Անին՝  Բագրատունյաց  հարստության  մայրաքաղաքը,  առանցչափազանցության և՛ իր շեն օրերին, և՛ իր ավերակներով եղել ու մնում էքաղաքակիրթ  մարդկության  հետաքրքրության  առարկան։
   Միջնադարիհայ  պատմիչները,  սկսած  Ոսկեդարից,  խոսել  են  Անիի  մասին։
   Այդպատմիչներից  են  Եղիշեն,  Ղազար  Փարպեցին,  Ստեփանոս  Ասողիկը,Արիստակես  Լաստիվերցին,  Սամվել  Անեցին,  Մատթեոս  Ուռհայեցին,Մխիթար  Այրիվանեցին,  Վարդան  Արևելցին,  Կիրակոս  Գանձակեցին  ևուրիշներ։
   Իրավամբ,  Արիստակես  Լաստիվերցին  Անին  անվանում  է«տիերեզահռչակ քաղաք» [4-98]։
 հատուկXVIII  դարից  սկսած՝  արդեն  ավերակ  դարձած  Անին  դառնում  էեվրոպացի  ու  ռուս  ճանապարհորդների  հետաքրքրության  առարկան.նրանքվերջինիսեվրոպականճարտարապետություննմեծածավալլեզուներով,  այդ  թվում՝գրականություն,մայրաքաղաքընկարագրվում է որպես X–XI դարերի ճարտարապետական հրաշք։
 ուսումնասիրելու։
   Այսօրհայ  Բագրատունիներիռուսերենով,  առկանպատակովեն  Անի՝որտեղգալիսէգտնվումէր  ԹուրքիայիԲավական  է  հիշել  անգլիացի  ճանապարհորդ  սըր  Ռոբերտ  ԿեռՊոռթերին,  որը  1817  թվականին  այցելել  է  Անի  ու  1821  թվականին  իրճամփորդական  ծավալուն  գրքում,  որը  լույս  է  տեսել  Լոնդոնում,հիացմունքով  է  խոսում  Անիի  ճարտարապետության  մասին։
   Պոռթերիստվարածավալ  հատորը  նվիրված  է  Անգլիայի  թագավոր  Գևորգ  (Ջորջ)Չորրորդին։
  Այս գիրքը խիստ արդիական է, որովհետև XIX դարասկզբինՀայաստանըՊարսկաստանիգերիշխանության  տակ,  մինչդեռ  եվրոպացիներն  այն  շարունակում  էինճանաչել որպես Հայաստան։
  Այսօր Թուքիայի տարածքում գտնվող Անիններկայացվում  է  որպես  թուրքական  մշակութային  ժառանգություն։
   Իպատասխանանգլիացիճանապարհորդը  գրում  է.  «Մենք  տեսանք  Հայաստանի  թագավորներիպալատներից  մեկը»  [6-173]։
   Միաժամանակ  ավելացնում  է,  թե  ինքըերբևէչի  տեսել  X–XI  դարերի  այնպիսի  հոյակապ  ճարտարապետություն,  ինչը  տեսել  է  Անիում,  ու  այդ  դարի  համար  զուգահեռներչկան  ո՛չ  արտասահմանում  և  ո՛չ  Անգլիայի  ամենահռչակավորկաթողիկե եկեղեցիներում [6-173]։
 նենգափոխման՝պատմականայդուԱնիագիտության  մեջ  մեծագույն  դեր  է  պատկանում  Ֆրանսիացիհայագետ Մարի Ֆելիսիտե Բրոսսեին, որը 1860 – 1861 թթ. հրատարակեց«Անիի ավերակները» երկհատոր աշխատությունը [5]։
 Անիի  ամենամեծ  գիտակը  եղել  է  նշանավոր  հայագետ  ՆիկողայոսՄառը,  որը  1893  –  1917  թթ.  զբաղվել  է  Անիի  պեղումներով  և  ցարդհամարվում է թիվ մեկ անիագետը։
  Նրա դիտարկումներն ամփոփված են«Անի» գրքում՝ գրված ռուսերեն [8]։
 Մառն  անդրադառնում  է  իրենից  առաջ  Անիի  մասին  գրված  թե՛հայկական  և  թե՛  օտար  աղբյուրներին՝  ոչինչ  բաց  չթողնելով,  և  Անինհետազոտած  բոլոր  անունների  մեջ  հատուկ  ձևով  առանձնացնում  էՂևոնդ  Ալիշանին  ու  նրա  «Շիրակ»  աշխատությունը։
   Սա  Ալիշանիպատմաաշխարհագրականբնույթի  կոթողային  առաջին  աշխատությունն  էր,  որ  լույս  տեսավ  1881-ին։
   Դրան  հետևեցին  «Սիսուանը»(1885),  «Այրարատը»  (1890),  «Սիսականը»  (1893)։
   Ի  տարբերությունՄառի՝ Ալիշանը չէր տեսել Անին, ինչպես նաև Մեծ Հայքն ու Կիլիկիան,սակայնմանրակրկիտուսումնասիրությամբ Անիի անցյալը ներկայացնում է ճշգրտորեն։
  Մառըգրում  է,  որ  Բրոսսեից  հետո  Անիի  պատմական  ինքնուրույնհետազոտություն  չի  ստեղծվել,  կամ  գրեթե  այդ  ուղղությամբ  ոչինչ  չիարվել։
 ներհայեցողությամբ,  աղբյուրներիհզորԱնիի  հանրային  ճանաչմանը  մեծ  խթան  հանդիսացավ  Վենետիկի«Շիրակ»  պատմաաշխարհագրականՄխիթարյաններից  Ալիշանիաշխատությունը։
  Գրքի մեկ երրորդը հատուկ Անիին է նվիրված [3 - 20]։
 Մառն ասում է, թե «Շիրակ» երկասիրությունը գրված է տարագրվածհայի  կարոտով  ու  ռոմանտիզմով։
   Բոլոր  դեպքերում  օտարազգիհայագետը  լայնորեն  օգտագործել  է  Ալիշանի  երկը՝  ընծայելով  նրանգիտական  վստահություն։
   Ըստ  Ներսես  Շնորհալու՝  «Անի»  բառի  երեքհնչյունները այլաբանորեն նշանակում են Աստծու Երրորդությունը.Գեղեցկանունդ՝ զարմանալի,Որ երրակի տառիս բերի.Յերորդութեանըն խորհըրդի,Որ միշտ ի քէն երկըրպագի... [3-232]Վարդան  Արևելցին  Անիբառըբացատրելէ  խնամքնշանակությամբ։
 Հայտնի  է,  որ  Անիի՝  այժմ  պահպանված  տաճարներից  մեկըկառուցվել  է  հայազգի  Տիգրան  Հոնենցի  ջանքերով,  սակայն  այդ  մասինթուրքերը  ոչ  միայն  լռում  են,  այլև  այն  չեն  համարում  հայկական։
  Այսօրշատ տեղին է Մառի «Անի» աշխատության հետևյալ փաստը. «Հայկականվաճառականական աշխարհը (XIIIդ.) ուներ իր փայլուն ներկայացուցիչըհանձին Տիգրան իշխանի՝ Հոնենց տոհմից» [8-63]։
 Մառը  հետաքրքիր  փաստեր  է  հաղորդում  Հայաստանի  XI  դարիսպարապետ Վահրամ Պահլավունու մասին (ծ.թ.անհայտ- 1045, թաղվածէ  Մարմաշենի  վանքում).  «Հարյուր  հիսուն  տարի  Թամարա  թագուհուցառաջ  հայ  զորահրամանատար  Վահրամ  Պահլավունու  քաջագործությունների  մասին  վրացի  զինվորները  երգում  էին  երգեր՝  նրաքաջագործությունները ներկայացնելով որպես կիսաստծու» [8-63]։
 Ալիշանի  «Շիրակ»  գրքում  մեզ  հետաքրքրողը  բանաստեղծականայն  հատվածներն  են,  որոնք  մերթ  որպես  ողբ,  մերթ  որպեսհպարտություն  գեղարվեստորեն  ներկայացրել  են  Անիի  փառքն  ուկործանումը։
 Ալիշանը  և  բոլոր  Մխիթարյանները  հպարտանում  էին  ԽաչատուրԱբովյանի  անձով  ու  ստեղծագործությամբ։
   Մեծ  լուսավորչի  «ՎերքՀայաստանի»  վեպում  Անին  ներկայացված  է  իր  շքեղ  ավերակներով։
 Աղասին,  հափշտակված  Անիի  տաճարներով,  առավել  ցավ  է  ապրումՀայաստանի դժբախտ ներկայի համար ու երբ հեռանում է Անիից, ասումէ  իր  չափածո  ողբը,  որից  մի  հատված  մեջբերում  է  Ալիշանը  «Շիրակ»գրքում.Քանի շունչս վըրես ա, քանի ձեռքս գլուխս,Կրակ էլ որ թափես, խորովես իմ սիրտս,Էլի իմ հոգիս ուրախ քեզ կը տամ,Թէ Անու միջում իմ մարմինս թողամ։
 Աչքեր, քոռացե՛ք, բալքի թէ էլ բացՉտեսնիք դուք Անու լուսահողն օրհնած.Բալքի թէ մեռնիմ էս դարդովն էրված՝Հողս էլ ա հողին չմնայ կորած...Էլի որ մարմինս մէկ քարի տակիԸլի քո ծոցումն՝ ինձ դրախտ պետքը չի...[3-104], [1-201-202]Մեկ  ուրիշ  բանաստեղծական  քերթված,  որն  օգտագործել  էԱլիշանը,  կոչվում  է  «Տաղ  ի  վերայ  Անի  քաղաքին,  Պեյաթի  գունով»։
 [3-105]  Սա  բայաթի  է։
   Գրական  այս  տեսակը  լայնորեն  օգտագործել  էԱբովյանը. «Բայաթիքը էն մտքով եմ գրել, որ չունքի մեջլսում, հացի վրաթուրքեվար են էսպես բաներ ասում. լավ հայը հայեվար ասի, որ քիչ-քիչլեզուն քաղցրանա» [2-189]։
 Ստեփանոս  Մալխասյանը  «Հայերէն  բացատրական  բառարանում»բայաթի  բառը  համարում  է  պարսկա-արաբական,  որն  արևելյաներաժշտության  մի  տխուր  եղանակ  է,  բարձրաձայն  ողբ՝  լացի  ձայնով  [7-323]։
   Իսկէր  Անի  քաղաքիճակատագրին,  որովհետև,  ինչպես  Ներսես  Շնորհալին  է  գրում  «ՈղբԵդեսիոյ» քերթվածում.բայաթին  խիստ  պատշաճումԲայց և զքեզ յայս հրաւիրեմ,արևելեան քաղաքդ Անի,Կցորդ լեր դու իմոյս ձայնիև սփոփիչ տարակուսի...Սուրն անողորմ անօրինիոր մեր արեանս է ի սովի,Որ չէ յագեալ և ոչ յագիմինչև ի գալ կատարածի... [9-84, 88]Ալիշանի  տպագրած  բայաթին  ինչ-որ  մի  վարդապետի  ողբ  է,  որըկամ տեսել է Անիի ավերակները, կա՛մ լսել է դրանց մասին և, անշուշտ,գրվել  է  Ներսես  Շնորհալու  «Ողբ  Եդեսիոյ»  քերթվածի  ազդեցությամբ։
 Վարդապետի  ողբի  մեջ  շեշտվում  է՝  Անին  եղել  է  «Պարտէզ  ծաղկախիտՇիրակայ դաշտին», իսկ հետո դարձել է «որջ աւազակաց» [3-105]։
 Ալիշանը «Շիրակ» հետազոտության մեջ Անիի շքեղությունը և նրաավերակների  ցնցող  տպավորությունները  ներկայացնում  է  ըստեվրոպացի  ճանապարհորդներ  Տավեռնիեի,  Կեռ-Պոռթերի,  Բորեի,Թեքսիեի,  Բրոսսեի  և  ուրիշների։
   Ճանապարհորդներն  այնքան  ենտպավորվում  Անիի  ավերակներով,  որ  նրանց  վկայություններըվերածվում  են  յուրօրինակ  խոհ  ու  արձակ  բանաստեղծության։
   Բերենքդրանցից  երեքը։
   Հեմիլտոնը  Անիի  ճարտարապետական  արվեստիմասին գրում է, որ, քաղաքի ավագ դռնով ներս անցնելով, տեսել են քարեպարիսպներով  բոլոր  կողմերով  տարածված  քաղաքը,  և  թեև  շենքերիավերակները  բազմաթիվ  չէին,  ինչպես  կարծում  էին,  սակայն  խիստազդեցիկ  էին  և  քրիստոնյա  քաղաքի  գրեթե  ահարկու  տեսիլ  էին։
 Քաղաքն  ուներ  շատյուրօրինակ  ճարտարապետություն,  ինչպիսինանծանոթ  է  այժմյան  Եվրոպային։
   Ավերակները  գրեթե  նույն  վիճակումէին, ինչպես թողել էին դրանք ավերողները  ութ դար առաջ [3-106]։
  Մեկայլ անգլիացի՝ Ուիլբրեհեմը, 1837-ի նոյենբերի 4–ին Անին նկարագրում էնույնքան տխրաշունչ պատկերներով՝ ասելով՝ թվում էր՝ երբեք ոչ ոք չէրմտնում  Հայոց  մայրաքաղաքի  երբեմնի  մարդախուռն  փողոցները։
   Միմենավոր հովիվ կանգնած էր կիսակործան շենքերի մոտ, մինչ լեռնայինայծերի  փոքրաթիվ  հոտը  մակաղում  էր  մոտակա  բաղնիքներիկործանված կամարների տակ։
  Հովիվն ու նրա հոտը շատ տեսանելի էինշրջակա ամայի տեսարանի վրա և արժանի Սալվադոր Ռոզայի վրձնին՝որպես  նկար։
   Տրտմաթախիծ  խորհրդածություն  էր  առաջացնում  Անիիավերակների  տեսքը։
   Այդ  անապատ  քաղաքը  տեսնելիս  խիստմելամաղձիկ տպավորություններն ազդում էին մարդու սրտի վրա։
  Նրալքված  եկեղեցիները  հիշեցնում  էին,  որ  հզոր  քրիստոնյա  ազգ  էկործանվել  Ասիայի  խուժադուժ  բարբարոսների  հարվածներից  ևքրիստոնյա  անագորույն  թշնամիների  հրահանգներով։
   Շենքերիկանգուն  մնացորդները  պատկերում  էին  միայնություն,  և  մարդկայինաչքը փնտրում էր կենդանության նշույլ [3-106]։
 Ազդեցիկ են նաև Անիի մասին ֆրանսիացի ճանապարհորդ Բորեիհուշերը։
  Նա գրում է, որ մեծ փափագով անցել է Անիի ավագ դռնով, որըտոնականորեն  բացված  էր  խնդերես  քաղաքացիների  համար,  սակայնաչքերի  առջև  բացվել  է  գերեզման  հիշեցնող  դատարկություն։
   Ե՛վպարիսպների,  և՛  քանդակների  ու  շենքերի  արձանագրությունների  վրաերևում  էին  պարսաքարերի  հարվածների  հետքեր։
   Ամեն  ինչ  այդքաղաքում  թվում  էր  որպես  եզակի  նորության  ու  թարմության  երևույթ։
 Կարծես  երեկ էին  հարձակվել  քաղաքի  վրա,  և  հաղթողը  տանում էր  իրկողոպուտը։
   Աճած  խոտը,  արևից  խանձված,  ծածկում  էր  գետնի  վրափռված  ավերակները։
   Հովիվը  հսկում  էր  իր  հոտին,  և  ինչ-որ  կարքաղաքում,  թվումէր  անիծված։
   Արևմտյան  կողմից  արքունիապարանքը՝  ծակոտված  և  ավերված,  կռացած  խոնարհվել  էրԾաղկաձորի  վրա,  որը  չորացած  էր  և  ամայի։
   Հարավային  կողմից՝բարձրավանդակին, բարձրանում էր քայքայված պատերով միջնաբերդը,արևելյան  կողմիցլսվում  էր  Ախուրյանի  մռնչյունը,  և  գետը  իրքարքարոտ  հատակով  հնչեցնում  էր  բնության  ողբը՝  համաշխարհայինսգի  մեջ։
   Միայնակ  պանդուխտը,  մեն-մենակ  թափառելով  ավերակներիմեջ,  քարերին  հարցնում  էր՝  իմանալու  իր  տեսած  վայրերի  և  այն  ազգիմասին,  որ  մի  ժամանակ  բնակվել  էր  այդտեղ։
   Նա  ավերակներից  ումարդու՝  մարդ  արարածի,  եղբոր  նկատմամբ  ունեցած  անխնավերաբերմունքից  վարակվում  էր  տխրությամբ,  որովհետև  մարդըմարդու հետ պետք է վարվի խաղաղությամբ ու մեղմությամբ [3-107-108]։
 Ալիշանը  հայտնում  է,  որ  Անին  ռուսական  կայսրության  մեջմտնելուց  հետո  որոշ  եկեղեցիներ  նորոգվել  են,  միաբաններն  ենհաստատվել  Աստծու  տներում։
   Թիֆլիսաբնակ  Հովհաննես  Քյուրքչյանըերկար  ամիսների  ընթացքում  նկարելէ  Անիի  պարիսպները,շինություններն  ու  արձանագրությունները  և  ձեռնարկել  է  դրանցհրատարակությունը հատուկ ծանոթագրություններով։
  Նրա ուղեկիցն էլ՝Հովակիմ  Գեղամյանը,  տեսնելով  այդ  ամենը,  փոխել  է  Հուլիոս Կեսարի՝Հռոմի  սենատին  ուղղված  հայտնի  զեկույցի  բառերը՝  «Եկա,  տեսա,հաղթեցի», իր համառոտ զեկույցով՝ «Եկի, տեսի և ողբացի» [3-109]։
 Ալեքսանդր  վարդապետը  մի  պարզ,  սակայն  սրտառուչ  ողբ  է  գրելԱնի  քաղաքի  մասին,  որում  հայ  տղայի  ուշադրությունը  հրավիրում  էԱնիի  տխուր ներկայի  վրա՝  հույս  ունենալով,  որ հետագա  սերունդներնԱնին այդ վիճակից դուրս կբերեն.Անի քաղաք նըստեր կու լայՉըկայ ըսող՝ Մի՛ լա, մի լա.Կ՚ըսեն քիչ է, թող մընայ լայ։
 Ա՛խ, ե՞րբ լըսեմ, Մի լա, մի լա.Շատ ցաւերով կ՚այրիմ՚ տապին,Չ՚ունիմ մէկ մարդ հաւատարիմ,Որ խըղճալոյս գայ մոտենայ՝Հիչ չէ՚ ըսէ. «Մի՛ լա, մի լա»։
  [3-109]Այս  պարզ  տողերին  Ալիշանն  ավելացնում  է  ուրիշ  մի  հատված  ևչգիտե,  թե  երբ  են  գրվել  այդ  տխուր  տողերը։
   Որոշակիորեն  պարզ  է,  որԱնիի  պանդուխտները  հայտնվել  են  Ռումինիայում  ու  կրել  ենանհնարին  տառապանքներ՝  շարունակ  հիշելով  իրենց  հայրենի  ուսիրելի Անին.Տիւ եւ գիշեր լամք եւ ողբամք մեք յատնի,Մինչ լըսողաց սիրտ եւ աղիսն խարշատի,Զի զըրկեցաք յԱնի քաղքէն գովելի։
  [3-109]Առանց  Արիստակես  Լաստիվերցու  անունը  տալու՝  Ղ.  Ալիշանընրա պատմությունից մեջբերում է Անի քաղաքի երբեմնի փառքի՝ արձակբանաստեղծությամբ  ստեղծված  ներբողը  գրաբարով։
   Այն  ԱրիստակեսԼաստիվերցու՝  Վազգեն  Գևորգյանի  թարգմանած  «Պատմության»  մեջունի  հետևյալ  բովանդակությունը.  «Կար  ժամանակ,  որ  այս  երկիրըճանապարհորդների  դեմ  բացվում  էր  իբրև  տնկախիտ,  կանաչազարդ,տերևալից,  պտղաբեր,  գեղաշուք  ու  երջանիկ  մի  դրախտ,  քանզիիշխանները զվարթատես դեմքով բազմում էին գահին, իսկ նրանց առջև,գարնանաբեր երփնավառ ծաղկանոցների նման երգ ու ծնծղաների և այլերգարվեստների  ձայները  մարդկանց  սիրտն  ու  հոգին  համակում  էինուրախությամբ  ու  բերկրանքով,  այնտեղ  նստում  էին  նաև  ծերերը,պատվական  ու  փառահեղ  ալիքներով  զարդարված,  իսկ  մայրերը,մանուկներին  գիրկն  առած,  մայրական  գթով  տոչորուն,  անհունբերկրանքից  մոռանալով  երկունքի  ցավերի  տխուր  ժամանակը,աղավնիների  նման  իրենց  նորափետուր  ձագուկներով  էին  միշտհրճվում» [4-33, 3-110]։
 Աշխարհիկ  կյանքի  այս  երազային  պատկերին  հետևում  է  հոգևորիշխանության փառահեղ վիճակն ու շքեղ եկեղեցիների նկարագիրը։
 Անիի նախկին  պերճ  ու  շքեղ  վիճակը  և  հետագա  ավերված  տեսքըներկայացված  է  Ալիշանի  վկայակոչված  մեկ  այլ  քերթվածում,  որըկոչվում է «Անդորրանք Անւոյ»։
 Ղ.  Ալիշանը  Անիի  առիթով  խոսում  է  մի  եկեղեցու  մասին,  որիձեղունը պահում են չորս սյուներ՝ գեղեցիկ ու վայելչաշուք [3-111-112]։
 Այլազգիներն  ասում  են,  որ  աջակողմյան  մի  սյունից  օգոստոսիտասնհինգին կամ քսանին կարմիր շիթերով արտասուքի նման հեղուկ էհոսում,  նույնիսկ  տեսել  են  նույն  տեղում  կրակներ,  որի  պատճառովարածող անասուններն այդ ավերակ եկեղեցուն չեն մոտենում։
  Ալիշանընաև վկայում է, որ Կարապետ անունով մի վարդապետ իր աչքով տեսելէ  սյունից  հոսող  կարմիր  մածուցիկ նյութը, որը  նաև  շոշափել  է  ձեռքով։
 Ականատես  վարդապետի  կարծիքով  սյան  խոյակում  կա  թաքցրած    ինչ-որ սրբի նշխար, և կարմիր նյութը հոսում է այնտեղից [3-112]։
 «Անդորրանք  Անւոյ»  բավականին  ծավալուն  գործում  անհայտհեղինակը,  որը,  ըստ  Մովսես  Խորենացու  «Հայոց  պատմության»,քաջատեղյակ  է  Հայաստանի  պատմական  անցյալին,  Անիի  ավերակվիճակըդժվարագնա  պատմությանդրվագներով՝ սկսելով հրաշագործ նախահայր Հայկից.ներկայացնումէհայերիՀրաշագործակ ճիգն Հայկին,Հարըստութիւն եւ հանճար,Սիրտ խանդակաթ, ջերմ հոգին,Հուսկ փառաբնակ իւր տաճար...[3-111]Հիշատակվում  են  այն  թշնամիները,  որոնք  հարձակվել  են  հայերիվրա՝  պարսիկները,  սկյութները,  սակայն  կարծես  խաչը  հավետ  հսկել  էհայերին.Եւ ուր յաւէտ հսկէ խաչ՝Նա յաւիտեան անամաչ։
  [3-111]Հայաստանը  հարձակումներիէենթարկվել  Բաբելոնի  ևԱսորեստանի կողմից.Տեսի զԲանէլ եւ զԱսուր...[3-112]Անգամ  քրիստոնյա  երկրները,  ինչպիսին  է  Աթենքը,  Հայաստանինապավեն չեն եղել։
  Բախտը հայերի մայրաքաղաքը Դվինից տեղափոխելէ հացառատ Շիրակ.Մինչ թողեալ զբարձրըն Դըւին՝Էջ բաղդ հացուտն ի Շիրակ...[3-112]Հայաստանի մայրաքաղաքը դառնում է Անին, որը հռչակվում է ողջաշխարհում.Կանգնէր յըղձիկն իւր յԱնի,Առնել յաշխարհս անուանի։
 [3-112]Անին  ճոխանում  է  և՛  իր  շենքերով,  և՛  իր  երջանիկ  բնակիչներով։
 Բայց  թշնամին  հարձակվում  է  վաղնջական  Հայաստանի  վրա,  որըդարձել էր «Շահաստանաց շահաստան».Խուժէ՞ յանկարծ թշնամիԻ կողոպուտ եւ յաւեր.Եկեղեցիք հազար միՀամահաւտան հրաւէր.Ամեն բնակիչ՝ բերդապահ,Ամեն բնակիչ՝ զինաւոր.Ու Այծեամն աղեղ եւ վստահԱրծաթաղեղն Նահիտ նոր,Ի դաստակերտ բրգանէԵւ պաշտպանէ եւ վանե...[3-113]Անին թշնամիներից պաշտպանողների մեջ էր գեղաչյա Այծեմնիկը,որին Ալիշանն անվանում է «արիութեանց մայր» [3-110]։
 Քերթվածի հեղինակը շեշտում է, թե Անին ուներ հազար տաճար ևբազում  պալատներ։
   Նա  Անին  համարում  է  Թորգոմի  եռանդուն  թոռանարարումը, որն ընկել է իր շքեղությունից, ու աչքերը լացից փառակալելեն,  և  նա  դարձել  է  եղերամայր։
   Անիի  վիշտը  կիսում  է  քաղաքի  կողքիցհոսող  Ախուրյան  գետը։
   Քերթվածն  ավարտվում  է  լավատեսորեն։
 Հայկաշունչ  Անիի  գմբեթները  վերստին  երկնային  սլացք  կստանան,շուշանը նորից կծաղկի, ու հայը կողջունի նոր Անիին.…Քաղաքամա՜յր գեղանի,Թորգոմաթո՜ռն եռանդուն,Յառեա՞ր պնդեա զսիրտ քո վառ.Դու՜ստր Արամայ ծաղկաբուն,Լացե՞ր…կա՛լ զաչքըդ փառփառ.Եղերամայր մըշտամռունչՇատ մեզ լալօքն Ախուրեան։
 Դի՛ք ձեռն ի լանջ հայկաշունչ…Ահա գմբէթք վերյարեան.Ահա շուշանըն կանգնի.Ողջոյն տամ քեզ՝ Նոր Անի։
  [3-114]Ընդունվածէբանաստեղծների  ոգևորության  աղբյուր։
   Պատճառը  հայրենասերմայրաքաղաքէ՝  ամեներկրիդառնումբանաստեղծի  պետականության  փաստի  գիտակցումն  է,  որն  առավելերևում է երկրի մայրաքաղաքի շենության մեջ։
 ուղղվածէ՝  մինչև  ԵրևանինԱյս  առումով  Անին  հայ  մատենագրության  մեջ  ամենագովերգվածմայրաքաղաքններբողներն  ուփառաբանական տաղերն ու բանաստեղծությունները։
  Անիի շենությունընշանակում  էր  Բագրատունիների  թագավորության  ծաղկուն  վիճակ։
 Անի  քաղաքի  բանաստեղծական  առաջին  նշանակալի  գովքը  մեզպարգևել  է  Ներսես  Շնորհալին  «Ողբ  Եդեսիոյ»  երկում։
   Անշուշտ,Շնորհալուն  ծանոթ  էր  Արիստակես  Լաստիվերցու  «Պատմությունը»,որում առկա է Անիին նվիրված արձակ ներբողը և այն փաստը, որ Անինեղել  է  տիեզերահռչակ  քաղաք։
   Կարևորն  այն  է  նաև,  որ  ԼաստիվերցինԱնիի  փառքի  և  դրա  անկման  ականատեսն  է։
   «Շիրակ»  հատորումայդքան  մեծ  տեղ  տալով  Անի  մայրաքաղաքի  պատմությանը՝  Ալիշանընպատակ  ուներ  հայրենասիրական  լիցքերով  տոգորել  հայ  ժողովրդինոր  սերնդին,  որպեսզի  նրանք  մտածեին  վերականգնել  հայպետականությունը և հետագա սերնդին պարգևեին նորոգ Անին՝ որպեսհայ  ժողովրդի  հարատևության  երաշխիք։
   Այս  առումով  «Շիրակ»աշխատության  մեջ  Անիին  վերաբերող  պատվիրանները  մշտապեսարդիական են։

Անին՝  Բագրատունյաց  հարստության  մայրաքաղաքը,  առանց  չափազանցության և՛ իր շեն օրերին, և՛ իր ավերակներով եղել ու մնում է  քաղաքակիրթ  մարդկության  հետաքրքրության  առարկան։
   Միջնադարի  հայ  պատմիչները,  սկսած  Ոսկեդարից,  խոսել  են  Անիի  մասին։
   Այդ  պատմիչներից  են  Եղիշեն,  Ղազար  Փարպեցին,  Ստեփանոս  Ասողիկը,  Արիստակես  Լաստիվերցին,  Սամվել  Անեցին,  Մատթեոս  Ուռհայեցին,  Մխիթար  Այրիվանեցին,  Վարդան  Արևելցին,  Կիրակոս  Գանձակեցին  և  ուրիշներ։
   Իրավամբ,  Արիստակես  Լաստիվերցին  Անին  անվանում  է  «տիերեզահռչակ  քաղաք»։
   «Շիրակ»  հատորում  այդքան  մեծ  տեղ  տալով  Անի  մայրաքաղաքի  պատմությանը՝  Ալիշանը  նպատակ  ուներ  հայրենասիրական  լիցքերով  տոգորել  հայ  ժողովրդի  նոր  սերնդին,  որպեսզի  նրանք  մտածեին  վերականգնել  հայ  պետականությունը  և  հետագա  սերնդին  պարգևեն  նորոգ  Անին՝  որպես  հայ  ժողովրդի  հարատևության  երաշխիք։
   Այս  առումով  «Շիրակ»  աշխատության  մեջ  Անիին վերաբերող պատվիրանները մշտապես արդիական են։
