Համաշխարհային տիպաբանության լեզվաբանական ուսումնասիրություն և դասակարգում դրանց կառուցվածքային ընդհանրությունների և առանձնահատկությունների վերաբերյալ:   Տիպաբանական դասակարգումները կատարվում են ձայնի (հնչյունաբանական և հնչյունաբանական տիպաբանություն), բառի (հնչյունաբանական տիպաբանություն) և նախադասության (շարահյուսական տիպաբանություն) մակարդակներում: Լեզուները, հիմնվելով ժամանակակից լեզվաբանության վրա, հաճախ տարբերակում են գերշարադրական մակարդակը, տեքստի և քերականության տիպաբանությունը: Քանի որ տիպաբանական տիպաբանությունները կենտրոնացել են բառի վրա, ձևաբանական տիպաբանությունն ավելի զարգացած է և ունի ավելի ամբողջական դասակարգումներ:   Այնուամենայնիվ, ինչպես նրա «Լեզուն. «Խոսքի ուսումնասիրության ներածություն» ասում է Էդվարդ Սեփիրը: Անհնար է որոշել այն տեսակների սահմանափակ քանակը, որոնք արդարացված կլինեն երկրի երեսին գտնվող հազարավոր լեզուների բարբառների առանձնահատկություններով »:   Unfortunatelyավոք, մենք փորձ ունենք լրացնելու ժամանակակից գիտելիքները լեզուների տիպաբանական դասակարգման վերաբերյալ:   Այս հոդվածում մենք կփորձենք ներկայացնել լեզուների լեզվաբանական տիպաբանության պատմական զարգացման ընդհանուր ուղղությունը, ցույց տալ Ե. Սեպիրիի առաջարկած ուժը լեզուների տիպաբանական դասակարգման ոլորտում, ինչպես նաև դրա վերաբերյալ որոշ տեսություններ և մոտեցումներ: հայեցակարգային տիպաբանության իմաստի մասին: Հայեցակարգային տիպաբանության առաջին դասակարգումներում առանձնանում էին թեքության և կցորդի գաղափարները: Ֆրիդրիխ Շլեգելը, անդրադառնալով այս խնդրին առաջին անգամ, լեզուները բաժանեց երկու խմբի ՝ թեք և ոչ թեք:   Լինելով դասական կրթությամբ գերմանացի մտավորական ՝ Շլեգելը հակված լեզուները համարում էր «օրգանական», իսկ ոչ հակված լեզուները ՝ անկատար և «անօրգանական»:   Օգյուստ Շլեգելը առանձնացրեց «անհատական» լեզուները, իսկ իտալացիների համար ներդրեց համեմատական ​​և վերլուծական կառուցվածքների տարբերությունը: Նշանակությունները համեմատաբար արտահայտվում են տարբեր փոփոխությունների միջոցով, իսկ վերլուծության դեպքում ՝ օժանդակ բառերի միջոցով, բառերի կարգը և տոնուսը: Քերականորեն կատարյալ, կառուցվածքի դեպքում ՝ enենբարիի տեսքով: von Humboldt- ը, ավելին, նա առանձնացրեց բազմալեզու լեզուները, որոնք նա համարում էր մի տեսակ կցորդ: Հետագա հետազոտողները ավելի շատ պատկերներ ստանալու համար ավելացրեցին տեսակների քանակը:   Նրանց թվում `զգալի 1 մմ: - գիտենք, որ մենք նախապես գիտենք, որ անհնար է ստեղծել սահմանափակ թվով տեսակներ, որոնք Ե. Սապիր, լեզու:  Խոսքի ուսումնասիրության ներածություն, NY, 1921, էջ: Գոյություն ունեն 59 դասակարգում ՝ Steinthal, Schleicher, Mistel, Fortunov: Steintal- ը ոչ միայն բառը, այլեւ նախադասությունը հիմնեց լեզուների տիպաբանության վրա:   Նա ձայնային «անձ» լեզուների բաժանման հեղինակ է:  Նա միավորեց այն լեզուները, որոնք բառերի ներքին փոփոխություններ չունեին:   Նման լեզուների շարքում դիտարկվել են, օրինակ, ինդոնեզերեն լեզուները, չինարեն - չինարեն:   Շտայնհտալը դասակարգեց լեզուներ, որոնք ունեն բառի ներքին փոփոխություն:   Ըստ նրա ՝ անհատականության փոփոխությունը տեղի է ունենում կրկնվող ածանցների, ինչպես նաեւ մարմնավորման միջոցով:  Լեզուները փոխելիս քերականական իմաստը փոխվում է ՝ ավելացնելով տարրեր, ինչպես, օրինակ, եգիպտերենում: Միստելը զարգացրեց Ստանտալի տարբերակումը ձայնավորի և անձի և լեզուների միջև, ինչպես որ նա առանձնացրեց ոչ վերբալ, կեղծ-բանավոր և ճշմարիտ լեզուները:   Լեզուները համարվում էին լեզուներ, որոնցում հայտնի իմաստ ունեցող բառեր չկան: այդպիսիք են եգիպտական, բանտուի լեզուները և այլն [4]:   Կեղծ-բանավոր լեզուներում բառերը չեն համապատասխանում բառի նկարագրությանը:   Նման լեզուներն են ուգրաֆինյան, թյուրքական, մոնղոլական լեզուները:   Իրական բառագիտական ​​լեզուները, ներառյալ հնդեվրոպական և սեմական լեզուները, առանձնանում են բառերի առկայությամբ: Բազմակազմական լեզուները Միստելը առանձնացնում էր որպես լեզուներ և այն պատճառով, որ դրանցում նախադասությունն ու բառը մի ամբողջություն են: ամբողջությամբ ամբողջությամբ գնահատված: Սեպիրն իր «Լեզուն. Խոսքի ուսումնասիրության ներածություն» գրքում անդրադառնում է լեզվի գրեթե բոլոր ասպեկտներին ՝ սկսած դրա սահմանումից, հնչյունաբանությունից մինչև դրա կառուցվածքն ու տիպաբանությունը: պետք է արտահայտի Sepir- ը քննադատում է այն գաղափարը, որ կան «ձայն» և «անձ» լեզուները:  Նա նշում է, որ աշխարհի բոլոր լեզուները կարող են շարահյուսական հարաբերություններ ունենալ, նույնիսկ եթե դրանց մեջ չկա մեկ ածանց: Իրական անձի լեզուներ գոյություն չունեն, և անկախ նրանից, թե հնարավոր է բառացի իմաստով խոսել «անհատականության» մասին, դա մնում է մակերեսային հասկացողություն:   Դրանով նա մերժում է գաղափարի ենթատեքստը, որ կա «ներքին ես» այնքանով, որքանով դա ենթադրում է դուալիստական ​​բաժանում ՝ ընդունելով «ներքին անհատականության» հնարավորությունը:   Նա նշում է, որ պաշտոնական գործընթացների վրա հիմնված բաժանումն ավելի բնական կլիներ: Sepir- ը չի հրաժարվում «վերլուծական», «համեմատական», «բազմաչափ» հասկացություններից, բայց առաջարկում է դրանք օգտագործել ոչ թե բացարձակ կերպով, այլ հաշվի առնելով լեզուն որպես ամբողջություն `այն դիտարկելով համակողմանիորեն: Այսպիսով, այն լեզուները, որոնցում բառերը կապված են ոչ թե բառափոխության, այլ վերլուծված բառերի հաջորդականության պատճառով, կոչվում են վերլուծական:  Նման լեզուներում kamçen հասկացությունները զուգորդվում են ընդհանուր առմամբ մեկ բառի մեջ, ինչպես չինարենում, կամ դրանք շատ քիչ են օգտագործում, ինչպես ֆրանսերենում: Ընդհակառակը, բարդ լեզուներում բառի փոփոխությունները փոխում են քերականական իմաստը և բառերը կապում միմյանց հետ:  Ինչպիսիք են, օրինակ, լատիներենը և արաբերենը:   Բազմալեզու լեզուները, ինչպես ձևակերպված է E. Sepir- ը, նույնիսկ ավելի համեմատաբար [նույն տեղում]:   Դրանք նույնքան կապված են բարդ լեզուների հետ, որքան բարդ լեզուները ՝ վերլուծական անգլերենի:   Ելնելով այս բոլոր նկատառումներից ՝ E. Sepir- ը ստեղծում է ձևաբանական տիպաբանության նոր համակարգ, որն ի վիճակի է միավորել նախորդ տիպաբանությունների տարբեր սկզբունքները ՝ ցույց տալու այն նրբությունները, որոնք համոզիչ կերպով չեն համաձայնեցվել այս բացարձակ բաժանումների հետ: E. Sepir- ի առաջարկած լեզվաբանական դասակարգման մեթոդը կոչվում է հայեցակարգային դասակարգում:   Այս դասակարգումը հիմնված է երեք չափանիշների վրա. Ա) արտահայտված հասկացությունների տեսակները, բ) հարաբերությունների արտահայտման տեխնիկան, գ) քերականության սինթեզի աստիճանը:  [4] Այսպիսով, հասկացությունների արտահայտման տեսանկյունից, Sepir- ն առանձնացնում է լեզուների չորս տեսակ. , Հիմնական հասկացություններն արտահայտվում են առանձին բառերով:   Ընդհակառակը, բարդ մաքուր-հարաբերական լեզուներում քերականական փոփոխությունները կատարվում են մասնիկ բառի ներքին փոփոխությունների միջոցով:   Պարզ խառն-հարաբերական լեզուներում շարահյուսական հարաբերություններն արտահայտվում են հասկացությունների անհրաժեշտ կապի տեսանկյունից, որոնք լիովին զուրկ են իմաստից, բայց որոնք չեն կարող փոխել դրանց արմատական ​​տարրերի իմաստը մասնիկների կամ ներքին փոփոխությունների միջոցով:   Առավել հայտնի թեք լեզուները բարդ խառն-հարաբերական լեզուներն են, ինչպիսիք են մեծ թվով հարակից լեզուները, որոշ բարդ, որոշ բազմաբնույթ լեզուներ: Հարաբերությունների արտահայտման տեխնիկայի առումով բոլոր լեզվական միջոցները խմբավորված են չորս հիմնական կատեգորիաների `անջատում, կցում, միաձուլում (կռում) / կռում և սիմվոլիզացիա:  Հասկացությունների արտահայտման տեսակետից առանձնացված չորս տեսակներից յուրաքանչյուրը բաժանված է երեք հիմնական խմբերի ՝ թեք, հարակից և խորհրդանշական:  Պարզ զուտ հարաբերական լեզուների դեպքում տարանջատված խումբը տարբերակվում է: Վերջապես, քերականության մեջ սինթեզի աստիճանի առումով, վերլուծական, բարդ լեզուները բազմաչափ տեսակներ են: Պետք է նշել, որ այս համակարգում ոչ միայն հաշվի են առնվում այս հիմնական խմբերը, այլ նաև դրանց տարբերակները: Երկլեզուն, օրինակ, կարող է լինել ինչպես թեք, այնպես էլ խորհրդանշական ՝ լինելով ավելի թեք: CA) եւ սինթեզ (միջին) dasakantibeterenhamadrakan (chapavorbazmahamadrakan) siutekakanhamadrakansalinankhorhrdanshayinktsakanverlutsakanhamadrakanverlutsakan (chapavorhamadrakan) silluk (VerinNeghos) bantufranserentekakanktsakan (խորհրդանշական երանգ) bazmahamadrakannutkatekakanktsakanbazmahamadrakan (չափավոր) chinuktekakanbazmahamadrakanalgonkintekakanverlutsakananglerenParzkharerelyatsionBardkharerelyatsiontekakan (խորհրդանշական երանգ) թեքվող (khistkhorhrdanshayin) Khorhrdanshayintekakanhamadrakanlatineren, Հունական, sanskrithamadrakantakelmahamadrakanaraberen, yebrayerenTSANOTUTYUN. Անջատման գիծը նշանակում է, որ գործընթացը թույլ զարգացած է: Պետք է նշել, որ a, b, c, d համապատասխանաբար ցույց են տալիս տարանջատման, կցման, միաձուլման / թեքման և խորհրդանշման գործընթացները:   Երբ մեկից ավելի սարքեր կան, դրանք տեսակավորվում են ըստ արդյունավետության մակարդակի: II, III, IV սյունները վերաբերում են հետևյալ հայեցակարգային խմբերին. II - ածանցյալ, օրինակ, նվազագույն ձևեր III - խառը / կոնկրետ ռացիոնալ, օրինակ, թվային համաձայնություն IV - զուտ հարաբերական, օրինակ ՝ իմաստային տիպաբանության ենթակա նշանակումը, որը ներկայացնում է Սեպիրը որպես լեզուների շարք: Անհրաժեշտ է մատնանշել քերականական առանձնահատկությունների հատման կետերը, որոնք անցյալում չեն նկատվել լեզվաբանների լավագույն դեպքում, պատշաճ ուշադրություն չեն ստացել կամ չեն ստացել:   Այնուամենայնիվ, այս դասակարգումը զերծ է սահմանափակումներից:   Ինքը ՝ Սեպիրը, ընդունում է դա ՝ նշելով, որ որոշ լեզուների դեպքում դժվար է գծեր գծել տիպի միջև, ինչպես ճիշտ է նշում, որ լեզուները բարդ պատմական կառույցներ են, այնպես որ, ցավոք, դրանք դասակարգելու ցանկացած փորձ դատապարտված սխալի, թեկուզ ամեն քայլափոխի: E. Sepir- ի հայեցակարգային տիպաբանությունն իր ժամանակի ամենաառաջատար և ամբողջական դասակարգումն է:   Հետո եկած գիտնականները մեծապես ազդեցին նրա վրա:   Այս համատեքստում հատկապես կարելի է նշել. Գրինբերգը, որի տեսությունը հիմնված է Սեպիրի հայեցակարգային տիպաբանության վրա:   Գրինբերգի տիպաբանությունը կոչվում է քանակական տիպաբանություն, որի արտահայտությունը հայտնաբերվել է գիտնականի «Քանակական մոտեցումների քանակական լեզվաբանական դասակարգման» մեջ: Ի տարբերություն Ե. Սեպիրի. Sets. Գրինբերգն իր դասակարգման հիմքում դնում է հինգ չափանիշ. նա տալիս է մեկ կամ մի քանի ցուցանիշներից բաղկացած մի շարք, որը որոշում է լեզուների տեղը այդ չափանիշներից յուրաքանչյուրի նկատմամբ:   Այս մեթոդը, իհարկե, ավելի ճշգրիտ է, քանի որ քանակական հաշվարկների հետ գործ ունենալիս դա կարող է ավելի ճշգրիտ ցույց տալ լեզուների տեղը:  [7] Ինչպես և Նոամ Չոմսկին, Գրինբերգը փորձեց գտնել այն համընդհանուր կառույցները, որոնց վրա հիմնված է մարդկային լեզուն, բայց ի տարբերություն Չոմսկու, որն առաջնորդվում էր ֆորմալիստական ​​մեթոդով, Գրինբերգը մեթոդականորեն ֆունկցիոնալ էր: Գրինբերգը ձևակերպեց ենթատեքստերի համընդհանուր գաղափարը, որը դեռևս կարևոր է լեզվական ընդհանրությունների որոշման հարցում: Հենվելով Սեպիրի մոտեցումների վրա ՝ Գրինբերգը նաև ուսումնասիրում և ներկայացնում է հնչյունական ընդհանրությունները միաժամանակ տեսանկյունից ՝ որպես տիեզերքների ժամանակակից հասկացությունների տեսական հիմք: Հարկ է նշել, որ առաջարկվում են այլ մոդելներ, որոնք հիմնականում հիմնված են այն քննադատության վրա, որ վերոհիշյալ դասակարգումները ցույց չեն տալիս լեզվով գոյություն ունեցող քերականական կատեգորիաների բոլոր բարդ խաչմերուկները:     Այսպիսով, ennենիֆեր Գարլանդը բերում է Էսինհալա լեզվի օրինակը, ցույց տալով, որ արդյոք դրա ածանցյալները, կլիտիկաները և վերջածանցները, ըստ ավանդական ընկալման, պետք է ընդունվեն որպես կցորդի դեպք, դրանք չափազանց մոտ են արմատին, բայց դասակարգումը այդ լեզուն որպես շեղագիր շատ սխալ է:  [3] Էվոլյուցիոն լեզուների տեսության փաստաբանները կարծում են, որ լեզուները սովորաբար վերլուծական են ՝ կրկին շեղված:  R. Մ. Վ.Դիքսոնը այս գործընթացը նմանեցնում է ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ ՝ նշելով, որ, օրինակ, հին չինարենը կլինի մոտավորապես ժամը 3-ը: 00-ին դրանք թեքից դեպի վերլուծական են, այսինքն ՝ հիմնականում վերլուծական կլիներ որոշ թեք տարրերով: Ըստ Դիքսոնի ՝ եգիպտերենը ՝ հազարամյակների գրավոր պատմություն ունեցող մի լեզու, անցել է ողջ ժամանակահատվածում:  Նմանատիպ տեսություններ առաջարկվեցին ավելի ուշ:   Այսպիսով, Էլի վան Գելդերենը լեզվի փոփոխության օրինաչափությունները ներկայացնում է որպես ցիկլ:   Դրա օրինակն է քերականացումը: Սա այն երևույթն է, երբ բառային միավորները վերածվում են ամերիկյան թվանշանների, և հետագայում դրանց փոխարինելու են գալիս լեզվական նոր միավորներ:  Carlton Hodge- ն առաջարկում է եգիպտական ​​լեզվի զարգացման հետևյալ ցիկլը. Աֆրասյան Նախալեզվական-Վերլուծական Հին Եգիպտական-Համեմատական ​​Ուշ Եգիպտական-Վերլուծական tպտի-Համեմատական ​​[8] Այնուամենայնիվ, Հոգևորագիտությունն ուներ հեղափոխական նշանակություն ՝ համակարգին մոտեցող հետագա դասակարգումներով և ստացված տեսական ընկալումներով: Կարելի է ասել, որ հետագա տեսությունները լրացվե՞լ և պարզաբանվել են, արդյոք նրանք վկայակոչել են կամ սխալ են մեկնաբանել որոշ լեզուների սխալ դասակարգման օրինաչափություններ, Սեպիրի առաջարկած դասակարգումը մնում է սկզբունքորեն ճիշտ, և նրա «Լեզուն» քերականական տիպաբանության կապիտալ գործ է:   Sepir- ը դասակարգումը հիմնում է քերականական հարաբերությունների վրա, դրանք զննելով երեք տարբեր տեսանկյուններից, առանձնացնում է խմբեր, որոնց միջոցով ստեղծվում է մի կառույց, որի մեջ լեզուները դասակարգված չեն ուղղակիորեն այս կամ այն ​​հատկության հիման վրա, բայց այդ խմբերն ու տեսակները համատեղելով `գործընթացը լեզվաբանական տիպաբանության ՝ ընդլայնելով դրա հնարավորությունները: Ավելին, Sepir- ը ունակ է ոչ միայն լեզվաբանորեն հիմնավորել իր դասակարգումը, այլև փիլիսոփայորեն քննադատել իր նախորդների մոտեցումները, անդրադառնալ քերականության հոգեբանական ասպեկտներին ՝ ճանապարհ հարթելով մի ամբողջ ոլորտի համար: Լեզուներ. Որոշ Սեպիր ճշգրիտ դասակարգում է սեռական օրգանների խեղման բազմաթիվ նրբությունները մի շարք համատեքստերում:   Այս ամենը թույլ է տալիս ուղղակիորեն մանրամասնորեն փոխել Sepir- ի իմաստային տիպաբանությունը, որը իրավամբ համարվում է ոլորտի ամենահիմնավոր և կարևոր բառերից մեկը: Researchամանակակից հետազոտություններում լեզուների տիպաբանական դասակարգման պատմության հայացքը ոչ միայն հնարավորություն է տալիս համակարգված կերպով ներկայացնել լեզուների դասակարգման հետ կապված խնդիրները, այլ նաև ցույց է տալիս դրանում առկա հայեցակարգային տիպաբանության ներուժը:   Sepir- ի առաջարկած համակարգը հիմք է ծառայում այս ոլորտում դիտարկումների համար:   Ջ. Այսօր Գրինբերգի դասակարգումը հեռու-հեռավոր ժամանակի ամենաթեժ տիպաբանական գնահատումն է: Հայեցակարգային տիպաբանությունը և դրա ազդեցությունը նա տեսնում է ժամանակակից լեզուների տիպաբանական դասակարգման մեջ:   R. Մ. Վ. Դիքսոնի, Gar. Գարլանդի և այլ համակարգերը, ըստ էության, կառուցված են սեպիրիական համապարփակ մոտեցման վրա:   Հայոց լեզվի ուսումնասիրության մեջ դրանց կիրառումը կարող է մեզ բոլորովին նոր, մանրակրկիտ գիտելիքներ տալ լեզվի պատմության և կառուցվածքի մասին:   Դասակարգման դժվարությունները կամ անհնարինությունը հայեցակարգային տիպաբանության տեսանկյունից, բայց կարելի է ասել, որ այսօր չկա այդ մոտեցման հիմնավորված, համակարգված քննադատություն: ։

Սույն  հոդվածում  անդրադարձ  է  կատարվում  լեզուների  տիպաբանական  դասակարգմանը,  մասնավորապես՝  ձևաբանական  տիպաբանության  պատմական  զարգացմանը,  որի  համատեքստում  փորձ  է  արվում  արժևորել  Է.  Սեպիրի  առաջարկած  հասկացական  տիպաբանությունը  ինչպես  էլ  լեզվաբանության  զարգացման  վրա  ունեցած  մեծագույն  ազդեցության  տեսանկյունից,  ցույց  է  տրվում  հասկացական  տիպաբանության  արդիականությունը։
   Ներկայացվում  և  քննվում  են  Է.  Սեպիրի  տեսության  վրա  հիմնվող  որոշ  ժամանակակից  տեսություններ  լեզուների  տիպաբանական  և  պատմական  ձևաբանության ոլորտում։
