Մեր կողմից փորձ է արվել առանձնացնել և հիմնավորել այնպիսի ռիսկերիառկայություն,  ինչպիսիք  են՝  աղքատության  մակարդակի  ավելացումը,  պետական  բյուջեի  ծախսային  բեռի  ավելացումը,  միջոցների  կուտակման  և  հետագա բաշխման մեխանիզմների անկատարությունը և ՀՀ-ից կապիտալի հնարավոր արտահոսքը։
  Սկզբունքորեն դեմ չլինելով կուտակային կենսաթոշակային համակարգին՝ կարծում ենք, որ համակարգի ներդրումը ժամանակավրեպ է,քանի որ մինչ այժմ գիտական հետազոտությունների մակարդակում գրեթե գնահատված  չեն  վերը  նշված  ռիսկերը,  ավելին,  շատ  հետազոտություններ  փաստում են համակարգի անկատարությունը, որն էլ իր հերթին թույլ է տալիս ենթադրել, որ համակարգի անխափան գործարկումը խիստ կասկածելի է։
  Հարկ էնշել,  որ  կուտակային  կենշաթոշակի  համակարգի  ներդրումը  հիմնականումհաջողություն է ունեցել զարգացած տնտեսությամբ երկրներում, որտեղ առկա էբնակչության բարձր կենսամակարդակ։
 Հայաստանում պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգում  ընդգրկված  է  աշխատունակ  15-40  տարեկան,  զբաղվածություն  ունեցողբնակչության  այն  հատվածը,  որը  փաստացի  գրանցված  է  համապատասխանձեռնարկություններում և հաստատություններում և իր աշխատավարձից որոշակի  գումար  է  հատկացնում  կենսաթոշակային  կուտակային  հիմնադրամներին՝ այն ակնկալիքով, որ կենսաթոշակի անցնելուց հետո, պետության կողմից իրեն հատկացվող կենսաթոշակից բացի, լրացուցիչ կստանա նաև կուտակված  կենսաթոշակային  գումարը։
   Չնայած  մեր  հանրապետությունում  «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքն ընդունվել է 2010թ.-ին, և 2011թ.-իցգործել է կամավոր կենսաթոշակային բաղադրիչը, սակայն, ըստ էության, որևէմեկը կամավոր գումար չի փոխանցել կուտակային հիմնադրամներին։
  Այդ ինստիտուտը երեք տարիների ընթացքում մեր հանրապետությունում չի կայացել։
 Պատճառները մի քանիսն են, որոնցից կարելի է առանձնացնել հետեւյալները՝ժողովրդի  կողմից  այդ  համակարգի  նկատմամբ  անվստահությունը,  աշխատունակ  բնակչության  զգալի  հատվածի  եկամտի  և  աշխատավարձի  ցածրմակարդակը։
 Կուտակային  կենսաթոշակների  մասին  ՀՀ  օրենքի  համաձայն՝  2014թ.հունվարի մեկից ուժի մեջ է մտնում պարտադիր կուտակային բաղադրիչը, ըստորի՝ 1974թ. հունվարի 1-ին և դրանից հետո ծնված յուրաքանչյուր վարձու աշխատող իր ամսական անվանական աշխատավարձի 5%-ը պարտավոր է կուտակել՝ փոխանցելով կենսաթոշակային հիմնադրամներին։
  Պարտադիր բաղադրիչը վերաբերելու է Հայաստանի՝ 270 հազար 15-40 տարեկան աշխատունակբնակչությանը։
   2012թ.  ընթացիկ  տվյալներով  մեր  հանրապետությունում  15-40տարեկան բնակչության թիվը 1388,9 հազ. (679,9 հազարը՝ տղամարդ, 709 հազարը՝ կին) է[1, էջ 43]։
  Այսինքն՝ կենսաթոշակային հիմնադրամին գումար չպետք էփոխանցեն  1118,9  հազ.  մարդ,  որը  կազմում  է  տվյալ  տարիքային  խմբիբնակչության  80,6%-ը,  ինչը  բավականին  բարձր  ցուցանիշ  է։
   Նրանց  զգալիհատվածը գյուղաբնակներ, գործազուրկներ, սեզոնային արտագնա աշխատանքի մեկնողներ  և ստվերում գտնվող աշխատողներն են։
 Այդ  առումով  մոտավոր  տվյալներով  մոտ  կես  միլիոն  15-40  տարեկանօբյեկտիվորեն չեն մուծելու այդ կուտակային հիմնադրամին։
  Նշենք, որ գյուղաբնակների և կուտակային հիմնադրամին մուծողների թիվը կազմում է մոտ 770հազար մարդ։
  Բերված թվերից պարզ է դառնում, որ 618,9 հազար բնակչությանմասը  ծառայում  է  բանակում,  մյուս  հատվածը  սեզոնային  արտագնա  աշխատանքի կամ  մշտապես այլ երկրներ է մեկնել բնակության,գործազուրկներ և ստվերային տնտեսությունում զբաղվածներն են։
  Վերոնշյալ հաշվարկների հիմանվրա կարելի է հանգել հետևյալ կարևորագույն հարցադրմանը՝ ինչքանով է համակարգը լուծելու բարեկեցության խնդիր, եթե արդի փուլում դրան մասնակցելու են մոտավոր հաշվարկներով 15-40 տարեկան քաղաքացիների միայն 20%-ը,իսկ մնացած 80%-ը չի օգտվելու համակարգի կողմից ապահովվող բարձրկենսաթոշակներից։
 Այժմ  ներկայացնենք  ՀՀ  Կառավարության  կողմից  որպես  կենսաթոշակային կուտակային համակարգի փորձ մատնանշվող երկրների՝ Չիլիի, Պերուիև Էստոնիայի սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական մի քանի ցուցանիշներ։
 Փաստենք, որ դրանք ՀՀ-ի համեմատությամբ տարբեր միջավայրում ձեւավորված  ազգեր  են,  որոնք  տարբերվում  են  միմյանցից  կրոնով,  պատմությունով,էթնիկական հոգեբանությամբ, նյութական և հոգեւոր արժեքներով, աշխատանքի մշակույթով, աշխարհաքաղաքական հայեցակարգերով։
  Այսինքն՝ ՀՀ-ն որևէընդհանրություն չունի այդ երկրների հետ։
  Բացի դրանից, թվարկված երկրներըգտնվում են սոցիալ-տնտեսական զարգացման ավելի բարձր մակարդակի վրա,քան մեր հանրապետությունը։
  Տարբեր են նաև ժողովրդագրական իրապայմանները, որոնք ներկայացված են աղյուսակ 1-ում։
 Աղյուսակ 1Կուտակային կենսաթոշակային  համակարգի անցած երկրներից մի քանիսիմակրոտնտեսական ցուցանիշները XXI դ. սկիզբ վ ի թ չ կ ա ն Բ դ ր ա մ ն լ մ վ ո վ շ ա հ ւ ո դ ր ա մ ճ ա ն ա կ ա ն բ ն ա մ ց ա զ ի ն ա բ ր ւ Ո ը կ ա դ ր ա կ ա մ ր ի կ ր Ե ՀայաստանԷստոնիաՉիլիՊերուղ ո ւ ե տ ի ք ն ա Կ յ ք ի ր ա տ ր ձ ր ա բ ւ ե Ա Ն Հ վ շ ա հ ի չ ն շ վ ո ր ա լ ո դ Ն Մ Ա    Աղյուսակը կազմելիս օգտագործել ենք թվարկված պետությունների վիճակագրականտարեգրքերը։
 Աղյուսակ  1-ից  երեւում  է,  որ  մեկ  շնչի  հաշվով  համախառն  արդյունքիծավալով  վերջին  տեղում  Հայաստանն  է։
   Բացի  դրանից,  այդ  երկրներումամսական միջին աշխատավարձը տատանվում է 1000-2000 դոլարի սահմաններում, իսկ մեզ մոտ 300-ը չի գերազանցում։
   Բերված թվերը խոսում են այն մասին,որ մեր հանրապետությունը սոցիալ-տնտեսական որեւէ ընդհանրություն չունիայդ երկրների հետ։
  Իսկ այդ հանգամանքը շատ կարևոր է հաշվի առնել, երբանցում է կատարվում կենսաթոշակային կուտակային համակարգին։
 Կուտակային  կենսաթոշակային  համակարգին  անցնելիս  կարևորվում  էնաև բնակչության թվի փոփոխության կանխատեսումը մոտակա 15-20 տարիների  ընթացքում։
   Հաշվի  առնելով  այդ  դրույթը՝  փորձել  ենք  կանխատեսել,  թետասը տարի անց մեր հանրապետության բնակչության թիվը և տարիքային կազմը ինչպիսի փոփոխության կարող են ենթարկվել։
  Թե ինչպիսին է եղել Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդագրական պատկերն անցյալում, ներկայումև ինչպիսին կարող է լինել ապագայում, ներկայացված է աղյուսակ 2-ում։
 ՀՀ բնակչության թվի և տարիքային կազմի շարժընթացը 1979-2025թթ. /հազար մարդ/Աղյուսակ 21979թ.1989թ.2001թ.2011թ.2025թ.մարդմարդմարդմարդմարդԱմբողջբնակչությունըԱյդ թվումմինչև 15տարեկան65 ևբարձրԱղյուսակից երեւում է, որ մեր հանրապետության բնակչության տարիքային  կառուցվածքում  վերջին  35  տարիների  ընթացքում,  մասնավորապես1990-ական թվականերից սկսած, տեղի են ունեցել որակական և քանական փոփոխություներ։
   Աստիճանաբար  ավելացել  են  աշխատունակ  և  կենսաթոշակային տարիքի բնակչության բացարձակ թիվը և տեսակարար կշիռը, իսկ մինչաշխատունակ տարիքինը՝ ընդհակառակը, անկում է գրանցվել։
  Այսինքն՝  այդտարիներին տեղի են ունեցել բնակչության ծերացում և կենսաթոշակառուներիթվի աճ։
  Չխորանալով ժողովրդագրական այդպիսի իրապայմանների առաջացման  մեջ՝  նշենք, որ  ծնունդների  թվի  նվազման գլխավոր  պատճառներից  մեկըազգաբնակչության՝  20-րդ  դարի  վերջից  սկիզբ  առած  զանգվածային  արտագաղթն  է։
   Իսկ  մեր  մոտավոր  հաշվարկով,  2025թ.  մեր  հանրապետությունումազգաբնակչության  կեսը  կկազմի  աշխատունակ  բնակչությունը,  իսկ  1/4-ը՝կենսաթոշակառուները։
  Նշենք, որ 2015թ. հետո ընկած ժամանակահատվածումկենսաթոշակառուների տեսակարար կշիռն անընդհատ բարձրանալու է, իսկ 40տարեկան պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային վճար մուծողները իրենցկենսաթոշակը (կենսաթոշակային տարիքը չբարձրացնելու դեպքում) կստանան2037թ.-ից։
  Եթե նշված տարում ժողովրդագրական ներկա միտումները պահպանվեն, ապա մեր հանրապետության բնակչության 1/3-ից ավելին կամ շուրջ500 հազարը կկազմեն կենսաթոշակառուները։
       Ստորև  կատարենք  նաև  կուտակային  կենսաթոշակային  համակարգիորոշակի  քանակական  վերլուծություններ  և  կանխատեսումներ։
   2013թ.  հունվար-հոկտեմբեր  ամիսներին,  ըստ  ԱՎԾ  տվյալների[2],  Հայաստանում  միջինանվանական  աշխատավարձը  կազմել  է  146  952  ՀՀ  դրամ։
  Եթե  սա  ընդունենքորպես  մեր  հետագա  հաշվարկների  հիմք,  ապա  պարտադիր  կուտակայինվճարը  այս  աշխատավարձի  դեպքում  կկազմի  7348  դրամ,  իսկ  եկամտայինհարկի  /36228  ՀՀ  դրամ/  և  պարտադիր  կուտակային  վճարի  պահումից  հետոիրական տնօրինվող եկամուտը կկազմի 103317 դրամ։
  Փաստորեն պարտադիրբաղադրիչը իրականում կազմում է հարկումից հետո մնացած միջին զուտաշխատավարձի 6,63%-ը։
  Այս թիվը տարբեր է՝ կախված հաշվարկային աշխատավարձի չափից, և կարող է հասնել ընդհուպ մինչև 13%-ը, սակայն այն միշտավելին է, քան 5%-ը, ինչը խեղաթյուրում է պարտադիր բաղադրիչի տնտեսագիտական  բովանդակությունը,  քանի  որ  փաստորեն  մասնակիցը  կուտակայինհատկացում է կատարում նաև իր հարկվող, այն է՝ չտնօրինվող եկամտի դիմաց։
 ՀՀ  տնտեսապես  ակտիվ  բնակչության  թվաքանակը  2012թ.  կազմել  է  միջինը 1418,3 հազար մարդ, որոնցից 663,2 հազարը վարձու աշխատողներ են։
  Ըստնախնական կանխատեսումների՝ մոտ 270.000 վարձու աշխատողներ դառնալուեն պարտադիր կուտակային բաղադրիչի մասնակիցներ։
  Միջին աշխատավարձի հաշվարկով, ինչպես արդեն վերևում նշել էինք, կուտակային վճարը կազմումէ  7348  դրամ,  իսկ  դա  նշանակում  է,  որ  կենսաթոշակային  ֆոնդերին  վարձուաշխատողների կատարած վճարը հաջորդ տարի կլինի ոչ պակաս, քան 23 807,5 մլն դրամ։
  Իրականում այս գումարը կլինի մի փոքր ավելի, 500000-ից բարձրաշխատավարձ ստացող պարտադիր կուտակային համակարգի մասնակիցների՝ իրենց հաշվարկային եկամուտներից վճարված 5%-ից ավելի վճարի չափով։
 ՀՀ 2013թ. պետական բյուջեում սոցիալական պաշտպանությանն ուղղվածծախսերը կազմում էին 304696,8 մլն դրամ, իսկ ահա 2014թ. պետական բյուջեումնախատեսվում  է  սոցիալական  պաշտպանությանն  ուղղված  միջոցների  աճ՝մինչև 362030,6 մլն դրամ։
  Հավելյալ մոտ 20 մլրդը նախատեսված է կուտակայինկենսաթոշակային համակարգի ներդրման ուղղությամբ, իսկ մնացած գումարը,ըստ  էության,  հենց  այն  գումարն  է,  որով  պետությունը  հատկացումներ  էկատարելու կենսաթոշակային ֆոնդերին՝ բնակչության վճարներին զուգահեռ։
 Փաստորեն,  առաջիկա  տարիների  ընթացքում  պարտադիր  կենսաթոշակայինվճարները  լրացուցիչ  ծախսային  բեռ  են  դառնալու  ոչ  միայն  վարձու  աշխատողների, այլ նաև պետական բյուջեի համար։
  Ընդ որում, պետական բյուջեիդեպքում այս ծախսերը տարեցտարի աճելու են, քանի որ 1974թ.-ի հունվարի 1ին և դրանից հետո ծնված վարձու աշխատողների թիվը տարեցտարի աճելու է՝երիտասարդների՝ վարձու աշխատանքի անցնելու հետ կապված։
  1974թ. հունվարի 1-ից հետո ծնվածները կազմում են 0-40 տարեկան քաղաքացիները։
  Եթեհաշվի  առնենք,  որ  անձինք  օրենքով  սահմանված  կարգով  աշխատունակ  ենդառնում՝ սկսած 15 տարեկանից, կարող ենք փաստել, որ ներկայումս կատարվող մոտ 25 մլրդ դրամ հատկացումները կատարվում են 16-40 տարեկանների,այսինքն՝ ընդհանուր առմամբ մոտ 25 տարբեր տարիքային խմբերի համար։
  Այսպես, կարող ենք փաստել, որ յուրաքանչյուր տարի կավելանա աշխատողներիևս  մեկ  տարիքային  խումբ,  այսինքն՝  միջինը  տեղի  կունենա  պարտադիր կուտակային բաղադրիչի մասնակիցների աճ նրանց ընդհանուր թվի 1/25-ի չափով,և դրան զուգահեռ՝ բյուջեի ծախսերը կավելանան նույն համամասնությամբ՝ ներկա ծախսերի մոտավորապես 1/25-ի չափով։
  Դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուրտարի բյուջեի տվյալ ծախսային հոդվածը կավելանա մոտ 1 մլրդ դրամով և 25տարի  անց  կկազմի  տարեկան  գրեթե  50  մլրդ  դրամ։
   Այս  թիվը  ՀՀ  2013թ.  պետական բյուջեի մոտ 5%-ն է կազմում, և դա բավական է հասկանալու, թե ինչպիսի  ծախսային  բեռ  է դառնալու  պարտադիր կուտակային  համակարգը  պետական բյուջեի համար։
 Հարկ է նշել, որ դրա հետ մեկտեղ ողջ այս ժամանակահատվածում, այսինքն՝ առաջիկա 25 տարիներին պետական բյուջեի՝ կենսաթոշակների վճարներին ուղղված ծախսերը չեն նվազելու, ընդհակառակը, ըստ կառավարությաններկայացրած տվյալների՝ ավելանալու են 50-ական թվականների ծնելիությանշեշտակի աճի արդյունքում առաջիկա տարիներին կենսաթոշակառուների թվիև կյանքի միջին տևողության աճի պատճառով[3]։
  Այսինքն՝ պետական բյուջեիսոցիալական բեռի թոթափումը կսկսվի միայն 25 տարի անց, երբ պարտադիրկուտակային համակարգի առաջին մասնակիցները կսկսեն ստանալ իրենց կուտակած բազմաստիճան կենսաթոշակները։
  Հաջորդող տարիներին միայն բյուջեի  կողմից  տվյալ  տարիքային  խմբերին  կենսաթոշակային  հատկացումներիգումարները կսկսեն շարունակաբար նվազել։
 Հաշվի առնելով մեր կողմից իրականացված վերոնշյալ հաշվարկները ևպետական բյուջեից կենսաթոշակային ֆոնդերին հատկացումների  տարեցտարի սպասվող ավելացումները՝ հարց է առաջանում՝ ինչքանով են ժամանակիննշված օրենքի ընդունումը և կիրառումը, երբ, օրինակ, 2014թ. պետական բյուջեինախագծում  110,534,580.0  դրամ  դեֆիցիտ  է  նախատեսվում,  իսկ  պետականբյուջեի ծախսերի շուրջ 29.2–ը նախատեսվում է ուղղել սոցիալական պաշտպանության ծախսերին /364,361,632.5 դրամ 1,246,437,412. ընդհանուր ծախսերից/[4]։
 Կարծում ենք՝ կուտակային կենսաթոշակների անցման հետևանքներիցմեկը կարող է նաև լինել աղքատության մակարդակի աճը՝ սպառման կրճատման հաշվին։
  Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների՝ վարձուաշխատողների  23,4%-ը  ներկայումս  համարվում  է  աղքատ,  իսկ  1,9  տոկոսը՝ծայրահեղ աղքատ[5, էջ 56]։
  Աղքատների թվում վարձու աշխատողների թվաքանակը 22,4% է կազմում։
  Վստահաբար այս 23,4%-ի մոտ պարտադիր կուտակային վճարի ամբողջ գումարը նվազելու է սպառումից։
  Փաստորեն, պարտադիրկուտակային  վճարի  կատարման  արդյունքում  տվյալ  անձանց  սպառումն  էլավելի  կիջնի  պարենային  գծից,  որի  արդյունքում  աղքատության  խորությունըկմեծանա։
  Իսկ ընդհանուր առմամբ, անկախ այն հանգամանքից, թե բնակիչը իրսպառումից  կկրճատի  պարտադիր  վճարի  գումարը,  թե  խնայողություններից,բնակչության  մեջ  կավելանա  սպառողական  վարկերի  պահանջարկը։
   Ստացվում է, որ բնակչությունը ստիպված է լինելու առավել բարձր տոկոսադրույքովփոխառել  այն  գումարները,  որոնք  ինքը  պարտադիր  կուտակային  վճարիտեսքով փոխանցել է կուտակային ֆոնդեր։
 Մեկ այլ կարևոր հարց է բնակչության ավանդների կրճատման խնդիրը։
 2012թ.  տարեվերջի  դրությամբ  Հայաստանում  ներդրված  ավանդների  ընդհանուր մեծությունը կազմում է 638 348,0 մլն դրամ, ավանդի միջին չափը կազմումէ 414213 դրամ[6]։
  2011թ. նույն ցուցանիշը կազմել է 375 460 դրամ, այսինքն՝ մեկտարում այն աճել է միջինը 38783 դրամով։
  Սա նշանակում է  ավանդատուի հաշվով 3231 դրամի աճ յուրաքանչյուր ամիս։
  Փաստորեն մեկ ավանդատուն յուրաքանչյուր ամիս միջին հաշվով իբրև ավանդ խնայում է ընդամենը 3231 դրամ։
  Իսկմիջին աշխատավարձի հաշվարկով ամսական պարտադիր կուտակային վճարը կազմում է 7348 դրամ, ավելի քան երկու անգամ շատ։
  Ի դեպ,  նույն ավանդների  տեսքով  խնայողություններ  կատարելու  դեպքում  քաղաքացին  կունենաավելի  մեծ եկամուտներ,  քան կենսաթոշակային  հիմնադրամում  ներդրումներկատարելիս, և բացի այդ կունենա տվյալ գումարը կարճաժամկետ տնօրինելուհնարավորություն։
 Կարծում ենք, որ մեկ - երկու հոդվածի կամ հետազոտության արդյունքների հիման վրա հնարավոր չէ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի գործունակության  և  ներդրման հնարավոր  ազդեցությունների  մասին  վերջնականեզրակացություն կազմել։
  Անհրաժեշտ է իրականացնել ոլորտի համապարփակհետազոտություն  և  վերլուծություն,  որը  դժբախտաբար  չի  կատարվել  կամ  չիներկայացվում  պետական  պատկան  մարմինների  կողմից։
   Ավելին,  թե՛  սույնհոդվածով  և  թե՛  տարբեր  մասնագիտական  այլ  վերլուծությունների  ու  հետազոտությունների  արդյունքներով  փաստվում  է,  որ  կան  բազմաթիվ  ռիսկեր,որոնք  հարցականի  տակ  են  դնում  այս  համակարգի  կիրառման  արդյունավետությունը, և կարծում ենք՝ պետական պատասխանատու մարմինները պետք էփորձեն պատասխանել մասնագետների կողմից առաջադրված հարցադրումներին,  որն  էլ  իր  հերթին  կհանգեցնի  համակարգի  կիրառման  հնարավոր  ազդեցությունների բացահայտմանը և արդյունավետության բարձրացմանը։
  Մեր կողմից փորձ է արվել առանձնացնել և հիմնավորել այնպիսի ռիսկերի առկայությունը,  ինչպիսիք են աղքատության մակարդակի ավելացումը, պետական բյուջեիծախսային բեռի ավելացումը, միջոցների կուտակման և հետագա բաշխման մեխանիզմների անկատարությունը և  ՀՀ-ից կապիտալի հնարավոր արտահոսքը։
 Սկզբունքորեն  դեմ  չլինելով  կուտակային  կենսաթոշակային  համակարգին՝կարծում ենք, որ համակարգի ներդրումը ժամանակավրեպ է, քանի որ մինչ այժմգիտական հետազոտությունների մակարդակում գնահատված չեն վերը նշվածռիսկերը, ավելին, շատ հետազոտություններ փաստում են համակարգի անկատարությունը, որն էլ իր հերթին թույլ է տալիս ենթադրել, որ  համակարգի անխափան գործարկումը խիստ կասկածելի է։
   Հարկ է նշել, որ կուտակային կենսաթոշակի  համակարգի  ներդրումը  հիմնականում  հաջողություն  է  ունեցելզարգացած  տնտեսությամբ  երկրներում,  որտեղ  առկա  է  բնակչության  բարձրկենսամակարդակ։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն     1.  Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու, Եր. 2013։
 2.  ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2013թ. հունվար-հոկտեմբերին, Մակրոտնտեսական ցուցանիշներ, ԱՎԾ, 2013։
 http։
 //armstat.am/file/article/sv1013a03.pdf3.  «Կենսաթոշակային  բարեփոխումներ.  հանրային  իրազեկում»,  Տնտեսականբարեփոխումների վերլուծական տեղեկատվական կենտրոն, Երևան, 2013թ.։
 4.  http։
 //parliament.am/draft_docs5/K-353/K-353text_arajarkutyunerov.pdf5.  Հայաստանի սոցիալական պատկերը և աղքատությունը, ԱՎԾ, Երևան, 2013։
 6.  http։
 //armstat.am/file/article/armenia_13_5.pdfՏեղեկություններ հեղինակների մասինԲոյաջյան Արտաշես Գեւորգի – պատ. գիտ. թեկնածու, Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի դասախոս, E-mail։
  artash.boyajyan@gmail.comՀարությունյան Ղարիբ Հովհաննեսի - տնտեսագիտության թեկնածու, Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի Գյումրու մասնաճյուղիֆինանսահաշվային ֆակուլտետի դասախոս, E-mail։
  gharutyunyan84@gmail.comՊետրոսյան Կարեն Պետրոսի - տնտեսագիտության թեկնածու, Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի Գյումրու մասնաճյուղի ֆինանսահաշվային ֆակուլտետիդասախոս, 093795434, E-mail։
  guch82@mail.ru Ռաֆայելյան Կարեն Ջոնիկի, տնտեսագետ, 094454543, E-mail։

Չնայած մեր հանրապետությունում «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքն ընդունվել է 2010թ.-ին, և 2011թ.-ից գործել է կամավոր կենսաթոշակային  բաղադրիչը,  սակայն,  ըստ  էության,  որևէ  մեկը  կամավոր  գումար  չի  փոխանցել  կուտակային  հիմնադրամներին։
   Կուտակային  կենսաթոշակների  մասին ՀՀ օրենքի համաձայն՝ 2014թ. հունվարի մեկից ուժի մեջ է մտնում պարտադիր կուտակային բաղադրիչը, ըստ որի՝ 1974թ. հունվարի 1-ին և դրանից հետո ծնված յուրաքանչյուր վարձու աշխատող իր ամսական անվանական աշխատավարձի  5%-ը  պարտավոր  է  կուտակել՝  փոխանցելով  կենսաթոշակային  հիմնադրամներին։
  Հոդվածում իրականացվել է պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային  համակարգի  ներդրման  հնարավոր  ազդեցությունների  վերլուծություն և գնահատում ժողովրդագրական և տնտեսագիտական տեսանկյուններից։
