ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ԼՐԱԳՐՈՂԱԿԱՆ ԷԹԻԿԱՅԻ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԸ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆՓՈՐՁԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԼրագրողական  գործունեության  էթիկական  նորմերն  ընկալելու  համար  հարկավոր է հասկանալ, թե ինչ է էթիկան, ինչու է այն անհրաժեշտ պահպանել, և ինչառավելություններ ունի էթիկայի նորմերին տիրապետող, մեդիագրագետ լրագրողնիր մրցակիցների նկատմամբ։
  Էթիկայի և բարոյական նորմերի պահպանման անհրաժեշտության  մասին  խոսել  է  դեռևս  Արիստոտելը  մ.թ.ա  350  թ.-ին՝  «ոսկե  միջին»հասկացության մասին գրելիս։
  Հույն փիլիսոփան կարծում էր, որ էթիկական վարքըդրսևորվում  է  հավասարակշռության  պահպանման  շնորհիվ։
   Նա  գտնում  էր,  որէթիկական նորմը՝ ոսկե միջինը, հենց այն կետն է, որը գտնվում է առավելություններիև թերությունների միջև [1]։
 Էթիկայի, մեդիա օրենսդրության մասին գրվել են բազմաթիվ գրքեր։
  Հետևաբար,  այս  երևույթն  ունի  բազմաթիվ  սահմանումներ։
   Ըստ  առավել  գործածականի՝«լրագրողական  էթիկան  լրագրողական  շրջապատում  ընդունված  պահելաձևի  այննորմերն են, որանք համարվում են բարոյական» [2]։
  Անշուշտ,  լրագրողները  հաճախ  շփոթության  մեջ  են  հայտնվում,  քանզի  «բարոյականություն» հասկացությունը շատ սուբյեկտիվ կատեգորիա է և սահմանված չէօրենսդրական ակտերում։
  Ժուռնալիստական էթիկայի բուն էությունը լիարժեք ընկալելու համար անհրաժեշտ է ի սկզբանե սահմանազատել «լրագրողական էթիկա» և«օրենսդրություն»  հասկացությունները։
   Լրատվադաշտում  գործող  մերօրյա  շատլրագրողներ  նույնականացնում  են  այս  եզրույթները։
   Իրականում  դրանք  փոխլրացնող, բայց տարբեր երևույթներ են։
  Էթիկական նորմերն իրավական ուժ չունեն՝ իտարբերություն  օրենսդրական  ակտերի․  դրանց  չհետևելու  դեպքում  լրագրողը  չիենթարկվում իրավական որևէ տույժի։
  Մինչդեռ զանգվածային լրատվության միջոցների գործունեությունը համակարգող բազմաթիվ ակտեր կարող ենք գտնել ցանկացած երկրի օրենքներում։
  Հայաստանի Հանրապետությունում կան օրենքներ, որոնքվերաբերում  են  մամուլի  ազատությանը,  ընտրությունների  ժամանակ  լրագրողիաշխատանքին չխոչընդոտելուն, զրպարտությանը և վիրավորանքին, հեղինակայինիրավունքի  խախտմանը,  գրագողությանը,  լրագրողական  աղբյուրի  չբացահայտմանը։
     Հարկավոր  է  հասկանալ,  որ  այս  հոդվածներն  էթիկական  նորմեր  չեն,  այլօրենսդրական ակտեր։
  Անշուշտ, էթիկական նորմերը պահպանելու դեպքում լրագրողը դժվար թե բախվի իրավական խնդիրների։
 Այսպիսով, սույն հետազոտության ընթացքում կփորձենք հիմք ընդունել էթիկական խախտումների միջազգային փորձը և սխալների օրինակով հետազոտել  հայաստանյան  մեդիադաշտի  էթիկական  խախտումները՝  քննարկելով  դրանց  հետևանքները։
   Լրագրողի  աշխատանքային  առաքելությունը  հասարակական  հնչեղությունունեցող բազում հարցերը գրագետ և օբյեկտիվ լուսաբանելու կարողությունն է։
  Լրագրողները փորձում են պահպանել հասարակության և իշխանությունների միջև կապը,միջնորդի  կամ  կատալիզատորի  դեր  ստանձնել  այս  հարցում։
   Ուստի,  չափազանցկարևոր է, որ պաշտպանվեն նաև լրագրողների իրավունքները։
  Այսօր Հայաստանումգործում  են  մի  շարք  կազմակերպություններ՝  «Լրագրողներ  առանց  սահմանի»,«Ժուռնալիստների  ֆեդերացիա»,  որոնք  պաշտպանում  են  լրագրողների  իրավունքները՝  անդրադառնալով  էթիկական  նորմերի՝  զանգվածային  լրատվամիջոցներիկողմից  թույլ  տրված  խախտումներին։
   Նշված  կազմակերպություններից  զատ  բազմաթիվ  լրատվամիջոցներ  կան,  որոնք  մշակում  են  անձնական  էթիկայի  սեփականկանոնագրերը։
  Լրագրողը պարտավոր է առաջնորդվել, եթե ցանկանում է աշխատելտվյալ լրատվամիջոցում։
  Առավել հետաքրքրական է «Առավոտ»-ի կանոնագիրը, ըստորի՝  լրատվամիջոցի  լրագրողները  չպետք  է  քննադատեն  այլ  լրատվամիջոցների  ևչպետք է պատասխանեն վերջիններիս քննադատությանը [3]։
  Այս խնդիրն այսօր շատարդիական է մեզանում, քանզի էթիկական գլխավոր խախտումներից է հայաստանյան մեդիադաշտում լրագրողների և լրատվամիջոցների՝ էթիկական խախտումներովլի մրցավազքը, ինչի արդյունքում ամենաշատը տուժում է ընթերցողը։
 Լրագրողները պատասխանատու են իրենց ընթերցողների առաջ, ուստի պետքէ  կարողանան  մի  կողմ  դնել  անձնական  ամբիցիաներն  ու  հարկ  եղած  դեպքումներողություն  խնդրեն՝  ընդունելով  և  ուղղելով  թույլ  տված  էթիկական  խախտումը։
 Հայաստանյան մեդիադաշտի էթիկական խախատումներին անդրադառնալուց առաջհարկավոր է գիտակցել այն հանգամանքը, որ ցանկացած լրատվամիջոց ձգտում էվարկանիշ ունենալ, քանի որ բարձր վարկանիշը լրատվամիջոցի եկամտի աղբյուրնէ։
   Պարզապես  հաճախ  բարձր  վարկանիշի  մոլուցքով  տարված  լրագրողները  կոպտորեն  խախտում  են  էթիկայի  բոլոր  սկզբունքները՝  ոտնահարելով  մարդկայինզգացմունքներն  ու  հասցնելով  հոգեբանական  մեծ  տրավմա։
   Միջազգային  լրագրության  էթիկական  ամենավառ  խախտումներից  մեկը  կարող  ենք  համարել  թերևսքսան  տարի  առաջ  տեղի  ունեցած  աշխարհացունց  մի  դեպք՝  Միացյալ  Թագավորության արքայադուստր Դիանայի մահվան լուրը, որը շոկային ալիք էր առաջացրելհասարակության շրջանում։
  Այդ օրերին բոլոր ԶԼՄ-ներին պաշտոնապես խնդրել էին,որ  չհրապարակեն  Դիանայի  դիակի  լուսանկարները,  սակայն  լրատվամիջոցներըբարձր վարկանիշ ունենալու համար հատեցին էթիկական բոլոր նորմերի՝ թերթերըողողելով արքայադստեր այլայլված դիակի լուսանկարներով։
 Սոցիոլոգ, հետազոտող Մարշալ Մաքլյուենի «Տեխնոլոգիական դետերմինիզմիտեսությունը» վաղուց էր կանխատեսել, որ համացանցը լայն տարածում է ստանալու։
 Ըստ այս տեսության՝ մեդիան մեզ ամենուր հետապնդում է, իսկ մենք չենք կարողանում փախչել համացանցից և տեղեկատվությունից։
  Այս դեպքում էթիկական խախտումների  խնդիրն  ավելի  է  բարդանում, քանզի  հասարակության  տեղեկատվականծարավը հագեցնող լրատվամիջոցը, որը րոպեի ընթացքում մի քանի լուր է տպագրում,  պարզապես  ժամանակ  չունի  մտածելու  էթիկական  նորմերի  պահպանմանմասին [8]։
 Հայաստանյան  լրատվամիջոցները,  ցավոք,  դասեր  չեն  քաղում  միջազգայինհեղինակավոր լրատվամիջոցներից՝ շարունակ ավելացնելով սխալների թիվը։
  Անդրադառնանք  Երևանում  ծնված  հնգյակի  օրինակին։
   Հասկանալի  է,  որ  իրադարձությունը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանի որ մարդն անկախ իրենիցհեշտությամբ դառնում է նաև ապատեղեկատվության կամ առօրյա ուշադրությունիցու իրական օրակարգերից շեղող լուրերի և տեղեկատվության զոհ։
  Լրատվամիջոցները  հաղորդագրություն  են  ստանում  ՀՀ  Առողջապահության  նախարարությունիցայն մասին, որ Երևան քաղաքում հնգյակ է ծնվել, սակայն երեխաների առողջականվիճակը  ծանր  է  [6]։
   Այժմ  ներկայացնենք  վերնագրեր,  որոնք  գրել  են  լրատվամիջոցներն այդ օրերին՝ «Հնգյակի անուններն արդեն որոշել ենք» [6], «Անունները որոշելենք, բայց դեռ չենք բաշխել» [4] և այլն։
  Այդպիսի վերնագրերն անթույլատրելի էին այնժամանակ, քանի որ այսօր հնգյակից կենդանի են մնացին ընդամենը երկուսը։
  Այժմհնգյակի ծնողներն այդ հոդվածները կարդալիս կարող են ենթարկվել հոգեբանականտրավմայի։
 Էթիկական  խախտման  մեկ  այլ,  ավելի  թարմ  օրինակ  է  Արմավիրի  մարզումերեխաներին  պատանդ  վերցրած  երիտասարդի  դեպքը։
   Այստեղ  գործ  ունենք  երեխայի  հոգեբանության  խաթարման  դեպքի  հետ։
   Լրատվամիջոցը  պետք  է  առավելզգույշ  աշխատի,  իսկ  լավագույն  տարբերակը  լրատվամիջոցի՝  հոգեբանների  հետհամագործության ունակությունը պետք է լինի, և ոչ թե վարկանիշային մրցավազքը։
 Պատանդառված  վերջին  երեխային  ազատ  արձակելուց  հետո  երեխայի  հայրը  տեսանյութ է նկարահանում, որտեղ նա և երեխան տեսախցիկի առջև են. հայրն ասումէ, թե երեխան չի վախեցել, և ամեն ինչ կարգին է։
  Այդ օրերին երեխային այցելում ենտարբեր լրագրողներ, ոստիկաններ՝ ամեն անգամ հիշեցնելով կատարվածի մասին։
 Այսօր  այդ  երեխան  չի  կարողանում  խոսել,  քանի  որ  ժամանակին  հոգեբաններիցբացի ոչ ոքի չպետք է թույլ տրվեր շփվել երեխայի հետ։
  Ըստ էության, սա ոչ միայնէթիկական, այլև երեխայի իրավունքների կոպիտ խախտում էր [5]։
 Ուշադրության  արժանի  են  էթիկական  խախտումների  այն  օրինակներ,  որոնցդեպքում վերնագրերը բացարձակապես չեն համապատասխանում իրականությանըկամ համապատախանում են մասամբ։
  Օրինակ՝ վերնագրում գրված է՝ «Ավտոբուսըկողաշրջվել է, կա մի քանի հարյուր զոհ»։
  Շատերը կցանկանան ընթերցել այս նորությունը  և  համոզվել,  որ  ավտոբուսն  իսկապես  կողաշրջվել  է,  բայց  Սոմալիի  մայրաքաղաքում։
  Այս դեպքում լրատվամիջոցի վերնագիրը համապատասխանում է իրականությանը,  սակայն  լրատվամիջոցը  գիտակցել  է,  որ  եթե  վերնագրում  նշի  Սոմալիերկրի անունը, ապա իր հոդվածը Հայաստանում քիչ կընթերցեն։
  Կան դեպքեր, երբվերնագիրը բացարձականպես չի համընկնում նյութի բովանդակությանը։
  Սովորաբար  նման  վերնագրեր  կարելի  է  հանդիպել  հայտնի  երգիչների,  դերասանների,քաղաքական  գործիչների  հետ  կատարված  դժբախտ  պատահարների  նյութերում,որոնց  հղմամբ  անցնելիս  կա´մ  հանդիպում  ենք  որևէ  գովազդի,  կա´մ  հայտնվումառցանց խաղի կայքէջում։
 Հարկավոր  է  ուշադրություն  դարձնել  նաև  հաշմանդամություն  ունեցող  մարդկանց, քանի որ լրագրողը պետք է կարողանա պաշտպանել հաշմանդամների իրավունքները  և  յուրաքանչյուր  հարց  ուղղելիս  զգույշ  լինի՝  անպատեհ  չվիրավորելովառանց այդ էլ խոցելի ներաշխարհ ունեցող անձանց։
  Սույն հետազոտության ընթացքում փորձեցինք գտնել օրինակներ, որտեղ հայ լրագրողներն անբարեխիղճ վերաբերմունք են դրսևորել հաշմանդամության խնդիր ունեցող մարդկանց հանդեպ, սակայն, բարեբախտաբար, չգտանք։
 Համաձայն հայաստանյան էթիկական դաշտն ուսումնասիրող մասնագետների՝այսօր  մեծ  վտանգ  է  ապատեղեկատվության  տարածումը։
   Այստեղ  կարևորվում  էարդեն  լրագրողի՝  ոչ  միայն  տեղեկատվություն  հաղորդողի  դերը,  այլև  այն,  որ  նահադես է գալիս որպես զտիչ։
 Մեդիագրագիտությունն այսօր ավելի կարևոր է հասարակության համար, քանլրագրողների։
  Լրագրողներն արդեն իսկ մեդիագրագետ են, քանի որ հենց նրանք ենստեղծում և տարածում մեդիաբովանդակությունը, սակայն հասարակությունը մեդիագրագետ  չէ,  ուստի,  չի  կարողանում  տարբերել,  թե  որ  նյութն  է  ճշմարիտ,  որը՝  ոչ։
 Մարդկանց  մեծ  մասին  բացարձակապես  չի  հետաքրքրում,  թե  որ  աղբյուրից  ենստանում  տվյալ  այս  կամ  այն  տեղեկությունը՝  շատ  հաճախ  տարածելով  ադրբեջանական  կայքերի  տեղեկատվությունը։
   Այդ  է  պատճառը,  որ  անհրաժեշտ  է  մեդիագրագիտության դասընթացներ անցկացնել հասարակության տարբեր շրջանակներիհամար՝  ի  գիտություն  ընդունելով,  որ  անընդմեջ  գտնվում  ենք  տեղեկատվականպատերազմների կիզակետում։
  Հասարակությունը եթե մեդիագրագետ լիներ, կպահանջեր  և  կստիպեր  լրագրողներին  գրել  էթիկայի  նորմերին  համապատասխաննյութեր։
  Հեռուստատեսության, ռադիոյի, թերթերի դեպքում մարդն ընտրելու հնարավորություն չունի. նա կարող է միայն փոխել ալիքը կամ թերթել էջը, իսկ համացանցիդեպքում մարդիկ բազմաթիվ աղբյուրներից են ընտրում, թե որ կայքերից ստանանտեղեկատվություն,  ուստի,  մեդիագրագիտությունը  վերաբերում  է  հենց  համացանցային մեդիային։
  Ի դեպ, մեդիագրագիտության միջազգային պայքարն սկսել է հայտնի  «The  Guardian»-ն  իր  «Fake  or  Real?»  հոդվածաշարում՝  սովորեցնելով  տարբերելսուտը ճշմարտությունից։
  Ռազմական  լրագրության  էթիկական  առանձնահատկություններն  ապրիլյան պատերազմի համատեքստում․ Այսօր մենք տեղեկատվական պատերազմ ենքվարում  միաժամանակ  երկու՝  թուրքական  և  ադրբեջանական  դաշտերում,  ուստի,հարկավոր է միշտ զգոն լինել։
  Այս նկատառումով ՀՀ Պաշտպանության նախարարությունը լրագրողների համար պատրաստել է ռազմական էթիկայի ուղեցույց։
 Պաշտպանության բանակին վերաբերող ցանկացած հոդված գրելիս ռազմականլրագրողի  նպատակը  պետք  է  լինի  ոչ  թե  բանակի  քարկոծումը,  այլ  պետական  ևազգային շահի պաշտպանությունը։
 Մամուլում հաճախ կարող ենք հանդիպել նման վերնագրերի՝ «Մարտակերտիզորամասերից մեկում զինծառայող է զոհվել», «Հաղորդում են, որ ավելի մանրամասնտեղեկատվություն կհաղորդվի ավելի ուշ»։
  Այդ ժամանակ Մարտակերտում ծառայողզինվորների  ծնողներն  ու  հարազատները  խուճապային  տրամադրություններ  ենստեղծում․  զանգահարում  են  ու  փորձում  պարզել  զոհված  զինծառայողի  ինքնությունը,  մինչդեռ  լրատվամիջոցը  կարող  էր  լուրը  հաղորդել  զոհված  զինծառայողիինքնությունը  հստակ  ճշտելուց  հետո։
   Լրագրողները  հաճախ  էթիկական  խախտումներ են թույլ տալիս՝ հոդվածներում հրապարակելով զորամասերի աշխարհագրական  դիրքի,  զինատեսակների,  մարտական  հենակետերի  լուսանկարներ,  որոնքկարող են օգտակար լինել հակառակորդին։
  Այս առումով Պաշտպանության նախարարությունը ժամանակ առ ժամանակ դասընթացներ է կազմակերպում ռազմականթեման  լուսա-բանող  լրագրողների  համար,  սակայն  ճիշտ  կլինի,  որ  նման  միջոցառումներն անցկացնվեն մշտապես և բոլոր լրատվամիջոցներում։
 Ապրիլյան  քառօրյա  պատերազմն  ստիպեց  լրագրողներին  ևս  մեկ  անգամսթափվել և հնարավորինս արագ լուծել խնդիրները։
  Այդ օրերին լրագրողները հասկացան, որ պատերազմը կարող է ամեն պահ սկսվել, և հակառակորդի ապատեղեկատվական հոսքերը փորձելու են գրոհել մեր դաշտը, իսկ խուճապահար հասարակությունը, հաճախ թերահավատորեն մոտենալով իր իշխանությունների հաղորդագրություններին, տարածելու է ադրբեջանական լուրերը։
  Պատերազմի օրերին հայկական լրատվամիջոցների աշխատանքին տարբեր գնահատականներ են տրվել։
  Շատերն այդ օրերին քննադատեցին Պաշտպանության նախարարությանը՝ ասելով, թեգերատեսչությունը  թաքցնում  է  զոհերի  իրական  քանակը,  մինչդեռ  ՊՆ-ն  զոհերիմասին տեղեկատվությունը աստիճանաբար էր հաղորդում՝ ելնելով հենց էթիկականնկատառումներից։
  Ճիշտ չէ սառը ցնցուղի ազդեցությամբ մարդկանց ասել, թե պատերազմ է սկսվել, և ունենք մի քանի հարյուր զոհ, քանի որ սա հոգեբանական մեծտրավմա և խուճապ կառաջացնի հասարակության շրջանում։
 Հարկավոր  է  ընդգծել  ապրիլյան  պատերազմի  օրերին  մեդիագրագիտությունքարոզող մի քանի հետազոտողների՝ տեղեկատվական անվտանգության փորձագետՍամվել  Մարտիրոսյանի,  «Մեդիամաքս»  լրատվական  գործակալության  գլխավորխմբագիր Դավիթ Ալավերդյանի, ՀՀ ՊՆ մամուլի խոսնակ Արծրուն Հովհաննիսյանիև  այլոց  ակտիվությունը,  ովքեր  իրենց  ֆեյսբուքյան  էջերի  միջոցով  փորձում  էինսովորեցնել, թե ինչպես պետք է տարբերել ճիշտ լուրը։
  Նրանք ծրագրեր էին տեղադրում՝  լրագրողները  և  հետևորդներին  հնարավորություն  ընձեռելով  տարբերելուլուսանկարի և տեսանյութի վայրը, վաղեմությունն ու իսկությունը։
 Մտահոգիչն այն է, որ լրագրողները պատերազմից հետո էլ զոհված զինծառայողների հարազատների հետ խոսելիս էթիկական բազմաթիվ սխալներ են թույլ տվել՝հարցնելով, օրինակ, «եթե զինվորը ողջ լիներ, նրան ի՞նչ կասեին», կամ «ինչպե՞ս ենտանում նրա մահը» և այլն։
 Քննության  առնելով  հայկական  մեդիադաշտի  վերոնշյալ  կարևորագույն  միքանի դրույթները և ներկայացնելով դրանց վերլուծական պատկերը, հանգում ենք այնեզրակացության,  որ  հայաստանյան  մեդիադաշտը  բազում  անելիքներ  ունի  թե՛մեդիագրագիտության, թե՛ հոգեբանական, և՛ թե էթիկական նորմերի պահպանմանտեսանկյուններից, ուստի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դարաշրջանում հաշվի առնելով հոգեբանական գիտելիքի կարևորությունը՝ առաջարկում ենք լրատվամիջոցներին ակտիվ համագործակցություն կազմակերպել ոլորտի առաջատար մասնագետների հետ՝ պատասխանատու պահերին հանդես գալով գրագետ մոտեցումներով։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Aristotle’s Ethical Theory։
  ‘On the Concepts of Virtue and Golden Mean’, 25․01․2014, URL։
  https։
 //aquileana.wordpress.com (Accessed։
  19.05.2017).URL։
  http։
 //evartist.narod.ru 20.12.2012 (дата обращения։
  26․08․2017).[3] Էթիկայի վարքականոն, 22.11.2011, URL։
  http։
 //www.aravot.am (հղումը կատարվել է՝ 04․07․2017)։
 [4] «Անունները ընտրել ենք, բայց դեռ չենք բաշխել չգիտենք», 03․05․2017, URL։
  https։
 //168.am (հղումը կատարվել է՝ 14․06․2017)։
 [5] «Մանուշակ մանկապարտեզի դեպքից հետո երեխան չի խոսում», 03.11.2017, URL։
  https։
 //168.am (հղումը կատարվել է՝ 14․06․2017)։
 [6] «Հնգյակի ծնողներն արդեն որոշել են երեխաների անունները. ընտանիքին 7.5միլիոն դրամ կհատկացվի», URL։
  http։
 //armlur.am (հղումը կատարվել է՝ 14․06․2017)։
 URL։
  https։
 //www.theguardian.com 26/12/16  (Accessed։
  28.07.2017).URL։
  https։
 //studopedia.su (дата обращения։
  24․07․2017).[9] «Այսօր ծնված հնգյակի առողջական վիճակը ծայրահեղ ծանր է», URL։
  http։
 //www.7or.am/am03/05/17 (հղումը կատարվել է՝ 17․05․2017)։
 Խաչատրյան ՆելլիՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ԼՐԱԳՐՈՂԱԿԱՆ ԷԹԻԿԱՅԻ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԸ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆՓՈՐՁԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ մեդիագրագիտություն, էթիկա, օրենք, էթիկական խախտումներ,հոգեբանական առանձնահատկություններ։

Մեդիագրագիտությունն  օգնում  է  ոչ  միայն  լրագրողներին,  այլև  հասարակությանը՝ տեղեկատվական արտահոսքերի ժամանակ տարբերելու առանցքային և  ճշմարիտ տեղեկատվությունը։
  Լրագրողի աշխատանքային առաքելությունն է գրագետ և օբյեկտիվ լուսաբանել հասարակական հնչեղություն ունեցող բազում հարցեր։
   Լրագրողը  միջնորդի  կամ  կատալիզատորի  դեր  է  ստանձնում  հասարակական  հարաբերություններում,  ուստի  սույն  աշխատանքի  նպատակն  է  կարևորել  մեդիագրագիտության դերը և էթիկական նորմերը։
  Աշխատանքի շրջանակներում կատարվել է ուսումնասիրություն՝ նպատակ հետապնդելով օգնել լրագրողներին խուսափելու  էթիկական տարբեր խախտումներից։
