ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ *Arg'-«ՍՊԻՏԱԿ» ԵՎ *Rēmo-«ՍԵՎ» ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՄԲՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱՍԿԱԿԱՆ ՏԵՂԱՆՎԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ1Արմեն  Պետրոսյանը  «Արամի  առասպելը  հնդեվրոպական  առասպելաբանությանհամատեքստում և հայոց ազգածնման խնդիրը»2 մենագրության մեջ առաջին անգամհամեմատական  լայն  ու  ընդհանուր  տեսադաշտի  վրա  անց  է  կացրել  հայկական  միհնավանդ  առասպելի  ինչպես  հնդեվրոպական  (հունական,  մեյոնիական,  իռլանդական,  հնդկական,  իրանական,  գերմանական,  հռոմեական,  փոքրասիական  ևն),  այնպես  էլ  ոչ  հնդեվրոպական  (խուռիական,  ուրարտական,  միջագետքյան,  կովկասյանևն) զուգահեռներ։
 Հեղինակը  վերականգնել  է  Արամի  առասպելաբանական  սյուժեի  նախատիպը,որտեղ *Rēmo-«սև» անունով դյուցազնը հակադրված է *Arg՚- «սպիտակ» հերոսին։
  Այսզույգ  հակադիր  սև  ու  սպիտակ  կերպարների  անվանական  արմատները,  հաճախ  համանման սյուժեների հետ առնչված, հեղինակն արտացոլված է գտնում Բալկաններում,Փոքր  Ասիայում,  Հայկական  լեռնաշխարհում,  Կովկասում,  Արևելյան  ու  ԱրևմտյանԵվրոպայում, Միջագետքում, Իրանում, Հնդկաստանում  և այլուր, որով ցույց է տրվում,որ  այդ  առասպելը  վաղնջական  ժամանակներից  իսկ  տարածված  ու  տեղայնացված  էեղել ոչ միայն հնդեվրոպական ժողովուրդների, այլև հնում նրանց հետ տարբեր առնչություններ ունեցող ոչ հնդեվրոպական ցեղերի բնակված տարածքներում։
 Մեր  հոդվածի  նպատակն  է  օգտագործելով  վերոհիշյալ  առասպելաբանականսյուժեի  նախատիպը  կասկական  ցեղերի  բնակության  տարածքում  հիշատակվողտեղանուններում  գտնել  հ-ե  *  Arg՚-  «սպիտակ»  և  Rēmo-«սև»  կազմությամբ  տեղանուններ։
  Իսկ առասպելի կերպարների, սյուժեների և այլնի հայտնաբերումը և վերհանումը հետագա ուսումնասիրության թեմա է։
 Կասկական ցեղերի հոգևոր մշակույթը, որի միակ աղբյուրը տեղանունները, անձնանունները և դիցանուններն են, թույլ են տալիս վերականգնել այս ցեղերի նախնական հոգևոր պատկերացումները։
 Հայտնի է, որ այն տեղանունները, որոնք վերջանում են –iya և –uwa վերջածանցներով, չեն հանդիսանում էթնիկական ցուցիչ, իսկ –ška վերջածանցը, թվում է, ավելի կոնկրետ պատկանելություն է ցույց տալիս, օրինակ, Tatiška, Duduška, Munišga, Karikurišga,Zianteška, անգամ Kaška։
  Խեթական շրջանի Փոքր Ասիայի հյուսիսային տեղանուններումհաճախ է հանդիպում նաև -ura մասնիկը, օրինակ, Gazziura, Tiliura, Urauna և այլն։
  Այսմասնիկը խաթագետները ստուգաբանում են որպես «1. գարուն, 2. շատրվան»3։
 1 Հեղինակը երախտագիտությունն է հայտնում Ալ. Կասիանին (Ռուսական հումանիտար հետազոտությունների ինստիտուտ, ՌԴ) ՝ գրականություն տրամադրելու և արժեքավոր մի շարք դիտողություններ կատարելու համար։
 2  Պետրոսյան  Ա.,  Արամի  առասպելը  հնդեվրոպական  առասպելաբանության  համատեքստում  և  հայոց ազգածնման խնդիրը, Երևան, 1997։
  http։
 //armscoop.com/wp-content/uploads/2011/06/Arami-Araspel1.pdf. http։
 //colchianstudies.files.wordpress.com/2010/11/singer__kaska__phasis_20071.pdf.Ինչ  վերաբերում  է  կասկական  անձնանուններին,  այստեղ,  ինչպես  Ի.  Զինգերն  էմատնանշում, գործ ունենք որոշ խնդիրների հետ.ա)   կասկերի անվան տակ հաճախ հանդես է գալիս ոչ թե բուն էթնիկական ընդհանրություն, այլ էթնոմշակութային առումով միմյանց  մոտ կանգնած ժողովուրդների խմբեր։
 բ)   Խեթական  աղբյուրներում  հյուսիսային  շրջանների  վերաբերյալ  հանդիպումեն  այնպիսի  անձնանուններ,  որոնք  պարունակում  են  էթնոլեզվաբանականայլ տարրեր, օրինակ, Kaškaili, որտեղ –aili վերջածանցը խեթերենում պատկանելություն ցույց տվող վերջածանց է1, ինչպես նաև Kaškamuwa, որտեղ – uwa-ն տիպիկ լուվիական վերջածանց է։
 Դա  կարող  է  վկայել  միայն  մի  բանի  մասին,  որ  կասկական  ցեղերի  բնակությանտարածքում եղել է հ-ե տարր. թե հ-ե կոնկրետ ինչ լեզվակիրներ են եղել այդ տարածքում, ապագա ուսումնասիրության հարց է։
 Ի.  Զինգերը  առանձնացնում  է  նաև  խաթական  և  կասկական  դիցանուններիմերձավորությունը։
 Որոշ  ծեսերում  նկարագրվում  է,  որ  Կասկա  երկրի  աստվածները  դիտվում  էինորպես  թշնամի  երկրի  աստվածներ,  որոնք  պայքարում  էին  Խաթթիի  աստվածներիդեմ։
   Մի  ծեսում  նշվում  է,  որ  կասկերը  շրջափակեցին  Խաթթի  երկրի  աստվածներին՝Zithariya-ին,  Արիննա  քաղաքի  Արևի  աստծուն,  Ներիկ  քաղաքի  Ամպրոպի  աստծուն,Ամպրոպի  աստծուն  և  պահապան  աստված  Տելեպինուին։
   Zithariya  աստվածը,  որըկասկերի  գլխավոր  աստվածն  էր,  ծագում  է  հյուսիսային  Zithara  քաղաքից,  որտեղվերջինիս  պաշտամունքային  ատրիբուտներից  էր  KUŠkurša-ն՝  ոչխարի  բրդից  պատրաստվախ ինչ-որ բան։
 Հունական  Ոսկե  գեղմի  խեթական  (խաթա-կասկակա՞ն)  համարժեքի  և  հայկական ավանդույթներում դրանց արտացոլումների մասին մանրամասն անդրադարձել էՀ. Մարտիրոսյանը։
  Իր հոդվածում նա իրավամբ գտնում է, որ զոհաբերվող կենդանումորթին,  որ  կախվում  էր  ծառից,  մեծ  նշանակություն  է  ունեցել  ինչպես  Հայկականլեռնաշխարհի  հյուսիսային  տարածքներում,  այնպես  էլ  խեթական  ու  կովկասյանծիսական համակարգերում։
  Ակնհայտ է, որ քննվող ծեսը հնում կենտրոնացած է եղելհիմնականում Սև ծովի շրջապատում` դրանից հյուսիս, արևելք և հարավ, և ընդգրկելէ նաև վիշապաքարերի ամենամեծ կուտակումներից մեկը ` Տայքի/Ճորոխի օջախը2 ։
 Խեթական պաշտամունքային համակարգում կարևոր տեղ է գրավում հունականաղբյուրների ἀσκός-ի և Ոսկե գեղմի համարժեքը ` kurša-, kurši- c. «(ոչխարի կամ այծի)մորթի,  գեղմ.  մորթու  պարկ»-ը։
   Այն  կախվում  է  eįa-  մշտադալար  ծառից  (հավանաբար`  «կենի,  գեղձի,  լատ.՝  taxus»)  և  հանդես  է  գալիս  որպես  աստվածացվող  ֆետիշկամ  թալիսման,  առատության  եղջյուրի  մի  յուրատեսակ  համարժեք`  լի  բարիքով  (ոչխարի  ճարպ  ևն)  ու  մաղթանքներով,  որի  առջև  զոհաբերություններ  են  կատարվում։
 Այս  արքայական  գեղմը  գարնանային  ու  աշնանային  մեծ  տոների  երթերի  ժամանակտեղից տեղ է տարվել` բնության բարեբերությունը խթանելու նպատակով3։
  Տեսակետէ առաջ քաշվել, որ հայերեն «կաշի» բառը ծագում է խեթերեն Kurša ձևից4։
 1  URUni-ši-li(IBoT  1.36 iii 64), na-a-ši-li  (KBo  5.11  i  3),  ne-eš-[u]m!-ni-[li]  (VBoT  2, 24) և ka-ni-šu-um-ni-l[i](KUB  41.14,  8),  երկիրը  Nešite,  Neša  /  Kaniš  Kloekhorst  A.,  Etymological  Dictionary  of  the  Hittite  InheritedLexicon (= Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 5), Leiden-Boston, 2008, 008, 3. http։
 //www.kloek2  Մարտիրոսյան  Հ.,  Լեռնային  ակունքի  ֆառնը,  Արշալույսի  դիցուհին  և  գլխի  ու  մորթու  զոհածեսըվիշապակոթողների իմաստաբանական հենքում (տպագրության մեջ է)։
 3 Նույն տեղում, էջ 31։
 4 Նույն տեղում։
 Կասկերի և խաթերի դիցարանների առկա նմանությունները և նույնություններըմասնագետներին հանգեցրել են այն գաղափարին, որ կասկական դիցարանը խաթական  դիցարանի  տեղական  տարբերակն  է։
   Խաթա-կասկական  առկա  նմանությունները  հանդիպում  են  հիմնականում  տեղանունների  և  դիցանունների  ստուգաբանություններից։
  Դեռևս 1961 թ. Գ. Գեորգաձեն հանգել է այն եզրակացության, որ կասկերը խաթական ցեղերի մեկուսացած, տեղայնացված  մի տարբերակն են և հյուսիսումեն  հանգրվանել  խեթերի  կողմից  կազմակերպվող  նվաճողական  արշավանքներիժամանակ։
   Մերձսևծովյան  շրջաններում  մեծ  են  տեղական  բնակչության  հետքերը,որոնք,  ինչպես  պատմական  փորձն  է  ցույց  տվել,  ձուլվել  են  նոր՝  եկվոր  բնակչությանմեջ և ձևավորել որակապես նոր, խառը մշակույթ1։
 Ինչպես  Ի.  Զինգերն  է  նշում,  խաթերի  և  կասկերի  միջև  հարաբերություններըպետք  է  դիտարկել  հենց  այս  դիրքերից,  այսինքն,  խաթերը  բնակվել  են  առավել  բերքառատ գետային հովիտներում և ունեցել են իրենց քաղաքական կենտրոնները՝ Խաթուսասը  և  Զալպան,  և  ձուլվել  են  խեթերին։
   Իսկ  մեկուսացած,  լեռնային  շրջաններիբնակչությունը մեզ հայտնի է կասկեր անվամբ։
  Մենք ևս կիսում ենք այս տեսակետը։
 Որտեղով  է  պետք  սահման  անցկացնել  խաթերի  և  մյուս  էթնիկական  խմբերիմշակութային արեալների միջև։
 Մուրսիլիս  Բ-ի  կառավարման  ժամանակաշրջանում  Կասկերի  երկրի  և  Խաթիիմիջև  սահմանը  անցնում  էր  Կումեսմահա  երկրով։
   Դուրմիտայից  արևելք  ընկած  տարածքներում  ևս  հիշատակվում  են  կասկական  երկրներ,  որոնք  զբաղեցնում  էին  Ասխարպա  լեռների  շրջանը  և  դրանով  իսկ  փակում  Պալա  երկիր  տանող  ճանապարհը։
 Վ.  Խաչատրյանը  առաջարկում  է  այս  տարածաշրջանում  փնտրել  կասկական  Ցիխարիա երկիրը, որը զբաղեցնում էր Տարիկարիմու լեռների շրջանը2։
 Խեթական  տեքստերում  հիշատակվում  է  Kumanišmaḫ  կամ  Կումեսմահա  երկիրըև  Kumušmaĥ  գետը։
   Վերջինս  իր  անունը  ստացել  է  կազմությամբ  մոտ  Kumanišmaḫերկրից,  որը  և  Ա.  ֆոն  Շուլերը  և  Կատալոգը  տեղադրում  են  Կասկերի  երկրում3։
   Այսերկրում  հիշատակվում  է  Ամպրոպի  աստված  Malita-ն։
   Մեր  կարծիքով,  Kumušmaĥգետանունը վկայություն է տարածաշրջանում հ-ե բնակչության առկայության։
 Այսպես,  Արածանիի  գետանվան  Արծանիա  ձևը  (հմմտ.  *arg'  -  )  հայտնի  է  արդենIX դարից, կիրառվելով գետի ստորին հոսանքների համար։
  Եփրատի վերին հոսանքները  խեթական  արձանագրություններում  կոչվում  են  Mala,  որը  թերևս  համապատասխանում  է  ուրարտերեն  Մելիա,  հունարեն  Մելաս  անվանումներին։
   Այս  անուններն ակնհայտորեն համադրելի են հ-ե *mel- «սև, մուգ գույն» արմատի հետ, որով  ևպարզորոշ  բացատրվում  է  Եփրատի  և  Արածանու  համադրությունը  համապատասխանաբար  «սև»  և  «սպիտակ»4։
   Հմմտ.  Մեղ,  Մեղրագետ,  Մեղտի  անվանումներնԱրածանու ավազանում, որոնք հասնում են մինչև Մալաթիա։
 Ա.  ֆոն  Շուլերն  իր  մենագրության  մեջ  առանձին  ենթագլխում  թվարկում  է  կասկական տեղանունները, որտեղից առանձնացնում ենք -*mali- կազմությամբ տեղանունները։
 Maliuha հիշատակվում է մեկ անգամ։
  Այստեղ պատշվում էին Harpiš-ի Ḫalmašuiz-ը,Maliluhai–ի Ḫatepiša-ն, Karahna-ի KAL-ը, Tawiniaya5- ի Šauška-ն և Telepinu-ն, Ḫakmišի Ḫuzziya-ն6։
 namen der hethitischen Texte, Wiesbaden, 1978, p. 222. (այսուհետ՝ RGTC 06)4 Պետրոսյան Ա., էջ 130, 131։
 6 Նույն տեղում, էջ 256։
  Gessell van B., Onomasticon of the Hittite Pantheon, Leiden, 1998, p. 77-79.Թվարկված տեղանուններից և դիացանուններից շատերը ունեն խաթական (եթեոչ կասկական) ծագում։
 DḪatepiša աստվածը նույնն է, ինչ  DḪalipinu-ն (խաթերենում արական  -l- իգականում դառնում է -t-)  URU Ḫalenzuwa /  URU Ḫatenzuwa։
  Խաթերենում մեր կարծիքով, այսդիցանունը  ևս  ցույց  է  տալիս  խաթա-կասկական  ընդհանուր  աստվածություններունենալու  հանգամանքը։
   Դիցանվան  երկրորդ  մասը՝  pinu-ն,  նույնն  է  ինչ  Tele-pinuերկրորդ  բաղադրիչը,  որը  նշանակում  է  «որդի»։
   *Aštan=un  te=pinu  «Արևի  դիցուհուորդի»,  DIštanu  DPalatappinu  «Ištanu  palate–pinu»  Ištanu  և  նրա  որդին»1։
   Իսկ  առաջինմասը՝  Ḫate-ն,  նույնն  է  ինչ  խաթ  էթնիկական  միավորը,  որով  և  հետագայում  կոչվեցողջ Խեթական թագավորությունը՝ Խաթթի։
 Քննվող  տեղանվան՝  Maliluha-ի,  երկրորդ  բաղադրիչը՝  uha-ն,  խեթական  տեղանվանական  վերջածանց  է  (հմմտ.  Սամուխա2  և  այլ),  իսկ  առաջին  մասը՝  Malil  >  *mel«սև, մուգ գույն» կազմությունն է։
 Malimaliya-ն  կրկնակ  կազմությամբ  լեռնանուն  է,  տեղադրվում  է  Tahniwara-իճանապարհին։
  Կոռնելիուսը նույնացնում է Mama daĝ-ի հետ3։
 Խեթական  տեքստերում  հիշատակվում  է  կասկերի  երկրի  տարածքին  առնչվողKinar երկիրը4, որի տարածքում հիշատակվում է Maliwata երկիրը։
 Ի  հակադրություն  հ-ե  *mel-«սև,  մուգ  գույն»  արմատով  կազմությամբ  հ-ե  դիցաբանական  ընկալումներին,  պետք  է  ունենանք  նաև  «սպիտակ»  կազմությամբ  տեղանուն(ներ)՝ որպես երկմիասնական հ-ե պատկերացման արդյունք, որը կվկայի կասկերի հարևանությամբ հ-ե բնակչության առկայությունը։
 Հայկական  դիցաբանության  և  վաղնջական  պատմության  մեջ  Ա.  Պետրոսյանըառանձնացրել է այդ «սպիտակ» կազմությամբ հ-ե տեղանունները և կերպարներին, ևդրանք  բխեցնում  է  հ-ե  *arg  «սպիտակ»  արմատից,  դրանից  բխեցնելով  Արամ,Արծանիա և այլն անունները։
 Հնդեվրոպական Արամ, Արիմ, Արմ- ձևերը ծագում են * rēmo-ից, որը  միայն որոշլեզուներում  է  հետագայում  ստացել  նախաձայն  ա-ն  (հմմտ.  հին  հնդ.  Ռամա,  որը  չէրկարող  ծագել  Արամ  ձևից),  իսկ  *  rēmo-ի  և  *arg'-ի  հակադրությունը  պարզորոշհնդեվրոպական է։
  Հնդեվրոպական * rēmo-ն ածանցյալ կազմություն է, * rē- արմատովև *-mo- ածանցով, որը հնդեվրոպական առասպելաբանության տվյալներով իմաստավորվում է որպես «մուգ, սև», հակադրված *arg'- «սպիտակին»5։
  Մեր կարծիքով, հ-ե*arg «սպիտակ» արմատից կարելի է բխեցնել կասկական Armariha և  Ḫakmiš–ի Armeերկրանունները6։
   Այսպիսով,  հնարավոր  է  կասկական  բնակության  տարածքներումհայտնաբերել հ-ե կազմությամբ տեղանուններ և դիցանուններ։
 Որոշ մասնագետներ առանձնացնում են գենետիկական ազգակցություն Կենտրոնական Փոքր Ասիայից մինչև Պոնտոս բնակված ցեղերի միջև։
  Հնարավոր է նաև մշակութային  շփում  խաթերի  և  խուրիների  միջև։
   Այսպես,  խաթերի  և  խուրիների  գլխավոր աստվածների անունները և պաշտամունքները ցուցաբերում են ազդվածություն՝խաթերի լուսինի աստված Kašku-խուր. Kušuh, խաթական Šimešu – խուր. Šimegi։
 74), Netherlands, 2004, p. 143. (այսուհետ՝ HWHT)2 Սամուխա տեղանվան համար առաջարկվել է խաթական ստուգաբանություն։
   URU Šamuḫa (*ša–muḫ– a; խաթ. . muḫ «ոչխար?»), տե՛ս HWHT, p. 238. 4 Նուն տեղում, էջ 209, 258։
 5 Պետրոսյան Ա., էջ 122։
 Կասկերի  ցեղամիությունից  արևելք  տեղադրվում  է  Հայասսա-Ազզի  ցեղամիությունը։
   Հուկկանայի  և  Սուպիլուլիումայի  միջև  կնքված  պայմանագրում  Հայասայիգլխավոր  աստվածը  գրված  է  DU.GUR  գաղափարագրով,  որը,  ըստ  Ի.  Զինգերի  և  Է.Ֆորրերի,  համապատասխանում  է  խաթական  Šulinkate  աստծուն։
   Ինչպես  արդեննշվել է, Հալիսից հարավ առանձնացվել է նաև Tarumu-ի հիշատակությունը, որը համապատասխանում  է  խաթ.  Taru-ին։
   Եթե  Հայասայում  առանձացվում  է  խաթականսուբստրատ, ապա խաթական ցեղերի տարածվածությունը  ընդարձակվում է Սև ծովի առափնյա շրջաններում։
 Բենիկ ՎարդանյանՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ *Arg'-«ՍՊԻՏԱԿ» ԵՎ *Rēmo-«ՍԵՎ» ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՄԲ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱՍԿԱԿԱՆ ՏԵՂԱՆՎԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ Դուրմիտա, Կումանիշմահ, խաթեր, խեթեր, կասկեր, խեթականարձանագրություն, կասկական ցեղեր, * Arg'-«սպիտակ» և *Rēmo-«սև», kurša-կաշի ։

Խեթական տերության հյուսիսային և հյուսիսարևելյան գավառներում հիշատակվող կասկական տեղանուններում առկա են հ-ե արմատներով կազմված տեղանունները։
  Հ-ե առասպելներին  բնորոշ  հակադրությունը  արտահայտվում  է  *Arg'-«սպիտակ»  և  *Rēmo-«սև»  կազմությամբ  տեղանուններում և  անձնանուններում, որտեղ  «սպիտակ»  հերոսը  հակադրվում է «սև»  հերոսին։
  Կասկական այդ տեղանուններից են. *arg «սպիտակ»՝ Armariha և Ḫakmiš-ի Arme երկրանունները, *mel-«սև»՝ Maliluha, *rēmo-«սև»՝ Tika-rama, Hadupi-rama և այլն։
  Հնարավոր է նաև  մշակութային  շփում  խաթերի  և  խուրիների  միջև։
   Այսպես,  խաթերի  և  խուրիների  գլխավոր  աստվածների  անունները  և  պաշտամունքները  ցուցաբերում  են  ազդվածություն՝  խաթերի  լուսնի աստված Kašku - խուր. Kušuh, խաթական Šimešu – խուր. Šimegi։
   Հ-ե  *Arg'-«սպիտակ»  և  *Rēmo-«սև»  կազմությամբ  կասկական  տեղանուններն  են՝  *arg  «սպիտակ»՝ Armariha և Ḫakmiš-ի Arme երկրանունները, *mel-«սև»՝ Maliluha։
  Հնարավոր է նաև  խաթա-խուրրիական մերձակցություն։
