ԲԱՎԱՐԱՐ ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ՀՀ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄՄարդկության  պատմության  ընթացքում  դժվար  թե  գտնենք  այնպիսի  հասարակություն, որտեղ անհավասարություն գոյություն չի ունեցել։
  Բայց կարելի է պնդել, որհենց  անհավասարությունն  է  հանգեցնում  փոփոխությունների  իրականացման  պահանջի, որն արձագանք գտավ մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում։
 Մարդու բավարար կենսամակարդակի իրավունքի ձևավորումն այդ պահանջներից մեկի բավարարման արդյունք էր։
  Այս պահանջով առաջին անգամ հանդես եկանանգլիական արհմիությունները։
  Վերջիններս 1870-ական թթ. պայքարում էին աշխատողների  իրավունքների  համար՝  նվազագույն  աշխատավարձը  պատշաճ  կենսամակարդակին մոտեցնելու պահանջ դնելով գործատուների առջև1։
  Այս ժամանակաշրջանում սկսվեցին և առ այսօր շարունակվում են կենսամակարդակի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները, որոնց գլխավոր խնդիրն է բավարար կենսամակարդակի սահմանի  որոշումը։
   Առկա  մոտեցումները  բավականին  տարբեր  են.  մի  դեպքում  հաշվի  էառնվում  միայն  նյութական  ապահովվածությունը,  մյուս  դեպքում  շեշտադրում  ենմարդու ներգրավվածության մակարդակը հասարակական կյանքում։
 Կենսամակարդակի  ուսումնասիրության  վրա  զգալի  ազդեցություն  գործեց  նաևմարդու  իրավունքի  ուսմունքը։
   Այդ  ազդեցության  ելակետը  կարելի  է  համարել  ՄԱԿկողմից  ընդունված  Մարդու  իրավունքների  համընդհանուր  հռչակագրի  25-րդ  հոդվածը, որում ամրագրվեց. «Յուրաքանչյուր ոք ունի այնպիսի կենսամակարդակի իրավունք,  որը  պատշաճ  է  իր  և  իր  ընտանիքի  առողջության  ու  բարեկեցության  համար,ներառյալ  սնունդը,  հագուստը,  բնակարանը,  առողջապահությունը  և  անհրաժեշտսոցիալական  ծառայությունները,  ինչպես  նաև  ունի  ապահովության  իրավունք  գործազրկության,  հիվանդության,  այրիանալու,  ծերության  կամ  իր  կամքից  անկախ  գոյության  այլ  միջոցների  անհրաժեշտության  դեպքում»։
   Վեհ  նպատակ  հռչակվեց  այնպիսի աշխարհի ստեղծումը, որտեղ մարդիկ կվայելեն խոսքի ու համոզմունքների ազատություն, զերծ կլինեն  վախից ու կարիքից։
  Այս դրույթի իրականացման պայմաններից մեկն էլ հենց արտահայտված է հռչակագրի 25-րդ հոդվածում։
 Հետագայում  ՄԱԿ-ը  նույնպես  անդրադարձավ  բավարար  կենսամակարդակիապահովման խնդրին։
  ՄԱԿ փորձագիտական խմբի կողմից 1978 թ. մշակվեց ցուցանիշների  համակարգ,  որը  ներկայումս  միջազգային  մակարդակում  կիրառվում  է    բավարար  կենսամակարդակի  սահմանը  որոշելիս։
   Այն  ընդգրկում  է  ցուցանիշների  12հիմնական խմբեր.1.  Ծնելիություն, մահացություն և ժողովրդագրական այլ բնութագրիչներ,2.  Կյանքի սանիտարահիգիենիկ պայմաններ,3.  Պարենային ապրանքների սպառում,4.  Բնակարանային պայմաններ,5.  Կրթություն և մշակույթ,1 Добреньков В., Кравченко А., Социология, Москва, 2001, էջ 350։
 6.  Աշխատանքի և զբաղվածության պայմաններ,7.  Բնակչության եկամուտներ և ծախսեր,8.  Կյանքի արժեք և սպառողական գներ,9.  Փոխադրամիջոցներ,10. Հանգստի կազմակերպում,11. Սոցիալական ապահովություն,12. Մարդու ազատություն։
 Թվարկվածները կյանքի այն ասպեկտներն են, որոնք  մեծ մասամբ պայմանավորում  են  հասարակության  մեջ  մարդու  գործելու  հնարավորությունների  մակարդակը։
 Ընդ որում, 1990 թ. ի վեր իրականացվող «Մարդկային զարգացման ինդեքս» վարկանիշային  հետազոտության  շրջանակներում  ֆինանսական  հնարավորություններնսկսեցին  դիտարկվել  որպես  մարդու  զարգացման  միջոց,  իսկ  մարդու  զարգացումըմեկնաբանվեց որպես մարդու հնարավորությունների ընդլայնման գործընթաց1։
 Նշված  գործողությունները  իրականացվել  են  միջազգային  մակարդակում։
   Փորձենք  դիտարկել  դրանք  մարդու  բավարար  կենսամակարդակի  իրավունքի  էությունըբացատրելու  տեսանկյունից։
   Մարդու  բավարար  կենսամակարդակի  իրավունքը  կարելի է համարել մարդու սոցիալական իրավունքների հիմք։
  Մենք ունենք աշխատանքի, սոցիալական ապահովության, կրթության և այլ իրավունքներ, սակայն ինչպե՞ս ևի՞նչ չափով պետք է իրականացվեն այս իրավունքները, որտե՞ղ են սկսվում և ավարտվում  պետության  պարտականությունները։
   Այս  հարցերի  պատասխանը  կարող  ենքգտնել, եթե սահմանենք բավարար կենսամակարդակի չափանիշները։
 1960-ական  թթ.  անգլիացի  սոցիոլոգ  Տ.  Մարշալը,  շրջանառության  մեջ  դնելովսոցիալական  իրավունքներ  հասկացությունը,  սահմանեց  այն  որպես  իրավունքներ,որոնք քաղաքացին ձեռք է բերում օրենքի ուժով և ապահովում գոյության իրավունքքաղաքակիրթ  պայմաններում՝  տվյալ  հասարակության  ստանդարտներին  համապատասխան 2։
 ՀՀ  օրենքի  ուժով  իր  յուրաքանչյուր  քաղաքացու  տրամադրել  է  մի  շարք  սոցիալական  իրավունքներ,  որոնց  թվում  է  նաև  ՀՀ  Սահմանադրության  34-րդ  հոդվածումամրագրված  բավարար  կենսամակարդակի  իրավունքը.  «Յուրաքանչյուր  ոք  ունի  իրև իր ընտանիքի համար բավարար կենսամակարդակի, այդ թվում՝ բնակարանի, ինչպես նաև կենսապայմանների բարելավման իրավունք։
  Պետությունն անհրաժեշտ միջոցներ է ձեռնարկում այս իրավունքի իրացման համար»։
  Այս դրույթի իրականացումըՀՀ  Սահմանդրության  1-ին  հոդվածում  նախանշված  սոցիալական  պետություն  դառնալու ճանապարհներից մեկն է։
  Անշուշտ, իրավական դաշտն այսքանով չի սահմանափակվում,  սակայն  հոդվածի  շրջանակներում  մենք  չենք  ներկայացնի  օրենքների  այներկար շղթան, որն առնչվում է բավարար կենսամակարդակի իրավունքի իրացմանը։
 Հիմնական  ուշադրությունը  կկենտրոնացնենք  այն  հիմնական  քայլերի  վրա,  որոնքիրականացվում  են  ՀՀ  սոցիալական  քաղաքականության  շրջանակներում  բավարարկենսամակարդակի  իրավունքի  իրացման  համար։
   Միևնույն  ժամանակ  անհրաժեշտենք համարում այդ շղթայից առանձնացնել «Կենսապահովման նվազագույն զամբյուղի  և  կենսապահովման  նվազագույն  բյուջեի  մասին»  ՀՀ  օրենքը։
   Այս  օրենքը  հանդիսանում  է  բավարար  կենսամակարդակի  իրավունքի  իրացման  իրավական  հիմքը։
 Օրենքը սահմանում է ՀՀ–ում կենսապահովման նվազագույն զամբյուղի և կենսապահովման  նվազագույն  բյուջեի  հաշվարկման  ու  հաստատման  իրավական  հիմքերը  ևկարգավորում  պետական  սոցիալական  քաղաքականության  իրականացման  հետկապված  հարաբերությունները։
   Օրենքի  նպատակը  ՀՀ  բնակչության  կենսամակարդակի գնահատումն է, վերջինիս արդյունքում ստացված ցուցանիշների օգտագործումը  պետական  սոցիալական  քաղաքականության  մշակման  և  իրականացման  ժամանակ, նվազագույն աշխատավարձի, կենսաթոշակների, կրթաթոշակների, ինչպես նաևնպաստների  և  սոցիալական  այլ  վճարների  չափերի  սահմանման  գնահատումը,  ինչպես նաև չհարկվող եկամտի չափի որոշումը։
  Սակայն, օրենքի կիրառումը սահմանափակվում  է  այն  պատճառով,  որ  ՀՀ-ում  կենսաապահովման  նվազագույն  զամբյուղիկազմը դեռևս հաստատված չէ։
  Արդյունքում կառավարության կողմից աշխատավարձի, կենսաթոշակների և սոցիալական այլ վճարների չափերի սահմանման համար որպես  փաստացի  հիմք  են  ընդունվում  ՀՀ  ԱՎԾ  կողմից  իրականացվող  «Բնակչությանկենսամակարդակի  ամբողջացված  հետազոտության»  արդյունքները,  մասնավորապես՝ սպառողական զամբյուղի արժեքը։
 Անդրադառնանք  ՀՀ-ում  իրականացվող  սոցիալական  քաղաքականությանը  ևտեսնենք,  թե  ինչպիսին  է  դրա  ազդեցությունը  բավարար  կենսամակարդակի  ապահովման վրա։
 Դեռևս 2003 թ. Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի շրջանակներում  կարևորվեց  սոցիալական  քաղաքականության  դերն  աղքատության  կըրճատման գործում։
  Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում մարդու կյանքում առաջացող սոցիալական ռիսկերին, և որպեսզի պետությունը կարողանա այդ ռիսկերը կարգավորել, կրճատել և կանոնակարգել, առանձնացվում են սոցիալական ռիսկերի  պետական կարգավորման 3 հիմնական ոլորտներ՝ սոցիալական օժանդակությունը, կենսաթոշակները  և  այլ  սոցապահովագրությունը,  զբաղվածությունը։
   Այս  ոլորտներինհամապատասխան ենթադրվում են հետևյալ քայլերը.•  Պետական նպաստների ոլորտում նպաստառու ընտանիքների համապատասխանեցում  շատ  աղքատ  տնային  տնտեսությունների  քանակին,  միանգամյանպաստների  հատկացման  դադարեցում,  համակարգի  hասցեականությանբարձրացում,  ընտանիքի  անապահովության  գնահատում  ըստ  եկամտի,  սոցիալական  ծառայությունների  կողմից  ամենաաղքատների  հայտնաբերում,նպաստի  միջին  չափի  բարձրացում,  ընտանեկան  նպաստների  արդյունավետության գնահատման իրականացում։
 •  Կենսաթոշակների ոլորտում բարեփոխումների իրականացում 3 ուղղություններով՝  պարտադիր  սոցիալական  վճարներ  մուծողների  քանակի  ավելացում,վճարների չափերի բարձրացում և ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական  հիմնադրամի  միջոցներից  կենսաթոշակներ  ստացողների  շրջանակիճշգրտում ու հստակեցում։
 •  Զբաղվածության ոլորտում գործազրկության ապահովագրման դադարեցում,պետական բյուջեից զբաղվածության ծրագրերի ֆինանսավորում, պետականվերապատրաստման  դասընթացների  փոխարինում  պետպատվերի  հիմանվրա աշխատանքային ծառայությունների կողմից իրականացվող ծրագրերով,գործազրկության նպաստների տրամադրում ավելի կարճ ժամկետով և ավելիխիստ  պայմաններով,  աշխատատեղերի  ստեղծման  և  ձեռնարկատիրականգործունեության նպատակով տրամադրվող ֆինանսական օգնության դադարեցում, իսկ միջոցների ուղղում մասնագիտական վերապատրաստման։
 2003-2006 թթ. Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագիրը զգալի  արդյունքներ  տվեց  հատկապես  նյութական  աղքատության  կրճատման  ոլորտում,սակայն  չհաջողվեց  հասնել  միջին  կենսաթոշակի  և  միջին  աշխատավարձի  նախանշված հարաբերակցությանը, ինչպես նաև մեկ շնչի հաշվով ընտանեկան նպաստների  նախատեսված  մեծությանը։
   ԱՀՌԾ-ում  ամրագրված  գերակայությունների  վերանայման,  իսկ  որոշ  դեպքերում  էլ՝  փոփոխության  անհրաժեշտություն  առաջացավ։
 Արդեն  2008  թ.  ՀՀ  կառավարության  կողմից  մշակվեց  կայուն  զարգացման  ծրագիր,որի առաջնահերթ գերակայությունն է մնում աղքատության դեմ պայքարը։
  Բնակչության  բարեկեցության  աճը,  աղքատության  հաղթահարումը  և  ծայրահեղ  աղքատության  վերացումը  կայուն  զարգացման  ծրագրի  հիմնական  նպատակներն  են։
   Ընդորում, դրա դեմ պայքարի  հիմնական միջոց է ընտրվում նպատակային սոցիալականքաղաքականությունը,  որի  շրջանակներում  ավելի  մեծ  տեղ  է  տրվում  սոցիալականաջակցության  և  կենսաթոշակների  ոլորտներին,  իսկ  զբաղվածությունը  դիտարկվումէ առանձին՝ որպես աղքատության հաղթահարման հիմնական ռազմավարություն։
 Սոցիալական աջակցության ոլորտում  ենթադրվում է  բնակչության աղքատ խավերի  կենսամակարդակի  բարձրացման,  երկրում  աղքատության  և  անհավասարության  հաղթահարման  նպատակով  տրամադրվող  ընտանեկան  նպաստների  համակարգի  հասցեականության  և  արդյունավետության  բարձրացում։
   Այստեղ  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  ծրագրում  շեշտադրվում  է  խոցելի  խմբերի՝  տնտեսականկյանքում  ինքնուրույն  ներգրավվելու  հանգամանքը՝  որպես  աղքատությունից  դուրսբերման  հնարավոր  միջոց։
   Հենց  այստեղ  առաջին  անգամ  ընդգծվում  է  հնարավորությունների տրամադրումը՝ որպես աղքատության հաղթահարման միջոց, և ոչ թե ուղղակի դրամական աջակցությունը։
  Առաջնահերթությունների ցանկում են նաև սոցիալական ծառայությունների տրամադրումը ինչպես առանձին, այնպես էլ փաթեթի տեսքով, այլընտրանքային ծառայությունների ընդլայնումը և այլն։
 Ծրագրի  շրջանակներում  նպատակ  է  դրվում  իրականացնել  կենսաթոշակայինբարեփոխում,  որն  իրականացվելու  են  կենսաթոշակային  բաշխողական  համակարգում պարամետրիկ փոփոխությունների և կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրման միջոցով։
  Բարեփոխումների շրջանակներում նախատեսվում է՝  Խստացնել կենսաթոշակի իրավունք տվող պայմանները,  Վերանայել անձին հաշմանդամ ճանաչելու մոդելը,  Կատարելագործել անձի կենսաթոշակային իրավունքների հաշվառման գործընթացը,  Տեղեկատվության  ինքնաշխատ  փոխանակման  համակարգերի  միջոցով  ապահովել սոցիալական ծառայությունների փաթեթի տրամադրումը,  Բարեփոխել արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակների համակարգը,  Ներդնել  արտադրության  վայրում  դժբախտ  դեպքերից  և  մասնագիտականհիվանդություններից պարտադիր ապահովագրության համակարգը։
 Զբաղվածության  ոլորտում  իրականացվող  քաղաքականությունը  ենթադրում  էզբաղվածության  ընդլայնում  այնպիսի  պայմաններով,  որ  նվազեցվի  աշխատող  աղքատների  թվաքանակը,  այսինքն՝  արժանավայել  զբաղվածության  ապահովում,  որըերաշխավորում է աշխատանքի վարձատրության բավարար մակարդակ, աշխատանքի պայմաններ և ֆորմալության աստիճան, ինչպես նաև նվազագույն կենսաթոշակային ապահովություն։
  Ոլորտում իրականացվող քաղաքականության երկու հիմնականուղղությունները  ձևակերպված  են  հետևյալ  կերպ՝  զբաղվածության  պաշտպանության և նվազագույն աշխատավարձի հավասարակշռված քաղաքականություններ։
 Վերոնշյալները  Կայուն  զարգացման  ծրագրում  առկա  նպատակադրումներն  էինսոցիալական պաշտպանության ոլորտում, որոնք, սակայն, իրականացվել են մասնակիորեն՝  պայմանավորված  համաշխարհային  ճգնաժամի  հետևանքներով։
   Պետք  էմիևնույն  ժամանակ  նշել,  որ  սոցիալական  պաշտպանության  գրեթե  բոլոր  ենթաոլորտներում  իրականացվում  են  բարեփոխումներ,  որոնք  հենց  կայուն  զարգացմանծրագրի արդյունքն են։
  Այս բոլոր բարեփոխումները կարելի է բնութագրել որպես անցում  պասիվ  քաղաքականությունից  ակտիվ  քաղաքականության,  ինչը  ենթադրում  էբոլոր  շահագրգիռ  օղակների  ներգրավում  և  արդյունքում  պետության  ռեսուրսներիավելի արդյունավետ տնօրինում։
  Այս անցումը նախանշում է այն, որ ինչպես ողջ աշխարհում, ՀՀ-ում ևս կենսամակարդակի ապահովման համար իրականացվող քայլերիշրջանակում  հիմնվում  ենք  անձի  հնարավորությունների  ընդլայնման,  մարդկայիններուժի բացահայտման ու օգտագործման վրա։
 Տաթևիկ ԿարապետյանԲԱՎԱՐԱՐ ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ՀՀ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ սոցիալական իրավունքներ, կենսամակարդակ, բավարար կենսամակարդակի իրավունք, սոցիալական քաղաքականություն։

Հոդվածի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  ՀՀ  Սահմանադրությամբ  ամրագրված  բավարար  կենսամակարդակի իրավունքի իրացման հնարավորությունները ՀՀ սոցիալական քաղաքականության համատեքստում։
  Ուսումնասիրվել են սոցիալական աջակցության, զբաղվածության և  կենսաթոշակային  ապահովության  ոլորտներում  նպատակների  և  գերակայությունների  ուղղվածությունը վերջին տարիների ընթացքում։
  Ուսումնասիրության արդյունքում պարզ է դարձել,  որ  ՀՀ-ում  անցում  է  կատարվում  պասիվ  սոցիալական  քաղաքականությունից  ակտիվ  քաղաքականության,  որտեղ  շեշտադրվում  են  մարդու  պոտենցիալի  բացահայտումն  ու  օգտագործումը, ինչպես նաև անձի հնարավորությունների ընդլայնումը։
  Սա նշանակում է, որ ՀՀ կողմից  նույնպես գիտակցվել է այն փաստը, որ բնակչությանը կարելի է ապահովել բավարար կենսամակարդակով, եթե հիմնվենք մարդկային զարգացման վրա։
