ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ Հանրային  ծառայության  արմատական  բարելավումը  ներկայումս  դիտարկվում է որպես պետական կառավարման համակարգում բարեփոխումների առանցքային հատված, ինչը բխում է նաև 2015 թ. խմբագրությամբ Սահմանադրության  հիմնադրույթներից։
   Մասնավորապես,  հիմնական  օրենքի  47րդ հոդվածով ամրագրված է. «Յուրաքանչյուր քաղաքացի ունի ընդհանուր հիմունքներով  հանրային  ծառայության  անցնելու  իրավունք։
   Մանրամասներըսահմանվում են օրենքով»։
  Այսպիսով, կարևորելով հանրային ծառայության իրավունքը և այն ամրագրելով որպես քաղաքացու հիմնական իրավունք, Սահմանադրությունը  միաժամանակ  այդ  իրավունքի  իրացման  հիմնահարցերիկարգավորումը  վերապահել  է  օրենքին,  ինչը  խոսում  է  այն  մասին,  որ  ներկափուլում հարկ է համալիր հետազոտության արդյունքներով հստակ լուծումներառաջադրել՝ հնարավորինս կատարյալ օրենսդրության ակնկալիքով։
 Ըստ  էության,  հանրային  ծառայոթյան  կայացման  և  դրա  օրենսդրականհիմքերի  ամրագրման  գործընթացը  սկիզբ  է  դրվել  2001-2002  թթ.,  սակայնայն  համակողմանի  գնահատման,  այդ  թվում՝  միջազգային  փորձագետներիմասնակցությամբ  առարկա  է  դարձել  ավելի  ուշ  շրջանում։
   Այսպես՝  2009  թ.Հայաստանում  քաղաքացիական  ծառայության  համակարգի  համակողմանիարտաքին  գնահատման  գործընթաց  են  սկսել  ՍԻԳՄԱ-ի  (Եվրամիությանտնտեսական  համագործակցության  և  զարգացման  կազմակերպություն(OECD))  փորձագետները։
   Գնահատման  նպատակն  էր  մշակել  ուղեցույց՝  Հայաստանում  կայուն  և  արհեստավարժ  քաղաքացիական  ծառայության  համակարգի ներդրման ու ամրապնդման համար։
 Այսպիսով՝ ընդամենը մի քանի տարի անց պարզ դարձավ, որ հանրայինծառայության ներդրված համակարգը բազմաթիվ կողմերով խոցելի է և չի համապատասխանում միջազգային իրավական չափանիշներին։
  Ընդ որում՝ դժգոհություններ են արձանագրվում ոչ միայն հանրային ծառայության հետ շփվող,այլև  հենց  հանրային  ծառայություն  անցնելու  ցանկություն  ունեցող  և  արդենիսկ  ծառայության  անցած  անձանց  շրջանում.  հիմնականում  տիրում  է  այնմտայնությունը, որ հանրային ծառայությունը մեր երկրում չի կառուցվել սոցիալական արդարության սկզբունքի հենքով։
  Հատկապես իրեն զգացնել է տալիս  այդ  համակարգի  բաղադրիչների  միջև  ոչնչով  չպայմանավորված  առանձնահատկությունների  առատությունը՝  խաթարելով  հանրային  ծառայությանմիասնականության սկզբունքը։
 Այն,  որ  հասարակության  շրջանում  առկա  է  ակնհայտ  անվստահությունհանրային  ծառայողների,  նրանց  կողմից  իրենց  պարտականությունների  կատարման  նկատմամբ,  հիմք  է  տալիս  մտածելու,  որ  մեր  երկրում  գոյությունունեցող  հանրային  ծառայության  համակարգը  չի  կայացել  նաև  որպես  հանրային ողջամիտ վստահություն վայելող համակարգի, ինչը խոցելի է դարձնումժողովրդավարության  սկզբունքների  իրացման  գործընթացը։
   Այս  պայմաններում  առավել  նկատելի  է  դառնում  հանրային  ծառայության՝  որպես  միասնական  համակարգին  առնչվող  հարցադրումների  գիտական  հետազոտությանանհրաժեշտությունը։
 Հաշվի  առնելով  հանրային  ծառայողների  դերի  վերաբերյալ  ձևավորվածթերահավատությունը՝ կարծում ենք, որ նպատակահարմար է առաջադրել անձանց հետ փոխհարաբերության նոր և արդյունավետ կառուցակարգեր՝ հստակեցնելով  պետության  և  քաղաքացիական  հասարակության  փոխգործակցության համակարգում հանրային ծառայության դերն ու նշանակությունը և հնարավորինս  սահմանափակելով  հայեցողական  լիազորությունների  իրացմանշրջանակները։
 Անդրադառնալով  հայեցողական  լիազորությունների  շրջանակը  սահմանափակելու հարցադրմանը՝ կարող ենք ելակետ ընդունել Գ. Դանիելյանի հետևյալ դիրքորոշումը. «Մենք ևս չենք բացառում պաշտոնյաների հետ մասնավորանձանց  անմիջական  շփվելու  դեպքերը  սահմանափակելու,  այդ  շրջանակըհնարավորինս ողջամիտ դարձնելու անհրաժեշտությունը, սակայն չենք կարողնաև չանտեսել, որ որոշակի լիազորությունների առկայությունը խիստ անհրաժեշտ է մի քանի նկատառումներով՝ ա) այն նպաստում է հանրային ծառայողների գործնական ու մտավոր ունակությունների բարելավմանը ..., բ) հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հիրավի օժտված և առաջխաղացման ենթակա պաշտոնյաների ճշգրիտ շրջանակը..., գ) հնարավոր է լինում համամասնորեն  հաշվի  առնել հանրային  ծառայողների  կողմից  իրականացվող  բազմաբնույթ  գործառույթների  կտրվածքով  առավել  ճշգրիտ  ու  կոնկրետ  հանգամանքներին  համահունչ  անհատականացվածլուծումներ  առաջադրելը  ևայլն»1։
 1  Տե՛ս  Գ.  Դանիելյան,  Հանրային  ծառայության  արդի  հիմնախնդիրները  վարչարարության  բարելավման  խորապատկերում,  «ԼՂՀ  դատական  իշխանություն»  իրավական  տեղեկատվականվելուծական հանդես, թիվ 2(10), 2013, էջ 12։
 Անշուշտ, հանրային ծառայության ոլորտի բարեփոխումների արդյունավետությունն էականորեն կախված է այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են առաջընթացը խոչընդոտող առանցքային խնդիրների վերհանումը, բարեփոխումների  գործընթացի  կանխատեսելի  կառավարումը.  նշված  խնդիրների  լուծմանհամատեքստում  որոշակի  դրական  դեր  կարող  է  ունենալ  նաև  միջազգայինառաջավոր փորձի ուսումնասիրությունը։
 Հանրային ծառայությունն ընդգրկուն ինստիտուտ է, և չնայած 2001-2002թթ.  ընդունվեցին  պետական  ու  համայնքային  ծառայողական  հարաբերությունները կարգավորող մի շարք օրենքներ՝ քաղաքացիական, դատական, դիվանագիտական,  զինվորական,  մաքսային,  հարկային,  ոստիկանական  ծառայության վերաբերյալ, առ այսօր կառավարման արդյունավետ համակարգի կայացման ճանապարհին կան մի շարք խնդիրներ, որոնք խոչընդոտում են հանրային  ծառայության  և  դրա  առանձին  տարատեսակների  պատշաճ  իրականացմանը և, դրանով իսկ, պետության առջև դրված կառավարչական խնդիրների իրագործմանը։
  Մեր կողմից կատարված գիտագործնական ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս առանձնացնելու դրանցից մի քանիսը՝- իրավական մշակույթի համատեքստում սոցիալական այլ ինստիտուտների  հետ  հանրային  ծառայության  ինստիտուտի  փոխհարաբերության  նվազշրջանակները,-  հանրային  ծառայողների  նկատմամբ  հասարակության  շրջանում  առկաանվստահությունն ու թերահավատությունը,-  հանրային  ծառայողների  կողմից  իրենց  պարտականությունների  պատշաճ իրականացումը խթանող սոցիալական գործոնների անբավարարություննու ոչ միարժեքությունը,-  համակարգում  անորակ  կադրերի  երկարաժամկետ  պահպանումն  ուորակյալ կադրերի կորուստը,- նեղ ընկալմամբ գերատեսչական շահի և նմանաբնույթ գործոնների բացասական ազդեցությունը հանրային ծառայության իրավական կարգավորմանվրա,-  համակարգում  իրավական  լուծումների  միասնականության  պակասը,անհարկի կրկնություններն ու համակարգի արհեստական բարդացումը, - հանրային ծառայության տարբեր տեսակների վարձատրության ու խրախուսումների միջև եղած զգալի տարբերությունները, որոնց պատճառով հանրային ծառայողը ձգտում է ոչ այնքան պետությանն ու հասարակությանը ծառայելու, որքան «խոտոր» եղանակներով մի համակարգից մյուսը փոխադրվելուն։
 Քանի  որ  ՀՀ-ը  և  ԱՊՀ  անդամ-պետություններն  ունեն  քաղաքական  ևիրավական  ինստիտուտների  ընդհանրություններ  ու,  համապատասխանաբար,  հանրային  ծառայության  կազմակերպման  և  կադրային  ապահովմանգործում  համընկնող  խնդիրներ,  ուստի  ԱՊՀ  անդամ-պետությունների՝  հանրային  ծառայությանը  վերաբերող  օրենսդրության  ընդհանրացումն  ու  վերոնշյալ  ոլորտում  բարեփոխումների  իրականացման  պրակտիկայի  ուսումնասիրությունը,  մեր  կարծիքով,  կարող  են  դրական  նշանակություն  ունենալ։
   Սույնաշխատանքում կենտրոնանանք, հատկապես պետական ծառայության և դրատարատեսակ  հանդիսացող  քաղաքացիական  ծառայության  վրա՝  փորձելովհիմնավորել  ՀՀ  հանրային  ծառայության  ներկայիս  կարգավորումների  շրջանակներում  առանձին  կառավարման  մարմին  ունենալու  և,  ըստ  այդմ,  հանրային ծառայության միասնականությունն ապահովելու անհրաժեշտությունը։
 Հանրային ծառայություն ինստիտուտի բարդությունը նախ պայմանավորված է հանրային ծառայողի իրավական կարգավիճակի երկակիությամբ. վերջինս մի կողմից հանդես է գալիս որպես ֆիզիկական անձ, որն իրեն տրվելիքվարձատրության  դիմաց  իրականացնում  է  ծառայողական  պարտականություններ,  մյուս  կողմից,  նա,  պետական  պաշտոն  զբաղեցնելով,  իրականացնում  է  պետության  գործառույթները,  ուստի  նրա  որոշումները  սուբյեկտներիկոնկրետ  շրջանակների  համար  կրում  են  պարտադիր  բնույթ։
   Համապատասխանաբար, հանրային ծառայողի՝ որպես աշխատողի կարգավիճակը սահմանվում  է  նաև  աշխատանքային  օրենսդրությամբ,  իսկ  որպես  առանձին  լիազորություններ իրականացնող սուբյեկտի կարգավիճակը՝ վարչական օրենսդրությամբ։
  Այս տեսանկյունից, բնականաբար, առաջանում է վարչական և աշխատանքային իրավանորմերի շոշափելի հատում, որտեղ նախապատվությունը ոչանարդարացիորեն տրվում է վարչական օրենսդրության կարգավորումներին2։
 Ավելին՝ այն, որ հանրային ծառայողի համար որպես գործատու հանդես է գալիս ոչ թե Հայաստանի Հանրապետությունը՝ ի դեմս կոնկրետ պետական մարմնի, այլ հենց պետական մարմինը, առաջացնում է գերատեսչական շահի զգալիազդեցություն հանրային ծառայողի գործունեության վրա։
 Նկատենք, որ լիարժեք չափով չեն ձևավորվել հանրային ծառայողին բարեխիղճ  աշխատանքի  համար  խրախուսելու,  մասնագիտական  գիտելիքներնու  պատրաստվածությունը  համակողմանիորեն  գնահատելու  և  դրա  հիմանվրա  հանրային  ծառայողի  առաջխաղացումը  երաշխավորելու  հստակ  կառուցակարգեր,  բավարար  չեն  նաև  հանրային  ծառայողի  կողմից  իր  պարտակա2 Տե՛ս Eвропейские принципы государственного управления публикация сигма № 27, 1999, էջ23։
 http։
 //www.sigmaweb.org/publications/Sergei_Rus_SP27_99Rev1.pdf.նությունների հետ չկապված ներգործություն իրականացնելիս նրա հայեցողության սահմանափակման օրենսդրական հիմքերը։
 Հանրային  ծառայության  արդյունավետությունը  մեծ  մասամբ  պայմանավորված  է  սոցիալական  այլ  ինստիտուտների  հետ  ունեցած  փոխհարաբերությամբ։
   Ըստ  էության,  անհրաժեշտ  է  առանձնակի  ուշադրություն  հատկացնելպետական  մի  շարք  մարմինների  միջև  փոխգործակցության  օրենսդրականամրագրմանը՝ դրանով իսկ ապահովելով թե՛ կառավարման համակարգի արդյունավետությունը,  թե՛  պետական  խնդիրների  միասնական  լուծումը։
   Բացիդրանից՝ ժողովրդավարացման և քաղաքացիական հասարակության ձևավորման գործընթացում առանձնահատուկ նշանակություն ունի հանրային ծառայության համակարգի կառուցումը հրապարակայնության սկզբունքի վրա, ինչըենթադրում է հանրային ծառայողների աշխատանքի թափանցիկություն, օրենքով  չարգելված  տեղեկատվության  ազատ  փոխանակում  պետական  մարմինների  և  հասարակության  անդամների  միջև,  այդ  թվում՝  պետական  ծառայության առանձին ոլորտներում իրականացվող գործունեության վերաբերյալ հասարակությանը  պարբերաբար  իրազեկում։
   Ժողովրդավարական  մի  շարքերկրների փորձը ցույց է տալիս, որ որքան թափանցիկ են գործում պետականմարմինները, այնքան մեծանում է պետական կառավարման արդյունավետությունը։
  Մեր համոզմամբ, դրան նպաստում է հանրային հսկողության լծակների գործադրումը, ինչը մատչելի է դառնում հենց թափանցիկ, հրապարակայինվարչարարության պարագայում։
  Ինչպես ասվում է «Պետական կառավարմանեվրոպական սկզբունքներ, ՍԻԳՄԱ № 27, 1999» հրատարակության մեջ, պետական  մարմինների  գործունեության  թափանցիկությունն  ու  հրապարակայնությունը  կառավարման  խնդիրներով  մտահոգ  յուրաքանչյուր  քաղաքացուպետք  է  հնարավորություն  ընձեռեն  տեղեկանալու  այդ  մարմնի  գործունեության իրավական հիմքերի մասին, միաժամանակ կհեշտացնեն արտաքին վերահսկողության գործընթացը3։
 Կարծում  ենք՝  հանրային  ծառայության  հետագա  բարեփոխումները՝  թափանցիկության  խորացման  կտրվածքով,  պետք  է  ընդգրկեն  ոչ  միայն  հանրային  ծառայության  իրականացման,  այլև  հանրային  ծառայության  անցնելուընթացակարգերը։
   Ընդ  որում՝  նպատակահարմար  է,  որ  այդ  գործընթացիններգրավված  լինեն  անաչառ  մասնագետներ  և  հասարակության  իրազեկ  ուպատրաստված մասնակիցներ։
 Հանրային ծառայության համակարգի իրավական առկա կարգավորումները  թույլ  են  տալիս  խոսել  հանրային  ծառայողների  արհեստականորեն  բարդացված  կազմի  և  համակարգի  ոչ  հիմնավոր  տարանջատվածության  մասին։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 11։
 Չկան  որոշակի  և  հստակ  կառուցակարգեր,  օրինակ  հայեցողական  պաշտոնզբաղեցնող անձանց աշխատանքի ընդունման հարցում, ինչը, կարծես, ոչ արդարացիորեն մեծ մասամբ թողնված է համապատասխան պետական մարմնիհայեցողությանը։
  Ավելին՝ անգամ հանրային ծառայության միևնույն ոլորտումպաշտոն  զբաղեցնող  անձանց  վարձատրության  հարցում  չկա  միասնականություն, ուստի հարց է առաջանում՝ ինչ էական տարբերություններ կան, օրինակ,ԱԺ նախագահի աշխատակազմում և ՀՀ նախագահի աշխատակազմում պաշտոն զբաղեցնող անձանց պարտականություններում, ինչ նկատառումներով ենսահմանված վարձատրության տարբեր չափեր։
  Կարծում ենք՝ արդեն այս փուլում  հարկ  է  արմատապես  վերանայել  վարձատրության  համակարգը  և  այնփոխկապակցել  ոչ  թե  այն  համակարգի  քաղաքական  նշանակությամբ,  որումներգրավված  է  հանրային  ծառայողը,  այլ  ցանկացած  համակարգում  հանրային ծառայողի պարտականությունների բնույթով ու ծավալով։
 «Հանրային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ պետական պաշտոններ են քաղաքական,  հայեցողական,  քաղաքացիական  և  պետական  ծառայության  պաշտոնները,  որոնք  զբաղեցնող  անձանց  վրա  տարածվում  է  վերոնշյալ  օրենքի  գործողությունը։
   Այս  առումով  տեղին  է  հիշատակել  եվրոպական  որոշ  երկրների  փորձը.  Եվրամիության  անդամ-պետությունների  մեծ  մասում պետական մարմինների աշխատակիցներն ունեն հանրային ծառայողների կարգավիճակ, օրինակ՝ Բելգիայում, Ֆրանսիայում, Հունաստանում, Իռլանդիայում, Պորտուգալիայում, Հոլանդիայում և Իսպանիայում։
  Մնացած երկրներում պետական մարմինների աշխատակիցների միայն մի մասն է համարվումհանրային ծառայող, օրինակ՝ Գերմանիայում պետական կառավարչական գործառույթներ իրականացնող ծառայողները հստակորեն սահմանազատված ենմյուս  աշխատողներից,  որոնց  պարտականությունները  կապված  չեն  կառավարչական  լիազորությունների  և  պետության  խնդիրների  ապահովման  հետ։
 Վերջիններիս գործունեությունը կարգավորվում է աշխատանքային օրենսդրությամբ։
  Ինչպես տեսնում ենք, ՀՀ-ում ոչ միայն չկա նման, ըստ էության, ողջամիտ  բաժանում,  այլև  հստակեցված  չեն  առանձին  ծառայողների  պարտականությունները,  ինչը  գործնականում  հանգեցնում  է  պաշտոնական  լիազորությունների  չարաշահման  դեպքերի։
   Հատկապես  մեր  երկրում  մարդկանց  հիմնականում  առաջնորդում  է  պաշտոն  ունենալու  մոլուցքը  և  շատ  հազվադեպ՝հանրությանն իրապես ծառայելու, մասնագիտական գիտելիքները ավելացնելու  և  կատարած  բարեխիղճ  աշխատանքի  դիմաց  համարժեք  վարձատրություն  ստանալու  մղումը։
   Ուստի  քննարկվող  ոլորտում  բոլոր  տեսակի  աշխատանք կատարողներին օրենքով վերապահել հանրային ծառայողի կարգավիճակ՝ առանց համարժեք հաշվի առնելու նրանց լիազորությունների միջև եղածզգալի  տարբերություններն  ու  գործառույթները,  կնշանակի  սնել  հասարակության անդամների մեծ մասի մոտ առկա պաշտոն ունենալու մոլուցքը։
 ԱՊՀ  անդամ-պետությունների  օրենսդրության  համապարփակ  ուսումնասիրության  արդյունքում  մի  շարք  գիտնականներ  հանգել  են  այն  եզրակացությանը, որ առկա է հանրային ծառայության կազմակերպչական հիմքերի ձևավորման,  համակարգվածության  բացակայություն,  որը  կարող  է  ապահովելհանրային ծառայության ղեկավարումն իրականացնող մարմինը։
  ԱՊՀ երկրներում, ի տարբերություն այլ պետությունների, պետական ծառայության խնդիրները  պետք  է  լուծվեն  բնականից  արագ,  քանի  որ  այս  երկրների  օրենսդրությունը  դեռևս  գտնվում  է  զարգացման  սաղմնային  փուլում։
   ԱՊՀ  անդամ-պետությունների  գերակշիռ  մեծամասնությունում  հստակորեն  սահմանված  ենպետական  ծառայողների  իրավական  կարգավիճակի  սկզբունքները,  պետական ծառայություն իրականացնելու իրավունք ունեցող անձանց շրջանակը, ևայս ամենով հանդերձ՝ ԱՊՀ առկա իրավական կարգավորումների պայմաններում  առաջնային  է  մնում  պետական  ծառայության  հարցերով  կառավարմանմարմնի ստեղծման խնդիրը։
 Հատկանշական  է,  որ  2000  թ.  ՌԴ  նախագահի  հանձնարարականովստեղծվել է «Միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ», որը մշակել է ՌԴպետական ծառայության բարեփոխման հայեցակարգեր։
  Աշխատանքի հիմնական  նպատակը  պետական  ծառայության  բոլոր  տեսակների  միասնականության ապահովումն է, կոչումների, պաշտոնական պարտականությունների կատարման դիմաց տրվող վարձատրության օրենսդրական կարգավորումը։
 Սոցիոլոգ  Ալեքսանդր  Տուրչինովի  կարծիքով՝  պետական  ծառայության,հատկապես  քաղաքացիական  ծառայության  ղեկավար  մարմնի  ձևավորումըանմիջականորեն կապված է մի շարք խնդիրների, այդ թվում՝ մրցունակությանապահովման խնդրի լուծման հետ։
  Ըստ նույն հեղինակի՝ այդ բազմաթիվ խնդիրների  հիմնական  պատճառը  պետական  ծառայության,  իսկ  ավելի  մասնավորեցրած՝  քաղաքացիական  ծառայության  կառավարման  մարմնի  բացակայությունն  է4։
   Պետության  գործունեության  արդյունավետությունը  պայմանավորված է պետական ծառայության ղեկավարման գործուն համակարգով, իսկՌԴ դեպքում՝ թե՛ դաշնության, թե՛ սուբյեկտների մակարդակում։
  Ավելին՝ անհրաժեշտ է մշակել նաև պետական ծառայության համակարգի բարեփոխումներն իրականացնող կառավարման մարմին՝ հաշվի առնելով այդ ոլորտի կատարելագործմանն ու կարգավորմանն ուղղված գործընթացների մեծ ծավալը։
 Ինչպես  նշում  է  հեղինակը,  ՌԴ-ում  պետական  ծառայության  ղեկավարմանդաշնային և ՌԴ սուբյեկտների պետական ծառայության կառավարման մարմ4  Տե՛ս  Турчинов  А.,  Государсвенная  служба  России։
   теория,  приоритеты,  кадры  //  «Государственная служба», 2007, N 5, с. 34։
 նի բացակայությունը հանգեցնում է կառավարման համակարգի անարդյունավետությանը. որպես հիմնավորում բերվում է այն փաստը, որ կառավարչականբնույթի մի շարք հարցեր թողնված են առանձին նախարարությունների վրա,որոնք սակայն, չեն իրականացնում իրենց պարտականությունները։
 Իհարկե, պետական ծառայության հարցերով հատուկ մարմիններ ներկայումս ԱՊՀ ոչ բոլոր պետություններում են ստեղծված, բայց գործուն և տպավորիչ է Ղազախստանի օրինակը, որի հանրային ծառայության համակարգը միջազգային  փորձագետների  կողմից  ճանաչվել  է  միջազգային  իրավական  չափանիշներին  առավելագույնս  համապատասխանող  և  օրինակելի։
   Ղազախստանում «ՂՀ պետական մարմինների հետագա բարելավման մասին» օրենքիհիման  վրա  գործում  է  Ղազախստանի  պետական  ծառայության  հարցերովգործակալությունը։
  Այս երկրում առաջինը ստեղծվեց հանրային ծառայությանգործակալություն՝  իր  տարածքային  ենթաճյուղերով,  ընդ  որում՝  ձևավորվել  էՊետական  կառավարման  ակադեմիա՝  նախագահի  գլխավորությամբ։
   Ղազախստանում  հետխորհրդային  երկրների  մեջ  առաջինը  իրականացվեց  հանրային  ծառայողների  բաժանում  քաղաքացական  և  վարչական  ծառայողների,և նախատեսվեցին վարչական ծառայողների պաշտպանության կառուցակարգեր պետական ծառայողների փոփոխման դեպքում։
  2013 թ. ստեղծվել է կադրային քաղաքականության ազգային հանձնաժողովը՝ նախագահի գլխավորությամբ, ներդրվել են անձնակազմի ղեկավարման գործուն կառուցակարգեր ուինստիտուտներ, պետական ծառայողների աշխատանքի գնահատման չափանիշներ, օրենսդրական ամրագրում են ստացել ռոտացիայի, մասնագիտականառաջխաղացման  հնարավորությունները։
   Ավելին,  օրենքում  առաջին  անգամավելացվել է ծառայական էթիկայի և հակակոռուպցիոն վարքագծի պահպանման վերաբերյալ առանձին գլուխ։
 Կարծում ենք՝ Ղազախստանի դեպքում գործուն քայլեր են իրականացվելհանրային  ծառայության  համակարգը  միջազգային  չափանիշներին  համապատասխանեցնելու տեսանկյունից։
  Մեր կարծիքով՝ այսպիսի համակարգ կարողէ ներդրվել նաև Հայաստանում, սակայն, որպեսզի էլ ավելի արդյունավետ լինիհանրային ծառայության կառավարման համակարգը, նպատակահարմար ենքհամարում  միաժամանակ  ներդնել  հանրային  ծառայողների  կողմից  իրականացվող վարչարարություն՝ը  կենտրոնացնելով «մեկ  պատուհան»  սկզբունքովև  բոլոր  տեսակի  ծառայությունների  մատուցմամբ։
   Միաժամանակ,  նպատակահարմար ենք  համարում  ողջ  վարչարարությունը  անվերապահորեն  փոխադրել էլեկտրոնային կառավարման ռելսերի վրա։
 2001  թ.  դեկտեմբերի  4-ին  ընդունվեց  «Քաղաքացիական  ծառայությանմասին»  ՀՀ  օրենքը,  որով  սկիզբ  դրվեց  քաղաքացիական  ծառայության  ոլորտում կառավարման մարմնի գործունեությանը, որպիսին հանդիսացավ քաղաքացիական  ծառայության  խորհուրդը։
   Վերջինս,  սակայն,  չօժտվեց  այնպիսիկարգավիճակով,  ինչը  հնարավորություն  կտար  լիարժեք  հանդես  գալու  հանրային  ծառայության  կառավարման  միասնական  կենտրոն։
   Թերևս,  որոշակիաշխատանքն  իրականացվեց  առանձին  հարաբերությունների  կարգավորմանհարթությամբ։
  ՀՀ քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը 2002 թ. մայիսի31-ին  ընդունեց  «Քաղաքացիական  ծառայողի  էթիկայի  կանոնները  հաստատելու  մասին»  որոշում,  որով  տրվել  է  «քաղաքացիական  ծառայողի  էթիկայիկանոններ» հասկացությունը, սահմանվել են քաղաքացիական ծառայողի էթիկայի կանոնները։
  Էթիկայի կանոնների կիրառումն ապահովելու համար 2004թվականի սեպտեմբերի 1-ին քաղաքացիական ծառայության խորհրդի կողմիցընդունվել  է  «Էթիկայի  հանձնաժողովների  կանոնադրությունը  հաստատելումասին»  թիվ  1050-Ն  որոշումը։
   Էթիկայի  կանոնները  քաղաքացիական  ծառայողի՝ բարոյական համընդհանուր սկզբունքի վրա հիմնված վարվելակերպի,վարքագծի ու փոխհարաբերությունների առանձնահատկությունները կարգավորող  նորմեր  են։
   Պրակտիկայում  քաղաքացիական  ծառայողի  կողմից  էթիկայի  կանոնների  խախտման  հիմքով  հարուցված  քննության  բացակայությունը  հիմք  է  տալիս  եզրակացնելու,  որ  վերոնշյալ  կանոնները  զուտ  ձևականբնույթ են կրում և չեն բարձրացնում քաղաքացիական ծառայողների մասնագիտական  ու  ծառայողական  որակները,  չեն  նպաստում  պատասխանատվության  ավելացմանը։
   Սա,  թերևս,  պայմանավորված  է  էթիկայի  կանոններիխախտման արդյունքում վրա հասնող սանկցիաների բացակայությամբ։
 Որոշ  հեղինակներ,  նրանց  թվում՝  Բուտովան,  Դունաևան  և  Ուդաչինը,հանրային  ծառայության  ոլորտի  արդյունավետ  կարգավորման  համար  առաջարկում են էթիկայի միասնական օրենսգրքի ընդունում, ում կներառվեն նաևհամապատասխան  նորմերը  խախտելու  համար  նախատեսվող  սանկցիաներ(ներկայումս  «Հանրային  ծառայության  մասին»  ՀՀ  օրենքի  38-րդ  հոդվածի  2րդ  կետը  նախատեսում  է,  որ  էթիկայի  հանձնաժողովների  ձևավորման,  էթիկայի  կանոնների  խախտման  առնչությամբ  վարույթ  իրականացնելու  կարգըսահմանվում է համապատասխան օրենքներով)։
  Սա, ըստ վերոնշյալ հեղինակների,  թույլ  կտա  ձևավորել  հանրային  ծառայողների  վարքագծի  միասնականչափանիշներ5։
 Կարծում ենք՝ արդարացված չէ այն մոտեցումը, որ հանրային ծառայողների կողմից իրենց պարտականությունների ոչ պատշաճ կատարման պարագայում վրա հասնող կարգապահական պատասխանատվությունը չունի միասնական  հիմքեր  (կարգապահական  տույժի  հետ  կապված  հարցերը  կարգավորվում են պետական ծառայության առանձին օրենքներով), ինչը կրկին հանգեց5  Տե՛ս  Официальный  сайт  МВД  России  [Электронный  ресурс]  https։
 //mvd.ru/upload/site1/document_file/jAJBFLilHh.pdf։
 նում  է  հանրային  ծառայության  ոլորտում  ոչ  արդարացի  տարանջատվածության ու սահմանազատման։
 ԱՊՀ անդամ-պետությունների միջխորհրդարանական վեհաժողովի «Հանրային ծառայության հիմնադրույթների մասին» մոդելային որոշմամբ «պետական  ծառայությունը  պետական  պաշտոններ  զբաղեցնող  անձանց  մասնագիտական գործունեությունն է՝ ուղղված պետական մարմինների լիազորությունների իրականացման ապահովմանը»։
  Սրանից, անշուշտ, բխում է այն, որ պետական կառավարման իրականացումն ուղղակիորեն պայմանավորված է պետական  ծառայողների,  այդ  թվում՝  քաղաքացիական  ծառայողների  կողմիցիրենց  պարտականությունների  պատշաճ  իրականացմամբ,  բայց  օրակարգային է այն, որ ՀՀ-ում դեռևս չկա պետական կառավարման մարմինների գործունեության արդյունքների գնահատման հստակ համակարգ, ինչը թույլ կտաիրականացնել  նաև  քաղաքացիական  ծառայողի  կատարողականի  գնահատում՝ նպաստելով որակյալ կադրերի արդարացի խրախուսմանը և վերջիններիս հաշվետվողականության ավելացմանը (ներկայումս քաղաքացիական ծառայողի  կատարողականի  գնահատումն  իրականացվում  է  կիսամյակային  կատարողականի արդյունքների հիման վրա` քաղաքացիական ծառայողի անմիջական  ղեկավարի  կողմից)։
   Քաղաքացիական  ծառայողի  կատարողականիգնահատումը  կարևորվում  է  նաև  քաղաքացիական  ծառայողների  ատեստավորումը  կազմակերպելիս,  բայց  «Քաղաքացիական  ծառայության  մասին»  ՀՀօրենքում  ոչ  միայն  չկա  կատարողականի  գնահատման  հստակ  մեխանիզմ,այլև  8-րդ  հոդվածում  ասվում  է՝  «Սույն  հոդվածով  սահմանված  կարգով  ծառայողական բնութագիր չներկայացնելը չի կարող բացասաբար ազդել քաղաքացիական  ծառայողի  ատեստավորման  արդյունքների  վրա»։
   Փաստորեն՝  ատեստավորում  անցնելու  համար  քաղաքացիական  ծառայողի  ծառայողականբնութագիրը պարտադիր բնույթ չունի, այնինչ վերջինիս գործունեության ոլորտը հաշվի առնելով՝ կարծում ենք՝ կարևոր են անձնային որակներն ու դրանքգործին  ծառայեցնելու  ծառայողի  ունակությունները։
   Ատեստավորման  ենթակա  քաղաքացիական  ծառայողների  ընդհանուր  բնութագիր  ներկայացնելը,թերևս, մեծ ազդեցություն կունենար նշված ոլորտի միասնականության ապահովման համար։
 Հայաստանիծառայությանխորհրդի 2010 թվականի հոկտեմբերի 12-ի «Քաղաքացիական ծառայությանկրտսեր  պաշտոն  զբաղեցնելու  հավաստագիր  ստանալու  համար  թեստավորում  անցկացնելու  և  քաղաքացիական  ծառայության  կրտսեր  թափուր  պաշտոն զբաղեցնելու կարգը սահմանելու մասին» N818-Ն որոշմամբ թեստավորման  փուլն  անցած  և  հավաստագիր  ստացած  անձանց  վերոնշյալ  ոլորտումընդգրկելու  որևէ  երաշխիք  չի  նախատեսվում,  իսկ  երեք  թեկնածուներից  կաՀանրապետությանքաղաքացիականրող է ընտրվել ոչ առավել արժանին՝ ստեղծելով կոռուպցիոն մեծ ռիսկեր։
  Ավելին, ի թիվս քաղաքացիական ծառայություն իրականացնելուն հավակնող անձին առաջադրվող պահանջների, նշված չեն այնպիսի ելակետային հատկանիշներ,  ինչպիսիք  են  կազմակերպչական  վարքի  որակը,  կազմակերպչական  բարոյականության մակարդակը, շահագրգռվածության առկայությունը, ինչը, ըստէության, պետական կառավարման արդյունավետության հիմնաքարերից մեկնէ։
   Այս  ամենի  արդյունքում  պետական  ծառայության  ոլորտ  են  ներգրավվումանորակ կադրեր, որոնց ոչ պրոֆեսիոնալիզմը կասկածի տեղ չի թողնում։
 Տաթև ՄարտիրոսյանՀԱՆՐԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ հանրային ծառայություն, պետական ծառայություն, պաշտոնատար անձ,վարձատրություն, պետական կառավարման համակարգ, մասնագիտական որակներ, փոխգործակցություն, քաղաքացիական ծառայություն, քաղաքացիական ծառայության խորհուրդ, էթիկայի նորմեր։

Հաշվի  առնելով  վերը  թվարկված  հանգամանքները՝  կարելի  է  վստահաբար  փաստել,  որ առկա է միջազգային իրավական չափանիշներին համահունչ հանրային ծառայության ոլորտի արմատական կատարելագործման խիստ կարիք, ինչին կարող է նպաստել քաղաքացիական  ծառայության  ոլորտում  միասնականությունն  ապահովող  կառավարման  մարմնի  գործունեությունը։
   Ավելին՝  հանրային  ծառայության  օրենսդրական  կարգավորումների  շրջանակները վերանայելու միջոցով պետք է հստակեցվեն հանրային ծառայության առանձին  ոլորտների միջև փոխգործակցության կառուցակարգերը, անհրաժեշտ է ներդնել սոցիալական ինստիտուտների և հատկապես հասարակության հետ մշտական կապի ապահովման  կառուցակարգեր, հստակեցնել հանրային ծառայողների պարտականություններն ու նպաստել  նրանց  շահագրգռվածությանը՝  պետական  կառավարման  կարևորագույն  ոլորտում  մասնագիտական բարձր որակներ դրսևորելու համար։
