ԲՈՒԼGԱՐ AGՈՈՎՐԴԻ ԱATIONԳԱՅԻՆ-ԱBERԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ «ՄՇԱԿ» -ի ԷAGԵՐՈՒՄ (1870-ՏԱՐԵԿԱՆ) Հայ մամուլի հետաքրքրությունը վաղուց կենտրոնացած է արխելական հարցաքննությունների վրա:  Բուլղար ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարը, լինելով այդ հարցի մի մաս, չէր կարող ուշադրություն չգրավել, քանի որ հայերը պայքարում էին Օսմանյան կայսրության իշխանությունից ազատվելու համար: XIX դար Թիֆլիսում (Վրաստան) լույս տեսնող «Մշակ» թերթը տպագրության առաջին տարվանից հետևողականորեն բարձրացվում է հայկական պարբերականների կողմից 1:   Թերթի տպագրության առաջին տարիները համընկել են Արգեյան ճգնաժամի, Օսմանյան կայսրության և ճնշված ազգերի ազատագրական պայքարի, ռուս-թուրքական պատերազմի և Բեռլինի կոնգրեսի գումարման հետ:   Այս ժամանակահատվածում էր, որ հայկական հարցը փակուղի մտավ, և սլավոնական ազգերի արագ ազատագրումը նոր թափ ստացավ. շատ սլավոնական ժողովուրդներ վերջապես կարողացան վերականգնել իրենց անկախությունը:   Գրիգոր Արծրունու «Մշակ» -ը լայնորեն լուսաբանեց իրադարձությունները ՝ ամեն անգամ հայ ընթերցողի ուշադրությունը հրավիրելով բուլղար, սերբ և բալկանյան այլ ժողովուրդների պայքարի վրա ՝ նմանատիպ օրինակով հայկական հարցի դեմ պայքարի և լուծման հատուկ կոչով:  Այսպիսով, բուլղարացիների ազգային-ազատագրական պայքարի լուսաբանումը դարձավ «Մշակ» - քաղաքական հոդվածների բաղադրիչներից մեկը: Գր. Արծրունին քննադատեց «Ազգային սահմանադրությունը» և «Օսմանյան սահմանադրությունը» 2:   Նա հայերին կոչ արեց սլավոնական ազգերի հետ միասին կանգնել և զենքով ստեղծել նրանց իրական սահմանադրությունը:   Համատեղ պայքարը «Մշակ» -ում համարվում էր ամենակարևոր հարցը ռուս-թուրքական պատերազմից առաջ:   Մշակը համարում էր, որ «Փոքր Ասիական շարժումը նպաստեց սլավոնական շարժման հաջողության արագ որոշմանը» 3: Բալկանյան ժողովուրդների ազգային-ազատագրական պայքարը դառնում է «Մշակ» -ի արտասահմանյան տեսությունների հիմնական նյութը:  Կ.Բոլդ հաղորդագրությունները Կոստանդնուպոլսից շարունակում են մերկացնել Օսմանյան կայսրության կարգավորումը: «Մշակ» -ի առաջին համարները լույս են տեսել 1872 թվականին: Հունվարի 1-ից Գր. Արծրունու խմբագր. 2 1857 հայ մտավորականների ՝ Ն. Ռուսինյանի, Գ. Օտյանի, Ս. Վեչենյանի, Գ. Պալյանի և այլոց կողմից, և այլոց կողմից և 1863 թ. Վավերացվել է սուլթանի կողմից:  Լինելով հայերի ներքին կյանքը կարգավորող իրավական փաստաթուղթ ՝ Սահմանադրությունը լուրջ ազդեցություն չի ունեցել հայերի կյանքի բարելավման վրա:   Օսմանյան Սահմանադրության մեջ հավատ չկար, քանի որ 1839 և 1856 թվականներին բարեփոխումների հռչակագրերն այդքան կարևոր դեր չունեին ենթակա պետությունների իրավական կարգավիճակի բարելավման գործում, ուստի Գր. Արծրունին հույս չուներ, որ Սահմանադրությունը կլուծի այդ խնդիրները: 3 Տե՛ս Cultivator, 1876, № 26, էջ: դավաճանական վարք 1:   «Սուլթանը փոխվել է, դա ճիշտ է, բայց կառավարման ձևը մնացել է նույնը the Ապստամբ երկրներում, օրինակ, կատարվում են նույն անասելի բարբարոսությունները, ինչ Աբդուլ Ազիզի օրոք:  Նոր Կ. Պոլսի կենտրոնական իշխանությունը կարգադրել է Բուլղարիայի 150 գյուղերի անխնա ոչնչացումը:  Այս գյուղերն այժմ ավերակների կույտ են, ծերերը, ովքեր չէին կարողանում լեռներից խուսափել, կոտորվել էին, 60,000 կին «բռնվել էր շարականների մեջ», հրամայվել էր տեղափոխվել Փոքր Ասիա, վաճառվել այնտեղի խանութներում ՝ ստրուկների նման:   Մոտ 20,000 առողջ բուլղարացի երիտասարդներ բանտարկված են տարբեր բանտերում, այդ թվում ՝ ավելի քան 2000 մարդ, ովքեր բանտերում մահացել են սովից և հիվանդությունից: ,   Գր. Արծրունին դժգոհ էր Օսմանյան սահմանադրության նախագծից, որը, ըստ նրա, ոչինչ չէր տալիս ենթակա ազգերին:   Անհրաժեշտ էր միանալ սլավոնական շարժմանը և համատեղ հակահարված տալ Օսմանյան կայսրությանը: Արծրունու հիմնական քաղաքական դիրքը.   «Ամբողջ Եվրոպան անտարբեր նայում է սլավոնական ցեղի այդ հուսահատ ճակատամարտին: Մենք խոսում ենք եվրոպական տերությունների, բայց ոչ հասարակական կարծիքի մասին:  Հասարակական կարծիքը, իհարկե, ամենուր համակրում է սլավոնների արդար դատին ՝ քրիստոնյաների ազատության գործին:   Նույնիսկ մի պետության մեջ, որն օգնում է թուրքերին փողով ու զենքով, միգուցե զորքով, հասարակության կարծիքը վրդովված է թուրքերի կողմից իրականացվող բարբարոսությունից:   Այո, անգլիական հասարակական կարծիքը, չնայելով պետության կողմից արևելյան խնդրի հետ կապված ամոթալի ընթացքին, անընդհատ բողոքում է թուրքերի բարբարոսությունների դեմ: »3 «Մշակի» հոդվածներում հատուկ տեղ է հատկացվել Հունաստանի պատրիարքարանի և Բուլղարական եկեղեցու փոխհարաբերություններին վերաբերող ծանուցումներին 4:   Ազատագրական պայքարի սկզբից Հունական եկեղեցին ճնշում գործադրեց Բուլղարական եկեղեցու վրա և 1870-ականներին: Սա բացառություն չէր:  Մասնավորապես, մենք տեսնում ենք, թե ինչպես է Հունական եկեղեցին ճնշում բուլղարական բնակչությանը և տարբեր շրջանների եկեղեցիներին:   Նրանց մեջ առանձնանում է Կ. Պոլսից մի շարք միսիոներների նամակը, որը գրվել է հռոմեացիների ուշադրությունը Ռուշչուկ քաղաքում տեղի ունեցող իրադարձությունների վրա հրավիրելու համար: «Բուլղարիայի հույն եպիսկոպոսները ճնշում են ժողովրդին, հատկապես Ռուշչուկում և այլն:   Գերմանական 5 թերթը կարծում է, որ այս տպագիր նամակները նպատակ ունեն համակրանք ձեռք բերել Հռոմի Սուրբ Աթոռի հանդեպ: աթոռը »6: 1 Գորգյան Լ., Գրիգոր Արծրունի և նրա «Մշակողը», Երևան, 1996, էջ. 144: 2 «Մշակ», 1876, № 23, էջ 3: 3 «Մշակիչ», 1876, № 26, էջ 3: 4 theրիմի պատերազմից հետո բուլղարացիները հսկայական պայքար մղեցին եկեղեցական ինքնավարության համար:  Նրանք պահանջում էին ինքնուրույն ընտրել բուլղարական եկեղեցու ղեկավարը ՝ կախված չլինելու Հունական պատրիարքարանից:   Այս գործընթացը վատթարացրեց հունա-բուլղարական եկեղեցիների հարաբերությունները և բուլղար ժողովրդին ապստամբության պատճառ դարձրեց:  Վախենալով, որ կրոնական պայքարը ավելի մեծ ծավալներ կստանձնի, Բարձր Դուռը 1870 թ.   Սակայն դա «չօգնեց ազատվել Հունական պատրիարքարանի հետապնդումներից, ինչը երբեմն բախվում էր երկու կրոնական համայնքների միջեւ»: 5 «K Zenische Zeitung»: 6 «Մշակ», 1872, № 51, էջ 5: Օրաթերթը մեծ ուշադրություն է դարձնում նաև Թուրքիայի ներքին խնդիրներին, որոնք լուսաբանվում են գրեթե յուրաքանչյուր համարում:   Արևելքում Օսմանյան կայսրության մասին խոսելիս ընթերցողը կենտրոնանում է Թուրքիայի խնդիրների վրա: «Հերցեգովինայի, Բոսնիայի և Բուլղարիայի նահանգներում շարունակվող ապստամբությունը, պետության անմխիթար տնտեսական իրավիճակը, պետական ​​ունակ մարդկանց լիակատար բացակայությունը, պետական ​​գանձարանի լիակատար սնանկությունը, բանակի անօգուտ կազմակերպումը, բանակի անկարողությունը Քրիստոնյա ազգերը դա հանդուրժեն »: «- Ապստամբություն, պատերազմ, նյութական սնանկություն, ժանտախտ, աղքատություն, ճնշում, բռնություն, մոլեռանդություն, - սա այն մութ անդունդն է, որի մեջ այժմ գտնվում է Թուրքիան, սա այդ երկրի խղճալի պատկերն է»:  Պարբերականը նշում է, որ եթե նախկինում ենթակա պետությունները բավարարված էին միայն իրենց իրավունքների ընդլայնմամբ, ապա այժմ (խոսքը վերաբերում է Հերցեգովինայի ապստամբությանը, որը տեղի է ունեցել 1875 թվականին), ենթակա երկրները պահանջում են ժամանակավոր կառավարություն, որը կընտրվի տեղի կողմից: ժողովուրդները ՝ ոգեշնչված ապստամբությունից: «Ոչ ոք չէր մտածում, որ այս ընդվզման արդյունքը կլինի թուրքական պետության լիակատար փլուզումը»:  Հաշվի առնելով այս իրադարձությունները Թուրքիայի ամբողջական անկում, հոդվածը ցույց է տալիս նաև հուսահատություն, քանի որ սլավոնական ազգերի ապստամբությունները խթան չեն դառնում հայ ժողովրդի ընդվզման համար: «Մշակ» -ը մասնավորապես վերաբերում է Թուրքիայի իշխանությունների գործունեությանը, որոնք խոչընդոտում են բուլղարական ազգային-ազատագրական պայքարին, հատկապես բուլղարական մի շարք թերթերի փակման փաստին: «Թուրքիայի կառավարության հրամանով արգելվեց բուլղարական« Պրավո »թերթը»:  Հետո այն ավելացվում է: «Որոշ ժամանակ առաջ արգելվել էր բուլղարական երկու այլ թերթ ՝« Թուրքիան »և« Մակեդոնիան », ուստի բուլղարացիներն այժմ իրանական լեզվով թերթ չունեն»:  Արձանագրելով այս փաստերը `թերթը ցանկանում է ցույց տալ Օսմանյան կայսրությունում ազգային թերթերի ծանր վիճակը, որոնց գոյությունը ամեն կերպ վտանգված էր, դրանք կարող էին փակվել, նույնիսկ եթե բարձրացնեին ազգային ամենափոքր խնդիրը: Կենտրոնանալով Բալկանյան երկրների ազգային-ազատագրական պայքարի և դրա արդյունքում ծագած խնդիրների վրա ՝ «Մշակ» -ը հատուկ ուշադրություն է դարձնում թուրքական զորքերի կուտակմանը և քաղաքական ցնցումներին:   1875 Հերցեգովինայում ապստամբություն սկսվեց և Գր. Արծրունին կանխատեսում էր, որ ապստամբությունը կտարածվի Բալկանյան թերակղզու այլ մասերում:   Եվ իսկապես, Հերցեգովինայից հետո ընդվզումը տարածվեց դեպի Բոսնիա, Չեռնոգորիա, ապա նաև Բուլղարիա: Պարբերականը տարեկան տվյալների է ներկայացնում ապստամբ ուժերի մասին:  Այսպիսով, երբ հրապարակվում է սերբ իշխանի Միլանի հռչակագիրը Թուրքիայի դեմ պատերազմ սկսելու մասին, տրվում է բուլղարական բանակի թիվը: «Բուլղարացի ապստամբների բանակը հասնում է 45 հազարի» 4:   Այսպիսով, Բալկանների բոլոր ժողովուրդները պատրաստվում էին կռվել Օսմանյան կայսրության դեմ: 1 «Մշակ», 1876, № 18, էջ 3: 2 Նույն տեղում: 3 «Մշակիչ», 1874, № 5, էջ 3: 4 «Մշակ», 1876, № 24, էջ 3: Ապրիլյան ապստամբությունից անմիջապես հետո Գր. Արծրունին հանդես եկավ ծրագրի նշանակության հայտարարությամբ: «Ով գնահատում է սլավոնական ցեղերի ազատումը բռնությունից, նա պետք է ամբողջ սրտով ուզենա, որ նույն շարժումը հայտնվի նաև Փոքր Ասիայի քրիստոնյաների շրջանում, քանի որ դա միակ ճանապարհն է ոչնչացնել ազգերի հին պատմությունները ենթակա է Թուրքիային »:   Փոքր Ասիայում շարժումը կնպաստի սլավոնական շարժման հաջողության արագ որոշմանը:   Ինչպես հայտնի է, Բուլղարիան ընդվզեց… »: Ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին հայ-սլավոնական ժողովուրդների համերաշխության նման կոչով հանդես եկավ Գր. Արծրունին գալիս էր հայերի ստեղծած հուսալի իրավիճակից:   «Հիմա հայերի հերթը չէ՞» հոդվածում հայերի սարսափելի վիճակը նկարագրելուց զատ: Արծրունին հուզեց այն միտքը, որ բուլղարացիներից հետո ապստամբելու հերթը հայերինն է: «Մշակ» -ում տպագրված բազմաթիվ զեկույցներն ու հաղորդումները պատմում էին Բուլղարիայում թուրք զավթիչների կողմից գործած անասելի բարբարոսությունների մասին:   «Կարո՞ղ է արդյոք գրիչը նկարագրել կամ ասել այն բոլոր արյունոտ անցքերի համար, որոնց համար Բուլղարիան որպես բեմ է ծառայել», - այդ օրերին զայրույթով գրում էր «Մշակ» տեսաբան Սպանդարյանը:  Արծրունու պես, Սպանդարյանը Բուլղարիայում տեղի ունեցող իրադարձությունները համարեց Անգլիայի, եվրոպական պետությունների երկկողմանի քաղաքականության արդյունք: «Մենք քաղաքականությանը պարտական ​​ենք, որ Բալկանյան թերակղզին սպանդանոց է դարձել: Անգլիան օգնում է բաշիբոզուկներին»: Այդուհանդերձ, Երեւանից ստացված նամակում «Մշակը» հույս է հայտնում բալկանյան ժողովուրդների ազգային-ազատագրական պայքարի հաջողության համար ՝ ափսոսալով Օսմանյան կայսրությունում բնակվող մյուս քրիստոնյաների, մասնավորապես հայերի ծանր վիճակի անտարբեր քաղաքականության համար: Թերթը 1877-1878 թվականներին ավելի շատ հոդվածներով սկսում է լուսաբանել բուլղարական ազատագրական պայքարը: ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ: Բալկաններում և Արևմտյան Հայաստանում ռուսական զորքերի հաղթական առաջխաղացումը աննախադեպ խանդավառություն առաջացրեց հայ ժողովրդի շրջանում:   Ամբողջ մամուլի և հասարակության ուշադրությունը կենտրոնացած էր Հայաստանի և Բուլղարիայի պատերազմների վրա:  Բուլղարա-ռուսական զորքերի յուրաքանչյուր հաղթանակ հող բուլղարացի աշխարհազորայինների մոտ հիացմունք է առաջացնում հայերի շրջանում: Այնուամենայնիվ, բուլղար ժողովրդի ազատագրական պայքարը Գր. Արծրունին բավականին միակողմանի է, մասնավորապես, նա բացասաբար է դեմ եվրոպական խոշոր տերությունների, հատկապես Անգլիայի և Ավստրիայի քաղաքականությանը. նա միանշանակ ներկայացնում է Ռուսաստանի քաղաքականությունը Բալկաններում, հատկապես բուլղարական տարածքներում:   Եթե ​​հաշվի առնենք այդ ժամանակ Թիֆլիսում (Վրաստանում) տիրող հասարակական-քաղաքական մթնոլորտը, ապա «Մշակ» թերթի գրողների տրամադրությունը լիովին հասկանալի է:   Այս տեսանկյունից կարևոր էին 1877-1878 թվականները: Ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին Մշակի մեծ ջանքերը `ուղղված հայ ժողովրդի ռուսական կողմնորոշման ամրապնդմանը:   Արջելյան խճճված հարցի վերջնական լուծման դերը Գր. Արծրունին պահուստավորում է Ռուսաստանին:   Հայերը պետք է 1 «Մշակ», 1876, № 35, էջ 3: դառնում են այն հիմնասյուներից մեկը, որը Գր. Արծրունին, որի վրա Ռուսաստանը պետք է կատարի իր պատմական առաքելությունը, որի «կոչումն էր տարածել համաշխարհային քաղաքակրթությունը Արևելքում: Այդ դիմացկուն, աշխատասեր ժողովուրդը, որը քրիստոնեության գաղափարը զոհաբերեց իրեն ՝ հայերին, կարող էր ծառայել որպես նշանակում է հասնել Փոքր Ասիայում Ռուսաստանի նպատակին: Հայերը կարող էին լինել Ռուսաստանի համար ամենահավատարիմ միջնորդները ՝ նպաստելով այդ պետության նպատակներին և կոչ անելով, տարածելով և ներմուծելով ավետարանի լույսը Փոքր Ասիայում, հետևաբար, և մարդկային ընդհանուր քաղաքակրթության եվրոպական կրթության մեջ »1: Մեկ այլ խնդիր էր այն, թե ինչ աղբյուրներ է օգտագործել Մշակը:  Այստեղ բազմաթիվ էին ինչպես եվրոպական, այնպես էլ թուրքական և ռուսական թերթերը: Թերթը, անշուշտ, վերաբերում էր հայկական մամուլի տարբեր հրապարակումներին, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլսից, Smմյուռնիայից, Երևանից, Սոֆիայից և այլ քաղաքներից խմբագրությանը ուղարկված բազմաթիվ նամակագրություններին և նամակներին:   Իհարկե, մեծամասնությունը ռուսական թերթեր էին, որոնցից արժե հիշատակել «Русские ведомости» թերթը:   «Մշակը» ափսոսում է, որ «Ռուսաստանի մտավորականության առավել սրտացավ մասի ամենահայտնի և հզոր օրգանը» Կովկասում ընթերցողներ չունի 2:  «Вестник Европаы», «Северный вестник», «Русская мысль» թերթերից հղումներն անբաժան էին «Մշակ» -ի համարներում:   Գր. Արծրունին նշում է, որ «Ռուսկայսլ» թերթը հավատարիմ է «Մշակ» -ի գաղափարախոսությանը, ցավում է, որ հայ ընթերցողը գրեթե անտեղյակ է թերթից, մինչդեռ «այն հիմնականում նախորդ երկուից բարձր է, ամենահայտնի ամսագիրն է» 3:   Այսպիսով, «Մշակ» -ը որոշ չափով կողմնորոշված ​​է դեպի ռուսական լիբերալ մամուլ, որը ներկայացնում էր ռուսական հասարակական մտքի ժողովրդավարական հարցը: Ամփոփելով, հարկ է նշել, որ հայ ժողովրդի շրջանում ազատագրական գաղափարների տարածման գործում մեծ նշանակություն ունեցավ բուլղարացիների ազգային-ազատագրական պայքարի արտացոլումը «Մշակ» թերթում: Արծրունու, Րաֆֆիի, Սպանդարյանի նամակագրությունը մեծապես նպաստեց ազատագրական գաղափարների տարածմանը և նոր թափ ստանալու:   Բալկանյան սլավոնների, հատկապես բուլղարացիների ազատագրական պայքարի մասին բոլոր հոդվածներում թերթը գալիս է տրամաբանական եզրակացության, որ եթե հայերը ցանկանում են կոտրել օտարերկրացիների լուծը, ապա պետք է բուլղարացիների օրինակին հետևեն: Հայկ Մխոյան ԲՈՒԼGԱՐԻ EOՈՈՎՐԴԻ Ա NԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ «ՄՇԱԿ» -ի Է 18ԵՐՈՒՄ (1870-ականներ) Հիմնաբառեր. Բուլղարական ազգային-ազատագրական պայքար, «Մշակ» թերթ, Օսմանյան կայսրություն, բուլղարական ազգայնական ։

Հոդվածում  ուսումնասիրվել  է  բուլղար  ժողովրդի  ազգային-ազատագրական  պայքարը  Օսմանյան  կայսրությունում  1870-ական  թթ.։
   Խնդիրները  ներկայացվել  են  «Մշակ»  թերթում  տպագրված նյութերի հիման վրա։
    Բուլղարների ազգային-ազատագրական պայքարը 1870-ական թթ. թևակոխեց վճռական  փուլ։
  Այս իրադարձությունները, բնականաբար, անտարբեր չէին կարող թողնել հայ ժողովրդին,  որ նույնպես խնդիր ուներ` պայքարելու միևնույն թշնամու դեմ։
  Բուլղարների և մյուս օսմանյան  հպատակների  ազատագրական  գաղափարների  տարածումը  «Մշակ»  թերթը  համարում  էր  իր  առաջնահերթություններից  մեկը։
   Լրագիրը  լուսաբանում  էր  բուլղարների  ազատագրական  պայքարի  այնպիսի  դրվագներ,  ինչպիսիք  էին  զինված  պայքարը,  ազատագրական  ծրագրերը,  բուլղարների  արտաքին  կողմնորոշումը,  բուլղարական  ինքնուրույն  եկեղեցու  համար  մղվող  պայքարը։
  Սլավոնական ազգերի ազգային-ազատագրական պայքարը «Մշակ» թերթն օրինակ  էր համարում հայ ժողովրդի համար։
  Թերթի խմբագիր Գրիգոր Արծրունին գտնում էր, որ հպատակ  ազգերի  համատեղ  պայքարի  արդյունքում  հնարավոր  է  ազատագրվել  Օսմանյան  կայսրության լծից։
