Կազմակերպությունը բաղկացած է անհատներից, ուստի նրանց եւ՛ վարքագիծը, եւ՛ փոխհարաբերությունները իրենց ազդեցությունն են ունենում կազմակերպական վարքագծի մյուս մակարդակների վրա՝ լինի դա կազմակերպությունում խմբերի դրսեւորած վարքագիծը, առաջնորդությունը կամ կորպորատիվ մշակույթը։
   Այսինքն, անհատական վարքագծի առանձնահատկությունների իմացությունը հանդիսանում է կարեւոր գործիք, որն օգնում է կառավարչին հասկանալ ինչպես են մարդիկ իրենց դրսեւորում եւ ինչպես են հարաբերվում այլ մարդկանց հետ։
   Կազմակերպությունում անհատական վարքագծի ուսումնասիրման սկզբնակետը համարվում է անհատը, ով փոխազդեցության միջոցով ազդելով կազմակերպության այլ անհատների վրա, ազդում է նաեւ այն բանի վրա, թե ինչպես են անհատները ընկալում իրենց եւ, հետեւաբար, ինչ չափով են անհատները կազմակերպությունում դառնում դրա3ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կան կամ բացասական ուժ։
   Օրինակ, անհատական տարբերությունները կարող են հանգեցնել անհատների միջեւ թշնամանքի, ինչը կկանխի արդյունավետ թիմերի ստեղծումը, մինչդեռ տարբեր անհատականությունների ճիշտ համադրությունը կնպաստի այդպիսի թիմերի ստեղծմանը։
   Այս առումով առանցքային գործոն է այն, թե ինչպես են անհատներն ընկալում իրենց՝ կազմակերպությունում։
   Սա հատկապես վերաբերում է ինքնահարգանքին եւ ինքնաարդյունավետությանը։
  Ինքնահարգանքը անհատի՝ իր արժանիքների գնահատումն է։
  Դա, ըստ էության, արտացոլում է, թե անհատը որքան լավ է զգում իրեն կազմակերպությունում։
   Ակնհայտ է, որ եթե մարդը ունի բարձր ինքնագնահատական, ապա նա ավելի ինքնավստահ է, չնայած որ միշտ էլ կա ինքնագնահատականի ուռճացման վտանգ, երբ սեփական արժանիքների մասին անձնական ընկալումը չի համընկնում այդ արժանիքների մասին կազմակերպության ընկալման հետ։
   Այնուամենայնիվ, դրական ինքնագնահատականի շնորհիվ անհատը կարող է դրական դիրքեր զբաղեցնել կազմակերպությունում, եւ դա կազդի է նրա մոտիվացիայի, հաճախելիության եւ սթրեսը հաղթահարելու ունակության վրա։
   Կազմակերպության համար ավելի լուրջ խնդիր է ցածր ինքնագնահատականը, ինչը կարող է հանգեցնել կազմակերպության հետ կապված հարցերի բացասական ընկալմանը եւ կազմակերպության համար անհատի դերի կարեւորությանը։
  Ինքնարդյունավետությունը կապված է ինքնագնահատականի հետ, քանի որ դա վերաբերում է անհատի՝ առաջադրանքը կատարելու ունակության ընկալմանը։
   Այսպիսով, ինչպես նկատում ենք, ընկալումը խիստ կարեւոր գործոն է անհատական վարքագծի ցուցաբերման հարցում, ինչպես կազմակերպության ներսում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։
  Ինչպես գիտենք, մարդիկ շրջակա աշխարհն ընկալում են 5 զգայարանների միջոցով՝ համի, հոտի, տեսողության, լսողության եւ շոշափելիքի։
   Վերջիններս ունեն ֆիզիկական սահմանափակումներ, որոնք պաշտպանում են գերտեղեկատվությունից։
  Ընկալումը հանդիսանում է իմացաբանական գործընթաց, որի միջոցով անհատը ճանաչում է շրջակա միջավայրը, առանձնահատուկ կերպով մեկնաբանում է իրավիճակը եւ ձեւավորում պատասխան վարքագիծ (տե՛ս գծապատկեր 1)։
  4ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ընկալումը (ըմբռնում) (լատ.՝ perceptio` պերցեպցիա), տեղեկատվության ընդունման եւ վերափոխման գործընթաց է, որն օգնում է անձին ըմբռնել իրականությունը եւ կողմնորոշվել տարբեր իրավիճակներում։
   Ընկալման միջոցով անձը նշանակություն է տալիս շրջակա միջավայրի տարրերին եւ երեւույթներին։
   Ընկալվող աշխարհը իրականության զգայական արտացոլումն է։
   Պետք է նշել, որ ընկալման մեջ առանձնահատուկ դեր է խաղում ցանկությունը ընկալելու այս կամ այն խթանը, այն ընկալելու անհրաժեշտության գիտակցումը։
   Խթանը ցանկացած իրադարձությունը, առարկան, պատկերը, հասկացությունն է, այն ամենը, ինչը փոխազդում է անձի հետ այնպես, որ վերջինիս վարքագիծը նկատելիորեն փոփոխվում է Արտաքին միջավայր Կազմակերպության ներքին միջավայր արժեքային կողմնորոշում դիրքորոշում անհատ մոտիվացիա Իրավիճակի պատկերը ընկալում սովորելու ունակություն անհատական վարքագիծ ունակություններ, հմտություններ Գծապատկեր 1. Անհատական վարքագծի վրա ազդող հիմնական փոփոխականները [1, с. 36] Ընկալման հիմնական առանձնահատկություններն են [2, с. 31].  Առարկայնությունը. իրական կյանքի օբյեկտները եւ երեւույթները կոնկրետ առարկաների ձեւով արտացոլելու ունակությունը։
  Ընդ որում առարկայնությունը ընկալման բնածին հատկություն չէ։
   Վերջինիս ծագումը եւ կատարելագործումը կատարվում է օնտոգենեզում՝ սկսած անձի կյանքի առաջին տարուց։
   Այն ձեւա5ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վորվում է շարժումների հիման վրա, որոնք ապահովում են առարկայի կապը, շփումը երեխայի հետ։
   Այդպիսի շարժումներ են ձեռքերի շարժումներն առարկաները շոշափելիս, աչքերինը՝ հայացքով հետեւելիս, ձայն լսելով կամ հոտ զգալով՝ մենք կատարում ենք կողմնորոշիչ շարժումներ գրգռիչի աղբյուրի նկատմամբ։
   Սակայն դրանք հաճախ չեն գիտակցվում մարդու կողմից։
  Կառուցվածքայնության էությունն այն է, որ իրական կյանքում հանդիպած երեւույթներն ու իրերը ընկալման միջոցով հասնում են մեր գիտակցությանը ամբողջացած ու համակարգված, օրինակ՝ երաժշտություն լսող մարդը հասկանում է մեղեդին, այսինքն դրա իմաստային կառուցվածքը, այլ ոչ թե տվյալ պահին հնչած առանձին նոտաները։
  Ակտիվությունը նշանակում է, որ որոշակի պահի մարդը կենտրոնացած է մեկ խթանի կամ խթանների խմբի վրա, իսկ իրական կյանքի մյուս օբյեկտները չեն կարեւորվում գիտակցության մեջ։
  Ապերցեպտիվությունը նշանակում է, որ ընկալումը կախված է ոչ միայն արտաքին գրգռիչի բնույթից, այլ նաեւ հենց սուբյեկտից։
   Սա նշանակում է, որ ընկալման վրա մեծ ազդեցություն են թողնում մարդու նախկին փորձը, գիտելիքները։
   Հենց դա է պատճառը, որ միեւնույն առարկան տարբեր կերպ է ընկալվում տարբեր մարդկանց կողմից։
  Իրավիճակային ազդեցությունը մարդկանց արձագանքն է արտաքին գրգռիչներին, կախված է դրանց բնույթից։
   Գլխավոր խնդիրն այստեղ էական իրավիճակային ազդակները ոչ էականից տարբերելն է։
  Իմաստալիությունը սերտորեն կապված է մարդու մտածողության եւ լեզվի հետ։
  Հաստատունությունը առարկայի որոշակի հատկանիշների համեմատական կայունությունն է ընկալման պայմանների փոփոխության դեպքում։
   Այս հատկությունը որոշակի չափով դրսեւորվում է առարկայի ձեւի, չափի, գույնի, մեծության տեսողական ընկալման դեպքում։
  6ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ընկալման բոլոր առանձնահատկությունների միջեւ առկա է ֆունկցիոնալ նմանություն։
   Եթե ընկալումը չունենար այսպիսի հատկություններ, ապա շրջակա միջավայրին մեր հարմարվողականության հնարավորությունը կլիներ անհամեմատ ցածր։
   Ընկալման այսպիսի կազմակերպվածությունը թույլ է տալիս ադեկվատ հարաբերվել շրջակա միջավայրի հետ։
   Ընկալման առանձնահատկությունները բնածին չեն եւ զարգանում են մարդու կյանքի ընթացքում։
  Ընկալումը մեծամասամբ կախված է անձի առանձնահատկություններից։
   Մարդու գիտելիքները, հետաքրքրությունները, դիրքորոշումները, հուզականությունը ազդում են օբյեկտիվ իրականության վրա։
   Քանի որ մարդիկ տարբերվում են իրենց անհատականությամբ, ուստի կարելի է ասել, որ գոյություն ունեն ընկալման անհատական տարբերություններ։
   Դա պայմանավորված է նրանով, թե մարդիկ ինչպես են ընտրում ու կազմակերպում հուզական մակարդակով ընկալված տեղեկատվությունը։
  Ընկալման գործընթացի վրա ազդում են մի շարք արտաքին ու ներքին գործոններ։
   Արտաքին գործոնները կապված են զգայարանների հետ, իսկ ներքին գործոնները՝ ընկալող անձի։
  Արտաքին գործոնների թվին են դասվում ընտրության վրա ազդող հետեւյալ գործոնները.  Չափը. ինչքան մեծ է արտաքին գործոնը, այնքան այն ընկալելն ավելի հեշտ է։
   Շարժումը. շարժվող մարմինն արագ ընկալվելու ավելի մեծ հավանականություն ունի։
   Լարվածությունը (ինտենսիվություն), օրինակ՝ վառ լույսը, բարձր ձայնը եւ այլն,  Հակադրությունը, միմյանց հակադիր գործոններն ավելի ընկալելի են, օրինակ՝ միջինից բարձր հասակ ունեցող մարդու հասակն ավելի ակնառու է ցածրահասակի կողքին։
   Կրկնությունը. նույն գործոնի անընդհատ կրկնությունը հանգեցնում է դրա ավելի արագ ընկալմանը, օրինակ՝ գովազդը, որտեղ անընդհատ կրկնվում է հիմնական գաղափարը, եւ գովազդային հոլովակն ինքնին, որը պարբերաբար կրկնվում է։
   Նոր եւ ճանաչելի լինելը. ավելի արագ ուշադրություն են գրավում կա՛մ նոր, կա՛մ լավ ճանաչված երեւույթները։
  7ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ընկալման ներքին գործոններն են՝ պերցեպտիվ (զգայական) սպասումները, պահանջմունքները եւ մոտիվացիան, նպատակները եւ խնդիրները, գիտելիքը, անձնային առանձնահատկությունները, Եսհայեցակարգը, հուզական վիճակը, կենսափորձը եւ մասնագիտական փորձառությունը։
  Պերցեպտիվ սպասումները հիմնված են նույնատիպ իրավիճակների անցյալի փորձի վրա։
   Սա ընկալման դիրքորոշումն է, որի դեպքում մարդը տեսնում, լսում է այն, ինչ ինքն է ցանկանում կամ ինչի սպասելիքներ նա ունի։
  Պահանջմունքները եւ մոտիվացիան կարեւոր դեր են խաղում ընկալման գործընթացում։
   Մարդիկ նկատում են այն զգայական տարրերը, որոնք կբավարարեն իրենց պահանջմունքները։
   Օրինակ՝ քաղցած մարդն ավելի զգայուն է կերակրի նկատմամբ, քան ոչ քաղցածը։
  Մոտիվացիան կարեւոր դեր է կատարում անձի առաջնահերթությունները որոշելիս, օրինակ՝ կազմակերպության ճգնաժամային եւ անձնակազմի հնարավոր կրճատումների իրավիճակներում աշխատողներն ավելի զգայուն կլինեն աշխատանքի ընդունման հայտարարություններին, քան կազմակերպության նորմալ կենսագործունեության պայմաններում։
  Անձնային առանձնահատկություններն, անհատականությունն ազդում են մարդկանց միմյանց եւ այլ իրերն ընկալելու տեսանկյունի վրա։
   Օրինակ՝ լավատեսները իրերը տեսնում են դրական, իսկ հոռետեսները՝ բացասական տեսանկյունից։
   Իրատեսները շրջակա աշխարհին վերաբերվում են քիչ թե շատ օբյեկտիվորեն։
   Իրենց իրատեսորեն ընկալող մարդիկ լավ գիտակցում են իրենց առավելությունները եւ թերությունները, կարողանում են արդյունավետ գործել՝ առանց սեփական սխալների համար ավելորդ հուզական ապրումների։
  Ես- հայեցակարգը յուրաքանչուր անձի ինքնորոշումն է։
   Այն ձեւավորվում է այլ անձանց հետ շփման ընթացքում եւ ցույց է տալիս, թե ինչպես ենք մենք ընդունում շրջապատի եւ մեր անձի վերաբերյալ տեղեկատվությունը։
   Ես-հայեցակարգը փոփոխվում է տարիքի հետ եւ մի շարք իրավիճակային գործոնների ազդեցությամբ, որոնք են՝ [3, c. 88]  Մշակույթը. արեւմտյան երկրների անհատականացված մշակույթները դաստիարակում են անկախ, անհատական «Ես»-ի զգացողություն։
   Ասիական երկրների կոլեկտիվացված մշա8ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կույթները դաստիարակում են փոխկապված, «սոցիալապես կախվածություն ունեցող» «Ես»-ի զգացողություն։
   Անձնական փորձ. սեփական գործունեության արդյունավետությունը առաջանում է փորձի հիման վրա վարպետանալով։
   Մեծ ջանքեր պահանջող խնդրի հաջող լուծումը ծնում է կոմպետենտության զգացողություն։
   Այլ մարդկանց դատողությունները. մենք մեզ գնահատում ենք՝ մասամբ նաեւ հաշվի առնելով այլ մարդկանց կարծիքը մեր մասին։
   Այն երեխաները, որոնց մասին հնչում են կարծիքներ՝ որպես տաղանդավոր, բարի, օգնող, աշխատասեր մարդկանց, ձգտում են այդ հատկանիշները ներառել եւ պահպանել իրենց Ես-հայեցակարգի եւ վարքագծի մեջ։
   Դերերը, որոնք մենք խաղում ենք. երբ անձը սկսում է խաղալ նոր դեր (ուսանողի, աշխատողի, ծնողի եւ այլն), սկզբից ունենում է անհարմարության զգացողություն եւ ընկալվում է որպես դեր։
   Ժամանակի ընթացքում այն ներթափանցում է «Ես»-ի մեջ եւ դառնում իրականություն,  Ինքնաարդարացում եւ ինքնաընկալում. երբեմն մենք ունենում ենք անհարմարության զգացողություն, երբ անկեղծ չենք լինում կամ պաշտպանում ենք գաղափարներ, որոնցից գրեթե տեղյակ չենք։
   Նման դեպքերում մենք փորձում ենք արդարանալ՝ մեզ նույնացնելով տվյալ անձի հետ։
   Սոցիալական համեմատում. մարդիկ միշտ փորձում են հասկանալ, թե ինչով են իրենք տարբերվում շրջապատի մարդկանցից, օրինակ՝ որպես միակ կին տղամարդկանց խմբում, միակ բարձրագույն կրթություն ունեցող կոլեկտիվում։
   Դրանով մարդիկ գիտակցում են իրենց առանձնահատկությունը։
   Շրջապատի հետ համեմատումը նաեւ հանգեցնում է մարդկանց որեւէ խմբին դասակարգելուն՝ հարուստ, աղքատ, սրամիտ, ոչ սրամիտ, բարձրահասակ, ցածրահասակ եւ այլն։
  Մենք օգտագործում ենք մեր «Ես»-ը՝ որպես ընկալման հիմք, օրինակ՝ եթե անձը իրեն ընկալում է որպես թույլ, անօգնական, ոչ կոմպետենտ, ապա շրջակա աշխարհը կթվա սպառնացող։
   Ուստի նա դժվար թե ռիսկի դիմի եւ փորձի գրավել շրջապատը։
   Եթե անձն իրեն ընկալում 9ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ է որպես գիտակ, ունակ, ապա նա իր առջեւ նպատակներ կդնի եւ կհասնի դրանց։
   Սա կոչվում է ինքնագնահատական կամ ինքնահարգանք։
  Ընկալման գործընթացում մեծ նշանակութուն ունի ատրիբուցիան։
   Այն ցույց է տալիս, թե մարդիկ ինչպես են բացատրում ինչպես սեփական, այնպես էլ ուրիշների վարքի պատճառները։
  Երբ անձի դրսեւորած վարքագծի պատճառները հայտնի չեն, այդ դեպքում որպես վարքի բացատրման միջոց հանդես է գալիս վերագրումը։
  Ատրիբուցիան (վերագրումը) վարքի պատճառների եւ հետեւանքների ընկալման գործընթացն է, որը թույլ է տալիս մարդկանց իմաստավորել շրջապատը։
   Վարքի պատճառները սովորաբար բացատրվում են անհատական առանձնահատկություններով, այն իրավիճակով, որում դրսեւորվել է վարքագիծը, կամ երկուսը միասին։
  Դիսպոզիցիոն (անհատական, ներքին) ատրիբուցիան ընդգծում է անձի որոշ առանձնահատկություններ, օրինակ՝ ունակություններ, հմտություններ կամ ներքին մոտիվացիա։
  Իրավիճակային ատրիբուցիան շեշտադրում է արտաքին միջավայրի ազդեցությունը մարդկանց վարքագծի վրա, օրինակ՝ աշխատանքից ուշանալը ճանապարհային խցանումների պատճառով։
  Հասկանալու համար վերագրել վարքագիծը անձին, թե իրավիճակին, Հ. Քելլին առաջարկել է ատրիբուցիայի հետեւյալ երեք տեսակները 1. Անհատական (պատճառը վերագրվում է գործողություն իրականացնող անձին), 2. Օբյեկտային (պատճառը վերագրվում է օբյեկտին, որին ուղղված է արարքը), 3. Իրավիճակային (պատճառը վերագրվում է իրավիճակին)։
  Հ. Քելլիի ուսումնասիրության արդյունքները ցույց տվեցին, որ իրադարձության մասնակիցը առավել հաճախ օգտագործում է իրավիճակային ատրիբուցիա, իսկ կողմնակի դիտորդը՝ անհատական։
  Ատրիբուցիան ուսումնասիրելիս Քելլին առաջարկում է օգտագործել հետեւյալ չափորոշիչները՝ 1. Համաձայնեցվածություն. կասե՞ր կամ կանե՞ր նույնը մարդկանց մեծամասնությունը տվյալ իրավիճակում. եթե այո, ապա մենք առավել քիչ ենք հակված բացատրելու մեր վարքագիծը 10ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ անձի անհատական գծերով (օրինակ՝ արտադրանքի ցածր որակը)։
  2. Արտասովորությունը. արդյո՞ք դրսեւորած վարքագիծը արտասովոր է կամ բնորոշ չէ տվյալ անձին, եթե այո, ապա խոսքն այստեղ որեւէ իրավիճակային գործոնի մասին է։
   Սակայն, եթե անձը հաճախ է այդ կերպ վարվում, առավել հակվում ենք անհատական ատրիբուցիային։
  3. Շարունակականություն. Արդյո՞ք այդպիսի վարքի դրսեւորումը շարունակական է, եթե այն շարունակական չէ, հակված ենք իրավիճակային ատրիբուցիային։
  Շատ մարդկանց մոտ առկա նախապաշարմունքները կարող են հանգեցնել ոչ ճիշտ եզրահանգումների։
   Ատրիբուցիոն նախապաշարմունքը վարքագծի մի բացատրությունը մյուսից նախընտրելու միտումն է։
   Ատրիբուցիայի սկզբունքային սխալն առաջանում է այն դեպքում, երբ անձի կամ իրավիճակի մասին դատում են սահմանափակ տեղեկատվության հիման վրա։
   Մարդիկ ցանկանում են գնահատված լինել իրենց կատարած լավ աշխատանքի համար եւ հակված են ժխտել իրենց պատասխանատվությունը աշխատանքում առկա ձախողումների համար։
   Մարդիկ հիշում են իրենց հաջողությունները եւ ձգտում են մոռանալ անհաջողությունները։
   Մարդիկ՝ որպես կանոն, իրենց խնդիրները կապում են արտաքին գործոնների, այլ ոչ թե անհատական առանձնահատկությունների հետ։
   Ատրիբուցիայի սկզբունքային սխալի առաջացման պայմաններն են՝ [5, с. 56]  «Կեղծ համաձայնություն», սեփական վարքագծի գերագնահատում (զգացմունքները, հավատը, համոզմունքները), ինչը նշանակում է, որ անձը իր տեսակետը համարում է միակ ճշմարիտը, եւ բոլորը պետք է համաձայնվեն իր հետ, իսկ ցանկացած անհամաձայնություն վերագրվում է անձնային առանձնահատկություններին (ոչ դրական)։
   «Անհավասար հնարավորություններ». սա նշանակում է դիմացինի դերային դիրքը հաշվի չառնելը։
   Յուրաքանյուր մարդ խաղում է բազմաթիվ դերեր։
   Դրանց մի մասը մարդուն թույլ է տալիս ավելի հեշտ ինքնաարտահայտվել եւ ցուցադրել դրական հատկանիշները։
   Այս մեխանիզմն է գործում ղեկավար- ենթակա ատրիբուցիայի գործընթացում։
  11ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ  «Առավել մեծ վստահություն փաստերին, քան դատողություններին»։
   Առաջին հայացքը միշտ ուղղված է ամենաակնառու փաստին՝ անձին, իսկ իրավիճակը դեռ պետք է պարզել։
   «Կեղծ կորելյացիաների կառուցման դյուրինություն»։
   Սրա էությունն այն է, որ անձը ինքնակամ միավորում է երկու միմյանց ուղեկցող անհատական հատկանիշներ։
   Առավել հաճախ համադրվում են արտաքին հատկանիշներ եւ հոգեբանական հատկություններ, օրինակ՝ բոլոր գեր մարդիկ բարի են, բոլոր կապուտաչյաները խորամանկ են եւ այլն։
  Այսպիսով, ընկալման առանձնահատկությունների, ատրիբուցիայի օրենքների եւ հիմնական ատրիբուտիվ սխալների իմացությունը կօգնի կառավարչին ճիշտ ընկալել իր եւ ենթակաների վարքի դրդապատճառները։

Արդի ժամանակաշրջանում ցանկացած կազմակերպության համար կարեւորագույն ռեսուրս է համարվում կազմակերպության աշխատակիցը, ուստի կառավարչից պահանջվում է անհատական մոտեցում ցուցաբերել յուրաքանչյուր աշխատակցի եւ ուսումնասիրել անձի դրսեւորած վարքագծի պատճառները։
  Կազմակերպությունում անհատական վարքագծի ուսումնասիրությունը կարող է դառնալ կարեւոր գործիք արդյունավետ կառավարման եւ կազմակերպության նպատակների իրականացման գործընթացում։
  Այստեղ առանցքային նշանակություն ունի ընկալումը, որի միջոցով անհատը ճանաչում է շրջակա միջավայրը, առանձնահատուկ կերպով մեկնաբանում է իրավիճակը եւ ձեւավորում պատասխան վարքագիծ, որի արդյունքում էլ կատարում է իր առջեւ դրված պարտականությունները։
