Սյունիք-Արցախ բարբառային տարածքում պահպանված բույսերի անունների մեծ մասը հանդիպում են հին հայերենում, իսկ նրանցից ոմանք նմանություն ունեն հնդեվրոպական լեզուների հետ: Timeամանակի ընթացքում տարաբնույթ փոփոխությունների ենթարկվելիս բարբառային խումբը պահպանել է բառերը և բառային իմաստները, որոնք մասնակի կամ ամբողջական տեղեկատվություն են տրամադրում բառերի պատմական զարգացման մասին: Բարբառային տվյալների միաժամանակ և պարբերաբար ուսումնասիրությունը ստուգաբանական փորձ է կատարում հացահատիկային բառերի շուրջ:   Կարծում ենք, որ միայն գրական լեզվի պաշարը բավարար չէ բառերի մանրակրկիտ քննություն անցկացնելու համար:   Հետևաբար, բարբառային խմբում պահպանված բառի իմաստային արտահայտությունների ամբողջական ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև մատենագիտական ​​տեղեկատվության համեմատությունը այլ լեզուների հետ, կարող են օգտակար լինել բառի և իմաստով մուրացող այլ գոյականների ստուգաբանության համար: և և ար ար ար հաճություն ար ար հաճելի հաճույք: 1. Հղումներ:   Հացահատիկ բառը վկայվում է NHB- ում որպես «խոշոր, խաշած ցորեն, սորգա կամ գարի» [5, 148]:   AB- ն միավորում է ձավար և բուլղուր բառերը [4, 516]: (հղում կատարմանը ՝ Հ. Աճառյան): «Վաստակի գիրքը» նշում է «հացահատիկ պատրաստել». Հացահատիկ պատրաստել: Պատրաստիր աշորայի մի պատառ, այն տրորել կարագով և դնել ջեռոցում և տալ…, «յաղագ զմաթղաշ, տարեկանի (գարի), աղացած գարի կերակրելու համար: «Տվեք վեց ունցիա գարի» [7, ​​207] (շեշտադրումն ավելացված է): Այլ մատենագիտական ​​տվյալներ չկան, օրարական բառարաններում բնօրինակներից վկայություններ չկան [13, 444] [որոշ բառեր, որոնք ունեն հնչյունական կազմ և իմաստ ՝ մուրացկաններ ունեցող բառի հետ:   Օրինակ, Ն.Հովհաննիսյանը XII-XVII դդ. Նա ձեռագիր բառարաններից առանձնացրեց ցիրեալ բառը: «Իւրեալ.ծմրեալ. ծ γγ / կեալ. ճնշված մաշված. հիւծեալ. հաշիվ քամեալ. նուաւղ / զ (ել) », որը մենք չենք կարող նախապես ընդհանրացնել քննվող բառի հետ [11,36]:   Եվ ահա XVIII դարը: Նույնացուցիչների ձեռագիր բառարանում «Karabakhարաբաղյան բարբառով,« պատռելու »իմաստով հոդվածում դրված հարցը, հոդվածում դրված հարցը», Karabakhարաբաղի բարբառով ՝ «արցունք» իմաստով, բարբառը, բարբառում ՝ «34-35] բարբառում օգտագործված իմաստները ՝ բարբառային տվյալների առկայությամբ: ծիվ [ւ] -ծիվ [ւ] անէլ (Շին. և այլուր) || ՝ sprout-sprout, բայց twitch-twist իմաստով շարահյուսական տարբերակները գործնական են (հնարավոր է ՝ ցիվիլ բառի բարբառային տարբերակները):   Նրանց իմաստով «մուրալ» բառը գործածվում է մուրացկանության իմաստով, այն օգտագործվում է «փայտ կտրել, քար կտրել, կտրել» իմաստներով, ինչը նշում է նաեւ Ա. Կազմված բառարանում: Մարգարյանի կողմից, ցղգան «կացնաշերտ փայտ - չհոն» (Արտ. Նա - «խոտ չոր, կոշտ»), ցղանելը «փայտը կտրեց, չոն սարքեց» [14, 406]:  Իմ բարբառում ղղել և ղղել գրեթե բառերը գործածվում են գրեթե նույն իմաստով, տե՛ս Hat ghats կամ Tsghatskar, Tat- ի ջրանցքի հայտնի արձանագրությունը (այս մասին կարող եք տեսնել [24, 227]]): «Գորիսիմասը կտոր-կտոր անել» «պոկել, պոկել» Բառը բացատրելու առաջին փորձը հայտնաբերվել է Ա. Բագրատունու Վերգիլիոսի թարգմանության մեջ («Մշակություն»). «Ցորենի մոխիր ցանել, որը հացահատիկ է» [22, 15]. «Աշթիպ» (արտասանվում է մոխիր «չոր հաց»), որը Հ. Աճառյանը համարում է «անխոս» [2, 222]:   Հացահատիկը հանդիպում է նաև թարգմանական աշխատանքներում || հացահատիկ, որը համապատասխանում է անգլերեն Գրոտին (արտասանվում է հացահատիկային «հատիկ») »1. քաշը հավասար է գարի մեկ կամ կեսին, 2. երեքնուկ, հատիկ» [15, 321]:   Գրուայի («1. հատիկ, 2. բարձրորակ ալյուր») ֆրանսերեն թարգմանությունը նշանակում է «վարսակի ալյուր աղացած և կոպիտ աղացած - ցորեն, գարի» [6,494]:  Ռուսերեն Обрушать թարգմանաբար նշանակում է «կեղևը հանիր, հացահատիկ պատրաստիր» [28,624]:   «Էրքանք» բառի բացատրություններից մեկում մենք գտնում ենք. «Մի զույգ կարծր քարեր, հարթ և ամբողջ քարե քարեր, որոնք օգտագործվում են վիկմանտր պատրաստելու համար» [17, 120]: 2. Բարբառ և օտարերկրյա տվյալներ:   Հացահատիկը տարածված է հայկական բարբառներում. «1. կեղևազերծված ցորեն, 2. կովերի աղացած գարի »[9, 320]:   ՀԲՄ-ի «Գավառական» բաժնում օգտակար տեղեկություններ կան: Դրանից նրանք հացահատիկ էին պատրաստում ՝ «բամբասանք, բամբասանք», հացահատիկ հավաքելու «բամբասելու» համար, հացահատիկ աղալու «բամբասելու» համար, աղալ «երազել», աղալ «մեծ խոսելու համար» [2, 147]: Այս վերջին տառերը տրված են նաեւ «Հայ գավառական բառարանում», որի գործածությունը ներառված է Յերի բարբառում:   Նույն տեղում «մեծացնելու» համար տրվում է հարցական նշանով. [?]:   Այն հիշատակվում է նաև որպես «ցորենի ցորեն», «բարակ և բարակ ցորենի մի տեսակ», որն օգտագործվում է Արցախում [1, 681]:   Արարատյան բարբառով «ծեծված ցորեն» բառի փոխաբերական օգտագործումը հացահատիկ է դարձրել «բամբասել», միմյանցից հացահատիկ հավաքել «միմյանց հետ անհարկի վիճաբանելու համար» [16,69]:   Բարբառային բառի բացատրությունը մենք գտնում ենք 19-րդ դարի վերջին: «Եփած հացահատիկը (պարսկահայերն անվանում են եգիպտացորեն) պատրաստվում է նաև ցորենից» [8, 200]:   Ասում են, որ Գորիսումցարը ցորենի տեսակ է, ուստի «ցար» բառը նշանակում է «Ի՞նչ ես անում ivիվարում», «artիվարում արտեն, ի՞նչ ես անում»:   Այն ունի նույն անունը, ինչ թաքցնել բառը: «Կանաչ Ապարոշիդմեում, / օձի մռութի մեջ: / Ալպասլանի հոգին քեզ պսակելու է» (Դ. Վարուժան, «Կոտորած», Դ.): «Բամբասելու համար բառն անօգուտ է» (նշվում է, պարսկերեն փոխառություն) «ձավար» բառը հոմանիշ է «կորկոտ», «աշթիպ» [21, 677]:   Վերջինս լայն տարածում է գտել Միջին Արևելքում [25,27-37] (պարսկերեն ĵou / وج / բառի նմանությունները չեն նշում լեզվական պատկանելությունը), բայց նաև հայերենում, որը հավանաբար թուրքական փոխառությունների շարքում է ՝ չնշելով վարկառուի մասին և միջնորդ լեզուներ b /, արաբերեն: bārğul / لغر ب /, թուրքերեն: bulgur || ՝ bulğur, հայերեն burghuli / ბურღული / և այլն:   Սյունիք-Արցախ բարբառային խումբը նոր բառ է:   Այսօրվա կյանքում հացահատիկը կոչվում է «խաշած», իսկ «զանգվածային» ցորենը ՝ «խաշած, կոտրված կամ աղացած»:   Հ. Կարծում ենք, որ Աճառյանի «* պլորտել» [1, 912] բառը, որը վկայում է Արցախում ՝ «ամպերի կույտեր հավաքելով անձրև տալու համար», կազմվել է ոչ թե թութ բառի իմաստից ՝ «հասած խաղողի թթի խյուս» , բայց pirto gh || պլտօ ղ || ՝ պուլտօ ղ || ՝ purto gh = կազմից ՝ պղտորության ռազմական իմաստով: «Տարեկան», հայոց լեզվի վերջին վկայությունները Գորիսում ունեն Պարսկերենի հետ կապված խնդրագրերը ենթադրում են, որ «հատիկ» բառը հին բարբառի փոխառություն է, որը պահպանել է ոչ մասնավոր իմաստը ՝ «հատիկ, հատիկ»:   Բայց ավելի հավանական է, որ դա ընդհանուր բառ է տարածաշրջանի ժողովուրդների համար, հմմթ: Քրդական սավար «հատիկ (նաեւ ուտեստ [23, 531]), բլուր», թուրք. çavdar (թուրք. ՝ çavdar նշանակում է «տարեկանի, տարեկան», բայց Հ. Աճառյանը տարբերակում է թուրքերենը մամուլից. բարբառային բառեր ՝ Mes. T. et al., zavar «հատիկ» [2, 148]), կամ «բլուր», հայերեն , ավիվավի (ներ) «hachar»:   Վերջին կապի մեջ այն օգտագործվում է նաև «բամբասել, խոսքը երկարացնել» - շտապել, Արցախում դրան զուգահեռ ՝ սափրվել / շտապ անել իմաստներով, իմաստն արտահայտվում է կոշտ բառով կոմպոզիցիա - շտապել «արագ խոսել» [20, 245]: Հարկ է նշել, որ Գորիսում հացահատիկ բառն առավելապես ընկալվում է որպես «հացահատիկ, ցորեն» (ցորենը հիմնականում օգտագործվում է Արցախում [8, 488]), բայց «հացահատիկ» ՝ տարբեր կազմավորումներում առանձին օգտագործմամբ:   «Wheatորեն» բառի իմաստը հոմանիշ է «կոտրված հացահատիկ, կենդանիներին հատիկ հատկացված» բառին (այն օգտագործվում է նաեւ Արցախում || դա «հացահատիկ, կուտ» է (<danā / ه ناد / »սերմ, 3: սերմ, 4. կաթիլ, 5. փաթիլ, 6. հատիկ »): Կարծում ենք, որ Սյունիք-Արցախ բարբառային խումբը || «« լոբի »բառը,« բայց գարու հատիկը, գարու պատիճները հատիկավոր են, հատիկները հասունանում են », հենց այդ արմատից է):   Պահպանվել է հին աղոթք, երկրպագության խոսք: «Etaետա, նշիր, հացահատիկը չոր է, ուռուցիկ կա, տերևները նման են տերևների, հացահատիկը լամպի պես է, այրվում է այծի պես»:   Գարի, ցորենի այլ հացահատիկներ չեն օգտագործվում բույսերի այլ անվանումների ներքո: նշեք հարցերը: Յ Պոկորնին 3. Geneագումնաբանական հարցեր:   Գալով բառի ծագման մասին հարցին `նշենք, որ, այնուամենայնիվ, ստուգաբանության մեջ բառերի վերլուծության մեջ չի նշվում Jimիմաստ արմատի« հատիկը »[27, 512] առանց հայերեն տարբերակի, մասնավորապես , «գարի» ապացույցներ:   Հ.Աճառյանը էության մեջ բառի ծագումը էականորեն թողնում է անորոշության մեջ, ներկայացնում ուրիշների մեկնաբանությունները, որոնցում արմատը մուրում են ցորեն - սանսկ բառով: յավա, պրսկ. ĵav «գարի», հուն. ζειά «ցորեն» [եւ այլն. [2, 147]:   Գ Ahահուկյանը չի նշում «Հայոց լեզվի պատմություն» գրքում հատիկ բառը, բայց ՀՍՍՀ-ում այն ​​համարում է «աղքատ»: ծագումը ՝ «* iuo-: * ieuo-« հացահատիկ, գարի, կորեկ, լիտվերեն ջավայական «հացահատիկի» հիմքից, * i> * j> d նախածանցով [19, 474]: էլեկտրոնային թաղամասի գյուղատնտեսություն 4: Եզրակացություններ   Հաշվի առնելով հնդեվրոպական լեզուների հետ հայերենի բարբառներում հայտնաբերված բառերի նմանությունները, ավելի հավանական է, որ պահպանվեն Սյունիք-Արցախ բարբառի տարածքում առավել հաճախ օգտագործվող անունները. Կարծում ենք, որ այդ բառերից մեկը Կորկոտն է (հոմանիշ Կապանում ՝ Մեղրի, որը հիմնականում հանդիպում է Կապանում, Մեղրիում), այսինքն ՝ «ծեծված կամ աղացած ցորեն կամ գարի», Սյունիք-Արցախ, Կուրկուտ: Հնդեվրոպական ծագում: «G2rod- արմատից, որը բազմիցս տվել է enakhhinchpeskarkut <* kakrut <hnkh. g2ag2rōdo- »[2, 650]:  Գ Ahահուկյանը համարում է նաև HK ծագում. * Gogrod- * gred- արմատից «քերել, քերել» [19, 424]:  Հ.Աճառյանը մանրամասն ներկայացրեց հարակից լեզուներում կորկոտ բառի իմաստալից մուրացկանները ՝ «հատիկ, կորկոտ» 2 այլ իմաստներով [2, 650]: Հ.Աճառյանին փոխանցվածը, հավանաբար, համարում է * կոպիտ կոպիտ, Անդրադառնալով հացահատիկի || «Հացահատիկ» բառի գրավոր-բարբառային աղբյուրների տվյալների համաձայն ՝ մենք նկատում ենք, որ դրա երկրորդական իմաստը ՝ աղալ, աղալ «աղալ, աղալ», Սյունիքում ՝ աղալ, աղալ, «աղալ, երկարացնել », առաջնային էր, որից կազմավորվեց« աղացած հացահատիկի »իմաստը, որը հետագայում դարձավ հիմնական իմաստը:   Ի դեպ, այդ նույն դիմումը պետք է լինի քրքրված || «բամբասել», բայց «հացահատիկը մաքրել, հացահատիկ պատրաստել»:   Կարծում ենք, որ «հատիկ, ցորենի մի տեսակ» իմաստը պետք է որպես ելակետ ընդունվի հատիկ բառի ուսումնասիրության համար, որից Սյունիքում պահպանվել է բարակ կարմրավուն ցորենի տեսակ:   Նույնը ճիշտ է «կորկոտ» բառի համար `կորկոտ կամ կուրկուտ <կոտ-կոթ« հատիկ-հատիկ », ապաշխարությամբ` կորկոտ || կուրկուտ Իմաստաբանական քննությունը թույլ է տալիս հակված լինել այն կարծիքին, որ հացահատիկ և կորկոտ, համապատասխանաբար ցար, քուրկուտ բառերը ունեն հնդեվրոպական գրավչություն:   Հացահատիկ բառը հայերեն տարբերակներում տարածվել է «ընդհանրացված բուսական հատիկ» իմաստով: (հմմտ. պարսկ. ՝ çavdar / radwach / «աշորա, տարեկան» [2, 15]):   Ս. Գրքում հայտնաբերված hajar (–օհոլ.) Բառի իմաստները վերաբերում են նաև ցորենի որոշակի տեսակի. «Եվ ցորենն ու տաշտը չէին կերել, քանի որ դրանք անագ էին» (Ելք 932), և, ահա, այնտեղ կար մի կտոր հաց և մի կուժ ջուր »),« Կորեա և ոսպ իր սահմաններում »(Isa 2825),« Ոսպ և ոլոռ, Կորեերեն և ոսպ »(Եզեկ 49), որը Գ. ahահուկյանը համարում է դա «թերի հնդեվրոպական - * ades / * ados-« հաճար », * ad- արմատից * -io- վերջածանցով» [19, 440], որն անցավ կովկասյան ձիերին: (H <y) աճ-ար. * I eu o-) Գ. Խնդիր կա Գ. Ahահուկյանի առաջարկած * i »* ĵ> d [19, 474] հատվածի անցման վերաբերյալ: * ad-io-, և ձավ-ար `* iuo- (* ieuo Առաջարկում ենք հարցը նայել * ad- արմատ * da- ձ> ձա ածականով, որը հետագայում զարգացավ ինքնուրույն` բառային տարբերակներից վերածվելով առանձին իմաստայինի բառեր   Հետագայում հացահատիկը ենթարկվեց -i-aholovma- ին, ինչը, հնարավոր է, հանգեցրեց ոչ վանկային [18, 117] հնչյունական կապին. Ձավար * * ad-io - / * aud-io (լատ. Ador "hachar"): Մենք լատինական զուգահեռը վերցրել ենք Գ. Ahահուկյանից [19, 440]) = brb: ցիվարի || ցիվարի || ցավարի       Դա նույնպես կարելի է լուծված համարել: * dh (> ճ)> * gh (ձ> ծ) անջատման խնդիր: հմթ. ՝ աղանձ, խինդ, (խնծիղ || խնձիղ) և այլ [3, 538]: Այսպիսով, (ը) աղարը ՝ «ցորենի փոքր տեսակ», բխում է հացահատիկ «մանրացված ցորեն կամ գարի» բառի իմաստից (տարբեր կարծիքներ կան գարի բառակազմության վերաբերյալ:  Մ. Ֆասմերը և մյուսները «* аŋk-» - ը դնում են «ծալել, ծալել» իմաստի տակ [29, 571-572]) - ծուռ, իսկ Սյունիք-Արցախ բարբառի տարածքում պահպանվել է նախնական իմաստը ՝ «ցորենի մի տեսակ» , getreide «հացահատիկ», getreideart «հացահատիկ», գոթ: ատիսկ (* ադես-կո-) «ցանք, հացահատիկ ցանել», հմտ. ածիկ և հացահատիկ և այլն, որոնք բոլորը ծագում են նա * ades- կամ * ados- [27, 45] «հացահատիկ» արմատից: ։

Սյունիք-Արցախ  բարբառային  տարածքում  հանդիպող  հիմնական  բուսանունները  հիշատակվում  են  նաև  հին  հայերենի  բնագրային  սկզբնաղբյուրներում։
   Մատենագրական  տեղեկությունները,  օտար  լեզուներում  առկա  ձևերը  և  հայերենի  բարբառային  տվյալները  հնարավորություն են տալիս ոչ միայն քննելու ձավար և հաճար բառերի  ձևիմաստային ընդհանրությունները, այլև նրանց առնչակից այլ բառեր։
    Պարզվում  է,  որ  Սյունիք-Արցախ  բարբառային  տարածքում  գործածվող  ծա վա ր  (ձավար)  բառը  տարածված  է  ոչ  միայն  հայերենում,  այլև  հարևան  ենք՝  հաճար  արմատի  դրափոխությամբ  է  առաջ  եկել  ձավար  բառը,  որոնց  հիմքը  գալիս  է  հնդեվրոպական մայր լեզվից՝ *ad-io-/*aud-io «հացահատիկ» արմատից։
