Մահալի բնական սահմանները հատում էին Երնջակ գետը արեւելքում, հյուսիսում ՝ Վայոց Ձորի լեռնաշղթան, արեւմուտքում ՝ Արփա գետը, հարավում ՝ Արաքս գետը:  Սահմանակից էր Ազատ-iranիրանի արևելքից, հյուսիսից ՝ Դարալագյազին, իսկ արևմուտքում ՝ Երևանին: XVII-XVIII դդ. Դարաշամբի մահալում կար 33-80 բնակավայր: Մահալը տուժեց 1605 թ.-ին: Շահ Աբբաս I- ի կազմակերպած տեղահանությունից (1587-1629) տասնյակ բնակավայրեր ավերվեցին, բայց մի քանի տասնամյակ անց հայ բնակչության մի փոքր մասը վերադարձավ և հաստատվեց իր հայրենի գյուղերում: Նախիջեւան քաղաք:  Նախիջեւան քաղաքը համանուն շրջանի մայրաքաղաքն էր և վարչական կենտրոնը ՝ Թուման-է Նախիջևանի կառավարման նստավայրը:   Քաղաքը գտնվում է Արաքս գետից 8,5 կմ հյուսիս-արեւմուտք, Նախիջեւան գետի աջ ափին, ,արաչուղ լեռան ստորոտին:  Քաղաքը հնագույն ժամանակներից մեծ դեր է ունեցել հայ ժողովրդի քաղաքական, տնտեսական, վարչական, սոցիալական և մշակութային կյանքում: Հայկական լեգենդը Նախիջևան տեղանունը կապում է Նոյի նախահայրը վայր դնելու առաջին վայրի հետ:  Այս լեգենդի մասին ամենահին տեղեկությունները կարելի է գտնել առաջին դարի հրեա պատմաբան Josephոզեֆոս Պլավիոսում: «Նոկոսը (նախահայր Նոյ, Հ.Պ.), թողնելով իր ընտանիքը, զոհեր մատուցեց Աստծուն և իր ընտանիքի անդամների հետ հյուրասիրություն կազմակերպեց:  Հայերը դեռ այդ վայրն իջնելու տեղ են անվանում »[12, էջ. 54]:  Այս լեգենդը արտացոլվել է միջնադարյան հայ և օտարազգի հեղինակների մեջ:   Այսպիսով, hazազար ahահկեցին գրում է. «Նույն լեգենդը պատմում է եվրոպացի ճանապարհորդ, միսիոներ Նալիանը, ով աշխարհը կառուցեց մեր թվագրությունից 1539 թվականին»: «Theրհեղեղից հետո Նախիջեւան նախկին քաղաքը հայկական էր, քանի որ Նոյի որդիների նախկին հետնորդները կամ Նոյի նախկին հետնորդները, քանի որ նրանք մնացած աշխարհի հետ այնտեղ չէին մեկնել, ասացին, որ նրանք գտնվում են Նոյի գերեզմանում»:   Նախիջևանի տեղանունը տարբեր կերպ է մեկնաբանում ճիզվիտ քարոզիչ Ուիլոդը, ով, ըստ Նոյի, չափեց այս տարածքը անունով և քաղաք կառուցեց, այդ պատճառով էլ այն անվանվեց Նախչուան [2, էջ 496-497]: Մեր մատենագրության մեջ V-XIII դդ. Նախիջեւան տեղանունը հաճախ հանդիպում է Նախչավան, Նախչուան, Նախչըվան անուններով:  Նշված տեղանունների ստուգաբանությունը չի հղվել հայագիտության մեջ:  Միայն գերմանացի հայագետ Հյուբշմանը վերևում նշված վայրերից Նախախավան անվան ստուգաբանությանը թռուցիկ հղում արեց: «Նախիչ կամ Նախուճ յտկ. Անուն + ավան = նախորդի կամ նախորդի քաղաք ...» [13, էջ 385]:  Մեր կարծիքով ՝ Նախճավան տեղանունը խոսակցական հայ ժողովրդի ամենատարածված տեղանուններից մեկն էր, ինչպիսին են Նախչուան կամ Նախչըվան անունները:  Նախչավանը նաև նշանակում էր իջնել. Նախ, առաջին հերթին ՝ բնակավայր, բնակավայր, այնպես որ մեզ համար բոլոր անուններն ընդունելի և ծանոթ են:  Նախիջևանը տեղանունը տարբեր անուններ ուներ օտար ժողովուրդների շրջանում. Հույները այն անվանում էին Նախսուանա, արաբները ՝ Նեշի, Նեշու, պարսիկները ՝ Նախուա, Նախչիվան, Նաշուա, Նագշիջահան, թուրքերը դա անվանում էին Նագշիիհան [2, p. 497]: Julուլֆա   Julուղան ՝ Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից մեկը, 17-րդ դարի սկզբին ուներ 2000 տուն կամ 10 000 հայ [25, էջ. 74]:  1605 թվականին Շահ Աբբաս I- ի տեղահանության ժամանակ այն ամբողջությամբ ավերվեց, իսկ բնակչությունը տարագրվեց Պարսկաստան:   Ըստ Շարդենի ՝ ֆրանսիացի ճանապարհորդ, որը 73ուլֆա էր այցելել 1673 թվականի ապրիլի 13-ին, այս իրադարձություններից 68 տարի անց, քաղաքն ուներ 30 ընտանիք, բոլորը հայեր [26, p. 303]:  Jugուղա տեղանունը հայ պատմագրության մեջ հիշատակվում է որպես Jugուղա, Tsողա, Jugուղա և XVII դարի սկզբից Հին Jugուղա (այն տարբերելու համար Սպահանում հիմնադրված Նոր Julուղայից):   Արտասահմանյան պատմաբաններն ու ճանապարհորդները այն անվանեցին էջ 410]: Jugուղայեցիներն իրենց բնակության վայրի անունը ստուգում էին հետևյալ ձևով. Անին սկսեց ավերվել, և ծաղկեց Julուղան, որը համարվում էր նրա միմաները կամ ճյուղը, այսինքն ՝ ճյուղ-ա Jugուղան [23, էջ. 173]:  Իհարկե, դա չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ Jugուղա անունն առաջին անգամ հիշատակվում է պատմաբան Մովսես Խորենացու կողմից V դարում: [22, էջ 84-85]:  Ըստ hazազար Չախեցու, Անի քաղաքի ավերումից հետո «բնակչության կեսը գնաց Jugուղա ...» [16, p. 633]:   Ամենայն հավանականությամբ, Անիի անկումից հետո նրա բնակչության մի մասը բնակություն հաստատեց Julուղայում ՝ հսկայական դերակատարություն ունենալով XV-XVII դարերում: Տնտեսական և մշակութային կյանքում, հատկապես այս շրջանը համընկավ Անիի անկման և Julուղայի զարգացման ժամանակաշրջանի հետ:   Այս առիթով Լեոնգրում: «Մի շարք կողմնակի հանգամանքներ խոսում են այս ավանդույթի օգտին:   Առաջին հերթին, ջուղայեցիները ստեղծեցին միանգամայն առանձին ազգագրական խումբ ՝ իրենց բարբառով:   Էլ չենք ասում այն ​​մասին, որ Jugուղան իր առեւտրային համբավը չի բերել հնագույն ժամանակներից, բայց միայն Անիի վերջնական կործանումից հետո անմարդաբնակ դարձավ (XIII-XIV դդ.):  Վերջապես, մի ​​բան, որը Jugուղայի բնակիչներին իրավունք է տալիս համարվել Անեցիի ժառանգներ, դա նրա արվեստն է, որը նրան կրկին տալիս է Արաքսի կիրճում կղզու նման պատկեր:  Այդ արվեստի հուշարձանները Jugուղայի խաչքարերն են, որոնք զարդանախշի անհուն շքեղություն են ներկայացնում:   Գեղարվեստական ​​այդքան նուրբ ճաշակը, ստեղծագործական երեւակայության այդպիսի թռիչքները կարող էին ի հայտ գալ որպես արվեստի զարգացում, որի դասական հայրենիքը Շիրակն էր »[8, էջ 236-237]: Ksուղա քաղաքը գտնվում էր Արաքս գետի ձախ ափին, ավելի քան 2 կմ երկարությամբ, արևելքից արևմուտք, Արաքսից մինչև մոտակա լեռները, 400500 մ լայնությամբ:   Լեռնաշղթաների միջև հիմնված Jugուղայի թաղամասերը ներառում էին նաև Արաքսի ափամերձ դաշտերը, որտեղ երեւում էին քաղաքային շենքերի փլատակներն ու հետքերը, ինչպիսիք են կամուրջը, քարավանատունը, Անդրեորդիի եկեղեցին, գերեզմանոցը և այլ կառույցներ:  Արաքս գետի ձախ ափը, որտեղ հիմնադրվել է Jugուղան, բավականին խորը և երկար նեղ կիրճ է, որին ջուղայեցիներն անվանում էին Tsակուտայի ​​կիրճ ՝ akակուտ:   Մաղարդայի լեռնաշղթան թեքվում է southուղայից հարավ-արևելք, իսկ Jugուղայի լեռնաշղթան, որը կոչվում է Թափի լեռ, Հազարան, Ձորուտ լեռներ, ձգվում է դեպի հյուսիս մինչ Երնջակ գետի վերին հոսքը:  Այս դիրքի շնորհիվ փոքր բլուրներով ու բլուրներով փոքրիկ հարթավայր հայտնվեց akակուտայի ​​կիրճում, որտեղ տարածված էր Jugուղան [3, էջ 5-6]:  Julուղայի մասին հնագույն տեղեկությունները պատկանում են Մովսես Խորենացուն: «... zeris avans Khram and zughay and z Khoshakunis ...» [22, էջ. 177]:  Julուղայի միջնադարյան ճարտարապետական ​​հուշարձաններից էին Ամենափրկիչ վանքը, Սուրբ Աստվածածինը, Սուրբ Գորգը, Սուրբ Մինասը, Սուրբ Հովհաննեսը, Սուրբ Հակոբը, Սուրբ Երրորդությունը կամ Վերին Կատանը, Անդրեորդը, Պոմբլոս ժամ եկեղեցիները, քաղաքային գերեզմանատունը, որոնք կառուցվել է 1648 թվականին: Ըստ տվյալների ՝ այն ուներ 10 հազար լավ պահպանված խաչքարեր, 1903-1904 թվականներին ՝ 5 հազար, 1929 թվականին ՝ 3 հազար, իսկ 1973 թվականին ՝ 2707 [3, էջեր 24, 34]:  2005-ի դեկտեմբերին Ադրբեջանի իշխանությունների թույլտվությամբ բարբարոսաբար ոչնչացվեցին Julուղայի վերջին խաչքարերը: Նախիջևանի շրջանի հայտնի քաղաք Jugուղա քաղաքը հսկայական դեր խաղաց միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական և մշակութային կյանքում ՝ մեծ համբավ ձեռք բերելով ոչ միայն մեր հայրենիքում, այլ նաև արտերկրում ՝ Հնդկաստանից Եվրոպա, բայց, ցավոք, 1605 թ.-ին: Շահ Աբբաս I- ի կազմակերպած տեղահանության պատճառով «աստվածավախ գյուղի» զարգացող տնտեսական և մշակութային կյանքը խաթարվեց և այլևս չվերականգնվեց: Մենք կսկսենք Դարաշամբի մահալլա գյուղերի նկարագրությունը արևելքից, այն բնակավայրերից, որոնք գտնվում են Երնջակ գետի աջ ափին ՝ աստիճանաբար շարժվելով դեպի հյուսիս-արևմուտք:   Երնջակ գետի աջ ափին ՝ 500 մետր հեռավորության վրա, գտնվում է Ապրակունիք կամ Ապրակունիս գյուղը [14, էջ 35-36]:  Բնակավայրի մասին ամենավաղ հիշատակումը հանդիպում ենք 1379 թվականին: ձեռագիր ձեռագիր: «... No PI (1379) գրված էր.« Igeoghs Aprakuneats, Սուրբ Սարգսի դռան վրա, ճգնավոր Մալաքիայի օրերին ... »[6, էջ 532]:   Ապրակունյաց վանքի դպրոցում դասավանդում էին միջնադարյան Հայաստանի երկու ամենամեծ մտածողները ՝ Հովհան Որոտնեցին և Գրիգոր Թաթացին:   1379 Հովհան Որոտնեցին տեղափոխվեց Ապրակունյաց վանք համալսարան ելուց Երկու տարի դասավանդելուց հետո նա բնակություն հաստատեց Թաթում ՝ իր հանճարեղ աշակերտ Գրիգոր Թաթացուն վստահելով Ապրակունյաց վանքի դպրոցի ուսմունքը:  Նախիջեւանում ժամանակավոր բնակության նպատակը կաթոլիկական քարոզչության դեմ պայքարն էր:  Ապրակունիսից 1 կմ հյուսիս-արևելք, Երնջակ գետի ափին, գտնվում էր Ապարաններ գյուղը:   XVII դար 19-րդ դարի սկզբին Նախիջեւան քաղաքից այստեղ տեղափոխվեց Հայ կաթոլիկների առաջնորդ-եպիսկոպոսի նստավայրը:  Ապարանի կաթոլիկ հայ բնակչությունը մահմեդականացավ 18-րդ դարի կեսերին, իսկ բնակավայրը վերանվանվեց Bananear [14, էջ 80-81]: Kuznut և Arazinyughs- ը գտնվում էին Ապարանից 4 կմ հարավ-արևմուտք [24, p. 152]: Սալթաղ գյուղը գտնվում էր Ապարաներ գյուղից 500 մ հյուսիս:  Այս բնակավայրը կառուցվել է XV-XVI դարերում: Ապարանը գյուղի թաղամաս էր, այն կառուցվել է Օձասար լեռան ստորոտի սալերի վրա, ուստի այն ստացել է Սալ-ի-թաղամաս անվանումը: Վերջինիս բնակիչները կաթոլիկ հայեր են, որոնք հետագայում իսլամ են ընդունել [14, էջ 67: -71]:   Alամալդին և Կիզիլջա գյուղերը գտնվում էին Երնջակ գետի ձախ ափին, իսկ Արավսյակի գյուղերը գետի հոսանքն ի վեր էին [24, էջ 153-158]: Նորաշեն և Գյալջարաջուր գյուղերը տեղակայված են Օձասար լեռան հյուսիս-արևմտյան լանջին ՝ Երնջակ գետի միջին հունում: Վերջինիս ավերակները, որոնք դեռ տեսանելի են 19-րդ դարում, ապացուցում են, որ այն թվագրվում է 17-18-րդ դարերում: Այն ուներ 700 ծխական բնակչություն [24, էջ 156-157]:   Նորաշենի բնակչության մի մասը կաթոլիկ հայեր էին, մյուս մասը ՝ առաքելական:   Արիստակես վարդապետ Սեդրակյանը նշում է, որ Նորաշեն անունը ցույց է տալիս, որ դա նորաստեղծ բնակավայր է, բայց նրա դիտարկումը սխալ է, քանի որ բնակավայրն առաջին անգամ հիշատակվում է 1665 թվականին: ձեռագրերի հուշագրության մեջ: «... Երնջակայի երկրից, գյուղից ՝ Նորաշեն ասելու համար ...» [20]:   Նա սխալվեց ՝ կարծելով, որ Նորաշենը ahահկեցու կողմից հիշատակված Շահբունիս գյուղն է [14, էջ 82-83]:  Սակայն Շահբունիսը գտնվում էր Նախիջեւան գետի վերին հոսանքում, նրա աջ ափին: Խոշկաշենգյուղը գտնվում էր Օձասար լեռան հյուսիս-արևմտյան ստորոտում, որտեղ բնակչության մեծ մասը հայ կաթոլիկներ էին:  XVIII դար 19-րդ դարի կեսերին գյուղի հայ բնակչության մի մասը մահմեդականացավ, մյուս մասը արտագաղթեց Իզմիր և Եվրոպա [2, p. 367]:  Բնակավայրի հին հիշատակությանը հանդիպում ենք Մովսես Խորենացու հետ: «... Խրամ և զ Ջ ուղա և Խոշակունիների զրոյական առաջխաղացումը ...» [22, էջ. 85]:  Շահկերտ (zanազանչի *) գյուղը գտնվում էր Երնջակ գետի աջ ափին ՝ Մեղացորի վեմլերայի ստորոտում:   Նրա անունը գտնվում էր շահի աշակերտի հսկողության տակ, հավանաբար հայտարարվեց Խաս և նա հարկերը վճարեց ուղղակի շահի արքունիք:  XVIII դար կեսերին շահկերտցիները գաղթել են Շուշի, որտեղ հիմնել են hazազանչեցոց թաղամասը և Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին (hazազանչեցոց) [2, էջ 5: 362]: Այժմ մենք կներկայացնենք Նախիջեւան գետի ավազանի երկայնքով տեղակայված բնակավայրերը:   Նախիջեւան քաղաքից 12 կմ հարավ ՝ Նախիջեւան գետի ձախ ափին, գտնվում էր շրջանի ամենահայտնի բնակավայրերից մեկը ՝ Աստապատ [7, p. 46]:  Աստապատ անվան մասին հետևյալ լեգենդը Նախիջևանի հայերի մեջ գոյություն ուներ 451 թվականին: Ավարայրի ճակատամարտից հետո հայ հրամանատար Վարդան Մամիկոնյանը և իր հետ զոհված զինվորների մարմինները բերեց ժողովրդին այս բնակավայրի վանքում ( հետագայում կոչվեց Սուրբ Վարդան) Ast epatel (պատի մեջ) [4, էջ. 59]:  Աստապատը առաջին անգամ հիշատակվում է Թովմա Արծրունու մոտակա գրավոր աղբյուրներում ՝ Խրամ գյուղը տեղակայելիս. «... Խրամի անունով, որը գտնվում է Աստապատի վանքի տակ ...» [5, էջ. 179]:   1605 թվականին Շահ Աբբաս I- ի տեղահանության ժամանակ նրա ամբողջ բնակչությունը տեղափոխվեց Պարսկաստան:  Ավելի ուշ բնակչության մի մասին հաջողվեց վերադառնալ հայրենի բնակավայր:  1736 Աբրահամ Կրետեցի կաթողիկոսը գալիս է Աստապատ և նկարագրում գյուղի անմխիթար վիճակը: «Եվ հետո ես իջա օրհնված Աստապատ գյուղ ... գ թեև գոնե բայց ամայի, անմարդաբնակ, անմարդաբնակ, որ որոշ աղքատ մարդիկ գտան ...» [1, էջ. 78]:  XIX դար 19-րդ դարի սկզբին Պարսկաստանի գահաժառանգ Աբբաս Միրզան արտաքսեց Աստապատի բնակչությանը և տեղափոխեց այն գյուղից, որը գտնվում է նոր հիմնադրված Թազաքեանդ գյուղից (Թազագյուղի HP) 3 կմ հյուսիս:   Աբասաբադ ամրոցը կառուցվել է Աստապատի տեղում, որը կառուցվել է 1827 թվականին: Այն հուլիսին գրավել էին ռուսական զորքերը:   Նեհրամը, Կոշա-Դիզան, Կարախամբբեգլին, Բադաշխանը, հայ-մահմեդական խառը բնակչություն ունեցող գյուղեր էին գտնվում այս բերդի շրջակայքում [24, p. 132]: Աստապատից 3 կմ հարավ-արևելք գտնվում էր Շամբուի կիրճի բնակավայրը, որը գտնվում էր պատմական Խրամ գյուղի տեղում:  Սկզբնաղբյուրներում, մինչև 1650 թվականը, հայտնի էր որպես Դարաշամբ [11, p. 627], իսկ 1675-ին ՝ Շամբուդզոր: «... Նախչավանի գավառում, որը Շամբի կիրճի կիրճն է ...» [21, էջ. 141]:   Նախիջեւան քաղաքից 8 կմ հարավ-արևելք, Արաքսի ձախ ափին, գտնվում էր Ghaարաղուշ գյուղը [7, էջ. 44], որոնց հայ բնակչությունը կաթոլիկ էր, ինչպես իրենց հավատակիցները 18-րդ դարում: Նա իսլամ է ընդունել 19-րդ դարի կեսերին:  Նախիջեւան քաղաքից 4 կմ արևմուտք, Նախիջևան գետի աջ ափին, գտնվում էր Տամբատ գյուղը [2, p. 504] (հետագայում ՝ Թմբուլի բնակավայր HP):  Բնակավայրի մասին ամենավաղ վկայությունը հայտնաբերվել է Մովսես Խորենացու մեջ: «... մինչեւ Գողթանի սահմանը, որոնք Տամբատն են ...» [22, էջ. 85]:  Տամբաթից 2 կմ հարավ-արևելք գտնվում էր Յամխանա գյուղը:  Բուլգան գյուղը գտնվում էր Յամխանից 1 կմ հարավ [25, p. 133]:  Յարմջագյուղը գտնվում էր Նախիջեւան քաղաքից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք:  Ahահուկ գետի աջ ափին գտնվում էր Շմրթան գյուղը (հետագայում ՝ Շախմահմուտ բնակավայր HP) [7, էջ 45, 58, 62]:  Ahահուկ գյուղը գտնվում էր Շմրթամից 3 կմ հյուսիս ՝ Չահուկ գետի ափին:   Աղբյուրներում նշվում է 1640 թվականից: «... ROH- ի տարում մենք սկսեցինք կառուցել Chahka եկեղեցին, որը Սբ. Հովհաննես, Հարության Տիրոջ ապրիլի 5 (5) օրը» [10, էջ 789 ]  Խալիլի, Ուզունոբա, Հասան-աղա, Քերիմ-բեկ-դիզա, Կուլի-բեկ-դիզա, Նազարաբադ փոքր մահմեդական գյուղերը գտնվում էին Շմրթան և ahահուկ գյուղերի միջև:   Նախիջևան քաղաքից 3 կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է Կուլտապա գյուղը, սրանից 1 կմ հյուսիս, Նախիջևանի ձախ ափի երկայնքով գտնվում են Մարմարզա-դիզան, Օրուչ-դիզան, Դիդվարը, Սուրաբը, Խալխալին, Սալասուստը, Թիրքեշը, Շադան: , Ուրաբուն, Կուրաբուն, Կուրաբուն, Կյուլուս գյուղերը:   Նախիջևան քաղաքից 8 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվում են մահմեդական և խառը բնակչությամբ 8 գյուղեր, ուստի Չահուկ գյուղից 3 կմ արևմուտք գտնվում է Սուստգյուղը, որից հյուսիս գտնվում են Նագաջիր և Խանջափ գյուղերը:  Չահուկ գետի աջ ափին, նրա վերին հոսանքներում, կան Բզգով, Իտկրան, Գյարմաչատախ, Janանիկենտ գյուղերը, իսկ ձախ ափին ՝ Սուլթան-Բեկ գյուղերը:  Խոկ գյուղը գտնվում է Չահուկ գյուղից 4 կմ արևմուտք, Շախտախտ Ղ rabարաբաքլար գյուղերից 2 կմ հյուսիս-արևմուտք, դրանցից հյուսիս-արևմուտք գտնվում են Հուրարխ, Յուրչի հիրդոսար, Թանանամ գյուղերը [24, էջ 136-146]: Մահալից արևմուտք ՝ Վայք լեռնաշղթայի հարավային լանջին, Նախիջևան քաղաքից 35 կմ հյուսիս-արևմուտք, գտնվում էր Ազնաբերդ գյուղը [2, p. 505]:  Բնակավայրը սկիզբ է առել XIX դարում: Դիտարկված ավերակները վկայում են, որ XVII-XVIII դարերի վերջերին: Այն ուներ 700 հայ բնակիչ [24, էջ 132-133]:  Ազնաբերդից 3 կմ հարավ գտնվում էր Յաղբին գյուղը, նրանից 2 կմ արևելք գտնվում էր Խարցգյուղը [9, էջ 10, 64]:  Մանլ գյուղը գտնվում էր Խարցից 3 կմ հարավ-արևմուտք:  Շահապունիկ գետի ստորին հոսանքներում ՝ նրա ձախ ափին, գտնվում էր Շահապունիկ գյուղը:  Բնակավայրը տարածված էր բավականին խոր կիրճի երկայնքով, որի արեւելյան կողմում գտնվում էր հսկայական ժայռը Shahapunikqamots [4, p. 271]:  Նորս գյուղը գտնվում էր Շահապունիկից 3 կմ արեւելք: Ածոպի Օցոպ գյուղը (հետագայում ՝ Բադամլու բնակավայր HP) գտնվում էր Շահապունիկ գետի աջ ափին:   Բնակավայրի մասին առաջին անգամ հիշատակվում է 1292. թվին ՝ գրավոր ձեռագրի հուշագրության մեջ: «... և Աստծո տառը գրվեց Շահապունյաց գավառում, այն վանքում, որը կողքին է ամենաօրհնյալ« Աստծո վախկոտ գյուղը, որը կոչվում է Օցոպ ... »[21, էջ 132]: Կուկի գյուղը գտնվում էր Նախիջեւան գետի վտակ Կուկի լեռան աջ ափին ՝ Կուկի լեռան հարավային լանջին:   1471 Ձեռագրի հուշագրությունը վկայում է. «Հայերի մեջ 11-րդ տարում Սուրբ Հազարբուրի և Սուրբ Կաթուղիկեի հովանավորության ներքո գտնվող Կուկի կոչվող գյուղի Շահապունեաց դաշտավայրում մի գիրք գրվեց. Կույսի և Սբ. Ստեփանոս և Գեղամիս. Գրիգոր և Ս. Նշանիս և այլ միավորված Վարդանաց Ս. Նածակացս ... »[15, էջ 148]:   Հուշագրությունը վկայում է, որ Քուքը XV դարում: Դա բավականին մեծ քաղաք էր:  Արմավաշեն գյուղը գտնվում էր Կուկի գետի աջ ափին ՝ կիրճում, Կուկի գյուղից 10 կմ հարավ:  Կուկի գետի աջ ափին ՝ կիրճում, գտնվում էր Ակորի գյուղը:   Բջնաղգյուղ քաղաքը գտնվում էր Նախիջեւան գետի վերին հոսքում:   Բջնաղից 4 կմ հարավ ՝ Նախիջեւան գետի ձախ ափին, գտնվում էր Եզատունք գյուղը:   Խնձորակ գյուղը գտնվում էր Բջնաղից 2 կմ հարավ ՝ Նախիջեւան գետի աջ ափին:  Գոմեր, Քաջաձոր և Բաբունք գյուղերը գտնվում են Նախիջևան գետի ձախ ափին:  Տիգեն գյուղը գտնվում էր Նախիջեւան գետի աջ ափին:   Ագարակ գյուղը գտնվում էր Շահբուզ գետի աջ ափին:  Այն առաջին անգամ նշվում է 1604 թվականին: aաղկած ձեռագրում. «... Ես իմ այս գիրքը կապեցի Համիտ Արգսայի մայրաքաղաքին» (9, էջ 135):  Քրթ և Թաթերք գյուղերը գտնվում էին մի փոքր հեռու:  Այս գյուղերից 2 կմ արևելք, բավականին ժայռոտ տեղում, գտնվում էր Քարաքափ գյուղը: Այսպիսով, ավերվել են Նախիջևանի շրջանի Դարաշամբի մահալլա բնակավայրերը, որոնք տեղակայված էին լեռների լանջերին, գետերի ափերին, ձորերի հարթավայրերում, գոյատևելով հին ժամանակներից մինչև XVII-XVIII դդ., լքված ու ամայի:  Մահալիի գյուղերի մեծ մասը քաղաքային բնակավայրեր էին, հին հայկական բնակավայրեր, մշակութային և գրական կենտրոններ:  Մահալի բնակավայրերից հայաթափման խթանը Պարսկաստանի կողմից հայերին հետապնդելու քաղաքականությունն էր, որի արդյունքում XVIII դ. 19-րդ դարի կեսերին հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթը վերսկսվեց նոր թափով:   Մահալի բնակավայրերից շատերը ոչնչացվեցին, մնացածը, զրկվեց հայ բնակչությունից և բնակեցվեց փոքրաթիվ մահմեդական քոչվորների կողմից, ամայացավ, տեղանուններից ոմանք աղավաղվեցին: Գրականություն 1. Կրետական ​​Աբրահամի պատմագրությունը Աբրահամ կաթողիկոսի կողմից Պարսկաստանից անցած իր սեփական Յունատր-Շահինի միջով, Վաղարշապատ, 1870, տպ. ս Էջմիածին, 129 էջ: 2. Ալիշան,., Սիսակ, Վենետիկ, 1893, հեղինակ ՝ Մխիթարյան Վանս, Ի IS Lazազար, 1893, 522 էջ: 3. Այվազյան Ա., Jugուղա, Ե., 1984, «Սովետական ​​գրող» հրատարակչություն, 50 էջ: 4. Այվազյան Ա., Նյութեր Նախիջեւանի հայկական պատմական հուշարձանների մասին, ՊԲՀ, N 2, 1971, էջ 271-277: 5. Այվազյան Ա., Նախիջեւանի պատմաճարտարապետական ​​հուշարձանները, Ե., 1978, «Հայաստան» հրատարակչություն, 131 էջ: 6. Ածականների գիրք, որը կոչ է անում ցանկալի դրախտ, որը կազմված է arազարոս Ածբան Վարդապետ Չախեցիի կողմից:  Ի փառս Սուրբ Էջմիածնի, Կ. Պոլիս, 1735,704 էջ: 7. Թովմա վարդապետ Արծրունու պատմությունը Արծրունյաց տանը, Թիֆլիս, Վրաստան, 1910, «Աղանյանց» հրատարակչություն, 529 էջ: 8. XIV դարի հայկական ձեռագրերի հուշեր, կազմ. Լ. Խաչիկյան, Ե., 1950, ԽՍՀՄ ԳԱ հրատ., 757 էջ: 9. Լալայան Ե., Նախիջևանի կամ Նախիջևանի ոստիկանության շրջան, Թիֆլիս (Վրաստան), 1906, Վերատպված «Ազգագրական հանդես» -ից, 70 էջ: 10. Առյուծ, Բանաստեղծությունների ժողովածու, հ. Գ, Ե., 1973, «Հայաստան» հրատարակչություն, 511 էջ: 11. Հայկական ձեռագրերի 17-րդ դարի հուշեր (1601-1620), հ. Ա, կազմ. Վ. Հակոբյան, Ա. Հովհաննիսյան, Ե., 1974, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 828 էջ: 12. 17-րդ դարի հայկական ձեռագրերի հուշեր (1621-1640), հ. Բ, կազմ. Վ. Հակոբյան, Ա. Հովհաննիսյան, Ե., 1978, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 940 էջ: 13. Հայկական ձեռագրերի 17-րդ դարի հուշեր (1641-1660), հ. Գ, կազմ. ՝ Վ. Հակոբյան, Ե., 1984, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1015 էջ: 14. Հին հունական աղբյուրներ, Ա., Josephոզեֆուս Պլավիոս, Դիոն Կասիուս, թարգմանություն բնօրինակից, նախաբանի աբ ծանոթագրություններ. Ս. Կրկյաշարյան, Ե., 1976, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 267 էջ: 15. Հին հայկական վայրի անունները, հայոց աշխարհի պատմական տեղագրության մասին, հետազոտություններով, գրել է Հյուբշմանը, թարգմանել է Հ.Պիլեզիկջյանը, Մխիթը: Ուխտից, Վիեննա, 1907, հեղինակ ՝ Մխիթարյան Վանս, Սբ Lazազար, 450 էջ: 16. Երնջակ գավառում Հայրենիքի հնությունները, Արիստակեսվարդապետ Սեդրակյանի աշխատությունը, Վաղարշապատ, 1872, էջմիածնի Սուրբ կաթողիկոսի տպարանում, 176 էջ: 17. Հովսեփյան Գ., Խաղբակյանքը կամ Պռոշյանը հայոց պատմության մեջ, մաս 3, Նյու Յորք, 1942/43, 305 էջ: 18. Մատենադարան, ձեռագիր N 4521: 19. Մատենադարան, ձեռագիր N 3468: 20. Մատենադարան, ձեռագիր N 4497: 21. Մատենադարան, ձեռագիր N 148: 22. Սմբատյան Մ., Նկարագրություն Սուրբ Կարապետ վանքից Երնջակայ և նրա շրջակայքը, Տփղիս, 1904, տպարան Մովսես Վարդանյան, 608 էջ: 23. Մեր սրբազան հայր Մովսիս Խորենացու հայոց պատմությունը (այսուհետ `Մովսես Խորենացի), Թիֆլիս (Վրաստան), 1910,« Աղանյանց »հրատարակչություն, 430 էջ: 24. Vruyr A., ​​Jugha, PBH, N 4, 1967, էջ 170-180: Տեղեկատվություն հեղինակի ՝ Հրաչյա Երանի Փանոսյանի մասին - ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի դիմորդ, էլ. ։

Որպես առանձին վարչական միավոր` Դարաշամբի մահալը առաջացել է  XV դ.՝ թուրքմենական քոչվոր ցեղերի տիրապետության շրջանում։
  Այն համապատասխանում էր Մեծ Հայքի Վասպուրական ու Սյունիք նահանգների՝ Նախճավան ու Ճահուկ գավառներին։
  XVII-XVIII դդ. Դարաշամբի մահալում հաշվվում էր 33-80 բնակավայր։
  Մահալի բնակավայրերին բնորոշ էր գծային տարաբնակեցումը, երբ գյուղերն ու քաղաքները դասավորված են Նախիջևան գետի և  նրա վտակների ավազանների երկարությամբ։
   Հայկական  ձեռագիր  ու  տպագիր  սկզբնաղբյուրների  և  օտար  հեղինակների հաղորդած տեղեկությունների հիման վրա ներկայացրել ենք այն բնակավայրերի տեղանունները և դրանց դիրքը, որոնք մինչ այդ անհայտ կամ սակավ  հայտնի են եղել հայ պատմագրության մեջ։
  Հնարավորության սահմաններում,  ստուգաբանել ենք մի շարք բնակավայրերի տեղանուններ, հատուկ ընդգծելով  դրանց  հայկական  ծագումը։
   Մի  շարք  բնակատեղիներ  հիմնադրեցին  XVIII  դ.  ընթացքում մահալի տարածք ներթափանցած քոչվոր մահմեդականները։
