ՀԱՅ-ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ 1991-2008 ԹԹ.Համաշխարհային տնտեսության  զարգացման արդի շրջանում յուրաքանչյուր պետության համարառանցքային  կարևորություն  է  ձեռք  բերում  կայուն  միջազգային  տնտեսական  հարաբերություններիհաստատումը։
   Հայաստանի  Հանրապետոթյան  և  Գերմանիայի  Դաշնային  Հանրապետության  միջևտնտեսական համագործակցության մակարդակի վերլուծության համար պետք է հիմնվել միջազգայինառևտրի,  աշխատուժի  հոսքերի,  կապիտալի  արտահանման  և  միջազգային  վարկի,  միջազգային  արժութային հարաբերությունների, միջազգային գիտատեխնիկական և արտադրական համագործակցության վերլուծության վրա։
 ԳԴՀ  տնտեսությունը  հետարդյունաբերական  տնտեսություն  է,  որը  հիմնվում  է  սոցիալ-շուկայական տնտեսության սկզբունքի վրա և որի առաջատար ճյուղերից է արդյունաբերությունը։
  Տնտեսականներուժով Գերմանիան առաջատար է Եվրոպայում` մեծ յոթնյակում զբաղեցնելով երրորդ տեղը ԱՄՆ-իցև  Ճապոնիայից  հետո։
   20-րդ  դարի  վերջին  Գերմանիան,  որպես  Եվրոպայի  ամենաազդեցիկ  պետություն, ձեռք է բերում հատուկ կարգավիճակ` որպես տարածաշրջանի տնտեսական շարժիչ և Եվրամիության նոր ձևավորվող առաջատար1։
 Ավանդաբար  Գերմանիայի  տնտեսության  առաջատար  ճյուղերից  է  եղել  արդյունաբերությունը,որն  արտաքին  առևտրի  հիմնական  շարժիչն  է։
   Աշխարհում  բարձր  դիրքեր  են  գրավում  գերմանականտեղեկատվական  և  բիոտեխնոլոգիաները,  էներգիայի  այլընտրանքային  աղբյուրների  օգտագործմանհետ կապված և էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաները։
  Արտահանվող հիմնական արտադրանքներնեն` մեքենասարքավորումները, տրանսպորտային միջոցները, քիմիական արտադրանքը, մետաղները ևտեքստիլը։
 ՀՀ  տնտեսությունը,  թեև  դեռ  գտնվում  է  շուկայական  տնտեսության  կառուցման  ճանապարհին,սակայն  դասվում  է  ԱՊՀ  այն  քիչ  երկրների  շարքին,  որոնց  հաջողվեց  2000-2008  թթ.  կրկնապատկելհամախառն ներքին արդյունքի ցուցանիշը` տնտեսական շրջափակման և տրանսպորտային սահմանափակումների  պայմաններում։
   Արդյունքում  ձևավորվեց  յուրօրինակ  տնտեսական  զարգացման  մոդել,որը ապահովեց տնտեսական զարգացման բավականին բարձր տեմպեր և մակրոտնտեսական կայունություն,  ընդհուպ  մինչև  2008  թ.  համաշխարհային  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամի  ազդեցությանդրսևորվելը։
 Գծ. 1. Հայաստանի և Գերմանիայի տնտեսությունների կառուցվածքի համեմատություն (2008 թ. տվյալներով)22 Աղբյուրը՝ World Development Indicators 2010, pp. 230-232։
 Այսպիսով,  ՀՀ  և  ԳԴՀ  տնտեսությունները,  թեև  գտնվում  են  տնտեսական  զարգացման  տարբերփուլերում  և  անհամեմատելի  են  տնտեսական  կարողությունների  տեսանկյունից,  սակայն  ՀՀ  անկախացման հենց սկզբնական շրջանից Գերմանիան դրսևորել է շուկայական տնտեսության կառուցման ևտնտեսական բարդ վերափոխումների ճանապարհին Հայաստանին օժանդակելու և տնտեսական կապեր հաստատելու պատրաստակամություն։
 1990  թ.  վերամիավորումից  հետո  Գերմանիան  քաղաքական  նպատակներին  զուգահեռ  ձգտումէր  իր  տնտեսական  ազդեցությունն  ամրապնդել  նախկին  Խորհրդային  Միության  մաս  կազմող  նորանկախ Անդրկովկասյան հանրապետություններում։
 Միաժամանակ,  ԽՍՀՄ  փլուզումից  հետո  Հայաստանը  հենվում  էր  արևմտյան  երկրների,  այդթվում`  Գերմանիայի  օժանդակության  վրա։
   Սակայն,  կոմունիկացիոն  շրջափակման  մեջ  գտնվող  ևբնական  ռեսուրսներով  ոչ  հարուստ  Հայաստանը  անկախության  առաջին  տարիներին  Գերմանիայիկողմից չէր դիտվում որպես պոտենցիալ շահավետ գործընկեր։
  Մյուս կողմից, մշտապես առկա էր նաևՌուսաստանի գործոնը։
  Ինչպես նշում է Կ. Հաջիևը, «ցանկացած տերության տնտեսական ներթափանցումը Կովկաս ինքնին դիտվում է ռուսական շահերի նեղացում այս տարածաշրջանում»1։
 1990-ական թթ. առաջին կեսին ՀՀ հետ ԳԴՀ տնտեսական համագործակցության հիմնական ասպեկտը զինված հակամարտության հետևանքների վերացմանը, մրցունակ շուկայական տնտեսությանև  պետական  կառավարման  արդյունավետ  համակարգի  ձևավորմանը,  աղքատության  և  դրա  սոցիալական հետևանքների դեմ պայքարին ուղղված ֆինանսական ու տեխնիկական օժանդակությունն էր2։
 Գերմանիայի  կողմից  սոցիալական  ոլորտի  կարգավորմանն  ուղղված  աջակցության  ծրագրերի  շեշտադրումը  պատահական  չէր,  քանի  որ  նշված  շրջանում  տնտեսական  զարգացման  գերմանական  մոդելը  բնորոշվում  էր  որպես  սոցիալ-շուկայական  տնտեսություն,  ինչը  իրենից  ներկայացնում  է  փոխզիջում տնտեսական աճի և հարստության հնարավորինս հավասարաչափ բաշխման միջև3։
 Գերմանիայի կողմից Հայաստանին տրամադրվող տեխնիկական օժանդակության ծրագրերի հիմքը դրվեց 1993 թ., իսկ ֆինանսական օժանդակության ծրագրերն իրականացվում են սկսած 1995 թ.մայիսի 5-ին, երբ ստորագրվեց ՀՀ կառավարության և ԳԴՀ կառավարության միջև ֆինանսական համագործակցության  մասին  առաջին  համաձայնագիրը։
   Տեխնիկական  համագործակցության  շրջանակներում ծրագրերն իրականացվում են Գերմանիայի տեխնիկական համագործակցության ընկերության(ԳՏՀԸ՝ GTZ, այժմ՝ ԳՄՀԸ՝ GIZ)`4 կողմից։
  Ֆինանսական համագործակցության ծրագրերի ֆինանսավորումն իրականացնում է KfW զարգացման բանկը` Գերմանիայի տնտեսական համագործակցության ևզարգացման  դաշնային  նախարարության  (BMZ)  կողմից  տրամադրված  ֆինանսական  միջոցներով  ևհանձնարարությամբ5։
   Իրականացված  ծրագրերից  հարկ  է  նշել  «Փախստականներին  օգնության»,«Էներգետիկայի  անհապաղ  օգնության»,  «Հոսանքահաղորդիչ  համակարգի  վերականգնման»,  «Արմավիրի մարզում կոմունալ ենթակառուցվածքների վերականգնման» և այլ ծրագրեր6։
 Կարող  ենք  ասել,  որ  1990-ական  թթ.  հայ-գերմանական  տնտեսական  կապերը,  չնայած  մի  շարքմիջպետական  համաձայնագրերի7  առկայությանը,  սահմանափակվում  էին  գլխավորապես  Գերմա1 Տե՛ս Гаджиев К., Геополитика Кавказа, Москва, 2003, с. 295.2  Տե՛ս  Die  GTZ  in  Georgien,  Aserbaidschan,  Armenien  //  GTZ  ,  հասանելի  է՝  www.gtz.de/de/weltweit/574.htm,  մատչելի  էր՝ 3 Տե՛ս Погорлецкий А., Экономика зарубежных стран, Второе издание, Санкт Петербург, 2001, с. 211.4 ԳՏՀԸ աշխարհի տարբեր երկրներում գործող միջազգային համագործակցության դաշնային հաստատություն է, որի նպատակնէ՝  նպաստել  Հարավի  և  Արևելքի  երկրների  քաղաքական,  տնտեսական  զարգացմանը,  բնապահպանական  և  սոցիալականխնդիրների լուծմանը` բարելավելով մարդկանց կենսապայմանները։
 5 Ըստ ՀՀ Ֆինանսների նախարարության՝ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հետ միջազգային ֆինանսական և տեխնիկական համագործակցության մասին զեկույցի, հասանելի է՝ www.mfe.am/up/ifc/arm-german-ref2008.pdf.6 Մանրամասն տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի այցը Գերմանիայի Դաշնային  Հանրապետություն»,  Հավելված  2.  Տեղեկանք  Հայաստանի  Հանրապետության  և  Գերմանիայի  դաշնային  հանրապետության  միջև  զարգացմանը  նպաստող  համագործակցության  մասին,  ՀՀ  Արտաքին  գործերի  նախարարություն,  ԱԳՆ  Եվրոպայի  վարչություն,Երևան, 17 դեկտեմբերի, 2002 թ., էջ 52-58։
 7  Տե՛ս  ՀՀ  կառավարության  և  ԳԴՀ  կառավարության  միջև  ֆինանսական  համագործակցության  մասին  համաձայնագիրը՝  05մայիսի,  1995  թ.,  ՀՀ  կառավարության  և  ԳԴՀ  կառավարության  միջև  ուսումնասիրությունների  և  մասնագետների  հիմնադրամստեղծելու  վերաբերյալ  համաձայնագիրը՝  25  մայիսի,  1995  թ.,  ՀՀ  կառավարության  և  ԳԴՀ  կառավարության  միջև  կապիտալներդրումների խրախուսման և փոխադարձ պաշտպանության մասին համաձայնագիրը՝ 21 դեկտեմբերի, 1995 թ., ՀՀ կառավարության  և ԳԴՀ  կառավարության  միջև  սննդամթերքի  ապահովման  բնագավառում  համագործակցության  մասին  համաձայնագիրը՝ 21 մայիսի, 1997 թ., ՀՀ կառավարության և ԳԴՀ կառավարության միջև էներգետիկայի բնագավառում անհապաղ օգնության  միջոցառումներ  նախագծի  շրջանակում  ֆինանսական  համագործակցության  վերաբերյալ  համաձայնագիրը՝  25  հուլիսի,1997 թ., ՀՀ կառավարության և ԳԴՀ կառավարության միջև ֆինանսական համագործակցության վերաբերյալ համաձայնագիրը(էներգետիկայի բնագավառում անհապաղ օգնության միջոցառումներ (Քանաքեռի հիդրոէլեկտրակայան) նախագիծ)՝ 25 հուլիսի,1997 թ., ՀՀ կառավարության և ԳԴՀ կառավարության միջև տեխնիկական համագործակցության մասին համաձայնագիրը. 27հուլիսի, 1998 թ., ՀՀ կառավարության և ԳԴՀ կառավարության  միջև 1997 թ. ֆինանսական համագործակցության մասին համաձայնագիրը՝  27  հուլիսի,  1998  թ.  ՀՀ  կառավարության  և  ԳԴՀ  կառավարության  միջև  1999-2000  թթ.  ֆինանսական  համագործակցության մասին համաձայնագիրը.13 սեպտեմբերի, 1999 թ.։
 նիայի  կողմից  ՀՀ-ին  տրամադրվող  տեխնիկական  և  ֆինանսական  օժանդակությամբ,  իսկ  երկուերկրների միջև ապրանքաշրջանառության ծավալները դեռևս դրսևորում էին ցածր ցուցանիշներ։
 1998 թ. նոյեմբերի 1-ի դրությամբ ՀՀ պետռեգիստրում գրանցված ընդհանուր թվով 1299 օտարերկրյա ներդրումներով ձեռնարկություններց միայն 24-ն էին գերմանական մասնակցությամբ, որոնցից16-ը հայ-գերմանական համատեղ ձեռնարկություններ էին. դրանց մեծ մասում  գերմանական մասնաբաժինը չէր հասնում 1 տոկոսի։
  Գերմանիայի հետ համատեղ ձեռնարկությունների, Հայաստանում գերմանական  ընկերությունների  ներկայության  և  ակտիվության  մակարդակով  ՀՀ-ն  մի  քանի  անգամ  զիջում էր Վրաստանին ու Ադրբեջանին1։
 Դա  պայմանավորված  էր  Հայաստանում  կապիտալ  ներդրումների  հետ  կապված՝  գերմանականներդրողների որոշ վերապահումներով, որոնց պատճառը, թերևս, ՀՀ-ում ներքաղաքական վիճակն էր,ներդրումային իմիջի ու ներդրումների պաշտպանվածության երաշխիքների ոչ բավարար մակարդակը։
 Երկու  երկրների  միջև  տնտեսական  հարաբերությունների  ակտիվացման  միտումներ  սկսեցինդրսևորվել 2000 թ-ից։
  Մասնավորապես` 2000 թ. մայիսին Բունդեսթագի արտաքին հարաբերությունների  հանձնաժողովի  պատվիրակության  տարածաշրջանային  այցը,  Բունդեսթագի  նախագահ  Ա.Ֆուքսի  գլխավորած  պատվիրակության  կատարած  այցը,  հուլիսին  և  դեկտեմբերին  Բունդեսթագիտնտեսական համագործակցության և զարգացման հանձնաժողովի պատվիրակության և Բունդեսթագի  բյուջետային  հարցերի  հանձնաժողովի  նախագահ Հանս  Գեորգ  Վագների  գլխավորած  պատվիրակության այցերը2 առաջանցիկ քայլ էին տնտեսական համագործակցության խորացման գործում։
 Հարկ է առանձնացնել 2000 թ. մայիսի 11-ին Բեռլինում հաջողությամբ անցկացված՝ Հայաստանիտնտեսությանը  նվիրված  գործարար  համաժողովը,  որը  Հայաստանի  տնտեսական  և  ներդրումայինմիջավայրի պարզեցման և գերմանական ներդրումների ներգրավման ուղղությամբ առաջին  մեծածավալ միջոցառումը կարելի է համարել։
  Հատկանշական է նաև 2000 թ. հունիսի 1-ից հոկտեմբերի 31-ըԳերմանիայի  Հաննովեր  քաղաքում  «EXPO  2000»  միջազգային  ցուցահանդեսի  անցկացումը,  որտեղՀայաստանը ներկայացվեց առանձին տաղավարով։
  2001  թ.  մայիսի  9-ից  11-ը  Բոննում  կայացան  2001-2002  թթ.  զարգացման  բնագավառում  հայգերմանական համագործակցության հարցերի վերաբերյալ միջկառավարական հերթական բանակցությունները։
   Բանակցությունների  արդյունքում  որոշվեց  2001-2002  թթ.  համագործակցության  համարՀայաստանին հատկացնել ընդհանուր առմամբ 49 մլն գերմանական մարկի ֆինանսական ու տեխնիկական օժանդակություն, որից 5 մլն-ը՝ որպես դրամաշնորհ, իսկ մնացածը որպես արտոնյալ վարկերªԶարգացման միջազգային ասոցիացիայի պայմաններով3։
 Ուսումնասիրելով  երկու  երկրների  միջև  առևտրաշրջանառության  դինամիկան  1998-2008  թթ.`արձանագրում ենք հետևյալ պատկերը (տե՛ս աղյուսակ 1)։
 Աղյուսակ 1. ՀՀ և ԳԴՀ միջև առևտրաշրջանառության ցուցանիշները4ՀՀ արտահանումը ԳԴՀ ԳԴՀ տեղը ՀՀ(հզ ԱՄՆ դոլար)արտահանման մեջՀՀ ներմուծումը ԳԴՀից (հզ ԱՄՆ դոլար)ԳԴՀ տեղը ՀՀներմուծման մեջՈւսումնասիրելով ՀՀ արտահանման մեջ ԳԴՀ տեսակարար կշռի դինամիկան` ՀՀ արտահանումըԳերմանիա սկսել է աճել 2002 թ. սկսած, իսկ արդեն 2004 թ. գրանցվել է բավականին բարձր աճ՝ 6.5տոկոսից հասնելով 11.5 տոկոսի։
 1 Տե՛ս ՀՀ ԱԳՆ պատմադիվանագիտական արխիվ, գ. 16, ց.6, թ 5։
 2 Տե՛ս ՀՀ ԱԳՆ պատմադիվանագիտական արխիվ, գ. 19, ց.7, թթ. 24-28։
 3 «Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի այցը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն», էջ 40-41։
 4  Աղյուսակը  կազմվել  է  հեղինակի  կողմից՝  ՀՀ  ազգային  վիճակագրական  ծառայության՝  Հայաստանի  ամենամյա  վիճակագրական  տարեգրքերում  հրապարակվող  արտաքին  տնտեսական  գործունեության  մասին  տվյալների  հիման  վրա.  1998-2000  թթ.տվյալներն` ըստ «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2001»-ի (էջ 451-458), 2001-2004 թթ. տվյալներն` ըստ «Հայաստանիվիճակագրական տարեգիրք» 2005-ի (էջ 487-493), 2005-2008 թթ. տվյալները` ըստ «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք»2009-ի (էջ 457-463)։
 Դիտարկելով Գերմանիայի տեսակարար կշռի դինամիկան ՀՀ ներմուծման մեջ` գերմանական արտադրանքի նկատմամբ հայկական շուկայում պահանջարկի հարաբերական աճ է գրանցվել ևս սկսած2004 թ., իսկ արդեն 2005 թ. ցուցանիշը կազմել է 7.8 %` ամենաբարձրը դիտարկվող ժամանակահատվածի  համար։
   2002  թ.  դիտվող  արտահանման  տեսակարար  կշռի  շարունակական  աճը,  որն  առավելնկատելի է՝ սկսած 2004 թ., պայմանավորված էր մի շարք օբյեկտիվ գործոններով, այդ թվում` ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի` 2003 թ. հունվարի 14-15-ը ԳԴՀ կատարած աշխատանքային այցի շրջանակներում  տնտեսական  համագործակցության  բնագավառում  ձեռք  բերված  մի  շարք  պայմանավորվածություններով  (մասնավոր  բիզնեսի  ոլորտում  ինտենսիվ  համագործակցության,  հայ-գերմանականխոշոր գործարար-համաժողովի իրականացման և այլնի վերաբերյալ)։
 Հայ-գերմանական տնտեսական կապերի հետագա ընդլայնման գործում մեծ նշանակություն ունեցավ նաև Ռ. Քոչարյանի 2004 թ. նոյեմբերի 17-19-ը ԳԴՀ կատարած երկրորդ պաշտոնական այցը, որիշրջանակներում  ԳԴՀ  կանցլեր  Գ.  Շրյոդերը  գոհունակությամբ  նշեց,  որ  Գերմանիայի  և  Հայաստանիմիջև ապրանքաշրջանառությունն աճել է 40%-ով1։
 ՀՀ տնտեսությունում գերմանական ներդրումների ծավալների դինամիկայի ուսումնասիրությունը(տե՛ս  գծապատկեր  2.4)  վկայում  է,  որ  2004  թ-ից  ՀՀ  և  ԳԴՀ  միջև  ապրանքաշրջանառության  ակտիվացմանը  զուգընթաց,  դիտվել  է  նաև  գերմանական  կապիտալի  զգալի  ներհոսք  դեպի  ՀՀ  տնտեսություն։
 Գծ. 2. Գերմանական ներդրումները ՀՀ տնտեսությունում (1998-2008 թթ.)2.Ընդհանուր  առմամբ,  1998-2006  թթ.  Հայաստանում  ԳԴՀ  կողմից  իրականացվել  է  186.672,8  հզԱՄՆ դոլարի ներդրում, ինչը կազմում է տվյալ ժամանակահատվածում իրականացված ընդամենը ներդրումների  7.65,  ուղղակի  ներդրումների՝  10.91%-ը3։
   Նշենք,  որ  2005  թ.  համեմատությամբ  2006  թ.ներդրումների կրճատումը դեռևս չի խոսում երկու երկրների միջև առևտրատնտեսական հարաբերությունների մակարդակի անկման մասին. պարզապես 2005 թ. ՀՀ տնտեսությունում գերմանական ներդրումների մեծ ցուցանիշը պայմանավորված էր հանքարդյունաբերության ոլորտում խոշոր ներդրումային  նախագծի  մեկնարկի  հետ։
   Հարկ  է  նշել,  որ  2006 և  2007  թթ.  գերմանական  կապիտալով  իրականացված  համապատասխանաբար  47815.9  հազ.  և  55251.9  հազ.  դոլարի4  ներդրումներն  ուղղվել  ենմիայն  հանքարդյունաբերությանը,  ինչը  ակներև  վկայում  է  գերմանական  ներդրումների  դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտության մասին։
 2008  թ.  բեկումնային  էր  ոչ  միայն  ԳԴՀ-ի,  այլև  համաշխարհային  տնտեսության  համար՝  պայմանավորված  նախադեպը  չունեցող  համաշխարհային  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամի  հետ։
   2008  թ.Գերմանիայի  տնտեսության  համախառն  ներքին  արդյունքի  տարեկան  աճը  կազմեց  2%,  սակայն  այդցուցանիշը  նվազման  միտումներ  դրսևորեց՝  սկսած  2008  թ.  երրորդ  քառորդից,  իսկ  արդեն  2009  թ.գրանցվեց  մոտ  2.25%  տնտեսական  անկում,  ինչը  բացատրվում  է  առաջին  հերթին  գերմանական  արտահանման զգալի կրճատմամբ։
  Համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը հանգեցրեց գերմանական ընկերությունների արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկի նվազման, ինչը դրսևորվեց արտահանման  գրեթե  բոլոր  ոլորտներում։
   Մասնավորապես`  մեծապես  կրճատվեց  ավտոմեքենաների  և1 Տե՛ս Деловая пресса, номер 46 (249) от 23.11.2004.2 Գծապատկերը կազմվել է հեղինակի կողմից, ըստ ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության ամենամյա Հայաստանի Հանրապետության  սոցիալ-տնտեսական  վիճակի  մասին  հրապարակումների  տվյալների։
   Հաշվի  են  առնված  տնտեսության  իրականհատվածում կատարված ներդրումները։
  Ֆինանսական հատվածի ներդրումները տվյալ դեպքում ներառված չեն։
 3 Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ տնտեսական վիճակը 2007 թվականի հունվար-փետրվարին», էջ 82։
 4 Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ տնտեսական վիճակը 2008 թվականի հունվար-փետրվարին», էջ 76 և «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ տնտեսական վիճակը 2009 թվականի հունվար-փետրվարին»։
 արդյունաբերական արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկը, որոնք, ինչպես հայտնի է, գերմանականտնտեսության հենքային ճյուղերն են1։
 Մասամբ  դրանով  է  բացատրվում  2008  թ.  ՀՀ  տնտեսությունում  գերմանական  ներդրումներիզգալի կրճատումը։
  Համաձայն գծապատկեր 2-ի տվյալների` 2008 թ. Հայաստանում գերմանական ներդրումները  նախորդ  տարվա  համեմատությամբ  կրճատվել  են  ավելի  քան  57%-ով։
   Պատճառը  համաշխարհային շուկայում հանքահումքային արտադրանքի պահանջարկի նվազումն էր, իսկ գերմանականներդրումների  հենքային  ճյուղը  ՀՀ  տնտեսության  իրական  հատվածում  հանքահումքային  արդյունաբերությունն է։
 Հայ-գերմանական  տնտեսական  կապերի  ամրապնդման  համատեքստում  էապես  կարևորվում  էնաև  համագործակցությունը  ֆինանսական,  մասնավորապես`  բանկային  հատվածում։
   Համաձայն  ՀՀկենտրոնական բանկից ստացվող տվյալների հիման վրա ԱՎԾ-ի ներկայացրած հաշվետվության` 2008թ. ՀՀ բանկերի և վարկային կազմակերպությունների բաժնետիրական կապիտալում ոչ ռեզիդենտներիկողմից իրականացվել է 703786.2 հզ դոլարի ներդրում, որից գերմանական ներդրումները կազմել են45205.2  հզ  դոլար,  կամ  ընդամենը  ներդրումների  6.42%-ը2,  որը  մինչ  այդ  ՀՀ  բանկային  կապիտալումԳերմանիայի կողմից իրականացված ամենախոշոր ներդրում էր։
 Ֆինանսական  համագործակցության  առումով  էապես  կարևորվում  է  2006  թ-ից  իրականացվող«Վերականգնվող  էներգիայի  աջակցություն»  և  «Բնակարանային  ֆինանսավորման  կայուն  շուկայիզարգացում» ծրագրերը, որոնք իրականացվում են «Գերմանա-հայկական ծրագրի կառավարման գրասենյակի3» (ԳՀՀ-ԾԿԳ) կողմից։
 2008 թ. ընթացքում ստորագրվել և վավերացվել է ԳԴՀ կառավարության և ՀՀ կառավարությանմիջև  «2007-2008  թվականների  ֆինանսական  համագործակցության  մասին»  համաձայնագիրը,  որովնախատեսված էր Հայաստանին տրամադրել շուրջ 74 մլն եվրո ֆինանսական օժանդակություն (70 մլնեվրո` որպես վարկ, 4 մլն եվրո` որպես դրամաշնորհ)։
 2008  թ.  Հայաստանի  արտահանումը  Գերմանիա  կազմել  է  183.7  մլն  դոլար,  իսկ  ներմուծումըԳերմանիայից` 255.6 մլն դոլար (տե՛ս աղյուսակ 2.1), ինչը համապատասխանաբար կազմել է 102.8 մլնև  134.3  մլն  եվրո,  ընդհանուր  առևտրաշրջանառությունը`  237.1  մլն  եվրո,  մինչդեռ  առևտրաշրջանառության ծավալները նույն թվականի համար Վրաստանի և Ադրբեջանի դեպքում Գերմանիայի արտաքին գերատեսչության տվյալներով կազմել են համապատասխանաբար 358 մլն և 2.400 մլն եվրո4։
 Այսպիսով,  հայ-գերմանական  տնտեսական  համագործակցությունը  ՀՀ  անկախացման  սկզբնական շրջանում աչքի չի ընկել ինտենսիվության բարձր մակարդակով, և ընդհուպ մինչև 2000-ական թթ.սկիզբը դրսևորվել է հիմնականում Գերմանիայի կողմից Հայաստանին տրամադրվող ֆինանսական ևտեխնիկական  օժանդակության  տեսքով,  ինչը,  չնայած  որ  մեծ  օժանդակություն  էր  ՀՀ  տնտեսությանըանցումային շրջանի վերափոխումների իրականացման գործընթացում, սակայն բավարար չէր արդյունավետ առևտրաշրջանառության և գործընկերային հարաբերությունների ձևավորման համար։
 Երկկողմ տնտեսական հարաբերությունների զարգացմանը մեծ ազդակ հաղորդեցին հատկապես«Կովկասյան նախաձեռնության» շրջանակներում իրականացված փոքր և միջին ձեռնարկատիրությանև բանկային հատվածի աջակցության ծրագրերը, ինչպես նաև միջպետական այցերի հաճախականության ակտիվացումը, որի սկիզբը դրվեց 2003 թ. ՀՀ նախագահ Ռ. Քոչարյանի՝ Գերմանիա կատարածպաշտոնական այցով, որը ՀՀ նախագահի առաջին պաշտոնական այցն էր ԳԴՀ։
 ՀՀ և ԳԴՀ տնտեսական համագործակցության շրջանակներում բեկումնային էր հատկապես 2004թ.-ն, որի ընթացքում տեղի ունեցավ հայ-գերմանական խոշոր գործարար համաժողով, ինչին հաջորդեցգերմանական  կապիտալի  զգալի  ներհոսք  դեպի  ՀՀ  տնտեսություն,  մասնավորապես`  ՀՀ  հանքարդյունաբերության հսկայի` Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատում գերմանական «Քրոնիմետ» ընկերության իրականացրած խոշոր ներդրման հաշվին։
  Միաժամանակ նկատվեց նաև առևտրաշրջանառության աշխուժացում, ինչպես արտահանման, այնպես էլ ներմուծման ոլորտներում։
 2 Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ տնտեսական վիճակը 2009 թվականի հունվար-փետրվարին», էջ 77։
 3 «Գերմանա-հայկական հիմնադրամ» ծրագրի կառավարման գրասենյակ՚ հիմնարկը ստեղծվել է ՀՀ ԿԲ նախագահի սեպտեմբերի 14-ի թիվ 518 հրամանով։
  Հիմնարկի միակ հիմնադիրն է ՀՀ կենտրոնական բանկը։
  ԳՀՀ ԾԿԳ-ի գործունեության հիմնականնպատակը  ՀՀ  և  ԳԴՀ  կառավարությունների  միջպետական  համաձայնագրերի  շրջանակներում  ՀՀ  կենտրոնական  բանկի  Գերմանիայի Դաշնության Վերականգնման վարկերի բանկի (KfW) միջև կնքված պայմանագրերի և դրանց մասը կազմող առանձինհամաձայնագրերի համաձայն` Գերմանա-հայկական հիմնադրամի վարկային ծրագրերի իրականացումն ու կառավարումն է։
 4  Տե՛ս  Auswartiges  Amt,  Landerinformationen,  Armenien,  Gerorgien,  Aserbaitschan,  Wirtschaftsdatenblatt,  հասանելի  է՝http։
 /www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen։
 2008  թ.  դրությամբ  Հայաստանում  գործում  էին  Գերմանական  կապիտալով  100-ից  ավելի  ընկերություններ,  այդ  թվում՝  համաշխարհային  ճանաչում  ունեցող  մի  շարք  ընկերությունների  ներկայացուցչություններ, զգալիորեն ավելացել էին ապրանքաշրջանառության ծավալները։
 Այդուամենայնիվ  տարածաշրջանում  ԳԴՀ-ի  հետ  տնտեսական  համագործակցության  բնագավառում, մի շարք օբյեկտիվ գործոններով պայմանավորված, ՀՀ-ն դեռևս շարունակում էր զիջել հարևանՎրաստանին և Ադրբեջանին։
 Մարտին ԹովմասյանՀԱՅ-ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ 1991-2008 ԹԹ.Բանալի բառեր՝ Հայաստանի Հանրապետություն, Գերմանիաի Դաշնային Հանրապետություն, հայ-գերմանական տնտեսական հարաբերություններ, ներդրումներ։

Սույն  հոդվածը  նվիրված  է  1991-2008  թթ․  ընկած  ժամանակահատվածում  հայ-գերմանական  տնտեսական  համագործակցության ուսումնասիրությանը։
  1990-ական թթ․ հայ-գերմանական տնտեսական կապերը, չնայած մի  շարք միջպետական համաձայնագրերի առկայությանը, սահմանափակվում էին գլխավորապես Գերմանիայի կողմից  ՀՀ-ին  տրամադրվող  տեխնիկական  և  ֆինանսական  օժանդակությամբ,  իսկ  երկու  երկրների  միջև  ապրանքաշրջանառության ծավալները դեռևս դրսևորում էին ցածր ցուցանիշներ։
  Երկու երկրների միջև տնտեսական հարաբերությունների ակտիվացման միտումներ սկսեցին դրսևորվել 2000 թ․ և անցան զարգացման նոր փուլ։
