ՀԱՄԻԴԻԻ Կոռուպցիոն տարածաշրջաններ. ENԵOCԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐbԻՔ  Սուլթանի նախաձեռնությամբ քրդերից կազմավորվեցին անկանոն հեծելազորային գնդեր:  Սուլթանը ստեղծեց հանձնաժողով Շաքիրի գլխավորությամբ `մշակելու 20 անկանոն հեծելազորային գնդերի կազմակերպման ծրագիր:  Շաքիրը հակահայ գործիչ էր, նա Սանկտ Պետերբուրգում Օսմանյան կայսրության դեսպանն էր ՝ քաջատեղյակ լինելով կազակական ուժերի կառուցվածքի մասին:   Հանձնաժողովը 1891 թվականին ներկայացրեց ծրագիրը:   Եվ արդեն 1890 թ.-ին 19-րդ դարի երկրորդ կեսին 4-րդ բանակի հրամանատար Մեհմեդ ekեքին շրջեց քրդաբնակ նահանգներում, այցելեց տոհմեր և կարողացավ ցեղապետերի համաձայնությունը ստանալ անկանոն հեծելազորային գնդեր ստեղծելու համար: Ռուսաստանի սահմանի երկայնքով:  Նույն թվականի սեպտեմբերին անցկացվեց Համիդիե գնդերի զորակոչը: Գրում է «Հնչակ» -ը: «Քրդական ցեղերը բոլոր կողմերից գալիս էին հայկական գյուղեր, զորակոչումը տեւում էր մեկ ամիս:   Այդ ընթացքում նրանք բոլորը ապրում էին գյուղացիների հաշվին, որոնց ծախսերը կազմում էին 15 հազար: դահեկան »1: Համիդիեն ստեղծվել է քրդական ցեղերի ցեղերի միջոցով, ավելի ճիշտ այդ ցեղերն ու տոհմերը պարզապես վերածվել են հեծելազորային գնդերի, իսկ նրանց ղեկավարները ՝ գնդերի հրամանատարական կազմի:   Դրանք կազմավորվել են Արևմտյան Հայաստանի տարբեր մասերում, որպեսզի կարողանան վերահսկել հայ բնակչությունը:   Յուրաքանչյուր քրդական ընտանիք պարտավոր էր Համիդիե գնդերը տրամադրել առնվազն 17 տարեկանից բարձր մեկ անձի ՝ ձիով և համազգեստով 2:  Սուլթանի պատվին այս գնդերը կոչվում էին «համիդիա», որոնց զինյալները գլխարկների վրա թիթեղյա կրծքանշան էին կրում ՝ «Սուլթան Աբդուլ Համիդ» մակագրությամբ: 1 «Հնչակ», 1895, թիվ 7: 2 Կիրակոսյան J.., Բուրժուական դիվանագիտություն և Հայաստան, Երևան, 1980, էջ: 417 թ. Ստեղծված համակարգն ավելի լավ հասկանալու համար ներկայացնենք իռլանդացի պրոֆեսոր Էմիլ Դիլոնի վկայությունը: «Բանակում գրանցվածները մնացել են իրենց հարազատ վայրերում, ազատվել են ծառայությունից, զենք են մատակարարվել, օժտված են դիվանագիտական ​​անձեռնմխելիությամբ, տրամադրվել են կրթաթոշակ:  Նրանք ճշգրտորեն կատարեցին իրենց ցուցումները, թալանեցին հայ մեծահարուստներին, ավերեցին գյուղերը, սպանեցին բոլոր նրանց, ովքեր դիմադրում էին: »3 Համիդիե գնդերի ստեղծման գործընթացը մեծ հաջողություն ունեցավ: 20-ի փոխարեն նրանց թիվը հասավ 73-ի, որոնցից յուրաքանչյուրում 400-600 մարդ:  Համիդյանների ընդհանուր թիվը հասավ 100 հազարի:  Նման հաջողությունն առաջին հերթին բացատրվում էր նրանով, որ նրանց թույլ չէր տրվում հայության հաշվին հոգալ իրենց առօրյա կարիքները, այլ տիրել իրենց հողերին:  Համիդյանները ազատված են հարկերից: Համիդյե գնդերի ստեղծման վերաբերյալ Էմիլ Դիլոնը գրել է, որ 1891 թ.-ին Բ. Դուռը, վախենալով, որ Հայաստանում բարեփոխումների իրականացումը կարող է լուրջ դժվարություններ ստեղծել նրա համար, կազմակերպեց այսպես կոչված Համիդյան հեծելազորային գնդերը, որոնք բաղկացած էին բացառապես քրդերից, հայերին քշելու համար: սահմանամերձ շրջաններից դուրս, փոխարինեց նրանց մահմեդականներով, այն այնքան նվազեց, որ կարիք չկար հատուկ բարեփոխումներ իրականացնել մյուս հայ բնակչության համար 4:  1891 թ. Գարնանը Համիդիե գնդերի հրամանատարները, այսինքն ՝ ցեղապետերը, հրավիրվեցին Կ. Պոլիս:   Երբ նրանք հասան Տրապիզոն, սուլթանը կրկին ու կրկին հրահանգեց նրանց հատուկ շոգենավով բերել Կոստանդնուպոլիս, հոգալ հագուստի, սննդի բոլոր կարիքները և ոչինչ չխնայել:  Կայսերական թիկնապահները ուղարկվեցին «Դիանա» շոգենավը դիմավորելու ՝ հարգանքի տուրք մատուցելու երախտավոր ցեղապետերին, որոնք մի ժամանակ խմում էին հայ ժողովրդի արյունը, պատրաստ էին նույնը անել ապագայում, էլ ավելի մեծ թափով:  «Նրանք արդեն մեկ շաբաթից ավելի է ՝ գալիս են մայրաքաղաք ՝ շրջելով իրենց ամբողջ հպարտությամբ:   Այդ հեծյալները քրդական տարազներով հագած և մեկ սուրով զինված »6:   Սուլթանը նրանց անձամբ ընդունեց և շնորհեց ռազմական կոչումներ: 3 Եղբայրական օգնականը Թուրքիայում, Հայաստան, 1897, էջ. 13 4 Եղբայրական օգնականը Թուրքիայում հայերի հետ, Մոսկվա, 1897, էջ: 13 5 Irade- ը սուլթանի կողմից տրված հրամանագիր է: 6 «Հնչակ», 1891, թիվ 6: 1892 թվականին Համիդիե գնդերի ռազմական պատրաստվածությունը բարելավելու նպատակով դրանք լրացնել որակյալ հրամանատարական կազմով: Կ. «Tribesեղերի համար դպրոցներ» հիմնադրվեցին Պոլսում և Բաղդադում:  Սուլթանն այդ անձնական միջոցներից 8 միլիոն լիրա է հատկացրել այդ դպրոցներին 7: Կ. Պոլսից վերադառնալիս նրանք ամբողջովին կողոպտեցին Բայբուրտի շրջանում ՝ արտագնա աշխատանքից վերադարձած հայերին:   Վերջինս բողոքեց, բայց ապարդյուն: Համիդի հրամանատարներին պատժելը վեր է քաղաքացիական իշխանությունների լիազորություններից:  Մաքքոլը գրում է. «Քրդերը խստորեն պահպանեցին ցեղային կազմակերպությունը ՝ մնալով իրենց շեյխերի ենթակայությունը:   Եթե ​​Օսմանյան կառավարությունը որոշի տապալել և զինաթափել քուրդ շեյխերին, նրանք կարող են մեկ րոպե ընդդիմանալ դրան, բայց սուլթանը մայրաքաղաք հրավիրեց քուրդ պետին:   Ի վերջո, սուլթանը գոհ էր, որ ստեղծված գնդերը կոչվում են Համիդիե: »8 Նշված գնդերի ստեղծումը ստեղծեց առճակատման մեջ տոհմային ղեկավարներին տրված արտոնություններ, ինչը մեծապես խոչընդոտեց քրդերի միջոցով հայերին բնաջնջելու սուլթանի ծրագրի իրականացմանը:   Գնդերի կազմակերպումից հետո քրդերն ավելի ագրեսիվացան: Հայերը քաջատեղյակ էին, որ Համիդյե գնդերը ստեղծվել են նրանց հաղթելու համար:   Finishingեքի փաշայի գնդերի կազմավորումն ավարտելուց հետո Քուշարյան գյուղում ռազմական շքերթ է կազմակերպել:   Նրանք երդվեցին byուրանի կողմից, հրահանգներ ստացան հայերի մասին, և նրանց կյանքը դարձավ իսկական դժոխք, և նրանց հետագա գոյությունն անհնարին էր:  Հայերի վիճակն ավելի վատացավ, երբ համիդյաններին հանձնվեց հարկեր հավաքելու իրավունքը:   Վերջինիս գազանային ագահությունից առաջ թալանված դռները բացվեցին, և նրանք, ձեռքերը վեր բարձրացրած, անցան գործի:   Դատարաններին հանձնարարվեց չքննարկել հայ բնակչության բողոքները Համիդյանների վայրագությունների վերաբերյալ 9:  Համիդիե հեծելազորը անասելի, չլսված վայրագություններ էր կատարում Մուշում, Վանում և այլ շրջաններում:  Դրանից հետո հայ ժողովրդի վիճակը սրվեց, քանի որ հայաբնակ նահանգներում հայերը զրկված էին անձի, ունեցվածքի, պատվի անվտանգության իրավունքից, փակվեց դեպի Կարին և Ալաշկերտ տանող ճանապարհը:  Գյուղերի միջեւ հաղորդակցություն չի եղել:  Համիդյան գնդերի պատճառով մարդիկ ավերված և աղքատ էին 10: 7 Պողոսյան Ս., Հայոց ցեղասպանության պատմությունից, Երեւան, 2000, էջ: 348 թ. 8 Հայի դիրքը Թուրքիայում 1895 թվականին պետությանը միջամտելու համար, Մ., 1896, էջ: 256: 9 Արզումանյան Մ., Գոյատեւման դարավոր պայքար, Երեւան, 1989, էջ: 197 թ. 10 «Դրոշ», 1893, թիվ 5: Նշված տեղեկատվությունը հաստատում է Էմիլ Դիլոնը քրդական ցեղախմբերից մեկի ՝ Մոստիգոյի հարցաքննության միջոցով, որն ամբողջությամբ բացահայտում է համիդյանների վայրագությունները:  Այդ հարցաքննության ժամանակ Դիլոնը հարցրեց Մոստիգոյին, թե նա տեղյա՞կ է, որ քրդերը սպանել են շատ հայերի, կողոպտել են նրանց գյուղերը, ապա բարձրացրել է հաջորդ հարցը, թե հնարավո՞ր է, որ Մոստիգոյի ձերբակալությունը կապ ունի դրա հետ:  Մոստիգոն հերքում է այդ հնարավորությունը ՝ նշելով, որ ձերբակալվելու դեպքում նրանք դա կանեն թուրքական անցակետի վրա հարձակվելու և թալանելու համար:   Հետո Դիլոնն առաջարկում է ավելի շատ պատմություններ պատմել իրենց այսպես կոչված մեծ գործերի մասին, բայց Մոստիգոնը պատասխանում է, որ դա հնարավոր չէ, քանի որ նրանք արել են 1000 նման մեծ գործեր:  Այսպիսով, ինչպես եզրափակում է Դիլոնը, Օսմանյան կայսրությունում բոլոր բարեփոխումները և օրենքները, որքան էլ որ դրանք ճիշտ ու գրագետ թվան, միայն 11 ֆունտ թղթի վրա էին:  Հազարավոր վկայությունների նման, սա նույնպես վկայում է այն մասին, որ քրդերը գործել են առանց կառավարության կողմից խոչընդոտների: Մուշի սանջակում կար 36 համիդյան, իսկ Մանազկերտում ՝ 4 գնդ:   Հասնանցի քրդերը 5 համիդյան գնդ էին կազմել:   Ամեն ապրիլ այդ գնդերի համար ուսումնամարզական հավաք էր կազմակերպվում:   Վանա լճի մեծ դաշտը քանդում էին քուրդ ավազակները, և նրանք օգնության խնդրանքով դիմում էին կառավարությանը, չնայած չէին համարձակվում ավազակներին քրդեր անվանել, այլ պարզապես նրանց ավազակներ էին անվանում:  Բոլորին հայտնի էր, որ այդ ավազակների ղեկավարները համիդյան սպաներ էին, որոնք իրենց գլխարկներին կցված պղնձե կրծքանշանների համար կոչվում էին naten-kelis (թիթեղյա տղամարդիկ) 12: Քրդերը արդարացնում էին հայկական գյուղերի վրա հարձակումները ջարդի ենթարկելու իրենց իրավունքով:   Նրանք իրենց հարեւաններին ՝ հայերին համարում էին ամենավտանգավոր թշնամիները:   Իրականությունն այն էր, որ զինված քրդերը հարձակվում էին հայերի վրա, չնայած վերջիններս կառավարության որոշմամբ զրկվել էին զենք կրելու իրավունքից:  Երբ քրդերը բռնվեցին հանցագործության վայրում, նրանք արհամարհորեն հրաժարվեցին ներկայանալ քաղաքացիական դատարանում ՝ պահանջելով, որ իրենց հրամանատարները դատեն նրանց որպես սովորական համիդյանների:   Իհարկե, կառավարությունը կարող էր նրանց պատժել ոստիկանության միջոցով, բայց հասկանալի պատճառներով դա ոչ մի քայլ չձեռնարկեց: 11 Եղբայրական օգնություն, էջ. 26-27-ին: 12 Պողոսյան Ս., Գոյատեւման պայքարի չորս ուղիներում, Երեւան, 1989, էջ: 160 Այս ամենից կարելի է մեկ դիտարկում անել, այսինքն ՝ Համիդյան զորամասերի միջոցով քրդական ցեղերը կույր գործիք դարձան սուլթանի հակահայկական քաղաքականությունն իրականացնելու համար:  Ըստ Էմիլ Դիլոնի, սուլթանական Համիդյան գնդերի և այլ ուժերի միջոցով վարվող այս քաղաքականությունը կարող է դիտվել որպես կազմակերպված թալան, օրինականացված սպանդ և վճարված անբարոյականություն 13: Այնուամենայնիվ, պետք է արձանագրել մեկ կարևոր փաստ: Համիդյան գնդերը, միաժամանակ հանդես գալով սուլթանական քաղաքականության օգտին, նշանավորեցին քրդերի տեղական ինքնավարության ամրապնդումը նրանց գոյության փաստով:  Քրդական շատ ցեղեր, ապավինելով Համիդյան զորամասերին, իրենց անկախ պահեցին սուլթանությունից և հրաժարվեցին հարկեր վճարելուց:   Համենայն դեպս, ոչ բոլոր ցեղերն էին համաձայնվում միանալ Համիդյան գնդերի շարքերը:   Քաջալերելու և արտոնություններ տալու քաղաքականությունը չի տարածվել բոլոր քրդերի վրա:   Քրդական ինքնավարության աճող սպառնալիքը կանխելու համար Սուլթանական կառավարությունը տարբեր միջոցներ օգտագործեց խոշոր քրդական միությունները թուլացնելու և մասնատելու համար, քանի որ մեծ ցեղերն ու տոհմերը նախ մարմնավորում էին ուժեղ պետություն ունենալու քրդական ցանկությունը:   Նա-Համիդյան գնդերի հրամանատարների նշանակումը, ոչ թե մեծ, բայց փոքր ցեղերի ներկայացուցիչներից, ծառայում էր այդ նպատակին:  Իհարկե, այդ քաղաքականության արդյունքները մեծ չէին, քանի որ Համիդիեն ինքն էր տանում տեղական ինքնավարության ամրապնդմանը:   Պետք է նշել, սակայն, որ համիդյանների շրջանում հակասություններ առաջացան:   Խնուսում տեղի ունեցան արյունալի մարտեր նրանց ղեկավար պաշտոնի համար:   Ալաշկերտի, Մանձկերտի, Բուլանուխի, Վարդո Հասնանցի, Գիբրանանցի քրդերը պայքարում էին Համիդյան համակարգում առաջատար դերի համար:  Իշխանությունները նույնիսկ զենքերը հավաքեցին, բայց շատ չանցած ՝ նրանք քրդական առաջնորդներին կրկին «աշխատելու» կոչեցին ՝ հանձնարարելով նրանց հատկացնել իրենց աշխատավարձերը:  Դրանից հետո կրկին ակտիվացավ Համիդիե գնդերի գործունեությունը: Կազմակերպվեցին նոր գնդեր:  Խնուսում ստեղծվեց 3 գնդ ՝ 300 ձիավորով 14: Այսպիսով, Աբդուլ Համիդը հաջողությամբ օգտագործեց քրդերին հայերի դեմ ՝ նրանց կույր գործիք դարձնելով կառավարության ձեռքում:   Ստեղծված է հայերի ոչնչացման քաղաքականության իրականացման համար 13 Bratskaya pomoy щь, էջ 14-15: 14 Արզումանյան Մ., Նշվ. Cit., P. 198: Մեդիան գնդերը լիովին համապատասխանում էին կառավարության պահանջներին, չնայած շուտով կառավարությունը բախվեց նոր մարտահրավերի ՝ անկախ քրդական կառավարության անմիջական սպառնալիքին: Աննա Թաջոսյան ՀԱՄԻԴԻԻ ՀԵOLԱՓՈԽԱԿԱՆ ՓՈՒԼԵՐ. GԵOCԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ Գործիքներ Հիմնաբառեր. 20-րդ դար, Աբդուլ Համիդ Երկրորդ, Շաքիր բեյ, Համիդիե գնդեր, թիթեղներ, քուրդ քոչվորներ, կազմակերպված ցեղասպանություն, հայերի գերակշռող քաղաքականություն: ։

19-րդ դ. վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունում գահ բարձրացավ  սուլթան Աբդուլ Համիդ 2-րդը։
  1891 թ. ստեղծվեցին սուլթանի անունը կրող հեծելագնդեր։
   Դրանք դարձան սուլթանի ձեռքին կույր գործիք իր հայաջինջ քաղաքականության գործադրման  ճանապարհին։
   Այսպիսով՝  պետք  է  նշել,  որ  համիդիե  գնդերի  միջոցով  սուլթանը  փորձեց վերացնել Հայկական հարցը՝ ավելի ուշ բախվելով Քրդական հարցին։
