ՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՎՆԱՍԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԸ ՀՀ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում վնասը բնորոշվում է որպես իրավունքըխախտված  անձի  ծախս,  որը  նա  կատարել  է  կամ  պետք  է  կատարի  խախտված  իրավունքը  վերականգնելու  համար,  նրա  գույքի  կորուստը  կամ  վնասվածքը (իրական վնաս), չստացված եկամուտները, որոնք այդ անձը կստանարքաղաքացիական շրջանառության սովորական պայմաններում, եթե նրա իրավունքը չխախտվեր (բաց թողնված օգուտ), ինչպես նաև ոչ նյութական վնասը։
   Այսպիսով՝ 2014 թ.  կատարված փոփոխություններով  օրենսգրքում  առաջին անգամ մատնանշվեց ոչ նյութական վնասի փոխհատուցում ստանալու իրավունքի մասին, սահմանվեց դրա հասկացությունը։
  Այնուամենայնիվ, մինչ օրս բազմաթիվ իրավական ակտերում ոչ նյութական վնասի փոխարեն կիրառվում  է  «բարոյական  վնաս»  եզրույթը։
   Հարկ  է  նկատել,  որ  աշխարհի  բազմաթիվ երկրների քաղաքացիական օրենսգրքերում կարելի է հանդիպել թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ եզրույթների կիրառմանը։
  Այսպես, Բելգիայի, Շվեդիայի,Դանիայի,  Իտալիայի  քաղաքացիական  օրենսգրքերում  կիրառվում  է «ոչ  նյութական վնաս» եզրույթը1, իսկ ՌԴ օրենսգրքում2 կիրառվում է «моральный вред»եզրույթը  (ռուս.  мораль-բարոյականություն),  նման  բնորոշումներ  են  տրվումնաև  Ուկրաինայի3,  Բելառուսի4,  Ղազախստանի  և  այլ  երկրների  օրենսգրքերում։
  «Բարոյական վնաս» հասկացությունը սահմանելու համար նախ և առաջանհրաժեշտ  է  պարզել, թե  ինչ  է  նշանակում «բարոյականություն»։
  «Բարոյականությունը» (լատ. moralis)  փիլիսոփայական  հասկացություն  է,  որը  հանրագիտարաններում  բնորոշվում  է  որպես  մարդու  հասարակական  վարքագծիհիմնական կարգավորիչ, հասարակական գիտակցության ձև, հասարակականհարաբերությունների հատուկ տեսակ5։
  Մեկ այլ բնորոշման համաձայն՝ բարոյականությունը մարդկային աշխարհայացքի մի մասն է, որն ընդգրկում է բա1 Տե՛ս Belgian, Italian, Swedish and Dutch law-Ius Commune Casebooks, էջ 1-12։
 2 Տե՛ս ГК РФ, цт. 151։
 3 Տե՛ս ГК Украины, с. 1167։
 4 Տե՛ս ГК Белоруси 7 декабря, 1998г., N 218-3, с.152։
 5 Տե՛ս Большая Советская Энциклопедия,  М.,1972, Советская энциклопедия, էջ14-42։
 րու և չարի, արդարության, խղճի և կյանքի իմաստի մասին գաղափարները6։
 Ինչ  վերաբերում  է  բարոյական  վնասին,ապա  այն  մեկնաբանվում  է  որպես  ոտնձգություն մարդկային բարձր արժեքների, արդարության, մարդկային խղճիդեմ, ինչն ի վերջո վնաս է հասցնում անբողջ հասարակությանը7։
  «Բարոյականվնաս»  հասկացությանն  անդրադարձել  է  նաև  ՌԴ  Գերագույն  դատարանիպլենումը, որում նշել է,որ բարոյական վնաս ասելով՝ պետք է հասկանալ հոգեկան  կամ  ֆիզիկական  տառապանքները,  որոնք  պատճառվում  են  այնպիսիգործողության (անգործության) հետևանքով, որոնք ոնտձգություն են մարդունի ծնե կամ օրենքով շնորհված ոչ գույքային բարիքների (կյանք, առողջություն,պատիվ և արժանապատվություն,գործարար համբավ, անձնական կյանքի անձեռնմխելիություն և այլն) կամ անձնական ոչ գույքային իրավունքների (սեփական անվան օգտագործման, հեղինակային իրավունքի և հարակից իրավունքների)  կամ  անձի  գույքային  իրավունքների  դեմ։
   Բարոյական  վնասը  կարող  էդրսևորվել  հոգեկան  ապրումների  արդյունքում՝  կապված  ազգականներիկորստի,  ակտիվ  հասարակական  կյանք  վարելու  շարունակության  անհնարինության, աշխատանքի կորստի, անձնական կյանքի կամ բժշկական գաղտնիքի  բացահայտման,  իրականությանը  չհամապատասխանող  և  անձի  պատիվնու  արժանապատվությունը,  գործարար  համբավը  արատավորող  տեղեկությունների տարածման, որոշակի իրավունքներից զրկման կամ սահմանափակման,առողջությանը  պատճառված  վնասի  արդյունքում  ծագած  ֆիզիկականտառապանքի  և  այլն8։
   Այնուամենայնիվ,  կարծում  ենք,  որ  առավել  նպատակահարմար է գործածել «ոչ նյութական վնաս» եզրույթը, քանի որ այն ինքնին արդեն իսկ ներառում է «բարոյական վնաս» հասկացությունը և առավելապես արտացոլում է ինստիտուտի բովանդակությունը։
 Մինչև 2014 թ. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը չէր բովանդակում որևէդրույթներ  ոչ  նյութական  վնասի  վերաբերյալ,  սակայն  սահմանում  էր  պատվիարժանապատվության  և  գործարար  համբավին  պատճառված  վնասի  հատուցման իրավունք, այսինքն՝ ոչ նյութական վնասի հատուցման ինստիտուտը,այնուամենայնիվ,  գոյություն  ունեցել  է  ՀՀ  քաղաքացիական  իրավունքում։
   Ավելին՝ մի շարք իրավական ակտերում կիրառվում էր «բարոյական վնաս» եզրույթը. այսպես՝ «Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ» ՀՀ օրենսգրքի  268-րդ  հոդվածով  սահմանված  է.  «Տուժող  համարվում  է  այն  անձը,  որինվարչական  իրավախախտման  հետևանքով  բարոյական,  ֆիզիկական  կամ6 Տե՛ս Философский словарь, М., «Проспект», 2000, էջ 247։
 7 Տե՛ս Пособие «Возмещение (компенсация)морального вреда», Великомыслов Ю. Я., 2007։
 8 Տե՛ս п.2 Постановления Пленума Верховного Суда РФ от 20 декабря 1994 г., №10, «Некоторые вопросы применения законодательства о компенсации морального вреда»։
 գույքային վնաս է պատճառվել»9։
  Եզրույթն ամրագրված է նաև ՀՀ քրեականդատավարության  օրենսգրքի  մի  շարք  դրույթներում,  մասնավորապես`  6-րդհոդվածի 45-րդ կետում, որում «վնաս» եզրույթը դիտարկվում է որպես «դրամական չափման ենթակա բարոյական, ֆիզիկական, գույքային վնաս»10։
  Նույնօրենսգրքի 58-րդ հոդվածի 1-ին մասը, սահմանելով «տուժող» հասկացությունը, ամրագրում է. «Տուժող է ճանաչվում այն անձը, ում քրեական օրենսգրքովչթույլատրված  արարքով  անմիջականորեն  պատճառվել  է  բարոյական,  ֆիզիկական կամ գույքային վնաս։
  Տուժող է ճանաչվում նաև այն անձը, ում կարողէր  անմիջականորեն  պատճառվել  բարոյական,  ֆիզիկական  կամ  գույքայինվնաս,  եթե  ավարտվեր  քրեական  օրենսգրքով  չթույլատրված  արարք  կատարելը»11։
   «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  ՀՀօրենքի`  «Ոչ  գույքային  վնասի  հատուցման  հիմքերը  և  կարգը»  վերտառությամբ 104-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ «Ոչ իրավաչափ վարչարարությամբ  ֆիզիկական  անձի  ազատությունը  սահմանափակելու,  նրա  անձեռնմխելիությունը,  բնակարանի  անձեռնմխելիությունը,  անձնական  կամ  ընտանեկան  կյանքի  անձեռնմխելիությունը  խախտելու,  նրա  պատիվը,  բարիհամբավը կամ արժանապատվությունն արատավորելու միջոցով ոչ գույքայինվնաս  պատճառելու  դեպքերում  այդ  անձն  իրավունք  ունի  պահանջելու  դրամական միջոցներով հատուցում կամ առաջացած հետևանքների վերացում` ոչիրավաչափ վարչարարությամբ պատճառված ոչ գույքային վնասին համարժեքչափով»12։
 2013 թ. նոյեմբերի 5-ին կայացրած ՀՀ Սահմանադրական դատարանը իր՝քաղաքացի  Արթուր  Խաչատրյանի  դիմումի  հիման  վրա  կայացրած  որոշմանմեջ արձանագրեց, որ «....Հայաստանի Հանրապետության մի շարք նորմատիվիրավական ակտերով նախատեսված են համապատասխան դրույթներ` պատճառված բարոյական վնասի նյութական փոխհատուցման վերաբերյալ, ու թեևՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի վիճարկվող 17-րդ հոդվածի 2-րդ մասը վնասների շարքին չի դասում բարոյական վնասը, այդուհանդերձ, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1087.1-րդ հոդվածի 1-ին և 8-րդ կետերում նախատեսվում էանձի  արժանապատվությանը,  պատվին  կամ  գործարար  համբավին  պատճառված  վնասի  դրամական  հատուցման  հնարավորությունը.  համապատասխանաբար` վիրավորանքի դեպքում` սահմանված նվազագույն աշխատավարձի մինչև 1000-ապատիկի, իսկ զրպարտության դեպքում` 2000-ապատիկի չափով։
   Ընդ  որում՝  նույն  հոդվածի  11-րդ  կետով  նախատեսված  է,  որ  վիրավո9 Տե՛ս Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգիրք, 268-րդ հոդված։
 10 Տե՛ս ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք, 6-րդ հոդված, 45-րդ կետ։
 11 Տե՛ս ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք, 58-րդ հոդված, 1-ին մաս։
 12 Տե՛ս «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մաս։
 րանքի և զրպարտության դեպքերում փոխհատուցման չափը սահմանելիս դատարանը չպետք է հաշվի առնի վիրավորանքի կամ զրպարտության հետևանքով պատճառված գույքային վնասը։
  Այն հանգամանքը, որ դատարանն անձիարժանապատվության,  պատվին  կամ  գործարար  համբավին  պատճառվածվնասի փոխհատուցման չափը որոշելիս հաշվի չի առնում պատճառված գույքային  վնասը,  ուղղակիորեն  վկայում  է  այն  մասին,  որ  դիտարկվող  կանոնակարգման նպատակը գույքային վնասը հատուցելը չէ։
  Ընդհակառակը, այն կոչված է կանոնակարգելու անձին պատճառված բարոյական վնասի նյութականփոխհատուցման հնարավորությունները։
  Միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը ևս վկայում է, որ անձի արժանապատվությանը, պատվին կամ գործարար  համբավին  պատճառված  վնասի  դրամական  հատուցման  կանոնակարգումները  վերաբերում  են  հենց  բարոյական  վնասի  նյութական  փոխհատուցման  ինստիտուտին  (նման  ինստիտուտ  նախատեսված  է,  մասնավորապեսՌուսաստանի  Դաշնության,  Խորվաթիայի,  Լատվիայի,  Լիտվայի,  Էստոնիայի,Սլովենիայի, Իսպանիայի և այլ երկրների օրենսդրությամբ)։
 Ելնելով վերը նշվածից` Սահմանադրական դատարանն արձանագրում է,որ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ նախատեսված են բարոյական  վնասի  նյութական  փոխհատուցման  բազմաթիվ  դեպքեր,  սակայն  նշված ինստիտուտն ամբողջական կանոնակարգման ենթարկված չէ, ինչը թույլչի  տալիս  օրենսդրական  ներդաշնակություն  ապահովել  նման  վնասի  նյութական  փոխհատուցման  դեպքերի,  հիմքերի  և  կարգի  կանոնակարգման  հարցում,  ինչը,  իր  հերթին,  խոչընդոտում  է  ՀՀ  Սահմանադրությամբ  երաշխավորված  իրավունքների  և  ազատությունների  արդյունավետ  պաշտպանությանը»։
 Փաստորեն՝ ՀՀ Սահմանադրական դատարանը ևս արձանագրեց ՀՀ քաղաքացիական  օրենսգրքում  առկա  օրենքի  բացը  և  ոչ  նյութական  վնասի  սահմանման  անհրաժեշտությունը։
   Արդյունքում  2014  թ.  օրենսգրքում  կատարվեցինփոփոխություններ  և  օրենսգրքի  17-րդ  հոդվածում  վնասներ  համարվեցին  ոչմիայն իրավունքը խախտված անձի ծախսերը, որ նա կատարել է կամ պետք էկատարի՝ խախտված իրավունքը վերականգնելու համար, նրա գույքի կորուստը  կամ  վնասվածքը  (իրական  վնաս),  չստացված  եկամուտները,  որոնք  այդանձը  կստանար  քաղաքացիական  շրջանառության  սովորական  պայմաններում, եթե նրա իրավունքը չխախտվեր (բաց թողնված օգուտ), այլև ոչ նյութական վնասը։
  Սահմանվեց, որ ոչ նյութական վնասը ենթակա է հատուցման միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում։
  Օրենսգրքի  162.1-րդ  հոդվածում  սահմանվեց  «ոչ  նյութական  վնաս»հասկացությունը.«1. Սույն օրենսգրքի իմաստով ոչ նյութական վնասը ֆիզիկական կամ հոգեկան տառապանք է, որն առաջացել է անձին ի ծնե կամ օրենքի ուժով պատկանող նյութական կամ ոչ նյութական բարիքների դեմ ոտնձգող կամ նրա անձնական գույքային կամ ոչ գույքային իրավունքները խախտող որոշմամբ, գործողությամբ կամ անգործությամբ։
 2. Անձը, իսկ նրա մահվան կամ անգործունակության դեպքում նրա ամուսինը,  ծնողը,  որդեգրողը,  երեխան,  որդեգրվածը,  խնամակալը,  հոգաբարձունիրավունք ունեն դատական կարգով պահանջելու պատճառված ոչ նյութականվնասի  հատուցում,  եթե  քրեական  հետապնդման  մարմինը  կամ  դատարանըհաստատել է, որ պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի կամդրա  պաշտոնատար  անձի  որոշման,  գործողության  կամ  անգործության  հետևանքով  խախտվել  են  այդ  անձի՝  Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրությամբ  և  «Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատություններիպաշտպանության  մասին»  կոնվենցիայով  երաշխավորված  հետևյալ  հիմնարար իրավունքները.1) կյանքի իրավունքը.2) խոշտանգման, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամպատժի չենթարկվելու իրավունքը.3) անձնական ազատության և անձեռնմխելիության իրավունքը.4) արդար դատաքննության իրավունքը.5) անձնական և ընտանեկան կյանքը հարգելու, բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունքը.6) մտքի, խղճի և կրոնի ազատության, սեփական կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունքը.7) հավաքների և միավորման ազատության իրավունքը.8) իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցների իրավունքը.9) սեփականության իրավունքը։
 3. Եթե դատապարտյալն արդարացվել է «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» կոնվենցիային կից թիվ7 Արձանագրության 3-րդ հոդվածով նախատեսված պայմաններում, ապա նաիրավունք  ունի  դատական  կարգով  պահանջելու  իրեն  պատճառված  ոչ  նյութական վնասի հատուցում (սույն օրենսգրքի իմաստով՝ հատուցում անարդարացի դատապարտման համար)։
 4.  Պատվին,  արժանապատվությանը  կամ  գործարար  համբավին  պատճառված  վնասը  հատուցվում  է  սույն  օրենսգրքի  1087.1-րդ  հոդվածով,  իսկհիմնարար  իրավունքների  խախտման  և  անարդարացի  դատապարտմանհետևանքով պատճառված ոչ նյութական վնասը՝ 1087.2 հոդվածով սահմանված կարգին և պայմաններին համապատասխան։
 5. Ոչ իրավաչափ վարչարարության հետևանքով պատճառված ոչ նյութական  վնասը  ենթակա  է  հատուցման  «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  Հայաստանի  Հանրապետության  օրենքով  սահմանված կարգով»։
 Գրականության մեջ արտահայտվել է տեսակետ, ըստ որի՝ ոչ նյութականվնասի  հատուցում  է  նախատեսվում  միայն  օրենսգրքի  1087.1-րդ  հոդվածով`պատվին,  արժանապատվությանը  կամ  գործարար  համբավին  պատճառվածվնասի  համար,  և  1087.2-րդ  հոդվածով`  կոնվենցիոն  իրավունքների  խախտման և անարդարացի դատապարտման հետևանքով պատճառված ոչ նյութական վնասի համար։
  Ըստ էության, նման ձևակերպմամբ օրենսգիրքը սահմանափակում  է  նաև  անձանց  իրավունքը`  պահանջել  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցում  իրավական  այլ  ակտերի,  օրինակ`  «Գովազդի  մասին»  օրենքի  շրջանակներում13։
  Սակայն անհրաժեշտ է նկատել, որ օրենսգիրքը, սահմանելով «ոչնյութական  վնաս»  հասկացությունը,  չի  սահմանափակում  դրա  ստացմանհնարավորությունը  սոսկ  այդ  մի  քանի  (պատվին,  արժանապատվությանըկամ գործարար համբավին պատճառված վնասի համար և կոնվենցիոն իրավունքների  խախտման  և  անարդարացի  դատապարտման  հետևանքովպատճառված ոչ նյութական վնասի համար) դեպքերում, սակայն ոչ նյութական վնասի հատուցման կարգն ու պայմանները սահմանում է միայն դրանցհամար։
   Կարծում  ենք,  որ  չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  մնացած  դեպքերիհամար օրենսգիրքը չի սահմանել վնասների հատուցման կարգ ու պայմաններ,դրանց  ստացման  իրավունքը  անձի  մոտ,  այնուամենայնիվ,  առկա  է։
   Մասնավորապես  օրենսգրքում  նշվում  է,որ  ոչ  նյութական  վնասը  ենթակա  է  հատուցման  միայն  օրենքով  նախատեսված  դեպքերում.  այն  ֆիզիկական  կամհոգեկան  տառապանք  է,  որն  առաջացել  է  անձին  ի  ծնե  կամ  օրենքի  ուժովպատկանող նյութական կամ ոչ նյութական բարիքների դեմ ոտնձգող կամ նրաանձնական  գույքային  կամ  ոչ  գույքային  իրավունքները  խախտող  որոշմամբ,գործողությամբ  կամ  անգործությամբ։
   Այսինքն՝  եթե  ավանդներում,  օրինակ,դրամական  միջոցներ  ներգրավելու  իրավունք  չունեցող  անձի  կողմից  քաղաքացուց ավանդ է ընդունվել կա՛մ օրենքով, կա՛մ դրան համապատասխան ընդունված բանկային կանոններով սահմանված կարգի խախտմամբ, ավանդատուն կարող է պահանջել անհապաղ վերադարձնել ավանդի գումարը, ինչպեսնաև վճարել սույն օրենսգրքի 411-րդ հոդվածով նախատեսված տոկոսները ևտոկոսների գումարից բացի` հատուցել ավանդատոին պատճառված վնասները։
   Նշված  վնասների  մեջ  պետք  է  ներառել  նաև  անձին  պատճառված  ոչնյութական  վնասը,    քանի  որ  անհնար  է  պատկերացնել  նյութական  և  ոչ13 Տե՛ս Գ. Բեքմեզյան, ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությամբ ոչ նյութական վնասի հատուցմանմի շարք հարցերի շուրջ, ԵՊՀ իրավագիտության  ֆակուլտետի պրոֆեսորադասախոսական կազմի  գիտաժողովի  նյութերի  ժողովածու.  Նվիրվում  է  Ա.  Եսայանի  ծննդյան  100-ամյակին,  գլխ.Խմբագիր՝ Գ. Ղազինյան, Եր.։
  ԵՊՀ, 2015, էջ 190-206։
 նյութական վնասները միմյանցից անջատ։
  Գրականության մեջ արտահայտվել  է  տեսակետ,  ըստ  որի՝  ցանկացած  դեպքում,երբ  արտադրողների,  ապրանքներ վաճառողների, ծառայություններ մատուցողների կողմից սպառողներին  անորակ  ապրանքներ  են  վաճառվում  կամ  անորակ  ծառայություններ  ենմատուցվում,  ֆինանսական  կազմակերպությունների  կողմից  սպառողներինմատուցվող  ծառայությունների  ընթացքում  կազմակերպությունների  կողմիցիրենց իրավունքների չարաշահում կամ պարտականությունների թերի կատարում է տեղի ունենում, չնչին նյութական վնասի հետ մեկտեղ կարող են առաջանալ  էական  անհանգստություններ,  զրկանքներ,  այսինքն՝  ոչ  նյութականվնաս14։
 Այսպիսով,  կատարելով  վերոնշյալ  վերլուծությունը՝  հանգում  ենք  այնեզրակացության, որ անհրաժեշտ է ոչ նյութական վնասի փոխհատուցմանինստիտուտը կիրառել ամբողջական ծավալով և չսահմանափակվել բացառապես ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում սահմանված դեպքերով, քանի որօրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 4-րդ մասը նման հնարավորություն ընձեռում է՝նշելով,  որ  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցման  իրավունք  անձինք  ձեռք  ենբերում օրենքով նախատեսված դեպքերում։
  Փաստորեն՝  անհրաժեշտ է ՀՀքաղ.  օրենսգրքում  կատարել  լրացում  և  նախատեսել  այդ  բոլոր  դեպքերիհամար փոխհատուցման կարգ։
 Անհրաժեշտ  ենք  համարում  անդրադառնալ  նաև  ոչ  նյութական  վնասիհանուցման համար դիմելու իրավունք ունեցող սուբյեկտների շրջանակին։
  ՀՀքաղ.  օրենսգրքի  162.2-րդ,  1087.1-1087.3-րդ  հոդվածների  վերլուծությունիցպարզ է դառնում,որ ոչ նյութական հատուցման իրավունքով օժտված են բացառապես ֆիզիկական անձինք, ինչը տրամաբանական է թվում, քանի որ հոգեկան  տառապանք  ունակ  է  զգալու  այն  սուբյեկտը,որն  ունի  հոգեկան  աշխարհ,  իսկ  ֆիզիկական  տառապանքի  դեպքում՝  մարմին15։
   Գրականությանմեջ արտահայտվել է կարծիք, որ վիրավորանքի կամ զրպարտության միջոցովիրավաբանական անձանց գործարար համբավը արատավորելու դեպքում առաջացած ոչ նյութական վնասը յուրահատուկ է։
  Այս պարագայում այն ոչ թեսուբյեկտիվ,  այլ  օբյեկտիվ  հասկացություն  է,  որի  բովանդակությունն  արտահայտվում  է  բացասական  այն  կարծիքի  միջոցով,  որն  առաջանում  է  երրորդանձանց պատկերացումներում՝ կապված իրավաբանական անձի, նրա կողմիցմատուցվող  ծառայությունների  և  (կամ)  արտադրանքի  վերաբերյալ։
   Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ բացի գույքային վնասից՝ անխուսափելիորեն առաջանում  են  նաև  այլ  խնդիրներ՝  կապված  իրավաբանական  անձի  կառավար14 Տե՛ս Գ. Բեքմեզյան, նույն տեղում։
 15 Տե՛ս О. В. Дмитриева, Некоторые проблемы института компенсации морального вреда։
  հասանելի է https։
 //cyberleninka.ru/article/v/nekotorye-problemy-instituta-kompensatsii-moralnogo-vredaման,  որոշումների  ընդունման  և  պլանավորման  անորոշության  և  վերջապեսիրավաբանական  անձի  կառավարմանը  մասնակցող  անձանց  պատճառվածանհանգստության և անհարմարությունների հետ16։
 Իրավաբանական  անձի  գործարար  համբավը  ձևավորվում  է  դրա  հրապարակային  գործունեության  արդյունքում՝  վերջինիս  կողմից  իր  գործունեության վերաբերյալ տարածվող դրական, ինչպես նաև գաղտնի պահվող տեղեկությունների միջոցով17։
 Իրավաբանական  անձի  գործարար  համբավն  ըստ  էության  դասվում  էդրա  ոչ  նյութական  ակտիվների  շարքին  և  ենթակա  է   դրամական   որոշակիգնահատման։
   Այսպես,  օրինակ,  արտասահմանյան  երկրներում  այն  գնահատվում  է  պայմանավորված  կազմակերպության՝  տվյալ  պահին  առկա  շուկայական  գնով։
   Այն  փոփոխական  մեծություն  է  և  ուղիղ  համեմատական  է  հասարակության  կողմից  տվյալ  իրավաբանական  անձին  տրված  կարծիքին։
   Հետևաբար շատ կարևոր է վերջինիս դրական լինելու հանգամանքը, քանի որ մեծապես դրանից են կախված կազմակերպության զարգացումն ու կայուն առաջընթացը18։
 ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  որևէ  դրույթ  չի  պարունակում  իրավաբանական անձանց ոչ նյութական վնասի հատուցման իրավունքի վերաբերյալ,սակայն այդ մասին դրույթ է առկա, օրինակ, «Գովազդի մասին» ՀՀ օրենքում։
 Մասնավորապես  «Գովազդի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  23-րդ  հոդվածի  1-ին  մասիհամաձայն.«1.Այն  իրավաբանական  և  ֆիզիկական  անձինք,  որոնց  իրավունքներըխախտվել են անբարեխիղճ գովազդի հետևանքով, իրավունք ունեն սահմանված կարգով դատարան պահանջելու`ա) վնասների հատուցում.բ)  քաղաքացու  կյանքին,  առողջությանը  և  գույքին  պատճառված  վնասիհատուցում.գ) բարոյական վնասի հատուցում.դ) գովազդի հրապարակային հերքում»։
 16  Տե՛ս  В.  В.  Карпенков,  Деловая  репутация  юридических  лиц։
   общий  взгляд  на  проблему։
   В.В. Карпенков // Управление в социальных и экономических системах ։
  м-лы ХVII Международнойредкол.։
  Н.В. Суша [и др.]. – Минск, 2008. [Электрон. ресурс] – Режим доступа։
 http։
 //elibrary.miu.by/conferences!/item.uses/issue.xvii/article.275.html. – Дата доступа ։
  22.01.2018.17  Տե՛ս  Деловая  репутация  юридических  лиц  и  ее  правовая  защита (Ю.Г.  Иваненко,  кандидатзащита։
 18 Տե՛ս նույն տեղում։
 Սակայն հարկ է նկատել, որ դեռևս որևէ գործուն մեխանիզմ մշակված չէիրավաբանական անձանց ոչ նյութական վնասի հատուցման կարգի վերաբերյալ։
 Կատարելով վերոնշյալ վերլուծությունը՝ հանգում ենք այն եզրակացության,  որ  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքում  անհրաժեշտ  է  ուղղակիորեննախատեսել  իրավաբանական  անձանց  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցմանիրավունքը և սահմանել դրա որոշման կարգը։
 Աննա ՀարությունյանՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՎՆԱՍԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԸ ՀՀ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄ Բանալի բառեր՝ ոչ նյութական վնաս,ոչ նյութական վնասի հատուցում, միջազգային փորձ,Շվեդիա,Դանիա, Իտալիա, ՌԴ, Ղազախստան, Ուկրաինա, Բելառուս, իրավաբանական անձանց ոչ նյութական վնասի հատուցումԱմփոփագիր։

Սույն  հոդվածը  նվիրված  է  ՀՀ  քաղաքացիական  իրավունքում  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցման հիմնախնդիրներին։
  Մասնավորապես վերլուծվել են այն դեպքերը, երբ անձինք  հնարավորություն են ստանում ոչ նյութական վնասի փոխհատուցում ստանալու ինչպես ըստ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի, այնպես էլ ՀՀ նորմատիվ իրավական մի շարք այլ ակտերի  համաձայն։
   Փորձ  է  կատարվել  վերհանել  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքում  առկա  բացը  կապված  ոչ  նյութական  վնասի  հատուցման  կարգի  հետ։
   Հոդվածում  անդրադարձ  է  կատարվել նաև իրավաբանական անձանց կողմից ոչ նյութական վնասի հատուցում ստանալու իրավունքին։
