ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԲԱՌԱՊԱՏՃԵՆՈՒՄՆԵՐՓոխառությունը լեզվի բառային կազմի հարստացման հիմնական միջոցներից է։
 «Լեզվական այս կամ այն տարրի` հիմնականում բառի անցումը մի լեզվից մյուսին այդլեզուների  շփման,  փոխազդեցության  հետևանքով  (կատարվում  է  նոր  հասկացություններ,  իմաստներ  կամ  եղածների  տարբերացումներ  արտահայտելու  նպատակով)»1։
 Պատճենումը  փոխառության  եղանակ  է,  որը  բնորոշ  է  եղել  հայոց  գրականլեզվին։
  Փոխառությունը կատարվում է երկու եղանակով` ներքին և արտաքին։
 Արտաքին  այն  փոխառությունները,  որոնք  մի  լեզվից  անցել  են  մյուսին,  իսկներքին  են  մի  լեզվի  նախորդ  փուլից`  հաջորդին  անցածները  (գրաբարից`  հընթացս),արևմտահայերենից  (ռազմավարական),  խոսակցականից  (մրմուռ),  բարբառներից(չմուշկ, գետնանուշ, դահուկ, էտել և այլն)։
 Փոխառության  գործընթացը  լեզվաբանության  մեջ  դիտարկվում  է  ներքին  տարբեր դրսևորումներով։
  Ըստ անցման եղանակի փոխառությունները լինում են` ա) անմիջական, բ) միջնորդական, գ) բանավոր, դ) գրքային, ե) գրական, զ) կրկնակ կամ ստուգաբանական կրկնակներ։
 Հայոց լեզուն իր զարգացման տարբեր շրջաններում այս կամ այն չափով կատարել է փոխառություններ։
 Խոսելով փոխառություն կատարելու պատճառների մասին` Մ. Աբեղյանը առանձնացնում  է  հատկապես  արտաքին  գործոնները,  երբ  «գաղափարներ  կան,  որոնցհամապատասխան  բառեր  չկան  ազգային  լեզվի  մեջ,  ինչպես  են  դրսից  մտած  նորգաղափարները,  նոր  մշակույթի  ձևերը,  նոր  արվեստներ,  ապրանքներ  և  այլն,  կամաեթե կան համապատասխան բառեր ու կապակցության ձևեր, բայց խոսողին թվում է,թե չեն արտահայտում, ինչ որ օտար լեզվինը»2։
 Հետագայում  անդրադառնալով  փոխառություններին`  լեզվաբան  Ա.  Սուքիասյանը առանձնացնում է օտար բառեր փոխառելու հետևյալ պատճառները.ա)  բառի անբարեհնչունությունը կամ երկար լինելը (տուրիզմ-զբոսաշրջություն),բ)   նորակազմ բառի իմաստային որոշակի անհամապատասխանությունը (ընկերվարություն-սոցիալիզմ),գ)   Փոխառու  լեզվի  կողմից  տվյալ  բառին  իմաստային  կամ  ոճական  որևէ  նրբերանգ կամ տարբերակում հաղորդելու ձգտումը (հարևան-դրացի),դ)  Փոխառու լեզվում օտար բառի հոմանշային կիրառություն ստանալը (կոմպրոմիս-փոխհամաձայնություն),1 Պետրոսյան Հ., Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987, էջ 613։
 2 Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965, էջ 49։
 ե)  Տերմինային բազմիմաստությունից խուսափելը (կոմպրեսոր-1. ճնշակ, 2. սեղմակ, սեղմիչ)1։
 Ժամանակային  առումով  ընդունված  է  մեր  բառապաշարի  փոխառյալ  շերտըբաժանել հնագույն, նոր և նորագույն շրջանների։
 Նոր են այն փոխառությունները, որոնք ժամանակակից հայերենը կատարել է իրկազմավորման շրջանից մինչև խորհրդային ժամանակաշրջանը։
  Դրանք առնչվում ենաշխարհաբարյան  շրջանին,  երբ  հայերենը  փոխառություններ  է  կատարել  հիմնականում  իտալերենից,  նոր  հունարենից,  ֆրանսերենից,  անգլերենից,  գերմաներենից  ևայլն։
 Նորագույնն ամբողջապես ընդգրկում է խորհրդային շրջանը։
  Այս շրջանի փոխառություններն  առավելապես  կապվում  են  ռուսաց  լեզվից,  մասնավորապես  նրա  միջնորդությամբ  կատարվածներին,  երբ  փոխառվեցին  և  պատճենվեցին  հազարավորբառեր2։
 Պետք  է  նշել,  որ  Մ.  Աբեղյանն  առանձնացրել  է  իմաստային  փոխառությունը`  որպես  փոխառության  տեսակ,  երբ  օտար  բառի  իմաստի  ազդեցությամբ  լեզվում  եղածբառի  իմաստը  ընդարձակվում  կամ  փոխվում  է։
   Հեղինակը  նշում  է,  որ  այս  երևույթըհաճախ գիտակցաբար կիրառվում է գիտության և արվեստների տերմինահամակարգերում.  «փոխանակ  օտար  բառը  ընդունելու  դրանց  համապատասխան  նշանակությունները տրվում են բնիկ բառերին, և կամ այլ լեզուների բառերի օրինակով նոր բառեր են կազմվում»3։
 Այսպիսով,  կարող  ենք  փաստել,  որ  Մ.  Աբեղյանն  ընդունում  է  այն  իրողությունը,որն այսօր անվանում ենք բառակազմական և իմաստի պատճենում։
 Փոխախառություններ  կատարելը  պայմանավորված  է  քաղաքական  կյանքում,տնտեսության, մշակույթի բնագավառներում, ինչպես նաև հանրության սոցիալականկողմնորոշման մեջ տեղի ունեցած փոփոխություններով։
 Լեզվաբան Ա. Մարտիրոսյանը, ուսումնասիրելով նորագույն փոխառությունները,նշում  է,  որ  քանակական  տեսակետից  առավել  գերակշռող  են  արտաքին  փոխառություններն  ու  պատճենումները`  առավելապես  ռուսերենի  միջնորդությամբ4։
   Օրինակ`ակցիա-կազմակերպված բնույթ կրող գործողություն, անիմացիոն-մուլտիպլիկացիոն,բիզնես  ֆորում-բիզնես-համաժողով,  բիզնեսմեն-գործարար,  գենոֆոբիա-ցեղատյացություն,  գլոբալիզացիա-համաշխարհայնացում,  դեպարտամենտ-նախարարությանկամ  կառավարության  այլ  հաստատության  բաժանմունք  (վարչություն)  (<  ռուս.՝  департамент,  <  ֆրանս.՝  de'partement),  ինտերնետ-համացանց,  իմիջ-կերպար,  լեգիտիմ/ություն-օրինական,  լոբբի  /-իզմ /-իստ/- օրենսդիր մարմիններին կից մոնոպոլիաների գործակալների ու գրասենյակների համակարգ, որը ճնշում է գործադրում օրենսդիրների  ու  պաշտոնյաների  վրա  (<  անգլ.  lobby  ճեմասրահ),  կինոբիենալե-կինոփառատոն,  կոալիցիոն-դաշնադրային,  հակեր-համակարգչահեն,  հիթ-ճանաչված  երգ,մեղեդի (<անգլ hit հարված), մենեջեր-կառավարիչ, մենեջմենթ-կառավարում, մարկեթինգ-շուկայագիտություն,  մենթալիտետ-մտածողություն,  կամիկաձե–անձնասպան(< ռուս. камикадзе), շոու բիզնես-հեռուստատեսություն, կինո, թատրոն և այլն (անգլ.՝show  business),  պապարացցի-լրագրող  (իտ.),  հաճախ`  ֆոտոլրագրող,  որն  իր  տեղեկությունը  հայթայթում  է  լրտեսման  ճանապարհով,  պոպուլիզմ-ամբոխավարություն,1 Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 1999, էջ 187-188։
 2 Տե´ս նույն տեղում, էջ 193-194։
 3 Նույն տեղում, էջ 49։
 4 Մարտիրոսյան Ա., Արդի հայերենի նորաբանությունների բառակազմական կաղապարները, Երևան,2007, էջ 136։
 պրոդյուսեր-թողարկիչ,  ռետրո-ոճ  արվեստի  նորաձևության  մեջ,  որ  նախընտրում  էհինը,  սինգլ-որևէ  բանի  եզակին,  միակը  (<անգլ.  singl  <  adj<  singl),  վիրտուալ-ոչ  երկրային, անիրական, թվացյալ, օլիգարխ-տնտեսական, քաղաքական գերիշխանությունունեցող  անձ,  օմբուդսմեն-մարդու  իրավունքների  պաշտպան  (իրավապաշտպան),ֆալշ ստարտ-կեղծ մեկնարկ և այլն։
 Փոխառությունների  յուրացման  գործառույթում  իմաստային  փոփոխություններըերբեմն  սերտորեն  կապված  են  բառի  կառուցվածքային-քերականական  առանձնահատկությունների հետ։
 Ա.  Մարտիրոսյանն  անդրադառնում  է  նաև  փոխառյալ  բառերի  իմաստափոխությանը։
   «Հաճախ  փոխառյալ  բառերի  իմաստափոխությունը  պայմանավորվոած  է  լինում  նաև  այն  հանգամանքով,  թե  փոխառուլեզվում  փոխառյալ  բառի  որիմաստ(ներ)ն  է  արմատավորվում։
   Այսպես`  փոխառու  լեզվում  իմաստի  նեղացում  ենստացել այնպիսի բազմիմաստ բառեր, ինչպես` business- 1. զբաղմունք, գործ, մասնագիտություն  2.  առևտրական  ձեռնարկություն`  ֆիրմա,  3.  շահավետ  գործարք,  որոնցից հայերենում գործածական է առաջին իմաստը, կամ`Sport-  1.  զվարճանք,  կատակ,  2.  երկրպագու,  3.  պճնամոլ,  պճնազգեստ  տղամարդ,  որոնցից  որոշ  իմաստային  ճշգրտմամբ  և  հավելմամբ  գործածական  է  առաջինը»1։
 Տարբերվում են պատճենումների բառակազմական և իմաստային տեսակներ։
 Բառակազմական  (բառապատճենումներ),  երբ  կատարվում  է  օտար  բառի՝  ըստձևույթների  թարգմանություն՝  հայ.՝  գերխանութ,  <  ռուս.՝  Супермагазин,  անգլ.՝  <  supermarket։
 Իմաստային,  երբ  փոխառվում  է  բառի  փոխաբերական  իմաստը`  հայ.`  կառույցհաստատություն,  գերատեսչություն,  համակարգ  ռուս.`  структура-ից,  դարձվածայինպատճենում,  երբ  կատարվում  է  դարձվածային  արտահայտության  բառացիթարգմանություն`  հայ.  կուրորեն  ենթարկվել<  ռուս.  Слепое  повиновение  գերմ.  <blinder Gehorsam և կիսապատճենումներ, երբ թարգմանվում է բառի միայն մի մասը`հայ. մակրոտնտեսություն < Макроэкономика։
 Պատճենումների  առատությունը  տվալ  լեզվում  որպես  կանոն  պայմանավորվածէ լինում ուղղակի փոխառությունների կտրուկ աճով, որպես հետևանք լեզվակիրներիանմիջական ռեակցիայի։
  Ժամանակակից հայոց լեզվում պատճենայլ կաղապարներըառավելապես փոխառված են ռուսերենից։
 Պատճենման`  որպես  բառակազմական  եղանակի  մասին  գաղափար  է  տվելդեռևս Մ. Աբեղյանը. «Սովորաբար բառեր և կապակցության ձևեր են առնվում ուրիշլեզուներից և ոչ առանձին ձևական մասեր։
  Բայց երբ մի որևէ լեզվից մտնում են նույնածանցով  կազմված  բառեր,  որոնց  բները  ևս  մենակ  գործածվում  են  և  այդ  բառերնայլևս չեն ջոկվում բնիկ բառերից, այն ժամանակ դրանց ածանցական մասերն արդենգործոն են դառնում և ուրիշ բառերի հետ դրվելով` նոր բառեր են կազմում»2։
 Պատճենման բառակազմական եղանակին ուշագրավ մեկնաբանություն է տալիսԷդ.  Աղայանը.  «….  Պատճենումների  ժամանակ  վերցվում  են  բառի  արտահայտածհասկացություննն  ու  ներքին  ձևը,  ու  այլ  կերպ  ասած  պատճենման  դեպքում  օտարբառը  պարզապես  թարգմանվում  է  փոխատու  լեզվի  բառերով  կամ  բաղադրությունների բաղադրիչներով» 3։
 Ըստ Ա. Մարտիրոսյանի` պատճենյալ կաղապարները լինում են`1 Մարտիրոսյան Ա., էջ 133։
 2 Աբեղյան Մ., էջ 49։
 3 Աղայան Է., Բառագիտություն, Հայոց լեզու, մաս 1, Երևան, 1980, էջ 176։
 1. Ածանցավոր պատճենյալ կաղապարներ.ա) նախածանցավոր բ) վերջածանցավոր2. Բարդ պատճենյալ կաղապարներ3. Կիսապատճենումներ։
 1. Ածանցավոր պատճենյալ կաղապարներում գերակշռում են նախածանցավորնորակազմությունները։
  Պատճենյալ ածանցավոր նորաբանությունների կաղապարներում բառակազմական ակտիվություն են դրսևորում գեր-<сверх, super, ներ-<внутри-,հակ-<анти-,  контр-,  հետ-<пост-,  после-,  փոխ-<вице-,  ապա-<де  նախածանցները,որոնք բաղադրվում են ինչպես պարզ, այնպես էլ բաղադրյալ հիմքերի հետ։
 Նախածանցավոր կաղապարներ։
  Բառակազմական ակտիվություն է դրսևորումգեր-  նախածանցը,  որն  առավելապես  բաղադրվում  է  գոյական  հիմքերի  հետ։
 Օրինակ` գերխնդիր, գերաստղ, գերզենք, գերլրտես, գերմարդ և այլն։
 Բաղադրյալ  հիմքով  նորակազմ  կաղապարներն  ավելի  հաճախ  են  հանդիպում։
 Այդպիսի մասնակաղապարներ են` նախածանց + վերջածանցավոր բառ, նախածանց+ բարդ ածանցավոր բառ, նախածանց + բարդ բառ։
 Նախածանց  +  վերջածանցավոր  բառ  մասնակաղապարով  նորակազմություններում առավել հաճախ են հանդիպում ` գեր-, հակ(ա)-, հետ-, ներ-, ապա-, փոխ- նախածանցները։
  Օրինակ` գեր- գերտերություն, գերընկերություն, գերշահույթ, հակ(ա)- հակափաստարկ,  հակաառևանգչային,  հակաարմատական,  հականախագահական,  հակաքարոզչություն,  հետ-  հետխորհրդային,  հետբուհական,  հետտոնական,  հետերաշխիքային,  հետմասնավորեցում,  ներ-  ներդաշինքային,  ներքաղաքական,  ներուժային,ապա-  ապագաղափարական,  ապաքաղաքական,  փոխ-  փոխխոսնակ,  փոխնախագահ։
 Նախածանց  +  բարդ  ածանցավոր  բառ`  հակ(ա)-հակագովազդ,  ապա-ապասղաճ, փոխ-փոխվարչապետ։
 Վերջածանցավոր կաղապարներ։
  Պատճենյալ վերջածանցավոր կաղապարներնավելի քիչ են։
  Նորակազմություններում բառակազմական ակտիվություն է դրսևորում-մետ(про-) վերջածանցակերպը, որով ստեղծված բառերը պատկանում են առավելապես  քաղաքական  տերմինահամակարգին։
   Օրինակ`  նախագահամետ,  կառավարամետ իշխանամետ, արևմտամետ, կենտրոնամետ և այլն։
 Պատճենյալ  ածանցավոր  նորակազմություններում  բավական  գործուն  են  հեռուստ(ա)- (< теле-, < tele) առաջնաբաղադրիչով ձևերը։
  Վերջինս բաղադրության կազմում  այնքան  է  կայունացել,  որ  հավակնում  է  վերածվել  նախածանցակերպի`  չնայածբաղադրության  կազմում  այն  դեռևս  չի  կորցրել  իր  բառայնացված  արտահայտությունը։
  Օրինակ` հեռուստագովազդ, հեռուստախաղ, հեռուստահաճախականություն,հեռուստաարտոնագրային,  հեռուստաբանավեճ,  հեռուստաարտադրանք,  հեռուստաընկերություն, հեռուստաէսսե, հեռուսակատալոգ, հեռուստալոտո և այլն։
 2.  Բարդ  պատճենյալ  կաղապարներ։
   Պատճենյալ  և  կիսապատճենյալ  բարդություններում  առավել  հաճախ  են  բաղադրիչների  համադասական  հարաբերությամբկապված  հարաբերությունները։
   Օրինակ`  քաղաքաիրավական  <  политикоправовой,պետաիրավական  <  государсвенноправовой,  հոգեսոցիալական  <  психосоциальный,դատաիրավական  <  судебноправовой,  կենսատնտեսական  <  биоэкономический,աֆրասիական < афроазийский, բժիշկ-կենսաբան < врач-биолог, բժիշկ-վարակագետ< врач-вирусолог, բողոք-նամակ < письмо-протест և այլն։
 Պատճենյալ  բարդ  նորակազմություններում  բառակազմական  ակտիվ  գործառույթ  են  դրսևորում  եթեր-<  эфир,  տեսա-<  видео  առաջնաբաղադրիչները։
   Օրինակ`եթերաժամանակ,  եթերաշրջան,  եթերաժամ,  տեսաալիք,  տեսալրաքաղաք,  տեսախաղ, տեսաերիզ, տեսանյութ, տեսահեռակապ, տեսահոլովակ, տեսժապավեն, տեսաձայնադարան և այլն։
 Պատճենյալ  բարդություններում  հանդիպում  են  նաև  հատված  հիմքով  կազմություններ։
   Օրինակ`  եվրա-(եվրոպական)  հիմքով`  եվրամիություն,  եվրախորհուրդ,  եվրադատարան, եվրապատգամավոր։
 3.  Կիսապատճենյալ  կաղապարներ։
   Կիսապատճենյալ  նորաբանություններիկաղապարներում  հաճախակի  են  հանդիպում  համադասական  կազմությամբ  բաղադրիչներ։
   Օրինակ`  շոու-ծրագիր,  ցուցահանդես-վաճառք,  վագոն-տնակ։
   Կիրառելի  եննաև  էկո-,  էներգ  (ա)-,  միկրո-,  մակրո-,  մոնո-,  ավիա-միջազգային  տերմինակազմիչովկազմվածները։
   Օրինակ`  էկոհամակարգ,  էներգահամակարրգ,  էներգակիր,  էներգամատակարար, մակրոտնտեսագիտություն, մակրոտնտեսություն, մակրոաշխարհ, միկրոմրցախաղ, ավիատոմս, ավիաաղետ, ավիաբեռնափոխադրում։
  Օտար բաղադրիչ +հայերեն  ձևույթ  կազմությունները  ինչպես`  հիպոթեքային,  նյումետալական  <  անգլ.New metal-ից («Նյու մետալ» երաժշտական ուղղություն), լոբբիստական, ինտերնետային, ամերիկամետ, լիգիտիմություն, բրոքերային, չեչենամետ և այլն։
  Հայերեն ձևույթ +օտար  բաղադրիչ`  գերպրոբլեմ,  գերկոնցեռն,  գերմոդել,  հակապոպուլիստ,  հակադեպրեսիանտ։
 Կիսապատճենյալ  նորակազմություններում  գործուն  հիմք  են  նաև  կինո-,  ավտո-,առաջնաբաղադրիչները։
   Օրինակ`  կինոգործ,  կինոդեր,  կինոշաբաթ,  կինոդպրոց,  կինոշուկա,  կինոընկերություն,  կինոբանավեճ,  ավտոառևանգում,  ավտոաշխարհ,  ավտոեհեն, ավտոթափոն, ավտոցուցահանդես։
 Հերմինե Կարապետյան ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԲԱՌԱՊԱՏՃԵՆՈՒՄՆԵՐԲանալի բառեր՝ փոխառություն, պատճենում, նորաբանություն, բառապաշար, տերմին, բառակազմություն։

Ամփոփելով  լեզվական  նյութի  ուսումնասիրությունը`  կարող  ենք  ասել,  որ  փոխառություններ կատարելիս կարևոր հանգամանք է այն, որ օտար բառը պետք է համապատասխանի  փոխառու  լեզվի  հնչյունական  և  գրաբանական  համակարգին,  իմաստային  առումով  հասկանալի  լինի,  բառակազմական  առումով  ակտիվ  լինի  և  հաճախ  գործածվի  լեզվակիրների  կողմից։
   Իսկ  պատճենյալ  կաղապարների  մասին  պետք  է  նշենք.  պատճենման  բառակազմական  եղանակը գործուն է նորակազմություններում։
  Ամբողջությամբ պատճենյալ կաղապարներ հանդիպում են տերմինահամակարգերում` հատկապես իրավական և բժշկական։
  Պատճենյալ բարդ  նորակազմություններում  բառակազմական  տեսանկյունից  մեծ  ակտիվություն  են  դրսևորում  օտար բառ+ հայերեն ձևույթ կառույցով կազմությունները։
   Այսպիսով,  վերջին  շրջանում  հայերենը  հաճախ  է  դիմում  փոխառության՝  ռուսերենի  կամ  այլ  օտար  լեզուների  միջնորդությամբ։
   Լեզվում  ստեղծվում  են  փոխառությունների  հայերեն  համարժեքներ,  որոնք  մրցության  մեջ  են  օտար  բառերի  հետ  և  միայն  ժամանակի  քննության  արդյունքում պարզ կլինի, թե՞ դրանցից որոնք կընդունվեն և կգործածվեն լեզվակիր հանրույթի կողմից։
