Վնասի հատուցումն ավանդաբար դիտվել է որպես խախտված սուբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանության միջոց, որի կիրառմամբ այն վերականգնվում է։
   Իրավունքի պաշտպանության այս միջոցը կիրառելի է այն դեպքում, երբ հնարավոր չէ փաստացի վերականգնել մինչեւ իրավունքի խախտումը եղած դրությունը, կարելի է միայն ծագած բացասական հետեւանքների դիմաց տրամադրել փոխհատուցում։
  Մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների մասին եվրոպական կոնվենցիայի (այսուհետ՝ ՄԻԵԿ) 13-րդ հոդվածի համաձայն՝ Յուրաքանչյուր ոք, ում սույն Կոնվենցիայով ամրագրված իրավունքներն ու ազատությունները խախտվում են, ունի պետական մարմինների առջեւ իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցի իրավունք, նույնիսկ եթե խախտումը կատարել են ի պաշտոնե գործող անձինք։
   [1] Սիլվերն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետ՝ ՄԻԵԴ) դիրքորո194ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ շում է հայտնել, որ ներպետական մակարդակում իրավունքի պաշտպանության միջոց ունենալը (այլ կերպ ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածում ամրագրված կոնվենցիոն իրավունքը) ներառում է ինչպես ներկայացված պահանջի քննումը, այնպես էլ անհրաժեշտության դեպքում որեւէ եղանակով խախտված իրավունքի վերականգնումը։
   [2, կետ 113] Զարգացնելով այս դիրքորոշումը՝ Ակսոյն ընդդեմ Թուրքիայի գործով ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածը պահանջում է ներպետական մակարդակում այնպիսի պաշտպանության միջոցի առկայությունը, որը թույլ կտա իրավասու ազգային մարմնին ինչպես քննել Կոնվենցիայի վրա հիմնված գանգատը, այնպես էլ համապատասխան կերպով այն բավարարել։
   Ճանաչելով այն հանգամանքը, որ խախված իրավունքների վերականգման եղանակը կախված է թույլ տրված յուրաքնչյուր խախտման բնույթից եւ դրանց ընտրության հարցում պետությունները պետք է օժտված լինեն որոշակի ազատությամբ՝ ՄԻԵԴ-ը նույն գործով արձանագրեց, որ ամեն դեպքում տրամադրված պաշտպանության միջոցը պետք է լինի արդյունավետ ինչպես փաստացի, այնպես էլ իրավական առումով։
   [3, կետ 95] Քինանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով ՄԻԵԴ-ը փաստել է, որ կոնվենցիոն իրավունքների խախտման հետեւանքով պատճառված վնասի դիմաց փոխհատուցումը պետք է սկզբունքորեն հասանելի լինի հնարավոր պաշտպանության միջոցների շարքում։
   Արձանագրվել է, որ ՄԻԵԿ 13 հոդվածը պահանջում է այլ կոնվենցիոն իրավունքի խախտման դիմաց փոխահատուցման տրամադրումը։
   [4, կետեր 123, 130-133] Պողոսյանն ընդդեմ Հայաստանի գործով ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ «Դիմումատուն պետք է իրավունք ունենար դիմելու վատ վերաբերմունքի հետեւանքով իրեն պատճառված ոչ նյութական վնասի հատուցման համար։
   Քանի որ Հայաստանի օրենսդրությամբ նման հատուցում չի նախատեսվում, դիմումատուն զրկված է եղել իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցից։
   Հետեւաբար տեղի է ունեցել 13-րդ հոդվածի խախտում։
  » [5, բաժին 2, կետեր 44-48] Եթե կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածից հետեւում է, որ ազգային օրենսդրությամբ պետք է հատուցման հնարավորություն նախատեսվի, ապա դա ենթադրում է, որ ներպետական մակարդակում անձը պետք է ունենա վնասի հատուցման պահանջի իրավունք։
   Այսպիսով Կոն195ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վենցիայի 13-րդ հոդվածը պետությանը պարտավորեցնում է կոնվենցիոն դրույթ խախտելու դեպքում անձին տրամադրել փոխհատուցում, եթե առկա է վնաս։
  Կուդլան ըննդեմ Լեհաստանի գործով ՄԻԵԴ-ի հայտնած դիրքորոշումից հետեւում է, որ տրամադրման ենթակա նյութաիրվական պաշտպանության միջոցը կարող է համարվել արդյունավետ, եթե դրանք կարող են կանխել խախտումը, դադարեցնել այն կամ տրամադրել համարժեք հատուցում արդեն տեղի ունեցած խախտման դիմաց։
  [6, կետ 157-158] Արդեն փաստացի տեղի ունեցածը կանխելու անհնարինության պայմաններում հիմնական իրավունքի խախման արդյունքում ծագած կորուստների, զրկանքների, այսինքն՝ առաջացած վնասի, դիմաց համարժեք հատուցումն էլ հենց հանդիսանում է այն արդյունավետ միջոցը, որն անհրաժեշտ է խախտված սուբյեկտիվ իրավունքը վերականգելու համար։
  Իրավունքի պաշտպանության արդյունավետ միջոց ունենալու հնարավորությունը չի սահմանափակվում իրավունքը վերականգնելու պատշաճ եղանակի տրամադրմամբ, անձը պետք է իրավասու մարմնի առջեւ օժտված լինի իր իրավունքի վերականգնմանը հասնելու ընթացակարգային իրական երաշխիքներով։
  Իովչեւն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով ՄԻԵԴ-ը գտավ, որ Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածը խախտվել է, թեեւ ազգային օրենսդրությունը նախատեսում էր վատ վերաբերմունքի (ՄԻԵԿ 3-րդ հոդված) հետեւանքով ծագած վնասի հատուցման տրամադրումը որպես իրավունքի պաշտպանության միջոց։
   Բողոքաբերը ներպետական մակարդակում չէր կարողացել փաստացի հասնել իրեն պատճառված վնասի հատուցմանն ընթացակարգային պատճառներով (անձի վրա դրվել էր խախտման հետեւանքով վնաս կրելու փաստի ապացուցման մասով անհամաչափ բեռ), որոնք ՄԻԵԴ-ը դիտեց որպես չափազանց ձեւական ( «undully formalistic»)։
   Արձանագրվեց ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածի խախտում, քանի որ թեեւ վնասի հատուցումը որպես պաշտպանության հնարավոր միջոց ազգային օրենսդրությամբ սահմանված էր, սակայն դրան հասնել անձը փաստացի չէր կարողացել՝ ընթացակարգի ոչ արդյունավետ լինելու պատճառով։
   [7, կետեր 144-148] Ցոնկան ընդդեմ Բելգիայի գործով ՄԻԵԴ-ը, անդրադառնալով ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածին կրկին նշեց, որ պաշտպանության միջոցը պետք է լինի արդյունավետ ինչպես իրավունքի տեսանկյունից, այնպես 196ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ էլ՝ գործնականում։
   Դատարանն արձանագրեց, որ ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածի իմաստով պաշտպանության միջոցի արդյունավետությունը չի պահանջում դիմողի համար ցանկալի արդյունքի երաշխավորված լինելը։
  Ոչ էլ հոդվածում նշվող «պետական մարմինը» անպայմանորեն պետք է լինի դատական ատյան, սակայն եթե այդպես չէ, ապա նրա իրավասությունը եւ տրամադրվող երաշխիքները վերաբերելի հանգամանքներ են այդ մարմնի առջեւ արդյունավետ պաշտպանության միջոցի առկայության հարցը գնահատելիս։
  [8, կետ 75] Այսպիսով ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածը մի կողմից տուժողին հնարավորություն է տալիս իր կոնվենցիոն իրավունքը խախտած Բարձր պայմանավորվող կողմից պահանջելու այն արդյունավետորն վերականգնել, մյուս կողմից այս իրավունքը ենթադրում է ազգային մակարդակում իրավասու պետական մարմնի գոյություն, որը լիազորված է տրամադրել պաշտպանության արդյունավետ միջոց եւ ում առջեւ անձը պետք է օժտված լինի համապատասխան պաշտպանության միջոց ստանալուն հասնելու բավարար ընթացակարգային երաշխիքներով։
   Իրավունքի վերականգնումն ի թիվս այլոց իրականացվում է վնասի հատուցման տեսքով, եւ հետեւաբար ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածն անձին իրավունք է վերապահում դիմելու վնասի հատուցման համար եւ ճանաչում է անձի համար այդպիսի իրավական հնարավորության առկայությունը։
   Բոլոր դեպքերում, երբ անձն ի վերջո ներպետական մակարդակում չի ստանում իրեն պատճառված վնասի դիմաց արդարացի հատուցում, ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածը խախտվում է։
  ՄԻԵԿ միայն երկու առանձին հոդվածներում է հատուկ սահմանվում փոխհատուցման իրավունքը։
   Խոսքը գնում է 5-րդ հոդվածի 5-րդ մասի վերաբերյալ, որով նախատեսվում է փոխհատուցման իրավունք ազատությունից ապօրինի (5-րդ հոդվածի 1-4 մասերի խախտմամբ) զրկվելու պարագայում, եւ 7-րդ արձանագրության 3-րդ հոդվածի վերաբերյալ, որը նախատեսում է փոխհատուցման իրավունք ապօրինի դատապարտման համար։
  [2] Վերացարկվելով նշված հոդվածների նեղ առանձնահատկություններից, որոնց ներկայացումը սույն հոդվածի շրջանակներից դուրս է՝ շեշտենք, որ հիշատակված դրույթներն ընդամենը ՄԻԵԿ 13-րդ հոդվածի ընդհանուր կանոնի մասնավոր դրսեւորումներ են (lex specialis)։
  Ուասինքն ընդդեմ Նիդեռլանդների գործով ՄԻԵԴ-ն արձանագրեց, որ ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի 5-րդ մասը համարվում է պահպանված, 197ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ եթե հնարավոր է դիմել փոխհատուցման համար, երբ անձն ազատությունից զրկվել է նույն հոդվածի 1-4 մասերի դրույթների խախտմամբ։
   Նույն որոշմամբ դատարանը նշեց, որ փոխհատուցման հարց չի կարող բարձրացվել, եթե ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի 1-4 մասերի խախտման հետեւանոքվ չի ծագում նյութական կամ ոչ նյութական բնույթի վնասը, որը պետք է հատուցվի։
   [9, կետեր 36-38] Այսպիսով, ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի 5-րդ մասում սահմանված փոխհատուցումը կրկին ուղղված է պատճառված վնասի հատուցմանը։
  Այս դրույթի վերաբերյալ դատարանի տրված մեկնաբանությունը կարող է տարածվել ընդհանուր կանոնի վրա. կոնվենցիոն որեւէ իրավունքի խախտման դիմաց փոխհատուցում տրամադրվում է ոչ թե ինքնին անձի իրավունքը խախտելու համար, այլ դրա հետեւանքով պատճառված վնասի հատուցման նպատակով։
  Նման վնասի առկայության հարցը յուրաքանչյուր անգամ պետք է դառնա առանձին քննարկան առարկա։
  Բրոգանն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով ՄԻԵԴ-ը արձանագրեց, որ ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի մյուս դրույթների խախտման փաստը իր կողմից հաստատելուն նախորդող ժամանակահատվածում կամ դրանից անմիջապես հետո ազգային օրենսդրությամբ տուժի համար չի նախատեսվում ներպետական դատարանների արջեւ պարտադիր կատարման ենթակա վնասի հատուցման պահանջի ներկայացման հնարավորություն (որոշման անգլերեն բնագրում նշվում է the domestic courts»), եւ այդ հիմքով փաստեց ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի 5րդ մասի խախտում։
   [10, կետեր 66-67] Թեյմուրազյանն ընդդեմ Հայաստանի գործով ՄԻԵԴ-ը նշեց, որ Հայաստանի օրենսդրությամբ ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի խախտման հետեւանքով ծագած ոչ նյութական վնասի հատուցման հնարավորության բացակայությունը եւ՛ փաստացի եւ՛ իրավունքի տեսանկյունից զրկում է անձին փոխհատուցում ստանալու իրավունքից եւ այդ հիմքով արձանագրեց ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի 5-րդ մասի խախտում։
   [11, կետեր, 77-79] Այսպիսով ՄԻԵԿ 5-րդ հոդվածի 5-րդ մասը պահանջում է, որ անձը ներպետական մակարդակում իրավունք ունենա իր կողմից նույն հոդվածի մյուս դրույթների խախտման հետեւանքով պատճառված վնասի դիմաց ստանալու փոխհատուցում, դիմելու դատարան այդպիսի 198ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պահանջով, այիսնքն՝ ի վերջո օգտվի որոշակի նյութաիրավական պաշտպանության միջոցից։
  Վերը նշված Պողոսյանն ընդդեմ Հայաստանի գործով արդեն ՄԻԵԴ-ն արձանագրեց 13-րդ հոդվածի խախտում այն հիմքով, որ ՄԻԵԿ 3-րդ հոդվածի խախտման արդյունքում ծագած ոչ նյութկան վնասի հատուցման հնարավորություն ՀՀ օրենսդրությունը չի նախատեսում։
  Այսպիսով երկու դեպքում էլ կոնվենցիոն դրույթներն ապահովում են խախտված իրավունքի վերականգնումը՝ պահանջելով պետությունից, որ վերջինս այն վերականգնի։
   Եթե կա հատուկ կոնվենցիոն նորմ, ապա կիրառվում է վերջինս, իսկ եթե կոնվենցիոն իրավունքի խախտման դիմաց փոխհատուցման տրամադրման առանձին կոնվենցիոն դրույթ չկա (օրինակ 2,3-րդ հոդվածների դեպքում), ապա կիրառվում է 13-րդ հոդվածը, որն ի թիվս այլոց ենթադրում է նաեւ վնասի հատուցման հնարավորություն։
   Տեսական աղբյուրներում նույնպես ընդունվում է այն մոտեցումը, որ Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 5-րդ մասը եւ 7-րդ արձանագրության 3-րդ հոդվածը դիտվում են որպես 13-րդ հոդվածի մասնավոր դրսեւորումներ։
   [12 p. 240] Հայաստանի Հանրապետության կողմից ստանձնած միջազգային պարտավորություններին համահունչ՝ ՀՀ սահմանադրության 62-րդ հոդվածը ճանաչում է պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից անձանց` ոչ իրավաչափ գործողություններով կամ անգործությամբ, իսկ օրենքով սահմանված դեպքերում` նաեւ իրավաչափ վարչարարությամբ պատճառված վնասի հատուցման իրավունքը։
  ՀՀ սահմանադրական դատարանը 7 նոյեմբերի 2017 թ.-ի թիվ ՍԴՈ-1383 որոշմամբ նշել է, որ «յուրաքանչյուր իրավունքի ամրագրումն արդեն իսկ ենթադրում է ոչ միայն այդ իրավունքի պաշտպանություն ու պատասխանատվության սահմանում դրա խախտումների դեպքում, այլեւ դրա խախտման արդյունքում պատճառված վնասների հատուցում։
   Միայն այդ պարագայում իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության համակարգը կլինի լիարժեք եւ արդյունավետ։
  » [14, կետ 5] Նշվածից հետեւում է, որ վնասի հատուցումը հանդիսանում է իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության լիարժեք ու արդյու199ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նավետ համակարգի ձեւավորման անհրաժեշտ տարրերից մեկը, եւ որ ցանկացած սուբյեկտիվ իրավունքի ամրագրումը ենթադրում է դրա խախտմամբ պատճառված վնասի հատուցում։
  ՀՀ սահմանադրական դատարանը, ՍԴՈ-929 որոշմամբ անդրադառնալով 27.11.2005 թվականի խմբագրությամբ ՀՀ սահմանադրության՝ վնասի հատուցմանը վերաբերող դրույթներին նշել է. «Ինչ վերաբերում է ՀՀ Սահմանադրության 16-րդ հոդվածի 4-րդ մասում եւ 20-րդ հոդվածի 5-րդ մասում ամրագրված` «օրենքով սահմանված կարգով» բառակապակցության բովանդակությանը, ապա սահմանադրական դատարանը գտնում է, որ Սահմանադրությունը հղում կատարելով օրենքին` միաժամանակ առաջադրում է տուժողին փոխհատուցելու այնպիսի կարգ սահմանելու պահանջ, որը պետք է երաշխավորի գործուն մեխանիզմ խնդրո առարկա իրավունքի արդյունավետ իրացման համար։
  »[15, կետ 7] Գործող խմբագրությամբ ՀՀ սահմանադրության 62-րդ հոդվածում նույնպես նշվում է, որ վնասի հատուցման կարգը եւ պայմանները պետք է սահմանվեն օրենքով։
  Սա նշանակում է, որ պետությունը պետք է երաշխավորի սուբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանությունը վնասի հատուցման տեսքով, եւ հետեւաբար սահմանադրաիրավական իմաստով վնասի հատուցման իրավունքը ենթադրում է անձանց համար դրա իրացման դատական եւ արտադատական արդյունավետ մեխանիզմի ապահովումը։
  ՀՀ սահմանադրական դատարանը, թիվ ՍԴՈ-1257 որոշմամբ անդրադառնալով դատարանի մատչելիության իրավունքին, որպես դրա առաջնահերթ տարրերից մեկը նշել է հայցադիմում ներկայացնելու, վնասի հատուցում պահանջելու եւ դատարանի որոշումը ստանալու իրավական հնարավորությունը։
   [ 16, կետ 9] Յակոբսոնն ընդեմ Շվեդիայի գործով ՄԻԵԴ-ն արձանագրեց, որ անձի սեփականությունը հանդիսացող հողամասի կառուցապատման արգելքի իրավաչափության հարցի լուծումը գործադիր իշխանության բացառիկ իրավասության ներքո լինելը խախտում է Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված արդար դատաքննության իրավունքը, քանի որ անձը զրկված է եղել նման որոշումները դատական կարգով վիճարկելու հնարավորությունից։
   Այնուհետեւ նույն գործով ՄԻԵԴ-ը նշեց, որ Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի պահանջները ավելի 200ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մեղմ են եւ հետեւաբար կլանվում են Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի մեջ ու նման պարագայում առանձին քննարկման կարիք չունեն։
   [17, կետ 78] Նշվածից հետեւում է, որ դատարանի կողմից իրավունքի պաշտպանության արդյունավետ միջոցի տրամադրման հասանելիության տեսանկյունից Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածը կլանում է Կոնվենցիայի 13րդ հոդվածի կարգավորումները։
  Բոլոր այն դեպքերում, երբ դատարանին վերապահված չէ անձին պատճառված վնասի (նյութական եւ ոչ նյութական) դիմաց հատուցում սահմանելու լիազորություն, անձանց վնասի հատուցման իրավունքը խախտվում է։
   Իր հերթին օրենսդրական նման բացը, հնարավորություն չտալով իրացնել վնասի հատուցման սահմանադրական իրավունքը, առաջացնում է հակասահմանադրական իրավիճակ։
  Երբ դատարանը վնասի հատուցման տեսքով իրավունքի պաշտպանություն տրամադրելու լիազորությամբ օժտված է, սակայն աձի համար դատարանի մատչելիությունը սահմանափակվում է անհամաչափորեն կամ առանց իրավաչափ նպատակ հետապնդելու, անձի վնասի հատուցման սահմանադրական իրավունքը կրկին խախտվում է։
  Այսպիսով ստացվում է, որ վնասի հատուցման սահմանադրական իրավունքի բովանդակությունն ունի երկու դրսեւորում. Առաջին դրսեւորումն արտահայտվում է նրանում, որ անձն իրավունք ունի դատարանից կամ այլ անկախ մարմնից հայցելու իրեն տրամադրել պատճառված վնասի հատուցման տեսքով իրավունքների պաշտպանության անհրաժեշտ միջոց։
   (վնասի հատուցում հայցելու հասանելիություն)։
  Երկրորդ դրսեւորումն արտահայտվում է նրանում, որ իրավունքը խախտված անձը ձեռք է բերում հատուցում ստանալու նյութական բնույթի իրավունք Հայաստանի Հանրապետության կամ համայնքի նկատմամբ։
  Իրավունքի խախտումը հաստատված լինելու դեպքում հատուցում ստանալու իրավունքը սահմանափակվել չի կարող, քանի որ դա կխաթարի վնասի հատուցման իրավունքի էությունը։
   Վնասի հատուցման տեսքով պետությունից պաշտպանություն ստանալու մատչելիությունը, ինչը վնասի հատուցման սահմանադրական իրավունքի բաղադրիչ է, արդեն կարող է որոշակիորեն սահմանափակվել, եւ սույն հոդվածի հետագա շարադրանքը նվիրվում է այդ հարցի քննարկմանը։
  201ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Լինդերն ընդդեմ Շվեդիայի գործով ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ երբ անձն ունի կոնվենցիայով նախատեսված իրավունքների խախտման զոհ լինելու մասին փաստարկելի (վիճարկելի) պահանջ (arguable claim), ապա իր ներկայացրած պահանջի որոշման եւ համապատասխան դեպքում խախտված իրավունքների վերականգնում ստանալու նպատակով վերջինիս ներպետական մակարդակում պետք է տրամադրվի իրավունքի պաշտպանության անհրաժեշտ միջոց։
   [18, կետ 77] Բոյլն ու Ռայսն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ 13-րդ հոդվածից չի բխում, որ պետությունը պարտավոր է ցանկացած դեպքում անձանց տրամադրել իրավունքի պաշտպանության համապատասխան միջոցներ՝ առանց հաշվի առնելու գանգատի հիմնավորվածության աստիճանը։
   Ներկայացված բողոքը պետք է ունենա հիմնավորվածության համապատասխան աստիճան, այսինքն՝ լինի փաստարկելի (arguable claim)։
   Դատարանը նույն որոշմամբ հրաժարվեց տալ բողոքի փաստարկելի լինելու վերացական չափանիշները եւ պնդեց, որ ամեն հատուկ դեպքում այդ հանգամանքին պետք է առանձին գնահատական տալ։
  [19, կետեր 52, 55] Միայն այն դեպքում, երբ ՄԻԵԴ-ը գտնի, որ ներպետական բոլոր ատյանները սպառելուց հետո իրեն ներկայացված անհատական գանգատը իր հիմնավորվածության աստիճանով կարող է համարվել փաստարկելի (arguable claim), կդիտի 13-րդ հոդվածը կիրառելի եւ ըստ էության քննարկման առարկա կդարձնի ներպետական մակարդակում անձին պաշտպանության արդյունավետ միջոց տրամադրված լինելու հարցը։
   Եթե կոնվենցիոն որեւէ հիմնական իրավունքի խախտման վերաբերյալ Եվրոպական դատարան ներկայացված գանգատը չբավարարի փաստարկելի լինելու վերաբերյալ հիշատակված չափանիշին, ապա ՄԻԵԴ-ը, առանց ըստ էության հարցը ուսումնասիրելու, կարձանագրի, որ ներպետական մակարդակում պաշտպանության միջոց ունենալու անձի կոնվենցիոն իրավունքը չի խախտվել։
  Վերադառնալով անմիջականորեն վնասի հատուցման սահմանադրական իրավունքին եւ հիմքում դնելով վերը հիշատակվածը՝ նշենք, որ հանրային իշխանության գործունեության արդյունքում ենթադրաբար տուժած անձանց պատճառված վնասի հատուցման սահմանադրական իրավունքի խախտում կարող է արձանագրվել ոչ միայն այն դեպքում, երբ փաստացի հաստատվել է խախտման հանգամանքը, 202ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ իսկ փոխհատուցում չի տրամադրվել, այլեւ այն ժամանակ, երբ անձի ներկայացված գանգատը ներպետական մակարդակում եղել է փաստարկելի, բայց վերջինս հնարավորություն չի ունեցել պնդել իր պահանջը, նրան տրամադրված չեն եղել ներպետական մակարդակում ենթադրյալ վնասի հատուցմանը հասնելու համար ողջամտորեն անհրաժեշտ բոլոր միջոցները։
  Որպես ասվածի հիմնավորում ներկայացնենք Բաբբինս ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով ՄԻԵԴ դիրքորոշումը։
  Այս գործի նախապատմությունից երեւում էր, որ ոստիկանության կողմից կիրառվել էր մահաբեր ուժ, եւ այդ կապակցությամբ մահացածի քույրը գանգատ էր ներկայացրել մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարան։
   Ներպետական մակարդակում տեղի էր ունեցել քննություն, ինչի արդյունքներով ոստիկանի գործողությունները դիտարկվել էին իրավաչափ։
   Այս գործով Եվրոպական դատարանը հաստատված չհամարեց, որ տեղի է ունեցել կոնվենցիայի 2-րդ հոդվածի խախտում, սակայն դատարանը գտավ, որ բողոքաբերի գանգատը փաստարկված էր (arguable claim) եւ հետեւաբար անդրադարձավ կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի պահպանման հարցին։
   Դատարանը արձանագրեց կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի խախտում այն հիմքով, որ ներպետական օրենսդրությամբ նախատեսված չէին այնպիսի իրավակարգավորումններ, ըստ որոնց, քույրը եղբոր մահվան հետեւանքով կրած ոչ նյութական վնասի (վերապրած ցավ, տառապանք) դիմաց փոխհատուցում ստանալու պահանջ ներկայացնելու իրավունք կունենար։
   [20, կետեր 170,177] Այսպիսով, նույնիսկ եթե վերջնարդյունքում պարզվել է, որ հանրային իշխանության մարմինը գործել է իրավաչափորեն, վնասի հատուցմանը հասնելու բավարար պայմանների բացակայությունը խոսում է վնասի հատուցման հիմնական իրավունքի խախտման մասին։
  Փաուելը եւ Րայներն ըննդեմ Միացյալ Թագավորության գործով ՄԻԵԴ-ը «փաստարկելի պահանջ» (arguable claim) եզրույթը կապեց կոնվենցիայի 35-րդ հոդվածի 3-րդ մասով նախատեսված «ակնհայտ անհիմն պահանջ» (manifestly ill-founded) եզրույթի հետ։
   Դատարանը պատճառաբանեց, որ եթե գանգատի ընդունելության փուլում պարզվում է, որ ներկայացվածը այն աստիճան անհիմն է, որ միջազգային մակարդակում բողոքաբերին մերժում են ըստ էության քննել իր գանգատը (գործը քննության չի ընդունվում), ուրեմն մասնակից պետու203ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյանն էլ չի կարելի պարտավորեցնել ազգային մակարդակում նման պահանջների գծով անձանց համար ապահովել իրավունքի պաշտպանության համապատասխան միջոցների մատչելիությունը։
   [21, կետ 33] Ընդհանուր իմաստով «ակնհայտ անհիմն» եզրույթը կարող է ընկալվել որպես «բացահայտ հիմնազուրկ» կամ «առանց հիմնավորման»։
   Այդ դեպքում Եվրոպական դատարանը պետք է վարույթ ընդունի բոլոր այն գանգատները, որոնք առաջ են քաշում իրական իրավական խնդիր (մասնավորապես, երբ առկա է իրավունքի խախտում, եւ պետք է ուսումնասիրել սահմանափակման իրավաչափությունը) անգամ այն դեպքում, երբ ընդհանուր առմամբ պարզ է, որ կոնվենցիոն իրավունքի խախտում չկա։
   [22, p.896] Կարելի է ասել, որ բոլոր այն գործերը, որոնք առերեւույթ ուսումնասիրելիս հանգում ենք այն եզրակացության, որ դրանք կարիք ունեն հետագա քննարկման, թվում է, որ չեն կարող դիտվել որպես «ակնհայտ անհիմն»։
   Եզրույթը մեկնաբանող մեկ այլ միտք կարող է հանդիսանալ այն, որ բողոքաբերի ներկայացված գանգատից երեւա վերջինիս սուբյեկտիվ իրավունքի խախտման հավանականությունը։
  Չնայած նշվածին` Եվրոպական դատարանի պրակտիկայում շատ են դեպքերը, երբ գանգատը ճանաչվում է «ակնհայտ անհիմն» դրա խորը, համապարփակ եւ տեւական ուսումնասիրությունից հետո, այսինքն՝ այն դեպքում, երբ առաջին հայացքից միանշանակ պարզ չէր կարող լինել դրա հիմնազուրկ լինելը։
   Այս հանգամանքը շատ դեպքերում պայմանավորված է դատարանի գերծանրաբեռնվածությամբ։
  Անկախ նշվածից՝ եթե դատարանը բողոքի ընդունելիության փուլում հանգում է այն եզրակացության, որ խնդրո առարկա կոնվենցիոն իրավունքի խախտման մասով ներկայացված գանգատը ակնհայտորեն անհիմն է եւ հետեւաբար հետագա քննարկման կարիք չունի, ապա ներպետական մակարդակում այդպիսի գանգատի կապակցությամբ համապատասխան պաշտպանության միջոցներ ունենալու հարցն այլեւս չի քննարկվում, իսկ պետությունը ճանաչվում է կոնվենցիայի 13րդ հոդվածը չխախտած։
  Հնարավոր չարաշահումից խուսափելու համար՝ գտնում ենք, որ ներպետական մակարդակում պետությունները պարտավոր են պաշտպանության միջոց տրամադրել առաջին հայացքից հետագա ուսում204ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նասիրման կարիք ունեցող բոլոր պահանջներով, որոնք կարող են նաեւ վերաբերել վնասի հատուցմանը։
  Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության մեջ նույնպես առկա են «ակնհայտ անհիմն» պահանջի վերաբերյալ որոշ իրավակարգավորումներ։
  ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 3-րդ հոդվածից հետեւում է, որ յուրաքանչյուր ոք, ով գտնում է, որ պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի կամ դրա պաշտոնատար անձի վարչական ակտով, գործողությամբ կամ անգործությամբ խախտվել են կամ անմիջականորեն կարող են խախտվել իր իրավունքերը, կարող է դիմել վարչական դատարան։
  ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետի համաձայն՝ վարչական դատարանը մերժում է հայցադիմումի ընդունումը, եթե հայցադիմում է ներկայացրել դրա իրավունքն ակնհայտորեն չունեցող անձը։
   [23] Այս երկու նորմերի համակարգային վերլուծությունից հետեւում է, որ անգամ, երբ անձը գտնում է, որ իր իրավունքը խախտվել է կամ անմիջականորեն կարող է խախտվել, վերջինս չի կարող հայց ներկայացնել, եթե դատարանի գնահատմամբ ակնհայտորեն նա դրա իրավունքը չունի։
   Օրենսդիրը օգտագործում է «հայցադիմում ներկայացնելու իրավունք ակնահյտորեն չունենալը» եզրույթը։
  Հայտնի է, որ հայցը նյութաիրավական եւ դատավարական հասկացություն է, որի նյութաիրավական կողմն արտահայտվում է հայցվորի կողմից պատասխանողին ներկայացվող իրավական պահանջի մեջ, իսկ դատավարական կողմը դատարանին հասցեագրված պահանջն է՝ քննել եւ լուծել կողմերի միջեւ ծագած վեճը, իսկ հայցադիմումը հայցի արտահայտման արտաքին ձեւն է։
  Սա նշանակում է, որ անձը «հայցադիմում ներկայացնելու իրավունք չունեցող» պետք է համարվի թե՛ այն դեպքում, երբ գոյություն չունի համապատասխան նյութաիրավական պահանջի իրավունքը, թե՛ այն դեպքում, երբ այդպիսի իրավունքն իրեն չի պատկանում եւ վերջինս իրավական շահագրգռվածություն չունի։
  Մասնավորեցնելով՝ ստացվում է, որ եթե ինչպես բուն հայցադիմումի, այնպես էլ դրան կից փաստաթղթերի ընդհանրական ուսումնասիրությունը դատարանի համար ակնհայտ են դարձնում, որ վարչա205ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կան մարմնի իրավական ակտերի, գործողությունների կամ անգործության վիճարկման եւ դրանց հետեւանքով պատճառված վնասի հատուցման պահանջներն անհիմն են կամ այդպիսի պահանջի իրավունքը հայցվորին չի պատկանում, ապա վերջինս կարող է չքննարկել ներկայացված պահանջը եւ անձին չտրամադրել պաշտպանության միջոցներ, որոնք օբյեկտիվորեն պետք է բավարար լինեին վնասի հատուցմանը հասնելու համար։
  ՀՀ սահմանադրական դատարանը իր թիվ ՍԴՈ-1022 որոշմամբ անդրադարձել է վերը նշված հարցերին եւ արձանագրել հետեւյալը. «Օրենսգրքի վիճարկվող դրույթում «ակնհայտորեն» բառի ամրագրմամբ օրենսդիրը նպատակ է հետապնդել հայցադիմումի ընդունելիության փուլում ստուգելու ոչ թե նյութական իրավունքի խախտման առկայությունը, այլ ենթադրյալ խախտված իրավունքը տվյալ անձին պատկանելու հանգամանքը, այսինքն՝ հայցվորի` «շահագրգիռ անձ» հանդիսանալու հանգամանքը։
  » [24, կետ 7] ՀՀ վճռաբեկ դատարանը թիվ ՎԴ/3477/05/13 վարչական գործով 2014 թվականի դեկտեմբերի 26-ին կայացված որոշմամբ հայտնել է նույնատեսակ դիրքորոշում։
  Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումից հետեւում է, որ «հայցադիմում ներկայացնելու իրավունք ակնհայտորեն չունենալը» եզրույթը վերաբերում է միայն անձի մոտ հայց ներկայացնելու իրավական շահագրգռվածության առերեւույթ բացակայությանը։
   Այլ կերպ ասած՝ ի սկզբանե պարզ է, որ ներկայացված հայցը չի վերաբերում հայցվորի իրավունքներին եւ պարտականություններին։
   Միաժամանակ եթե անգամ առաջին հայացքից ակներեւ է, որ նյութական առումով անձի հայցը հիմնազուրկ է, վերջինիս պետք է տրամադրվեն պաշտպանության բոլոր միջոցները, որոնք ընդհանուր առմամբ կարող են հանգեցնել անձի ենթադրաբար խախտված իրավունքի վերականգնմանը։
  Մեր գնահատմամբ ՀՀ սահմանադրական եւ վճռաբեկ դատարանները ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 1ին մասի 5-րդ կետին տվել է նեղ մեկնաբանություն՝ առանց անդրադառնալու հայցի՝ որպես հայցվորի կողմից պատասխանողին դատական խողովակով ուղղված նյութաիրավական պահանջ լինելու հանգամանքին։
   Գտնում ենք, որ ՀՀ վարչական դատավարության 80-րդ հոդվածի 1-ին մասի 5-րդ կետով սահմանված նորմի տառացի մեկնաբանությունից բխում է, որ դատարանը կարող է մերժել հայցադիմումը վա206ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րույթ ընդունելը՝ սահմանափակելով անձի դատարանի մատչելիության իրավունքը նաեւ այն դեպքում, երբ հայցադիմումի եւ կից փաստաթղթերի ուսումնասիրությունից ակնհայտ է, որ ներկայացված պահանջը նյութական իրավունքի տեսանկյունից անհիմն է։
   Այդ ակնհայտությունն առաջին հերթին արտահայտվում է առանց վարչական մարմնի ակտը վերացված լինելու կամ այդպիսի պահանջ ներկայացնելու վնասի հատուցման պահանջով դատարանին դիմելու մեջ։
  Խնդրի մեկ այլ դրսեւորման հանդիպում ենք ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1087.2 հոդվածի 9-րդ մասում։
   [25] Ըստ նշված դրույթի՝ անձը հանրային իշխանության կողմից ոչ նյութական վնասի հատուցման պահանջ դատարանին կարող է ներկայացնել միայն այն դեպքում, երբ դրան զուգահեռ ներկայացվել է նաեւ հանրային իշախանության սուբյեկտների իրավական ակտերը, գործողությունները կամ անգործությունը ոչ իրավաչափ ճանաչելու մասին հիմնական պահանջը կամ դրանք նախկինում արդեն իսկ ճանաչվել են ոչ իրավաչափ։
  Առկա է հանրային իշխանության գործունեության օրինականության կանխավարկածը եւ մինչեւ այն չի հերքվել օրինական ուժ ունեցող պետական ակտով, վնասի հատուցման պահանջը նյութաիրավական իմաստով կլինի ակնհայտ անհիմն, ի սկզբանե ակներեւ կլինի, որ նման պահանջի բավարարման որեւէ իրական հնարավորություն չկա։
   Դատարանը վնասի հատուցման առանձին պահանջը կքննի, եթե նախօրոք համապատասխան մարմնի ակտը ճանաչվել է ոչ իրավաչափ. հակառակ դեպքում վնասի հատուցման առանձին հայցը վարույթ ընդունելը կմերժի։
  Հիմք ընդունելով վերը նշվածը՝ գտնում ենք, որ ներպետական մակարդակում հնարավոր չարաշահումից խուսափելու համար պետությունները պարտավոր են պաշտպանության միջոց տրամադրելու հնարավորություն սահմանել առաջին հայացքից հետագա ուսումնասիրման կարիք ունեցող (նյութաիրավական եւ վարութային իմասոտվ ակնհայտ անհիմն չհամարվող) բոլոր պահանջներով, որոնք կարող են նաեւ վերաբերել վնասի հատուցմանը։
  Միայն ներկայացված իրավիճակում պետության կողմից ակնհայտ անհիմն պահանջի մասով պաշտպանության միջոց ունենալու իրավունքի սահմանափակումը կդիտվի իրավաչափ, եւ վնասի հատուցման հիմնական իրավունքի խախտում չի արձանագրվի։
   Մնացած բոլոր 207ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ դեպքերում ազգային օրենսդրությամբ վնասի հատուցման իրավունքի բացակայությունն, ինչպես նաեւ դատարանի կամ այլ իրավասու մարմնի առջեւ արդյունավետ ընթացակարգի բացակայությունը կհանգեցնի վնասի հատուցման իրավունքի խախտմանը։

Սույն հոդվածում փորձ է արվել ցույց տալ վնասի հատուցման սահմանադրական իրավունքի համակարգային կապն իրավունքների պաշտպանության արդյունավետ միջոցներ ունենալու եւ արդար դատաքննության սահմանադրական իրավունքների հետ։
  Նշված կապի լույսի ներքո հոդվածում ներկայացվում են վնասի հատուցման իրավունքի սահմանափակման հիմնահարցերը՝ հաշվի առնելով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկան։
  Հոդվածում փորձ է արվել ցույց տալ Մադրու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայում նախատեսված ակնհայտ անհիմն պահանջի մասին դրույթի հնարավոր ազդեցությունն ազգային օրենսդրության վրա։
