ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸՏեղեկատվությունն  ազատորեն  փնտրելը  և  ստանալը  յուրաքանչյուրիսսահմանադրական  իրավունքն  է։
   Այն,  հանդիսանալով  ժողովրդավար  հասարակության  ստեղծման  հիմնական  և  գլխավոր  բաղադրիչ,  ամրապնդում  էցանկացած այլ ազատություն։
  Տեղեկատվության ազատությունը կարող  է  վերահսկել պետական մարմիններին՝ դառնալով շատ կարևոր գործիք կոռուպցիայի  և  դրանից  բխող  մյուս  արատավոր  երևույթների  դեմ  պայքարում։
   Միևնույն  ժամանակ  այն  կարող  է  շահավետ  լինել  կառավարության  և  իշխանությունների  համար,  քանի  որ  հրապարակայնությունը  և  թափանցիկությունըհանգեցնում են հանրության վստահության ձեռքբերմանը։
 Տեղեկատվության  ազատությունը  կենսունակ  նշանակություն  ունի  հատկապես ազատ և անկախ մամուլի ստեղծման գործում։
  Խոսքի ազատությունըքաղաքացիական  հասարակության  ձևավորման  կարևորագույն  նախադրյալներից  մեկն  է։
   Անձի՝  խոսքի  ազատության  և  տեղեկատվության  ստանալու  իրավունքը բխում  է  ՄԱԿ-ի  «Մարդու իրավունքների  համընդհանուր հռչակագրից»,  ինչպես  նաև  «Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատություններիմասին» եվրոպական կոնվենցիայից, որտեղ (համապատասխանաբար հոդված19-ում  և  հոդված  10-ում)  սահմանված  է,  որ  անձի՝  կարծիք  ունենալու  իրավունքը  ներառում  է  տեղեկություններ  ու  գաղափարներ  ստանալու  ու  տարածելու ազատությունը։
 Հաշվի  առնելով  այս  միջազգային  ակտերը`  մի  շարք  ժողովրդավարականերկրներում  ընդունվեցին  տեղեկատվության  ազատության  մասին  օրենքներ,որոնք  սահմանում  և  կարգավորում  են  տեղեկատվությունն  ազատորեն  փնտրելու, ստանալու և տարածելու իրավունքը։
 ՏԱ օրենքի պատմությունը թվագրվում է 18-րդ դարով1, որը եվրոպականմշակույթի  պատմության  մեջ  հայտնի  է  որպես  լուսավորականության  ժամանակաշրջան։
  ՏԱ գաղափարի տարածման գործում մեծ ազդեցություն են ունեցել  Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմից  հետո  ստեղծված  միջազգայինմարդասիրական  այնպիսի  կազմակերպություններ,  ինչպիսին,  օրինակ,  Միավորված ազգերի կազմակերպությունն է։
  Դրա լավագույն վկայությունն այն իրողությունն  է,  որ  ՏԱ  մասին  օրենք  ընդունելու  միտումը  գնալով  աճեց,  հատկապես  Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմից  հետո։
   Այսպիսով՝  պատմական  երկար  ու  դժվարին  ուղիներ  հաղթահարելով՝  ՏԱ  օրենքը  տարածվեց  ևընդունվեց աշխարհի ավելի քան 70 երկրներում2։
  Ու թեև օրենսդրական ոլորտում  ՏԱ  օրենքն  արդեն  երկուդարյա  պատմություն  ունի,  բայց  այն  դեռ  զարգացման փուլում է և դեռևս անհասանելի որոշ երկրների համար։
 Տեղեկատվության  ազատության  մասին  օրենքի  հայաստանյան  տարեգրությունը սկսվում է 2003 թվականից, երբ խորհրդարանը օրենքն ընդունելումասին միաձայն որոշում կայացրեց։
  Մինչև ՏԱ օրենքի ընդունումը ՀՀ Սահմանադրության  27-րդ  հոդվածն  ուղղակիորեն  սահմանում  էր,  որ  յուրաքանչյուրոք  ունի  խոսքի  ազատության  իրավունք,  ներառյալ՝  տեղեկություններ  ու  գաղափարներ  փնտրելու,  ստանալու,  տարածելու  ազատությունը,  տեղեկատվության  ցանկացած  միջոցով՝  անկախ  պետական  սահմանից։
   Այսպիսով՝  «Տեղեկատվության  ազատության  մասին»  ՀՀ  օրենքը,  ածանցվելով  ՀՀ  Սահմանադրությունից, ուժի մեջ մտավ 2003 թվականի նոյեմբերի 15-ին։
 «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքի մշակման և ընդունման գործում ակտիվ դերակատարություն է ունեցել Ինֆորմացիայի ազատության  կենտրոնը։
   ԻԱԿ-ի  դերը  մեծ  էր  ինչպես  օրենքն  ընդունելիս,  այնպես  էլտեղեկատվության ազատության ապահովման գործում։
 ՏԱ մասին օրենքի ընդունումից հետո հայ մամուլի հրապարակայնությանու  թափանցիկության  պահանջն  արդեն  օրինական  ուժ  էր  ստացել,  և  տեղեկատվության  ազատության,  այն  ստանալու  կարգի,  ձևերի  ու  պայմաններիհետ կապված հասարակական հարաբերությունները կարգավորվում էին «Տեղեկատվության ազատության մասին»  ՀՀ  օրենքով,  որը որպես  տեղեկատվության ստացման իրավունք սահմանում է, որ յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունիմիայն  օրենքով  սահմանված  կարգով  հարցմամբ  դիմելու  տեղեկատվությունտնօրինողին՝ ծանոթանալու իր փնտրած տեղեկությանը և այն ստանալու։
 Սույն  օրենքը  սահմանում  է  տեղեկատվություն  ստանալու  երկու  հիմնական ձև՝ գրավոր և բանավոր։
  Օերնքը, կախված տեղեկատվություն ստանալուհարցման  այս  ձևերից,  առանձնացնում  է  տեղեկատվություն  փնտրողների  2խումբ՝ա) բանավոր հարցմամբ դիմող,բ) գրավոր հարցմամբ դիմող։
 Ըստ  վերոնշյալ  խմբերին  հատուկ  նրբությունների՝  օրենքը  սահմանում  ևկարգավորում  է  տեղեկատվության  տրամադրման  կարգը,  մասնավորապեսհստակ  նշում  է  գրավոր  և  բանավոր  հարցման  պատասխանի  տրամադրմանժամկետները, ձևերը։
 «Տեղեկատվության  ազատության  մասին»  ՀՀ  օրենքը  տեղեկատվականգործողություններում  առանձնացնում  է  երկու  սուբյեկտներ՝  տեղեկատվություն  փնտրողին  և  տեղեկատվություն  տնօրինողին։
   Սույն  օրենքով  սահման2 Տե՛ս նույն տեղում։
 վում  է  որոշակի  խումբ  պարտականություններ  ինչպես  տեղեկատվությունտնօրինողի համար, այնպես  էլ  փնտրողի։
   Մինչ պարտականություններին անցնելը նախ հասկանանք, թե ովքեր կարող են հանդիսանալ տեղեկատվությունտնօրինող։
  Այսպես՝ օրենքը սահմանում է, որ տեղեկատվություն տնօրինող ենհամարվում  տեղեկություններ  ունեցող  պետական  և  տեղական  ինքնակառավարման  մարմինները,  պետական  հիմնարկները,  բյուջեներից  ֆինանսավորվող կազմակերպությունները, ինչպես  նաև հանրային  նշանակության  կազմակերպությունները և դրանց պաշտոնատար անձինք3։
 Օրենքը կարգավորում է տեղեկատվություն տնօրինողի կողմից տեղեկություն  տալու  կարգը,  համաձայն  որի՝  տեղեկատվություն  տնօրինողը  կարող  էմշակել իր կողմից տեղեկություն տրամադրելու կարգը և փակցնել այն բոլորիհամար  տեսանելի  տեղում4։
   Տեխնոլոգիական  առաջընթացով  պայմանավորված՝  վերը  նշված  հոդվածն  արդեն  կարելի  է  համարել  ուժը  կորցրած։
   Տեղեկատվություն  տնօրինողը  պարտավորվում  է  տարին  առնվազն  մեկ  անգամհրապարակել իր գործունեությանն առնչվող որոշակի խումբ տեղեկություններև դրանցում կատարված փոփոխությունները։
 Տեղեկատվության  ազատության  մասին  օրենքը  բավականին  հնացել  է,իսկ  դրա կիրառման պրակտիկան՝  զարգացել։
   Օրենքի  ընդունումից անցել ենտարիներ,  փոխվել՝  իրավիճակներ,  և  ստացվում  է  այնպես,  որ  ուղղակի  իրավունքի  ամրագրումը  դեռ  բավական  չէ։
   Ուստի  տեղեկատվության  ազատության  իրավունքի  պաշտպանության  համար  կառուցողական  մեխանիզմներմշակելու  անհրաժեշտություն  կա։
   Այս  հանգամանքով  պայմանավորված՝  կարելի է առանձնացնել օրենքում առկա մի խումբ խնդիրներ։
 Ասվածն  ավելի  հստակեցնելու  և  հիմնավորելու  համար  դիտարկենք  դատական մի գործ, որը մեզանում տարածվեց «կադաստրի գործ» անունով։
  Ինչպես գիտենք, Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոնը 2013 թ.-ին դիմել էր ՀՀվարչական  դատարան՝  խնդրելով  պարտավորեցնել  ՀՀ  Կառավարությանն  առընթեր  անշարժ  գույքի  կադաստրի  պետական  կոմիտեի  աշխատակազմիտեխնոլոգիական  կենտրոնին՝  տրամադրելու  անհրաժեշտ  տեղեկությունը անվճար  կամ  «Տեղեկատվության  ազատության  մասին»  ՀՀ  օրենքի  սահմանածկարգով։
   Արդյունքում  դատարանը  ԻԱԿ-ի  հայցը  մերժել  էր՝  մերժման  հիմքումընդունելով «Գույքի նկատմամբ իրավունքի պետական գրանցման մասին» ՀՀօրենքի  71-րդ  հոդվածը։
   ԻԱԿ-ը  որոշումը  բողոքարկեց՝  դիմելով  ՀՀ  Սահմանադրական  դատարան,  որն  էլ  կադաստրի  կողմից  տեղեկությունը  վճարովիտրամադրելու դրույթը հակասահմանադրական ճանաչեց։
 Այսպիսով՝  համաձայն  օրենքի՝  տեղեկատվության  տրամադրման  համարգանձվող գումարը պետք է ոչ թե լինի տեղեկության, այսպես կոչված, վաճառքի  գին,  այլ  տեղեկատվության  տրամադրման  համար  ծախսված  գումարը։
 3 «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 3։
 4 «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենք։
 Մարդն  ունի  տեղեկատվություն  ստանալու  իրավունք,  և  խելամիտ  չէ  տեղեկատվություն  տրամադրել  գումարի  դիմաց։
   Տեղեկությունները  տեղեկատվության տնօրինողի կողմից գրանցվում, դասակարգվում և պահվում են, որ ծառայեն հասարակությանը, ուստի խելամիտ չէ այն վաճառելը։
 «Տեղեկատվության  ազատության  մասին»  ՀՀ  օրենքի  հասկացություններում  անհրաժեշտ  է  ավելացնել  էլեկտրոնային  հարցումները՝  որպես  տեղեկություն  ստանալու  ձև։
   Տեխնոլոգիական  զարգացմամբ  պայմանավորված՝ստեղծվել են մի շարք գործիքներ, որոնք թույլ են տալիս տեղեկություն տնօրինողին,  ժամանակ  խնայելով,  տեղեկությունը  փոխանցել  այն  փնտրողին։
   Սակայն  էլեկտրոնային  հարցումները դեռևս  օրենքի  դաշտ  չեն  բերվել, ինչն  էլ  միշարք  անհարմարությունների  ու  խնդիրների  պատճառ  կարող  է  դառնալ,  ուստի ժամանակն է, որ օրենքը սահմանի էլեկտրոնային հարցման հետ կապվածիրավակարգավորումները։
 Ասվածի  հիմնավորման  համար  մենք  փոքրիկ  ուսումնասիրություն  ենքանցկացրել՝  հասկանալու՝  մեր  քաղաքացիները  նորագույն  տեխնոլոգիաներիկիրառմամբ կարող են ստանալ իրենց փնտրած տեղեկությունը, թե զրկված ենտեղեկություն  ստանալու  համար  նորագույն  տեխնոլոգիաներից  օգտվելուիրենց իրավունքից։
 Ապրիլի  14-ին  տեղեկատվություն  ստանալու  էլեկտրոնային  հարցումներով  դիմել  ենք  10  պետական  մարմինների։
   Հարցումն  իրականացնելիս  մենքնպատակ  ունեինք  սեփական  փորձով  պարզելու,  թե  ինչպես  են  պետականմարմինները  կիրառում  «Տեղեկատվության  ազատության  մասին»  ՀՀ  օրենքը,ապահովո՞ւմ են արդյոք յուրաքանչյուրիս տեղեկություն ստանալու իրավունքըհավասարապես։
 Տեղեկատվություն  ստանալու  էլեկտրոնային  հարցմամբ  խնդրել  էինքհայտնել.•  իրականացնո՞ւմ  է  արդյոք  գերատեսչական  տվյալ  մարմինն  իրեն  ուղարկված էլեկտրոնային հարցումների հաշվառում,  եթե այո, ապա քանի՞ հարցում է ստացել տվյալ գերատեսչական մարմինը 2016 թ.-ից մինչ օրս։
 Նշենք, որ էլեկտրոնային հարցումները օրենքով սահմանված մեր կողմիցուղարկվել են կարգով, էլեկտրոնային այն հասցեներին, որոնք նշված են տվյալմարմինների  պաշտոնական  կայք  էջերում։
   Ուղարկված  հարցումներին  օրենքով սահմանված ժամկետներում պատասխանել են ՀՀ սփյուռքի նախարարությունը,  ՀՀ  գյուղատնտեսության  նախարարությունը,  Աբովյանի  քաղաքապետարանը։
  Ուշացած պատասխան ուղարկել էր միայն Երևանի քաղաքապետարանը։
  Էլեկտրոնային հարցումները լուռ մերժել էին Գյումրու և Վանաձորի քաղաքապետարանը, ՀՀ մշակույթի նախարարությունը, ՀՀ բնապահպանությաննախարարությունը, ՀՀ դատախազությունը։
  ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունը  մերժել  է  պատասխանն  այն  հիմնավորմամբ,  որ  էլեկտրոնային հարցումը ստորագրված չի եղել։
 Այստեղ կարևոր է դիտարկել ՀՀ ԿԳՆ-ի՝ էլեկտրոնային հարցումը մերժելուհիմնավորումը։
  Ինչպես գիտենք, «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀօրենքում փոփոխություններ մտցնելու մասին նախագծով նախատեսվում էր էլեկտրոնային հարցումները բերել օրինական դաշտ, և ըստ այդ նախագծի՝ տեղեկատվություն  փնտրողը  կարող  է  նաև  էլեկտրոնային  հարցմամբ  դիմել  տեղեկություն  տնօրինողին՝  իր  փնտրած  տեղեկությունը  ստանալու  համար։
   Եվեթե գրավոր հարցման դեպքում ստորագրությունը պարտադիր է, և դրա բացակայությունը  կարող  է  մերժման  հիմք  լինել,  ապա  էլեկտրոնային  հարցումըկարող  է  ստորագրված  չլինել.  բավական  է  միայն  անձնական  տվյալների  առկայությունը։
  Տեխնիկական տարբեր պատճառներով պայմանավորված՝ այսօրմեր հասարակության ոչ բոլոր խմբերն ունեն էլեկտրոնային ստորագրություն.ստացվում  է,  որ  նրանք  պետք  է  զրկված  լինեն  նորագույն  տեխնոլոգիաներիկիրառմամբ տեղեկություն ստանալու իրավունքից։
  Սա նաև վկայում է մեր մեջէլեկտրոնային  տարբերակով  քաղաքացիների  հետ  շփման  մշակույթի  բացակայության մասին։
 Մյուս  կարևորը  խնդիրը,  որ  գրանցեցինք,  մարզերում  գործող  պետականմարմինների կողմից օրենքի անտեսումն է, ինչի արդյունքում ոտնահարվում էքաղաքացիների՝ տեղեկություն ստանալու սահմանադրական իրավունքը։
  Սա,իհարկե, պարզ վկայություն է այն մասին, որ մարզերում այսօր իրավագիտակցության  ցածր  մակարդակ  կա։
   Սա  լուրջ  խնդիր  է,  որը  կլուծվի  միայն  համակարգված վերապատրաստման դասընթացների անցկացմամբ, ՏԱ օրենքի կիրառման և ուսուցանման ծրագրերի շնորհիվ։
  Պետության համար սա պետք էմտահոգիչ  լինի  ոչ  միայն  տեղեկատվության  ազատության  ապահովման,  այլևմեր քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից։
 Այսպիսով՝ օրենքում հարցման պատասխանին ներկայացվող պահանջները կարող են բարեփոխվել, ավելի հստակորեն ձևակերպվել, ավելի արդյունավետորեն  նշվել,  մատնանշել  տեղեկատվություն  տնօրինողի  պարտավորություններն  ավելի  ամբողջական։
   Օրենքում  հարցման  պատասխանի  և  ժամկետների հետ կապված սահմանումներում կարող ենք հանդիպել «սեղմ ժամկետում»  կամ  «պատշաճ  պատասխան»  եզրույթներին  (ձևակերպումներին)։
 Սրանք թեև իրավաբանորեն կիրառելի են, բայց որպես այդպիսին լայն մեկնաբանություններ ընդգրկող ձևակերպումներ են, որոնք օրենքը մղում են սուբյեկտիվիզմի դաշտ։
  Մինչդեռ օրենքը հնարավորինս հստակորեն պիտի ձևակերպվի այն պարզ պատճառով, որ  դառնա երաշխիք բոլորի համար։
 Ցանկացած տեսակի ազատություն ունի իր հակակշիռը, որը կշեռքի երկունժարները բալանսի է բերում։
  Բացառություն չէ նաև տեղեկատվության ազատությունը։
   Տեղեկատվություն  փնտրելու,  ստանալու  և  տարածելու  մեր  սահմանադրական իրավունքն օրենքով սահմանված դեպքերում կարող է ենթարկվել  որոշակի  սահմանափակումների։
   «Տեղեկատվության  ազատության  մասին»,  «Զանգվածային  լրատվության  մասին»,  «Պետական  և  ծառայողականգաղտնիքի  մասին»  և  մյուս  համապատասխան  օրենքները,  ինչպես  նաև  ՀՀքրեական  դատավարության  օրենսգիրքը  սահմանում  են  այն  դեպքերը,  երբտեղեկատվության ազատությունը կարող է սահմանափակվել։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  201-րդ  հոդվածն  ուղղակիորեն սահմանում է, որ նախնական քննության տվյալները ենթակա են հրապարակման  միայն  գործի  վարույթն  իրականացնող  մարմնի  թույլտվությամբ։
   Հիշատակված դրույթով օրենսդիրն արդեն իսկ կանխորոշել է նախնական քննության  գաղտնիության  սահմանումը՝  վերջինիս  ռեժիմում  դիտարկելով  գործիքննության ընթացքում ձեռք բերված ցանկացած տեղեկատվություն, որը կվերաբերի  հանցագործության  բացահայտմանն  ու  հանցագործի  հայտնաբերմանը,  գործով  լրիվ,  բազմակողմանի  և  օբյեկտիվ  քննության  կատարմանը,  ինչպես նաև մեր կողմից բազմիցս հիշատակված արժեքների պահպանմանը։
  Ասվածից հետևում է, որ օրենքը ոչ միայն արգելում է առանց բավարար հիմքերիև անհրաժեշտության նախնական քննության ընթացքում ձեռք բերված տեղեկության տրամադրումն ու տարածումը, այլ որոշակի պարտականություններ էնախատեսում  դրանց  հետ  ուղղակի  կամ  անուղղակի  հաղորդակցվող  համապատասխան  պաշտոնատար  անձանց  (քննիչի,  դատախազի  և  այլն)  համար՝գործի  քննության  ընթացքում  ստացված  տեղեկատվությունը  պահպանել  ևդրանով իսկ ապահովել նախնական քննության գաղտնիությունը։
 Այստեղ,  որպես  օրինակ,  կարող  ենք  դիտարկել  հայտնի  մի  դեպք,  երբ2013 թվականին Խոսրովի արգելոցում սպանվել էր Գառնիի ուղեփակոցի տեսուչը։
   Ոստիկանությունը  հայտարարություն  տարածեց,  որ  սպանության  վայրում  եղել  են  տեսախցիկներ,  և  հավանական  հանցագործի  բացահայտումընրա պատկերի նույնացմամբ հնարավոր է մոտ ապագայում։
  Ինչպես պարզվեցհետո, դա եղել էր հետաքննություն իրականացնող մարմնի օպերատիվ հնարքը, որը, սակայն, տապալվեց, քանի որ արգելոցի տնօրենը, հարցազրույց տալով լրատվամիջոցներին, հայտարարել էր, թե տեսախցիկներ, ճիշտ է, տեղադրված  են,  սակայն  նրանք  հանցագործություն  կատարողին  չեն  ֆիքսել։
   Այսպիսով՝  ակամա  հրապարակվեց  նախաքննական  կարևոր  գաղտնիք,  որը  խոչընդոտեց նախաքննական մարմնի աշխատանքին։
 Նույն նկատառումներից ելնելով՝ օրենքը բարդացված իրավական ռեժիմներ է սահմանել անձի անձնական և ընտանեկան կյանքի գաղտնիության, անձնական  ազատության  և  անձեռնմխելիության,  բնակարանի  անձեռնմխելիության, հեռախոսային խոսակցությունների, փոստային, հեռագրական և այլ հաղորդումների  գաղտնիության,  ինչպես  նաև  պետական,  ծառայողական,  բանկային, առևտրական, նոտարական, բժշկական, փաստաբանական և օրենքովպաշտպանվող այլ գաղտնի սահմանափակումների համար՝ դրանց մատչելիության ապահովման միայն դատարանի համապատասխան որոշմամբ։
 Ինչ վերաբերում է տեղեկատվության ազատության, դրա ստանալու կարգի, ձևերի ու պայմանների հետ կապված հասարականան հարաբերությունները կարգավորող «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքին, ապաայն, սահմանելով տեղեկատվության ստացման իրավունքը և դրա իրականացման  կառուցակարգերը,  միաժամանակ  սահմանում  է,  որ  յուրաքանչյուր  ոք  իրավունք ունի միայն օրենքով սահմանված կարգով հարցմամբ դիմելու տեղեկություն  տնօրինողին՝  ծանոթանալու  իր  փնտրած  տեղեկությանը  և  կամ  դաստանալու5։
 ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ Տեղեկատվության ազատություն, օրենսդրական կարգավորումներ,տեղեկատվության ազատության սահմանափակումներԳոհար ՋուլհակյանԱմփոփում։

Հոդվածում  անդրադարձել  ենք  Հայաստանում  տեղեկատվության  ազատության  օրենսդրական կարգավորումներին՝ չմոռանալով նշել նաև տեղեկատվության ազատության  սահմանափակումները։
    Ուսումնասիրության արդյունքում հանգել ենք այն եզրակացությանը, որ տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  առաջընթացով  պայմանավորված՝  օրենքում  փոփոխություններ  անելու,  ինչպես  նաև  տեղեկատվության  ազատության  իրավունքի  պշտպանության  համար  կառուցողական մեխանիզմներ մշակելու կարիք կա։
