ՀԱԿԱՈՒՏՈՊԻԱՅԻ ԵՎ ՈՒՏՈՊԻԱՅԻ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑԱՐԿՄԱՆՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄՊատմություն կերտողը մարդն  է՝  իր  ցանկություններով,  իղձերով,  հույսերով,  մոլորություններով  ու  սխալներով,  աշխարհը  կատարելագործելու,  իրենհարմարեցնելու և էլ ավելի գեղեցիկ դարձնելու մղումով։
  Այս ճանապարհին աստղերի պես առկայծում են մարդկային հույսերը, վեհ գաղափարներն ու իդեալները, որոնք ժամանակ առ ժամանակ վեր են հառնում մոխրացած կրակիցև  լուսավորում  քաղաքակրթության  դարավոր  ուղին։
   Իդելականին  ձգտողբազմաթիվ միջոցներից մեկն էլ ուտոպիան է։
  Ուտոպիական նախագծերը գործող սոցիալական իրականության այնպիսի այլընտրանքներ են, որոնցում ուրվագծվում  են  ապագա  հասարակության  կառուցարկման  և  կանոնակարգմանամենայն  մանրամասները՝  հնարավորություն  ստեղծելով  նորի  ընկալման  ևհաստատման համար, մարդուն սովորեցնելով ցանկալ լավագույնն ու հուսալ։
 Ուտոպիական նախագծերում շատ պարզորոշ կերպով ի հայտ են գալիս մարդու  հույսերն  ու  սպասումները  սոցիալական  առաջընթացի  նկատմամբ։
   Սակայն,  գնալով  այդ  հույսը  կարծես  մարում  է,  և  ուտոպիան  վերածվում  է  հակաուտոպիայի։
   Արևմտյան  փիլիսոփայությանը  բնորոշ  էր  հավատը  մարդուկատարելագործման և արդար աշխարհ ստեղծելու, իդեալական հասարակություն  կառուցարկելու  նկատմամբ,  սակայն,  անցյալ  դարաշրջանից  սկսած,  այսօրինակ տրամադրությունները խամրեցին, գրեթե վերջ դրվեց դարավոր հույսի շքերթին՝ ճանապարհ բանալով հուսահատության համար, որը շարունակելու էր էլ ավելի խորանալ, քանի որ առջևում էին աշխարհին սպասվող նոր հիասթափությունները։
   Է.  Ֆրոմմի  դիտարկմամբ՝  այս  փոխակերպումն  ամենապարադոքսալն  էր  մարդկային  պատմության  մեջ,  քանի  որ  մարդը,  հասնելովիր  երազած  գրեթե  ամեն  բանի,  կանգնեց  այդ  երազանքի  հույսի  կորստի  առաջ։
 10 Եթե ուտոպիան հույսի դրսևորում է, ապա հակաուտոպիան ամբողջովինպարպում  է  այդ  հույսը՝  վերածվելով  սոցիալական  անհուսության  ցուցանիշի։
 Հակաուտոպիան ուտոպիայի տրամաբանական զարգացումն է, ինչից ելնելով՝այն  ոչ  թե  պետք  է  հակադրել  ուտոպիային,  այլ  համարել  դրա  տարատեսակ,10  Տե´ս  Фромм  Э.,  Комментарии  к  «1984»,  //http։
 //orwell.ru/library/novels/1984/russian/rnt_ef/24.12.2015։
 որտեղ տեղ է գտնում դասական ուտոպիայի կատարյալ հասարակությունը, ևորտեղ հեղինակն իր ձևով կիրառում է դրական ուտոպիայի հիմնական դրույթները։
  Ցանկացած հակաուտոպիայի ներսում անպայմանորեն կա ուտոպիա, առանց այդ ներքին կառույցի չի լինի նաև հակաուտոպիան։
  Հակաուտոպիայում,ըստ  էության,  նույնպես  ներկայացվում  է  ապագայի  կատարյալ  հասարակություն՝ իր սոցիալական ինսիտուտներով և գործառական համակարգերով, սակայն  այստեղ  ուտոպիայի  առաջարկած  դրական  իդեալը  վերածվում  է  բացասականի։
   Այն  կարծես  թե  ուտոպիայի  ծաղրանմանակումն  է  և  քամահրականվերաբերմունքը  դրա  հավերժական  ձգտումներին՝  հավասարություն,  երջանկություն,  ազատություն  և  այլն։
   Հակաուտոպիան  ուտոպիայի  քննադատությունն է ուտոպիական իդեալի ձգտման և կատարելության հասնելու տեսանկյունից, ինչին ի հակադրություն՝ այն մոդելավորում է կատարյալ բացասականսոցիալական աշխարհ։
  Այստեղ, ըստ էության, արդեն ամեն բան կատարյալ էև վերջնական, ինչն էլ դառնում է չարիքի սկզբնաղբյուրը. կատարելություն, որը կանգնած  է  ծուռ  հայելու առաջ։
  Ժամանակային  առումով հակաուտոպիայում ստացվում է մի պատկեր, երբ սոցիալական ժամանակի ընթացքն արդենհաստատված  «իդեալական  հասարակությունից»  հետո  է  շարժվում՝  ընդգծելով  ընթացքի  մեջ  շարունակվելու  այդ  հասարակության  անկարողությունն  ուկաղապարվածությունը։
 Հակաուտոպիան՝ որպես գրական ժանր, զարգացավ 20-րդ դարի սոցիալական  փորձարարությունների  պայմաններում,  որոնց  հետևանքների  մասինայս  ստեղծագործություններում  խոսվեց  կանխավ՝  մինչ  դրանց  պարզորոշ  նշմարվելը։
  Այսպիսով, սոցիալական ճգնաժամերի բարդ հետևանքներն ընդգծելու  ևս  մեկ  միջոց  դարձավ  հակաուտոպիան։
   Հակաուտոպիայի  ծաղկմանն  ուփառքի  գագաթնակետին  հասնելուն  միանգամից  տարբեր  հանգամանքներնպաստեցին,  որոնք  պարարտ  հող  էին  ստեղծել  հիասթափության  և  վախիսերմերի համար։
  19-20-րդ դարերի գիտատեխնիկական վերելքը, կյանքի որակի բարձրացումը, համատարած բարեկեցության հասնելու  ձգտումը  լավատեսության  փոխարեն  ավելացրին  հոռետեսական,  վախճանաբանական  տրամադրությունները, ինչն առիթ դարձավ հակաուտոպիայի արմատավորման համար։
   Գիտատեխնիկական  առաջընթացը,  բնականաբար,  հեշտացրել  ու  հարմարավետ  է  դարձրել  կյանքը,  սակայն,  մարդուն  գցել  է  անազատության  ճիրանները։
   Հակաուտոպիաներում  դիտարկվում  են  գիտատեխնիկական  մտքիզարգացման հետևանքներն ու դրանց գործածման եղանականերն արդեն իսկ«լավ  ապագայում»,  որոնք  տարաբնույթ  պատճառներով  չեն  համընկնում  այդլավագույն  նպատակադրումներին։
   Այսինքն՝  այս  հասարակության  մոդելի  միջոցով փորձ է արվում ցույց տալու, թե հասարակ քաղաքացին ինչպես է վճարում առաջադեմ գաղափարի իրագործման համար։
 Բացասական ապագայի սպասումների տարածման հիմնական պատճառներից  կարելի  է  համարել  նաև  սոցիալ-քաղաքական  իրադրությունն  ու  այդդաշտի հակասականությունները։
  Մասնավորապես, ԽՍՀՄ-ի հաստատումն ուֆաշիզմի տարածումն իրարամերժ տրամադրություններ ստեղծեցին, քանի որիրականություն  էին  դարձել  երբեմնի  ուտոպիական  անհավանական  նախագծերը,  որոնցում  նախատեսված  համատարած  բարեկեցությունը,  երջանկությունն  ու  ազատությունը  կարծես  թե  հակընթաց  ուղի  էին  բռնել։
   Երկրի  վրադրախտ ստեղծելու մարդկային երազանքներն այն վեր են ածում դժոխքի, որիընթացքը  գնալով  դառնում  է  անկառավարելի։
   Կատարյալ  և  կյանքի  բոլոր  ոլորտներում գերճշգրիտ գործող համակարգը սարսափի աղբյուր էր, որի ապագա  հնարավոր  հետևանքները  շատ իրատեսականորեն  են ներկայացվում հակաուտոպիաներում։
   Հակաուտոպիան որոշ  դեպքերում  նաև հենց  ուտոպիայիգաղափարի  հերքումն  է.  պատահական  չէ,  որ  այն  առավել  մեծ  տարածումգտավ  ֆաշիզմի  և  կոմունիզմի  հիմնավորման  շրջանում՝  որպես  իրագործվածուտոպիայի  քննադատություն,  դրա  վատ  հետևանքների  ընդգծում։
   Հակուտոպիան ապագայի բացասական պատկերն է, որում առկա է իդեալական հասարակարգի  կտրուկ  հասատատման  անհնարինության  համոզմունք,  քանի  որքաղաքականության  մեջ  գրեթե  անհավանական  է  գտնել  այնպիսի  մի  մեթոդ,որը  թույլ  կտա  առանց  զոհողությունների  հիմնահատակ  վերափոխել  սոցիալքաղաքական  դաշտը։
   Հակաուտոպիան  կարծես  ուտոպիական  ոգու  և  ուտոպիական  հույսի  մերժումն  է,  քանի  որ  գերիրական  է  մեկ  հարվածով  քանդելհինն  ու  ստեղծել  լրիվ  նոր  սոցիալական  իրականություն։
   Հակաուտոպիաներում շեշտադրվում է այն հանգամանքը, որ կյանքի կոչված ուտոպիան ոչ թե առաջընթաց է բերում, այլ ետընթաց։
  Ուրեմն մի կողմից դասական ուտոպիայիքննադատություն է տեղի ունենում, մյուս կողմից արդեն իրականացված ուտոպիայի, որը հատել է ներկայի և ապագայի միջև սահմանագիծը։
  Չնայած այնհամոզմունքներին, որ ուտոպիական նախագծերում նկարագրված ցանկացածիդեալականացված ապագա հաստատ ավելի վատն է լինելու, քան ներկան այնուամենայնիվ,  ուտոպիստ  մտածողները  լավագույնի  մտադրություններով  ենառաջնորդվել, և դժվար է ենթադրել, թե նրանք հեռավորության խորքից կարող էին հաշվարկել իրենց ծրագրի բացթողումներն ապագայի սոցիումի և սոցիալական  տարածության  մեջ։
   Բոլոր  դարաշրջաններում  հիմնահատակ  փոխակերպումների  ձգտմամբ  զանազան  նախագծեր  են  առաջ  քաշվել,  որոնքպատմության  խորքից  շատ  փայլուն  և  զարգացման  մեծ  հեռանկար  են  խոստացել,  սակայն  հավանականությունը  մեծ  է,  որ  տվյալ  ժամանակահատվածիհամար  ճշմարիտը  հետագայում  կարող  է  դառնալ  սխալների  աղբյուր։
   Հասարակությունը, առաջնորդվելով լավագույն իդեալներով, աշխարհը փոխելու, լավը  դարձնելու  մղումներով,  հաճախ  չի  նկատում,  որ  իր  սպասումները  չեն  արդարացնում իրենց։
  Ֆ. Ֆոն Հայեկը նշում է, որ ցանկացած ճգնաժամի աղբյուրմարդը  փորձում  է  գտնել  ամենուր,  բայց  չի  ցանկանում  ընդունել,  որ  որոշակիկարևորագույն  արժեքների,  իդեալների  ձեռքբերման  ձգտումն  է  հանգեցրելայդ  իրավիճակին,  և  որ  դրանց  հետևանքներն  այնքան  էլ  չեն  համընկնումսպասելիքներին։
 11 Հավերժական իդելաներին քաղաքակրթության այս անբավ մղումը դարերի ընթացքում շրջվեց մարդկության դեմ և սկիզբ դարձավ ամբողջատիրականհամակարգի ձևավորման համար։
  Այս համատեքստում Կ. Պոպպերը նկատումէ, որ հասարակության ամբողջական վերափոխման միջոցով իդեալական պետություն  ստեղծելու  ուտոպիական  փորձերը  պահանջում  են  փոքրամասնության կենտրոնացված իշխանություն և մեծ մասամբ հանգեցնում են բռնատիրության12։
 Փաստորեն՝  մի  կողմից  ուտոպիական  նախագծերի  կյանքի  կոչումը,  մյուսկողմից  դրանց  թերի  մնալը  կամ  ձախողվելն  ավելացրին  հակաուտոպիականմոտեցումները։
  Հակաուտոպիաներում առաջ քաշվող ապագայի մոդելի հենասյուները  խարսխված  են  ներկայում՝  բացահայտելով  սպասվելիք  իրադարձությունները մութ և խտացված գույներով, ինչը նպատակ ունի մարդու մոտ հակակրանք  առաջացնելու իր  կյանքի  և  կենսաձևի  նկատմամբ։
   Իսկապես,  շատդրույթներ, որոնք ներկայացված էին հակաուտոպիաներում, դարձան իրականություն,  այդ  իսկ  պատճառով  էլ  այն  վերածվեց  ապագայի  կանխատեսմանյուրատիպ  գործիքի։
   Լինելով  գրական-սոցիալական  ստեղծագործություններ՝հակաուտոպիաները  բարձրաձայնում  են  խորը  հասարակական  խնդիրներ  ևլուրջ  ազդեցություն  են  թողնում  տվյալ  ժամանակաշրջանի  քննադատական,սոցիալական մտքի ձևավորման վրա։
  Հակաուտոպիան, ինչպես և ուտոպիան,նկատում  և իմաստավորում  է սոցիումի դեռ  նոր  տարորոշվող  հիվանդությանախտանիշները,  որոնք  տարիներ  հետո  են  մյուսների  կողմից  գիտակցվելու  ևգնահատվելու։
   Բացասական  ուտոպիան  անցանկալի,  հիվանդ  աշխարհիպատկերն  է,  աշխարհ,  որը  գլորվում  է  լեռն  ի  վար  և  իր  ճանապարհին  չունիարգելափակոցներ13։
 Հասարակական  մտքի  այս  հոսանքի  անբաժան  եռամիասնությունն  ենկազմում Եվ. Զամյատինի «Մենք», Օ. Հակսլիի «Հրաշալի, նոր աշխարհ» և Ջ.Օրուելլի  «1984»  ստեղծագործությունները,  որոնք  հակաուտոպիան  դարձրինհանրաճանաչ։
   Այս  ստեղծագործությունները  դրդում  են  հասարակ  քաղաքացուն հայացք նետել սեփական կեցության խորքերն ու փնտրել իրեն և իր կերպարն այդ ապագայի հասարակության մոդելներում։
  Իրենց ներկայացրած սոցիալական մոդելների միջոցով, օրինակ, Եվ. Զամյատինը պայքարում է «մարդու հոգևոր աշխարհի կորստի» դեմ, Օ. Հակսլին՝ «սպառողական հասարակության» դեմ, Ջ. Օրուելլը՝ «գաղափարի հասարակության», պարտադրված կենսաձևի  դեմ։
   Սրանք  նախազգուշացնող  ուտոպիաներ  են,  որտեղ  ծաղրական11 Տե´ս Хайек Ф., Дорога к рабству, М., 2005, էջ 38-39։
 12 Տե´ս Поппер К., Открытое ощество и его враги, М., 1992, էջ 203։
 13 Տե´ս Баталов Э. Я., В мире утопии։
  Пять диалогов об утопии, утопическом сознании и утопи//http։
 //www.marsexx.ru/utopia/batalov-v-mire-utopij.html12.01.2016։
 կերպով  ցույց  է  տրվում  դասական  ուտոպիայում  ներկայացված  սոցիալականկարգի  շրջված  պատկերը,  այստեղ  ընդհանրապես  բացակայում  է  իդեալի  ևլավագույնի  ձգտումը։
   Բայց  այս  ապագայի  հանդեպ  վախ  ներշնչող  բացասական  ուտոպիաները, այնուամենայնիվ,  նույն  նպատակն  ունեն,  ինչ  դրական  ուղղվածություն ունեցողները. այն է՝ անհրաժեշտ երջանկության հաստատումը։
 Իսկապես,  այս  երկու  ստեղծագործությունների  վերջնանպատակը  մարդունդրդելն  է,  որ  նա  փոխի  առկա  իրականությունը։
   Երկու  դեպքում  էլ  ազդեցությունը  նույնական  է՝  երևան  հանել  տվյալ  հասարակության  թերի  և  ախտահարված  ոլորտները։
   Ուտոպիան  և  հակաուտոպիան  ցանկալի  և  անցանկալիաշխարհների  զուգորդումներ են, որոնք գործառական  նմանություններ  ունեն՝մի կողմից ապագայի կանխատեսում, մյուս կողմից՝ նախազգուշացում. սրանքէական են երկուսի համար էլ։
  Հակաուտոպիան նաև տվյալ սոցիումի քննադատությունն  է՝  ի  ցույց  դնելով  այն  ամենը,  ինչը  խաթարում  է  հասարակությանբնականոն գործառությունը, դնում սխալ ուղու վրա, ահազանգելով, որ չպետքշարունակել ապրել այնպես, ինչպես ապրում ենք։
  Այս առերևույթ իրար հակասող  ստեղծագործությունները  կատարում  են  նույն  գործառույթները։
   Ինչպեսնշում է Է. Բատալովը, հակաուտոպիան ընդամենը բացասական նշանով ուտոպիան է14։
 Հակաուտոպիական սոցիալական իրականության մոդելը սովորաբար հեղափոխություն  ապրած,  պատերազմ  անցած,  ամբողջատիրական  կառավարման համակարգով պետություն է, որը դեռ գտնվում է մոդելավորման փուլում։
 Այստեղ  սոցիալական  ինսիտուտները  բռնատիրական  ուժի  գործադրման  լավագույն ծպտյալ ներկայացուցիչներն են։
  Իսկ նման հասարակության մեջ մարդը դառնում  է անդեմ, հսկայական  «մենք»-ի ընդամենը մի մասնիկը,  ինչն  ամբոխի վերածվելու համար բարերար միջավայր է ապահովում։
  Այստեղ «մենք»ն ամեն ինչ է, իսկ առանձին անհատը՝ ոչինչ։
  Ապագայի նկատմամբ այս մտահոգությունները  վախի  հետևանքն  էին,  քանի  որ  մի  կողմից  20-րդ  դարինսպառնում  էր  ամբողջատիրությունը,  մյուս  կողմից՝  սպառողական  հասարակությունը,  որոնք  երկուստեք  սպանում  էին  մարդու  մեջ  գոյող  «մարդկայինը»։
 Հասարակությունը զարգացման որակական նոր շրջան էր մտել, որն Օ. Հակսլին անվանում է «ֆորդիզմի փուլ»15. այն սպառողականության և մեքենայացման,  մեքենային  մարդու  զոհաբերության  դարաշրջան  էր,  որտեղ  մեռնում  էստեղծագործող  և  մտածող  մարդը։
   Դարաշրջանի  փոխակերպումները,  որոնքնաև  «նոր»  մարդու  ձևավորման,  նրա  կերպարի  և  բնույթի  փոփոխությանպատճառ  դարձան,  խորությամբ  քննարկվում  են  հակաուտոպիաներում։
   Ըստէության այս հասարակության վատագույն մոդելներում պայքարն անշունչ, մեքենայացված հասարակության դեմ է, մարդկայինի կորստի դեմ։
 14 Տե´ս Баталов Э. Я., նշվ. աշխ.։
 15 Տե´ս Хаксли Ол., О дивный новый мир, М., 2014, էջ 6։
 Հակաուտոպիաներում  բարձրաձայնվում  են  տարբեր  հարցեր,  որոնք  վերաբերում են ինչպես կառավարման համակարգին, տնտեսությանը, ներքին ևարտաքին  քաղաքականությանը,  այնպես  էլ  հասարակության  խորքային  խնդիրներին, նրանում տեղ գտած փոխհարաբերություններին, մարդու տեղին ևդերին։
  Սովորաբար հակաուտոպիայի հերոսի միջոցով ներկայացվում է ապագայի այդ հասարակության մեջ ապրող մարդու հոգեվիճակը, զգացմունքներնու ապրումները։
  Այստեղ բազմակողմանիորեն արծարծվում են անհատի, նրաոչնչացման  և  ազատության  ոտնահարման  հիմնախնդիրները՝  ի  տարբերություն դասական ուտոպիայի, որտեղ կարծես թե համատարած նույնական անհատների հասարակություն է, չկան անհատական ցանկություններ և ձգտումներ,  ուշադրության  կենտրոնում  է  հասարակության  ներդաշնակ  և  խաղաղգործառությունը։
  Հակուտոպիայում պայքար կա անհատի ճնշման, համահարթեցման և նույնության, ռեժիմի դեմ, որն իր հավերժության համար սպանում էշուրջն  ամեն  բան։
   Ի  տարբերություն  ուտոպիայի՝  այստեղ  առկա  է  հակասություն անձի և համակարգի միջև։
  Հակաուտոպիական հերոսը պայքարում է ուտոպիական  կարգի  դեմ,  այսինքն  այստեղ  վերևի  ճնշման  դեմ  է  դուրս  գալիսներքևը (իշխանություն անհատ հակադիմություն)։
  Եթե դասական ուտոպիայիճանապարհորդ հերոսը հիանում է հասարակության կառուցվածքով, երջանիկև անհոգ ապրող մարդկանցով, ապա հակաուտոպիայի պարագայում երջանիկերկրում  ապրող  հերոսը  դիմակայում  է  իրեն  ոչնչացնող  կարգի  դեմ՝  իր  ազատությունը վերականգնելու և թվացյալ երջանկության կապանքները թոթափելու ձգտումով։
  Հավելենք նաև, որ դասական ուտոպիայում կողմնակի դիտորդիմիջոցով  է  ներկայացվում  սոցիալական  կարգը,  իսկ  հակաուտոպիայում  ներքին  է  հերոսը,  տվյալ  համակարգի  տարրը  կազմող  մարդն  է,  որ,  չնայած  անհատնում  ազդեցություններին,  չի  կորցրել  իր  անհատականությունը։
   Սակայն,խնդիրն  այն  է, որ այդ ծայրահեղ  վատ  վիճակը հասարակության անդամներըչեն  նկատում  և  գիտակցում՝  ապրելով  թվացյալ  ազատության  մեջ։
   Հասարակության այս մոդելներում առանձնահատուկ կերպով ընդգծվում են պետականմեքենայի  կողմից  անձի  ճնշումը,  մարդու  մեջ  կենդանու  վերածնումը,  մարդկային հարաբերությունների փոփոխությունները, որոնք ուղեկցվում են զգացմունքների,  կապվածության,  սիրո  կորստով։
   Իրենց  ստեղծագործություններիմիջոցով հեղինակներն ապագայի մարդու կերպարն են ցուցադրում՝ համարելով, որ  մարդը գնալով մոռանում  է իրեն մարդ դարձնող  հատկություններն ուէութենական  գծերը։
   Այս  իրավիճակի  պատճառն  այն  է,  որ  մարդը  գտնվում  էանդադրում հսկողության ներքո, երբ շրջապատում ամեն բան հիշեցնում է, որդու  ոչինչ  ես,  որ  «Ավագ եղբայրը նայում  է  քեզ»16  և  հետևում  նույնիսկ  մտքերիդ  ընթացքին։
   Այս  աշխարհում,  ըստ  էության,  մարդկային  բնույթը  համակարգն  է  ստեղծում,  և  մարդը  վերծվում  է  խամաճիկի,  որի  կենսագործունեությունը  լրիվ  կառավարվում  է  համակարգի  կողմից,  և  շեղվել  նախանշված  ուղուց անհնարին է, եթե անգամ ցանկությունը մեծ է։
  Եթե Ուինսթոնը (այդպեսէր  «1984»-ի  հերոսի  անունը)  կարծում  էր,  որ  հնարավոր  չէ  ստեղծել  քաղաքակրթություն, որը հիմնված է վախի, ատելության և դաժանության, անհատիոչնչացման հիմքի վրա, որ այն կենսունակ չի կարող լինել, ապա նրան հակադարձում էին, որ անհատի մահն այնքան էլ մահ չէ, և որ այդ ամենը գիտակցողմարդ մոտ ժամանակներում այլևս չի լինի17։
  Մարդն այլևս ոչինչ է, եթե անգամնրա  մտքերն  են  հսկողության  ներքո։
   Օրուելլի  աշխարհում  ստեղծվող  «նորլեզվում» փոխվում էին բոլոր հիմնարար բառերի իմաստները. դրա նպատակըմտքի  հորիզոնների  նեղացումն  ու  երևակայության  սպանումն  էր։
 18  Սա  պարզորոշ երևում է արդի հասարակություններում, քանի որ օգտագործվող մանիպուլիացիոն  միջոցներով  ջախջախիչ  հաղթանակ  է  տարվում  երևակայությաննկատմամբ,  և  հասարակությունը  լցվում  է  մտածել  չցանկացող,  ամբողջովինկառավարելի  սուբյեկտներով։
   Ի  հակադրություն  ուտոպիայի՝  այստեղ  ցույց  էտրվում  այն  զոհողությունը,  որն  անում  է  մարդը՝  հանուն  երջանկության  հաստատման։
  Մարդու գիտակցության  մեջ արդեն  մանկուց  ձևավորված է  լինումտվյալ  պետությանն  անհրաժեշտ  գաղափարախոսությունը։
   Նմանօրինակ  հասարակության գաղափարական հենքը կազմում են մարդու իրականությունը ոչնչացնող  նշանաբանները,  ինչպիսիք  են,  օրինակ.  «պատերազմը  խաղաղություն է, ազատությունը՝ ստրկություն, չիմացությունը՝ ուժ»19։
  Հակաուտոպիաներում  չարիքի  աղբյուրը  պետությունն  է,  կառավարման  ձևն  ու  համակարգը,որն  ապագայում  հանգեցնում  է  տեխնոլոգիական,  հոգեբանական  հսկողության,  աճող  սպառողականության  և  տգիտության։
   Օրինակ՝  Օ.  Հակսլիի  ներկայացրած  հասարակությունում  մարդու  ոչնչացումը  տեղի  է  ունենում  «քաղցրաբլիթով», իսկ Ջ. Օրուելլի աշխարհում՝ «մտրակով»։
 Որպես սոցիալական  իրականության ախտորոշում և  հասարակության  ինքնագիտակցման  ձև՝  հակաուտոպիան  բավականին  լայն  տարածում  ունի,  ևինչ-որ  իմաստով  օգնում  է  մարդուն  ու  հասարակությանն  ինքնաճանաչմանհարցում,  քանի  որ  այստեղ  ներկայացված  հիմնախնդիրները  բխում  են  հենցներկայի բացերից։
  Ինչպես ուտոպիան, այն նույնպես ներկայի նկատմամբ քննադատական վերաբերմունքի ծնունդն է, անողոք և ծայրահեղ ներկայացումնայն ամենի, ինչը խաթարում է սոցիալական կյանքի ներդաշնակությունը։
  Հակաուտոպիաները  ներկայի  մասին  են,  որի  ամուր  հիմքի  մեջ  կարծես  մխրճվելեն  որոշ  միտումներ,  որոնք,  ապագայում  խարխլելով  ներկայի  գցած  հիմքը,կփոխեն  ամբողջ  իրականությունը,  կյանքը,  այդ  իսկ  պատճառով  պետք  էհասցնել փոխել ինչ-որ բան մինչ դա կպատահի։
  Հետևաբար, այս սոցիալականմոդելներում  կարելի  է  ճանաչել  սեփական  հասարակությունը,  կառավարմանհամակարգն  ու  ընդհանրապես  գործող  սոցիալական  ինստիտուտները։
   Հա17 Տե´ս նույն տեղը, էջ 274-275։
 18 Տե´ս նույն տեղը, էջ 54։
 19 Նույն տեղը, էջ 6։
 կաուտոպիայի  արդիականությունը  պայմանավորված  է  նրանով,  որ  այստեղներկայացված  սոցիալական,  մարդաբանական  փոփոխությունները  ժամանակակից մարդը զգում է սեփական մաշկի վրա, դրանք ապագայի նախազգուշացումներ են, որոնք մերօրյա հասարակությանը բնորոշ գծերի վառ ցուցադրություն են։
  Պետք է նշել, որ 20-րդ դարասկզբի հակաուտոպիաներում գտնում ևնշմարում ենք ոչ միայն և ոչ այնքան ժամանակի ամբողջատիրական հասարակությունները, այդտեղ պարզորոշ կերպով ներկայացված են արևմտյան հասարակությանը բնորոշ գծեր, որոնք վտանգածին են թվացել հեղինակներին, և որոնք,  հատկապես  Օ.  Հակսլին,  շատ  հստակ  կերպով  կանխազգացել  էր։
   Ինչպես  նկատում  է  նա,  մոտ  ապագայում  ամբողջատիրական  պետություններնստիպված չեն լինի բռնի ուժ գործադրել, քանի որ առավել արդյունավետորենկկառավարեն հասարակությանը, որը բաղկացած է ստրուկներից, որոնք շատեն սիրում իրենց ստրկությունը։
  Կարևորը սովորեցնել սիրել ստրկությունը, ինչը  մեծ  հաջողությամբ  արվում  է  բոլոր  մակարդակներում՝  սկսած  դպրոցիցմինչև լրատվամիջոցներ։
  Ընդամենը պետք է մանկուց մարդուն ներարկել այն,ինչն  անհրաժեշտ  է  լիարժեք  ենթարկվելու  և  չհակադրվելու  համար.  սա  հնարավոր է միայն մարդկային բնույթի խորքային փոփոխությունների միջոցով։
  Իսկ դրական արդյունքի հասնելու համար անհրաժեշտ  է հասարակության անդամների ֆիզիկական և նյութական պահանջմունքների բավարարում։
  Դե իսկնման հասարակություններում մեռնում է ստեղծագործող և մտածող մարդը, որը վերածվում է բացառապես որոշակի գործառույթ իրականացնողի՝ լավ աշխատանք կատարողի։
  Կարծես ինկուբատորից դուրս են գալիս ամբողջովին իրար նման մարդիկ20, որոնք դրսևորում են ամբոխային վարք և չեն էլ փորձումփոխել իրենց սոցիալական միջավայրը։
  Մարդը ձգտում չունի դեպի վեր. չկա ինքնագիտակցումը, աշխարհի ուղղաձիգ կառուցարկումը վերանում է և գերիշխող է դառնում լայնքով տարածվող քաղաքակրթությունը, որը մտածող և վեհարժեքներ  կրող  մարդու  փոխարե,  առաջարկում  է  անհոգ  և  միայն  իրեն  նախապես  վերապահված  գործառույթներն  իրագործող  մեքենա։
   Օրինակ՝  Օ.Հակսլիի ներկայացրած հասարակության մեջ բոլորն իրենց երջանիկ են զգում,քանի որ անջատված է մտածողությունը, մարդը ո՛չ տառապում է, ո՛չ էլ ինքնագիտակցության  որևէ  հնարավորություն  ունի։
   Իսկ  հեղինակի  հնարած  թմրանյութի  փոխարեն  արդի  հասարակությունը  կլանում  է  իր  գիտակցությունն  ուվարքը  փոխակերպող  մանիպուլիացիոն  ազդեցությունների  հսկայական  չափաբաժին։
   Զանգվածային  տեղեկատվությունն  այս  գործում  կարևորագույնտեղ է զբաղեցնում. այն լավագույն միջոցն է իշխանության և հասարակությանհաղորդակցման,  պետական  գաղափարախոսության  տարածման  գործում։
 Հակաուտոպիաներում  տեղեկատվության  տարածմանը  բավականին  մեծ  դերէ տրվում, ինչը, փաստորեն, արդարացվեց մերօրյա հասարակության մեջ։
 20 Տե´ս Хаксли О., նշվ. աշխ., էջ 7։
 Ե´վ  ուտոպիան,  և´  հակաուտոպիան  ուտոպիական  գիտակցության  դրսևորման ձևեր են, որոնք ակտիվանում են ճգնաժամային իրադրություններում։
 Այդ  գիտակցությունն  անընդհատ  մղում  է  ելքերի  փնտրտուքի,  որը  տարբերձևերով  է  դրսևորվում։
   Վերջինս  ցանկացած  պարագայում  սոցիալական  աշխարհը  նորոգելու  և  վերածնելու  միտում  ունի։
   Լինի  դա  եղածից  հիմնովինտարբերվող նոր, կատարելագործված իրականության կառուցարկման, թե բացարձակ վատ հասարակության ներկայացման միջոցով, որն իր հերթին սխալուղու  ցուցադրությունն  է։
   Ուտոպիական  գիտակցության  ակտիվացումը  կարող  է  օգնել  վերագնահատելու  և արմատապես այլ  դիտակետից  ընկալելու իրականությունը,  որում  ապրում  ենք,  դուրս  գալ  դրա  սահմաններից,  օբյեկտիվորեն  վերլուծել  ստեղծված  իրավիճակի  խորքային  հիմքերը։
   Հակաուտոպիայի միջոցով հեղինակը փորձում է ազդել մարդկանց գիտակցության, աշխարհընկալման  վրա,  ստիպում  հասկանալ  սեփական  կյանքն  այլ  դիտանկյունից,նկատել  մանրուքներ,  որոնք  փոխում  են  իրեն  և  իրականությունը,  որում  ապրում է։
 Բացասական  հասարակության  մոդելներում  ծայրահեղացված  և  ողբերգական  երանգներով  հեղինակին  ներկայացվում  է  ժամանակակից  կյանքը,բայց այստեղ նոր կառույցներ չեն ստեղծվում, այլընտրանք չի կառուցարկվում։
 Եթե  ուտոպիան  առաջարկում  է  նորը,  ապա  հակաուտոպիան  չունի  այդ  գործառույթը։
   Հակաուտոպիայում  ներկայացված  անցանկալի  հասարակությանմոդելը ոչ  մի դեպքում  ցանկալի չէ իրագործել, իսկ ահա  ուտոպիայի իրագործումը  ցանկալի  է։
   Ուտոպիան  ապագայի  հասարակության  նախագիծ  է,  իսկհակաուտոպիան՝ առավելապես մոդել։
  Այսինքն՝ ապագան այս դեպքում դրական  երանգավորում  կունենա,  եթե  առաջարկված  մոդելը  չդառնա  իրականություն, ոչ թե հույս ներշնչի, այլ հաղորդի կամքի ուժ՝ խուսափելու դրա իրագործումից և դրանից բխող անցանկալի զարգացումներից։
 Հակաուտոպիան  բավականին  լայն տարածում  ունի,  և  եթե  թվում  է՝ ժամանակակից աշխարհին այլևս պետք չեն ուտոպիաներ, որ սոցիալական հնարավոր բոլոր նախագծերն արդեն իսկ մարմնավորվել և կամ ձախողվել են, ապա  առանց  ուտոպիայի  հնարավոր  չի  լինի  բացատրել  այնպիսի  փորձեր,  ինչպիսիք  են  գերտերությունների  ստեղծման  ձգտումները,  համաշխարհայնացման միտումները, ազգային գաղափարների փնտրտուքները, քաղաքացիականհասարակության ստեղծումը և այլն։
  Պարզապես անհրաժեշտ է ուտոպիականգիտակցության  առկայծումները  դիտարկել  ճիշտ  տեսանկյունից։
   Երբ  այլ  ելքչկա, պետք է մտածել և սեղծել նորը. սա է իրական ուտոպիան։
  Այսինքն՝ ուտոպիան  այս  պարագայում  նշանակում  է  անել  այն,  ինչը  տվյալ  խորհրդանշանային կոորդինատում թվում է անհնարին21։
  Ուտոպիան և հակաուտոպիան երկխոսում  են  միմյանց  հետ՝  թողնելով  հետևություններն  ապագա  սերնդին.21 Տե´ս Философские наброски скифской утопии от Славой Жижека. //http։
 //newskif.su/2012/skifskai-utopii-slavoy-jijek/ - 11.01.2016։
 վա՞խ, թե՞ հույս. ահա այս հարցի առաջ է կանգնած ժամանակակից մարդը, որը,  ականատեսը  լինելով  արդեն  իսկ  իրականություն  դարձած  ուտոպիականնախագծերի, հակաուտոպիական մոդելների, այնուամենայնիվ, փնտրում է ելքեր ապագայի համար։
  Հակաուտոպիական խիստ բացասական վերաբերմունքը սոցիալական իդեալաներին այդքան էլ չի արդարացնում իրեն, հատկապեսգաղափարական  պայքարում։
   Զանգվածներին  առավել  գրավիչ  են  թվում  դեպի դրականը մղվով իդեալները, քանի որ վատատեսությունը միշտ չէ, որ կարող է սոցիալական դաշտում դրական ազդեցություն ունենալ։
  Եթե հարցին մոտենանք  սպառողական  հասարակության  դիտանկյունից,  ապա  նկատելի  էդառնում,  որ  այդ  հասարակությունը  հիմնվում  է  ցանկության,  պահանջարկիստեղծման  վրա։
   Այս  դիտակետից  ուտոպիան  առաջին  հերթին  բացակայիցանկությունն է կամ ցանկության անդադրում արտադրությունը, նրա անվերջհաստատումը կամ  ինքնաշարժումը22։
   Իսկ հակաուտոպիան այդ  ցանկությանետմղումն է, անհատնում ցանկությունների շղթայի մասնատումը։
 Հակաուտոպիան  և  ուտոպիան  կարծես  իրար  զուգահեռ  աշխարհներ  լինեն, որոնք, ճանապարհի մի հատվածում խաչվելով, հերքում են միմյանց, բայցհետագայում  կրկին  զուգահեռվելով՝  բարձրաձայնում  են  իրար  փոխլրացնողխնդիրներ, որոնք կարող են վտանգածին լինել ապագայում։
  Ի դեպ, եթե ուտոպիան,  ցույց  տալով  իրականությունը,  մարդուն  մղում  է  իրականության  սահմաններից դուրս, որպեսզի ստեղծի նորը, ապա հակուտոպիան նրան ետ է վերադարձնում  այդ  իրականություն՝  ցույց  տալով  դրա  դեռևս  ոչ  այնքան  ակնբախ, սակայն տագնապներով լի վիճակը։
  Եթե ուտոպիան մարդկության երազանքի  դրսևորումն  է,  ապա  հակաուտոպիան  վատ  երազ  է,  որն  ստիպում  էմարդուն ընդհանրապես չերազել, քանի որ այն կարող է երբևէ իրական դառնալ։
 Մերի ՄիքայելյանՀԱԿԱՈՒՏՈՊԻԱՅԻ ԵՎ ՈՒՏՈՊԻԱՅԻ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ ուտոպիա, հակաուտոպիա, իդեալ, անցանկալի հասարակություն,ապագա, սոցիալական իրականություն, ամբողջատիրական համակարգԱմփոփում։

Հոդվածում հակաուտոպիան ներկայացվում է որպես ապագան կանխատեսող սոցիոմշակութային  երևույթ։
   Հակաուտոպիան  ուտոպիայի  քննադատությունն  է  ուտոպիական  իդեալի ձգտման և կատարելության հասնելու տեսանկյունից։
  Այստեղ ներկայացվում է կատարյալ բացասական սոցիալական աշխարհի մոդել։
  Ըստ էության, այս վատագույն հասարակության  մոդելներում  պայքարն  անշունչ,  մեքենայացված  հասարակության,  անհատի  ոչնչացման, ամբողջատիրական համակարգի դեմ է։
  Հակաուտոպիան սոցիալական իրականության  ախտորոշման  միջոց  է,  քանի  որ  այստեղ  ներկայացված  հիմնախնդիրները  բխում  են հենց նեկայի բացերից։
