ՏԵFORԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱREԱՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ Տեղեկատվություն ազատորեն որոնելը և ստանալը յուրաքանչյուրի սահմանադրական իրավունքն է:   Այն, լինելով ժողովրդավարական հասարակության ստեղծման հիմնական և հիմնական բաղադրիչը, ամրապնդում է ցանկացած այլ ազատություն:  Տեղեկատվության ազատությունը կարող է վերահսկել պետական ​​մարմինները ՝ դառնալով շատ հզոր գործիք կոռուպցիայի և այլ չարիքների դեմ պայքարում:   Միևնույն ժամանակ, դա կարող է ձեռնտու լինել կառավարությանը, քանի որ բաց լինելն ու թափանցիկությունը բերում են հասարակության վստահության ձեռքբերմանը: Տեղեկատվության ազատությունը կենսական նշանակություն ունի, հատկապես ազատ և անկախ մամուլ ստեղծելու հարցում:  Խոսքի ազատությունը քաղաքացիական հասարակության ձևավորման կարևոր նախապայմաններից մեկն է:   Անձի խոսքի և տեղեկատվության ազատության իրավունքը բխում է ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրից, ինչպես նաև Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության եվրոպական կոնվենցիայից, որը (հոդված 19 և 10) համապատասխանաբար սահմանում է, որ անձ. կարծիք ունենալու իրավունքը ներառում է տեղեկատվություն և գաղափարներ ստանալու և տարածելու ազատությունը: Հաշվի առնելով այս միջազգային ակտերը ՝ մի շարք ժողովրդավարական երկրներ ընդունել են տեղեկատվություն ազատության մասին օրենքներ, որոնք սահմանում և կարգավորում են տեղեկատվության ազատ որոնման, ստանալու և տարածման իրավունքը: ՏԱ իրավունքի պատմությունը սկսվում է 18-րդ դարից 1, որը եվրոպական մշակույթի պատմության մեջ հայտնի է որպես Լուսավորություն:  Միջազգային մարդասիրական կազմակերպությունները, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ը, կարևոր դեր են խաղացել ՏԱ գաղափարի տարածման գործում:  Դրա լավագույն վկայությունն այն փաստն է, որ «ՏԱ մասին» օրենք ընդունելու միտումը աճեց, հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո:   Այսպիսով, հաղթահարելով երկար և դժվար պատմական ուղիներ, ՏԱ օրենքը տարածվեց և ընդունվեց ավելի քան 70 երկրներում 2:  Եվ որ օրենսդրական ոլորտում ՏԱ օրենքը երկու դար պատմություն ունի, բայց այն դեռ գտնվում է զարգացման փուլում, որոշ երկրների համար դեռ անհասանելի է: Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքի հայկական քրոնիկոնը սկիզբ է առել 2003 թվականից, երբ խորհրդարանը միաձայն որոշում կայացրեց դրա ընդունման մասին:  Նախքան «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքի ընդունումը, ՀՀ Սահմանադրության 27-րդ հոդվածը հստակ ասում էր, որ յուրաքանչյուր ոք ունի խոսքի ազատության իրավունք, ներառյալ ցանկացած լրատվամիջոցների միջոցով տեղեկատվություն և գաղափարներ որոնելու, ստանալու և տարածելու իրավունքը `անկախ սահմանից: ,   Այսպիսով, «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքը, բխելով ՀՀ Սահմանադրությունից, ուժի մեջ է մտել 2003 թվականի նոյեմբերի 15-ից: Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոնն ակտիվ դեր է խաղացել «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքի մշակման և ընդունման գործում:   ԻԱԿ-ի դերը մեծ էր ինչպես օրենքի ընդունման, այնպես էլ տեղեկատվության ազատության ապահովման գործում: «ՏԱ մասին» օրենքի ընդունումից հետո հայկական մամուլում հրապարակայնության թափանցիկության պահանջն արդեն իրավաբանական ուժ էր ստացել. Տեղեկատվության ազատության հետ կապված հասարակայնության հետ կապերը, դրանց ստացման կարգը, իրավունքներն ու պայմանները կարգավորվում էին «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքով, որը սահմանում է, որ անձը իրավունք ունի միայն պահանջով դիմել տեղեկատվության տիրապետողին `սահմանված կարգով: օրենքով ծանոթանալ իր որոնած տեղեկատվությանը կամ ստանալ այն: Այս օրենքը սահմանում է տեղեկատվություն ստանալու երկու հիմնական եղանակ `գրավոր և բանավոր:  Օրենքը, կախված տեղեկատվության հայցման այս ձևերից, առանձնացնում է տեղեկատվություն փնտրողների 2 խումբ. Ա) բանավոր հայցող, բ) գրավոր հայցող: Վերոհիշյալ խմբերի առանձնահատկությունների համաձայն, օրենքը սահմանում է տեղեկատվության տրամադրման կարգավորում, մասնավորապես, հստակ նշված են գրավոր-բանավոր հարցման պատասխանի տրամադրման ժամկետները: «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքը տեղեկատվական գործողություններում առանձնացնում է երկու սուբյեկտների `տեղեկատվություն որոնողին և տեղեկատվության տիրապետողին:   Սահմանները սույն օրենքով 2 Տե՛ս նույն տեղում: Այն մի շարք պարտականություններ ունի ինչպես տեղեկատվություն վարողի, այնպես էլ որոնողի համար:   Նախքան պարտականություններին անցնելը, նախ հասկանանք, թե ով կարող է լինել տեղեկատվության տնօրեն:  Այսպիսով, օրենքը սահմանում է, որ տեղեկատվության կրողներ են համարվում պետական ​​- տեղական ինքնակառավարման մարմինները, պետական ​​հիմնարկները, բյուջեից ֆինանսավորվող կազմակերպությունները, ինչպես նաև հասարակական կազմակերպությունները: Օրենքը կարգավորում է տեղեկատվություն վարողի կողմից տեղեկատվություն տրամադրելու կարգը, ըստ որի տեղեկատվություն կրողը կարող է մշակել իր կողմից տեղեկատվություն տրամադրելու կարգը և այն փակցնել բոլորի համար տեսանելի վայրում 4:   Տեխնոլոգիական առաջընթացի պատճառով վերոհիշյալ հոդվածն արդեն կարող է անվավեր համարվել:   Տեղեկատվություն կրողը պարտավոր է առնվազն տարին մեկ անգամ հրապարակել իր գործունեության հետ կապված տեղեկատվության որոշակի խումբ, դրանցում կատարված փոփոխությունները: Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքը բավականին հնացած է, և դրա կիրառման պրակտիկան զարգացել է:   Տարիներ են անցել օրենքի ընդունումից, իրավիճակները փոխվել են, պարզվում է, որ պարզապես իրավունքի ամրագրումը դեռ բավարար չէ:   Ուստի անհրաժեշտություն կա մշակել տեղեկատվության ազատության իրավունքը պաշտպանող կառուցողական մեխանիզմներ:   Այս հանգամանքով պայմանավորված ՝ օրենքում առկա մի խումբ խնդիրներ կարելի է առանձնացնել: Ասվածը պարզաբանելու և հիմնավորելու համար քննարկենք մի դատական ​​գործ, որը մեր մեջ տարածվել է «կադաստրի գործ» անվան տակ:  Ինչպես գիտենք, Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոնը 2013 թ.-ին դիմել է ՀՀ վարչական դատարան ՝ խնդրելով պարտավորեցնել ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական ​​կոմիտեի աշխատակազմին և տեխնոլոգիական կենտրոնին անհրաժեշտ տեղեկատվությունն անվճար տրամադրել: մեղադրանքով կամ համաձայն «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքի:   Արդյունքում, դատարանը մերժեց ԻԱԿ-ի հայցը `հիմք ընդունելով« Գույքի իրավունքների պետական ​​գրանցման մասին »ՀՀ օրենքի 71-րդ հոդվածը:   ԻԱԿ-ը որոշումը բողոքարկել է ՀՀ Սահմանադրական դատարան, որը կադաստրի կողմից տեղեկատվության վճարման տրամադրումը հակասահմանադրական է ճանաչել: Այսպիսով, ըստ օրենքի, տեղեկատվության տրամադրման համար գանձվող գումարը պետք է լինի ոչ թե տեղեկատվության այսպես կոչված վաճառքի գինը, այլ տեղեկատվության տրամադրման համար ծախսված գումարը: 3 «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 3: 4 «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենք: Անձը իրավունք ունի տեղեկատվություն ստանալու, իմաստուն չէ փող տրամադրել տեղեկատվությանը:   Տեղեկատվությունը տիրապետողի կողմից տեղեկատվությունը ձայնագրվում, դասակարգվում և պահվում է հասարակությանը ծառայելու համար, ուստի խելամիտ չէ այն վաճառել: «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքի հասկացություններում անհրաժեշտ է ավելացնել տեղեկատվության էլեկտրոնային հարցումները `որպես տեղեկատվություն ստանալու միջոց:   Տեխնոլոգիական զարգացման շնորհիվ ստեղծվել են մի շարք գործիքներ, որոնք տեղեկատվություն կրողին թույլ են տալիս ժամանակ խնայել և տեղեկատվությունը փոխանցել որոնողին:   Այնուամենայնիվ, էլեկտրոնային հարցումները դեռևս չեն բերվել օրենքի առաջին պլան, ինչը կարող է առաջացնել մի շարք անհարմարություններ և խնդիրներ, ուստի ժամանակն է, որ օրենքը սահմանի էլեկտրոնային հարցումների հետ կապված կանոնակարգերը: Դա հիմնավորելու համար մենք փոքր ուսումնասիրություն անցկացրինք ՝ հասկանալու համար, արդյոք մեր քաղաքացիները կարո՞ղ են օգտագործել նորագույն տեխնոլոգիաները ՝ իրենց որոնած տեղեկատվությունը ստանալու համար, թե՞ զրկված են տեղեկատվություն ստանալու նորագույն տեխնոլոգիաներն օգտագործելու իրենց իրավունքից: Ապրիլի 14-ին մենք էլեկտրոնային հարցումներով դիմել ենք 10 պետական ​​մարմիններ `տեղեկատվություն ստանալու համար:   Հարցումն իրականացնելիս մենք նպատակ ունեինք մեր սեփական փորձից պարզել, թե ինչպես են պետական ​​մարմինները կիրառում «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքը, արդյո՞ք դրանք ապահովում են յուրաքանչյուրիս տեղեկատվություն ստանալու հավասար իրավունքը: Տեղեկատվություն ստանալու համար մենք խնդրեցինք տեղեկացնել. • Բաժանո՞ւմն է իրականացնում իրեն ուղարկված էլեկտրոնային հարցումների գրանցում, և եթե այո, ապա քանի՞ հարցում է բաժինը ստացել 2016 թվականից ի վեր: Հարկ է նշել, որ էլեկտրոնային հարցումները ուղարկվել են մեր կողմից `օրենքին համապատասխան, տվյալների մարմինների պաշտոնական կայքի էջերում նշված էլ. Փոստի հասցեներին:   ՀՀ սփյուռքի նախարարությունը, ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությունը, Աբովյանի քաղաքապետարանը պատասխանել են ուղարկված հարցումներին օրենքով սահմանված ժամկետներում:  Ուշացած պատասխան ուղարկեց միայն Երեւանի քաղաքապետարանը:  Էլեկտրոնային հարցումները լուռ մերժվել են Գյումրու և Վանաձորի քաղաքապետարանի, ՀՀ մշակույթի նախարարության, ՀՀ բնապահպանության նախարարության, ՀՀ դատախազության կողմից:  ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունը մերժեց պատասխանը `էլեկտրոնային հարցում չստորագրելու հիմքով: Այստեղ կարելի է համարել ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության հիմնավորումը `էլեկտրոնային դիմումը մերժելու համար:  Ինչպես գիտենք, «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքի նախագիծը նախատեսում է էլեկտրոնային հարցումներ բերել իրավական դաշտ, և ըստ այդ նախագծի, տեղեկատվություն փնտրողը կարող է նաև դիմել տեղեկատվություն տնօրինողին `էլեկտրոնային խնդրանք ստանալու համար: տեղեկատվություն, որը նա փնտրում է:   Եթե ​​գրավոր պահանջի դեպքում ստորագրությունը պարտադիր է, և դրա բացակայությունը կարող է հիմք հանդիսանալ մերժման համար, ապա էլեկտրոնային հայցը չի կարող ստորագրվել: Բավական է ունենալ միայն անձնական տվյալներ:  Տարբեր տեխնիկական պատճառներից ելնելով ՝ այսօր հասարակության ոչ բոլոր խմբերն ունեն էլեկտրոնային ստորագրություն: Ստացվում է, որ նրանց պետք է զրկել նորագույն տեխնոլոգիայով տեղեկատվություն ստանալու իրավունքից:  Սա վկայում է մեր միջ-էլեկտրոնային տարբերակի միջոցով քաղաքացիների հետ շփման մշակույթի բացակայության մասին: Մեկ այլ կարևոր խնդիր, որը մենք արձանագրեցինք, շրջաններում գործող պետական ​​մարմինների կողմից օրենքի անտեսումն է, որի արդյունքում խախտվում է քաղաքացիների տեղեկատվություն ստանալու սահմանադրական իրավունքը:  Սա, իհարկե, ակնհայտ վկայություն է այն բանի, որ այսօր մարզերում առկա է իրավագիտակցության ցածր մակարդակ:   Սա լուրջ խնդիր է, որը կլուծվի միայն ՏՏ օրենքի և վերապատրաստման ծրագրերի շնորհիվ `սիստեմատիկ վերապատրաստման դասընթացներ անցկացնելով:  Սա պետք է մտահոգի պետությանը ոչ միայն տեղեկատվության ազատության ապահովման, այլ նաև այլ քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից: Այսպիսով, հարցմանն ի պատասխան օրենքի պահանջները կարող են փոփոխվել, ձևակերպվել ավելի պարզ, ավելի արդյունավետ և տեղեկատվության տիրապետողի պարտականությունները `ավելի լիարժեք:   Օրենքում հարցման պատասխանի տերմիններին վերաբերող սահմանումներում մենք կարող ենք գտնել «կարճ ժամանակում» կամ «պատշաճ պատասխան» հասկացությունները: Դրանք իրավաբանորեն կիրառելի են, բայց որպես այդպիսին ներառում են մեկնաբանությունների լայն շրջանակ, որոնք օրենքը մղում են սուբյեկտիվիզմի դաշտ:  Մինչդեռ օրենքը պետք է ընդունվի հնարավորինս պարզ այն պարզ պատճառով, որ այն պետք է երաշխիք դառնա բոլորի համար: Ազատության ցանկացած տեսակ ունի իր հակակշիռը, որը հավասարակշռում է կշեռքի երկու կշեռքը:  Տեղեկատվության ազատությունը բացառություն չէ:   Տեղեկություն որոնելու, ստանալու և տարածելու մեր սահմանադրական իրավունքը կարող է ենթարկվել որոշակի սահմանափակումների օրենքով սահմանված դեպքերում:   Տեղեկատվության ազատության, զանգվածային լրատվության միջոցների, ծառայության պետական ​​գաղտնիքների, ինչպես նաև ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի վերաբերյալ այլ համապատասխան օրենքները սահմանում են այն դեպքերը, երբ տեղեկատվության ազատությունը կարող է սահմանափակվել: ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 201-րդ հոդվածը ուղղակիորեն սահմանում է, որ նախաքննության տվյալները հրապարակման ենթակա են միայն վարույթն իրականացնող մարմնի թույլտվությամբ:   Նշված դրույթի համաձայն, օրենսդիրն արդեն կանխորոշել է նախաքննության գաղտնիության սահմանումը `վերջին եղանակով դիտարկելով գործիքային փորձաքննության ընթացքում ձեռք բերված ցանկացած տեղեկատվություն, որը կվերաբերի հանցագործության բացահայտմանը և հանցագործի բացահայտմանը:  Դրանից բխում է, որ օրենքը ոչ միայն արգելում է նախաքննության ընթացքում ձեռք բերված տեղեկատվության տրամադրումն ու տարածումը առանց բավարար հիմքերի, այլ նաև որոշակի պարտականություններ է դնում համապատասխան պաշտոնատար անձանց (քննիչ, դատախազ և այլն) նրանց հետ ուղղակի կամ անուղղակի շփման մեջ: տեղեկատվությունը պահել dդրանի մոտ և ապահովել նախաքննության գաղտնիությունը: Այստեղ, որպես օրինակ, կարող ենք դիտարկել հայտնի դեպք, երբ 2013-ին Խոսրովի արգելոցում սպանվեց Գառնիի արգելապատնեշի տեսուչը:   Ոստիկանությունը հայտարարություն է տարածել այն մասին, որ սպանության վայրում տեսախցիկներ են եղել, և հնարավոր հանցագործի նույնականացման միջոցով նրա կերպարը նույնականացնելը հնարավոր է առաջիկայում:  Ինչպես պարզվեց, դա քննչական մարմնի օպերատիվ հնարքն էր, որը, սակայն, ձախողվեց, քանի որ արգելոցի տնօրենը լրատվամիջոցներին տված հարցազրույցում հայտարարեց, որ տեղադրվել են տեսախցիկներ, բայց դրանք չեն արձանագրել հանցագործին:   Այսպիսով, ակամայից հրապարակվեց նախաքննության մի կարեւոր գաղտնիք, որը խոչընդոտեց նախաքննական մարմնի աշխատանքին: Նույն պատճառներով, օրենքը սահմանում է բարդ իրավական ռեժիմներ անձի և ընտանիքի գաղտնիության, անձնական ազատության և անձեռնմխելիության, տան անձեռնմխելիության, հեռախոսային խոսակցությունների, փոստային, հեռագրական և այլ հաղորդակցությունների, ինչպես նաև պետության, ծառայության, բանկային, առևտրային, նոտարական, բժշկական, փաստաբան այլ `օրենքով պաշտպանված այլ գաղտնի սահմանափակումների համար` դրանց հասանելիությունն ապահովելու համար միայն համապատասխան դատարանի որոշմամբ: Ինչ վերաբերում է «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքին, որը կարգավորում է տեղեկատվության ազատությանն առնչվող հասարակայնության հետ կապը, դրա ստացման կարգը, իրավունքներն ու պայմանները, այն սահմանում է տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը և դրա իրականացման կառուցվածքները, միաժամանակ նշելով. որ յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի միայն օրենքով սահմանված կարգով: Տեղեկատվություն վարողից պահանջել տեղեկատվություն `իր որոնած տեղեկատվությանը ծանոթանալու կամ կրթություն ստանալու համար: ՏԵFORԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱREԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ Հիմնաբառեր. Տեղեկատվության ազատություն, Օրենսդրական կարգավորումներ, Տեղեկատվության ազատության սահմանափակումներ Գոհար Julուլհակյան Ամփոփում: ։

Հոդվածում  անդրադարձել  ենք  Հայաստանում  տեղեկատվության  ազատության  օրենսդրական կարգավորումներին՝ չմոռանալով նշել նաև տեղեկատվության ազատության  սահմանափակումները։
    Ուսումնասիրության արդյունքում հանգել ենք այն եզրակացությանը, որ տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  առաջընթացով  պայմանավորված՝  օրենքում  փոփոխություններ  անելու,  ինչպես  նաև  տեղեկատվության  ազատության  իրավունքի  պշտպանության  համար  կառուցողական մեխանիզմներ մշակելու կարիք կա։
