ԽՈՐՀՐԴԱ-ԱՖՂԱՆԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ. ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒ՞Ն, ԹԵ՞ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՐՑԱՎԱԶՔ Յուրաքանչյուր  պատերազմ  քաղաքական,  տնտեսական,  հասարակակականհետևանքներից բացի, հոգեբանական էական ներգործություն է թողնում մասնակիցների վրա։
  Մարտնչող զինվորները կուտակած զգացմունքները զորացրվելուց հետոդուրս  են  մղում  քաղաքացիական  կյանքում,  ինչն  էլ  հասարակության  մեջ  առաջ  էբերում էական փոփոխություններ։
 Դեռևս  հնագույն  ժամանակներից  պետության  անվտանգության  հիմնականերաշխավորը եղել և մնում է պետության զինված ուժերի համակարգը։
  Այս կառույցըպատմական տարբեր շրջափուլերում, տարբեր ազգերի և ժողովուրդների մոտ  հանդես  է  եկել    ինքնօրինակ  կառուցվածքով  և  մարտավարությամբ։
   Սակայն  մի  բանհստակ  է․  զարգացման  բոլոր  մակարդակներում  էլ  ռազմական  գործողություններիվրա մեծ ազդեցությունն է ունեցել թե´ զորքի, և թե´ հասարակության բարոյահոգեբանական  վիճակն  ու  սեփական  հայրենիքի  նկատմամբ  մատուցվող  ծառայությանիմացական ըմբռնումը [1]1։
 Սկսած  անհիշելի  ժամանակներից՝  ցանկացած  պետություն  կամ  պետականկազմավորում պատերազմին նախորդած ժամանակահատվածում փորձել է հասարակության մեջ սերմանել «արդարացի պատերազմի» գաղափարը [2]։
  Այսինքն լեգիտիմացրել  է  հասարակական  դաշտում  պատերազմը,  քանի  որ  հասարակությունն  իրամբողջ կազմով ոչ միայն պատերազմի բեռի կրողն է, այլև դրա արդյունքի պատասխանատուն2։
 1  Զինծառայողների  անձնային  առանձնահատկությունների  հիմնախնդիրը  միշտ  էլ  գտնվել  է  հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում։
 2  Պատերազմից  առաջ  հնարավոր  վտանգները  հաշվարկելու  մասին  էին  խոսում  ռազմարվեստիդասականներ Սուն Ցզին, Ֆրիդրիխ Մեծը, Կարլ ֆոն Կլաուզևիցը և այլք։
 Որոշ հասարակություններում պետության նկատմամբ հասարակության ծառայության  իմացական  ըմբռնման  հիմքում  ընկած  են  ազգային  գաղափարախոսությունը3, կրոնը4, էթնիկ թշնամու կերպարի ձևավորումը5 և այլն [3]։
 1975  թ.  ամերիկյան  ուժերի  դուրսբերումից  կարճ  ժամանակ  անց  ավարտվեցՎիետնամական  պատերազմը։
   Ասիական  տարածաշրջանն  ընկավ  ԽորհրդայինՄիության  ազդեցության  տակ։
   ԽՍՀՄ  ղեկավարությունը  համոզված  էր,  որ  երկրագնդի վրա առանց իրենց միջամտության որևիցե խնդիր չի կարող լուծվել։
 Միաժամանակ 1979 թ. Իրանում տեղի ունեցած իսլամական հեղափոխություննամբողջովին խառնեց տարածաշրջանի միջազգային դրությունը։
  Ցնցումներ նկատվեցին մուսուլմանական ամբողջ աշխարհում։
 Աֆղանական հասարակությունն ամբողջ 20-րդ դարի դարի ընթացքում անցելէր  վայրիվերումների  միջով։
   1973  թ.  Մուհամեդ  Դաուդն  իրականացրեց  պետականհեղաշրջում,  ինչի  ընթացքում  հաստատված  իշխանությունը  երկարատև  կյանքչունեցավ։
  Դաուդի իրականացրած բարեփոխումների մեծ մասը ձախողվեց, իսկ 1978թ.  ապրիլի  27-ին  սկսված  Սաուրյան  հեղափոխությունն  ավարտվեց  ԱֆղանստանիԴեմոկրատական  Հանրապետության  հռչակմամբ  [4]։
   Նոր  ձևավորված  կառավարությունը  փորձեց  արագորեն  զարգացնել  աֆղանական  հետամնաց  հասարակությանը։
  Երկիրը կանգնեց քաոսի առջև՝ հանդիպելով իսլամական արմատական ուժերիընդդիմությանը։
   Սկսվեց  քաղաքացիական  պատերազմ,  որին  անմասն  չմնացինժամանակի հսկաները՝ ԽՍՀՄ-ը և ԱՄՆ-ը։
 Խորհրդային  մասնագետները  դեռևս  1950-ական  թվականներից  օժանդակումէին  աֆղանական  տարբեր  կառավարություններին՝  փորձելով  սիրաշահել  և  Աֆղանստանը դարձնել իրենց ազդեցության գոտի։
  Միաժամանակ ամերիկյան հատուկծառայությունները  1978  թ.  հետո  սկսեցին  համագործակցել  ռազմական  անկանոնստորաբաժանումների  մարտիկների՝  մոջահեդների  հետ։
   Սկզբնական  շրջանումհատկացվել է 20-30 միլիոն դոլարի օգնություն, իսկ 1987 թ. օգնությունների ծավալըհասել է տարեկան 630 միլիոն դոլարի։
  Նման պայմաններում տեղին է նշել, որ ԱՄՆն էականորեն «նպաստեց», որ խորհրդային կառավարությունը ներքաշվի պատերազմի մեջ։
  1973 թ. հետո ԱՄՆ-ն ամեն կերպ ջանում էր փոխվրեժի հասնել Վիետնամական պատերազմի համար։
  1970-ական թթ. երկրորդ կեսին, բացառությամբ ատոմային  արսենալից,  հակամարտությունում  առավելության  հասնելու  համար  կիրառ3  Իսրայելի  պաշտպանության  բանակը  (ՑԱՀԱԼ)  լավագույնս  մարմնավորում  է  վերոնշյալ  հայեցակարգը։
  Պատահական չէ, որ Իսրայելում գործում է հրեա զինվորականի վարքուկանոնի համար մշակված հատուկ հայեցակարգ։
 4 20-րդ հարյուրամյակի 2-րդ կեսից նկատելի դարձավ իսլամական արմատականության գաղափարների  էական  աճ։
   Այն,  վերջիվերջո,  հանգեցրեց  ծայրահեղ  մի  շարք  դրսևորումների՝  ջիհադի  ևահաբեկչության։
 5 Էթնիկ թշնամու քարոզի «ուսանելի» օրինակ է Երրորդ Ռայխի քարոզչական քաղաքականությունը։
 Այսօր  նման  դրսևորումների  ականատես  ենք  լինում  Ադրբեջանում՝  հակահայ  և  հայատյաց  քարոզչության հետ կապված։
 վեցին հնարավոր բոլոր միջոցները։
  Ատոմային պատերազմի վտանգի դեպքում ամերիկացիների համար չափազանց շահութաբեր էր ԽՍՀՄ-ին ներքաշել Աֆղանականհակամարտության մեջ [5]։
 Խորհրդային ղեկավարությունը մի քանի գործոններով էր հիմնավորումը մուտքնԱֆղանստան։
  Նախ նշվում էր Աֆղանստանի աշխարհագրական դիրքը։
  Խորհրդայինիշխանությունը  վախենում  էր,  որ  աֆղանական  դարպասները  Մեծ  Բրիտանիայիհամար կարևոր հենակետ կդառնային Հեռավոր Արևելքի և Կենտրոնական Ռուսաստանի  միջև  առկա  առևտրական  և  հաղորդակցության  ուղիները  խոցելու  համար։
 Արևմտյան  տերություններն  էլ  կարծում  էին,  որ  Աֆղանստանը  կամուրջ  կդառնառուսների համար Հնդկաստան մուտք գործելու համար [6]։
 Միաժամանակ ինչպես Խորհրդային Միությունը, այնպես էլ մերօրյա Ռուսաստանը, կարևորում են հարավային սահմանների անվտանգության հարցը։
  ԽՍՀՄ-ըհսկայական ջանքեր գործադրեց սկզբում ասիական տարածաշրջանում ամերիկյանգործունեությունը վերահսկելու, այնուհետև Միացյալ Նահանգներին տարածաշրջանից  ամբողջովին  դուրս  հանելու  համար։
   Հենց  այդ  նպատակով  էլ  Տաջիկստանումմինչ օրս գործում է ռուսական ռազմական բազա [7]։
 Պարտականությունից  առաքելություն  իմացական  անցումն  ու  առհասարակմարտական  գործողություններին  մասնակցելու  լեգիտիմությունը  հասարակությանշրջանում ամրապնդելու խնդիրը առավել բարդ է, երբ գործողությունները տեղի ենունենում  սեփական  երկրի  տարածքից  դուրս։
   Թեև  ինքնին  հասկանալի  է,  որտեղական անվտանգությունն անմիջականորեն փոխկապակցված է տարածաշրջանային և միջազգային անվտանգությանը, բայց կան դեպքեր, երբ հասարակությանհամար այս գաղափարը կա´մ ընդունելի չէ ի սկզբանե, կա´մ էլ դառնում է ոչ ընդունելի գործողությունների ինչ-որ փուլից սկսած։
  Այս առումով բավական ուսանելի ենՍառը  պատերազմի  եկու  «տաք»  դրսևորումները՝  Վիետնամական  և  Աֆղանական6պատերազմները [8]։
 Սկզբնական  շրջանում  երկուսն  էլ,  համապատասխանաբար՝  ամերիկյան  ևխորհրդային հասարակությունների կողմից ունեին լեգիտիմության բարձր աստիճան,բայց պատերազմի ընթացքում հասարակությունը հանգեց այն գաղափարին,  որ այդպատերազմն իրենը չէ։
  Դրանով էր պայմանավորված նաև գերտերությունների զորքերի դուրսբերումը վերոնշյալ տարածքներից։
 Երկու պատերազմներն էլ վարվում էին գերտերությունների և երրորդ աշխարհիերկրների  միջև։
   Երկու  դեպքերում  էլ  մենք  գործ  ունեինք  գաղափարական  հզորնախապատրաստոթյան  և  աշխարհաքաղաքական  հետաքրքրությունների  բախմանհետ։
   Երկու  երկրների  տարածքները  վերածվել  էին  ռազմական  գործողություններիթատերաբեմի, որտեղ ցուցադրվում և փորձարկվում էին ժամանակի նորագույն ռազ6 Վերոնշյալ երկու պատերազմների միջև բազմաթիվ համեմատականներ են անցկացվել։
  Պատահական չէ, որ արևմտյան գրականության էջերում Աֆղանական պատերազմն անվանվում է «Արջի թակարդ» կամ «Խորհրդային միության Վիետնամական պատերազմ»։
 մական զինատեսակները7։
  Երկու դեպքերում էլ, հաղթելով մարտադաշտում և բոլորխոշոր ռազմական գործողությունների ժամանակ, գերտերությունները պարտությունկրեցին տեղեկատվական գործընթացում8 [9]։
 Վիետնամական պատերազմի նախօրյակին և սկզբնական փուլում ամերիկացիբազմաթիվ երիտասարդներ ոգևորված էին կոմունիզմի դեմ պայքարով և պատերազմի  գերակա  նպատակ  էին  համարում  Հարավարևելյան  Ասիայում  կոմունիստականգաղափարախոսության  տարածման  կանխարգելումը։
   Նույն  իրավիճակն  էր  նաևԽորհրդային Միությունում՝ կապված Աֆղանական պատերազմի հետ, որտեղ գաղափարական հիմք էր ծառայում համաշխարհային ինտերնացիոնալի մասին քարոզչությունը և խորհրդային ժողովրդի՝ որպես սոցիալիստական հասարակության ունեցածառաքելությունը համաշխարհային պրոլետարիատի հասնելու ճանապարհին [10]։
 Տարիների ընթացքում պատերազմավարելով, կրելով մարդկային և նյութականկորուստներ՝  ամերիկացիներն այդպես էլ չկարողացան իրականացնել իրենց առջևդրված  աշխարհաքաղաքական  նպատակները  և  բախվեցին  «դոմինոյի  էֆեկտին»։
 Բացի այդ, հասարակության շրջանում տարածվեց այն գաղափարը, թե ամեն ինչ չէ,որ  կարելի  է  որոշել  հաստ  դրամապանակի  և  ռազմական  ուժի  հաշվին։
   Ի  պատիվամերիկացիների՝  պետք  է  նշել,  որ  նրանք  կարողացան  հաղթահարել  թույլ  տվածսխալները և հետագա պատերազմներում9 հասնել փայլուն հաղթանակների [11]։
 Այլ իրավիճակ էր ԽՍՀՄ-ում։
  Այսօր արդեն կասկածի տակ են դրվում նախկինումտրված  հիմնավորումները՝  կապված  ԽՍՀՄ-ի  հարավային  սահմանների  անվտանգության,  եղբայրական  ժողովուրդներին  օգնելու  և  դեպի  Հնդկաստան  սոցիալիզմիտարածման հետ։
  Առաջնային պլան է մղվում տվյալ տարածաշրջանում ամերիկացիների  հատատման  բացառման  փաստը։
   Աֆղանական  պատերազմի  հետևանքովսպառազինությունների և ռազմաարդյուբերության10 աճ արձանագրվեց՝ նպաստելովԽՍՀՄ տնտեսության խաթարմանը և գերտերության կործանմանը [12]։
 7 Վիետնամական պատերազմի կարևոր նորամուծություններից մեկն ուղղաթիռային ավիացիան էր։
 Ուղղաթիռները  խոցվում  էին  18  հազար  թռիչք  կատարելուց  հետո  (0"005  %  կորուստ)։
   Մի  շարքպատմաբաններ Վիետնամական պատերազմն անվանում են նաև «ուղղաթիռային պատերազմ»։
 8  Պատահական  չէ,  որ  վիետանամական  և  աֆղանական  պատերազմներում  ընդունված  է  առանձնացնել տեղեկատվական բաղադրիչի խնդիրը։
  Տեղեկատավական գործընթացները հավասարապեսդիտարկվում  եմ  օդային  ռազմագործողություններին  և  ցամաքային  պարտիզանական  պայքարինզուգահեռ։
 9  Այդ  հաղթանակների  լավագույն  օրինակներն  են  1991  թ.  Ծոցի  ապտերազմը  և  2003  թ.  Իրաքյանկամպանիան։
  Օրինաչափ է, որ 2003 թ. ամերիկացիների օդային 38-օրյա հարվածների ընթացքումիրաքցիների կորուստները հետևյալ պատկերն ունեին. օդուժ՝ 10 %, զրահատեխնիկա՝ 18 %, հրետանի՝20 %, իսկ հակաքարոզչության արդյունքում անձնակազմի բարոյահոգեբանական ոգին ընկավ 40-60%-ով։
   Իրաքյան  զինծառայողների  բարոյալքման  նպատակով  ամերիկացիները  տարածեցին  30  մլնթռուցիկ, իսկ ապատեղեկատվության համար գործի էր դրվել 2500-ից ավելի ռադիոհաղորդիչ։
  Սա ևսապացուցում է, որ մարտական հատկանիշներից առաջինը ոգին է։
 10 1970-1980-ական թթ" գիտատեխնիկական նորարարությունները հիմնականում ուղղված էին ռազմական  արդյունաբերության  պահանջների  ապահովմանը։
   ԽՍՀՄ  ռազմարադյունաբերականհամալիրի համակարգում իր որույն տեղն ու դերակատարումն ուներ նաև Խորհրդային Հայաստանը։
 Արդյուքում, ռուսները աշխարհաքաղաքական լուրջ խնդիրներ ունեցան ինչպեսՄիջին  Ասիայում,  այնպես  էլ  Կովկասի  մուսուլման  բնակչության  հետ։
   Այս  պարագայում  որոշ  ընդհանրություններ  կարող  ենք  տեսնել  Վիետնամական  պատերազմիհետ։
  Թեև ամերիկյան հասարակությունը բավականին լավ էր տեղեկացված պատերազմի  ընթացքի  և  գործողությունների  վերաբերյալ,  մինչև  1984  թ.  խորհրդայինքարոզչամեքենան  միայն  դրական  կողմերով  էր  ներկայացնում  ռազմաճակատիիրադարձությունները։
  Մինչև 1987 թ. ցինկե դագաղները պահվում էին կիսագաղտնիվիճակում,  իսկ  շիրմաքարերին  արգելվում  էր  գրել,  որ  հանգուցյալը  զոհվել  էԱֆղանստանում։
  Հասարակությունն աստիճանաբար ավելի շատ տեղեկություններ էրստանում  ռազմաճակատից,  սակայն  մինչև  1989  թ.  գերակայում  էր  ինտերնացիոնալիստ-մարտիկների  գաղափարը։
   Անգամ  այդ  տարիներին  դեռևս  փորձեր  էինարվում պատերազմը ներկայացնել իբրև «արդարացի պատերազմ» [13]։
 «Արդարացի  պատերազմ»  սկսելու  համար  անհրաժեշտ  առաջին  նախապայմանը պատերազմում ներգրավվելու պատճառի հիմնավորումն է։
  Ռազմական գործողություններ  սկսելու  համար  պատճառի  հիմնավորում  կարող  է  համարվել  անմեղմարդկանց  կամ  խմբերի  կյանքը  վտանգված  լինելու  հանգամանքը,  ինչն  օրինակմիջազգային  իրավունքի  տեսանկյունից  արցախյան  պատերազմում  Հայաստանիներգրավման իրավական հիմնավորումներից էր։
  Ինքնապաշտպանությունը ևս համարվում է պատերազմ սկսելու իրավական պատճառ, այսինքն, եթե մեկ այլ պետություն կամ ոչ պետական զինյալ խմբավորում հարձակվում է երկրի վրա, ապա պետության կողմից պատերազմով ինքնապաշտպանության դիմելը համարվում է օրինականհիմք [14]։
 Օրինական պատերազմ սկսելու համար իրավական հաջորդ սկզբունքն, այսպեսկոչված, «արդար մտադրությունն» է։
  Արդար մտադրություն ասելով հասկանում ենքնախկինում  տեղի  ունեցած  կամ  դեռևս  ընթացող  հանցագործության  արդյունքումտուժած խմբի իրավունքների վերականգնումը կամ արդարության հաստատումը։
  Այսընթացքում, սակայն, պատերազմ սկսողը պետք է բացառի նյութական և տնտեսական կարողությունների ձեռքբերումը11։
 Պատերազմը  կարող  է  արդար  համարվել,  եթե  ռազմական  գործողություններսկսելուց առաջ հիմնավորվել է, որ մնացած բոլոր միջոցները սպառվել են։
  Օրինականպատերազմի այս սկզբունքը ենթադրում է, որ ռազմական գործողություններ մեկնարկել  ցանկացող  պետությունն  ապացուցել  է  դիվանագիտության,  երկխոսության,միջնորդության, պատժամիջոցների և նմանատիպ խաղաղ այլ միջոցների ռեսուրսներ չկան, կամ դրանք կորցրել են իրենց արդյունավետությունը։
 Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից արդար պատերազմի հաջորդ սկզբունքը  ռազմական  գործողություններ  իրականացնողի  կոմպետենտության  հարցն  է։
 11 Պատմությանը  հայտնի  են  «արդար  մտադրության»  մի  շարք  դրսևորումներ։
   Ամենանշանավորը,թերևս, խաչակրաց արշավանքներն էին։
 Պատերազմում ներգրավվելը կարող է հիմնավորված համարվել, եթե այն իրականացնում  է  քաղաքական  օրինական  իշխանություն  ունեցող  պետությունը,  որտեղգործող  քաղաքական  համակարգը  իրավական  հստակ  հիմքերի,  օրինակ՝  սահմանադրության վրա է հենված։
  Այսինքն, եթե ռազմական գործողություններն իրականացնում են ամբողջատիրական վարչակարգերը, ապա դրանք չեն կարող օրինականհամարվել` ելնելով այն տրամաբանությունից, որ եթե ամբողջատիրական համակարգերն իրենց ներսում չունեն արդարադատություն12, ապա չեն կարող նաև որոշել հնարավոր պատերազմի արդարացիության հարցը [15]։
 Օրինական  պատերազմի  տեսության  այս  սկզբունքը,  թերևս,  ամենաշատն  էտարընթերցումների տեղի տալիս, քանի որ ներկայումս քիչ չեն սահմանադրություն ևիրավական ձևական համակարգ ունեցող պետությունները, որոնք, սակայն, իրականում  գործում  են  ամբողջատիրական  սկզբունքներով,  կամ,  ըստ  էության,  բռնապետություններ են [16]։
 1985-1991 թթ. ԽՍՀՄ-ի՝ աֆղանական քաղաքականության կերպափոխումներնառաջ  բերեցին  պետության  արտաքին  քաղաքական  առաջնահերթություններիծայրահեղ փոփոխությունների [17]։
  Նմանատիպ զիգզագները ամենևին չնպաստեցինպետության  հեղինության  բարձրացմանը,  ավելին՝  քաղաքական  ավանտյուրաներըհանգեցրին աղետի՝ պետության կործանման [18]։
 1988  թ.  ժնևյան  համաձայնագրերի  կնքումից  հետո  ԽՍՀՄ-ը  պարտավորվեցդուրս բերել իր զորքերը Աֆղանստանի տարածքից։
  Դա իրականացվեց մինչև 1989թ.  փետրվարի  15-ը։
   Մոջահեդները  ընդգրկված  չէին  այդ  բանակցություններում  ևհրաժարվեցին  ճանաչել  ձեռք  բերված  համաձայնությունը։
   Խորհրդային  զորքերիդուրսբերմամբ  աֆղանական  ճգնաժամը  չավարտվեց։
   Կորցնելով  Աֆղանստանը՝ռուսները ոչ միայն պարտվեցին աշխարհաքաղաքական և ռազմավարական ասպարեզներում,  այլև  տուժեցին  տնտեսապես  և  մշակութապես  [19]։
   Խորհրդա-աֆղանական պատերազմը դարձավ ԽՍՀՄ կործանող կատալիզատորներից մեկը։
 Ինչ  վերաբերում  է  Աֆղանստանին,  ապա  պետք  է  նշել,  որ  երկիրը  մինչ  օրսթաղված է քաղաքացիական պատերազմի մեջ և դեռևս վաղ է խոսել երկրում խաղաղության հաստատման մասին։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Ավանեսյան Հ., Հարությունյան Ն., Հովհաննիսյան Ս., Ստեփանյան Լ., ԱսրիյանԷ.,  Զինվորի  հոգեկան  հատկությունների  գնահատման  և  զարգացման  մեթոդներ,Գործնական հոգեբանություն, Երևան, 2017, էջ 5-24։
 12 Ընդհանուր առմամբ պատերազմի արդարացիության հարցը հուզել է բոլոր երկրների և ժամանակների մտածողներին՝ Արիստոտելից մինչև Հուգո Գրոտիուս, Խաչատուր Էրզրումցուց մինչև Մարտինվան Քրևելդ։
 [3] Վերանյան Կ., Իսրայելի քաղաքականության վերաբերյալ, Երևան, 2016, էջ 52-9,Գրիգորյան  Ս.,  Իսլամական  պետություն․  ակունքներից  մինչև  խալիֆայությանհռչակում,  Երևան,  2016,  էջ  32-6,  Քոթանջյան  Հ.,  Սրբազան  պատերազմի  ազգաքաղաքականությունը  Աֆղանստանի  օրինակով,  Անվտանգության  քաղաքագիտական  պրոբլեմներ.  ԽՍՀՄ  Վերակառուցում-Ղարաբաղ,  Հայաստան,  ԱնդրկովկասԱֆղանստան, Երևան, 2009, էջ 228-41, The History of Terrorism, From Antiquity to AlUniversity,  URL։
   https։
 //blogs.harvard.edu/karthik/files/2011/04/HIST-1572-Analysis-ofNazi-Propaganda-KNarayanaswami.pdf  (Accessed։
   24.09.2019),  Адибекян  А.,  Элибе[4] Сармачар П., М. Дауд Хан։
  Попытка радикальной модернизации экономики АфганистанаURL։
   https։
 //histrf.ru/biblioteka/b/afghanskaia-voina (дата обращения։
  15.09.2019).[7] Ищенко Р., Неутихающий хаос։
  почему Афганистан всегда объят войной, URL։
  https։
 //sptnkne.ws/nfk9 (дата обращения։
  06.02.2019).URL։
   https։
 //ava.md/2014/01/09/v-etnam-afganistan-dve-voyny-dva-istoricheskih/обращения։
   25.09.2019),  Yousaf  M.,  Adkin  M.։
   Afghanistan —  The  Bear  Trap։
   The[9] Հովհաննիսյան Ա., Ռազմարվեստի զարգացումը 20-րդ դարում. Հեռանկարները,Երևան, 2017, էջ 202-3։
  Вьетнам. Боевое применение вертолетов в 2 частях, отв. ред.[11] Հովհաննիսյան Ա., Ռազմարվեստի զարգացումը 20-րդ դարում. Հեռանկարները,Երևան, 2017, էջ 494-508։
 [12] Гайдар Е. Т.,  Гибель империи ։
  уроки для современной России,  Москва, 2006․Խաչատրյան Կ., Հայաստանը ԽՍՀՄ ռազմաարդյուանբերական համալիրի համակարգում, Երևան, 2015, էջ 253-85։
 [14]  Գասեր  Հ.,  Միջազգային  մարդասիրական  իրավունք,  Ներածություն,  Երևան,1999, էջ 31-62։
 [15] Martin Van Creveld, The Transformation of War։
  The Most Radical Reinterpretation[16] Clark W., Waging Modern War։
  Bosnia, Kosovo, and the Future of Combat. N. Y.։
 [18] Люттвак Э., Стратегия։
  Логика войны и мира, Москва, 2018, с. 330.недели,  11.02.2009,  URL։
   https։
 //argumenti.ru/politics/n171/39722  (дата  обращения։
 Մուրադյան ԳուրգենԽՈՐՀՐԴԱ-ԱՖՂԱՆԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ. ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒ՞Ն, ԹԵ՞ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՐՑԱՎԱԶՔԲանալի բառեր՝ ԽՍՀՄ, արդարացի պատերազմ, մոջահեդներ, Աֆղանականսինդրոմ, անկանոն պատերազմներ։

Հոդվածի  հեղինակը  քննության  է  առնում  հակամարտող  կողմերի՝  Խորհրդաաֆղանական  պատերազմի  մեկնարկի  առթիվ  առաջ  քաշած  հիմնավորումները։
   Քննվում  են  ԽՍՀՄ-ի  պաշտոնական  տեսակետները՝  ընդգծելով  հարավային  սահմանների անվտանգության պահպանման կարևորությունը։
  Հեղինակը առաջնահերթություն է տալիս աշխարհաքաղաքական գործոնին։
    Առանձնահատուկ ներկայացվում է նաև պատերազմում ԱՄՆ-ի ունեցած դերակատարությունը։
   Նշվում  են  բոլոր  այն  պատճառները  և  մեխանիզմները,  որոնց  շնորհիվ ԱՄՆ-ն ԽՍՀՄ-ին ներքաշեց վերոնշյալ հյուծող պատերազմի մեջ։
   Աֆղանական պատերազմում ԽՍՀՄ-ի մասնակացությունն ամբողջովին կործանեց երկրի  տնտեսությունը և հեղինակազրկեց Խորհրդային Միությանը միջազգային ասպարեզում՝ հանգեցնելով վերջինիս կործանմանը։
