ՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԻ ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՈՒԺԸՔրեական  օրենքի՝  ժամանակի  մեջ  գործողության  մեխանիզմի  արմատներըգտնվում են Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում։
  Քրեական օրենքի հետադարձ ուժինեն անդրադարձել այնպիսի հեղինակավոր իրավաբաններ և հռետորներ, ինչպիսիքեն  Դեմոսֆենեսը  (մ.թ.ա.  384–322  թթ.)  [1]  և  Ցիցերոնը  (մ.թ.ա.  106-43  թթ.)  [2]։
 Հետագայում,  մասնավորապես  միջնադարում,  քրեական  օրենքի  հետադարձ  ուժիինստիտուտը  կորցրել  է  իր  արդիականությունը։
   Իրավիճակը  սկսել  է  որակապեսփոխվել միայն բուրժուական հեղափոխությունների ընթացքում (XVII-XVIII դդ.)։
  Հենցայս ժամանակաշրջանում աստիճանաբար քրեական օրենքի գործողության խնդիրըդուրս է գալիս փիլիսոփայության տիրույթից և սկսում դիտվել միայն իրավաբանականասպեկտով.  եվրոպական  և  ռուսական  սահմանադրություններում  սկսում  ենամրագրվել քրեական օրենքի՝ ժամանակի մեջ գործողության մեխանիզմին, ինչպեսնաև  քրեական  օրենքի  հետադարձ  ուժին  առնչվող  դրույթներ։
   Խորհրդայինկառավարությունը  1917  թ.-ի  Հոկտեմբերյան  հեղափոխությունից  հետո  ակտիվորենկիրառում էր քրեական օրենքի հետադարձ ուժի սկզբունքը նաև այնպիսի օրենքներիդեպքում,  որոնք  համարվում  էին  հանցավորությունը  սահմանող  կամ  պատիժըխստացնող։
  Մինչև 1960-1961 թթ.-ը խորհրդային օրենսդրությամբ սահմանված էր,որ  արարքի  հանցավորությունը  վերացնող  կամ  պատիժը  մեղմացնող  օրենքըհետադարձ ուժ ունի, իսկ հանցավորությունը սահմանող կամ պատիժը  խստացնողօրենքի  հետադարձ  ուժի  նկատմամբ  արգելք  չկար։
   1960-1961  թթ.  միութենականհանրապետությունների կողմից ընդունված օրենսգրքերով սահմանվեց այդ արգելքը։
 Սակայն  այն,  ընդհանուր  առմամբ,  ուներ  հռչակագրային  բնույթ,  քանի  որիրավակիրառ պրակտիկայում, քաղաքական կամքով պայմանավորված, բազմաթիվէին այնպիսի դեպքերը, երբ հետադարձ ուժ էր տրվում արարքի հանցավորությունըսահմանող կամ պատիժը խստացնող օրենքներին [3]։
 Ժամանակի  ընթացքում  քրեական  օրենքի  գործողության  խնդիրը  պատմականորեն  ձևավորվել  և  զարգացել  է  որպես  խնդիր՝  կապված  քրեական  օրենքիհետադարձ ուժի կամ գործողության հետ։
  Քրեական օրենքի հետադարձ ուժի հետկապված  դրույթները  կազմում  են  ժամանակի  ընթացքում  նրա  գործողությանռետրոակտիվ  սկզբունքը։
   ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  (հետագայում  նաև՝  «քր.  օր.»)հոդված  13-ը  սահմանում  է՝  «1.  Արարքի  հանցավորությունը  վերացնող,  պատիժըմեղմացնող կամ հանցանք կատարած անձի  վիճակն այլ կերպ բարելավող օրենքըհետադարձ  ուժ  ունի,  այսինքն՝  տարածվում  է  մինչև  այդ  օրենքն  ուժի  մեջ  մտնելըհամապատասխան արարք կատարած անձանց վրա, այդ թվում այն անձանց, ովքերկրում են պատիժը կամ կրել են դա, սակայն ունեն դատվածություն»։
  ՀՀ քր. օր.-ը,ՀԽՍՀ 1961 թ.-ի քրեական օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի համեմատությամբ, ընդլայնել էքրեական  օրենքի  հետադարձ  ուժի  սահմանները՝  հետադարձ  ուժ  տալով  նաևհանցանք  կատարած  անձի  վիճակն  այլ  կերպ  բարելավող  օրենքին։
   Հանցանքկատարած  անձի  վիճակն  այլ  կերպ  բարելավող  է  համարվում  այն  օրենքը,  որը  չիվերացնում արարքի հանցավորությունը, չի մեղմացնում պատիժը, սակայն քրեականպատասխանատվության  և  պատժի  նշանակման,  քրեական  պատասխանատվությունից  կամ  պատժից  ազատելու  կարգի  ու  պայմանների  հետ  կապված՝  առավելնպաստավոր պայմաններ է ստեղծում հանցանք կատարած անձի համար [4]։
  Նմանիրավիճակները  կարող  են  բազմազան  լինել  և  վերաբերել  քրեական  իրավունքիԸնդհանուր  մասի  տարբեր  ինստիտուտներին,  մասնավորապես՝  պատժի  կրմանկարգին,  պատժից  պայմանականորեն  վաղաժամկետ  ազատելուն,  վաղեմությանժամկետներին և այլն։
  Օրինակ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 22-ի 2-րդ և 3-րդմասերում ամրագրված են նորմեր, որոնք վերաբերում են համապատասխանաբարվտանգավոր ռեցիդիվին և առանձնապես վտանգավոր ռեցիդիվին։
  ՀՀ քրեական նորօրենսգրքի նախագծի 56-րդ հոդվածում «վտանգավոր ռեցիդիվ» և «առանձնապեսվտանգավոր  ռեցիդիվ»  հասկացությունները  բացակայում  են։
   ՀՀ  նոր  քր.  օր.  նախագծի  56-րդ  հոդվածը  հանցանք  կատարած  անձի  վիճակը  այլ  կերպ  բարելավողօրենք է, որը, ՀՀ նոր քր. օր. նախագծի 9-րդ հոդվածի 2-րդ մասի1 համաձայն պետքէ  ունենա  հետադարձ  ուժ։
   Սա  նշանակում  է,  որ  այն  դեպքերը,  որոնցում  հանցագործությունների ռեցիդիվը որակվել է վտանգավոր կամ առանձնապես վտանգավոր,ենթակա  են  վերաորակման։
   Մեկ  այլ  օրինակ.  ՀՀ  նոր  քր.  օր.  նախագծի  51-րդհոդվածի  3-րդ  մասը  սահմանում  է՝  «Հանցանքը  համարվում  է  հանցավոր  կազմակերպության կողմից կատարված, եթե կատարվել է մեկ կամ մի քանի հանցանքներկատարելու համար ստեղծված երեք կամ ավելի անձից բաղկացած կայուն խմբի կամխմբերի միավորման կողմից։
  Հանցանքը համարվում է հանցավոր կազմակերպության կողմից կատարված նաև այն դեպքում, երբ դա ստեղծած կամ ղեկավարող անձիդիտավորության  մեջ  ընդգրկված  հանցանքը  անմիջականորեն  կատարել  է  խմբիթեկուզ մեկ անդամը կամ խմբի առաջադրանքով՝ դրա անդամ չհանդիսացող անձը»։
 ՀՀ  քրեական  նոր  օրենսգրքի  նախագիծը  միավորել  է  «կազմակերպված  խումբ»  և«հանցավոր  համագործակցություն»  երևույթները։
   Այն  հանցանքների  նկատմամբ,որոնք  որակվել  են  կազմակերպված  խմբի  կողմից  կատարված,  ՀՀ  նոր  քր.  օր.նախագծի 51-րդ հոդվածի 3-րդ մասը կհամարվի հանցանք կատարած անձի վիճակըայլ  կերպ  վատթարացնող  և  հետադարձ  ուժ  չի  ունենա։
   Այն  հանցանքներինկատմամբ,  որոնք  որակվել  են  հանցավոր  համագործակցության  կողմից1  Տեքստում հղում  է  կատարված  ՀՀ  քրեական  նոր  օրենսգրքի նախագծի  հոդվածին,  քանի  որ  նախագծի ուժի մեջ մտնելուց հետո ներկայիս գործող օրենսգիրքը դադարելու է գործելուց։
 կատարված, ելնելով դրանց էությունից, ՀՀ քրեական նոր օրենսգրքի նախագծի 51րդ հոդվածի 3-րդ մասը մի դեպքում կհամարվի հանցանք կատարած անձի վիճակըայլ կերպ բարելավող և հետադարձ ուժ կունենա, մեկ այլ դեպքում արարքի որակումըչի փոխվի։
  Հետադարձ ուժը, ինչպես հայտնի է իրավունքի տեսությունից, կարող է լինելհասարակ  կամ  ռևիզիոն  (վերստուգիչ)  [5]։
   Հասարակ  հետադարձ  ուժի  դեպքումքրեական նոր օրենքը տարածվում է միայն այն հանցագործությունների վրա, որոնցվերաբերյալ  դեռ  կայացված  չէ  կամ  դեռևս  օրինական  ուժի  մեջ  մտած  չէ  կոնկրետգործով  իրավական  որոշում։
   Ռևիզիոն  հետադարձ  ուժի  դեպքում  քրեական  նորօրենքը տարածվում է նաև այն հարաբերությունների վրա, որոնց վերաբերյալ արդենօրինական  ուժի  մեջ  է  մտել  մեղադրական  դատավճիռ  [6]։
   Քրեական  օրենքիհետադարձ  ուժի  օրենսդրական  սահմանման  համաձայն  այն  ունի  և՛  հասարակ,  և՛ռևիզիոն  հետադարձ  ուժ։
   Հասարակ  հետադարձ  ուժի  դեպքում  խնդիրներ  չենառաջանում.  եթե  կոնկրետ  գործով  չկա  օրինական  ուժի  մեջ  մտած  դատավճիռ,դատարանը պետք է առաջնորդվի ուժի մեջ մտած ավելի մեղմ քրեական օրենքով։
 Սակայն բազմաթիվ խնդիրներ են առաջանում ռևիզիոն հետադարձ ուժի դեպքում.դատարանը ստիպված է լինում վերացնել արդեն կայացված և օրինական ուժի մեջմտած  մեղադրական  դատավճիռները՝  ավելի  մեղմ  օրենքի  շրջանակներում։
 Քրեական  օրենքի  հետադարձ  ուժի  մեխանիզմը  ավելի  պարզ  պատկերացնելուհամար այն դիտարկենք օրինակների միջոցով։
 ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  138-րդ  հոդվածը  բռնաբարության  համար  որպեսսանկցիա  է  նախատեսում  ազատազրկումը՝  երեքից  վեց  տարի  ժամկետով։
   ՀՀքրեական նոր օրենսգրքի  նախագծի 193-րդ հոդվածը, որը միավորել է ՀՀ քր. օր.-իերկու հոդված՝ բռնաբարությունը (138) և սեքսուալ բնույթի բռնի գործողությունները(139),  նույն  արարքի  համար  որպես  սանկցիա  է  նախատեսում  ազատազրկումը՝երկուսից  հինգ  տարի  ժամկետով2։
   ՀՀ  նոր  քր.  օր.-ի  նախագծի  հոդված  193-ը2 Այս փոփոխությունը, մեր կարծիքով, արդարացված չէ հետևյալ պատճառաբանմամբ. ՀՀ քր. օր.-ի138-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված սանկցիայի հիմքով (երեքից վեց տարի ազատազրկում) ՀՀ քր. օր.-ի հոդված 19-ի 3-րդ և 4-րդ մասերի համաձայն՝ այն համարվում է ծանր հանցագործություն,իսկ ՀՀ քրեական նոր օրենսգրքի  նախագծի հոդված 193-ի 1-ին մասով նախատեսված սանկցիայի հիմքով (երկուսից հինգ տարի ազատազրկում), ՀՀ նոր քր. օր.-ի նախագծի հոդված 18-ի 3-րդ մասիհամաձայն՝  այն  համարվելու  է  միջին  ծանրության  հանցագործություն։
   Բանն  այն  է,  որ  ՀՀ  Սահմանադրության 3-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Հայաստանի Հանրապետությունում մարդը բարձրագույնարժեք է։
  Մարդու անօտարելի արժանապատվությունն իր իրավունքների և ազատությունների անքակտելի հիմքն է։
  2. Մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների և ազատությունների հարգումն ուպաշտպանությունը  հանրային  իշխանության  պարտականություններն  են»,  իսկ  31-րդ  հոդվածիհամաձայն՝  «1.  Յուրաքանչյուր  ոք  ունի  իր  մասնավոր  և  ընտանեկան  կյանքի,  պատվի  ու  բարիհամբավի անձեռնմխելիության իրավունք»։
  «Մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիություն» բառակապակցության տակ հասկացվում է նաև սեռական անձեռնմխելիությունը։
  Ուստի, մեր կարծիքով, ՀՀ նոր քր.օր.-ի  նախագծի հոդված 193-ի 1-ին մասի սանկցիան անհրաժեշտ է դարձնել կա՛մ երկուսից վեց տարի,կա՛մ  թողնել  ՀՀ  քր.  օր.-ի  138-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  կարգավորմամբ՝  երեքից  վեց  տարի։
   Այսպարագայում այն կհամարվի ծանր հանցագործություն։
 պատիժը մեղմացնող օրենք է և, համաձայն ՀՀ նոր քր. օր.-ի նախագծի 9-րդ հոդվածի2-րդ մասի, պետք է ունենա հետադարձ ուժ։
 Իսկ ի՞նչ չափանիշներով պետք է ղեկավարվի դատարանը պատժի կրճատմանժամանակ։
  Մի կողմից արդեն նշանակված է արդար պատիժ, և քրեական նոր օրենքըչի վերացնում արարքի հանցավորությունը, իսկ մյուս կողմից նախկինում նշանակվածպատիժը  չի  կարող  մնալ  նույնը։
   «Պատժի  կրճատման  սահմաններ»  կատեգորիանենթակա  է  դատավորի  հայեցողությա՞նը,  թե  կրճատման  սահմանները  պետք  էհստակ ձևակերպված լինեն։
  Գործի դատական վերանայումը ոչնչով եզրագծված չէ։
 Դատարանի խնդիրը պատժի կրճատման ժամանակ այնպիսի պատիժ նշանակելն է,որը  համաչափ  կլինի  սանկցիայի  իջեցված  նոր  սահմաններին  այնպես,  որ  պահպանվի  համամասնությունը  նոր  սանկցիայի  սահմաններում  կրճատված  պատժի  ևնախկին սանկցիայի սահմաններում նշանակված պատժի միջև։
  Այսպիսի համամասնությունը հնարավոր է ներկայացնել մաթեմատիկական բանաձևի միջոցով3։
 Ենթադրենք՝  տրված  է  հետևյալ  միջակայքը`  [a;b],  և  դատարանի  կողմիցազատազրկման ձևով նշանակված, տարիներով հաշվարկվող պատիժը՝ c-ն։
  Հետագայում ընդունվում է քրեական նոր օրենք, որն իր բնույթով համապատասխանում էՀՀ քր. օր.-ի հոդված 13-ի 1-ին կամ 3-րդ մասին։
  Քրեական նոր օրենքով սահմանվումէ  այլ  ինտերվալ,  այն  է՝  [d;e]։
   Առաջանում  է  անհրաժեշտություն  [d;e]  միջակայքումգտնել x-ը՝ պատժի չափը կրճատման արդյունքում, որը պետք է համապատասխանիc-ի նշանակությանը։
  Այս խնդիրը լուծվում  է՝  [a;b]  և  [d;e]  միջակայքերը  [0;1]  միջակայքի բերելով, որը մաթեմատիկայում կոչվում է նորմավորում։
  Այս պարագայում c-նև  x-ը  պետք  է  գտնվեն  [0;1]  միջակայքում։
   Բանաձևը  կիրառելիս  ստացվում  էհետևյալը. [a;b] -> c, [d;e] -> x => (c-a)/(b-a) = (x-d)/(e-d) => (x-d)(b-a) = (e-d)(c-a) => xd = (e-d)(c-a)/(b-a) => x = d+( e-d)(c-a)/(b-a)։
 Վերը  նշված  առաջին  հայացքից  բարդ  թվացող  բանաձևն  ավելի  հստակպատկերացնելու համար այն դիտարկենք օրինակի վրա։
  ՀՀ քր. օր.-ի 131-րդ հոդվածի («Մարդուն առևանգելը») 2-րդ մասի 4-րդ կետը («անչափահասի նկատմամբ»)որպես սանկցիա էր նախատեսում ազատազրկումը՝ չորսից ութ տարի ժամկետով։
  Այսժամկետը համապատասխանում է բանաձևի [a;b] միջակայքին, այսինքն, ըստ հոդվածի, ստացվում է հետևյալ միջակայքը՝ [4;8]։
  Ենթադրենք այս հանցանքը կատարածանձը դատարանի՝ օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով ազատազրկվել է 5 տարի6 ամիս ժամկետով։
  5 տարի 6 ամիսը, որը հավասար է 5,5 տարվա, համա-պատասխանում է  c-ին։
  Այսինքն, ըստ հոդվածի, c=5.54։
  ՀՀ նոր քր. օր.-ի նախագիծը նույնարարքի համար 188-րդ հոդվածի («Մարդուն առևանգելը») 2-րդ մասի 4-րդ կետով3 Մաթեմատիկական բանաձևով հաշվարկման կարգի հեղինակն է Տոմսկի պետական համալսարանիիրավաբանական ինստիտուտի քրեական և քրեակատարողական իրավունքների և կրիմինալոգիայիամբիոնի  դոցենտ,  ի.գ.թ.  Մարատ  Տագիրի  Վալեևը։
   Տե՛ս  Валеев  М.  Т.,  Обратная  сила  уголовногозакона и сокращение наказания, Вестник ТГУ, 2011, Право N 2, cc. 47-8։
 4 Բանաձևը հաշվարկվում է տարիներով։
 («անչափահասի նկատմամբ») նախատեսում է ազատազրկում՝ երկուսից վեց տարիժամկետով։
   Այս  ժամկետը  համապատասխանում  է  բանաձևի  [d;e]  միջակայքին,ստացվում է՝ [d;e] = [2;6]։
  Այս պայմաններում հարց է առաջանում՝ ինչ չափով դատարանը  պետք  է  կրճատի  նշանակված  պատիժը։
   Օգտվելով  բանաձևից  ստանումենք հետևյալը՝ [4;8] -> 5.5, [2;6] -> x => (5.5-4)/(8-4) = (x-2)/(6-2) => (x-2)(8-4) = (62)(5.5-4)  =>  x-2  =  (6-2)(5.5-4)/(8-4)  =>  x  =  2+(6-2)(5.5-4)/(8-4)  =>  x  =  3.5  տարի,այսինքն՝ 3 տարի և 6 ամիս։
  Ուստի, եթե պատժի կրճատման պահին անձը այսպիսիժամկետով,  այն  է՝  3  տարի  6  ամիս,  կրել  է  իր  պատիժը,  նա  ենթակա  է  ազատարձակման։
 Եվս  մեկ  օրինակ՝  ՀՀ  քր.  օր.-ի  182-րդ  հոդվածի  («Շորթում»)  1-ին  մասովնախատեսված սանկցիաներից է նաև ազատազրկումը՝ առավելագույնը չորս տարիժամկետով։
  Այս դեպքում նվազագույն ժամկետը հավասար է տվյալ պատժատեսակիհամար  օրենքով  սահմանված  նվազագույն  չափին։
   ՀՀ  քր.  օր.-ի  59-րդ  հոդվածիհամաձայն՝ «2. Ազատազրկումը սահմանվում է երեք ամսից քսան տարի ժամկետով»։
 Այսպիսով՝  ՀՀ  քր.  օր.-ի  182-րդ  հոդվածի  սանկցիայով  նախատեսված  ազատազրկումը կարող է ընդգրկել 3 ամսից մինչև 5 տարի ժամանակահատվածը։
  Քանիոր բանաձևը հաշվարկվում է տարիներով, ուստի 3 ամիսը պետք է վերածել տարվա։
 Ստացվում է 0.25 տարի։
  Այսպիսով՝ բանաձևի [a;b] միջակայքը համապատասխանումէ [0.25;5]։
  Ենթադրենք՝ այսպիսի հանցանք կատարած անձը դատարանի՝ օրինականուժի մեջ մտած դատավճռով դատապարտվել է 3 տարվա ազատազրկման։
  ստացվումէ՝  c=3։
   ՀՀ  նոր  քր.  օր.-ի  նախագծի  241-րդ  հոդվածի  («Շորթում»)  1-ին  մասը  նույնարարքի համար ազատազրկման ձևով պատիժ է նախատեսում՝ առավելագույնը երեքտարի ժամկետով։
  Ինչպես արդեն ասվել է վերևում՝ նվազագույն ժամկետը հավասարէ տվյալ պատժատեսակի համար օրենքով սահմանված նվազագույն չափին։
  ՀՀ նորքր. օր.-ի նախագծի հոդված 68-ը ևս սահմանում է՝ «2. Ազատազրկումը սահմանվումէ երեք ամսից քսան տարի ժամկետով»։
  Ստացվում է, որ ՀՀ նոր քր. օր.-ի նախագծի241-րդ հոդվածի 1-ին մասի սանկցիայով նախատեսված ազատազրկումը ընդգրկումէ  3  ամսից  մինչև  3  տարի  ժամանակահատվածը։
   Հետևաբար  բանաձևի  [d;e]միջակայքը հավասար է [0.25;3]։
  Ի՞նչ չափով պետք է կրճատվի դատարանի կողմիցնշանակված ժամկետը։
  Օգտվելով բանաձևից՝ ստանում ենք հետևյալը՝ [0,25;5] -> 3,1,84  տարվա,  այսինքն՝  1  տարի  10  ամիս  և  8  օր։
   Ուստի,  եթե  պատժի  կրճատմանպահին անձը այսպիսի ժամկետով, այն է՝ 1 տարի 10 ամիս և 8 օր, կրել է իր պատիժը,նա ենթակա է ազատ արձակման։
 Սակայն հարկ է նաև նշել, որ բանաձևը կիրառելի է միայն այն դեպքերում, երբմեղմացվում է տարիներով (ամիսներով, օրերով, որոնք բանաձևում հաշվարկվում ենտարիներով)  հաշվարկվող  պատիժը.  կիրառման  ենթակա  այլ  պատժամիջոցներիդեպքում այն չի գործում։
 Որոշ բարդություններ են առաջանում այն իրավիճակներում, երբ քրեական նորօրենքով  սանկցիայում  պատժի  առավելագույն  չափը  բարձրացվում  է,  իսկ  նվազագույնը՝ իջեցվում կամ, ընդհակառակը` առավելագույնն իջեցվում է, իսկ նվազագույնը՝բարձրացվում։
  Գիտնականների մի մասը գտնում է, որ այս դեպքում պետք է հիմքընդունել  սանկցիայի  վերին  սահմանը  և  մեղմացնող  համարել  այն  օրենքը,  որտեղառավելագույն  չափն  է  իջեցված։
   Եթե  նոր  օրենքով  սանկցիայի  վերին  սահմանըբարձրացված  է,  իսկ  նվազագույնը՝  իջեցված,  ապա  նման  օրենքը  համարվում  էխստացնող և հետադարձ ուժ չունի [7]։
  Սակայն այսպիսի դեպքերում պետք է հաշվիառնել այն հանգամանքը, որ սանկցիայի նվազագույն սահմանն իջեցված է, և այդմասով օրենքը կարող է հետադարձ ուժ ունենալ։
  ՀՀ քր. օր.-ի  հոդված 13-ի 3-րդ մասիհամաձայն՝ «Պատասխանատվությունը մասնակիորեն մեղմացնող և միաժամանակպատասխանատվությունը  մասնակիորեն  խստացնող  օրենքը  հետադարձ  ուժ  ունիմիայն այն մասով, որը մեղմացնում է պատասխանատվությունը»։
  Օրինակ՝ հանցանքի կատարման պահին գործող օրենքով նախատեսված էր ազատազրկում՝ 4-7 տարիժամկետով,  իսկ  նոր  օրենքով  նախատեսվել  է  3-8  տարի  ժամկետով։
   Այս  դեպքումհետադարձ ուժ կարող է տրվել պատժի նվազագույն չափին, իսկ դատարանը պատիժնշանակելիս պետք է ղեկավարվի 3-7 տարի ժամկետով ազատազրկման տիրույթով։
 Առանձնակի  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում  միջանկյալ  քրեական  օրենքիհետադարձ ուժի հարցը։
  Միջանկյալ է համարվում քրեական այն օրենքը, որը ուժիմեջ  է  մտել  անձի  կողմից  հանցանք  կատարելուց  հետո,  սակայն  մինչև  իրավասումարմնի  կողմից  անձին  քրեական  պատասխանատվության  ենթարկելը  կամդատարանի կողմից դատավճիռ կամ դատական այլ ակտ կայացնելը ուժը կորցրել է։
 Խոսքը այնպիսի իրավիճակի մասին է, երբ արարքը կատարման պահին համարվումէ  հանցավոր,  հետո  այն  ապաքրեականացվում  է  կամ  պատասխանատվությունըմեղմացվում  է,  սակայն  որոշ  ժամանակ  անց  կրկին  կատարվում  է  արարքի  քրեականացվում, կամ պատասխանատվությունը այդպիսի արարքի համար խստացվում է։
 ՀՀ քր. օր.-ի ո՛չ 13-րդ, ո՛չ էլ որևէ այլ հոդված միջանկյալ քրեական օրենքի հետադարձուժին վերաբերող նորմեր չի բովանդակում։
  Միջանկյալ քրեական օրենքի հետադարձուժի  հարցը  ակտիվորեն  քննարկվում  է  քրեական  իրավունքի  գիտության  կողմից։
 Հնարավոր  է  առանձնացնել  այս  հարցի  կապակցությամբ  արտահայտված  երեքտեսակետ՝- միջանկյալ քրեական օրենքը հետադարձ ուժ չունի [8, 9],  - միջանկյալ քրեական օրենքը հետադարձ ուժ չունի, սակայն այնուամենայնիվ,թողնում է ազդեցություն [10],-  միջանկյալ  քրեական  օրենքը  հետադարձ  ուժ  ունի,  եթե  այն  ավելի  մեղմ  էգործող օրենքի համեմատությամբ [11, 12, 13]։
 Առաջին  տեսակետի  ներկայացուցիչները  գտնում  են,  որ  միջանկյալ  քրեականօրենքը  չի  կարող  կիրառվել,  քանի  որ  այն  չի  գործել  ո՛չ  հանցանքի  կատարմանպահին,  ո՛չ  էլ  իրավակիրառ  մարմնի  կողմից  որոշում  կայացնելիս։
   Այս  մոտեցումը,սակայն, արդարացված չէ. միջազգային ակտերը այլ բան են պահանջում։
  Մասնավորապես՝  Քաղաքացիական  և  քաղաքական  իրավունքների  մասին  միջազգայինդաշնագրի 3-րդ մասի հոդված 15-ի համաձայն՝ «1. Ոչ ոք չի կարող հանցագործությանհամար մեղավոր ճանաչվել, եթե գործողության կամ անգործության պահին գործողներպետական  կամ  միջազգային  իրավունքի  համաձայն  դա  հանցագործություն  չիհամարվել։
   Նմանապես  չի  կարող  նշանակվել  ավելի  ծանր  պատիժ,  քան  այն,  որըկիրառման  էր  ենթակա  հանցագործության  կատարման  պահին։
   Եթե  հանցագործությունը կատարելուց հետո օրենքով ավելի մեղմ պատիժ է սահմանվում, այդ օրենքիգործողությունը տարածվում է տվյալ հանցանքի վրա [14]։
 Երկրորդ  տեսակետի  կողմնակիցները  գտնում  են,  որ  միջանկյալ  քրեականօրենքը հետադարձ ուժ չունի, բայց որոշակի ազդեցություն ունի. պատիժ նշանակելուժամանակ դատարանը չի կարող դուրս գալ միջանկյալ քրեական օրենքով նախատեսված  առավելագույն  սահմանից։
   Մ.  Բլումը  և  Ա.  Տիլլեն  գրում  են՝  «Հանցանքըորակվում  է  հանցավոր  արարքի  կատարման  պահին  գործող  օրենքով,  սակայնպատժի նշանակման ժամանակ դրա վերին չափը սահմանափակվում է ավելի մեղմմիջանկյալ քրեական օրենքով նախատեսված առավելագույն սահմանով՝ վերջինիսհղում  կատարելով»  [15]։
   Այս  մոտեցումը,  սակայն,  հակասական  է.  սկզբում  նրանքգրում են, որ միջանկյալ քրեական օրենքը այլևս գոյություն չունի, ուստի ենթակա չէկիրառման,  իսկ  շարունակությունում  նշում,  որ  պատժի  վերին  սահմանը  չի  կարողգերազանցել  միջանկյալ  քրեական  օրենքով  նախատեսված  առավելագույն  չափը։
 Հիմք ընդունելով Մ. Բլումի և Ա. Տիլլեի՝ սկզբում արտահայտված տեսակետը՝ ստացվում  է,  որ  պետք  է  հղում  կատարել  գոյություն  չունեցող  օրենքին,  ինչը  տրամաբանական չէ։
 Ներկայումս  գիտնականների  մեծ  մասի  կողմից  ընդունվում  է  երրորդ  տեսակետը։
  Այս դիրքորոշման կողմնակիցները  շեշտը դնում են այն հանգամանքի վրա, որպետք  է  կիրառվի  հաջորդող  օրենքներից  ցանկացածը,  որն  ավելի  մեղմ  է,  և  որմեղավորի ճակատագիրը չպետք է կախված լինի պետական իշխանության մարմինների գործունեության «օպերատիվությունից»։
  ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 13-ի 1-ին և 3-րդ մասերին համապա-տասխանողմիջանկյալ քրեական օրենքը հետադարձ ուժով ենթակա է կիրառման [16]։
  Ինչևէ, այսհարցը իր օրենսդրական լուծումը կստանա ՀՀ նոր քր. օր.-ի  նախագիծը ուժի մեջմտնելուց  հետո,  որի  9-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասը  սահմանում  է՝  «Արարքի  հանցավորությունը լրիվ կամ մասնակիորեն վերացնող, պատիժը մեղմացնող կամ հանցանքկատարած անձի  վիճակն այլ կերպ բարելավող միջանկյալ օրենքը հետադարձ ուժունի»։
   Նույն  հոդվածի  4-րդ  մասը  բովանդակում  է  միջանկյալ  քրեական  օրենքիհասկացությունը. «Միջանկյալ քրեական օրենքը անձի կողմից հանցանք կատարելուցհետո  ուժի  մեջ  մտած,  սակայն  մինչև  իրավասու  մարմնի  կողմից  անձին  քրեականպատասխանատվության  ենթարկելը  կամ  դատարանի  կողմից  դատավճիռ  կամդատական այլ ակտը կայացնելը ուժը կորցրած քրեական օրենքն է»։
 Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում քրեական օրենքի հետադարձուժի  կիրառության  հարցը,  երբ  փոխվում  է  իրավունքի  այլ  ճյուղին  պատկանողնորմատիվ ակտը։
  ՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 13-ի 1-ին մասը սահմանում է՝«Արարքի  հանցավորությունը  վերացնող,  պատիժը  մեղմացնող  կամ  հանցանքկատարած  անձի    վիճակն  այլ  կերպ  բարելավող  օրենքը  հետադարձ  ուժ  ունի,այսինքն՝  տարածվում  է  մինչև  այդ  օրենքն  ուժի  մեջ  մտնելը  համապատասխանարարք կատարած անձանց վրա, այդ թվում այն անձանց, ովքեր կրում են պատիժըկամ  կրել  են  դա,  սակայն  ունեն  դատվածություն»։
   Իսկ  քրեական  օրենսգրքի  5-րդհոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ «Արարքի հանցավորությունը, դրա պատժելիությունըև  քրեաիրավական  այլ  հետևանքները  որոշվում  են  միայն  քրեական  օրենքով»։
 Քրեական օրենսգրքի տառացի մեկնաբանման դեպքում ստացվում է, որ  իրավունքիայլ ճյուղի նորմատիվ ակտի փոփոխությունը չի կարող հիմք լինել քրեական օրենքիկիրառման  համար։
   Սակայն  փոփոխություն  կատարելով  իրավունքի  այլ  ճյուղինպատկանող  նորմատիվ  ակտում՝  օրենսդիրը  ուղղակի  կամ  անուղղակի  կերպովլուծում  է  քրեաիրավական  խնդիրներ.  չէ՞  որ  քրեական  իրավունքը  իրավունքիմիասնական համակարգի տարր է։
  Իսկ իրավունքի համակարգի ցանկացած տարրիփոփոխություն, ինչպես հայտնի է, հանգեցնում է մյուս տարրերի փոփոխության։
  Այսխնդրի  լուծման  համար,  թերևս,  հիմնարար  նշանակություն  կարող  է  ունենալ  ՀՀՍահմանադրության 73-րդ հոդվածի 2-րդ մասը, համաձայն որի՝ «Անձի իրավականվիճակը բարելավող օրենքները և այլ իրավական ակտերը հետադարձ ուժ ունեն»։
 Պրոֆեսոր Պիկուրովը մանրակրկիտ ուսումնասիրության է ենթարկել քրեականիրավունքի  կապը  իրավունքի  այլ  ճյուղերի  հետ։
   Նա  բավականին  զգուշորեն  էանդրադառնում քրեական օրենքի հետադարձ ուժի կիրառմանը՝ պայմանավորվածիրավունքի  այլ  ճյուղերի  նորմատիվ  ակտերի  փոփոխմամբ։
   Նա  գրում  է՝  «Օրենքիհետադարձ ուժի կիրառման հարցի պատասխանը կախված է այն հանգամանքից, թեինչպիսի բնույթ ունի այդ ակտերի և քրեական օրենքի միջև առկա կապը, ինչպիսինէ  այդ  կապի  իրավաբանական  էությունը։
   Այսպես,  տեխնիկաիրավական  նորմերիառանձնահատկությունը  այն  է,  որ  դրանք  ունեն  անմիջական  գործունեություն  և,որպես  կանոն,  չեն  կարող  ունենալ  հետադարձ  ուժ։
   Օրինակ՝  ճանապարհայիներթևեկության  կանոնների  փոփոխությունը  չի  ազդում  այն  խախտումների  գնահատման վրա, որոնք կատարվել են նախկին կանոնների գործողության ժամանակ։
 Սովորաբար  հետադարձ  ուժ  չունեն  ընթացակարգային  նորմերը,  քանի  որ  նրանքկոչված են կանոնակարգելու իրավունքի սուբյեկտների վարքագիծը խիստ որոշակիժամանակային շրջանակներում։
  Մնացած բոլոր կանոններին, որոնք մանրամասնումեն  հանցակազմի  հատկանիշները,  կարող  է  տրվել  հետադարձ  ուժ,  միայն  այնդեպքում, եթե դա առաջ է բերում կատարված արարքի հանրային վտանգավորությանաստիճանի  և  բնույթի  գնահատականի  փոփոխություն։
   Իսկ  եթե  կանոններիխախտման  հետևանքով  իրական  վնաս  է  պատճառվել  քրեական  օրենքովպաշտպանվող շահերին, և կանոնների հետագա փոփոխությունները չեն նվազեցնումարարքի ո՛չ հանրային վտանգավորության աստիճանը, ո՛չ էլ բնույթը, ապա չկա որևէհիմք հանցագործությունների վերաորակման գործընթացում դրանց հետադարձ ուժտալու» [17]։
 ՀՀ  քր.  օր.-ի  հոդված  15-ի  1-ին  մասը  սահմանում  է՝  «ՀՀ  տարածքից  դուրսհանցանք կատարած ՀՀ քաղաքացիները, ինչպես նաև ՀՀ-ում մշտապես բնակվող,քաղաքացիություն  չունեցող  անձինք  ենթակա  են  պատասխանատվության  ՀՀքրեական  օրենսգրքով,  եթե  նրանց  կատարած  արարքը  ճանաչվածէհանցագործություն  դրա  կատարման  վայրի  պետության  օրենսդրությամբ,  և  եթենրանք  չեն  դատապարտվել  այլ  պետությունում։
   Նշված  անձանց  դատապարտելիսպատիժը  չի  կարող  գերազանցել  օտարերկրյա  այն  պետության  օրենքով  նախատեսված  պատժի  վերին  սահմանը,  որի  տարածքում  կատարվել  է  հանցանքը»։
   Այսպարագայում հարց է առաջանում՝ կարո՞ղ է արդյոք հանցանքի կատարման վայրիպետության օրենքի վերին սահմանի իջեցումը հիմք հանդիսանալ այն անձի պատժաչափը նվազեցնելու համար, որը քրեական պատասխանատվության է ենթարկվելայդ  պետության՝  հանցանքի  կատարման  պահին  գործող  օրենքի  վերին  սահմանիչափով։
  Այսպես, ՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 13-ը ոչ մի նշում չի պարունակումառ  այն,  որ  հետադարձ  ուժ  ունի  միայն  ՀՀ  օրենքը,  որը  համարվում  է  արարքիհանցավորությունը վերացնող, պատիժը մեղմացնող կամ հանցանք կատարած անձիվիճակն այլ կերպ բարելավող։
  Նշված հարցի վերաբերյալ չկա ո՛չ միջազգային, ո՛չ էլներպետական  իրավական  կարգավորում։
   Սակայն,  ելնելով  ընդհանուր  իրավաբանական տրամաբանությունից՝ կարելի է ենթադրել, որ հանցանքի կատարման վայրիպետության  քրեական  օրենքի  վերին  սահմանի  իջեցումը  կարող  է  հետադարձ  ուժունենալ  այդ  պետության  տարածքում  հանցանք  կատարած  և  ՀՀ-ում  քրեականպատասխանատվության ենթարկված անձի նկատմամբ։
 ՀՀ քր. օր.-ի հոդված 13-ի 2-րդ մասում ամրագրված է միջազգային իրավունքինորմերից  և  ՀՀ  Սահմանադրությունից  բխող  հետևյալ  կարևոր  դրույթը՝  «Արարքիհանցավորությունը սահմանող, պատիժը խստացնող կամ հանցանք կատարած անձիվիճակն այլ կերպ վատթարացնող օրենքը հետադարձ ուժ չունի»։
  Այսպիսին կարող էհամարվել, օրինակ, ՀՀ քրեական օրենսգրքի «Համակարգչային տեղեկատվությանանվտանգության դեմ ուղղված հանցագործություններ» գլուխը։
  Քրեական օրենսգրքի13-րդ հոդվածի 2-րդ մասի իմաստով՝ հանցանք կատարած անձի վիճակն այլ կերպվատթարացնող  օրենքն  այն  է,  որը  քրեական  պատասխանատվության  և  պատժինշանակման, քրեական պատասխանատվությունից կամ պատժից ազատելու կարգիու  պայմանների  հետ  կապված  ոչ  նպաստավոր  պայմաններ  է  ստեղծում  հանցանքկատարած անձի համար [18]։
 Վերոգրյալը  հնարավորություն  է  տալիս  հավաստելու,  որ  քրեական  օրենքիհետադարձ ուժը արտացոլում է և՛ մարդասիրության, և՛ արդարության սկզբունքները։
 Ոստի,  ամեն  անգամ  քրեական  օրենքին  հետադարձ  ուժ  տալու  ընթացքում  անձիիրավունքների  հնարավոր  խախտումները  բացառելու  համար  անհրաժեշտ  է  անշեղորեն պահպանել քրեական օրենքի հետադարձ ուժի կանոնները, որոնք առկա ենսահմանադրաիրավական կարգավորումներում, միջազգային իրավական ակտերում,ՀՀ  քրեական  օրենսգրքում,  ինչպես  նաև  ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանի  իրավականդիրքորոշումներում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆМосква, 1994, сс. 112-6(cid։
 0)[4]  ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանի  2013  թ.-ի  հոկտեմբերի  18-ի  որոշումը՝  թիվԵԷԴ/0008/15/13 քրեական գործով, կետ 19-րդ։
 [14]  URL։
   www.idcarmenia.am/sites/default/files/attachments/dahsnagir.pdf  (Accessed։
 [16] ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2007 թվականի հուլիսի 13-ի որոշումը՝ թիվ ՎԲ-136/07քրեական գործով։
 [18]  ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանի  2012  թվականի  դեկտեմբերի  5-ի  որոշումը՝ԵԿԴ/0030/01/12 գործի վերաբերյալ, կետ 17-րդ։
 Բարսեղյան ԳևորգՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԻ ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՈՒԺԸԲանալի բառեր` քրեական օրենք, քրեական օրենքի հետադարձ ուժ, պատժիմեղմացում, միջանկյալ քրեական օրենք, միջանկյալ քրեական օրենքի հետադարձուժ, քրեական օրենքի կիրառումը այլ ճյուղերի նորմատիվ իրավական ակտերիփոփոխության դեպքում։

Հետազոտվող  թեմայի  ակտուալությունը  հիմնավորված  է  ամենից  առաջ  այն  հանգամանքով, որ դրան է առնչվում այն օրենքի կիրառության հարցը, որով որոշվում  է  պատիժը,  այս  կամ  այն  անձի  հանրորեն  վտանգավոր  արարքի  վտանգավորությունը։
   Քրեական  օրենքի  հետադարձ  ուժի  սկզբունքը  ժամանակակից  իրավական  պետության  կարևոր  ինստիտուտ  է՝  առանց  որի  քրեական  իրավունքում  չի  կարող  ամբողջովին  իրականցվել  մարդասիրության  սկզբունքը,  որին  համապատասխան  վիճելի  պահերը  մեկնաբանվում  են  հօգուտ  մեղադրյալի։
   Քրեական  օրենքի  հետադարձ  ուժի,  նրա  իրավաբանական  էության,  հասկացության  և  բովանդակության  խնդիրները ակտուալ են շատ տասնամյակների ընթացքում։
