Հոդվածի շրջանակներում գիտական գրականության, պարբերական մամուլի  և  ժամանակակիցների  հուշագրությունների  համադրմամբ  առանձինուսումնասիրության առարկա կդառնա XIXդ. վերջի Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կառույցի ամենաառեղծվածային գործչի՝ Ավետիս Ղարիբյանի (Պադվալի Վաղոյի)կյանքն ու  գործունեությունը։
  Հեղափոխական ընդհատակի լեգենդ, որը շրջանցելով ցարական պատժիչ մեքենան, երեք անգամ կազմակերպեց ու իրագործեցԱլեքսանդրապոլի պետական զինապահեստների «մաքրազարդումը»։
 Նախաբան։
  Ազատագրական պայքարի ավանդական կենտրոնների կողքին XIXդ. 90-ական թվականների սկզբներին ի դեմս Ալեքսանդրապոլի հայտնվեց մի նոր օջախ, որն իր աշխարհագրական նպաստավոր դիրքի ու այստեղտեղակայված  ռուսական  պետական  զինապահեստների  շնորհիվ  առանձնահատուկ  նշանակություն  ստացավ  XIXդ.  վերջի և  XXդ.  սկզբի  ազատագրականզինյալ պայքարում։
  Կարճ ժամանակահատվածում քաղաքը դարձավ դեպի Երկիր անցնող զինատար ու մարտական խմբերի հավաքատեղի։
  1890թ. ամռաննայստեղ  հիմնադրված  «Քար» անունով կառույցը  մինչև  XXդ.  սկիզբ  մնաց իբրևամենակենսունակն  ու  գործունյան  Երևանի  նահանգում  գործող  ՀՅԴ  խմբերիմեջ,  իսկ  նրա  հիմնադիր  անդամները  (Թադևոս Խզմալյան,  Ավետիք  Մալոյան,Ալեքսանդր  Պետրոսյան  (Պետո),  Ենովք  Գյունջյան,  Վաղարշակ  Ժամակոչյան,Ավետիս  Ղարիբյան  (Պադվալի  Վաղո),  Տեր-Խորեն  Աբգարյան  (Նոթաջի))  խորհետք թողեցին հայ ազատամարտի պատմության մեջ[8, էջ 37-39]։
 Իր  գործունեության  առաջին  օրվանից  կառույցը  դարձավ  Երկրի  ազատագրության  գործի  կազմակերպման  համար  զենքի  կուտակման  և  առաքմանհենակետ։
  Ուսուլ Գրիգորի (Դուրգարյան), Վռամ Նալչաջյանի, ֆայտոնչի Վարոսի, Աթրենց Տիգրանի (Ստեփանյան), սոգյութլեցի (Սառնաղբյուր) քահանա տերՄեսրոպ  Բադոյանի,  տանուտեր  Տանո  Ներսիսյանի,  ղոնախղռանցի  (Շիրակ)Մատիկի և այլոց ջանքերով ստեղծվեցին զենք-զինամթերքի պատրաստման ուվերանորոգման արհեստանոցներ ու զինապահեստներ, ձևավորվեցին և Երկիրանցան տասնյակ մարտական ու զինատար խմբեր։
 Հատկապես  մեծ  հաջողությունների  հասան  ալեքսանդրապոլցի  դաշնակցականները ռուսական պետական զինապահեստները «դատարկելու» գործում։
  «Այնտեղի ընկերները յանդգնութիւնն ու անձնազոհութիւնը հասցրել էինանասելի չափերի,-հիշում է ՀՅԴ հայտնի գործիչ Սարգիս Օհանջանյանը (Ֆարհատ),-օրը ցերեկով սայլակը քշում էին պետական զենքերի մթերանոցը, իրենցուսերով  շալակում  էին  փափուշտներով  լի արկղերը,  դարսում  սայլակի  մեջ  ևազատ-համարձակ քշում տանում ՀՅ Դաշնակցութեան պահեստը» [18, էջ 53]։
 Ցարական  ոստիկանության  տոտալ  վերահսկողության  պայմաններումՊադվալի Վաղոյի, ուստա Գաբրիելի (Գաբրիել Ժամհարյան), ուսուլ Գրիգորի,Վահան  Ջալլաթյանի  և  այլոց  ջանքերով  1894թ.-ից  սկսված  Ալեքսանդրապոլիբերդի զինապահեստների պարբերաբար կրկնվող «մաքրազարդումը» ոչ այլ ինչէր,  եթե  ոչ  տեղի  դաշնակցական  գործիչների  հնարամտության  և  անձնազոհության բացառիկ դրսևորում։
 Ալեքսանդրապոլի  ՀՅԴ  առաջին  խումբը  ներառեց  մտավորականներից,արհեստավորներից ու մանր առևտրականներից բաղկացած բավականին ուժեղկամքի տեր ու գործունյա անհատների։
  Նվիրյալների այդ շարքում առանձնահատուկ տեղ ունի Ավետիս (Ավո) Ղարիբյանը նույն ինքը՝ Պադվալի Վաղոն (1866-1904թթ.), զենք-զինամթերքի հայթայթման անզուգական վարպետը։
  Ալեքսանդրապոլի բոլոր ժամանակների ՀՅԴ գործիչների մեջ նա ամենաառեղծվածայիննէ։
   Մարդ,  որ  14  տարի  անընդմեջ  շրջանցելով  ցարական  պատժիչ  մեքենան,զբաղվեց զենք-զինամթերքի հայթայթմամբ, նորագմամբ, պարբերաբար կազմակերպեց ու իրագործեց Ալեքսանդրապոլի պետական զինապահեստների «մաքրազարդումը»։
 Լայն  հասարակության  շրջանում  Ավոն  ճանաչված  պանդոկատեր  էր։
 «Մտաւորական չէր, սակայն, շատ համեստ, ազնիւ եւ նուիրուած մի անձ էր, ունէր… մի «խան» («Պադվալ» անունով պանդոկ-Ա.Հ.) ուր իջեւանում էին… ճամբորդներից զատ եւ մեր ընկերները, որոնց… անհրաժեշտ էր լինում ծածկել ոստիկանութեան աչքից»,-գրել է Ռ. Սևյանը «Հայրենիք» ամսագրում[15,էջ 117-118]։
 Հասարակական սնունդի «Պադվալ» կոչված օբյեկտը, որ աչքի չէր ընկնում սպիտակ սփռոցներով, ծաղկամաններով կամ տեսակ-տեսակ խորտիկներով՝  իջևանատան  սոսկ  կիսանկուղային  մաս  էր,  «…մի  քանի  սեւ  սեղաններառանց բազմութեան եւ դարակներ շարուած սրուակներով… քանի մը տակառներ գինու եւ գարեջրի» [14, էջ 213], սակայն մեծ անուն էր հանել ինչպես Գյումրիում, այնպես  էլ  Գյումրիից  դուրս։
   Հասնել  Գյումրի  և  «Պադվալ»  չմտնել՝  ըստժամանակակիցների նշանակում էր բան չտեսնել[14, էջ 211-212]։
 Այլ մարդ էր դաշնակցական ընդհատակի գործիչ Վաղոն։
  Տեղական տարազի  փոխարեն  առանց  ուսադիրների  զինվորական  համազգեստով,  գեղեցիկ,ուրախ առատաձեռն, քաղաքավարի և միևնույն ժամանակ խիստ գաղտնապահու առեղծվածային մի երիտասարդ, որի ով լինելն ըստ Ռուբենի՝ գիտեին միայնԿենտրոնական կոմիտեի  հատուկենտ անդամներ։
 Չնայած  անձնական  ծանոթությանը՝  Վաղոյի  հեղափոխական  գործունեության  որոշ դրվագների Ռուբենը  ծանոթացել  է  միայն  Սերգեյի  [1,  էջ  3]4  ուՀակոբի  [11,  էջ  232]5  շնորհիվ՝  այն  բանից  հետո  երբ  Վաղոն  արդեն  զոհվել  էրԶարդանիսի կռվում [12, էջ 111]։
  Եվ նույնիսկ այս դեպքում ստացել էր հստակցուցում՝  իմացածի  մասին  «ծպտուն չհանել,  եթէ  կուզէ  գլուխը  փորձանքի  չենթարկէ» [14, էջ 213]։
 Շարքային կուսակցականների համար Վաղոն առասպելական մեկն էր,ով ի վիճակի էր այնքան զենք ու զինամթերք մատակարարել, որքան իրենք կկարողանային թաքցնել։
  Իսկ թե ի՞նչ գնով ու ի՞նչ եղանակով էր դա կատարվում՝գաղտնիք էր։
 Վաղոյի  հետ  Ռուբենը  ծանոթացել  էր  1904թ.  գարնանը՝  «Պադվալում»։
 Այստեղ էր նա առաջին անգամ տեսել նաև ընդհատակի մյուս լեգենդին՝ սվազցիԲիձային  (Հարություն),  ում  մասին  խոսում  էին,  թե  «սապոնած  պարան»  ունիդավաճաններին խեղդելու համար։
  «Երբ Բիձա անունը լսեցի, սարսուռը բռնեցզիս,-հիշում է Ռուբենը,-Բիձան ինձ կը թուար մի պօա օձ, որմէ ազատում չկայ,թէեւ ան գեղեցիկ տղամարդ էր եւ վրան ոչինչ չկար հրէշային» [14, էջ 215]։
 Եթե Վաղոյի գործը զենքի հայթայթումն էր, ապա Բիձայի պարտականությունն էր ձեռք բերվածը թաքցնելը։
  Եվ քանի որ երկուսն էլ աչքի էին ընկնումծայրահեղ  քչախոսությամբ  ու  գաղտնապահությամբ,  Ալեքսանդրապոլում  լուրեր էին տարածվել, թե «Բիձան… որուն վրայ որ կասկածէր, թէ թոյլ բերան է կամմատնութեան  հակամէտ,  Վաղոյի  Պադուալին  մէջ  սապոնած  չուանը  վիզը  կըձգէր եւ կը խեղդէր ու հոն բացուած հորի մէջ կը ձգէր» [13, էջ 83]։
 ՈՒշագրավ է այն, որ Ռուբենի նման փորձված դաշնակցականը երկարժամանակ  հավատացել  է  այդ  լուրերին,  իսկ  տարիներ  անց  իր  հուշերումխոստովանել. «Եթէ ես ալ ձեզի ըսեմ, որ հարցի էութիւնը լրիւ գիտեմ, ականջ մի՛կախէք» [14, էջ 212]։
 4  Սարգիս  (Սերգեյ)  Հարությունի  Հովհաննիսյան-նույն  ինքը՝  Արամ  Մանուկյան.  ծնվել  է  1879թ.մարտի  19-ին  Ղափանի  Զեյվա,  այժմ`  Դավիթ  Բեկ  գյուղում։
   Ըստ  այլ  տեսակետի՝  Շուշիում։
 Հայտնի  պետական-հասարակական  գործիչ,  Վանի  նահանգապետ,  Երևանի  նահանգիդիկտատոր, ՀՀ ՆԳ նախարար։
  Մահացել է 1919թ. հունվարի 19-ին Երևանում։
 5 Հակոբ Չիլինգարյան (Աշոտ Հայկունի)-ռուսական բանակի նախկին սպա, ավարտել է ԷջմիածնիԳևորգյան  ճեմարանը,  ՀՅԴ  Կարսի  Ջրաբերդ  կառույցի  առանցքային  գործիչներից,  1903թ.-իցղեկավարել է Երկիր անցնող խմբերի կազմավորման գործը, 1904թ. մասնակցել Ալեքսանդրապոլի  պետական  զինապահեստի  «մաքրագործման»  գործողությանը։
   Մահացել  է  Վլադիկավկազի բանտում՝ 1912թ. սկզբին։
 Իր  հեղափոխական  գործունեությունը  Վաղոն  սկսեց  1890-ական  թվականների սկզբներին՝ Երկրի կարիքները հոգալու նպատակով ուսուլ Գրիգորի,Վռամ Նալչաջյանի և Աթրենց Տիգրանի հետ միասին մասնավոր անձանցից զենքգնելով։
  Սակայն զինամթերքի հայթայթման այս եղանակն իրեն չարդարացրեց։
 Նախ անհնար էր այս կերպ միանգամից մեծ քանակությամբ զենք ձեռք բերելը ևհետո ատրճանակներն ու հրացանները գնվում էին բավականին թանկ գնով, օգտագործված ու շատ հաճախ մի քանի անգամ արդեն նորոգված վիճակում։
  Իրենչարդարացրեց նաև պետական հիմնարկությունները հսկող ռուս զինվորներիցզենքը խլելու մարտավարությունը։
  Մեկ-երկու հաջողված դեպքից հետո ոստիկանությունն ուղղակի կրկնապատկեց ուժերը [9, էջ 147-148]։
  Եվ վերջապես կարմատնությամբ բացահայտվելու մշտական վտանգ։
 Ի դեպ, Ալեքսանդրապոլի ժանդարմական վարչության համար Վաղոյիհետ  հաշվեհարդար  տեսնելու  հարմար  առիթը  չուշացավ։
   1891թ.  փետրվարիսկզբներին,  երբ  տեղի  ՀՅԴ  կառույցը  պատրաստվում  էր  առաջին  զինատարխումբն ուղարկել Վան [8, էջ 37-38], իր հույն հարևան Ա. Աբրամովի մատնության և սեփական պանդոկում կատարված խուզարկության արդյունքում Վաղոնկանգնեց  իրեղեն  ապացույցներով  հաստատված  անհերքելի  ամբաստանությունների առջև։
  Մարտի 6-ին «Պադվալում» կատարված խուզարկությամբ հատակին՝ պատուհանի մոտ, հայտնաբերվեց պարկ՝ հեծելազորային «Բերդանկա»տիպի  հրացանի  229  և  թուրքական  «Սնեյդերի»  հրացանի  128  գործարանայինարտադրության,  օգտագործման  համար  պիտանի  փամփուշտներով։
   Խուզարկությամբ  հայտնաբերվեցին  նաև  հայերենով  գրված  անունների  ցուցակներ  ևանհասցե նամակներ՝ Վաղոյից զենք-զինամթերք ստանալու մասին բովանդակությամբ։
 Իրեղեն  ապացույցների  նման  բազայի  առկայության  պայմաններումթվում է, թե Վաղոն պատժից խուսափելու որևէ հնարավորություն չպիտի ունենար։
   Սակայն  գյումրեցուն  հատուկ  հնարամտությամբ  նրա  ձեռնարկած  պատասխան  քայլերը,  որ  ուղղակի  ապշեցնում  են  իրենց  տրամաբանությամբ,շրջեցին դատաքննության ընթացքը՝ ամբաստանյալին վերածելով զրպարտության զոհի, իսկ ամբաստանողին՝ կեղծ մատնություն կատարած հանցագործի։
 Մարտի 14-ին ամբաստանյալ Ա. Ղարիբյանը՝ Ալեքսանդրապոլի բնակիչներ  Հարությունյանի,  Նալբանդյանցի  ու  Թանյանցի  վկայությունների  հիմանվրա, գրավոր հայտարարություն է տալիս այն մասին, որ հայտնաբերված փամփուշտներով  պարկը  պանդոկ է  նետվել  Ա.  Աբրամովի  կողմից,  իսկ  «1888թ.  16ապրիլի,  մատաղի  համար  հավաքված  փողեր»  վերտառությամբ  անուններիցուցակն  ընդամենը  զատկական  տոներից  առաջ  կազմակերպված  հանգանակության մասնակիցների ցանկն է։
  Ըստ գործով վկաների հայտարարության՝հայերը  սովորություն  ունեն  Զատկի  տոնին  ընդառաջ  հանգանակություն  կատարելու։
  Բուն տոնի օրը գնված ցուլը խորովվում է և հացի ու գինու հետ միասինբաժանվում  աղքատներին։
   Ասել  է  թե՝  հայտնաբերված  փաստաթղթում  առկաանունների մի մասը հանգանակության մասնակիցներինն է, իսկ մյուսը՝ ծախսերը կատարողներինը։
  Նույն օրը գործով վկաներ Մկրտիչ Խալաթյանցը, Մադաթ Զատիկյանցը և Արշակ Չարչօղլյանը հետաքննող մամնին տեղեկացնում ենայն մասին, որ Ղարիբյանի ու Աբրամովի թշնամության իրական պատճառն առաջինի կողմից երկրորդի գնորդներին խլելն է, և որ իրենք պարբերաբար լսելեն,թե ինչպես է Աբրամովը սպառնացել հաշվեհարդար տեսնել Ղարիբյանի հետ։
 Վերջակետն այս հետաքրքրաշարժ գործում դրվեց այն բանից հետո, երբ1892թ. փետրվարի 19-ին ձեռագրաբանական փորձաքննությամբ ապացուցվեց(հավանաբար ոչ առանց Վաղոյի մտերիմների օգնության), որ Ղարիբյանի պանդոկում  հայտնաբերված  անստորագիր  նամակները  գրվել  են  քաղաքային  ուսումնարանի նախկին աշակերտ Չուխարյանցի կողմից՝ Ա. Աբրամովի պարտադրանքով։
 Նոր հայտնաբերված այս փաստերի հիման վրա Ա. Ղարիբյանի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվեց։
 1892թ.  սեպտեմբերի  7-ին  Երևանի  Նահանգային  ժանդարմական  վարչությանն ուղարկած իր թիվ 1707 գրությամբ Ոստիկանության դեպարտամենտիղեկավար  գեներալ-լեյտենանտ  Շեբեկոն  ստիպված  եղավ  տեղեկացնելու,  որ«…Ալեքսանդրապոլ քաղաքի բնակիչ Ավետիս Ղարիբովին (իմա՝ ՂարիբյանինԱ.Հ.)  պետական  հանցագործության  մեջ  մեղադրելու  հարցով  իրականացվածհետաքննությունը պարոնայք Ներքին գործերի և Արդարադատության նախարարների  համաձայնությամբ  հետագա  քննության  համար  դադարեցված  է՝ չեղարկելով  ամբաստանյալի  հանդեպ  կիրառվող  հետապնդման  միջոցը»  [3,  էջ188-197]6։
 Փաստորեն  իր  և  իր  շրջապատի  հնարամտության  շնորհիվ  Վաղոյինհաջողվեց  խափանել  մի  ողջ  կայսրության  արդարադատության  համակարգիձեռնարկած հետաքննությունը։
 6  «Պետական  հանցագործության  մեջ  մեղադրվող  քաղ.  Ալեքսանդրապոլի  բնակիչ  ԱվետիսՂարիբովի գործով» զեկույցի ֆոտոպատճենը Ռուսաստանի Դաշնության պետական արխիվիցՀայաստան է բերել Գ. Խուդինյանը՝ 1988թ.։
 1892թ. վերջերին զենքի գնումները վերսկսվեցին։
  Սակայն, ինչպես և նշելէինք,  զինամթերքի  հայթայթման  այս  եղանակն  իրեն  չարդարացրեց։
   Գնմանմիջոցով ազատագրական շարժման հարաճուն կարիքները բավարարելն այլևսանհնար  էր։
   Վաղոն  ինքն  էր  դեմ  մասնավոր  անձանցից  զինամթերք  գնելուեղանակին։
   «Կաթիլ  կաթիլ  փոր  չի  կշտանայ,-կրկնում  էր  նա,-մի  այլ  ճամբայպիտի գտնել» [14, էջ 216]։
 Եվ այդ ճանապարհը գտնվեց. 1893թ. վերջերին հասունացավ Ալեքսանդրապոլի պետական զինապահեստները թալանելու գաղափարը։
  Ծրագիրը մշակեցին Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կառույցի անդամներ՝ ուսուցիչներ Ավետիք Մալոյանը, Թադևոս Խզմալյանը, ներկարարներ Գաբրիել Ժամհարյանը, ԱլեքսանդրՔուպալյանը և ոսկերիչ Գևորգ Հալաճյանը։
  Որոշվեց քաղաքի «Պոլիգոններ» թաղամասի  զինապահեստներից  մեկից  մեծ  քանակությամբ  փամփուշտ  հանել։
 «Մաքրազարդումը»  կատարելու  էին  Վաղոն,  դարբին  Վռամ  Նալչաջյանը,  ղոնախղռանցի Մարտիկը, ուսուլ Գրիգորը և ֆայտոնչի Վարոսը։
  Խմբի անվտանգությունն ապահովելու էին Արամայիս Ազնավուրյանը, Աթրենց Տիգրանը և ՔոռԵղոն՝ զինանոցի պահակազորի երեք զինվորների ընկերակցությամբ։
  Ծրագրիիրագործման  համար  ՀՅԴ  տեղի  կառույցը  հատկացրեց  անհրաժեշտ  քանակությամբ դրամ և երկու քառաձի բեռնասայլ (ֆուրգոն)։
 «Գործնական  աշխատանքների  ոգին  ու  դժուարին  խնդիրները  լուծողըՊադվալի Վաղոն էր,-հիշում է Ա. Ազնավուրյանը,-մի պարզ ու համեստ մարդ,ով զարմանալիօրէն գաղտնապահ էր, գիտէր իր մտածումներն իր մէջ պահել»։
 Հետևողական աշխատանքի շնորհիվ նրան հաջողվել էր Մարգար անունով միղարաբաղցու  և  մի  ռուս  սպայի  կաշառելով  պարզել,  թե  ո՞ր  զորամասը  ո՞րզինապահեստն է հսկում, և զինանոցի ո՞ր մասում ի՞նչ զենք կա։
  «Պադվալի Վաղոյի յամառ ու հետևողական աշխատանքներին ենք պարտական այն, որ հետագային Ալեքսանդրապոլի զօրքի մէջ ծառայող զինուորներ և սպաներ ոչ միայնհարկաւոր աջակցութիւնը չխնայեցին մեզ, այլ և գործօն դեր ստանձնեցին զինապահեստներից  ռազմամթերք  դուրս  բերելու  դժուարին  գործի  մէջ,  վտանգիենթարկելով իրենց կեանքն ու պաշտօնները»,-գրում է նա [9, էջ 148]։
  Զինապահեստի  երկօրյա  «մաքրազարդումը»  տեղի  ունեցավ  1894թ.օգոստոսի  վերջերին։
   Ռուս  զինվորների  միջոցով  պահեստից  դուրս  բերվեց  ևՄարտիկի  ու  ֆայտոնչի  Վարոսի  բեռնասայլերով  Ղոնախղռան  տեղափոխվեց200 արկղ (60000 հատ) փամփուշտ։
 Ամենապատասխանատու պահն այս գործողության մեջ, ըստ Ա. Ազնավուրյանի,  պահեստի  մեղրամոմով  կնքված  դռները  բացելն  էր.  «Փականքներիմիջով անցկացրած թելի երկու ծայրերը մեղրամոմով կնքւում ու ամրացւում էրդռան փեղկին։
  Այդ մոմը սուր դանակով կամաց պոկում էին, ապա թելերի ծայրերը պոկում էին մոմից, փականքները բաց անում նախապէս շինուած բանալիներով ու յետոյ նոյն ձեւով թելին փակցնում մոմը ու նախապէս պատրաստուածկնիքով էլ կնքում փակում բացած դռները» [9, էջ 150]։
 Ձեռք  բերված  զինամթերքն  այնքան  շատ  էր,  որ Ալեքսանդրապոլի  ՀՅԴկոմիտեն  որոշեց կառուցել  երկու  նոր զինապահեստ։
   Դրանցից  առաջինը  կառուցվեց Դահարլի գյուղում՝ վարժապետ Մարտիրոսի տան նկուղում։
  Երկրորդպահեստը  կառուցվեց  Ալեքսանդրապոլից  դուրս՝  դամրչի  (դարբին)  ԳեորգիՉախմախյանի խանութի տակ՝ ուսուլ Գրիգորի, Վռամի, ներկարար Գաբրիելի ևՎաղոյի ջանքերով։
  Շինարարության հետքերը թաքցնելու նպատակով փորվածհողը պարկերով  դուրս  հանվեց  և  լցվեց  հարևանությամբ  հոսող  գետակը,  իսկփորված  ներքնահարկի  պատերն  ու  հատակն  ամրացվեցին  ցեմենտի  շաղախով[9, էջ 151]։
 Համիդյան ջարդերի օրերին, երբ Երկիր զինամթերք փոխադրելու խնդիրը դարձավ հրատապ [16, էջ 59, 2, էջ 217], որոշվեց Ալեքսանդրապոլի պետականզինապահեստների  «մաքրազարդման»  գործողությունը կրկնել։
   Այս  անգամ  ևսգործի գլուխ կանգնեց Պադվալի Վաղոն։
  Ներկարար Գաբրիելի աջակցությամբհամակիրներ  գտնելով  ռուսական  զորակայանի  հայ  զինվորների  ու  սպաներիմեջ՝ նրանք պայմանավորվեցին զինապահեստներից փամփուշտ հանել։
  1896թ.վերջին  Վաղոն,  ղոնախղռանցի  Մարտիկը,  վարժապետ  Թադևոսը,  Ա.  Ազնավուրյանը, Մորուք Կարոն (1896թ. վերջին է տեղափոխվել Ալեքսանդրապոլ) ուներկարար Գաբրիելը մեկ շաբաթվա ընթացքում տարբեր զինապահեստներիցԴահարլի, Ղոնախղռան ու Բայանդուր գյուղեր տեղափոխեցին ու պահեստավորեցին օրական 4-5 բեռնասայլ «Բերդանկա» տիպի հրացանի փամփուշտ (500000հատ) [10 էջ 138, 17, էջ 52]։
  «Գործը այնքան լաւ էր կազմակերպուած, որ զինուորական իշխանութիւնը ոչինչ չիմացաւ»-գրել է Ա. Ազնավուրյանն իր հուշերում[10, էջ 138]։
 Սասունի  1904թ.  ինքնապաշտպանության  նախօրեին,  երբ  զինամթերքիու մարտական խմբերի փոխադրումը Երկիր կրկին դարձավ հրատապ խնդիր,Ալեքսանդրապոլի  ՀՅԴ կառույցը  վերագործարկեց  տեղի պետական զինապահեստները  դատարկելու  ավանդույթը։
   «Մաքրազարդման»  երրորդ՝  վերջին  արարն ամբողջությամբ ծրագրվեց Վաղոյի կողմից։
 Մտերիմ կապեր հաստատելով զինապահեստը հսկող զորամասի սպաներից  մեկի  հետ՝  Վաղոն  համոզեց  սրան  20000  ռուբլու  դիմաց  աջակցել  պահեստներն  աննկատ  թալանելու  գործին։
   Նրան  հաջողվեց  գործի  մեջ  ներքաշելնաև  զորամասում  ծառայող  հայերից  5-6  ամենավստահելիներին,  ովքեր  «ծարաւի էին «Երկիր» գնալու» [14, էջ 216]։
 Արկածախնդիր  այս  ծրագրի  հիմնական  գործող  դեմքերը  երկուսն  էին՝Վաղոն և սվազցի Բիձան։
  Ի դեպ, Բիձան չպիտի իմանար, թե ու՞մ հետ և ինչպե՞սէ Վաղոն մտնելու պահեստ, իսկ Վաղոն չպիտի իմանար, թե ու՞մ հետ, ինչպե՞սև  որտե՞ղ  է  Բիձան  պատրաստվում  պահել  զինամթերքի  այդ  հսկայականպաշարը։
 Բուն գործողությունը կատարվեց երեք փուլերով. 1.  Զինապահեստի  «մարքրազարդումն»  իրագործեց  Վաղոն՝  միայն  իրենհայտնի երկու ընկերների ու զորամասի հայազգի զինվորների միջոցով։
 2.  Հետքերի  վերացումն  ու  գողոնի  փոխադրումը  Կարս  կազմակերպեցԲիձան՝ 10 ընկերներով և չորս բեռնասայլով։
  Պահեստից հանված զինամթերքը երկուական  բեռնասայլերով  (օրական  երկու  անգամ)  տեղափոխվեց  Կարսիմարզի Ղըզըլչախչախ գյուղ։
  Բեռնասայլերի հեռանալուց անմիջապես հետո զինապահեստի պատերի տակ հայտնված ոչխարների հոտը վերացրեց հետքերը։
 3.  Զինամթերքի ընդունումն ու պահեստավորումը կազմակերպեց գյումրեցի  Հակոբ Չիլինգարյանը։
   Բիձայի  հեռանալուց  հետո  Ղըզըլչախչախ  հասածՀակոբի խումբը (ՈՒսուլ Խեչո, Հաջի Լևոն, Աշիկ, մշեցի Սարո, Ա. Ազնավուրյան)զինամթերքը բաժանեց մասերի և տեղավորեց տեղի ՀՅԴ զինապահեստներում[13, էջ 83]։
 Աշխատանքի  նման  բաժանման  շնորհիվ  գյումրեցիները  չիմացան,  թեԿարսի  մարզի  ո՞ր  գյուղում ի՞նչ  քանակությամբ  զենք պահվեց,  իսկ  կարսեցիներն  էլ  մտածեցին,  թե  զենքը  գողացվել  է  Տուլայից  ժամանած  զինվորականգնացքից [13, էջ 81]։
 Հաջորդ մեկ ամսվա ընթացքում գործողությունների այս շարքը կրկնվեց13  ամգամ։
   Վաղոյի  խմբին  հաջողվեց  Ալեքսանդրապոլի  զինապահեստներիցդուրս բերել «Բերդանկա» տիպի հրացանի 437 (50Յ389 հատ), «Փիպոտի» տիպիհրացանի 30 (30000 հատ) և «Սմիթ և Վիսսոն» տեսակի ատրճանակի 46 արկղփամփուշտ  (66240  հատ)։
   Ինչպես  նաև՝  30115  հատ  տարբեր  տեսակի  փամփուշտներ իրենց կապսուլներով (հրապատիճներով) [4, էջ 4, 5, էջ 2]։
  «Մոռցւածէր  միայն  Վաղոյի  բերած  պայուսակը,  իր  գործիքներով,  եւ  գարեջրի  դատարկշիշ…»,-գրել է Ռուբենն իր հուշերում[14, էջ 222-223]։
 Սակայն զինամթերքի այս հսկայական պաշարի դուրս բերումն աննկատչնաց։
  Բուշկով ազգանունով մի ռուս զինվոր 1904 թ. հունվարի 7-ին երեկոյանժամը 9-ին Ալեքսանդրապոլի բերդ վերադառնալիս նկատում է «10-15 հայեր եւանոնց քով ձեան վրայ ձեռքի սայլակներ եւ կուտված բան մը գետնի վրայ» [4, էջ4]։
  Նա իր տեսածի մասին անմիջապես տեղեկացնում է պահակազորի ենթասպա  Շամախյանցին։
   Սակայն  վերջինս իր  վերադաս  Շերեմետևին այդ  մասինզեկուցում է միայն մեկ շաբաթ անց՝ հունվարի 13-ին։
  Անմիջապես սկսված հետաքննության արդյունքում պարզվում է, որ գողությունը կատարվել է հունվարի7-ին՝ ժամը 7-ից 9-ը ընկած ժամանակահատվածում՝ շարքային Մարգարյանցիհերթապահության ժամանակ (գողության փաստի բացահայտման պահին վերջինս արդեն անհետացել էր)։
  Նույն քրեական գործի շրջանակներում պարզվումէ, որ զինապահեստի թալանման ևս մեկ դեպք տեղի է ունեցել 1904թ. հունվարի5-ին։
  Պահակազորի ազգությամբ վրացի զինվորներից մեկը՝ Քութաշվիլի ազգանունով, հունվարի 5-ի երեկոյան Ալեքսանդրապոլի բերդի «Ախալցխեյան» դարպասների մոտ նկատել էր կասկածելի բեռներ փոխադրող 8 մարդկանց։
  Սրանցից 5-ը աշխատանքն ավարտելուց հետո հեռացել էին դաշտով, իսկ երեքը վերադարձել էին բերդ։
  Քութաշվիլիի և մյուս զինվորների ջանքերով բերդ վերադարձածներից երկուսը՝ Գրիգոր Ղազարյանը և Հարություն Մելիքյանը, ձերբակալվել էին։
  Ժամը 8-ին Քութաշվիլին այդ մասին զեկուցել էր ենթասպա՝ ազգությամբ հայ Բաղրամյանին, սակայն վերջինս գործին ընթացք չէր տվել։
 Պահակազորի ենթասպա Շամախյանցի դեմ հունվարի 13-ին քրեականգործ հարուցելուց մի քանի օր անց շշուկները հունվարի 5-ի դեպքի՝ ենթասպաԲաղրամյանի  կասկածելի  վարքի  ու  երկու  հայ  զինվորների  ձերբակալությանմասին  հասան  ռուսական  հրամանատարությանը։
   1904թ.  հունվարի  23-ինգնդապետ  Սմիրնիտսկու  հրամանով  Ալեքսանդրապոլի  բերդի  թիվ  131  զինապահեստը  բացվեց։
  Քննությամբ  պարզվեց,  որ  գողությունը  կատարվել է  հունվարի 5-ին՝ ժամը 7-ից 9-ը ընկած ժամանակահատվածում՝ պահեստի պատուհանից, շարքային Շահբազյանի հերթապահության ժամանակ [4, էջ 4, 5, էջ 2]։
 Ձեռք բերված ապացույցների հիման վրա սկսված քրեական գործի շրջանակներում ռազմական դատարանը 1904թ. հունիսի 24-ին ենթասպաներ Մարտիրոս Բաղրամյանին և Նիկողայոս Շամախյանցին դատապարտեց համապատասխանաբար  6  և  5  տարվա  ազատազրկման։
   Ռազմական  ատյանի  առջևկանգնեցին  նաև  շարքայիններ  Հարություն  Մելիքյանը,  Գրիգոր  Ղազարյանը  ևԱրշակ  Շահբազյանը։
   Սրանցից առաջին  երկուսը, դատարանի կողմից  անմեղճանաչվելով, ազատ արձակվեցին, իսկ Արշակ Շահբազյանը դատապարտվեց 6տարի տաժանակիր աշխատանքի [4, էջ 4]։
 Ալեքսանդրապոլն անմիջապես շրջապատվեց զորքերով, սկսվեցին խուզարկություններն  ու  ձերբակալությունները։
   Ըստ  «Դրօշակ»  պարբերականի՝իրավիճակը հսկելու նպատակով Թիֆլիսից Ալեքսանդրապոլ ժամանեց Կովկասի  քաղաքացիական  մասի  կառավարչապետի  ժամանակավոր  պաշտոնակատար գեներալ Ֆրեզեն։
  Հաշված օրերի ընթացքում միայն Կարս քաղաքում ձերբակալվեց 400 մարդ, ևս 50-60 մարդ աքսորվեց [6, էջ 29]։
 Սակայն այս միջոցառումներն ուշացած էին։
  Հանցագործության իրականկազմակերպիչներն ու իրագործողները վաղուց լքել էին Ալեքսանդրապոլի գավառի սահմանները։
  Զինապահեստը հսկող զորամասի սպան պաշտոնի փոփոխությամբ  փոխադրվել  էր  ծառայության  Ռուսաստանի  ներքին  նահանգներ։
 Ալեքսանդրապոլից անհետացել էին սվազցի Բիձան ու «մաքրազարդմանն» անմիջականորեն  մասնակցած  հայ  զինվորներ  Սուրենն  ու  Գրիշը։
   Ամիսներ  անցՍալմաստ ժամանած Ռուբենը Նիկոլ Դումանի (Նիկողայոս Տեր-Հովհաննիսյան)խմբում ծանոթացել էր ցարական բանակի ախալքալաքցի երկու զինվորականների  հետ,  որոնց  մասին  «կը  շշնջային…,  որ  ատոնք  Վաղոյի  մարդիկ  էին  եւԳիւմրիի հերոսները, բայց անոնք մերժելով կը մերժէին իրենց Գիւմրի լինելը եւՎաղօն Ճանաչելը» [14, էջ 221]։
 Չկար նաև գործի անմիջական նախաձեռնող Վաղոն։
  Թորգոմի (ԹումանԹումյանց) «Որսկան» խմբի կազմում նա իր մահկանացուն կնքեց Զարդանիսիկռվում՝ 1904 թ. հուլիսին։
  Օլթիից Նարիման անցնելիս խումբը հայտնվեց ռուս ևթուրք  սահմանապահների  խաչաձև  կրակի  տակ։
   Խմբի  անդամների  մի  մասըզոհվեց  փոխհրաձգության  ժամանակ,  իսկ  գերիներին  ռուսները,  ազգությամբթաթար գնդապետ Բիկովի հրամանով, սպանեցին թուրքերի ներկայությամբ [7,էջ 60-61]։
 Վաղոյի եղերական վախճանն անդառնալի կորուստ էր ազատագրականշարժման համար և մեծ ցավ պատճառեց ընկերներին։
  Ա. Ազնավուրյանը հիշումէ, թե «հակառակ Ալեքսանդրապոլի մարմինների ու ընկերների խնդրանքին ուպնդումին,  որ  մնայ  ու  շարունակի  իր  պատասխանատու  գործը»,  պարզունակժպիտը  դեմքին՝  նա  պատասխանում  էր.  «Հերիք,  ախպէր,  ինչքան  ուրիշներինզէնք տամ ու ղրկեմ մեռնելու։
  Հիմի էլ սըրեն (իմա՝ հերթը-Ա.Հ.) ընձի է հասէ» [9,էջ 141]։
 Եզրակացություն։
   Ամփոփելով  Ալեքսանդրապոլի  ՀՅԴ  կառույցի  բոլորժամանակների ամենաառեղծվածային գործիչներից մեկի՝ Ավետիս Ղարիբյանի(Ավո, Պադվալի Վաղո) հեղափոխական գործունեության համառոտ քննությունը՝ նշենք հետևյալը. զենք-զինամթերքի հայթայթման այս անզուգական վարպետի կյանքը շատերին կարող է արկածային կինոֆիլմի սյուժե հիշեցնել։
  Հեղափոխական ընդհատակում գործելու հրամայականը ստիպեց Ա. Ղարիբյանին քաջությունը մեկտեղել հնարամտության հետ, բայց դա ամենևին չնսեմացրեց նրադրսևորած անմնացորդ ինքնազոհությունը։
  Շրջանցելով ցարական վարչամեքենայի լարած բոլոր թակարդները՝ նա տասնչորս տարի անընդմեջ զբաղվեց զենքզինամթերքի հայթայթմամբ, վերանորոգմամբ ու առաքմամբ, անձամբ կամ ընկերների  հետ  կազմակերպեց  ու  իրագործեց  Ալեքսանդրապոլի  պետական  զինապահեստների թալանը։
 Այսպիսին էր հեղափոխական պայքարի իրական առօրեականությունը,որտեղ  միմյանց  էին  բախվում  ցարական  վարչամեքենան  ու  հայրենիքի  ազատագրության վաղեմի ձգտումը։
 Эпизоды из истории военной борьбы։
 Episodes from the History of Military Struggle։
   Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Մանուկյան Ա. Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, կազմ. Գ. Ավագյան,Մ.  Ավետիսյան,  խմբ.՝  Ա.  Վիրաբյանի։
   Եր.։
   Հայաստանի  ազգային  արխիվ։
 2009։
  575 էջ։
 2.  Դիւան  Հ.  Յ.  Դաշնակցութեան,  յաւելուած  «Հայրենիք»  ամսագրի,  խմբ.  Ս.Վրացեան։
  հատ. Ա.։
  Պոսթըն։
  1934։
  395 էջ։
 3.  Խուդինյան Գ. Դաշնակցական ընդհատակի լեգենդը։
  Մի ուշագրավ վավերագիր  Ավետիս  Ղարիբյանի  (Պադվալի  Վաղո)  հեղափոխական  գործունեության մասին, Վէմ համահայկական  հանդես Է (ԺԳ) տարի։
  2015։
  Թիվ 3(51), հուլիս-սեպտեմբեր։
  Էջ 187-198։
 4.  Կովկասեան  սուրհանդակ,  «Հայրենիք»,  ազգային  շաբաթաթերթ,  Պօսթըն։
 1904, թիւ 265, Զ տարի, օգոստոսի 6։
  Էջ 1-8։
 5.  Կովկաս, «Հայրենիք», ազգային շաբաթաթերթ, Պօսթըն, 1905, թիւ 2 (288), 6րդ տարի, յունւարի 14։
  Էջ 1-8։
 6.  Կովկասում, «Դրօշակ», Ժնև, 1904, թիւ 2 (143), XIV տարի, էջ 29։
 7.  Հակոբյան Կ., Թորգոմի «Որսկան» խումբը և նրա ազդեցությունը ազատամարտի հետագա մարտավարության վրա, «Էջմիածին» պաշտօնական ամսագիր ամենայն հայոց կաթողիկոսութեան մայր աթոոոյ սրբոյ Էջմիածնի։
 ԿԹ տարի։
  Ս. Էջմիածին, 2013, օգոստոս։
  Էջ 54-70։
 8.  Հանգոյց Ն., Մ. Շ-ի յուշերը. Հայոց հասարակական շարժումների պատմութիւնից, «Հայրենիք» ամսագիր։
  Պոսթըն։
  1923, թիւ 5։
  Էջ 27-39։
 9.  Հայրապետեան Ե., Արամայիս Ազնաւուրեանի յուշերը, «Հայրենիք» ամսագիր։
  Պոսթըն։
  1937։
  Թիւ 9, յուլիս։
  Էջ 145-151։
 10.  Հայրապետեան Ե., Արամայիս Ազնաւուրեանի յուշերը, «Հայրենիք» ամսագիր։
  1937։
  Թիւ 1, նոյեմբեր։
  Էջ 136-143։
 11.  ՀՅ Դաշնակցության մեծ դատավարության թղթածրարները, կազմեց ԱւագՅարութիւնեան, «Վէմ» համահայկական հանդես, խմբ. Գ. Խուդինեան։
  2011։
 Թիւ 3 (35), հուլիս-սեպտեմբեր։
  Էջ 162-182։
 12.  «Որսկան» խմբի կռիւը Զարդանիսի մօտ, «Դրօշակ», օգոստոս։
  1904։
  Թիւ 8։
 Էջ 109-111։
 13.  Ռուբէն, Կարսի հնոցին մէջ, «Հայրենիք» ամսագիր։
  1951։
  Թիւ 12, դեկտեմբեր։
 Էջ 77-85։
 14.  Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հ. Ա, «Հորիզոն» տպարան։
 Լոս Անճէլըս։
  1952։
  401 էջ։
 15.  Սեւեան Ռ. Ալէքսանդրապօլի շրջանի առաջին դաշնակցական գործիչները,«Հայրենիք» ամսագիր, Պոսթըն, 1938, թիւ 7, մայիս։
  Էջ 117-121։
 16.  Սիմոն  Զաւարեան  (մահուան  եօթանասունամեակին  առթիւ),  խմբ.  Հր.Տասնապետեանի։
  Բ. հատ.։
  Պէյրութ։
  1992։
  612 էջ։
 17.  Փափազեան Վ. Իմ յուշերը։
  Հ. Ա., Պոսթըն, 1950։
  600 էջ։
 18.  Օհանջանեան  Սարգիս,  Իմյիշատակարանը,  «Հայրենիք»  ամսագիր։
 Պոսթըն։
  1942։
  Թիւ 6, նոյեմբեր-դեկտեմբեր։
  Էջ 51-57։

Հոդվածի  շրջանակներում  առաջին  անգամ  առանձին  ուսումնասիրության առարկա է դառնում XIXդ. վերջի Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կառույցի ամենաառեղծվածային  գործչի՝  Ավետիս  Ղարիբյանի  (Պադվալի  Վաղոյի)  կյանքն  ու   գործունեությունը։
    Ալեքսանդրապոլցիներին քաջ հայտնի պանդոկատեր Ավոն իրականում  այն եզակիներից էր,  որ  ի վիճակի  էին  ազատագրական  շարժման կարիքների  համար անսպառ քանակությամբ զինամթերք մատակարարել։
   Իր հեղափոխական գործունեությունը Ա. Ղարիբյանը սկսեց 1890-ական  թվականների  սկզբներին՝  մասնավոր  անձանցից  զենք  գնելով։
   Հաջորդ  տարիների  ընթացքում,  շրջանցելով  ցարական  վարչամեքենայի  լարած  բոլոր  թակարդները, նա իր ընկերների հետ ծրագրեց ու անթերի իրագործեց Ալեքսանդրապոլի պետական զինապահեստների «մաքրազարդման» երեք գործողություն։
   Ամենահամեստ հաշվարկներով 1894, 1896 և 1904 թվականների ընթացքում Ա.  Ղարիբյանին  ու  նրա  ընկերներին  հաջողվեց  պետական  զինապահեստներից  հանել  «Բերդանկա»  ու  «Փիպոտի»  տիպի  հրացանների  և  «Սմիթ  և  Վիսսոն»  տեսակի ատրճանակի մոտ 1200 արկղ փամփուշտ։
    Հեղափոխական  ընդհատակի  լեգենդը  Թորգոմի  «Որսկան»  խմբի  կազմում իր մահկանացուն կնքեց 1904թ. հուլիսին Զարդանիսի կռվում։
