20-րդ դարի վերջին քառորդը և 21-րդ դարի առաջին տարիները հայ ժողովրդի համար պատմական նոր զարգացումների և փոփոխությունների տարիներ էին:   Համաշխարհային զարգացումներին զուգահեռ, հայ ժողովրդի մեջ տեղի ունեցող ծանր իրադարձությունները պայմանավորված էին դարեր առաջ իրենց պետականությունը կորցրած ժողովրդի պայքարով `իրենց անկախությունը վերականգնելու իրավունքի համար, որը սկիզբ առավ 88-ի փետրվարին` ղարաբաղյան շարժման հետ: Մեր ազատասեր ժողովրդի հերոսական պայքարը պսակվեց մայիսին տարած հաղթանակով, բայց սկսված պատերազմը, ըստ էության, դեռ չի ավարտվել: Արցախյան շարժումն ուներ համահայկական մասշտաբներ », իհարկե, քանի որ այն պետք է իր արձագանքը գտներ գեղարվեստական ​​գրականության մեջ բոլոր պատմական ժամանակաշրջաններում:  Տասնյակ լրագրողներ, հրապարակախոսներ և գրողներ, ովքեր մարտի դաշտ էին մեկնել, անդրադարձան թեմային, և ստեղծվեց լայնածավալ գրականություն, որն իրական արձագանքն էր թեմային: Համոզված ենք, որ այս թեմայով ստեղծված գրականությունն արժանի է ուշադրության և քննության ՝ որպես հղում հասարակական-քաղաքական կյանքին, նաև ընդհանրապես որպես գրականություն:  Այս գրականության մասին գրական հոդվածները կամ քիչ են, կամ գոյություն չունեն: Հոդվածը փորձ է բացահայտելու և գնահատելու Արցախյան ազատամարտը պատկերող հայկական գեղարվեստական ​​գրականությունը: Դեռ 2004-ին Սզակ Արզումանյանն իր «Modernամանակակից հայկական վեպը» ուսումնասիրության մեջ գրում էր. «Վերջին տասնամյակի հայ գեղարվեստական ​​շարժումը ընկալել և արտահայտել է այս նշանակալից հեղափոխությունները զգայուն շնչառությամբ ՝ փորձելով ներառվածը, կորուստներն ու ձեռքբերումները սոցիալ-պատմական գործընթացին զուգահեռ» [1, p. 6]: Այս տարիների ընթացքում ստեղծվել են արժեքավոր գործեր, որոնք լուրջ ուշադրության են արժանի:  Մի շարք գրողներ, ինչպիսիք են Լեոն Խեչոյանը, Սուսաննա Հարությունյանը, Հովիկ Վարդումյանը, Հովհաննես Երանյանը, Մանուկ Մնացականյանը, Սամվել Բեգլարյանը, Մկրտիչ Սարգսյանը, Արա Նազարեթյանը, Հրաչյա Սարիբեկյանը, Նորայր Ադալյանը, ստեղծել են միայն մեկ այլ գեղարվեստական ​​նկարագրություն Արցախյան ազատամարտի կամ տեղի ունեցածի մասին: Ռազմի դաշտում այն ​​ժամանակվա հասարակական-քաղաքական կյանքն է, երկրի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը, մարդու իրավունքները և, առհասարակ, Հայաստանի պատերազմական և հետպատերազմյան կյանքը, որոնց անհրաժեշտ ենք համարում անդրադառնալ հոդվածում: Արցախյան ազատամարտից անցել է ավելի քան 20 տարի, ստեղծվել է ընդարձակ գրականություն:  Համոզված ենք, որ այս թեմայով ստեղծված գրականությունն արժանի է ուշադրության և քննության ՝ որպես հասարակական-քաղաքական կյանքի արտացոլում, ինչպես նաև ընդհանրապես որպես գրականություն: Այս թեմայով ստեղծված գրականությունը ոչ միայն նյութի վավերագրական-գեղագիտական ​​ընկալում է, այլ նաև պարունակում է քաղաքական լայն ենթատեքստ, կյանքի ձևի և կենսափիլիսոփայության կտրուկ ազդակներ, ներառում է հերոսների լայն դաշտ, նրանց գործունեությունը: , տալիս է բազմաթիվ հարցերի պատասխաններ և նոր հարցեր է առաջացնում: Որքան էլ պնդեն, որ այսօրվա գրողը «լավ» գրականություն չի ստեղծում, մենք անցյալի ներդրումները շարունակող բարձրարժեք գործեր չունենք, այնուամենայնիվ, երբ խոսքը վերաբերում է Արցախյան ազատամարտի մասին գրականությանը, միանգամայն պարզ է դառնում, որ շատ ժամանակակից գրողներ դարի հերոսներ են և հավատարիմ արձակագիրներ: Նրանք ստեղծել են, իրոք, բարձր գրականություն: Գրեթե բոլոր աշխատանքներում գործողությունները տեղի են ունենում արցախյան իրադարձությունների համատեքստում:   Հեղինակները չեն խուսափում խոսել արվեստի լեզվով, այդ թվում `պետական ​​գործիչների անփորձությունից, երբեմն անհասկանալի գործողություններից (Սամվել Բեգլարյան,« Արևի մայրամուտը »),« մութ և ցուրտ տարիներին »Հովհաննես Երանյանի կյանքի դժվարությունները»: Զինադադարը ») կամ վերլուծել ստեղծված իրավիճակը ներքաղաքական իրավիճակի նկարագրությամբ և եզրակացություններ անել պատերազմի մեջ գտնվող Արցախի և Հայաստանի միջև (Վարդան Դրիկյան,« Չսկսված և անավարտ պատերազմ »), պատերազմի սարսափելի բախումներում մարդուն տալ բնավորություն ( Մկրտիչ Սարգսյան, «Դարի վերջի հայը») «պատերազմի համը» ընթերցողին փոխանցելու և ռազմական պատմությունն ամբողջացնելու փոքրիկ, բայց խոսուն պատմություններով (Արա Նազարեթյան, «Ռազմավարական պատմություններ»): Քննված դեպքերի ճնշող մեծամասնության մեջ հեղինակները օգտագործում են ինքնակենսագրական փաստեր ՝ օրագրի ճշգրտությամբ ներկայացնելով այդ պահին պատերազմի դաշտում տիրող իրավիճակը և պարտադրված պատերազմում զինվորի հոգեկան վիճակը (Լեոն Խեչոյան, «Գիրք S, ծանր բզեզ») , «Պարտադրված» լինելու այս հանգամանքի շնորհիվ է, որ Արցախի գրականության հերոսը, որքան էլ համարձակ ու մարտական, աչքի չի ընկնում հաղթող կամ անպարտելի լինելու հոգեբանությամբ: Հեղինակներից շատերը Karabakhարաբաղի համար կրիտիկական շրջանում իրենց ոտքերով և հրացաններով չափեցին գոյատևման պայքարի բոլոր ուղիները, գտան ապրելու և արարելու ճշմարտությունը, նրանք գիտեն, գիտեն, հասկանում են ինչ, երբ և ինչպես դա տեղի ունեցավ: ,   Այս աշխատանքներում ռազմական կյանքը պատկերված է այնպես, ինչպես կա, առանց որևէ լրացուցիչ լրացումների, ընդգծելով հայ ազատամարտիկների հերոսությունը ոչ թե լեռներում, այլ սեփական հողից չզիջելու համար պայքարող մարտիկներին բնորոշ հոգեբանության մեջ: «Իմ գիրքը պատմում է այդ ծանր ու դժվարին նահանջի մասին, որը ձգվում էր Գետաշենից մինչեւ Մարտակերտի խորքերը:  Նահանջ, բայց ի՞նչ տեսակ նահանջ, դրամատիկ, հերոսական:  Այդ դժվարին նահանջի ժամանակ մարդիկ ծնվեցին, մարդիկ մահացան:   Դա փախուստ չէր… Իմ հերոսները, այո, նահանջում են, բայց նրանք հուսահատ չեն, արյունահոսում են, բայց չեն արյունահոսում:  Նրանք համոզված են, որ «նրանք համբերատար սպասում են այն պահին, երբ վերջապես բեկում կմտնի պատերազմի դաշտ, բեկում, որը սարերում չէ»:  Այդ երկար ու արժանապատիվ նահանջի ընթացքում փորձարկվում է նրանց կամքն ու հավատը, բացահայտվում է նրանց իսկապես հերոսական էությունը, լուսավոր հավատը իրենց արդար պայքարի և վաղվա օրվա, արդարության հանդեպ: «[2] «Հասկանալով, որ ապրելու և մեռնելու հավանականությունը հիսուն հիսուն է, մենք գնացինք հաղթելու ելու ՝ ապրելու…» [3, p. 3]  Աստվածատուր Պետրոսյանի «Մահապարտների ջոկատ» վավերագրական գրքի էջերից սա է ասում պատերազմը վերապրած մահապարտներից մեկը `մահապարտ-ռմբակոծիչը` «հաղթանակ մահվան դեմ» բառի իմաստով: Ընդհանրապես, այդ գրականությանը վերաբերող էջերում գեղարվեստականությունը հաճախ զիջում է վավերագրական ֆիլմին:  Թերեւս այն պատճառով, որ դժվար է իմաստավորել անցյալում պատերազմը խաղաղություն վերապրածների համար, հատկապես գեղարվեստական ​​վերաիմաստավորումը:   Հատկապես, որ նրանցից շատերի համար, ըստ էության, պատերազմը չի ավարտվել ու շարունակվում է հրադադարի անվան տակ:   Այս գիտակցությամբ են ապրում Հովհաննես Երանյանի «istինադադարի» պատմվածքների ժողովածուի հերոսները: Գեղարվեստական ​​մարմնացում ունեցող հեղինակները հաճախ ցույց են տալիս իրենց քաղաքացիական-հայրենասիրական դիրքորոշումը Արցախյան ազատամարտի կամ առհասարակ theարաբաղի խնդրի նկատմամբ ՝ երբեմն ստանձնելով հրապարակախոսի դերը ՝ իրենց գործերը դարձնելով ժամանակի կենդանի արձագանք և ծանր օրերի արտացոլում: «Novelամանակակից վեպի առանձնահատկություններից մեկը հասարակական դիսկուրսը միահյուսելն է էպիկական լայն կտավներում, գեղարվեստական ​​գրականության տարրերի միաձուլումը հրապարակախոսական ժանրերի մեջ:  Այս աշխատանքների մեջ են, որ հատկապես սրվում են մի շարք մարդկային և բարոյական խնդիրներ:   «Երբ երբեմն հնարավոր չէ ավելի անմիջական և ակտիվ ազդեցություն ունենալ գեղարվեստական ​​միջոցների միջոցով երևույթների կրկնությունների վրա, առօրյա կյանքում իրադարձության նոր մտքեր մղել, հանրային դիսկուրսը շատ առումներով գեղարվեստական ​​գրականության կողքին է» [1, p , 70], - գրում է Ս.Արզումանյանը: Այս իրողությունը հատկապես առանձնահատուկ է Արցախյան ազատամարտի հետ կապված գրականությանը:   Այս իմաստով նշանակալից է Վարդան Դրիկյանի «Չսկսված և անավարտ պատերազմը» հոդվածների ժողովածուն, որոնցից մի քանիսը ժամանակի տարբեր իրադարձությունների նկարագրություններ են, որոնք գրել է ականատեսը, մասնակիցը իսկապես, իսկ մյուս մասը ՝ տեսական-վերլուծական բնույթի հոդվածներ: Արցախի ներքին կյանքի խիզախությամբ: Արցախյան ազատամարտի հետ կապված գրականության մասին խոսելիս անհրաժեշտ է կանգ առնել ժամանակակից գրականության ամենաքննարկվող հարցերից մեկի ՝ հերոսի խնդրի վրա:   Ո՞վ է մեր գրականության հերոսը: Ինչու, մասնավորապես, Արցախյան ազատամարտի մասին գրականության մեջ հերոս զինվորը հստակ ուրվագծված չէ, կամ զինվորի կերպարը փառաբանող ու երգող արձակ ստեղծագործություններ չեն գրված: Այսպիսով Արցախյան ազատամարտը պայմանականորեն ավարտվեց 1992-ի մայիսի 9-ին ՝ Շուշիի գրավմամբ:   Փորձագետների կարծիքով, այս շրջադարձային պահը ոչ միայն վճռեց Արցախյան պատերազմի ընթացքը, այլ նաև կանխորոշեց նորանկախ Հայաստանի հետագա ճակատագիրը:  Թվում էր, թե այս շրջադարձը պետք է նոր «գովեստներ» հաղորդեր հայ գրականությանը, բայց դա տեղի չունեցավ:  Գրական քննարկումների ժամանակ ֆենոմենը արդարացված է հետևյալ կերպ. Անհրաժեշտություն կար նորից սթափ հայացքով նայել այն, ինչ տեղի է ունեցել ժամանակից: Մինչ օրս Արցախյան ազատամարտի հետ կապված գրականության մեջ դժվար է առանձնացնել Շուշիի գրավմանը կամ մեր երկրի անկախությանը նվիրված հերոսական շարականներ:  Ընթերցողը, սակայն, դեռ սպասում է այդպիսի էջերի ՝ մոռանալով, որ գրողը կտրված չէ իրականությունից, որ Արցախյան պատերազմից հետո ամենամեծ տպավորությունը հարկադրված պատերազմում դժվարությամբ ձեռք բերված հարաբերական խաղաղությունն է ՝ արյան և գերմարդկային ջանքերի գնով: ,   Հաղթանակի տողեր գրելու կարիք ունեցող գրողներին անհրաժեշտ էր նույնքան հաղթական ոգի, որը որքան էլ ցավալի էր, նահանջում էր հակառակորդի առջև, պաշտոնական Մոսկվայի պաշտպանություն և հակառակորդի բնածին դավաճանություն (հետագա տարիներին ՝ այս ամենը) իշխանություններին ակնհայտ անտարբերություն էր պատճառում կյանքը): Հայերիս համար սա պատվո կռիվ էր, ներքին ապստամբություն, որն անհնարինը հնարավոր էր դարձնում, ազգային արժանապատվությունը պահպանելու գիտակցում, և ոչ մի դեպքում ՝ պատմական և սրբազան հայրենիքը զավթիչներին թողնելու հստակ նպատակ, ինչը համապատասխան գրականության մեջ առկա: Հերոսի կերտել հաղթողի հոգեբանությամբ, երբ պատերազմի մասնակիցներն ամեն պահ պարտության վտանգ են զգում, երբ մարտի դաշտ մեկնած յուրաքանչյուր հայ, որ ինքը գրական հերոս է, նախ մահապատիժ է դնում գրպանը, երբ միակ առավելությունը թշնամու նկատմամբ այն համոզմունքն է, որ այն կոչվում է հայրենիքի պաշտպանություն, եկեք ընդունենք, որ դա հեշտ չէ:  Եթե ​​այդ պատերազմով թուրք-ադրբեջանցիները տուրք էին տալիս հանցագործի ախորժակին, ապա Արցախի հայերը պաշտպանում էին իրենց հայրենիքում ազատ ապրելու իրավունքը: Թուրք-ադրբեջանցիները վերցրին մյուսը, հայը պաշտպանեց իր սեփականը: Մյուս կողմից, անկախության առաջին տարիների դժվարություններին բախվեց Շուշիի ազատագրման ուրախության «գրողը»:   Մարտի դաշտից դուրս սկսվում էր մի նոր ժամանակագրություն, որի առաջին տարիները պատմության մեջ մտան որպես «մութ ու ցուրտ»:  Պետականության բոլոր դժվարություններին զուգահեռ հասարակության մեջ փոխվեցին արժեքները, վերաիմաստավորվեցին ընդունված ճշմարտությունները և տարբեր կերպ ընկալվեցին անցյալի արժեքները:  Մի կողմից ՝ դա նոր հասարակության ստեղծման շրջան էր, մյուս կողմից ՝ հին հասարակության քանդման շրջան:   Երկու բոլորովին տարբեր սերունդներ ուրվագծվեցին իրենց գաղափարներով: մեկը ՝ որպես պայքարի դրոշակակիր, մյուսը ՝ որպես անցյալի արժեքների լուռ վկա: Այս ամենը գրողի համար հոգեբանական արգելք ստեղծեց, թույլ չտվեց նրան լիովին, թեկուզ պայմանականորեն, տալ հաղթանակի ուրախությանը: Դժվար է չհամաձայնել գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանի հետ: «Եվ հայ գրականությունը որդեգրել է ոչ թե պատերազմը փառաբանելու, թեկուզև հաղթական քաղաքականություն, այլ պատերազմ չասելու, զինվորի ազատամարտիկի հաղթանակը չփառաբանելու քաղաքականություն, այլ իր սեփական երկրում ապրելու պատկերացում տալու քաղաքականություն: մարգինալ անձը հաղթանակից հետո:   Եվ հայ գրողը պատկերում էր ոչ թե ուրախությունը, այլ ցավը, ոչ թե տարածքների նվաճումը, այլ հազարավոր հրաշալի հայերի կորուստը: «[4] Արցախյան գրականությունը ընդհանուր «ոչ» է պատերազմին, գրողներն ընդհանրապես մերժում են երեւույթը ՝ օգտագործելով մասնավորապես Հայաստանի սահմանների խաղաղությունը:   Ornնված գրականությունը միշտ հիշեցնում է մեզ, որ հաղթանակը ձեռք է բերվել արյան գնով, և անավարտ պատերազմը կարող է սկսվել ցանկացած պահի: Խոսելով արցախյան գրականության մասին, անհրաժեշտ է անդրադառնալ թեմային սերտ առնչվող մեկ իրողության նկարագրություններին `հետպատերազմյան կյանքը Հայաստանում:   Անկախությունից հետո թվում էր, թե վերելք է լինելու, ազգային զարթոնք ու միասնություն, բայց դա տեղի չունեցավ:  Theողովրդի լայն զանգվածների հիասթափությունը ավելի մեծ էր, քան հերոս ժողովրդի ցանկությունը `ապրել սեփական երկրում` արժանապատվության զգացումով և ազգային գաղափարախոսությամբ:  Արտագաղթի մեծ ալիքը գրականություն մտավ հավատը կորցրած գրողների հեղեղով:  Հիասթափության, ավելի արժանի լինելու, բայց չընդունելու, երկրում օրեցօր խորացող դժվարությունների զգացողություններն ուղեկցում են այդ տարիների գեղարվեստական ​​գրականության ընթերցողներին: Հետադարձ հայացք գցելով ազատամարտիկների ճանապարհին և անկախությունից հետո կռված տղաների անարժան կյանքին ՝ Խեչոյանը գրում է. «Տղաներ, որոնց ոտքերի տակ ոռնում էր ադրբեջանական երկիրը, հիմա տղաները բողոքում են, նրանք փողոցում են» [5 ] Հայոց բանակը էջ առ էջ ծնվում է Արցախյան ազատամարտի գեղարվեստական ​​տարեգրությանը վերաբերող աշխատանքներում:  Գրեթե բոլոր դեպքերում ամենավառ կետը անկանոն ջոկատներից կանոնավոր բանակի անցնելու հպարտությունն է:   Գրողները հայկական բանակի ստեղծումը համարում են այն ժողովրդի ամենամեծ ձեռքբերումը, որը դարեր շարունակ բանակ չի ունեցել, երբեմն նույնիսկ ավելին, քան անկախությունը:   Բանակը երբեմն ընկալվում է որպես գրական կերպար: Նա ծնվել է, գիտի աշխարհի հետ իր հարաբերությունները, հպարտանում է իր նվիրված զավակներով, իմաստուն է դառնում, վախի ու սարսափի մեջ է պահում թշնամուն և հպարտանում է իր արածով:   Հեղինակների, հատկապես ազատամարտիկների հեղինակների ուրախությունը քողարկված է: «Ես այս երկրում ամենաշատը սիրում եմ մեր բանակը:   Նայեք պատմությանը, տեսեք, որ դուք մեկ դար չեք ունեցել բանակ, իսկ հիմա մենք ունենք:  Դա հպարտություն է:   Կարծում եմ, որ մենք պետք է անընդհատ ոգի տանք, ուժեղացնենք մեր բանակը, դա մեր անկախության միակ երաշխիքն է, դա իմ և ձեր հպարտությունն է, չնայած բոլոր թերություններին », - 5 - Լեոն Խեչոյանը բազմիցս կրկնում և գեղարվեստորեն ապացուցում է իր աշխատանքում Ինչպես յուրաքանչյուր պատերազմ, Արցախյան ազատամարտը նույնպես ծնեց իր հերոսներին ու բացահայտեց ազգի նվիրյալ զավակներին:  Թվում էր, թե անկախությունից հետո այդ հերոս երեխաները պետք է գրքերի էջերից խոսեն նոր սերնդի հետ:   Modernամանակակից գրականության մեջ գերակշռող կարծիքն այն է, որ չի ստեղծվել զինվորի, գեներալի, գյուղացու արժանի կերպար:  Պատճառն ամենեւին էլ այն չէ, որ Արցախյան պատերազմի հերոսները պակաս համարձակ էին, երբ որսորդական հրացաններով մինչ ատամները ջախջախեցին զինված թշնամուն:  Ակամայից զինվոր դարձած հայ տղամարդիկ և կանայք հերոսներ էին, բայց կարծիք կա, որ ժամանակակից պատմության հերոսական էջերը արվեստի մակարդակի բարձրացնող գրականությունը դեռ ծնվելու է:   Թերեւս Հրանտ Մաթոսյանը ճիշտ էր, երբ անդրադառնալով Մեծ Եղեռնին, ասաց, որ կան ազգային ու նվիրական թեմաներ, որոնք մեծ դժվարությամբ դառնում են գրականության առարկա: Modernամանակակից գրականության մասին խոսելիս չպետք է մոռանալ, որ անկախությունը որոշակիորեն անկախ գրականություն է, քանի որ հայտնի է, որ յուրաքանչյուր գրական շրջանի բնորոշ զարգացման եզակի ձևերն ու առանձնահատկությունները կապված են տարբեր քաղաքական և ազգային, սոցիալական, բարոյական, մարդկային և հոգեբանական գործոնների հետ: ,   Այս իմաստով մեր երկրում բնականաբար տեղի ունեցող հոգևոր և մշակութային արժեքների վերաիմաստավորումը, հասարակության կողմից քաղաքական վերափոխումների հետևանքով տեղի ունեցած փոփոխություններն իրենց ազդեցությունն են ունեցել գրական գործընթացի վրա:  Ավելին, այդ ազդեցությունները ոչ միայն հանգեցրեցին թեմատիկ ազատականացման, այլ նաև բացահայտեցին գեղագիտական ​​և լեզվական նորամուծություններ: Որքան էլ թվում է, որ վավերագրական նյութը գերակշռում է այս թեմային վերաբերող գրականության մեջ, հորինվածը զիջում է, մյուս կողմից ՝ Արցախյան ազատամարտի պատմագրությունը հիմնված չէ միայն փաստերի ուսումնասիրության վրա: Յուրաքանչյուր հեղինակի համար պատմական աղբյուրները ծառայում են ոչ միայն որպես նախերգանք, այլև որպես նյութի նյութականացման ուղեցույց:   Այդ պատճառով հիշողությունները, գրառումները, սեփական օրագրերը կամ թերթերը այս գրականության մեջ հիմնականում պատմական աղբյուրներ են: Սեփական անցյալի գեղարվեստական ​​մոտեցումը կարող է խարսխվել մասնավոր պատմական ուսումնասիրության վրա և կառուցվել սուբյեկտիվ պատմվածքի վրա:   Այս պարագայում հարցեր կառաջանան (հատկապես երբ այդքան շատ հարցեր են ունենում), բայց մենք հաճախ ենք հանդիպում գրողների, որոնք նկարագրում են նույն դեպքը նույն կերպարներով, երբեմն ՝ դեպքերի նույն վերլուծությամբ և նկարագրությամբ:  Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ գեղարվեստական ​​գրականության նախատիպերը, որոնք մեզ բերում են Արցախյան ազատամարտի տարեգրությունը, «գեղարվեստական» են, «իրական, ըստ էության, ավելի հաճախ» կամ հիմնականում իրական են, քան գեղարվեստական: Բնականաբար, որքան կարճ է տարածությունը պատմվածքի և ընթերցողի միջև, այնքան մեծ է «գրողին չհավատալու» ռիսկը:   Այս իմաստով, ժամանակակից գրողի աշխատանքը բարդ է: Միշտ պետք է հիշել, որ պատմության խմբագրումը կամ «հարմարեցումը» չի թույլատրվում, քանի դեռ ապրում են պատմությունը ստեղծած հերոսները:  Մյուս կողմից, տպավորություն է ստեղծվում, որ գրողները երբեմն ստիպված են եղել կատարել պատմական և պատմական ուսումնասիրություններ, որպեսզի բաց չթողնեն պատմական անցքերի իրենց դիտարկումները կամ նկարագրությունները: Այսպիսով, օրինակ, գրող Մկրտիչ Սարգսյանի վերլուծությունները երբեմն հասնում են խորքային դիտարկումների, որոնք փաստերի գիտական ​​ուսումնասիրության տպավորություն են թողնում:  Հեղինակի գիտելիքների շնորհիվ դարասկզբի հայը «Գորբաչովի պերեստրոյկայից մինչև անկախ պետականության հռչակում» իր դիրքն ունի, որոնք ոչ թե եզրակացություններ կամ մտացածին պատրանքներ են, այլ քաղաքական և պատմական վերլուծություններ: «… Նա փորձում է հասկանալ ճշմարտությունը, հեղափոխական կյանքի հետևանքներում որոնել ներկան և ապագան:  Արամազդն իր ներքին տագնապները չի ավարտում ապոկալիպսիսի հոռետեսական կանխատեսմամբ:  Բայց բնագրի ազատ և անկաշկանդ կրկնօրինակը վերականգնում է դասական վեպի հաճույքը ՝ սյուժեն զբաղեցնելով փիլիսոփայական հղումներով, հաճախ ամբողջ էջերը նվիրելով ֆենոմենների վերլուծությանը, փաստ, որ վեպը շերտավորվում է խոսքի հրապարակախոսական պատկերներով »[6, էջ 11]: Պատերազմի գեղարվեստական ​​նկարագրությունը միայն «խրամատի ճշմարտությունը» պարզելու մեջ չէ, հատկապես, եթե տվյալ հակամարտությունը ժամանակի քաղաքական իրականության մեջ շարունակում է մնալ ավելի չբացահայտված, քան հակառակը: Արդեն նշել ենք, որ Արցախյան ազատամարտի մասին գրականությունը, բացի ռազմական գործողություններից, նաև ժամանակի հասարակական-քաղաքական կյանքի գեղարվեստական ​​նկարագիրն է:  Պատերազմի զգացողություն կա քաղաքացիական կյանքի պատկերներում `պատճառի և հետևանքի պատճառով: Ամեն տեղ պատերազմը անտեսանելի իրողություն է կամ սպասվող չարիք: «Երջանը եռում էր:  Թատրոնի հրապարակը գրեթե դատարկ չէր:  Մարդիկ հավաքվել էին այստեղ «լիցքաթափվելու», «մեղադրվելու», «անցյալը թաղելու», «ապագան փրկելու» համար: Բազմաթիվ անհանգստություններ կային. Մտահոգիչ, անլուծելի, անկանխատեսելի, «Արցախի արյունահեղություն, աղետի աղետալի վիճակ» շրջափակումը, «իշխանությունների անզորությունը», քամու տակ գտնվող խորհրդային համակարգը, որը փլուզվում էր ակնհայտ տեմպերով »[7, էջ 81]: Այսպիսով, պատերազմի թեման ժամանակակից հայ արձակում ունի իր հիմնական հասցեն ՝ Արցախյան ազատամարտը:  Մեր քննության առարկան գեղարվեստական, գեղարվեստական, երբեմն ներառական փաստագրական ֆիլմ է:   Որքան շատ եք ուսումնասիրում թեմային վերաբերող գրականությունը, այնքան ավելի շատ եք գալիս այն եզրակացության, որ չնայած բոլոր քննադատություններին և թերություններին, այս գրականությունը հերոսական գրականություն է, հայ հերոսական պատմության ժամանակակից էջը, որտեղ գուցե անհրաժեշտ չէ փնտրել հերոսներ Այս գրականության, պատերազմի հերոսը հայ մարդն է, ով զենք վերցրեց և այն ամենը, ինչ կարող էր ծառայել որպես զենք, պաշտպանեց հայրենիքը, պաշտպանեց իր գոյության իրավունքը, հերոսը մեզնից յուրաքանչյուրն է, ով դիմագրավեց հստակ գիտակցմամբ: հողը չզիջելու եւ հայրենիքը պաշտպանելու մասին: Պատերազմը և դրան հաջորդած բոլոր դժվարությունները: Արցախյան պատերազմից անցել է ավելի քան 20 տարի:  Լուրջ գրականություն ստեղծելու համար դա ինչ-որ տեղ յուրօրինակ քրոնիկոն է: Այս գրականությանը շատ հիշատակումներ չկան, այսինքն ՝ այս գրականության մասին գրական հոդվածները կամ հազվադեպ են, կամ ընդհանրապես չեն:  Խեչոյան արվեստը բացառություն է:  Հոդվածում փորձ է արվում բացահայտել և գնահատել Արցախյան ազատամարտը պատկերող հայ գեղարվեստական ​​գրականությունը և դրա առանձնահատկությունները: Արցախյան պատերազմը հայ արձակում:  Ընդհանուր գրախոսական գրականություն 1. Արզումանյան Ս., Modernամանակակից հայկական վեպը, հատոր 5, Երեւան, ՀԳՄ հրատարակչություն, 2004, 411 էջ: 2. www.hayzinvor.am, Միասնություն, ես տեսա այդ հրաշքը, հարցազրույց Հ. Վարդումյանի հետ: 3. Պետրոսյան Ա., Մահապարտները, Երեւան, «Ոսկան Երեւան» տպարան, 2012, 95 էջ: 4. Նիկողոսյան Ա., «Բարձրությունը մերն է, տղաներ չկան,», imyerevan.com, հոդված, 9 մայիսի, 2013 թ. 5. www.hetq.am, հարցազրույց Լեոն Խեչոյանի հետ. Մեր ոսկե հորթը հիմնական նյութն է. Մեքենա, փող, ոսկի, 20 հոկտեմբերի, 2013 թ. 6. Սարինյան Ս., Ո՞վ է դարի վերջի հայը, հոդված «Գրական հայրենիք» թերթում, N 56, 2001, էջ 10-11: 7. Սարգսյան Մ., Դարի վերջի հայը, Երեւան, Հայաստան հրատարակչություն, 1999, 416 էջ: Տեղեկատվություն հեղինակ Լիլիթ Արագածի Թովմասյանի մասին - GSPI, հայ գրականության, դասավանդման մեթոդիկայի և լրագրության ամբիոն, դասախոս, դիմորդ, էլ. ։

Արցախյան շարժումը համահայկական-համազգային մասշտաբներ ուներ  և, անշուշտ, իր արձագանքը պետք է գտներ գեղարվեստական գրականության  մեջ։
  Պատերազմի դաշտ մեկնած տասնյակ լրագրողներ, հրապարակախոսներ,  նաև  գրողներ  անդրադարձան  այդ  թեմային  և  ստեղծվեց  բազմածավալ  գրականություն, որ իրական արձագանքն էր թեմայի։
    Այս տարիների ընթացքում ստեղծվեցին արժեքավոր գործեր, որոնք արժանի  են  լուրջ  ուշադրության։
   Մի  շարք  գրողներ,  նաև  ականատեսի  անունից,  ստեղծեցին  մի  գրականություն,  որն  ամբողջական  պատկերացում  է  տալիս  ոչ  միայն  Արցախյան  ազատամարտի  կամ  պատերազմի  դաշտում  կատարվածի  մասին, այլև գեղարվեստական նկարագիրն է ժամանակի հասարակական-քաղաքական  կյանքի, երկրի  սոցիալ-տնտեսական վիճակի,  մարդկային  բարքերի  ու առհասարակ պատերազմող  ու հետպատերազմյան  հայաստանյան կյանքի,  որին և հարկ ենք համարում անդրադառնալ գիտական հոդվածի մեջ։
