ՍՏՈՒՅԳ ՓԱՍՏԵՐԻ ՎՐԱ ՀԻՄՆՎԱԾ ԱՆՎԱՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԱնվանարկումը  իրավական  համապարփակ  հասկացություն  է,  որը  բնութագրվում է որպես անձի հեղինակությունն արատավորող ցանկացած իրավախախտում։
  Արտասահմանյան իրավաբանական գրականության մեջ ավանդաբար առանձնացվում  են  անվանարկման  երեք  տեսակներ՝  slander,  libel  և  insult,  ընդ  որում,առաջին  երկուսը  բնույթով  համապատասխանում  են  զրպարտությանը  և  տարանջատվում են ըստ արտահայտման ձևի (բանավոր կամ անցողիկ՝ slander, և գրավորկամ մնայուն՝ libel), իսկ insult-ը նույնացվում է վիրավորանքի հետ։
  Տարբերակվում եննաև անվանարկման per se և per quod ձևեր։
  Առաջինն անվանարկումն է այնպիսիարտահայտությամբ, որն իր բովանդակությամբ դատարանն ընդունում է որպես անձիհամբավն արատավորող, և այդ պարագայում հայցվորից պահանջվում է ապացուցելմիայն իր մասին իրականությանը չհամապատասխանող տվյալների հրապարակմանփաստը։
  Երկրորդն անվանարկումն է արտահայտությամբ, որը տուժողին վերագրումէ  հանցագործության  կատարում,  առևտրային,  գործարար  կամ  հանրային  գործունեության մեջ անազնիվ գործելակերպ, զազրելի հիվանդություն կամ կնոջը՝ թեթևաբարո վարքագիծ, որի դեպքում հայցվորը պետք է ապացուցի նաև իր հեղինակությանարատավորման  և  դրա  հետևանքով  իրեն  այնպիսի  իրական  վնաս  պատճառելուփաստը, որը կարող է չափվել նյութական արժեքով [1]։
 Իրավաբանական դոկտրինայում և բացատրական բառարաններում հանդիպումեն անվանարկման հասկացության տարբերվող բնորոշումներ․ աղբյուրների մի մասում  անվանարկումը  բացատրվում  է  որպես  անձի  մասին  ինչպես  իրականությանըչհամապատասխանող, այնպես էլ իրականությանը համապատասխանող վարկաբեկիչ փաստերի (տեղեկությունների) տարածում [2], իսկ մյուս մասում՝ միայն իրականությանը չհամապատասխանող վարկաբեկիչ փաստերի (տեղեկությունների) տարածում [3]։
  Էրդելեվսկին տարանջատում է անվանարկման հետևյալ տեսակները՝ ա)  անվանարկող  կեղծ  փաստերի  դիտավորյալ  հրապարակում,  այսինքն՝զրպարտություն կամ կեղծ անվանարկում, բ) անվանարկող կեղծ փաստերի հրապարակում առանց դիտավորության, գ) անվանարկող ստույգ փաստերի հրապարակում կամ հավաստի անվանարկում [4]։
 Ստույգ  փաստերի  վրա  հիմնված  անվանարկում  առկա  է  այն  դեպքերում,  երբանձի մասին նրա մասնավոր կամ ընտանեկան կյանքին վերաբերող և դրանց գաղտնիությունը  խախտող  տեղեկություններ  են  հրապարակվում  այդ  անձի  պատիվը,արժանապատվությունը կամ գործարար համբավը արատավորելու նպատակով։
 Մասնավոր և ընտանեկան կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքի խախտումըհաճախ ուղեկցվում է ստույգ փաստերի վրա հիմնված անվանարկմամբ։
  Լինում ենդեպքեր, երբ թեև այդ ստույգ փաստերը բացահայտում են անձի՝ օրենքին չհակասող,իրավաչափ արարքները (օրինակ՝ նուդիստական լողափ հաճախելը), բայց ունակ եննսեմացնելու  նրա  հեղինակությունը,  քանի  որ  այդ  արարքները  հասարակությանտարբեր  շրջանակներ  կարող  են  միանշանակորեն  չընդունել։
   Հարց  է  առաջանում՝արդյո՞ք հրապարակված փաստերի հավաստի լինելու դեպքում հնարավոր է խոսելանվանարկման մասին։
   Այս հարցն առաջին անգամ լայն քննարկման արժանացավ2009  թ․-ին  ԱՄՆ-ում  «Նունենն  ընդդեմ  Սթեփլզի»  գործի  առնչությամբ։
   ԱՄՆ  Վերաքննիչ դատարանը, վերահաստատելով այն փաստը, որ հրապարակված փաստերիհավաստիությունն ապացուցելը զրպարտության հայցից բացարձակ պաշտպանության  միջոց  է  և  բացառում  է  պատասխանատվությունը,  հավելեց,  որ  եթե  ստույգտվյալների հրապարակումը կատարվել է անձին անվանարկելու փաստացի դիտավորությամբ (actual malice), ապա պետք է հանգեցնի պատասխանատվության։
  Թեև այսնորմը  նախատեսված  է  Մասաչուսեթսի  նահանգային  օրենսդրությամբ,  սակայնդատարանները  կիրառել  են  միայն  հանրային  անձանց  անվանարկման  գործերքննելիս [5]։
  Նունենի գործով վճիռը շրջադարձ էր ամերիկյան նախադեպային իրավունքում։
  Այն թեև տեսաբանների քննադատությանն արժանացավ, սակայն պետք էփաստել, որ սրանով ողջամիտ լուծում տրվեց խնդրին․ համաչափության սկզբունքիպահպանման  դեպքում  այս  կարգավորումը  արդյունավետորեն  կարող  է  կիրառվելանվանարկման  նպատակով  անձնական  կամ  ընտանեկան  կյանքի  գաղտնիությանխախտման ցանկացած դեպքում։
 Իրավաբանական  տեսական  աղբյուրներում,  ինչպես  նաև  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  նախադեպային  իրավունքում  քիչ  չեն  հանդիպումհայեցակարգերն, որոնց համաձայն՝ և՛ անձի հեղինակությունը, և՛ մասնավոր կյանքիանձեռնմխելիության  իրավունքը  սերտորեն  փոխկապված  են  [6]։
   Այդ  տեսակետըհիմնավորվում  է  նրանով,  որ  մասնավոր  կյանքի  անձեռնմխելիության  խախտումըհանգեցնում է տուժողի հեղինակության և պատվի նսեմացման։
  Մասնավոր կյանքինվերաբերող  որոշակի  փաստեր  չհրապարակելու  շահագրգռվածությունը  նպատակունի պաշտպանելու անձի հեղինակությունը։
 ՀՀ Սահմանադրության [7]  31-րդ հոդվածը սահմանում է, որ յուրաքանչյուր ոքունի  մասնավոր  և  ընտանեկան  կյանքի,  պատվի  ու  բարի  համբավի  անձեռնմխելիության իրավունք։
  Մարդու մասնավոր կյանքը նրա անձնական կյանքի այն կողմն է,որն անձեռնմխելի է այլոց համար։
  Անձի ընտանեկան կյանքը նրա ունեցած ընտանեկան  հարաբերություններն  են,  որոնք  ընդգրկում  են  ընտանիքի  անդամների՝ամուսինների,  ծնողների  և  զավակների  (որդեգրողների  ու  որդեգրվածների)  միջևկապերը։
  ՄԻԵԴ-ը, այնուամենայնիվ, չի սահմանափակում ընտանեկան հարաբերությունները  միայն  վերը  նշված  շրջանակով,  և  դրանց  շարքում  դիտարկում  է  նաևառնվազն մոտ ազգականների միջև հարաբերությունները, քանի որ դրանք ևս կարողեն  էական  դերակատարում  ունենալ  ընտանեկան  կյանքում։
  Ընտանեկան  կապերըպետք է դիտարկել ոչ թե զուտ իրավաբանական, այլ ձևական տեսանկյունից, քանիոր  դրանք  առաջանում  են  անկախ  այդ  հարաբերություններն  իրավաբանորեն(չ)ձևակերպելու  հանգամանքից  [8]։
   Այսպիսով՝  ստույգ  փաստերի  վրա  հիմնվածանվանարկմամբ միաժամանակ խախտվում են սահմանադրական երկու իրավունքներ՝  մասնավոր  և  ընտանեկան  կյանքի  անձեռնմխելիության,  պատվի  ու  բարիհամբավի  անձեռնմխելիության  իրավունքները,  կոնվենցիոն  երկու  հիմնարար  իրավունքներ՝ անձնական և ընտանեկան կյանքը հարգելու և հեղինակության պաշտպանության  իրավունքները։
   Այնուամենայնիվ,  Հայաստանը  որդեգրել  է  բազմաթիվերկրներում (այդ թվում՝ Գերմանիա [9], Ավստրիա [10], Ռուսաստան [11], Չեխիա [12],Լատվիա  [13])  գործող  այն  ընդհանուր  սկզբունքը,  որ  անվանարկումը  պատասխանատվության հիմք է միայն այն դեպքում, երբ անձի պատվի, արժանապատվությանկամ  գործարար  համբավի  արատավորման  նպատակով  տարածված  տեղեկությունները կեղծ են։
 Ստորև  ներկայացվում  են  ստույգ  փաստերի  վրա  հիմնված  անվանարկմանառնչությամբ  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  առարկայական  որոշ  խնդիրներ  ևդրանց լուծման առաջարկներ՝ 1.  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  սահմանում  է  պատվի,  արժանապատվության  և  գործարար  համբավի  արատավորման  երկու  եղանակ՝  վիրավորանքի  ևզրպարտության  միջոցով։
   Երկուսն  էլ  անվանարկման  տարատեսակներ  են։
   Վիրավորանքը  խոսքի,  պատկերի,  ձայնի,  նշանի  կամ  այլ  միջոցով  պատիվը,  արժանապատվությունը  կամ  գործարար  համբավն  արատավորելու  նպատակով  կատարվածհրապարակային արտահայտությունն է, ընդ որում՝ եթե հրապարակային արտահայտությունը հիմնված է ստույգ փաստերի վրա (բացառությամբ բնական արատների)կամ պայմանավորված է հանրային գերակա շահով, ապա տվյալ իրավիճակում և իրբովանդակությամբ  կարող  է  վիրավորանք  չհամարվել։
   Զրպարտությունն  անձիվերաբերյալ  փաստացի  այնպիսի  տվյալների  (statement  օf  fact)  հրապարակումն  է,որոնք չեն համապատասխանում իրականությանը և արատավորում են նրա պատիվը,արժանապատվությունը կամ գործարար համբավը [14]։
  Միաժամանակ, անձի վերաբերյալ  իրականությանը  չհամապատասխանող  և  նրա  պատիվը,  արժանապատվությունը կամ գործարար համբավն արատավորող փաստացի տվյալների հրապարակումը չի համարվում զրպարտություն, եթե դա տվյալ իրավիճակում և բովանդակությամբ  պայմանավորված  է  հանրային  գերակա  շահով,  և  եթե  փաստացիտվյալները հրապարակայնորեն ներկայացրած անձն ապացուցի, որ ողջամտությանսահմաններում  ձեռնարկել  է  միջոցներ`  պարզելու  դրանց  ճշմարտացիությունը(աղբյուրում՝  ճշմարտությունը)  և  հիմնավորվածությունը,  ինչպես  նաև  հավասարակշռված  և  բարեխղճորեն  է  ներկայացրել  այդ  տվյալները։
   Հավասարակշռվածությունը  վերաբերում  է  ներկայացվող  տվյալների  և  հանրային  գերակա  շահիհարաբերակցությանը։
   Այսինքն՝  տվյալների  հրապարակումը  չպետք  է  պարունակիզրպարտող  տեղեկություններ,  որոնք  չեն  առնչվում  այդ  խնդրին  և  դուրս  են  մնումհանրային  գերակա  շահով  պայմանավորված  թույլատրելի  շրջանակներից։
     Բարեխղճությունը  ենթադրում  է  փաստացի  տվյալների՝  ամբողջական,  առանց  էականնշանակություն  ունեցող  փաստերի  փոփոխման  շարադրանք։
   Ըստ  էության,  եթեանգամ  հրապարակված  փաստացի  տվյալները  կեղծ  են,  սակայն  ողջամտությանսահմաններում  ձեռնարկվել  են  միջոցներ`  պարզելու  դրանց  ճշմարտացիությունը  ևհիմնավորվածությունը, ինչպես նաև տվյալները ներկայացվել են հավասարակշռվածև  բարեխղճորեն,  ապա  հրապարկված  փաստերը  «հավասարեցվում  են»  ստույգփաստերի։
  Պետք է նկատել, որ հրապարակված արտահայտությունը կամ փաստացիտվյալը համապատասխանաբար վիրավորանք և զրպարտություն չհամարելու համարհանրային գերակա շահի իրավական նշանակությունը դրվում է տարբեր հարթությունների վրա․ առաջին դեպքում այն որպես հիմք դրսևորվում է ինքնուրույն, երկրորդդեպքում՝  եթե  միաժամանակ  առկա  է  նաև  մյուս  պայմանը։
   Կարծում  ենք՝  1087.1հոդվածի  5-րդ  մասի  2-րդ  կետի  և  2-րդ  մասի  2-րդ  պարբերության  նպատակներըհամընկնում  են,  հետևաբար,  դրանցով  սահմանված  չափանիշները  ևս  պետք  էնույնական լինեն։
  Հիմք ընդունելով որոշ երկրների (Կանադա [15], Ավստրալիա [16])փորձը՝  հակված  ենք  այն  մտքին,  որ  երկու  պայմանների  միաժամանակյա  առկայությունը  պարտադիր  է  և՛  վիրավորանքի,  և՛  զրպարտության  դեպքում։
   Ուստի,առաջարկվում  է  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  1087.1  հոդվածի  2-րդ  մասի  2-րդպարբերությունը  խմբագրել  հետևյալ  բովանդակությամբ․  «Սույն  օրենսգրքի  իմաստով` հրապարակային արտահայտությունը տվյալ իրավիճակում և իր բովանդակությամբ կարող է չհամարվել վիրավորանք, եթե այն հիմնված է ստույգ փաստերի վրա(բացառությամբ  բնական  արատների)  և  պայմանավորված  է  հանրային  գերակաշահով»։
 2.  ՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  151-րդ  հոդվածով  սահմանված  իրավակարգավորումը,  այն  է՝  եթե  քաղաքացուն  պատճառվել  է  բարոյական  վնաս  նրաանձնական ոչ գույքային իրավունքները խախտող կամ ոչ նյութական բարիքների դեմոտնձգող  գործողությամբ,  ինչպես  նաև  օրենքով  նախատեսված  այլ  դեպքերում,դատարանը  կարող  է  իրավախախտի  վրա  դնել  պատճառված  վնասի  դրամականփոխհատուցման  պարտականություն։
   Այսինքն՝  երբ  բարոյական  վնաս  է  պատճառվում  անձնական  ոչ  գույքային  իրավունքների  խախտմամբ  կամ  ոչ  նյութականբարիքների դեմ ոտնձգությամբ, վնասը փոխհատուցվում է անկախ նրանից, թե նմանփոխհատուցում  օրենքով  հատկապես  նախատեսված  է,  թե  ոչ,  մինչդեռ  գույքայինիրավունքների խախտման դեպքում այդպիսի փոխհատուցում նախատեսող հատուկօրենքի առկայությունը պարտադիր է։
  ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 162.1 և ՌԴքաղաքացիական  օրենսգրքի  150-րդ  հոդվածները  սահմանում  են  ոչ  նյութականբարիքների հասկացությունը, ընդ որում՝ բառացիորեն նույն բովանդակությամբ, այնէ՝ ոչ նյութական բարիքները, սույն օրենսգրքին և այլ օրենքներին համապատասխան,պաշտպանվում են դրանցով նախատեսված դեպքերում ու կարգով, ինչպես նաև այնդեպքերում  ու  այն  սահմաններում,  որոնցում  քաղաքացիական  իրավունքներիպաշտպանության  եղանակների  օգտագործումը  բխում  է  խախտված  ոչ  նյութականիրավունքի էությունից և այդ խախտումների հետևանքների բնույթից։
  Փաստորեն, այսիրավական նորմի ձևակերպումը թույլ է տալիս հնարավոր համարել անձնական ոչգույքային  իրավունքների  խախտման  դեպքում  քաղաքացիաիրավական  պաշտպանության միջոցների օգտագործումը, մասնավորապես՝ ոչ նյութական վնասի հատուցումը, եթե անգամ դրանք տվյալ անձնական ոչ գույքային իրավունքի պաշտպանության համար ուղղակիորեն նախատեսված չեն օրենքով։
  Մինչդեռ ՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն՝ ոչ նյութական վնասը ենթակա էհատուցման միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում։
  Կարծում ենք՝ ՌԴ քաղաքացիական օրենսգրքի 150-րդ և 151-րդ հոդվածներըհամահունչ են և ապահովում են օրենսգրքով նախատեսված անձնական ոչ գույքայինբոլոր իրավունքների ու ոչ նյութական բարիքների պաշտպանությունը, ինչը չի կարելիասել ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի կապակցությամբ՝ համադրելով վերոնշյալ 162.1և  17-րդ  հոդվածների  դրույթները։
   Ուստի,  առաջարկվում  է  ՀՀ  քաղաքացիականօրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 4-րդ մասը փոփոխել և խմբագրել հետևյալ բովանդակությամբ. «Եթե քաղաքացուն պատճառվել է բարոյական վնաս նրա անձնական ոչ գույքային  իրավունքները  խախտող  կամ  ոչ  նյութական  բարիքների  դեմ  ոտնձգողգործողությամբ,  ինչպես  նաև  օրենքով  նախատեսված  այլ  դեպքերում,  դատարանըկարող է իրավախախտի վրա դնել պատճառված վնասի դրամական փոխհատուցմանպարտականություն»։
  Սա հնարավորություն կտա պրակտիկայում արդյունավետորենիրագործելու Քաղաքացիական օրենսգրքի 162.1 հոդվածի նպատակները։
 3.  Հարկ  է  նշել,  որ  2015  թ․-ից  գործում  է  «Անձնական  տվյալների  պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքը [17], որի կարգավորման առարկան կազմում են միայնպետական կառավարման կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պետական  կամ  համայնքային  հիմնարկների  կամ  կազմակերպությունների,  իրավաբանական  կամ  ֆիզիկական  անձանց  կողմից  անձնական տվյալները  մշակելու,  դրանցնկատմամբ  պետական  հսկողություն  իրականացնելու  կարգն  ու  պայմանները։
   Ընդորում, անձնական տվյալ է համարվում ֆիզիկական անձին վերաբերվող ցանկացածտեղեկություն, որը թույլ է տալիս կամ կարող է թույլ տալ ուղղակի կամ անուղղակիկերպով  նույնականացնել  անձի  ինքնությունը։
   Սա  նշանակում  է,  որ  «Անձնականտվյալների պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքով չեն կարգավորվում այն դեպքերը,երբ  առանց  անձի  համաձայնության  այլ  անձանց  կողմից  ապօրինաբար  հրապարակվում  են  նրա  մասնավոր  կամ  ընտանեկան  կյանքին  վերաբերող  տվյալներ։
 «Անձնական  տվյալների  պաշտպանության  մասին»  ՀՀ  օրենքը  խախտելու  համարպատասխանատվությունը  սահմանված  է  Վարչական  իրավախախտումների  վերաբերյալ  ՀՀ  օրենսգրքի  189.17  հոդվածով  [18]։
   Միաժամանակ,  ՀՀ  քրեական  օրենսգիրքը  պատիժ  է  նախատեսում  մարդու  անձնական  կամ  ընտանեկան  գաղտնիքհամարվող  տեղեկություններն  առանց  նրա  համաձայնության  օգտագործելու  կամհրապարակային ելույթներով, հրապարակայնորեն ցուցադրվող ստեղծագործություններով  կամ  լրատվության  միջոցներով  այդպիսի  տեղեկություններ  տարածելու  կամհավաքելու  կամ  պահելու  համար,  եթե  դրանք  նախատեսված  չեն  օրենքով։
   Այսդեպքում  պատիժը  տուգանք  է՝  200.000-ից  500.000  դրամի  չափով  կամ  կալանք՝մեկից  երկու  ամիս  ժամկետով  [19]։
   Այս  հանցակազմը  ընդգրկում  է  հենց  խնդրոառարկա իրավիճակը։
 Հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որ  օրենսդրությունը  հնարավորություն  էտալիս կյանքի և առողջության դեմ հանցանք կատարելու մեջ մեղադրվող անձի դեմքաղաքացիական  հայց  ներկայացնել  դատարան՝  պահանջելով  պայմանագրայինպարտավորություններ,  ինչպես  նաև  զինվորական  ծառայություն,  ոստիկանականծառայություն  և  այլ  համապատասխան  պարտականություններ  կատարելիս  քաղաքացու կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասների հատուցում (ՀՀ քաղաքացիական  օրենսգրքի  1077-րդ  հոդված)՝  առաջարկվում  է  ՀՀ  քաղաքացիականօրենսգրքով  սահմանել  ստույգ  փաստերի  վրա  հիմնված  անվանարկմամբ  պատճառված ոչ նյութական վնասի հատուցման հնարավորություն։
  Ընդ որում՝ լրացումըկարող է կատարվել ինչպես 1087.1 հոդվածի շրջանակներում, այնպես էլ առանձինհոդված  նախատեսելով։
   Իհարկե,  նախորդ  առաջարկի  իրագործման  պարագայումստույգ փաստերի վրա հիմնված անվանարկմամբ պատճառված ոչ նյութական վնասիհատուցման հնարավորության հատուկ նախատեսման անհրաժեշտություն չի լինի։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Հայաստանի Հանրապետության փաստաբանների պալատի խորհրդին առընթերգիտա-վերլուծական  կենտրոնի  խորհուրդի  Եզրակացություն  №  26-11-Ա,  Երևան,08.11.2011,  էջ  6-7,  URL։
   http։
 //www.lex.am/docs/ezrakacutyun%201087.1.pdf  (հղումըկատարվել է՝ 13.04.2018)։
 [2] Աղայան Է. Բ., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, «Հայաստան» hրատարակչություն, Երևան, 1976։
 [3] Cambridge Dictionary, URL։
 https։
 //dictionary.cambridge.org/dictionary/english/defame(Accessed։
  01.04.2018), English Oxford Living Dictionaries, URL։
  https։
 //en.oxforddictionaries.com/definition/defamation (Accessed։
  01.04.2018).[4]  Эрделевский  А.  М.,  Компенсация  морального  вреда։
   анализ  и  комментарий[5]  Noonan  v.  Staples,  Inc.,  No.  07-2159  (1st  Cir.  2009),  Justia  US  Law,  URL։
 https։
 //law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/ca1/07-2159/07-2159p2-01a-2011-0225.html (Accessed։
  16.04.2018). Anne S. Y. Cheung, Open Access Laws, Revisiting Privacyand Dignity։
  Online Shaming in the Global E-Village, 2014.Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, 2012, URL։
 http։
 //law.aua.am/files/2012/03/PAPER.pdf.  Karako  v.  Hungary,  no  39311/05,  ECHR,URL։
  https։
 //www.echr.coe.int/Documents/FS_Reputation_ENG.pdf (Accessed։
 12.04.2018)։
 [7] ՀՀ Սահմանադրություն, ընդունված՝ 05.07.1995 թ․, ուժի մեջ է մտել 13.07.1995թ․, վերջին փոփոխություններն ընդունվել են 06.12.2015 թ․, ուժի մեջ մտել՝ 22.12.2015թ․, ՀՀՊՏ 2015.12.21, Հատուկ թողարկում, Հոդված 1118։
 [8] «Փոփոխված Սահմանադրություն. անձնական իրավունքներ. մաս 2-րդ», Հայկական իրավական տեղեկատու, Legal Portal, 16.02.2016, URL։
  http։
 //legalportal.am/cat/viewnews/2296 (Accessed։
  12.04.2018).URL։
  https։
 //www.gesetze-im-internet.de/englisch_stgb/englisch_stgb.html#p1703.[10] International Press Institute, MediaLaws Database, URL։
 http։
 //legaldb.freemedia.at/legal-database/austria/?target=civil-defamation.29.12.2017), Статья 152, URL։
 http։
 //www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_5142/1de6cd3cbb386056a2ecd2c64f f087b13c8de585/ (дата обращения։
  12.04.2018)․157, URL։
  file։
 ///C։
 /Users/Home/Downloads/Latvia_CC_am2013_en.pdf.[14] ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, հոդված 1087.1, ընդունվել է 05.05.1998 թ․, ուժիմեջ մտել` 01.01.1999 թ․, ՀՀՊՏ 1998.08.10/17 (50)։
 [15] Dearden R., Wagner W., Canadian Libel Law Enters the 21st Century։
  The PublicInterest Responsible Communication Defense, էջ 353, URL։
 https։
 //commonlaw.uottawa.ca/ottawa-law-review/sites/commonlaw.uottawa.ca.ottawa-lawreview/files/16_41ottawalrev3512009-2010.pdf (Accessed։
  12.04.2018).URL։
  https։
 //www.thenewsmanual.net/Resources/medialaw_in_australia_02.html.[17]  «Անձնական  տվյալների  պաշտպանության  մասին»  ՀՀ  օրենքն  ընդունվել  է18.05.2015 թ․, ուժի մեջ մտել` 01.07.2015 թ․, ՀՀՊՏ 2015.06.18/35 (1124), Հոդված462։
 [18]  Վարչական  իրավախախտումների  վերաբերյալ  ՀՀ  օրենսգիրքն  ընդունվել  է06.12.1985 թ․, ուժի մեջ մտել՝ 01.06.1986 թ․, ՀՍՍՀԳՍՏ 1985/23։
 [19] ՀՀ քրեական օրենսգիրք, հոդված 144, ընդունվել է 18.04.2003 թ․, ուժի մեջ մտել՝01.08.2003 թ․, ՀՀՊՏ 2003.05.02/25(260), Հոդված 407։
 Դրմեյան Լիլի ՍՏՈՒՅԳ ՓԱՍՏԵՐԻ ՎՐԱ ՀԻՄՆՎԱԾ ԱՆՎԱՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ ստույգ փաստերի վրա հիմնված անվանարկում, դիֆամացիա,պատիվ, արժանապատվություն, գործարար համբավ, հեղինակություն ։

Ստույգ փաստերի վրա հիմնված անվանարկմամբ միաժամանակ խախտվում են  անձնական  և  ընտանեկան  կյանքը  հարգելու  և  հեղինակության  պաշտպանության   իրավունքները, քանի որ  մասնավոր կյանքին վերաբերող որոշակի փաստեր չհրապարակելու  շահագրգռվածությունը  նպատակ  ունի  պաշտպանելու  անձի  հեղինակությունը։
   Հոդվածի շրջանակներում փորձ է կատարվել բացահայտելու ստույգ փաստերի  վրա հիմնված անվանարկման համար իրավական պատասխանատվության էությունը  և  առանձնահատկությունները,  ինչպես  նաև  դրա  ներդրման  հնարավորությունը  ներպետական  օրենսդրության  մեջ։
   Արդյունքում,  ներկայացվել  են  ՀՀ  քաղաքացիական օրենսգրքի առարկայական որոշ խնդիրներ և դրանց լուծման առաջարկներ։
