Գիտ. ղեկավար՝ ֆ.մ.գ.թ., պրոֆ. Մ. Սահակյանէշարունակում  մնալ  բանկային  համակարգը,  որին  բաժին  է  ընկնումֆինանսական  համակարգի  ակտիվների  88.4%-ը25։
   Բավականիննկատելի է մեծ մրցակցությունը առևտրային բանկերի միջև մարդկանցու  ներդրողների  վստահությունը  ձեռք  բերելու  և  հաճախորդներներգրավելու  առումով։
   Սա  ստիպում  է  բանկերին  գործել  շուկայումհնարավորինս արդյունավետ։
   Մյուս կողմից, բանկային համակարգի ոչբարձր  արդյունավետությունը,էտնտեսական  աճի  ցածր  տեմպով։
   Բանկերի  արդյունավետությունըկապվածէ  բնակչության  բարեկեցության  հետ։
   Բացի  այդ,արդյունավետ  բանկային  համակարգն  օգնում  է  ուժեղացնել  երկրիմակրոտնտեսականքաղաքականության  արդյունավետությունը։
 Բանկերի  ցածր  արդյունավետությունը,  վերջին  հաշվով,  կարող  էհանգեցնել ֆինանսական ծառայությունների ներմուծմանը։
  Այսպիսով,հաշվի  առնելով  առևտրային  բանկերի  կարևորությունը՝  բանկերիէ  անհրաժեշտարդյունավետությանգործընթաց։
 իրենիցներկայացնում  է  բավականին  բարդ  վերլուծական  խնդիր։
   Սույնաշխատանքում  օգտագործվել  է  DEA  (Data  envelopment  analysis)մեթոդը26։
   Այնչափելու տեխնիկա  է՝  հիմնված  ընտրված  ռեսուրսների  և  արդյունքներիհամախմբի վրա, որոնք տրված են, այսպես կոչված, որոշում կայացնողմիավորների  (DMU-ների)  համար,  որոնք  էլ  DEA-ի  շրջանակներում համեմատվում են միմյանց հետ։
 25 https։
 //www.cba.am/AM/pperiodicals/fin_stab_16_1.pdf  համեմատական  արդյունավետությունըԲանկերի  արդյունավետությանգնահատումըդառնումգնահատումնՕգտագործվելDEA -ի հիմնական մոդելներից է CCR մոդելը։
   Մոդելը որպեսգծային ծրագրման խնդիր ներկայացվում է հետևյալ տեսքով. xij - i տեսակի ռեսուրսի քանակն է, որն օգտագործում է յ-րդ DMU-ն yrj -rտեսակի արդյունքի քանակն է,որը թողարկում է յ-րդ DMU-ն ur - r-րդելքի կշիռը, vi- i-րդ մուտքի կշիռը։
 Սա արդյունքների կողմնորոշման խնդիր է։
  ho մեկնաբանում էորպես  արդյունավետության  գնահատական  (0≤ho*≤1).  ho*=1  դեպքըներկայացնում է լրիվ արդյունավետություն, իսկ եթե ho*<1, ապա առկաէ անարդյունավետություն։
  ur*, vi* կշիռների օպտիմալ արժեքները ցույցեն տալիս յուրաքանչյուր գործոնի կշիռն արդյունավետության տվյալմակարդակն ապահոովելու գործում։
 1. ՀՀ առևտրային բանկերի արդյունավետությունների գնահատումը DEA-ի CCR մոդելի միջոցով է  DEA-ի  CCR  մոդելը  ՀՀ-ում  գործողառևտրային բանկերի  հարաբերական արդյունավետությունը չափելուհամար։
  Նպատակն է հասկանալ, թե ինչպիսի արդյունավետությամբեն  բանկերը  գործում  միմյանց  նկատմամբ,  որ  գործոնները  մեծ  դերունեն արդյունավետության տվյալ մակարդակի ապահովման գործում։
 ՀՀ  առևտրային  բանկերի  հարաբերական  արդյունավետություններըհաշվարկելիս հիմնվել ենք մեխանիկական մոտեցման վրա27. բանկըդիտվումէաշխատանք  և  կապիտալ  ավանդները  վարկերի  և  արժեթղթերի վերափոխելուբանկիարդյունավետությունը  ծախսերի  և  եկամուտների  կառավարմանտեսանկյունից։
 Ուսումնասիրվել  է  ծախսերի  կառուցվածը։
   Մեծ  բաժին  ենկազմում  տոկոսային  ծախսերն,  ինչպես  նաև  աշխատակազմի  գծովծախսերը, որը բանկի ծավալային  մեծությունը նկարագրող ցուցանիշէ28։
  Անհրաժեշտ է դիտարկել նաև այն միջնորդավճարները (կոմիսիոնվճարներ), որոնք բանկը կատարում է միջոցների ներգրավման համար։
 Ինչ վերաբերում է եկամուտներին, ապա  գերակշռող մասն են կազմումտոկոսային  եկամուտները,  դրանք  հիմնականում  վարկերից  են  և27 Z. Yang -"Bank Branch Operating Efficiency։
  A DEA Approach", IMECS, pp. 11-17, 200928 Ընդհանրապես մեծ բաժին են կազմում ընդհանուր վարչական ծախսերըէ  որպես  կազմակերպություն,  որն  օգտագործումհամար,  այսինքն՝գնահատվումէ բոլոր i-երի և r-երի համար                                     բանկերի՝որպեսԲԱՆԿՆշենք,որէբանկիբնութագրումուղղակիորենընդգրկվել են մոդելում որպես արդյունքի ցուցանիշ։
   Անհրաժեշտ էրդիտարկել նաև կոմիսիոն եկամուտները որպես վճարահաշվարկայինգործառույթները նկարագրող ցուցանիշ։
 Ուսումնասիրվել  են  նաև  առևտրային  բանկերի  ֆինանսկանվիճակի  մասին  հաշվետվությունները։
   ՀՀ  առևտրային  բանկերիակտիվների կազմում մոտ 62%-ը տրամադրված վարկերն են, որոնցծավալնհիմնականգործունեությունը։
   Պարտավորությունների  կազմում,  միջին  հաշվով,81%-ը կազմում են ավանդները։
  Ավանդները ներառվում են մոդելումորպես  ռեսուրս,  որը  բանկն  օգտագործում  է  վարկեր  տրամադրելունպատակով։
 առևտրայինկազմակերպության  նպատակը  շահույթի  մասիմալացումն  է,  ուստիմեթոդում որպես արդյունք դիտարկվել է նաև շահույթի ցուցանիշը։
 Այսպիսով, առանձնացնում ենք հետևյալ մուտքերն29 ու ելքերը.   Output 1 (u1) = տոկոսային եկամուտ Input 1 (v1) = տոկոսային ծախսOutput2 ( u2) = ոչ տոկոսային եկամուտ Input 2 (v2) = ոչ տոկոսայինծախս Output 3 (u3) = տրամադրված վարկ Input 3 (v3) = ընդունվածավանդ Output 4 ( u4) = զուտ շահույթ։
 Աղյուսակ1. ՀՀ առևտրային բանկերի հարաբերականարդյունավետության գնահատականները30.2014թ.Անելիք բանկԱրարատբանկԱրդշինբանկՀայբիզնեսբանկՀայէկոնոմբանկ2015թ.միջինըԱկբա-կրեդիտ Ագրիկոլ բանկ29 Հիմնական միջոցները և ոչ նյութական ակտիվները միջին հաշվով կազմում են բանկիակտիվների  4-5  %-ը,  և,  բացի  այդ,  դրանք  անմիջականորեն  չեն  ազդում  բանկիհիմնական  գործունեության  արդյունավետության  վրա,  ուստի  նպատակահարմար  չիհամարվել մոդելում դիտարկել այս ցուցանիշը։
  Իսկ ինչ վերաբերում է արժեթղթերին,ֆինանսական ակտիվներին վերաբերող տվյալներին, ապա նշենք, որ ոչ բոլոր բանկերիհաշվեկշռում  են  դրանք  առկա,  քանի  որ  ոչ  բոլոր  բանկերն  են  զբաղվում  ակտիվներդրումային  գործունեությամբ,  իսկ  քանի  որ  մենք  գնահատում  են  բանկերիարդյունավետությունըտեսանկյունիցնպատակահարմար չէ մոդելում ներառել այս ցուցանիշը։
 30 Հաշվարկները կատարվել են (1) մոդելով, ինչպես POM փաթեթի, այնպես էլ Matlabծրագրի միջոցով, իսկ տվյալները վերցված են ՀՀ առևտրային բանկերի պաշտոնականկայքերում ներկայացված հաշվետվություններիցնկատմամբ,միմյանցապաայսԶարգացման Հայկական ԲանկԷյչ-Էս-ԲԻ-Սի Բանկ ՀայաստանՎՏԲ-Հայաստան ԲանկԿոնվերս ԲանկՊրոմեթեյ ԲանկՅունիբանկԱրցախբանկԱրմսվիսբանկԱմերիաբանկԱռէկսիմբանկԻնեկոբանկՄելլաթ ԲանկԲիբլոս Բանկ Արմենիա2015 թվականին Ակբա-կրեդիտ Ագրիկոլ, Հայբիզնեսբանկ, ԷյչԷս-ԲԻ-Սի, Արմսվիսբանկ, Առէկսիմբանկ, Մելլաթ և  Ինեկո բանկերըհամարվում  են  արդյունավետ,  իսկ  մնացած  բանկերը  ավանդներըվարկերի փոխակերպման գործընթացում բնութագրվում են որոշակիանարդյունավետությամբ։
  Օրինակ՝ 2015թ.-ին Արարատ, Հայէկոնոմ ևԿոնվերսհարաբերական  արդյունավետություններըգնահատվում են համապատասխանաբար 83.4, 79.7 և 70.8%՝ նկատիունենալով,  որ  Արարատ  բանկը  պետք  է  ավելացնի  իր  արդյունքը16.6%-ով,  Հայէկոնոմ  բանկը՝  20,3%-ով,  Կոնվերս  բանկը՝  29,2%-ովռեսուրսների  տրված  մակարդակի  դեպքում,  որպեսզի  իրենց գործունեությունները համարվեն արդյունավետ31։
 Միջին հաշվով կարող ենք ասել, որ բանկերի հարաբերականարդյունավետությունը  նվազել  է  (0,914-ից  դառնալով  0,810)  20142015 տարիների ընթացքում։
 բանկերիեկամտաբերությանԷյչ-Էյ-Բի-ՍիԳծապատկեր1. Ռեսուրսների և արդյունքների կշիռները   Կշիռները  ցույց  են  տալիս,  որ  տոկոսային  եկամուտներնամենամեծ  կշիռն  ունեն  արդյունավետության  տվյալ  մակարդակիապահովման  մեջ,  և  դրանց  աճը  կբերի  արդյունավետությանմակարդակի  ավելացում  ավելի  մեծ  չափով։
   Իսկ  ինչ  վերաբերում  էմուտքերին,  ինչքան  ռեսուրսի  կշռի  արժեքը  մեծ  է,  այնքան  տվյալռեսուրսի  հետագա  աճը  (արդյունքի  տրված  մակարդակի  դեպքում)ավելի  մեծ  չափով  կնվազեցնի  արդյունավետության  ձեռք  բերվածմակարդակը։
   Մեր  դեպքում  այդպիսի  մուտք  են  համարվում  ոչտոկոսային ծախսերը։
 2. ՀՀ առևտրային բանկերի եկամտաբերության ցուցանիշների ևհաշվարկված արդյունավետությունների միջև առկա կապը Առևտրային  բանկերի  արդյունավետությունը  ծախս/եկամուտկառավարմանհամատեքստում  դիտարկելիս  գնահատականներկարողենցուցանիշները,հանդիսանալմասնավորապես՝ ROE-ն և ROA-ն32։
   Դիտարկում ենք ընտրանք33, որըներառում  է  6  բանկ՝  Ամերիա,  Յունիբանկ,  Կոնվերս,  Ինեկոբանկ,Արցախ,համակարգիշրջանակներում ROE  և ROA ցուցանիշներին ըստ միջակայքերի տրվողբալերից, յուրաքանչյուր բանկին տալիս ենք որոշակի գնահատական,որն իրենից ներկայացնում է տվյալ բանկի համար հաշվարկված ROEև  ROA    ցուցանիշներին  ՔԱՄԵԼՍԻ  շրջանակներում  տրված  բալերիգումարը։
 Աղյուսակ2.  Բանկերի  դասակարգումն  ըստ  DEA  մեթոդի  և  ROE,  ROAցուցանիշների32 ROE- զուտ շահույթ/ընդհանուր կապիտալ, ROA- զուտ շահույթ/ընդհանուր ակտիվներ33 Ընտրանք կազմվել է՝ ելնելով նրանից, որ բանկերի ընդհանուր կապիտալների ևընդհանուր ակտիվների արժեքների ցրվածությունը հնարավորինս մեծ լինի։
 բանկ։
   Ելնելով  ՔԱՄԵԼՍԲանկի անվանումըԷյչ-Էս-ԲԻ-Սի ԲանկմեծություններԻնեկոբանկԱմերիաբանկՅունիբանկԿոնվերս ԲանկԱրցախբանկԻնչպես  երևում  է  աղյուսակից,  առևտրային  բանկերը  երկուեղանակով  էլ  դասակարգելիս  ստանում  ենք  նույն  պատկերը։
   Այսամենից  կարելի  է  հետևություն  անել.  DEA-ի  միջոցով  ստացվածգնահատականները  պատահականչեն,  դրանքհնարավորություն են տալիս ստանալ իրական պատկերն, ինչը թույլ էտալիս  մոդելը  կիրառել  գործնականում  որոշակի  վերլուծություններկատարել նպատակով։
 Այսպիսով՝ հետազոտության արդյունքներից կարող ենք եզրակացնել.1.  ՀՀ  առևտրային  բանկերի  արդյունավետությունները  20142015 տարիներին բարձր են եղել և համեմատաբար կայուն։
 Հետևաբար,  առևտրային  բանկերում  ներդրված ավանդները,ինչպես  նաև,  առևտրային  բանկերի  կողմից  թողարկվածֆինանսական  գործիքները  բնորոշվում  են  ռիսկերի  ցածրմակարդակով։
 2.  ՀՀ առևտրային բանկերը բավականին արդյունավետորեն ենկառավարում իրենց ծախսերը և եկամուտները, ուստի կարողենք ենթադրել, որ դեֆոլտի ռիսկը բավականին փոքր է։
 3.  Արդյունավետութան  դրական  փոխկապվածությունը  ավելիուժեղ  է    տոկոսային  եկամուտների  հետ,  իսկ  բացասականկապվածությունը  ավելիէռեսուրսներից ոչ տոկոսային ծախսերի հետ։
 ցայտուն  արտահայտվածԳնահատական (ROE,ROA)Բարսեղյան ԱննաԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր - արդյունավետություն, ՀՀ առևտրային բանկեր, DEA, դասակարգում։

Հոդվածում  փորձ  է  արվել  գնահատել  ՀՀ  բանկային  համակարգի  արդյունավետությունը։
   Կիրառելով  Data Envelopment Analysis (DEA) մեթոդը՝  հարաբերական  գնահատվել  առևտրային  բանկերի  են  ՀՀ  հիման  վրա  արդյունավետությունները  2014-2015թ.թ.-ներին։
   19  առևտրային  բանկի  պաշտոնական  տվյալների  հարաբերական  արդյունավետությունների գնահատականները թույլ են տալիս ենթադրել, որ  ՀՀ  առևտրային  բանկերը    բնորոշվում  են  բավականին  բարձր  և  կայուն  արդյունավետությամբ։
