Պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բովանդակության բացահայտման միջոցով վերջինիս հասկացության համակողմանի եւ նորովի սահմանումն ունի ինչպես տեսական, այնպես էլ գործնական կարեւոր նշանակություն, քանի որ այն պաշտպանի գործունեության համար ունի կանխորոշիչ դերակատարում պաշտպանության իրականացման կապակցությամբ ծագող քրեադատավարական հարաբերություններում։
  Իրավունքի տեսության մեջ նշվում է, որ իրավական կարգավիճակը քաղաքացուն պատկանող բոլոր իրավունքների, ազատությունների եւ պարտականությունների ամբողջությունն է [1, էջ 309]։
   Անձի՝ սուբյեկտի իրավական կարգավիճակի տեսակներից են, ի թիվս այլոց, ճյուղային իրավական կարգավիճակը, որը բնորոշվում է իրավունքի կոնկրետ ճյուղի նորմերով (քաղաքացիաիրավական, վարչաիրավական եւ այլն) եւ հատուկ իրավական կարգավիճակը [2, էջ 245, 3, էջ 92]։
  Ինչպես նշել է Գ.Գ. Սկրեբեցը, պաշտպանն օժտված է հատուկ եւ ճյուղային իրավական կարգավիճակներով։
   Հատուկ կարգավիճակը որոշվում է «Փաստաբանական գործունեության եւ փաստաբանության մասին» Ռուսաստանի Դաշնության դաշնային օրենքով, իսկ ճյուղային կարգավիճակը՝ Ռուսաստանի Դաշնության քրեական դատավարության օրենսգրքով։
   Պաշտպանի ճյուղային կարգավիճակը չի կրկնօրինակում, այլ լրացնում եւ կոնկրետացնում է նրա հատուկ կարգավիճակը [4]։
  Այսպիսով, «Փաստաբանության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետում ամրագրված փաստաբանի (պաշտպանի) կողմից պաշտպանության իրականացումը քրեական գործերով վկայում է վերջինիս հատուկ իրավական կարգավիճակի մասին, որը կոնկրետացվում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 68-րդ հոդվածի 1-ին մասում եւ այլ քրեադատավարական իրավակարգավորումներում արտացոլված ճյուղային իրավական կարգավիճակում։
  Հետեւաբար, պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բովանդա335ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կությունը բացահայտելու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ «Փաստաբանության մասին» ՀՀ օրենքով եւ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված իրավակարգավորումներին։
  Ինչ վերաբերվում է իրավաբանական գրականության մեջ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բնորոշմանը, ապա նշենք, որ տեսության մեջ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը բնորոշվում է տարբեր հիմքերի միջոցով։
   Դրանք են՝ ա) օրենքով նախատեսված իրավունքները, բ) իրավունքները եւ պարտականությունները, գ) իրավունքները, պարտականությունները եւ պատասխանատվությունը, դ) պաշտպանին վերապահված իրավունքների հիման վրա պաշտպանի փոխհարաբերությունները քրեական դատավարության այլ մասնակիցների հետ [5, էջ 28]։
  Համամիտ ենք Վ.Լ. Կուդրյավցեւի այն մոտեցմանը, որ պատասխանատվությունը եւ պաշտպանին վերապահված իրավունքների հիման վրա պաշտպանի փոխհարաբերությունները քրեական դատավարության այլ մասնակիցների հետ հիմքերը պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բնորոշման մեջ չներառելը հիմնավոր է նրանով, որ պատասխանատվությունը իրավաբանական պարտականության ձեւերից մեկն է, իսկ պաշտպանի փոխհարաբերությունները քրեական դատավարության այլ մասնակիցների հետ կարգավորվում են փաստաբանի մասնագիտական էթիկայի նորմերով եւ ոչ թե իրավունքով՝ քրեադատավարական օրենսդրությամբ։
   Արդյունքում, Վ.Լ. Կուդրյավցեւը նշում է, որ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակն անհրաժեշտ է բնորոշել քրեադատավարական օրենքով նախատեսված պաշտպանի իրավունքների եւ պարտականությունների միջոցով։
   Մասնավորապես՝ վերջինս նշել է, որ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը հանգում է պաշտպանի հետեւյալ բնորոշմանը՝ պաշտպանը դատավարության ինքնուրույն մասնակից է, որն օժտված է քրեադատավարական օրենսդրությամբ չարգելված բոլոր միջոցներով եւ եղանակներով մեղադրյալի իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանության իրականացման համար անհրաժեշտ քրեադատավարական օրենսդրությամբ նախատեսված որոշակի իրավունքներով եւ պարտականություններով [5, էջ 29, 39]։
  336ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի եւ «Փաստաբանության մասին» ՀՀ օրենքի իրավակարգավորումների վերլուծության հիման վրա դատավարագիտության մեջ նշվում է, որ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը քրեական դատավարությունում պայմանավորված է հետեւյալ հանգամանքներով՝ 1. փաստաբան լինելով, որը հաստատվում է փաստաբանների պալատի կողմից տրված՝ իր փաստաբան լինելու հանգամանքը հաստատող փաստաթղթով, 2. անձի դատավարական կարգավիճակով, այսինքն՝ երբ քրեական գործով վարույթի ընթացքում ներկայացնում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական շահերը եւ նրանց ցույց է տալիս իրավաբանական օգնություն, այլ կերպ ասած՝ ստանձնում է նրանց պաշտպանությունը, 3. կասկածյալի կամ մեղադրյալի համաձայնությամբ, որը հաստատվում է վերջիններիս ստորագրությամբ վավերացված փաստաթղթով, իսկ օրենսգրքով պաշտպանի պարտադիր մասնակցության դեպքում՝ առանց նշված համաձայնության՝ իրավասու մարմնի որոշմամբ [6, էջ 184]։
  Պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը լիարժեք եւ համակողմանի բնորոշելու, պաշտպանի կարգավիճակի դատավարական բնույթն ընդգծելու նկատառումներից ելնելով՝ գտնում ենք, որ անհրաժեշտ է այն դիտարկել պաշտպանի ճյուղային իրավական կարգավիճակը կազմող քրեադատավարական օրենքով նախատեսված իրավունքների ու պարտականությունների եւ դրանցով պայմանավորված ու պաշտպանյալի իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանության իրականացման համար անհրաժեշտ քրեադատավարական օրենսդրությամբ սահմանված այլ հանգամանքների պրիզմայի ներքո։
  Ըստ այդմ՝ մեր համոզմամբ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բովանդակությունը կարելի է ներկայացնել այն տարրերի բաժանելու միջոցով, ընդ որում՝ պաշտպանի կողմից քրեական դատավարության սուբյեկտի (քրեական վարույթի մասնակցի) դատավարական կարգավիճակ ձեռք բերելը փաստելու համար անհրաժեշտ է պաշտպանության իրականացման համար քրեադատավարական օրենսդրությամբ սահմանված բոլոր տարրերի միաժամանակյա առկայությունը։
   Մեր համոզմամբ պաշտպանի դատավարական կարգավի337ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ճակը նման միասնության մեջ դիտելը պայմանավորված է նրանով, որ պաշտպանի ճյուղային իրավական կարգավիճակի տարրերը՝ իրավունքներն ու պարտականությունները, չեն կարող իրացվել առանց մյուս տարրերի առկայության եւ հակառակը, այսինքն՝ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը կազմող տարրերը միմյանց փոխպայմանավորող տարրեր են։
  Պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բովանդակությունը՝ պաշտպանյալի (կասկածյալի կամ մեղադրյալի) իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանության իրականացման համար անհրաժեշտ քրեադատավարական օրենսդրությամբ սահմանված տարրերը, բացահայտելու նպատակով հարկ ենք համարում անդրադառնալ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով, ՀՀ քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագծով (այսուհետ` Նախագիծ) եւ «Փաստաբանության մասին» ՀՀ օրենքով ամրագրված իրավակարգավորումների համալիր եւ համակարգային վերլուծությանը։
  Այսպես, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի «Պաշտպանը» վերտառությամբ 68-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է «պաշտպան» հասկացությունը, որի համաձայն` պաշտպան է այն փաստաբանը, որը քրեական գործով վարույթի ընթացքում ներկայացնում է կասկածյալի կամ մեղադրյալի օրինական շահերը եւ նրանց ցույց է տալիս իրավաբանական օգնություն` օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով։
   Նախագծի 6-րդ հոդվածի 25-րդ կետով ամրագրվել է պաշտպանի հետեւյալ հասկացությունը՝ պաշտպանը փաստաբան է, ով քրեական վարույթի ընթացքում ստանձնել եւ իրականացնում է ձերբակալված անձի կամ մեղադրյալի պաշտպանությունը։
  «Փաստաբանության մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ փաստաբան է այն անձը, որն ունի իրավաբան բակալավրի կամ իրավաբան դիպլոմավորված մասնագետի որակավորում եւ ստացել է համապատասխան արտոնագիր` փաստաբանական գործունեություն իրականացնելու համար։
   Իրավաբանական օգնություն ցույց տալու ժամանակ փաստաբանը որպես ներկայացուցիչ կամ պաշտպան մասնակցում է քրեական դատավարությանը եւ վարչական իրավախախտումների գործերով վարույթին։
  Վերոնշյալ իրավակարգավորումներից բխում են հետեւյալ հանգամանքները՝ 338ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ  քրեական դատավարության ընթացքում պաշտպանյալի պաշտպանությունն իրականացնելիս փաստաբանը մասնակցում է որպես պաշտպան եւ ոչ թե ներկայացուցիչ,  պաշտպան կարող է լինել միայն իրավաբանի որակավորում ունեցող եւ փաստաբանական գործունեություն իրականացնելու համար համապատասխան արտոնագիր ստացած անձը՝ փաստաբանը,  պաշտպանն իրավաբանական օգնություն է ցույց տալիս կասկածյալի կամ մեղադրյալի (իսկ նախագծային ձեւակերպման դեպքում՝ ձերբակալված անձի կամ մեղադրյալի) դատավարական կարգավիճակ ունեցող անձանց,  կասկածյալին կամ մեղադրյալին իրավաբանական օգնությունը ցույց է տրվում, այլ կերպ ասած՝ պաշտպանությունն իրականացվում է օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով։
  ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 68-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` անձը պաշտպանի իրավավիճակ ձեռք է բերում կասկածյալի կամ մեղադրյալի համաձայնությամբ` նրա պաշտպանությունն ստանձնելու պահից։
   Սույն հոդվածը պաշտպանի կարգավիճակ ձեռք բերելը պայմանավորել է կասկածյալի կամ մեղադրյալի համաձայնությամբ։
  Նշենք, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 70-րդ հոդվածն ամրագրել է պաշտպան հրավիրելու, նշանակելու, փոխարինելու եւ վարույթին` նրա մասնակցելու այլ հիմքերի վերաբերյալ իրավակարգավորումները, որոնց թվում, բացի կասկածյալի կամ մեղադրյալի համաձայնությունից, որպես պաշտպանի կարգավիճակ ձեռք բերելու հանգամանք նշված է քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի պահանջի հիման վրա Հայաստանի Հանրապետության փաստաբանների պալատի կողմից նշանակվելը հետեւյալ դեպքերում՝ կասկածյալի կամ մեղադրյալի միջնորդությամբ եւ այն դեպքում, երբ քրեական գործով վարույթին պաշտպանի մասնակցությունը պարտադիր է, իսկ կասկածյալը կամ մեղադրյալը պաշտպան չունի։
  ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 71-րդ հոդվածով ամրագրված պաշտպանի կողմից իր իրավավիճակի հաստատման վերաբերյալ իրավակարգավորման համաձայն՝ իր իրավավիճակը հաստատելու համար պաշտպանը քրեական վարույթն իրականացնող 339ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մարմնին ներկայացնում է անձը հաստատող փաստաթուղթ եւ փաստաբանների պալատի կողմից տրված` իր փաստաբան լինելու հանգամանքը հաստատող փաստաթուղթ, ինչպես նաեւ որպես պաշտպան հանդես գալու՝ կասկածյալի կամ մեղադրյալի ստորագրությամբ վավերացված փաստաթղթային հաստատումը կամ պաշտպան նշանակելու վերաբերյալ սույն օրենսգրքով իրավասու մարմնի որոշումը։
  Պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը բնորոշելու վերաբերյալ վերոգրյալ տեսական մոտեցումների եւ իրավակարգավորումների համալիր վերլուծության արդյունքում մեր կողմից առանձնացվել են պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը կազմող հետեւյալ տարրերը՝ 1. փաստաբան լինելը, 2. պաշտպան ունենալու իրավունք ունեցող անձի դատավարական կարգավիճակը, 3. պաշտպանի իրավունքներն ու պարտականությունները, 4. պաշտպանի դատավարական գործառույթը, այն է՝ պաշտպանությունը՝ ի դեմս իր բովանդակությունը կազմող տարրերի՝ 4.1. պաշտպանի դատավարական կարգավիճակ ձեռք բերելու եղանակը, այն է՝ պաշտպանության ստանձնումը, 4.2. պաշտպանությունը ստանձնելու կամ պաշտպանի մասնակցության հիմքերը, այն է՝ պաշտպան հրավիրելը, նշանակելը, 4.3. պաշտպանությունը ստանձնելու պայմանները, այն է՝ կասկածյալի կամ մեղադրյալի համաձայնությունը, վարույթն իրականացնող մարմնի՝ պաշտպան նշանակելու պահանջը, 4.4. պաշտպանության սահմանները, այն է՝ օրենքով չարգելված պաշտպանության միջոցներն ու եղանակները, 4.5. պաշտպանության առարկան, այն է՝ պաշտպանյալի իրավունքներն ու օրինական շահերը։
  Նշենք, որ պաշտպանության տարրերը պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի համար ծառայում են որպես ենթատարրեր։
  Ամփոփելով պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի տեսական եւ օրենսդրական հիմքերը՝ մեր կողմից առաջարկվում է պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի հասկացության տեսական հետեւյալ սահմանումը՝ պաշտպանի դատավարական կարգավիճակը պաշտպանյալի իրավունքների եւ օրինական շահերի պաշտպանության 340ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ իրականացման համար անհրաժեշտ քրեադատավարական օրենսդրությամբ եւ փաստաբանության ու փաստաբանական գործունեության ոլորտը կարգավորող օրենքով սահմանված, միմյանց փոխպայմանավորող տարրերի ամբողջությունն է, որոնց միաժամանակյա առկայությունը պայմանավորում է պաշտպանի՝ քրեական դատավարության սուբյեկտի (քրեական վարույթի մասնակցի) կարգավիճակ ձեռք բերելը։

Հոդվածում անդրադարձ է կատարվել պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բնորոշման հիմնախնդրին՝ այն ներկայացնելով սուբյեկտի իրավական կարգավիճակի համատեքստում, ներկայացվել են պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի բնորոշման շուրջ դատավարագիտության մեջ առկա տարբեր մոտեցումները, ինչպես նաեւ վերլուծվել են խնդրո առարկայի վերաբերյալ օրենսդրական կարգավորումները, արվել է եզրահանգում պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի հասկացության համալիր եւ համակարգային սահմանման անհրաժեշտության վերաբերյալ, տրվել է պաշտպանի դատավարական կարգավիճակի հասկացության տեսական սահմանումը։
