Մերձավորարևելյանմեզոտարածաշրջանըէկառուցվածքի  ամենաթեժԵրկրագնդի  աշխարհաքաղաքականկենրոններից  մեկը։
   Այստեղ  գրեթե  միշտ  հակադրվել  են  աշխարհիուժային  կենտրոնների  քաղաքակրթական  և  տնտեսական  շահերը,որոնց  սպասարկումն  իրականացվել  է  լոկալ  խաղացողների  միջոցով  ևպարբերաբար  հանգեցրել  է  տարածաշրջանի  քաղաքական  քարտեզիհանդիսանումուժայինարմատական  փոփոխության։
   Այստեղ  հիմնավորապես  պետք  էփաստենք  այն  իրողությունը,  որ  այդ  փոփոխությունների  արյունքումգրեթե միշտ շահել են տարածաշրջանի այն սուբյետները, որոնք ունեցելև  հստակ  ձևակերպել  են  սեփական  շահերը,  դրանք  իրացնելուառաջնահերթությունների  համակարգը  ևլավագույնս  համադրելԵրկրագնդիաշխարհաքաղաքականհավակնությունների  հետ։
   Հետևաբար,  տարածաշրջանի  յուրաքանչյուրսուբյեկտ  (քաղաքակրթական,  քաղաքական,  էթնիկ)  կամա  թե  ակամաներգրավված  է  աշխարհաքաղաքական  մեծ  խաղում։
   Ամբողջ  խնդիրըկայանում  է  նրանում,  թե  նրանք  հանդես  են  գալիս  սեփականաշխարհաքաղաքական  առաջնահերթությունները  իրացնող  ակտիվսուբյեկտի,  թե  ուրիշների  շահերը  սպասարկող  պասիվ  օբյեկտիկարգավիճակում։
 կենտրոններիԺամանակակիցզարգացումներով  պայմանավորված՝  ՄեծՄերձավոր  Արևելքը  մտնում  է  աշխարհաքաղաքական  տուրբուլենտգործընթացների  փուլ,ռազմականհամակամրտությունների  էքսկալացիայով,  նոր  թեժ  կետերի  ի  հայտգալով, բնակչության աշխարհագրական տեղաշարժի լայնամասշտաբ ուինտենսիվհավասարակշռությունների  փոփոխությամբ,  և  որի  արդյունքում  ձևավորվելու  էտարածաշրջանի նոր քաղաքական քարտեզը։
 գործընթացներով,  աշխարհաքաղաքականորն  արտահայտվելուէհետևյալկերպ.Հենց վերոնշյալ իրողությունների փաստարկմամբ էլ ամբողջանումէ  սույն  հետազոտության  արդիականությանն  ու  այժմեականությանըներկայացվող  պահանջները,  որոնք  ընդհանուր  առմամբ  կարող  ենքձևակերպելուքաղաքական  շրջանակների  համար  ձևավորված  է  սոցիալականպատվեր,  այն  է՝  տարածաշրջանում  տեղի  ունեցող  և  սպասվելիքաշխարհաքաղաքականմշակել,արտահայտելսեփական  աշխարհաքաղաքականհավակնությունները։
 հանրապետությանգործընթացներիհաշվառմամբգիտականևիրացնելՍույն  հետազոտության  նպատակն  է  բացահայտել  և  գնահատելՀայկական  աշխարհաքաղաքականությանևհնարավորությունները՝  Երկրագնդի  աշխարհաքաղաքական  կառուցվածքի  մերձավորարևելյան  մեզոտարածաշրջանում  տեղի  ունեցողփոփոխությունների համատեքստում։
 բովանդակությունըԵլնելով  հետազոտական  նպատակից՝  առաջադրվել  և  լուծվել  եններքոհշյալ հետազոտական խնդիրները՝•  դիտարկել  մերձավորարևելյան  տարածաշրջանի  վերաբերյալառկա աշխարհաքաղաքական պորյեկտների բովանդակությունը,•  քննարկել  տարածաշրջանի  աշխարհաքաղաքական  կառուցվածքիև  բովանդակության  փոփոխության  օբյեկտիվ  և  սուբյետիվգործոնները,բացահայտելբովանդակությունը և հնարավորությունները,աշխարհաքաղաքականությանՀայկական•  գնահատելՀայկական  աշխարհաքաղաքական  առաջնահերթությունների իրացման հնարավորությունները։
 Հետազոտությունը  կառուցվել  է  մեթոդաբանության  բացառապեստեսական  բաղադրիչի  վրա,  որտեղ  առանցքային  խնդիրը  գիտականկանխատեսման օբյեկտիվության ապահովումն է։
  Այսպես օրինակ, նախվերլուծության  և  համադրման  մեթոդների  կիառամամբ  ճանաչելի  ենդարձել կանխատեսման ենթակա աշխարհաքաղաքական օբյեկտների ևերևույթների  զարգացման  օրինաչափությունները,  իսկ  արդեն  դրանցէքստարպոլացիայիկանախտեսվող(արտարկման)մեթոդներիօգնությամբ։
   Բացի  դրանից,  հետազոտությունում  կիրառվել  են  նաևգիտական վարկածի և գիտական մոդելավորման մեթոդները։
 վիճակըևինտերպոլացիայի(միջարկման)բացահայտվելէՀետազոտական առաջին երկու խնդիրների լուծման համար որպեսհիմք  ընդունել  ենք  «Մերձավոր  Արևելքի  և  Հյուսիսային  Աֆրիկայիտարածաշրջանային  ճարտարապետություևը.  աշխարհաքաղաքականռիսկերի,  տարածաշրջանային  կարգի  և  ներքին  վերափոխումների(տրանսֆորմացիաների)մասշտաբայինհետազոտության  արդյունքները  [13,  14],  որը  2016-2019  թվականներիընթացքում  իրականացրել  է  Եվրոպայի,  Մերձավոր  Արևելքի  ևՀյուսիսային  Եվրոպայի  առաջատար  հետազոտական  կենտրոնների  ևհամալսարանների  կողմից  ձևավորված  միջազգային  կոնսերցիումը։
 Վերջինիս  հիմնական  արդյունքները  արտացոլված  են  «ՄերձավորԱրևելքի  և  Հյուսիսային  Աֆրիայի  ապագայի  տարբերակները»համապարփակ զեկույցում։
 արտահայտությամբ»Եվ  այսպես,  Մեծ  Մերձավոր  Արևելքի  համար  առանձնացվում  էզարգացումների  երկու  սցենար՝  «Հորիզոն-2025»  և  «Հորիզոն-2050»հեռանկարները։
   Առաջինը  գնահատված  է  տարածաշրջանի  սոցիալտնտեսական,  քաղաքական  և  ռազմական  ոլորտներում  առկաժամանակակից  միտումների  մոդելավորման  հեռանկարով։
   Երկրորդսցենարը  դիտարկվում  է  որպես  նպատակային-«մեգաթրենդային»  [13],այսինքն՝  իրենից  ներկայացնում  է    Մեծ  Մերձավոր  Արևելքի  համարկանխատեսվող  ցանկալի  ապագան։
   Հետևաբար  որպես  համակարգիզարգացման  նպատակային  արդյունք  այն  մաքրված  է  համակարգըքայքայող  ժամանակակից  գործոններից՝  անցանկալի  գործընթացներից։
 Այսպիսով,  երկու  սցենարները  տարբերվում  են  իրարից,  և  երկրորդը  չիհանդիսանում առաջինի տրամաբանական շարունակությունը։
 Սույն  հետազոտության  շրջանակներում  մենք  կդիտարկենք  միայնառաջին՝  «Հորիզոն-2025»-ի  արդյունքները,  քանի  որ  կարճաժամկետհեռանկարում կանխատեսումներն առավել իրատեսական են, ինչը թույլկտա  սեփական  աշխարհաքաղաքականության  մշակման  հարցումառավել  ճշգրիտ  նպատակներ  փաստարկել։
   Դրանից  հետո  նոր  միայնհնարավոր  է  առավել  երկարաժամկետ  կտրվածքով  առանձնացելսեփական  աշխարհաքաղաքական  հավակնությունները,  առաջնահերթությունները  և  գործողությունները,  ինչն  արդեն  հետազոտական  այլխնդիր է։
 Եվ  այսպես,  «Հորիզոն-2025»  միջազգային  զեկույցի  համաձայն     [13,  14],  կանխատեսումներն  առավել  քան  հոռետեսական  են,  քանի  որտարաշածրջանում  առկա  բացասական  միտումներն  առաջիկա  հինգտարիների  ընթացքում  կպահպանեն  իրենց  կենսունակությունը։
 Մասնագետներն  այս  համատեքստում  առկա  խնդիրների  համարառանձնացնում  են  հետևյալ  հարթությունները։
   Առաջինը  ռեսուրսայինպակասորդի  խորացումն2025-ինտարածաշրջանի բնակչության թիվը կգերազանցի կես միլիարդը, որն իրհերթին  ավելացնելու  է  բնական  միջավայրի  վրա  անթրոպոգենծանրաբեռնվածությունը։
   Եթե  դրան  ավելացնում  ենք  կլիմայիցամաքայնացման  ներկա  միտումների  խորացումը,  ապա  ակնհայտ  էդառնում,  որ  բնակչության  կենսապահովման  համար  անհրաժեշտխմելու  ջրի  և  հողային  ռեսուրների  պակասորդն  ավելի  է  սրվելու։
   Դահանգեցնելու  է  աշխարհաքաղաքական  գործընթացների  տրանսֆորմացիաների։
 է։
   Ըստ  կանխատեսումների՝Հաջորդ  կարևորագույն  հանգամանքը  նավթային  դարաշրջանիէ։
   Այս  միտումները  նախ  կանդրադառնանավարտի  սկիզբնտարածաշրջանի  երկրների  էներգետիկ  առաջաներթությունների  վրա,քանի որ համաշխարհային միտումներին համապատասխան՝ կմեծանավերականգնվող  էներգետիկ  ռեսուրսների  մասնաբաժինը։
   Իսկ  դա  իրհերթինլուրջ  ազդեցություն  կունենա  տարածաշրջանի  երկրներիսոցիալ-տնտեսականցուցանիշների  վրա։
   Նավթային  հարուստերկրներում  ի  հայտ  կգան  ֆինանսական  ռեսուրսներիլուրջպակասորդներ։
  Բացի դրանից, այսօր նկատվող միտումների խորացմանարդյունքում տեղի կունենա նավթի արտահանման աշխարհագրությանփոփոխություն  հօգուտ  Արևելյան  և  Հարավային  Ասիայի։
   Եվրոպայիդերը  կտրուկ  կնվազի,  իսկ  ԱՄՆ-ն  աստիճանաբար  կվերածվի  նավթարտահանող  երկրների  հիմնական  մրցակցի՝  Սաուդյան  Արաբիայիփոխարենստանձնելովառաջնայիննմանվերադասավորումները  կտրուկ  կփոխեն  տարածաշրջանի  նկատմամբաշխարհիաշխարհաքաղաքականհետաքրությունները և ըստ այդմ՝ նաև վերջիններիս վարքագիծը։
 շուկաներումէ,դերը։
   ԱկնահյտկարգավորողիկենտրոններիուժայինմիջազգայինէներգետիկորէհատվածականությանհասարակություններիՏարածաշրջանում  գործընթացների  պայթյունավտանգությունըևխորանալուբևեռացման  աճին  զուգահեռ։
   Վերջինիս  պատճառ  են  հանդիսանումինչպես  սոցիալ-տնտեսական  հակասությունների  խորացումը,  այնպեսէլ  անհատների  մոտէթնիկ  ու  կրոնական  նույնականացման«կոշտացումը»։
   Ընդ  որում՝  այդ  հակասություններն  արտահայտվելու  ենոչ  միայն  պետությունների,  ժողովուրդների  և  կրոնական  խմբերի  միջև,այլև  վերջիններիս  ներսում։
   Այսպես  օրինակ,  բնակչության  10%-իձեռքում  կենտրոնոցվածէ  տարածաշրջանի  հարստության  ուռեսուրսների 61%-ը։
  Մինչև 2025 թվականն այս բևեռացումը խորանալումիտում  ունի։
   Այդ  պատճառով  ոչ  միայն  սրվելու  են  հակասություններըպետությունների  միջև,  այլև  նրանց  ներսում։
   Իրատեսական  էհամարվում  «Արաբական  գարնան»  երկրոդ  ալիքի  հնարավորությունը,որն  արդեն  կարող  է  ընդգրկել  տարածաշրջանի  ապահով  երկրները,քանի  որ  ինչպես  վերը  նշեցինք,  նավթադոլարային  եկամուտներըպակասելու  են։
   Հատկանշական  է,  որ  մասնագետները  սոցիալականհենքի  վրա  հակասությունների  հնարավորություն  տեսնում  են նաև  մերհարևան երկրում՝ Թուրքիայիում։
 է  խմբայիննույնականացմանԲացի  դրանից,  տնտեսական  անհավասարության  աճին  զուգահեռ՝խորանալու(իդենտիֆիկացման)երևույթները՝  էթնիկ,  կրոնական,  սոցիալական  և  այլն։
   Ընդ  որում՝  այսմիտումները նկատելի էին դեռևս «Արաբական գարնան» առաջին ալիքիժամանակ՝  Լիբիայում  և  Սիրիայում,  որտեղ  հիմնական  սուբէթնիկմիավորների  միջև  հակասությունները  հանգեցրին  երկարաժամկետքաղաքացիական  պատերազմների։
   Մասնագետների  դիտարկմամբ՝մասնատման»միտումները,իսլամի2025-ին նույնիսկ պետական հզոր կառույցներով առանձնացող այնպիսիերկրներ,  իչպիսիք  են  Թուրքիան  և  Իսրայելը,    կարող  են  դառնալհասարակությունների սոցիալ-քաղաքական «ֆրագմենտացիայի» զոհեր։
 Զեկույցի  հեղինակներն  առավել  վտնագավոր  են  համարումորոնք«քաղաքականշարունակվելու են առաջիկա տարիներին։
  Ընդ որում՝ այստեղ խոսքը ոչմիայն  վերաբերում  է  շիիզմի  և  սունիզմի  հակադրությանը,  այլև  սուննիաշխարհում  Թուրքիայի  և  Սաուդյան  Արաբիայի  միջև  հակասությանխորացմանը։
   Բացի  դրանից  ապագայում  էլ  ավելի  է  սրվելուհակասությունները  իսլամի  «չափավոր»  և  «ծայրահեղական»  թևերիմիջև։
   Ըստ  այդմ՝  գործողությունների  ծայրահեղականացում  կդիտվի  ոչմիայն  սուբէթնիկ  կամ  կրոնական  խմբերի,  այլև  պետություններիքաղաքականհամատեքստումմասնագետները  հատկապես  նշում  են  Թուրքիայի  և  Իսրայելի  օրնակը,որտեղ  նույնիսկ  5  տարի  հետո  իշախնության  կմնան  աջ-ազգայինծայրահեղականները,  համապատասխանաբար՝  քրդերի  և  պաղեստինցիների օրակարգային հարցերով։
 իշխանություններիկողմից։
   ԱյսՏարածաշրջանի  կայունությանը  սպառնացող  հաջորդ  վտանգը,ըստ  մասնագետների,  առաջ  կգա  2025  թվականի  մոտ,  երբիշախանության ժառանգականության հարցեր առաջ կգան Պարսից ծոցիմիապետական երկրներում՝ Իրանի հոգևոր առաջնորդի փոխարինման,Եգիպտոսում՝  Աս-Սիսի  փոխանորդիհարցերում։
 Քաղաքական  իշխանության  փոխանցման  խնդիրները,  մասնագետներիհամոզմամբ, անպայման հագեցնելու են պալատական հեղաշրջումների,քաղաքականքաղաքացիականպատերազմների։
 վերադասավորումների,որոնմաննույնիսկ Այս  ամենի  արդյունքում  տարծաշրջանը  կմնա  Երկրագնդիգեոպոլիտիկ  կառուցվածքի  ամենառազամականացված  գոտին,  որտեղլոկալ  հակասությունները  պարբերաբար  կհանգեցնեն  ռազմականհակամարտությունների։
 Ակնհայտ է, որ այս համատեքստում ակտիվ վերադասովորումներկլինեն  Աշխարհի  ուժային  կենտրոնների  հավակնություններում  ևառաջնահերթություններում,  որոնք  կարտահայտվեն  վերջիններիսվարած ակտիվ քաղաքականության միջոցով։
 Այսպես  օրինակ,  տարածաշրջանում  արտաքին  խաղացողներիցամենակտիվը  կշարունակի  մնալ  ԱՄՆ-ն,  որի  աշխարահքաղաքականառաջնահերթությունը  տարածաշրջանումքաոսիվերահսկելիէ։
 1  Այն  փաստումստեղծումն  է։
   Պատճառը,  ընդհանուր  ձևակերմամբ,  ԱՄՆ-ի  կողմիցխնդրո  առարկա  տարածաշրջանի  համար  մշակված  և  արդեն  կյանքիկոչվող  «Մեծ  Մերձավոր  Արևելք»  աշխարհաքաղաքական  կոնկրետծրագիրնէ  տարածաշրջանում  ԱՄՆ-իաշխարհաքաղաքական նոր հավակնությունները, որոնք մեկնաբանվումեն իսլամական աշխարհի և «չարի առանցքի» դեմ պայքարով։
  Ըստ այդմ՝«ժողովրդավարացման»  և  «արևմտյան  արժեքների  արտահանման»գործընթացի  միջոցով  ապահովելու  է  կապիտալի  և  էներգակիրներիվերահսկողություն։
   Արևելքումտեղաշարժիվրա  ամերիկյանվարչակարգերի  փոփոխությունըկազմումնախագծիբաղկացուցիչ  մասը։
   ԱՄՆ-ը  հրաժարվել  է  այն  դոկտրինից,  որը  այսգերտարածաշրջանում կիրառում  էր տասնամյակներ շարունակ. այն  է`աջակցել  մահմեդականբայցավտորիտար վարչակարգերին` իսլամիստական շարժումները և դրանցհավակնությունները զսպելու նպատակով։
 իշխող  աշխարհիկ,երկրներումսույնէքաղաքակրթական,Պատճառը՝  Արևմտյան  ուժային  բևեռը  հստակ  գիտակցում  է,  որհամաշխարհային  ուժի  կենտրոնը  եվրատլանտյան  տարածաշրջանիցտեղաշարժվում  է  դեպի  խաղաղօվկիանոսյան  ավազան։
   Հետևաբար`Արևելյան Ասիայի տերությունների տնտեսական վերելքին հաջորդելու էԱրևմուտքիքաղաքականառաջնորդությանը  մարտահրավեր  նետող  նոր  ուժի  ի  հայտ  գալը։
   Եվայդ  ուժը  միտված  է  լինելու  հակաարևմտյան  դաշինքի  ստեղծմանը`առաջին  հերթին  Արևմուտքի  կրոնական-գաղափարական  թշնամու`իսլամական  Արևելքիհետ։
   Աշխարհաքաղաքական  այսպիսիզարագացում  մատնանշված  է  նաև  Ս.  Հանթինգտոնի  տեսությունում։
 Հետևաբար,  վերահսկելի  քաոսի  միջոցով  հնարավոր  է  չեզոքացնելհնարավոր վտանգները։
 ռազմականևԵրկրագնդի  ուժային  բևեռներից՝  Չինաստանը,  կարճաժամկետկտրվածքով, կշարունակի «փափուկ ուժի» կիրառումը։
  Այն ենթադրում է1  «Մեծ  Մերձավոր  Արևելք»  եզրույթը  շրջանառության  մեջ  է  դրվել  ԱՄՆ-ի  կողմից`  Ջ․  Բուշ.  Ավագինախագահության  շրջանում։
   Ըստ  այդմ`ամերիկյան  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումներում  «ՄեծՄերձավոր  Արևելք»-ը  ներկայանում  է  որպես  գերտարածաշրջան,  որը  ձգվում  է  Հս.  Աֆրիկայից  մինչևարևելյան  ուժային  կենտրոնների`  Հնդկաստանի,  Չինաստանի  և  Ռուսաստանի  սահմանները։
   Պրոյեկտնառավել  արդիական  դարձավ  Մոնադլիզմի  գաղափարական  դրույթների  թուլացման  և  Հանթինգտոնի«քաղաքակրթություններիվրա։
 Ըստ  փորձագետների`  եթե  2001թ.  Աֆղանստանի  պատերազը  հետապնդում  էր  «Մեծ  Մերձավոր  Արևելքի»արևելյան  հատվածի  կառուցման  նպատակ,  ապա  ներկայումս  հերթը  հասնում  է  դրա  արևմտյան  ևհարավային  հատվածներին։
   Որպես  ապացույց  նշվում  են  2011-ի  արաբական  հեղափոխությունները։
   Բացիդրանից, կանխատեսվում է «արբական գարնան» նոր ալիք։
  Մանրամասն տե՛ս [5, էջ 242-250]։
 կապիտալիզացմանտեսությանբախման»հիմքիԸստհետ,ևդարձաննույնմասնագետների՝կապը  տարածաշրջանիտարածաշրջանում  չինական  ազդեցության  ընդլայնում՝  տնտեսական,առևտրական,  ենթկառուցվածքային  ներդրումների  միջոցով։
   Դրահնարավորություններն  առավել  ակնառուհամավարակի  պայմաններում  և  ճգնաժամից  հետո  սպասվողզարգացումներում։
 կարճամկետկտրվածքով՝  Պեկինին  կհաջողվի  ժամանակավորապես  չեզոքացնելսեփական  խնդիրներիորտեղտարածաշրջանիառանցքայինըմահմեդական  աշխարհի  հետ  ընդհանուր  հավակնություններն  են։
 Սակայն  այստեղ  պետք  է  նշենք,  որ  երկարաժամկետ  կտրվածքովանխուսափելի է Պեկին-Անկարա հակասությունը՝ Չինաստանում առկաթուրքական  էթնիկ  տարրերի  վրա  ազդեցության  համար։
   Այնլատենտայինվերածվի  ակտիվհակամարտության,  որը  կարող  է  հետևանք  լինել  նույն  Թուրքիայիկողմից  պանթուրքական  տրամադրությունների  ակտիվացման  ֆոնին։
 Այս  համատեքստում  ոչ  երկրորդային  դեր  կարող  է  վերապահվել  նաևԱդրբեջանին։
 իսլամականՍինցզյանիվիճակիցհնարավորէ,որ«կարգավորման»չի  ունենա,  քանի  որՌուսաստանի  հավակնությունները  և  ռեալ  գործողություններըտարածաշրջանում  կարտահայտվեն  հակասական  երանգներով։
   Այնորպես  արտաքին  գլխավոր  խաղացող  ընդհանուր  առմամբ  կպահպանիիր  ռազմական  դիրքերը  և  անմիջական  մասնակցություն  կունենախնդիրներիհարցերում։
   Սակայն  աշխարհատնտեսական  հարթությունում  Մոսկվան  մոտ  ապագայում  էլ  ակտիվդերակատարումչի  կարող  ռեսուրսներիանվերադարձ  ներդրումներ  կատարել։
   Հետևաբար,  նրա  վարքագծումկնակատվեն  հակասական  երանգներ,  ինչպես  տարածաշրջանիպետությունների  հետ  փոխհարաբերությունների,  այնպես  էլ  կոնկրետռազմական  գործողությունների  կտրվածքով,  չնայած  Վ.  Պուտինիիշխանության  շարունակականությունն  ապահովելու  համար  Կրեմլըձգտելու  է  գերակտիվ  խաղացողի  ֆոն  ստեղծել։
   Մատնանշվածհակասություններն  արդեն  նկատելիէ  սիրիական  կոնֆլիկտիշրջանակներում  դրսևորվող  Թուրքիա-Ռուստաստան  հարաբերություններում։
 Տարածաշրջանում  Եվրամիության  դերը  շարունակելու  է  նվազել։
 Դա  պայմանավորվածնկատմամբմիասնական  աշխարհաքաղաքական  հավակնությունների  և  ծրագերիբացակայությամբ,  այնպեսսեփական  խնդիրների  աճով։
 ինչպես  տարծաշրջանիէլէՄասնագետները  վաղուց  էին  կանխատեսում,  որ  Եվրոպան  2020-ինհայտնվելու  է  տնտեսական  ճգնաժամերի  հերթական  ցիկլում  [13]։
 Տարօրինակ  զուգադիպությամբ  այն  արդեն  արտահայտվում  է    «COVD19»  համավարակի  հետևանքով։
   Բացի  դրանից,  Եվրոպան,  միգրացիոնակտիվէանվտանգության  լուրջ  խնդիրներ,  որի  պատճառով  աստիճանաբարտարածաշրջանային  զարգացումների  նկատմամբ  ձեռք  է  բերելուպաշտպանվող սուբյեկտի կարգավիճակ։
 պայմանավորված,գործընթացներովունենալուԱյպիսով,  մեր  տարածաշրջանը  մտնում  է  աշխարհաքաղաքականգործընթացների  նոր  փուլ։
   Մեծ  Մերձավոր  Արևելքում  տեղի  ունեցողաշխարհաքաղաքական  գործընթացները  ձեռք  են  բերում  էլ  ավելի  մեծինտենսիվությունԸստ  այդմ՝տարածաշրջանի  քաղաքական  քարտեզի  որևէ  միավոր  չի  կարողանմասն  մնալ  այդ  գործընթացներից։
   Այսինքն՝  յուրաքանչյուր  միավոր՝քաղաքակրթական,  քաղաքական  կամ  էթնիկ,  պետք  է  հստակեցնի  ումշակի  սեփական  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումները  և  փորձիRealpolitik-ի միջոցով կյանքի կոչել դրանք։
 բովանդակային  խորություն։
 ևպատկերացումներից,Այս  տրամաբանությամբ  պարտադրված՝  անհրաժեշտ  է  նաևհստակեցնել  տարածաշրջանի  նկատմամբ  աշխարհաքաղաքական  մերպատկերացումներն  ու  առաջնահերթությունները։
   Ակնհայտ  է,  որվերջիններս  պետք  է  բխեն  հայկական  աշխարհաքաղաքականությանընդհանուր  բովանդակությունից,  այսինքն՝  ընդհանուր  նպատակից,առաջնահերթություններից,ընդհանուրակտորների  գործունեության  ենթակարգությունից։
   Փաստենք,  որնախորդ աշխատանքներում վերոհիշյալ ընդհանուր խնդիրներին արդենանդրադարձել  ենք  [3,  4,  5  էջ  316-320,  6,  8,  9]։
   Հետևաբար,  այսպարագայումմիայն  տարածաշրջանին  առնչվողմոտեցումները,  որոնք  էլ,  ըստ  էության,  ամբողջացնում  են  սույնհետազոտությանև  առաջարկություններիհատվածը։
   Ընդ  որում՝  վերջիններս  պետք  է  ներկայացվի  նպատակի,առաջնահերթությունների,ռիսկերիգնահատման  ընդհանուր  փաթեթով,  որոնց  հավասակշռմամբ  էլկբացահայտվի պրագմատիկ քաղաքականության էությունը։
  Եվ այսպես.Նպատակի  փաստում։
   Երևանը  տարածաշրջանում  պետք  է  ձգտիաշխարհաքաղաքական  «դարպասի»  կարգավիճակի,  որը  ենթադրում  էակտիվ  սուբյեկտային  դերակատարում  սեփական    աշխարհաքաղաքական  հետաքրքրությունները  շոշափող  բոլոր  հակամարտությունհնարավորություններիեզրակացություններիկդիտարկենքևներում՝  առկա  և  սպասվելիք։
   Այսպիսի  նպատակի  փաստումը  բխում  էտարածաշրջանում  ոչ  միայն  մեր  զարգացման,  այլև  ընդհանարպես  Այս  պարագայումգոյության  այլընտրանքի  բացակայությունից։
 անհրաժեշտսեփականաշխարհաքաղաքական  պատկերացումները  և  դրանք  կյանքի  կոչելուգործիքակազմը։
   Ըստ  այդմ՝  առանձնացնում  ենք  երեք  հարթություն՝առաջնահերթություններ, հնարավորություններ և ռիսկեր։
 ձևակերպելառավելհստակէԱռաջնահերթություններ• Հայաստանըպետքէիսկբնականոններկայացնողի,տարածաշրջանումստանձնիքրիստոնեական  աշխարհի  հովանավորյալի  դերը։
   Այն  ենթադրում  է՝հակամարտությունների  կարգավորման  ժամանակ  քրիստոնյաներիշահերըզարգացումներում՝համաքրիստոնեական  պատկերացումները  ձևավորողի  և  իրացնողիառաջնային  սուբյեկտի  դեր։
   Այսօր  Մերձավոր  Արևելքում  ապրում  ենավելի  քան  15  մլն  քրիստոնյաներ,  որոնք  պատկանում  են  մոտ  28քրիստոնեական  ուղղության  [10,  15]։
   Ակնհայտ  է,  որ  վերջիններիս  մոտչկա  միասնականություն,  առավել  ևս  դատարկ  է  պաշտպանիչ-ուժայինկենտրոնի  տեղը,  որի  կարևորությունն  անընդհատ  սրվում  է  տարբերհակամարտություններիիրկառույցների  և  համաքրիստոնեական  նշանակության  շնորհիվ,  այսհամատեքստում  կարող  է  ակտիվ  դերակատարում  ունենալ  ևվերարժևորել  իր  կարևորորագույն  (ոչ  առաջնային)  ակտորի  դերըՀայկական աշխարհաքաղաքականության մեջ։
 ժամանակ։
 Հայկականեկեղեցին,էգահանդես•  Հայաստանը  պետքՑեղասպանությանհետևանքների  վերացման  միջազգային  իրավունքի  դիրքերից։
   Այսպարագայում,  իրավական  հիմնավորմամբ,  պետք  է  սահմանվեն  մերտարածքային  և  նյութական  փոխհատուցման  հավակնությունները՝որպես  միջազգային  իրավունքի  իրացման  անքակտելի  մաս,  որպեսՑեղասպանության  հետևանքների  վերացման  այլընտրանք  չունեցողտարբերակ։
 •  Հայաստանը  պետք  է  ակտիվ  ներգրավվի  տարածաշրջանայինբաշխման-վերաբաշխման  գործընթացներում,  առկառեսուրսներիլիրաժեքռեսուրսներից  մասնաբաժին  ունենալու  և  սեփականըիրացնելու  հեռանկարով։
   Այստեղ  առանձնահատուկ  դեր  ունի  խմելուջրի  գործոնը։
   Նավթային  դարաշրջանին  փոխարինում  է  «ջրայինդարաշրջանը»։
   Ռեսուրս,  որով  ապահովված  է  Հայաստանը,  և  այնկարողպատկերացումների իրացման կարևորագույն գործիք։
 սեփականդառանալէաշխարհաքաղաքականմղել։
 դուրսԴրանովկբացառվիհիմնահարցը  տարածաշրջանային•  Հայաստանն  իր  ակտիվ  դերակատարումով  պետք  է  կարողանազարգացումներիԱրցախյանտարբերօրակարգիցգերտերությունների  կողմից  աշխախահաքաղաքական  «զոհասեղանին»հայտնվելու  տխուր  հեռանկարը,  ինչի  փորձը  ցավալիորեն  շատ  ենքունեցել։
  Արագ պետք է ավարտին հասցվի «Միացման» գոծընթացը, որիներկա «դե ֆակտո» բնույթից զատ, առկա են նաև «դե յուրե» հիմքերը՝ ՀՀանկախության  հռչակագրով։
   Այսպես  կբացառվեն  երկու  կարևորագույնխնդիրներ.  ազգագոյացման  հնարավոր  գործընթաց՝  իր  հետևանքներիկործանարար  բնույթով,  և  ուժային  կենտրոնների  միջամտությանհնարավորություն։
   Ռազմաճակատում  հարցի  լուծումը  մեզ  լիարժեքիրավունք  և  հնարավորություն  է  տալիս  հարցին  մոտենալ  ուժիտեսանկյունից։
 դերիշուրջսփյուռքիհայկականՏրածաշրջանումՀնարավորություններԱ/Հայկական  աշխարհաքաղաքական  ներուժի  հասարակականուբաղադրիչ։
 նշանակության  վերարժևորում։
   Այստեղ12  երկրներումձևավորված են հայկական սփյուռքի հզոր օջախներ՝ մոտ 800 հզ. հայերիև  համահայակական  հզոր  կառույցների  ներկայությամբ  [7  էջ  98-130]։
 Տարածաշրջանի  գրեթե  բոլոր  առանցքային  երկրներում  հայկականսփյուռքն ունի տնտեսական, քաղաքական և մշակութային ազդեցիկ դեր։
 Իսկ  առանձին  երկրներում՝  Լիբանան,  Իրան,  հայերը  պաշտոնականմասնակցություն ունեն երկրի քաղաքական կյանքին։
   Ըստ այդմ՝ պետք էձևավորելնպատակըտարածաշրջանային  և  համաշխարհային  աշխարհաքաղաքականգործընթացներում  Հայկական  գործոնը  պասիվ  սուբյեկտից  ակտիվօբյեկտի  վերածելն  է։
   Որպես  օրինակ՝  կարող  ենք  բերել  Իրանին  կամԹուրքիային,  որոնք  համապատասխանաբար  շիա  համայնքների  ևթուրքալեզու  տարրերի  միջոցով  ակտիվ  դերակատարում  ունեն  գերթեբոլոր զարգացումներում՝ գերթե միշտ ստանալով իրենց մասնաբաժինը։
 Պետք  է  ազատվել  այն  բարդույթից,  որ  սփյուռքի  մեր  հայրենակիցներիտեքով՝ այդ երկրներում  ունենք գերիներ, պատանդներ։
  Ընդհակառակը,մեկ  միասնական  նպատակի  համար  մեկ  կենտրոնից  կառավարվողցանցային  կառույցները  կարող  են  դառնալ  հզորագույն  գործիք՝տարածաշրջանային զարգացումների ցանկացած սցենարներում։
 կառույցներ,ցանցայինորոնցհզորնաևառնելովգիտականԲ/Հայկական  աշխարհաքաղաքական  ներուժի  բնական  բաղադրիչ։
 Այս  հարթությունում  մենք  դիտարկում  ենք  երկու  կարևոր  գոծոն։
 Առաջինը ՀՀ տարածքի աշխարհաքաղաքական պահանջվածությունն է,իսկ  երկրորդը՝  քաղցրահամ  ջրի  աշխարհաքաղաքական  (հատկապեստարածաշրջանային կտրվածքով) նշանակությունը։
  Երկու գործոններինէլ  նախորդիվ  մանրամասն  անդրադարձել  ենք  [5,  285-297],  հետևաբար,հաշվիծավալայինսահմանափակումները,  միայն  կշեշտադրենք  վերջիններիս  էականհանգամանքները։
   Եվ  այսպես,  ՀՀ  աշխարհագրական  դիրքը  թույլ  էտալիս  տարածաշրջանում  հավակնել  կոմունիկացիոն  հանգույցիկարգավիճակի։
   Ակնհայտ  է,  որ  մինչև  այժմ  տարծաշրջանային  գերթեբոլոր  նախագծերը  շրջանցել  են  մեզ։
   Հետևաբար  ամբողջապես  պետք  էվերարժևորվել  մեր  առաջնահերթություններն  այս  կտրվածքով  ևհայկական գործոնների պարտադրանքով հանգուցային դիրք զբաղեցնելապագա բոլոր պրոյեկտներում։
  Այստեղ խոսքը հատկապես վերաբերումէ  Իրանի  տարածքով  (ավտոմոբիլային,  երկաթուղային)  Հարավային,Արևելյան  և  Հարավարևելյան  Ասիային  կապվելու  և  վերջիններս  ՍևԾովի ավազանին ու Ռուսաստանին միացնելու հեռանկարը։
 հոդվածիԻնչ վերաբերում է քաղցրահամ ջրի նշանակությանը, ապա պետք էփաստենք,  որ  ապագայում  աշխարհաքաղաքական  գործընթացներիբովանադակությունը  պայմանավորող  գլխավոր  ռեսուրսը  դառնալու  էջուրը`  բնական  այն  ռեսուրսը,  որով  Հայաստանը  համարվում  էհամեմատաբար ապահովված։
 օժտվածնույնպեսԸնդհանրապես,  Հայակական  լեռնաշխարհը  բարձրադիր  ջրբաժանէ  Կասպից,  Սև  ծովերի  և  Պարսից  ծոցի  ավազանների  միջև։
   Այստեղ  ենձևավորվում  Առաջավոր  Ասիայի  խոշոր  գետերը։
   ՀայաստանիՀանրապետությունը,  զբաղեցնելովլեռնաշխարհի  հյուսիսարևելյանփոքր  հատվածը,ռեսուրսներիլեռնային  աղբյուրներիհիդրոէներգետիկ  մեծ  պոտենցիալով  ևբարձրորակջրային  ռեսուրսներիարտահանման  լուրջ  հայտ  կարող  է  ներկայացնել,  արդեն  նախորդիվներկայացրել ենք։
  Այստեղ պետք է հաշվի առնել նաև այն հանգամանքը,որ  ապագայում  այսհամար  թե՛տարածաշրջանային  և  թե՛  համաշխարհային  մասշտաբովլուրջմրցակացություն  կսկսվի։
   Ըստ  այդմ՝  Հայաստանը  կարող  է  հայտնվելաշխարհաքաղաքականգործընթացների  ակտիվ  ազդեցությանտիրույթում,  որի  հետևանքները  խիստ  բացասական  կարող  են  լինել։
 ջրով։
   Այն,  որ  Հայաստանըռեսուրսի  տիրապետմանէջրայինԱյսինքն՝ գործընթացի դանդաղեցումը ոչ միայն զրկում է քաղաքական ևտնտեսական  լուրջ  ներուժից,  այլև  նվազեցնում  է  ռեսուրսի  ինքնուրույնօգտագործման  հնարավորությունը։
   Հետևաբար`  անհրաժեշտ  ենքհամարում  կոնկրետ  գործողությունների  ենթակարգության  մշակումը  ևդրանց  արագ  իրականացումը։
   Այն  առաջին  հերթին  ենթադրում  է  այսբնական  ռեսուրսի  ամբարման  և  արտահանման  արդյունավետտարբերակների մատնանշում։
 Ռիսկերռիսկ,հատկապեստարածաշրջանում•  Հայաստանը  և  հայկական  համայնքները  կարող  են  դառնալմահմեդականների  թիրախ։
   Իհարկե,  սա  հանդիսանում  է  բավականինլուրջմահմեդականտրամադրությունների  ծայրահեղականացման  և  համապատասխանահաբեկչականԿա  այնպատկերացումը, որ Հայաստանի և հայկական գործոնի պասիվությունը,հաճախ  աննկատությունը  կարող  է  չեզոքացնել  մահմեդականներիթիրախավորման  հնարավորությունը։
   Սակայն  և՛  սեփական  երկրումցեղասպանված լինելու, և՛ սիրիական ու իրաքյան համայնքների տխուրհիշողությունները  պարտադրում  են  ամբողջապես  վերաժևորել  մերպատկերացումները և մոտեցումները։
 կառույցներիձևավորմանֆոնին։
 առհելիՀայաստանում։
 ներկայությունընույն  Ռուսաստանը,•  Ռուսաստանի  տնտեսական,  քաղաքական,  մշակութային  ևռազմականԱյնսուբյեկտայնության և իքնուրույնության փորձերի համար լուրջ ռիսկեր էպարունակում։
   Սակայնորը  տարբերճակատներում «թաղված է» աշխարհաքաղաքական տարբեր խնդիրներիմեջ,  ունի  տնտեսականլուրջ  խնդիրներ՝  Արևմուտքի  կողմիցտնտեսական սանկցիաների պայմաներում սեփական տարածքում ունի«սառեցված  թեժ  կետեր»,  գոնե  կարճաժակետ  կտրվածքով  չի  կարողառավելագույնս խոչընդոտել Հայաստանի  ինքնուրույնության փորձերը։
 Առավելեն  Ռուսաստանիտարածաշրջանային  շահերին  համահունչ։
   Ռուսաստանը  պետք  էգիատկցի,աշխարհաքաղաքականգործընթացներում, ի  դեմս Հայաստանի, կարող է ունենալ լուրջ, կարողգործընկեր,  բայց  ոչ  երբեք՝  աշախահաքաղաքական  գործիք,  քանի  որՄոսկվա-Երևան  աշխարհաքաղաքական  առանցքին  այլընտրանք  միշտպետք  է  գոյություն  ունենա  Վաշինգտոն-Երևան,  Բրյուսել-Երևան,Պեկին-Երևան առանցքները, որոնց հայկական գործոնի շնորհիվ կարողէ ցանկացած պահի միանալ և՛ Թեհրանը, և՛ Դամասկոսը, և՛ Բեյրութը։
 տարածաշրջանիմատուցվումդրանքևս՝եթեորնպատակայիներկիրդիտարկելուդիրքի  պատճառովաշխարհագրությունում,•  Հայաստանը  կարող  է  հայտնվել  տարածաշրջանի  միգրացիոնհոսքերի թիրախում։
  Նկատենք, որ այս ռիսկի գոյությունը հնարավոր չէչեզոքացնելլիակատար  պասիվության  միջոցով։
   Ընդհակառակը՝Հայաստանը պետք է ակտիվ դերակատարում ունենա տարածաշրջանիմիգրացիոնորպեսառաջնահերթություն՝  միայն  հայերին  ապաստան  տալու  ընտրությանպարտադրանքով։
   Աշխարհագրականմենքապագայում  կամա  թե  ակամա  հայտնվելու  ենք  բնակչությանաշխարհագրական  տեղաշարժերի  կիզակետում։
   Միակ  այլընտրանքըապագա  Մեծ  Հայրենադրձության  միջոցով  բնակչության  խտությանկտրուկ  բարձրացումն  է։
   Դա  իր  հերթին  կսահմանափակի  Հայաստանըորպեսմիգրանտներիցանկությունները։
 •  Ադրբեջանիէքսպանսիայիհնարավորությունը։
  Այս ռիսկը գոյություն է ունեցել, ունի և ապագայումէլ  միշտ  գոյություն  կունենա՝  անկախ  աշխարհաքաղաքական  մերպատկերացումներից  և  հավակնություններից։
   Ավելին,  այս  ռիսկիչեզոքացման  միակ  տարբերակը  սեփական  աշխարհաքաղաքականհավակնությունների  ամրագրումն  ու  իրացումնէ։
   Ադրբեջանիկտրվածքով՝  այն  արտահայտելու  է  Կուր-Արաքսյան  բնական  սահմանիամրագրմամբ,  որտեղ  առանցքային  դերը  վերապահված  է  Հայոցբանակին,աշխարհաքաղաքականՀայկականպատկերացումներն  իրացնող  կարևոր(ոչ  առաջնային)  ակտոր։
 Ակնհայտ  է,  որ  Հայաստանը  պետք  է  դառնա  նաև  Ադրբեջանի  ազգայինփոքրամասնությունների իրավունքների իրացման երաշխավոր [12]։
 ԹուրքիայիևկողմիցհոսքերիորպեսԹուրքիայի  պարագայում  փոխահարաբերությունների  կառուցմանգլխավոր  ելակետը  պետք  է  լինի  Ցեղասպանության  հետևանքներիվերացման  բնական,  միջազգային  իրավունքը՝  տարածքային  ունյութական փոխահատուցման, և առաջին հերթին՝ 1921 թվականի ռուսթուրքական  պայմանագրի  վերանայման  ակնկալիքով։
   Ակնհայտ  է,  որկարճաժամկետայսհավակնությունների իրացման հնարավորությունը փոքր է։
  Սակայն այնկարող է դառնալ անփոխարինելի աշխարհաքաղաքական «գործիք», որըլայն հնարավորություն է բացում քաղաքական պրագմատիկ, շահավետ«գործարքների»  համար,  ինչքան  էլ    դա  իռացիոնալ  տեսանկյունից  «ոչբարոյական»  հնչի։
   Ընդ  որում՝  տվյալ  «գործիքի»  օգտագործմանաշխարհաքաղաքականկտրվածքով՝մենաշնորհըՀանրապետությանը։
 պատկանումէբացառապեսՀայաստանիԱյսպիսով, Հայաստանի Հանրապետության ոչ միայն զարգացման,այլև  ռեալ  գոյության  միակ  նախապայմանը՝  հզոր  պետականությանհիմքով,կարգավիճակիստանձնումնուղղակի«դատապարտված»  ենք  դառնալու  ուժեղ  խաղացող՝  Մերձավոր  Արևելքկոչվող «խաղատախտակում»։
 դարպասի»մոտ  ապագայում«աշխարհաքաղաքականէ։
   Այսինքն՝մենքпланеты  на  Ближнем  Востоке,  а  также  поведение  главных  игроков։

Հոդվածում  քննարկվել  է  Երկրագնդի  աշխարհաքաղաքական  կառուցվածքի  մերձավորարևելյան  մեզոտարածաշրջանում  առկա  ու  սպասվելիք  փոփոխությունների  տրամաբանությունը,  ըստ  այդմ  նաև՝  գլխավոր  խաղացողների  վարքագիծը,  սպասվող  գործողությունների  քաղաքական վեկտորները։
  Այս համատեքստում դիտարկվել են  նաև  ՀՀ  աշխարհաքաղաքական  հստակեցման  անհրաժեշտությունը,  ակտորների  ենթարակարգությունը  և  տարածաշրջանում  հայկական  գործոնի  վերարժևորման  հնարավորությունը։
