Մահալի բնական սահմաններն անցնում էին արևելքում՝ Երնջակ գետով,հյուսիսում՝  Վայոց  ձորի  լեռնաշղթայով,  արևմուտքում՝  Արփա  գետով,  հարավում սահմանն հասնում էր մինչև Արաքս գետ։
  Այն արևելքից սահմանակից էրԱզատ-Ջիրանի, հյուսիսից՝ Դարալագյազի մահալներին, արևմուտքից՝ Երևանիվիլայեթին։
 XVII-XVIII  դդ.  Դարաշամբի  մահալում  հաշվվում  էր  33-80  բնակավայր։
 Մահալը տուժել է 1605 թ. շահ Աբբաս I-ի (1587-1629 թթ.) կազմակերպած բռնագաղթից, որի տասնյակ բնակավայրեր ավերվել էին, բայց մի քանի տասնամյակհետո հայ բնակչության փոքր մասը վերադառնում և հաստատվում է իր հայրենիգյուղերում։
 Նախիջևան քաղաք։
  Նախիջևան քաղաքը համանուն երկրամասի գլխավոր քաղաքն ու վարչական կենտրոնն էր, Թուման-ե Նախիջևանի կառավարչինստավայրը։
   Քաղաքը  տեղագրվում  է  Արաքս  գետից  8,5  կմ  դեպի  հյուսիսարևմուտք` Նախիջևան գետի աջ ափին` Ղարաչուղ լեռան ստորոտին։
  Քաղաքըհնագույն  ժամանակներից  մեծ  դեր  է  խաղացել  հայ  ժողովրդի  քաղաքական,տնտեսական, վարչական, հասարակական ու մշակութային կյանքում։
 Հայոց ավանդությունը Նախիջևան տեղանունը կապում է Նոյ նահապետի  իջևանած  առաջին  վայրի հետ։
  Գրավոր աղբյուրներում  այս  ավանդությանվերաբերյալ  հնագույն  տեղեկությանը  հանդիպում  ենք  I  դարի  հրեա  պատմիչՀովսեպոս  Փլավիոսի  մոտ.  «Նոքոսը  (Նոյ  նահապետ, Հ.  Փ.),  իր  գերդաստանովդուրս գալով, աստծուն զոհեր մատուցեց և խնջույք արեց ընտանիքի անդամներիհետ։
  Հայերը մինչև օրս այդ վայրը կոչում են իջնելու տեղ» [12, էջ 54]։
  Այս ավանդությունն  իր  արտացոլումն  է  գտել  միջնադարյան  հայ  և  օտար  հեղինակներիմոտ։
   Այսպես,  Ղազար  Ճահկեցին  գրում  է.  «Ի  1539  ամի  աշխարհի  շինել  ՆոյիզՆախիջևան»,  նույն ավանդությունն է  հաղորդում  եվրոպացի  ճանապարհորդ,միսիոներ Նալեանը. «Յետ համատարած ջրհեղեղին նախկին քաղաքն Հայոց եղևՆախջուան, զի եղև նախկին իջևան Նոյեայ և որդւոց նորա և կամ նախկին աւանեղև շինեալ յորդւոցն Նոյի, և զի անտի իջևան ի չուել ընդ այլ մասունս աշխարհիև  անդ  ասի  լինելն  գերեզմանն  Նոյի»։
   Նախիջևան  տեղանունը  այլ  կերպ  էրստուգաբանում ճիզվիտական քարոզիչ Վիլլոդը, ըստ նրա՝ Նոյը չվանով չափելէ այս տարածքը և կառուցել քաղաք, որի պատճառով էլ այն կոչվել է Նախ-չուան[2, էջ 496-497]։
 Մեր մատենագրության մեջ V-XIII դդ. Նախիջևան տեղանունը հաճախ էհանդիպում Նախճավան, Նախչուան, Նախջուան անուններով։
  Հայագիտությանմեջ չեն անդրադարձել նշված տեղանունների ստուգաբանությանը։
  Վերոհիշյալտեղանուններից միայն Նախճավան անվանաձևի ստուգաբանությանը թռուցիկանդրադարձ  է  կատարել  գերմանացի  հայագետ  Հյուբշմանը.  «Նախիճ  կամՆախուճ յտկ. անուն մը+աւան=նախիճի կամ նախուճի աւան...»[13, էջ 385]։
  Մերկարծիքով, Նախճավան տեղանունը հայ ժողովրդի խոսակցականի մեջ Նախիջևան տեղանվան տարածված անվանաձևերից մեկն էր, ինչպես, օրինակ, Նախչուան կամ Նախջուան անունները։
  Նախճավան նույնպես նշանակել է իջնելուտեղ՝  Նախ-առաջին,  սկզբնական,  աւան-բնակավայր,  բնակատեղի,  ուստի  մեզհամար բոլոր անվանաձևերն ընդունելի են ու հարազատ։
  Նախիջևան տեղանունը օտար ժողովուրդների մոտ տարբեր անվանումներ է ունեցել` հույները անվանել  են  Նախսուանա,  արաբները`  Նեշևի,  Նեշուի,  պարսիկները`  Նախուա,Նախճևան, Նաշուա, Նագշիջահան, թուրքերը ևս անվանել են Նագշիջահան [2,էջ 497]։
 Ջուղա։
   Ջուղան՝  Հայաստանի  հնագույն  բնակավայրերից  մեկը,  XVII  դ.սկզբներին ուներ 2.000 ծուխ կամ 10 հազար հայ բնակչություն [25, էջ 74]։
  ՇահԱբբաս I-ի բռնագաղթի ժամանակ՝ 1605թ., ամբողջությամբ ավերվել է, իսկ բնակչությունը՝  տարագրվել  Պարսկաստան։
   Այս  դեպքերից  68  տարի  անց  1673թ.ապրիլի  13-ին  Ջուղա  այցելած  ֆրանսիացի  ճանապարհորդ  Շարդենի  վկայությամբ քաղաքն ուներ 30 ընտանիք, բոլորն էլ՝ հայ [26, էջ 303]։
  Ջուղա տեղանունըհայ պատմագրության մեջ հիշատակվում է Ջուղայ, Ճողայ, Ջուղա, իսկ XVIIդ.սկզբներից  Հին  Ջուղա  (Սպահանում  հիմնադրված  Նոր  Ջուղայից  տարբերելուհամար  Հ.  Փ.)։
   Օտար  պատմիչներն  ու  ճանապարհորդներն  այն  անվանել  ենէջ 410]։
 Ջուղայեցիներն իրենց բնակավայրի անունը ստուգաբանում էին հետևյալկերպ. Անին սկսել է ավերվել, իսկ Ջուղան ճոխանալ, որը համարվել է նրա միմասը կամ ճյուղը, այսինքն՝ ճյուղ-ա Ջուղա [23, էջ 173]։
  Սա իհարկե չի համապատասխանում  իրականությանը,  քանի  որ  Ջուղա  անվանաձևը  առաջին  անգամ հիշատակում է պատմահայր Մովսես Խորենացին V դ. [22, էջ 84-85]։
  Ղազար Ճահկեցու հաղորդման համաձայն՝ Անի քաղաքի կործանումից հետո նրաբնակչության  «կեսքն  ճղեալ  գնացին  ի  Ճուղայ...»  [16,  էջ  633]։
   Ամենայն  հավանականությամբ, Անիի անկումից հետո նրա բնակչության մի մասը հաստատվելէ Ջուղայում՝ հսկայական դեր խաղալով քաղաքավանի XV-XVII դդ. տնտեսական  ու  մշակութային  կյանքում,  մանավանդ  այս  ժամանակաշրջանը  համընկնում  էր  Անիի  անկման  ու  Ջուղայի  զարգացման  շրջանին։
   Այս  առիթով  Լեոնգրում  է.  «Հօգուտ  այս  ավանդության  են  խոսում  մի  շարք  կողմնակի  հանգամանքներ։
   Ամենից  առաջ  այն,  որ  ջուղայեցիները  մի  բոլորովին  առանձնացածազգագրական  խումբ  էին  կազմում  իրենց  առանձին  բարբառով։
   Քիչ  բան  չիասում այն հանգամանքը, որ Ջուղան իր վաճառականական հռչակը հին ժամանակներից չէր բերում, այլ միայն Անիի վերջնական կործանումից և անմարդաբնակ դառնալուց հետո (XIII-XIVդդ.)։
  Վերջապես մի բան, որ ջուղայեցուն իրավունք է տալիս անեցու ժառանգ համարվելու, այդ նրա արվեստն է, որ դարձյալհաղորդում է նրան կղզիացած տիպի կերպարանք Արաքսի ձորում։
  Այդ արվեստի հուշարձաններն են Ջուղայի խաչքարերը, որոնք ներկայացնում են զարդանկարի  մի  անհուն  ճոխություն։
   Արվեստագիտական  այսպիսի  նուրբ  ճաշակ,ստեղծագործող երևակայության այդպիսի թռիչքներ կարող էին առաջ գալ իբրևզարգացում այն արվեստի, որի դասական հայրենիքը Շիրակն էր» [8, էջ 236-237]։
 Ջուղա քաղաքը տեղագրված էր Արաքս գետի ձախ ափին, ավելի քան 2կմերկարությամբ՝  արևելքից  արևմուտք,  Արաքսից  մինչև  մոտակա  լեռները  400500մ  լայնությամբ։
   Լեռնաշղթաների  արանքում  հիմնադրված  Ջուղայի  թաղամասերն ընդգրկել են նաև Արաքսի աջափնյա հարթությունները, որտեղ ժամանակին նշմարվում էին քաղաքապատկան շինությունների՝ կամուրջի, քարավանատան,  Անդրեորդու  եկեղեցու,  գերեզմանատան  և  այլ  կառույցների  ավերակներն ու հետքերը։
  Արաքս գետի ձախ ափը, որտեղ հիմնադրվել է Ջուղան, բավականին  խորն  ու  երկար,  նեղ  կիրճ  է,  որին  ջուղայեցիները  անվանում  էին  Ծակուտա  ձոր,  Ծակուտ։
   Մաղարդայի  լեռնաշղթան  Ջուղայի  արևելյան  կողմումթեքվում է դեպի հարավ, իսկ Ջուղայի լեռնաշղթան, որի բարձունքները կոչվումեն Տափի սար, Հազարան, Ձորուտի լեռներ, անկյունաձև ձգվում է հյուսիս՝ դեպիԵրնջակ գետի վերին հոսանքը։
  Այս դիրքի շնորհիվ էլ Ծակուտա կիրճում առաջացել է փոքրիկ բլրակներով ու թմբերով ոչ այնքան մեծ հարթավայր, որտեղ էլփռված է եղել Ջուղան [3, էջ 5-6]։
  Ջուղայի վերաբերյալ հնագույն տեղեկությունըպատկանում  է  Մովսես  Խորենացուն.  «...զերիս  աւանսն  Խրամ  և  զՋուղայ  ևզԽոշակունիս...» [22, էջ 177]։
  Ջուղայի միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններից հայտնի էին Ամենափրկիչ վանքը, Սբ Աստվածածին, Սբ Գևորգ,Սբ Մինաս, Սբ Հովհաննես, Սբ Հակոբ, Ամենասուրբ Երրորդություն կամ ՎերինԿաթան,  Անդրեորդի,  Պոմբլոզի  ժամ  եկեղեցիները  և  քաղաքային  գերեզմանատունը,  որը  1648թ.  տվյալներով  ուներ  10  հազար  լավ  պահպանված  խաչքար,1903-1904 թթ.՝ 5 հազար, 1929թ.՝ 3 հազար, իսկ 1973թ.՝ 2707 [3, էջ 24, 34]։
  2005թ.դեկտեմբերին ադրբեջանական  իշխանությունների  թողտվությամբ  և  մասնակցությամբ բարբարոսաբար ոչնչացվեցին Ջուղայի վերջին խաչքարերը։
 Նախիջևանի  երկրամասի  հռչակավոր  քաղաք  Ջուղան  հսկայական  դերխաղաց  միջնադարյան  Հայաստանի  տնտեսական  ու  մշակութային  կյանքում`մեծ  հռչակ  ձեռք  բերելով  ոչ  միայն  մեր  հայրենիքում,  այլև  նրա  սահմաններիցդուրս՝ Հնդկաստանից մինչև Եվրոպա, բայց, ցավոք, 1605թ. շահ Աբբաս I-ի կազմակերպած  բռնագաղթի  հետևանքով  «աստվածախնամ  գիւղաքաղաք»-ի  զարգացող  տնտեսական  ու  մշակութային  կյանքը  խաթարվեց  ու  այլևս  երբեքչվերականգնվեց։
 Դարաշամբի մահալի գյուղերի նկարագրությունն սկսելու ենք արևելքից,այն բնակավայրերից, որոնք տեղագրվում են Երնջակ գետի աջ ափին՝ աստիճանաբար  շարժվելով  դեպի  հյուսիս-արևմուտք։
   Երնջակ  գետի  աջ  ափին՝  500մհեռավորության  վրա,  տեղագրված  է  Ապրակունիք  կամ  Ապրակունիս  գյուղաքաղաքը [14, էջ 35-36]։
  Բնակավայրի վերաբերյալ ամենավաղ հիշատակությանըհանդիպում  ենք  1379թ.  գրչագրված  ձեռագրում.  «...Թվ.  ՊԻԸ  (1379)  գրեցաւ,  իգեօղս Ապրակունեաց, ի դրան սուրբ Սարգսի, ի յաւուրս Մաղաքիա ճգնաւորի...»[6,  էջ  532]։
   Ապրակունյաց  վանքի  դպրոցում  ուսուցչությամբ  են  զբաղվել  միջնադարյան Հայաստանի երկու մեծագույն մտածողները՝ Հովհան Որոտնեցին ևԳրիգոր  Տաթևացին։
   1379թ.  Հովհան  Որոտնեցին  Տաթևի  համալսարանըտեղափոխում  է  Ապրակունյաց  վանք  և  երկու  տարի  դասավանդելուց  հետովերստին հաստատվում է Տաթևում՝ իր հանճարեղ աշակերտ Գրիգոր Տաթևացուն վստահելով Ապրակունեաց վանքի դպրոցի ուսուցչապետությունը։
  Նախիջևանում  ժամանակավորապես հաստատվելու  նպատակը  կաթոլիկ  քարոզչության դեմ պայքար մղելն էր։
  Ապրակունիսից 1 կմ հյուսիս-արևելք Երնջակ գետիաջ  ափին  էր  տեղագրված  Ապարաններ  ավանը։
   XVIIդ.  սկզբներին  հայ  կաթոլիկների  առաջնորդ-եպիսկոպոսի  նստավայրը  Նախիջևան  քաղաքից  տեղափոխվում է այստեղ։
  Ապարանների կաթոլիկ հայ բնակչությունը XVIII կեսերինմահմեդականացավ, իսկ բնակավայրը վերանվանվեց Բանանեար [14, էջ 80-81]։
 Ապարաններից 4 կմ հարավ-արևմուտք տեղագրվում էին Կուզնուտ և Արազինգյուղերը [24, էջ 152]։
 Ապարաններ ավանից 500 մ հյուսիս տեղագրվում էր Սալթաղ գյուղը։
  Այսբնակավայրը XV-XVI դդ. Ապարաններ ավանի թաղամասն էր, այն կառուցվածէ  եղել  Օձասար  լեռան  ստորոտի  սալաքարերի  վրա,  որտեղից  էլ  առաջացել  էնրա  անունը  Սալ-ի-թաղ,  վերջինիս  բնակիչները  կաթոլիկ  հայեր  էին,  որոնքհետագայում  մահմեդականություն  ընդունեցին  [14,  էջ  67-71]։
   Երնջակ  գետիձախ ափին էին տեղագրվում Ջամալդին, Կիզիլջա, վերին հոսանքում՝ Արավսյակ գյուղերը [24, էջ 153-158]։
 Օձասար լեռան հյուսիսարևմտյան լանջին՝ Երնջակ գետի միջին հոսանքում, տեղագրված են Նորաշեն և Գյալջարաջուր գյուղերը, վերջինիս՝ դեռ XIX դ.նշմարվող ավերակները վկայում են, որ այն XVII-XVIII դդ. ունեցել է 700 ծուխհայ  բնակչություն  [24,  էջ  156-157]։
   Նորաշենի  բնակչության  մի  մասը  կաթոլիկհայ  էր,  մյուս  մասը՝  առաքելական։
   Արիստակես  վարդապետ  Սեդրակեանընշում է, որ Նորաշեն անունը ցույց է տալիս, որ նոր հիմնադրված բնակավայր է,սակայն  նրա  դիտարկումը  ճիշտ  չէ,  քանի  որ  բնակավայրն  առաջին  անգամհիշատակվում է 1665 թ. ձեռագրի հիշատակարանում. «...ի յերկրէն Երնջակայ, իգէղջէն,  որ  ասի  Նորաշէն...»  [20]։
   Նա  նաև  վրիպել  է՝  կարծելով,  որ  ՆորաշենըՂ.Ճահկեցու հիշատակած Շահբունիս գյուղն է [14, էջ 82-83]։
  Սակայն Շահբունիսը գտնվում էր Նախիջևան գետի վերին հոսանքում՝ նրա աջ ափին։
 Օձասար լեռան հյուսիսարևմտյան ստորոտին էր տեղագրված Խոշկաշենգյուղը, որի բնակչություն մեծ մասը հայ կաթոլիկ էր։
  XVIIIդ. կեսերին գյուղի հայբնակչության մի մասը մահմեդականություն ընդունեց, մյուս մասը արտագաղթեց Իզմիր ու Եվրոպա [2, էջ 367]։
  Բնակավայրի մասին հնագույն հիշատակության  հանդիպում  ենք  Մովսես  Խորենացու  մոտ.  «...զերիս  աւանսն  զԽրամ  ևզՋուղա և զԽոշակունիս...»[22, էջ 85]։
  Երնջակ գետի աջ ափին՝ Մեղրածոր վեմլեռան  ստորոտին  էր  տեղագրվում  Շահկերտ  (Ղազանչի*)  գյուղը։
   Նրա անունըստուգաբանվում էր շահի դաստակերտ, հավանաբար խասս է հայտարարվել ևհարկերը տվել է անմիջապես շահի արքունիքին։
  XVIII դ. Կեսերին շահկերտցիները  գաղթում են  Շուշի  և այնտեղ  հիմնում  Ղազանչեցոց  թաղն  ու  Սբ  Ամենափրկիչ եկեղեցին (Ղազանչեցոց) [2, էջ 362]։
 Այժմ  ներկայացնենք  Նախիջևան  գետի  ավազանին  պատկանող  և  նրաերկայնքով  տեղագրված  բնակավայրերը։
   Նախիջևան  քաղաքից  12  կմ  հարավարևելք՝  Նախիջևան  գետի  ձախ  ափին,  տեղագրված  էր  երկրամասի  հայտնիավաններից մեկը՝ Աստապատը [7, էջ 46]։
  Աստապատ անվանաձևի վերաբերյալՆախիջևանի  հայության  շրջանում  գոյություն  ուներ  հետևյալ  ավանդությունը,451 թ. Ավարայրի ճակատամարտից հետո Հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի և նրա հետ նահատակված զինվորների մարմինները ժողովուրդը բերելև  այս  ավանի  վանքում  (որը  հետագայում  անվանվում  է  Սբ  Վարդան)  Աստ  էպատել (պատանքում) [4, էջ 59]։
  Աստապատը գրավոր աղբյուրներում առաջինանգամ  հիշատակվում  է  Թովմա  Արծրունու  մոտ՝  Խրամ ավանը  տեղորոշելիս.«...յաւանին Խրամի,  որ  է ի  ներքոյ  Աստապատոյ  վանացն...»  [5,  էջ  179]։
   1605թ.շահ  Աբբաս  I-ի  բռնագաղթի  ժամանակ  նրա  ամբողջ  բնակչությունը  տեղափոխվում է Պարսկաստան։
  Հետագայում բնակչության մի մասին հաջողվում էվերադառնալ հայրենի ավան։
  1736թ. Աստապատ է գալիս Աբրահամ Կրետացիկաթողիկոսը ու նկարագրում գյուղաքաղաքի ողբալի վիճակը. «Եւ ապա իջայ իԱստապատ օրհնեալ գիւղաքաղաքն... և թէպէտ գոն բայց ամայի և անշէն և անմարդաբնակ և թէ գտանին ոմանք աղքատացեալք...» [1, էջ 78]։
  XIXդ. սկզբներինպարսից թագաժառանգ Աբբաս Միրզան Աստապատի բնակչությանը տեղահանում ու տեղափոխում է գյուղից` 3 կմ հյուսիս, նոր հիմնած Թազաքեանդ գյուղը(Թազագյուղ  Հ.Փ.)։
   Աստապատի  տեղում  կառուցում  է  Աբասաբադ  բերդը,  որը1827թ.  հուլիսին  գրավվում է  ռուսական զորքերի  կողմից։
   Այս  բերդի  շրջակայքում տեղագրվում էին՝ Նեհրամ, Քոշա-դիզա, Կարախամբեգլի, Բադաշխան հայև մահմեդական խառը բնակչություն ունեցող գյուղերը [24, էջ 132]։
 Աստապատից 3 կմ հարավ-արևելք տեղագրվում էր Շամբու ձոր բնակավայրը, որը գտնվել է պատմական Խրամ ավանի տեղում։
  Սկզբնաղբյուրներումմինչև 1650թ. հայտնի է եղել Դարաշամբ անունով [11, էջ 627], իսկ 1675թ. Շամբուձոր.  «...ի  գաւառն  Նախչաւանի,  զոր  Շամբի  ձոր  որջորջի...»  [21,  էջ  141]։
   Նախիջևան քաղաքից 8 կմ հարավ-արևելք՝ Արաքսի ձախ ափին, տեղագրվում էրՂարաղուշ գյուղը [7, էջ 44], որի հայ բնակչությունը կաթոլիկադավան էր և իրենցհավատակիցների նման XVIIIդ. կեսերին մահմեդականացավ։
  Նախիջևան քաղաքից 4 կմ արևմուտք՝ Նախիջևան գետի աջ ափին, գտնվում էր Տամբատ գյուղը[2, էջ 504] (հետագայի Թմբուլ բնակավայրը Հ. Փ.)։
  Ամենավաղ վկայությունը բնակավայրի մասին հանդիպում ենք Մովսես Խորենացու մոտ. «...մինչև ի սահմանսԳողթանն, որ են Տամբատ...» [22, էջ 85]։
  Տամբատից 2 կմ հարավ-արևելք գտնվումէր Եամխանա գյուղը։
  Եամխանից 1 կմ հարավ տեղագրված էր Բուլգան գյուղը[25, էջ 133]։
  Նախիջևան քաղաքից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվում էր Եարմջագյուղը։
  Ճահուկ գետի աջ ափին գտնվում էր Շմրթան (հետագայի Շախմահմուտբնակավայրը Հ. Փ.) գյուղը [7, էջ 45, 58, 62]։
  Շմրթամից 3կմ հյուսիս՝ Ճահուկ գետիձախ  ափին,  տեղագրված  էր  Ճահուկ  գյուղը։
   Սկզբնաղբյուրներում  հիշատակվում է սկսած 1640թ. «...թվին ՌՈԽ սկիզբն արինք շինելոյ եկեղեցին Ճահկայ, որէ Սբ Կարապետին Քրիստոսի Ս. Յովաննու, ապրիլ ամսի Ե (5) աւուրն Յարութեան Տեառն» [10, էջ 789]։
  Շմրթան ու Ճահուկ գյուղերի միջև տեղագրվում էինԽալիլի,  Ուզունօբա, Հասան-աղան,  Քերիմ-բեկ-դիզա, Կուլի-բեկ-դիզա,  Նազարաբադ  մահմեդական  փոքրիկ  գյուղերը։
   Նախիջևան  քաղաքից  3  կմ  հյուսիսարևելք  տեղագրված  է  Քյուլթափա  գյուղը,  սրանից  1  կմ  հյուսիս՝  Նախիջևանգետի  ձախ  ափի  երկայնքով  տեղագրվում  են  Մամարզա-դիզա,  Օրուչ-դիզա,Դիդվար, Սուրաբ, Խալխալի, Սալասուստ, Տիրքեշ, Շադա, Կյուրադնյոկ, Օխբուն,Ղարաբաբա,  Վերին  Մազրա,  Կյուլյուս  գյուղերը։
   Նախիջևան  քաղաքից  10  կմհյուսիս-արևմուտք տեղագրվում են մահմեդական ու խառը բնակչություն ունեցող  8  գյուղեր, այսպես,  Ճահուկ  գյուղից  3կմ  արևմուտք  տեղագրվում  է Սուստգյուղը, որից հյուսիս տեղագրվում են Նագաջիր, Խանջափ գյուղերը։
  Ճահուկ գետի աջ ափին նրա վերին հոսանքի շրջանում տեղագրված են Բզգով, Իտկրան,Գյարմաչատախ, Ջանիքենտ, ձախ ափին՝ Սուլտան-բեկ գյուղերը։
  Ճահուկ գյուղից 4 կմ արևմուտք տեղագրված է Խոկ գյուղը, սրանից 2 կմ հյուսիս-արևմուտքՇախտախտի և Ղարաբակլար գյուղերը, սրանցից հյուսիս-արևմուտք՝ Հուրարխ,Յուրչի հիրդոսար, Տանանամ գյուղերը [24, էջ 136-146]։
 Մահալի  ծայր  արևմուտքում՝ Վայքի  լեռնաշղթայի  հարավային  լանջին՝Նախիջևան քաղաքից 35կմ հյուսիս-արևմուտք, տեղագրվում էր Ազնաբերդ գյուղը [2, էջ 505]։
  Բնակավայրի դեռ XIX դ. նկատվող ավերակները վկայում են, որվերջինս XVII-XVIII դդ. ունեցել է 700 ծուխ հայ բնակչություն [24, էջ 132-133]։
  Ազնաբերդից 3 կմ հարավ գտնվում էր Յաղբին գյուղը, սրանից 2 կմ արևելք՝ Խառցգյուղը [9, էջ 10, 64]։
  Խառցից 3 կմ հարավ-արևմուտք տեղագրվում էր Մանլև գյուղը [17]։
  Շահապունիք գետի ստորին հոսանքում՝ նրա ձախ ափին, գտնվում էրՇահապունիք գյուղը։
  Բնակավայրը փռված է եղել բավականին խորը ձորի երկայնքով, որի արևելյան կողմի հսկայական քարաժայռին գտնվել է Շահապունիքամրոցը [4, էջ 271]։
  Շահապունիքից 3 կմ արևելք տեղագրվում էր Նորս գյուղը։
 Շահապունիք գետի աջ ափին տեղագրված էր Օծոփ, Ածոպ (հետագայի Բադամլու  բնակավայրը  Հ.Փ.)  գյուղը։
   Բնակավայրը  առաջին  անգամ  հիշատակվում  է1292թ. գրչագրված ձեռագրի հիշատակարանում. «...եւ գրեցաւ տառս Աստուածային ի գաւառիս Շահապունեաց, ի մենաստանիս որ է մերձ յամենաւրհնեալ ևյԱստուածապահ գեաւղս Ոծոպի կոչեցեալ...»[21, էջ 132]։
 Նախիջևան գետի վտակ Կուքիի աջ ափին՝ Կուքի լեռան հարավարևելյանլանջին,  տեղագրված էր Կուքի  գյուղը։
   1471  թ.  գրչագրված  ձեռագրի  հիշատակարանը  վկայում  է.  «Ի  թուաբերութես  հայոց  ի  ՋԻ  թուականին  գրեցաւ  գիրքսսոսկացուցիչ ի ձորս Շահապունեաց ի գեւղս որ կոչի Կուքի, ընդ հովանեաւ սբ.Հազարբիւր այս եւ Կաթուղիկէիցս սբ. Ածածնի եւ սբ. Ստեփանոսի եւ գեղամիջիսբ. Գրգրիս եւ սբ. Նշանիս, եւ այլ միահամուռ Վարդանաց սբ. նահատակացս...»[15,  էջ  148]։
   Հիշատակարանը  վկայում  է,  որ  Կուքին  XVդ.  բավականին  մեծգյուղաքաղաք էր։
  Կուքի գետի աջ ափին ձորի մեջ՝ Կուքի գյուղից 10կմ հարավ,գտնվում էր Արմավաշեն գյուղը։
  Կուքի գետի աջ ափին՝ ձորի մեջ, գտնվում էրԱկոռի  գյուղը։
   Նախիջևան  գետի  վերին  հոսանքում՝  տեղագրված  էր  Բջնաղգյուղաքաղաքը։
   Բջնաղից  4  կմ  հարավ,  Նախիջևան  գետի  ձախ  ափին,  տեղագրված  էր  Եզատունք  գյուղը։
   Բջնաղից  2  կմ  հարավ՝  Նախիջևան  գետի  աջափին, գտնվում էր Խնձորակ գյուղը [19]։
  Նախիջևան գետի ձախ ափին տեղագրված են Գոմեր, Քաջաձոր, Բաբունք գյուղերը։
  Նախիջևան գետի աջ ափին տեղագրվում  էր  Տիգեն  գյուղը  [18]։
   Շահբուզ  գետի  աջ  ափին  տեղագրվում  էրԱգարակ գյուղը։
  Առաջին անգամ հիշատակվում է 1604թ. ծաղկված ձեռագրում.«...ի  գեղջէն  որ կոչի  Ագրակ  թուին ՌԾԳ  (1604) կապեցի  այս  գիրքըս  ի  մայրաքաղաքն Համիթ արգսայ » [9, էջ 135]։
  Սրանից մի փոքր հեռու տեղագրված էինՔրտն ու Թաթերք գյուղերը [18]։
  Այս գյուղերից 2 կմ արևելք՝ բավական ժայռոտտեղանքում, տեղագրված էր Քարակապ գյուղը։
 Այսպիսով,  Նախիջևանի  երկրամասի  Դարաշամբի  մահալի  բնակավայրերը, որոնք տեղագրված էին լեռնալանջերին, գետերի ափերին, ձորերի մեջ ևհարթավայրերում,  հնագույն  շրջանից  գոյատևելով  մինչև  XVII-XVIII  դարերը,ավերվեցին, լքվեցին ու ամայացան։
  Մահալի գյուղերի մեծ մասը քաղաքատիպավաններ  էին,  հայկական  հնագույն  բնակատեղիներ,  մշակույթի  ու  գրչությանկենտրոններ։
  Մահալի բնակավայրերի հայաթափման համար խթան հանդիսացավ Պարսկաստանի վարած հայահալած քաղաքականությունը, որի հետևանքով  XVIII  դ.  կեսերին  նոր  թափով  վերսկսեց  հայ  բնակչության  զանգվածայինարտագաղթը։
   Մահալի  բնակավայրերից  շատերը  ավերվեցին,  մնացածը,զրկվելով հայ բնակչությունից և բնակեցվելով մահմեդական փոքրաթիվ քոչվորցեղերով, անշքացավ, տեղանունների որոշ մասը աղավաղվեց։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Աբրահամ  կաթողիկոսի  Կրետացւոյ  պատմագրութիւն  Անցիցն  Իւրոց  ԵՒՆատր-Շահին Պարսից, Վաղարշապատ, 1870, տպ. ս. Էջմիածնի, 129 էջ։
 2.  Ալիշան  Ղ., Սիսական, Վենետիկ,  1893,  ի  Մխիթարայ  Վանս,  Ի Ս.  Ղազար,1893, 522 էջ։
 3.  Այվազյան Ա., Ջուղա, Ե., 1984, «Սովետական գրող» հրատ., 50 էջ։
 4.  Այվազյան  Ա.,  Նյութեր  Նախիջևանի  հայկական  պատմական  հուշարձանների վերաբերյալ, ՊԲՀ, N 2, 1971, էջ 271-277։
 5.  Այվազյան Ա., Նախիջևանի պատմաճարտարապետական հուշարձանները,Ե., 1978 թ., «Հայաստան» հրատ., 131 էջ։
 6.  Գիրք  Ածաբանական  որ  կոչի  դրախտ  ցանկալի,  Շարադրեալ  ի  ՂազարուԱծբան Վարդապետէ Ճահկեցւոյ։
  Ի փառս Սրբոյն Էջմիածնի, Կ. Պոլիս, 1735,704 էջ։
 7.  Թովմայի վարդապետի Արծրունւոյ պատմութիւն տանն Արծրունեաց, Թիֆլիս, 1910, Աղանեանցի տպ.,  529 էջ։
 8.  ԺԴ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, կազմեց՝ Լ. Խաչիկյան,Ե., 1950, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 757 էջ։
 9.  Լալայեան Ե., Նախճաւան կամ Նախիջևանի ոստիկանական շրջան, Թիֆլիս, 1906, Արտատպված Ազգագրական Հանդէսից, 70 էջ։
 10.  Լեո, Երկերի Ժողովածու, հ. Գ, Ե., 1973, «Հայաստան» հրատ., 511 էջ։
 11.  Հայերեն ձեռագրերի ԺԷ դարի հիշատակարաններ (1601-1620թթ.),հ. Ա, կազմեցին՝ Վ. Հակոբյան, Ա. Հովհաննիսյան, Ե., 1974, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 828 էջ։
 12.  Հայերեն ձեռագրերի ԺԷ դարի հիշատակարաններ (1621-1640թթ.),հ. Բ, կազմեցին՝ Վ. Հակոբյան, Ա. Հովհաննիսյան, Ե., 1978, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 940 էջ։
 13.  Հայերեն  ձեռագրերի  ԺԷ  դարի  հիշատակարաններ  (1641-1660  թթ.),  հ.  Գ,կազմեց՝ Վ. Հակոբյան, Ե., 1984, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1015 էջ։
 14.  Հին հունական աղբյուրներ, Ա, Հովսեպոս Փլավիոս, Դիոն Կասսիոս, թարգմանությունը  բնագրից,  առաջաբանը  և  ծանոթագրությունները՝  Ս.  Կրկյաշարյանի, Ե., 1976, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 267 էջ։
 15.  Հին  Հայոց  տեղւոյ  անունները,  Հայոց  աշխարհին  պատմական  տեղագրութեան  մասին,  ուսումնասիրութիւններով,  գրեց  Հիւբշման,  թարգմանեց՝  Հ.Պիլէզիկճեան,  Մխիթ.  ՈՒխտէն,  Վիեննա,  1907,  ի  Մխիթարայ  Վանս,  Ի  Ս.Ղազար, 450 էջ։
 16.  Հնութիւնք Հայրենեաց ի գաւառին Երնջակու, աշխատութիւնն Արիստակէսվարդապետի  Սեդրակեան,  Վաղարշապատ,  1872, ի  տպարանի սրբոյ  Կաթողիկէ Էջմիածնի, 176 էջ։
 17.  Հովսեփյան Գ., Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք Հայոց պատմության մեջ, մասԳ, Նյու-Յորք, 1942/43, 305 էջ։
 18.  Մատենադարան, ձեռագիր N 4521։
 19.  Մատենադարան, ձեռագիր N 3468։
 20.  Մատենադարան, ձեռագիր N 4497։
 21.  Մատենադարան, ձեռագիր N 148։
 22.  Սմբատյան Մ., Նկարագիր սուրբ Կարապետի վանից Երնջակայ եւ շրջակայից նորա, Տփղիս, 1904, տպարան Մովսես Վարդանեանցի, 608 էջ։
 23.  Սրբոյ հորն մերոյ Մովսիսի Խորենացւոյ պատմութիւն Հայոց (այսուհետև`Մովսես Խորենացի), Թիֆլիս, 1910, Աղանեանցի տպ.,  430 էջ։
 24.  Վրույր Ա., Ջուղա, ՊԲՀ, N 4, 1967, էջ 170-180։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՓանոսյան Հրաչյա  Երանի - ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի հայցորդ, E-mail։

Որպես առանձին վարչական միավոր` Դարաշամբի մահալը առաջացել է  XV դ.՝ թուրքմենական քոչվոր ցեղերի տիրապետության շրջանում։
  Այն համապատասխանում էր Մեծ Հայքի Վասպուրական ու Սյունիք նահանգների՝ Նախճավան ու Ճահուկ գավառներին։
  XVII-XVIII դդ. Դարաշամբի մահալում հաշվվում էր 33-80 բնակավայր։
  Մահալի բնակավայրերին բնորոշ էր գծային տարաբնակեցումը, երբ գյուղերն ու քաղաքները դասավորված են Նախիջևան գետի և  նրա վտակների ավազանների երկարությամբ։
   Հայկական  ձեռագիր  ու  տպագիր  սկզբնաղբյուրների  և  օտար  հեղինակների հաղորդած տեղեկությունների հիման վրա ներկայացրել ենք այն բնակավայրերի տեղանունները և դրանց դիրքը, որոնք մինչ այդ անհայտ կամ սակավ  հայտնի են եղել հայ պատմագրության մեջ։
  Հնարավորության սահմաններում,  ստուգաբանել ենք մի շարք բնակավայրերի տեղանուններ, հատուկ ընդգծելով  դրանց  հայկական  ծագումը։
   Մի  շարք  բնակատեղիներ  հիմնադրեցին  XVIII  դ.  ընթացքում մահալի տարածք ներթափանցած քոչվոր մահմեդականները։
