ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՊՈԼՈՒՄ ՀԱՅՈ P ՊԱՏՐԻԱՐՔԱՐԱՏԻ ՍՏԵՈՒՄԸ ԵՎ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԵՎ ՔԱOLԱՔԱԿԱՆ ՆԱԽԱԳԵՐԸ Հայերը Բյուզանդական կայսրության կազմավորման առաջին օրերից ապրել են Պոլսում:  Նրանք բավականին ակտիվ էին հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում, հատկապես գիտության, արվեստի, մշակույթի, տնտեսության և այլն:  Հայ-բյուզանդական գիտամշակութային կապերը զարգացել են հատկապես V դարում ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայկական գրերի ստեղծումից հետո:  Դրանք հավասարապես օգտագործվում էին ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Բյուզանդիայում բնակվող հայ բնակչության շրջանում:  Կորյունի խոսքով ՝ Հայաստանում դպրոցներ բացելուց հետո Մաշտոցը մեկնում է Պոլիս ու հիմնում հայկական դպրոցներ:  Այդ ժամանակահատվածում հայերը ծանոթացել և թարգմանել են հին հայ մտավորականության գործերը, որոնք հայտնաբերվել են Բյուզանդական կայսրությունում: Պոլսում հաստատված առաջին հայերը հիմնականում զինվորականներ, ճարտարապետներ, վաճառականներ և երիտասարդներ էին, ովքեր եկել էին սովորելու:  Հայտնի է, որ նույնիսկ 572-ին Կոստանդնուպոլսում ստեղծվեց առանձին հայ-կրոնական համայնք, իսկ արդեն 9-11-րդ դարերում: Հայ կայսրերը (մակեդոնական կամ հայկական տոհմ) ղեկավարում էին բյուզանդական գահը:  Այս հայ կայսրերի շնորհիվ այս շրջանը համարվում է Բյուզանդական կայսրության պատմության ամենափայլուն էջերից մեկը:  Կարող ենք ասել, որ Բյուզանդիան գոյատևեց հայերի շնորհիվ: Constantամանակի ընթացքում Պոլիսը զգալիորեն զարգացրեց մեծ հայերի դերը այս հարցում:  Այս առիթով տեղին էր մեջբերել Ն. Ադոնցի խոսքերով. «Հայերը գետ են, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն իրենց հայրենի հողն ու անապատը, այլև ուժեղ ալիքներ ուղարկում դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոս»: [1] Իհարկե, բյուզանդացիները չէին կարող հավանել այս ամենը և նրանք հաճախ ճնշում էին հայերի վրա:  Դրանք հիմնականում կրոնական բնույթ էին կրում, արվում էր հնարավորը `տեղի հայերը հույն դարձնելու համար:  Չնայած Գրիգոր Ապիրատ կաթողիկոսը Ներսես Լամբրոնացուն ուղարկեց Կոստանդնուպոլիս ՝ իրավիճակը շտկելու համար, այնուամենայնիվ, մեծ թվով հայեր արդեն հույներ էին դարձել, իսկ նրանց մի մասը լքել էր Կոստանդնուպոլիս: Uresնշումները շարունակվեցին նաև հետագա տարիներին, սակայն Պոլիսը զարգացրած հայերի համար այդ հանգամանքը խոչընդոտ չէր [2]:   Նրանք շարունակեցին ակտիվորեն մասնակցել քաղաքի կյանքի բոլոր ոլորտներին, նույնիսկ 1453 թվին: Սուլթան Մեհմեդ Ֆաթիհի կողմից Կոստանդնուպոլիսը նվաճելուց հետո:  Հատկանշական է, որ հենց այստեղ 1567 թ. Աբգար Թոխատեցիի ջանքերով ստեղծվեց հայկական առաջին տպարանը:  Մեծ թվով հայեր ապրում էին նաև Պոլսի մյուս կողմում ՝ Galaալաթիայում (Գալաթա), որը գտնվում էր գենուական իշխանության ներքո մինչև Մեհմեթ Ֆաթիհի կողմից Կոստանդնուպոլսի նվաճումը:  Crimeanրիմի Կեֆա քաղաքում (Կաֆա) մեծ հայ բնակչություն կար:  Timeամանակի ընթացքում, հատկապես վերոնշյալ շրջաններից, շատ հայեր գաղթեցին Պոլիս:  Նրանք միավորվեցին հայկական եկեղեցիների շուրջ, ստեղծեցին աղոթատեղիներ:   Պատմությունը ցույց է տվել, որ Հայ եկեղեցին միշտ միավորող դեր է խաղում աշխարհի բոլոր այն վայրերում, որտեղ կա հայ բնակչություն:  Այս հանգամանքը վկայում է, որ Պոլսո հայոց պատրիարքարանի ստեղծումից առաջ էլ հայերը Պոլսում ունեցել են հատուկ կենտրոն `Հայ առաքելական եկեղեցու թեմը [2]: Ալեքսիս I կայսրից առաջ (1081-1118) հայերն ու ասորիները Պոլսում ունեին միայն մեկ եկեղեցի:  Տեղական հայկական ամենահին եկեղեցին Սուրբ Գալաթիան է: Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին է:  Այն կառուցվել է 1391 թվականին: Սրճարանի կաթոլիկ հայերը նույնիսկ Կոստանդնուպոլիսը նվաճելուց առաջ, երբ Գալաթիան գենուացիների ձեռքում էր:  Այսպիսով, մենք կարող ենք ուսումնասիրել, որ կաթոլիկ հայերն ապրում էին այս շրջաններում, բայց նրանք մեծ թիվ չէին կազմում:  Հայտնի է, որ դեռ 10-րդ դարում Խաչիկ Արշարուն կաթողիկոսը փորձեց եպիսկոպոսություն հիմնել Բյուզանդական կայսրությունում ՝ տեղի հայերին Հունական Ուղղափառ եկեղեցու ճնշումից ազատելու համար:  Երկար ջանքերից հետո միայն հնարավոր է հիմնել եպիսկոպոսական աթոռ:  Այն իրականում կատարեց իր պարտքը և կարողացավ իր հովանու ներքո համախմբել հայ ժողովրդին: Պատրիարքարանի հիմնադրումից առաջ Պոլսում հիշատակվում էին բազմաթիվ եպիսկոպոսներ, որոնց գործունեությունն անկասկած մեծ դեր խաղաց ոչ միայն Պոլսի, այլեւ Բյուզանդական կայսրության ամբողջ հայ բնակչության կյանքում: Աստիճանաբար հայ եպիսկոպոսները սկսեցին մասնակցել եկեղեցական տարբեր ժողովների:  Օրինակ, 1307 թ.-ին 26 հայ եպիսկոպոսներ մասնակցեցին մարտի 19-ին Սսիում կայացած եկեղեցական ժողովին: Նրանք այդ ժողովներին ներկայացնում էին տեղի հայ բնակչության շահերը:  1403 Zakաքարիա արքեպիսկոպոսը նշվում է որպես Պոլսի եպիսկոպոսության առաջնորդ:  Նա, ըստ իր վաստակի, կատարում է իր վրա դրված պարտավորությունները:  1433 Կոստանդին Ե Vahkatsi կաթողիկոսը (1430-1439) Հովհաննես եպիսկոպոսին նշանակեց Պոլսի հայերի առաջնորդ:   Սակայն, ըստ որոշ աղբյուրների, այս ժամանակահատվածում Հովհաննես եպիսկոպոսը, որը գտնվում էր Թրակիայում, Հունաստանում և Պոլսում հաստատված հայերի հովանավորության ներքո, հիշատակվում է որպես Եսա եպիսկոպոս, որին տրվեց միայն Պոլսի հայերի ղեկավարությունը:  Հայտնի է, որ երկուսն էլ հայանպաստ գործունեություն են ծավալել: Պոլսի գրավումից մոտ 15 տարի առաջ այլ եպիսկոպոս չի հիշատակվում:  Փոխարենը, պատմությանը հայտնի են երկու հայ վանականներ ՝ Աբրահամ Անկյուրացին և Առաքել Բաղիշեցին:  Աբրահամ Անկյուրացին իր «Ողբ Կոստանդնուպոլսի վերակառուցման համար» պոեմում ականատեսի աչքերով ներկայացրեց Կոստանդնուպոլսի գրավման աղետալի օրերը, նկարագրեց բոլոր քրիստոնյաների, այդ թվում `հայերի տառապանքները, և թե որքան դաժան էին թուրքերը վերաբերվում նրանց:  Նույն թեմային անդրադարձել է ժամանակակից Առաքել Բաղիշեցին իր «Ողբ Ստամբուլի մայրաքաղաքի համար» երկու բանաստեղծություններում: Պոլիսը գրավելուց շատ ժամանակ անց ՝ 1459-1461 թվականներին: Նշվում է Մարտիրոս եպիսկոպոսը, իսկ մեկ այլ աղբյուրում ՝ 1458 թվականը: Գրիգոր Սրբազանը հիշատակվում է որպես Սուլու-Մանաստիրի հայ համայնքի առաջնորդ: Պոլսում Հայոց պատրիարքարանի հիմնադրումից առաջ Էջմիածնի կաթողիկոսության հարեւանությամբ ստեղծվեցին Աղթամարի, Սսի և Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքարանի կաթողիկոսությունները: Քանի որ Մեհմեթ Ֆաթիհը Ստամբուլը գրավելիս այդ հայկական կրոնական կենտրոնները Օսմանյան կայսրությունից դուրս էին, Մեհմեթը որոշեց Պոլսո հայոց հոգևոր կենտրոն հիմնել ՝ Պատրիարքարան:   Եվ միայն Սուլթան Սուլեյման Հոյակապ նվաճումներից հետո էր, որ վերոհիշյալ բոլոր կենտրոնները, ներառյալ Պոլսի նորաստեղծ Հայոց պատրիարքարանը, հայտնվեցին Օսմանյան կայսրության լծի տակ: 1453 Մեհմեդ Ֆաթիհ Սուլթանը գրավում է Կոստանդնուպոլիսը:  Վերջինիս պաշտպանությանը մասնակցում էին նաև շատ հայեր:  Նվաճումից հետո թուրքերը կոտորեցին տեղի քրիստոնյա բնակչության մեծ մասին, և քաղաքը ենթարկվեց դաժանության և թալանի:   Սակայն Ֆաթիհը շուտով սկսեց վերակառուցել քաղաքը և տեղափոխել կայսրության տարբեր մասերի բնակիչներ:   Սուլթանը հատուկ վերաբերմունք ուներ հարուստ քրիստոնյաների նկատմամբ և, օգտագործելով նրանց միջոցները, ցանկանում էր նոր շունչ հաղորդել քաղաքին: Ստամբուլը գրավելուց հետո, սուլթան Ֆաթիհ Սուլթանը շահագրգռված էր հայերի բնակեցմամբ Կոստանդնուպոլսում, քանի որ դա կստեղծեր նոր հայկական քրիստոնեական համայնք, որը ճնշելու էր հույներին:  15-րդ դարի թուրք պատմաբան Աշիկփազազադեն նշում է, որ Ֆեթհիյե շրջանի վեզիրները, հատկապես Մուստաֆա փաշան, հայերի համար հիմնում են դպրոցներ և այլ հաստատություններ:  Այսպիսով, հայերը սկսեցին զարգացնել Պոլիսը, և աստիճանաբար սկսվեց Պոլսի հայկական գաղութը:  Պոլիս գաղթած առաջին հայերը հիմնականում Պրուսիայից (Բուրսա) և Էդիրնեից էին, իսկ ոմանք էլ Անկարայից:   Ըստ 17-րդ դարի թուրք ճանապարհորդ Էվլիա Չելեբիի ՝ Եվդոկիայից Սեբաստիա գաղթած հայերը հաստատվել են Սուլուի վանքում:  Վերջիններս սկսեցին միավորվել հայկական եկեղեցիների շուրջ: Դրանից անմիջապես հետո Պոլսում կազմավորվեցին վեց հայկական թաղամասեր (altıcemaat):  Հետագայում հայերը ցրվեցին ամբողջ Պոլսում, բայց միջուկը շարունակում էր մնալ «alt- ի համայնքը»:  Շուտով այդ անունը սկսեց խորհրդանշել ընդհանրապես բոլոր հայերին:  Բացի «alt jamaat» - ից, օգտագործվել է նաեւ «Okht odallar» տերմինը, որն ի սկզբանե նշանակում էր յոթ բնակարան, որտեղ հայեր էին ապրում:  Սակայն ժամանակի ընթացքում դրանց թիվը հետզհետե ավելացավ:  Պոլիս արտագաղթի նոր հոսքերին զուգահեռ աստիճանաբար ավելացավ արտագաղթողների թիվը, որտեղ ապրում էին մահմեդականներ, հրեաներ, հույներ, սերբեր և ալբանացիներ:   Հնարավոր չէ ճշգրիտ ներկայացնել նրանց սահմանները, քանի որ դրանք միշտ չէ, որ հայկական թաղամասեր են:  Timeամանակի ընթացքում թուրքերը սկսեցին բնակություն հաստատել այս հայկական օդանավակայաններում: Հետագայում, երբ Պոլսում հայերի թիվն աստիճանաբար ավելացավ, և երկար ժամանակ այնտեղ ապրող հայերը սկսեցին տեղափոխվել այլ շրջաններ, վերոհիշյալ տերմինը սկսեց խորհրդանշել Պոլսի բնիկ հայերին, նրանց անվանում էին «Օդալարցի» [3 ] Մեհմեդ Ֆաթիհ Սուլթանը հայերին ընդունեց որպես ընկերներ, բարի էր նրանց նկատմամբ, և դրա վառ ապացույցն էր այն փաստը, որ կարճ ժամանակ անց Պոլսում ստեղծվեց հայկական պատրիարքարան:   Սակայն հարցն այն էր, թե սա իրականում բարություն է, թե վարձկան պատճառներով արված քայլ:  Այնուամենայնիվ, նույնիսկ եթե դա բացառիկ բարություն չէր, միևնույն է, կարող ենք նշել, որ Ֆաթիհը հանդուրժող դիրք էր գրավել իր քրիստոնյա հպատակների նկատմամբ: Այսպիսով, Ստամբուլը գրավելուց հետո Ֆաթիհը նախ որոշեց քաղաքում ապրող հույների համար ստեղծել պատրիարքարան, որը պետք է հիմնվեր նրանց կրոնական ավանդույթների վրա:  Riarորջ Կուրտես Սկոլարիուսը ընտրվեց պատրիարք և ստացավ «Գենադիոս» տիտղոսը:  Հույներից հետո հերթը հայերինն էր:  Այնուամենայնիվ, Հայոց պատրիարքարանի հիմնադրումը և հետագա զարգացումը բավականին տարբերվում էր հունականից:  Փաստորեն, Ֆաթիհը Ստամբուլում հիմնեց Հայ կրոնական կենտրոնը որպես եպիսկոպոսություն, և միայն հետագա դարերում այս կառույցը ձեռք բերեց պատրիարքարանի կարգավիճակ: Պատրիարքարանի հիմնադրումից առաջ Օսմանյան կայսրության սահմաններում ապրող հայերը ընդգրկվել էին երեք թեմերում ՝ Սեբաստիա, իսկ կենտրոնը ՝ Սուրբ Նշան վանք, Էնկուրի (Անկարա), կենտրոն ՝ Սբ Աստվածածին կամ Կարմիր վանք, Բուրսա ( Պրուսիա) - Կիոտահյա (Կուտինա) - Գարաման, կենտրոն - Բուրսա:  Դրա ղեկավարն էր Հովակիմ եպիսկոպոսը: Ըստ որոշ աղբյուրների, երբ Սուլթան Մեհմեթ Ֆաթիհը Ստամբուլը գրավելուց անմիջապես առաջ Բուրսայում էր, նա սերտ կապեր հաստատեց տեղի հայ բնակչության ՝ նրանց ժամանակավոր ղեկավար Հովակիմի հետ:  Մի օր, երբ սուլթան Ֆաթիհը զրուցում էր Հովակիմի հետ, նա սկսեց աղոթել ՝ ասելով. «Թող Աստված ձեր թագավորությունը մեծացնի բոլոր մյուս թագավորություններից»:  Դրան հաջորդում է սուլթանի պատասխանը, որը, ըստ էության, խոստանում էր. «Եթե ինձ հաջողվի գրավել Ստամբուլը, ես ձեզ ՝ տեղի մյուս նշանավոր հայերին, կտանեմ Ստամբուլ, և ձեզ նրանց առաջնորդ կդարձնեմ»:  Եվ Պոլիսը գրավելուց մի քանի տարի անց, Ֆաթիհը մեկնում է Բուրսա ՝ հիշելով իր տված խոստումը. Եվ Հովակիմ եպիսկոպոսի հետ միասին նա Բուրսայից Պոլիս տեղափոխեց բազմաթիվ հայ ընտանիքների:  Որոշ աղբյուրների համաձայն ՝ այդպիսի ընտանիքներ վեցն էին: Այս ժամանակահատվածում հայ բնակչությունը տարբեր տեղերից խմբերով բերվել է մայրաքաղաք ու հաստատվել այստեղ:  Եվ միայն այն ժամանակ, երբ բոլորը բնակություն հաստատեցին Ստամբուլի տարբեր թաղամասերում, 1461 թ.-ին: Ֆաթիհ Սուլթանը հրամանագիր արձակեց, որով Հովակիմ եպիսկոպոսը հայտարարեց հայ համայնքի առաջնորդ, այսինքն `պատրիարք:   Հովակիմին իրավունք տրվեց ղեկավարել Անատոլիայում և Ռումելիայում բնակվող բոլոր հայերը:   Այդ օրվանից մինչ օրս Հայոց պատրիարքարանը շարունակում է իր գործունեությունը: [6] Հայկական կորեկի կազմավորման սկիզբը նույնպես համարվում է 1461 թվականը, այսինքն ՝ այն նույնացվում է Պոլսի պատրիարքության հիմնադրման տարվա հետ: Հայկական կորեկը կոչվում էր «Millet-i Sadıka»:   Սկզբնական շրջանում Հայոց պատրիարքի նստավայրը Սամաթիայում էր: Գորգերի եկեղեցի էր, բայց 1641 թվականին այն տեղափոխվեց Գումգափու Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, որը շարունակում էր մնալ այնտեղ [8]: Սակայն, ըստ թուրքական աղբյուրների, հայ ժողովուրդը չի ստացել ազգի կարգավիճակ, բայց բացի Հայ-Առաքելական համայնքից, Հայ Ավետարանական, Կաթոլիկ և 19-րդ դարում ստեղծվել է Հայ բողոքական համայնք: Պատրիարքները, որոնք ղեկավարում էին «Կորեկ» -ը, Օսմանյան իշխանությունների առաջ համարվում էին իրենց ժողովրդի պաշտպանները: «  Նրանք կատարում էին աշխարհիկ գործառույթներ ՝ օսմանյան կարգերին համապատասխան: Ֆաթիհի օրոք Պոլսում հայերն ունեին ընդամենը չորս աղոթատեղի:  Դրանցից ամենահինը Սուրբ Գալաթիան է: Դա Գրիգոր Լուսավորիչն է:  Որոշ բանասերներ պնդում են, որ այս եկեղեցին պատկանել է հայ կաթոլիկներին, քանի որ այն երկար ժամանակ գտնվում էր գենուացիների տիրապետության տակ, գենուական շրջանում, այն կառուցվել է Կաֆայի կաթոլիկ հայերի կողմից: Երկրորդը Սուրբ Սամաթիան է: Գորգի եկեղեցին է:  Սկզբնապես դա հունական եկեղեցի էր, բայց հետագայում թուրք սուլթանները տրվեցին հայերին:  Այս խնդրին առաջին անգամ անդրադարձավ remերեմիա Չելեբի Քեոմուրջյանը իր «Ստամպոլոյի պատմություն» աշխատությունում:   Եվ ըստ ukուկաս Ինճիճյանի ՝ ներկայիս Սուրբ «hasասդրիա» վանքը, որը կառուցել է Մեծն Կոստանդին մայրը ՝ Սուրբ Հեղինեն, 4-րդ դարի սկզբին:  Եվ հենց Մեհմեդ Ֆաթիհ Սուլթանն էր, որ հայերին շնորհեց Սուրբ Գորգի եկեղեցին, որը դարձավ հայերի հոգատար կենտրոն:  Հատկանշական է, որ այս եկեղեցին դարձել է Հայոց պատրիարքարան մինչ 1641 թվականը [2]:   1643-1644 թվականներին Հայոց պատրիարքարանի նստավայրը Սուլուի վանքից տեղափոխվել է Գումգափու, իսկ Սուրբ Գորգը պատրաստվել է 1660 թվականին: Երրորդը Սուրբ Սուրբ Նիկոլաս եկեղեցին է, որն առավել հայտնի դարձավ սուլթան Ֆաթիհի օրոք, երբ հայերը սկսեցին այցելել այնտեղ:  Եվ վերջին ՝ չորրորդ եկեղեցին, որը հիշատակվում է Ֆաթիհի շրջանում, Սբ. Դա Աստծո մայրն է: Այսպիսով, ինչպես արդեն նշեցինք, Պոլսի առաջին հայ պատրիարքը դարձավ Պրուսիայի Յոահիմ Ա-ն ՝ պաշտոնավարելով 1461-1478 թվականներին:  Աստիճանաբար Օսմանյան կայսրության ամբողջ հայ բնակչությունը միավորվեց:  Պատրիարքարանի ներքո միավորվելով ՝ նրանք կարողացան պահպանել իրենց ազգային ինքնությունը: Այսպիսով, կարող ենք նշել, որ իրականում Պոլիսը չէր կարող խաղալ հայ ժողովրդի համար իր ստանձնած դերը, եթե Մեհմեդ Ֆաթիհ Սուլթանը այստեղ չհիմնադրեր Հայոց պատրիարքարան:  Այս իրադարձությունը նշանակալի նշանակություն ունեցավ ոչ միայն Կ.Պոլսի, այլեւ Օսմանյան կայսրության հայերի կյանքում: Խոսելով վերջինիս պատմության մասին ՝ մենք չենք կարող այն առանձնացնել Պոլսի հայ համայնքի պատմությունից, քանի որ հենց պատրիարքարանն էր իր շուրջ համախմբում Պոլսի հարակից շրջանների հայ բնակչությունը մեկ ամբողջական ազգի ներքո: Դա եղել է Պոլսի հայ համայնքի համար և մինչ օրս այն շարունակում է մնալ հայության շահերը պաշտպանող հենակետը ՝ բախվելով բազմաթիվ մարտահրավերների: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Աբրահամյան Ա., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղութների պատմության, հատոր Ա, Երևան, 1964, էջ 90, 76 [2] Ասատուր Հ., Պոլսահայերը և նրանց հայրապետները, Ուոթերթաուն, 1973, էջ 3,96, 6: [3] Սիրունի Յ., Պոլիս դ իր դերը, առաջին հատոր, Բեյրութ, 1965, էջ 90-92, 96-97, 115-117, 150-180, 195-200, 235-236: [6] Güllü RE, Ստամբուլի Հայոց պատրիարքարանի հիմնադրումը և կարգավիճակը, URL: http: //turksandarmenians.marmara.edu.tr/tr/istanbul-ermeni-patrikhanesinin-kurulusuve-statusu/ (հասանելի է:  23.09.2017): [8] Մակարյան Վ., Հայկական կորեկի ձևավորումը իրավ Կոստանդնուպոլսի հայ պատրիարքների լիազորությունները (17-19-րդ դարեր), Սուրբ Էջմիածին, 2016, էջ 114-115: [9] Խառատյան Ա., Պոլսի հայկական գաղութը, Երեւան, 2007, էջ: 156 թ. Կեխյան Անուշ Կոստանդնուպոլսում հայ պատրիարքության հիմնադրումը և օրենսդրական քաղաքական նախադրյալները ։

Հոդվածում ներկայացված է 1461 թ. Կոստանդնուպոլսում Մեհմեթ Ֆաթիհ սուլթանի կողմից հայոց պատրիարքության հաստատումը, որին զուգահեռ անդրադարձ  է կատարվում տեղի հայ համայնքի ձևավորմանն ու զարգացմանը։
  Վերջինս կարևորագույն դեր կատարեց հայոց ինքնության պահպանման գործում և դարեր շարունակ  պայքարեց իր իրավունքների համար՝ աջակից ունենալով հայոց պատրիարքությանը։
   Այն ստեղծման իսկ պահից կազմեց և այժմ էլ շարունակում է կազմել տեղի հայ համայնքի հիմնական կորիզը, նրա հուզումների բազկերակը։
