ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ԽԱԼԻՖ ԱԲԴՈՒԼ ՄԵՋԻԴ 2-ՐԴԻԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆՄԱՅՐԱՄՈՒՏԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄԱբդուլ  Մեջիդ  2-րդին  վիճակված  էր  լինել  օսմանյան  վերջին  խալիֆը։
 Սույն  հոդվածում  ներկայացվում  են  Աբդուլ  Մեջիդի  կյանքի  որոշ  կարևոր  դրվագներ,  վերհանվում  են  Թուրքիայի  Հանրապետության  հիմնադիր  Մուստաֆա Քեմալ Աթաթյուրքի և գահաժառանգ, ապա խալիֆ Աբդուլ Մեջիդի հարաբերությունների խորքային էությունը, Աբդուլ Մեջիդի համարձակ ջանքերը երկրի  ղեկը  Օսմանյան  դինաստիայի  ձեռքում  թողնելու,  դինաստիայի  նախկինփառքն  ու  հզորությունը  վերականգնելու  ուղղությամբ։
   Ներկայացվում  է  նաևԱբդուլ Մեջիդի կողմից աքսորի տարիներին գրված մի հոդված, որտեղ Օսմանյան դինաստիայի անդամ խալիֆը խոսում է Օսմանյան սուլթան-խալիֆներիթերությունների, նրանց գործունեության ամոթալի և իրենց դիրքին ամենևինպատիվ չբերող քայլերի մասին։
 Աբդուլ Մեջիդ 2-րդը ծնվել է 1868 թ. մայիսի 29-ին Ստամբուլում։
  Նա սուլթան Աբդուլազիզի (1861-1876 թթ.) և Հայրանդիլ սուլթանուհու որդին էր1։
  Երբ հայրը սպանվեց, Աբդուլ Մեջիդը յոթ տարեկան էր։
  Ապագա խալիֆը կրթություն է ստացել Յըլդըզ պալատի Շեհզեդան դպրոցում նորընծա սուլթան Աբդուլ Համիդի հովանավորությամբ։
 Աբդուլ  Մեջիդը  մեծ  հետաքրքրություն  ուներ  արվեստի  նկատմամբ։
   Ուսումնասիրում էր գրականություն, պատմություն, լեզուներ սովորելու մեծ ձիրքուներ։
  Տիրապետում էր արաբերեն, պարսկերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն լեզուներին։
  Մեջիդն իր յուրօրինակ տեղն ունի թուրք նկարիչների շարքում։
  Եղելէ  1909  թ.  ստեղծված  Օսմանյան  նկարիչների  միության  պատվավոր  նախագահը։
  Իր աշխատանքներն է ներկայացրել ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլնրա սահմաններից դուրս կազմակերպված տարատեսակ ցուցահանդեսներին։
 Աբդուլ  Մեջիդը  մեծ  հետաքրքրություն  էր  դրսևորում  նաև  երաժշտությաննկատմամբ։
  Տիրապետում էր ջութակին, դաշնամուրին, թավջութակին, կլավի1 Türkiye Diyanet Vakfı (cid։
 31)slam Ansiklopedisi, Istanbul ,1988, էջ 263։
 կորդին2։
  Մեջիդը ունեցել է բավականին հարուստ գրադարան, որտեղ տեղ էինգտել նաև արևմտյան գրականության ականավոր դեմքերի գրքերը։
 Այսպիսով՝  կարելի  է  փաստել,  որ  Աբդուլ  Մեջիդը  2-րդը  բազմակողմանիզարգացած, բարձր ինտելեկտի տեր անհատ էր, որը հետաքրքրվում էր ոչ միայն թուրքական, այլև արևմտյան գրականությամբ, երաժշտությամբ, կերպարվեստով, ուսումնասիրում էր պատմություն, գրականություն։
 Թվում էր, թե «զուլումի» դարաշրջանի տեռորի ու հետապնդումների հետևանքով  Օսմանյան  կայսրությունում  ընդդիմադիր  տրամադրությունները  կատարելապես ընկճված էին։
  Սակայն դա այդպես չէր3։
  Երիտթուրքական «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունը կազմակերպում է պետական հեղաշրջում։
   1909  թ.  ապրիլի  27-ին  Դեպուտատների  պալատի  և  Սենատի  համատեղ նիստում ընթերցվեց շեյխ-ուլ-իսլամի ավանդական ֆեթվան, որը պարունակում էր սուլթան Աբդուլ Համիդին գահընկեց անելու և նրան խալիֆայիաստիճանից  զրկելու  հիմնավորումը։
   Գահ  է  բարձրացվում  կամազուրկ  սուլթան Մեհմեդ 5-րդ Ռեշադը (1909-1918 թթ.)4։
  Այն բանից հետո, երբ կասկածելի  հանգամանքներում  գահաժառանգ  Յուսուֆ  Իզզեդդինը  ինքնասպան  է  լինում, նրա փոխարեն գահաժառանգ է դառնում Աբդուլ Մեջիդ 1-ին սուլթանիորդի Վահիդեդինը։
  Մեհմեդ Ռեշադի մահից հետո գահ է բարձրանում Մեհմեդ6-րդ Վահիդեդինը, որին վիճակված էր լինել օսմանյան վերջին սուլթանը։
  Գահաժառանգ է դառնում ապագա խալիֆ Աբդուլ Մեջիդը՝ սուլթան Վահիդեդինիհորեղբոր որդին։
 Առաջին  համաշխարհային  պատերազմում  պարտությունից  հետո  Օսմանյան  կայսրությունը  հայտնվեց  չափազանց  ծանր  վիճակում։
   ՄայրաքաղաքՍտամբուլը  գրավվեց  անգլիական  զորքերի  կողմից,  իսկ  սուլթանը  դարձավհաղթանակած  պետությունների  խամաճիկը։
   Ի  տարբերություն  կամազուրկսուլթան  Մեհմեդ  6-րդի՝  գահաժառանգ  Աբդուլ  Մեջիդը  փորձեց  դուրս  բերելերկիրը օկուպացիայից և փրկել այն։
 Այս ընթացքում Օսմանյան կայսրությունում ձևավորվեց թուրքական տեսանկյունից որպես «ազատագրական պատերազմ» հորջորջվող, բայց իրականում ազգայնամոլական բնույթ ունեցող Քեմալական շարժումը։
  Աբդուլ Մեջիդըկապեր հաստատեց շարժման մասնակիցների և անձամբ ղեկավար Մուստաֆա  Քեմալի  հետ,  իբրև  Օսմանյան  դինաստիայի  ներկայացուցիչ՝  հավակնումէր գլխավորել շարժումը և դառնալ սուլթան։
  Քեմալի և Մեջիդի գերնպատակըմեկն էր՝ հանել երկիրը օտար ուժերի ազդեցության տակից և ապահովել նրա2  Eroğlu  N.,  Bestekâr։
   Halife  Abdülmecid,  Տե′ս  http։
 //sanatatak.com/view/Bestekr-Halife3 Բայբուրդյան Վ,, Օսմանյան կայսրության պատմություն, Երևան, 2011, էջ 583։
 4  Հասրաթյան  Մ.,  Օրեշկովա  Ս.,  Պետրոսյան  Յու.,  Թուրքիայի  պատմության  ուրվագծեր,Երևան, 1986, էջ 211։
 ինքնուրույն ընթացքը։
  Սակայն եթե Մեջիդը դա տեսնում էր սուլթան-խալիֆայության ինստիտուտի պահպանմամբ, Օսմանյան դինաստիայի երբեմնի փառքը վերադարձնելու համատեքստում, ապա Քեմալը գնում էր այն ուղիով, որ Առաջին  համաշխարհային  պատերազմից  հետո  ընտրել  էին  մի  շարք  երկրներ՝միապետության վերացում և հանրապետության ձևավորում։
 Մուստաֆա Քեմալը Ստամբուլում մի քանի անգամ հանդիպեց Մեհմեդ 6րդին, սակայն նրա մոտ չնկատելով հայրենիքը փրկելու որևէ ձգտում՝ ևս մեկանգամ համոզվեց, որ սուլթանը սոսկ երկիրը գրաված ուժերի կամակատարնէ։
   Այս  առումով  բավական  տարբեր  էին  սուլթանի  ազգական  գահաժառանգԱբդուլ Մեջիդի հայացքները։
 Դամադ Ֆերիդ փաշայի և սուլթան Մեհմեդ 6-րդի դեմ պայքարում Մեջիդըփորձում  էր  օգտագործել  Քեմալական  շարժումը,  իսկ  Քեմալն  իր  հերթին  ձգտում էր օգուտ քաղել Դամադ Ֆերիդ փաշայի և գահաժառանգ Աբդուլ Մեջիդի հակասություններից։
 Աբդուլ  Մեջիդը  քանիցս  փորձեց  ի  ցույց  դնել  սուլթանին  Դամադ  Ֆերիդփաշայի  ապաշնորհությունը։
   Այդ  նպատակով  1919  թ.  հուլիսի  16-ին  Մեջիդըներկայացրեց  մի  հուշագիր,  որում  հայտարարում  էր,  որ  Դամադ  Ֆերիդ  փաշան և կառավարությունը չեն կարողանում կառուցողական քայլեր ձեռնարկելԱնատոլիայի «kuva-i milliye» (Ազգային ուժեր) շարժման դեմ, հայտարարում էր,որ «kuva-yi milliye» շարժումը հիշեցնում է Ջելալեդինի դարաշրջանի ավազակությունները, իսկ Դամադ Ֆերիդ փաշան չի կարողանում որևէ բան անել։
  Քննադատելով Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսի հետ կապված Դամադ փաշայի  դիրքորոշումը  և  հատկապես  կոնֆերանսին  հանձնած  հուշագիրը՝  կարծիք  հայտնեց,  որ  այն  հակասում  է  ազգի  և  պետության  շահերին։
   Հուշագրիվերջում  յոթ  կետով  ներկայացնում  էր  այն  գլխավոր  միջոցառումները,  որոնքանհրաժեշտ էր ձեռնարկել։
  Առաջին կետով պահանջում էր, որ խալիֆայությունը և սուլթանությունը անկողմնակալ լինեն քաղաքական տարատեսակ խմբավորումների և կարծիքների նկատմամբ (այստեղ ակնարկում է Մեհմեդ 6-րդի՝«Ազատություն և համաձայնություն» կազմակերպության հետ ունեցած կապը)։
 Հինգերորդ  կետով  երկրում  համաներում  էր  պահանջում,  վեցերորդով  նախատեսվում  էր  քննարկել  Անատոլիայում  ձևավորված  համայնքների  պահանջները և ընդունել նրանք, որոնք բխում են համընդհանուր շահերից։
  Յոթերորդ կետով պետք էր միավորել ողջ իսլամական աշխարհը և աշխարհին ներկայանալորպես  իր  շահը  գերնպատակ  համարող  ազգ5։
   Այս  հուշագիրը  երկար  ժամանակ  գաղտնի  էր  պահվում։
   Սակայն  քեմալականները  մի  շարք  թերթերումտպագրեցին այն՝ ամբողջ երկրին ի ցույց դնելով Աբդուլ Մեջիդի և սուլթանի ուՏե′ս http։
 //www.atam.gov.tr/dergi/sayi-61/veliaht-abdulmecitin-ankaraya-davet-edilmesi-meselesi.Դամադ Ֆերիդ փաշայի միջև հակասությունները։
  Քեմալականները այս քայլովնպատակ էին հետապնդում խռովություն առաջացնելու սուլթանական պալատի և կառավարության միջև՝ ցույց տալով ժողովրդին, որ Դամադ փաշայի հակառակորդների  շարքում  է  անգամ  սուլթանական  պալատի  ներկայացուցիչգահաժառանգը։
   Երկիրը  արևմտականացնելու,  արդիականացնելու  ճանապարհին  Օսմանյան  կառավարության,  սուլթանական  համակարգի  թույլ,  անպիտան լինելը ի ցույց դնելը քեմալականների համար սուլթանության ինստիտուտի  վերացման  համար  հող  նախապատրաստելու  հիանալի  հնարավորություն էր։
  Այս քաղաքականությունը տվեց իր պտուղները. Դամադ Ֆերիդ փաշայի կառավարությունը փոխարինվեց Ալի Ռըզա փաշայի կառավարությամբ։
 1919 թ. հուլիսի 16-ի հուշագիրը միակը չէր իր տեսակի մեջ։
  Ավելի վաղ՝1918  թ.  նոյեմբերի  14-ին՝  Անտանտի  զորքերի  կողմից  Ստամբուլի  գրավմանհաջորդ օրը, Մեջիդը նամակ էր գրել Մեհմեդ 6-րդին, որով առաջարկում էր երկրի օկուպացիային արագ վերջ դնելու համար ուժեղ կառավարություն ստեղծել,  հրավիրել  սուլթանական  խորհուրդ  և  որոշումներ  կայացնել՝  հանուն  Օսմանյան  դինաստիայի  պատվի  և  երկրի  ապագայի։
   Վահիդեդինին  ներկայացրած  մեկ  այլ  հուշագրով  Մեջիդը  մատնանշում  էր  գործող  կառավարությանթուլությունները, իսկ 1919 թ. մայիսի 31-ի հուշագրով Աբդուլ Մեջիդը պարզաբանում  էր,  թե  ինչպես,  ինչ  դիրքորոշմամբ  պետք  է  Օսմանյան  կայսրությունըներկայանա Խաղաղության կոնֆերանսին։
  1919 թ. հունիսի 12-ին Աբդուլ Մեջիդը դարձյալ նամակ ուղարկեց Վահիդեդինին՝ հայտարարելով, որ Անտանտիերկրների  կողմից  Օսմանյան  կայսրությանը  պարտադրվող  պայմանները  հավասարազոր  են  կախաղանի  և  ի  չիք  են  դարձնում  Ստամբուլի  բնական  սահմանները6։
 Կարելի է ասել, որ Մեջիդը այս հարցում համակարծիք էր քեմալականների ազգայնամոլական գաղափարներին։
  Նա պահանջում էր սուլթանից հայտնել  Անտանտի  երկրներին,  որ  նման  պայմաններում  խալիֆայությունը  և  սուլթանությունը  չէին  կարող  կատարել  իրենց  գործառույթները։
   Առաջարկում  էրվերջ  դնել  Անատոլիայի  «ազգայնականների»  և  Ստամբուլի  միջև  պայքարին(այն իրականում հրահրվում էր Անգլիայի կողմից, իսկ սուլթանը ընդամենը կատարում էր նրա կամքը), դինաստիայի ներկայացուցիչներից մեկի գլխավորությամբ պատվիրակություն ուղարկել Անտոլիա և փորձել միավորել երկու կողմերին։
   Սա  թերևս  այդ  իրավիճակում  ամենախելամիտ  և  երկրի  համար  ամենաշահեկան քայլը կլիներ։
  Սակայն Մեծ Բրիտանիան բնավ նման զարգացումներ չէր սպասում և չէր կարող թույլ տալ։
  Որպես սուլթանական պալատի անդամ՝  Օսմանյան  դինաստիայի  ներկայացուցիչ  Աբդուլ  Մեջիդի  դիրքորոշումըՏե′ս http։
 //www.atam.gov.tr/dergi/sayi-61/veliaht-abdulmecitin-ankaraya-davet-edilmesi-meselesi.մտահոգում  էր  Մեծ  Բրիտանիային։
   Սուլթանը  իրենց  կամակատարն  էր,  իսկԱբդուլ Մեջիդն իր ըմբոստ կեցվածքով կարող էր խառնել խաղաքարտերը։
  Անգլիացիների գործակալը փորձում է իրենց համար այդքան վտանգավոր անձիհետ տարատեսակ շփումների միջոցով մինչև վերջ բացահայտել նրա կողմնորոշումը, հասկանալ, թե սուլթանական պալատից ով էր անգլիացիների կողմնակիցը, և ով՝ ոչ։
  Այդ գործակալը Մեծ Բրիտանիային տեղեկացնում էր, որ գահաժառանգը որդու՝ Օմեր Ֆարուքի հետ ցանկանում է գնալ Անատոլիա և միանալ  քեմալականներին։
   Անգլիացիներն  էլ  իրենց  հերթին  այդ  մասին  տեղեկացրել են Մեհմեդ 6-րդին՝ դրդել են կանխել այդ որոշման իրագործումը։
  Մեհմեդ 6-րդի հրամանով Աբդուլ Մեջիդին երեսունութօրյա կալանքի տակ են առել, իսկ նրան վերահսկելու գործը հանձնարարել են Դամադ Ֆերիդ փաշային։
 Այդուհանդերձ, Մեջիդը շարունակել է գաղտնի կապերն ու նամակագրությունըքեմալականների հետ։
 Այս  շրջանում  քեմալականներին  չափազանց  մտահոգում  էր  այն  հանգամանքը,  որ  Անտանտի  ուժերը,  օգտագործելով  խալիֆի  հոգևոր  հեղինակությունը, փորձում էին ժողովրդին Անկարայի դեմ հանել և ներկայացնել նրան իբրև  թշնամի։
   Քեմալը  որոշեց  Մեջիդին  որպես  խալիֆի  փոխանորդ  հրավիրելԱնկարա  և  օգտագործելով  խալիֆի  հեղինակությունը՝  վերջ  դնել  Անկարայիկռիվներին,  որոնք  սնվում  էին  Ստամբուլի  կրոնական  քարոզչությունից։
   Այսինքն՝ Քեմալի նպատակը Մեջիդի միջոցով ժողովրդին միավորելն էր։
  ԱբդուլՄեջիդի նպատակը, սակայն, այլ էր՝ որպես Օսմանյան դինաստիայի ներկայացուցիչ՝  գլխավորել  արդեն  իսկ  լայն  թափ  ստացած  «ազգային  ազատագրական»  (իրականում  ազգայնամոլական  բնույթ  ունեցող)  շարժումը  և  դառնալսուլթան։
  Մեջիդի կողմից մերժում ստանալուց հետո, սակայն, Քեմալը ևս մեկանգամ  նամակ  ուղարեց  նրան՝  առաջարկելով  դառնալ  սուլթան։
   Մեջիդը,  գիտակցելով, որ Քեմալի առաջարկած սուլթանի գահին սիմվոլիկ դեր էր ունենալու և օգտագործվելու էր որպես գործիք նրա վերոնշյալ նպատակների համար,ևս  մեկ  անգամ  մերժողական  պատասխան  տվեց,  սակայն  իր  փոխարեն  որդուն՝ Օմեր Ֆարուքին, ուղարկեց Անկարա, որպեսզի նա՝ որպես դինաստիայիներկայացուցիչ,  գլխավորեր  շարժումը։
   Օմերին,  բնականաբար,  շատ  կոպիտձևով հասկացրին, որ ինքն այնտեղ անելիք չունի, և հետ են ուղարկում Ստամբուլ՝  թույլ  չտալով  անցնել  Անկարա։
   Քեմալը  գլխավորում  էր  արդեն  իսկ  մեծհաջողություններ արձանագրած շարժումը, փաստացի իր ձեռքն էր վերցրել երկրի ղեկը և պատճառ չուներ իր տեղը զիջելու որևէ մեկին։
  Բացի այդ՝ Քեմալըշարժումը ստեղծել էր իր անձի շուրջ, և, բնականաբար, պալատական փափուկկյանք վարած ոմն Օմեր չէր կարող գլխավորել այն։
  Բացի նշված հանգամանքներից՝ կար ևս մեկ՝ այս անգամ արդեն անձնական հանգամանք։
  Դեռևս երիտթուրքերի շրջանում տարածում գտած սովորույթի համաձայն, ինչպես այն ժամանակ  Էնվեր  փաշան,  Մուստաֆա  Քեմալը  ևս  ձգտում  էր  ամուսնանալ  սուլթանական դինաստիայից ծագող կնոջ հետ7։
  Քեմալի ընտրյալը, որի հետ նա որոշակի կապեր էր ունեցել, Մեհմեդ 6-րդ սուլթանի դուստր Սաբիհան էր։
  Սակայն Քեմալին թույլ չեն տվել ամուսնանալ Սաբիհայի հետ և վերջինիս ամուսնացրել են Աբդուլ Մեջիդի որդու՝ Օմերի հետ։
  Աբդուլ Մեջիը սրանով փորձել էցույց տալ, որ հրաժարվում է Օսմանյան պալատի և Վահիդեդինի նկատմամբընդդիմադիր  կեցվածքից,  ցանկանում  է  վերջինիս  հետ  խաղաղության  եզրերգտնել և վերջ դնել իր ընդդիմադիր կեցվածքի պատճառով սուլթանական պալատի և կառավարության հետ բախմանը։
  Այսպիսով՝ ստացվում է, որ Քեմալիև  Օմերի  թշնամական  հարաբերությունների  մեջ,  քաղաքական,  գաղափարական  հանգամանքներից  բացի,  որոշակի  դերակատարում  ունեցավ  նաև  անձնական նշված դրվագը։
 Օմերի  հետ  ուղարկվելուց  հետո  Մեջիդը  չափազանց  կոպիտ  նամակ  էգրեց  Քեմալին,  հայտարարեց,  որ  ոչ  ոք  իրավունք  չունի  իր  կամքը  թելադրելսուլթանական  դինաստիայի  որևէ  ներկայացուցչի։
   Մեջիդը  այս  բողոք-նամակով ընդդիմացավ է Անկարայի այն որոշմանը, ըստ որի՝ սուլթանական դինաստիայի որևէ ներկայացուցիչ չպիտի ոտք դներ Անատոլիա։
  Սա նշանակում էր,որ  թուրք  ժողովրդի  և  Օսմանյան  դինաստիայի  ճանապարհները  հստակորենբաժանվում էին։
 Քեմալը հայտարարեց, որ անձամբ ճանաչում է Օմերին և գիտի նրա՝ խալիֆ-սուլթան դառնալու մտադրության մասին։
  Նա նշում էր, որ Օմերի Անկարագնալու անհնարինության և ոչ նպատակահարմար լինելու մասին ասել է վերջինիս։
  Օմերին Անկարա բերելը, սուլթան-խալիֆ դարձնելը հնարավոր չէր, քանի  որ  այդ  շարժումը,  Քեմալի  ասելով,  Անատոլիայի  ազատագրության  շարժումն էր և սահմանափակվելու էր միայն դրանով8։
 Այսպիսով՝  երկրում  փաստացի  մեծ  իշխանության  հասած  և  արտաքինքաղաքականության մեջ էլ հաջողություններ գրանցած քեմալականների՝ սուլթանական ապարատի անվանարկման, հեղինակազրկման տարատեսակ ձեռնարկումներից հետո՝ 1922 թ. նոյեմբերի 1-ի լույս 2-ի գիշերը՝ ժամը 3-ին, ծափահարությունների տարափով Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովում ընդունվեցսուլթանության  վերացման  երկու  կետից  բաղկացած  օրենքը։
   Առաջին  կետովհայտարարվում էր, որ Ազգային ուխտի սահմաններում (Misak-I milliye), ԹԱՄԺկառավարությունից  բացի,  այլ  կառավարություն  չի  ճանաչվում։
   Իսկ  երկրորդ7 Մուստաֆա Քեմալն ընդհանրապես մրցակցում էր Էնվեր փաշայի հետ և ամեն ինչում աշխատում էր հետևել նրա օրինակին։
  Առաջին հայացքից խիստ անձնական թվացող, բայց իրականումքաղաքական նպատակներ հետապնդող ամուսնության հարցը ևս բացառություն չէր։
 Տե′ս http։
 //www.atam.gov.tr/dergi/sayi-61/veliaht-abdulmecitin-ankaraya-davet-edilmesi-meselesi.կետի  համաձայն՝  Թուրքական  պետությունը  հայտարարվում  էր  խալիֆայության ինստիտուտի հենարան9։
 Փաստորեն՝  սուլթանությունը  վերացվում  էր,  սակայն  խալիֆայությունըպահպանվում էր։
  Խալիֆայության բարդ ինստիտուտը, իր խորքային էությամբձևավորվելով դեռ Մուհամմադ մարգարեի մահից հետո, դարեր շարունակ միավորում էր ոչ միայն Օսմանյան կայսրության, այլև ամբողջ աշխարհի մուսուլմաններին։
   Օսմանյան  կայսրության  մուսուլման  քաղաքացիների  գիտակցության մեջ ամրագրված էր այն գաղափարը, որ իրենք խալիֆայության քաղաքացիներն են, մի պետության քաղաքացիները, որի ղեկավարը ողջ մուսուլմանական աշխարհի առաջնորդն է, և բնական է, որ Մուստաֆա Քեմալը, գիտակցելով, որ մեկ օրում չի կարող վերացնել նման խորը արմատներ ունեցող և ազդեցիկ համակարգը, սկզբնական շրջանում խուսափում էր դրա դեմ բացահայտորեն և կտրականապես հանդես գալուց և քայլ առ քայլ, հետևողականորենհեղինակազրկում  էր  այն,  ինչպես  արեց  սուլթանության  ինստիտուտի  դեպքում։
   Բացի  այդ՝  Քեմալը  միանգամից  չգնաց  խալիֆայության  վերացմանը՝հաշվի  նստելով  այն  հանգամանքի  հետ,  որ  Լոզանի  կոնֆերանսի  ընթացքումԹուրքիան կարող էր օգտագործել իսլամական աշխարհի կենտրոն լինելու հանգամանքը Անգլիայի ու Ֆրանսիայի վրա ճնշման լծակներ ունենալու համար,քանզի նրանց գաղութների բնակչության մեծամասնությունը դավանում էր իսլամ10։
 Նշված  դեպքից  հետո  սուլթանը  գահին  մնալու  որոշ  անհույս  փորձերիցհետո  նամակ  գրեց  Ստամբուլում  օկուպացիոն  ուժերի  գլխավոր  հրամանատար Չարլզ Հարինգթոնին՝ հայտնելով, որ իր անձը վտանգված է, ինքը ցանկանում է հնարավորինս շուտ լքել Ստամբուլը և ապաստան է խնդրում անգլիական  իշխանություններից։
   1922  թ.  նոյեմբերի  17-ին՝  ժամը  6-ին,  ինը  հոգանոց  շքախմբի  հետ  նրան  նախ  տարան  Թոփհանե  նավահանգիստ,  ապա  անգլիական  նավով  տեղափոխեցին  Մալթա։
   Հետագայում  տեղափոխեցին  Ջիդդե, ապա Կիպրոս, այնտեղից էլ՝ Սան Ռեմո, որտեղ էլ ապրում է մինչև կյանքիվերջ11։
 Օսմանյան  սուլթանը  կյանքի  վերջին  շրջանում  հայտնվեց  ծայրահեղ  աղքատության մեջ. նա  ապրում էր  վարձով՝  կուտակելով  բազմաթիվ  պարտքեր,որոնց պատճառով նույնիսկ մահից հետո հանգիստ չգտավ։
  Թույլ չտվեցին թաղել սուլթանին, մինչև դուստրը չվճարեց այդ պարտքերը։
 9  Hür  A.,  Bir  zamanlar  Halifelik  vardı,  Տե′ս  http։
 //arsiv.taraf.com.tr/yazilar/ayse-hur/bir-zamanlar10 Տե՛ս «Թուրքիայի հանրապետության պատմություն», բուհական դասագիրք, Երևան, 2014, էջ49։
 11 Տե՛ս Hür A., Bir zamanlar Halifelik vardı, Տե′ս http։
 //arsiv.taraf.com.tr/yazilar/ayse-hur/bir-zamanlarՕսմանյան  կայսրության  առաջնորդը  միավորում  էր  ինչպես  աշխարհիկ,այսպես  էլ  հոգևոր  իշխանությունը,  իսկ  Քեմալը,  արդեն  իսկ  նշված  հանգամանքներից ելնելով, չէր կարող միանգամից վերացնել խալիֆայության ինստիտուտը, ուստի նոր խալիֆ ընտրելու անհրաժեշտություն առաջացավ։
 1922 թ. նոյեմբերի 18-ին կայացած Ազգային ժողովի նիստում ընտրվելիքխալիֆին հավատարմության երդում տալ-չտալու, նրա՝ Բուրսայում թե Անկարայում  բնակվելու  նպատակահարմարության  հարցերի  քննարկումից  հետոտեղի  ունեցավ  խալիֆի  ընտրությունը։
   Ընտրությանը  մասնակցած  պատգամավորից  148-ը  քվեարկեցին  հօգուտ  Աբդուլ  Մեջիդի։
   Ինը  պատգամավորձեռնպահ էր, իսկ 2 ձայն բաժին ընկավ Աբդուլ Համիդ 2-րդի որդիներ Սելիմինև Աբդուռահիմին12։
  Այսպիսով՝ Աբդուլ Մեջիդը դարձավ խալիֆ՝ Աբդուլ Մեջիդ2-րդ անունով։
 Խալիֆայության ինստիտուտը պահպանվում էր, սակայն արդեն ունենալու էր սիմվոլիկ նշանակություն։
  Այն այլևս չէր կարող ունենալ նախկին ազդեցիկ դիրքը. ընդամենը լինելու էր ձևական կառույց՝ զուտ հոգևոր գործառույթներով։
  Խալիֆի օծման արարողությունը Քեմալի որոշմամբ անցնելու էր պարզու հասարակ ձևով։
  Աբդուլ Մեջիդը, սակայն, որոշ պահանջներ ներկայացրեց։
 Ի թիվս այլ պահանջների՝ Քեմալը մերժեց նաև Աբդուլ Մեջիդի՝ Ֆաթիհի հանդերձանք  կրելու  ցանկությունը,  նաև  հստակ  հասկացրեց,  որ  Աբդուլ  Մեջիդըկարող է օգտագործել միայն Մեհմեդ 6-րդի «Halife-I müslümin» («Մուսուլմանների խալիֆ») և «Hadim ül-Haremeyn» («Մեքքա և Մադինա քաղաքների ծառա») պատվանունները։
  Աբդուլ Մեջիդը հին օրերը հետ բերելու երազանքով էրտարված, իսկ Քեմալը, բանականաբար, չէր կարող թույլ տալ այնպիսի բան, որը կունենար ռազմական խորհուրդ և խալիֆին կօժտեր այլ գործառույթներովու իրավունքներով՝ բացի հոգևորից։
  Քեմալը հստակորեն հասկացնում էր Աբդուլ  Մեջիդին,  որ  իր  խալիֆ  լինելը  չէր  ենթադրում  որևէ  միջամտություն  պետական  ու  ռազմական  գործերին։
   Այն  ժամանակները,  երբ  սուլթան  խալիֆըմիաժամանակ իր ձեռքում էր պահում երկրի թե′ աշխարհիկ և թե′ հոգևոր իշխանությունը,  մնացել  էին  պատմության  մեջ։
   Դրա  մասին  էին  վկայում  հետևյալ  մանրամասները՝  կապված  օծման  արարողության  հետ։
   Արարողությանժամանակ  ուրբաթօրյա  աղոթքը  ընթերցվում  էր  նախ  Անկարայում՝  «Hacıbayram  veli»  մզկիթում,  հետո՝  միայն  Ստամբուլում։
   Երբ  արարողության  մասնակիցները  գնում  են  Ֆաթիհ  մզկիթ,  ուրբաթօրյա  նամազից  առաջ  հութբանընթերցում էր ոչ թե Նորին սրբություն խալիֆը (ի դեպ, այդ կոչումը նրան տրվել էր ԹԱՄԺ կողմից), այլ պատվիրակության նախագահ Մուֆիդ Էֆենդին, իսկ մզկիթի բակում հնչում էր հիմնը13։
  Սրանով քեմալականները ընդգծում էին,12 Տե՛ս նույն տեղում։
 13 Նույն տեղումոր  այդուհետև  իշխանությունը  գտնվում  է  Անկարայի  ձեռքում,  և  որ  իրենքգնում  են  դեպի  երկրի  աշխարհիկացում,  ինչն  այս  դեպքում  ենթադրում  էր  ոչմիայն  հոգևոր  իշխանության  տարանջատում  աշխարհիկից,  այլև  պետությանվերահսկողություն եկեղեցու նկատմամբ։
 Խալիֆի  օծման  արարողությունից  անմիջապես  հետո  պետական  իշխանության և նորընծա խալիֆ Աբդուլ Մեջիդի հակասությունները սկսեցին ավելիխորանալ։
  Առաջին անախորժությունը սկսվեց, երբ Աբդուլ Մեջիդը արարողությունից  հետո  շնորհակալական  հեռագիր  ուղարկեց  ոչ  թե  ԹԱՄԺ  նախագահությանը,  այլ  «Անկարայում  գտնվող  Ազգային  մեծ  ժողովի  ղեկավար  Նորինգերազանցություն  մարշալ  Մուստաֆա  Քեմալին»  և  ստորագրեց  «HalifeyiResullulah  Hadimül  Haremeyni-ş  şerifeyn  Abdülmecid  bin  Abdülaziz  han»  («Աբդուլազիզ սուլթանի որդի Ալլահի փոխանորդ խալիֆ, Հարեմեյնի ծառա Նորինգերազանցություն  Աբդուլմեջիդ»)  արգելված  տերմինով։
   Ստացվում  է՝  ԱբդուլՄեջիդը  չէր  ճանաչում  ԹԱՄԺ-ն  որպես  երկրի  գերագույն  իշխանություն,  ավելին՝  չէր  ընդունում  սուլթանության  վերացման,  միայն  խալիֆ  լինելու  և  զուտհոգևոր գործառույթներով օժտված լինելու հանգամանքները։
 Որոշ  ժամանակ  անց  Աբդուլ  Մեջիդը  խնդրեց  թույլ  տալ  իսլամական  պետությունների  ղեկավարներին  հրավիրել  Թուրքիա,  որպեսզի  իսլամական  աշխարհը ծանոթանա խալիֆայությանը։
  Իսկ հանրապետության հռչակումից հետո  սկսեցին   խալիֆին   այցելել  ու  նրան  վստահություն  հայտնել  Քյազիմ  Կարաբեքիրը և մի շարք այլ նշանավոր անձինք։
  Ռեֆեթ փաշայից խալիֆը նվերստացավ Քոնյա անունով սպիտակ ձի14։
 Փաստորեն՝ այս քայլերով Մեջիդը փորձում էր նախորդ խալիֆների նմանիր ձեռքը վերցնել բոլոր մուսուլմանների առաջնորդի գործառույթը, ինչի շնորհիվ կբարձրանար իր հեղինակությունը, ի դեմս ողջ մուսուլմանակ աշխարհի՝ձեռք  կբերեր  հենարան  քեմալականների  դեմ  պայքարում,  կապեր  կհաստատեր երկրի ազդեցիկ անհատների հետ, որոնք, դժգոհ լինելով Քեմալից, կարողէին իր հետ մի ճամբարում գտնվել։
  Բացի այդ՝ Մեջիդը խալիֆայության բյուջեի  ավելացման  հարց  էր  բարձրացրել։
   Խալիֆի  այս  պահանջները  Քեմալը  օգտագործում  էր  հենց  նրա  դեմ։
   Հայտարարում  էր,  որ  խալիֆայություննայսուհետ  պատմական  մի  ակնթարթ  է,  իսկ  օտար  պետությունների  պատվիրակություններ  հրավիրելու  խալիֆի  խնդրանքին  անդրադառնալով՝  նշում  էր,որ նմանօրինակ քաղաքական հարաբերություններ ձևավորելու ցանկությունըագրեսիա  էր  պարունակում  պետության  նկատմամբ  և  վտանգում  էր  երկիրը։
 14 Տե՛ս Hür A., Bir zamanlar Halifelik vardı, Տե′ս http։
 //arsiv.taraf.com.tr/yazilar/ayse-hur/bir-zamanlarՀեռագիրը  ավարտում  էր՝  հիշեցնելով,  որ  խալիֆին  տրված  միջոցները  ոչ  թեշքեղ կյանքով ապրելու, այլ գոյությունը պահելու համար են15։
 1923  թ.  հոկտեմբերի  29-ին  Թուրքիայի  Հանրապետության  հռչակումիցհետո  Մուստաֆա  Քեմալը  ձեռնամուխ  եղավ  որոշ  բարեփոխումների  իրականացմանը,  որն  արդեն  իսկ  սկսված  արևմտականացման  գործընթացի  շարունակությունն  էր։
   Այս  բարեփոխումներից  աշխարհիկությունը  (լայիցիզմ)  համարվեց  առաջընթացի  չափանիշ։
   Սա  ենթադրում  էր  պետության  անջատումկրոնից, կրթության անջատում կրոնից։
  Թուրքիայի Հանրապետությունը պետքէ լիներ աշխարհիկ։
  Քեմալը խոսում էր երկրի մոդեռնացման, արևմտականացման,  ժողովրդավարական  կարգերի  հաստատման  մասին։
   Նախատեսվում  էրհռչակել սահմանադրություն, ձևավորել տեղական ինքնակառավարման մարմիններ, և նման կոնտեքստում որևէ կերպ չէր տեղավորվում խալիֆայությանհնի  մնացորդ  հիշեցնող  ինստիտուտը։
   Ինչպես  քայլ  առ  քայլ,  աստիճանաբարհասունացվել էր սուլթանության վերացման համար նպաստավոր իրավիճակ,այնպես էլ եղավ խալիֆայության դեպքում։
  Քեմալը հայտարարում էր, որ խալիֆը խառնվում է երկրի ներքին գործերին, փորձում է քաղաքական հարաբերություններ  ձևավորել  այլ  պետությունների  հետ,  ավելացնել  իր  բյուջեն՝  իվնաս պետական բյուջեի և դուրս է գալիս իր հոգևոր գործառույթների շրջանակից։
   Խալիֆայության  ինստիտուտը,  ըստ  Քեմալի,  մեծ  խոչընդոտ  էր  1922թ.-ից  սկսված  բարեփոխումների  միջոցով  նոր  պետություն  ստեղծելու  ճանապարհին։
 Այսպիսով՝ 1924 թ. մարտի 3-ին 157 կողմ և 1 դեմ ձայնով ընդունվեց խալիֆայության  ինստիտուտի  վերացման  և  Օսմանյան  դինաստիայի  արտաքսման  մասին  օրենքը16։
   Արգելվում  էր  դինաստիայի  անդամներից  որևէ  մեկիմուտքը Թուրքիա։
  Նրանք հեռանալու էին՝ թողնելով իրենց ունեցվածքը, օսմանյան գանձարանը։
 Աբդուլ  Մեջիդը  նախ  հաստատվեց  Շվեյցարիայում,  ապա  տեղափոխվեցՖրանսիայի  Նիս  քաղաք։
   1939  թ.  պատերազմի  վտանգի  և  առողջական  խնդիրների պատճառով տեղափոխվեց Փարիզ։
  1944 թ. օգոստոսի 23-ին Օսմանյան վերջին խալիֆը կնքեց մահկանացուն17։
 Խալիֆը  իր  կտակում  ցանկացել  էր,  որ  իրեն  չթաղեն  օսմանյան  վերջինսուլթան տխրահռչակ Մեհմեդ 6-րդ Վահիդեդինի կողքին և թաղեն Ստամբուլում։
   Նրա  աճյունը  զմռսել  և  10  տարի  շարունակ  պահել  Փարիզի  մզկիթում։
 Դուստրը՝  Դուրրուշեհվարը,  1945  թ.  և  1953  թ.  հորը  Ստամբուլում  թաղելու15 Տե՛ս նույն տեղում։
 16 Տե՛ս նույն տեղում։
 17 Տե՛ս Son halife Abdülmecid sürgünde ölmü(cid։
 31)tü, Տե′ս http։
 //www.dunyabulteni.net/haber/271851/sonհարցով դիմումներ է ներկայացրել, սակայն նրա ջանքերը ապարդյուն են անցել,  և  հույսը  կտրելով՝  Դուրրուշեհվարը  1954  թ.  մարտի  30-ին  հոր  աճյունըտանրել Մադինա և հողին հանձնել Բաքի գերեզմանատանը18։
  Ի դեպ, օսմանայն  սուլթան-խալիֆներից  և  ոչ  մեկին  բախտ  չէր  վիճակվել  թաղվել  մուսուլմանների սուրբ քաղաքում։
 Փարիզում  ապրելու  տարիներին  Աբդուլ  Մեջիդը  օսմանյան  սուլթաններիվերաբերյալ մի հոդված է գրել։
  Օսմանյան վերջին խալիֆը նշված հոդվածումբնութագրել Օսմանյան կայսրությունում երբևէ գահ բարձրացած երեսունվեցսուլթանների, ներկայացրել է նրանց լավ ու վատ կողմերը, թերություններն ուարժանիքները։
  Խալիֆը հայտարարել է, որ Օսմանյան դինաստիայի կործանման պատճառը խմիչքն էր, մի բան, որ արգելված էր իսլամի կողմից և հարիրչէր երկրի աշխարհիկ ու հոգևոր առաջնորդին։
  Թուրք լրագրող Մուրադ Բարդաքչըն հրապարակել է այդ գրառումների մի մասը։
 «Օսմանյան  պետության  անկման  գլխավոր  պատճառներից  է  խմիչքը։
 Խմիչքը  արգելված  է  կրոնի  կողմից  և  հարամ է։
  Խալիֆի  զավակները՝  գահաժառանգները,  սա  երբեք  չպիտի  մոռանային,  երբ  մոռանում  էին,  թե′  դեմ  էինգնում բարձրյալի հրամաններին և թե′ դավաճանում էին Օսմանյան դինաստիային  վստահված  խալիֆայությանն  ու  սուլթանությանը։
   Խմիչք  օգտագործողները խալիֆայության և սուլթանության նկատմամբ իրավունքներ չէին կարողունենալ»19,‒ ահա, այս խոսքերով էլ խալիֆը սկսում է իր գրվածքը։
 Մեջիդը  մեղադրում  էր  Օսմանյան  սուլթաններից  շատերին,  որ  խմիչքիպատճառով հիվանդություններ են ստացել ու մահացել՝ չկարողանալով որևէօգուտ բերել երկրին։
  Մեջիդը գրում էր, որ Սուլեյման Կանունիի նման փառահեղ սուլթանի միակ սխալն այն էր, որ իր զավակներից խելացի և շրջահայացՄուստաֆային  զոհաբերելով՝  պետության  ղեկը  հանձնեց  Սելիմ  2-րդի  նմանցոփ ու շվայտ հարբեցողի։
  Հենց նրա օրոք էր, որ մինչ այդ պահը պարտությունչտեսած  օսմանյանները  պարտվում  էին  խաչակիրներին,  և  ամբողջ  Եվրոպանթնդում էր, իսկ Սելիմ 2-րդը այդ ընթացքում հարբեցողությամբ էր զբաղվում ևպետության գործերին որևէ օգուտ չէր բերում։
  Մի օր էլ Կիպրոսից բերված գինով հարբած՝ պալատի բաղնիքում ընկավ, վնասեց գլուխը և արարքների համար որպես բարոյական պատիժ հոգին հանձնեց։
  Մուրադ 3-րդ և Մեհմեդ 3-րդսուլթաններին  Աբդուլ  Մեջիդը  որակեց  «Օսմանյան  պետության  անողոք  դահիճներ»  արտահայտությամբ։
   Իսկ  Ահմեդ  3-րդը  «Կակաչների  դարաշրջան»կոչվող շրջանում կյանքն անց կացրեց հաճույքների ու վայելքների մեջ։
  «Փադի18 Տե՛ս Hür A., Bir zamanlar Halifelik vardı, Տես http։
 //arsiv.taraf.com.tr/yazilar/ayse-hur/bir-zamanlar19 Տե՛ս Bardakçı M., Osmanlı'yı dedelerimin içkisi yıktı, Տե′ս http։
 //www.haberturk.com/polemik/haber/841565-osmanliyi-dedelerimin-ickisi-yikti.շահը,  որ  գլուխը  կորցրել  էր  հաճույքներից,  պետության  հորիզոնը  տեսնելուժամանակ չուներ։
  Եթե նույնիսկ նայեր էլ, տեսնելու համար համապատասխանկարողություններ չէին գտնվի։
  Վայելքները նրան լիովին գրավել էին…»20։
 Հոր՝  Աբդուլազիզի  մասին  Մեջիդը  գրել  է.  «Իմ  հայրը՝  Նորին  սրբությունԱբդուլազիզ խալիֆը, փառք Ալլահին, նման թուլություններից և ոչ մեկին չտրվեց։
  Ամբողջ կյանքում ոչ մի կաթիլ ալկոհոլ չի օգտագործել, չի ծխել, իսկ սուրճհազվադեպ էր խմում։
  Այս ամենի շնորհիվ բավականին ամրակազմ էր։
  Տասնհինգ  տարվա  սուլթանության  ընթացքում  երբեք  չի  հիվանդացել։
   Բայց  քանիոր չկար որևէ մեկը, ով կօգներ իրեն իր սկսած մեծ գործերում, գահընկեց արվեց և սպանվեց»21։
 Աբդուլ  Մեջիդ  1-ինի  զավակներին  (Մուրադ  5-րդ,  Աբդուլ  Համիդ  2-րդ,Սուլթան Ռեշադ, սուլթան Մեհմեդ 6-րդ Վահիդեդին) անդրադառնալով՝ նշումէր,  որ  նրանք  Ավստրիայի  սահմանից  Պարսից  ծոց  ձգվող  վիթխարի  պետության անկման պատճառը դարձան. «Ես այս չորս ղեկավարներին թողնում ենպատմության  ամենադաժան  դատին»22։
   Աբդուլ  Մեջիդն  իր  գրվածքում  նաևհայտարարում էր, որ 1916 թ.-ից ի վեր Օսմանայն սուլթան-խալիֆներից և ոչմեկը չի գնացել հաջջի։
 Ինչպես  տեսանք,  Աբդուլ  Մեջիդին  վիճակված  էր  ապրել  ու  գործունեություն  ծավալել  անցումային  մի  շրջանում,  երբ  Օսմանյան  կայսրությունը  փոխարինվեց  Թուրքիայի  Հանրապետությամբ։
   Աբդուլ  Մեջիդը  հակադրվում  էրսուլթանական դինաստիայի շատ անդամներին ինչպես իր ինտելեկտուալ կարողություններով, այնպես էլ ոչ միայն սոսկ սեփական ճակատագրի, այլև երկրի  փրկության,  դինաստիայի  արժանապատիվ  ապագայի  ու  սուլթանականնախկին փառքը վերադարձնելու մասին մտահոգություններով։
  Նա, ճիշտ գնահատելով իրավիճակը, կապ էր հաստատել երկրում փաստացի իշխանությանհասած ուժերի հետ և միավորվելու փորձեր էր անում։
  Քեմալի և Մեջիդի ընդհանուր  գերնպատակը  մեկն  էր՝  թույլ  չտալ,  որ  երկիրը  դառնա  օտար  պետությունների խաղալիքը։
  Սակայն եթե Մեջիդը դա պատկերացնում էր սուլթանության վերականգնման ու իր սուլթան դառնալու ձևով, Քեմալը գնում էր դեպիաշխարհիկ հանրապետության ձևավորում, որի նախագահը լինելու էր ինքը։
 Դեռևս Մուհամմադ մարգարեի մահից հետո ստեղծված ու դարեդար մուսուլմանների ենթագիտակցության մեջ խոր արմատներ գցած խալիֆայությանինստիտուտը  աշխարհիկ  մի  որոշմամբ  վերացնելը,  սակայն,  չափազանց  հակասական  բնույթ  էր  կրում։
   Քեմալին,  իհարկե,  հաջողվեց  փոխել  երկրի  զարգացման ուղին, շրջադարձ կատարել դեպի աշխարհիկը, սակայն ինչպես ցույց20 Տե՛ս նույն տեղում։
 21 Տե՛ս նույն տեղում։
 22 Տե՛ս նույն տեղում։
 տվեցին հետագա զարգացումները, հասարակակության կրոնական հենքը շարունակեց պահպանել իր ազդեցիկ դերը։
  Իրականում բնակչության մի ստվարհատվածի  մոտ  (հատկապես  գյուղացիների)  լայիցիստական  ընկալումներըայդպես էլ խորը արմատներ չգցեցին։
  Հատկապես գավառական շրջաններումկրոնամետները մեծամասնություն էին կազմում, ուստի երկրի քաղաքական ուժերը  հաջողության  հասնելու  համար  ստիպված  էին  իրենց  նախընտրականքարոզչության  մեջ  մեծ  տեղ  տալ  կրոնին։
   ՀԺԿ-ն  և  ԺԿ-ն  միջկուսակցականպայքարում սկսեցին օգտագործել իսլամը ընտրողներին՝ իրենց կողմը գրավելու  համար։
   ՀԺԿ-ն  կրոնի  հետ  կապված  որոշ  զիջումներ  արեց,  որոնցից  ամենակարևորը  մասնագետները  համարում  են  դպրոցներում  և  բուհերում  կրոնիդասավանդման թույլատրումը23։
  Իսկ ՀԺԿ 27 տարի տևած միակուսակցականկառավարումից  հետո  երկրում  իշխանության  եկած  ԺԿ-ն  էլ  ավելի  հեռունգնաց՝ ձեռնարկելով այնպիսի քայլեր, որոնք հակասում էին Աթաթյուրքի լայիցիստական  բարեփոխումներին։
   Բավական  է  նշել, որ 1950 թ.  հունիսի 17-ինպաշտոնապես թույլ տրվեց էզանը հնչեցնել արաբերեն24։
  Սկսեցին մզկիթաշինության  ակտիվ  աշխատանքներ,  թույլատրվեց  Քեմալի  կողմից  արգելվածկրոնական  համայնքների  ու  աղանդների  գործունեությունը։
   Այսպիսով՝  կարծես  թե  կոտրվեցին  Աթաթյուրքի  բարեփոխումների  անձեռնմխելիությանկարծրատիպերը. դրանք սկսեցին կիրառվել ընտրողաբար և իշխանությունների  կողմից  գործածության  մեջ  մտցվեց  «ժողովրդի  կողմից  յուրացված  ու  ընկալելի բարեփոխումներ և ժողովրդի կողմից չյուրացված ու  անընկալելի բարեփոխումներ» ձևակերպումը։
  Մինչ օրս էլ Թուրքիայում հաջողության են հասնում այն ուժերը, որ հենվում են կրոնական գործոնի վրա։
  Դրա մասին են խոսում նաև 2015 թ. հունիսի 7-ին Թուրքիայում կայացած խորհրդարանական ընտրությունները.  հաղթեց  կրոնամետ  դիրքորոշում  ունեցող  «Արդարություն  ևզարգացում» և ոչ թե Քեմալի կողմից հիմնադրված «Ժողովրդահանրապետական» կուսակցությունը։
 Այսպիսով՝  կարելի  է  փաստել,  որ  կրոնական  գործոնը  շարունակում  էպահպանել  իր  մեծ  ազդեցությունն  ու  էական  դերակատարումը  Թուրքիայիհասարակական ու քաղաքական անցուդարձում։
 23 Տե՛ս «Թուրքիայի հանրապետության պատմություն» բուհական դասագիրք, Երևան, 2014, էջ24 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 153։
 Աստղիկ ՊողոսյանՕՍՄԱՆՅԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ԽԱԼԻՖ ԱԲԴՈՒԼ ՄԵՋԻԴ 2-ՐԴԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ Աբդուլ Մեջիդ 2-րդ, Մեհմեդ 6-րդ Վահիդեդին, սուլթան, խալիֆ,Առաջին համաշխարհային պատերազմ, աշխարհիկ բարեփոխումներ,հասարակության կրոնական հենք, Մուստաֆա ՔեմալԱմփոփում։

Օսմանյան  վերջին  խալիֆ  Աբդուլ  Մեջիդ  2-րդին  վիճակված  էր  գործունեություն  ծավալել Օսմանյան կայսրության մայրամուտի շրջանում, որին հաջորդեց Թուրքիայի Հանրապետության  ձևավորումը։
   Ի  տարբերություն  սուլթանի  և  Օսմանյան  դինաստիայի  մյուս  անդամների՝  Մեջիդը  փորձում  էր  անել  ամեն  ինչ՝  հանուն  իր  երկրի  փրկության։
   Սակայն,  տարբեր էին այն ուղիները, որով գնում էին երկրում փաստացի իշխանության հասած Մուստաֆա  Քեմալն  ու  վերջին  խալիֆ  Աբդուլ  Մեջիդը։
   Հակամարտությունն  ավարտվում  է  հնի  պարտությամբ և նորի հաղթանակով։
  Սուլթանության ու խալիֆայության վերացմամբ, սակայն, չխարխլվեց հասարակության կրոնական հենքը։
  Թուրքիայի քաղաքական ուժերի համար կրոնական գործոնը մինչ օրս էլ մնում է հասարակության վրա ազդելու և հաջողության  հասնելու կարևոր բանալի։
