Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը (գերմաներեն՝ soziale Marktwirtschaft), որն անվանվում է նաեւ Ռայնի կապիտալիզմ կամ սոցիալական կապիտալիզմ [19], սոցիալ-տնտեսական մոդել է՝ իր միա230ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ վորելով ազատ շուկայական կապիտալիստական տնտեսական համակարգը սոցիալական քաղաքականության հետ, ինչն էլ շուկայում հաստատում է արդար մրցակցություն եւ բարեկեցության պետություն [15, էջ 2]։
   Սոցիալական շուկայական տնտեսության հայեցակարգի արմատները գնում են դեպի Գերմանի՝ մասնավորապես, Լյուդվիգ Էրհարդի գերմանական տնտեսության լավագույն ցուցանիշներ։
   Տնտեսական այս մոդելը, որը կիրառվել է 1948-ին, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության կողմից, 1930-ին արված որոշ տնտեսական վերլուծությունների եւ հիմնադիր հայրերի քաղաքական կամքի սինթեզն է։
   Ընդհանարացնելով, հարկ է նշել, որ սոցիալական շուկայական տնտեսությունը երրորդ տեսակի ճանապարհ չէ՝ առանց սահմանների կապիտալիզմի եւ կոլեկտիվիստական կոմունիզմի միջեւ, բայց նպատակ ունի համատեղելու մրցակցային տնտեսությունը, մասնավոր նախաձեռնությունները եւ սոցիալական առաջընթացը։
   Որոշ հեղինակներ օգտագործում են «սոցիալական կապիտալիզմ» տերմինը մոտավորապես նույն իմաստով, ինչ «սոցիալական շուկայական տնտեսությունը» [7, էջ 18] [13, էջ 19-20]։
   Այն կոչվում է նաեւ «Ռայն կապիտալիզմ», որը սովորաբար հակադրվում է կապիտալիզմի անգլո-սաքսոնական մոդելի հետ [12, էջ 199]։
   «Սոցիալական» տերմինը ստեղծվել է Ադենաուերի կողմից՝ քրիստոնեական սոցիալիզմին հետագա հիշատակումները կանխելու համար [8, էջեր 53-54]։
   Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը հակադրվում է չմիջամտելու քաղաքականությանը եւ սոցիալիստական տնտեսական համակարգերին [14, էջ 185] եւ համատեղում է մասնավոր ձեռնարկությունը՝ պետության միջամտության հետ՝ արդար մրցակցություն հաստատելու համար։
   Այդ ամենով հանդերձ, այն պահպանում է հավասարակշռություն տնտեսական աճի բարձր տեմպի, ցածր գնաճի, գործազրկության ցածր մակարդակի, աշխատանքային բարենպաստ պայմանների, սոցիալական բարեկեցության եւ հանրային ծառայությունների միջեւ [18]։
   Ամենից առաջ Ռապկեի տեսության սկզբունքն այն է, որ ուժի, իշխանության կենտրոնացումը բացասաբար է ազդում շուկայական տնտեսության, ինչպես նաեւ սոցիալական ոլորտի վրա, ուստի սոցիալական քաղաքականությունը չի կարող առանձնացվել տնտեսական քաղաքականությունից։
   Հետեւաբար սոցիալական շուկայական տնտեսության հիմնական նպատակը աշխատանքի ապամոնտաժումն(de-proletarization) է, բարեկեցության ընդհանուր զարգացու231ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ մը, սեփականության եւ համերաշխության միաձուլումը (Müller-Armack, 1972) [10, էջ 99-108]։
   Սոցիալական շուկայական տնտեսության հիմքում ընկած է նաեւ Վալտեր Էուկենի հայեցակարգը, որի համաձայն՝ պետության դերն է տնտեսական արդյունավետ կառավարման համար գործնական իրավական հիմքերի ստեղծումը՝ տնտեսական արդյունավետ կառավարման համար՝ սահմանափակելով տնտեսական գործընթացում քաղաքական միջամտությունների հնարավորությունները։
   Վրոբելը (2012) իր աշխատությունում սոցիալական շուկայական տնտեսությունը համարում է սոցիալ-տնտեսական մոդել, որը սինթեզում է ազատ շուկայական կապիտալիստական տնտեսության համակարգը սոցիալական բարեկեցության համակարգի հետ։
   Սոցիալական շուկայական տնտեսության կարեւոր առանձնահատկությունը կազմում է ինստիտուցիոնալ տնտեսական կարգի հիմնաքարը։
   Ընդհանրապես նայելով տնտեսական քաղաքականությանը՝ սա ոչ միայն պետք է լինի ժամանակի ընթացքում հետեւողական, այլեւ կայուն, որպեսզի մասնավոր որոշումներ կայացնողները կարողանան կառուցել հուսալի սպասելիքներ [3, էջ 10]։
   Այս սկզբունքը նաեւ պահանջում է, որ տվյալ անհրաժեշտության բավարարման համար այլեւս չօգտագործվեն ավելի շատ ռեսուրսներ, քան բացարձակապես անհրաժեշտ են։
   Այլ կերպ ասած, սահմանափակ ռեսուրսները չպետք է վատնվեն՝ առավելագույն տնտեսական ընդհանուր օգուտ ստանալու համար(→ ռեսուրսների պաշտպանություն) [5, էջ 407]։
   Սոցիալական շուկայական տնտեսության շրջանակը ներառում է վեց բաղադրիչային սկզբունք, որոնք նպատակ ունեն մրցակցային տնտեսության սահմաններում ստեղծել աշխատունակ գների համակարգ [14, էջ 348] Սոցիալական շուկայական տնտեսության չափման համար կիրառվում է սկզբունքային բաղադրիչների վերլուծության տեխնիկան (PCA), որի նպատակն է տարբեր երկրների սոցիալական շուկայական տնտեսության ցուցանիշների համեմատումը։
   «Ժամանակակից սոցիալական շուկայական տնտեսության ինդեքսը» (MSME Index) սահմանում եւ չափում է ժամանակակից սոցիալական շուկայական տնտեսության առանձնահատկությունները միջազգային համեմատության միջոցով [2, էջ 6]։
   Ի տարբերություն տնտեսական կատարողականի չափման այլ ցուցանիշների՝ սոցիալական շուկայական տնտեսության ինդեքսը (MSME) ինստիտուցիոնալ մոտեցում է, որն ուրվագծում է առաջնային 232ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ինստիտուտների արդյունքների չափելի ցուցանիշները, որը Լիսաբոնի պայմանագրի համաձայն [16]՝ թույլ է տալիս պարզել բարձր մրցակցային սոցիալական շուկայական տնտեսությունների ցուցանիշները։
   Ըստ վերոնշյալ պայմանագրի՝ Եվրոմիության երկրները պետք է մեծ կարեւորություն տան սոցիալական շուկայական տնտեսության կարգի կիրառմանը, որը ապահովում է տնտեսական ազատության եւ սոցիալական բարեկեցությության հավասարակշռությունը։
   Ի թիվս այլ պատկերացումների, ցուցանիշը կարող է Եվրամիությանը ուղղորդել դեպի «բարձր մրցակցային սոցիալական շուկայական տնտեսություն», որը նա սահմանում է Լիսաբոնի պայմանագրում՝ որպես ցանկալի տնտեսական կարգը [1, էջ 228]։
   Լիսաբոնի պայմանագրի համաձայն՝ սոցիալական շուկայական տնտեսությունը կայուն սոցիալական զարգացման մոդել է։
   Այս տեխնիկայի կիրառման էմպիրիկ արդյունքները ցույց են տվել, որ եվրոպական մակարդակով սոցիալական շուկայական տնտեսությունը բնորոշելու որոշիչ գործոններն են շուկայի արդյունավետ բաշխումը՝ հատկապես բաց շուկաները, պայմանագրերի ազատությունը, ֆինանսական կայունությունը, սոցիալական ներառումը եւ շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը։
  Սոցիալական շուկայական տնտեսության չափման համար անհրաժեշտ է չափել վերոնշյալ սկզբունքային բաղադրիչների ցուցանիշները, որոնց մանրամասները ներկայացված են ստորեւ։
  Աղյուսակ 1. Շուկայի արդյունավետ եւ մրցակցային բաշխում Սկզբունք Բաց շուկաներ Արդյունավետ գնային համակարգ Ցուցանիշ Կապիտալի շարժի վերահսկողություն Միգրացիայի ազատություն Շուկայի մուտքի սահմանափակումներ Արտադրանքի շուկայի կարգավորում Գնային վերհսկողություն Վարչարարական գներ ընդդեմ շուկայական գների Սուբսիդիաներ կամ այլ փոխանցումներ Մեդիայի բազմակարծություն Մրցակցային վերահսկող մարմին 233ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Աղյուսակ 2. Արդյունավետ սեփականության իրավունք Սկզբունք Սեփականության իրավունք Պայմանագրային իրավունք Պատասխանատվություն Ցուցանիշ Ներդրողի պաշտպանություն Արտոնագրի պաշտպանություն Ինտելեկտուալ սեփականության իրավունք Աշխատատեղի ընտրություն Շուկայի թափանցիկություն եւ սպառողների պաշտպանություն Դատական վերանայում Մասնավոր անվճարունակություն Միջին ձեռներեցների հարաբերակցությունը ընդհանուր ձեռներեցների թվին Կառավարչի պատասխանատվություն Աղյուսակ 3. Տնտեսական եւ միջավայրային կայունություն Սկզբունք Ֆինանսական կայունություն Տնտեսական քաղաքանության հետեւողականություն Ցուցանիշ Անկախություն միջազգային բանկերից Վարկային տեղեկատվության ինդեքսի խորություն Հանրային եւ մասնավոր վարկային ռեգիստրի լուսաբանում «Շատ մեծ մասշտաբներ ունի, որպեսզի ձախողվի» սկզբունքի կանխարգելում Բանկային կապիտալի եւ ակտիվների հարաբերակցությունը Ընկերությունների բաժնեմասի հարաբերակցությունը Ֆինանսական միավորման(համախմբման) վերահսկողություն Աշխատակազմի պատրաստվածության աստիճանը Կենսաթոշակային համակարգերը՝ կապված կյանքի տեւողության հետ 234ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Միջավայրային պաշտպանության արդյունավետություն Սոցիալական ապահովագրության ծախսերը Գիտահետազոտական եւ առաջընթացի(զարգացման) ծախսեր Շուկայական տնտեսության գործիքներ Շրջակա միջավայրի քաղաքականություն (պետական կայուն ցուցանիշներ) Եկամուտ «կանաչ հարկերից» Աղյուսակ 4. Սոցիալական ներառում Սկզբունք Արդյունավետ աշխատաշուկա Սոցիալական շարժունակություն (մոբիլություն) Ցուցանիշ Ակտիվ աշխատանքային շուկայական քաղաքականություն՝ ուղղված յուրաքանչյուր գործազուրկին Զբաղվածության պաշտպանության օրենսդրություն Վերածածկերի կանխում Գործատու-աշխատակից հավասարություն Աշխատաշուկայի արդյունավետ ծրագրեր Սոցիալական ներառման պետական կայուն ցուցանիշներ Խտրականության բացառում (պետական կայուն ցուցանիշներ) Հանրային ծախսեր երեխաների խնամքի եւ վաղ կրթության համար Կրթական կառուցվածքներ Պարտադիր գործազրկության ապահովագրություն Երաշխավորված նվազագույն սոցիալական պաշտպանություն Եկամուտների հարկում եւ աշխատելու խթաններ Իսկ ահա ներքոնշյալ գծապատկեր 1-ում արտացոլված են Եվրոպական միության երկրների սոցիալական շուկայական տնտեսության 235ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ցուցանիշների արդյունքները՝ վերոնշյալ աղյուսակների բաղադրիչների ցուցանիշների ուսումնասիրման հիմքով։
  Գծապատկեր 1. ԵՄ անդամ պետությունների բաշխումը՝ ըստ սոցիալական շուկայական տնտեսության ցուցանիշների (2013) [1, p. 236] Այսպիսով, Եվրոպական միության երկրներում 2013 թ. իրականացվել է լայնածավալ հետազոտություն՝ ըստ վերոնշյալ ցուցանիշների, որտեղ 0-ն ամենացածրն է, 100-ը՝ ամենաբարձրը։
   Հատկանշական էր, որ երկրների գրեթե կեսն ուներ սոցիալական շուկայական տնտեսության միջին ցուցանիշ (51,78) (տե՛ս գծապատկեր 1)։
   Սոցիալական շուկայական տնտեսության ամենաբարձր մակարդակ ունեցող երկրներն էին Շվեդիան, Ֆինլանդիան, Դանիան, Էստոնիան եւ Գերմանիան։
  Կարեւոր է նշել, որ սոցիալական շուկայական տնտեսության ցածր մակարդակ ունեցող երկրներն ունեն 0÷40 ընկած ցուցանիշ, միջին մակարդակը ընկած էր 40-ից 70 հատվածում, իսկ սոցիալական շուկայական տնտեսության բարձր մակարդակը՝ 70-ից 100-ի միջեւ։
   Այս առումով կարելի է առանձնացնել (տե՛ս գծապատկեր 1). 236ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ  11 երկրներ ունեն ցածր շուկայական տնտեսության մակարդակ, որոնց թվում Ռումինիան եւ Հունգարիան զբաղեցնում են վերջին դիրքերը, իսկ Ֆրանսիան եւ Պորտուգալիան այս խմբում զբաղեցնում են լավագույն դիրքերը.  8 երկրներ ունեն սոցիալական շուկայական տնտեսության միջին մակարդակ, որոնց թվում են Ավստրիան, Կիպրոսը, Չեխիան, Սլովենիան, Բելգիան, Լատվիան, Լյուքսեմբուրգը եւ Լիտվան։
   Գոյություն ունեն սոցիալական շուկայական տնտեսության բարձր մակարդակ ունեցող 9 երկրներ, որոնց թվում են Մեծ Բրիտանիան, Նիդեռլանդները, Լեհաստանը, Իռլանդիան, Գերմանիան, Էստոնիան, Դանիան, Ֆինլանդիան եւ Շվեդիան։

Հոդվածի հիմնական նպատակը սոցիալական շուկայական տնտեսության չափման մեթոդաբանության ներկայացումն է, որը կարող է օգտագործվել որպես այդ տնտեսության առաջընթացը չափելու ուղեցույց՝ համապատասխանեցնելով Լիսաբոնյան պայմանագրին (2009)։
  «Սոցիալական շուկայի տնտեսության» հայեցակարգը կապակցում է ազատ շուկաների սկզբունքը եւ սոցիալական փոխհատուցման սկզբունքը։
  Շուկայական տնտեսության առավելությունները, ինչպիսիք են տնտեսական ազատությունը եւ տեխնոլոգիական առաջընթացը, զուգորդվում են սոցիալական նպատակների հետ, ինչպիսիք են զբաղվածության բարձր մակարդակը։
  Նման մոտեցումը թույլ է տալիս մեզ բացահայտել ԵՄ անդամ երկրների միջեւ սոցիալական շուկայական տնտեսության հիմնական որոշիչ գործոնները՝ օգտագործելով հիմնական բաղադրիչի վերլուծության մեթոդը, որը վերլուծում է տնտեսության կարեւոր բաղադրիչները՝ շուկայի արդյունավետ բաշխում, սեփականության իրավունքի արդյունավետություն, տնտեսական ու շրջակա միջավայրի կայունություն եւ սոցիալական ներառում։
  Փաստ է, որ սոցիալական շուկայական տնտեսությունը լավագույն արձագանքն է այն մարտահրավերներին, որոնց բախվում են մի շարք երկրներ։
  Սա կօգնի պահպանել ընդհանուր բարեկեցությունը, զբաղվածությունը եւ ձեռներեցությունը։
  Սոցիալական շուկայական տնտեսությունն այն է, ինչ պետք է վերականգնենք 21-րդ դարում՝ ընդհանուր բարեկեցությունը եւ սոցիալական անվտանգությունը։
