ՄԵԹԻԼ 2-(3-(2-ԱՑԵՏՕՔՍԻ-3ՄՈՐՖՈԼԻՆՈՊՐՈՊՕՔՍԻ)ՊՐՈՊԻԼԹԻՈԱՑԵՏԱՏԻ ՍՏԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ՈՐՈՇ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՕրգանական քիմիայի կարևորագույն խնդիրներից մեկն այժմ համարվումէ  կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերի  սինթեզը։
   Հայտնի  են  շատ  թվով  դեղամիջոցներ, որոնք պարունակում են մորֆոլինային, ալիլ և ֆենիլ խմբավորումներ։
 Մորֆոլինային խմբավորում պարունակող դեղամիջոցները կիրառվում են այնպիսի  դեպքերում  ինչպիսիք  են`  անգինան,  սիրտ-անոթային  համակարգի  հետկապված  հիվանդությունները,  հաստ  աղու  բորբոքումը,  մաշկի  և  նուրբ  թաղանթների  բորբոքումը,  գլաուկոման։
   Մորֆոլինային  խմբավորումը  նաև  մտնում է որոշ հակասնկային դեղամիջոցների բաղադրության մեջ։
  Իրենց հերթինալիլ  և  ֆենիլ  խմբերն  ազդում  են  հիշողության  լավացման,  նյութափոխանակության զարգացման վրա, ինչպես նաև առկա են որոշ հոգեմետ դեղերի բաղադրության մեջ [1]։
 Մորֆոլինային  խումբ  պարունակող դեղերի  օրինակներ  են`  Տիմոլոլը  (Ա),որը  կիրառվում  է  գլաուկոմայի  դեպքում,  և  Բեֆոլը  (Բ),  որը  կառուցվածքովբավականին  նման  է  Մոկլոբեմիդին  (Գ)։
   Վերջին  երկուսը  հակադեպրեսանտային դեղամիջոցների շարքին են դասվում։
 Ա. Բ. Գ.Ալիլ խումբ պարունակող դեղամիջոցների օրինակներ են` Ալլիլպրոդինը ևԱլոբարբիտալը  (Դ),  որոնք  նույնպես  պատկանում  են  հոգեմետ  դեղերի  շարքին,  Նալոկսոնը  (Ե),  որը  կիրառվում  է  տարբեր  ցավազրկողներով  գերդոզավորման դեպքում, Ալոկսիմը (Զ)՝ խոլինէսթերազայի ռեակտիվատոր։
  ԵԴ.Ֆենիլ  խումբ  պարունակող  դեղամիջոցների  օրինակներ  են`  Ֆենդիլինը(Է), որը կիրառվում է անգինայի դեպքում և օժտված է հակաարիթմիկ ակտիվությամբ, Ֆեպրանոնը (Ը), որն ունի ախորժակը փակող հատկություն, Ֆենոբարբիտալը (Թ), որը պատկանում է հոգեմետ դեղերի շարքին և Ֆլուկոնազոլնև Ռավուկոնազոլը (Ժ), որոնք հայտնի հակասնկային դեղամիջոցներ են։
  Զ.Է. Ժ.  Ը. Թ.Հիմնվելով  բերված  օրինակների  և  գրականության  մեջ  առկա  տվյալներիվրա`  աշխատանքի  նպատակն  է  ստանալ  մեթիլ-2-(3-(2-ացետօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի))պրոպիլթիոացետատ,  որը  պարունակում  է  մորֆոլինայինխումբ, և դրանից հետագա փոխարկումների միջոցով սինթեզել ֆենիլ կամ ալիլ խմբավորում պարունակող 1,2,4-տրիազոլներ։
 Գրականությունում նկարագրված եղանակով ուսունասիրվել է ալիլ գլիցիդիլ  եթերի  փոխազդեցությունը  մորֆոլինի  հետ  [2-4]։
   Արդյունքում  ստացվել  էալիլային և մորֆոլինային խմբավորումներ պարունակող պրոպան-2-ոլ(1)։
  Հետագա  փոխարկումների  համար  իրականցվել  է  OH  խմբի  պաշտպանման  ռեակցիա`  վերջինս  փոխազդեցության  մեջ  դնելով  քացախաթթվի  անհիդրիդիհետ, որի արդյունքում բարձր ելքով ստացվել է ացիլացված արգասիք(2)։
 Թիրախային  ելանյութի  ստացման  համար  ուսումնասիրել  ենք  ացիլացված  արգասիքի  փոխազդեցությունը  մերկապտոքացախաթթվի  մեթիլէսթերիհետ  ռադիկալային  հարուցման  պայմաններում  և  արդյունքում  բարձր  ելքովսինթեզվել է թիրախային ելանյութը(3)։
  Հարկ է նշել, որ այս ռեակցիան ընթանում է հակառակ Մարկովնիկովի կանոնի։
 Այսպիսով՝  ռադիկալային  հարուցիչը  փոխազդում  է  մերկապտո  քացախաթթվի  մեթիլ  էսթերի  հետ`  առաջացնելով  S  ռադիկալ,  որը  փոխազդելովկրկնակապի  հետ`  բերում  է  երկրորդային  ռադիկալի  առաջացման։
   Վերջինսկայունանում է մերկապտո խմբից ջրածին վերցնելով։
 Հայտնի  է,  որ  հիդրազիդները  ելանյութեր  են  լավ  տարբեր  կառուցվածքիազոլների  սինթեզի  համար  [5-9]։
   Այդ  նպատակով  սինթեզված  ելանյութը  ենթարկել ենք հիդրազինոլիզի հիդրազին հիդրատով էթանոլի միջավայրում, որիարդյունքում բավարար ելքով ստացել ենք համապատասխան հիդրազիդը 4)։
 Պետք  է  նշել,  որ  այս  ռեակցիայի  արդյունքում  տեղի  է  ունենում  պաշտպանիչխմբի հեռացում և հիդրօքսիլ խումբի վերականգնում։
 Ալիլային  և  ֆենիլային  խմբերի  ներմուծման,  ինչպես  նաև  1,2,4-տրիազոլային օղակի կառուցման նպատակով ուսումնասիրվել է սինթեզված հիդրազիդի  փոխազդեցությունը  ալիլ  և  ֆենիլ  իզոթիոցիանատների  հետ  էթանոլի  միջավայրում։
   Ռեակցիայի  արդյունքում  բավարար  ելքերով  ստացվել  են  համապատասխան թիոսեմիկարբազիդները (5a,b)։
 Տրիազոլային օղակի փակման համար սինթեզված թիոսեմիկարբազիդները  ենթարկվել  են  հիմնային  ցիկլացման  KOH-ի  10%-անոց  լուծույթով։
   Հետագա մշակման արդյունքում ստացվել են նպատակային միացությունները (6a,b),որոնք իրենց բաղադրության մեջ պարունակում են մորֆոլինային, հիդրօքսիլ,տրիազոլային, ալիլային կամ ֆենիլային խմբավորումներ։
  Կառուցվածքից երևում  է,  որ  այս  միացությունները  կարող  են  ցուցաբերել  կենսաբանական  ակտիվություն, մասնավորապես` հակասնկային։
  Այդ ենթադրությունը կհաստատվի կամ կհերքվի միացությունների հետագա կենսաբանական ուսումնասիրությունների արդյունքում։
 Սինթեզված միացությունների մաքրությունը ապացուցվել է ՆՇՔ-ի մեթոդով, իսկ կառուցվածքները հաստատվել է ՄՄՌ 1H, 13C և ԻԿ սպեկտրալ անալիզի տվյալներով։
  Փորձնական մաս1-Մորֆոլինո-3-ալիլօքսիպրոպանոլ-2 (1)։
  41.8 գ (0.367 մոլ) ալիլգլիցիդիլ եթերի 38.3 մլ (0.44 մոլ) մորֆոլինի և 50 մլ էթանոլի խառնուրդը խառնումեն  սենյակային  ջերմաստիճանում  4  ժամ,  այնուհետև  ռեակցիոն  խառնուրդիցհեռացվել է էթանոլը և ավելցուկ մորֆոլինը ցածր ճնշման տակ, իսկ մնացորդը  ենթարկվել  է  կոտորակային  թորման՝  հավաքելով  120-121˚/  2մմ  թորվողֆրակցիան։
  Ելք 69.16 գ (94%)։
  nD 20 1.4790։
 1-Մորֆոլինո-2-ացետօքսի-3-ալիլօքսիպրոպան  (2)։
   69.16գ  (0.344մոլ)      1-մորֆոլինո-3-ալիլօքսի-պրոպանոլ-2-ի  և  15մլ  մեթիլենքլորիդի  խառնուրդըխառնում են սենյակային ջերմաստիճանում 10 րոպե, այնուհետև ավելացվումէ  45  մլ  (0.4472մոլ)  քացախաթթվի  անհիդրիդ,  ռեակցիայի  ջերմաստիճանըպահվել է 50˚C պայմաններում։
  Ստացվածը ենթարկվել է կոտորակային թորման՝  հավաքելով  109-119˚/2մմ  թորվող  ֆրակցիան։
   Ելք  79.53գ  (95%)։
   nD 1.467։
 Մեթիլ2-(3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի)պրոպիլթիո)ացետատ  (3)։
   12.3գ  (0.05մոլ)  1-մորֆոլինո-2-ացետօքսի-3-ալիլօքսիպրոպանի,5.4մլ(0.06մոլ)  մերկապտոքացախաթթվի  մեթիլէսթերի  և  0.0025գ  AIBN-իխառնուրդը խառնվել է 3 ժամ 60-65 ˚C պայմաններում, այնուհետև ավելացվել է ևս 0.0025գ AIBN և խառնվել է 1.5 ժամ։
  Ստացվածը ենթարկվել է կոտորակային  թորման՝  հավաքելով  130-135˚/5մմ  թորվող  ֆրակցիան։
   Ելք  11.29գ(64.69%)։
 Մեթիլ  2-(3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի)  պրոպիլթիո)  քացախաթթվի հիդրազիդ (4)։
  11.29 գ (32.35մմոլ) մեթիլ 2-(3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի)պրոպիլթիո)ացետատի, 10մլ էթանոլի խառնուրդին ավելացվելէ  հիդրազին  հիդրատի  97մմոլ  (80%-անոց  լուծույթ)։
   Ռեակցիոն  խառնուրդըխառնում  են  սենյակային  ջերմաստիճանում  5  ժամ,  այնուհետև  1  ժամ  60-65˚C  պայմաններում։
   Այնուհետև  հեռացվում  է  լուծիչը  և  ացետիլ  հիդրազիդըցածր ճնշման տակ։
  Ելք 6.26գ (63%)։
 2-(2-((3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի)պրոպիլ)թիո)ացետիլ)-Nֆենիլհիդրազին-1-կարբոթիոամիդ(5a)։
   2.21գ  (0.072մոլ)  մեթիլ  2-(3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի)պրոպիլթիո)քացախաթթվի  հիդրազիդի,  0.94մլ(0.00792մոլ)  ֆենիլիզոթիոցիանատի  և  20մլ  էթիլսպիրտի  խառնուրդը  խառնվել է 2ժամ տաքացման պայմաններում։
  Այնուհետև հեռացվել է լուծիչը ռոտորային գոլորշիացուցիչով։
  2-(2-((3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի)պրոպիլ)թիո)ացետիլ)N-ալիլհիդրազին-1-կարբոթիոամիդ(5b)։
   2.3գ  (0.0075մոլ)  մեթիլ  2-(3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինո-պրոպօքսի)պրոպիլթիո)քացախաթթվի  հիդրազիդի,  15մլէթիլսպիրտի  խառնուրդին  ավելացվել  է  0.8մլ  (0.00825մոլ)  ալիլիզոթիոցիանատ և խառնվել 2ժամ տաքացման պայմաններում։
 1-(3-((5-մերկապտո-4-ֆենիլ-4H-1,2,4-տրիազոլ-3-իլ)մեթիլթիո)պրոպօքսի)-3-մորֆոլինոպրոպանոլ-2(6a)։
   0.85գ(0.002մոլ)  2-(2-((3-(2-հիդրօքսի3-մորֆոլինոպրոպօքսի)պրոպիլ)թիո)ացետիլ)-N-ֆենիլհիդրազին-1-կարբոթիոամիդի և 16.8գ 10% կալիումի հիդրօքսիդի լուծույթի խառնուրդը տաքացվել է4 ժամ, այնուհետև ֆիլտրվել և թթվեցվել աղաթթվի լուծույթով։
  Ելք 28%։
  1-(3-((5-մերկապտո-4-ալիլ-4H-1,2,4-տրիազոլ-3-իլ)մեթիլթիո)պրոպօքսի)-3-մորֆոլինոպրոպանոլ-2(6a)։
   1.44գ(0.0042մոլ)  2-(2-((3-(2-հիդրօքսի-3-մորֆոլինոպրոպօքսի)պրոպիլ)թիո)ացետիլ)-N-ալիլհիդրազին-1-կարբոթիոամիդի և 3,5գ 10% կալիումի հիդրօքսիդի լուծույթի խառնուրդը տաքացվել է4 ժամ, այնուհետև ֆիլտրվել և թթվեցրել աղաթթվի լուծույթով։
  Ելք 56%։
 Գրականություն3.  Галстян  А.  С.  ,  Синтез  новых  производных  вицинальных  аминоспртов  //  Հայաստանիքիմիական հանդես 58, 2005, էջ 79.гексаметилендиамина  и  азепана  с  аллилглицидиловым  эфиром//  Հայաստանիքիմիական հանդես 61, 2008, стр. 231.potential of 1,2,4-triazole։
  Abrief review// Pharmacologyonline 2011, p. 1192.Արուսյակ ՀովհաննիսյանՄԵԹԻԼ 2-(3-(2-ԱՑԵՏՕՔՍԻ -3-ՄՈՐՖՈԼԻՆՈՊՐՈՊՕՔՍԻ)ՊՐՈՊԻԼԹԻՈ ԱՑԵՏԱՏԻՍՏԱՑՈՒՄԸ և ՈՐՈՇ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԲանալի բառեր` տրիազոլ, մորֆոլին, ալիլ, ֆենիլ, հիդրազիդ։
 Ամփոփում։

Ուսումնասիրվել  է  ալիլ  գլիցիդիլ  եթերի  փոխազդեցությունը  մորֆոլինի  հետ,  որի  հետևանքով  ստացվել  է  ելային  եթերային  միացությունը։
   Վերջինս  փոխազդեցության  մեջ  է  դրվել քացախաթթվի անհիդրիդի հետ, ինչի արդյունքում ստացվել է ացիլացված արգասիք։
   Թիրախային ելանյութի ստացման համար իրակացվել է ացիլացված արգասիքի փոխազդեցությունը  մերկապտո-  քացախաթթվի  մեթիլ  էսթերի  հետ,  այնուհետև  ստացվել  է  համապատասխան հիդրազիդը։
  Վերջինս փոխազդեցության մեջ է դրվել ալիլ- և ֆենիլ- իզոթիոցիանատների  հետ,  որի  արդյունքում  ստացվել  են  համապատասխան  թիոսեմիկարբազիդները։
  Ստացվածները ենթարկվել են հիմնային ցիկլացման և հետագա թթվեցմամբ ստացվել  են  նպատակային  տրիազոլները։
   Սինթեզված  միացությունների  մաքրությունը  ապացուցվել  է  ՆՇՔ-ի  մեթոդով,  իսկ  կառուցվածքները  հաստատվել  է  ՄՄՌ  1H,  13C  և  ԻԿ  սպեկտրալ անալիզի տվյալներով։
