ՍԵՎԱՆԱ ԼՃԱՎԱԶԱՆԻ ՕԴԻ ԷՔՍՏՐԵՄԱԼ ԲԱՐՁՐ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐԻԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՕՐԻՆԱՉԱՓՈւԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒՄԸ ԵՎ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄՏնտեսության  զարգացման,  տարածքային  կազմակերպման  և  արդյունավետպլանավորման, ինչպես նաև մարդու բնականոն կենսագործունեության ապահովմանգործում  մեծապես  կարևորվում  է  օդի  գետնամերձ  շերտի  էքստրեմալ  ջերմաստիճանների  ձևավորման  առանձնահատկությունների  ուսումնասիրությունը,  դրանցտարածաժամանակային  բաշխման  օրինաչափությունների  վերլուծությունն  ու  գնահատումը։
  Այդ նկատառումով, սույն աշխատանքում խնդիր է դրվել բացահայտելու ուվերլուծելու ուսումնասիրվող տարածքի օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ բարձր արժեքների  (բացարձակ  առավելագույն  ջերմաստիճանների)  փոփոխության  դինամիկան  և  գնահատել  դրանց  ազդեցությունը  շրջակա  բնալանդշաֆտային  միջավայրիվրա։
 Աշխատանքում բացահայտվել և վերլուծվել են Սևանա լճի ավազանի օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ բարձր ցուցանիշների (բացարձակ առավելագույն) ձևավորման առանձնահատկությունները, փոփոխության դինամիկան, վերլուծվել է կլիմայափոխության  ազդեցությունը  տարածաշրջանի  բնալանդշաֆտային  միջավայրի  վրա,պարզաբանվել  են  առկա  հիմնախնդիրները։
   Քննարկվել  է  նաև  գլոբալ  կլիմայափոխության նկատմամբ ուսումնասիրվող բնատարածքի խոցելիությունը, մշակվել ենկլիմայի փոփոխության բացասական հետևանքները մեղմելու ուղիներ։
 Մեթոդաբանություն․  Առաջադրված  խնդիրների  լուծման  նպատակով  աշխատանքում որպես տեսական և տեղեկատվական հիմք ծառայել են՝ համապատասխանուսումնասիրությունները, տպագիր աշխատանքները, ՀՀ կառավարության որոշումները, հաշվետվությունները, զարգացման ծրագրերը, նախագծերը, աշխատանքայինպլանները, զեկույցները։
  Որպես ելակետային նյութ աշխատանքում օգտագործվել ենուսումնասիրվող տարածքի ԱԻՆ hիդրոմետ ծառայության օդերևութաբանական կայանների մթնոլորտային տեղումների բազմամյա դիտարկումների փաստացի տվյալները  (1966-2016  թթ.),  ինչպես  նաև  կլիմայական  տեղեկագրերը։
   Որպես  մեթոդաբանական  հիմք  աշխատանքում  կիրառվել  են՝  մաթեմատիկա-վիճակագրական,արտարկման, վերլուծության, կոռելյացիոն մեթոդները։
 Ուսումնասիրվող  տարածքը  գտնվում  է  Գեղարքունիքի  մարզում։
   Արևելքիցեզրավորվում  է  Արեգունի,  Սևանի,  Արևելյան  Սևանի,  հարավից՝  Վարդենիսի,արևմուտքից՝  Գեղամա  և  Փամբակի  լեռնաշղթաներով։
   Երկարությունը  120  կմ  է,լայնությունը՝ 30-80 կմ, տարածությունը՝ 4891 կմ2։
 Լճավազանը  տարածվում  է  1900-3500  մ  բարձրությունների  սահմաններում։
 Առավելագույն մակերես են զբաղեցնում 2000-2800 մ բարձրությունները, ավազանիմիջին  բարձրությունը 2390 մ է [2]։
 Արդյունքներ և քննարկում․ Աշխատանքում օդի ջերմաստիճանի փոփոխության հարցերը քննարկվել և ուսումնասիրվել են ըստ օդերևութաբանական առանձինկայանների (Նկար 1) փաստացի դիտարկումների արդյունքների։
 Նկար 1․ Սևանի լճավազանի օդերևութաբանական կայանները [2]  5. Շորժա, 12. Մեծ Մասրիկ, 21. Մարտունի, 35. Գավառ, 36. Նորատուս, 38. Եռաթմբեր, 40. ՍևանՕդի և հողի ջերմաստիճանների և դրանց փոխադարձ կապերի ուսումնասիրությունը  կարևոր  է  ոչ  միայն  տնտեսության  տարբեր  ճյուղերի,  այլև  ջրաբանականտարբեր  խնդիրներ  պարզաբանելու  համար,  որոնք  ունեն  կիրառական  զգալինշանակություն։
 Օդերևութ․կայաններՍեմյոնովկաՇորժաՄասրիկՎարդենիսՄարտունիՎարդենյացԳավառՆորատուսԵռաթմբերՍևանՍևան լճայինԱմիսներ ՏարիԱղյուսակ 1. Օդի ջերմաստիճանի ամսական և տարեկան միջին արժեքները (ºC)Վերլուծելով աղյուսակ 1-ի տվյալները, այսինքն օդի ջերմաստիճանի ամսականև տարեկան միջին արժեքները, հասկանում ենք, որ ամենաբարձր արժեքը գրանցվելէ Շորժայում (+6․4 ºC), իսկ ամենացածրը՝ Եռաթմբերում (-2․3 ºC)։
 Որպես  կանոն,  օդի  ջերմաստիճանի  ձևավորման  վրա  ազդում  են  ֆիզիկաաշխարհագրական  մի  շարք  գործոններ,  որոնցից  կարևոր  են  աշխարհագրականդիրքը, մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառությունը, ռելիեֆը, լեռնաշղթաների ուղղությունը, կողմնադրությունն ու թեքությունը։
  Նշված գործոնների համալիր ազդեցությամբուսումնասիրվող  տարածքն  աչքի  է  ընկնում  ջերմաստիճանային  մեծ  բազմազանությամբ  (Աղյուսակ  1  և  2)։
   Ընդհանուր  առմամբ,  օդի  բացարձակ  առավելագույնջերմաստիճանը նվազում է տեղի բացարձակ բարձրության մեծացմանը զուգընթաց։
 Օդերևութ․կայաններՍեմյոնովկաՇորժաՄասրիկՎարդենիսՄարտունիՎարդենյացԳավառՆորատուսԵռաթմբերՍևանԱմիսներ Տարի Սևան լճայինԱղյուսակ 2. Օդի դիտված բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը (ºC) [2]Դիտված բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանի (Աղյուսակ 2), տվյալներնուսումնասիրելով հասկանում ենք, որ +34 ºC գրանցվել է Մարտունիում, Մասրիկում,Գավառում  և  Շորժայում,  այսինքն  սրանք  ամենաբարձր  արժեքներն  են  2011  թ.համար, իսկ նույն տարվա համար ցածր արժեքը եղել է Եռաթմբերում գրանցված +23ºC-ը։
 Ուսումնասիրվող տարածքի հյուսիսային մասով ձգվում են Արեգունու, հյուսիսարևելյան մասով՝ Սևանի լեռնաշղթաները, իսկ արևելյան մասով՝ Արևելյան Սևանիլեռնաշղթան,  որն  օղակ  է  Սևանի  ու  Վարդենիսի  լեռնաշղթաների  միջև։
   Եթե  Արեգունու  և  Սևանի  լեռնաշղթաների՝  Սևանա  լիճ  նայող  լանջերը  զառիթափ  են  ուկտրտված, ապա Գեղամա և Վարդենիսի լեռնաշղթաների՝ Սևանա լիճ նայող լանջերըհամեմատաբար  մեղմաթեք  են։
   Այստեղ  լեռների  հրաբխային  բազմաթիվ  կոներիցդուրս  ժայթքած  լավան  հրաբխային  լեռնալանջերից  բացի  առաջացրել  է  նաևսարավանդներ  ու  քարակարկառներ։
   Հենց  այս  հատվածներում  էլ`  Գեղամա  ևՎարդենիսի  լեռնաշղթաների  ու  Սևանա  լճի  միջև  գտնվող  վայրերում  զգալի  հարթտարածքներ կան, որոնք հարմար են հողագործության համար։
  Դրանք հատկապեսՄասրիկի,  Արգիճի  գետերի  ու  Գավառագետի  հովիտներն  են։
   Դրանցից  համեմատաբար ընդարձակը Մասրիկի դաշտն է։
  Այդ հարթ տարածքները ծովի մակերևույթիցունեն  1900-2200  մ  բարձրություն։
   Ուսումնասիրվող  տարածքն  ունի  բարեխառնցամաքային  կլիմա՝  լավ  արտահայտված  լեռնային  գոտիականությամբ։
   Սևանա  լճիափամերձ գոտու (մինչև 2100 մ բարձրությունները՝ 2-12 կմ) կլիման համեմատաբարմեղմ է։
  2100-3000 մ բարձրություններում հանդիպում ենք կարճատև ամառներով ևցուրտ ձմեռներով կլիմայի։
  Օդի ջերմաստիճանի առավելագույն ցուցանիշները դիտվում  են  հուլիս-օգոստոսին,  իսկ  նվազագույնը`  հունվար-փետրվար  ամիսներին։
 Առափնյա ցածրադիր շրջաններում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է4․0...6․0 ºC, որը սակայն, պայմանավորված միկրոկլիմայական պայմաններով՝ աչքիէ ընկնում խայտաբղետությամբ։
  Այսպես, համարյա նույն բացարձակ բարձրություն ունեցող Մասրիկ (1940 մ) և Մարտունի (1945 մ) օդերևութաբանական կայաններումտարեկան միջին ջերմաստիճանը համապատասխանաբար կազմում է 4.5 և 6.1 ºC։
 Միջին տարեկան ջերմաստիճանն ավելի բարձր է Արեգունի և Սևանի լեռնաշղթայի՝լիճն  ուղղված  լանջերի  ստորոտին։
   Այսպես,  Շորժայում,  որի  բարձրությունը  ծովիմակարդակից 1922 մ է, տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 6.4 ºC։
  Սակայն,ինչ վերաբերում է օդի բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճաններին, ապա պետքէ  նշենք,  որ  ափամերձ  գոտում  գտնվող  օդերևութաբանական  բոլոր  կայաններումգրանցվում է համարյա  նույն արժեքը՝ 32-34 ºC։
 Տարածաշրջանի  մերձալպյան  և  ալպյան  մարգագետիններն  աչքի  են  ընկնումերկարատև  և  կայուն  ձնածածկույթ  ունեցող  լեռնային  ցուրտ  կլիմայով։
   Հունվարինմիջին  ջերմաստիճանը  -10․0...  -14․0  ºC  է,  նվազագույնը  հասնում  է  –  35․0  ºC-ի(Եռաթմբեր՝  3101  մ)։
   Ամառը  զով  է  և  կարճատև,  հուլիսին  միջին  ջերմաստիճանը10․0...14․0 ºC է, առավելագույնը` 23․0 ºC։
 ը ն ա ճ ի տ ս ա մ ր ե ջ լ ն յ ւ ո գ ա ե վ ա ռ ա կ ա ձ ր ա ց ա բ ի դ Օ Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը, ºCՆկար 2. Օդի բացարձակ առավելագույն և տարեկան միջին ջերմաստիճաններիկոռելյացիոն կապը, ºCՍտացվել  է  սերտ  կոռելյացիոն  կապ  օդի  ջերմաստիճանի  տարեկան  միջին  ևբացարձակ առավելագույն արժեքների միջև (Նկար 2)։
  Այդ կապը կարելի է օգտագործել չուսումնասիրված կամ քիչ ուսումնասիրված տարածքների ջերմային պայմաններիգնահատման համար։
 Ուսումնասիրությունները  ցույց  են  տալիս,  որ  Սևան  օդերևութաբանականկայանում 1966-2016 թթ. ընթացքում առավելագույն ջերմաստիճանների մեջ ամենիցբարձր արժեքը գրանցվել է 2000  և 2003 թթ՝ կազմելով +32․9 °С, առավելագույնջերմաստիճանների մեջ ամենից ցածր արժեքը գրանցվել է 2009 թ. և կազմել +24․5°С,  իսկ  միջին  ջերմաստիճանը՝  +29․1  °С։
   Գավառ  օդերևութաբանական  կայանումառավելագույն ջերմաստիճանների մեջ ամենից բարձր արժեք գրանցվել է 2003 թ.՝կազմելով +34․2 °С, առավելագույն ջերմաստիճանների մեջ ամենից ցածր արժեքըգրանցվել է 2009 թ. և կազմել +24․6 °С, միջին ջերմաստիճանը կազմել է  +24․19 °С։
 Մարտունի  օդերևութաբանական  կայանում  առավելագույն  ջերմաստիճանների  մեջամենից  բարձր  արժեքը  գրանցվել  է  2015  թ.՝  կազմելով  +32․3  °С,  առավելագույնջերմաստիճանների մեջ ամենից ցածր արժեքը գրանցվել է 2009 թ.՝ կազմելով  +26․7°С,  միջին  ջերմաստիճանը՝  +30  °С։
   Վարդենյաց  օդերևութաբանական  կայանումառավելագույն ջերմաստիճանների մեջ ամենից բարձր արժեքը գրանցվել է 2006 թ.՝կազմելով  +29․9 °С, առավելագույն ջերմաստիճանների մեջ ամենից ցածր արժեքըգրանցվել է 2009 թ.՝ կազմելով  +23․9 °С, միջին ջերմաստիճանը՝ +27․4 °С։
 Գավառ Սևան ն ա ճ ի տ ս ա մ ր ե ջ ն յ ւ ո գ ա ե վ ա ռ ա կ ա ձ ր ա ց ա բ ի դ Օ լ ՏարիներՆկար 3. Օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ բարձր արժեքների դինամիկանՈւսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարածաշրջանում նկատվում է օդիջերմաստիճանի էքստրեմալ բարձր արժեքների աճման միտում (Նկար 3)։
 Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարածաշրջանում, մասնավորապես՝ տնտեսապես առավել յուրացված լանդշաֆտային գոտում, ժամանակակից բոլորլանդշաֆտները  զգալիորեն  կրել  են  մարդու  արտադրական  գործունեության  ազդեցությունը,  տարածքի  զգալի  մասը  փոփոխվել  է  արմատապես՝  վերածվել  բնակավայրերի և ագրոլանդշաֆտների։
 Գեղարքունիքի  տարածքի  օդերևութաբանական  կայանների  դիտարկմանշարքերի վիճակագրական վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ուժեղ շոգերով տարեկանօրերի թիվը զգալի մեծանում է [3]։
 Սույն աշխատանքում խնդիր է դրվել բացահայտել ու վերլուծել ուսումնասիրվողտարածքի  օդի  ջերմաստիճանի  էքստրեմալ  բարձր  արժեքների  (բացարձակ  առավելագույն  ջերմաստիճանների)  փոփոխության  դինամիկան  և  գնահատել  դրանցազդեցությունը  շրջակա  բնալանդշաֆտային  միջավայրի  վրա։
   Ստացված  հաշվարկային  տվյալների  արդյունքում  պարզ  է  դառնում,  որ  1966-2016  թթ․  ընթացքումՍևանա լճի ավազանի օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ բարձր ցուցանիշների ամենիցցածր արժեքները գրանցվել են 2009 թ.։
  Հունվարի միջին ջերմաստիճանը լճամերձգոտում -10 °С է, ջրբաժաններում՝ -12 °С, հուլիսինը համապատասխանաբար՝ +16 °Сև +8 °С։
 Ուսումնասիրվող  տարածքը  գյուղատնտեսական  կուլտուրաների  մշակությանկարևոր շրջաններից մեկն է, և չենք սխալվի, եթե ասենք, որ գյուղատնտեսությանվարման  մակարդակը  որոշելու  կարևոր  ցուցանիշներից  մեկը  դաշտային  աշխատանքների  ժամկետների  օպտիմալացումն  է  և  դրանց  համապատասխանեցումըեղանակային պայմաններին։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] ՀՀ կլիմայական տեղեկագիր, Օդի և հողի ջերմաստիճանը, ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարություն, Երևան, 2011, Լուսաբաց, I մաս, 150 էջ։
 [2]  Մարգարյան  Վ.,  Վարդանյան  Թ.,  Սևանա  լճի  ավազանի  գետային  հոսքիձևավորման  և  ներտարեկան  բաշխման  առանձնահատկությունները,  «Աշխարհագրության գիտակա-ռուցողական ներուժը և գործնական կիրառումը» (Լ. Հ. Վալեսյանիծննդյան  80  և  գիտամանկավարժական  գործունեության  55-ամյակին  նվիրվածգիտաժողովի նյութեր), Երևան, 2011, ԵՊՀ հրատարակչություն, էջ 211-23։
 [3]  Սուրենյան  Գ.  Հ.,  Խոյեցյան  Ա.  Վ.,  «Էքստրեմալ  բարձր  ջերմաստիճաններիառաջացման օդերևութաբանական պայմանները Գեղարքունիքում», Գիտական հոդվածների ժողովածու, Երևան, 2008, Էջ 145-50։
 Սարգսյան ԱնիՍԵՎԱՆԱ ԼՃԱՎԱԶԱՆԻ ՕԴԻ ԷՔՍՏՐԵՄԱԼ ԲԱՐՁՐ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐԻԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՕՐԻՆԱՉԱՓՈւԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒՄԸ ԵՎ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ օդի բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճան, ջերմաստիճանիփոփոխության դինամիկա, Սևանա լճի ավազան։

Աշխատանքում բացահայտվել և վերլուծվել են Սևանա լճի ավազանի օդի ջերմաստիճանի էքստրեմալ բարձր ցուցանիշների (բացարձակ առավելագույն) ձևավորման առանձնահատկությունները, փոփոխության դինամիկան, վերլուծվել է կլիմայափոխության  ազդեցությունը  տարածաշրջանի  բնալանդշաֆտային  միջավայրի  վրա,  պարզաբանվել են առկա հիմնախնդիրները։
  Քննարկվել է նաև գլոբալ կլիմայափոխության նկատմամբ ուսումնասիրվող բնատարածքի խոցելիությունը, մշակվել են կլիմայի փոփոխության բացասական հետևանքները մեղմելու ուղիներ։
