ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԹԹՈՒ ԴՐԱԾ ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻՑ ՄԵԿՈՒՍԱՑՎԱԾԿԱԹՆԱԹԹՎԱՅԻՆ ԲԱԿՏԵՐԻԱՆԵՐԻ ՀԱԿԱԲԱԿՏԵՐԻԱԿԱՆԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՄԲ ՕԺՏՎԱԾ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ ՈՐՈՇՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆՎերջին տարիներին ավանդական հակաբիոտիկների անբավարարությանպատճառով մեծացել  է ուշադրությունը նոր հակամանրէային ներուժ ունեցողնյութերի նկատմամբ։
  Այդպիսի նյութերի արտադրիչներ են պրոբիոտիկ մանրէները։
   Կաթնաթթվային  բակտերիաները  (ԿԹԲ),  բիֆիդոբակտերիաները,  խմորասնկերը,  աղիքային  ցուպիկը  և  ստրեպտոկոկերը  համարվում  են  իրականթերապևտիկ միջոցներ, որոնք կարող են ընտրողաբար վերահսկել մեր օրգանիզմ ներթափանցած ոչ ցանկալի մանրէների քանակը։
  Պրոբիոտիկ բակտերիաների հակագոնիստական ակտիվությունը պայմանավորված է յուրահատուկազդեցությամբ օժտված հակաբակտերիական նյութերի՝ օրգանական թթուների,  կարճ  շղթա  ունեցող  ճարպաթթուների,  ջրածնի  պերօքսիդի  արտադրությամբ [6]։
  Այս նյութերի հետ մեկտեղ կաթնաթթվային բակտերիաները սինթեզում  են  նաև  բակտերիացիններ [1, 4, 5]։
   Բակտերիացինների  սինթեզը  շտամմենահատուկ առանձնահատկություն  է։
   Դրանք մարդու  համար անվտանգ ենև պրոբիոտիկ բակտերիաների հետ մեկտեղ ներկայացնում են մեծ հետաքրքրություն  հատկապես  սննարդյունաբերության  համար։
   Բակտերացինները,սինթեզվելով  ռիբոսոմներում,  ենթարկվում  են  հետտրանսլյացիոն  ձևափոխումների,  որի  հետևանքով  մոլեկուլին  կարող  են  միացվել  ճարպաթթուներ,ածխաջրեր  կամ  այլ  միացություններ։
   Սովորաբար  ունեն  փոքր  մոլեկուլայինզանգված՝  2-6  կԴալտոն  [8]։
   Բակտերիացինների  ազդեցության  մեխանիզմըտարբեր  է՝  քայքայում  են  բջջապատը,  արգելակում  են  բջջապատի  կենսասինթեզի  կամ  ածխաջրերի  յուրացման  ֆերմենտները։
   Բաժանվում  են  2  խմբի՝լանթիբիոտիկներ  և  որոնք  իրենց  կազմում  ունեն  յուրահատուկ  ամինաթթուներ՝ լանթիոնին և β-մեթիլլանթիոնին ոչ լանթիբիոտիկներ [7, 9, 10]։
 Ընդհանուր առմամբ պրոբիոտիկ մանրէները չեն կարող լիովին փոխարինել հակաբիոտիկներին։
  Միևնույն ժամանակ այդ մանրէներն անփոխարինելիեն աղիքային միկրոբիոտան կարգավորելու համար [3]։
 Այս աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել Հայաստանի տարբեր մարզերի  թթու  դրած  բանջարեղենից  մեկուսացված  ԿԹԲ-ի  հակամանրէային  ակտիվությունը,  դրանց  վրա  տարբեր  գործոնների  ազդեցությունը,  ինչպես  նաևայդ ակտիվությամբ օժտված նյութերի քիմիական բնույթը։
 ՆՅՈՒԹԵՐ ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐՀետազոտման  օբյեկտներ  են  ծառայել  Lactobacillus  sp.  1.9,  Leuconostocsp. 2.V և Leuconostoc sp.2.X ԿԹԲ շտամները, որոնք մեկուսացվել են Հայաստանի տարբեր  շրջանների  փոքր  տնտեսությունների թթու  դրած բանջարեղենի  նմուշներից։
   ԿԹԲ  մաքուր  կուլտուրաները  մեկուսացվել  են  մեկ  գաղութից,որոնք  առաջացել  էին  թթու  դրած  նմուշների  հաջորդական  նոսրացումներիցանքից,  հիդրոլիզացված  կաթի  սննդամիջավայրերում։
   Բոլոր  մեկուսացվածշտամները  պահպանվել  են  -32  oC  պայմանում,  20  %  գլիցերինի  առկայությամբ։
   Անհրաժեշտության  դեպքում  շտամներն  ակտիվացվել  են  10  %  յուղազրկված կաթում, որը պարունակել է 0.1 % պեպտոն, 0.1 % խմորասնկայինլուծամզվածք, pH 7.0։
 Կուլտուրային  հեղուկի  օպտիկական  խտությունը  չափվել  է  սպեկտրալուսաչափական եղանակով (λ=595 նմ) (Thermo Scientific, GENESYS 10S UV-VIS,ԱՄՆ), սննդամիջավայրի pH-ի փոփոխությունը չափվել է պոտենցիաչափականմեթոդով  «Knick  766»  pH-չափիչով  (Գերմանիա)։
   Ուսումնասիրվող  մանրէներիհակամանրէային  ակտիվության  կախվածությունը  թափահարման  ուժգնությունից  (լուծելի  թթվածնի  քանակությունից)  որոշվել  է մանրէները աճեցնելով20-22  ժ  ՄՌՇ  (Ման,  Ռագոզա,  Շարփ)  սննդամիջավայրում,  37°C  ջերմաստիճանային  պայմաններում,  ակտիվ  թափահարմամբ  (80  պտույտ/րոպեում),առանց թափահարման և վազելինի շերտի տակ, ստորև բերված եղանակով։
 Հակաբակտերիական  ակտիվության  ուսումնասիրություն։
   Մեկուսացվածմաքուր կուլտուրաների հակաբակտերիական հատկությունների որոշումը կատարվել  է  ագարում  դիֆուզիայի  մեթոդով։
   Որպես  թեստ-օրգանիզմ  օգտագործվել  են  միկրոօրգանիզմների  տարբեր  խմբերի  ներկայացուցիչներ`WDCM-5233, Bacillus subtilis WT-A1։
  ԿԹԲ-ները կուլտիվացվել են մինչև 48 ժև  ուսումնասիրվել  է  հակաբակտերիական  ակտիվությամբ  օժտված  բաղադրիչների  սինթեզը  կախված  աճեցման  փուլից։
   Այնուհետև  Պետրիի  թասերըպահվել  են  սենյակային  ջերմաստիճանում  30  րոպե,  ագարում  դիֆուզիայինպատակով։
   Թեստ-օրգանիզմի  աճի  համար  օպտիմալ  ջերմաստիճանայինպայմաններում 24 ժ աճեցնելուց հետո չափվել են աճի բացակայության գոտիները։
 Ուսումնասիրվել է սննդամիջավայրի կազմի ազդեցությունը հակամանրէային  ակտիվության  վրա։
   ԿԹԲ-ները  աճեցվել  են  ՄՌՇ  և  10%  յուղազրկվածկաթում  24 ժամ 37°C  ջերմաստիճանային պայմաններում, այնուհետև ուսումնասիրվել  է  հակաբակտերիական  ակտիվությունը։
   Նվազագույն  արգելակիչխտությունը  (ՆԱԽ)  որոշվել  է  վերը  նշված  մեթոդով  [2]։
   Նմուշը  նոսրացվել  է0.5, 1, 2, 2.5, 3, 3.5 և 4 անգամ մանրէազերծված ֆոսֆատային բուֆերով (20մՄ, pH 6.5)։
  100 մկլ յուրաքանչյուր նոսրացումից կաթեցվել է Պետրիի թասերում  ցանված  թեստ-օրգանիզմի  գազոնի  վրա։
   Բոլոր  հետագա  քայլերը  նմանէին վերևում նշված հակաբակտերիական ակտիվության ուսումնասիրման մեթոդին։
  ՆԱԽ է համարվել հետազոտվող կուլտուրային հեղուկի այն քանակությունը, որը առաջացրել էր առնվազն 2 մմ աճի բացակայության գոտի։
 Հակաբակտերիական ակտիվությամբ օժտված նյութերի արտազատվելուկամ բջջաթաղանթի հետ կապվածության ունակությունը ուսումնասիրվել է բջջազերծ  կուլտուրային  հեղուկում  և  բջջային  լուծամզվածքում  մնացորդայինակտիվության որոշման միջոցով։
  Բջջային լուծամզվածքը ստացվել է ուլտրաձայնի ազդեցությամբ (40 րոպե, 20 կՀց ձայնի հաճախականություն և 300 Վտհզորություն)  մշակելուց  հետո  (Labsonic  2000,  B.  Braun,  Գերմանիա)  կամ  ապակե գնդիկներով թափահարելով 20 րոպե, 5000 պտույտ/րոպե։
 pH-ի փոփոխության ազդեցությունը ԿԹԲ հակաբակտերիական ակտիվությամբ օժտված բաղադրիչների վրա որոշվել է ՄՌՇ սննդամիջավայրում 24 ժ37°C ջերմաստիճանային պայմաններում ԿԹԲ շտամները աճեցնելով և հետագա  pH-ի  տիտրմամբ  է  մինչև  6.5  և/կամ  8  արժեքի  NaOH-ի  10  Մ  լուծույթով։
 Հակաբակտերիական նյութի ջերմակայունությունը որոշվել է կուլտուրային հեղուկը 15 ր 40°C-ից մինչև 85°C տիրույթում ջրային բաղնիքում պահելով։
  Հակաբակտերիական  նյութերի  մնացորդային  ակտիվությունը  ուսումնասիրվել  էդիֆուզիայի եղանակով։
 Շտամների  կայունությունը  ֆենոլի  նկատմամբ  ուսումնասիրվել  է  ցանքկատարելով 10% յուղազրկված կաթում, որը պարունակում էր 0.1, 0.3, 0.5 և0.7 % տիտրված ֆենոլ։
  Վերջինիս 1 Մ Տրիս HCl-ի լուծույթով (pH 8) տիտրվելէ մինչև pH 7։
 Հակաբիոտիկների նկատմամբ շտամների կայունությունը ուսումնասիրվելէ սկավառակ-դիֆուզիայի մեթոդով. օգտագործվել են դոկսացիկլինի (30 մկգ),գենտամիցինի (10 մկգ), ցիպրոֆլոկսացինի (5 մկգ), կանամիցինի (30 մկգ), բացիտրացինի  (4  մկգ),  լևոմիցետինի  (30  մկգ),  բենզիլպենիցիլինի  (10  մկգ),  ցեֆազոլինի  (30  մկգ),  ամոկսացիկլինի  (20/10  մկգ),  ամպիցիլինի  (10  մկգ),  մոկսիֆլոկսացինի (5 մկգ), ֆուրազոլիդոնի (50 մկգ) սկավառակները։
 Հակաբակտերիական նյութի քիմիական բնույթի պարզաբանումը իրականացվել է ԿԹԲ շտամները աճեցնելով 10 % յուղազրկված կաթի կամ ՄՌՇ սննդամիջավայրի  մեջ  24ժ  37°C  ջերմաստիճանում։
   Այնուհետև  100  մկլ  կուլտուրային  հեղուկին  ավելացվել  է  2  մկլ  1  մգ/մլ  պրոտեինազ  K  (BioUltra,  30 միավոր/մգ Sigma-Aldrich, USA)։
  Հակաբակտերիական նյութի մնացորդային ակտիվությունը ուսումնասիրվել է վերը նշված եղանակով։
 Ստացված արդյունքները երեք անկախ փորձերի միջինացված տվյալներն են։
 ԱՐԴՅՈՒՆՔԵՐ ԵՎ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄԱռավելագույն  հակաբակտերիական  ակտիվությամբ  օժտված  ԿԹԲ-իհայտնաբերման  նպատակով  ԵՊՀ  մանրէաբանության,  բուսերի  և  մանրէներիկենսատեխնոլոգիայի  ամբիոնում  պահպանող  բոլոր  28  շտամները  ուսումնասիրվել  են  ըստ  դրանց  հակագոնիստական  ակտիվության  դրսևորման։
   ՄՌՇսննդամիջավայրում  աճեցնելիս  ԿԹԲ  դրսևորում  էին  ավելի  բարձր  հակագոնիստական  ակտիվություն,  քան  կաթում։
   Բոլոր  ուսումնասիրված  շտամներըչէին  դրսևորում  հակամանրէային  ակտիվություն  Candida  guilliermondii  HM-12նկատմամբ։
  Բոլոր շտամների առավելագույն հակամանրէային ակտիվությունըդիտվում է 18 ժամ աճեցնելուց հետո (նկար 1)։
 օպտիկականխտությունաճի ճնշմանգոտիներՆկար 1. ԿԹԲ-ների աճի, թթվառաջացման և հակաբակտերիական ակտիվության կախվածությունը ժամանակիցԱռավելագույն  հակաբակտերիական  ակտիվության  դրսևորման  վրաթթվածնի ազդեցության ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ շտամների հակաբակտերիական ակտիվության դրսևորումը կախված չէ թթվածնի առկայությունից, բացառությամբ Leuconostoc sp. 2.X-ի, որի հակաբակտերիական ակտիվությունը ճնշվում է անաերոբ պայմաններում աճեցնելիս (աղյուսակ 1)։
 Լուծելի թթվածնի քանակության ազդեցությունը հակամանրէային նյութի առաջացման վրաԱղյուսակ 1                      ՇտամներՆմուշԹափահարմամբԹեստ-օրգանիզմների աճի ճնշման գոտիներ (Ø մմ)Առանց թափահարմանԱնաերոբՆվազագույն  արգելակման  խտության  պարզաբանման  փորձերը  ցույց  ենտվել, որ կուլտուրային կախույթի 4 անգամյա նոսրացումը համապատասխանում է Leuconostoc sp. 2.V շտամի ՆԱԽ-յանը S. aureus և M. luteus բակտերիաների նկատմամբ, իսկ E. coli-ի աճը չի արգելակվում, նույնիսկ ¼ նոսրացնելիս։
 Նմանատիպ  տվյալներ  ստացվել  են  Lactobacillus  sp.  1.9  շտամի  համար։
 Leuconostoc  sp.  2.X  շտամի  կուլտուրային  հեղուկը  ինքնին  կազմում  է  ՆԱԽ,քանի որ նույնիսկ ¼ նոսրացնելիս, այն կորցնում է հակագոնիստական ակտիվությունը։
 Հակաբակտերիական  նյութի  արտազատվելու  ունակության  ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ ուսումնասիրված ԿԹԲ-ի հակաբակտերիական  ակտիվությամբ  օժտված  նյութերը  արտաբջջային  են  (աղյուսակ 2)։
 Աղյուսակ 2.Հակաբակտերիական նյութի արտազատվելու ունակությունըՇտամներԹեստ-օրգանիզմների աճի ճնշման գոտիները (Øմմ)ՆմուշներՄՌՇՎերնստվածքՆստվածքՈՒՁՈՒՁ վերնստվածքՈՒՁ նստվածքՎերնստվածքում ակտիվության մասնակի նվազումը կարելի է բացատրելկենտրոնախուսման  ընթացքում  ջերմաստիճանի  բարձրացմամբ։
   Նմանատիպփորձեր կատարվել են նաև Ա. Բաբայանի և համահեղինակների կողմից [2]։
  Իտարբերություն  մեր  ստացված  տվյալների,  L.  rhamnosus  INA-5.1,  INA-201021.1 և L. delbrueckii subsp. bulgaricus INRA-2010-5.2 շտամների հակաբակտերիական ակտիվությունը կապված է մանրէների բջջապատի հետ [2]։
 Քանի  որ  ԿԹԲ-ների  հակաբակտերիական  ակտիվությունը  կարող  է  պայմանավորված  լինել  առաջնային  նյութափոխանակության  արգասիքներից  մեկի՝ կաթնաթթվի հետ, հետազոտվել է ԿԹԲ-ների հակաբակտերիական ակտիվությունը  pH-ը  6.5  և  8-ում։
   Դա  համապատասխանում  է  աղիներում  առկապայմաններին։
  Ընդհանրացված տվյալները ներկայացված են աղյուսակ 3-ում։
 Աղյուսակում բերված տվյալները վկայում են, որ թույլ հիմնային pH-ի պայմաններում շտամները մասնակիորեն պահպանում են իրենց հակաբակտերիականակտիվությունը։
  Ստացված տվյալները վկայում են այն մասին, որ ԿԹԲ շտամների հակաբակտերիական հատկությունը պայմանավորված չէ կաթնաթթվով։
 Աղյուսակ 3.ԿԹԲ հակաբակտերիական ակտիվության կախվածությունը pH-իցՇտամԹեստ-օրգանիզմների աճի ճնշման գոտիները (Øմմ)ՆմուշԿաթԿաթ H 6.5Կաթ pH 8ՄՌՇՄՌՇ pH6.5ՄՌՇ pH 8Հակաբակտերիական  նյութի  ջերմակայունության  ուսումնասիրությունըցույց  է  տվել,  որ  Leuconostoc  sp.  2.X  և  Leuconostoc  sp.  2.V  շտամները  պահպանում է հակաբակտերիական ակտիվությունը 55°C-ում E. coli VKPM M17-ինկատմամբ,  իսկ  Lactobacillus  sp.  1.9  շտամը`  60°C-ում  15  րոպե  մշակելիս։
 Մինչ դեռ S. aureus 5233-ի դեմ` Leuconostoc sp. 2.X-ը դրսևորում է ակտիվության կեսը 55°C-ով մշակելիս, Leuconostoc sp. 2.V` 65°C, իսկ Lactobacillus sp.1.9՝  70°C-ով  մշակելիս։
   Անհրաժեշտ  է  նշել,  որ  ուսումնասիրված  շտամներիցմիայն Lactobacillus sp. 1.9 շտամը պահպանում է իր ակտիվությունը 90°C-ովմշակելիս  M.  luteus  WT-ի  դեմ։
   Հետագա  ջերմաստիճանի  բարձրացումը  հանգեցնում է բաղադրամասերի ակտիվության կորստի (նկար 2)։
 յ յ ն ա թ ւ ո ա կ ա ց ա բ ի ճ Ա մ մ ի տ ո գ Ջերմաստիճան, ˚CՆկար 2. Կաթնաթթվային բակտերիաների հակաբակտերիական ակտիվության կախվածությունը ջերմաստիճանիցՀետաքրքիր  է  նշել,  որ  հակաբակտերիական  ակտիվության  կախվածությունը  ջերմաստիճանից  ուսումնասիրելիս,  կարևոր  է  թեստ-օրգանիզմի  ճիշտընտրությունը։
   Բաբայանը  և  համահեղինակները  նշում  են,  որ  L.  rhamnosusINA-5.1, INA-2010-21.1 և L. delbrueckii subsp. bulgaricus INRA-2010-5.2 շտամների հակաբակտերիական ակտիվությամբ օժտված նյութերը զգայուն են ջերմաստիճանի փոփոխության և կայուն են pH-ի փոփոխության նկատմամբ [2]։
 Ֆենոլ  և  հակաբիոտիկ  կայունության  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տվել,որ Leuconostoc 2.X և Leuconostoc sp. 2.V կայուն են ֆենոլի 0.3% նկատմամբ։
 Նշված  շտամները  կայուն  են  կանամիցին,  բացիտրացին  և  մոկսիֆլոկսացինհակաբիոտիկների նկատմամբ։
  Leuconostoc sp. 2.X և Lactobacillus sp. 1.9 կայուն են նաև գենտամիցինի և ֆուրազոլինի նկատմամբ։
  Առավել կայուն շտամըLeuconostoc  sp.  2.X  է,  որը  կայուն  է  ցեֆազոլինի  և  ամպիցիլինի  նկատմամբ(աղյուսակ 4)։
 Աղյուսակ 4․ Կաթնաթթվային բակտերիաների հակաբիոտիկ կայունությունըՀակաբիոտիկներՇտամների աճի ճնշման գոտիները (Øմմ)դոկսացիկլինգենտամիցինցիպրոֆլոկսացինկանամիցինբացիտրացինլևոմիցետինբենզիլպենիցիլինցեֆազոլինամոկսացիկլինամպիցիլինմոկսիֆլոկսացինֆուրազոլիդոնՀակաբակտերիական  նյութի  բնույթի  պարզաբանումը  ցույց  տվեց,  որպրոտեինազ K ավելացնելուց հետո հակաբակտերիական ակտիվությունը մասամբ պահպանվում է բոլոր շտամների մոտ։
  Ստացված տվյալները վկայում ենայն մասին, որ ուսումնասիրված ԿԹԲ-ների մոտ հակաբակտերիական ակտիվությամբ օժտված նյութն ունի ոչ միայն սպիտակուցային բնույթ (նկար 3)։
 Նկար 3. Կաթնաթթվային բակտերիաների մնացորդային հակաբակտերիական ակտիվությունը պրոտեինազ K-ով մշակելուց հետոԱյսպիսով՝ բոլոր ուսումնասիրված շտամները հեռանկարային են և կարողեն  օգտագործվել  ոչ  միայն  սննդարդյունաբերությունում՝  որպես  մերանայինկուլտուրաներ, այլ նաև որպես պրոբիոտիկներ։
 Գրականությունisolated from Algerian traditional fermented milk/ “Raib”. Afr. J. Biotechnol. 2008, 7։
  2908of RA Electronic Journal of natural sciences. 2013, 2(21)։
  38-43. 3.   Bezkorovainy A. Probiotics։
  determinants of survival and growth in the gut/ Am. J. Clin.Nutr. 2001, 73։
  3995-4055.lacticin 481 group is coming of age /FEMS Microbiol Rev. 2007, 31։
  134–167.bacteria/ Biochimie . 2002,84։
  577–592.6.   Kleerebezemab  M.,  Hols  P.,  Hugenholtz  J.  Lactic  acid  bacteria  as  a  cell  factory։
 Microbial. Technol., . 2000, 26։
  840-848.7.   Moll,  G.  N.,  W.  N.  Konings,  Driessen  A.  J.  M.  Bacteriocins։
   Mechanism  of  membraneinsertion and pore formation /Antonie van Leeuwenhoek, 1999, 76։
  185–198.pozitive bacteria/ Int. Microbiol, 4։
 13-19.9.   Papagianni  M.,  2003.  Ribosomally  synthesized  peptides  and  antimicrobial  properties։
 biosynthesis, structure, function, andapplications/ Biotechnol. Adv.2001, 21։
  465–499.10.  Willey  I.  M.,  Van  der  Dank  W.  A.  Lantibiotics։
   peptides  of  diverse  structure  and  fuction/Annu. Rew. Microbiol. 2007, 61։
 477-501.Վերդյան Ա., Բազուկյան Ի., Թռչունյան Ա.ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԹԹՈՒ ԴՐԱԾ ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻՑ ՄԵԿՈՒՍԱՑՎԱԾ ԿԱԹՆԱԹԹՎԱՅԻՆԲԱԿՏԵՐԻԱՆԵՐԻ ՀԱԿԱԲԱԿՏԵՐԻԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՄԲ ՕԺՏՎԱԾ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ ՈՐՈՇ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ ԿԹԲ, հակամանրէային ակտիվություն, ֆենոլկայունություն, բաղադրիչների բնույթԱմփոփում։

Թթու  դրած  բանջարեղենից  մեկուսացվել  են  հակամանրէային  ակտիվությամբ  օժտված 3 կաթնաթթվային բակտերիաներ։
  Շտամների հակամանրէային ակտիվությունը դիտվում է 18 ժամ աճեցումից հետո ՄՌՇ սննդամիջավայրում։
  Նվազագույն արգելակող ակտիվություն  է  դիտվել  1։
 4  նոսրացման  դեպքում։
   Հակաբակտերիական  նյութերը  ջերմակայուն  են,  սակայն  զգայուն  են  pH-ի  փոփոխությանը։
   Պարզաբանվել  է,  որ  հակաբակտերիական  ակտիվությունը  պայմանավորված  է  ոչ  միայն  սպիտակուցային  բնույթի  նյութերով։
   Lactobacillus  sp.  1.9  և  Leuconostoc  sp.  2.V  շտամները  կայուն  են  0.3%  ֆենոլի,  իսկ  Leuconostoc sp. 2.X՝ տարբեր հակաբիոտիկների նկատմամբ։
