Հոդվածում քննարկվում են արտակարգ իրավիճակներում բնակչության իրազեկվածության հոգեբանական կողմը, ընդ որում` ինքնատիրապետումը, սառնարյունությունը, բարդ եւ վտանգավոր իրավիճակներում սթափ մտածելու ունակությունը։
  Վերլուծելով խնդիրները, որոնք առաջանում են բնակչության շրջանում կարելի է եզրակացնել, որ հաճախ նրանք հոգեբանորեն անպատրաստ են լինում բարդ իրավիճակներում գործունեության, այդ պատճառով էլ առաջանում են խաթարումներ։
  Հենց նշված խնդրի իրականացմամբ էլ թելադրված է սույն հոդվածում արծարծված հիմնախնդրի հրատապությունն ու այժմեականությունը։
  Արտակարգ իրավիճակները, խոշոր վթարները եւ աղետները, դրանց դժբախտ հետեւանքները մարդկանց մոտ առաջացնում են ուժեղ հուզական լարվածություն, պահանջում են բարձր բարոյահուզական կայունություն, դիմացկունություն եւ տուժածներին օգնություն ցուցաբերելու պատրաստակամություն։
  Ավերածությունների ծանր տեսարանը, կյանքին անմիջական վտանգը կարող են խափանել նորմալ մտածողության գործընթացը, թուլացնել, կամ ընդհանրապես բացառել ինքնատիրապետումը, ինչը հանգեցնում է չարդարացված եւ անկանխատեսելի գործողությունների։
  Ծառայողների, ստորաբաժանումների եւ ոչ զինվորական կազմավորումների բարոյահոգեբանական կայունությունից է մեծապես կախված, թե ինչ որակով եւ ինչ ժամանակահատվածում կիրականացվեն փրկարարական աշխատանքները։
   Արդյո՞ք, խմբերը, ստորաբաժանումներ կազմավորելիս, բավարար ուշադրություն են հատկացվում հոգեբանական համատեղելիությանը։
   Նման խմբերի մեջ են ընդգրկում նրանց, ովքեր դեպքի վայրում առավել օգտակար կլինեն։
   Սա, թերեւս կարեւորագույն չափանիշն է։
   Սա է պատճառը, որ նման խմբերի ղեկավարները առավել հաճախ կամավորների կարիք են զգում, ովքեր առանց վարանման պատրաստ են գնալ առավել վտանգավոր կետերը։
   Այդպես էր 17ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Չերնոբոլում, Արզամասում, Բաշկորտոստանում, որտեղ մարդիկ ռիսկի էին դիմում գիտակցաբար, վստահ լինելով, որ ունակ են կառավարել սեփական վարքը, եւ դիմակայել սթրեսային իրադրություններին։
  Վթարների լիկվիդացման փորձը ասում է, որ էքստրեմալ իրավիճակները մարդուն կարող են դրդել այնպիսի արարքների, որոնց նա չէր համարձակվի սովորական պայմաններում։
   Այսպես, Սպիտակյան երկրաշարժի ժամանակ, նախկինում ոչնչով աչքի չընկնող տարածքային աշխատակից Մուրադյանը փրկարարական աշխատանքների ընթացքում բարձր ինքնատիրապետում է ցուցաբերել։
   Նույնիսկ սեփական ընտանիքի մահից հետո, նա, իր շուրջ մի խումբ կամավորներ հավաքելով, շարունակում է փրկարարական աշխատանքները։
  Հոգեբանորեն չկոփված մարդկանց մոտ առաջանում է վախի զգացում, ինչը փախչելու ցանկություն է առաջացնում, կամ հակառակը` ուղեկցվում է մկանների լարվածությամբ։
   Նման դեպքերում խանգարվում է նորմալ մտածելու ունակությունը։
   Թուլանում կամ ընդհանրապես կորում է գիտակցված վարքի եւ մտածողության, կամքի եւ հույզերի կառավարման ունակությունը։
   Մարդու մոտ նկատվում են մի շարք փոփոխություններ, ինչպես ֆիզիոլոգիական, այնպես է հոգեբանական, որոնք կարող են բավականին տեւական բնույթ կրել՝ մի քանի ժամից, մինչեւ մի քանի օր։
   Արտակարգ իրավիճակների հետեւանքների լիկվիդացման ժամանակ, էական գործոններ են իրադարձության անսպասելությունը, հնարավոր հետեւանքների կամ տեւողության կանխատեսումների անկարողությունը։
  Նման դեպքերում փորձի բացակայությունը, վարքի կանոնների չիմացությունը, թույլ բարոյահոգեբանական պատրաստվածությունը կարող են բերել նման հետեւանքների։
   [1;64] Մշակված են մի շարք միջոցառումներ, որոնք հնարավորություն կտան խուսափել արտակարգ իրավիճակներում մարդկանց նման վիճակից։
  Նախեւառաջ հարկ է հիշել, որ ծանր հոգեբանական կորուստ ապրած մարդը ավելի արագ է վերականգնում հոգեկան հավասարակշռությունը, երբ ստիպված է լինում ֆիզիկական աշխատանք կատարել, եւ ոչ թե մենակ, այլ որեւէ խմբի կազմում։
  Երկրորդը, որպեսզի թուլացվի մարդու վրա բացասական ներգործությունը, անհրաժեշտ է մշտապես նախապատրաստական աշ18ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ խատանքներ տանել` արտակարգ իրավիճակներում ճիշտ կողմնորոշվելու համար, ձեւավորել հոգեբանական կայունություն, կամքի ուժ դաստիարակել։
   Սա է պատճառը, որ հոգեբանական պատրաստակամության հիմնական բովանդակությունը անհրաժեշտ հոգեբանական որակների մշակումն ու ամրապնդումն է։
   Այստեղ էականը` ուսումնական գործընթացը առավելագույնս իրականին մոտեցնելն է դառնում։
  Հատկապես կարեւոր է դաստիարակել ինքնատիրապետում, սառնարյունություն եւ բարդ եւ վտանգավոր իրավիճակներում սթափ մտածելու ունակություն։
   Միայն խոսքային մակարդակում նման հատկությունների ձեւավորումը եւ մշակումը հնարավոր չէ։
   Միայն փորձը կարող է բերել ցանկալի արդյունքների` հուզակամային փորձին եւ հոգեբանական կայունությանը։
   Սա է պատճառը, որ բնակչության եւ հատուկ ստորաբաժանումների հետ համապատասխան վարժանքների անցկացման ժամանակ կարեւոր է ոչ միայն անհրաժեշտ գործողությունների խոսքային նկարագրությունը՝ սահմանափակվելով կինո եւ վիդեո ֆիլմերի ցուցադրմամբ, այլ նաեւ ամրապնդումը` փրկարարական աշխատանքների գործնական օրինակներով։
  Նման միջոցառումները պետք է տարբերակված կազմակերպվեն՝ հաշվի առնելով յուրաքանչյուր ստորաբաժանման նշանակությունը եւ այն իրավիճակը, որի հետ կարող է բախվել յուրաքանչյուր առանձին կոլեկտիվ։
   Այս ամենը պետք է արվի ուսումնական վարժանքների ժամանակ։
   Արտակարգ իրավիճակների հետեւանքների լիկվիդացման փորձը այն բնագավառներում, որտեղ կենտրոնացված են հասարակության նյութական, հոգեւոր եւ ինտելեկտուալ ռեսուրսները, պետք է լայնորեն կիրառվի բնակչության՝ արտակարգ իրավիճակներում գործողություններին նախապատրաստման փուլում։
   Պետք է հիշել, որ մարդկանց հոգեբանական օտարվածությւսն մակարդակը առավել կարեւոր գործոններից մեկն է։
   Վախի նվազագույն դրսեւորումը, հատկապես վթարի կամ աղետի ամենասկզբից, կարող են հանգեցնել անուղղելի հետեւանքների։
   Նախ եւ առաջ սա վերաբերում է պաշտոնյա մարդկանց, ովքեր պարտավոր են անմիջապես գիտակցված որոշումներ կայացնել, քանի որ իրենց վրա դրված է ողջ կոլեկտիվի պատասխանատվությունը։
   [2;96] Նման դեպքերում սկսում է գերակայել տագնապը, որը շղթայաձեւ փոխանցվելով՝ վեր է ածվում անկառավարելի գործընթացի։
   Մարդը, 19ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ նման դեպքերում, տեղի ունեցողը ավելի հուզական է ընկալում, նվազում է սեփական գործողությունների նկատմամբ պատասխանատվությունը, մարդը դադարում է գիտակցաբար գնահատել սեփական վարքը եւ ադեկվատ հակազդել ստեղծված իրադրությանը։
   Տագնապի առաջացմանը նպաստում է ճիշտ ժամանակին անհրաժեշտ ինֆորմացիայի բացակայությունը։
   Սա շատ կարեւոր հանգամանք է, քանի որ ինֆորմացիայի բացակայության արդյունքում, մարդկանց մեջ սկսում է թյուր տեղեկատվություն շրջանառել, ինչը բերում է իրականությանը ոչ համապատասխան գործողությունների ձեռնարկմանը։
  Ինչպես ցույց է տալիս արտակարգ իրավիճակների արդյունքների լիկվիդացիայի փորձը, զոհերի քանակը մեծապես կախված է տեղեկատվության պակասից, ինչպես նաեւ նման իրավիճակներում գործողությունների ցածր պատրաստվածությունից։
  Ժամանակակից պայմանները, որոնցում աշխատում են մի շարք մասնագիտությունների ներկայացուցիչներ, մասնավորապես` պաշտպանության նախարարության, արտակարգ իրավիճակների նախարարության աշխատակիցներ, վարորդներ, ատոմակայանների օպերատորներ եւ այլն, կարելի է անվանել յուրահատուկ, իսկ որոշ դեպքերում նաեւ էքստրեմալ։
  Այն դեպքերում, երբ այդ իրավիճակը ուղեկցվում է նաեւ կյանքի համար իրական վտանգով, անվանում են էքստրեմալ։
  Վերլուծելով խնդիրները, որոնք առաջանում են վերոհիշյալ մասնագիտությունների ներկայացուցիչների աշխատանքում, կարելի է եզրակացնել, որ հաճախ նրանք հոգեբանորեն անպատրաստ են լինում բարդ իրավիճակներում գործունեության, այդ պատճառով էլ առաջանում են խաթարումներ։
  Հոգեբանական պատրաստվածության ժամանակակից գիտականորեն հիմնավորված մեթոդների եւ մեթոդիկաների կիրառությունը շատ կարեւոր հանգամանք է, որը նպաստում է նշված պայմաններում հոգեբանական պատրաստվածության մակարդակի բարձրացմանը։
  Ընդ որում, կարեւոր է այն հանգամանքը, որ այսպիսի մշակումները ոչ թե մեծապես գիտական են, այլ ավելի շատ գործնական։
   [3;121] Հոգեծին բնույթ կրող գործունեությունը հատուկ պայմաններում բերում է անձի օրգանիզմում հոգեֆիզիոլոգիական փոփոխությունների։
   Սա կապված է նրա հետ, որ տվյալ աշխատանքը պահանջում է 20ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ մեծ հոգեհուզական գործադրումներ։
   Այս կապակցությամբ ոչ այնքան զարգացած մասնագետի մոտ, էքստրեմալ պայմաններում, տեւական նյարդահուզական լարվածության պայմաններում առաջանում է հոգեֆիզիոլոգիական բլոկ, որը արգելակում է գլխուղեղի կեղեւի արագություն (վերջինս պատասխանատու է մասնագիտական գործունեության իրականացման համար)։
   Առաջանում է ստուպոր։
   Այսպիսով օրգանիզմը թույլ չի տալիս դուրս գալ գործունեության դիստրեսային ռեժիմի, որը կապված է ներքին ռեսուրսների ներգրավվման հետ։
   Մարդու նման վարքը պայմանավորված է նրանով, որ առօրյա կյանքում էքստրեմալ պայմաններ չկան եւ, հետեւաբար, չկա նաեւ դրանց հոգեբանական հարմարման գործընթացը։
   Աա է պատճառը, որ մարդը պատրաստ չէ լարվածության նման մակարդակին։
  Հոգեբանական պատրաստվածությունը գործունեության հատուկ եւ էքստրեմալ ձեւերին՝ դա անձի վրա նպատակաուղղված ներգործությունն է հոգեբանական եւ հոգեֆիզիոլոգիական մեթոդների օգնությամբ, որն ուղղված է նման իրադրություններում ադեկվատ գործողությունների ձեւավորմանը։
  Հոգեբանական պատրաստվածություն ասելով նկատի ունենք սուբյեկտի հոգեբանական եւ հոգեֆիզիոլոգիական բնութագրերը, որոնք ապահովում են որոշակի գործողությունների եւ գործունեության հաջողությունը եւ արդյունավետությունը։
  Հոգեֆիզիոլոգիայի տեսանկյունից այս գործընթացը կարելի է դիտարկել որպես օրգանիզմի մի շարք ուղեղային համակարգերի նախապատրաստություն, որոնք (համակարգերը) ներգրավված կլինեն այս կամ այն օպերացիայում։
   Հոգեբանական տեսնակյունից՝ նշված մեթոդների եւ մեթոդիկաների միջոցով համապատասխան ֆիզիոլոգիական օրգանների եւ նոր ֆունկցիոնալ համակարգերի ձեւավորում է։
  Այս առանձին գործողությունները, որոնց շարքում են նաեւ զուտ մնեմոնիկ գործողությունները (պատկերավոր, մտածողական) հնարավորություն են տալիս միանալ որոշակի գործունեության եւ զբաղվել դրանով։
  Մտավոր վարժությունները արժեքավոր են նաեւ այն տեսանկյունից, որ մատչելի են ոչ միայն անհատական մակարդակում, այլ նաեւ խմբային վարժանքների ժամանակ՝ մասնագետի ղեկավարությամբ։
  21ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Իդեոմոտոր վարժանքները նպաստում են մարդու ողջ հոգեֆիզիոլոգիական ապարատի նյարդային կառույցների եւ անատոմիական սուբստրատների օպտիմիզացիային, որոնք պատասխանատում են նպատակաուղղված հմտությունների իրականացման համար, որոնք վերարտադրվում են արտակարգ իրավիճակներում։
  Առանձնահատուկ նշանակություն ունի այն, որ այս վարժանքների ժամանակ անձը կենտրոնանում է գործողության ճիշտ իրագործման վրա։
   Մտավոր վարժեցման ընթացքում, սիստեմատիկ իդեոմոտոր վարժությունների արդյունքում աստիճանաբար ձեւավորվում է օպտիմալ հոգեբանական վիճակ, քանի որ չափազանց հուզականությունը կարող է բերել կատարվող գործողությունների սխալներին։
  Նման վարժություններից հետո հոգեհուզական գործոնների ազդեցության աստիճանը էապես նվազում է։
   [5;26] Բացի այդ, իդեոմոտոր վարժությունները լավ հիմք են տալիս աուտոգեն մարզման համար, որը ավելի բարդ գործընթաց է եւ որոշակի ժամանակ է պահանջում։
   Այն կարելի է նաեւ կիրառել որպես ուժեղ հոգեկանխարգելիչ մեթոդ։
  Իդեոմոտոր մարզումը, կամ մտավոր պարապմունքը ամբողջական մեթոդ է, որը կարելի է կիրառել առանձին կամ համալիր, արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պատրաստվածության հոգեբանական կողմը ապահովելու համար։
   Դրա կիրառությունը նյութական ծախսեր չի պահանջում, այն բավականին հեշտ է կիրառել, եւ այն բոլորովին նոր մակարդակի վրա է հանում էքստրեմալ պայմաններում գործունեության հոգեբանական պատրաստվածությունը։

Հոգեբանորեն չկոփված մարդկանց մոտ առաջանում է վախի զգացում, ինչը փախչելու ցանկություն է առաջացնում, կամ հակառակը` ուղեկցվում է մկանների լարվածությամբ։
  Նման դեպքերում խանգարվում է նորմալ մտածելու ունակությունը։
  Հոգեբանական պատրաստվածության ժամանակակից գիտականորեն հիմնավորված մեթոդների եւ մեթոդիկաների կիրառումը շատ կարեւոր հանգամանք է, որը նպաստում է նշված պայմաններում հոգեբանական պատրաստվածության մակարդակի բարձրացմանը։
  Ընդ 22ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ որում, կարեւոր է նկատել այն հանգամանքը, որ նմանատիպ մշակումները ոչ այնքան գիտական են, որքան գործնական։
