ՀՈՒԼԱՎՈՒ ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ Մերձավոր Արևելք մոնղոլների արշավանքի նախօրեին Իրանում իսմայիլական տոհմը և Իրաքում Բաղդադի խալիֆայությունը պահպանեցին իրենց անկախությունը:   Այս երկու երկրների գրավմամբ ամբողջ Մերձավոր Արևելքը վերջապես ընկնելու էր մոնղոլների ձեռքը:  Նախքան Մերձավոր Արևելք մոնղոլների արշավանքի խնդրին անդրադառնալը, նախ պետք է ուշադրություն դարձնել այն գործոններին, որոնք հանգեցրին Իսմայիլի պետության թուլացմանը: Հասան ալ-Սաբահը իր հետնորդներին թողել էր բավականաչափ ուժեղ պետություն, որը անհաշտ պայքարի մեջ էր շրջապատող ավատարական իշխանությունների հետ, որի ընթացքում գրավվեցին լեռնային շատ անհասանելի ամրոցներ:   Այնուամենայնիվ, իսմայիլականների պետությունը, գտնվելով Ավատարի դարաշրջանի ծաղկման շրջանում, բնականաբար չէր կարող չփոխվել:   Այս աստվածապետությունը, որը անդադար պայքար էր մղում ամբարիշտների դեմ, շուտով դարձավ չար երկիր:   Դա արտացոլված է ինչպես կառավարության, այնպես էլ գաղափարախոսության մեջ: 1240-1250 Ակտիվացան ավատադիր խմբի ներկայացուցիչները:   Իսմայիլականների առաջնորդ Իսմայիլ ալ-Դինը դաժանորեն հետապնդվել է իսմայիլականների կողմից, ովքեր դեմ էին նրա ներքին և արտաքին քաղաքականությանը:   Նրա վայրագությունները դրդել են ժամանակակիցներին նրան «խենթ» անվանել:  Այսպիսով, մոնղոլների արշավանքի նախօրեին Իսմայիլյան տոհմում սկսվեցին սոցիալական բաժանումներ, ինչը մեծ հարված հասցրեց երկրի պաշտպանությանը:   Ալամութում անկայուն իրավիճակը պետք է դյուրացներ մոնղոլների առաջխաղացումը: Իրանական կամ Մերձավոր Արևելքի արշավանքը որպես կայսերական ձեռնարկություն ամենահաջողված մոնղոլական ռազմական գործողություններից մեկն էր:   Այն նաև ուներ ներքին բովանդակություն, քանի որ այս արշավանքը պետք է սկսեր պատերազմ, որը երկար ժամանակ շարունակվելու էր Չինգիզ խանի որդիների միջև ՝ Տոլուն և Ջ չի կարող չի կարող ժ ժ ժ ժ ժ ժ առանգ և չի ժ և ժ և և և, և, և   Չինգիզ խաների շրջանում հաստատված «համաձայնության ֆրատրումի» խախտումը, որը հաճախ թվում էր, թե ձուկ է, հանգեցրեց երկար միջուկային բախումների:   «Հեռավոր Արևելքի տարածքները» ենթարկելու որոշումը կայացվել է, համաձայն Ռաշիդ ալ-Դինի 2 Ջ wayուվեյնի 3, 2 »:  Ահա թե ինչու մեծ մշակույթում խանության գահը գահ բարձրանալուց հետո նա այլևս չէր մտածում խանդի մասին, նա իր ուշադրությունը սեւեռեց հեռավոր արևմտյան տարածքների նվաճման վրա »(zhուվեյանին, Չինգիշան): 3 Երբ մեծ պաշտամունքի երկրորդ տարին եկավ, ընկերների և թշնամիների հարցերն ավարտվեցին, օգոստոսի մտքերը կենտրոնացան հեռավոր աշխարհի քաղաքներում, արևելքի և արևմուտքի «մեծ» պաշտամունքի մեջ, կամ անմիջապես հետո այն  Ըստ Կիչանովի, Իրանի և ընդհանրապես արևմտյան շրջանի նվաճումը համաձայնեցվել է Օնոն գետի հովտում 1253 թ. Գարնանը Չինգիզների հատուկ ժողովում 1:  Ամենայն հավանականությամբ, բառը 1251 է: Խոսքը Կուրուլտայի մասին է, որտեղ խանության գահին հաստատվեց Տոլուի որդին ՝ Մանգուն:  Մյուս կողմից, հարկ է նշել, որ «մեծ» Քուրուլթայ Ռաշիդ ալ-Դինը և կոչվում է ժողով, որը իշխանությունը փոխանցեց Տոլուի տան ներկայացուցիչներին:   Ավելին, veուվեյինը նշում է, որ զորքերի առաջխաղացումը դեպի Իրան և Չինաստան սկսվել է 1252 թ.  Կարելի է ենթադրել, որ Իրանի նվաճման հետ կապված խնդիրները քննարկվում էին մեծ պաշտամունքի շրջանակներում, բայց հստակ որոշումներ կայացվեցին 1252 թվականին: Ոչ ուշ: Իրանի վերջնական նվաճման մասին տեղեկությունները պահում էր նաև «Յուան Շինը»:   Ըստ նրա, 1252 թ.-ին 19-րդ դարի սկզբին Կեդբուղա (Կիտբուղա) Նոյոնը հրաման ստացավ գրավել իսմայիլների երկիրը, մասնավորապես ՝ Հիրդ-կուհ 3 ամրոցը: Իրան ներխուժումն, ըստ էության, պետք է իրականացվեր ինչպես տոլուիդների, այնպես էլ ջուխիդների համատեղ գործողություններով:  Սակայն Կարակորումում լուրջ տարաձայնություններ կային այս հարցում:  Մոնղոլների կողմից Իրանի նվաճումը, ըստ Կուրուլտի որոշման, պետք է ղեկավարեր Մանգու Խանի եղբայրը ՝ Հուլավունը 4:   Վերջինիս ուղեկցում էր իր կրտսեր եղբայր Սուբադայը, իսկ Բաթուի ուղարկած թումանացիները գլխավորում էին Julուլին, Բալախանը և Թութարը:   Tekuder և Bugha-Temur5- ը մասնակցել է Chaghatayids- ից 5:  Քանի որ արշավանքի նպատակը արևմտյան տարածքների վերջնական կցումն էր կայսրությանը, արշավանքին մասնակցող զորքերը տեղափոխվեցին իրենց ընտանիքների հետ միասին:   Մոնղոլական տերմինաբանության մեջ տարածքների նման անվանումն անվանում են տանիմա կամ տանմա 6:  Պատվիրված էր: «Չինգիզ խանի զորքերից, որոնք բաժանված են նրա որդիների, եղբայրների ժառանգների միջև», յուրաքանչյուր տասը մարդուց երկուսը որպես վիրավորանք էին տալիս Հուլավու խանին, որպեսզի վերջինս հնազանդվեր նրան:   Եվ բոլորը, նշանակելով իրենց որդիներին, որդիներին և հարազատներին, ուղարկեցին Հուլավու ՝ ծառայության: »7  Բացի այդ, նրա տրամադրության տակ են դրվել Բաչուի ու Դայրբահաթուրի ուժերը, որոնք տեղակայված էին Իրանի ու Հնդկաստանի սահմաններին: Ամենայն հավանականությամբ, հենց այս ժամանակահատվածում են դրանք ուժեղանում փոխադարձ նվաճման արդյունքում »(Ռաշիդ ադ-Դին, Սբորնիկի տարեգրություն, հատոր 2, պր. Ver. Վերխովսկոգո, Մոսկվա - Լենինգրադ, 1960, էջ 144): 2 «Կեդ-Բուղա Բավուրչին առաջին անգամ ձեռնամուխ եղավ umումմադ ամսվա կեսին, Ա.Հ. 650 թվականին (1252-ի հուլիս) ՝ վրեժ լուծելու հերետիկոսներից (իսմայիլականներից) (Джувейни, стр. 432):   Հուլավուն տոնախմբությունները սկսեց 1253 թ.-ին սպասվող արշավանքի հետ կապված ՝ գարնանը, ապես վերջապես ՝ ԱՀ 651 թվականին: Շաբան ամսվա 24-րդ օրը (1253 թ. Հոկտեմբերի 14-ին) դուրս եկավ քամու օգնությամբ, որը ավետում էր հաջողություն: »- Նույն տեղում, էջ 22: 443: 3 Աբրամովսկի Վ., Մոնգկեի չինական տարեգրությունը:   Uberzetzung des 3. Kapitels des Yuan-shi, «Zentraasia4 Hulavun կամ Hulaghun (1217-1265) ամենահայտնի մոնղոլ գեներալներից մեկն է:  Չինգիզ Խանը Տոլուի և Սորխախտանիի որդին է:   Հուլավուի գլխավորությամբ իրանական արշավանքը թե կազմակերպվածությամբ, թե արդյունքներով չի զիջում չինացիների ներխուժմանը Չինգիզ խան, տե՛ս http: //www.iranicaonline.org/articles/hulagu-khan (08.01.2014): 6 Դա է վկայում Յուվեն ՝ խոսելով ինժեներական աշխատանքի մասին (նույն տեղում, էջ 442), երբ նա անում է Կիրակոս Գանձակեցին, երբ նա նշում է Բաթուի կողմից ուղարկված Julուլիաներին, Թութարներին և Բալախանիոններին, որոնք, ըստ պատմողի, «եկել էին սայլերով «Դերբենտի միջոցով: (Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց պատմություն, Երեւան, 1982, էջ 268): «Բայց արշավանքի կազմակերպումը ցույց տվեց, որ նրանց միջեւ որոշակի պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել»:   Բայց այստեղ Ռաշիդ ալ-Դինը մեջբերում է մի շատ հետաքրքիր փաստ. Նրա խոսքով ՝ իր իրական նպատակները թաքցնելու համար Մանգու խանը իր եղբորը հրապարակավ հրամայեց «վերջ տալ այս կարևոր գործերին և վերադառնալ իրենց բնակության վայրեր», այսինքն ՝ չհաստատվել նվաճված երկրներում 1:   Սա, ըստ ամենայնի, սպասելի էր, քանի որ, լինելով Իլխանության շահերի պաշտպան, Ռաշիդադ-Դինը կարծես նվաստացնում էր Մանգուի հեղինակությունը.   Հիմնական տարաձայնությունները վերաբերում էին իրանական ժառանգության խնդրին: Ի վերջո, ազդեցության ո՞ր տարածքներին պետք է բաժանել Իրանը: և Ինչպե՞ս պետք է բաժանել ավարը:   Դատելով ռազմական համարի 2 տվյալներից ՝ մենք տեսնում ենք, որ ջուչիդները բավականին լուրջ էին վերաբերվում իրանական ներխուժմանը, քանի որ նրանք այդ ժամանակ մասնակցություն չունեին չինացիների հարավ ներխուժման մեջ:   Մյուս կողմից, նվաճված երկրները պետք է ղեկավարվեին uchուչիի հետնորդները Չինգիզ խանի հրամանով, ուստի Բաթու խանը, օգտագործելով այս փաստը, բացի բուն հավակնություններից, թվում էր, թե այս ամենին տալիս է օրինական երանգ, որով ջուխիդները ցույց են տալիս իրենց հավակնությունները ամբողջ Արևմտյան Ասիայի նկատմամբ: Բացի դրանից, հյուսիսում իրենց տնտեսական գործունեությանը համարժեք հող ձեռք բերող ջուչիդները ձգտում էին տիրել Իրանի քաղաքային արոտավայրերին, որոնք ավելի հարուստ էին ժամանակի եվրոպական քաղաքներից: Հատկանշական է իրանական Հուլավու ներխուժման աննախադեպ դանդաղ տեմպը:   Դա բոլորովին չէր համապատասխանում մոնղոլական ռազմական մարտավարությանը: Բացակայում էր արագության և հանկարծակիության գործոնը:  Ջ. Սմիթը կարծիք հայտնեց, որ դանդաղ տեմպերի պատճառը մոնղոլ ցեղերի հսկայական հորդաներն էին (750-900 հազար), ինչպես նաև խոշոր և մանր եղջերավոր անասունների տեղաշարժը 3:   Վերջինիս առկայությունը թույլ տվեց օրական ավելի քան 3-4 կմ ճանապարհ անցնել: Պատմաբան ալ-Օմարը տեղեկություններ է պահպանել այս հարցի վերաբերյալ ՝ նշելով, որ Հուլավուն ստիպված է եղել ավելի քան երկու տարի սպասել Ամու Դարիայի ափին ՝ հաշվի առնելով Բաթու խանի գործոնը 4:   Հուլավուի սկզբի, իրանական արշավանքի սկզբի վերաբերյալ տվյալները պահպանվել են պարսկական աղբյուրների, մասնավորապես ՝ Juուջանի կողմից:   Պատմողը նշում է, որ Ոսկե հորդան շատ դժգոհ էր Հուլավուի նշանակումից:  Անդրադառնալով Բերկայում 2 մոնղոլական բանակների թվին, աղբյուրները տարբեր տեղեկություններ են հաղորդում: Մուին ադ-Դին Նաթանզին նշում է, որ Հուլավուի տրամադրության տակ կար մոտ 70 հազ. զինվոր  «Սաջարաթ ալ-Ատրակ» անանուն աշխատության մեջ նշվում է մոտ 120 հազ. բանակի մասին (Amitai Preiss R., մոնղոլներ և մամլուքներ):   Մամլուք-Իլխանյան պատերազմը, 1260-1281, Քեմբրիջ, 1995, էջ. 15)   Ըստ venուվենիի, Հուլավուին կրկնակի անգամ ավելի շատ զորք է տրվել, քան Խուբիլային, բայց պատմաբանը լռում է վերջինիս տրամադրած զորքերի քանակի մասին (venուվենի, էջ 432):  Ըստ Ռաշիդ ադ-Դինի ՝ «Թումանյան 70,000 զորք ուղարկվեց Խուբիլայից հետո Չինաստան (Չինաստան)» (Ռաշիդ ադ-Դին, հատոր 2, էջ 156):  Բնականաբար, այս տեղեկությունները չափազանց ուռճացված են:   Ըստ Ն. Մունկուի հաշվարկների, Հուլավուն ընդունեց շուրջ 27800 զինվոր, որոնց միացավ 40,000 Իրան, որոնք դեռ այստեղ էին Չարմաղանի օրոք (Մունկուև Ն., Նշումներ հին մոնղոլների մասին, "Թաթար-մոնղոլները Ասիայում և Եվրոպայում", Մոսկվա, 1970, էջ 372): և Բատուի խոսքում պատմողը նշում է, որ իմանալով այդ մասին ՝ Բերքան 1-ը դիմում է Բաթուին հետևյալ բառերով. «Մենք բարձրացրինք Մանգու խանին. ինչպե՞ս է նա մեզ պարգևատրում»:  Վատ պատասխանելով իր ընկերներին, խախտելով մեր դաշինքները, ատելով մեր դաշնակցին, հավակնություններ ցույց տալով խալիֆայի տիրույթների նկատմամբ, իմ դաշնակից, որի «կերպարը» ուղերձային կապ ունի »2: Այնուամենայնիվ, Բերքան առաջին Չինգիզյանն էր, այժմ միայն մահմեդական է, ուստի ճիշտ է նշել Չ. Halperin 3, որ Չինգիզյանները խստորեն հավատարիմ են Մեծ խանությանը: հնազանդվել «անհնազանդ» ժողովուրդներին, նրանց, ովքեր չեն ճանաչում մոնղոլների ինքնիշխանությունը, իսկ ինչ վերաբերում է կրոնին, կրոնական գործոնը էական դեր չի խաղացել մոնղոլների արտաքին քաղաքականության մեջ: Բերքան անկասկած կարևոր դեր խաղաց իրանական արշավանքի կազմակերպման գործում:   Նա մահացավ 1251 թվականին: Նա մեծ պաշտամունքի կազմակերպիչներից էր, իսկ հետագայում `theիրանի արշավի կազմակերպիչներից մեկը:  Մյուս կողմից, Բերկայի մտահոգությունը խալիֆայի նկատմամբ մի փոքր կասկածելի է, քանի որ իրադարձությունների այդ փուլում խալիֆայի ճակատագրի վերաբերյալ հստակ որոշումներ չեն կայացվել 1251 թ. Կուրուլտայում:  Խալիֆան հնարավորություն ունեցավ հաշտություն կնքել մոնղոլների հետ բավականին լավ պայմաններով:   Ըստ Ռաշիդ ալ-Դինի ՝ Մանգուն, իր եղբորը ուղարկելով դեպի արևմուտք, պահանջում է. «Եթե խալիֆը համաձայնի հնազանդվել մեզ, ապա ոչ մի դեպքում նրան մի վիրավորեք»:   Այստեղ մենք կարող ենք ենթադրել, որ իրական պատճառը իրանական աշխարհի ազդեցության համար պայքարն է, որն, ըստ էության, ստացել է կրոնական երանգ: Մանգուն, 1252 ոստիկան Արղունից տեղեկություններ ստանալով Իրանի մասին Միջին Արևելքում, վերջինս գործուղվել է Իրան:  Հնարավոր է, որ Արղունից ստացված տեղեկությունները ստիպել են նրան վերանայել 1251 թ. Կուրուլտայի որոշումը: Արշավն իրականացվելու էր կենտրոնական կառավարության վերահսկողության ներքո. և ղեկավարումը պետք է ստանձներ իշխող պալատի ներկայացուցիչը, որը պետք է ամրապնդեր Կարարակումի դիրքերը Արևմտյան Ասիայում: 13-րդ դար 19-րդ դարի կեսերին մոնղոլական խանութի պետական ​​կառավարման ոլորտում վերջապես ստեղծվեց «ժառանգական համակարգը»: Յուրաքանչյուր ulus ղեկավարում էին մեծ իշխանների ժառանգները ՝ «ulus medek ku′ut» 6:  Երբ նրանց կախվածությունը կենտրոնից մեծանում էր, այդ տարածաշրջաններում թուլացավ մեծ խանի իշխանությունը:  Հարցն ավելի շատ Իրանի մասին էր:  Սելջուկյան կայսրության անկումից հետո Իրանը վերածվեց ռազմական բախումների ասպարեզի, որտեղ անզիջում պայքարում էին թուրքական, իրանա-քրդական ծագմամբ շատ մելիքներ, շահեր, ատաբեկներ և սուլթաններ:  Իսկ մոնղոլական 12201250-ականները: Այս ձեռքբերումները հետագայում նպաստեցին անարխիայի վիճակի խորացմանը, քանի որ միապետության հակասությունները բարդանում էին մոնղոլների նոր միջուկային էլիտայի հակասություններով:   Այսպիսով, Կենտրոնական 1 Բերքան (1209-1266) Բաթու խանի եղբայրն էր, որը մոնղոլների տիրակալներից առաջինն էր, ով իսլամացավ:  Եթե ​​Բատուն համարվում է Ոսկե հորդայի փաստացի ստեղծողը, ապա Բերկային պետք է վերագրվի Մոնղոլական կայսրությունից Ոսկե հորդայի օրինական տարանջատումը: 3 Halperin Ch., The Kipchak Con nection.  Իլխանները, Մամլուքները և Այն alալուտը. «Bulletin School of Oriental and4 Ինչպես ճիշտ է նշել Պ. Acksեքսոնը, այս փուլի ոչ մի աղբյուր չի նշում, որ արշավանքի նպատակը խալիֆայությունը գրավելն էր (Jackson P., The Dissolution of the Մոնղոլական կայսրություն, Կենտրոնական Ասիայի հանդես, հատոր 22, 1978, էջ 188-191): Իշխանությունների դիրքի ամրապնդում Հետագա ձեռքբերումների իրականացման համար անհրաժեշտ էին փոփոխություններ կառավարման համակարգում:   Հետևաբար, պատճառը, որ Մանգուն նշանակեց Հուլավուին: Նույնը նա արեց իր մյուս եղբոր ՝ Խուբիլայի հետ և նշանակեց նրան չինական արշավանքի հրամանատար:  Եվ Խուբիլայը, և Հուլավուն հարմար թեկնածուներ էին այդ իրադարձությունները ղեկավարելու համար: Սա ամրապնդեց Toluid House- ի իշխանությունը Մերձավոր Արևելքում: Սակայն աղբյուրները չեն նշում, որ ի սկզբանե որոշվել է, որ Իրանում պետք է հիմնվի նոր Ուլուս:   Դա է վկայում այն ​​փաստը, որ Հուլավուն հիշատակեց իր անունը Մանգու խանի մահից առաջ թողարկված մետաղադրամներում, բայց միայն Մանգուի մահից հետո է, որ մետաղադրամների վրա հայտնվում է «Իլխան» տիտղոսը 1: Իրանական ներխուժման հետ կապված վեճերը հնարավոր է քննարկվել են 1254-1255 թվականներին, քանի որ դրանք իրականացվել են ջուխիդների կողմից «Սարթախ 2» -ի կողմից: Սարտախի հանկարծակի շարժումը դեպի հարավ-արևելք և Հուլավու դեպի արևմուտք շարժումը վկայում է այն մասին, որ Սարթախը պետք է միջանկյալ դիրք էր գրավել Մանգուի, Բաթուի և Հուլավու հենակետերի միջև: Բանակցությունների ընթացքում որոշվել են երկու ուլուսների սահմանները: Ներխուժումից հետո ջուխիդները պետք է պիտակավորվեին այն տարածքներով, որտեղ Բաթու խանի պաշտոնյաները ներգրավված էին հարկային քաղաքականության իրականացման մեջ, ոստիկանության Արղունի հետ միասին:  Աբդուլլահ Քաշանը մեզ տեղեկություններ է հաղորդում նման պիտակի առկայության մասին, ըստ որի ուզբեկ խանը 712 թ. Umումմադ ամսին (1312 հոկտեմբեր) նա իր դեսպանորդներին ուղարկեց Օլջայտու խանի մոտ ՝ պահանջելով «այն ամենը, ինչ մեզ է պատկանում Մանգու խանի հրամանով» 3:  Այն փաստը, որ Սարտախին կայսրական հրաման տրվեց տիրույթները հանձնելու մասին, ապացուցում է նաեւ հայ պատմաբան Վարդան Արսելցին:   Եվ նույն տարվա որդի Սարդախը թունավորվեց իր եղբայրների կողմից նախանձից ելնելով, քանի որ իշխանությունը նրան էր հանձնել նրա հայր հավելվածը ՝ Մանգու ղանի հավելումով: »   Կիրակոս Գանձակեցին, Ոսկե հորդայի իշխանությունը Սարտախ տեղափոխելը, վկայում է նրա բացառիկ դիրքի մասին `նշելով.« Նրա (Սարտախի) գալու Մանգու hanանը շատ ուրախ էր, նա գնաց նրան ընդառաջ և մեծ պատվով պատվեց նրան:   Նա նրան տվեց իր հոր զորությունը ՝ ղեկավարելու բոլոր զորքերը և իր իշխանության բոլոր հնազանդները, երկրորդին կանչեցին և հրամայելու կառավարելու համար: եց նրան ուղարկեց իր տուն: »5  Փաստորեն, Կիրակոս Գանձակեցին վկայում է ոչ միայն իշխանության ժառանգության, այլ նաև Սարթախի բարձր պաշտոնի մասին, որը ժամանակին պատկանել է իր հորը ՝ Բաթուին:  Նման փոխզիջման գնալու Մանգուի քայլը կարելի է բացատրել այն փաստով, որ, չնայած առկա հակասություններին, դրանք մինչ այժմ կարգավորվել են իրանական ներխուժման մասին վերջնական համաձայնագրի միջոցով: Այսպիսով, Իրանի վերջնական նվաճումը մոնղոլների արտաքին քաղաքականության 2 սարտախներն էին ՝ uchուխիդների երրորդ տիրակալ Չինգիզ խանի թոռը ՝ Բաթուի ավագ որդին:  Ըստ Innocent IV- ի նամակների ՝ Sartachus- ը հավատքով քրիստոնյա էր, հավանաբար ՝ Նեստորյան (Bartholomew W., Works on ცალკეական խնդիրների կենտրոնական Ասիայի պատմության մեջ, (2), Moscow, 1964, http: //www.portal-credo.ru/site/?act=lib&id=214): 4 Վարդան Արսելցի, Տիեզերական պատմություն, Երեւան, 2001, էջ: 199 5 Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 267: 1240-1250-ական թվականներին: Դա հրատապ խնդիր էր դարձել:  Դրա իրականացման պայմաններն առավել քան բարենպաստ էին:   Խոսքը իսմայիլականների պետության թուլացման մասին է: դա իրեն զգացնել տվեց Ալա ադ-Դինի օրոք: 1240-1250թթ. Ալա ադ-Դինը հայտնվեց բարդ իրավիճակում:   Նրա մտերիմներից շատերը գաղտնի աջակցում էին «Ավատար» խմբին:  Նրա սեփական որդին ՝ Հուրշահը, դավադրություն էր կազմակերպում իր հոր դեմ: Ռուքն ադ-Դին Հուրշան Ալա ադ-Դինի ավագ որդին էր:  Հոր տարիքային տարբերությունը 17 տարեկան էր:  Որպես ալ-Հուրշահի պատանեկություն, նա Ալա ալ-Դին Դինորդին հայտարարեց իր իրավահաջորդ և հաջորդ իմամ, բայց ժամանակի ընթացքում, տեսնելով որդու ագահության նշաններ և սերտ կապեր բռնապետության հետ, ալ-Դին ալ-Դինը որոշեց չեզոքացնել իր որդուն: 1252 1945-ի օգոստոսին Կեդ-Բուղա Նոյոնը, 12000 հոգանոց զորքով, Կարակորումից շարժվեց դեպի Իրան ՝ որպես Հուլավիի ռազմաճակատի պահակ:   1253 Այդ տարվա մարտին մոնղոլները հատեցին Ամուդարիա գետը և ռազմական գործողություններ սկսեցին Կուհիստանում: Theանգվածի պայքարը մոնղոլների դեմ հստակ ցույց տվեց իսմայիլների վերաբերմունքը ընդհանրապես մոնղոլների արշավանքի նկատմամբ: Մոնղոլական պաշարման մեքենաները չէին կարող կոտրել իսմայիլականների կամքը:   Ինչ վերաբերում է հայրապետական ​​շրջանակին, ապա այն ամբողջությամբ սատարում էր Ռուկն ադ-Դինին:  Մեծ վասալները ՝ բոզորգաները (պարսկերեն «ناگرزب» բառից - «մեծ»), մոնղոլներին հնազանդությունը համարում էին իրենց տիրույթն ապահովելու միակ միջոց, ուստի Ռուքն ադ-Դինի իշխանության գալը հրատապ դարձավ նախորդ օրը:   Տեղի ունեցավ մեկ այլ պալատական ​​սպանություն:   Wayուվենին այդ առիթով գրել է. «Մի օր նրա (Ռուկն ադ-Դին) հայրը (Ալա ադ-Դինը) գինու մեջ էր խմում տնակում, նրա շուրջը քնած էին ստրուկները, զինվորներն ու հովիվները:   Նրան գտել են մահացած կեսգիշերին:  Կացնի հարվածից գլուխը բաժանվեց:  Նրա շուրջ քնած հնդիկ և թուրքմենները վիրավորվել են Այս իրադարձությունը տեղի է ունեցել Շաուալ ամսվա վերջին օրը ՝ ԱՀ 653 թվականին (1255 թվականի դեկտեմբերի 1): Ալամութում գահ բարձրացավ Ռուքն ադ-Դին Հուրշահը (1255-1256):   Նա սկսեց վարել քաղաքականություն ՝ ելնելով ավտորիտար խմբի շահերից: Նա հրամայեց իսմայիլականների տիրույթում հայտարարել նոր կառավարչի անունը:  Նա հրամայեց, որ արքայությունում ապրող մարդիկ վերադառնան «իսկական հավատքին» 2, այսինքն ՝ սուննիզմին:   Ռուկն ադ-Դինի վարած արտաքին քաղաքականությունը վերագրվում էր մոնղոլների հետ հաշտեցմանը, որի միակ ճանապարհը անվերապահ անհատականությունն էր:  Այդ ժամանակ Իրանի, Մավերանահրիի, Անդրկովկասի, Փոքր Ասիայի կառավարիչները շտապում էին հավատարմություն հայտնել Հուլավուին ՝ այդպիսով փրկելով իրենց տարածքները մոնղոլական ավերածություններից:   Բացառություն չէր նաև Ռուկն ադ-Դինը, որի վրա մեծ ազդեցություն ունեցան Ռաշիդ ադ-Դին 3-ը, Խոջա Նասիր նադ-Դին Թուսին, բժիշկներ Ռայս ադ-Դոուլը և Մուվաֆիկ ադ-Դոուլը:   Ռուկն ադ-Դինը անմիջապես բանակցություններ սկսեց մոնղոլների հետ, բայց մինչև վերջ վախեցավ ներկայանալ Հուլավուին, ուստի պատանդներ ուղարկեց մոնղոլներին:  Բանակցություններին զուգահեռ 2 Նույն տեղում, էջ 518: 3 «Նրանք հաճախ հանդիպում էին գաղտնի ՝ մտածելով, թե որքան ավելի հեշտ ու արագ պետք է նվաճի նա (Հուլավու)» (Ռաշիդ ադ-Դին, հատոր 3, էջ 28-29): Ռուկ ադ-Դինը առաջինն էր, ով 1256 թվին ուղարկեց իր կրտսեր եղբորը ՝ Շահնշահին, մայիսի 9-ին, իսկ սեպտեմբերի 9-ին ՝ իր վեզիր Շամս ադ-Դին ilaիլակին, իսկ հոկտեմբերի 26-ին ՝ իր մյուս եղբորը ՝ Շիրանշան:  Այնուամենայնիվ, այս ուղղությունները նշանակալի դեր չեն խաղացել (Stroeva L., էջ 235-236): Ռազմական գործողությունները շարունակեցին գրավել իսմայիլականների անմատչելի ամրոցները:   Սա վկայում է այն մասին, որ հասարակ իսմայիլականները ընդհանրապես մտադրված չէին ենթարկվել մոնղոլներին:  1256-ի հուլիսի 5-ին Յասավուր Նոյոնը ներխուժեց Ռուդբարի շրջան:   Միեւնույն ժամանակ, Հուլավուն շարժվեց Մեյմունդիզի ուղղությամբ:   Նա պահանջեց, որ Հուրշահը ոչնչացնի ամրոցները և անձամբ գա իր մոտ:  Պահանջները բավարարելու համար Ռուքն ալ-Դինը Հուլավու ուղարկեց իր խորհրդականներից մեկին ՝ Կայ-Կուբադիին:  Ըստ Ռաշիդադ-Դինի ՝ նա խոստացել է քանդել բերդերը Հուրշայի անունից: Նա աղաչում էր հաջորդ տարի թողնել այցը, որպեսզի Ալամութն ու Լումբեսերը, որոնք իսմայիլականների հին բնակավայրերն են, ավերածությունից չմնան, իսկ մնացած բերդերը հանձնվեն իր խնդրանքով:  Այնուամենայնիվ, վերջին պահանջն այնքան էլ դյուրին չէր իրականացնել, քանի որ Ռուքն ադ-Դինը դե ֆակտո իշխանություն չուներ զանգվածների վրա: 1256 Այդ տարվա հոկտեմբերին Հուլավոն տեղափոխվեց Լար եմ Դեմավենդ ՝ մոտենալով Ռասի մոտակայքում գտնվող Կասրանին:   Այնտեղից նա դեսպանորդներ ուղարկեց Ռուքն ադ-Դին ՝ պահանջելով արտահանձնել Մայմունդիզին:  Եթե ​​Հուրշահը դա աներ, Հուլավուն նրան ջերմորեն կընդուներ, եթե ոչ ՝ «միայն Աստված գիտի, թե ինչ կլինի նրա հետ» 2:  Միեւնույն ժամանակ, Կեդ-Բուղան պաշարեց Շահդիզ ամրոցը: Ամրոցի պաշարումը սկսվեց նոյեմբերին:  Նա հրամայեց Հուրշահին անմիջապես ներկայանալ նրա մոտ, որպեսզի ավելորդ զոհեր չլինեն:  Այնուամենայնիվ, Հուրշահը որոշեց դիմել խորամանկության:   Նրա մարդիկ ասացին, որ Հուրշահը ամրոցում չէ, բայց որ նա չի կարող հանձնվել առանց Հուրշայի հրամանի:   Այլ ելք չկար: Հուլավունը հրամայեց գրոհել:   Հայտնվելով անելանելի իրավիճակում ՝ Հուրշահը վերջապես լքեց ամրոցը 1256 թվականին: Այն հուլիսին հանձնվեց Հուլավուին:  Վերջինս ջերմորեն ողջունվեց լեռների վերջին Oldերունու կողմից, քանի որ նրան դեռ անհրաժեշտ էր մոնղոլները ՝ համեմատաբար հեշտությամբ տիրանալու մյուս ամրոցներին:  Ըստ wayուվենիի, Ռուկն ադ-Դինը, Հուլավուի խորհրդով, հրաման է ուղարկել հանձնվել ամրոցներին, որի պատճառով մոնղոլները գրավեցին մոտ 40 ամրոց 3:   Ալամութի կառավարիչ Մուքադդամ ադ-Դինը հրաժարվեց ենթարկվել մոնղոլներին, բայց երկար դիմադրություն ցույց չտվեց: 1256 Ամրոցը հանձնվեց դեկտեմբերի 16-ին:  Մոնղոլները նրան «պատվավոր անձի» հնարավորություն տվեցին, այսինքն ՝ նրանք թույլ տվեցին նրան երեք օրվա ընթացքում դուրս հանել բնակիչների ունեցվածքը, և դեկտեմբերի 19-ին նրանք ներխուժեցին բերդ, քանդեցին պատերը, հրկիզեցին բոլոր շենքերը: Ինչպես վկայում է wayուեյնը 4, երբ Հուլավուն բարձրանում էր բերդը, նա «զարմանքից մատը կծեց»: Այսպիսով ընկավ Ալամութը, որը իսմայիլների կենտրոնն էր 1090 թվականից: Ամրոցը գրավելուց հետո մյուս ամրոցները մեկը մյուսի հետեւից հանձնվեցին:  Ամրոցները գրավելուց հետո Ռուքն ադ-Դինն այլևս կարիք չունեին մոնղոլների համար, ուստի Հուլավուն սկսեց մտածել նրանից ազատվելու մասին:  Դրանից հետո բացահայտ սպանությունը, իհարկե, ընդունելի չէր Հուլավուի համար:  Շուտով հենց Ռուկն ադ-Դինն է տալիս այս հարցի լուծումը: Նա ցանկություն հայտնեց տեսնել Մանգու խանին: 1257 1945 թ.-ի մարտի 9-ին Ռուքն ադ-Դինը շարժվեց դեպի Կարակոր:  Այստեղ նրան բավականին սառը էին վերաբերվում:   Մանգուն նույնիսկ պատվիրեց տեսնել իրեն:  Ինչպես նշում է wayուվենին, երբ Մանգու Խանը իմացավ Ռուքն ադ-Դինի գալստյան մասին 3 Նույն տեղում, էջ 522: 4 Նույն տեղում, էջ 523: Նա ասաց. «Այդ ճանապարհորդության համար անհրաժեշտ չէր ձիերը հոգնեցնել» 1:  Վերադարձի ճանապարհին Ռուկն ադ-Դինը սպանվեց անհայտ հանգամանքներում: Այդպիսին էր սարերի վերջին Oldերունու վերջը:   Իսմայիլի պետության անկումը երկրում ավանգարդ հարաբերությունների խորացման արդյունք էր, որի դեմ նախկինում իսմայիլականներն անխնա պայքարում էին:  Ավտորիտար խմբի ներկայացուցիչները, որոնք վաղուց կորցրել էին կապը զանգվածների հետ, մտածում էին «սեփական հողերը փրկելու» մասին, ճանապարհին նրանք նույնիսկ շրջանցեցին Ռուկն ադ-Դինը ՝ պահանջելով, որ նա հանձնվի մոնղոլներին:   Իսմայիլների տոհմի անկումը ավարտեց մոնղոլների կողմից Իրանի գրավումը: Արամ Պողոսյան ՀՈՒԼԱՎՈՒ ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՆԵՐԱՈՒՅ Key Հիմնաբառեր. Լեռների serերունի, Ալամուտ, Կարակորում, Նոյոն-Նուկեր էլիտա, uchուչիդս, Հասան աս-Սաբահ, Իսմայիլականներ: ։

Աշխատանքի  նպատակն  է  լուսաբանել  Իրանի  միջնադարյան  պատմության  հակասական  հետևանքներով աչքի ընկնող էջերից մեկը՝ մոնղոլական արշավանքների ժամանակաշրջանի քաղաքական  անցուդարձերը։
   Մասնավորապես,  մեծ  ուշադրություն  է  դարձված  իսմայիլականների  պետության  գոյության  վերջին  երկու  տասնամյակների  պատմությանը,  որն  անխզելիորեն  կապված  է  մոնղոլական  արշավանքների  հետ,  ինչպես  նաև  սոցիալ-տնտեսական  գործոնների  պարզաբանմանը։
   Իրանի  մոնղոլական  նվաճումն  ինքնին  արտաքին  երևույթ  չէր,  քանզի,  իր  հետ  բերած  ավերածություններով  և  ոչնչացումներով  հանդերձ,  խոր  փոփոխություններ  առաջ  բերեց  երկրի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային կյանքի ոլորտներում։
