ԹԱԼԻՇԵՐԵՆԻ ԵՎ ՆՈՐ ԱԶԱՐԻԱԿԱՆ ԽՈՍՎԱԾՔՆԵՐԻ ԲԱՅԱԿԱՆՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԹալիշերենը  և  նոր  ազարիական  խոսվածքները  պատկանում  են  իրանական  լեզուների  հյուսիսարևմտյան  ճյուղի  մերձկասպյան  խմբին,  որին  պատկանում  են  նաևգիլաքին,  զազաքին,  գուրանին  (իր  երեք  բարբառներով՝  գուրանի,  ավրոմանի,  բաջալանի)։
 Թալիշերենը տարածված է Ադրբեջանի Հանրապետության հարավային մասում ևԻրանում։
   Ադրբեջանի  Հանրապետությունում  թալիշերեն  խոսում  են  Աստարայի,  Լենքորանի,  Լերիքի,  Մասալիի,  Յարդըմլինի  շրջաններում։
   Իրանում  թալիշախոս  են  Արդաբիլի  արևելքը  (Անբարանից  մինչև  Խալխալ),  Գիլանը  (Կարգանռուդ,  Ասալեմ,  Թալեշ-Դուլաբ,  Շանդերման,  Մասալ)։
   Ժամանակակից  թալիշերենը  բաժանվում  է  երեքբարբառի՝  հարավային  (Իրան),  կենտրոնական  (Իրան),  հյուսիսային  (Իրան,  Ադրբեջանի Հանրապետություն)1։
 Իրանագիտության մեջ Իրանի տարածքում խոսվող նոր ազարիական խոսվածքների  համար  որպես  ընդհանուր  անվանում  գործածվում  է  «Իրանի  թաթական  բարբառներ»2  կամ  «թաթական  լեզվախումբ»3  եզրերը։
   Է.  Յարշաթերը  «թաթական  բարբառներ»  բնորոշման  հետ  մեկտեղ  օգտագործում  է  «ատրպատականյան  մարականբարբառներ»  անվանումը`  հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որ  այս  բարբառներըխոսվում  են  պատմական  Փոքր  Մարաստանի  կամ  Ատրպատականի  տարածքում4։
 Նա այս բարբառները բաժանում է հինգ ենթախմբի՝ 1.  Ղազվինից հարավ-արևմուտք և Էշթեհարդում խոսվող բարբառներ, 2.   Զանջանից հարավ-արևմուտք, Խոյինում և շրջակա գյուղերում խոսվող բարբառներ, 3.   Թարոմի և Խալխալի բարբառներ, 4.   Հարզանդի և Դիզմարի շրջանի բարբառներ, 5.   Ղազվինից  արևելք  և  հյուսիս-արևելք`  Ռուդբարում  և  Ալամութում  խոսվողբարբառներ5։
 Դ. Ստիլոն նոր ազարիական խոսվածքների մեջ ընդգրկում է նաև թալիշերենը ևնոր ազարիական խոսվածքները բաժանում տասը ենթախմբի՝ 1.   ա. Հարզանի շրջանի բարբառներ, բ. Դիզմարի շրջանի բարբառներ, գ. Հասանուի շրջանի բարբառներ, 2.   ա. հյուսիսային թալիշերեն, բ. կենտրոնական թալիշերեն, գ. հարավային թալիշերեն, 5 Տե'ս նույն տեղում, էջ 17-18։
 3.   ա.  Շահռուդի  բարբառներ,  բ.  Քորեշ-ե  Ռոսթամի  բարբառներ,  գ.  Քաղազքոնանի բարբառներ, 4.   ա. Վերին Թարոմի բարբառներ, բ. Ռուդբարի բարբառներ, 5.   Խոյինի և շրջակա գյուղերի բարբառներ, 6.   ա. Ռամանդի բարբառներ, բ. Էշթեհարդի բարբառ, 7.   ա.  Քուհփայեի  շրջանի  բարբառներ,  բ.  Վերին  Թարոմի  «մարաղեի»  բարբառներ, գ. Ալամութի բարբառներ, 8.   Սավեի շրջանի բարբառներ (Ալվիր, Վիդար), 9.   Վաֆսի բարբառներ, 10. Սեֆիդռուդի հովտի բարբառներ1։
 Ելնելով վերջին դասակարգումից՝ նոր ազարիական կամ թաթական լեզվախումբը կարելի է բաժանել երեք ենթախմբի՝ 1.  հյուսիսային բարբառներ (ա. Հարզանի բարբառախումբ, բ. Քարինգանի բարբառախումբ, գ. Քալասուրի բարբառախումբ), 2.  կենտրոնական բարբառներ,3.  հարավային բարբառներ։
 Թալիշերենի և հարավթաթական բարբառների բայը ձևաբանորեն կարելի է բաժանել երեք խմբի՝ պարզ, նախդրավոր, բարդ։
 Նախդրավոր  բայերի  կազմում  գործածվող  հիմնական  նախդիրներն  են`  o,  e,  pe,be, da։
 O  նախդիրն  ունի  «հետ,  հակառակ»  իմաստները։
   Բային  հաղորդում  է  նաև  բաժանման, զատման, գործողության ավարտի նշանակություն, օրինակ՝ թլշ. (հս.) o gate պահպանել, o garde – շուռ գալ, թաթ. (Հրզ.) o be - վերադառնալ, o birie – կտրել։
 E  նախդիրը  մատնանշում  է  ուղղություն  դեպի  ներքև,  օր՝  թլշ.  (հս.)  e  varde  –  հանել, դուրս հանել, e γande – ներքև գցել, թաթ. (Հրզ.) e dasie – ծնկի գալ, e sie – կտրվել։
 Քարինգանի  բարբառախմբում  վերոնշյալ  իմաստներն  արտահայտում  են  ar,  viնախդիրները2, օր.՝ ar gineste – ընկնել, ar karde – լցնել, vi bie – փակել, vi due – սեղմել։
 Pe/pu  նախդիրը  ցույց  է  տալիս  ուղղություն  դեպի  վերև,  օր.՝  թլշ.  (Աս.)  pe  gate  –բարձրացնել,  pe  karde  –  արթնացնել,  թաթ.  (Հրզ.)  pe  be  –  կանգնել,  pe  doe  –  բարձրացնել, թաթ. (Քար.) pe due – կուտակել, pe šie – եռալ, թափվել։
 Be-ի հիմնական նշանակությունը բաժանման, զատման, առանձնացման իմաստիարտահայտումն է, օր.՝ թաթ. (Հրզ.) be ome - դուրս գալ, be še – դուրս գալ , թլշ. (հս.) beγande – թափել, be krnie – քարշ տալ։
 Da-ն  համապատասխանում  է  ժամանակակից  պարսկերենի  dar՝  «մեջ»  նախդիրին, օր.՝ թաթ. (Հրզ.) da ome – գալ, da noe – դնել, մտցնել, թլշ. (Աս.) da parseste – հարցնել, da vašte – վազել, ցատկել։
 Բարդ բայերը կազմվում են անվանական խոսքի մասերի և օժանդակ բայերի համադրմամբ, օր.՝ թլշ. (Աս.) rušun akarde - լուսավորել, bidar akarde - արթնացնել, xali abe դատարկել, թաթ. (Քար.) var due - թույլ տալ, mavna yie - բառաչել, kuf šie - օրորվել։
 Բայական  խոնարհվող  ձևերը  բաժանվում  են  երկու  խմբի՝  պարզ  (կազմվում  ենբայական  նախածանցների,  բայահիմքերի  և  դիմային  վերջավորությունների  օգնությամբ)  և  նկարագրական  (կազմվում  են  խոնարհվող  բայից  և  be`  «լինել»  օժանդակբայից)։
   Բայերի  անցողականությունն  ու  անանցողականությունն  արտահայտվում  ենանցյալ  ժամանակի  ձևերում,  էրգատիվ  և  նոմինատիվ  նախադասություններում։
   Էրգատիվ կառույցն ունի հետևյալ առանձնահատկությունները.1. բնորոշ է անցողական բայի անցյալ ժամանակաձևերին, 2. էրգատիվ կառույցի օբյեկտը դրվում է ուղղական հոլովով, 3. սուբյեկտը դրվում է թեքական հոլովով, 4. բայը չունի սուբյեկտի հետ համաձայնվող թեքական վերջավորություններ1, oր.`թլշ.  (Աս.)  Az  izerem  nun  pata.  Ես  երեկ  հաց  թխեցի։
   Թլշ.  (հս.)  Ai  nun  harde.  Նա  հացըկերավ։
  Թաթ. (Քար.) Bar-e-š ukard-e. Նա բացեց դուռը։
  Թաթ. (Քալ.) Te vut-em - a. Դուասել էիր ինձ։
 Կրավորական  սեռը  թալիշերենում  (հս.)  կազմվում  է  խոնարհվող  բայի  անցյալդերբայից  և  be՝  «լինել»  օժանդակ  բայի  ժամանակային  ձևերից,  օր.՝  Vil  okarda  beda.Ծաղիկը բացվելու է։
  Čič nivišta ba? Ի՞նչ է գրված։
 Ասալեմի բարբառում կրավորական սեռը կազմվում է այլ կերպ. 1. ներկայի ակտիվ հիմքին հաղորդելով կրավորական իմաստ` ավելանում է i, 2. ներկայի ակտիվ հիմքին ավելանում է i, վերջինիս՝ st, որը կրավորական իմաստէ հաղորդում բայի անցյալ հիմքին2, օր.՝ Vier virite-kā faqat camuše ba-zer-ist. Շատ վազելուց  միայն  կոշիկներն  էին  պատռվել։
   Պիրեյկոն  կրավորականի  նման  կազմությունառաջարկում է հարավթաթական բարբառների համար3, օր.՝ Im pul bedehiste Hasane4.Այս  գումարը  տրվել  էր  Հասանին։
   Հարավթաթական  բարբառներից  Քարինգանի5  ևՔալասուրի6  բարբառախմբերում  կրավորականի  կազմության  հստակ  եղանակ  չկա,օր.՝ Քար. Deriste – պատռվեց, Be-deriste – պատռվելու է, Քալ. Em izem onjāre berond ni.Այս փայտը չի կոտրվել։
 Պատճառական ձևերը կազմվում են հետևյալ կերպ.•  Ասալեմի բարբառում ներկա ժամանակի համար ներկայի հիմքին ավելանումէ  -ān,  իսկ  անցյալ  ժամանակի  համար  ներկայի  հիմքից  կազմված  ձևին  միանում է -est, օր.՝ xur-ān / xur-ān- est ծիծաղեցնել, har- ān / har- ān - est կերակրել,•  հյուսիսային թալիշերենում բայահիմքին ավելանում է -ovnie, -nie։
  Բայահիմքիձայնավորները  կարող  են  հնչյունափոխվել՝  a  >  o,  a  >  i,  i  >  o,  օր.՝  hardehardovnie - կերակրել, larze- larzovnie (larzuvnie) – դողացնել, •  Քարինգանի  թաթական  բարբառախմբում  ներկայի  հիմքին  ավելանում  է  -un, -en, օր.՝ Biš serun. Ծիծաղեցրու՛։
  Bare ma-larzen. Դուռը մի՛ շրխկացրու։
 •  Քալասուրի բարբառախմբում բայի պատճառական ձևը կազմվում է Ասալեմիբարբառի նմանությամբ։
  Ներկա ժամանակի համար  ներկայի հիմքին ավելանում է -un, իսկ անցյալի համար ներկայի հիմքից կազմված ձևին՝ -ir, օր.՝ Emherdani ma-vrit-un. Այս երեխային մի՛ վազեցրու։
  Ahem mušte ke emi bebram-unem. Ես ուզում եմ, որ նա լաց լինի (նրան լացացնել)։
 Ի  տարբերություն  թալիշերենի,  հարավթաթական  բարբառների  բայերը  տարբերակում  են  երկու  հիմք՝  ներկայի  և  անցյալի։
   Թալիշերենում  բայերի  հիմնական  մասըմիահիմք է, գործում է կա'մ ներկայի, կա'մ անցյալի հիմքը7։
  Հյուսիսային թալիշերենումբայերը  միահիմք  են՝  ունեն  միայն  ներկայի  հիմք,  որ  կազմվում  է  անորոշ  դերբայի  -eվերջավորության  կրճատմամբ,  օր.՝  rase  -  ras  հասնել,  tarse  -  tars  վախենալ,  duše  -  dušկթել, toše - toš սափրել, kaše - kaš քաշել, take - tak պայթել։
 Եթե անորոշ դերբայի վերջավորությանը նախորդում են t, d բաղաձայնները, կամi,  est  ձայնավորները,  ներկայի  հիմքը  կազմվում  է  այդ  հնչյունների  անորոշ  դերբայի5 Նույնի, The Dialect of Karingani, էջ 460։
 6 Նույնի, The Tati Dialect of Kalsur, Iranic 8, Wiesbaden, 2005, էջ 279։
 7 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 197։
 վերջավորության  հանմամբ,  օր.՝  vašte  -  vaš  վառվել,  umuste  -  umus  ուռել,  այտուցվել,vinde  -  vin  տեսնել,  tušte  -  tuš  մաքրել,  քերել,  kande  -  kan  փորել,  marde  -  mar  մեռնել,gineste - gin ընկնել, naveste - nav փնտրել։
 Ասալեմի  բարբառում  և  հարավթաթական  բարբառներում  (այստեղ  բայերը  երկհիմք  են)  ներկայի  հիմքի  կազմության  ժամանակ  տեղի  են  ունենում  հնչյունափոխություններ, օր.՝ Աս. xande - xun կարդալ, xete - xes քնել, pate - pej թխել, due - da տալ, gate-  ger  վերցնել,  vate  -  vaj  փախչել,  žae  -  žan  խփել,  թաթ.  dašte  -  daž  ցավել,  vašte  -  važցատկել, verušte - veruz փռվել (արևին), lešte - les լիզել։
  Միլլերը հյուսիսային թալիշերենում առանձնացնում է նաև որոշ բայեր, որ ունեն թե՛ ներկայի, թե՛ անցյալի հիմքեր1։
 Երկհիմք բայերի շարքին կարելի է դասել այն բայերը, որոնք ավարտվում են ie-ով։
  Այսբայերի  ներկայի  հիմքը  կազմվում  է  անորոշ  դերբայի  վերջավորության,  իսկ  անցյալիհիմքը՝  e-ի  սղումով։
   Օր.՝  činie  -  čini  –  čin  քաղել,  risnie  –risni  –risn  հասնել,  vitovniye  –vitovni – vitovn քշել, ginie – gini – gin ընկնել։
 Թալիշերենում  (հս.)  միայն  անցյալի  հիմք  ունեն  այն  բայերը,  որոնց  անորոշ  դերբայները  վերջանում  են  -te-ով  (օր.՝  kašte  –  kašt  ցանել,  nivište  –  nivišt  գրել,  nište  -  ništնստել, vite - vit փախչել) կամ de-ով, որին նախորդում է r կամ n, (օր.՝ hande – hand կարդալ, mande – mand մնալ, šande – šand ուղարկել, karde  – kard անել)։
  Հարավթաթականբարբառներում անցյալի հիմքը կազմվում է ներկայի հիմքից հետևյալ ձևերով.1.  ներկայի հիմքին ավելանում է –t / -d, օր.՝ nešun – nešund նստել, keš- kešt սպանել,  bar-bard  տանել,  ներկայի  հիմքի  վերջին  բաղաձայնը  կարող  է  հնչյունափոխվել2, օր.՝ nevi–nevešt գրել, ris – rešt պտտ(վ)ել, miz  – mešt միզել, faz – haštթողնել,2.  ներկայի հիմքի վերջին բաղաձայնն ընկնում է, օր.՝ tan – ta վերցնել, առնել, nan– nu դնել,3.  ներկայի  հիմքին  i  ավելացնելով,  օր.՝  ber  –  beri  կտրել,  kern  -  kerni  լցնել,  čen  čeni քաղել, uren – ureni լցնել,4.  ավելացնելով (e)st ներկայի հիմքին, օր.՝ ser – serest ծիծաղել, berem – beremestլացել, si – sist կոտրվել, larz – larzest դողալ, 5.  ներկայի հիմքի վերջին u ձայնավորը հնչյունափոխվում է i-ի, օր.՝ bu – bi լինել,šu–ši դառնալ։
 Թալիշերենում  և  հարավթաթական  բարբառներում  բայի  անդեմ  ձևերն  են  անորոշ դերբայը, անցյալի դերբայն ու ներկայի դերբայը։
 Անորոշ  դերբայը  կազմվում  է  անցյալի  հիմքին  ավելացնելով  e,  օր.՝  թլշ.  hardeուտել, xuruste ծիծաղել, թաթ. kerne նկարել, veyrte վազել։
 Սակայն թաթական այլ բարբառներում անորոշ դերբայը կազմվում է անցյալ բայահիմքին  -an  (Էսֆարվարին,  Թաքեստան,  Սագզաբադ,  Խիարաջ,  Էբրահիմաբադ,Խոզնինի)  կամ  -en  (Չալի,  Թաքեստանի)  ավելացնելով։
   Ընդ  որում,  պարզ  բայերինավելանում  է  be  նախածանցը3,  օր.՝  Չալի  baten  ասել,  խոսել,  biašten  վազել,  Թաք.bogostan ցանկանալ, u-vazasten պարել, Էշ թ. berenten լցնել, Խրջ. bešurden լվանալ, Էբր.bemian գալ, bešian գնալ, Սագզ. bezian կծել, Էսֆար. biardan անել։
 Թալիշերենում  և  հարավթաթական  բարբառներում  անցյալ  դերբայը  կազմվում  էանցյալի  հիմքին  ավելացնելով  a։
   Հյուսիսային  թալիշերենում  անցյալի  դերբայի  երկրորդ  ձևը  կազմվում  է  անցյալի  հիմքից  և  bi  նախածանցից,  օր.՝  թլշ.  (հս.)  gate  –  gat  –bigat վերցնող, dizdie - dizd – bidizd գողացող, թլշ. (Աս.) da marda – մեռած, ā – hasta yurd1 Տե՛ս Yarshater E., The Tati Dialect of Kalsur, էջ 200։
 2 Նույնի, The Dialect of Karingani, էջ 451։
 3 Նույնի, A Grammar of Southern Tati Dialects, էջ 253։
 -  լքված  վրան,  թաթ.  (Քալ.)  derista  -  պատռված,  թաթ.  (Քար.)  arista  ruven  -  թափվածյուղ, beria tanef - կտրված պարան։
 Թալիշերենում  ներկայի  դերբայը  կազմվում  է  ներկայի  հիմքին  ավելացնելով  a,օր.`  karde  – aka, barde  – aba, Աս. xunde  - axun,  mase  - amas։
  Քարինգանի և Քալասուրիբարբառներում  ներկայի  դերբայը  բացակայում  է։
   Քալասուրի  բարբառախմբում  գործում է ապառնի դերբայը,  որ կազմվում է անցյալի հիմքից և  ani վերջավորությունից,օր.՝ Em ādam estar – ani ni. Այս մարդը գնորդ չէ (մտադրված չէ գնելու)։
  Սակայն թաթական  բարբառներից  Թաքեստանի,  Էբրահիմաբադի  և  Սագզաբադի  բարբառներըկազմում են ներկայի դերբայ՝ անցյալի հիմքին ավելացնելով a / e և be1, օր.՝ Էբր. vaj-aասող,  be – si- a գնացող,  Սագզ.  Em ādam be  mina ni.  Այս մարդը  մնացող չէ (չի  պատրաստվում մնալ)։
  Թաք. Vaj-e neyma. Չեմ կարող ասել։
 Հարավթաթական  բարբառներում  ժամանակաեղանակային  ձևերի  համակարգըհիմնված  է  բայահիմքերի՝  ներկա  և  անցյալ  հակադրության  վրա։
   Իսկ  թալիշերենում,որտեղ  բայը  հիմնականում  միահիմք  է,  ժամանակաեղանակային  հակադրությունըարտահայտվում է բայական նախածանցների, դիմային վերջավորությունների օգնությամբ։
  Եթե բայահիմքը վերջանում է բաղաձայնով, ապա հիմքի և դիմային վերջավորության միջև դրվում են ձայնավորներ, որոնք ժամանակի և եղանակի ցուցիչ են2։
 Թալիշերենում և հարավթաթական բարբառներում, ընդհանուր առմամբ, կարելիէ  առանձնացնել  չորս  եղանակ՝  սահմանական,  պայմանական-ստորադասական,  ըղձական, հրամայական։
  Ժխտական ձևերը կազմվում  են  ni /  ne  և  ma մասնիկների օգնությամբ։
  Ma արգելականն օգտագործվում է հրամայական եղանակի դեպքում։
 Սահմանական եղանակն արտահայտում է գործողություն, որը խոսակցի կողմիցընկալվում է որպես հնարավոր, իրական, կատարվող կամ ապագայում տեղի ունենալիք։
  Ժխտական ձևը չի փոխում սահմանական եղանակի իմաստը։
 Ներկա  ժամանակը  ցույց  է  տալիս  գործողության  բազմակիություն,  շարունակականություն,  տվյալ  պահի  գործողություն,  սովորաբար  կատարվող  գործողություն։
 Թալիշերենում  (հյուսիսային)  ներկա  ժամանակը  կազմվում  է  անորոշ  դերբային  ավելացնելով  da  և  դիմային  վերջավորություններ,  օր.՝  votedam  -  խոսում  եմ։
   Հեննինգիկարծիքով` ներկա ժամանակի կազմությանը մասնակցում է անցյալի հիմքը3։
  Ի տարբերություն  հյուսիսային  թալիշերենի,  որտեղ  ներկայի  կազմությանը  մասնակցում  էանորոշ  դերբայը,  Ասալեմի  բարբառում  ներկա  ժամանակաձևը  կազմվում  է  անցյալիհիմքից, որին ավելանում են ba նախածանցն ու դիմային վերջավորությունները4, օր.՝bavindiš - տեսնում ես։
  Ժխտականի դեպքում ba-ին փոխարինում է ne-ն, օր.՝ nevindirunչեք տեսնում։
  Այս բայը կարող է օգտագործվել ինչպես ā- նախածանցի հետ, այնպես էլառանց  նրա5։
   Հարավթաթական  բարբառներում  (Քալասուր,  Քարինգան)  սահմանական եղանակի ներկա ժամանակաձևը կազմվում է  be/ba նախածանցից, բայի անցյալհիմքից և դիմային վերջավորություններից։
  Երբեմն անցյալի հիմքին կարող է հաջորդել e, օր.՝ ba-dur-emun - տալիս եմ, be-het-ende - քնում ենք։
 Ներկա  շարունակական  ժամանակը  ցույց  է  տալիս  ներկա  պահին  ընթացքի  մեջգտնվող  գործողություն։
   Թալիշերենում  և  հարավթաթական  բարբառներում  ներկաշարունակական  ժամանակաձևը  կազմվում  է  անորոշ  դերբայի  և  դիմային  վերջավորությունների  օգնությամբ։
   Թալիշերենում  գործողության  շարունակականության  ցուցիչը kar/kara-ն է, որին ավելանում են դիմային վերջավորությունները՝ be «լինել» բայի1 Տե՛ս Yarshater E., A Grammar of Southern Tati Dialects, էջ 251-252։
 ներկայի  կցական  ձևերը  և  բայի  անորոշ  դերբայը,  օր.՝  kar-in-virite  -  վազում  են։
   Քարինգանի և Քալասուրի հարավթաթական բարբառախմբերում kar/kara ցուցիչը բացակայում է։
  Քալասուրի բարբառում որպես դիմային վերջավորություն օգտագործվում էbe  «լինել»  բայի  ինքնուրույն  գործածվող  ձևերի  ներկա  ժամանակը՝  enim,  eniš,  ena,enemun, enerun, enin, որոնք նախորդում են անորոշ դերբային, օր.՝ Enem gāndem kust-e.Ես ցորեն եմ ցանում։
  Embe ulat šešte. Մենք լվանում ենք հագուստները։
 Թալիշերենում  ապառնի  1-ը  կազմվում  է  անցյալի  հիմքից  (Ասալեմի  բարբառումանորոշ  դերբայից)1  ba  նախածանցից  և  դիմային  վերջավորություններից,  օր.՝  bakardemon  -  անելու  ենք,  bavaštem  -  թռչկոտելու  եմ,  avotnin  -  չեն  խոսելու,  nibavardeš  -  չեսբերելու։
   Ապառնի  1  ժամանակաձևն  արտահայտում  է  1.  վիճակ  կամ  գործողություն,որ կատարվելու է ապառնիում, 2. գործողություն, որ սովորաբար կատարվում է ներկայում։
   Քարինգանի  բարբառախմբում  ապառնիի  գործառույթը  կատարում  է  ներկաշարունակական  ժամանակաձևը,  իսկ  Քալասուրի  բարբառախմբում  ապառնիի  կազմությանը  մասնակցում  են  ապառնի  դերբայը՝  անցյալի  հիմք  ավելացրած  -ani,  և  be՝լինել բայի ներկա ձևերը, օր.՝ Ave ru utema umarani nim. Ես նրան ասացի, որ չեմ գալու։
 Անցյալ  կատարյալը  ցույց  է  տալիս  անցյալում  սկսված  և  ավարտված  գործողություն։
   Թալիշերենում և հարավթաթական բարբառներում անցյալ կատարյալը կազմվում է անցյալի հիմքից և  դիմային վերջավորություններից,  օր.՝  vritimun  - վազեցինք,genestim  -  ընկա,  ši-mbe  -  գնացինք։
   Ժխտականի  դեպքում  ni-ն  միանում  է  բային։
 Ածանցավոր կամ բարդ բայերի դեպքում ni-ն դրվում է ածանցից կամ բայի անվանական մասից հետո, օր.՝ Paido na kardiše. Նա չգտավ։
  Երկու լեզուներում էլ անցողականբայերն  անցյալ  կատարյալում  ձևավորում  են  էրգատիվ  կառույց  (նախադասությանստորոգյալը դեմքով և թվով համաձայնում է ոչ թե ենթակայի, այլ ուղիղ խնդրի հետ)։
 Թալիշերենում  (հս.)  անցյալ  շարունակականի  կազմության  հստակ  ձև  չկա,  այնդեպքում երբ, անցյալ անկատարն ունի երկու ձև. 1.  Կազմվում  է  ներկայի  հիմքից,  որին  միանում  են  a-  նախածանցը  և  դիմայինվերջավորությունները։
  Ասալեմի բարբառում ևս անցյալ անկատարը կազմվում է նույնեղանակով։
  Ժխտականը կազմվում է  na-ի օգնությամբ, ցույց է տալիս անցյալում անավարտ  կամ  շարունակական  գործողություն,  օր.՝  akain  -  անում  էին,  կատարում  էին,avrijimun - վազում էինք։
 2.  Կազմվում  է  ներկա  ժամանակից  և  լինել  բայի  անցյալ  կատարյալից՝  bim,  biš,be,  bimon,  bion,  bin,  օր.՝  čardeda  biš  -  արածեցնում  էիր։
   Ասալեմի  բարբառում  անցյալշարունակականը  կազմվում  է  kar  (kar-ka  ցանկանալ)  օժանդակ  բայի  օգնությամբ,որին միանում են դիմային վերջավորություններն ու խոնարհվող բայի անցյալ դերբայը, օր.՝ kar-im virite - վազում էի, փախչում էի։
  Ժխտական na-ն միանում է դիմային վերջավորություններին՝ kar nim vrite - չէի վազում։
  Kar-ով կազմություններն էրգատիվ կառույց չեն ձևավորում2։
 Քարինգանի  հարավթաթական  բարբառում  անցյալ  անկատարը  կատարում  էնաև  անցյալ  շարունակականի  գործառույթ։
   Քալասուրի  բարբառախմբում  առանձինկիրառություն  ունեն  թե՛  անցյալ  անկատարը,  թե՛  անցյալ  շարունակականը։
   Անցյալանկատարը  կազմվում  է  be  նախածանցի,  անորոշ  դերբայի  և  դիմային  վերջավորությունների  օգնությամբ  (be՝  լինել  բայի  անցյալ  կատարյալի  կացական  ձևեր),  օր.՝  behete-umun - քնում էինք։
  Անցյալ շարունակականի կազմությանը մասնակցում են անորոշ  դերբայն  ու  դիմային  վերջավորությունները  (be՝  լինել  բայի  անցյալ  կատարյալիառանձին գործածվող ձևեր), օր.՝ en-urun šuste - լվանում էիք։
 Թալիշերենում  և  հարավթաթական  բարբառներում  վաղակատար  ժամանակաձևը կազմվում է անցյալի դերբայից և դիմային վերջավորություններից։
  Վաղակատարժամանակաձևը ցույց է տալիս անցյալում կատարված գործողություն, որի արդյունքըշարունակվում  է  ներկայում,  օր.՝  Ni-me  šia,  Hasan  en-  šia.  Ես  չեմ  գնացել,  Հասանն  էգնացել։
  Te vute-em a. Դու պատմել ես ինձ։
 Անցյալ  վաղակատարը  հիմնականում  օգտագործվում  է`  մատնանշելու  անցյալգործողություն,  որը  տեղի  է  ունեցել  նախքան  մի  որևէ  անցյալ  գործողության  տեղիունենալը։
   Կազմվում  է  անցյալի  դերբային  (բացի  Քալասուրի  բարբառախմբից,  այստեղ  անցյալի  դերբային  փոխարինում  է  անցյալի  հիմքը)  ավելացնելով  be՝  լինել  բայիանցյալ կատարյալի ձևերը։
  Ինչպես անցյալ կատարյալ և վաղակատար ժամանակաձևերում,  անցողական  և  անանցողական  բայերը  խոնարհման  համակարգում  ունենտարբերություններ (գլխավորապես թալիշերենում), օր.՝ ništa bim - նստել էի, arišta be կոտրել էր։
  Ժխտական ne-ն դրվում է անցյալ դերբայի և օժանդակ բայի միջև՝ virita nebim - չէի փախել։
  Ինչպես արդեն նշվեց, Քալասուրի բարբառախմբում անցյալ վաղակատարի  կազմությանը  մասնակցում  է  անցյալի  հիմքը,  որպես  դիմային  վերջավորություններ հանդես են գալիս be բայի կցական ձևերը՝ -um(-un), -uš, -un, -umun, -ur, -und,օր.՝  Te  umar-uš,  mon  šerun.  Դու  եկել  էիր,  ես  գնացել  էի։
   Անցողական  բայերը  անցյալվաղակատարով դրվելիս նույնպես ձևավորում են էրգատիվ կառույց, օր.՝ Քար. Dezdšun geta binde, barde-šun binde hasb, kešta- šun bende. Նրանք բռնել էին գողերին, տարելէին բանտ և սպանել։
 Պայմանական  ստորադասական  եղանակի  ժամանակաձևերը  ցույց  են  տալիսայնպիսի գործողություն, որ խոսակցի կողմից համարվում է հնարավոր, ցանկալի։
  Այսեղանակի ժամանակաձևերն են ներկա-ապառնին ու պայմանական անցյալը։
  Ներկաապառնի  ժամանակաձևը  կազմվում  է  bi  (be,  biš/  bi)  նախածանցի,  ներկայի  հիմքի  ևդիմային  վերջավորությունների  օգնությամբ։
   Ածանցավոր  բայերը  ներկա  ապառնիժամանակով  գործածվելիս  bi  (vi,  be,  biš/  bi)  չեն  ընդունում։
   Ժխտականը  կազմվում  էni/ne  մասնիկների  օգնությամբ,  որ  փոխարինում  է  bi  (be,  biš/  bi)-ին,  օր.՝  bivindin  տեսնեն, viger-i - ասես, vikarend - անեն, կատարեն, šu-mbe - գնանք։
  Ներկա-ապառնիժամանակաձևը  կարող  է  օգտագործվել  պայմանական  ներկայի  փոխարեն։
   Թալիշերենում և հարավթաթական բարբառներում պայմանական ներկան ունի  գրեթե նույնկազմությունը,  ինչ  ներկա  ապառնին,  փոխվում  են  միայն  դիմային  վերջավորությունները (be բայի անցյալ կցական ձևեր)։
  Հյուսիսային թալիշերենում պայմանական ներկա  և  ներկա  ապառնի  ժամանակաձևերի  միջև  հստակ  տարանջատում  չկա։
   Պայմանական  ներկան  հիմնականում  օգտագործվում  է  անիրական  պայման  արտահայտողնախադասություններում։
 Թալիշերենում պայմանական անցյալ ժամանակաձևի կազմությունը բավականինտարբերվում  է  հարավթաթական  բարբառների  պայմանական  անցյալի  կազմությունից։
  Թալիշերենում (հս.) այս ժամանակի կազմությանը մասնակցում են խոնարհվող բայի անցյալ դերբայը, be բայի bam, baš, bai, baimon, bajon, bain ձևերից, օր.՝ Agarba  sa  haisa  hešta  baim1…  Եթե  ես  նստեի  ավանակին…  Իսկ  Ասալեմի  բարբառումանցյալ  դերբայի  փոխարեն  հանդես  է  գալիս  խոնարհվող  բայի  ներկայի  հիմքը,  օր.՝bakarerun  -  անեիք։
   Քալասուրի  բարբառախմբում  անցյալի  հիմքին  ավելանում  են  դիմային վերջավորությունները՝ be բայի անցյալ ժամանակի կցական ձևերը։
  Քարինգանի բարբառում անցյալ կատարյալին ավելանում է ay-ը` որպես պայմանական եղանակի ցուցիչ, օր.՝ Mon agar rav bešera-im, barusne-um. Եթե շուտ գնայի, հասած կլինեի։
  Agaharde-mun ay… Եթե ուտեինք…Թալիշերենում  և  հարավթաթական  բարբառներում  ըղձական  եղանակը  խիստարտահայտված չէ և գրեթե նույնանում է ներկա-ապառնի ժամանակաձևի հետ։
 Միլլերն  առանձնացնում  է  ըղձական  եղանակի  ապառնի,  անցյալ  ժամանակայինձևեր,  որոնք  ունեն  հազվադեպ  կիրառություն1։
   Ըղձական  ապառնին  կազմվում  էապառնի  դերբայից  (անցյալի  հիմք  ավելացրած  anin)  և  be  բայի  ըղձական  ձևերից՝bibom,  biboš,  bibo,  bibomon,baboon,  bibon,  օր.՝  handanin  bibomon  -  կարդամ։
   Ըղձականանցյալի կազմությանը մասնակցում են անցյալ դերբայն ու be բայի ըղձական ձևերը`առանց bi-ի, օր.՝ davorda bim - թռչեի։
 Հրամայական եղանակը թե՛ թալիշերենում, թե՛ հարավթաթական բարբառներումկազմվում է նույն սկզբունքով՝ ներկայի հիմքին ավելանում է be/bi նախածանցը։
  Երկրորդ  դեմքի  եզակի  թվի  ձևերը  զրոյական  վերջավորության  են,  իսկ  հոգնակիի  դեպքում  հիմքին  ավելանում  է  -  a/  -an/-un  վերջավորությունը։
   Ժխտականի  դեպքում  be/biնախածանցը  փոխարինվում  է  ma  արգելականով,  օր.՝  թալ.  soxte  -  bisoxt  -  bisoxtan  այրել  -  այրի՛ր  -  այրե՛ք,  vote  -  bivot  -  bivotan  -  խոսել  -  խոսի՛ր  -  խոսե՛ք,  քալ.  beser  ծիծաղի՛ր, bahar - կե՛ր, քար. biš keš - սպասի՛ր, biž dua - տվե՛ք։
 Հռիփսիմե Թորոսյան ԹԱԼԻՇԵՐԵՆԻ ԵՎ ՆՈՐ ԱԶԱՐԻԱԿԱՆ ԽՈՍՎԱԾՔՆԵՐԻ ԲԱՅԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր՝ բայական համակարգ, բայական անդեմ ձևեր, եղանակաժամանակային ձևեր։

Հոդվածը  նպատակ  ունի  ուսումնասիրել  թալիշերենի  և  նոր  ազարիական  խոսվածքների  բայական  համակարգը։
   Ներկայացված  են  բայի  հիմնական  բնութագիրը,  ներկայի  և  անցյալի  հիմքերի կազմությունը, դերբայները, ժամանակաեղանակային ձևերն ու դրանց կազմությունը։
   Քննության արդյունքում պարզ է դառնում, որ չնայած և՛ թալիշերենը, և՛ նոր ազարիական խոսվածքները պատկանում են իրանական լեզուների նույն՝ հյուսիսարևմտյան խմբին,  դրանց բայական համակարգում գոյություն ունեն աչքի ընկնող տարբերություններ։
