Հայերը պատկանում են եզակի թվով ազգերի, որոնց մեծ մասն ապրում է հայրենիքից դուրս ՝ կազմելով հզոր հայկական սփյուռք: «Սփյուռք» տերմինը (հունարեն διάσοπορά, «ցրված, ցրված») նկարագրում է մի ազգի (էթնոսի) այն մասը, որը, իր պատմական հայրենիքից դուրս ապրելով, կազմել է միավորված, կայուն էթնիկական խմբեր:  Բացի այդ, այն առանձնանում է կազմակերպված սոցիալական ինստիտուտների առկայությամբ, որոնք երաշխավորում են մեկի ինքնության և համայնքի պահպանումը 1:   Այլ կերպ ասած, Սփյուռքը էթնիկ ներկայացուցիչների գտնվելու վայրն է տարբեր երկրներում, որին հաջորդում է բնակչության արտագաղթը սեփական երկրից:  Վերջինիս պատճառները կարող են լինել տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական և այլն: Պետք է փաստել, որ սփյուռքի գնահատումը «գիտական», «սոցիալական» և քաղաքական շրջանակներում գնահատվում է խիստ հակառակ դիրքերից: Մասնավորապես, մի ​​կողմից, ցանկացած պետության կամ ազգի հայրենիքի ֆիզիկական սահմաններից դուրս ապրող, բայց նրա հետ կապեր պահպանող որոշակի հայրենակիցների առկայությունը համարվում է նախկին դրական գործոն, իհարկե, եթե կա «հայրենակիցների» տրամաբանական համամասնությունը:   Հատկապես, երբ խնդիրը դիտարկվում է ժամանակակից գլոբալիզացիայի համատեքստում `ներկայիս տեղեկատվական տեխնոլոգիաների հնարավորությունների պրիզմայով:   Այլ կերպ ասած, այսօրվա «նեղացող» աշխարհում, որտեղ աշխարհագրական հեռավոր շրջանները գործնականում մոտ են միմյանց, օտար հայրենակիցների առկայությունը նրանց թույլ է տալիս ավելի ակտիվորեն ներգրավվել համաշխարհային հասարակության զարգացման մեջ (գաղափարների, մշակութային արժեքների վերափոխման տեսանկյունից ), բայց միևնույն ժամանակ սոցիոլոգիան:  Հանրագիտարան / շարունակ. Ա. Ա. Грицанов, В. Լ. Абушенко, Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Տերեզենկո - Մն.  Книжный Дом, 2003. աշխարհատնտեսական և աշխարհամշակութային ցնցումների պայմաններում: Գնահատման հաջորդ հարթությունը վերաբերում է օբյեկտիվ փաստին, որ յուրացման վտանգը ժամանակի ընթացքում իրական է ցանկացած սփյուռքի համար, քանի որ նրանց էթնիկական և մշակութային կենսունակության կայուն սնուցումից կտրված լինելու փաստը օբյեկտիվորեն հեռացնում է օտարերկրյա ապագա սերունդներին ազգային նույնականացման առանցք: Խնդրի նման բաժանումը ամբողջովին արտահայտված է հայ ազգի համար:   Այսօր, երբ հայերի թիվը մի քանի անգամ ցածր է արտերկրում բնակվող հայրենակիցների թվից, օբյեկտիվ անհրաժեշտություն կա արմատապես վերագնահատելու Հայաստան-Սփյուռք հարաբերությունների ժամանակակից տրամաբանությունը, գտնելու համակեցության և համագործակցության առավել արդյունավետ մակարդակ: ազգի երկու մաս: Այս ամենով ավարտվում է ներքին գիտական ​​շրջանակների համար ձևավորված սոցիալական նոր կարգը:  Խնդրի բարդությունն ու բազմազանությունը գիտական ​​գնահատման տարբեր ասպեկտներ են բացում: Այս աշխատանքն իրականացնում է Հայաստան-Սփյուռք հարաբերությունների դիտարկումը և գնահատումը աշխարհագրության, մասնավորապես, սոցիալական աշխարհագրության դիրքերից `ելնելով դրա ժամանակակից մեթոդական զինանոցից:  Մեր կարծիքով, դա հնարավորություն կտա քննարկման ավելի լայն տեսակետ ընտրել, քանի որ աշխարհագրական գիտությունների համակարգի ժամանակակից հասարակական-գիտական ​​գործառույթը թույլ է տալիս խնդիրը դիտարկել ոչ միայն աշխարհայացքի, ճանաչողական-տեղեկատվական, մշակութային ոլորտում: նշանակությունը, բայց նաև գիտագործնական ոլորտում: Դիտելով հայկական սփյուռքի կազմավորման պատմաաշխարհագրական գործընթացը ՝ կարելի է փաստել, որ յուրաքանչյուր պատմական շրջան իր բնույթով եզակի է, ինչը պայմանավորված է ինչպես հայրենիքը լքելու պատճառներով, այնպես էլ սփյուռքի ինքնակազմակերպման աշխարհագրական առանձնահատկություններով: համայնքներ:   Այն փաստը, որ հայկական սփյուռքի համայնքներ գոյություն են ունեցել վաղ պատմական անցյալում, հայ ազգի նախնական ինքնակազմակերպմանը զուգահեռ, հաստատված է ինչպես արտասահմանյան, այնպես էլ ներքին մատենագրության մեջ:  Այնուամենայնիվ, մեր հայրենակիցների մշտական ​​տեղաշարժը սեփական երկրից դուրս չի կարող դիտարկվել սովորական միգրացիոն գործընթացների տրամաբանության մեջ, որտեղ առանձնացվում են առանձին, եզակի պատճառներ:  Հայ ազգի պարագայում շատ հաճախ եզակի գործոնները միաձուլվում են ՝ բազմանալով ՝ արտագաղթի պատճառներն ավելի ազդեցիկ դարձնելով:  Հիմնական պատճառը հաճախ հայկական պետականության բացակայությունն է, որի դեպքում օտարերկրյա բնակավայրի ճնշումը, ոչ հազվադեպ ֆիզիկական գոյության սպառնալիքը, ստիպում էին մեր հայրենակիցներին լքել իրենց երկիրը:  Սակայն հաճախ, պետականության պարագայում, արտագաղթում էին նաև մեր հայրենակիցները ՝ կտրուկ նվազեցնելով սեփական երկրի պետական-սոցիալական ներուժը, որի արդյունքում կորցվեց նախնական պետականությունը: Այսպիսով, ստեղծվել է պառակտիչ իրավիճակ, որը հիմնված է հայկական սփյուռքի կազմավորման օբյեկտիվ-սուբյեկտիվ հիմքերի վրա:  Այս հիմքերի վերլուծության համար մենք առանձնացնում ենք դիտարկման երկու ոլորտ. • Հայկական սփյուռքի ձևավորման օբյեկտիվ պատճառներ:  Պատճառների այս խումբը միշտ գերակշռում էր պետականության բացակայության պայմաններում, երբ սեփական երկրում օտարերկրյա համակեցության պարտադրումը ինքնակազմակերպման տարածական հիմքը նույնը դարձրեց անհատների և նույնիսկ սոցիալական խմբերի, սեփական երկրում կամ արտասահմանում: մեկը Այս ոլորտում ամենաակնհայտը օտարերկրացիների կողմից կազմակերպված բռնի միգրացիաներն են, որոնք, ցավոք, հազվադեպ չեն եղել մեր պատմության մեջ: Այս պարագայում կա նաև կարծիք, որ պետականության կորստի և սեփական երկրից արտաքսման պատճառները չեն կարող դիտարկվել միայն օբյեկտիվ հիմունքներով:   Այլ կերպ ասած, այլ քաղաքացիականության և ինքնակազմակերպման պատճառները չեն կարող քննարկվել միայն օբյեկտիվ տարածական-ժամանակային գործոնների ոլորտում. Անբարենպաստ աշխարհագրական դիրքը, ժամանակի աշխարհաքաղաքական իրողությունների անբարենպաստ ընթացքը, էթնիկ օտարերկրյա տարրերի էքսպանսիոնիստական ​​նկրտումները, և այլն  Ակնհայտ է, որ անցանկալի տրամաբանությամբ պատմական իրադարձությունների զարգացումը կանխորոշված ​​էր սուբյեկտիվ պատճառներով:  Մասնավորապես, պետականության բացակայության պայմաններում ազգի գոյությունն ապահովվում էր ամուր ազգակցական կապերով, արդյունքում անհատ-ազգային ինքնության պահպանումը համարվեց առաջնահերթություն հավաքական ազգային համակեցությունից, այսինքն `հավաքական գաղափարի մասին: ապրել իր սեփական աշխարհագրական տարածքում:  Եվ այս պարագայում պասիվ հարմարեցում է ձեռք բերվել հայրենիքից հեռանալու, հայրենիքից զրկելու, տեղահանության իրողություններին: Հասկանալի է, որ այս ամենը սուբյեկտիվ բնույթ է հաղորդում մեր դիտարկած խնդիրներին:   Այնուամենայնիվ, պետք է հաշվի առնել այն փաստը, որ այն ժամանակ, երբ մի ժողովուրդ, ով պայքարում էր գոյատևելու համար ՝ իր տառապանքներն ու փորձությունները իմաստավորելու համար, ի վերջո կհանգեցներ հատուցման կյանքի փիլիսոփայության:  Ուստի պետականության բացակայության պայմաններում մենք ընդունում ենք սփյուռքի օբյեկտիվ հիմքը, որը ձեւավորվել է արտագաղթի, տեղահանության և ընդհանրապես հայրենազրկման պատճառով: • Դիտարկման հաջորդ կողմը վերաբերում է հայկական սփյուռքի կազմավորման սուբյեկտիվ պատճառներին, որոնք ամբողջությամբ արտահայտված են, հատկապես պետականության պայմաններում:   Իրենց երկրում, զրկվելով ինքնիրացման հնարավորություններից, մեր հայրենակիցները շատ հաճախ շարունակում էին դիտարկել պետությունն իր աշխարհագրական, հասարակական-քաղաքական իմաստով, փնտրում էին այլ տարածքներ իրենց ինքնաիրացման համար:  Իհարկե, այս դեպքում առաջին պլան է մղվում հայկական տիպի հզոր ներուժը, որի իրագործման համար հաճախ անկախ պետությունը չի կարողացել ապահովել անհրաժեշտ միջավայրը: Այնուամենայնիվ, չպետք է անտեսել ժամանակին ձևավորված ազգային մտածելակերպը ՝ ազդված ազգային կենսափիլիսոփայության սկզբունքներից:  Վերջինս գրեթե միշտ կառուցվել է ազգային կենսափիլիսոփայության անհատական-կոլեկտիվ տրամաբանության հակասության վրա:   Այլ կերպ ասած, ազգային հավաքական ինքնությունը հաճախ դեմ էր անհատական ​​հաջողություններին, որի պարագայում աշխարհագրական տարածքը հետին պլան էր մղվում:  Որպես օրինակ, կարելի է պնդել, որ նորագույն պատմության ընթացքում ՝ երկու անկախ հայկական հանրապետությունների գոյության ընթացքում, 1 բնակչություն 1 Մասնագիտական ​​գրականության մեջ 20-րդ դարում հաճախ է վիճարկվում երեք հայկական հանրապետությունների առկայությունը. 1918-1920, 1920 -1991 թ. 1991 թվականից հետո:  Այնուամենայնիվ, միգրացիայի բացասական հաշվեկշիռը:  Մասնավորապես, Առաջին Հանրապետության անկախության երկու տարիների ընթացքում (1918-1920թթ.) Հայաստանի բնակչությունը 1 միլիոն 200 հազարից իջավ 720 հազար 1-ի:  Իսկ Երկրորդ Հանրապետության գոյության 20 տարվա ընթացքում (1991-2010թթ.) Արտագաղթի տեմպերը կազմում էին 700 հազար ՝ 1 միլիոն 300 հազար 2:  Ակնհայտ է, որ քննարկված ժամանակահատվածում բնակչության աշխարհագրական շարժումների շարքում արտագաղթի կտրուկ գերակշռումը պայմանավորված էր քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, հոգեբանական հոգեբանական պատճառներով ՝ պատերազմական իրավիճակներով, սոցիալ-տնտեսական շատ ծանր պայմաններով, քաղաքացիական անարդարության և անհավասարության դրսևորումներով:  Սակայն, մեր կարծիքով, վերջիններս հիմնականում արտագաղթի պատճառ չեն, այլ հետընթաց:  Այլ կերպ ասած, արտագաղթը կտրուկ նվազեցնում է սոցիալական-քաղաքացիական կենսունակությունը, խնդիրների դիմադրողականությունը, ինչի պատճառով հասարակության սոցիալական լարվածությունը պարբերաբար աճում է:   Ուստի պետականության պայմաններում մենք սուբյեկտիվ ենք համարում արտագաղթի միջոցով Սփյուռքի կազմավորման պատճառները: Ընդունելով հայկական սփյուռքի կազմավորման վերոհիշյալ պատճառների տարանջատման պայմանականությունը, այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ նրանք հաճախ փոխադարձ համաձայնության են եկել միմյանց հետ, ուստի նրանք հաճախակի դարձնում էին Հայաստանից արտագաղթի փաստը: Որպես հետեւանք, այսօր մի քանի անգամ ավելի ակնառու է բազմամիլիոնանոց հայկական սփյուռքի առկայությունը, որը մի քանի անգամ գերազանցում է հայրենիքի բնակչությունը:   Իհարկե, վերջինս առաջին հերթին պայմանավորված է սփյուռքի ինքնակազմակերպման աշխարհագրական առանձնահատկություններով:   Սակայն նույն բազմաշերտում հայրենիքը լքելու պատճառների տարբերությունը միանգամայն ակնհայտ է:   Վերջինիս ճիշտ գնահատումը հնարավորություն կտա ավելի արդյունավետ դարձնել ոչ միայն սփյուռքի կառույցների գործունեությունը, ըստ 1920-1991թթ. Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունը, որը գոյություն է ունեցել 1930-ականների ընթացքում, չի կարող համարվել անկախ հանրապետություն, քանի որ այն միջազգային իրավունքի անկախ սուբյեկտ չէր: 1 Լ.Հ. Վալեսյան, ՀՍՍՀ տնտեսական աշխարհագրություն, Ե., 1981, էջ. 84 2 Տե՛ս Միգրացիան ներկայացնում է մարտահրավերներ և հնարավորություններ Հայաստանի համար Նոր զեկույցում ասվում է, որ Երևանը, Հայաստանը, սփյուռքի միասնության ապահովման, ինչպես նաև Սփյուռքի նկատմամբ Հայաստանի քաղաքականության տեսանկյունից, որի ելակետը պետք է լինի կազմակերպված հայրենադարձությունը: Գրականություն 1. Հայկական սփյուռքի տարեգիրք, ՀՀ սփյուռքի նախարարություն, Երեւան, ՀՀ սփյուռքի նախարարություն, 2011, 530 էջ: 2. Լ.Հ. Վալեսյան, ՀՍՍՀ տնտեսական աշխարհագրություն, Երեւան, «Լույս» հրատարակչություն, 1988, 451 էջ: 3. Ա.Հ. Ներսիսյան, «Հայաստանը աշխարհաքաղաքական մեծ տախտակում», Վանաձոր, «Սիմ» հրատարակչություն, 2013, 331 էջ: 4. Է.Ա. Հարությունյանի «Ազգային կենսափիլիսոփայության պատմափիլիսոփայական վերլուծություն», «Անցումային հասարակության սոցիալ-մշակութային վերափոխումները» հոդվածների ժողովածու, Երևան, «Նոյյան տապան» հրատարակչություն, 2002, էջ 29-51: 6. Սոցիոլոգիա:  Հանրագիտարան / շարունակ. AA Грицанов, В.Л. Աբուշենկոն, գրոսմայստեր Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Տերեզենկո - Մինսկ:  Книжный Дом. 2003. 1312 էջ: Տեղեկություններ հեղինակի `Արմեն Հովհաննեսի Ներսիսյանի մասին - աշխատ. գիտնական Ph.D., դոցենտ, GSPI, էլ. ։

Հոդվածում  քննարկված  են  հայկական  սփյուռքի  ձևավորման  աշխարհագրական  առանձնահատկությունները։
   Վերջիններիս  տարածաժամանակային  վերլուծության  համար  ընտրվել  է  հասարակական  աշխարհագրության  մեթոդաբանական տեսանկյունը, քանի որ աշխարհագրական գիտությունների  համակարգի ժամանակակից սոցիալական և գիտական ֆունկցիան հնարավորություն  է  տալիս հետազոտական  խնդիրները դիտարկելու  ոչ  միայն  աշխարհայացքային,  ճանաչողական-տեղեկատվական  և  համամշակութային  նշանակության, այլև գիտագործնական տիրույթում։
    Աշխատանքում, հետազոտական խնդիրների լուծման տրամաբանության  համապատասխան, քննարկվել են հայկական սփյուռքի ձևավորման օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  պատճառները,  որոնց  բացահայտումը  հնարավորություն  կտա  սահմանելու  Հայաստան-սփյուռք  փոխհարաբերությունների  առավել  արդյունավետ  հարթություն՝  մեկնակետ  ընդունելով  հայրենադարձությունը՝  որպես  այլընտրանք չունեցող գործընթաց։
