Գիտ. ղեկ.՝ տ.գ.դ., պրոֆ. Ս. Ավետիսյանտ.գ.թ., դոց. Ա. ՈսկանյանԿլիմայի համամոլորակային փոփոխությունը բարդ և համալիր հիմնահարց  է,  որն  իր  բացասական  հետևանքներով  էական  ազդեցություն  ունիբնակչության  բարեկեցության  և  տնտեսության  զարգացման  վրա։
   Հարկ  էնշել, որ վերջին տարիներին կլիմայի փոփոխությանն ուղղված հարմարվողականության  միջոցառումներն  զգալիորեն  ակտիվացել  են  միջազգային,ազգային և տարածաշրջանային մակարդակներով։
 Հայաստանի  Հանրապետությունը  ՄԱԿ-ի  Կլիմայի  փոփոխությանշրջանակային կոնվենցիան վավերացրել է 1993 թ., հանդես գալով որպեսՀավելված I-ում չընդգրկված երկիր։
  Թեև ՀՀ-ի ջերմոցային գազերի արտանետումների  մասնաբաժինը  գլոբալ  արտանետումներում  կազմում  էընդամենը  0.017%,  այնուամենայիվ  վերջինս  կամավոր  սկզբունքներովիրականացնում է արտանետումների կրճատման և, ընդհանրապես, կլիմայի փոփոխության մեղմմանն ուղղված միջոցառումներ1։
 Բազմիցս շեշտադրել ենք, որ կանխատեսվող կլիմայական փոփոխությունների  պայմաններում  իրավիճակը  կվաթարանա  հատկապես  գյուղատնտեսության ոլորտում, քանի որ երկիրը դասվում է հողագործության տեսանկյունից  ծայրահեղ  ռիսկային  երկրների  շարքին։
   Կլիմայի  փոփոխությամբ  պայմանավորված  ջերմաստիճանի  բարձրացումը,  տեղումների  քանակի  նվազումը,  վտանգավոր  և  անբարենպաստ  հիդրոօդերևութաբանական  ռիսկերի  հաճախականացումը  իրենց  բացասական  ազդեցություննկունենան ոլորտի կայուն զարգացման վրա։
 1 Միավորված ազգերի կազմակերպության շրջանակային Կոնվենցիա կլիմայի փոփոխության մասին, http։
 //www.nature-ic.am/res/pdfs/conventions/UNFCCC_arm.pdf.Գյուղատնտեսության վրա կլիմայի փոփոխության բացասական ազդեցություններն են՝  հողերի բերրիության նվազում,  ջրային պաշարների նվազում,  մշակաբույսերի բերքատվության իջեցում,  բույսերի հիվանդությունների տարածում,  կենդանիների հիվանդության մեծացում,  հիդրոօդերևութաբանական վնասակար երևույթների հաճախակիություն1։
 Գյուղատնտեսության  համար  հատկապես  վտանգավոր  են  կարկտահարությունը,  ցրտահարությունը,  ուժեղ  քամիները,  ձնաբուքը,  ջրհեղեղը,տեղատարափ  անձրևը,  որոնց  գումարային  դեպքերի  քանակը  ներկայացրել ենք գծապատկեր 1-ում։
  Գծ. 1. ՀՀ-ում 2005-2014 թթ. ընթացքում տեղի ունեցած հիմնական տարերային աղետների գումարային դեպքերի քանակը2Վերլուծվող  ժամանակահատվածում  տարերային  աղետների  գումարային  դեպքերի  առավելագույնը  դիտվել  է  2014  թ.`  241  դեպք,  իսկ  նվազագույնը 2006 թ.` 83 դեպք։
 Վերլուծությունները ցույց են տվել, որ ցրտահարության դեպքերի թիվըզգալիորեն  աճել  է,  ինչը  պայմանավորված  է  Արարատյան  դաշտում  միջինտարեկան  կտրվածքով  ջերմաստիճանի  բարձրացմամբ,  որն  առավել  նկատելի  է  մարտին,  որով  և  պայմանավորված՝  վեգետացիան  վաղ  է  սկսվում,ուստի՝ ապրիլին ջերմաստիճանի կտրուկ նվազումը բերում է ցրտահարության դեպքերի ավելացման։
  Հորդառատ տեղումներով և կարկուտով օրերի  թիվն  ավելացել  է,  ինչը  պայմանավորված  է  հորդառատ  տեղումների  ևկարկտաբեր  ամպամածություն  ձևավորող  բարձրադիր  ցիկլոնների  ներթափանցման հաճախակիացմամբ3։
 Հարկ  է  նշել,  որ  գյուղատնտեսության  ոլորտում  ցանկացած  ցնցումսոցիալական  և  ֆինանսական  բացասական  հետևանքներ  է  ունենում  թե՛բնակչության  կենսամակարդակի  և  թե՛  երկրի  մակրոտնտեսական  ցուցանիշների  վրա։
   Իհարկե,  բնական  ռիսկերի  հասցրած  վնասները  մեղմելու1  Ավետիսյան  Ս.,  «Հայաստանի  Հանրապետության  պարենային  անվտանգության  հրատապխնդիրներ», Եր.։
  Տնտեսագետ, 2014։
 2 Գծապատկերը կազմվել և հաշվարկները կատարվել են ՀՀ տարածքային կառավարման ևարտակարգ  իրավիճակների  նախարարության,  ինչպես  նաև  ՀՀ  ԱՎԾ-ի  տվյալների  հիմանվրա։
 3  Կլիմայի  փոփոխության  երրորդ  ազգային  հաղորդագրություն։
   Երևան,  «Լուսաբաց»  հրատարակչություն, 2015, 64 էջ։
 նպատակով  պետությունը  փորձում  է  որոշակի  օգնություն  տրամադրելտարերային  աղետներից  տուժած  գյուղացիներին,  սակայն  ՀՀ  պետականբյուջեի  հնարավորությունները  խիստ  սահմանափակ  են  և,  որպես  կանոն,կորուստներն ամբողջովին չեն փոխհատուցվում։
  Շատ դեպքերում գյուղացիներն ստիպված են լինում զբաղվել արտագնա աշխատանքով, որպեսզիկարողանան հնարավորինս ապահովել ընտանիքի նվազագույն ֆինանսական  ծախսերը,  իսկ  գյուղատնտեսական  վարկերի  առկայության  դեպքում`նաև  մարել  վարկի  մայր  գումարը  և  տոկոսները։
   Որոշ  տնտեսավարողներհրաժարվում են զբաղվել գյուղատնտեսական գործունեությամբ` նպաստելով առանց այն էլ մեծ թվով անմշակ հողերի ավելացմանը։
 Որպես  կլիմայի  փոփոխության  նկատմամբ  գյուղատնտեսության  դիմակայությունը  բարձրացնելուն  ուղղված  միջոցառում՝  առաջարկում  ենքկիրառել  փոխադարձ  ապահովագրական  համակարգի  հնարավորությունները։
 Գյուղատնտեսության  ոլորտում  ռիսկերի  կառավարման  գործիքներըբաժանվում  են  երկու  խմբի`  ֆերմերների  մակարդակում  իրականացվողմիջոցառումներ  և  ռիսկի  փոխանցման  հետ  կապված  միջոցառումներ։
 Երկրորդ  խմբին  են  դասվում  պետական  հետաղետային  օգնությունները,ապահովագրությունը  և  փոխադարձ  ապահովագրությունը1։
   ՆերկայումսՀՀ-ում  գործող  ոչ  մի  ապահովագրական  ընկերություն  գյուղատնտեսության  ապահովագրության  պայմանագրեր  չեն  կնքում,  որի  պատճառներըտարբեր  են  (ոլորտի  ռիսկայնության  բարձր  մակարդակը,  պետականաջակցության  բացակայությունը,  օրենսդրական  դաշտի  անկատարությունը  և  այլն)։
   Պետական  ապահովագրական  ընկերության  հիմնադրումը  ևսկլիմայական  փոփոխություններին  հարմարվողականությանլավագույնտարբերակը  կարող  է  լինել.  դրան  անդրադարձել  ենք  մեր  նախորդ  հոդվածներից  մեկում2։
   Փոխադարձ  ապահովագրությունը  ռիսկի  կառավարման  փորձարկված  գործիքներից  է,  որը  կիրառվել  է  դեռևս  17-րդ  դարում։
 Հրդեհի  ռիսկից  առաջին  փոխադարձ  ապահովագրական  ընկերությունըԱՄՆ-ում հիմնադրվել է 1752 թ., իսկ կյանքի  փոխադարձ ապահովագրության  առաջին  ընկերությունը  Մեծ  Բրիտանիայում`  1762  թ.3։
   Փոխադարձապահովագրության  էությունն  այն  է,  որ  ապահովադիրները  միևնույն  ժամանակ հանդես են գալիս որպես ընկերության հիմնադիրներ։
 Նշենք,  որ  ՀՀ-ում  փոխադարձ  ապահովագրության  իրականացմանփորձ արվել է դեռևս 2005 թ.Սյունիքի մարզի Տոլորսի գյուղատնտեսականկոոպերատիվում,  որտեղ  կազմակերպվել  է  «Գյուղատնտեսական  կենդանիների  վնասների  փոխհատուցման  հիմնադրամ»։
   Գյուղատնտեսականկենդանիների  ռիսկերի  կառավարման  գծով  մոնիթորինգի  անցկացմանհամար մշակվեց հարցաթերթիկի ձևը։
  Կատարված հաշվարկների միջոցով2  Ոսկանյան  Գ.,  ՀՀ  գյուղատնտեսության  մեջ  ապահովագրական  համակարգի  ներդրմանքաղաքականությունը։
  // Ագրոգիտություն, 3-4, 2015. էջ 87-91։
 3 http։
 //dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/839715.գյուղատնտեսական  կենդանիների  համար  սահմանվել  էին  հետևյալ  սակագները` կով` 3.5-4.5%, երինջ` 6.5-7.5%, ոչխար, այծ` 5.5-6.5%։
  Կատարված աշխատանքների շնորհիվ՝ Տոլորսի կոոպերատիվում կազմակերպվեցփոխադարձ ապահովագրության փորձնական հիմնադրամ, որի միջոցով`1.  Կոոպերատիվի  45  անդամներից  22-ը  ապահովագրեցին  իրենց  գյուղատնտեսական կենդանիների մի մասը.2.  Ապահովագրվեց 122 գյուղատնտեսական կենդանի։
 Ծրագրի  իրականացման  արդյունքներն  էականորեն  բարձր  կլինեին,եթե 2006 թ. երաշտի պատճառով Տոլորսի կոոպերատիվի անդամները մեծվնասներ չկրեին1։
 Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ փոխադարձ ապահովագրությունն  ավելի  դյուրին  է  կազմակերպել  գյուղատնտեսական  կոոպերատիվներում, քանի որ անդամներն այս դեպքում ունեն ընդհանուր շահ։
  Այսգործընթացին  միանշանակ  կնպաստի  նաև  «Գյուղատնտեսական  կոոպերատիվների  մասին»  ՀՀ  օրենքը,  որը  երկար  տարիների  քննարկումներիցհետո  ընդունվեց  2015  թ.  դեկտեմբերի  21-ին։
   Սակայն  համայնքային  մակարդակներում  փոխադարձ  ապահովագրության  կազմակերպման  նպատակով անհրաժեշտ է մշակել և գործողության մեջ դնել նաև «Փոխադարձապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը։
  Նշենք, որ նմանատիպ օրենք գործում է մի շարք երկրներում, որոնցից է, օրինակ, Ռուսաստանի Դաշնությունը2։
   «Փոխադարձ  ապահովագրության  մասին»  ՀՀ  օրենքը  կներառի  հետևյալ հիմնական դրույթները.-  փոխադարձ ապահովագրության իրականացման կարգը,-  փոխադարձ ապահովագրության օբյեկտները,-  փոխադարձ ապահովագրության միության կանոնադրությունը,-  փոխադարձ  ապահովագրության  միության  անդամների  իրավունքներն  ուպարտականությունները,-  փոխադարձ  ապահովագրության  միության  անդամակցության  դադարեցումը,-  փոխադարձ  ապահովագրության  միության  կառավարման  մարմինները  ևվերահսկող մարմինը,-  փոխադարձ ապահովագրության միության տնօրենը,-  միության գույքը,-  ապահովագրավճարները,-  ապահովագրական պահուստները և այլն։
 Փոխադարձ  ապահովագրությունն  իրականացվելու  է  կամավոր  եղանակով՝ միության կանոնադրության կամ ապահովագրության պայմանագրի  հիման  վրա։
   Միությունը  պարատավորվելու  է  ապահովագրական  պատահար  տեղի  ունենալու  պարագայում  փոխհատուցել  իր  անդամի  կրածվնասները։
   Փոխադարձ  ապահովագրության  միությունը  կարող  է  ապահո1 Կիրակոսյան Կ., Գյուղատնտեսական կենդանիների փոխադարձ ապահովագրության կազմակերպումը, Խորհրդատվություն ֆերմերին, Երևան, 2007, 43 էջ։
 վագրել իր ստանձնած ռիսկը այն ապահովագրողի մոտ, ով ունի այդ դասիգծով լիցենզիա։
  Ապահովագրության  օբյեկտ կարող  է հանդիսանալ միայնմիության  անդամի  գույքային  շահերը։
   Փոխադարձ  ապահովագրական  միության կանոնադրությունը հիմնադիր փաստաթուղթ է, որը հաստատվելուէ միության ընդհանուր ժողովում։
 Փոխադարձ  ապահովագրական  միության  կառավարման  մարմիններնեն  լինելու  ընդհանուր  ժողովը,  խորհուրդը  և  գործադիր  տնօրենը։
   Իրստանձնած  պարտավորությունները  կատարելու  համար  միությունը  պարտավոր  է  ձևավորել  ապահովագրական  պահուստներ,  որոնց  հաշվին  կարող  է  իրականացնել  ներդրումային  գործունեություն`  ՀՀ  կենտրոնականբանկի կողմից սահմանված ուղղություններով և սահմանաչափերով։
  Առաջարկում  ենք  ստեղծել  պետական  կառույց,  որը  համապատասխանխորհրդատվություն,  տեխնիկական  աջակցություն  կտրամադրի  այն  կոոպերատիվներին  կամ  գյուղական  համայնքներին,  որոնք  ցանկություն  կունենան  իրականացնելու  փոխադարձ  ապահովագրություն։
   Այստեղ  կարևորվում  է  նաև  վերաապահովագրական  պաշտպանվածության  տրամադրման  հարցը,  քանի  որ  փոխադարձ  ապահովագրության  դեպքումբարձր է սիստեմատիկ ռիսկը։
 Գոհար Ոսկանյան, Ծաղկանուշ ՄիրզոյանԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ՓՈԽԱԴԱՐՁԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր՝ կլիմայի փոփոխություն, տարերային աղետներ,հարմարվողականություն, փոխադարձ ապահովագրություն։

Կլիմայի փոփոխություններով պայմանավորված աճել է տարրերային աղետների  քանակը  և  մեծացել  է  դրանց  տեղի  ունենալու  հաճախականությունը։
   Սրանով  պայմանավորված՝  անհրաժեշտություն  է  առաջանում  կիրառել  կլիմայի  փոփոխությանն ուղղված համապատասխան գործիքները։
  Որպես այդպիսի գործիք՝ հոդվածում  հիմնավորվել  է  փոխադարձ  ապահովագրության  ներդրման  անհրաժեշտությունը։
   Ներկայացվել  է  փոխադարձ  ապահովագրության  ներդրման  համար  անհրաժեշտ  իրավական  ակտերի  հիմնական  դրույթները,  ինչպես  նաև  միջոցառումների ցանկը։
