ՍՈՀԵՄՈՍ-ՏԻԳՐԱՆԻ ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋԵրկրորդ  դարի  կեսերի  հայոց  պատմության  ժամանակագրական  և  ուսումնասիրվածությանառումով  մշուշապատ  ժամանակաշրջանի  կարևոր  հիմնահարցերից  է  Սոհեմոս-Տիգրան  արքայիգահակալության խնդիրը։
 Հայոց  Վաղարշ  Առաջին  արքայի  գահակալության  ավարտն  ուսումնասիրողները  թվագրում  են140-143 թթ. միջև։
  Թեպետ այդ մասին հունահռոմեական սկզբնաղբյուրներում ուղղակի վկայությունները  բացակայում  են,  սակայն  այդ  ժամանակաշրջանում  Հայաստանում  նոր  թագավոր  նշանակվելումասին  են  հավաստում  այդ  ընթացքում  Հռոմում  հատված  դրամները,  որոնց  մի  կողմում  դրոշմված  էկայսր  Անտոնինուս  Պիուսի  (138-161  թթ.)  գլուխը,  որի  շուրջը  գրված  է  «Անտոնինուս  կոնսուլ  երրորդանգամ  Օգոստոս»),  իսկ  մյուս  կողմում  կայսերական  ծիրանի  հագած  կայսրը  պսակ  է  դնում  Հայոցթագավորի գլխին, և շուրջը գրված է. «Տրվեց թագավոր հայերին հրամանով Ծերակույտի»1։
 Այս տեղեկության արդյունքում պատմագետներից ոմանք ենթադրում են, որ Անտոնինուս Պիուսընոր  թագավոր  է  նշանակել  Հայաստանում  նախորդ  գահակալի՝  Վաղարշ  Առաջինի  մահվան  պատճառով2։
   Միանգամայն  այլ  եզրահանգման  է  եկել  Հ.  Աստուրյանը։
   Նրա  տեսակետի  համաձայն՝  կայսերական գահին Հադրիանուսին փոխարինած Անտոնինուս Պիուսը, թշնամական վերաբերմունք ունենալովՎաղարշի  նկատմամբ,  140-143  թթ.  միջակայքում  գահընկեց  է  արել  նրան  մեզ  անհայտ  պատճառով։
 Աստուրյանի  կարծիքով՝  Պիուսին  Վաղարշի  դեմ  գրգռած  կարող  էր  լինել  Իբերիայի  թագավոր,  Հռոմիկամակատար  Փարասման  Երկրորդը3։
   Այս  հարցի  առնչությամբ  Աստուրյանի  ենթադրությունները  Հ.Մանանդյանը  համարել  է  հնարավոր,  բայց  ոչ  հաստատուն,  մինչև  որ  դրանք  չապացուցվեն  նոր  ուհամոզիչ փաստերով4։
 Վաղարշ  Առաջինին  հավանաբար  հաջորդել  է  Սոհեմոսը։
   Նա  Եմեսայի  (այժմ՝  Հոմս)  իշխանականտոհմից  էր  և  ամենայն  հավանականությամբ՝  կրում  էր  Արշակունյաց  արյունը։
   Նա  ազգակից  էր  նաևԿոմմագենեի  թագավորներին,  որոնք  իրենց  վերագրում  էին  Աքեմենյան  ծագում։
   Բայց  նա  միաժամանակ հռոմեական քաղաքացի էր և Սենատի անդամ5։
 Սոհեմոսի  մասին  մեզ  հասած  սակավաթիվ  տեղեկություններից  ամենաուշագրավը,  թերևս,  Փոտպատրիարքի «Բիբլիոտեկա» աշխատության մեջ պահպանված վկայությունն է, որտեղ հեղինակը, խոսելով Յամբղիկոսի Բաբելոնականք վեպի մասին, նրան հիշատակում է հետևյալ հատվածում. «Իր մասին  մատենագիրն  ասում  էր,  որ  բաբելոնացի  էր…  և  ծաղկում  էր  Աքեմենյան  Արշակունյան  Սոհեմոսիժամանակ, որը թագավոր էր և հաջորդել էր իր նախնիներին, որոնք նույնպես եղել էին թագավորներ։
 Բայց նա նաև Հռոմի ծերակույտի անդամ եղավ ու նաև հյուպատոս և հետո կրկին դարձավ թագավորՄեծ Հայաստանի։
  Արդ՝ ինքը ծաղկում էր, ինչպես ասում է նա, հենց սրա օրով։
  Իսկ Հռոմայեցոց թագավորությունը ժառանգեց Անտոնինոսը»6։
 Այսպիսի  ուղղակի  տեղեկությունից  անվանի  հայագետներ  Գ.  Խալաթյանցը,  Յ.  Մարկվարտը,  Հ.Աստուրյանը, Հ. Մանանդյանը, Բ. Հարությունյանը եզրակացրել են, որ Սոհեմոսը Հայաստանում գահակալել  է  երկու  անգամ։
   Ըստ  որում՝  առաջին  4  հեղինակների  կարծիքով՝  առաջին  անգամ  ՍոհեմոսըՀայաստանում  իշխել  է  140-143  թթ.  Անտոնինուս  Պիուսի  ձեռքով,  իսկ  երկրորդ  անգամ՝  ՄարկուսԱվրելիուսի կարգադրությամբ 164 թ.7։
 1 Մանանդյան Հ., Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հ. Բ, Ա մաս, Երկեր, հ. Բ, Երևան, 1978, էջ 42-43։
 2 Sandalgian J., Histoire documentaire de l’ Arméniee, t. II, Rome, 1917, p. 551. Տաշյան Հ., Արշակունի դրամներ, Վիեննա, 1919,էջ 126։
 3  Աստուրյան  Հ.,  Քաղաքական  վերաբերութիւններ  ընդ  մէջ  Հայաստանի  և  Հռովմայ,  190-էն  ն.  Ք.  մինչև  428  յ.  Ք.,  Վենետիկ,1912, էջ 214։
 4 Մանանդյան Հ., էջ 42։
 5 Նույն տեղում։
 6 Մարկվարտ Ջ., Էջ մը հայ Արշակունեաց հնագույն պատմութենէն, Հանդէս Ամսօրեայ, 1906, թ. 2, էջ 37։
 7 Халатьянц Г., Очерк истории Армении, Москва, 1910, с. 309, 311, Աստուրյան Հ., էջ 210 և 215, Մանանդյան Հ., էջ 43։
 Բ.  Հարությունյանի  կարծիքով,  որի  հետ  մենք  միանգամայն  համաձայն  ենք,  Սոհեմոսը  140-143թթ. չէր կարող Հայաստանում գահ բարձրանալ1։
  Հիմնավորումը հետևյալն է. անդրադառնանք ՄովսեսԽորենացու  հաղորդմանը  Տիգրան  Վերջինի  գահակալության  վերաբերյալ։
   Ըստ  այդմ՝  հայոց  ՎաղարշԵրկրորդ թագավորը եղել  է Տիգրանի որդին, իսկ այս Տիգրանը (Տիգրան Վերջին) թագավորել է պարսից  Պերոզ  թագավորի  24-րդ  տարում՝  իշխելով  42  տարի2։
   Ապա  պարզվում  է,  որ  Տիգրան  Վերջինըկալանավորվեց «մի հույն աղջկանից այն ժամանակ, երբ վախճանվեց հռոմեացիների Տիտոս Երկրորդթագավորը, որը կոչվեց Անտոնինոս Ավգոստոս, և Պարսից Պերոզ թագավորն արշավեց հռոմեացիներիիշխանության վրա, որի պատճառով և Պերոզ կոչումն ստացավ, որը նշանակում է հաղթող, որովհետևնա առաջ հունարեն լեզվով կոչվում էր Վաղեգեստոս…»3։
  Հետագա հաղորդումներում երևում է, որ Պերոզն  Ասորիքի  վրայով  ասպատակում  էր  պաղեստինացիների  կողմերը,  և  «Նրա  հրամանով  մեր  Տիգրանն  էլ  ասպատակեց  Միջերկրայքը,  որտեղ  և  կալանավորվեց  մի  աղջկանից,  որ  իշխում  էր  այդկողմերում,  մինչ  Ղուկիանոս  կեսարն  Աթենքում  շինում  էր  մեհյանը։
   Սա,  Պերոզի  մեռնելուց  հետո  մեծզորքով Միջերկրայք գալով, նվաճեց Հայաստանը և արձակեց Տիգրանին։
  Նա Տիգրանին կին տվեց իրմերձավոր  Ռոփի  կույսը,  որին  Տիգրանը  Հայաստան  դառնալիս  արձակեց  իր  մոտից,  իսկ  նրանիցծնված  չորս  պատանիներին  նախարարական  ցեղի  վերածեց  նրանց  մոր՝  Ռոփիի  անունով  Ռոփսյանկոչելով, որպեսզի Արշակունի չկոչվեն»4։
 Հետազոտողները  ցույց  են  տվել,  որ  վերը  նշված  Տիտոս  Երկրորդն  Անտոնինուս  Պիուս  կայսրն  է,իսկ  պարթևների  (Խորենացու  մոտ՝  պարսիկների)  Պերոզ  թագավորը  Վաղարշ  Երկրորդն  է  (121130/148-149  թթ.)։
   Ղուկիանոս  Կեսարը  Պիուս  կայսեր  որդեգրած  Վերուսի  որդին  է,  որը  գահ  էբարձրացել Մարկուս Ավրելիուսի հետ համատեղ 161 թ.5։
 Նախ,  հարկ  է  նշել,  որ  Հայոց  գահին  հաստատվելով՝  օտար  գահակալը  պետք  է  ընդուներհայկական դինաստիական անուն։
  Նրա դեպքում բացառություն չպետք է լիներ նաև Սոհեմոսը։
  ԴեռևսՄիքայել Չամչյանցը և  Կ.  Կոստանյանը նկատել են,  որ Խորենացու երկում Սոհեմոսին համապատասխանում է Տիգրան Վերջինը6։
 Այսպիսով՝ ի՞նչ եզրակացությունների կարելի է հանգել Պատմահոր այս խճողված վկայությունից։
 Համակիր լինելով Բ. Հարությունյանի տեսակետին՝ անհրաժեշտ է առաջին հերթին ընդունել հայկականգահի վրա Սոհեմոս-Տիգրանից առաջ ևս մեկ Տիգրանի գահակալությունը, քանզի թեպետ արդեն իսկանվիճելի  է,  որ  Սոհեմոսը  նույնանում  է  Տիգրան  Վերջինին,  սակայն  պարզ  է,  որ  Սոհեմոսը  հազիվ  թեՊերոզի հրամանով ասպատակեր Միջերկրայքը և ընդհանրապես հանդես գար պարթևական դրածոյիդերում7։
   Բոլոր  փաստերը  վկայում  են,  որ  Սոհեմոսը  Հայաստանի  թագավոր  էր  նշանակվել  առանցպարթևների համաձայնության, որը Հռանդեայի պայմանագրի կոպիտ խախտում էր։
  Տիգրան Վերջինիխորենացիական  կերպարը,  ամենայն  հավանականությամբ,  իր  մեջ  միահյուսում  է  առնվազն  3  անձի,որոնց գործունեությունը բավական հակասական է։
  Խորենացու վկայությամբ՝ նա թագավորել է պարթևական  Պերոզ  թագավորի  24-րդ  տարում,  ապա  մասնակցել  է  դեպի  Միջերկրայք  կատարվածարշավանքին  և  գերի  ընկել  տեղի  իշխանավոր  մի  հույն  աղջկա  ձեռքը,  սակայն  Ղուկիանոս  Կեսարիարշավանքի  ժամանակ,  երբ  Հայաստանը  նվաճվել  է,  նա  Կեսարի  կողմից  ազատվել  է  բանտարկությունից։
  Միակ հնարավոր  բացատրությունն այստեղ  այն է, որ Տիգրան Վերջինի կերպարն իր մեջ ներառում է ևս մի Տիգրանի, որն ապրել է Տիտոս Երկրորդի ժամանակ, որը Պերոզի, այսինքն պարթևական Վաղարշ Երկրորդի դաշնակիցն էր, որը վերջինիս՝ Ասորիքի վրայով Պաղեստինացիների կողմերնարշավելու  ժամանակ  ասպատակեց  Միջերկրայքը  և  կալանավորվեց  այդ  կողմերում  իշխող  մի  հույնաղջկանից8։
   Ամեն  ինչից  դատելով՝  այս  տեղեկությունը  միահյուսում  է  2  տարբեր  ժամանակաշրջանների  իրադարձություններ,  քանի  որ  Անտոնինուս  Պիուսի  օրոք  Պարթևական  պետությունը  մեծ  մասամբ կրավորական դիրք էր գրավել և խուսափում էր Հռոմի հետ հակամարտությունից։
  Ըստ այդմ՝ Բ.Հարությունյանը  եզրակացնում  է,  որ  հայոց  Վաղարշ  I  թագավորը  մահացել  էր  իր  բնական  մահով,Անտոնինուս Պիուսը գահը հանձնել էր մի ինչ-որ Տիգրանի՝ հավանաբար Արշակունիների տոհմից9։
 1 Հարությունյան Բ., Հայոց պատմութեան II և III դարերի ժամանակագրութեան շուրջ, Հանդէս Ամսօրեայ, 2007, էջ 106։
 2 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1997, էջ 177 ։
 3 Նույն տեղում։
 4 Նույն տեղում։
 5 Հարությունյան Բ., էջ 106։
 6 Չամչյանց Մ., Պատմութիւն Հայոց, հատոր Ա, Վենետիկ, 1784, էջ 355-357, Костанянц К., История Армении (краткий очерк),7 Հարությունյան Բ., էջ 106։
 8 Նույն տեղում, էջ 109։
 9 Նույն տեղում, էջ 109։
 Հատկանշելի է, որ նոր Տիգրանի նշանակումը, դատելով կայսեր դրամների արձանագրության բովանդակությունից,  կատարվեց  ոչ  միայն  առանց  պարթևների  կողմից  թեկնածու  առաջադրելու,  այլևառանց նրանց համաձայնության, ինչը թեպետ անպատվաբեր էր պարթևների համար, սակայն նրանք,այնուամենայնիվ, հաշտվեցին այդ իրողության հետ՝ բավարարվելով նոր գահակալի՝ Արշակունի լինելով։
  Այսպիսով՝ վերոհիշյալ Տիգրանը գահ բարձրացավ 140-143 թթ. միջակայքում։
 Հուլիուս  Կապիտոլինուսի  հաղորդմամբ,  սակայն,  պարթևներն  սկսեցին  նախապատրասվել  պատերազմի՝ Մեծ Հայքի թագավորությունը գրավելու նպատակով։
  Խնդիրը պատերազմի չհասավ, քանիոր Հռոմի կայսրը նամակներով կարողացավ նրան հետ պահել բացահայտ առճակատումից1։
  Սա որոշչափով զարմանալի տեղեկություն է, քանի որ պարթևների ուժը քննարկվող ժամանակաշրջանում բավական  չէր  առանց  լուրջ  անհրաժեշտության  պատերազմ  սկսելու  համար։
   Խորենացու  հաղորդումըցույց է տալիս, որ հայոց թագավոր Տիգրանի և պարթևների միջև բարեկամական հարաբերություններէին հաստատվել, որը հակասում էր հռոմեացիների շահերին։
  Ուստիև, Անտոնինուս Պիուսը գահընկեցարեց  Տիգրանին  և  փոխարենը  գահը  հանձնեց  Սոհեմոս-Տիգրանին  (հավանաբար  148  թ.՝  ՎաղարշԵրկրորդի իշխանության վերջին տարում)2։
  Սա արդեն անհանդուրժելի էր պարթևների համար, քանիոր Մեծ Հայքի թագավորության ամբողջ տարածքը հայտնվում էր Հռոմեական կայսրության ազդեցության ոլորտում։
  Այդ իսկ պատճառով էլ նախապատրաստվում է պատերազմը Հայաստանի դեմ։
  Այդուհանդերձ, պարթևական արքան հրաժարվում է իր ծրագրերից հռոմեական կայսեր հորդորներից հետո։
 Դրանով  պայթյունավտանգ  դրությունը  չի  հանդարտվում,  բայց  պատերազմը  հետաձգվում  է  ամբողջ13 տարով։
 Պարթևա-հռոմեական  հարաբերությունների  հետագա  սրումը  կապված  է  պարթևական  գահինՎաղարշ Երկրորդին փոխարինած Վաղարշ Երրորդի (148-191 թթ.) անվան հետ։
  Ներքին խռովություններին վերջ տալով՝ նա արդեն նախապատրաստվում էր Մեծ Հայքի թագավորության գրավմանը։
  Սակայն  154  թ.  կամ  155  թ.  իրադրությունը  կայունացավ՝  շնորհիվ  կայսեր  և  պարթևական  թագավորի՝Եփրատի  վրա  ունեցած  հանդիպման։
   Սոհեմոս-Տիգրանի  իշխանությունը  Հայաստանում  պահպանվեցԱնտոնինուս Պիուսի ճնշման ներքո, իսկ խաղաղությունը պահպանվեց3։
 Իրադրությունն արմատապես փոխվեց 161 թ.՝ Անտոնինուս Պիուսի մահից հետո։
  Պահը հարմարգտնելով՝  պարթևները  հարձակվեցին  Մեծ  Հայքի  թագավորության  վրա,  և  Հռոմ  փախած  ՍոհեմոսՏիգրանի  փոխարեն  գահ  բարձրացրին  Բակուր  Արշակունուն  (161-163  թթ.)4։
   Սակայն  չի  բացառվում,որ մինչև գերի ընկնելը գահի թեկնածու էր նաև գահընկեց արված Տիգրանը, որը միայն 161 թ. կարողէր ասպատակել Միջերկրայքը։
  Դրա օգտին է խոսում նաև Ղուկիանոս կայսեր հիշատակությունը։
  Ըստորում՝ դատելով Պատմահոր հաղորդումից, ձերբակալվեցին միաժամանակ թե՛ Տիգրանը, թե՛ ՍոհեմոսՏիգրանը, որովհետև առաջինին Ղուկիանոս Կեսարը գերությունից չէր ազատի, այլ հաղթական կռիվներից  հետո  կարող  էր  ազատություն  բերել  միայն  պարթևական  գերության  մեջ  գտնվող  ՍոհեմոսՏիգրանին5։
 Պատերազմի հենց սկզբում Կապադովկիայի կուսակալ Էլիուս Սևերիանուսը Հայաստանում ծանրպարտություններ  կրեց  պարթևներից,  որոնք,  անցնելով  Եփրատը,  ներխուժեցին  Կապադովկիա  ուԱսորիք։
  Այս մասին է գրում Խորենացին՝ խոսելով Պերոզ արքայի՝ Պաղեստին ու Ասորիք և Տիգրանի՝Միջերկրայք  կատարած  արշավանքի  մասին։
   Տիգրանը,  որն,  անկասկած,  պետք  է  լիներ  հայոց  գահիառաջին թեկնածուն, գերի ընկավ ու դուրս մնաց պայքարից, որի արդյունքում էլ գահակալեց Բակուրը։
 Սակայն  հաջողության  անիվը  թեքվում  էր  հռոմեացիների  կողմը։
   Գահ  բարձրացած  Մարկուս  Ավրելիուս  կայսրը  (161-180  թթ.)  Արևելք  է  ուղարկում  իր  գահակից  եղբայր  Լուկիուս  Վերուսին՝  խորենացիական Ղուկիանոս Կեսարին։
  163 թ. վերջերին հռոմեական զորքերը գրավեցին ու ավերեցին Արտաշատը։
   164  թ.  Միջագետքյան  ճակատում  հռոմեացիներից  ծանր  պարտություններ  կրեց  Վաղարշ  Երրորդը։
   Այս  պատերազմները  մանրամասն  նկարագրված  են  հռոմեական  աղբյուրներում6։
   Հայաստանում գահընկեց արվեց, ձերբակալվեց և Հռոմ տարվեց Բակուրը, իսկ հայկական գահը հանձնվեց Սոհեմոս-Տիգրանին7։
  163-165 թթ. հատված հռոմեական դրամները խորհրդանշում են հռոմեական դրոշիառջև նստած  տխրադեմ մի կնոջ, որի ներքևում գրված է «Արմենիա», իսկ Լուկիուս Վերուսի հատած2 Հարությունյան Բ., էջ 111-112։
 3 Նույն տեղում, էջ 112։
 4 Մանանդյան Հ., էջ 44։
 5 Հարությունյան Բ., էջ 112։
 դրամներում  պատկերված  է  հենց  ինքը՝  գահին  բազմած  և  զինվորներով  շրջապատված։
   Նա  թագ  էդնում հայոց թագավորի գլխին, իսկ պատկերի շուրջը գրված է «Հայաստանին թագավոր տրվեց»1։
 Խորենացու  հաղորդման  համաձայն՝  Տիգրան  Վերջինն  իշխել  է  42  տարի։
   Թվաբանական  պարզհաշվարկներն  ապացուցում  են  այս  տեղեկության  ճշմարտացիությունը։
   Եթե  հաշվի  առնենք,  որ  իրառաջին  գահակալության  ընթացքում  նա  իշխել  է  13  տարի  (148-161  թթ.),  իսկ  երկրորդ  գահակալության ընթացքում՝ 29 տարի՝ 163 կամ 164-191 թթ. (հռոմեական աղբյուրներից հստակորեն հայտնի է,որ  191  թ.  Հայաստանում  արդեն  գահակալում  էր  Վաղարշ  Երկրորդը),  ապա  միանգամայն  հաստատվում է Պատմահոր հաղորդումը2։
 Հույժ ուշագրավ է, որ Պատմահայրը որպես Տիգրան Վերջինի մասին հատվածի համար սկզբնաղբյուր հիշատակում է Բարդածան Եդեսացու (154-222 թթ.) երկը, որը պահպանել է հեղինակի կենդանության օրոք ապրած Սոհեմոսի մասին ճշգրիտ տեղեկություններ3։
 165  թվականից  ընդհուպ  մինչև  դարավերջ  ընկած  շրջանի  պատմությունը  խիստ  մշուշապատ  է։
 Կցկտուր  ու  հակասական  սկզբնաղբյուրային  նյութի  պայմաններում  տարբեր  հեղինակներ  փորձել  ենգալ  տարբեր  իրարամերժ  եզրակացություների,  որոնք,  սակայն,  լույս  չեն  սփռում  ժամանակաշրջանիվրա։
 Սոհեմոսի գահակալության հետագա շրջանը ևս պարզաբանված չէ։
  Հայտնի է միայն, որ նա սիրված  ու  ընդունված  գահակալ  չէր,  այլ  ավելի  շատ  հռոմեական  դրածո  էր  հայկական  գահի  վրա։
   Նրագահակալության ավարտ պատմագիտության մեջ ներկայումս ընդունվում է 191 թվականը։
 Նինա ՀայրապետյանՍՈՀԵՄՈՍ-ՏԻԳՐԱՆԻ ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋԲանալի բառեր՝ Վաղարշ I-ի մահվան կամ գահազրկման խնդիր, Սոհեմոսի գահակալությանը վերաբերող տեղեկություններ հայ և օտար աղբյուրներում, պարթևա-հռոմեական կոնֆլիկտ հայոց գահի շուրջ, Խորենացու Տիգրան Վերջինը՝ 2 անձի համադրություն ։

Հոդվածի նպատակն է վեր հանել երկրորդ դարի կեսերին Հայաստանի գահին բազմած Սոհեմոս թագավորի  գահակալության  հետ  կապված  բազում  խնդիրներն  ու  դրանց  առավել  հավանական  լուծումները։
   Հայ  և  օտար  սկզբնաղբյուրների,  դրամագիտության  տվյալների,  ինչպես  նաև  տարբեր  ուսումնասիրողների  տեսակետների  հիման  վրա  փորձ  է  կատարված  բացահայտելու  Սոհեմոսի  ինքնության  հարցը։
   Հետազոտության  արդյունքում  հանգել  ենք  այն  եզրակացությանը,  որ  Սոհեմոսը  մեկ  այլ  թագավորի  հետ  միասին  Մովսես  Խորենացու  երկում  խտացվել է Տիգրան Վերջինի կերպարում։
