ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ԳՐԱՎՈՐ ՁԵՎԸ ԵՎ ՀԱՏՈՒՑԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄՓոխառության պայմանագիրը ամբողջ աշխարհում ամենատարածված ևամենահին  պայմանագրերից  է։
   Այն  գոյություն  է  ունեցել  դեռևս  հռոմեականիրավունքի դարաշրջանում mutuum անվանումով։
   Սկզբում  այս  պայմանագրիկնքման ձևը գործարքի բանավոր ձևներ՝ հատուկ արարողակարգով՝ «nexum»անվամբ1։
  «Nexum»-ը «mancipatio»-ի («manus»-ձեռք, «capio»-վերցնել)2 սեփականության իրավունքի փոխանցման ձև է։
  Հնում, երբ դեռ չէին ստեղծվել մետաղադրամները, այդ պայմանագիրը կնքվում էր պղնձի կտորներով, կշեռքովև առնվազն 5 վկաների ներկայությամբ։
  Libripens-ը՝ կշեռքը պահողը, վկաներիներկայությամբ հետևողականորեն կշռում էր պղնձի կտորները, որոնք հանձնվում էին պարտապանին։
  Այնուհետև, հանդիսավոր կերպով, հատուկ արարողակարգով  փոխատուն  հայտարարում  էր,  որ  փոխառուն  պարտավորվում  էրվճարել  որոշակի  քանակի  պղինձը,  իսկ  փոխառուն  երդվում  էր  վերադարձնելստացածը։
  Ավելի ուշ՝ մետաղադրամների ստեղծվելուց հետո «nexum»-ի պայմանագիրը կնքվում էր նույն արարողակարգով, միայն այն տարբերությամբ, որփոխանցվում էր մետաղադրամը։
 Ինչպես հռոմեական իրավունքում, այնպես էլ ժամանակակաից երկրներիմեծ մասի օրենսդրություններում, այդ թվում՝ Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքացիական  օրենսգրքում3  (այսուհետ՝  ՀՀ  քաղ.  օր.  կամ  Քաղաքացիական օրենսգիրք) փոխառության պայմանագրի կնքման ձևը առանձնահատուկկարգավորման է ենթարկվում։
  Դրա մասին են վկայում ՀՀ քաղ. օր.-ի 878-րդհոդվածը,  Ռուսաստանի  Դաշնության  քաղաքացիական  օրենսգրքի  808-րդհոդվածը,  Գերմանիայի  Դաշնային  Հանրապետության  քաղաքացիականօրենսգրքի  492-րդ  և  494-րդ  հոդվածները,  Ֆրանսիայի  Հանրապետությանքաղաքացիական  օրենսգրքի  1907-րդ  հոդվածը  և  այլն։
   Փոխառության  պայմանագրի որոշակի ձևով կնքելը նախատեսվում է պայմանագրի կնքված լինելը ապացուցելու համար, քանի որ այս պայմանագիրը հիմնականում դասվում1 Տե՛ս Новицкий И., Римское право, М., 2002, с. 133։
 2 Տե՛ս նույն տեղում, с. 72։
 3 Ընդունվել է 05.05.1998 թ., ուժի մեջ է մտել 01.01.1999 թ., Տե՛ս ՀՀՊՏ 1998.08.10/17(50)։
 է  ռեալ  պայմանագրերի  շարքին,  որոնք,  ինչպես  գիտենք,  կնքված  են  համարվում գույքի հանձման պահից, և պայմանագրի գրավոր ձևը ոչ այլ ինչ է, քանապացույց տվյալ գործողությունների կատարման և կողմերի միջև համաձայնության առկայության համար։
 Տարբեր  երկրների  օրենսդրություններ  տարբեր  կերպ  են  լուծել  պայմանագրի  ձևի  վերաբերյալ  հարցերը։
   Հիմնականում  այն  նախատեսված  է  կնքելգրավոր,  սակայն  այս  պահանջը  չպահպանելու  հետևանքները  տարբեր  ենտարբեր երկրներում։
 ՌԴ քաղաքացիական օրենսգրքի 808-րդ հոդվածի համաձայն՝ փոխառության  պայմանագիրը  քաղաքացիների միջև  պետք  է  կնքվի  գրավոր, եթե  գումարը  գերազանցում  է  նվազագույն  աշխատավարձի  տասնապատիկը։
   Ի  հավաստումն  փոխառության  պայմանագրի՝  կարող  են  ներկայացվել  փոխառոիկողմից  տրված  ստացականը  կամ  այլ  փաստաթուղթ։
   Ընդհանուր  և  հատուկմասի  համադրությունից  ելնելով՝  Ռուսաստանում  փոխառության  պայմանագրի գրավոր ձևը չպահպանելը կողմերին զրկում է, ի հավաստումն գործարքիև դրա պայմանների, վկաների ցուցմունքներ վկայակոչելու իրավունքից4։
 ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  878-րդ  հոդվածի  համապատասխան`  փոխառության  պայմանագիրը կնքվում է գրավոր։
  Պայմանագիրը համարվում է գրավոր կնքվածնաև այն դեպքում, երբ առկա է փոխառոի տված ստացականը կամ փոխատոիկողմից փոխառոին որոշակի դրամական գումար կամ որոշակի քանակի գույքտալը հավաստող այլ փաստաթուղթ։
  Իհարկե, այստեղ խոսքը միայն այն դեպքերի մասին է, երբ որոշակի դրամական գումար կամ որոշակի քանակի գույքըտալը հավաստող փաստաթղթերը և փոխառոի տված ստացականը տրվել ենփոխառությունը`  որպես  գործարք  տրամադրելու  նպատակով։
   Այսինքն`  ստացականը կամ այլ փաստաթուղթ կարող են հավաստել պայմանագրի կնքվածլինելը,  եթե  դրանում  ուղղակիորեն  նշվում  է,  որ  գումարը  փոխանցվել  է  կամգույքը հանձնվել է որպես փոխառություն։
  Դրա մասին է վկայում ՀՀ քաղ. օր.-ի878-րդ հոդվածի 2-րդ մասը, որում նշված է, որ վերոնշյալ փաստաթղթերը կարող են ներկայացվել ի հավաստումն փոխառության պայմանագրի։
  Միայն գումարի կամ գույքի փոխանցումը իրենից չի ենթադրում փոխառություն, քանի որիրականում  հնարավոր  է,  որ  այդ  գույքը  փոխանցվում  է  այլ  նպատակներով(օր. ՝ փոխառությունը հետ վերադարձնելու, գնված ապրանքը ստանալու)։
  ՀՀքաղ. օր.-ի 878-րդ հոդվածի համաձայն՝ փոխառության պայմանագրի գրավորձևը  չպահպանելը  հանգեցնում  է  դրա  անվավերության,  այդպիսի  պայմանա4 Տե՛ս БАРИНОВ Н. А., БЕВЗЮК Е. А., БЕЛЯЕВ М. А., БИРЮКОВА Т. А., БАРЫШЕВ С. А.,кодексу Российской Федерации. Часть вторая (постатейный) статья 808։
 գրերն  առոչինչ  են։
   Այստեղ,  մեր  կարծիքով,  օրենսգիրքը  ունի  էական  թերություն,  քանի  որ  փոխառության  պայմանագրի  գրավոր  ձևը  չպահպանելըչպետք է հանգեցնի դրա առոչնչության։
 Քաղաքացիական  օրենսգրքի  878-րդ  հոդվածը  չի  բխում  ռեալ  պայմանագրի բնույթից և իմաստից։
  ՀՀ-ում փոխառության պայմանագիրը ռեալ պայմանագիր է և կնքված է համարվում գույքը հանձնելու պահից։
  Սա ուղղակիորեն ամրագրված է Քաղաքացիական օրենսգրքի 877-րդ հոդվածում։
  Ի վերջո,ռեալ  պայմանագրի  տարբերությունը  կոնսենսոալ  պայմանագրից  դրանց  կնքման պահի և ձևի մեջ է։
  Կոնսենսոալ պայմանագրերը կնքված են համարվումհամաձայնություն  ձեռք  բերելու  պահից։
   Ակնհայտ  է,  որ  համաձայնությունձեռք  է  բերվում  պայմանագրի միջոցով,  և  հենց այդպիսի  պայմանագրի միջոցով նրանց մեջ կարող են ծագել իրավունքներ և պարտականություններ։
  Ռեալ  պայմանագրերը  կնքված  են  համարվում  գույքը  փոխանցելու  պահից,  այսինքն՝  այդ  պահից  կողմերի  համար  ծագում  են  իրավունքներ  և  պարտականություններ։
   Իր  բնույթից  ելնելով՝  ռեալ  պայմանագիրը  պետք  է  ավելի  քիչձևական  սահմանափակումներ  ունենա։
   Փոխառության  պայմանագրի  դեպքում այն պետք է կնքված համարվի՝ անկախ նրանից՝ կազմվել է գրավոր պայմանագիր, թե ոչ։
  Իսկ ՀՀ-ում փոխառության պայմանագրի՝ որպես ռեալ պայմանագրի  գործողությունը  կախածության  մեջ  է  դրվել  պայմանագրի  գրավորձևի առկայությունից։
 Քաղաքացիական  օրենսգրքի  878-րդ  հոդվածը  հակասում  է  նաև  հենցփոխառության  էությանը։
   Քաղաքացիական  օրենսգրքի  877-րդ  հոդվածի  համաձայն՝ փոխառուն գույք կամ դրամ է հանձնում փոխատոի սեփականությանը,  իսկ  փոխառուն  պարտավորվում  է  վերադարձնել  նույն  քանակությամբ,նույն տեսակի և նույն որակի գույք կամ նույն գումարի դրամ։
  Այսինքն՝ գույքըկամ  դրամը  հանձնելուց  հետո  փոխառուն  իրական  հնարավորություն  է  ունենում  դրանք  փաստացի  տիրապետելու,  տնօրինելու,  օգտագործելու,  դրանքծառայեցնելու իր նպատակին։
  Տրամաբանական է, որ փոխառության պայմանագիրը կնքվում է փոխառուի առաջարկով և նրա նպատակները կատարելուհամար, և այն դեպքում, երբ գործարքը փաստացիորեն կատարվել է, փոխառուն հասել է իր նպատակին, պայմանագիրը առոչինչ համարելը իմաստազրկվում  է,  քանի  որ  Քաղաքացիական  օրենսգրքի  304-րդ  հոդվածի  համաձայն՝գործարքի անվավերության դեպքում կողմերից յուրաքանչյուրը պարտավոր էմյուս  կողմին  վերադարձնել  գործարքով  ամբողջ  ստացածը,  իսկ  877-րդ  հոդվածը պարտավորություն է դնում փոխառոի վրա վերադարձնելու նույն քանակի և որակի գույք։
  Փոխառության պայմանագրի առարկա կարող է լինել միայնդրամը  կամ  տեսակային  հատկանիշով  որոշվող  գույքը,  այդ  իսկ  պատճառով«վերադարձնել  գործարքով  ամբողջ  ստացածը»  և  «վերադարձնել  միևնույնգումարի  դրամ  կամ  փոխատոից  ստացված  գույքին  հավասար  քանակի  ևնույն  տեսակի  ու  որակի  գույք»  արտահայտությունների  միջև  առկա  տարբերությունը  ուշադրության  արժանի  չէ։
   Վերոնշյալ  երկու  դեպքերում  էլ  փոխառուն կամ անվավեր գործարքի կողմը պարտավոր է հետ վերադարձնել ստացած  գույքը  կամ  դրամը,  այսինքն՝  փոխառության  պայմանագիրը,  անկախգրավոր ձևով ամրագրված լինելուց, փաստացիորեն կատարվում է, և, ինչպեսնշեցինք, իմաստ չունի կատարված գործարքը առոչինիչ համարել, մանավանդ,երբ  կողմերը  ընդունում  են  գործարքի`  որպես  փոխառություն կատարված  լինելը։
 Փոխառության  պայմանագրի  գրավոր  ձևը  ոչ  այլ  ինչ  է,  քան  ապացույցպայմանագրի  պայմանների  և  կնքված  լինելու  վերաբերյալ։
   «Փոխառությանպայմանագրի գրավոր ձևը անհրաժեշտ է ապացուցման այլ, ոչ թե փոխառության  պայմանագրի  գործողության  համար,  որը  կարող  է  կնքվել  շատ  ավելիշուտ, քան դրան գրավոր ձև հաղորդելը, իսկ հենց փոխառության պայմանագիրը կնքվում է գումար կամ այլ տեսականիշով որոշվող գույք փոխատոից փոխառոին փոխանցելով5»,- նշել է Գ. Ֆ. Շերշենևիչը։
  Նշված հարցի շուրջ իր հեղինակավոր  կարծիքն  է  արտահայտել  Դ.  Ի.  Մեյերը.  «Անշուշտ,  իրավականկյանքում  կան  բազմաթիվ  փոխառություններ,  որոնք  հավաստվում  են  ոչ  թեգրավոր  պայմանագրերով,  այլ  ստացականներով  կամ  այլ  փաստաթղթերով։
 Բայց  ստացականները  կամ  այլ  փաստաթղթերը  միայն  ապացույց  են  պայմանագրի  կնքման  համար,  այլ  ոչ  թե  պայմանագրի  գրավոր  ձև։
   Նույնիսկ  շատդեպքերում  փոխառությունը  կատարվում  է  բանավոր,  առանց  որևէ  գրավորձևի. մեկ կողմը որպես փոխառություն գումար կամ տեսականիշով որոշվող իրէ վերցնում մյուս կողմից, իսկ պայմանագրից որևէ հետք չի մնում։
  Բայց, այդուհանդերձ,  եթե  պայմանագրի  կնքված  լինելը  ապացուցվում  է  փոխառուի  անձնական  ցուցմունքներով,  ապա  նրա  վրա  պետք  է  պարտավորություն  դրվիբավարարելու  փոխատուի  պահանջները։
   Դատարանն  իրավունք  չունի  հայցըճանաչելու անհիմն միայն այն պատճառով, որ հայցվորի պահանջները չեն հավաստվում գրավոր պայմանագրով…։
  Այս ամենը հանգեցնում է այն եզրակացության, որ փոխառության պայմանագրի գրավոր ձևը փոխառության պայմանագրի  պարտադիր  բաղկացուցիչ  մաս  չի  հանդիսանում,  այլ  փոխառությանպայմանագիրը առկա է որպես ինքնուրույն երևույթ, բայց սահմանվում է գրավոր ձևով6»։
 Միաժամանակ  պետք  է  նշել,  որ  առկա  կարգավորումներով  փոխառության պայմանագրի գրավոր ձևը չպահպանելու դեպքում փոխատուն իր տվածգույքը  կամ  դրամը  հետ  կարող  է  պահանջել  միայն  անհիմն  հարստացմամբ5 Տե՛ս Шершеневич Г.Ф., Курс русского гражданского права., с. 485։
 6 Տե՛ս Мейер Д. И., Русское гражданское право, с. 604։
 ուրիշի հաշվին ձեռք բերած կամ խնայած գույքը հետ վերադարձնելու հիմքով։
 ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  1093-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  61-րդ  գլխի  (անհիմն հարստացման հետևանքով ծագած պարտավորությունները) կանոններըենթակա  են կիրառման  նաև  անվավեր  գործարքով  կատարվածը  վերադարձնելու պահանջների նկատմամբ։
  Իսկ նույն գլխի համաձայն՝ ուրիշի հաշվին անհիմն գույք ստացողը պետք է տուժողին հետ վերադարձնի կամ հատուցի նաևայն բոլոր եկամուտները, որ նա ստացել է կամ կարող էր ստանալ այդ գույքիցսկսած այն օրվանից, երբ իմացել է կամ պետք է իմանար հարստացման անհիմն լինելու մասին (ՀՀ քաղ. օր. 1097-րդ հոդված, 1-ին մաս), իսկ դրամականգումարի դեպքում դրա վրա ենթակա են հավելագրման ուրիշի դրամական միջոցներն  օգտագործելու  համար  ՀՀ  քաղ.  օր.  411-րդ  հոդվածով  սահմանվածտոկոսները՝ սկսած  այն  օրվանից,  երբ  իմացել  է  կամ  պետք  է իմանար  հարստացման  անհիմն  լինելու  մասին  (ՀՀ  քաղ.  օր.  1097-րդ  հոդված,  2-րդ  մաս)։
 Ստացվում  է  մի  իրավիճակ,  երբ  բանավոր  կնքված,  անտոկոս  տրամադրվածփոխառության  դեպքում  փոխատուն  կարող  է  անհիմն  հարստացման  հիմքովեկամուտներ  ու  տոկոսներ  պահանջել  փոխառոից,  ինչը  փոխառոի  իրավունքների  ոտնահարում  է,  նրա  սահմանադրությամբ  պաշտպանվող  սեփականության իրավունքի կոպիտ խախտում է։
  ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը թիվ 3-33/ՎԴքաղաքացիական  գործում7  նշում  է.  «411-րդ  հոդվածով  նախատեսված  տոկոսների  վճարման  պարտավորությունը  ոչ  թե  գործարքի  անվավերությանհետևանք  է,  այլ  անվավերության  հետևանքի  չկատարման,  այսինքն՝  պայմանագրով  վճարված  գումարի  չվերադարձման  արդյունքում  առաջացած  պարտավորություն։
   Հետևաբար  բանկային  տոկոսները  պետք  է  հաշվարկվեն  գումարի  վերադարձման  պարտավորության  ծագման  պահից»։
   ՀՀ  քաղ.  օր.-ի878-րդ հոդվածում նշված է, որ փոխառության պայմանագրի ձևը չպահպանելու դեպքում այն առոչինչ է, իսկ նույն օրենսգրքի 304-րդ հոդվածի համաձայն՝առոչինչ  պայմանագրերը  անվավեր  են՝  անկախ  դատարանի  կողմից  այն  այդպիսին  ճանաչելուց,  այսինքն՝  կնքման  պահից։
   Հետևաբար  411-րդ  հոդվածիտոկոսները  հաշվարկվում  են  գումարը  փոխառոին  տրամադրելու  օրվանից,քանի որ այն ի սկզբանե առոչինչ է համարվում։
 Փոխառության  պայմանագրի  գրավոր  ձևը  չպահպանելը  չպետք  է  հանգեցնի  դրա  առոչնչությանը,  որպեսզի  կողմին  հնարավորություն  տրվի  ապացուցելու  փոխառության  պայմանագրի  կնքված  և  (կամ)  կատարված  լինելը։
 Հաշվի առնելով այս ամենը և չցանկանալով նսեմացնել գրավոր պայմանագրիդերը՝  ցանկանում  ենք  նշել,  որ  փոխառության  պայմանագրի  համար  լավագույն ապացույց կարող է ծառայել միայն գրավոր կնքված պայմանագիրը կամ7 Տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի որոշումների ժողովածու, 2007 թ., էջ 7,http։
 //www.court.am/files/news/582_am.pdfայլ փաստաթուղթ։
  Բարդություններից խուսափելու համար անհրաժեշտ է, որփոխառության պայմանագիրը կնքվի գրավոր, բայց եթե այն չի կնքվել գրավորիմաստ չկա փոխատոի համար ստեղծել այլ բարդություններ իր տված գումարը  հետ  վերադարձնելու  հարցում։
   Ի  վերջո,  որպես  բացասական  հետևանք,փոխառության  պայմանագրի  կնքված  լինելը  ապացուցելը  արդեն  դրված  էնրա վրա։
 Առաջարկում ենք, որ ՀՀ քաղ. օր.-ի 878-րդ հոդվածից հանվի 3-րդ կետըև ունենա հետևյալ տեսքը. «1. Փոխառության պայմանագիրը կնքվում է գրավոր։
  2. Ի հավաստումն փոխառության պայմանագրի և դրա պայմանների` կարող  է  ներկայացվել  փոխառոի  տված  ստացականը  կամ  փոխատոի  կողմիցփոխառոին  որոշակի  դրամական  գումար  կամ  որոշակի  քանակի  գույք  տալըհավաստող այլ փաստաթուղթ»։
 Այս դեպքում գրավոր ձևը կհամարվի փոխառության պայմանագրի ձև, ևայն չպահպանելու դեպքում կգործի Քաղաքացիական օրենսգրքի 298-րդ հոդվածի 1-ին կետի դրույթը՝ կողմերը վեճի դեպքում զրկվում են ի հաստատումնգործարքի  ու  նրա  պայմանների`  վկաների  ցուցմունքներ  վկայակոչելու  իրավունքից,  չեն  զրկվում  գրավոր  և  այլ  ապացույցներ  ներկայացնելու  իրավունքից։
 Փոխառության պայմանագրի գրավոր ձևը պահպանելու հարցի հետ անմիջականորեն կապված է նաև փոխառության գումարից տոկոսներ ստանալուփոխատոի  իրավունքը  կամ  պայմանագրի  անտոկոս  լինելը  պայմանագրումամրագրելը։
  ՀՀ քաղ. օր.-ի 879-րդ հոդվածը8 նվիրված է փոխառության պայմանագրի տոկոսներին։
  Համաձայն այդ հոդվածի՝ փոխատուն իրավունք ունիփոխառության գումարից տոկոսներ ստանալու փոխառուից, եթե այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրով։
  Այսինքն՝ փոխառության պայմանագրից տոկոսստանալը  փոխատոի  իրավունքն  է,  և  հետևում  է,  որ  փոխատուն  կարող  էչօգտվել իր այդ իրավունքից։
  Այստեղ գործ ունենք փոխառության պայմանագրի հատուցելի և անհատույց բնույթի հետ։
  ՀՀ քաղ. օր.-ի 879-րդ հոդվածի 1ին մասում իրավացիորեն սահմանվում է փոխատուի այդ իրավունքից օգտվելու,  իրավունքն  իրացնելու  կարգ՝  նշելով,  որ  պայմանագրում  հստակորենպետք  է  սահմանվեն  տոկոսների  չափը  և  հաշվարկման  կարգը։
   Վերոգրյալից8 Կարծում ենք ՀՀ քաղ. օր.-ի 879-րդ հոդվածի 1-ին նախադասությունը անհաջող ձևակերպումունի  և  կարող  է  տարընթերցումների  տեղիք  տալ։
   Առաջին  հայացքից  կարելի  է  հասկանալ,  թեփոխառության բոլոր պայմանագրերով փոխառուն իրավունք ունի տոկոսներ ստանալու՝ անկախայդպիսի պայման ամրագրելուց։
  Սակայն այս նախադասությունը օրենսդիրը ամրագրել է որպեսընդհանուր  նորմ։
   Կարծում  ենք,  որ  տվյալ  նախադասությունը  պետք  է  ձևակերպել  հետևյալկերպ. «Փոխատուն իրավունք ունի փոխառության գումարից տոկոսներ ստանալու փոխառուիցփոխառության պայմանագրով նախատեսված լինելու դեպքում»։
 բխում է, որ առանց նշված կարգը պահպանելու անձը իրավունք չունի տոկոսներ ստանալու։
  Ավելին՝ ՀՀ քաղ. օր.-ի 448-րդ հոդվածի համաձայն՝ պայմանագիրը կնքված է համարվում, եթե կողմերի միջև էական պայմանների շուրջ համաձայնություն  է  ձեռք  բերվել  օրենքով  սահմանված  կարգով։
   Նույն  հոդվածիհամաձայն՝ էական են համարվում նաև պայմանագրի տվյալ տեսակի համարանհրաժեշտ  պայմանները։
   ՀՀ  քաղ.  օր.-ի 879-րդ  հոդվածից  բխում  է,  որ  հատուցելի փոխառության պայմանագրի համար էական պայման են համարվումտոկոսների չափը և հաշվարկման կարգը, և դրա շուրջ կողմերը պետք է համաձայնություն  ձեռք  բերեն,  հակառակ  դեպքում  պայմանագիրը  կհամարվիչկնքված։
  ՀՀ քաղ. օր.-ի 879-րդ հոդվածի 3-րդ մասը ամրագրում է երկու դեպք, երբփոխառության պայմանագիրը ենթադրվում է անտոկոս, եթե դրանում ուղղակիորեն այլ բան նախատեսված չէ. քաղաքացիների միջև փոխառության պայմանագիրը  կնքված  է  նվազագույն  աշխատավարձի  հիսնապատիկը  չգերազանցող գումարով, և այն կապված չէ կողմերից որևէ մեկի ձեռնարկատիրական գործունեության հետ. փոխառոին պայմանագրով հանձնվել է ոչ թե դրամ,այլ տեսակային հատկանիշներով որոշվող այլ գույք։
 Ի  տարբերություն  2-րդ  կետի՝  առաջին  կետում  ամեն  ինչ  չէ,  որ  միանգամայն պարզ է։
  1-ին կետի համաձայն, որպեսզի պայմանագիրը ենթադրվի անտոկոս, այն պետք է կնքված լինի քաղաքացիների՝ ֆիզիկական անձանց միջև,այսինքն՝ իրավաբանական անձանց կամ նրանց և քաղաքացիների միջև կնքված պայմանագրերը ենթադրվում են տոկոսով, եթե այլ բան նախատեսված չէպայմանագրով։
   Բայց  քաղաքացիների  մեջ  կնքված  բոլոր  պայմանագրերը  չէ,որ  ենթադրվում  են  անտոկոս։
   Քաղաքացիների  մասին  պայմանից  բացի՝ 1-ինկետում սահմանվել են երկու միաժամանակ գործող պայմաններ, որոնց միաժամանակյա  առկայության  դեպքում  պայմանագիրը  կենթադրվի  անտոկոս։
 Դրանք են՝ պայմանագիրը կնքվել է 50.000 դրամը չգերազանցող գումարով, ևայն  կապված  չէ  կողմերից  որևէ  մեկի  ձեռնարկատիրական  գործունեությանհետ։
   Այս  պայմաններից  որևէ  մեկի  բացակայության  դեպքում  պայմանագիրըկենթադրվի  տոկոսով։
   Այսինքն՝  այս  պայմանների  բացակայության  դեպքումպայմանագրում  տոկոսների  մասին  հարցին  չանդրադառնալու  դեպքում  պայմանագիրը կհամարվի չկնքված, քանի որ էական պայմանի շուրջ համաձայնություն ձեռք չի բերվել։
  Մեր կարծիքով՝ օրենսգիրքը այստեղ ունի թերություն։
 Քաղաքացիական  օրենսգրքի  879-րդ  հոդվածը  հակասում  է  878-րդ  հոդվածի 2-րդ մասին։
  Տոկոսների չափի ու հաշվարկման կարգի և պայմանագրիձևի վերաբերյալ հարցի մեջ գոյություն ունեցող կապը ավելի արտահայտիչ էերևում այն դեպքում, երբ սույն աշխատությամբ, մեր առաջարկության համաձայն, փոխառության պայմանագիրը կնքվել է բանավոր, և այն, ՀՀ քաղ. օր.-ի879-րդ  հոդվածի  համաձայն,  չի  ենթադրվում  անտոկոս։
   Պարզ  է,  որ  տվյալդեպքերում տոկոսների մասին պայմանը գրավոր չի ամրագրվի, և պայմանագիրը կհամարվի չկնքված։
  Նույն իրավիճակն է ստեղծվում նաև ստացականովհավաստված  փոխառության  պայմանագրի  դեպքում։
   Ինչպես  գիտենք,  ստացականը հավաստում է, որ փոխառուն որպես փոխառություն ստացել է ինչ-որքանակությամբ  գույք  կամ  գումար,  և  դրանում  տոկոսների  մասին  խոսք  չիգնում։
   Ստացականը  պարտապանի  կողմից  ի  հավաստումն  պարտավորության  տրված  պարտքային  փաստաթուղթ  է,  որով  պարտապանը  ընդունում  էիր  պարտքը  պարտատիրոջ  հանդեպ։
   Ստացական  տալը  պարտավոր  անձիկողմից պարտքի ճանաչումը վկայող գործողություն է, որի առկայության պայմաններում էական է ոչ թե այն հանգամանքը, թե այդպիսի գործողությունն ու՞մ ներկայությամբ, կամ թե որտե՞ղ է կատարվել, այլ այն փաստը, որ պարտապանը ընդունել է (ճանաչել է) իր պարտքը պարտատիրոջ հանդեպ9։
  Այսինքն՝առկա  իրավակարգավորումով  նսեմացվում  է ստացականի  և  այլ  փաստաթղթերի դերը, որով կհավաստվեն գույքի կամ գումարի փոխանցումը փոխառոին։
 Քանի որ դրանցով կարող են կնքվել միայն քաղաքացիների միջև 50.000 դրամը  չգերազանցող  և  կողմերից  որևէ  մեկի  ձեռնարկատիրական  գործունեության  հետ  չկապված  փոխառության  պայմանագրերը,  և  երբ  փոխառոինհանձնվել է տեսականիշով որոշվող գույք։
  Ընդունում ենք, որ բանավոր ձևով,ստացականով և գույքը կամ դրամը փոխառոին փոխանցելը հավաստող փաստաթղթերով  պետք  է  կնքվեն  անհատույց  փոխառության  պայմանագրերը,բայց չպետք է նեղացնել այդպիսի պայմանագրերի շրջանակը՝ ելնելով սուբյեկտային  կազմից,  պայմանագրի  առարկայից,  և  չպետք  է  պայմանագիրը  չկնքված համարվի տոկոսի չափի և հաշվարկման կարգի մասին պայմանի բացակայության դեպքում։
 Այսպիսի  իրավակարգավորումը  չի  բխում  պայմանագրի  ազատությանսկզբունքից։
  Այս սկզբունքի էությունն այն է, որ կողմերը կարող են ինքնուրույնորոշել ինչպես պայմանագրի պայմանները, այնպես էլ պայմանագիր կնքել, չկնքելու  հարցը։
   Այս  դեպքում  պետք  է  համադրել  փոխառության  պայմանագրիցտոկոսներ  ստանալու  փոխատոի  իրավունքը  փոխառության  պայմանագիրըկնքելու՝ կողմերի իրավունքի հետ, և ակնհայտ է դառնում, որ ՀՀ քաղաքացիական  օրենսգրքի  879-րդ  հոդվածը  որոշ  մասով  հակասության  մեջ  է  մտնումպայմանագրի ազատության էության հետ։
 Այսպես՝ ՀՀ քաղ. օր.-ի 879-րդ հոդվածի համաձայն՝ օրենսդիրը ընդունումէ  փոխառության  պայմանագրի  հատուցելի  լինելու  կանխավարկած՝  ելնելովպայմանագրերի սուբյեկտային կազմից և առարկաներից, և սրանով կողմերի9  Տե՛ս  Թորոսյան  Գ.  Գ.,  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  գործնական  մեկնաբանություններ,2013, էջ 845։
 վրա  պարտականություն  է  դնում  անդրադառնալու  պայմանագրի  տոկոսներիվերաբերյալ հարցին և նշում կատարելու պայմանագրում։
  Եվ քանի որ չանդրադառնալը  հանգեցնում  է  պայմանագրի  չկնքվածությանը,  այն  հակասում  էփոխառության  պայմանագիր  կնքելու  անձի  իրավունքին՝  դրանով  իսկ  հակասելով պայմանագրի ազատության էությանը։
  Ընդունում ենք, որ պայմանագրիազատության  սկզբունքը  բացարձակ  չէ  և  պետք  է  համապատասխանի  օրենքին, բայց միաժամանակ պնդում ենք, որ այն պետք է ելնի կողմերի շահերից։
 Փոխառության  պայմանագիրը  կրում  է  ֆիդուցիար  բնույթ,  և  կողմերը  շատդեպքերում  չեն  անդրադառնում  հատուցելիության  վերաբերյալ  հարցին,  ունրանց միջև կնքվում է փոխառության պայմանագիր։
  Եթե այդ պայմանագիրըչի մտնում ՀՀ քաղ. օր.-ի 879-րդ հոդվածի 3-րդ մասում նշված դեպքերի մեջ,ապա այդ պայմանագիրը համարվում է չկնքված և այդ հարաբերություններիվրա պետք է անհարկի տարածվի անհիմն հարստացման ինստիտուտը։
 Փոխառության  պայմանագրի  հատուցելիության մասին  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքին  նման  է  ՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգիրքը՝  ի  դեմս  809-րդհոդվածով, բայց այստեղ այս խնդրին լուծում տրված է։
  Վերոհիշյալ հոդվածի3-րդ  մասում  նույնությամբ  ամրագրված  է  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի879-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի  դրույթը։
   Սակայն  ՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգրքի 809-րդ  հոդվածի 1-ին  մասի  համաձայն՝  եթե  փոխառության  պայմանագրում  տոկոսի  հաշվարկման  կարգ  կամ  չափ  սահմանված  չէ,  ապա  այն  հաշվարկվում  է  փոխատոի  բնակության  կամ  գտնվելու  վայրի  բանկային  տոկոսիհաշվարկային  դրույքաչափով։
   Այսինքն՝  այստեղ  անգամ  հատուցելի  պայմանագրի  դեպքում,  եթե  չեն  նախատեսում  տոկոսների  չափը  կամ  հաշվարկմանկարգը,  ապա  պայմանագիրը  շարունակում  է  գործել,  քանի  որ  օրենսգիրքըսահմանել է հաշվարկման դիսպոզիտիվ կարգ։
 Ինչպես երևաց, ՀՀ-ում այս հարցը լուծված չէ, և մենք այս հարցի լուծումըտեսնում  ենք  հետևյալ  կերպ.  փոխառության  պայմանագիրը  օրենսգրքովպետք  է  դիտարկել  որպես  անհատույց  պայմանագիր,  քանի  դեռ  կողմերը  այլբան չեն նախատեսել պայմանագրով։
  Այս տարբերակով ստացականները, փոխառոին  գույքի  կամ  դրամի  փոխանցումը  հավաստող  այլ  փաստաթղթերը,բանավոր կնքված պայմանագրերը կգործեն բոլոր դեպքերում, մինչև կողմերըչնախատեսեն  փոխառության  հատուցելի  պայմանագիր,  իսկ  նախատեսելուդեպքում պետք է գրավոր ամրագրեն տոկոսների չափը և հաշվարկման կարգը։
  Այսպես իրավաչափ և արդարացված կլինի տոկոսների չափը և հաշվարկման կարգը պայմանագրում ամրագրելու պարտականությունը դնել այն անձիվրա, որը կամենում է կնքել հատուցելի փոխառության պայմանագիր։
 Այսպիսով՝ առաջարկում ենքմ որ ՀՀ քաղ. օր.-ի 879-րդ հոդվածը ունենահետևյալ տեսքը.«1. Փոխատուն իրավունք ունի փոխառության գումարից տոկոսներ ստանալ  փոխառոից  փոխառության  պայմանագրով  նախատեսված  լինելու  դեպքում։
   Հատուցելի  փոխառության  պայմանագրում  հստակորեն  պետք  է  սահմանվեն  տոկոսների  չափը  և  հաշվարկման  կարգը։
   Փոխառության  պայմանագրի  կնքման  պահին  տոկոսների  չափը  չի  կարող  գերազանցել  ՀայաստանիՀանրապետության կենտրոնական բանկի սահմանած բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի կրկնապատիկը։
 2. Տոկոսները վճարվում են յուրաքանչյուր ամիս, եթե այլ բան նախատեսված չէ փոխառության պայմանագրով։
 3.  Փոխառության  պայմանագիրը  ենթադրվում  է  անտոկոս  դրանում  ուղղակիորեն այլ բան նախատեսված չլինելու դեպքում»։
 Սեյրան ՍահակյանՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ԳՐԱՎՈՐ ՁԵՎԸ ԵՎ ՀԱՏՈՒՑԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր՝ «nexum», «mancipatio», փոխառության պայմանագրի ձև, գրավոր պայմանագիր, ստացական, ռեալ պայմանագիր, փոխառություն, անհիմն հարստացում ։

Նշված  աշխատությունում  ուսումնասիրվել  են  փոխառության  պայմանագրի  գրավոր  ձևը չպահպանելու հետևանքները ՀՀ-ում, փոխառության պայմանագրում տոկոսների չափն  ու  հաշվարկման  կարգն  ամրագրելու  հիմնախնդիրը,  փոխառության  պայմանագրի  հատուցելի  կամ  անհատույց  լինելու  կանխավարկածը  օրենսգրքում,  տարբեր  տեսաբանների  մոտեցումները։
   Անդրադարձ  է  կատարվել  փոխառության  պայմանագրի  գրավոր  ձևը  չպահպանելու դեպքում անհիմն հարստացման ինստիտուտի կիրառման հետևանքներին։
  Փորձ է  արվել հիմնավորելու, որ փոխառության պայմանագրի գրավոր ձևը չպահպանելը չպետք է  հանգեցնի  պայմանագրի  անվավերությանը,  և,  որ  պայմանագիրը  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքով պետք է համարվի անտոկոս, քանի դեռ կողմերն այլ բան չեն նախատեսել պայմանագրով։
  Նշված ուսումնասիրությամբ նպատակ ենք հետապնդում վեր հանելու ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում առկա թերությունները։
