Ընկերությունների վճարունակության եւ ֆինանսական կայունության ցուցանիշների վերլուծությունը տնտեսական գործունեության կարեւորագույն բնութագրիչ է, որն անհրաժեշտ է ինչպես հաստատութենական գնահատման եւ իրատեսական պատկերացման, այնպես էլ արտաքին գործընկերների եւ ներդրողների տեսանկյունից կանխատեսելի արդյունքներ ստանալու համար։
   Շուկայի մասնակիցները մշտապես շահագրգռված են իրենց գործընկերների մրցունակության եւ հուսալիության գնահատման հիմնահարցերի վերաբերյալ անաչառ տեղեկատվություն ստանալու հարցում։
  Վճարունակությունը եւ իրացվելիությունը ֆինանսական կայունության փոխկապակցված բնութագրիչներ են։
   Վճարունակության հասկացությունը ավելի ընդգրկուն է, քանի որ այն կարճաժամկետ եւ երկարաժամկետ ֆինանսական պարտավորությունները ժամանակին եւ ամբողջական ծավալով կատարելու ունակությունն է, իսկ իրացվելիությունը՝ ընկերության կարողությունն է մարելու իր կարճաժամկետ պարտավորությունները եւ չնախատեսված ծախսերը։
  Իրացվելիության եւ վճարունակության գնահատման կարեւոր բնութագրիչներից են հանդիսանում ընթացիկ իրացվելիության եւ ինքնավարության գործակիցները։
   Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը ցույց է տալիս թե ինչ աստիճանով են ընթացիկ ակտիվները ծածկում ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորություններին [2, էջ 331]։
  Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը հաշվարկվում է հետեւյալ բանաձեւով [1,էջեր 129-130]. որտեղ՝ –ընթացիկ իրացվելիությանգործակիցը, -ընթացիկ ակտիվներ, -ընթացիկ պարտավորություններ։
  Այն բնութագրում է կազմակերպության վճարունակությունը, որը գնահատվում է պարտապանների (դեբիտորների) հետ ժամանակին վճարումների եւ պատրաստի արտադրանքի (բարենպաստ) իրացման, ինչպես նաեւ անհրաժեշտության դեպքում՝ շրջանառու նյութական միջոցների այլ տարրերի վաճառքի պայմաններում։
  320ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը կախված է արտադրական ճյուղից, արտադրական ցիկլի տեւողությունից, ծախսերի եւ պաշարների կառուցվածքից [2, էջեր 330-331]։
  Միջազգային պրակտիկայում ընդունված է տվյալ գործակցի նորմատիվային մեծությունը 200%։
   Եթե ցուցանիշը ցածր է 100%-ից, ապա դա ազդանշան է ընկերության ոչ բավարար վճարունակության մասին, իսկ եթե 200%-ից գերազանցում է, ապա այն ընթացիկ ակտիվների ոչ արդյունավետ օգտագործման արձանագրություն է։
  Ըստ ՀՀ Վիճակագրական կոմիտեի հրապարակած տվյաների՝ 2018 թ. ոչ ֆինանսական հատվածում ընկերությունների ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը կազմել է 149.2 %։
   Դա նշանակում է ոչ ֆինանսական հատվածում ընկերությունները վճարունակ են եւ միջին մակարդակով ընկերություները կարող են ծածկել կարճաժամկետ պարտավորությունները առկա ընթացիկ իրացվելի ակտիվների հաշվին։
  2018 թ. տվյալներով բավականին բարձր ցուցանիշ ըստ տնտեսության ճյուղերի ապահովել են «Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն եւ ձկնորսություն», «Փոխադրումներ եւ պահեստային տնտեսություն» եւ «Կրթություն» գործունեության տեսակները, համապատասխանաբար կազմելով՝ 208.5%, 239.2% եւ 207.2%, ինչը դրամական միջոցների չօգտագործման, ապրանքների պաշարների ավելցուկի եւ ոչ արդյունավետ քաղաքականության ազդանշան է, որը փոխպայմանավորում է ավելորդ վարկավորման եւ անհուսալի պարտքերի առաջացումը [1, էջ 135]։
  Ընթացիկ իրացվելիության 100%-ից ցածր շեմ ապահովել են «Հանքագործական արդյունաբերություն եւ բացահանքերի շահագործում»(83.6%), «Էլեկտրականության, գազի, գոլորշու եւ լավորակ օդի մատակարարում»(91.9%), «Ջրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում եւ վերամշակում» (76.5%), «Անշարժ գույքի հետ կապված գործունեություն»(93.8%) եւ «Առողջապահություն եւ բնակչության սոցիալական սպասարկում»(97.8%) տնտեսության ճյուղերը։
   Դա նշանակում է, որ այդ ճյուղում առկա է վճարունակության ցածր մակարդակ եւ կարճաժամկետ պարտավորությունների մարման հետ կապված առկա են խնդիրներ (Աղյուսակ 1)։
  321ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 1. ՀՀ ոչ ֆինանսական հատվածի ընկերությունների ընթացիկ իրացվելիության գործակիցները ըստ տնտեսության ճյուղերի [5,էջ 43] Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը (%) որից՝ ըստ խոշոր եւ Ընդամենը միջին կազմակերպությունների 2018թ. Ընդամենը այդ թվում՝ A. Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն եւ ձկնորսություն B. Հանքագործական արդյունաբերություն եւ բացահանքերի շահագործում C. Մշակող արդյունաբերություն D. Էլեկտրականության, գազի, գոլորշու եւ լավորակ օդի մատակարարում E. Ջրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում եւ վերամշակում 91.9 89.1 F. Շինարարություն 116.6 121.1 G. Մեծածախ եւ մանրածախ առեվտուր. ավտոմեքենաների եւ մոտոցիկլների նորոգում 180.2 189.9 H. Փոխադրումներ եւ պահեստային տնտեսություն 239.2 318.1 I. Կացության եւ հանրային սննդի կազմակերպում 166.9 198.1 J. Տեղեկատվություն եւ կապ 190.5 195.8 K. Ֆինանսական եւ ապահովագրական գործունեություն L. Անշարժ գույքի հետ կապված գործունեություն 93.8 91.2 M. Մասնագիտական, գիտական եւ տեխնիկական գործունեություն 123.7 156.8 N. Վարչարարական եւ օժանդակ գործունեություն 130.7 107.1 322ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ O. Պետական կառավարում եւ պաշտպանություն. պարտադիր սոցիալական ապահովություն P. Կրթություն Q. Առողջապահություն եւ բնակչության սոցիալական սպասարկում 97.8 94.0 R. Մշակույթ, զվարճություններ եւ հանգիստ 153.1 150.2 S. Սպասարկման այլ ծառայություններ 103.8 56.5 Ընթացիկ իրացվելիության ցածր ցուցանիշը բնութագրում է ընկերության ֆինանսական անկայունությունը։
  Ընթացիկ իրացվելիության գործակցի արժեքը պայմանավորված է հետեւյալ հանգամանքներով՝ գործունեության ոլորտներով, արտադրական շրջափուլի տեւողությամբ, դեբիտորական եւ կրեդիտորական պարտքերի որակական մակարդակով եւ այլն։
   Այդ գործակցի մեծությունը կարող է տատանվել տարբեր կազմակերպություններում։
   Ընթացիկ իրացվելիության գործակցի շեղումը պայմանավորված է ինչպես ընթացիկ ակտիվների, այնպես էլ ընթացիկ պարտավորությունների կազմում ու կառուցվածքում տեղի ունեցած փոփոխություններով [4,էջ351]։
  Կազմակերպության անվճարունակության պատճառներից կարող են լինել արտադրանքի իրացման գծով պայմանագրային պարտավորությունների խախտումները, արտադրանքի ինքնարժեքի մակարդակի աճը, ֆինանսական արդյունքների անբավարար գումարը, ընթացիկ ակտիվների անբարենպաստ կառուցվածքի ձեւավորումը եւ այլն։
   Վճարունակության բավարար մակարդակի պահպանումը կախված է եկամուտների եւ ծախսերի օպտիմալ հարաբերակցությունից [4,էջ354]։
  Հաջորդ կարեւոր գործակիցը դա ֆինանսական ինքնավարության գործակիցն է։
   Այն բնութագրում է ընկերության սեփական միջոցների (սեփական կապիտալ) մասնաբաժինը ընդհանուր միջոցների մեջ։
   Այդ գործակիցը բնութագրում է ընկերության ֆինանսական դրության փոփոխության հեռանկարները։
  Այն հաշվարկվում է հետեւյալ բանաձեւով [3, էջ 350]. որտեղ՝ -ինքնավարության գործակից, - սեփական կապիտալ, -ընդամենը ակտիվներ։
  323ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ինչքան բարձր է ինքնավարության գործակցի ցուցանիշը, այնքան ընկերությունը ֆինանսապես ավելի կայուն է եւ անկախ արտաքին կրեդիտորներից։
   Ընկերությունների ղեկավարներ իրենց կառավարման գործունեությունում առնաձնացնում են այս գործակցիտարբեր ընդունելի շեմերը։
   Սակայն, գործնականում ընդունված է, որ ընկերության ֆինանսավորման աղբյուրների առնվազն կեսը պետք է ապահովված լինեն սեփական միջոցների հաշվին։
   Ուստի, ինքնավարության գործակիցը համարվում է «դրական», եթե այն մեծ է կամ հավասար 50%-ից [1,էջ425-426]։
   Իսկ չափազանց ցածր ցուցանիշը ընկերության ֆինանսական կայունությանը սպառնալիք է։
  Վերլուծելով ՀՀ Վիճակագրական կոմիտեի հրապարակած տվյալները կարող ենք արձանագրել, որ ոչ ֆինանսական հատվածում ընկերությունների ինքնավարության գործակիցը կազմել է 30.9%, որից խոշոր եւ միջին կազմակերպությունների մասով՝ 33.8% է, ինչը վկայում է, որ տնտեսության այս հատվածում առկա է որոշակի կախվածություն արտաքին վարկատուներից (Աղյուսակ 2)։
  2018թ. տվյալներով բարձր ցուցանիշ արձանագրել են «Սպասարկման այլ ծառայություններ»(71.2%), «Մշակույթ, զվարճություններ եւ հանգիստ»(76.3%), «Կրթություն»(63.3%)եւ «Փոխադրումներ եւ պահեստային տնտեսություն»(52.1%) ճյուղերը։
   Այս ցուցանիշները վկայում են նշված ճյուղերի ֆինանսական կայունության եւ արտաքին վարկատուներից անկախ լինելու մասին։
  Չափազանց ցածր մակարդակ ապահովել են «Հանքագործական արդյունաբերություն եւ բացահանքերի շահագործում» եւ «Ջրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում եւ վերամշակում» ճյուղերը։
   Այդ ճյուղերում սեփական կապիտալը բացասական նշանով է, ուստի առկա են ինչպես ֆինանսական կայունության սպառնալիքներ, այնպես էլ արտաքին գործընկերներից կախվածության բարձր աստիճան։
   2018թ. ցածր ցուցանիշ են արձանագրել նաեւ «Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն եւ ձկնորսություն», «Մեծածախ եւ մանրածախ առեվտուր. ավտոմեքենաների եւ մոտոցիկլների նորոգում» եւ «Շինարարություն» ճյուղերը։
   Դա վկայում է այդ ճյուղերում ընկերություններիորոշակի ֆինանսական անկայունության մասին եւ արձանագրում, որ ընկերությունները փոխառու միջոցներ ավելի քիչ են ներգրավել։
  324ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 2. ՀՀ ոչ ֆինանսական հատվածի ընկերությունների ինքնավարության գործակիցները ըստ տնտեսության ճյուղերի [5,էջ 45] Ինքնավարության գործակից որից՝ ըստ խոշոր եւ Ընդամենը միջին կազմակերպությոնների 2018թ. Ընդամենը այդ թվում՝ A. Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն եւ ձկնորսություն B. Հանքագործական արդյունաբերություն եւ բացահանքերի շահագործում C. Մշակող արդյունաբերություն D. Էլեկտրականության, գազի, գոլորշու եւ լավորակ օդի մատակարարում E. Ջրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում եւ վերամշակում 37.9 40.1 F. Շինարարություն 27.0 29.8 L. Անշարժ գույքի հետ կապված գործունեություն 34.9 46.3 M. Մասնագիտական, գիտական եւ տեխնիկական գործունեություն 24.0 45.5 G. Մեծածախ եւ մանրածախ առեվտուր. ավտոմեքենաների եւ մոտոցիկլների նորոգում H. Փոխադրումներ եւ պահեստային տնտեսություն I. Կացության եւ հանրային սննդի կազմակերպում J. Տեղեկատվություն եւ կապ K. Ֆինանսական եւ ապահովագրական գործունեություն 325ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ N. Վարչարարական եւ օժանդակ գործունեություն O. Պետական կառավարում եւ պաշտպանություն. պարտադիր սոցիալական ապահովություն P. Կրթություն 63.3 63.3 Q. Առողջապահություն եւ բնակչության սոցիալական սպասարկում 40.5 40.5 R. Մշակույթ, զվարճություններ եւ հանգիստ 76.3 78.0 S. Սպասարկման այլ ծառայություններ 71.2 65.5 Այդ ցուցանիշի վրա ազդող հիմնական գործոններն են ընկերության տվյալ ոլորտով զբաղվելու տեւողությունը, ճյուղի պատկանելիության առանձնահատկությունները, թողարկվող արտադրանքի պահանջարկը, արտադրանքի կյանքի տեւողությունը, շրջանառու միջոցների շրջանառելիությունն ու իրացվելիությունը։
  Ընկերությունների ֆինանսական դրության բարելավման համար արմատական ուղղություններ են հանդիսանում ներքին պահուստների հաշվին արտադրանքի եկամտաբերության ավելացումը, ամբողջական մակարդակով արտադրական ներուժի օգտագործումը՝ արտադրանքի որակի (մրցունակության) բարձրացման, ինքնարժեքի իջեցման, նյութական, աշխատանքային եւ ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման միջոցով, ինչպես նաեւ՝ անարտադրողական ծախսերի եւ վնասների կրճատման ուղղությամբ։
   Միեւնույն ժամանակ, պետք է ուշադրություն դարձնել ռեսուրսների արդյունավետ եւ խնայողական օգտագործմանը. առաջավոր փորձի, նորմատիվների եւ ռեսուրսախնայող տեխնոլոգիաների ներդրման, ռեսուրսների օգտագործման եւ վերահսկման կազմակերպման աշխատանքներին, աշխատողների նյութական եւ ոչ նյութական շահադրդման մեխանիզմների ներդրմանը [3,էջ 356]։
  Ֆինանսական կայունության բարելավմանը կարող է նպաստել շուկայական բաղադրատարրերի՝ առաջարկի եւ պահանջարկի տնտեսագիտական վերլուծությունը, արտադրանքի արտադրության տեսականու եւ կառուցվածքի օպտիմալ ձեւավորումը։
   Ֆինանսական անվճարունակության եւ անկայունության պայմաններում անհրաժեշտ է իրականացնել բիզնես գործընթացների վերակառուցման աշխատանքներ, 326ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ արմատական ձեւով վերանայել արտադրական ծրագիրը, նյութատեխնիկական սպասարկումը, կադրային աշխատանքային ծրագրերի վերափոխման, արտադրանքի որակի, ներդրումային եւ գնային քաղաքականության բարելավման ուղղությամբ։

Շուկայական տնտեսությունում յուրաքանչյուր ընկերության արդյունավետ գործունեությունը բնորոշում են ժամանակին վճարումներ իրականացնելու, մատուցվող ծառայությունների ու արտադրվող (վաճառահանված) ապրանքատեսականու իրացվելիությունը, ապրանքանշրջանառության անընդհատությունը, ընդլայնման հնարավորությունները ապահովելու ֆինանսական (հաստատութենական) կարողունակությամբ։
  Հայաստանի Հանրապետությունում տվյալ բնագավառի համակողմանի վերլուծությունների սակավության պայմաններում ընկերությունների վճարունակության եւ ֆինանսական կայունության գնահատումը հատուկ կարեւորություն է ստանում։
  Այս հոդվածում վերոգրյալ տեսանկյունից ուսումնասիրել ենք Հայաստանի Հանրապետության փորձը՝ ըստ տնտեսության ճյուղերի։
  Վերլուծվել եւ ներկայացվել են կազմակերպությունների ընթացիկ իրացվելիության եւ ինքնավարության գործակիցները եւ դրանց հաշվարկման մեթոդները։
  Հոդվածում տրվել են նաեւ կազմակերպությունների ֆինանսական կայունության եւ վճարունակության բարելավմանն ուղղված առաջարկություններ։
