ԻՏԱԼԻԱՅԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆՁԵՎԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸԳոյություն  ունի  պետական  կառավարման  երկու  հիմնական  ձև՝  միապետություն  և  հանրապետություն1։
   Հանրապետությունը  պետական  կառավարման ձև է, որում բարձրագույն պետական իշխանությունը պատկանում է որոշակի  ժամկետով  ժողովրդի  կողմից  ընտրված  մարմիններին,  որոնք  պատասխանատու  են  ընտրողների  առջև։
   Պատմության  նոր  դարաշրջանում  առաջացան խորհրդարանական և նախագահական հանրապետությունները։
 Խորհրդարանական հանրապետությունը «մաքուր» ձևով ավելի քիչ է տարածված, քան նախագահական հանրապետությունը։
  Նման կառավարման ձևունեն  Ավստրիան,  Գերմանիան,  Հնդկաստանը,  Իռլանդիան,  Իտալիան,  Պորտուգալիան  և  այլն։
   Խորհրդարանական  հանրապետությունում  նախագահըսովորաբար ընտրվում է այնպես, որ ժողովրդից չստանա իր մանդատն անմիջականորեն  և  չկարողանա  ընդդիմանալ  խորհրդարանին,  պատգամավորներին,  ովքեր  ընտրվում  են  անմիջապես՝  քաղաքացիների  կողմից։
   Օգտագործվում  են նախագահի  ընտրության տարբեր  ձևեր.  ընտրվում  է  կամ  խորհրդարանում (Թուրքիա, Հունաստան), կա՛մ հատուկ կոլեգիայում։
  Օրինակ՝ Գերմանիայում  կոլեգիայի  կազմի  մեջ  են  մտնում  բոլոր  պատգամավորները  ստորինպալատից, ինչպես նաև նույն թվով պատգամավորներ, որոնք ընտրված են հողերի ներկայացուցչական մարմինների կողմից. այդ կոլեգիան կոչվում է Դաշնային ժողով։
  Իտալիայում կոլեգիայի կազմի մեջ մտնում են երկու պալատների անդամները և մարզային խորհրդի պատգամավորները։
 Նախագահի ընտրման ձևը խորհրդարանական, նախագահական կամ կիսանախագահական  հանրապետությունների  տարբերակման  համար  կարևորագույն չափանիշ չէ։
  Կարևորը կառավարության նշանակման կարգն ու դրաքաղաքական  պատասխանատվությունն  են։
   Դրանք  տարբերվում  են  իրարից1  Պետական  կառավարման  ձևը  ցույց  է  տալիս  գերագույն  պետական  իշխանության  կազմակերպման  եղանակը,  պետական  մարմինների  ձևավորման  կարգը,  դրանց  փոխգործությունըմիմյանց միջև, բնակչության մասնակցության աստիճանը պետական մարմինների ձևավորմանը(տե՛ս  Վաղարշյան  Ա.,  Պետության  և  իրավունքի  տեսություն-1,  Դասախոսություններ,  Եր.,  ԵՊՀհրատ., Հեղինակային հրատարակություն, 2016)։
 նրանով,  թե  պետական  իշխանության  բարձրագույն  մարմիններից  ով  է  կազմում կառավարությունը ու ղեկավարում նրա գործունեությունը՝ խորհրդարա՞նը, թե՞ նախագահը, և նրանցից ո՞ւմ առջև է պատասխանատու կառավարությունը։
  Եթե հանրապետությունում կառավարությունը կազմավորվում է ընտրություններում  հաղթած  կուսակցության  կողմից  կամ  ընտրվում  է  խորհրդարանի  կողմից  ու  հաշվետու,  պատասխանատու  է  նրա  առջև  (խորհրդարանըկարող է անվստահության քվե հայտնել կառավարությանը), ապա այն խորհրդարանական հանրապետություն է։
  Այդպիսին էր, օրինակ, Հայաստանի առաջին հանրապետությունը։
  Նման կառավարման ձև ունեն ժամանակակից Իտալիան, Ավստրիան։
 Խորհրդարանական  հանրապետություններում,  ինչպես  նախագահականձևում, կառավարությունը նշանակվում է նախագահի կողմից։
  Բայց ի տարբերություն նախագահական հանրապետության՝ այդ նշանակումը ձևական ակտէ։
   Խորհրդարանական  հանրապետությունում  պետության  ղեկավարը  չի  համարվում  կառավարության  ղեկավարը  և  ազատ  չէ  վարչապետի  ընտրությանհարցում,  որը  հետո  որոշում  է  կառավարության  կազմը  և  ներկայացնում  էխորհրդարանի  հաստատմանը։
   Նախագահը  նշանակում  է  կառավարությանգլուխ  նրան,  ով  վայելում  է  խորհրդարանի  վստահությունը,  հակառակ  դեպքում կառավարությունը չի հաստատվի խորհրդարանի կողմից։
  Դրա համար էլխորհրդարանական  հանրապետությունում  վարչապետի  պաշտոնը  զբաղեցնում  է  մեծամասնություն  կազմող  կուսակցության  առաջնորդը  կամ  թեկնածուն՝ առաջադրված միավորված կուսակցությունների կողմից։
  Այդպիսով՝ կառավարությունը  ձևավորվում  է  պառլամենտական  ընտրություններում  հաղթած կուսակցություններից։
 Խորհրդարանական հանրապետությունում նախագահը, ըստ սահմանադրության,  օժտված  չէ  լայն  լիազորություններով։
   Ընդունված  է  ասել,  որ  նանման  հանրապետությունում  չի  կառավարում։
   Բայց  որոշ  պետական  նշանակության  հարցեր  նախագահը  լուծում  է  ինքնուրույն  (Իտալիայում  նա  նշանակում է որոշ պաշտոնյաների)։
  Այն դեպքերում, երբ պառլամենտում դրությունըփոխվում  է  այնպես,  որ  կառավարող  կուսակցությունը  կորցնում  է  մեծամասնությունը  (օրինակ՝  պատգամավորների  տեղափոխությունը  ուրիշ  կուսակցություններ), նախագահը կարող է ցույց տալ ինքնուրույնությունը նոր կառավարության ձևավորման գործում (Հնդկաստանում)։
  Յուրաքանչյուր ակտ՝ ընդունված նախագահի կողմից, մտնում է գործածության մեջ միայն համապատասխան  ստորագրումից  հետո։
   Միայն  նախագահի  ստորագրությունը  բավարարչէ, որպեսզի ակտը ձեռք բերի իրավաբանական ուժ։
  Այդ ակտերը պետք է լինեն վավերագրված։
  Վավերագրումն իրականացվում է վարչապետի կամ  համապատասխան նախարարության կողմից, եթե ակտը վերաբերում է տարածքի  կառավարմանը  կամ  համապատասխան  նախարարությանը։
   Նախագահըչի հանդիսանում գործադիր իշխանության ղեկավարը։
  Նա մասնակցում է նախարարների  նշանակմանը,  բայց  կառավարության  կազմի  որոշումը  կախվածչէ  նախագահից։
   Օրինակ՝  Իտալիայում նախագահը  նշանակում  է  նախարարներին  խորհրդարանի  հետ  խորհրդակցությունից  հետո։
   Նախագահը  ընդունում  է կառավարության  հրաժարականը։
   Բայց  դա  չի  նշանակում,  որ  նա բացասական  է  գանահատում  նախարարներին,  ներգրավում  է  նրանց  քաղաքական պատասխանատվության մեջ։
  Օրինակ՝ Իտալիայի խորհրդարանում, եթետեղի ունենա կոալիցիայի մասնատում, ապա կձևավորվի նոր իշխող խմբակցություն, և սա կհանգեցնի նոր նախարարների նշանակմանը։
 Նախագահի  մասնակցությունը  օրենսդիր  իշխանությանը  նույնպես  ձևական  է։
   Նախագահը  պառլամենտի  որոշման  նկատմամբ  հետաձգող  վետոյիիրավունք չունի, իսկ եթե դա ամրագրված է, ապա դրանից չի օգտվում։
  Օրինակ՝ այսպիսի դեպք է գրանցվել Չեխիայում2։
 Խորհրդարանական  հանրապետությունում  կառավարությունը  կրում  էպատասխանատվություն խորհրդարանի առջև։
  Եթե խորհրդարանը անվստահության քվե է հայտնում կառավարությանը, ապա վերջինս արձակվում է։
  Այսպիսի  համակարգում  կառավարությունը  ամբողջովին  կախված  է  պառլամենտից  և  կրում  է  քաղաքական  պատասխանատվություն։
   Բոլոր  մարմիններըկենտրոնական  պետական  համակարգում  կա՛մ  կախված  են  պառլամենտից,կա՛մ պահպանում են քաղաքական չեզոքություն։
  Այս համակարգում գերակայություն է ստանում խորհրդարանը։
 Իտալական պետության գոյության ընթացքում իրար փոխարինեցին երեքժամանակաշրջաններ՝  սահմանադրական  միապետություն,  հետո  ֆաշիստական  ռեժիմը  և  ի  վերջո  խորհրդարանական  հանրապետություն՝  ստեղծված1947 թ.։
  Սահմանադրությունը ամրագրեց խորհրդարանական հանրապետությունը գրեթե իր դասական եղանակով։
  2015 թ. սահմանադրական բարեփոխումների հետևանքով որպես ՀՀ կառավարման ձև ամրագրվեց խորհրդարանական հանրապետությունը։
  Փորձենք համեմատել Իտալիայի և Հայաստանինախագահների,  խորհրդարանների,  ինչպես  նաև  կառավարությունների  դերնու լիազորությունները՝ կատարելով հետևություններ։
 Նախագահի դերը և լիազորությունները Իտալիայում և Հայաստանում։
 Իտալիայում  և  Հայաստանում  հանրապետության  նախագահը  պետությանգլուխն է։
  Ընտրվում է յոթը տարի ժամկետով խորհրդարանի կողմից։
  Նախագահը  պետք  է  լինի  վերկուսակցական,  չեզոք  և  անկողմնակալ։
   Ե՛վ  Իտալիայում, և՛ Հայաստանում նախագահը կարող է ուղերձով դիմել խորհրդարանին,2 Տե՛ս Сиклова Й., Люстрация как чешский способ проверки благонадежности /Конституционное право։
  Восточноевропейское обозрение, 1996, № 2 (15), с. 28.օրենքով  նախատեսված  դեպքերում  նշանակումներ  կատարել  պետականպաշտոններում,  ներկայացնել  հանրապետությունը  միջազգային  հարաբերություններում, իրականացնել արտաքին և ներքին քաղաքականության ընդհանուր  ղեկավարումը,  ներում  չընդունված  շնորհել  դատապարտյալներին,  հրապարակել  խորհրդարանի  կողմից  օրենքները։
   Բացի  դրանից՝  կան  նաև  միշարք այլ նմանություներ։
 Նախագահի  կարևորագույն  լիազորություններից  է  այն,  որ  նա  կարող  էարձակել  խորհրդարանը։
   Օրինակ՝  Իտալիայում  նախագահը  կարող  է  արձակել  պառլամենտի  պալատները,  երբ  այն  գործում  է  առանց  կառավարությանվավերագրության։
  Հայաստանում, չնայած որ պառլամետի արձակումը պետության գլխին վերապահված լիազորություն է, Ազգային ժողովի արձակման հիմքերը սահմանված են այնպիսի հստակությամբ, որը իմաստազուրկ է դարձնումայդ  լիազորությունը  որևէ  մարմնին  տրամադրելը։
   Ազգային  ժողովն  արձակվում է ինքնաբերաբար՝ իրավունքի ուժով։
 Իտալիայում նախագահի առավել կարևոր լիազորություններից է Նախարարների  խորհրդի  նախագահի  նշանակումը։
   Հայաստանում  հանրապետության նախագահը նշանակում է վարչապետին, սակայն այս նշանակումը ավելիշատ ձևական բնույթ է կրում, քանի որ նախագահը վարչապետ է նշանակումխորհրդարանի մեծամասնության ներկայացրած ներկայացուցչին։
 Ե՛վ  Իտալիայում,  և՛  Հայաստանում  նախագահը  զինված  ուժերի  հրամանատարն  է,  նախագահում  է  տարբեր  խորհուրդների։
   Հայաստանում  2015  թ.սահմանադրական  փոփոխություններով  նախագահը  վարչապետի  առաջարկությամբ  օրենքով  սահմանված  դեպքերում  և  կարգով  նշանակում  ու  ազատում է զինված ուժերի և այլ զորքերի բարձրագույն հրամանատարական կազմը, զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետին, շնորհում է բարձրագույն դիվանագիտական և զինվորական կոչումներ։
 Իտալիայում նախագահը ինքը կնքում է միջազգային պայմանագրեր, սակայն  Հայաստանում  նախագահը  կնքում  է  միջազգային  պայմանագրերը  ՀՀԿառավարության  առաջարկությամբ։
   Իտալիայում  նախագահը  ինքը  նշանակում  է,  հետ  կանչում  և  ընդունում  դիվանագիտական  ներկայացուցիչներին,իսկ Հայաստանում այս գործընթացը տեղի է ունենում վարչապետի առաջարկությամբ։
 Այսպիսով՝ կարելի է եզրակացնել, որ Իտալիայում, ի տարբերություն Հայաստանի, նախագահի դերն ավելի ընդգծված է, և նախագահն այստեղ համեմատաբար ավելի ազատ է, քան Հայաստանում։
  Նման եզրակացության հիմքըՀայաստանի 2015 թ. սահմանադրական փոփոխությունների հետևյալ փաստնէ։
   Սահմանադրությամբ  նախատեսվում  է,  որ  նախագահը  մի  շարք  լիազորություններ  իրականացնելու  է  Կառավարության  և  վարչապետի  առաջարկությամբ,  իսկ  որոշ  լիազորություններ  կարող  են  իրականացնել  օրենքով  սահմանված դեպքերում և կարգով։
 Խորհրդարանի դերն ու լիազորությունները Իտալիայում և Հայաստանում։
  Բոլոր պետական մարմինների մեջ խորհրդարանն ամենից սերտ է կապված  ժողովրդավարության  հետ։
   Խորհրդարանը  ժողովրդի  կողմից  ընտրվողմիակ  պետական  մարմինն  է,  որը  համամասնական  ընտրակարգի  շնորհիվընդգրկում  է  բոլոր  էական  քաղաքական  հոսանքների  ներկայացուցիչներին։
 Ազգային ժողովը Հայաստանում և երկպալատանի պառլամենտը Իտալիայումժողովրդի  ներկայացուցչական  մարմիններն  են,  որոնք  իրականացնում  ենօրենսդիր իշխանությունը։
  Այս մարմինները վերահսկողություն են իրականացնում գործադիր իշխանության նկատմամբ, ընդունում են պետական բյուջեն ևհաշվետվությունը  ծախսերի  վերաբերյալ,  իրենց  դերակատարումն  ունեն  պետական  մարմինների  ձևավորման  հարցում  (հատկապես  Կառավարության),կատարում են Սահմանադրությամբ սահմանված այլ գործառույթներ։
 Իտալական խորհրդարանի յուրահատկությունն այն է, որ Սահմանադրությամբ  է  որոշվում  պալատների  նիստի  գումարման  ժամանակը  (փետրվար  ևհոկտեմբեր ամիսների առաջին ոչ տոնական աշխատանքային օրը), սակայն չիհաստատվում այդ մարմնի աշխատանքի ժամկետը։
  Այս տեսանկյունից այն հիշեցնում է «մշտական պառլամենտի» , որը նման է մշտական գործող մարմնի։
 Եվ պառլամետը ինքն է որոշում իր աշխատանքի ժամանակը և տևողությունը։
 Իսկ մեր Ազգային ժողովի հերթական նստաշրջանները գումարվում են տարեկան  երկու  անգամ՝  հունվարի  երրորդ  երկուշաբթիից  մինչև  հունիսի  երրորդհինգշաբթի  և  սեպտեմբերի  երկրորդ  երկուշաբթիից  մինչև  դեկտեմբերի  երրորդ  հինգշաբթին։
   Իտալական  պառլամենտն  ունի  ևս  մի  առանձնահատկություն՝  հնարավորություն  ընդունելու  օրենքներ  պալատի  հանձնաժողովի  կողմից3։
 Խորհրդարանի  կարևորագույն  գործառույթներից  է  Կառավարությաննկատմամբ  վերահսկողությունը։
   Հայաստանում  խորհրդարանական  վերահսկողության  միջոցների  մեջ  կարևորագույն  տեղ  է  զբաղեցնում  վարչապետինանվստահության  քվե  հայտնելու  իրավունքը,  սակայն  այս  իրավունքը  օգտագործվում  է  շատ  հազվադեպ։
   Յուրաքանչյուր  տարվա  համար  Կառավարությունը  պարտավոր  է  իր  ծրագրի  կատարման  ընթացքի  և  արդյունքների  մասին զեկույց ներկայացնել Ազգային ժողով։
 3  Մշտական  հանձնաժողովները  ձևավորվում  են  համամասնական  հիմքով՝  պալատում  քաղաքական  կուսակցությունների  ներկայացուցիչների  կողմից։
   Քաղաքական  կազմը  այդ  հանձնաժողովներում համապատասխանում է պալատի քաղաքական կազմին /տե՛ս Конституция Италии(вступительная статья), էջ 254.Կառավարության  դերն  ու  լիազորությունները  Իտալիայում  և  Հայաստանում։
  Կառավարությունն այն մարմինն է, որին առաջին հերթին վերապահված  է  գործադիր  իշխանության  իրականացումը։
   Ե՛վ  Իտալիայում,  և՛  Հայաստանում  կառավարությունը  պատասխանատու  է  խորհրդարանի  առջև։
   Այսմարմինը գործում է կոլեգիալության սկզբունքի հիման վրա, և ունի իրեն բնորոշ  մի  շարք  գործառույթներ,  ինչպես  օրինակ՝  մասնակցում  է  օրենսդրականգործընթացին,  ընդունում  է  ենթաօրենսդրական  ակտեր,  վարում  է  արտաքինև  ներքին  քաղաքականություն  և  այլն։
   Ե՛վ  Իտալիայում,  և՛  Հայաստանումվարչապետի կամ Նախարարների խորհրդի նախագահի նշանակվելուց հետոկազմվում  է  կառավարությունը։
   Վերջիններս  նախագահին  են  ներկայացնումնախարարների թեկնածուներին, որից հետո էլ նախագահը կատարում է նշանակումները։
 Կառավարությունը՝  որպես  կոլեգիալ  մարմին,  ընդունում  է  որոշումներ,որոնք  գերակա  են  վարչապետի  նկատմամբ։
   Հակառակ  դեպքում  կխախտվիՍահմանադրության 146-րդ հոդվածի 2-րդ մասը։
  Իհարկե վարչապետը, կախված խորհրդարանում և Կառավարությունում ուժերի հարաբերակցությունից,կարող է ազդել Կառավարության կողմից որոշումներ ընդունելու գործընթացիվրա,  հատկապես  Կառավարության  կազմում  փոփոխություններ  կատարելուլծակի միջոցով։
 Կառավարությունը Իտալիայում ունի լայն գործառույթներ և իր լիազորություններն  իրականացնում  է  ավելի  մեծ  մասշտաբով,  քան  պառլամենտականայլ  հանրապետություններում։
   Կառավարությունը  նախագահի  իշխանությանթուլացման  դեպքում  իրականացնում  է  «նախագահի  քաղաքական  անվտանգությունը» և իր վրա է վերցնում նախագահին վերապահված մի շարք պարտականություններ։
   Այս  ամենից  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  ամեն  մի  պետությունում  խորհրդարանը գործում  է  յուրովի՝  իհարկե,  պահպանելով  իրեն բնորոշ  գործառույթները։
   ՀՀ  պետական  կառավարման  համակարգում  շատ  կարևոր  դեր  ունի  խորհրդարանը,  և  պետք  է  ջանքեր  թափելու  պահպանելու  իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը, արդյունավետորեն սահմանելուև կիրառելու հակակշիռների, զսպիչների համակարգը, թույլ չտալու դրանց չափից դուրս չարաշահումները։
 Էմմա ՕհանյանԻՏԱԼԻԱՅԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՁԵՎԵՐԻՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸԲանալի բառեր՝ կառավարման ձև, խորհրդարանական հանրապետոթյուն, խորհրդարան(պառլամենտ), նախագահ, կառավարությունԱմփոփագիր։

Խորհրդարանական հանրապետությունը՝ որպես պետության կառավարման ձև, բնականաբար, ունի իր առավելություններն ու թերությունները։
  Ամենակարևոր առավելությունն  այն  է,  որ  երկրի  կառավարման  համար  կարևորագույն  որոշումներ  ընդունելու  ժամանակ  խորհրդարանում  առկա  բոլոր  քաղաքական  ուժերը  մասնակցում  են,  և  նույնիսկ  նվազագույն քվե ստացած և երկրի բնակչության փոքր հատվածը ներկայացնող քաղաքական ուժերը նույնպես հնարավորություն են ստանում մասնակցելու երկրի համար կարևորագույն  որոշումներ  ընդունելու  գործընթացին։
   Ե՛վ  Իտալիայի,  և՛  Հայաստանի  կառավարման  ձևը  խորհրդարանական  հանրապետությունն  է,  սակայն  դրանք  ունեն  նաև  էական  տարբերություններ։
  Իտալիայում այս կառավարման ձևը գործում է շատ ավելի հստակ, իր «մաքուր»  ձևով,  քան  Հայաստանում։
   Երևի  թե  մի  կառավարման  ձևից  մյուսին  անցնելը  շատ  բարդ  գործընթաց է։
