Բոլորին  է  հայտնի  գեղարվեստական  մտածողության  ձևերի  ևմիջոցների դերը, բովանդակային-ոճական արժեքը, որոնց հմուտ գործածություններով ստեղծագործողն ապահովում է գեղարվեստական խոսքիկարևորագույնազդեցությունը,ներգործունլինելը,  տպավորություն  թողնելը։
   Այս  խնդրի  շուրջմտորելիս  ուսումնասիրողը  գրում  է.  «Խոսքի  ուժի  աղբյուրն  առաջինհերթին  մտքերի  մեջ  է…  Որքան  մտքերը  խորն  են,  կարևոր  ևարժեքավոր,  ասված  տեղին  և  դիպուկ,  այնքան  մեծ  է  լինում  խոսքիազդեցության  ուժը»լեզվաբանիդիտարկմանը՝  նշենք,  սակայն,  որ  միտքն  ինքնին,  առանց  գրողիգեղարվեստական  մտածողությունը  [որը  տվյալ  գրողի  անհատական[7,  էջ  331]։
   Համաձայնգեղագիտականլինելովմտածողության  միջոցներից  է  բաղկացած]  արտահայտող  ճիշտընտրված  միջոցների  զորեղ  լինել  չի  կարող։
   Իսկ  այդպիսի  միջոցներգտնելը  գրողի  վարպետությանէ։
   Դրանք,  գրողինհետաքրքրող  մտքերին  և  նրան  համակած  զգացմունքներին  համարժեքլինելով,  լուծում  են  խոսքի  կարևորագույն՝  և՛  գնահատողական,  և՛հուզաարտահայտչական արժեքների հարցերը։
 չափանիշնէհայոճականզանազանգործածվումլիցքավորում  այնՀայտնի  է,  թե  որքան  կարևոր  է  դիմավոր  բայի  դերը  խոսքումընդհանրապես,  և  հատկապես՝  գեղարվեստական  խոսքում,  քանի  որ«դիմավոր  ձևերը,  իրենց  մեջ  համատեղելով  եղանակի,  գործողությանկերպի,  ժամանակի,  դեմքի  և  թվի  գաղափարները,  հանդես  են  գալիսքերականականբազմազան  նրբիմաստներով,  խոսքը  դարձնումհարուստ,հնարավորություններով» [6, էջ 262]։
  Մնում է եզրակացնել, թե ինչ վարպետությունէ  պահանջվում  գրողից,  կամ  գեղարվեստական  ինչ  արժեքով  է  օժտվածչպարունակող  նախադասությունը,  որը  այդպիսիդիմավոր  բայհաճախականությամբգեղարվեստականգրականության  լեզվում՝  թե՛  արձակ,  թե՛  չափածո։
   Քննարկենք  բոլորինհայտնի  աշնան  տերյանական  պատկերը.  «Դալուկ  դաշտեր,  մերկանտառ…  -Մահացողի  տխուր  կյանք.  Անձրև,  քամի,  սև  կամար…Սրտակտուր  հեկեկանք»  [8,  էջ  28]։
   Բնանկարի  հակիրճ,  դիպուկ  ևտարողունակ  պատկեր՝  կերտված  գերադաս  բառով  և  ճիշտ  ընտրվածվերադիրներով։
   Ինքնին  արժեքավոր  բնանկարը,  սակայն,  դառնում  էհոգեվիճակի,  իրադրությանբացահայտման  խորք։
   Զուգորդումըգեղագիտորեն  կատարյալ  է։
   Միջակետին  հաջորդող  հատվածը  նորարժանիք  է  հաղորդում  և՛  պատկերին,  և՛  հույզերին.  կա  շարժում[դինամիկ  խոսք],  ընդգծվում  է  գույնը՝  սև,  և  հեկեկանքը  առաջացնում  էվերաբերմունք.  այն  սրտակտուր  է,  և  ընթերցողն  անտարբեր  չի  կարողլինել։
  Այս և նման անդեմ նախադասությունները առատորեն հանդես ենգալիս  և՛  անկախ,  և՛  բարդ  նախադասությունների  կազմում՝  լուծելովգեղարվեստական խոսքին վերապահված կարևորագույն արժանիքներիհարցեր՝  հակիրճություն,  հուզականություն,  բազմազանություն  և  այլն,ինչպես՝  «Ե՛վ մոռացված, և՛ անմոռաց հեքիաթներ, Լույս հնչյուններ, որդողում  են  աշխարհում»  [8,  էջ  32],  կամ՝  «Օտար  երկիր,  օտար  հող,թախիծովլի  երազներ,  Անրջանքներ  մեղմ  մարող,  անվերադարձհիացքներ» [8, էջ 85]։
 Մեր՝  Տերյանին  դիմելը  պատահական  չէ.  նրա  լեզուն,  ինչպեսհայտնի է, հայ գրականության պատմության մեջ և այժմ էլ ընկալվում էիբրև  գեղարվեստական  լեզվի  չափանիշ։
   Վերևում  բերված  օրինակումդա  ակնհայտ  է.  ոչ  միայն  բառընտրության  վարպետությունը,  այլևհատուկ  հնչերանգը  բառերը  վերածել  են  հուզականորեն  հարուստ,գեղագիտորեն  կատարյալ  նախադասությունների, որոնց ծնած հույզերընաև  հոգի  են  կրթում,  ճաշակ  դաստիարակում  և  սրտերը  լցնումշնորհակալությամբ,  որ  իրենց  զգացածը  ներկայացված  է,  այն  էլչհիշատակել  Ռ.  Իշխանյանի  կարծիքը՝ինչպե՜ս…  Չենք  կարողարտահայտված  Վ.  Տերյանի«Մթնշաղի  անուրջներում»  անդեմնախադասությունների  գործածությանն  անդրադառնալիս։
   Նա  նշում  է,որ  դրանց  «զգալի  քանակը  հիմնականում  երկու  հանգամանքով  էբացատրվում՝  ա/  սեղմ  խոսք  ստեղծելու  ձգտումով,  բ/  ավելի  շատզգացմունք  և  տրամադրություն,  ի  հաշիվ  դատողությունների,արտահայտելու հակումով» [3, էջ 342]։
  Լեզվաբանն իրավացիորեն նշումէ,  որ    «հատկապես  անվանական  անդեմ  նախադասությունները  նաևանսովորության  տարր  ունեն  և  դրանով  բանաստեղծականություն  ենհաղորդում խոսքին» [3, էջ 342]։
 Սակայն դիմենք Ս. Գյուլբուդաղյանին. նա նշում է, որ անվանականանդեմորոշակիառարկաներ  կամ  երևույթներ  և  հաստատում  խոսելու  պահին  նրանցգոյությունը» [1, էջ 143]։
 նախադասություններըեննաև«անվանումԿհամոզվենք՝  վկայակոչելով  համապատասխան  օրինակներ  ՀամոՍահյանի  քնարից,  ինչպես՝  «Լորագետը…  Փոքրիկ  մի  գետ,  Փոքրիկ  միգետ՝  խենթ  ու  խոնարհ…»  [9,  էջ  169]։
   Բանատողում  կենդանացած  էհայրենի  Լորագետը,  պատկերն  էլ  նախադասություն  է  դարձել  միայնխոսքային միջավայրում, իսկ փոքրիկ գետին տրված հետադաս մակդիրլրացմամբ  բնութագրումը  բաց  է  անում  քնքշագին  հույզի  վարակիչ  միաշխարհ։
   Հայրենի  եզերքի  հանդեպ  սերն  ու  կարոտը  թերևս  հակադիրբառերի մեջ դրսևորվում են գերազանցորեն՝ և՛ խենթ, և՛ խոնարհ…Բնանկարի  և  հոգեկան  ապրումների  զուգորդումները  անափկարոտ  են  ծնում,  ազնվացնում  մարդուն։
   Ահա.  «Թելիկ-մելիկ  առու,Ուլունք-ուլունք  մասուր.  Այցելության  գալու  Անրջանքներ[9,  էջ  87]։
   Երկկազմ  նախադասությամբ  ցանկացած  փոխարինումկսահմանափակեր  անրջանքի  եզերքը։
   Փոխաբերացված  բառերը,հայրենական  եզերքը  բանաստեղծորեն  ընկալելու  և  նախանձելիշնորհով  պատկերագրելու  վարպետությունը  իրական-անիրականիհամատեղ  կախարդանքը  անրջանքները  կապույտ  են  ներկում։
   Նմանպատկեր-միակազմ  նախադասություններով  առլեցուն  է  Սահյանիլազուր»        օժտվածբառերի,  սակայնՀաճախ  ամբողջականքնարերգությունը։
 բանաստեղծություններկազմված  են  միակազմ  անդեմ  նախադասություններից,  որոնքընդամենը մի քանի բառերի շարոց են, այն էլ ոչ ինքնին գեղագիտականարժեքովբանաստեղծական  խոսքիկատարյալ նմուշներ են անսովոր շարվածքով, զարմանալի սեղմությամբև  շատ  ընդարձակ  հուզական  մթնոլորտով,  ինչպես՝  «Ծմակն  ի  վարխոնավ  խութեր,  Խոնարհ  խոտ,  Մամուռի  հոտ,  սարսուռի  հոտ,  Սունկիհոտ…  Մի  բուռ  հանգիստ  պապիս  մի  բուռ  Հողի  մոտ,  Մորմոքի  հոտ,արցունքի  հոտ,  Խունկի  հոտ»  [9,  էջ  111]։
     Հաշված  մի  քանի  բառովՍահյանը  հայրենի  եզերքի  յուրահատուկ  դիմագիծն  է  ստեղծել՝  իրբնորոշ  գույներով  ու  բույրերով,  վերհուշի  սարսուռով,  նախնյացհիշատակով, այդ հիշատակով ավելի սրբացած հողի, մորմոք-արցունքի,խնկի  բույրով,  որոնց  միանում  է  ծ-երից  ծորացող  մեղեդին  հաջորդպատկերում.  «Բլրի  կրծքին  Ալեծածան՝  Ծիծեռնախոտ  Ու  թավարծի,Ծործորն  ի  վար  Ծուլ-ծուլ  փախչող  Մոլորված  ուլ  մի  քարայծի…  Ծուռպատանու Ոտքերի տակ Ծմակն ի վար Ծուռ մի կածան» [9, էջ 30]։
 Զուգադրենք  բնօրրանին  ձոնված  երկու  հատվածներ։
   Սահյանըգրում  է.  «Սարալանջեր  որբևայրի,  Հորդ  ու  վայրի  սարալանջեր,Հոգնաշնորհ  ու  հոգնաշահ  Իմ  աշխարհի  սարալանջեր»  [9,  էջ  81]։
 Ընթերցողը  խորհելու  շատ  առիթ  ունի  «որբևայրի»  մակդիրի  առիթով,ապա՝  հորդ  ու  վայրի  որակումները,  որոնք,  ինչպես  պարզ  երևում  է,խոսքային  հոմանիշներ  են,  հակադրում  են  սարալանջերի  դրականհարիմաստները  նախորդին,  սակայն  հաջորդող  հոգնաշնորհ  ևհոգնաշահհոգնածությանառաջացրած  տպավորությամբ  հպարտության  և  երջանկության  հույզերեն  ծնում,  և  ընդամենը  մի  քանի  բառով  վերակենդանացնում  ենլեռնաշխարհի և նրա բնակչի պատմությունը։
 նորակազմություններըվաստակածԱպա  Չարենցը.  «Օ՜,  իմ  հեռու,  կապուտաչյա  սիրուհի,  երկիր  իմորբ,  արնաքամ  ու  ավերակ»  [12,  էջ  12]։
   Անէացող  հայրենիքի  առավելսիրելի  դարձած  պատկեր-կերպարը  հարուցել  է  տագնապ,  որգիրկընդխառն  է  գեղեցկության  գիտակցության  հետ՝  կապուտաչյասիրուհի,  և  հուզական  մեծբանատողին.խորհրդապաշտական  քնարերգության  գեղարվեստական  հնարանքը՝կապույտը, բովանդակային առնչություններ է ձևավորում որբ, արնաքամու ավերակ հարիմաստների հետ։
 է  հաղորդումլիցքՆկատելիընդհանրություն  անդեմ  անվանականնախադասությունների  գործածություններում.  նրանցում  հիմնականումէմիառկա  է  հակադրություն.  եթե  որպես  գեղարվեստական  միջոցամբողջական  դրսևորում  էլ  չունենա,  ապա  իմաստային  հակադրույթնկատելի  է։
   Դրանով  զորեղանում  են  ներկայացվող  հույզն  ուտրամադրությունը։
   Դիտարկենք  ստորև  բերվող  օրինակը.  «Օ,  դո՛ւ,բարբարո՜ս,  խելագա՜ր,  ցավո՜տ,  Երբեմն  իմաստուն,  երբեմն  գազան,Աշխարհներ  այրող  կախարդական  խո՜տ,  Աշխարհներ  շինող  բախտիգավազա՜ն,  -  Դիվային  ոգի՝  ճահիճների  մոտ,  Ոչնչի՜  մասին-աղոթքսրբազան…» [12, էջ 30]։
 Հակադրույթի  իմաստային-ոճական  դերը  հատկապես  նկատելի  էդառնում  բացականչական  հնչերանգի  միջոցով,  որով  ընթերցողըհաղորդակից  է  դառնում  խոսքի  նպատակադրմանը։
   Այդպես  էլ  ահա՝ «Մահի՜,  ոճիրի՜  Արնագո՜ւյն  գիշեր»  [12,  էջ  232]։
   Նախադասությանհնչերանգային  այս  տեսակին  ընդհանրապես  բնորոշ  է  հույզիշարունակելիլինելը,  և  մասնավորապես  անվանական  անդեմիպարագայումէ  ապրումների  անընդգրկելիությանծավալվումզգացողությունը։
  Մեծ լոռեցու՝ ժողովրդական ասույթի վերածված խոսքըդրա վառ օրինակներից է. «Ետևը սու՜ր, առաջը ջու՜ր, Սու՜գ, վայնասու՜ն,իրարանցու՜մ…»  [2,  էջ  275]։
   Ոչ  մի  երկարաշուչ  նկարագություն  ավելիծավալվողբառից  կազմված  նախադասությունը։
 Ազդեցությունը անհամեմատելի ուժգին է։
  Այդպես է նաև արձակում՝ քիչտարբերությամբ։
  Բակունցը գրում է. «Ձյունաբերդ… Ձյունաբերդ…» կամ՝«- Տղա լաո՜» [1, էջ 153, 146]։
 քան  միչէ,Մեծ  Իսահակյանը  այլ  միջոցների  շարքում  գործածում  է  նաևհրամայական  շեշտադրման  հնչերանգը՝  ընդգծելու  խոսքի  նպատակադրումը,  ինչպես՝  «Արյու՛ն,  արյու՛ն,  Անհուն  ցավեր.  Սուրբ  մանկիկնե՛ր,  մեր  մայր  ու  քույր  Հրին,  ջրին  Ու  սրի  կուր,  Կսկի՛ծ,  կսկի՛ծ,Այսքան  կսկի՛ծ,  Ինչպե՞ս  տանիմ  Այսքան  կսկի՛ծ…»  [5,  էջ  292]։
   Վերջինդիմավոր  նախադասությամբ  արտահայտված  հարցումն  ընդգծում  էհայրենի  տանվիճակիողբերգականությունը։
   Գուրգեն  Մահարուց  մի  օրինակ  վկայակոչենք՝որպես  արձակի  լեզվին  ևս  բնորոշ  դրսևորում.  «Արևե՛լք,  դեպի  արևե՛լք»[7, էջ 272]։
 հարուցածկսկիծըևցավնուԳեղարվեստական  խոսքում  անվանական  անդեմ  նախադասություններ  կազմվում  են  նաև  ահա,  ահավասիկ  եղանակավորողբառերի ուղեկցությամբ։
  Նման կառույցներով հիմնականում լուծվում ենխոսքի  հակիրճության,  քիչ  միջոցներով  ծավալուն  բովանդակությունապահովելու  հարցեր,  ստեղծվում  են  տեսանելի  պատկերներ՝  ազդու,անմոռաց։
   Դիմենք  Հովհաննես  Թումանյանին.  «Բայց  մինչև  այնտեղ,սոսկալի՜  ուղի,  Ահա  բռնություն,  պատիվ  անարգած,  Ահա  հառաչանք,արտասուք  աղի,  ահա  սև  նախանձ  և  սեր  սակարկած…»  [2,  էջ  14]։
 Բակունց՝ «Ահա մի արտ՝ քարե պատով» [1, էջ 144]։
 Ժխտական բնույթի անվանական միակազմ նախադասություններիհնչերանգն  ավելի  շատ  իմաստի  արտահայտմանն  է  ծառայում՝ժխտմամբ  ընդգծելով  իրադրության  բովանդակությունը  և  հեղինակիվերաբերմունքը  դրա  հանդեպ,  ինչպես՝  «Ոչ  տրտունջ,  ոչ  մրմունջսգավոր…» [8, էջ 34] և այլն։
 իմաստունեցողՄաղթանքի,  անեծքի,  ողջույնի,  հրաժեշտի,  շնորհակալության,արտահայտություններըգնահատողականհիմնականում  ձևավորվում  են  անվանական  անդեմ  նախադասություններով,  որոնցով  ապահովվում  են  խոսքի  հուզականությունը,անհրաժեշտ եղանակավորումը, որոնք խոսքի բանաստեղծականացմանանհրաժեշտ  միջոցներ  են։
   Բերենք  ասվածը  հաստատող  օրինակներ.«Ողջու՜յն ձեզ, ո՛վ ուրախ, ազատ, Անցած օրեր իմ մանկության» [2, էջ 20],«Վա՜յ  կաքավիկ,  Սև  կաքավիկ…  Վա՜յ  քո  ճուտին,  Էն  խորոտին,  Վա՜յսգավոր  Իր  մոր  սրտին»  [2,  էջ117],  նաև՝  «Խաղաղությո՜ւն  ձեզ,  մերանբախտ  պապեր…»  [2,  էջ9]  և  «Է՜,  բարի  գիշեր,  անգին  ընկերներ»        [12, էջ 43]։
 հատուկՏրամախոսություններինբառ-նախադասություններիգեղարվեստական  նշանակությունը  սեղմ  խոսք կառուցելուն նպաստելնէ,  կրկնություններից  ու  ճապաղությունից  զերծ  պահելը,  դինամիզմի  ևեղանակավորման  ապահովումը,  ինչպես,  օրինակ,  «-Որտեղի՞ց  ես»,      «-Սիբիրից» [12, էջ 189] և այլն։
 Խոսքի՝  մարդու  մտավոր  և  հոգեկան  աշխարհի  վրա  ունեցածբացառիկ  ազդեցությունը  գիտակցվել  և  արժևորվել  է  դեռևս  հինաշխարհում,  և  մարդկության  պատմության  բոլոր  ժամանակներումհայտնաբերվել  են  միջոցներ  ու  հնարներ  այդ  ներգործությունըզորեղացնելու  համար։
   Առաջին  հայացքից  դերբայական  անդեմնախադասությունն ընդհանրապես այդպիսի գործառույթ չունի, և դա չէայն  համարժեք  լեզվական  միջոցը,  որը  պիտի  արտացոլի  հեղինակիմտքերի,  զգացմունքների,  զգացողությունների  նրբերանգները։
   Դերբայըկդրսևորի՞ գնահատողական և հուզաարտահայտչական գործառույթներ։
 Պատասխանելու  համար  դիմենք  Պ.  Սևակին.  «Ի՞նչ  անել  և  ինչպե՞ս.Հա՞ստ մանել, թե՞ բարակ։
  /Լի օրվա երակին պատվաստել կիրակի՜, վեճմղել ծովի՜ հետ, Ամաչել կրակի՜ց, Չուշանա՜լ, չշտապե՜լ/» [10, էջ 586]։
 հեղինակայինԱկնհայտ է, որ բառերը միավորվել են մեկ ընդհանուր գաղափարիվերաբերմունքն  արտահայտողշրջանակներումբացականչություններըհնչերանգներով։
   Հարցումները,  հեգնականվստահաբար  ավելինբացահայտումբովանդակային շերտեր, քան նկարագրությունները կանեին։
  Դա նկատիունի  ուսումնասիրողը,  որ  գրում  է.  «Հնչերանգով  ենք  իմանում,  որխոսողը  հրամայում  է,  խնդրում  է,  երազում  է,  ցանկանում  է  որևէ  բան» [1, էջ 126]։
 հաղորդում  խոսքին,ենՀատկապես հրամայական անդեմ նախադասությունները կարճ են,առանձին  դեպքերում՝  միայն  բայից  կազմված,  երբեմն  ուղեկցվում  ենմեկ-երկու լրացմամբ։
  Սա հասկանալի է. բազմաբառությունը մի տեսակթուլացնում  է  հրամանի  սաստկությունը։
 «Հայոց  դանթեականը»պոեմում  ցեղասպանի  հրամանը  ահեղ  է,  աղետալի.  «…  Եվ  չդիմացավհանճարին  հայոց՝  Անճար  մռնչաց՝  «Ջնջե՛լ  հայ  ազգին»  [13,  էջ  127]։
 Այդպիսին  է  նաև  «թուրքօղլու»՝  հայ  հոգևոր,  մտավոր  արժեքներիհանդեպ  ատելությունից  ծնված  հրամանը,  որը  չի  դրսևորվում  հրամանարտահայող  բառով  և  ձևավորվում  է  ժխտական  ձևով  ու  հարցմանմիջոցով,  որոնցով  կենդանագրվում  է  պատմության  ողբերգականությունը.  «Ինչպե՞ս  չկտրել  այն  կոկորդը  չար,  Որ  ցավից  հանկարծկարող  է  ճչալ…»  [10,  էջ  182]։
   Թուրքականությունը  մերկացվում  ևծաղրվում  է  հարցում  արտահայտող  բայական  անդեմ  նախադասությամբ։
   Արձակ  խոսքում  էլ,  անշուշտ,  դրսևորունմեր  կան,  որոնքսևեռում  են  ընթերցողի  ուշադրությունը,  օրինակ՝  «Ինչի՞ն  վերագրել»Մահարու հարցումը [7, էջ 272]։
 բովանդակությունըՆման դեպքերում բառերի, նախադասությունների առարկայականգեղարվեստականիմաստայինբառային  միջավայրով,բովանդակությանը,  որը  ընդլայնվումհնչերանգով,  ոճական  արժեքով։
   Խոսքի  գեղագիտության  այսպիսիզգացողությամբ  մեր  գրականության  մեջ  ստեղծվել  են  բայական  անդեմնախադասություններից  կամզված  գլուխգործոցներ  [Տերյան,  Չարենց  ևայլ]։
 զիջումէէ«Քո՛ւյր, ղողանջի պես ճախրել ու գնալ, Հմայված ու հեզ-ճախրել ուգնալ…  Երկնքից  երկինք,  իրիկվա  մովում,  Անմարմին,  անտես-ճախրե՜լու  գնա՜լ…»չճանաչող  բաղձանքը,իրականությունից հեռանալու, երկնային հեռուներում բնության նիրհողպահերին  ապավինելու  երազը,  գործածված  պատշաճ  լեզվամիջոցներըանանց  գեղեցկության  մթնոլորտ  են  ստեղծել  և  ընթերցողի  հոգին  նրան[11,  էջ  103]։
   Սահմաններձուլելու  տենչանքով  պարուրել։
   Հավանաբար  ինքնամոռաց  ներշնչանքինման  մի  պահի  է  Վարպետը  գրել.  «…Այս  է  գեղարվեստի  ուժը.  նաապրեցնում է քեզ, հուզում, ազդում, զգացնում, ոգևորում» [4]։
 глагольные), в то же время имеют единую художественную ценность։

Հայտնի  է,  որ  ստորոգումն  ու  հնչերանգն  են  տարբերակում  դիմավոր  սակայն  անդեմ  նախադասությունները,  որ  խոսքային  իրողություններ  են,  օժտված  են  լեզվին  գեղարվեստականություն  հաղորդելու  անվիճելի  նշանակությամբ։
   Այս  տիպի  նախադասությունները,  արտահայտությամբ  տարբեր  լինելով  [անվանական  և  բայական],  այնուամենայնիվ,  նույն  գործառույթներն  ունեն.  նրանք  սեղմ  ու  դիպուկ  խոսք  են  կառուցում  և  շնորհալի  գործածությունների  դեպքում  լուծում  են  գեղարվեստական  խոսքին  վերապահված  կարևորագույն  խնդիրներ՝  հուզականության  ապահովում  իրենց  փոքր-ինչ  անսովորությամբ՝  խոսքին  բանաստեղծականության հաղորդում։
