ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ, ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԿԱՄ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ ՊԱՏՃԱՌՎԱԾ ՎՆԱՍԻՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸՀայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  օրենսգրքի1  (այսուհետ` Օրենսգիրք) 1088-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ քաղաքացու կյանքին,  առողջությանը  կամ  գույքին  կամ  իրավաբանական  անձի  գույքին`  ապրանքների,  աշխատանքների  կամ  ծառայությունների  կառուցվածքային,  բաղադրամասային կամ այլ թերությունների, ինչպես նաև ապրանքի, աշխատանքի,  ծառայության  մասին ոչ ճիշտ  կամ  ոչ բավականաչափ  ճշգրիտ տեղեկատվություն տրամադրելու հետևանքով պատճառված վնասը ենթակա է հատուցման ապրանք վաճառողի կամ արտադրողի, աշխատանք կատարողի կամ ծառայություններ մատուցողի կողմից` անկախ նրանց մեղքից և նրանց հետ տուժողի պայմանագրային հարաբերությունների մեջ գտնվելու պարագայից։
 Ապրանքների, աշխատանքների կամ ծառայությունների թերություններովպատճառված  վնասի  համար  պատասխանատվության  առաջացման  հիմքըվնասի առկայությունն է, որի դեպքում առաջ է գալիս դրա հատուցման խնդիրը։
 Ապրանքների,  ծառայությունների  և  աշխատանքների  թերություններովվնաս  կարող  է  պատճառվել  քաղաքացու  կյանքին,  առողջությանը  կամ  գույքին,  ինչպես  նաև  իրավաբանական  անձի  գույքին,  ուստի  առաջանում  է  այդվնասները հատուցելու անհրաժեշտություն։
 Վնասը լինում է նյութական և ոչ նյութական։
 Նյութական  վնասն  այն  է,  որը  կարելի  է  հաշվել,  իսկ  ոչ  նյութականը  հաշվելը անհնար է։
  Նյութական վնասի դեպքում տուժողը կարող է կորցնել աշխատավարձը, աշխատունակությունը, լրացուցիչ ծախսեր կատարել բուժման, դեղեր  գնելու,  առողջարանային  բուժման  և  այլ  նպատակներով,  կերակրողինկորցնելու  դեպքում առաջանում են թաղման  ծախսեր.  փոխհատուցվում  է  կերակրողին  կորցնելու  հետևանքով  ծագած  վնասը։
   Եթե  վնասը  պատճառվել  էգույքին, ապա տուժողը կարող է պահանջել հատուցել գույքը վերականգնելունուղղված վնասները կամ գույքը փոխարինելու համար կատարվող ծախսերը և1 Տե´ս ՀՀՊՏ 1998.08.10/17(50), ընդունվել է 05.05.1998, ուժի մեջ է մտել 01.01.1999։
 այլն։
  Եթե վնասը չի կարող գնահատվել դրամական ձևով, ապա այն դառնում էոչ նյութական կամ ոչ գույքային վնաս2։
 Քանի որ դելիկտային իրավունքի նպատակը տուժողին փաստացի պատճառված վնասի փոխհատուցումն է, հատուցման չափը սովորաբար չափվում էվնասի  աստիճանով։
   Դրամական  արտահայտությամբ  նրանք  ընդգրկում  ենոչնչացված  ունեցվածքի  փոխարինումը,  կորսված  աշխատավարձի  փոխհատուցումը,  բժշկական  ծախսերի  հատուցումը  և  գումարը,  որը  պետք  է  թեթևացնի կրած տառապանքները։
  Այս վնասների համար հատուցումը կոչվում էփոխհատուցողական3։
 Օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ վնասներ են իրավունքը  խախտված  անձի  ծախսերը,  որ  նա  կատարել  է  կամ  պետք  է  կատարիխախտված  իրավունքը  վերականգնելու  համար,  նրա  գույքի  կորուստը  կամվնասվածքը  (իրական  վնաս),  չստացված  եկամուտները,  որոնք  այդ  անձը  կստանար  քաղաքացիական  շրջանառության  սովորական  պայմաններում,  եթենրա  իրավունքը  չխախտվեր  (բաց  թողնված  օգուտ),  ինչպես  նաև  ոչ  նյութական  վնասը։
   Իսկ  նույն  հոդվածի  4-րդ  մասը  սահմանում  է,  որ  ոչ  նյութականվնասը ենթակա է հատուցման միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում։
 «Ոչ  նյութական  վնասի»  հասկացությունը  տրված  է  Օրենսգրքի  հոդված162.1-ոմ,  որի  համաձայն՝  ոչ  նյութական  վնասը  ֆիզիկական  կամ  հոգեկանտառապանք է, որն առաջացել է անձին ի ծնե կամ օրենքի ուժով պատկանողնյութական կամ ոչ նյութական բարիքների դեմ ոտնձգող կամ նրա անձնականգույքային  կամ  ոչ  գույքային  իրավունքները  խախտող  որոշմամբ,  գործողությամբ կամ անգործությամբ։
  Սակայն, ապրանքների, ծառայությունների և աշխատանքների  թերություններով  պատճառված  վնասի  հատուցման  դեպքումօրենսդիրը  դեռ  չի  նախատեսում  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցում։
   Մինչդեռարտասահմանյան  երկրների  փորձի  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որտվյալ դեպքում նախատեսվում է նաև ոչ նյութական վնասի, որոշ դեպքերում՝նույնիսկ պատժիչ վնասի հատուցում։
 Վնասը՝  որպես  դիտարկվող  ոլորտում  պատասխանատվության  պայման,հատուկ սպեցիֆիկա չունի։
  Այն կարող է արտահայտվել տուժողի ունեցվածքիփչացման  կամ  ոչնչացման  մեջ,  առողջության  վերականգնման  ծախսերում,աշխատունակության  նվազման  (կորստի)  հետ  կապված  աշխատավարձի  (եկամտի) կորստում և այլն4։
 2  Տե´ս  Գ.  Բեքմեզյան,  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսդրությամբ  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցմանմի շարք հարցերի շուրջ, ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի պրոֆեսորադասախոսական կազմի գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2015, էջ 191։
 3  Տե´ս  Don  Mayer,  Daniel  Warner,  George  Siedel  and  Jethro  K.  Lieberman,  նշված  աշխատությունը, էջ 280։
 4 Տե´ս Гражданское право, учеб., том 3, 4-е изд., перераб. и доп., под ред. А. П. Сергеева, Ю. К.Толстого, М., Изд. Проспект, 2005, էջ 73։
 Վնասը կարող է պատճառվել ունեցվածքին (գույքային վնաս) կամ անձին։
 Անձին  վնաս  պատճառելու  դեպքում,  այդ  թվում՝  այնպիսի  ոչ  նյութական  բարիքներին, ինչպիսին են կյանքը և առողջությունը, հատուցման ենթակա է գույքային  վնասը  տուժողի  առողջության  և  գույքային  ոլորտի  վերականգնմանծախսերի տեսքով, որը նվազել է առողջության կորստի արդյունքում։
 Այլ է իրավիճակը, երբ հատուցվում է բարոյական վնասը, որն առաջացել էբարոյական, ֆիզիկական տանջանքների հետևանքով և չունի նյութական համարժեք։
   Նրա փոխհատուցումը ի  վիճակի է  միայն օգնել հարթելու կրած  տառապանքները,  տուժողի  մոտ  ստեղծել  վերականգնված  արդարության  զգացում5։
 Հարց է ծագում, թե տվյալ իրավունքների նկատմամբ ոտնձգության դեպքում կոնկրետ ինչում կարող է արտահայտվել գույքային վնասը։
 Ակնհայտ  է,  որ մարդու  կյանքը  կամ առողջությունը ենթակա  չեն  դրամական  կամ  այլ  գույքային  գնահատման։
   Չի  կարելի,  սակայն,  հաշվի  չառնել,  որմարդու  առողջության  վիճակով  է  պայմանավորված  նրա  ունակությունը  աշխատանքին  (աշխատունակությունը),  հետևաբար  նյութական  (գույքային)  ապահովության  հնարավորությունը,  իր պահանջմունքների  բավարարումը։
   Այդունակության նվազեցումը սովորաբար առաջացնում է նաև քաղաքացու գույքային դրության վատթարացում այն բանի ուժով, որ նա ժամանակավորապեսկամ նույնիսկ մշտապես չի կարող աշխատել ինչպես առաջ նույն ծանրաբեռնվածությամբ,  նույն  պաշտոնում  և  այլն։
   Դրա  հետ  մեկտեղ  վնաս  պատճառողիգործողությունները պարտադիր իրենց արտացոլումն են գտնում տուժողի գիտակցությունում,  առաջացնում  են  որոշակի  հոգեբանական  ռեակցիա։
   Ընդորում՝  օրենքով  պահպանվող  բարիքներում  անբարենպաստ  փոփոխությունները  մարդկային  գիտակցությունում  արտացոլվում  են  բացասական  զգացողությունների  ձևով,  որոնք  առաջացել  են  ֆիզիկական  տառապանքների  կամբարոյական  ապրումների  արդյունքում։
   Ապրումների  բովանդակությունը  կարող  է  լինել  վախը,  ամոթը,  նվաստացումը  կամ  հոգեբանական  տեսանկյունիցայլ  անբարենպաստ  վիճակը։
   Այդպիսի  ռեակցիան  կարող  է  առաջանալ  նաևքաղաքացու գույքային իրավունքների խախտմամբ։
  Այդպիսի հանգամանքներում ապրումները կարծես «երկրորդային» վնաս են, սակայն չի կարելի չընդունել, որ այդպիսի բնույթի բացասական հետևանքները գտնվում են պատճառահետևանքային կապի մեջ հակաիրավական գործողության հետ և պետք է հատուցվեն կրած տառապանքների աստիճանին համապատասխան։
  Դրանում էհենց արտահայտվում ոչ գույքային վնասը, որը ենթակա է հատուցման համապատասխան փոխհատուցում վճարելու ճանապարհով6։
 5 Տե´ս Гражданское право Российской Федерации։
  Учебник. Том II, под ред. О. Н. Садикова, Изд.«КОНТРАКТ»։
  «ИНФРА-М», М., 2006, էջ 255։
 6  Տե´ս  Репьев  Г.А.,  К  вопросу  о  понятии  и  составу  деликтных  обязательств,  Бизнес  в  законе.Экономико-юридический журнал, № 1-2 / 2006, М., էջ 78։
 Բարոյական վնասը մասնավորապես  կարող է  կայանալ  բարոյական  ապրումներում  կապված  հարազատի  կորստի,  ակտիվ  հասարակական  կյանքըշարունակելու անհնարինության, աշխատանքի  կորստի,  ընտանեկան,  բժշկական  գաղտնիքի  բացահայտման,  քաղաքացու  պատիվը,  արժանապատվությունը  կամ  գործարար  համբավը  արատավորող  իրականությանը  չհամապատասխանող տեղեկությունների տարածման, որևէ իրավունքի ժամանակավորսահմանափակման կամ զրկման հետ, ֆիզիկական ցավի, որը կապված է խեղման, առողջության այլ վնասման կամ հիվանդության հետ, որը կրել է բարոյական  տառապանքների  արդյունքում  և  այլն7։
   Այդպիսի  տառապանքները  դրսևորվում են բացասական ֆիզիկական զգացողությունների, հոգեկան ապրումների ձևով, որոնք այս կամ այն չափով զրկում են անձին հոգեկան բարեկեցությունից, հոգեկան հավասարակաշռությունից։
 Բարոյական վնասի առկայությունը կապվում է տուժողի ոչ գույքային ոլորտում  վնաս  պատճառողի գործողությունների բացասական  հետևանքների առաջացման հետ8։
 Հոգեկան  տառապանքները  կարող  են  վերականգնվել,  եթե  դրանք  ֆիզիկական վնասի արդյունք են։
  Որոշ երկրներ այժմ թույլ են տալիս միայն հոգեկանտառապանքների  վերականգնում  (մոր  ցնցումը  իր  որդուն  վթարից  վնասվածտեսնելիս, երբ երկուսը փողոց էին անցնում)9։
 «Սպառողների  իրավունքների  պաշտպանության  մասին»  ՌԴ  օրենքը10բարոյական  վնասի  հատուցում  է  նախատեսում  նաև  գույքին  վնաս  պատճառելու  դեպքում։
   15-րդ հոդվածի համաձայն քաղաքացի-սպառողները բարոյական վնասի հատուցման իրավունք ունեն նաև այն դեպքում՝ երբ այն առաջացել է նրանց գույքային իրավունքների խախտման հետևանքով։
  Սակայն օրենքը  նախատեսում  է,  որ այն  ենթակա  է  հատուցման  միայն վնաս  պատճառողիմեղքի առկայության դեպքում։
 Նշված մոտեցումը, մեր կարծիքով, ճիշտ է։
  Բնական է, որ տվյալ դեպքումխոսք է գնում այնպիսի գույքային վնասի մասին, որը կարող է հոգեկան տառապանքներ պատճառել անձին։
  Մեր կարծիքով՝ ոչ զգալի գույքային վնասի դեպքում  խոսք  չի  կարող  լինել  բարոյական  վնասի  հատուցման  մասին։
   Այսինքն`գույքային  վնասի  հատուցման  դեպքում  բարոյական  վնասի  հատուցման  ինստիտուտի կիրառությունը սահմանափակ բնույթ պետք է կրի։
 7 Տե´ս Постановления Пленума ВС РФ от 20 декабря 1994 г., № 10, «Некоторые вопросы приhttp։
 //www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_5677/։
 8  Տե´ս  Гражданское  право  Российской  Федерации,  под  ред.  О.Н.  Садикова,  М.,  Изд.«КОНТРАКТ»։
  «ИНФРА-М», 2006, էջ 276։
 9  Տե´ս  Don  Mayer,  Daniel  Warner,  George  Siedel  and  Jethro  K.  Lieberman,  նշված  աշխատությունը, էջ 279։
 10 Տե´ս Закон РФ от 07.02.1992 N 2300-1 (ред. от 13.07.2015) "О защите прав потребителей"։
 «Վնասի» հասկացությունը տրված է նաև ԵՄ դիրեկտիվի (85/374/EEC, 25հուլիսի  1985)11  9-րդ  հոդվածում,  որի  համաձայն  «վնաս»  բառի  ներքո  հասկացվում է`ա) մահվամբ կամ առողջության վնասմամբ առաջացած վնաս,բ) ցանկացած  գույքի  վնասում  կամ  ոչնչացում  (բացի  ինքնին թերություններով  ապրանքից)  ոչ  պակաս,  քան  500  եվրոպական  արժույթային  միավոր(ECU) արժողությամբ, պայմանով, որ նշված գույքը.(1) վերաբերում է սովորաբար անձնական օգտագործման կամ սպառմանհամար նախատեսված տիպին և(2) հիմնականում օգտագործվում էր տուժողի կողմից իր անձնական մասնավոր օգտագործման կամ սպառման համար։
 Պետք  է  նշել,  որ  տարաձայնություններ  են  առաջացել  գույքի  վնասման,ոչնչացման  համար  հատուցման  նվազագույն  շեմ  նախատեսելու  հետ  կապված։
 Ֆրանսիական  կառավարությունը  չի  տրամադրել  պատասխանատվության  այդպիսի  սահմանափակում  ապրանքի  թերություններով  պատճառվածվնասի համար, քանի որ, նրա կարծիքով, այդ տիպի դրույթը կհակասի «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին»եվրոպական  կոնվենցիայի  6(1)-րդ  հոդվածին,  կլինի  անհամատեղելի  ֆրանսիական  պետական  քաղաքանության  հետ  և  վերջապես,  կխախտի  մի  կողմիցսպառողների մյուս կողմից` արտադրողների շահերի հավասարակշռությունը։
 Կոմիսիան  պնդում  է,  որ  500  եվրոպական  արժութային  միավորի  չափովնվազագույն  շեմը  ունեցվածքին  վնաս  պատճառելու  դեպքում  չի  հանգեցնումարդարադատության  մերժմանը,  որտեղ  կա  պատասխանատվություն,  քանիոր  վնաս  կրած  անձը  ցանկացած  դեպքում  ունակ  է  հայց  հարուցելու  արտապայմանագրային պատասխանատվության ընդհանուր կանոններով։
 Վերջապես, Կոմիսիան նշեց, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի  նախադեպային  իրավունքը  ընդգրկում  է  համաչափության  սկզբունքը12, որի ներքո որոշակի սահմանափակումներ դատարան դիմելու իրավունքիհարցում  կարող են սահմանվել պայմանով,  որ  նրանք  հիմնված  են  օրինականհիմքերի վրա13։
  Այս գործում հիմքը, որի մասին խոսք է գնում, ցանկությունն է11 Տե´ս Council Directive 85/374/EEC of 25 July 1985 on the approximation of the laws, regulationsand administrative provisions of the Member States concerning liability for defective products։
 12 Տե´ս Opinion of Mr. Geelhoed, Cases C-52/00 and C-1 83/00, opinion of advocate Generalhttp։
 //curia.europa.eu/juris/showPdf.jsf?text=&docid=46583&pageIndex=0&doclang=en&mode=re q&dir=&occ=first&part=1&cid=659176։
 13 Տե´ս Stubbings and others v United Kingdom, Appl. № 22083/93, judgment of 2 October 1996,http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng#{"fulltext"։
 ["Stubbings։
  andothers"],"documentcollectionid2"։
 ["GRANDCHAMBER","CHAMBER"],"itemid"։
 ["001-58079"]}խուսափելու դատական գործերի աճից14։
 Ըստ էության, նման սահմանափակում նախատեսելը զուրկ չէ տրամաբանությունից  և  արդյունավետ  միջոց  է  գերծանրաբեռնվածությունից  խուսափելու  համար։
   Իսկ  մեր  ուսումնասիրությունները  ցույց  են  տալիս,  որ  ՀՀ  դատարաններում նման գործերը այնքան շատ չեն, որ առաջանա գերծանրաբեռնվածության  խնդիր,  ուստի  և  նման  սահմանափակում  նախատեսելու  անհրաժեշտությունը բացակայում է։
 Մեր  կարծիքով՝  նման  սահմանափակում  նախատեսելու  անհրաժեշտություն կարող է առաջանալ այն դեպքում, երբ նախատեսվի բարոյական վնասիհատուցում։
  Այդ պարագայում արդարության շահերից կբխի նման սահմանափակում  նախատեսել  այն  դեպքերի  համար,  երբ  բարոյական  վնասի  հատուցում է տրամադրվում գույքին պատճառված վնասի դիմաց։
 Վնասի  առկայության  հարցը  անխզելիորեն  կապված  է  նրա  չափի  սահմանման անհրաժեշտության հետ։
 Պատճառված վնասի փոխհատուցման չափը պետք է լինի իրական և շոշափելի,  չնայած  կարող  է  դժվար  լինել  ամրագրել  գումարը  հաստատապես,հատկապես դեպքերում, որոնք կապված են այնպիսի պահանջների հետ, ինչպիսին են ցավը և տառապանքը կամ էմոցիոնալ խանգարումը։
 Արտասահմանյան  պրակտիկայում  հայցվորը  կարող  է  ստանալ  ինչպեսներկայիս,  այնպես  էլ  ապագա  ֆիզիկական  ցավի և  տառապանքների  համարվնասի հատուցում։
  Ապագա  ցավի փոխհատուցումը թույլատրվում  է,  երբ առկա է բավական հավանականություն, որ հայցվորը կկրի դա։
  Հայցվորին թույլ չիտրվում ստանալ ապագա ցավի և տառապանքների վերականգնում, որը կասկածելի է15։
 Բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  չափը  որոշվում  է  դատարանի  կողմից՝ անկախ գույքային վնասի հատուցման չափից, ինչի հետ կապված, որպեսբարոյական վնասի հատուցում, գանձվող դրամական փոխհատուցման չափըչի կարող կախվածության մեջ դրվել ապրանքի (աշխատանքի, ծառայության)արժեքից  կամ  որպես  տուժանք  բռնագանձման  ենթակա  գումարից։
   Սպառողին  տրամադրվող  բարոյական  վնասի  փոխհատուցման  չափը  յուրաքանչյուրկոնկրետ դեպքում պետք է որոշվի դատարանի կողմից սպառողի բարոյականև  ֆիզիկական  տառապանքների  բնույթի  հաշվառմամբ`  ելնելով  ողջամտության և արդարության սկզբունքից16։
 14 Տե´ս Opinion of Mr. Geelhoed, Cases C-52/00 and C-1 83/00, opinion of advocate Generalhttp։
 //curia.europa.eu/juris/showPdf.jsf?text=&docid=46583&pageIndex=0&doclang=en&mode=re q&dir=&occ=first&part=1&cid=659176։
 15 Տե´ս The free dictionary by Farlex, 2003, http։
 //legal-dictionary.thefreedictionary.com/damages։
 16  Տե´ս  Постановление  Пленума  Верховного  Суда  РФ  от  28.06.2012  N  17,  "О  рассмотрениисудами гражданских дел по спорам о защите прав потребителей", www.consultant.ru։
 Բացի  այդ՝  շատ երկրներում  ի  լրումն հատուցման վերոնշյալ տեսակների,որոնք  ընդունված  է  անվանել  փոխհատուցողական,  կիրառվում  է  նաև  պատժիչ վնասների հատուցումը։
  Պետք է նշել, որ պատժիչ կամ տուգանային վնասների հատուցումը ամենևին էլ նոր ինստիտուտ չէ։
  Դրա ակունքները գալիս ենդեռևս  հնագույն  ժամանակներից։
   Այսպես՝  հռոմեական  իրավունքում  անօրինական  արարքի  կատարման  համար  օրենքով  պետք  է  նախատեսված  լիներկա՛մ  վնասների  հատուցում,  կա՛մ  էլ  տուգանք  (օրինակ`  Ակվիլիայի  օրենքով(մ.թ.ա. 286թ.), եթե դելիկտի արդյունքում վնաս էր պատճառվում քաղաքացունյութական  բարիքներին,  ապա  դելիկվենտը  կատարում  էր  միայն  վնասներիհատուցում, իսկ եթե վնաս էր պատճառվում ոչ նյութական բարիքներին, ապավճարվում էր օրենքով կամ դատարանի որոշմամբ սահմանված տուժանքը17։
 Այսպիսով՝  կարող  ենք  ասել,  որ  տուգանային  վնասների  հատուցումըհայտնի է եղել դեռևս հին հռոմեական իրավունքին։
 Ընդհանուր առմամբ պատժիչ վնասների հատուցումը շնորհվում է՝ պատժելու  անձին  ծայրահեղ  կամ  վրդովիչ  արարքների  համար  և  զսպելու  այդ  անձին և մյուսներին ապագայում նման գործողություններ կատարելուց18։
 Բացի  այդ՝  վնասի  հատուցումը,  որն  ավելին  է,  քան  կորուստները,  ստեղծում է ռիսկերը նվազեցնելու լրացուցիչ խթաններ։
  Եթե վնասի հատուցումը գերազանցում է կորուստները, հոգածության աստիճանը միտում կունենա լինելուավելին19։
 Պատժիչ վնասները հատուցվում են այն դեպքերում, երբ պատասխանողիգործողությունն այնքան  արտառոց  է,  որ  արդարությունը  կարող  է  իրականանալ  միայն  փոխհատուցողական  վնասների  հատուցումից,  բացի  տուգանքավելացնելով։
 Ինչպես երևում է «պատժիչ» եզրույթից, նպատակը պատասխանողի գործողությունները  պատժելն  է։
   Քանի  որ  պատժիչ  վնասի  հատուցումը  (երբեմնանվանվում է տուգանային վնաս) հակասում է դելիկտային իրավունքի ընդհանուր նպատակին, այն թույլատրելի է միայն վատթար իրավիճակներում։
  Երկրների մեծ մասում օրենքը թույլատրում է պատժիչ վնասների հատուցում միայնայն  դեպքում,  երբ  պատասխանողը  դիտավորությամբ  կատարել  է  իրավախախտում, չարամտորեն կամ այլ կերպ կատարել է ինչ-որ արտառոց բան։
 Պատժիչ վնասների հատուցումն այդ պատճառով հազվադեպ է թույլատրվում անփութության դեպքում։
  Բայց երբ ինչ-որ մեկը նպատակամղված և չարամտորեն մտադրվում է վնաս պատճառել այլ անձի, պատժիչ վնասի հատուցումը  կլինի  տեղին։
   Պատժիչ  վնասների  հատուցումը  միտված  է  ոչ  միայն17 Տե´ս Վ. Դ. Ավետիսյան, Հռոմեական մասնավոր իրավունք, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2010, էջ 97։
 18  Տե´ս  Thomas  J.  Collin,  Punitive  Damages  and  Business  Torts։
   A  Practitioner’s  Handbook,American Bar Association, USA, 1998, էջ 2-3։
 19 Տե´ս Steven  Shavell, Economic Analysis of Accident Law, Haarvard, John M. Olin center  for law,economics and business, Discussion Paper No. 396, 2002, էջ 56։
 պատժելու  իրավախախտին`  բռնագանձելով  լրացուցիչ  և  երբեմն  ծանր  վճար(հստակ  չափը  թողնված  է  դատարանի  կամ  երդվյալների  հայեցողությանը),այլև հետ պահելու ուրիշներին նման վարքագծից։
 Դատարանի  կողմից  տրամադրված  փոխհատուցողական  վնասների  հատուցումները միայն  մոտավոր են իրականացնում  արդարություն  վնաս  պատճառողի  կողմից  պատճառված  վնասվածքների  կամ  ունեցվածքի  վնասի  համար։
   Դելիկտային  իրավունքը  մեկ  քայլ  առաջ  է  գնում  կանխման  տեսանկյունից`  ի  լրումն  հայցվորի  փոխհատուցման  երբեմն  ընդդեմ  պատասխանողիպատժիչ  վնասի  հատուցում  տրամադրելով։
   Դրանք  գրեթե  միշտ  այն  դեպքերում են, երբ դիտավորյալ դելիկտ է կատարվել20։
 Հատուցման ենթակա պատժիչ վնասի չափը ընկած է գործը քննողի հայեցողության  վրա,  որը  պետք  է  հաշվի  առնի  իրավախախտի  վարքի  բնույթը,հայցվորի կորստի կամ վնասվածքի աստիճանը, և ինչ աստիճանի է պատասխանողի  վարքը  հակասում  արդարության  ու  բարեպաշտության  հասարակական ընկալմանը21։
 Պատժիչ վնասների հատուցումը քննադատության է արժանացել տարբերպատճառներով,  ներառյալ  դրանց  հատուցման  և  չափի  որոշման  անորոշստանդարտների պատճառով22։
 Բազմաթիվ  են  պատժիչ  վնասի  կիրառման  դեպքերը  արտասահմանյանպրակտիկայում,  մանավանդ  ԱՄՆ-ում,  որտեղ  պատժիչ  վնասի  հատուցումըաչքի  է  ընկնում  իր  նշանակալի  չափերով։
   Այսպես՝  Liebeck  v.  McDonald’s  գործում հայցվորը երրորդ կարգի այրվածք էր ստացել՝ պատահաբար տաք սուրճը իր վրա թափելով։
  Liebeck-ը երդվյալների որոշմամբ ստացավ 2,7 միլիոն ԱՄՆ դոլարի չափով պատժիչ վնասի հատուցում և 160,000 ԱՄՆ դոլար բժշկական ծախսերի համար23։
 2002  թվականին  «Ֆիլիպ  Մորիս»  ընկերության  դեմ  մեղադրանք  առաջադրվեց կնոջ կողմից, ով ուներ թոքի քաղցկեղ, և պնդում էր, որ իր հիվանդության  պատճառը  ծխախոտն  է,  և  որ  նրա  ծխախոտային  կախվածությունը  առաջացել  է  այն  պատճառով,  որ  ընկերությունը  չի  նախազգուշացրել  ծխելուվնասի  մասին։
   Ընկերությանը  պարտավորեցրել  էին  վճարել  28  միլիարդ  ԱՄՆդոլար  տուգանային  վճար  և  850,000  ԱՄՆ  դոլարի  չափով  փոխհատուցողական վճար24։
 20 Տե´ս Don Mayer, Daniel Warner, George Siedel and Jethro K. Lieberman, նշվ. աշխ., էջ 280։
 21 Տե´ս The free dictionary by Farlex, 2003, http։
 //legal-dictionary.thefreedictionary.com/damages։
 22 Տե´ս David G. Owen, Products Liability, Thomson West, 2008, USA, էջ 42։
 23  Տե´ս  Liebeck  v.  McDonald's  Restaurants,  P.T.S.,https։
 //caselookup.nmcourts.gov/caselookup/app։
 24 Տե´ս Bullock v. Philip Morris, USA, № B222596., 198 Cal.App.4th 543 (2011), Court of Appealshttp։
 //blogs.harvard.edu/exemplarydamages/files/2011/08/B222596.pdf։
 Գ.  Բեքմեզյանը  նշում  է,  որ  նպատակահարմար  կլինի  ՀՀ  օրենսդրություններառել  այնպիսի  վնասի  ինստիտուտ,  որը  կլինի  պատժիչ  ու  կոմպենսացիոնվնասների  միաձուլումը  և  ուղղված  կլինի  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցմանը։
 Հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որ  վնասի  հատուցման  ինստիտուտի  հիմնական նպատակներից մեկն էլ վնասի պատճառման կանխումն է, առաջարկվում է նոր վնասի ինստիտուտը անվանել կանխարգելիչ վնաս։
 Կարևորվում է այն, որ կանխարգելիչ վնասի հատուցման համար պետք էհիմք  հանդիսանա  միայն  վնաս  պատճառողի  մոտ  դիտավորությունը  կամ  կոպիտ  անզգուշությունը։
   Կանխարգելիչ  վնասի  հատուցում  շնորհելու  համարպետք է հաշվի առնվեն իրավախախտման բնույթը, վտանգավորությունը, հասարակական  հնչեղությունը,  արարքի  տնտեսական  բացասական  արժեքը,այն, թե ինչ եկամուտ է ստացել դրանից իրավախախտը և այլն։
 Կանխարգելիչ վնասի հատուցման հիմնական խնդիրներից է նաև վնասիհատուցման  չափի  որոշումը։
   Դատարաններին  ոչ  թե  պետք  է  հնարավորություն տալ իրենց հայեցողությամբ շնորհելու ցանկացած գումար, այլ օրենսդրորեն հստակ ամրակցելու այն գումարային սահմանները, որոնց սահմաններումդատարանները, հաշվի առնելով իրավախախտման բնույթն ու վերոնշյալ մյուսհանգամանքները, կսահմանեն վնասի հատուցման չափը25։
 Մեր  կարծիքով՝  նույնպես  առավել  նպատակահարմար  է  ներդնել  կանխարգելիչ  վնասի  հատուցման  ինստիտուտը,  որն  ավելի  է  համապատասխանում քաղաքացիական իրավունքի էությանը։
  Ընդ որում՝ այն պետք է հատուցվի պարտապանի մոտ դիտավորության կամ կոպիտ անզգուշության առկայության դեպքում։
 Բացի  այդ՝  կամայականություններից  զերծ  մնալու  համար  անհրաժեշտ  էսահմանել  նաև  դրա  հատուցման  գումարային  սահմաններ,  ինչպես  նաև  այնչափանիշները, որոնցով պետք է ղեկավարվեն դատարաններն այդպիսի վնասի հատուցում տրամադրելիս։
 Պատժիչ  վնասների  հատուցման  ուսմունքը  բնութագրվում  է  որպես  անոմալիա։
   Նրա  երկու  նպատակները`  պատժիչ  և  կանխարգելիչ,  նմանեցվում  ենքրեական  իրավունքի  նպատակներին։
   Եվ  քանի  որ  պատժիչ  վնասների  հատուցումը առկա է քաղաքացիական իրավունքում, բայց իր բնույթով քրեականէ,  այդ  ուսմունքը  բնութագրվում  է  որպես «քվազի-քրեական»։
   Հենց  այդ  հատկանիշն է առաջացրել երկարատև բանավեճեր դրա պատշաճ լինելու վերաբերյալ26։
 25 Տե´ս Գ. Բեքմեզյան, ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությամբ ոչ նյութական վնասի հատուցմանմի շարք հարցերի շուրջ, ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի պրոֆեսորադասախոսական կազմի գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2015, էջ 203-204։
 26  Տե´ս  Thomas  J.  Collin,  Punitive  Damages  and  Business  Torts։
   A  Practitioner’s  Handbook,American Bar Association, USA, 1998, էջ 2, 3։
 Ուստի,  մեր  կարծիքով,  կանխարգելիչ  վնասի  նման  ընկալումը,  որը,  ըստէության, պատժիչ և կոմպենսացիոն վնասների միաձուլումն է, առավել համահունչ է քաղաքացիական իրավունքի էությանն ու նպատակներին։
 Անհրաժեշտ ենք համարում անդրադառնալ նաև «վնասի հատուցման ծավալ» և «չափ» հասկացությունների հարաբերակցությանը։
 Գրականության  մեջ  նշվում  է,  որ  հատուցման  «ծավալ»  և  «չափ»  հասկացություննեը ինքնուրույն իրավական կատեգորիաներ են, որոնց միջև տարբերությունները  արտահայտվում  են  նրանում,  որ  հատուցման  ծավալը  հաստատուն  կատեգորիա  է,  որն  ընդգրկում  է  հատուցման  ենթակա  վնասի  ամբողջկազմը (իրական վնաս, չստացված եկամուտներ, բարոյական վնաս)։
  Հատուցման  չափը  ծավալի  այն  մասն  է,  որը  ենթակա  է  հատուցման  յուրաքանչյուրկոնկրետ  դեպքում։
   Հետևաբար,  հատուցման  չափը  կարող  է  փոփոխվել  որոշակի  իրավաբանական  փաստերի  ազդեցության  ներքո.  ինչպես  նվազեցվել,այնպես էլ ավելացվել27։
 Նշված մոտեցումը ճիշտ է։
  Այդ է ցույց տալիս նաև Օրենսգրքի համապատասխան  հոդվածների  ուսումնասիրությունը։
   Օրենսգիրքն  ամրագրում  է  լրիվծավալով պատճառված  վնասը հատուցելու  սկզբունք  (1058-րդ, 1064-րդ  հոդվածներ),  իսկ այնուհետև  անդրադառնում  է  հատուցման  չափը  որոշելու  խնդրին (հոդվածներ 1058, 1066, 1074, 1076, 1079, 1083, 1084 և այլն)։
  Այս տեսանկյունից Օրենսգրքի հոդված 1078-ի 3-րդ մասը շտկման կարիք ունի։
 Սույն  հոդվածի  1-ին  մասը,  թվարկելով  այն  ամենը,  ինչը  ենթակա  է  հատուցման քաղաքացուն հաշմություն կամ նրա առողջությանն այլ վնաս պատճառելու դեպքում, ըստ էության, նկատի ունի իրական վնասները և բաց թողնված օգուտը։
  Ակնհայտ է, որ այստեղ խոսք կարող են գնալ վնասի հատուցմանչափի մասին միայն։
 Իսկ  3-րդ  մասը  նշում  է,  որ  տուժողին  պատճառված  վնասի  հատուցմանծավալը և չափը կարող է մեծացվել օրենքով կամ պայմանագրով։
 Մեր կածիքով՝ երրորդ մասում «ծավալ» բառի կիրառությունը ճիշտ չէ, քանի որ  ծավալը  հաստատուն  է  և  ենթակա  չէ  մեծացման  կամ  նվազեցման։
  Այստեղ նկատի է ունեցվել միայն վնասի հատուցման չափը, ինչի մասին է վկայումնաև Օրենսգրքի մյուս նորմերի վերլուծությունը։
 Ինչ  վերաբերում  է  վնասի  հատուցման  չափին,  ապա  այն,  մեր  կածիքով,կարող  է  կողմերի  համաձայնությամբ  փոփոխվել`  ավելացվել,  նվազեցվել,  եթեկողմերը իրավաբանական անձինք են։
  Քաղաքացիների դեպքում նման համաձայնությունն ուղղակիորեն արգելված է օրենքով։
 27  Տե´ս  Шабунина  И.  С.,  Понятие  и  особенности  возникновения  обязательства  вследствиепричинения  вреда,  2004,  Ульяновск,  http։
 //www.dissercat.com/content/ponyatie-i-osobennostivozniknoveniya-obyazatelstva-vsledstvie-prichineniya-vreda#ixzz3yMgZa0yO։
 Օրենսգրքի  416-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասը սահմանում  է,  որ միանալու  կամայլ պայմանագրով, որով պարտատերը սպառող քաղաքացի է, պարտապանիպատասխանատվության չափը սահմանափակելու մասին համաձայնություննառոչինչ է, եթե պարտավորության տվյալ տեսակի կամ տվյալ խախտման համար  պատասխանատվության  չափը  սահմանված  է  օրենքով,  կամ  համաձայնությունը  կայացվել  է  մինչև  պարտավորությունը  չկատարելու  կամ  անպատշաճ կատարելու համար պատասխանատվության հանգեցնող հանգամանքների ի հայտ գալը։
 Մեր  կարծիքով՝  ամբողջ  ծավալով  վնասը  ենթակա  է  հատուցման  միայնքաղաքացու կյանքին և առողջությանը վնաս պատճառելու դեպքում։
  Բարոյական վնասի հատուցում նախատեսելու դեպքում ճիշտ կլինի նախատեսել գույքի վնասման, ոչնչացման դեպքում վնասի հատուցման նվազագույն շեմ։
  Նմանսահմանափակում նախատեսելը գույքային վնասի դեպքում բարոյական վնասի հատուցում տրամադրելիս բխում է արդարության շահերից։
 Իրավաբանական  անձանց  կամ  անհատ  գործարարների  գույքին  վնասպատճառելու  դեպքում,  եթե  առկա  չէ  վնաս  պատճառողի  մեղքը,  մեր  կարծիքով, ճիշտ կլինի սահմանել միայն իրական վնասը հատուցելու պարտականություն։
 Քրիստինե ԳաբուզյանԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ, ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԿԱՄ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ ՊԱՏՃԱՌՎԱԾ ՎՆԱՍԻ ՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸԲանալի բառեր` ապրանք, աշխատանք, ծառայություն, թերություն, վնաս, պատժիչ, կանխարգելիչ, վնասի հատուցումԱմփոփում։

Սույն հոդվածում քննարկվում են ապրանքների, աշխատանքների կամ ծառայությունների թերությունների հետևանքով պատճառված վնասի հատուցման տարբեր տեսակների  հետ  կապված  խնդրահարույց  հարցեր։
   Ուսումնասիրվել  է  նաև  արտասահմանյան  որոշ  երկրների փորձը սույն ոլորտում։
  Ուսումնասիրության արդյունքում առաջարկություններ են  արվում  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցումը  ՀՀ  օրենսդրությամբ  նախատեսելու  և  դրա  հետ  առնչվող խնդրահարույց հարցերը լուծելու ուղղությամբ, ինչը ներկայումս խիստ արդիական  հիմնախնդիր է։
