ՆՈՐ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ ԱՐTSԱԽԻ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Արցախի արշավախմբի հետազոտության շրջանակներում 2013 թ. Հունիս-հուլիս ամիսներին մենք կատարեցինք հետախուզական աշխատանքներ քարե հուշարձաններն ուսումնասիրելու նպատակով Արցախի դաշտավայրերից մի քանիսը:  Աշխատանքի հիմնական նպատակն էր. • Պարզել նախկինում տեղահանված հուշարձանների նախնական տեղը, պարզել նրանց մշակութային միջավայրը, • Հետազոտել, հայտնաբերել նոր հուշարձաններ Արցախի տափաստանային մասերում: Մարդու նման հուշարձաններ նախկինում հայտնաբերվել էին Մարտակերտի տափաստանային մասի մի շարք վայրերում:   Այսօր դրանց կուտակումներ կան Տիգրանակերտի, Արցախի, ինչպես նաև Գյավուրկալայի մերձակայքում ՝ վերջիններից ոչ հեռու:  Խորհրդային տարիներին այս միջավայրից մի քանի հուշարձաններ տեղափոխվել են Ստեփանակերտի և Մարտակերտի պատմաերկրաբանական թանգարաններ, իսկ դրանց մի մասը մնում է բաց դաշտում:  Մակերևութային նյութի ուսումնասիրության արդյունքում մենք կարողացանք հայտնաբերել 5 մարդանման հուշարձաններ, ինչպես նաև պարզել նախկինում հայտնաբերված մի քանի հուշարձանների նախնական տեղը և դրանց հայտնաբերման հանգամանքները: Կարելի էր պարզել նախկինում հայտնաբերված որոշ հուշարձանների նախնական հայտնաբերման վայրը Մարտակերտի պատմաաշխարհագրական թանգարանի բակում 1:   Նրանք հայտնաբերվել են, որ տեղափոխվել են Մարտակերտ 1975-1976 թվականներին: Բախշուն-Տապա բնակավայրից Մարտակերտից մոտ 3 կմ հյուսիս:   Հուշարձանները հայտնաբերվել են այգեգործական նպատակներով տարածքի կանաչապատման ժամանակ:  Նրանց տեղափոխեցին Մարտակերտի շրջանի գործկոմի շենքի բակ, այնտեղից ՝ քաղաքային կամրջի մոտ գտնվող բլուր, որտեղ նախատեսված էր զբոսայգի, իսկ այնտեղից ՝ Մարտակերտի պատմաաշխարհագրական թանգարան:   Հուշարձաններին զուգընթաց հայտնաբերվել են մի քանի արկեր, որոնց գտնվելու վայրը դեռ հայտնի չէ:   Հուշարձանների կոնկրետ գտնվելու վայրը պարզվել է լավ կազմակերպված նկարիչ Արտավազդ Նալբանդյանի օգնությամբ, որը ժամանակին կազմակերպել է համահարթեցման աշխատանքները:  Այս վայրում արշավախմբի ջոկատի կողմից իրականացված հետախուզական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են արկերի մի քանի բեկորներ, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակից մինչեւ միջնադար:  Սակայն նույն տեղում մեր պեղումների արդյունքում այլ մշակութային շերտ կամ հուշարձան չի հայտնաբերվել: 1 Երանյան Ն., Մարտակերտի քարե մարդաբանական հուշարձաններ (պատկերագրություն և տիպաբանություն), «Հայ գրատպության 500-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի նյութեր և ԵՊՀ ՈՒԳԸ 65-ամյակը», հ. 4, Երեւան, 2013, էջ 110-114: Որոնողական գործողություններ են իրականացվել նաև Մարտակերտի շրջանի մի շարք հնավայրերում և բնակավայրերում ՝ Գյավուրկալայի տարածքում, նախկին Մոլլարի, Սոֆուլուի, Բոյահմեդլիի (այժմ ՝ Նոր Հայկաջուր), Պապրավենդի (այժմ ՝ Նոր Կարմիրավան) շրջակայքում: , Տիգրանակերտի raարաչիլար գյուղերի տարածքում:   Աշխատանքների արդյունքում նախկին Մոլլար գյուղի գերեզմանատանը մենք գտել ենք մարդկային քարե հուշարձան (նկ. 1):   Հուշարձանը կոտրված է, դրա մոտ մեկ երրորդը պահպանված է:  Դեպի գետնին է, մեջքին փորագրված է ռելիեֆի պատկեր (հավանաբար ՝ մազ):  Հուշարձանի դիմային մասում պահպանվել է «ներքեւում» ձեռքերի փոքր մասը:  Դատելով պահպանված մասից ՝ կարելի է ենթադրել, որ ձեռքերը կրկին վեր են բարձրանում:   Հուշարձանի պահպանված մասի չափերն են `80 սմ բարձրություն և 50 սմ լայնություն: Գյավուր-կալայից հյուսիս-արևմուտք գտնվող Սոֆուլու գյուղի գերեզմանատանը մենք գտանք ևս երկու մարդաձև հուշարձան:   Հուշարձաններից առաջինը կիսով չափ թաղված է հողի մեջ, այն պարզ եռ մաս է, տեսանելի է միայն գլխի մասը, իսկ գոտկատեղից ներքև ՝ կոտրված:   Ձեռքերը կրկին վեր են բարձրանում:   Հակառակ կողմում պատկերապատման հետքեր չկան:  Հուշարձանի պահպանված մասի չափերն են `70 սմ բարձրություն, լայնությունը 45 սմ (նկ. 2):   Մյուս հուշարձանը տեղակայված էր վերջինից մոտ 30 մետր հեռավորության վրա, դեպի գետին ուղղված, հետևում պատկերազարդ հետքեր չկան:   Առջեւի հուշարձանը երկու մասի է նման, աչքերն ու քիթը հազիվ նկատելի են:  Չափսերն են 140 սմ բարձրություն և 60 սմ լայնություն (նկ. 3): Ավելի հետաքրքիր է հաջորդ երկու հուշարձանների հայտնաբերումը:  Դրանցից առաջինը հայտնաբերվեց արշավախմբի կողմից Գյավուր-Կալայի վաղ քրիստոնեական եկեղեցուց մոտ 70 մետր դեպի արևելք (նկ. 4):  Հուշարձանը հայտնաբերվել է Հ. Պետրոսյան և Լ. Կիրակոսյաններում ՝ մակերևութային հնագիտական ​​իրերի որոնման ժամանակ փորված ռազմական խրամատի հատակին:   Պեղումների արդյունքում պարզեցինք, որ հուշարձանը տեղադրվել է վաղ քրիստոնեական գերեզմանոցի վրա:   Դա արևելք-արևմուտք է, ինչը վկայում է այն մասին, որ այն կրկին օգտագործվել է և ծառայել միայն որպես շինանյութ:  Հուշարձանի դեմքը պատկերված է U- աձեւ քթով, մատները դեպի վեր ուղղված, իսկ դրանցից մեկը կոտրված է:  Հակառակ կողմում գտնվող հուշարձանը չունի պատկերագրություն: Տիգրանակերտի վաղ քրիստոնեական երկրորդ եկեղեցու հարավային մայթում մենք կարողացանք գտնել մարդու նման մեկ այլ հուշարձան (պեղումներն իրականացրել են Հ. Պետրոսյանը, Թ. Վարդանեսովան և Ն. Երանյանը):   Հուշարձանը ամբողջական է, հստակ երեք մասից բաղկացած, երկու կողմից էլ հարթեցված, որը չունի պատկերագրություն, բայց, դատելով հուշարձանի ակոսներից, կարելի է ենթադրել, որ այն պառկած էր դեմքով:  Հետևաբար, շատ հավանական է, որ հուշարձանը նախապես ունեցել է պատկերագրություն, բայց մայթին տեղադրվելուց հետո այն քայքայվել է և կորցրել պատկերագրությունը:   Հուշարձանի չափսերն են `բարձրությունը` 110 սմ, լայնությունը `50 սմ (նկ. 5): Հարկ է նշել, որ նախկինում հայտնաբերված կամ նոր հայտնաբերված հուշարձաններից ոչ մեկը չի գտնվել իր նախնական դիրքում (տեղում):  Չնայած հուշարձանների ճշգրտումը դեռ դժվար է, պարզ է, որ դրանցից ոչ մեկը չի պատկանում այն ​​միջավայրին, որտեղից այն հայտնաբերվել է: դրանք կրկին օգտագործվում են:   Կարծում ենք, որ ինչպես այս, այնպես էլ հարակից տարածքներում հայտնաբերված հուշարձանները տեղադրվել են առնվազն մ.թ.ա. VII դար, այդ ժամանակ դրանք առնչվում են քիմերա-սկյութական քոչվոր ցեղերին:  Ինչպես հայտնի է, այս ցեղերը Կենտրոնական Ասիա կատարած արշավանքների ընթացքում եղել են նաև Արցախի և Ուտիքի տարածքում:  Դա են վկայում ինչպես պատմական աղբյուրները, այնպես էլ հնագիտական ​​գտածոները Արցախի տարածքից:  Հավանաբար այդ շփումների արդյունքում մշակույթի այս դրսեւորումները հայտնվել են այս տարածքներում 1: Նման հուշարձանները տարբեր դարերում ցրվել են Մոնղոլիայից Ապենինյան թերակղզի ՝ ներկայացնելով տարբեր էթնիկ համայնքներ:   Գրականության մեջ ամենահին հուշարձանները վերագրվում են սկյութա-սարմատական ​​ցեղերին:   Սկյութական մարդու նման հուշարձանները, որպես կանոն, պատկերում էին սկյութական (հավանաբար նախնուց) վում, որը կանգնեցված էր գերեզմանների վրա:  Ներկայումս հայտնի է մոտ 160 նման հուշարձան 2: Կան բազմաթիվ տեսակետներ մարդու նման այլ հուշարձանների կոմպոզիցիոն-իմաստային մեկնաբանությունների վերաբերյալ:   Մասնավորապես, Դ.Ռասկին սկյութական հուշարձաններում տեսնում է զոհված, բայց հերոս մարդկանց `մարտիկների, հնարավոր է` թագավորի պատկեր:   Իսկ Մ. Արտամանովը կարծիք հայտնեց, որ հուշարձանները պատկերում են «հերոս մարտիկներ», և դա կապված է հայտնի սկյութական նախնու ՝ Targita- ի պաշտամունքի հետ:   Նա ուշադրություն դարձրեց հուշարձանների առանձնահատկությանը, որ akinak- ի (հիմնական դաշույն) պատկերումը գրեթե բոլորի բնութագրական հատկությունն է 3: Այսպիսով, Արցախի տարածքից հայտնի քարե մարդածինները ուսումնասիրելով, կարող ենք նշել, որ Արցախը ժամանակին բնակեցված էր սկյութախոս իրանախոս ցեղերով, կամ գոնե գտնվում էր նրանց գաղափարական կամ ֆիզիկական ազդեցության գոտում:  Հավանաբար դրան նպաստեցին ինչպես Արցախի ռազմավարական հարմար դիրքը, այնպես էլ բնակլիմայական բարենպաստ պայմանները:   Պատահական չէ, որ ինչպես այս նոր հայտնաբերված, այնպես էլ մինչ այժմ հայտնի հուշարձանները հայտնաբերվել են Արցախի հարթավայրերում, որոնք պետք է բարենպաստ լինեին կիսաքոչվոր ցեղերի համար: Նժդեհ Երանյան ՆՈՐ ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ ԱՐTSԱԽԻ ՈԼՈՐՏՈՒՄ Հիմնաբառեր. Քարե մարդանման հուշարձաններ, Մարտակերտ, Արցախ Տիգրանակերտ, Գյավուր-կալա, Քիմերա-սկյութական ցեղեր: ։

ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արցախյան արշավախմբի հետազոտությունների շրջանակում 2013 թ. հունիս-հուլիս ամիսներին քարե մարդակերպ կոթողների  ուսումնասիրության  նպատակով  հետախուզական  աշխատանքներ  ենք  իրականացրել  Արցախի դաշտային որոշ հատվածներում։
  Աշխատանքի հիմնական նպատակն էր`  •  Ճշտել  նախկինում  տեղահանված  կոթողների  սկզբնական  տեղադրման  վայրը  և  պարզել դրանց մշակութային միջավայրը,  •  Հետախուզել  և  հայտնաբերել  նոր  կոթողներ  Արցախի  տափաստանային  հատվածներում։
