ՀԱՊԿ-Ի՝ ՀԱՎԱՔԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՈՒԺԵՐԻ ԵՎ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ 1991  թ.  ԽՍՀՄ  փլուզումը  միութենական  նախկին  հանրապետություններինկանգնեցրեց  սոցիալ-տնտեսական  եւ  ռազմաքաղաքական  լուրջ  դժվարություններիառջև.  տեղային  հակամարտությունների  քանակն  աճեց  ոչ  միայն  պետություններիմիջև,  այլև  դրանց  ներսում։
   Թշնամության  հին  օջախներին  ավելացան  նոր,  ավելիվտանգավորները, որոնք ծնվեցին էթնիկական, կլանային, կրոնական անհանդուրժողականությունից և ագրեսիվ ազգայնականությունից։
  Բացի այս, սրացան միջազգային ահաբեկչության, թմրանյութերի վաճառքի և զանգվածային ոչնչացման զենքերիտարածման  խնդիրները,  որոնք  խորանում  են  նաև  միջազգային  ահաբեկչությանսպառնալիքի մեծացման և համաշխարհայնացման հետևանքով։
  Այս ամենն էլ հետխորհրդային  հանրապետություններին  կանգնեցրեց  անվտանգության  լրջագույնխնդրի առջև [1]։
  Այդ վիճակից դուրս գալու համար հետխորհրդային հանրապետությունները  ձեռնամուխ  եղան  տարածաշրջանային  միջազգային  նոր  բնույթի  կազմակերպության՝  Անկախ  Պետությունների  Համագործակցության  (ԱՊՀ)  ստեղծմանը։
 1991 թ. դեկտեմբերի 8-ին ստորագրեցին համաձայնագիր ԱՊՀ ստեղծելու մասին և1991թ-ի  դեկտեմբերի  21-ին  տասնմեկ  ինքնիշխան  պետություններ  ստորագրեցինԱՊՀ ստեղծման համաձայնագրին կից արձանագրություն։
 Այսպիսով՝ արդեն ձեւավորված ԱՊՀ-ի շրջանակներում ռազմական համագործակցությունը զարգացավ երեք ուղղություններով՝•  ռազմական, ռազմաքաղաքական և ռազմատեխնիկական բազմակողմ համագործակցություն՝  ԱՊՀ  անդամ  պետությունների  պաշտպանության  նախարարներիխորհդի միջոցով,•  ռազմական, ռազմաքաղաքական եւ ռազմատեխնիկական բազմակողմ համագործակցություն՝ ՀԱՊ շրջանակներում,•  ռազմական ոլորտում երկկող համագործակցություն՝ հիմնված երկկողմ պայմանագրերի և համաձայնագրերի վրա [2]։
 Սրանցից առավել հեռանկարային էր ՀԱՊ-ը։
  1992 թ. մայիսի 15-ին ստորագրվեցՀավաքական  անվտանգության  մասին  պայմանագիրը։
   Այն  ստորագրեցին  Հայաստանը, Ռուսաստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը և Ուզբեկստանը։
 Պայմանագիրն  ուժի  մեջ  մտավ  1994  թ.  ապրիլի  20-ին։
   Հավաքական  անվտանգության պայմանագիր (ՀԱՊ) երբեմն՝ «Տաշկենտի պակտ», «Տաշկենտի պայմանագիր»,  տարածաշրջանային  միջազգային  կազմակերպություն,  որի  գործունեությանհռչակված  նպատակներն  են  միջազգային  և  տարաշրջանային  խաղաղության,անվտանգության և կայունության հաստատումը, անդամ պետությունների կոլեկտիվհիմունքներով պաշտպանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և ինքնավարությունը։
   Պայմանագրի  համաձայն՝  մասնակից  պետությունները  համատեղ  ջանքերով դիմակայում են, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` վերացնում իրենց ինքնիշխանությանը  և  տարածքային  ամբողջականությանն  ուղղված  ռազմական  սպառնալիքը։
  Պայմանագրի հիմնարար դրույթները սահմանվում էին 2-րդ և 4-րդ հոդվածներով։
   2-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  անդամ  պետությունները  միջազգային  անվտանգությանը վերաբերող բոլոր կարևոր հարցերի շուրջ պետք է անցկացնեին խորհրդակցություններ,  որոնք  ինչ-որ  կերպ  կազդեին  իրենց  հետաքրքրությունների  վրա՝  այդհարցերի  շուրջ  համաձայնեցնելով  դիրքորոշումները։
   Մեկ  կամ  մի  քանի  անդամպետությունների անվտանգության, կայունության, տարածքային անբողջականությանև ինքնավարության վտանգի ստեղծման դեպքում անդամ պետություններն անմիջապես անցնում են համատեղ կոնսուլտացիաների՝ իրենց ուժերը կոորդինացնելու նպատակով,  մշակում  և  իրականացնում  են  գործողություններ  անդամ՝  պետությաննօգնություն ցուցաբերելու, ստեղծված վտանգը վերացնելու համար (լրացված 2010 թ.դեկտեմբերի  10-ին)։
   4-րդ  հոդվածով՝  եթե  անդամ  պետություններից  որևէ  մեկըենթարկվում  է  ագրեսիայի  (զինված  հարձակում,  անվտանգությանը  սպառնացողվտանգ, կայունություն, տարածքային անվտանգություն, ինքնավարություն), ապա դակարող է որպես վտանգ դիտարկվել կազմակերպության բոլոր անդամ պետությունների համար [3]։
  Ցանկացած անդամ պետության դեմ ագրեսիայի դեպքում մնացածբոլոր  անդամ  պետություններն  իրենց  ուժերի  սահմաններում  պետք  է  ցուցաբերենօգնություն՝ օժանդակելով իրենց տրամադրության տակ գտնվող միջոցներով՝ հավաքական  պաշտպանության  իրավունքի  իրագործման  կարգին  համապատասխան՝համաձայն  ՄԱԿ-ի  կանոնադրության  51-րդ  հոդվածի  [4]։
   Ստեղծված  իրավիճակիմասին  պետությունն  անմիջապես  պետք  է  տեղեկացնի  ՄԱԿ-ի  Անվտանգությանխորհրդին։
   Եթե  ՆԱՏՕ-ի  դեպքում  (Վաշինգտոնյան  համաձայնագրի  5-րդ  հոդված՝պայմանավորվող կողմերը համաձայնվում են, որ զինված հարձակումը՝ մեկ կամ միքանի  անդամ  պետության  վրա՝  Եվրոպայում  կամ  Հյուսիսային  Ամերիկայում,  կդիտարկվի հարձակում իրենց վրա անձամբ։
  Անդամ պետությունները համատեղ կամանհատական օգնություն պետք է ցուցաբերեն գործընկեր պետությանը, որը ենթարկվել է հարձակման [5])։
  Այդ օգնությունը ցուցաբերվում էր առանց անդամ պետությանկամքը հաշվի առնելու, ապա ՀԱՊԿ-ի դեպքում որոշվեց ռազմական միջամտությունկատարել  միայն  տվյալ  երկրի  խնդրանքով  (2010  թ.  խմբագրություն),  քանի  որ  դակդիտվեր  որպես  միջամտություն  պետության  ներքին  գործերին։
   Օրինակ՝  2005  թ.Կակաչների  հեղափոխությունը  Ղրղզստանում,  երբ  Ղրղզստանի  նախագահը  հրաժարվեց  ՀԱՊԿ-ի  ռազմական  օգնությունից,  համարելով  դա  ներպետական  խնդիր,բայց դիմեց ՌԴ-ի օգնությանը՝ որպես բարեկամ պետության։
 Հետխորհրդային տարածքում միջազգային անվտանգության ոլորտում պետությունների համագործակցությունը իր ստեղծման պահից անցավ բազում փոփոխություններով՝ 1992 թ. մայիսի 15-ից ընդհուպ 2002 թ.՝ ՀԱՊ-ի փոխակերպումը ՀԱՊԿ-ի։
 ՀԱՊ-ի  վերափոխման  պաշտոնական  պատճառներից  էր  բարձրացնել  հավաքական անվտանգության շրջանակներում համագործակցությունը։
  Սակայն որոշ փորձագետների կարծիքով դա արվեց, քանի որ շատ հաճախ ռազմաքաղաքական հարաբերությունները խանգարում էին ԱՊՀ-ի զարգացմանը։
  Հենց նման կարգավիճակն էլբերեց  ՀԱՊ-ի  վերափոխմանը  ՀԱՊԿ-ի,  և  այս  ամենն  էլ  իր  հերթին  առաջ  բերեցանհրաժեշտություն՝ ստեղծելու ուժային մի շարք նոր կենտրոններ [6]։
  ՍտեղծվեցինՀԱՊԿ-ի կոալիցիոն ուժերը (օպերատիվ արձագանքման, խաղաղապահ, հավաքական  ավիացիոն),  ՀԱՊԿ-ի  օժանդակող  ուժեր  (արտակարգ  իրավիճակները  համակարգող, թմրանյութերի անօրինական վաճառքի դեմ պայքարող իրավասու մարմինները համակարգող, ապօրինի միգրացիայի դեմ պայքարող իրավասու մարմիններըհամակարգող խորհուրդները, ՀԱՊԿ-ի ռազմական-տնտեսական համագործակցության  միջպետական  հանձնաժողովը)։
   2000-ականների  սկզբին  Կովկասյան  տարածաշրջանում ստեղծված իրավիճակը ձևավորեց քաղաքական նոր դաշտ։
  Հիմք դրվեցտարածաշրջանային  հավաքական  անվտանգության  համակարգի  ձևավորմանը  ևբազմակողմ ուժերի և միջոցների կիրառմանը։
  ՀԱՊԿ-ի տարածաշրջանային ուժերիև միջոցների ձևավորման մասին որոշումը հաստատվել էր դեռևս 2000 թ. մայիսի 24ին  Մինսկում  տեղի  ունեցած  հավաքական  անվտանգության  խորհրդի  նիստի  ժամանակ։
 Տարածաշրջանային ուժերը որոշվեց ձևավորել երեք ուղղություններով։
  Սրանցից յուրաքանչյուրին պայմանականորեն կցվում էին նաև ծովային գոտիներ՝•  Կովկասյան (սևծովյան) - նախատեսվում էր կազմակերպել հայ-ռուսական համագործակցության միջոցով։
  Այս համագործակցությունը հնարավորություն էր տալիսՀայաստանին տարածաշրջանում անվտանգության ապահովման գործում լուրջ դերխաղալ։
   Մյուս  կողմից՝  Ռուսաստանը  հնարավորություն  էր  ստանում  պահպանելուռազմական  ներկայությունն  իր  համար  կարևոր  տարածաշրջանում՝  նվազեցնելովհարավային սահմանների մերձակայքում գոյություն ունեցող հակամարտություններիվրա արտաքին բացասական ազդեցությունները [7]։
 •  Արևելաեվրոպական (բալթյան) - Արևելաեվրոպական ուղղությամբ այն կազմակերպվեց և ամրապնդվեց Ռուսաստանի և Բելառուսի միջև կնքված պայմանագրով։
  ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո Ռուսաստանը կորցրեց իր հակաօդային համակարգը,մնացին միայն երկու առանձին հակաօդային զորքեր չորս կորպուսով (11-րդը Բելառուսում, իսկ 28-րդը, 49-րդը և 60-րդը՝ Ուկրանիայում)։
  Այդ իսկ պատճառով, երբ Ուկրանիան  չմտավ  ՀԱՊԿ-ի  կազմի  մեջ,  միակ  տարբերակը  արևելաեվրոպականուղղությամբ Բելառուսի Հանրապետությունն էր։
  Արտաքին սահմանների համատեղպաշտպանության,  տարածաշրջանային  հակաօդային  պաշտպանության  համատեղհամակարգի  ստեղծման  համաձայնագիրը  ՌԴ-ի  եւ  Բելառուսի  Հանրապետությանմիջև ստորագրվեց 2009 թ.-ին։
  Այն ՌԴ-ն վավերացրեց 2009, իսկ Բելառուսի Հանրապետությունը՝ 2012 թ.-ին [8]։
 •  Կենտրոնասիական  (կասպյան)  -  Կենտրոնասիական  ուժերը  ձևավորվեցին ռուս-ղազախական համագործակցության միջոցով։
  Այս տարածաշրջանում առկա էրնաև  ռուս-ուզբեկական  համագործակցություն։
   Չնայած  նրան,  որ  1995  թ.  Ուզբեկստանը դուրս եկավ ՀԱՊԿ-ի կազմից, այնուամենայնիվ, շարունակեց համագործակցությունը  հակաօդային  պաշտպանության  ոլորտում։
   Անշուշտ,  առանցքայինը  ռուսղազախականն էր։
  Հակաօդային միացյալ պաշտպանության համակարգի ստեղծումըԿենտրոնական Ասիայում կազմակերպվեց 2014 թ. մայիսի 13-ին ՌԴ-ի և Ղազախստանի Հանրապետության միջև կնքված պայմանագրով։
  Ռուս-ղազախական հակաօդային  պաշտպանության  համակարգի  ստեղծման  հիմնական  նպատակը  տվյալպետությունների օդային տարածքի, ինչպես նաև տարածքային ամբողջականությանև անկախության պաշտպանությունն էր։
  Հակաօդային պաշտպանության ուժերի հրամանատար նշանակելու են ՌԴ և Ղազախստանի Հանրապետության նախագահները՝պաշտպանության նախարարների առաջարկությամբ [9]։
 Այսպիսով՝  հաշվի  առնելով  ՀԱՊԿ-ի  պատասխանատվության  գոտու  աշխարհագրական սահմանները և նրանում ընդգրկված պետությունների շահերի տարամետությունը,  ՀԱՊԿ-ի  հավաքական  անվտանգության  ապահովման  համարբաժանվեցին ենթաշրջանների։
  Տարածաշրջանային խնդիրների արդյունավետ լուծման  համար  ստեղծվեց  տարածաշրջանային  անվտանգության  համակարգ։
   Թեևբաժանումն ազդեցություն ունեցավ անվտանգության համակարգի ամբողջականության վրա, այնուամենայնիվ, այն հնարավորություն է տալիս բարձրացնելու անվտանգության համակարգի կառավարման օպերատիվությունը, քանի որ մի շարք հարցերբյուրոկրատական քաշքշուկներից զերծ մնալով կարող են լուծվել երկկողմ մակարդակով։
   Այդ  նպատակահարմարությունից  ելնելով՝  կարելի  է  բարձրացնել  տարածաշրջանային ուժերի կառավարման ինքնուրույնությունը։
  Ինչ վերաբերում է կոալիցիոն  ուժերի  կառավարման  հարցերին,  ապա  շատ  հաճախ  անհրաժեշտ  է  քաղաքական կոնսուլտացիաներ կատարել, որը հնարավորություն կտա անվտանգությանհարցերում հստակեցնելու անդամ պետությունների ռազմաքաղաքական մոտեցումները։
  Այն հաջողությամբ կիրառվում է, օրինակ, ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում։
  Կարծումենք,  որ  ՀԱՊԿ-ի  քաղաքական  ռեսուրսների  օգտագործման  արդյունավետությունըցածր է հատկապես տարածաշրջանային խնդիրների լուծման հարցում։
 Հայաստանի համար ամենամեծ խնդիրը, թերևս, այն է, որ ՀՀ-ն անմիջականսահման չունի անդամ պետություններից և ոչ մեկի հետ։
 Շատ  հաճախ  է  քննադատվում  այս  կառույցին  ՀՀ-ի  անդամակցությունը  ևկասկածի տակ առնվում, թե արդյոք ՀՀ-ին անհրաժեշտ է անդամակցել Հավաքականանվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը։
  Ճիշտ է, կան մի շարք բացեր,բայց պետք է չմոռանալ նաև դրական կողմերի մասին՝•  ՀՀ-ն զինամթերքը ձեռք է բերում շուկայականից բավականին ցածր գներով,•  զսպող գործիք է Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար։
 •  ԼՂՀ-ի  հարցում  բացառում  է  Ղազախստանի  և  Ղրղզստանի  աջակցություննԱդրբեջանին։
   Ճիշտ  է,  դաշնակցային  լուրջ  հարաբերություններ  առկա  չեն  ՀՀ-ի  ևՂազախստանի միջև, քանի որ և՛ Ղազախստանը, և՛ Ղրղզստանը Թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհրդի անդամ են, և այդ իսկ պատճառով շատհարցերում, մասնավորապես՝ ԼՂհ խնդրում, որդեգրել են քաղաքական չեզոքությանմարտավարությունը, քանի որ Ադրբեջանը նույնպես անդամակցում է այս կազմակերպությանը։
  Բելառուսի  դեպքում  հարաբերությունները  շատ  ավելի  կառուցողական  են՝դատելով Բելառուսի Հանրապետության նախագահի վերջին շրջանի հայտարարություններից, թե նրանք պատրաստ են և անհրաժեշտության դեպքում կաջակցեն իրենցռազմավարական գործընկերոջը՝ ՀՀ-ին։
 Մեկ այլ խնդիր է ՌԴ-ի հետ հարաբերությունները, քանի որ շատ է քննադատվում  այն  փաստը,  որ  ՌԴ-ն  զենք  է  վաճառում  Ադրբեջանին։
   Եվ  իսկապես,  ՌԴ-ն,լինելով ՀՀ-ի ռազմավարական գործընկերը, բարոյական որևէ իրավունք չունի նմանքայլի գնալու համար։
 Ամփոփելով  կարող  ենք  ասել,  որ  ՀԱՊԿ-ը՝  որպես  միջազգային  տարածաշրջանային  կազմակերպություն,  դեռևս  բավականին  բաց  կողմեր  ունի,  որոնքհատկապես կապված են անդամ պետությունների միջև եղած ոչ դաշնակցային հարաբերությունների հետ։
  Գտնում ենք, որ առաջին հերթին անհրաժեշտ է փորձել լուծելհենց այդ խնդիրը, որն էլ համակարգը կդարձնի ավելի ամուր և թույլ կտա արդյունավետ օգտագործել առկա ուժերն ու միջոցները։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Քեռյան Գ., Հավաքական անվտանգության գաղափարի և պրակտիկայի էվոլյուցիան միջազգային հարաբերություններում, Բանբեր Երևանի համալսարանի, Միջազգային հարաբերություններ, Քաղաքագիտություն, 2015 № 3 (18), էջ 48-49։
 [3] Договор о коллективной безопасности, URL։
  http։
 //www.odkbcsto.org/documents/detail.php?ELEMENT_ID=126 (дата обращения։
  21.01.2017). [4]  Միջազգայինպայմանագրի կազմակերպություն, URL։
  http։
 //www.mfa.am/hy/international-organisations/CSTO/ (Accessed։
  21.04.2017)։
 [5]  Североатлантический  договор,  URL։
   http։
 //www.nato.int/cps/ru/SID-A07EC0F6FEA104B4/natolive/official_texts_17120.htm (дата обращения։
  28.04.2017).Հավաքական  Անվտանգությանկազմակերպություններ,[7] Մանուկյան Ժ. Ս., ԱՊՀ շրջանակներում կոլեկտիվ անվտանգության ձևավորմանգործընթացները և Հայաստանը 1995-2001 թթ., Հայկական բանակ, Երևան, 2006, էջ78։
 2, URL։
  http։
 //tass.ru/armiya-i-opk/2245486http։
 //tass.ru/armiya-i-opk/2245486 (датаобращения։
  28.04.2017). URL։
  http։
 //www.ntv.ru/novosti/810756/ (дата обращения։
  28.04.2017).Հովհաննիսյան ՌեբեկաՀԱՊԿ-Ի՝ ՀԱՎԱՔԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՈՒԺԵՐԻ ԵՎ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ ՀԱՊ, ՀԱՊԿ, ՆԱՏՕ, ԱՊՀ, կառավարման համակարգ,տարածաշրջանային ուժեր, կոալիցիոն ուժեր, ՌԴ։

Հոդվածն  անդրադառնում  է  հետխորհրդային  տարածքում  անվտանության  ապահովման կարևորագույն բաղադրիչներից մեկին՝ ՀԱՊԿ-ին։
  Այն կարևորագույն  դեր  է  խաղում  անդամ  պետությունների  անվտանգության  ապահովման  գործում։
   Արդյունքում ներկայացվել են որոշակի առաջարկներ, որոնք կնպաստեն կազմակերպության գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը։
