ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԼԿՈՒՐԱՆՑԻՆ ՍԻՐՈ ՏԱՂԵՐԳՈՒ. «ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԵՒ ԱՇԱՅ» ՊՈԵՄԸՎաղ  միջնադարյան  հայ  գրականությունը  (մինչև  Vll  դ.  Դավթակ  Քերթողի  «ՈղբՋիվանշիրին»  երկը)  հարուստ  չէր  աշխարհիկ  թեմաներով,  երգում  և  գովերգում  էինսրբերին, նրանց կյանքն ու նահատակությունը, փառաբանվում էր Աստված։
  Գրականության միակ  թեման հոգևորն էր, այն ամբողջությամբ գտնվում էր հոգևորականության  ձեռքում,  լոկ  հոգևոր  բնույթ  էր  կրում։
   Մեզ  հասած  առաջին  աշխարհիկ  երկը,որով  սկիզբ  դրվեց  գրականության  աշխարհիկացման  գործընթացին,  Դավթակ  Քերթողի  «Ողբ  Ջիվանշիրին»  էր,  որտեղ  հեղինակը  փառաբանում  էր  «աշխարհիկ»  մարդուն, հերոսին, նրա կյանքն ու փառքը, ողբում անժամանակ մահն ու դավադիր սպանությունը յուրայինի ձեռքով։
  Գրականության կենտրոնական թեմա է դառնում մարդըև սկիզբ է դրվում հայկական վերածննդին։
  Գրականության աշխարհիկացման հիմքերնկատելի են դառնում նաև Գրիգոր Նարեկացու երկերում։
 Գրականության աշխարհիկացման ճանապարհին մեծ դեր է խաղում ՀովհաննեսԹլկուրանցին,  ում  երկերը  զուրկ  են  այլաբանական  երանգավորումից,  պատկերներըբնական են ու իրական, երգվում են մարդկային սերը, կյանքը, ապրումները։
 Հովհաննես  Թլկուրանցու  անձի  մասին  կենսագրական  տվյալներ  գրեթե  չկան։
 Մինչև 1950-1960 թթ. նրա ծնունդը կապվում էր XV դ. հետ, և մեծ տաղերգուն նույնացվում էր Սսի համանուն կաթողիկոսի հետ (1489-1525)։
  Երկար ժամանակ բանասիրության մեջ հաստատված էր այդ կարծիքը, և շատ գրականագետներ ու պատմաբաններ  (Մ.  Չամչյան,  Ա.  Տևկանց,  Ղ.  Ալիշան,  Կ.  Կոստանյանց,  Լեո)  աշխատություններ  են  գրել`  հենվելով  հենց  այդ  փաստի  վրա։
   Լեոն  նշում  է  անգամ,  որ  նա  առաջինհայ կաթողիկոսն էր, ով տպագրված տեսավ իր տաղերից մի քանիսը։
  Լեոն ի նկատիուներ  այն  փաստը,  որ  1512  թ.  Վենետիկում  տպագրված  «Տաղարան»-ի  մեծ  մասը«Խև Հովհաննէս Թլկուրանցու» երգերն էին1։
 Սակայն  Լեոն  և  մյուս  գրականագետները  հաշվի  չէին  առնում  այն  փաստը,  որտպագրված  երկերում  գերիշխող  էր  սիրո  մոտիվը,  կյանքը,  Հովհաննես  Թլկուրանցուտաղերը քողարկված չէին, սերը, սիրո ապրումները, սիրահարի տենչն ու ցավը բացահայտ դրվում էին ընթերցողի առաջ։
  Եվ Էմ. Պիվազյանը կասկած է հայտնում` արդյոքհնարավոր է, որ կենդանի կաթողիկոսի օրոք տպագրվեն ու հանրությանը ներկայացվեն նրա սիրային երգերը։
  Ի հավելումն այս ամենի` Հովհաննես Թլկուրանցին իր տաղերից հետո նշում է «Խև Հովհաննէս Թլկուրանցի» կամ «Թուրկուրունցի» անունը, ևչի նշվում ոչ մի հոգևոր աստիճան, որն ապացուցի նրա ոչ միայն կաթողիկոս, այլ ընդհանրապես  հոգևորական  լինելու  փաստը։
   Էմ.  Պիվազյանը  նշում  է  նաև,  որ  Հովհաննես Թլկուրանցու տաղերը XVl դ. են հասել տարբեր օրինակներով և դրանցում առկատարբերություններով,  ինչը  հավանաբար  գրիչների  սխալ  արտագրությունների  հե1 Տե´ս Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. 3, մ. 1, Երևան, 1969, էջ 208։
 տևանք  է1։
   Այսինքն,  երկերը  գրված  են  եղել  տպագրվելուց  շատ  ավելի  վաղ,  ուստիտաղերգու  Հովհաննես  Թլկուրանցին  չի  կարող  նույնանալ  համանուն  կաթողիկոսիհետ,  և  որոշ  գիտնականներ  (Էմ.  Պիվազյան,  Ս.  Հայրապետյան,  Աս.  Մնացականյան)նրան  իրավացիորեն  համարում  են  XlV  դ.  տաղերգու`  հենվելով  այն  փաստի  վրա,  որտաղերից մեկում նա նշում է իր տարիքը. «Եօթանասուն ամ լըցեր,Ւ'ի մահուն դուռըն հասեալ ես»2։
 Հայ  գրականության  մեջ  առաջին  անգամ  սիրո,  բնության  մոտիվը  հանդիպումենք Գրիգոր Նարեկացու տաղերում, բայց Նարեկացին բնությունը, կնոջը, կյանքը գովերգում է այլաբանորեն` հոգևոր շղարշի ներքո։
  Եթե Գրիգոր Նարեկացու երգած սերը  թաքնված  է  հոգևոր  քողի  խորքերում,  ապա  Կոստանդին  Երզնկացու  երկերումսերն ու կյանքն ասես փայլում են քողի հետևից, քողարկումը զուտ ձևական բնույթ էկրում։
   Լրիվ  այլ  են  Թլկուրանցու  տաղերը։
   Այստեղ  մենք  տեսնում  ենք  սիրո  ու  կնոջանկաշկանդ,  ազատ  գովք,  այնպիսի  պատկերներ,  որոնք  լրիվ  արդիական  են,  լեցունանհուն սիրո կրակով։
  Ըստ մեծ սիրերգակի Աստված ստեղծել է կնոջը սիրո համար, ևեթե Աստված սեր է, մենք նույնպես պետք է սիրենք, վայելենք այդ սերն ու գովերգենքայն, ապրենք Աստծո տված սիրով։
 «Դու ստեղծեր զկինն ի կողէնՎասն Ադամայ սիրոյն համար»3։
 Եթե  կինը  ստեղծված  է  Ադամի  սիրո  համար,  ապա  ինքը  պետք  է  սիրի,  արդարացված է իր սիրելու տենչը։
 Իր  սիրելու,  սիրո  մասին  գրելու  իրավունքը  պաշտպանելուց  հետո  նա  սիրով  էպարուրում  իր  երկերը,  տալիս  կնոջ  գեղեցկության  հրաշագեղ  նկարագրություններ`զարդարված մակդիրներով ու համեմատություններով։
 Նրա  սիրելիի  համար  հզոր  արեգակն  անգամ  ծառա  է,  աշխարհն  է  նրա  ոտքերիտակ,  նա  «արև  գարնանային»,  «աշնան  պայծառ  լուսին»  է,  «Դրախտ  է  ու  պախչայ,ծաղկի նման է», «ծով-ծով աչեր» ունի, «քան զկամար» կեռ ունքեր,  ճերմակ ճակատ,որ «լոյս ու լոյս կու տայ»։
  Բերանն է ճոխ, «շաքարով լի», «ատամունքը մարգարիտ»։
 Հրաշագեղ է անգամ նրա քայլվածքը` «Ճոխագնաց, մանրաքայլող»։
 Այս հրաշագեղ փերու համար նա ուզում է ծառա դառնալ, մատաղ լինել նրա գեղեցկությանը, ում ծոցը լցված է բուրումնավետ ծաղիկներով ու հյութեղ մրգերով.«Շուշան, ըռեհան ու մանուշակ,Ու նունուֆար, ւ'ի ծոցն վարդ»4։
 Այս  հրաշագեղ  կնոջ  նկարագրությունը  հիշեցնում  է  Գրիգոր  Նարեկացու  գովերգած Աստվածամորը «Մեղեդի ծննդեանում».«Ծոցն լուսափայլ, կարմիր վարդով լցեալ,Ծղիքն ծիրանի մանուշակի հոյլք»։
 Նրա  գեղեցկությունը  չափ  ու  սահման  չի  ճանաչում,  նրան  «սիրէ  Աստված  ևմարդ»։
  Գեղուհու սիրո ու գեղեցկության առջև անզոր է անգամ «հարիւր տարու յաբեղանին» սիրտը, ով պատարագի ժամանակ «զքեզ ուզէ առջև խաչին»։
 1 Տե´ս Հովհաննես Թլկուրանցի, Տաղեր, Երևան, 1960, էջ 12-29։
 2 Նույն տեղում, էջ 117։
 3 Նույն տեղում, էջ 163։
 4 Նույն տեղում, էջ 163։
 Այս պատկերը ծայրահեղության է հասնում։
  Անհնար է անգամ պատկերացնել այնհզոր  սիրո,  գեղեցկության  ուժը,  որը  կարող  է  հարյուրամյա  քահանային  եկեղեցուցդուրս հանել։
 Հովհաննես  Թլկուրանցու  տանջալի  ու  մեծ  սիրո  հիանալի  օրինակ  է  «Տաղ  Յովհաննէսի  վասն  սիրոյ»  բանաստեղծությունը,  որն  արժանացել  է  Վ.  Բրյուսովի  բարձրգնահատականին, ով նշում է, որ հեղինակը ամբողջությամբ հուր է ու տենչանք։
  Նրապոեզիան  հարուստ  է  այնպիսի  արտահայտություններով,  որոնք  արդիական  են  նաևայսօր։
   Հեղինակը  մի  քանի  դարով  կանխել  է  իր  ժամանակակիցների  պոեզիան։
   Ո՛չՊետրարկայի, ո՛չ էլ անգամ Շեքսպիրի սոնետները չեն կարող համեմատվել Հովհաննես Թլկուրանցու գրչի հետ։
  Նրա տաղերից որոշ պատկերներ լիովին հասկանալի ենմիայն  այսօր`  մեր  օրերում։
   Ուստի  մեծ  է  հեղինակի  հանճարը,  ով  միջին  դարերումհյուսել է այնպիսի քնարերգություն, որն ասես բխում է մերօրյա մարդու սրտից1։
 «Ես քո սիրուն չեմ դիմանար, հալալ արա, հանսը մեռայ»2։
 Երկի  առաջին  տողերից  երևում  է  սիրահար  պատանու  մեծ  վիշտը,  ով  հանունսիրո պատրաստ է մահվան, ուզում է` իրեն այրեն «տառայպուլով», որ իր սրտի, սիրոբոցը  գոռա,  աղաղակի  իր  սիրո  հուրը։
   Շատերն  են  ընկնում  իր  սիրո  կրակի  մեջ,այսինքն  շատերն  են  սիրում,  այրվում  սիրով։
   Հովհաննես  Թլկուրանցին  մեջբերում  էթաղումի արարողության ծեսը, երբ օծում են դիակը, բայց սիրերգակն ուզում է, որ իրմարմինը  գինով  լվանան,  որպես  քահանա  իր  համար  «մտրուպ»  բերեն,  որպես  պատանք իրեն կանաչ տերևով փաթաթեն և թաղեն «ի  նոր պաղչայ»։
  Այսինքն, քնարական  հերոսը  գնում  է  ոչ  թե  մահանալու,  այլ  բնության  գրկում  հավերժանալու,  անմահանալու։
  Մահվան մեջ հավերժական կյանքի տրամադրություններ ստեղծելուց հետոնա իր սիրելի կնոջը դիմում է «Հա՜յ հարամի ու մարդըսպան» անունով, նրա համեմատությամբ դահիճն անգամ աշակերտ է։
  Ինքը դիակն է, իսկ իր սիրելին` անողոք մարդասպանը։
 Հետևում է սիրո բարձրագույն արտահայտությունը, որն էլ ցնցել է Վ. Բրյուսովին։
 «Զսիրտս երեցիր ու սղկեցիր ու քաշեցիր յաչքըդ սուրմայ,Դարձար զարիւնս վաթեցիր ւ'ի ոտվընիդ դըրիր հինայ»3։
 Ինչպիսի  մեծ  սիրո  արտահայտություն  և  ինչպիսի  ցավ  ու  դաժանություն  մեկտան մեջ։
  Աղջիկն այրում է սիրահարի սիրտը և մոխիրով սուրմա քսում աչքերին, նրասրտի արյունով ոտքերը հինա է դնում։
 Սիրո  այսպիսի  արտահայտություն  դժվար  է  գտնել  անգամ  Շեքսպիրի  երկերում։
 Եթե  Շեքսպիրի  սիրահար  հերոսներն  ուղղակի  տանջվում  են  սիրուց,  ապա  Հովհաննես  Թլկուրանցուն  երազում  «տիքայ-տիքայ»  կտրտում  են,  կենդանիներն  ուտում  ենմարմինը, խմում են արյունն ու լիանում։
  Բնության հետ մի հիանալի համեմատականպատկեր է բերում հեղինակը, երբ սրտի լեռներից նայում է սրտի մաղձի կապած մշուշից ցողացող արյան արցունքներին, այսինքն իր արյունաթաթախ ցավին։
 «Գըլխուս ամպերն ի վեր իջեր ի սըրտիս լեռներուն վըրայ,Մաղձըն սըրտիս մշուշ կապեր, արեան արցունքս կու ցողայ»4։
 Բայց նրանց սերը միշտ չէ, որ անպատասխան է եղել։
  Հեղինակը հիշում է այն ժամանակը,  երբ  Աստծո  վկայությամբ  նրանք  երդվել  էին  սիրել  իրար,  բայց  չարակամ2 Հովհաննես Թլկուրանցի, էջ 217։
 3 Նույն տեղում։
 4 Նույն տեղում։
 մարդկանց պատճառով օտարացել էին։
  Խնդրում է Աստծուն չարերին չարը հատուցել,բարեկամներին`  բարին։
   Միգուցե  իրենց  «Բանն  ալվայ  բարի  լինայ»։
   Տաղն  ավարտվում  է  հուսով  լի,  դրական,  բարի  տրամադրություններով,  լավատեսությամբ  լի,  երբ«Խև  ՀովհաննԷսը»  որոշում  է  համբերել  ու  սպասել,  քանզի  «Ատեն  լինի  գայ  իւր  կամավ զինչ հեռաւոր զինք համբուրէ»։
 Եթե  սիրային  տաղերում  Հովհաննես  Թլկուրանցին  կնոջը  նկարագրում  է  որպեսչնաշխարհիկ գեղեցկության տեր էակ, տաղերը սիրելի կնոջ գովքն ու փառաբանումնեն,  ապա  խրատական  տաղերում  կինը  մարմնավորվում  է  որպես  բացասական  կերպար, ինչն ասես տիպիկ միջնադարյան մտածողության օրինակ լինի։
  «Սպիտակ վարդով  լըցած»  ծոց,  «ծով  աչքեր»  ունեցող,  ուռենու  նման  «մեջքն  ու  թիկունքն»  ճոճողչքնաղ  էակը  խրատական  տաղերում  վերածվում  է  պիղծ  արարածի,  ով  պղծել  է  Դավիթ արքային, ապականել Սողոմոնին, գլխատել Հովհաննեսին։
  Նա իր կախարդանքներով պղծում ու գրավում է տղամարդուն։
 «Զկինն զաչք ու զունքն դեղէՈւ զերեսին կարմիր քսէ,Զոր հայ ազգիս ըսկի պարտ չէ,Աստուած փրկէ կնկան շառէ»1։
 Հովհաննես  Թլկուրանցու  սիրո  քնարերգության  լավագույն  օրինակներից  մեկը«Յովհաննէս և Աշայ» պոեմն է։
 Պոեմը  գրականագիտության  մեջ  հակասական  կարծիքների  տեղիք  է  տվել։
   Ա.Սրապյանը այն համարել է Հովհ. Երզնկացու երկը, իսկ Էմ. Պիվազյանը իր գրքում այնտեղադրել է «Հավելվածում»` կասկածի տակ առնելով պոեմի` Հովհաննես Թլկուրանցու գրչին պատկանելու փաստը։
 Բայց  հետագա  ուսումնասիրություններն  ապացուցել  են,  որ  այն  ՀովհաննեսԹլկուրանցու լավագույն երկերից մեկն է։
  Այնտեղ ակնհայտ երևում է հեղինակի հանճարեղ գրիչն, ու պոեմում առկա է նրա կնիքը` «Խև Հովհաննէս» արտահայտությունը,ինչն առկա է նաև նրա բոլոր տաղերում։
 Սիրո  ուժը  չի  ճանաչում  անգամ  ազգային  և  կրոնական  պատնեշներ։
   «Միւսիւրման»  աղջկա  և  հայ  երիտասարդի  սիրո  պատմություն,  հայ  քահանայի  որդու  և  մոլլայի դստեր սիրո հրաշք նկարագիր։
 Եթե XlV դ. կրոնական արգելքներ կային սիրո մասին բացահայտ գրելու համար,ապա պատկերացնենք` ինչպիսի համարձակություն էր պետք հայ տղայի ու «միւսիւրման»  աղջկա  սիրո  երգը  երգելու  համար։
   Իր  ոճին  անդավաճան  մնալով`  ՀովհաննեսԹլկուրանցին  գեղեցիկ  մակդիրներով  ու  համեմատություններով  է  պարուրում  սիրոայս չքնաղ դրսևորումը.«Այս ինչ կրակ էր զիս այրեց,Կամ ինչ խավար` որ զիս պատեց…»2։
 Հոգևորականի  որդի  Հովհաննեսը,  որ  ապրում  է  գրքեր  կարդալով,  աղոթելով,հանկարծ  սիրահարվում  է  այլազգի  Աշային։
   Կյանքի  գույները  փոխվում  են  նրա  համար։
 «Ես վէմ անխախտ էի` խախտեց,Պողպատ ամուր` զէտ ջուր հալեց»3։
 1 Հովհաննես Թլկուրանցի, էջ 189։
 2 Նույն տեղում, էջ 226։
 3 Նույն տեղում։
 Ամենաամուր  պողպատ  հանդիսացող  Հովհաննեսն  անգամ  հալվում  է  գեղուհու«ճոխ»  քայլվածքից,  կոտրատվող  մեջքից,  հեզիկ-նազիկ  ճոճելուց։
   Նա  մեկ  ակնթարթում  մոռանում  է  ամեն  բան  և  չի  կարողանում  գրել  ու  կարդալ,  քանզի  գեղուհու«ուները» նրա խելքը «կու տանին»։
  Աշան խնձոր է նետում Հովհաննեսին, որն էլ միամիտ պատանին վերցնում և առհավետ ընկնում է սիրո թակարդը, դառնում «խև»։
 Հայ  երիտասարդի  բարեպաշտ  մայրը  հագնում  է  «վալայ»  և  ընկնում  վանքերը,խունկ  ու  մոմ  վառում,  որ  տղային  ճիշտ  ճանապարհի  վրա  դնի,  հորդորում  է  որդունաղոթք անել, մեղա գալ, «տեր ողորմեայ» կանչել.«Ծո Յովաննէ՜ս, ծո իմ տղայ,Դարձիր ի տուն, ասա «մեղայ»1։
 Մայրը  խոստանում  է  տղայի  համար  որպես  կին  հայ  աղջիկ  բերել,  բայցանդրդվելի սիրահարի սիրո համար սահմաններ ու խոչընդոտներ չկան.«Չըկայ նըման գեմ ԱշայինՁայնն պիւլպիւլ, ձայնն ղումրի»2։
 Իր Աշան չքնաղ է ամենքից, չունի հավասարը ողջ աշխարհում։
  Հոր և մոր բարեպաշտ  որդին,  որ  երբեք  ծնողների  խոսքը  չէր  հակաճառել,  այսօր  դեմ  է  դուրս  գալիսծնողներին, հասարակությանն ու ասում մորը, որ առանց Աշայի չի կարող ապրել.«Ա՜յ իմ մարիկ, ես քեզ ծառայ,Զկաթդ որ կերայ, հալալ արայ,Զխելքս առին ու խև եղայ,Յիսնէ ի քեզ այլ ճար չըկայ»3։
 Եթե Հովհաննեսի մայրը համոզում է տղային, հորդորում խոսքերով, աղաչանքներով, ապա Աշայի դատավոր հայրը անողոք ծեծում է աղջկան նրա սիրո համար.«Թ'այսօր ծեծեց իմ հայր ղատինԷ՞ր կու սիրես զհայուն որդին»4։
 Աշան պատմում է Հովհաննեսին կատարվածի մասին և ասում, որ եթե  Հովհաննեսն ուզում է իր «ծոցին տէր» լինել, պետք է մտնի մզկիթ և դավանափոխ լինի։
 Սիրահար  պատանին,  ով  քիչ  առաջ  դեմ  էր  գնացել  հարազատ  ծնողներին,ցնցվում է աղջկա առաջարկից։
  Ինչքան էլ Թլկուրանցին երկում գովերգում է սերն ուսիրո  ուժը,  այնուամենայնիվ  հավատն  ու  կրոնն  ավելի  վեր  է  դասում։
   Հովհաննեսըպատրաստ  է  սիրել  մուսուլման  աղջկա,  բայց  երբեք  ու  ոչ  մի  պատրվակով  դավանափոխ չի լինի.«Աշա՜յ, սէրդ ինձ հարամ լինայ»5։
 Առանց  փոքր  ինչ  մտածելու  նա  պատրաստ  է  հրաժարվել  իր  սիրուց  հանուն  իրհավատի։
  Բայց այնուամենայնիվ սերը հաղթանակ է տանում։
  Աշան, տեսնելով քրիստոնյա երիտասարդի աներեր հավատի ուժը, ինքն է որոշում դավանափոխ լինել հանուն իրենց սիրո.«Գնա շինէ եկեղեցի,1 Հովհաննես Թլկուրանցի, էջ 227։
 2 Նույն տեղում, էջ 228։
 3 Նույն տեղում։
 4 Նույն տեղում։
 5 Նույն տեղում, էջ 229։
 Որ գամ մտնում կոշկովս ի ներս,Զպսակ դնեն, զմեզ օրհնեն,Թող քո սրտին կամքն լինայ»1։
 Սերը,  որ  Հովհաննես  Թլկուրանցու  տաղերում  նմանվում  է  դրախտի,  ծաղկի,«արևնման  արեգակունքի»,  «ՅովհաննԷս  եւ  Աշայ»  պոեմում  չի  ճանաչում  ո՛չ  կրոնական,  ո՛չ  ազգային  սահմաններ,  հանկարծակի  տիրում  է  մարդկային  սրտերին  և  անտարակույս հաղթանակ տանում։
 Եթե Հովհաննեսի կերպարում մենք տեսնում ենք միամիտ սիրահարի, ապա Աշային  Թլկուրանցին  պատկերում  է  որպես  խորամանկ  կին։
   Նա  իր  «բարակ  մեջքով»  և«պիւլպիւլ  ձայնով՚  գերում  է  տղային  ու  խնձոր  ձգում  Հովհաննեսին։
   Իսկ  երբ  տղանուշադրություն  չի  դարձնում,  աղջիկը  չի  հուսահատվում  ու  երկրորդ  խնձորն  է  գցում,որը  միամիտ  տղան  վերցնում  է։
   Աշան  փորձում  է  նաև  դավանափոխ  անել  Հովհաննեսին`  ասելով,  որ  դա  իրենց  սիրո  կայացման  միակ  ճանապարհն  է,  բայց  սիրելիինկորցնելու  վտանգին  առերեսվելուն  պես  մոռանում  է  իր  խոսքն  ու  որոշում  ամուսնանալ հայկական եկեղեցում։
 Սիրո տաղերգու Հովհաննես Թլկուրանցին, ծնված լինելով XlV դ., մի քանի հարյուրամյակով  առաջ  ընկավ  իր  ժամանակակիցներից  և  հյուսեց  սիրո  այնպիսի  երկեր,որոնք արդիական են նաև այսօր։
 Աստղիկ ՍողոյանՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԼԿՈՒՐԱՆՑԻՆ ՍԻՐՈ ՏԱՂԵՐԳՈՒ. «ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԵՒ ԱՇԱՅ» ՊՈԵՄԸԲանալի բառեր՝ Հովհաննես Թլկուրանցի, վերածնունդ, XlV դարի տաղերգու, կնոջգեղեցկություն, «ՅովհաննԷս և Աշայ», «Միւսիւրման» աղջիկ, հայ երիտասարդ, սեր։

Հայ  տաղերգու  Հովհաննես  Թլկուրանցին սիրո մասին տաղեր  է գրել  XlV  դ.,  երբ գրականությունը գտնվում էր եկեղեցու ազդեցության տակ։
  Լիրիկական պոեմները միայն Աստծո մասին  էին,  իսկ  Թլկուրանցու  տաղերը,  ով  ապրում  էր  միջնադարում,  հարուստ  են  զգացմունքներով։
   Տաղերի  հերոսուհին  շատ  գեղեցիկ  է,  նրա  մարմինը  նման  է  սպիտակ  վարդի,  երեսը  նման է լուսնի, իսկ ժպիտը ճերմակ է ինչպես մարգարիտը։
   Բանաստեղծի  քնարերգության  ադամանդը  «ՅովհաննԷս  եւ  Աշայ»  պոեմն  է,  որտեղ  պատմվում է հայ երիտասարդի և մուսուլման աղջկա սիրո մասին։
  Սա մեծ զգացմունքի գեղեցիկ  նկարագրություն  է,  որը  կարող  է  հաղթել  ամեն  ինչ,  անգամ  եթե  սիրահարները  պատկանում են տարբեր կրոնների և ազգությունների։
