհրաժեշտ մեխանիզմ։
   Նա կարող էր նաև չանել սա, քանի որ նրան անհրաժեշտ  չէր սահմանային կամ այլ տեսակի  օգտակարություն ոչ  ռիսկայինայլընտրանքների միջև ընտրություն կատարելու համար։
  Մարշալի անցումն  օգտակարության մաքսիմալացման  վերլուծական  մեխանիզմից  դեպի  անտարբերության  կորերի  միջոցով  վերլուծության  կատարումը  (Էջվորդ,  Ֆիշեր,  Պարետո)  ցույց  տվեց,  որ  բացատրելու  համար  ընտրությունը  ոչ  ռիսկայինայլընտրանքների միջև բավական է ենթադրել, որ մարդիկ կարող են դասակարգել սպառողական հավաքածուներն ընդհանուր օգտակարության հիման վրա։
  Բայց ավելորդ է ենթադրել, որ մարդիկ կարողեն և ունակ են տարբերություն դնել օգտակարությունների միջև։
  Իսկ նվազող կամ աճող սահմանայինօգտակարությունը ենթադրում է օգտակարությունների համեմատություն։
  Այսպիսով, ոչ ռիսկային այլընտրանքների հարցում այսպիսի մեխանիզմի օգտագործումը կատարելապես չհիմնավորված է։
 Գաղափարը,  որ  ռիսկ  ենթադրող  այլընտրանքների  միջև  ընտրությունը  պետք  է  բացատրվիսպասվող  օգտակարության  մաքսիմալացմամբ,  բավական  հին  է  և  որոշակիորեն  վերագրվում  է  Բեռնուլիի սանկտպետերբուրգյան հայտնի պարադոքսին։
 Այլընտրանքների միջև ընտրությունը, որոնք  օժտված են ռիսկայնության տարբեր մակարդակներով, կատարվում է լիովին տարբեր մեխանիզմով. այստեղ էական նշանակություն ունի մարդկային տեսակը։
 Օգտակարության  մաքսիմալացման  սկզբունքի  հիման  վրա  տարբեր  ռիսկայնությամբ  օժտվածապրանքների  միջև  ընտրության  կատարումից  հրաժարվելը  հանդիսանում  էր  նվազող  սահմանայինօգտակարության  գաղափարի  ուղղակի  հետևանք։
   Եթե  գումարի  սահմանային  օգտակարությունընվազում է, ապա մարդը, ով փորձում է մաքսիմալացնել օգտակարությունը, երբեք չի համաձայնի մասնակցել  այն  «արդար»  մոլախաղին,  որտեղ  նա  ունի  հավասար  հնարավորություն  կորցնելու  կամ  շահելու  իր  1  միավոր  գումարը։
   1  միավոր  գումար  շահելուց  ստացված  օգտակարությունը  կլինի  ավելիքիչ, քան 1 միավոր գումար կորցնելուց օգտակարության նվազումը, այսինքն՝ խաղից սպասվող օգտակարությունը կլինի բացասական։
  Նվազող սահմանային օգտակարությունից և օգտակարության մաքսիմալացումից  այսպիսով  կհետևի,  որ  մարդկանց  անհրաժեշտ  է  վճարել  ստիպելու  համար  նրանցռիսկի դիմել1։
 Բայց այս տեսությունը կասկածի տակ է դրվում, քանի որ մարդիկ մասնակցում են «արդար» և երբեմն նույնիսկ «ոչ արդար» (վիճակախաղ) մոլախաղերի։
  Սակայն հարկ է հիշել, որ ռիսկային մասնագիտությունները և ռիսկային ներդրումները ոչ միշտ են բերում միջինից բարձր եկամուտ. դրանց եկամուտը սովորաբար միջինից ցածր է2։
 Գրաֆիկորեն  պատկերելու  համար  մարդկանց  վարքը,  երբ  նրանք  նախընտրում  են  որոշակիություն  կամ  անորոշություն`  ուսումնասիրության  են  ենթարկվել  երկու  կորեր,  որոնք  արտացոլում  ենօգտակարության և եկամտի միջև գոյություն ունեցող կախվածությունը։
 Միավորելով  այս  երկու  կորերը՝  ստացվում  է  մի  նոր  կոր,  որը  լիովին  նկարագրում  է  մարդկանցվարքը ռիսկային այլընտրանքնրերի միջև ընտրություն կատարելիս։
 Սակայն  այս  կորը  բնութագրում  է  միայն  ցածր  եկամտաբերության  կատեգորիային  պատկանող  մարդկանց  վարքը։
  Այդ իսկ պատճառով կորին կավելացնենք ևս մի հատված,որը  ցույց  կտա  մարդկանց  վարքը,  եթե  նրանք  ունենայինավելի  մեծ  եկամուտ։
   Ենթադրվում  է,  որ  ավելի  մեծ եկամուտունեցող  մարդիկ  այնքան  էլ  հակվածչեն  մասնակցելումոլախաղերի, քանի որցանկանում  են  ավելինպատակային  ծախսելիրենց  գումարը։
   Այսինքն՝ավելացվածհատվածը կունենա գոգավոր տեսք և կարտացոլի որոշակիության նախընտրությունը։
 Ստացված  տվյալները  հիմնավորելու  համար  ՀՀ-ում  իրականացվեց հետազոտություն, որի շրջանակներում հարցման ենթարկվեցին  տարբեր  եկամտաբերություն  և  տարբեր  մասնագի1 Տե՛ս Marshall A., Op. dt. P. 135. Mathematical Appendix, n. IX, էջ 843։
 2 Տե՛ս Vickrey W., Measuring Marginal Utility by Reactions to Risk // Econometrica. 1945. XIII, էջ 319-333։
 տություններ ունեցող 100 անձինք։
  Հարցաթերթում ներառված էր հետևյալ հարցը`Պատկերացրեք,  որ  խաղում  շահել  եք  200  դոլար։
   Հիմա  դուք  կարող  եք  ընտրել,  պահել  արդյոքայդ  200  դոլարը,  թե  գնել  20000  դոլար  շահելու  շանսով  վիճակախաղի  տոմս։
   Ներկայացրեք  ռիսկիկդիմեք, թե ոչ, կամ ներկայացրեք պատասխանի սեփական տարբերակը։
 Հետազոտության արդյունքները գրեթե լիովին համապատասխանեցին ստացված կորին։
 Ռիսկի նկատմամբ վերաբերմունքՌիսկից խուսափում (այդ թվում 8% բարձր եկամտաբերություն ունեցող)ԱնտարբերությունՌիսկի դիմելու հակվածՌիսկի դիմելու հավանականություն՝ բարձր եկամտաբերություն ունենալու դեպքումՏոկոսԻնչպես  տեսնում  ենք,  ստորին  տողը  ներկայացնում  է  հարցմանը  մասնակցած  այն  մարդկանց,ովքեր պնդում են, որ ռիսկի կդիմեն, եթե ունենան ավելի շատ գումար։
  Հիմնական պատճառն այն, որսոցիալական  մի  շերտից  մյուսին  անցումն  ուղղակիորեն  կհանգեցնի  ռիսկային  և  ոչ  նպատակայինծախսերի կատարման։
  Այս պատճառով այս կատեգորիան պարզապես անհրաժեշտ է ընդգրկել անորոշությունը նախընտրող մարդկանց կատեգորիայում։
  Ամբողջացնելով ստացված կորը և հարցման արդյունքները` պարզաբանենք, թե ստացված արդյունքներից յուրաքանչյուրը կորի որ հատվածին է վերաբերում։
   Ռիսկից  խուսափողները  կներկայացվեն  կորի  սկզբնական  գոգավոր  մասում,  ռիսկի  դիմելուհակված  մարդիկ  կներկայացվեն  ուռուցիկ  հատվածում,  իսկ  բարձր  եկամտաբերություն  ունեցողանձանց խումբը կներկայացվի վերջին գոգավոր հատվածում։
 Այսպիսով՝ պարզ է դառնում, որ կորն ավելի քան կիրառելի է ՀՀ-ում, քանի որ երկրում այս երեքկատեգորիաներին պատկանող մարդկանց թիվը բավական համամասնորեն է բաշխված։
 Նունե ԴավթյանՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՌԻՍԿԱՅԻՆ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔՆԵՐԻ ՄԻՋԵՎ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՏԱՐԵԼԻՍ Բանալի բառեր՝ օգտակարություն, ռիսկ, այլընտրանքներ, որոշակիություն, անորոշություն, էմպիրիկ վերլուծություն, ռացիոնալ վարք։

Այս աշխատանքի նպատակն է ցույց տալ, որ ռիսկի նկատմամբ մարդկանց վերաբերմունքի կարևոր կատեգորիան կարող է բացատրվել օգտակարության ավանդական վերլուծության պարզագույն վերափոխմամբ։
  Աշխատանքում փորձ է կատարվում իրականացնել էմպիրիկ թեստ` միավորելով ռիսկային այլընտրանքների միջև ընտրություն կատարող մարդկանց վարքի դրսևորումների ընդհանրացված հետազոտությունները։
