Մայրենիի քերականության տարրական դասարաններում դասավանդման հարցը երկար ժամանակ միշտ քննարկման առարկա է եղել, լեզվաբան-մեթոդաբանները հակասական կարծիքներ են հայտնել:  Օրինակ ՝ Ag. Աղայանը, քննադատելով Ն. Տեր-Գոնդյանի «Մայրենիի քերականության տարրը» դասագիրքը (1883 թ.) Դեմ է տարրական դասարաններում քերականություն դասավանդելուն ՝ ասելով. արգելք, խոչընդոտ լեզվի բնական և կանոնավոր զարգացման համար »[3, p. 193]:  Իսկ հայ մեծ լեզվաբան Մ.Աբեղյանն ասաց. «Իհարկե, ուսանողը հասկանում է ինչպես մայրենի լեզվի ձևերը, այնպես էլ այդ իմաստը առանց քերականության, բայց նա հասկանում է մի տեսակ բնազդաբար, խառն, առանձնացված, և քերականության դասավանդումը ստիպում է հասկանալ մայրենի լեզվի լեզվական ձևերը և դրանց իմաստը բնազդից գիտակցական, խառը գիտելիքների, ամբողջական և ընդհանրացված »[1, էջ 59]:   Նույն կարծիքը հայտնեց ռուս մեծ մանկավարժ Կ.Դ. Ուշինսկին: «... քերականության բացակայությունը զրկում է խոսելու ունակությունից, գիտակցությունը թող երեխաներին դողում է state» [12, p. 349]:  Հայ անվանի քերականագետ Պալասանյանը, խոսելով քերականության, կենդանի լեզվի ուսուցման ուղղությամբ կատարված աշխատանքների տեղի, դերի ու համամասնության մասին, ասաց. «Ի սկզբանե դրանք չեն կարող միաժամանակ իրականացվել: Կենդանի լեզվի ուսուցումը պետք է նախորդի քերականության ուսուցմանը` դրա ընկալման համար անհրաժեշտ լեզվական հիմք ստեղծելու համար, քանի որ կենդանի լեզուն միակ ամուր հիմքն է, որի վրա կանոնավոր դաստիարակության շենք պետք է կառուցվի »: Պալասանյան, Մայրենիի քերականություն, Ա., Բ., Գ., 5-րդ տեսակ, Թիֆլիս (Վրաստան), 1906, էջ E]: Մայրենիի տարրական դասընթացը բաժանված է երկու մասի. Լեզվի նախադիտում կամ տարրական լեզվի իմացություն: Եվ եկեք կարդալու հետ միասին փոխանցենք նախադիտումը, հիմնական լեզվական գիտելիքները համակցված ձևով:  Տեղին է նկատել պրոֆ. AE Տեր-Գրիգորյանին ՝ ասելով. «Քերականական նյութեր վերցնելիս մայրենիի տարրական դասընթացը հաշվի է առնում ուսանողների ունակություններն ու ընկալման ունակությունները, նրանց լեզվական ռեսուրսները, դասավանդվող նյութերի գործնական արժեքը» [11, էջ. 317]:   Իսկ մեծ լեզվաբան-մեթոդաբան Ար. Բահատրյանը կարծում էր, որ տարրական դպրոցում «քերականությունը չպետք է լինի դասավանդման նպատակը, այլ այն պետք է լինի միայն միջոց` նպատակին, այսինքն `միջոց գրական լեզուն ճշգրիտ հասկանալու, այն յուրացնելու»: Բահաթրյան, Աշխարհիկ լեզվի քերականություն (Նախաբանի փոխարեն), «Մանկավարժական թերթ», 1878, թիվ 4, էջ. 56]: Այս նկատի ունեին մայրենի լեզվով առկա դասագրքերի հեղինակները, ովքեր ստեղծեցին ընթերցանության, քերականության, ընթերցանության և քերականության նյութերի միասնական դասագիրք, որը հնարավորություն տվեց լեզվի ուսուցումն առավել արդյունավետ և նպատակային դարձնել:  Այս դեպքում քերականական կանոններն անգիր պահելու փոխարեն երեխաները իրենց խոսքում կիրառում են լեզվական օրինաչափություններ, որի արդյունքում զարգացնում են իրենց մտածողությունը, դատողության հմտությունները, ինչը «քերականության» նպատակն է: Հիմա տեսնենք, թե ինչպես են լեզվի հիմնական գիտելիքները բաշխվում մայրենի լեզվի ծրագրերում, ինչ արձագանք են գտել դասագրքերում: Այս համակցված դասագրքերում (6,7, 8, 9, 10, 13) հատկապես օգտագործվում են «ընթերցանության հմտություններ» և հիմնական գիտելիքների «հիմնական գիտելիքներ» ծրագրային պահանջները: Դեռ առաջին դասարանում աշակերտներն ուսումնասիրում են հայերեն հնչյունական այբուբենը (այբուբեն), տարբերակում հնչյունական և բաղաձայններ, որոշ չափով ծանոթանում դրանց ուղղագրությանը, որն ամրապնդվում է հաջորդ դասարաններում: Դրան պետք է ավելացնել այն, ինչ այբբենական մասում ասվել է մեծատառերի ուղղագրության մասին. Երկրորդ դասարանի ներկայիս դասագրքերը (9, 13) կազմված են թեմատիկ խմբավորման սկզբունքով, որը ներառում է տարրական դասարանների աշակերտների աշխարհայացքին համապատասխան նյութեր.  Անհրաժեշտության դեպքում դասերը կարող են տեղափոխվել ՝ պայմանով, որ չխախտվի լեզվական նյութի տրամաբանական հաջորդականությունը:  Այս դասարանում կա հնչյունաբանության, ուղղագրության, ուղղագրության կրկնություն, ուժեղացում և ուսուցում:   Բառերի ուղղագրության ուսուցումը, գործնականում, պարզ, բարդ, ածանցյալ բառերը խոչընդոտում են իրենց ուղղագրությանը: Անձնական, հատուկ և ընդհանուր անունների, հոմանիշների, հականիշների կրկնություն, ուժեղացում և ուսուցում:   Նախադասությունների, տարբեր կառուցվածք ունեցող նախադասություններ (առարկա, հատկանիշ, գործողությունների բառեր) ումը ուսուցում: Մայրենիի նոր դասագրքերը (6, 10) գործում են ՀՀ հանրակրթական դպրոցների 3-րդ դասարանում 2008 թվականից, ինչպես նաև այդ դասագրքերով դասավանդող ուսուցիչների առաջին օգնականները, մեթոդական ուղեցույցները, որոնք ունեն առաջնորդող դեր ուսուցչի ամենօրյա ստեղծագործական աշխատանքներում: Երրորդ դասարանում անցնում են ՝ 1. ուղղագրություն:   Մայրենիի դասընթացի առանցքային խնդիրներից մեկը ուղղագրության դասավանդումն է:  Երրորդ դասարանում պետք է զգալի ավելացումով կրկնել նախորդ քերականական և հնչյունաբանական ուղղագրության հետ կապված բառերը:  Կրկնակի բաղաձայնների ուղղագրությունը պետք է փոխվի հնչյունագրական ուղղագրությունից:  Այս դասում պետք է ավելացվի բառերի ցուցակը, որոնք արտասանության մեջ տարբերվում են «այս գրավոր» բառով, պայմանով, որ դրանց ուղղագրությունը ուսուցանվի գործնական ձևով, հաճախակի կրկնությամբ և առաջադրված բառերի փոքր խմբերում: 2. Հոգեբանություն:   3. շարահյուսություն:   Բառի մասերի մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելու համար որոշվում է, թե ինչու կարելի է օգտագործել բառը, ինչ դիրք կարող է ունենալ նախադասության մեջ, ինչ կառուցողական դաշտում կարող է անհրաժեշտ լինել:  Այն փաստը, որ բառը բառի մի մասն է, կոչվում է նաև քերականական արժեք, ուստի բառի մասեր որոշելը նշանակում է որոշել բառերի քերականական արժեքը:   Բառի քերականական արժեքը որոշելու համար անհրաժեշտ է իմանալ բառի քերականական առանձնահատկությունները, այսինքն ՝ հասկացությունների որ կատեգորիան է այն արտահայտում, քերականական ինչ հատկանիշներ ունի, շարահյուսական ինչ դիրքեր կարող է կատարել:  Այդ նպատակով նախ բառերը խմբավորվում են ըստ բառի մասերի, այսինքն ՝ ըստ նրանց արտահայտած հիմնական նշանակության, ապա ուսումնասիրվում են յուրաքանչյուրի ձևաբանական և վերջապես շարահյուսական առանձնահատկությունները: Չորրորդ դասարանի դասագրքերը իրենց բովանդակությամբ (7, 8) կարողացան ապահովել մայրենիի և ընթերցանության համակցված ուսուցում ՝ օգտագործելով ընթերցանության տեքստեր:  Այս դասը ներառում է ուղղագրություն, բառակազմություն, բառի իմաստ, բառացի և փոխաբերական իմաստներ, բառակապակցություն և արտահայտության կրկնություն ուսուցման վրա:  Գոյականների, ածականների, բայերի, դրանց փոփոխությունների կրկնություն (առանց «հոլովում» և «աղեղ» հասկացությունների օգտագործման), անունը, դերանունը սովորելը: Նախադասությունների տեսակները ըստ կազմի: Պարզ և բարդ դասավանդում ՝ ըստ հաղորդակցության (կամ հնչերանգի) նպատակի, բացականչական նշանների, շեշտերի, գծիկների, բացականչական նշանների և հարցականների օգտագործման: Ներկայացնենք լեզվի իմացության ամփոփ դասի օրինակ: Դասի թեման ՝ «Խոսքի մասերի գիտելիքների կիրառումը գործնական աշխատանքներում»: Համագործակցային դաս Նպատակը. 1. Կկարողանան գործնականում կիրառել իրենց նախկինում ձեռք բերած գիտելիքներն ու հմտությունները խոսքի մասերի վերաբերյալ: 2. Կմշակվի համագործակցային աշխատանք կազմակերպելու կարողությունը: 3. Կմշակվի դիզայն մշակելու ունակություն, քայլ առ քայլ ձևավորում: Ուսումնական նյութեր - Նկարներ, առարկաներ, լեգոներ, Հայկի նահապետի դիմանկարը, տիկնիկ Սեթը, ստվարաթղթից պատրաստված ծառ, մրգեր, որոնց վրա գրված են բառեր, զամբյուղներ: Դասը բաժանված է չորս խմբի:  Յուրաքանչյուր խումբ ներկայացնում է բառի մի մասը ՝ գոյական, ածական, բայ, տարի: Առաջադրանք 1. Խաղ. «Բերք» theառի վրա կախված են մրգեր, որոնց վրա բառեր են գրված: Յուրաքանչյուր խմբից մեկ ուսանող մոտենում է ծառին և հավաքում բառեր, որոնք ներկայացնում են բառի համապատասխան մասը: «Բերքահավաքից» հետո յուրաքանչյուրն իր զամբյուղից հանում է բառերը, ներկայացնում քերականական առանձնահատկությունները: Առաջադրանք 2. I խումբը ՝ գոյականները, կազմելու է կոլաժ, II խումբը ՝ բայց կներկայացնի մնջախաղ, III խումբը ՝ ածականներ, տիպիկ ածականներ կտա դիմանկարին, IV խումբը ՝ «բարձրահարկ շենք» կկառուցի լեգոներով որոշակի քանակությամբ կենդանիների հետ: Խաղ. Եկեք օգնենք «Pnti Set» -ին: Առաջադրանք 3. Հարց. «Ո՞վ եկավ մեզ այցելելու»:  Երեխաներին գուշակելուց հետո մենք ծխոտ դեմքով և հագուստով տիկնիկին ցույց կտանք Pnti Seth- ին և կխնդրենք նրանց օգնությունը:  Նրանք կասեն բառեր և արտահայտություններ, որոնք կօգնեն Սեթինին դառնալ մաքուր տղա:   Օրինակ ՝ գոյականների մի խումբ ՝ օճառ, ջուր, երկաթ, հագուստ, վրձին, մածուկ: Բայական խումբ - լվանալ, սանրել, լվանալ, հագնվել, արդուկել: Ածական խումբ - կեղտոտ, անշնորհք, մաքուր, կոկիկ, գեղեցիկ: Ամսաթվերի խումբ - մեկ խոզանակ, երեք դույլ ջուր, երկու օճառ, երկու սրբիչ: Առաջադրանք 4. Լուծեք խաչբառ, որի հարցերը քերականական բնույթ ունեն: 1. Ինչպե՞ս որոշենք բայի դեմքը: 2. Ինչպե՞ս են նրանք առարկան այլ կերպ ասում: 3. Նույն տեսակի բոլոր օբյեկտներին տրված անունը կոչվում է… 4. «վայրէջք» բառի վերջածանց: 5. «Էջ» բառի հնչյունական փոփոխությունը / նշիր տառը /: 6. Ինչի՞ց է կազմված պարզ բառը: 7. Խոսքի մաս: 8. Օժանդակ բայ երկրորդ անձի հետ: 9. Տարի: 10. Գոյական - ժամանակի միավոր: Խաչբառ 6 րոպեում: Առաջադրանք 5. Մենք ցույց կտանք գոյականների և ածականների կողմից ուղարկված նամակ-խնդրագիր: Արդյունքում գոյականները և ածականները վերածելու ենք բայերի: Նրանցից յուրաքանչյուրը կներկայացնի ինքնաշեն գիրք խոսքի մասերի օգտագործման և դրանց առանձնահատկությունների մասին: Խմբերը հիմնավորված կգնահատվեն ՝ օգտագործելով նախապես ներկայացված խմբային աշխատանքի գնահատման չափանիշների սանդղակը: Եզրակացություն Տարրական դասարաններում լեզվի նյութը չպետք է դասի նպատակը լինի, այլ այն պետք է լինի միայն միջոց `նպատակին հասնելու համար, այսինքն` միջոց գրական լեզուն ճշգրիտ հասկանալու, շարահյուսականորեն ճիշտ, կապված, սահուն բառ կառուցելու համար: Այս նկատի ունեին մայրենի լեզվով առկա դասագրքերի հեղինակները, ովքեր ստեղծեցին ընթերցանության, լեզվական նյութի, ընթերցանության և լեզվի ուսուցման միասնական դասագիրք, որը հնարավորություն տվեց լեզվի ուսուցումն առավել արդյունավետ և նպատակային դարձնել:   Այս դեպքում քերականական կանոններն անգիր պահելու փոխարեն երեխաները իրենց խոսքում կիրառում են լեզվական օրինաչափություններ, որի արդյունքում զարգացնում են իրենց մտածողությունը, դատողության հմտությունները, ինչը «քերականության» նպատակն է: ԳԻՐՔ 1. Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Երեւան, «Միտք», 1965, 690 էջ: 2. Աբովյան Խ., Երկերի ամբողջական ժողովածու, հ. 5, Երեւան, «Գիտ. Ակադեմիա». Խմբ., 1950, 508 էջ: 3. Աղայան Կ., Բանաստեղծությունների ժողովածու, 4-րդ հրատ., «Հայպետհրատ» Երեւան, 1963, 648 էջ: 4. Առնաուդյան Ա., Գյուլբուդաղյան Ա., Խաչատրյան Ս., Խրիմյան Ս., Պետրոսյան Մ., Մասնագիտական ​​զարգացման ձեռնարկ, Ուսուցիչների համար, Կրթության ինստիտուտ, 2004, 180 էջ: 5. Գյուլամիրյան J.., Հայոց լեզվի տարրական դասավանդման մեթոդիկա, Երեւան, angանգակ -97, 2009, 352 էջ: 6. Գյուրջինյան Դ., Հեքեքյան Ն., «Մայրենի 3», Երեւան, «Էդիթ Պրինտ» հրատարակչություն, 2011, 160 էջ: 7. Գյուրջինյան Դ., Հեքեքյան Ն., «Մայրենի 4», Երեւան, «Էդիթ Պրինտ» հրատարակչություն, 2012, 192 էջ: 8. Թորոսյան Կ., Սարգսյան Վ., Խաչատրյան Հ. Չիբուխչյան Կ., «Մայրենի 4», Երեւան, «Մանմար» հրատարակչություն, 2012, 190 էջ: 9. Սարգսյան Վ., Թորոսյան Կ., Գրիգորյան Ս., Խաչատրյան Հ. «Մայրենի 2», Երեւան, «Մանմար» հրատարակչություն, 2010, 161 էջ: 10. Սարգսյան Վ., Թորոսյան Կ., Խաչատրյան Հ., Ilaիլավյան Ե., «Մայրենի 3», Երեւան, «Մակմիլան-Արմենիա» հրատարակչություն, 2011, 160 էջ: 11. Տեր-Գրիգորյան Ա.Ե., Հայոց լեզվի մեթոդիկա, Երեւան, «Լույս» հրատարակչություն, 1980, 563 էջ: 12. Ուշինսկի Կ.Դ., Ընտիր մանկավարժական աշխատություններ, Երեւան, «Լույս» հրատարակչություն, 1981, 443 էջ: 13. Քյուրքչյան Ա., Տեր-Գրիգորյան Լ., «Մայրենի 2», Երեւան, «Էդիթ Պրինտ» հրատարակչություն, 2010, 168 էջ: Տեղեկություններ հեղինակի մասին Խաչատրյան Սոնիկ Գ. - երեխա: գիտնական թեկնածու, GSPI- ի հայոց լեզվի և դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի դոցենտ, էլ. ։

Սույն հոդվածով աշխատել ենք օգտակար լինել կրտսեր դպրոցում դասավանդող  ուսուցիչներին  լեզվական  գիտելիքների  ուսուցումն  ավելի  դյուրին  դարձնելու գործում։
  Ներկայացրել ենք, թե ինչպես են բաշխված  լեզվական տարրական գիտելիքները  մայրենիի ծրագրերում և ինչ արձագանք են գտել դասագրքերում։
  Շատ օգտակար կլինի նաև տրված լեզվական տարրական գիտելիքների ուսուցման ամփոփիչ դասի օրինակը, որը կազմված է համագործակցային  մեթոդով։
