ՆՈՐԱՀԱՅՏ ՄԱՐԴԱԿԵՐՊ ԿՈԹՈՂՆԵՐ ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱՐՑԱԽԻՑՀՀ  ԳԱԱ  հնագիտության  և  ազգագրության  ինստիտուտի  արցախյան  արշավախմբի հետազոտությունների շրջանակում 2013 թ. հունիս-հուլիս ամիսներին քարեմարդակերպ  կոթողների  ուսումնասիրության  նպատակով  հետախուզական  աշխատանքներ ենք իրականացրել Արցախի դաշտային որոշ հատվածներում։
  Աշխատանքիհիմնական նպատակն էր` •  Ճշտել  նախկինում  տեղահանված  կոթողների  սկզբնական  տեղադրման  վայրըև պարզել դրանց մշակութային միջավայրը,•  Հետախուզել և հայտնաբերել նոր կոթողներ Արցախի տափաստանային հատվածներում։
 Մարդակերպ  կոթողներ  նախկինում  հայտնաբերվել  են  Մարտակերտի  տափաստանային  մասի  մի  շարք  վայրերից։
   Այսօր  դրանց  կուտակումներ  կան  Արցախի  Տիգրանակերտի,  ինչպես  նաև  վերջինից  ոչ  հեռու  գտնվող  Գյավուրկալա  բնակատեղուշրջակայքում։
  Այս միջավայրից մի քանի կոթողներ էլ դեռևս խորհրդային տարիներինտեղափոխվել են Ստեփանակերտի և Մարտակերտի  պատմաերկրագիտական թանգարաններ, իսկ մի մասը շարունակում է ընկած մնալ բաց դաշտում։
  Վերգետնյա նյութի հետախուզական աշխատանքների արդյունքում մենք կարողացել ենք հայտնաբերել մարդակերպ 5 կոթող, ինչպես նաև պարզել նախկինում հայտնաբերված մի քանիկոթողների նախնական վայրն ու հայտնաբերման հանգամանքները։
 Հաջողվեց պարզել նախկինում հայտնաբերված և այժմ Մարտակերտի պատմաերկրագիտական  թանգարանի  բակում  կանգնեցված  կոթողներից  մի  մասի  նախնական  հայտնաբերման  վայրը1։
   Դրանք  հայտնաբերվել  և  Մարտակերտ  են  տեղափոխվել 1975-1976 թթ. Մարտակերտից մոտ 3 կմ հյուսիս գտնվող  Բախշուն-թափա տեղավայրից։
   Կոթողները  գտնվել  են  այգեգործական  նպատակներով  տեղանքի  հարթեցման ժամանակ։
  Դրանք տեղափոխվել են Մարտակերտի շրջգործկոմի շենքի բակ,այնտեղից՝  քաղաքի  կամուրջի  մոտ  գտնվող  բլուր,  ուր  նախատեսվում  էր  զբոսայգուստեղծում,  այնտեղից  էլ՝  Մարտակերտի  պատմաերկրագիտական  թանգարան։
   Կոթողների հետ հայտնաբերվել են նաև մի քանի խեցանոթներ, որոնց գտնվելու վայրըայժմ  հայտնի  չէ։
   Կոթողների  հայտնաբերման  կոնկրետ  տեղանքը  հաջողվեց  հստակեցնել  հարթեցման  աշխատանքները  ժամանակին  կազմակերպած  աշխղեկ  Արտավազդ Նալբանդյանի օգնությամբ։
  Այս տեղավայրում  արշավախմբի մի ջոկատի   կողմից  իրականացված  հետախուզական  պեղումների  արդյունքում  հայտնաբերվեցինխեցու  մի  քանի  բեկորներ,  որոնք  թվագրվում  են  Ք.ա.  1-ին    հազարամյակից  մինչևմիջնադար։
  Սակայն նույն վայրում մեր կողմից իրականացված պեղումների արդյունքում որևէ մշակութային շերտ կամ կոթող այլևս չի հայտնաբերվել։
 1 Երանյան Ն., Մարտակերտի քարե մարդակերպ կոթողները (պատկերագրությունը և տիպաբանությունը),«Հայ գրատպության 500-ամյակին և ԵՊՀ ՈՒԳԸ հիմնադրման 65-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի հոդվածների ժողովածու», հ. 4, Երևան, 2013, էջ 110-114։
 Որոնողական  աշխատանքներ  իրականացվել  են  նաև  Մարտակերտի  շրջանի  միշարք  հնավայրերում  ու  բնակավայրերում՝  Գյավուրկալայի  տարածքում  և  շրջակայքում՝ նախկին Մոլլալար, Սոֆուլու, Բոյահմեդլի (այժմ՝ Նոր Հայկաջուր), Փափրավենդ(այժմ՝  Նոր  Կարմիրավան),  Ղարաչիլար  գյուղերի  տարածքում  և  Տիգրանակերտիշրջակայքում։
   Աշխատանքների  արդյունքում  քարե  մարդակերպ  մեկ  կոթող  հայտնաբերել  ենք  նախկին  Մոլլալար  գյուղի  գերեզմանոցում  (նկ.  1)։
   Կոթողը  կոտրված  է,պահպանված է մոտ մեկ երրորդ մասը։
  Այն ընկած է  դեմքով դեպի հողը, մեջքի  կողմից  երևում  է  ռելիեֆ  փորագրության  միջոցով  պատկերված  ինչ-որ  պատկեր  (հավանաբար՝ մազերը)։
  Կոթողի դիմացի կողմից պահպանվել են ձեռքերի մի փոքր մասը ևնրանից ներքև ընկած հատվածը։
  Դատելով պահպանված մասից՝ կարող ենք ենթադրել,  որ  ձեռքերը  դարձյալ  պարզած  են  դեպի  վեր։
   Կոթողի  պահպանված  մասի  չափսերն են` 80 սմ բարձրություն և 50 սմ լայնություն։
 Եվս  երկու  մարդակերպ  կոթող  հայտնաբերել  ենք  Սոֆուլու  գյուղի  գերեզմանոցում`  Գյավուր-կալա  տեղավայրից  հյուսիս-արևմուտք։
   Կոթողներից  առաջինը  կիսովչափ խրված է հողի մեջ, հստակ եռամաս է, երևում է միայն գլխի հատվածը, իսկ գոտկատեղից  ներքև  կոտրված  է։
   Ձեռքերը  դարձյալ  պարզած  են  դեպի  վեր։
   Հակառակկողմից պատկերագրության հետքեր չկան։
  Կոթողի պահպանված մասի չափսերն են`բարձրություն  70  սմ,  լայնություն  45  սմ  (նկ.  2)։
   Մյուս  կոթողը  գտնվում  էր  վերջինիցմոտ 30 մ հեռավորությամբ, ընկած է դեմքով դեպի հողը, հետևի կողմից պատկերագրության  հետքեր  չունի։
   Դիմացից  կոթողը  կարծես  թե  երկմաս  է,  հազիվ  նշմարվումեն աչքերը և քիթը։
  Չափսերն են` 140 սմ բարձրություն և 60սմ լայնություն (նկ. 3)։
 Առավել  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում  հաջորդ  երկու  կոթողների  բացահայտումը։
  Դրանցից առաջինն արշավախումբը հայտնաբերել է Գյավուր-կալա տեղավայրի վաղքրիստոնեական եկեղեցուց մոտ 70 մ արևելք (նկ. 4)։
  Կոթողը հայտնաբերվել էՀ.  Պետրոսյանի  և  Լ.  Կիրակոսյանի  կողմից`  վերգետնյա  հնագիտական  իրերի  որոնման  ընթացքում  փորված  զինվորական  խրամատի  հատակին։
   Իրականացված  պեղումների  արդյունքում  պարզեցինք,  որ  կոթողը  տեղադրված  է  վաղքրիստոնեականքարարկղային  թաղման  վրա։
   Այն  արևելք-արևմուտք  ուղղվածությամբ  է,  ինչը  փաստում է, որ վերաօգտագործվել է և ծառայել զուտ որպես շինանյութ։
  Կոթողի երեսինպատկերված  են  U-աձև  քիթը  և  դեպի  վեր  պարզած  մատները,  իսկ  դրանցից  ներքևկոտրված է և բացակայում է։
  Հակառակ կողմից կոթողը պատկերագրություն չունի։
 Եվս  մեկ  մարդակերպ  կոթող  կարողացանք  հայտնաբերել  Տիգրանակերտի  վաղքրիստոնեական երկրորդ եկեղեցու հարավային սալահատակի մեջ (պեղումներն իրականացրել  են  Հ.  Պետրոսյանը,  Տ.  Վարդանեսովան  և  Ն.  Երանյանը)։
   Կոթողն  ամբողջական է և հստակ եռամաս, երկու կողմից էլ հարթեցված է և որևէ պատկերագրություն  չունի,  սակայն  դատելով  կոթողի  գոտիների  ակոսներից՝  կարող  ենք  ենթադրել,որ այն պառկեցված է եղել դեմքով դեպի վեր։
  Ուստի խիստ հավանական է, որ կոթողը նախապես ունեցել է պատկերագրություն, սակայն սալահատակի մեջ տեղադրվելուց  հետո  ժամանակի  ընթացքում  քայքայվել  է  և  կորցրել  պատկերագրությունը։
   Կոթողի չափսերն են` բարձրությունը` 110 սմ, լայնությունը՝ 50 սմ (նկ. 5)։
 Պետք  է  նշել,  որ  ինչպես  նախկինում  հայտնաբերված,  այնպես  և  նորահայտ  կոթողներից որևէ մեկն իր նախնական կանգնեցման վայրում (in situ) չէր։
  Չնայած դեռևս դժվար է հստակ թվագրել կոթողները, սակայն ակնհայտ է, որ դրանցից որևէ մեկըչի պատկանում այն միջավայրին, որտեղից հայտնաբերվել է. դրանք վերաօգտագործված  են։
   Կարծում  ենք,  որ  ինչպես  այս,  այնպես  և  մոտակա  տարածքներից  հայտնաբերված  կոթողները  կանգնեցվել  են  առնվազն  Ք.ա.  VII  դ.  հետո  և  որևէ  առնչությունունեն կիմերա-սկյութական քոչվոր ցեղերի հետ։
  Ինչպես հայտնի է, այս ցեղերը դեպիԱռաջավոր Ասիա իրենց արշավանքների ժամանակ եղել են նաև Արցախի և Ուտիքիտարածքում։
  Այդ մասին են վկայում ինչպես պատմական սկզբնաղբյուրները, այնպեսև Արցախի տարածքից հնագիտական գտածոները։
  Հավանաբար այդ շփումների արդյունքում էլ այս տարածքներում հայտնվել են մշակույթի այս դրսևորումները1։
 Նման  կոթողները  տարբեր  դարերում  սփռված  են  եղել  Մոնղոլիայից  մինչև  Ապենինյան թերակղզի՝ ներկայացնելով տարաբնույթ ժամանակներ և էթնիկ հանրություններ։
   Գրականության  մեջ  առավել  հին  կոթողները  վերագրվում  են  սկյութա-սարմատական  ցեղերին։
   Սկյութական  մարդակերպ  կոթողները,  որպես  կանոն,  պատկերումէին  ռազմիկ  սկյութին  (հնարավոր  է՝  նախահորը)  և  կանգնեցվում  դամբարաններիվրա։
  Ներկայումս հայտնի է այսպիսի շուրջ 160 կոթող2։
 Համանման մարդակերպ այլ կոթողների հորինվածքային-իմաստաբանական մեկնաբանությունների  հետ  կապված  բազմաթիվ  տեսակետներ  կան։
   Մասնավորաբար,Դ.  Ռաևսկին  սկյութական  կոթողներում  տեսնում  է  մահացած,  սակայն  հերոսացվածմարդկանց`  ռազմիկների,  հնարավոր  է՝  նաև  թագավորի  պատկեր։
   Իսկ  Մ.  Արտամանովն  արտահայտել  է  մի  տեսակետ,  որ  կոթողները  պատկերում  են  «հերոսացվածռազմիկների», և սա կապված է սկյութական հայտնի  նախնու` Տարգիտայի պաշտամունքի  հետ։
   Նա  ուշադրություն  է  դարձրել  կոթողների  այն  առանձնահատկությանը,որ գրեթե բոլորին բնորոշ ատրիբուտ է ակինակի (կեռ դաշույն) պատկերումը3։
 Այսպիսով,  քննության  առնելով  Արցախի  տարածքից  հայտնի  քարե  մարդակերպկոթողները՝ կարող ենք նշել, որ Արցախը ժամանակին բնակեցված է եղել նաև կիսաքոչվոր կենսակերպ վարող իրանալեզու սկյութական  ցեղերով, կամ առնվազն եղել էնրանց գաղափարական կամ ֆիզիկական ազդեցության գոտում։
  Դրան հավանաբարնպաստել  են  ինչպես  Արցախի  ռազմավարական  հարմար  դիրքը,  այնպես  էլ  բնակլիմայական  նպաստավոր  պայմանները։
   Պատահական  չէ,  որ  ինչպես  այս  նորահայտ,այնպես և մինչ այժմ հայտնի բոլոր կոթողները գտնվել են Արցախի հարթավայրայինհատվածներից, ինչը պետք է որ նպաստավոր լիներ կիսաքոչվոր կենսակերպ վարողսկյութական ցեղերի համար։
 Նժդեհ ԵրանյանՆՈՐԱՀԱՅՏ ՄԱՐԴԱԿԵՐՊ ԿՈԹՈՂՆԵՐ ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱՐՑԱԽԻՑԲանալի բառեր` քարե մարդակերպ կոթողներ, Մարտակերտ, ԱրցախիՏիգրանակերտ,Գյավուր-կալա, կիմերա-սկյութական ցեղեր։

ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արցախյան արշավախմբի հետազոտությունների շրջանակում 2013 թ. հունիս-հուլիս ամիսներին քարե մարդակերպ կոթողների  ուսումնասիրության  նպատակով  հետախուզական  աշխատանքներ  ենք  իրականացրել  Արցախի դաշտային որոշ հատվածներում։
  Աշխատանքի հիմնական նպատակն էր`  •  Ճշտել  նախկինում  տեղահանված  կոթողների  սկզբնական  տեղադրման  վայրը  և  պարզել դրանց մշակութային միջավայրը,  •  Հետախուզել  և  հայտնաբերել  նոր  կոթողներ  Արցախի  տափաստանային  հատվածներում։
