ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐԸ ԵՎ ՎՐԱՑ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՄԻՏՔԸ XIX ԴԱՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍԻՆXIX դ. վրաց ժողովրդի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային կյանքում  տեղի  ունեցան  բազմաթիվ  կարևոր  իրադարձություններ։
   Կապիտալիստականհարաբերությունները վերածվեցին իշխող ֆորմացիայի, որին հաջորդեցին արմատական բնույթի փոփոխություններ սոցիալական հարաբերությունների, դասակարգայինուժերի տեղաբաշխման, հասարակական մտածողության, հոգևոր և նյութական մշակույթի  և  այլ  ոլորտներում։
   Հասարակական  կյանքի  բոլոր  բնագավառներում  գծվումէին նոր երևույթներ, որոնք, հնի հետ պայքար մղելով, ի վերջո, հաղթանակում էին։
 Թբիլիսիի  և  Քութայիսի  գիմնազիաներն  ավարտելով՝  վրացի  երիտասարդներըբարձրագույն  կրթություն  ստանալու  նպատակով  մեկնում  էին  արտասահման։
   Նրանցմի մասը հայրենիք էր վերադառնում՝ քաղաքակիրթ  աշխարհում  տարածված նոր գաղափարները  յուրացրած։
   Ֆրանսիական  լուսավորիչների`  քաղաքական  անկախությանև  այլ  գաղափարներով  զինված`  վրաց  «լուսավորիչների»  առջև  բավականին  բարդխնդիր  էր  դրված։
   Նրանց  նոր  գաղափարների  տարածման  «ասպարեզը»  Ռուսականկայսրության կողմից ճնշված վրաց հասարակությունն էր։
 Վրաց  հասարակական-քաղաքական  մտածողության  մեջ  արևմտյան  քաղաքական  արժեքների  բացահայտման  համար  առանձնացնենք  քաղաքական  համակարգիզարգացումը պայմանավորող երեք հիմնական կետերը`1.  Քաղաքական ազատությունը, 2.  Օրենքի գերակայությունը,3.  Ժողովրդավարությունը։
 Քաղաքական  այս  արժեքների  մասին  ժամանակի  վրաց  առաջադեմ  մտավորականության գաղափարները կարելի է տեսնել նրանց գեղարվեստական և հրապարակախոսական  երկերում։
   Վրաց  հասարակության  մեջ  սեր  և  հեղինակություն  վայելողգործիչներից կառանձնացնենք Իլյա Ճավճավաձեի և Նիկո Նիկոլաձեի երկերը։
 Այսօրվա վրաց անկախ հասարակության հիմքը պետք է փնտրել XIX դ. վրաց հասարակական-քաղաքական  մտածողության  մեջ,  երբ  վրացին  գիտակցեց,  գնահատեցև  նկարագրեց  ռուսական  գաղութային  իշխանության  ներքո  գտնվող  Վրաստանը։
 Վրաց  հասարակական-քաղաքական  մտածողության  մեջ  արևմտյան  քաղաքականարժեքների  մասին  խոսելիս  պետք  է  առանձնացնել  Իլյա  Ճավճավաձեի  «Ուղևորիգրառումներ» ստեղծագործությունը, որը վրաց պատմագիտության կողմից համարվելէ Ի. Ճավճավաձեի կյանքի և գործունեության ծրագիրը։
  Ավելին, այն անկախությունըկորցրած  վրաց  հասարակության  համար  ազգային  պետություն  ստեղծելու  մանիֆեստ  էր։
   «Ուղևորի  գրառումներ»-ում  նա  զարգացնում  էր  Վրաստանը  Ռուսաստանից ազատագրելու իր նվիրական գաղափարը, ինչը հույժ կարևոր էր XIX դ. II կեսին,և ինչի վրա վրաց մտավորականը ուշադրություն էր հրավիրում իր գեղարվեստականու  հրապարակախոսական  երկերում՝  չնայած  ցարական  գրաքննության  խստագույնարգելքներին։
  Այդ իսկ պատճառով նրա բազմաթիվ երկեր անտիպ էին մնում։
 «Ուղևորի  գրառումներ»-ում  Ի.  Ճավճավաձեն  առաջին  դեմքով՝  ՌուսաստանիցՎրաստան  մեկնող  ուղևորի  անունից  ներկայացնում  է  իր  խոհերը։
   Երկում  տեղ  գտածխորհրդանիշների նշանակության մասին պ.գ.դ., պրոֆ. Վախթանգ Գուրուլին գրում է. «Սայլը՝ Ռուսաստանն է։
 Սայլապանը և սպաները՝ Ռուսաստանի հարազատ զավակները։
 Սայլով ճանապարհորդելը՝ անտանելի և վտանգավոր ուղի։
 Ուղևորը՝ իրավիճակին հարմարված Վրաստանը։
 Ֆրանսիացին՝ ուղևորի անտանելի կյանքի մասին տեղեկացող եվրոպացին։
 Սայլով  ճանապարհորդելու  հեռանկարը՝  քաղաքակիրթ  աշխարհից  հետամնացլինելը»1։
 Եվրոպացին կարևորում է վրացու հետ ծանոթությունը և խնդրում, որպեսզի այսծանոթությունը  հիմք  հանդիսանա  իրենց  հետագա  հանդիպման  և  համագործակցության  համար2։
   Պետք  է  նշել,  որ  մինչև  XIX  դ.  Վրաստանի  և  Եվրոպայի  փոխհարաբերությունները  բազմադարյա  պատմություն  են  ունեցել,  սակայն  Ռուսաստանի  հետՎրաստանի  միավորումից  հետո  այդ  հարաբերությունների  քաղաքական  ուղին  Ռուսաստանով էր անցնում։
 Ծաղրական  ու  հեգնական  է  «ֆրանսիացու»  վերաբերմունքը  ռուսական  կառքինկատմամբ, որը լավ է արտահայտում XIX դ. Ռուսաստանի կառավարության «քաղաքական  մեքենան»։
   Ֆրանսիացին  կարեկցանք  է  արտահայտում  ռուսական  սայլովվրացու  ճանապարհորդության  համար,  ինչը  խորհրդանշում  է  ռուսական  «քաղաքական  մեքենայով»  Վրաստանի  շարժվելը։
   «Խղճում  եմ,  որ  դուք  ստիպված  եք  սրանովլակացնել Ձեր ուղեղը, խառնել սիրտ ու ստամոքսը»3։
  Սրան վրացին պատասխանումէ.  «Ոչինչ,  ամբողջ  Ռուսաստանը  սրանով  է  շարժվում,  և  ինձ  ի՞նչ  է  եղել,  որ  սրանովչգնամ»4։
   Սա  վրացու  կողմից  ճակատագրին  համակերպվելու  արտահայտություն  է,ինչը եվրոպացու մեջ տարակուսանք է առաջ բերում, և նա այսպես է արձագանքում.«Դրանո՞վ է շարժվում։
  Դրա համար է այդքան հեռու գնացել»5։
  Ֆրանսիացին, որ լավէր գիտակցում այն տրագիկոմեդիան, ինչը տեղ էր գտել վրացու կյանքում, քմծիծաղ էտալիս. «Դրանո՜վ է շարժվում։
  Էլ ո՜վ կհասնի նրան...»6։
  Անկախ երկրի ներկայացուցչիկողմից այսպիսի վերաբերմունքը, թերևս, բնական է։
 1. Քաղաքական ազատության մասին։
  XIX դ. Ռուսաստանն իր ենթակայությանտակ  առավ  Վրաստանը,  սկսեց  այնտեղ  իրականացնել  իր  քաղաքականությունը,  ևվրաց  ինքնությանը  սպառնող  վտանգ  առաջացավ։
   Սրա  դեմ  ընդվզեց  վրաց  քաղաքական վերնախավը՝ Ի. Ճավճավաձեի գլխավորությամբ։
  Նրանք, ազգային մշակույթիև  պատմության  վրա  հենվելով,  ավելի  խորացրին  ազգային  ինքնագիտակցությունը։
 Ի.  Ճավճավաձեի  գաղափարների  ակտիվ  քարոզչությունը  հանգեցրեց  քաղաքականմտածելակերպի վերածննդին, և XX դ. Վրաստանում իշխող կոմունիստական ռեժիմիտապալումից հետո նույն գաղափարների հիման վրա իրականացավ Վրաստանի անկախության վերականգնումը։
  «Մենք պիտի լինենք մեր գլխի տերը». այս էր վրաց մեծմտածողի կարգախոսը7։
 Արևմտյան արժեքներից առաջին հերթին ուշադրությունն ուղղված էր դեպի քաղաքական  ազատությունը։
   Ազատությունը,  ըստ  իրենց,  քաղաքական  նպատակ  էր,1 Գուրուլի Վ., Իլյայից մինչև Իլյա, Թբիլիսի, 2006, էջ 22-23 (վրաց.)։
 2 Ճավճավաձե Ի., Ուղևորի գրառումները, պատմվածքներ և պիեսներ, հ. 2, Թբիլիսի, 1988, էջ 10 (վրաց.)։
 3 Նույն տեղում։
 4 Նույն տեղում։
 5 Նույն տեղում։
 6 Նույն տեղում։
 7 Նույն տեղում, էջ 32։
 կյանքի լեյտմոտիվը, սակայն գաղութային պետության մեջ նմանատիպ հարցերի բացեիբաց  առաջքաշումը  հալածանքների  պատճառ  էր  դառնում  և  ծանր  հետևանքներունենում։
  Նման քաղաքականությանը զոհ գնացին XIX դ. 1-ին կեսի բազմաթիվ վրացգործիչներ։
   Հաշվի  առնելով  իրենց  նախորդների  անցած  ուղին`  «թերգդալեուլիները»ասելիքը վրաց ազգին հասցնելու համար այլ ուղիներ և միջոցներ պիտի գտնեին։
  Այնժամանակ այդպիսի միջոցներ էին թերթերն ու ամսագրերը։
 Ազատության  գաղափարն  Ի.  Ճավճավաձեն  այսպես  է  մեկնաբանում.  «Ազատությունը  մարդու  կյանքն  ու  առօրյա  իրավիճակն  է,  որտեղ  յուրաքանչյուր  ոք  ենթարկվում է միայն օրենքին, և որտեղ օրենքը յուրաքանչյուր առանձին անձից ավելի բարձրէ։
   Այսպես  էին  ընկալում  ազատությունը  հին  հռոմեացին  և  հին  հույնը։
   Ազատությանմասին այս ճշմարիտ և բացարձակ գաղափարը այսօր էլ հայտնի և ընդունված է քաղաքակիրթ  երկրներում։
   Մարդկային  հասարակության  հաստատուն  կառուցվածքըպիտի  հենվի  հենց  այս  անկյունաքարին։
   Այնտեղ,  ուր  դա  բացակայում  է,  մարդկանցհասարակական կյանքի բաղկացուցիչ մասերն են ուժի գործադրումը, ճնշումը, հալածանքն ու կողոպուտը։
  Այնժամ մարդկանց կենցաղը վայրենու կյանքի է նմանվում, ևմարդը,  որ  աստվածային  էակ  է,  վերածվում  է  գազանի,  որովհետև  նրանց  ճակատագիրը սրի ու վահանի միջոցով է որոշվում։
  Խելացի և գիտակից հոգիները  չեն կարողգոյատևել այս կյանքով»1։
 2.  Օրենքի  գերակայության  մասին։
   Ռուսաստանում  1864  թ.  անցկացված  դատական բարեփոխումներից հետո հիմնադրվել և տարիներ շարունակ հաջողությամբգործում  էր  երդվյալ  ատենակալների  դատարանը։
   Սակայն  Անդրկովկասում,  այդթվում՝  Վրաստանում,  երդվյալ  ատենակալների  ինստիտուտը  ցարական  Ռուսաստանի  վարչությունը  չէր  հիմնադրում՝  պատճառաբանելով,  որ  տարածաշրջանի  բնակչությունը դրա համար դեռ պատրաստ չէ։
  Սակայն տվյալներ կան, որ Վրաստանի ներկայացուցիչները  Ռուսական  կայսրությանը  բազմիցս  դիմել  են  երդվյալ  ատենակալներիինստիտուտ ստեղծելու խնդրանքով։
  Ի. Ճավճավաձեն և վրաց հասարակությունը թերահավատությամբ  էին  լցված  Ռուսական  կայսրության  բյուրոկրատական  դատարանի հանդեպ, հետևաբար մեծ հույսեր կային, որ հասարակության լայն զանգվածներըարդարադատության  իրականացմանը  մասնակցելու  հնարավորություն  կունենան,ինչը կարող էր ապահովել երդվյալ ատենակալների ինստիտուտի ստեղծումը։
 Ի. Ճավճավաձեն գրում է.  «Դատավորը այն  ընտրյալ  մարդն է, ում վստահված էմեր  ունեցվածքը,  մեր  արժանապատվությունը,  մեր  կյանքը,  մեր  հոգին  ու  մարմինը.մի  խոսքով՝  մեր  մարդկությունն  ու  մարդկայնությունը։
   Նա  ամբողջ  ազգի  հավաքական  կերպարն  է,  նրա  խիղճը,  ընտրյալներից  ընտրյալը՝  կանգնած  պատշաճ  բարձրության վրա»։
  Ի. Ճավճավաձեն և վրաց հասարակության առաջավոր մասը նախնական շրջանում իսկապես հույս ունեին, որ երդվյալ ատենակալների ինստիուտը Վրաստանում ևս կհաստատվեր, և անգամ նախապատրաստվում էին դրա համար։
 Ի.  Ճավճավաձեն  գտնում  էր,  որ  երդվյալ  ատենակալների  դատարանում  դատավորները պետք է տիրապետեն տեղի լեզվին, այսինքն՝ վրացերենին. «Եթե դատավորները տեղի լեզուն չիմանան, եթե փաստաբաններն ու դատախազները դատարանումռուսերենով  պերճախոսության  մրցախաղ  տան,  վրաց  երդվյալ  ատենակալները  ճանճե՞ր  պիտի  քշեն,  թե՞  ինչ  անեն,  կամ,  եթե  երդվյալ  ատենակալների  համար  ռուսացլեզվի իմացությունը որպես օրենք դրվի, ապա տեղի բնակիչներից միայն պաշտոնյաներն  են  տիրապետում  ռուսերենին,  և  այդ  դեպքում  արդարադատությունը  կդառնապաշտոնյաների մենաշնորհը»2։
 1 Ճավճավաձե Ի., Ընտիր երկեր, հ. 5, Թբիլիսի, 1887, էջ 1-2 (վրաց.)։
 2 Տե՛ս http։
 //www.msajuli.ge/index.php?m=795։
 Ցարական  իշխանությունը  վրաց  գործիչների  համար  երդվյալ  ատենակալներիդատարան  հիմնելու  հույս  էր  ներշնչել  և  XIX  դ.  վերջին  նույնիսկ  որոշակի  քայլեր  էրձեռնարկում  այդ  ուղղությամբ։
   Թբիլիսիի  և  Քութայիսի  նահանգների  ազնվականության ժողովը ստեղծում է  Երդվյալ ատենակալների ինստիտուտը մշակողների հանձնաժողով,  որի  անդամներից  էր  Ի.  Ճավճավաձեն։
   Սակայն  Ռուսաստանի  կառավարության  կողմից  երդվյալ  ատենակալների  ինստիտուտը  չի  հաստատվում։
   1889  թ.ապրիլի  15-ին  «Իվերիա»  թերթը  գրում  էր.  «Ցարիզմը  վրաց  ժողովրդին  մերժեց  ոչմիայն  արդարացի  դատական  համակարգ  ունենալու  հարցում,  այլև  զրկեց  «Երդվյալատենակալների ինստիտուտ» հիմնադրելու «ողորմությունից»»1։
 3.  Ժողովրդավարության  մասին։
   XIX  դ.  աշխարհի  քաղաքական  իրադարձությունների խոր իմացությունը Ի. Ճավճավաձեին հնարավորություն տվեց գործնականքայլեր  կատարել  Վրաստանում  քաղաքական  մտածողության  ստեղծման  և  վրացազգի փրկության ուղղությամբ, ինչն առաջին հայացքից նույնիսկ անհնարին էր թվումաշխարհում գերիշխող կայսրությունների քաղաքականության մթնոլորտում։
 XIX  դ.  Ռուսաստանը  Վրաստանում  իր  քաղաքականությամբ  սկսեց  սպառնալվրաց  ազգի  ինքնությանը,  ազգային  ինքնագիտակցությանը։
   Ի.  Ճավճավաձեն  հասկացավ վտանգը և սկսեց անել հնարավորինս՝ նպաստելու ինքնության պահպանմանը՝ հենվելով ընդհանուր պատմությանը և մշակույթին, անկախության, ազատության,ժողովրդավարության  և  ազատամտության  գաղտնի  և  բացահայտ  կոչեր  անելով։
 «Սաքարթվելոս մոամբե»-ի («Վրաստանի լրաբեր», 1863), № 11-ում Ի. Ճավճավաձեիխմբագրությամբ  տպագրվեց  Կիրիլե  Լորթքիփանիձեի՝  «Հյուսիսային  Ամերիկայի  Միացյալ Նահանգները և այնտեղի գերիները» հոդվածը, որտեղ հեղինակը ԱՄՆ անկախացման  օրինակով  ցույց  է  տվել  Վրաստանի  ազատագրության  և  անկախությանվերականգնման ուղին։
 1888  թ.  տպագրված  «Կոչումների  հավասարություն»  հրապարակախոսականնամակում  Ի.  Ճավճավաձեն  հանդես  է  գալիս  թավադ-ազնաուրական  կոչման  քննադատությամբ. «Իզուր են մտածում, թե մարդկային փոխհարաբերություններում հնարավոր է որևէ մեկի կոչումն իր համար առանձին տուն կառուցի, սահմանափակվի իրշահերով  և,  ի  վերջո,  որևէ  օգուտ  տեսնի։
   Հասարակության  կամ  ազգի  այսպիսիկազմն ու կառուցվածքը երկար չի գոյատևի և ավազի վրա կառուցված տան նման միթեթև քամուց կփլվի»2։
 Ի. Ճավճավաձեի մտքերն այսօր էլ արդիական են, նրա գործունեությունը օրինակելի է յուրաքանչյուր հայրենասեր վրացու համար, նրա աշխատանքն անկախ Վրաստանի պետության հիմքն է, որովհետև, ինչպես նշել է մեծ  մտածողը. «Երկրի երջանկության անկյունաքարը... միշտ էլ հիմքում է դրվել, յուրաքանչյուր շինություն հիմքիցէ վեր խոյանում», ժամանակակից վրաց պետության հիմքը վրաց ազգն է և նրա անցյալը, իսկ XIX դ., երբ վրաց ազգը վերանալու վտանգի առջև կանգնեց, Ի. Ճավճավաձեն խորացրեց ազգային ինքնագիտակցությունը։
 XXI դ. սկզբին, երբ վրաց պետությունը ձգտում է դեպի Եվրամիություն և Հյուսիսատլանտյան  դաշինք,  արևմտյան  արժեքների  մասին  խոսելիս  ուշադրության  և  գնահատման են արժանի նաև Նիկո Նիկոլաձեի գաղափարները։
 Ն. Նիկոլաձեին բախտ վիճակվեց ապրելու Վրաստանի պատմության երեք խոշորժամանակաշրջաններում։
  Նա եղել է Ռուսական կայսրության (1843-1918), Վրաստանի  Ժողովրդավարական  Հանրապետության  (1918-1921)  և  Խորհրդային  Վրաստանիքաղաքացի (1922-1928), և յուրաքանչյուրում հսկայական է նրա ներդրած ավանդը։
 1 Տե՛ս http։
 //www.msajuli.ge/index.php?m=795։
 2 Ճավճավաձե Ի., Ընտիր երկեր, հ. 5, էջ 19 (վրաց.)։
 «Վրաստանի  կողմնորոշումը»  հոդվածում  Ն.  Նիկոլաձեն  գրել  է.  «Երկրի  ֆիզիկական  և  քաղաքական  կյանքը  ղեկավարում  է  այն  ուժը,  որը  լուսինը  պտտում  է  երկրիշուրջ  և  այդ  երկուսը՝  արևի  շուրջ...  Ուղղվածությունը  ոգեշնչմամբ  հնարավոր  չէ.  մարդիկ, ինչպես ամեն կենդանի էակ, ինքնըստինքյան միշտ հայացքն ուղղում են դեպի այնկողմ,  որտեղից  արևը  սփռում  և  տարածում  է  իր  ճառագայթները։
   Անցյալում  Վրաստանն իր կողմնորոշումը ուղղում էր դեպի այն կողմը, որտեղից լույս և շարժում էր գալիս։
  Սխալվում է նա, ով մտածում է, թե որևէ թագավոր, կոչում կամ սերունդ իր կամքիհամաձայն ի զորու էր Վրաստանն այս կամ այն կողմ շրջելու. քանի դեռ կրթությունն ուկյանքը ծաղկում էին Բյուզանդիայում, Վրաստանն արևածաղկի պես երեսը դարձնումէր դեպի այն կողմը, իսկ երբ Պարսկաստանը ծաղկում ապրեց՝ Հնդկաստանի մշակույթից սնվելով, մեր վերածնունդը շրջվեց դեպի Պարսկաստանը, իսկ երբ Պետրոս Մեծի ևԵկատերինա  II-ի  ջանքերով  Ռուսաստանը  զարգացավ,  ֆիզիկայի  օրենքներով`  Վրաստանն  ակամայից  ձգվեց  դեպի  հյուսիս։
   Երբ  տարբեր  ուժեր  միևնույն  առարկան  դեպիիրենց են ձգում, ապա այդ առարկայի դիրքը որոշվում է պայքարող ուժերից հզորագույնով. կամա-ակամա, միշտ էլ հաղթողն է տիրում առարկային»1։
 Ն.  Նիկոլաձեին  մտահոգում  էր  Վրաստանի  ճակատագիրը`  որպես  պետություն,քաղաքական  միավոր։
   «Վրաստանի  կողմնորոշումը»  հոդվածում  նա  նշում  է.  «Կողմնորոշման առարկան վրացիներին ո'չ օտար է, ո'չ էլ՝ անծանոթ, փորձության շրջանումշատ անգամ է նրա առջև ծառացել ճակատագրական հարցը՝ ո՞ւմ դիմել, ո՞ր ուղին էգերադասելի...  Այս  հարցը  ժողովրդի  մեջ  հայտնի  էր  որպես  «Քարթլիս  ցխովրեբա»։
 Իսկ  այժմ,  երբ  այն  անվանեցին  «Վրաստանի  քաղաքական  կողմնորոշում»,  թվում  է,թե նոր բան ենք ստեղծել, և այս հին հիմնահարցերը շրջում ենք մեր ուզածի պես...Այստեղից  պարզ  է  դառնում,  որ,  «կողմնորոշման»  մեջ  մենք  ոչինչ  չունենք  ընտրելու  և  վիճաբանելու...  Պարզապես  պետք  է  կենտրոնանալ,  զգոն  աչքով  հետևել`հասկանալու  համար,  թե  մեր  շուրջ  ինչ  ուժեր  են  մրցում,  ինչպիսին  է  նրանց  փոխադարձ տրամադրվածությունն ու գրաված դիրքը»2։
 Եզրափակելով կարող ենք ասել, որ XIX-XX դդ. վրաց մեծ մտածող Ն. Նիկոլաձեիգիտական և փիլիսոփայական միտքը գլոբալ պատմագիտության մի մասն է կազմում։
 Այն հարցին, թե, ըստ Ն. Նիկոլաձեի, որ քաղաքական ձևավորումը կարելի է կատարյալ համարել, պատասխանել է ինքը` հեղինակը, 1875 թ. գրած «Սոցիալական և քաղաքական  վերափոխումների  մասին»  հոդվածում.  «Աշխարհի  երեսին  դեռևս  չկա  միժողովուրդ, ում հասարակական կառուցվածքը կարելի է բավարար համարել։
  Առավելքաղաքակիրթ ու երջանիկ ժողովուրդները՝ ֆրանսիացիները, անգլիացիները, ամերիկացիները,  եթե  չխոսենք  մյուսների  մասին,  տառապում  են  տնտեսական  և  սոցիալական  հարաբերությունների  անցանկալի  վիճակից։
   Նրանք  գիտակցում  են,  որ  ժամանակակից  հասարակական  փոխհարաբերությունները  հավերժ  չեն,  որ  պետք  է  ձգտելհասարակական  պարտականությունների  և  իրավունքների  լավագույն  բաժանմանը։
 Ընթացիկ  համակարգերից  դժգոհությունը  և  մարդկային  փոխհարաբերություններիոլորտում  «հասարակական  ներդաշնակության»  հաստատման  ձգտումը  բնորոշ  է  բոլոր ժողովուրդներին։
  Քաղաքական ձևերն ու ձգտումերն այստեղ կապ չունեն՝ թագավորական  Անգլիան,  հանրապետական  Ֆրանսիան,  կայսերական  Գերմանիան  և  ֆեդերալիստական  Ամերիկան  հավասարապես  են  տառապում  այս  «ապագայի  հիվանդությամբ»։
   Ցավի  խորությունը,  հիվանդության  ձևերը  այնքան  են  կախված  կառավարման քաղաքական ձևից, որքան տնտեսական պայմաններից։
  Երկրի զուտ քաղա1 Քավթարաձե Գ., Արևմտյան արժեքները վրաց հասարակական-քաղաքական մտածողության մեջ (քաղաքական,  տնտեսական  և  սոցիալական  համակարգերի  մոդելները)  XIX  դարի  60-ական  թվականներից  XXդարի սկիզբը, Թբիլիսի, 2012, էջ 58 (վրաց.)։
 2 Նիկոլաձե Ն., Վրաստանի կողմնորոշումը, «Վրաստան», 1917, էջ 16։
 քական կառուցվածքից ուղղակիորեն կախված են միայն ճգնաժամի ուժը և բուժմանմեթոդները...»1։
   Այսպիսով,  արդեն  1860-1870–ական  թթ.  Ն.  Նիկոլաձեն  սահմանել  էարևմտյան  քաղաքական  համակարգերի  նկատմամբ  իր  մոտեցումը  և  կատարել  իրընտրությունը։
   Նման  ընտրություն  կատարելու  համար  միայն  խոր  գիտելիքներ  ունենալը  բավական  չէր,  այն  նաև  քաղաքացիական  խիզախություն  էր  պահանջում։
   Ի.Ճավճավաձեի և Ն. Նիկոլաձեի գործունեությունը մեծապես նպաստել է վրաց հասարակական-քաղաքական մտքի զարգացմանը։
 Ծովինար Յոլչյան ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐԸ ԵՎ ՎՐԱՑ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ XIX ԴԱՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍԻՆԲանալի բառեր՝ XIX դար, վրաց հասարակական-քաղաքական միտք, եվրոպականքաղաքական արժեքներ, Իլյա Ճավճավաձե, Նիկո Նիկոլաձե։

XIX  դ.  վրացի  երիտասարդները  բարձրագույն  կրթություն  ստանալու  նպատակով  մեկնում  էին  արտասահման  և  հայրենիք  վերադառնում  քաղաքակիրթ  աշխարհում  տարածված  նոր  գաղափարները յուրացրած։
  Նրանց նոր գաղափարների տարածման «ասպարեզը» Ռուսական կայսրության կողմից ճնշված վրաց հասարակությունն էր։
  Վրաց հասարակական-քաղաքական մտածողության մեջ արևմտյան քաղաքական արժեքների բացահայտման համար մենք առանձնացնում  ենք  վրաց  հասարակության  մեջ  սեր  և  հեղինակություն  վայելող  գործիչների  գեղարվեստական և հրապարակախոսական երկերը։
