ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ Վայրերի դինամիկան ՍԵՎԱՆԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ԿԱՆՈՆԱԿԱՐԳԵՐԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄ ԿԼԻՄԱՅԻՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԻ:   Դրանք բնութագրում են տվյալ տարածքի ջրային ռեժիմը, ջրային հաշվեկշիռը, գետի հոսքի ներքին բաշխումը, որոշում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը:  Մյուս կողմից, որպես կանոն, մթնոլորտային տեղումները դասակարգվում են որպես օդերևութաբանական տարրեր, որոնք ավելի շատ բնութագրվում են տարածական-ժամանակային բաշխման առանձնահատկություններով:   Ուստի, հատկապես կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում, տեղումների տարածական բաշխման, փոփոխությունների և արդյունավետ կառավարման համակարգի ստեղծման գիտելիքները շատ կարևոր են: Հաշվի առնելով վերը նշվածը, ինչպես նաև տեղումների նշանակությունը, Սանաա լճում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ոռոգման կազմակերպման և պլանավորման կարևորությունը, Սանաա լճի ջրամատակարարման մեջ ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, մենք կաշխատենք քննարկել փոփոխությունները Սանա լճի ավազանի կլիման: ,   Այդ նպատակով առաջադրվել և լուծվել են հետևյալ խնդիրները. 1) հավաքել և մշակել մթնոլորտային տեղումների արդյունքները `գետի հոսքի փաստացի դիտարկումներով, 2) գետում տեղումների փոփոխության դինամիկան հայտնաբերելու, վերլուծելու և գնահատելու համար: գետում դրանց տարածման օրինաչափություններ և տարածաշրջանի տարածական բնութագրեր. 3) արդյունավետ պահպանման խնդիրներ արդյունավետ գետի հոսքի արդյունավետ օգտագործում, պահպանում, 4) փոփոխությունների անբարենպաստ ազդեցությունները կանխելու ուղիներ մշակել: Մեթոդաբանությունը. Սահմանված խնդիրները լուծելու համար աշխատանքը ծառայել է որպես տեսական-տեղեկատվական հիմք. Համապատասխան ուսումնասիրություններ, տպագիր աշխատանքներ, ՀՀ կառավարության որոշումներ, հաշվետվություններ, զարգացման ծրագրեր, նախագծեր, աշխատանքային ծրագրեր, հաշվետվություններ:  Ուսումնասիրված տարածքի ԱԻՆ հիդրոմետ ծառայության (1935-2016) օդերևութաբանական կայանների մթնոլորտային տեղումների բազմամյա դիտարկումների փաստական ​​տվյալները, ինչպես նաև կլիմայական տեղեկագրերը որպես ելակետ օգտագործվել են աշխատանքի մեջ:  Մաթեմատիկական-վիճակագրական, արդյունահանման, վերլուծության, փոխկապակցման մեթոդներն օգտագործվել են որպես մեթոդական հիմք աշխատանքում:   Աշխատանքի ընթացքում քննարկվել են մթնոլորտային փոփոխությունների խնդիրները, ուսումնասիրվել են ըստ առանձին օդերեւութաբանական կայանների իրական դիտումների արդյունքների: Ուսումնասիրող տարածքը գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում:   Արևելքից սահմանակից է Արեգուն, Շան, Արջելյան Սանգ, հարավից ՝ Վարդենիս, արևմուտք ՝ Գեղամա-Փամբակ լեռնաշղթաներով:   Երկարությունը 120 կմ է, լայնությունը ՝ 30-80 կմ, հեռավորությունը ՝ 4891 կմ 2: Լճի ավազանը տարածվում է 1900-3500 մ սահմաններում: Առավելագույն մակերեսը 2000-2800 մ է, ավազանի միջին բարձրությունը ՝ 2390 մ [2]:  Լճի ավազանը ամբողջական էկոհամակարգ է, կենսունակ, կայուն զարգացման համար անհրաժեշտ է, որ դրա վրա ազդող բոլոր գործոնները փոխկապակցված բարելավվեն և կարգավորվող օգտագործումը: Ավազանի բոլոր գործողությունները պետք է պահպանեն գոյություն ունեցող խոցելի էկոհամակարգի հավասարակշռությունը չխախտելու սկզբունքը `ուղղված կայուն էկոհամակարգերի ստեղծմանը և պահպանմանը [4]: Արդյունքներ և քննարկում: Աշխատանքի ընթացքում քննարկվել են մթնոլորտային տեղումների փոփոխության խնդիրները, ուսումնասիրվել են ըստ անհատական ​​օդերևութաբանական կայանների իրական դիտումների արդյունքների (Նկար 1): Ուսումնասիրվող տարածքն ունի բարեխիղճ ցամաքային կլիմա `լավ սահմանված լեռնային գոտիավորմամբ:  Ավազանի մեկուսացումը և լճի առկայությունը մեծ ազդեցություն ունեն կլիմայի ձևավորման վրա:   Արդյունքում, շրջապատված լինելով լեռներով, ավազանում տեղումների քանակը համեմատական ​​է:   Ձմեռը երկար է, ցրտաշունչ, անընդհատ ձյան ծածկով: Ամառը շոգ է, գերակշռում է մի փոքր ամպամած եղանակ: Օդային և բենզալցակայաններ SemyonavkaShorzhaMasrikKarchaghbyurMartuniVardenyats XII տարի V ԳետաշենԳավառի ՆորատուսՍան լճի աղյուսակ 1. Մթնոլորտային տեղումների ամսական և տարեկան միջին արժեքները (մմ) Ինչպես լճի տարածքում, այնպես էլ լճի մակերևույթում տեղումները հավասարաչափ բաշխված են [5] (աղյուսակ 1):  Ավազանի հյուսիսային «հյուսիսարևմտյան» հատվածում ավելի շատ տեղումներ են տեղի ունենում, քան դրա մյուս մասերում:   Դա պայմանավորված է նրանով, որ հյուսիսային հատվածը, հատկապես հյուսիսարևմտյան հատվածը, ավելի մատչելի է արտաքին օդային զանգվածների հոսքի համար: Առափնյա հատվածներում տեղումների տարեկան քանակը մոտ 400 մմ է:  Դեպի լեռներ տեղափոխումների թիվն ավելանում է:  Ավելի շատ տեղումներ են ընկնում Ձկնագետի ավազանում (635 մմ Tովագյուղում, 724 մմ Սեմյոնովկայում), և համեմատաբար քիչ են Մասրիկիհովտում (435 մմ Մեծ Մասրիկում): Նկար 1. Շոն Լեյքի օդերևութաբանական կայանները և դիտակետերը [2] 1. Սեմյոնովկա, 5. Շորժա, 12 Մասրիկ, 17. Կարճաղբյուր, 21. Մարտունի, 26. Վերին Գետաշեն, 35. Գավառ, 36. Նորատուս, 41. բարձրանում է, կանխելով օդային հոսանքները դեպի վեր: Լճի հայելու ափամերձ գոտում (մինչև 5-12 կմ) տեղումները 390450 մմ են:  Լճին ուղղահայաց լեռներում տեղումներն աստիճանաբար ավելանում են Աժդահակ (3595 մ), Սպիտակասար (3555 մ), Վարդենիս (3522 մ), Գեղամասար (3446 մ) գագաթներին ՝ հասնելով 800-900 մմ: Ձմռանը ձյան կայուն ծածկը հաստատվում է ամենուր `120-150 օր միջին անձրևով, բայց ձյան շերտի հաստությունը լճի արևելյան, հարավ-արևելյան ափամերձ շրջաններում 10-20 սմ է, իսկ 30-50 սմ` հարավային ափերը:  Վարդենիս-Գեղամա սարահարթի լանջերին, 2300-2400 մ բարձրության վրա, այն հասնում է 50-70 սմ:  Ամռան երկրորդ կեսին, երբ ձյունն անհետանում է, տեղումները նվազում են, և ալպյան և ենթալպյան արոտավայրերում ջրի պակաս կա:           Գետի հոսքի տեսքով ձյան տեղումները մեծ են:   Ձմռանը դրանց կուտակման բնույթը և գարնանը հալվելը որոշում է հոսքի քանակը:   Կախված այն բանից, թե որքան ջուր է կուտակվել ձյան ծածկույթում, կփոխվի ոչ միայն ներհոսքի բաշխումը, այլև հոսքի ընդհանուր արագությունը: Մարտունի Սա: Գավառ մ: մ: r: ե: n: մ: ւ: o: ղ: ե: տ: n: ի: ա տ: r: o: o: n: թ: M: լ: յ: Նկար 2. Սանաա լճի մթնոլորտային տեղումների փոփոխության դինամիկան Տարիներ. Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարածաշրջանը կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում մթնոլորտային տեղումների աճի միտում է ապրում (Նկար 2):   Վերջինս իր դրսեւորումն ունի խնդրո առարկա տարածքում գետի հոսքի գործընթացում: Նկար 3. Շանա լճի ջրի չափման կետերը [2] 1. Ձկնագետ-tովագյուղ, 18. Կարճաղբյուր-Կարճաղբյուր, 28. Արգիճի-Գետաշեն, 36. Գավառագետ-Նորատուս Աշխատանքներում լճի ավազանի մթնոլորտային տեղումների օրինաչափությունները ուսումնասիրվել է գետի հոսքը: Լճի ավազանի բնութագրերը (Ձկնավար, Կարճաղ 3)  Վերջինը քննարկվեց գետի հոսքի փոփոխության հետ:  Լճի ավազանում կա 29 գետ (ներառյալ 2 խոշոր աղբյուրներ, որոնք գետը հոսում են լիճը), տարեկան միջին հոսքը 26,8 մ 3 / վ: Սանաա լիճ թափվող գետերի ջրի ռեժիմը պայմանավորված է ավազանի աշխարհագրական դիրքով, ռելիեֆով, ավազանի միջին բարձրությամբ, երկրաբանական կառուցվածքով, հողով, բուսականությամբ, կերակրման պայմաններով: Երկրաբանական կառուցվածքի պատճառով համակցված կլիմայական պայմանների պատճառով մեծ տարածք է զբաղեցնում S և n ավազանը և մակերեսային հոսքից լիովին զուրկ տարածքները, Գեղամա սարահարթի հյուսիսային լանջերը և հյուսիսային S և n լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերը: Գետի դիտակետ Ամիսներ Fովագյուղ ձկնորս Կարճաղբյուր Կարճաղբյուր Արգիճի Գետաշեն Գավառագետ Նորատուս սեղան  Գետային ցանցը հատկապես լավ է զարգացած հարավում, գետերը քիչ են հյուսիս-արևելքում, ջրհեղեղի հոսքերը բնորոշ են, հարավ-արևելքում դա Մասրիկն է:   Սանա լեռներով հոսող գետերը բնութագրվում են ջրի ցածր հարստությամբ, որոնցից շատերը ցածր ջրի փուլում չեն հասնում լիճ (Աղյուսակ 2): Ավազանի գետերը հիմնականում ունեն խառը սնուցում `հալվել, անձրև` ստորերկրյա ջրեր:  Մաքուր անձրևաջրերի մատակարարման գետեր չկան, բացառությամբ ժամանակավոր գետերի:   Գավառագետը, Մասրիկը, akակքարը ունեն առավելագույն ստորգետնյա սնունդը, իսկ Լիճքը բացառապես ստորգետնյա սնուցում:  Սանաա լճի ավազանի գետերին բնորոշ է գարնանային ջրհեղեղը, վարարումը, ամառը, աշնանը և ձմռանը ջրի սակավությունը: Ինչպես երեւում է Նկար 4-ից, գետի հոսքի համապատասխան տարեկան արժեքները հակված են աճելու ուսումնասիրված բոլոր գետերի համապատասխան դիտակետերում:   Ավելին, Կարճաղբյուր գետի Կարճաղբյուր գետի հատվածում գետի հոսքի ավելացումը զգալի է, իսկ Գավառագետ գետի Նորատուս գետի հատվածում `շատ քիչ: Կլիմայի գլոբալ փոփոխության ներկա համատեքստում, ինչպես ուսումնասիրվող տարածքում, այնպես էլ տարեկան ամսական միջին տեղումները և գետերի հոսքը աճել են:   Ավելին, մթնոլորտային տեղումների ամենամեծ քանակությունը դիտվում է մայիս-հունիս ամիսներին, իսկ գետի հոսքը `ապրիլ-մայիս ամիսներին:   Սա ցույց է տալիս, որ տեղումների հոսքը մեծ է մթնոլորտային տեղումների ձևավորման գործում, բայց ձմռանը բարձր լեռներում կուտակված պինդ տեղումները ավելի մեծ դեր ունեն, որոնց հալվելը որոշում է ապրիլ-մայիս ամիսներին դիտվող գետերի ավելի ջրառատությունը: գ Ձկնորս - d Soովագյուղ գ Կարճաղբյուր - դ Կարճ աղբյուր գ Արգիճի - դ. Գետաշեն գ Գավառագետ - դ Նորատուս տարի r: զ: մ: q: s: o: ժ: n: ի: ա տ: ե: C: յ: Գծապատկեր 4. Շանայի լճի ավազանում գետի տատանման հոսքի դինամիկա. Գետի հոսքի ձևավորման մեջ մթնոլորտային հեղուկի տեղումների դերը ավելի փոքր է, քան ամուր մթնոլորտային տեղումները, չնայած այն բանին, որ ձմռանը պինդ տեղումների քանակը համեմատաբար պակաս է տեղումների քանակից (2):  Դա բացատրվում է Սանաա լճի երկրաբանական կառուցվածքի առանձնահատկություններով:  Գերիշխում են ծակոտկեն, ջրատար թափանցող ապարները, որոնք մակերեսային ջրերի թափանցելիության մեծ հնարավորություններ ունեն:  Այդ պատճառով լճում զուտ անձրեւաջրերով գետեր չկան, բացառությամբ ժամանակավոր հոսքի: Եզրակացություններ Այսպիսով, կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում դիտարկված մթնոլորտային տեղումների և գետերի հոսքերի ուսումնասիրությունը հանգում ենք հետևյալ եզրակացությունների. • Մթնոլորտային տեղումները դասակարգվում են որպես օդերևութաբանական տարրերի շարք, որոնք բնութագրվում են տարածական բաշխման տեղական հատկանիշներով: • Ավազանի մեկուսացումը լճի առկայության դեպքում մեծ ազդեցություն ունեն կլիմայի ձևավորման վրա: • Ուսումնասիրվող տարածքում աճել են ինչպես մթնոլորտային տեղումների տարեկան քանակը, այնպես էլ գետերի հոսքը: • Ուսումնասիրվող տարածքում մթնոլորտային տեղումները բնութագրվում են տարեկան միջբաշխման ձևերով: Տեղումների առավելագույն քանակը դիտվում է մայիս-հունիս ամիսներին, իսկ գետի հոսքը `ապրիլ-մայիս ամիսներին: • Տեղումները անհավասարաչափ են բաշխված լճի տարածքում: Տեղումների մեծ մասը բաժին է ընկնում ավազանի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան հատվածներին:  Տեղումներն ավելանում են լեռներից ի վեր: • Ավելի շատ տեղումներ են ընկնում Ձկնագետի ավազանում (635 մմ Tովագյուղում, 724 մմ Սեմյոնովկայում) և համեմատաբար քիչ են Մասրիկի դաշտում (435 մմ Մեծ Մասրիկում): • Ձմռանը կայուն ձյան ծածկը հաստատվում է ամենուր:   Ձմռանը դրանց կուտակման բնույթը գարնանը հալվելիս որոշում է հոսքը: • Մթնոլորտային հեղուկի տեղումների դերը գետի հոսքի ձևավորման գործում, ի տարբերություն ամուր մթնոլորտային տեղումների, ավելի փոքր է: • Ուսումնասիրվող տարածքում մթնոլորտային տեղումների և գետերի հոսքի ավելացումը դրական է գնահատվում տնտեսության տարբեր ճյուղերի ճյուղերի զարգացման գործում: • Անհրաժեշտ է. • ապահովել մոնիտորինգի շարքի միատարրությունը, շարունակականությունը և հուսալիությունը, • գնահատել էկոհամակարգերի խոցելիությունը տեղումների փոփոխությունների հետևանքով: • Սանաա լճի ավազանի բնական-տնտեսական համակարգերի հեռանկարային զարգացման ընթացքում մթնոլորտային տեղումների փոփոխության և գետի հոսքի մեջ դրանց հայտնաբերման շարունակական գնահատում: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] ՀՀ կլիմայական տեղեկագիր, «Օդի խոնավություն, մթնոլորտի տեղումներ և ծածկույթ», ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարություն, Երևան, 2013, Լուսաբաց, II մաս, 172 էջ [2] Մարգարյան Վ., Վարդանյան Թ., Սանա լճի ավազանում գետի հոսքի բաշխման առանձնահատկությունները:   «Աշխարհագրության գիտական-կառուցողական ներուժ և գործնական կիրառություն» (Լ.Հ. Վալեսյան 80 80-ի 55-ամյակին նվիրված գիտաժողովի նյութեր և գիտամանկավարժական գործունեության նյութեր), Երևան, 2011, ԵՊՀ հրատարակչություն, էջ 211-23: [3] Չիլինգարյան Լ.Ա., Աղաբաբյան Կ.Ա., Թոքմաջյան Հ.Վ., Հայաստանի գետային լճերի հիդրոլոգիան, Երեւան, 2002, 49 էջ: [4] Սայադյան Հ.Յ., Սարգսյան Ռ.Ն., Սանա լճի ավազանի աշխարհագրական բաշխման սահմանազատում ՝ որպես լճում ջրի քանակի և որակի ապահովման հիմնական գործոն: 7 ԲZՆՈՒՆԻ ԱՆՆԱ ՍԵՎԱՆԱ Լողավազանի մթնոլորտային տեղերի դինամիկա ։

Չափազանց  մեծ  է  տեղումների  դերն  ու  նշանակությունը  Սևանա  լճավազանի  գյուղատնտեսական  մշակաբույսերի  ոռոգման,  Սևանա  լճի  և  լիճ  թափվող  մակերևութային  և  ստորերկրյա  ջրային  պաշարների  սնման,  ջրային  ռեսուրսների  արդյունավետ  օգտագործման  ու  կարգավորման  գործում։
   Ուստի,  աշխատանքում  ուսումնասիրվել  և  գնահատվել  է  հանրապետության  կարևոր  բնատնտեսական  շրջանի (Սևանա լճի ավազանի) մթնոլորտային տեղումների տարեկան քանակի, ինչպես  նաև  լիճ  թափվող  առանձին  գետերի  տարեկան  հոսքի  փոփոխության  դինամիկան։
