Ընտանեկան բռնությունը ժամանակակից հասարակության ամենասուր հիմնախնդիրներից է, քանի որ այն վերաբերում է ներընտանեկան հարաբերություններին եւ իրականացվում է այն անձանց կողմից, ում զոհը վստահում է, սիրում է, ումից ակնկալում է օգնություն եւ աջակցություն։
   Ընտանեկան բռնությունը հատուկ է բոլոր երկրներին՝ առանց բացառության։
  Պետությունները փորձում են տարաբնույթ միջոցներով, այդ թվում՝ քրեաիրավական ճանապարհով պայքարել ընտանեկան բռնության դեմ։
   Ընտանեկան բռնության՝ որպես հանցագործության, վերաբերյալ հատուկ հոդվածներ են ներառվել Վիետնամի, Հոնդուրասի, Դոմինիկյան Հանրապետության, Հնդկաստանի, Իսպանիայի, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության, Կոլումբիայի, Մեքսիկայի, Պանամայի, Պարագվայի, Սերբիայի Հանրապետության, Սալվադորի, Սան-Մարինոյի, Սլովակիայի, ԱՄՆ-ի, Ուրուգվայի քրեական օրենսգրքերում [1], [էջ 190]։
  11ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ընտանեկան բռնության հանցակազմերը հանդիսանում են լրացուցիչ քրեականացման տիպիկ օրինակ, քանի որ դրանք տարածվում են այն արարքների վրա, որոնք, որպես կանոն, ինքնին արդեն իսկ պարունակում են որոշակի հանցագործության հանցակազմ (ծեծ, խոշտանգում, առողջությանը վնաս հասցնելը եւ այլն), սակայն քրեականացվում են ելնելով սուբյեկտների եւ օբյեկտի առանձնահատկություններից՝ սահմանելով հատուկ կարգավորումներ։
   Օրինակ՝ Կոլումբիայի քրեական օրենսգրքի 229-րդ հոդվածի համաձայն՝ ընտանեկան բռնության վերաբերյալ հոդվածով նախատեսված պատիժը կիրառվում է, եթե հանցավորի արարքներն այլ հոդվածներով նախատեսված առավել խիստ պատժի են հանգեցնում։
   Իսպանիայի քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասը պատասխանատվությունը ծանրացնող եւ մեղմացնող հանգամանքներից բացի նախատեսում է նաեւ ազգակցությանբ խառը հանգամանքներ։
   Այսպես, Իսպանիայի քրեական օրենսգրքի 23-րդ հոդվածի համաձայն՝ կախված արարքի կատարման եղանակից, շարժառիթներից ու հետեւանքներից՝ պատասխանատվությունը ծանրացնող կարող է լինել այն հանգամանքը, երբ տուժողը հանդիսանում է կամ հանդիսացել է հանցավորի ամուսինը/ կինը կամ անձ, ում հետ հանցավորն ունեցել է կայուն զգացմունքային հարաբերություն կամ վերընթաց եւ վայրընթաց գծով ազգականը կամ հանցավորի կամ նրա ամուսնու/ կնոջ կամ հանցավորի հետ համատեղ բնակվող անձի կենսաբանական կամ որդեգրած երեխաները։
  Ֆրանսիայի քրեական օրենսգրքի անձի ֆիզիկական կամ հոգեբանական ամբողջականության դեմ ուղղված հանցագործությունների բաժնի 222-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված է անձին խոշտանգման եւ այլ դաժան անմարդկային վերաբերմունքի ենթարկելու հանցագործությունը, որը պատժվում է ազատազրկմամբ՝ տասնհինգ տարի ժամկետով։
   Արարքը պատժվում է ցմահ ազատազրկմամբ, եթե այն զուգորդվել կամ դրան հաջորդել է այլ հանցագործություն՝ բացառությամբ սպանության կամ բռնաբարության (222-րդ հոդված 2-րդ մաս)։
   Օրենսգրքի 222-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված արարքը համարվում է ծանրացնող հանգամանքում կատարված, եթե ի թիվս այլ ծանրացնող հանգամանքների՝ տուժողն արյունակից ազգական է, որդեգրող հայր կամ մայր, ամուսին կամ կին, վերընթաց կամ վայրընթաց գծով ազգական։
   Նույն հոդվածի 7-րդ մասով նախատեսված է 12ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ բռնության գործադրմամբ անզգուշությամբ մահ պատճառելու հանցագործությունը, որի ծանրացնող հանգամանք է հանդիսանում արարքն արյունակից ազգականի, որդեգրող հոր կամ մոր, ամուսնու կամ կնոջ, վերընթաց կամ վայրընթաց գծով ազգականի նկատմամբ կատարելը։
  Ի տարբերություն արտասահմանյան երկրների քրեական օրենսդրությունների, որոնք մարդու դեմ ուղղված հանցագործությունների վերաբերյալ հոդվածներով նախատեսում են ընտանեկան բռնության առանձին հանցակազմեր կամ ծանրացնող հանգամանք են նախատեսում հանրորեն վտանգավոր արարքն ընտանիքի անդամի կողմիցկ ատարելը, ՀՀք րեական օրենսգրքը չի սահմանում ընտանեկան բռնության առանձին հանցակազմ կամ այն ծանրացնող հանգամանք չի համարում, բացառությամբ երեխաների դեմ ուղղված որոշ հանցագործությունների։
   Ընտանիքի անդամների կողմից միմյանց նկատմամբ բռնի ոտնձգության առանձին դրսեւորումներ որակվում են ՀՀ քրեական օրենսգրքի մարդու դեմ ուղղված հանցագործությունների բաժնի որոշակի հոդվածներով։
   Դրանք են՝սպանությունը (104-րդ հոդված), հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում կատարված սպանությունը (105-րդ հոդված), մոր կողմից նորածին երեխայի սպանությունը (106-րդ հոդված), ինքնասպանության հասցնելը (110-րդ հոդված), ինքնասպանության հակելը (111-րդ հոդված), դիտավորությամբ առողջությանը ծանր վնաս պատճառելը (112-րդ հոդված), դիտավորությամբ առողջությանը միջին ծանրության վնաս պատճառելը (113-րդ հոդված), դիտավորությամբ առողջությանը թեթեւ վնաս պատճառելը (117-րդհոդված), ծեծը (118-րդ հոդված), ազատությունից ապօրինի զրկելը (133-րդ հոդված), սպանության, առողջությանը ծանր վնաս պատճառելու կամ գույք ոչնչացնելու սպառնալիքը (137-րդհոդված), բռնաբարությունը (138-րդհոդված), սեքսուալ բնույթի բռնի գործողությունները (139-րդ հոդված), սեքսուալ բնույթի գործողություններին հարկադրելը (140-րդ հոդված), սեռական հարաբերությունը տասնվեց տարին չլրացած անձի հետ կամ սեքսուալ բնույթի գործողություններ կատարելը տասնվեց տարին չլրացած անձի նկատմամբ (141-րդ հոդված), անառակաբարո գործողությունները (142-րդ հոդված) եւայլն։
  Անդրադառնալով ընտանեկան բռնության եւ հանցավոր բռնության հարաբերակցությանը, հարկ է նշել, որ չնայածնրան, որ վաղուց արդեն առաջացել է «հանցավոր բռնություն» եզրույթը շրջանառության 13ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մեջ դնելու անհրաժեշտությունը, ՀՀ քրեական օրենսդրությունում դեռեւս տրված չէ դրաիրավական բնորոշումը։
  ՀՀ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի բազմաթիվ հոդվածների մեջ հանցակազմի հատկանիշ են նախատեսված «բռնությունը», «բռնի գործողությունները», «կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր/ ոչ վտանգավոր բռնությունը»։
   Այնուամենայնիվ, բռնության հասկացությունը պարզաբանված չէ ինչպես միջազգային իրավական փաստաթղթերի, այնպես էլ ՀՀ քրեական օրենսդրության մեջ։
   «Բռնություն» հասկացության բովանդակության պարզաբանումը կատարվում է քրեական իրավունքի գիտության հարթությունում։
   Սակայն, նույնիսկ այդ պայմաններում առկա են տարակարծություններ տարբեր հեղինակների դիրքորոշումների միջեւ [2, էջ 4]։
  Մասնագիտական գրականության մեջ գոյություն ունեն բռնության տարբեր մեկնաբանություններ։
  Այսպես օրինակ՝ Պ.Ն. Նազարովը նշել է, որ «քրեաիրավական իմաստով բռնություն է համարվում կամային, հանրորեն վտանագավոր, հակաիրավական, մեղավոր, ֆիզիկական կամ հոգեբանական ուժի գործադրմամբ կատարված արարքը, որը ոտնձգում է այն հասարակական հարաբերությունների դեմ, որոնք պահպանվում են քրեական օրենսգրքի հատուկ մասում ամրագրված նորմերով եւ պատճառում է դրանց վնաս կամ դրանք դնում է սպառնալիքի տակ՝ արտահայտված լինելով օրենքով որոշված իր ծավալի եւ ինտենսիվության սահմաններում» [3, էջ 91]։
  Ա.Ա. Պիոնտկովսկին գրում է, որ քրեական իրավունքի ուսմունքում «անհատի նկատմամբ բռնի ազդեցությունը կայանում է նրան իր ցանկություններին հակասող գործողություններ կատարելուն ուղղված ցանկացած հարկադրանքի մեջ» [4, էջ161]։
   Եթե հիմնվենք բռնության մասին քրեաիրավական ուսմունքի վրա, ապա պետք է բռնությունը դիտարկել անձի հարթությունում, քանի որ այն կիրառվում է միայն անձի դեմ այս կամ այն կոնկրետ հանցագործությունը կատարելիս։
  Ռ.Ա. Բազարովը, տալով բռնության բնորոշումը, շեշտը դնում է դրա դիտավորյալ բնույթի եւ այն ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կիրառելու հնարավորոության վրա նշելով. «բռնությունը ֆիզիկական ուժի (մկանային ուժի կամ որեւէ զենքի օգնությամբ, այլ առարկաների կամ նյութերի օգնությամբ, հոգեպես հիվանդ մարդկանց, փոքրահա14ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ սակների կամ կենդանիների միջոցով) դիտավորյալ կիրառումն է այլ անձի նկատմամբ եւ ուղղված է անձի ֆիզիկական անձեռնմխելիությունը խախտելուն, առողջությանը կամ կյանքին վնաս պատճառելուն» [5, էջ 42-43]։
  Թեեւ բռնության տարբեր սահմանումներ ներառում են հանցավոր բռնության տարբեր հատկանիշներ, դրանք բոլորն էլ առանձնացնում են մեկ ընդհանուր հատկանիշ, այն է՝ այլ անձի նկատմամբ ֆիզիկական կամ հոգեբանական ներգործությունը։
   Ընդ որում ուժի կիրառումը անշունչ առարկաների (մասնավորապես՝ գույքի), կենդանիների, կազմակերպության՝ որպես իրավաբանական անձի եւ վերջապես սեփական անձի նկատմամբ չի ներառվում բռնության հասկացության մեջ։
  Այսինքն՝ բռնության ներգործության առարկա կարող է հանդիսանալ միայն մարդը։
  Ինչպես նշում է Դ.Ռ. Հունանյանը, բռնության հասկացության սահմանումը լիովին հնարավոր է, եւ դրա առկայությունը քրեական օրենսդրությունում հանդիսանում է ինչպես գիտական, այնպես էլ գործնական անհրաժեշտություն եւ տվել է հանցավոր բռնության հետեւյալ սահմանումը. «Բռնություն է հանդիսանում դիտավորությամբ եւ ուրիշի կամքին հակառակ կամ առանց ուրիշի կամքը հաշվի առնելու կատարված գործողությունը, որն ապօրինի ուրիշին զրկել է կյանքից, կամ սահմանափակել է ուրիշի ազատությունը, կամ ուրիշի առողջությանը պատճառել է վնաս, կամ ուրիշին պատճառել է ֆիզիկականցավ, ֆիզիկական կամ հոգեկան տառապանք եւ կիրառվել է հանցագործություն կատարելու նպատակով» [2, էջ 177]։
  ՀՀ քրեական օրենսգրքի նախագիծը 1-ին հոդվածի 1-ին մասի 9րդ կետում ամրագրում է բռնության հետեւյալ սահմանումը. «բռնություն՝այլ մարդու նկատմամբ դիտավորյալ ֆիզիկական ներգործությունը կամ այդ եղանակով նրան ֆիզիկական կամ հոգեկան վնաս պատճառելը, որը կատարվում է նրա կամքին հակառակ կամ նրա կամքն անտեսելով» [6]։
  Բոլոր սահմանումների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ տարբերակվում են հանցավոր բռնության մի քանի տեսակներ՝ կյանքի համար վտանգավոր բռնություն, առհասարակ բռնություն, առողջության համար վտանգավոր բռնություն, կյանքի համար ոչ վտանգավոր 15ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ բռնություն, առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն, բռնի գործողություններ եւ այլն։
  Ելնելով վերագրյալից առաջարկվում է «բռնությունը» սահմանելհետեւյալ կերպ՝ «բռնություն՝ այլ մարդու անատոմիական ամբողջականության, ազատության կամ անձեռնմխելիության նկատմամբ դիտավորյալ ֆիզիկական/ հոգեբանական ներգործությունն է կամ այդ եղանակով նրան ֆիզիկական կամ հոգեկան վնաս պատճառելը, որը կատարվում է նրա կամքին հակառակ կամ նրա կամքն անտեսելով»։
   Սույն սահմանումն առավել ամբողջական է ներկայացնում բռնությունը եւառավել լայն կիրառելիություն կապահովի գործնականում։
  Ընտանեկան բռնությունը, հանդիսանալով բռնության տարատեսակ, ունի թե՛ քրեորեն պատժելի, թե՛ քրեորեն ոչ պատժելի դրսեւորումներ։
   Ընտանեկան բռնության առանձին դրսեւորումները քրեորեն պատժելի են, որոշ դրսեւորումներ էլ հանրորեն վտանգավոր հետեւանքների նվազ կարեւորության պատճառով հանցագործություն չեն համարվում կամ հանդիսանում են զանցանքներ կամ այլ իրավախախտումներ։
  Ուստի, ընտանեկան բռնության քրեական օրենքով արգելված դրսեւորումները եւ հանցավոր բռնության հարաբերակցությունը պարզելու նպատակով հարկ է համեմատության մեջ վերհանել դրանց հատկանիշները։
  Ելնելով հանցավոր բռնության վերը շարադրված սահմանումներից եւ դուրսբերված հատկանիշներից, ինչպես նաեւ համեմատելով հանցավոր բռնության եւ ընտանեկան բռնության հատկանիշները՝ կարող ենք վստահորեն ազդարարել, որ ընտանեկան բռնությունը բռնության տարատեսակ է, իսկ դրա՝ քրեական օրենքով արգելված հանրորեն վտանգավոր ձեւերը հանդիսանում են հանցավոր բռնության տարատեսակ։
   Այսինքն՝ հանցավորբռնության եւ ընտանեկան բռնության հարաբերակցությունը կայանում է ամբողջի եւ մասի հարաբերակցության մեջ։
  Ընտանեկան բռնությանը բնորոշ են այն բոլոր հիմնական հատկանիշները, որոնցով բնութագրվում է հանցավոր բռնությունը՝ արարքի դիտավորությունը, հակաիրավականությունը, ուրիշի կամքին հակառակ կամ առանց ուրիշի կամքը հաշվի առնելու կատարված գործողությունը, մարդու դեմ ուղղված լինելը եւ այլն։
   Ինչպես հանցավոր բռնության, այնպես էլ ընտանեկան բռնության օբյեկտ են հանդիսանում 16ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մարդու կյանքի, առողջության, ֆիզիկական ազատության եւ անձեռնմխելիության, ֆիզիկականցավերից, ֆիզիկական եւ հոգեկան տառապանքներից պաշտպանությանն ուղղված հասարակական հարաբերությունները։
   Բոլոր դեպքերում էլ հանցագործության օբյեկտ հանդիսացող հասարակական հարաբերությունների օբյեկտ հանդիսացող արժեքներ կամ բարիքներ են մարդու կյանքը, առողջությունը, ֆիզիկական ազատությունը եւ անձեռնմխելիությունը, ֆիզիկական ցավերից, ֆիզիկական եւ հոգեկան տառապանքներից պաշտպանվածությունը։
  Հանցավոր բռնության եւ ընտանեկան բռնության անմիջական ներգործության առարկա է հանդիսանում մարդը, ով միաժամանակ հանդիսանում է նաեւ հանցավոր բռնության օբյեկտ հանդիսացող հասարակական հարաբերության կողմ եւ կոնկրետ արժեքի կամ բարիքի անմիջական կրող։
   Այսպես՝ կատարելով սպանություն՝ անձը ներգործում է ուրիշ մարդու վրա, որն իր մեջ մարմնավորում է նաեւ կյանքի արժեքը։
  Այսինքն՝ հանցավոր բռնության եւ ընտանեկան բռնության հետեւանքով օբյեկտի հետ միշտ վնասվում է նաեւ այն արժեքը, որի կապակցությամբ ծագել է բռնության օբյեկտ հանդիսացողհասարակական հարաբերությունը։
  Հանցավոր բռնության սուբյեկտ կարող է համարվել մեղսունակ ֆիզիկական անձը, ով հանցավոր բռնություն կատարելու պահին հասել է քրեական օրենքով սահմանված տարիքի։
   Բնականաբար, հանցավոր բռնության պարագայում նույնպես կիրառելի են հատուկ սուբյեկտի եւ հանցակցության գաղափարները։
   Ընտանեկան բռնության սուբյեկտը միշտ հատուկ է, քանի որ քրեական օրենքով արգելված արարքը կատարում է ընտանիքի անդամ հանդիսացող անձը։
   Օրինակ նման ձեւակերպումը տրված է սեռական հանցագործություններում որպես ծանրացնող հանգամանք հետեւյալ կերպ. «կատարվել է տասնութ տարին չլրացած անձի նկատմամբ ծնողի կամ մանկավարժի կամ ուսումնական կամ բուժական կամ դաստիարակչական հաստատության աշխատակցի կամ այլ անձի կողմից, որի վրա դրված է նրա դաստիարակության կամ խնամքի պարտականություն»։
   Այսինքն՝ անգամ խորթ ծնողները կամ դաստիարակության կամ խնամքի պարտականություն ունեցող ընտանիքի այլ անդամներ նույնպես հանդիսանում են այս հանցագործության հատուկ սուբյեկտ։
  17ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Եվ վերջապես, եւ՛ հանցավոր, եւ՛ ընտանեկան բռնությունը հանդիսանում է այն միջոցներից մեկը, որով կարելի է խախտել մարդու հիմնական իրավունքներից շատերը, մասնավորապես՝ կյանքի իրավունքը, եւ, առհասարակ, վնաս պատճառել մի շարք բարիքների, օրինակ՝ մարդու առողջությանը, ազատությանը։
   Հեռահար հետեւանքներն առավել շատ են։
  Այսպիսով՝ hիմք ընդունելով վերոգրյալը, կարելի է նշել հետեւյալ առաջարկությունները՝  արտասահմանյան երկրների, մասնավորապես՝ Իսպանիայի, Կոլումբիայի, Ֆրանսիայի քրեական օրենսդրություններում ընտանեկան բռնությունը նախատեսված է եւ՛ որպես ինքնուրույն հանցակազմ, եւ՛ որպես ծանրացնող հանգամանքում կատարված հանցագործություն,  ընտանիքի անդամների կողմից միմյանց նկատմամբ բռնի ոտնձգության առանձին դրսեւորումներ որակվում են ՀՀ քրեական օրենսգրքի մարդու դեմ ուղղված հանցագործությունների բաժնի որոշակի հոդվածներով։
   Դրանք են՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ, 105-րդ, 106-րդ, 108-րդ, 110-րդ, 111-րդ, 112-րդ, 113-րդ, 114-րդ, 115-րդ, 116-րդ, 117-րդ, 118-րդ, 119-րդ, 123-րդ, 124-րդ, 131-րդ, 133-րդ, 135-րդ, 136-րդ, 137-րդ, 138-րդ, 139-րդ, 140-րդ, 141-րդ, 142-րդ հոդվածները, ուստի անհրաժեշտ է ՀՀ քրեական օրենսգրքի մարդու դեմ ուղղված հանցագործությունների բաժնում նախատեսված հոդվածները լրացնել պատասխանատվությունը ծանրացնող հանգամանք նախատեսող մասով՝ հետեւյալ բովանդակությամբ՝ «կատարվել է ընտանիքի անդամի կողմից» հատուկ սահմանելով ընտանիքի անդամների շրջանակը կամ հղում կատարելով՝ «Ընտանիքում բռնության կանխարգելման, ընտանիքում բռնության ենթարկված անձանց պաշտպանության եւ ընտանիքում համերաշխության վերականգնման մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածում տրվող սահմանմանը,  ՀՀ քրեական օրենսգրքում «բռնությունը» ցանկալի է սահմանելհետեւյալ կերպ՝ «բռնություն՝ այլ մարդու անատոմիական ամբողջականության, ազատության կամ անձեռնմխելիության նկատմամբ դիտավորյալ ֆիզիկական/ հոգեբանական ներգործությունն է կամ այդ եղանակով նրան ֆիզիկական կամ հոգեկան վնաս պատճառելը, որը կատարվում է նրա կամքին հակառակ կամ նրա կամքն անտեսելով»։

Սույն հետազոտության շրջանակներում ուսումնասիրվել է ընտանեկան բռնությունը որպես բռնության տարատեսակ, ինչպես նաեւ ընտանեկան բռնության քրեաիրավական բնութագիրը։
  Ուսումնասիրվել է ընտանեկան բռնության վերաբերյալ օրենսդրության զարգացման օրինաչափությունները, համեմատաիրավական վերլուծության է ենթարկվել օտարերկրյա պետությունների համապատասխան օրենսդրությունը, դրա առանձնահատկությունները եւ դրա կիրառումը ապահովող երաշխիքները։
  Ներկայացվել է այս ինտիտուտին վերաբերող հիմնահարցեր եւ առաջարկվել դրանց գիտականորեն հիմնավորված լուծումներ եւ արդյունավետ մեխանիզմներ։
