ԴԱՏԱԿԱՆ ԽՈՍՈՒՅԹԻ ՀՆՉԵՐԱՆԳԱՅԻՆ ՄԻ ՔԱՆԻԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆերազդման գործառույթը խոսքի կարևոր հատկանիշներից մեկն է։
   Արտահայտիչ, հարուստ, սեղմ ու ճշգրիտ ճառն առավել տպավորիչ է ու ազդեցիկ։
  Դատականհռետորը պետք է կարողանա տիրապետել ձայնին ու դրա ելևէջմանը, ունենա ճիշտ,հստակ և արտահայտիչ առոգանություն, այլ կերպ ասած` տիրապետի խոսքի տեխնիկային։
  «Խոսքի տեխնիկան ուժեղ, հնչեղ ձայնի, հստակ առոգանության, ճիշտ ևարտահայտիչ ինտոնացիայի համադրությունն է» [1]։
 Բանավոր  խոսքի  կարևորագույն  տարրերից  է  հնչերանգը։
   Այն  համարվում  է խոսքի  օբյեկտիվ  հատկանիշներից  մեկը  [2]։
   «Հնչերանգը  կենդանի  լեզվի  հնչյունական համակարգի վրա հենվող, բայց նրանից բարձր կանգնած արտասանականտարրերի ամբողջությունն է, որն ընդգրկում է ձայնի բարձրացումներն ու իջեցումները(մեղեդի),  նրա  ուժգնացումներն  ու  թուլացումները,  այսինքն`  տարբեր  տեսակի  շեշտերը, որոնց թվում նաև` տրամաբանական շեշտը, խոսքի ընթացքի արագացումներնու  դանդաղեցումները  (տեմպ),  նրա  արտահայտչական  երանգավորումները  (տոն)»[3]։
  Մասնագիտական գրականության մեջ նշվում է, որ հնչերանգը բարդ երևույթ է`կապված փոխադարձաբար միմյանց լրացնող տարրերից։
  «Հնչերանգը հաղորդակցային երևույթ է և քերականորեն չի նշույթավորվում. այն  արտահայտվում է ձայնայինտարբեր ելևէջումներով ու դադարով» [4]։
  Ռ. Իշխանյանը հնչերանգի բաղադրիչներ է համարում մեծ կամ փոքր դադարները, երկարացումը, տարբեր շեշտերը [5]։
  Յու. Ավետիսյանը նշում է, որ հնչերանգն«ունի իր դրսևորման կոնկրետ ձևերը` արտասանական ավելի փոքր տարրերը` ձայնիտոնը,  տեմպը  կամ  արագությունը,  ելևէջումը,  դադարը  ևն»  [2]։
   Մ.  Ասատրյանըհնչերանգի էական, շարահյուսական արժեք ունեցող տարրեր է համարում դադարները, մեղեդին և տարբեր շեշտերը` կարևորելով հատկապես տրամաբանական շեշտը [2]։
 Այստեղ անդրադարձել ենք դատական խոսույթի մասնակիցների ձայնի տոնին,խոսքի  տեմպին,  ելևէջմանը,  դադարներին  և  տրամաբանական  շեշտին։
   Այս  բաղադրիչներից  յուրաքանչյուրի  ճիշտ  կիրառումը  նպաստում  է  խոսքի  հնչյունականհարստությանը,  խոսքն առավել արտահայտիչ, համոզիչ ու հուզական դարձնելուն։
 Ձայնի տոնը հնչերանգի դրսևորման ձևերից մեկն է։
  Այն կարող է լինել բարձր ևցածր։
  Ձայնը նախևառաջ պետք է լինի լսելի։
  Դատական նիստերի դահլիճում հնչողճառը  պետք  է  արտասանվի  այնպիսի  տոնով,  որը  թույլ  կտա  ունկնդիրներինհասկանալ յուրաքանչյուր բառը։
  Ձայնի տոնը պետք է համապատասխանի ասելիքիբովանդակությանը։
   «Սխալ  ընտրված  տոնը  կարող  է  կործանել  ամբողջ  ճառը  կամփչացնել նրա առանձին մասերը» [6]։
 Խոսքի հնչյունական հարստությունն ու բազմազանությունն ապահովող կարևորգործոններից է ձայնի տոնի փոփոխումը։
  Միատոն ձայնը ձանձրալի է, թուլացնում էլսարանի ուշադրությունը, չի ընդգծում հիմնական, կարևոր միտքն ու ասելիքը։
  Ճառողը  պետք  է  կարողանա  իրավիճակին  համապատասխան  փոխել  ձայնի  տոնը,իջեցնել կամ բարձրացնել այն։
  Խոսքի կարևոր հատվածները պետք է արտաբերվենհամեմատաբար բարձր ձայնով և դանդաղ։
 Պաշտպանների ձայնի տոնը, կախված հաղորդակցման իրավիճակից և խոսքիբովանդակությունից,  պարբերաբար  փոփոխվում  է։
   Սա  հնչյունական  տեսակետիցհարըստացնում է խոսքը, այն դարձնում առավել հետաքրքիր։
 Խոսքի տեմպը ևս հնչերանգի կարևոր տարրերից մեկն է։
  Դատական հռետորըպետք է հետևի իր խոսքի արագությանը, այն հարմարեցնի ասելիքի բովանդակությանն  ու  հանգամանքներին։
   Խոսքի  տեմպը  մեծապես  կախված  է  նաև  խոսողիհուզական վիճակից և նյութից։
  Որպես խոսքի միջին արագություն` մասնագիտականգրականության մեջ նշվում է րոպեում 120-140 բառը [2]։
  Ն. Իվակինան որպես  լավագույն տեմպ նշում է րոպեում 120 բառը` ավելացնելով, որ եթե խոսքի ընթացքում այս տեմպը  չի  փոխվում,  խոսքը  դժվարությամբ  է  ընկալվում,  քանի  որ  հնարավոր  չէտարբեր նյութերի մասին խոսել միևնույն արագությամբ [1]։
 Պ.  Սերգեյիչը  հարց  է  տալիս`  ո՞ր  ճառն  է  ավելի  լավ,  արա՞գ,  թե՞  դանդաղ,բա՞րձր, թե՞ ցածր, և ինքն էլ պատասխանում է. «Ո'չ մեկը, ո'չ մյուսը. լավն են  միայնարտասանության բնական, սովորական արագությունը, այսինքն` այնպիսի արագությունը, որը համապատասխանում է խոսքի բովանդակությանը, և ձայնի բնական լարվածությունը» [6]։
  «Պարո'ն մեղադրող, մի փոքր ավելի դանդաղ և բարձր, որ ընկալելիլինի բոլորին»,- լսում ենք դատավորի դիտողությունը` ուղղված մեղադրական եզրակացությունն ընթերցող դատախազին։
 Հետաքրքիր է, որ նկատողությանը նախորդած վերջին մեկ րոպեի ընթացքումմեղադրողը ընթերցում էր րոպեում 106 բառ, որը խոսքի միջին համարվող արագությունից դանդաղ է։
  Հետևությունը պարզ է. մեղադրական եզրակացությունը պետք էընթերցվի համեմատաբար բարձր ու դանդաղ։
  «Մեղադրողի ճառն ավելի լավ է ընկալվում, երբ այն արտասանվում է վստահ, անշտապ, համոզիչ» [1]։
 Հայ մեղադրողների ճառերում նկատել ենք մի ընդհանուր թերություն. նրանք մեղադրական ամբողջ ճառն ընթերցում են միևնույն տոնով ու տեմպով, թվարկման հնչերանգով  ներկայացնում  ինչպես  ամբաստանյալներին  մեղսագրվող  արարքները,այնպես էլ իրենց միջնորդած պատիժը։
  ՀՀ ճանաչված մեղադրողներից մեկը մի քանիամբաստանյալով աղմկահարույց դատի ժամանակ մեղադրական ճառն ընթերցում էրգրեթե  առանց  դադարների։
   Ամբաստանյալներից  մեկին  7  տարվա  ազատազրկումմիջնորդելուց  հետո  նա  առանց  որևէ  դադարի  անցավ  հաջորդ  ամբաստանյալինմեղսագրվող արարքների նկարագրությանը։
  Ճառի տեմպը րոպեում 120-130 բառ էր։
 Ակնհայտ արագախոս մեկ այլ մեղադրող րոպեում ընթերցում էր 140-148 բառ,որոնք  աղավաղվում էին, հնչում  կիսատ ու անորոշ։
 Հիմնվելով կատարված վերլուծությունների վրա` կարող ենք փաստել, որ հասկանալի ճառող մեղադրողները, որոնց խոսքը ընկալվում էր առանց ավելորդ լարվածության, համոզիչ էր, րոպեում օգտագործում էին միջինը 100-110 բառ։
   Կարծում ենք`մեղադրական ճառի ընթերցման արագությունը չպետք է գերազանցի այս սահմանագիծը։
  Րոպեում 120 բառից ավել օգտագործող մեղադրողների խոսքն ակնհայտ շտապողական  էր,  զուրկ  անհրաժեշտ  հանդիսավորությունից.  չկային  անհրաժեշտդադարները,  իսկ  բառերը  հաճախ  աղավաղվում  էին։
   Համեմատաբար  դանդաղ  ևբարձր պետք է ընթերցվի մեղադրական ճառի եզրափակիչ մասը, որում մեղադրողըդատարանին միջնորդում է պատիժ սահմանել կամ արդարացնել ամբաստանյալին։
 «Միջնորդում եմ» արտահայտությանը պետք է հաջորդի հոգեբանական դադարը։
 Պաշտպանական ճառերի միջին տեմպը րոպեում 110-120 բառ է։
  Նկատել ենք,որ  հուզական  խոսքի  ժամանակ  ճառի  արագությունը  րոպեում  հասնում  է  140-145բառի։
  Պաշտպանական ճառը, ի տարբերություն մեղադրական ճառի, պակաս միատոն է, ուղեկցվում է ձայնի տոնի բարձրացմամբ ու իջեցմամբ, խոսքի տեմպի փոփոխությամբ, ինչը ճառը լսելը դարձնում է առավել հետաքրքիր։
  Դատավորի խոսքի տեմպը, համեմատած պաշտպանի և մեղադրողի խոսքի հետ, առավել դանդաղ է` րոպեում առավելագույնը 100 բառ։
  Շատ դեպքերում դատավորի խոսքի միջին տեմպը րոպեում 70-80 բառ է։
  Դատավորները այս կերպ փորձում են իրենց խոսքը դարձնելավելի ընկալելի ու հանդիսավոր։
 Ամփոփելով դատական խոսքի տեմպի վերաբերյալ վերևում ասվածը` կարելի  էեզրակացնել, որ դատական հռետորը պետք է տիրապետի թե' արագ, թե' դանդաղխոսքի տեմպին,  կարողանա հարկ եղած պահին ընտրել խոսքի անհրաժեշտ արագությունը։
  Սրանով խոսքը կդառնա հետաքրքիր ու բազմազան։
 Հնչերանգի բաղադրիչներից է նաև ելևէջումը։
  «Ելևէջումը լայն առումով ներառում  է  տրամաբանական  շեշտը,  նախադասության  հնչերանգները  (պատմողական,հարցական, հրամայական, բացականչական), խոսքի հուզական-զգացական տատանումները, որոնք կարող են արտահայտել ամենատարբեր նրբիմաստներ՝ ցավ, ափսոսանք, ուրախություն, սպառնալիք, հանդիմանություն, կարգադրություն ևն [2]»։
  Խոսքի հուզական-զգացական տատանումները առավել բնորոշ են պաշտպանական խոսքին։
  Պաշտպանների ճառերում կարելի է հանդիպել ելևէջումների միջոցով արտահայտված տարբեր նրբիմաստների, օրինակ` հեգնանքի. «Քննի(՛)չը, գործի դնելով ՀՀգլխավոր  դատախազությունում,  ապա  նաև  հատուկ  քննչական  ծառայությունում  իրկուտակած փորձը, ցուցաբերելով բա(՛)րձր պրոֆեսիոնալիզմ, որոշում է զննել այդ տեսանյութը, բայց ո(՛)չ միայնակ, այլ հրավիրում է նաև Վահան Վրթանեսյանին, որ երևի(՛)իր համար ձանձրալի չլինի էդ քննությունը։
  Տեսանյութը քննիչի հետ զննելուց հետոՎրթանեսյանը պա(՜)տահաբար հիշում է, որ իրո(՜)ք, նման միջադեպ տեղի է ունեցել,սակայն հավաստիացնում, որ այն իր համար ո(՛)րևէ նշանակություն չի ունեցել»։
  Ձայնիբարձրացումը և իջեցումը բազմազան են դարձնում խոսքի հնչողությունը, տրամաբանական շեշտերի միջոցով ճառողը ընդգծում է կարևոր ասելիքը, դերբայական դարձվածները թվարկվում են արագ տեմպով, այնուհետև խոսքի տեմպը թուլանում է, որպեսզի լսարանը հասցնի ընկալել հեգնանքը և ենթատեքստը։
 Ելևէջումն օգնում է նաև կոմիկական իրավիճակ ներկայացնելիս. «Պատկերացնո՞ւմ եք՝ քթով հարվածում եմ, ականջս կապտո(՜)ւմ է»։
  Այս կերպ պաշտպանը ծաղրումէ իր կարծիքով սուտ ցուցմունք տվող վկային։
  Շարունակելով պաշտպանական ճառը՝նույն  փաստաբանն  ասում  է.  «Վահան  Վրթանեսյանը  ոստիկանության  Արաբկիրիբաժնի պետի անունով զեկուցագիր է ներկայացրել՝ նկարագրելով Կիվիրյանի կողմիցոստիկանության  ավտոմեքենայում  իր  նկատմամբ  կիրառված  անմարդկայի(՜)նկտտանքները»։
  Թվում է՝ գործ ունենք սովորական պատմողական նախադասությանհետ, սակայն տրամաբանական շեշտը դնելով անմարդկային բառի վրա` իրավիճակին  չհամապատասխանող  «կտտանք»  բառի  ընտրությամբ  (ամբաստանյալը  մեղադրվում էր տուժող ոստիկանի ձեռքը կծելու մեջ, թեև ոստիկանի ձեռքին վնասվածքի որևէ հետք չի եղել)  պաշտպանը ծաղրում է սուտ ցուցմունք տված տուժողին՝ լսարանին այդ կերպ իր կողմ հակելով և իր պաշտպանյալին որպես զրպարտության զոհներկայացնելով։
 Խոսքի  հնչյունական  հարստությունն  ապահովում  են  նաև  հոգեբանական  ևտրամաբանական դադարները։
  Խոսքի արտահայտչականության տեսակետից առավել հետաքրքիր են առաջինները, որոնք ունեն տարբեր գործառույթներ։
  Դադարներընախ նպաստում են լսարանի ուշադրությունը գրավելուն։
  Հոգեբանական դադարներըդատական խոսույթում կիրառվում են հատկապես պաշտպանների խոսքում։
 «Իհարկե,  կարելի  է  մերժել  պայքարի  նման  ձևերն  ու  հեղափոխականությանցանկացած դրսևորում, խարանել Շանթին և իր ընկերներին ոստիկանների վրա ձեռքբարձրացնելու  համար,  բա՛յց...  նրանց  նկատմամբ  դատաստան  տեսնել  քրեականօրենքի խուլիգանության հոդվածի ա(՛)ննախադեպ կիրառմամբ, ոչ միայն անօրինական է, այլև անբարոյական»։
  Այստեղ դադարը նպաստում է լսարանի ուշադրությունըլարելուն, հետաքրքրություն է առաջացնում՝ ստիպելով սպասել գլխավոր ասելիքին։
 Հոգեբանական  դադարներն  օգնում  են  նաև  խոսքը  հուզական  դարձնելուն։
 «Դատավարությունը ոչ մի հարցի պատասխան չի տվել…, ոչ մի հարցի...» ։
 Դրանք առավել տպավորիչ են, երբ հաջորդում են ճարտասանական հարցին։
 «Ամբողջ աշխարհը գնահատել է մեր պետության անկեղծ ջանքերը ոչ վաղ անցյալիներքաղաքական ճգնաժամը հաղթահարելու ուղղությամբ, որը հատկապես դրսևորվում էր ոստիկանական համակարգի բարեփոխումների ոլորտում։
  Եվ ի՞նչ...»։
 Պաշտպանը, ցանկանալով անարժանահավատ ներկայացնել փորձագետի եզրակացությունը, հռետորական հարցի կիրառմամբ գործածում է հեգնանք, որին հաջորդում է տևական դադար. «Սա որ մեջների ամենահաջողված լուսանկարն ա, բաէն անհաջողներն ի՞նչ են...»։
  Ճարտասանական հարցի ու դրան հաջորդած դադարիկիրառմամբ ճառողն  արտահայտում է իր վրդովմունքը։
 Հռետորական հարցի ազդեցությունը թուլանում է, եթե նրան դադարը չի հաջորդում։
   «Ու  դա  դուք  համարում  եք  պատշաճ  ապացո՞ւյց,  որ  լավ  ապացուցված  ադեպքը»։
   Այս  դեպքում  ստորադաս  նախադասությունն  ասելիքը  ոչնչովչիհարստացնում։
   Եթե  սրա  փոխարեն  լիներ  տևական  դադար,  ճարտասանականհարցի թողած տպավորությունն անհամեմատ մեծ կլիներ։
 Մեղադրողի խոսքը հնչերանգային տեսակետից առավել անարտահայտիչ է ումիատոն։
  Դատավորները նախընտրում են խոսքի դանդաղ տեմպը, հազվադեպ ենայն փոխում, սակայն հաճախ փոխում են ձայնի տոնը` կախված այդ պահին իրենցունեցած գործառույթից։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Ивакина.  Н..  Основы  судебного  красноречия  (риторика  для  юристов)։
   Учеб.пособие, Москва։
  Юристъ, 2004, сc. 160, 162։
 [2] Ավետիսյան Յ., Սարգսյան Ա. և ուրիշներ, Հայոց լեզու և խոսքի մշակույթ, գիրք Բ,Երևան, 2015, էջ 23, 44, 24։
 [3]  Ասատրյան  Մ.,  Ժամանակակից  հայոց  լեզու։
   Շարահյուսություն.  ներածություն,բառակապակցություն, պարզ նախադասություն, Երևան, 1987, էջ 43։
 [4]  Պապոյան  Ա.,  Բադիկյան  Խ.,  Ժամանակակից  հայոց  լեզվի  շարահյուսություն,Երևան, 2003, էջ 23։
 [5]  Իշխանյան  Ռ.,  Արդի  հայերենի  շարահյուսություն։
   Պարզ  նախադասություն,Երևան, 1986, էջ 51։
 [6] Сергеич П., Искусство речи на суде, 3-е издание, Автограф, Тула, 2000, с. 45, 43։
 Ալեքսանյան ԼիանաԴԱՏԱԿԱՆ ԽՈՍՈՒՅԹԻ ՀՆՉԵՐԱՆԳԱՅԻՆ ՄԻ ՔԱՆԻԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր՝ բատական խոսույթ, հնչերանգ, ձայնի տոն, խոսքի տեմպ,եզրակացություն,  պաշտպանական ճառ։

Դատական  խոսույթի  հնչյունական  հարստությունը  պայմանավորված  է  հնչերանգի հիմնական տարրերի` ձայնի տոնի, տեմպի, ելևէջման և դադարի տարատեսակ կիրառություններով։
    Հոդվածում ներկայացվել է դատական հռետորների խոսքի տեմպի ընդունելի  միջին  արագությունը,  հիմնավորվել,  որ  հոգեբանական  դադարնեըը,  հաջորդելով  ճարտասանական հարցին,  ուժեղացնում են նրա ազդեցությունը։
   Ելևէջումներով և  տպավորիչ  հոգեբանական  դադարներով  հարուստ  է  հատկապես  պաշտպանական  խոսքը, որն էլ իր արտահայտչականությամբ շահեկանորեն տարբերվում է դատական  խոսույթի մյուս տեսակներից։
