Անին ՝ Բագրատունյաց հարստության մայրաքաղաքը, եղել և մնում է քաղաքակիրթ մարդկության հետաքրքրության առարկան իր ավերակներով ՝ առանց չափազանցության:   Միջնադարյան հայ պատմաբանները, սկսած Ոսկե դարից, խոսեցին Անիի մասին:   Այդ պատմողների թվում են Եղիշեն, hazազար Փարպեցին, Ստեփանոս Ասողիկը, Արիստակես Լաստիվերտցին, Սամվել Անեցին, Մատթեոս Ուրհայեցին, Մխիթար Այրիվանեցին, Վարդան Արչելցին, Կիրակոս Գանձակեցի ishուրիշները:   Արիստակես Լաստիվերտցին արդարացիորեն Անին անվանում է «տիեզերական հայտնի քաղաք»: 18-րդ դարից ավերակների մեջ գտնվող Անին դարձել է եվրոպացի և ռուս ճանապարհորդների հետաքրքրության առարկան: սովորել, ուսումնասիրել.   Բավական է հիշել 1817 թվականին Անի այցելած անգլիացի ճանապարհորդ Սըր Ռոբերտ Քերփորթերին, որը 1821 թվականին Լոնդոնում լույս տեսած ծավալուն ճանապարհորդական գրքում խոսում էր Անիի հիացմունքով:   Umավալային հատորը նվիրված է Անգլիայի թագավոր Georgeորջ IV- ին:  Այս գիրքը շատ արդիական է, քանի որ XIX դարի սկզբին Հայաստանը գտնվում էր Պարսկաստանի տիրապետության տակ, իսկ եվրոպացիները շարունակում էին այն ճանաչել որպես Հայաստան:  Այսօր Անինը գտնվում է Թուրքիայում և ներկայացվում է որպես թուրքական մշակութային ժառանգություն:   Ի պատասխան, անգլիացի ճանապարհորդը գրում է. «Մենք տեսանք Հայաստանի արքաների պալատներից մեկը» [6-173]:   Միևնույն ժամանակ, նա ավելացնում է, որ ինքը երբեք չի տեսել X-XI դարերի այնպիսի հոյակապ ճարտարապետություն, ինչպիսին նա տեսել է Անիում, և այդ դարին զուգահեռ ՝ ոչ արտերկրում, ոչ էլ Անգլիայի ամենահայտնի կաթոլիկ եկեղեցիներում [6-173] , Պատմական գաղափարախոսության կեղծման մեջ ամենամեծ դերը պատկանում է ֆրանսահայ Մարի Ֆելիսիտ Բրոսեին, ով 1860-1861 թվականներին հրատարակել է «Անիի ավերակները» երկհատոր աշխատությունը: Անիի ամենամեծ գիտնականը հայտնի հայագետ Նիկողայոս Մարն էր, ով 1893-1917թթ. Նա զբաղվել է Անիի պեղումներով և համարվում է համար մեկ անիոլոգ:  Նրա դիտարկումներն ամփոփված են ռուսերեն գրված «Անի» գրքում: Marr- ը հղում է անում ինչպես իրեն, այնպես էլ Անիի մասին գրված ինչպես հայկական, այնպես էլ օտար աղբյուրներին `ոչինչ չթողնելով: Անիի ուսումնասիրած բոլոր անունների մեջ նա առանձնացնում է ondոնդ Ալիշանին և նրա «Շիրակ» աշխատանքը:   Սա Ալիշանի պատմաաշխարհագրական բնույթի առաջին մոնումենտալ աշխատությունն էր, որը լույս է տեսել 1881 թվականին:   Դրան հաջորդեցին «Սիսուանը» (1885), «Այրարատը» (1890), «Սիսական» (1893):   Ի տարբերություն Մարի, Ալիշանը չէր տեսել Անին, քանի որ նա արել էր Մեծ Հայքը և Կիլիկիան, բայց մանրամասն ուսումնասիրությամբ նա ճշգրտորեն ներկայացնում է Անիի անցյալը:  Նա գրում է, որ Բրոսեից հետո Անիի վերաբերյալ ոչ մի պատմական անկախ հետազոտություն չի ստեղծվել, կամ գրեթե ոչինչ չի արվել այդ ուղղությամբ: Ըստ խորաթափանցության, Ալիշանիի աշխատանքը Վենետիկի «Շիրակ» պատմա-աշխարհագրական Մխիթարյաններից մեծ խթան հանդիսացավ հզոր Անիի հանրային ճանաչման համար:  Գրքի մեկ երրորդը նվիրված է Անիին [3 - 20]: Մառն ասում է, որ «Շիրակ» երկայնամտությունը գրված է տեղահանված հայերի կարոտով ու ռոմանտիզմով:   Բոլոր դեպքերում, օտարազգի հայ գիտնականը լայնորեն օգտագործել է Ալիշանի աշխատանքը ՝ նրան տալով ոչ գիտական ​​վստահություն:   Ներսես Շնորհալու խոսքով ՝ «Անի» բառի երեք ձայնավորները այլաբանորեն նշանակում են Աստծո Երրորդություն: Քո գեղեցկությունը զարմանալի է, Երեք տառ բերելու համար: Երրորդությանը խորհուրդ տալ, միշտ քեզ երկրպագել ... [3-232] Վարդան Արսելցին ուշադիր բացատրեց Անբառը: Հայտնի է, որ այժմ պահպանված Անիի տաճարներից մեկը կառուցվել է հայ Տիգրան Հոնենցի ջանքերով, բայց դրա մասին թուրքերը ոչ միայն լռում են, այլև հայկական չեն համարում:  Այսօր շատ արդիական է հետևյալ փաստը. Մարի «Անի» աշխատանքը: «Հայ վաճառական աշխարհը (XIII դ.) Իր փայլուն ներկայացուցիչն ուներ Հոնենցների տոհմից արքայազն Տիգրանին» [8-63]: Մարը հետաքրքիր փաստեր է բերում 11-րդ դարի Հայաստանի կառավարիչ Վահրամ Պահլավունու մասին (անհայտ - մ.թ.ա. 1045, թաղված է Մարմաշենի վանքում): «Թամարա թագուհուց հարյուր հիսուն տարի առաջ վրացի զինվորները երգեր էին երգում հայ ռազմական հրամանատար Վահրամ Պահլավունու սխրանքների մասին ՝ ներկայացնելով նրա սխրանքները որպես կիսաստված» [8-63]: Ալիշանի «Շիրակ» գրքում մեզ հետաքրքրում են բանաստեղծական հատվածները, որոնք երբեմն որպես սուգ, մերթ ՝ որպես հպարտություն, գեղարվեստորեն ներկայացնում էին Անիի փառքի կործանումը: Ալիշան և բոլոր Մխիթարյանները հպարտ էին Խաչատուր Աբովյանի անձով և աշխատանքով:   Մեծ լուսավորչի «Հայաստանի վերքերը» վեպում Անին ներկայացված է իր հոյակապ ավերակներով: Անիի տաճարներից թալանված Աղասին ավելի շատ ցավ է զգում Հայաստանի դժբախտ ներկայի համար, և երբ նա հեռանում է Անիից, ասում է իր ողբը, որի մի մասը Ալիշանը մեջբերում է «Շիրակ» գրքում: Սիրտս, ես ուրախությամբ կտամ քեզ իմ հոգին, որպեսզի կարողանամ մարմինս թողնել Նրա մեջ: Աչքեր, փռշտացեք, լինի Բալխում, թե ոչ, դուք չեք տեսնի օրհնված Անու երկիրը: Բալխում, եթե ես մեռնեմ այս վշտի մեջ, իմ երկիրը չի կորչի ... Նույնիսկ եթե իմ մարմինը քարի տակ լինի, քո գրկում, ինձ դրախտ պետք չէ ... [3- 104], [1-201 -202] Ալիշանի օգտագործած պոեզիայի մեկ այլ տող կոչվում է «Երգ Անի քաղաքի վրա, Պեյատի գույնով»: [3-105] Սա բայաթ է:   Աբովյանը լայնորեն օգտագործում էր գրականության այս տեսակը: «Ես Բայատիկ գրեցի այն մտքով, որ կտոր մեջլիսում այդպիսի բաներ են ասում թուրքական հացի վրա: Լավ հայը դա պետք է ասի հայերեն, որպեսզի լեզուն կամաց-կամաց քաղցրանա» [2-189]: Ստեփանոս Մալխասյանը «Հայոց բացատրական բառարան» -ում բայաթ բառը համարում է պարսկերեն-արաբերեն, ինչը արևելյան երաժշտության տխուր միջոց է ՝ բարձր ողբ լացող ձայնով [7-323]:   Ինչ վերաբերում է Անիի ճակատագրին, քանի որ, ինչպես Ներսես Շնորհալին գրում է «Եդեսիայի ողբը» տողում, դա շատ տեղին է համարին: Բայց ես հրավիրում եմ ձեզ այստեղ, իմ արևելյան Անի քաղաք, եթե դուք կցված եք իմ ձայնին, դա ինձ համար սփոփանք չէ: [9-84, 88] Ալիշանի հրապարակած համարը ողբ է մի վանականի, որը կա՛մ տեսել է Անիի ավերակները, կա՛մ լսել դրանց մասին, և, իհարկե, Ներսես Շնորհալու «Ողբը» գրվել է «Եդեսիո» շերտի ազդեցության տակ: Վանականի ողբում շեշտվում է, որ Անին «այգի էր ծաղկուն Շիրակի դաշտում», իսկ հետագայում դարձավ «ավազակային բույն» [3-105]: «Շիրակ» հետազոտության մեջ Ալիշանը Անիի շքեղությունն է ներկայացնում ցնցող տպավորությունները այլ ճանապարհորդների դեպի Տավերնյե, Կեր-Պորտեր, Բորե, Թեքսի, Բրոսե և այլոց ճանապարհորդների տպավորություններից:   Traveանապարհորդներն այնքան տպավորված են Անիի ավերակներով, որ նրանց վկայությունները վերածվում են եզակի մտքի և արձակ բանաստեղծության:   Եկեք բերենք դրանցից երեքը:   Համիլթոնը Անիի ճարտարապետական ​​արվեստի մասին գրում է, որ անցնելով քաղաքի գլխավոր դարպասով ՝ նրանք տեսան, որ քաղաքը չորս կողմերից փռված է քարե պատերով, որ շենքերի պատերը այնքան շատ չեն, որքան կարծում էին, բայց դրանք շատ տպավորիչ էին: ; նրանք տեսան գրեթե սարսափելի քրիստոնեական քաղաք: Քաղաքն ուներ յուրօրինակ ճարտարապետություն, ինչպես հայտնի է ժամանակակից Եվրոպայում:   Ավերակները գրեթե նույն վիճակում էին, ինչ մնացել էին ութ դար առաջ դրանք ոչնչացրածների կողմից: [3-106]  1837 թվականի նոյեմբերի 4-ին բրիտանացի անգլիացի Վիլհելմը Անին նկարագրեց այնպիսի մռայլ պատկերներով, ասելով, որ թվում է, թե ոչ ոք երբևէ չի մտել Հայաստանի մայրաքաղաքի երբեմնի մարդաշատ փողոցներ:   Միակ հովիվ կանգնած էր կիսավեր շենքերի մոտ, մինչ լեռնային այծերի մի փոքրիկ հոտ սպասում էր մոտակա լոգարանների ավերակ կամարների տակ:  Հովիվն ու նրա բույրը շատ լավ տեսանելի են շրջակա ամայի լանդշաֆտի վրա ՝ արժանի Սալվադոր Ռոզայի վրձինին որպես նկար:   Aniawers- ի հայտնվելը տխուր միտք էր:   Երբ տեսա այդ անապատային քաղաքը, ես խորապես հուզվեցի իմ տպավորություններով:  Լքված եկեղեցիները հիշեցնում էին այն մասին, որ քրիստոնյա հզոր ազգը ոչնչացվել էր Ասիայի բարբարոս բարբարոսների հարձակումից քրիստոնյա հանցագործների հրամանով:   Շենքի մնացորդները պատկերում էին միայնությունը, և մարդու աչքը կյանքի երանգ էր փնտրում [3-106]: Ազդեցիկ է նաև Անիի մասին ֆրանսիացի ճանապարհորդ Բորեյհուշերը:  Նա գրում է, որ մեծ կարոտով անցավ Անիի հին դռնով, որը տոնականորեն բացվեց մուրացկան քաղաքացիների համար, բայց նրա աչքերի առաջ գերեզման հիշեցնող դատարկություն բացվեց:   Պատերին քարերի հարվածների հետքեր էին, «քանդակներ և շենքերի արձանագրություններ»:   Այդ քաղաքում ամեն ինչ յուրօրինակ նորություն ու թարմություն էր թվում: Ասես երեկ հարձակվել էին քաղաքի վրա, և հաղթողը վերցնում էր կողոպուտը:   Արևի կիզած աճող խոտը ծածկում էր գետնին ընկած ավերակները:   Հովիվը նայում էր իր հոտին, և ինչ-որ քաղաքում կարծես անիծված էր:   Արևմտյան կողմում ծակված, ավերված, ծռված արքայական պալատը թեքվել էր չոր ու ամայի akhաղկաձորի վրա:   Հարավային կողմում ՝ սարահարթի վրա, բարձրանում էր ավերակ պարիսպներով միջնաբերդը, արևելյան կողմում լսվում էր Ախուրյանի մռնչյունը, գետը ժայռոտ հատակով արձակում էր աշխարհում բնության սուգ:   Մենակ անծանոթը, թափառելով միայն ավերակների մեջ, քարերին խնդրեց պարզել իր տեսած վայրերը, իր երբեմնի բնակած էթնիկ խումբը:   Նա տառապում էր տխրությամբ ՝ իր եղբոր հանդեպ անտարբերության պատճառով, փլատակներից եկած մարդ, քանի որ մարդուն պետք է վերաբերվել խաղաղությամբ և քնքշությամբ [3-107-108]: Ալիշանը հայտնում է, որ Անին Ռուսական կայսրություն ներխուժելուց հետո որոշ եկեղեցիներ վերանորոգվել են, և Աստծո տներում վանականներ են հաստատվել:   Թիֆլիսի բնակիչ Հովհաննես Քյուրքչյանը երկար ամիսներ նկարում էր Անիի պատերը, շենքերն ու արձանագրությունները և դրանք տպում հատուկ գրառումներով:  Նրա ուղեկիցը ՝ Հովակիմ Գեղամյանը, տեսնելով այս ամենը, փոխեց Հուլիոս Կեսարի հայտնի զեկույցի խոսքերը Հռոմեական Սենատ ՝ «Եկա, տեսա, շահեցի», իր համառոտ զեկույցով ՝ «Արի, տես, սգա» [3-109 ] Ալեքսանդր վարդապետը պարզ, բայց սրտանց ողբ է գրել Անի քաղաքի մասին, որում հայ տղան ուշադրություն է հրավիրում Անիի տխուր ներկայի վրա ՝ հուսալով, որ ապագա սերունդները Անին դուրս կգան այդ իրավիճակից: Անին ապրում է Անի քաղաքում ՝ ասելով ՝ Մի լա լա, մի լա: Եթե ​​ասում են ՝ քիչ է, թող մնա: Ա Ahխ, ե՞րբ լսեմ: Մի լացիր, մի լացիր: Sերմության մեջ վիշտից այրվում եմ, հավատարիմ մարդ չունեմ, Թշվառության գալ, ոչինչ չասել: «Մի լացիր, մի լացիր»:  [3-109] Այս պարզ տողերին Ալիշանը ավելացնում է մեկ այլ հատված: Նա չգիտի, թե երբ են գրվել այդ տխուր տողերը:   Ինչ-որ չափով պարզ է, որ Անիի գաղթականները հայտնվեցին Ռումինիայում և կրեցին անհնարին տառապանքները ՝ անընդհատ հիշելով իրենց հայրենի Անին:  [3-109] Առանց Արիստակես Լաստիվերտցի անվանելու, si. Ալիշանն իր պատմությունից մեջբերում է Անի քաղաքի նախկին փառքի հիմնը, որը ստեղծվել է գրաբարով ՝ արձակի մեջ:   Այն Արիստակես Լաստիվերտցիի թարգմանած ՝ Վազգեն Գորգյանի թարգմանած «Պատմության» հետեւյալ բովանդակությունն է. «Onceամանակին այս երկիրը ճանապարհորդների համար բացվեց կարծես թե խիտ, կանաչ, տերևային, պտղաբեր, գեղեցիկ և ուրախ դրախտ էր, որովհետև իշխանները նստում էին գահին ուրախ դեմքով, իսկ նրանց առջև ՝ երգը: գարնանային ծաղկաբուծարանների և այլ մարդկանց հոգևոր սիրո մեջ: Նրանք լցված էին ուրախությամբ և ուրախությամբ, երեցները նստում էին այնտեղ ՝ զարդարված պատվավոր և փառավոր ալիքներով, իսկ մայրերը գրկում էին երեխաներին, լալիս էին մայրական ողորմությամբ, մոռանում էին տխուր ժամանակը ծննդաբերության ցավերը սիրահարությունից, միշտ ուրախանում էին աղավնիների պես իրենց նորաթև ձագերով: 110]: Աշխարհիկ կյանքի այս փառահեղ պատկերն ուղեկցվում է ինքնիշխանության փառահեղ վիճակով և հոյակապ եկեղեցիների նկարագրությամբ: Անի ագա նախկին շքեղ և շքեղ վիճակն էլ ավելի քայքայված տեսքը ներկայացված է Ալիշանի կողմից վկայակոչված մեկ այլ տողում, որը կոչվում է «Անդորրանի բանագնաց»: Ղ. Ալիշանը խոսում է Անիի առիթով մի եկեղեցու մասին, որի հովանոցը հենվում է չորս հենասյուներով ՝ գեղեցիկ և նազելի [3-111-112]: Հեթանոսներն ասում են, որ օգոստոսի 5-ին կամ 20-ին աջ սյուններից մեկից արցունքների պես արցունքներ էին հոսում, և նրանք նույնիսկ նույն տեղում կրակներ էին տեսնում ՝ անասուններին չմոտենալով ավերված եկեղեցուն:  Ալիշաննան վկայում է, որ Կարապետ անունով մի վանական իր աչքերով տեսել է սյունից հոսող կարմիր կպչուն նյութը, որին դիպել է ձեռքով: Ըստ ականատեսի, սյան գլխարկի մեջ թաքնված է սրբի մասունք, այնտեղից կարմիր նյութ է հոսում [3-112]: Ըստ «Հայոց պատմություն» գրքում Մովսես Խորենացու, «Անդորրանկ անու» բավականին ծավալուն աշխատության անհայտ հեղինակը քաջատեղյակ է Հայաստանի պատմական անցյալին ՝ Անիի ավերված վիճակին ՝ պատմական դժվար դրվագներով, սկսած հրաշագործ Հայկ նահապետից: Նրա տաճարը ... [3-111] Նշվում են հայերի վրա հարձակված թշնամիները ՝ պարսիկները, սկյութները, բայց թվում է, որ խաչը հավերժ պահպանվել է հայերի կողմից: Եվ որտեղ խաչը հավերժ պահպանում է, Նա հավերժ անամոթ է:  [3-111] Հայաստանը հարձակման ենթարկվեց Բաբելոնի ասորիների կողմից: Տե՛ս Banel and Assyria ... [3-112] Նույնիսկ քրիստոնեական երկրները, ինչպիսիք են Աթենքը, Հայաստանի մաս չէին:  Բախտ ունեցավ հայերի մայրաքաղաքը Դվինից տեղափոխել փառահեղ Շիրակ: Դվինի վերելքից դուրս գալուց առաջ Շիրակում Բաղդադի հացաբուլկեղենը ... [3-112] Հայաստանի մայրաքաղաքը դառնում է Անին, որը հռչակված է ամբողջ աշխարհում: [3-112] Անին հարուստ է ինչպես իր շենքերով, այնպես էլ իր երջանիկ բնակիչներով: Բայց թշնամին հարձակվում է հին Հայաստանի վրա, որը դարձել էր «Շահիստանաց Շահիստան»: Հանկարծակի թշնամու կողոպուտը և կողոպուտը շտապում են: իսկ Վանը ... [3-113] Անին գեղեցիկ Այծեմնիկի պաշտպաններից էր, որին Ալիշանը անվանում է «քաջության մայր» [3-110]: Տողի հեղինակը շեշտում է, որ Անին ուներ հազար տաճար և բազմաթիվ պալատներ:   Նա Անին համարում է Թորգոմի եռանդուն թոռը, ով ընկավ իր շքեղությունից և արցունքներով փառավորեց նրա աչքերը, և նա դարձավ խորթ մայր:   Անիի վիշտը կիսում է քաղաքի մոտով հոսող Ախուրյան գետը:   Շերտը լավատեսորեն ավարտվում է: Հայկական Անիի գմբեթները նորից երկնքում բարձր երկինք կստանան, շուշանը կրկին կծաղկի, իսկ հայը կբարի նոր Անին: Քո աչքերը փառահեղ են: Երեց Մխթամրունչ: Ձեռքդ դիր հայերենի լանջին… Ահա վերեւում գտնվող գմբեթը: Ահա շուշանը կկանգնի: Ողջունեմ քեզ, Նոր Անի:  [3-114] Ոգեշնչման աղբյուր ընդունված բանաստեղծների համար:   Պատճառը հայրենիքի ամերիկացի բանաստեղծի պետականության փաստի գիտակցումն է, որը գերակշռում է երկրի մայրաքաղաքի կառուցման գործում: Այս իմաստով Անին հայ գրականության ամենագովվող մայրաքաղաքներից մեկն է ու փառաբանված չափածոներ ու բանաստեղծություններ:  Անիի կառուցումը նշանակում էր Բագրատունիների թագավորության բարեկեցիկ պետություն: Անի քաղաքի առաջին նշանակալից բանաստեղծական գովքը Ներսես Շնորհալին մեզ տվեց «Եդեսիոյի ողբը» ֆիլմում:   Իհարկե, Շնորհալին ծանոթ էր Արիստակես Լաստիվերտցիի «Պատմությանը», որում կա Անիին նվիրված արձակ բանաստեղծ ՝ Անինեղելի կոսմոպոլիտ քաղաք լինելու փաստը:   Կարևորն այն է, որ Լաստիվերտցին ականատես եղավ Անիի համբավի անկմանը:   «Շիրակ» հատորում Անիի մայրաքաղաքի պատմության մեջ այսպիսի մեծ տեղ տալով ՝ Ալիշանը նպատակ ուներ հայրենասիրական ազդակներով լցնել հայ սերնդին, որպեսզի նրանք մտածեն վերականգնել հայկական պետականությունը ՝ հաջորդ սերունդին տալով նոր Անի հայ ժողովրդի գոյատևման երաշխիք:   Այս առումով Անիին վերաբերող պատվիրանները «Շիրակում» միշտ արդիական են: ։

Անին՝  Բագրատունյաց  հարստության  մայրաքաղաքը,  առանց  չափազանցության և՛ իր շեն օրերին, և՛ իր ավերակներով եղել ու մնում է  քաղաքակիրթ  մարդկության  հետաքրքրության  առարկան։
   Միջնադարի  հայ  պատմիչները,  սկսած  Ոսկեդարից,  խոսել  են  Անիի  մասին։
   Այդ  պատմիչներից  են  Եղիշեն,  Ղազար  Փարպեցին,  Ստեփանոս  Ասողիկը,  Արիստակես  Լաստիվերցին,  Սամվել  Անեցին,  Մատթեոս  Ուռհայեցին,  Մխիթար  Այրիվանեցին,  Վարդան  Արևելցին,  Կիրակոս  Գանձակեցին  և  ուրիշներ։
   Իրավամբ,  Արիստակես  Լաստիվերցին  Անին  անվանում  է  «տիերեզահռչակ  քաղաք»։
   «Շիրակ»  հատորում  այդքան  մեծ  տեղ  տալով  Անի  մայրաքաղաքի  պատմությանը՝  Ալիշանը  նպատակ  ուներ  հայրենասիրական  լիցքերով  տոգորել  հայ  ժողովրդի  նոր  սերնդին,  որպեսզի  նրանք  մտածեին  վերականգնել  հայ  պետականությունը  և  հետագա  սերնդին  պարգևեն  նորոգ  Անին՝  որպես  հայ  ժողովրդի  հարատևության  երաշխիք։
   Այս  առումով  «Շիրակ»  աշխատության  մեջ  Անիին վերաբերող պատվիրանները մշտապես արդիական են։
