ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՆ ԵՎ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸՔաղաքները  համարվում  են  ժամանակակից  հասարակության  տարածքային և սոցիալ-տնտեսական կազմակերպման առաջատար ձևը։
 Քաղաքների թվի ավելացումն ուղեկցվում էր քաղաքային բնակչության ավելացմամբ։
   1800  թվականին  աշխարհում  քաղաքային  բնակչության  բաժինըկազմում  էր  3,0%,  1919  թ.-ին՝  13,6%,  1950  թ.-ին՝  29,8%,  1978  թ.-ին՝  39%,2015 թ.-ին՝ մոտ 50%1։
  Ներկայում գիտատեխնիկական առաջընթացը և զարգացած  սոցիալական  ենթակառուցվածքները  հնարավորություն  տվեցինստեղծելու «քաղաքակրթության զրահ»։
  Դա այն բոլոր գործոնների ամբողջությունն է, որը հնարավորություն է տալիս ապահովել մարդու զարգացմանը՝ որպես կենսասոցիալական էակ։
 Այժմ  հարցեր  են՝  ծագում  լինելով  առաջադիմական  երևույթ  ինչո՞ւ  է  ուրբանիզացիան  համարվում  որպես  համամոլորակային  հիմնախնդիր  և  ինչո՞ւ  էդարձել  մտահոգության  պատճառ։
   Այս  հարցերը  քննարկելիս՝  պետք  է  կանգառնել և՛ դրական և՛ բացասական կողմերի ուսումնասիրության վրա։
 Քաղաքներն  առավել  լավ  են  կարողանում  բավարարել  մարդկանց  հոգևոր-մշակութային,  կրթական,  առողջապահական  պահանջները,  ինչպես  նաևքաղաքներում  ավելի  ցածր  է  հիվանդությունների  և  մահածությունների  մակարդակը, ավելի բարձր է կյանքի միջին տևողությունը։
 Այսպիսով` ուրբանիզացված գոտիները զբաղեցնում են ցամաքի մակերեսի 1%-ից քիչ ավելին, սակայն այստեղ բնակվում է աշխարհի բնակչության կեսից ավելին և արտադրվում է ՀՆԱ-ի մոտ 80%։
  Ուրբանիզացման բարձր տեմպերն իր բացասական ազդեցությունն է թողնում նաև քարոլորտի, մթնոլորտի,ջրոլորտի և կենսոլորտի վրա։
  Քաղաքների կողմից շրջակա միջավայրն աղտոտող աղբյուր են աղմուկը, աէորոզոլային, լուսային, էլեկտրամագնիսական աղտոտումները։
 Աշխատանքը  նվիրված  է  բացահայտելու  ուրբանիզացման  բացասականազդեցությունը բնական միջավայրի վրա։
  Ինչպես նաև կանխատեսումներ կատարել,  թե  ինչ  իրավիճակ  կստեղծվի  ներկայիս  տեմպերի  պահպանման  դեպքում։
   Աշխատանքում  կներկայացվի  նաև  Երևանում  առկա  էկոլոգիական  խնդիրները  կապված  ուրբանիզացման  հետ։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  մարդկանց իրազեկել ուրբանիզացման բացասական հետևանքների մասին, ինչպեսնաև առաջարկել որոշակի լուծման ուղիներ։
 1 Մ. Մանասյան, Բնակչության աշխարհագրություն, 2011, Երևան, էջ 211։
 Ուրբանիզացիան ընդհանուր բնակչության մեջ քաղաքաբնակների թվիավելացման,  քաղաքների  դերի  մեծացման  և  քաղաքային  ապրելակերպիտարածման գործընթացն է։
 Քաղաքների զարգացումն անխուսափելիորեն հանգեցնում է բնական միջավայրի  բոլոր  բաղադրիչների  փոփոխությունը։
   Հզոր  և  բազմաբնույթ  տեխնածին ճնշումները  ժամանակակից  խոշոր  քաղաքների պայմաններում,  կենտրոնանալով  սահմանափակ  տարածքում  մի  կողմից  հանգեցնում  է  բնականլանդշաֆտի  բոլոր  բաղադրիչների  փոփոխությանը,  մյուս կողմից՝  բնական  միշարք բացասական երևույթների առաջացմանը։
  Ուրբանիզացումն առավել մեծազդեցություն է թողնում մթնոլորտի, ջրային օբյեկտների, հողի, ռելիեֆի վրա։
 Մթնոլորտի  աղտոտում։
   Խոշոր  քաղաքների  ազդեցությունը  շատ  ավելիմեծ  է  մթնոլորտի  վրա։
   Հենց  քաղաքներն  են  հանդես  գալիս  աէրոզոլաների,ջերմոցային  գազերի, թթվային անձրևների, չոր  և խոնավ  սմոգների գլխավոր«արտադրողների» դերում։
  Քաղաքներում օդային ավազանի աղտոտման գրեթե 70%-ը բաժին է ընկնում ավտոտրանսպորտին։
  Պատահական չէ, որ ասումեն «ավտոմեքենան քիմիական ձեռնարկություն է անիվների վրա»։
  Հաշվարկները  ցույց  են  տվել,  որ  խոշոր  քաղաքներում  մթնոլորտի  աղտոտումը  15-20անգամ  ավելի  բարձր  է  քան  գյուղական  վայրերում  և  150  անգամ  ավելիբարձր  է  քան  օվկիանոսի  վրա։
   Ջերմաֆիզիկական  հատկությունների  արմատական  փոփոխությունը  նպաստում  է  քաղաքային  միկրոկլիմայի  ձևավորմանը։
   Ռուսաստանի  Սմոլեսկ  քաղաքում  կատարված  դիտարկումների  արդյունքում պարզվել է, որ քաղաքի կենտրոնում ջերմաստիճանը 0,2-2,20 C-ով ավելիբարձր  է,  քան  քաղաքի  մերձակայքում,  պատճառը  ջերմոցային  էֆեկտ  առաջացնող  գազերի  քանակի  ավելացումն  է  մթնոլորտում։
   Իսկ  հողի  ջերմաստիճանը 1,30 C-ով է ավելի։
 Ջրոլորտի աղտոտում։
  Ուրբանիզացիայի հետևանքով առաջացած էկոլոգիական խնդիրների շարքում առավել կարևոր է նաև ջրային օբյեկտների աղտոտումը, դրանց հիդրոքիմիական ռեժիմի փոփոխությունը։
  Քաղաքաբնակների  թվի  ավելացումն  առաջին  հերթին  ազդում  է  ջրօգտագործման  ծավալներիվրա։
   Քաղաքաբնակներն  իրենց  կարիքների  համար  շատ  մեծ  քանակությամբ(միջին  հաշվով  300-400  լիտր  օրական)  անուշահամ  ջուր  են  օգտագործում։
 Նկատելիորեն  աճել  է  ջրի  աղտոտումը  նպատակաուղղված  նյութերով։
   Ջրերնառավել աղտոտված են ծանր մետաղներով, կենսածին բաղադրիչներով։
 Ուրբանիզացիայի բարձր տեմպերն ազդում են նաև լանդշաֆտի ամենապահպանողական տարրի՝ ռելիեֆի վրա։
  Շինարարները սովորաբար հարթեցնում են երկրի մակերևույթը՝ լցնելով ձորակները, փոքրաթիվ գետերի հովիտները։
   Այս  ամենը  սովորաբար  առաջ  է  բերում  բնական  գործընթացների  փոփոխման։
   Քաղաքային  շինությունները  հաճախ  պատճառ  են  դառնում  փլուզումների  և  ձորակների  առաջացմանը։
   Ռելիեֆի  հարթեցումը  բացասականազդեցություն  է  ունենում  հատկապես  գրունտային  ջրերի  մակարդակի  տատանման  վրա։
   Գրունտային  ջրերի  շարժման  արգելափակոցը  հիմնականումստեղծվում է ճանապարհների և շենքերի հիմքերի երկարությամբ։
  Սրա հետ էանմիջական կապված ճանապարհների և այլ կարծր ծածկույթների քայքայումը։
 Բավականին մեծ անթրոպոգեն ազդեցություն է կրում նաև հողայինշերտը։
 Քաղաքներում  ձևավորվում  է  արհեստական  հող  «քաղաքային հող»,  որիմակերեսին 40 սմ-ից ավելին ստեղծված է մարդու կողմից, դրանք հիմնականում շինարարական և կենցաղային աղբը, ճանապարհային ծածկույթըև այլն է։
 Քաղաքների  կողմից  շրջակա  միջավայրի  վրա  աղտոտման  էականաղբյուր  են  աղմուկը,  աերոզոլային,  լուսային  էլեկտրամագնիսական  աղտոտումները։
 Քաղաքային  կյանքում  կարևոր  խնդիրների  շարքին  է  դասվում  աղմուկը, դրա հիմնական աղբյուրը համարվում է ռելսավոր, ավտոմոբիլայինև  օդային  տրանսպորտը։
   Քաղաքային  աղմուկը  անվանում  են  «թունավոր», այն տարբերվում է աբիոտիկ և բիոտիկ աղբյուրներից։
  Քաղաքայինաղմուկի 60-80%-ը բաժին է ընկնում ավտոտրանսպորտին, հաջորդը՝ արդյունաբերական  ձեռնարկություններն  են,  ավտոմոբիլային  ազդանշանները և այլն։
 Խոշոր ուրբանիզացված շրջաններին բնորոշ են նաև լուսային աղտոտումը։
  Լուսային աղտոտման հիմնական աղբյուր են փողոցային լուսավորումը, գովազդային վահանակներից լուսարձակումը, այս ամենի արդյունքում խոշոր քաղաքների վրա առաջանում են այսպես կոչված լուսային գմբեթներ։
 Քաղաքի  բնակիչներն  առավել  հաճախ  են  տառապում  սիրտ-անոթային,թոքային,  ուռուցքային,  ալերգիկ,  նյարդային  համակարգի,  շնչուղիների  և  այլհիվանդություններով։
 Քաղաքները  միշտ  հրապուրիչ  են  աղքատ  գյուղական  բնակչության  համար, նրանք ձգտում են դեպի քաղաք։
  Բայց միշտ չէ, որ գալով քաղաք կարողանում են ապրուստի բավարար պայմաններ և աշխատանք գտնել։
  Այդպիսիբնակչության  հաճախ  անվանում  են  կեղծ  քաղաքաբնակներ,  իսկ  երևույթը՝«կեղծ ուրբանիզացիա»։
  Կեղծ ուրբանիզացումն ունի իր բնորոշումը. գյուղական  վայրերից  դուրս  մղված  բնակչությունը  բնակություն  է  հաստատում  քաղաքի  ծայրամասերում  և  ստեղծում  տարրական  կենցաղային  պայմաններիցզուրկ չքավոր թաղամասեր՝ «աղքատության գոտիներ»։
 Այժմ  գիտության  մեջ  լայն  տարածում  է ստանում  «էկոպոլիս» գաղափարը։
   Նրա  նախագծման  ժամանակ  պետք  է  հաշվի  առնել  բնապահպանականհամալիրների պահանջները։
  Սրա արդյունքում կազմվում է «իդեալական» քաղաքի մոդելը։
 Միջխորհրդային  ժամանակաշրջանը  Հայաստանում  կար  4  քաղաք՝Երևան, Գյումրի, Գավառ, Գորիս։
  Այդ ժամանակ ուրբանիզացման մակարդակը կազմում էր 11%։
  1989 թ. քաղաքային բնակավայրերը 58-ն էին, դրանցիցքաղաքները՝ 25, քաղաքատիպ ավանները՝ 33։
  Հենց այս ժամանակ ուրբանիզացումը հասավ իր առավելագույն արժեքին՝ կազմելով 68%։
  1990-ական թթ.՝անկախության  տարիներին,  տնտեսական  ճգնաժամի պատճառով քաղաքաբնակների  թիվը  պակասեց։
   Այժմ  ՀՀ  49  քաղաքներում ապրում  է  բնակչության64%-ը1։
 ՀՀ-ում  բնակչության  մեծ  մասն  ապրում  է  Արարատյան  գոգավորությունում։
   Մայրաքաղաք  Երևանում  և  հարակից  տարածքներում  կուտակված  էընդհանուր  բնակչության  1/3-ը,  իսկ  քաղաքային  բնակչության  կեսից  ավելի։
 Այդպիսի  մեծ  համակենտրոնացումն  առաջ  է  բերում  մի  շարք  էկոլոգիականխնդիրներ։
  Այդպիսի էկոլոգիական խնդիրներից են մթնոլորտի, ջրոլորտի, աղտոտումը,  ռելիեֆի  ձևափոխությունը,  կանաչ  տարածքների  կրճատումը,  հիվանդությունների ավելի արագ տարածումը և այլն։
 Արդյունաբերական  ձեռնարկությունների  մեծ  խտություն  կա  հատկապեսԵրևանում,  Վանաձորում,  Ալավերդիում,  Կապանում,  Արարատում։
   Երևանըհամարվում  է  հզոր  արդյունաբերական  կենտրոն։
   Այստեղ  է  գտնվում  ՀՀ  արդյունաբերական  ներուժի  գրեթե  կեսը։
   Այստեղ  գործում  են  սննդի,  թեթև,  քիմիական և մետաղաձուլական գործարաններ։
 Օդի  աղտոտման  աղբյուրները  լինում  են  2  տեսակի  անշարժ  և  շարժական։
 Անշարժ աղբյուրներ են համարվում արդյունաբերական ձեռնարկությունները։
 Շարժական աղբյուրը դա ավտոտրանսպորտն է։
 ՀՀ-ում մթնոլորտի աղտոտման հիմնական նյութերն են փոշին, ծծմբի երկօքսիդը, ածխածնի երկօքսիդը։
  Արտանետումների մեծ մասը բաժին է ընկնում շարժական աղբյուրներին, իսկ փոքր մասը՝ անշարժ աղբյուրներին։
  Օրինակ՝ 2006թ.-ին  ՀՀ-ում  անշարժ  աղբյուրներից  արտանետումների  քանակը  կազմել  են23%,  իսկ  շարժական  աղբյուրներից՝  77%։
   2007  թ.-ին  համապատասխանաբար 18.6% և 81.4%։
 Գծապատկեր 1։
  Մթնոլորտի օդի աղտոտվածությունը ըստ ՀՀ մարզերի։
 21 Մ. Մանասյան, Բնակչության աշխարհագրություն, 2011, Երևան, էջ 210։
 2  Ս.  Գևորգյան,  Էկոլոգիական  անվտանգության  հիմնախնդիրները  ՀՀ-ում,  Երևան,  2014,էջ-24։
 Գծապատկերից երևում է, որ ԠԠԠԤ-2011 թթ. մթնոլորտային արտանետումների  թիվը  ավելացել  է։
   Առավել  աչքի  ընկնող  մարզերն  են  Լոռին,  Կոտայքը։
 Արտանետումների քանակը խիստ ավելացել է վերջին տարիներին Երևանում։
 ՀՀ-ում դեռևս պահպանվում է մթնոլորտի աղտոտվածության բարձր քանակը։
 Գծապատկեր  2։
   Որսված  վնասակար  նյութերի  մասնաբաժինն  արտանետման  անշարժաղբյուրներից անջատված նյութերում 2012 թ.։
 1Բնակչության  խիստ  համակենտրոնացումը  հանգեցնում  է  տրանսպորտային ցանցի գերբեռնվածությանը և ավտոմեքենաների թվի ավելացմանը։
 Գծապատկեր  4։
   Ավտոտրանսպորտից  մթնոլորտ  արտանետումների  քանակը  19952006 թթ.։
 2Մթնոլորտի արտանետումների 75-90%-ը բաժին է ընկնում ավտոտրանսպորտին։
   Ուսումնասիրություններ  են  իրականացվել  Երևան,  Գյումրի,  Վանաձոր,  Հրազդան,  Ալավերդի  և Արարատ քաղաքներում։
   Երևանում  կատարվածուսումնասիրությունները  ցույց  են  տվել,  որ  վերջին  տարիներին  գետնամերձշերտի օզոնի քանակը ավելացել է, հատկապես ամռանը, ինչը կարող է ֆոտոքիմիական սմոգի պատճառ դառնալ։
  Երևանում նկատվում է նաև ազոտի օքսիդի  և  ածխաջրածինների  բարձր  քանակը։
   Երևանում  մթնոլորտը  աղտոտված է 4 հիմնական նյութերով՝ փոշի, ծծմբի երկօքսիդ, ածխածնի օքսիդ և ազոտի օքսիդ։
  2008 թ.-ի տվյալներով Երևանում աղտոտումը թույլատրելի նորման գերազանցել է փոշին 1.3, ազոտի երկօքսիդը 1.7, գետնամերձ օզոնը 1.5անգամ։
 Այսպիսով`  հսկայական  քանակությամբ  արտանետումները  Երևանումպատճառ են միկրոկլիմայի ձևավորման համար։
  Բարձրանում է ջերմաստիճանը, ավելանում է մառախլապատ ու ամպամած օրերի քանակը։
  Ջերմաստիճանը  մայրաքաղաքի  կենտրոնում  հարակից  տարածքների  հետ  համեմատածբարձր է 0.20 C-ով։
 Լոռու  մարզում  օդային  ավազանի  հիմնական  դիտարկումներ  են  իրականացնում Վանաձոր և Ալավերդի քաղաքներում։
  Դիտարկումները կատարում է«Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիթորինգի կենտրոնը»։
 Ալավերդի  քաղաքում  գործում  է  3  մշտադիտարկման  կայան։
   Այդ  կայաններում կատարվում են փոշու, ծծմբի և ազոտի օքսիդների պարունակությունը։
 Կատարվում  է  նաև  ուսումնասիրություններ  ածխի  մոնօքսիդի,  ծծմբի  երկօքսիդի  և  ազոտի  օքսիդի  պարունակության  վերաբերյալ։
   2014  թ.  տվյալներիհամաձայն ծծմբի երկօքսիդը ՍԹԿ-ն գերազանցել է 1.6 անգամ։
 Վերջին տարիներին Հայաստանում 46%-ով ավելացել են շնչառական հիվանդությունների  քանակը,  դրա  հիմնական  պատճառը  օդի  աղտոտվածությունն  է  ։
 ՀՀ  առողջապահության  նախարարության  տվյալներով  շնչառականխնդիրները  2000  թվականին  կազմել  է  169  հազար,  2010  թ.-ին  247  հազար։
 Հայաստանում առավել տարածված խնդիրներն են բռոնխյալ ասթման, թոքերի  և  կոկորդի  քաղցկեղը։
   Մթնոլորտի  աղտոտման  դեմ  պայքարի  լավագույնմիջոց համարվում է կանաչ տարածքների ավելացումը։
 Մայրաքաղաքում  ջուրը  սպառողին  բաշխվում  է  1964  կմ.  երկարությամբբաշխիչ  ցանցի  միջոցով։
   2015  թ.  ապրիլի  15-ից  ՀՀ  հանրային  ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի որոշման համաձայն Երևանում ջրամատակարարման  նվազագույն  տևողությունը  կազմում  է  17  ժամ։
   Բաժանորդների80%-ն ապահովված են շուրջօրյա ջրամատակարարմամբ։
  20%-ը առնվազն 17ժամ։
   Սակայն  ներկայումս  Արարատյան  գոգավորությունում  առկա  է  խմելուջրի խնդիր։
  Դա առաջին հերթին պայմանավորված է բնակչության խիստ համակենտրոնացմամբ։
   Բնակչության  մեծ  համակենտրոնացումը  ջրային  ավազանի աղտոտման պատճառ է դառնում։
 «Շրջակա միջավայրի  վրա ներգործության մոնիթորինգի կենտրոնում» իրականացվում  են  մակերեսային  ջրերի  մոնիթորինգ  131  դիտակետերում։
 Դրանք ընդգրկում են ՀՀ 50 գետերը 6 ջրամաբար և Սևանա լիճը։
  Տարեկանկտրվածքով  մակերևույթային  ջրերից  վերցնում  են  1000-1200  փորձանմուշ։
 Ստացվում  են  քիմիական  հիմնական  բաղադրիչների,  ծանր  մետաղների  քլորօրգանական պեստիցիտների պարունակությունը։
  Խնդիր է առաջանում նաևկոյուղագծերի  հետ  կապված։
   Բազմաթիվ  դեպքեր  են  գրանցվել,  երբ  Հայաստանում կոյուղագծերի ջուրը խառնվում է խմելու ջրին և դարձել վարակներիպատճառ։
 Երևանի  տարածքում  ներկայումս  հիդրոտեխնիկական  շինություններ,որոնք  պետք  է  Երևանը  պաշտպանեն  ջրհեղեղներից։
   Մայրաքաղաքի  որոշհատվածներում Գետառը փակել են ասֆալտի և բետոնի շերտով։
  Սակայն Գետառի  բաց  մասերում  ամենուր  աղբի  կուտակումներ  են  երևում։
   Կուտակվածեն  մեծ  քանակությամբ  շինարարական  և  կենցաղային  աղբ։
   Գետի  մեջ  ենլցվում  կոյուղաջրերը  և  գարշահոտություն  առաջացնում  շրջակայքում։
   Փակված հատվածներն էլ ավելի են վատացնում ստեղծված իրավիճակը, քանի որայդ  հատվածներում  ինքնամաքրման  դանդաղ  է  տեղի  ունենում։
   Գետառիպահպանումը շատ կարևոր նշանակություն ունի քաղաքի համար։
 Քաղաքաշինությունը և կանաչապատումը հակադարձ համեմատական ենիրար։
  Ինտենսիվ քաղաքաշինական աշխատանքները իրենց բացասական ազդեցությունն են թողնում կանաչ տարածքների վրա։
  Այգիները և կանաչապատտարածքները ոչնչացվում են և դրանց փոխարեն կառուցվում են սրճարաններ,ժամանցի վայրեր, բիզնես կենտրոններ և այլն։
 Կանաչ տարածքների ավելացումը կնպաստի նաև Երևանի միկրոկլիմայիկարգավորմանը։
 ՀՀ-ն  ունի  բավականին  փոքր  տարածք։
   Էկոլոգիական  խնդիրներն  առավել  լավ  արտահայտված  են  փոքր  տարածք  ունեցող  երկրներում,  դրա  պատճառը բնակչության և արդյունաբերական ձեռնարկությունների համակենտրոնացումն  է։
   Էկոլոգիական  խնդիրներից առավել  սուղ  է  մթնոլորտի  հետ կապված խնդիրները։
  Կատարված ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ Հայաստանում  առկա  է  մթնոլորտի  աղտոտվածություն։
   Առավել  աղտոտված  ենբնակեցված  տարածքները՝  մասնավորապես  Արարատյան  գոգավորությունը։
 Այստեղ են կենտրոնացված նաև արդյունաբերական ձեռնարկությունների մեծմասը։
   Երևանում  և  մերձերևանյան  շրջաններում  նկատվում  է  նաև  տրանսպորտի  համակենտրոնացում։
   Ուսումնասիրությունների  արդյունքում  պարզվեց,  որ  մթնոլորտի  աղտոտման  հիմնական  մասը  բաժին  է  ընկնում  ավտոտրանսպորտին։
   Արտանետումների  մեծ  մասը  ածխի  և  ազոտի  օքսիդները,  ինչպես  նաև  ցնդող  օրգանական  միացություններ։
   Դրանց  քանակական  ավելացումը հանգեցնում է մի շարք շնչառական հիվանդությունների առաջացմանը։
 Մյուս  կողմից  էլ  համակենտրոնացումը  հանգեցնում  է  վարակիչ  հիվանդությունների ավելի արագ տարածմանը։
 Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվեց, որ մեծաքանակ արտանետումների հետևանքով  ավելանում է  Երևանի  գետամերձ  շերտի  օզոնի քանակը,  ինչն  էլ  կարող  է  ֆոտոքիմիական  սմոգի  պատճառ  դառնալ։
   Բացի  այդԵրևանում  ձևավորվում  է  միկրոկլիմա։
   Ինչի  արդյունքում  բարձրանում  է  ջերմաստիճանը։
  Քանի որ Երևանը գտնվում է չոր խիստ ցամաքային կլիմայականգոտում ջերմաստիճանի ավելի բարձրացումը կհանգեցնի կլիմայի էլ ավելի չորացմանը  և  մթնոլորտային  տեղումների  նվազմանը։
   Ինչի  արդյունքում  լանդշաֆտները  կսկսեն  էլ  ավելի  արագ  քայքայվել  և  անապատացումը  ավելի  արագ տեղի կունենա։
 Մթնոլորտի  աղտոտվածության  հաջորդ  օղակը  համարվում  է  խոշոր  արդյունաբերական  ձեռնարկություններ  ունեցող  քաղաքներ՝  Ալավերդի,  Վանաձոր, Հրազդան և Քաջարան։
  Այս քաղաքներին անհրաժեշտ են մաքրող կայանների ստեղծումը։
  Անհրաժեշտ է առավելապես որսալ արդյունաբերական ձեռնարկություններից  մթնոլորտ  արտանետված  վնասակար  նյութերը։
   Մթնոլորտի  աղտոտվածության  պայքարի  հիմնական  դերը  պետք  է  կատարի  կանաչտարածքների  ավելացումը,  սակայն  Հայաստանում  և  աշխարհում  տեղի  է  ունենում հակառակ պրոցեսը։
  Կանաչ բույսերը համարվում են թթվածնի հիմնական  արտադրողները  «կանաչ  գործարանները»։
   Դրանց  ավելացումը  կնպաստի մթնոլորտի բնականին մոտ վիճակի պահպանմանը։
 Մարդկանց  մեծ  կուտակումները  պատճառ  է  հանդիսանում  ջրի  առավելշատ  օգտագործմանը։
   ՀՀ-ում  առավել  մեծ  ջրի  խնդիրն  կատվում  է  Արարատյան  գոգավորությունում։
   Բացի  այդ  խիտ  ուրբանիզացման  հետևանքովնկատվում է ջրի առավել մեծ չափով աղտոտում։
 Բավական  լուրջ  խնդիր  է  համարվում  կենցաղային  աղբի  կուտակումըհիմնականում  մերձ  մայրաքաղաքային  շրջաններում,  ինչպես  նաև  մայրաքաղաք Երևանում։
  Աղբի բավական մեծ կուտակումներ կան Գետառի բաց հատվածներում։
  Աղբի կուտակումը հանգեցնում է մի շարք լուրջ խնդիրների առաջացմանը։
  Աղբի կուտակումը փողոցներում կարող է հիվանդությունների ծագման պատճառ դառնալ։
  Աղբակույտերի վերացման լավագույն միջոց կարող էհանդիսանալ  աղբի  տարանջատումը՝  կենցաղային  և  սննդի  մնացորդների։
 Կենցաղային աղբնառավելագույն չափով հնարավոր է վերամշակել։
 Իմ  կողմից  կատարված  սոցիոլոգիական  հարցման  արդյունքում  պարզվեց, որ մեզ մոտ էկոկրթությունը բավական ցածր մակարդակի վրա է դրված։
 Չնայած,  որ  ներկայումս  շատ են էկոլոգիական թեմաներին  և բնության պահպանությանն ուղղված դասընթացները, սակայն իմ կարծիքով այդ դասընթացները միայն ապահովում են տեսական կողմը առանց հաշվի առնելու գործնականը։
  Կարծում եմ՝ անհրաժեշտ է այդ ծրագրերն այնպես կազմել, որ մասնակիցները  տեղում  ծանոթանան  իրավիճակին  և  փորձեն  գտնել  լուծման  ուղիներ։
   Դա  կնպաստի  մարդկանց  գիտակցության  բարձրացմանը  և  բնությաննկատմամբ հոգատարության առաջացմանը։
  Գրականություն1.  Մաքսիմ Մանասյան, Բնակչության աշխարհագրություն, Երևան, 2011։
 2.  Սուրեն  Գևորգյան,  Էկոլոգիական  անվտանգության  հիմնախնդիրները  ՀՀ-ում,Երևան, 2014։
 3.  Յուրիկ Մուրադյան, Մարդկության համամոլորակային հիմնախնդիրները և դրանցլուծման ուղիները, Երևան, 2014։
 Վարդիթեր Անտոնյան ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՆ ԵՎ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ ուրբանիզացիա, էկոլոգիական հիմնախնդիրներ, քաղաքայինբնակչություն, մթնոլորտ, ջրոլորտ, աղմուկ, աղտոտում։
 Ամփոփում։

Աշխատանքում քննարկվում է ուրբանիզացիայի առաջացրած էկոլոգիական խնդիրները  շրջակա  միջավայրում։
   Դրանք  առավել  լավ  արտահայտված  են  խոշոր  քաղաքներում։
   Հայաստանում նույնպես առկա է նմանատիպ խնդիր, Երևանում և դրա հարակից տարածքներում։
  Ուրբանիզացիան իր առավել մեծ ազդեցությունն է թողնում մթնոլորտի, ջրոլորտի,  կենսոլորտի և ռելիեֆի վրա։
  Բնակչության համակենտրոնացման արդյունքում նկատվում է  քաղաքի ծանրաբեռնվածություն, ավտոմեքենաների թվի ավելացում, ինտենսիվ կառուցապատում,  կանաչ  տարածքների  կրճատում,  աղմուկի  ավելացում  և  այլն։
   Այս  ամենը  քաղաքաբնակների մոտ առաջացնում է հոգածություն, թոքերի և շնչուղիների քաղցկեղ, աղմուկի  պատճառով  նվազում  է  մարդկանց  աշխատունակությունը,  առաջանում  է  գլխապտույտ  և  գլխացավ։
