ԽՍՀՄ-ի  փլուզումը  ցույց  տվեց,  թե  սոցիալ-տնտեսական  ևքաղաքական  խորը  ինտեգրացիան  ինչպիսի  բացասական  հետևանքներկարող  է  ունենալ  որևէ  երկրի  տնտեսության,  մասնավորապեսարդյունաբերության  ու  բնակչության  կենսամակարդակի  վրա։
   Այդհամատեքստում  սույն  հոդվածում  ներկայացվելու  են  Շիրակի  մարզիարդյունաբերության  զարգացման  գործընթացները  հետխորհրդայինտարիներին։
 Տնտեսությանկառուցվածքում,Շիրակի  ժամանակակից  տնտեսության  հիմքը  դրվել  է  1990-ականթվականներին։
 հատկապեսարդյունաբերությունում  տեղի  ունեցան  արմատական  փոփոխություններ։
  Դրանում իր գործուն ազդեցությունն ունեցան 1988թ. դեկտեմբերի 7ի  Սպիտակի  ավերիչ  երկրաշարժը  և  1990-ականների  սոցիալտնտեսական  համակարգի  փոփոխությունը։
   Խորհրդային  պլանայինհանրային  տնտեսվարումից  անցում  կատարվեց  կապիտալիստականշուկայականի։
   Այդ  առումով  մարզի  արդյունաբերական  գրեթե  բոլորձեռնարկություններըդադարեցինգործելուց։
   Սեփականաշնորհված  արդյունաբերականձեռնարկությունները  կորցրին  իրենց  շուկաները  Խորհրդային  Միությանտարածքում։
   Շիրակում  պարապուրդիմատնվեցին,  ապամոնտաժվեցին  և  լուծարվեցին  բազմաթիվ  արդյունաբերական  ձեռնարկություններ,  որից  շահեցին  ձեռնարկությունների  սեփականատերերը՝ձեռքգներով։
 Ձեռնարկություններումդարձանգործազուրկներ,  ինչը  բերեց  նրանց  մեծ  մասի  աղքատացմանը  ևարտագաղթին։
 սեփականաշնորհումիցգործարաններըշուկայականիցցածրհետոբերելովաշխատողբանվորներըՀաշվի  առնելով  XX  դ.  վերջին  և  XXI  դ.  սկզբին  Շիրակիտնտեսությանսոցիալ-տնտեսականփոփոխությունները՝ պայմանականորեն այն կարելի է բաժանել հետևյալժամանակափուլերի.ունեցածտեղիմեջ1980-1988թ. –նախաերկրաշարժյան փուլ,1989-1992թթ.- հետերկրաշարժյան փուլ,1993-2000թթ.-տնտեսության համատարած սեփականաշնորհման ևբնակչության  աղքատացման  և  զանգվածային  արտագաղթի  առաջինփուլ,2001-2007թթ.-սոցիալ-տնտեսական վերելքի և կայունացման փուլ,2008-2012թթ.-սոցիալ-տնտեսական  ճգնաժամի  և  բնակչությաներկրորդ  փուլ՝  պայմանավորված սոցիալ-տնտեսականզանգվածային  արտագաղթիհամաշխարհային,մասնավորապես  ՌԴճգնաժամով։
   Հիշատակենք,  որ  ՀՀ  սոցիալ-տնտեսական  ոլորտներըխիստ ինտեգրված են ՌԴ սոցիալ տնտեսական համակարգին։
 2013-2018թթ.սոցիալ-տնտեսական  իրավիճակի  կայունացման  ևարտագաղթողների թվի նվազման փուլ։
 ավերիչինտենսիվպայմանավորվածձեռնարկություններիՇիրակի  արդյունաբերության  ներուժի  շեշտակի  անկում  գրանցվելերկրաշարժով,է1989-2000թթ.՝արդյունաբերականսեփականաշնորհումով, էներգետիկ ճգնաժամով, արցախյան պատերազմով և այլգործոններով։
 արդյունաբերականձեռնարկությունների  վրա  պետական  վերահսկողության  բարձիթողիվիճակը հանգեցրեց նրան, որ նոր սեփականատերերի մեծ մասի կողմիցարտադրական  միջոցները  գրեթե  փոշիացան։
   Իշխանությունները  նորսեփականատերերի  առջև  չդրեցին  պարտավորվածություն՝  արդյունաբերական ձեռնարկությունները շահագործելու։
 Սեփականաշնորհվողզարգացումն  ապահովողՀայտնի  է,  որ  ցանկացած  երկրում  նյութական  արտադրություննուղղակիորեն  ազդում  է  ազգային  տնտեսության  զարգացման  վրա։
   Այդառումով,  տնտեսությանգլխավորնախապայմանն  է  արդյունաբերությունը  և  նյութական  արտադրությանզարգացումն  ապահովող  ծառայությունները։
   Ցավոք,  ներկայացվողժամանակահատվածում  Շիրակում  տնտեսության  տեսակարար  կշռումամենաբարձր  աճ  գրանցվել  է  մանրածախ  առևտրի  ոլորտում՝  25,7անգամ,  իսկ  արդունաբերությունում՝  շեշտակի  անկում։
   Դրանովպայմանավորված՝  կարելի  է  արձանագրել,  որ    տնտեսական  շրջանումարտադրող  հասարակությունից  անցում  է  կատարվել  սպառողհասարակության։
   Այդ  անցումը  բացատրվում  է  առաջին  հերթինհանրապետության  տարբեր    կառավարությունների  որդեգրած  սոցիալտնտեսական քաղաքականությամբ։
 Այժմ  ներկայացնենք  XX  դ.  վերջին  և  XXI  դ.  սկզբին  Շիրակիարդյունաբերության զարգացման գործընթացները։
  Տնտեսական շրջանիարդյունաբերության  զարգացման  հիմքերը  դրվել  են  1920-ականթվականներին,  երբ  պետության  կողմից  վարվող  սոցիալ-տնտեսականքաղաքականությունը  նպաստել  է  տեղական  արդյունաբերությանզարգացմանը,  իսկ1960-ական  թվականներից  կառուցվեցին  ևշահագործմանարդյունաբերականձեռնարկություններ,  որոնցից  մի  քանիսն  ունեցել  են  ոչ  միայնհանրապետական, այլև տարածաշրջանային, իսկ տեքստիլ կոմբինատը՝միութենական  նշանակություն։
   Շիրակի  մարզը,  մասնավորապեսհանձնվեցինխոշորԳյումրի  քաղաքը,  1980-ական  թվականներին  դարձավ  ոչ  միայն  մերհանրապետության,  այլև  Հարավային  Կովկասի  արդյունաբերությանզարգացման  խոշոր  հանգույցներից  մեկը։
   Տնտեսականշրջանիարդյունաբերության  զարգացման  առաջատար  ճյուղերն  էին  թեթևարդյունաբերությունը, մեքենաշինությունը, սննդի արդյունաբերությունըև կահույքագործությունը։
 Գյումրիվնասհասցրեցմեծշրջանի,նյութականհատկապեսՏնտեսականքաղաքի1988թ.արդյունաբերությանըդեկտեմբերի  7-ի  Սպիտակի  ավերիչ  երկրաշարժը։
   Գյումրի  քաղաքի  33արդյունաբերական  ձեռնարկություններից  ամբողջությամբ  ոչնչացան13-ը, իսկ մնացածը՝ մասնակիորեն [3,թ.1]։
  Գյումրու արդյունաբերությաննյութական վնասն ընթացիկ գներով գնահատվել է 250 մլն. ռուբլի, ինչըկազմել  է  քաղաքի  արդյունաբերության  հիմնական  արտադրականֆոնդերի  70%-ը[3,թ.1]։
   Արժե  հիշատակել,  որ  աղետի  գոտումամբողջությամբ  կամ  մասնակիորեն  ավերվեց  230  արդյունաբերականօբյեկտ,  որը  կազմել  է  մեր  հանրապետության  արդյունաբերականկարողությունների 25%-ը [9]։
 1990թ. Գյումրու արդյունաբերական արտադրանքի ծավալն աճելովհասցվեց մինչ 1988թվականի 40%-ին, սակայն 1991թ-ից սկսած՝ սոցիալտնտեսականվերափոխումների,  տարածաշրջանի  աշխարհաքաղաքական  լարվածության,  ԽՍՀՄ-ի  լուծարման  պատճառով  նորիցնվազեց  [3,թ.3]։
   Արդյունաբերության  նութական  կորուստների  մասինպատկերացում կազմելու համար բերենք մի քանի թվային ցուցանիշներ.1985թ.  Շիրակի  արդյունաբերական  ձեռնարկությունների  կողմիցթողարկված  արտադրանքիէհանրապետությունում  թողարկվածի    13,4%-ը,  1997թ.՝  3,2%-ը,  2003թ.՝2,7%  -ը [1, էջ 160] և 2017թ.՝ 2,4%-ը [10]։
  Եթե 1980-ական թվականներինՇիրակի  տնտեսական  շրջանն  արդյունաբերական  արտադրությանծավալով  հանրապետությունում  զիջել  է  միայն  Երևանին,  ապա  այժմզիջում  է  ոչ  միայն  Երևանին,  այլև  Արարատի,  Սյունիքի,  Արմավիրի  ևԿոտայքի մարզերի արդյունաբերական արտադրության ծավալներին։
 ընդհանուրծավալըկազմել1980-ական  թվականներին  Շիրակում  գործել  են  թվով  72արդյունաբերական  ձեռնարկություններ,  որոնք  տարեկան  թողարկել  են1,3  մլրդ  ռուբլու  արտադրանք  [11]։
   Արդյունաբերության  ոլորտումառանձնակի  տեղ  են  զբաղեցրել  խոշոր  և  միջին  մեծությանձեռնարկությունները։
   Այժմ  տնտեսական  շրջանի  արդյունաբերականկազմակերպությունների  ընդհանուր  քանակում  գերակշռում  ենգերփոքր  և  փոքր  ձեռնարկությունները,  որոնց  տեսակարար  կշիռըկազմում  է  76%  [12]։
   Տնտեսական  շրջանում  2012թ.  թողարկվածարդյունաբերական  արտադրանքի  60%-ը  բաժին  է  ընկել  Գյումրիքաղաքին  [13],  այն  դեպքում,  երբ  1980-ական  թվականներին  նույնցուցանիշը  75%  էր  [2,  էջ  160]։
   1983թ.  Գյումրիում  գործել  է  53արդյունաբերական  ձեռնարկություն,  որտեղ  աշխատել  են  48,9  հազարմարդ  [2,  էջ  161]։
   Քաղաքի  արդյունաբերական  ձեռնարկություններից  12-ը  խոշոր  էին  (501-1000  աշխատող),  իսկ  13-ը՝  խոշորագույն  (1001  ևավելի  աշխատող)։
   Խոշորագույն  ձեռնարկություններին  բաժին  է  ընկելմարզի արդյունաբերության մեջ զբաղվածների ամբողջ թվի 73,2%-ը [2]։
  Աղյուսակ  1-ից  երևում  է,  որ  2002թ-ից  սկսած՝արդյունաբերությանտեսակարար  կշռի  աստիճանական  աճ  է  գրանցվել։
   Այդ  աճըբացատրվում  է  նոր  արդյունաբերական՝  հատկապես  թեթև,  սննդիձեռնարկությունների շահագործումով։
 Շիրակի տնտեսության հիմնական ճյուղերի տեսակարար  կշիռը %-ովԱղյուսակ 1.Տնտեսության ճյուղեր1997թ.2002թ.2007թ.2012թ.2017թ.ԱրդյունաբերությունԳյուղատնտեսությունՇինարարությունՄանրածախ առևտուրԾառայություններԸնդամենըենխոշորևՎերջին 30 տարիներին արդյունաբերական ձեռնարկություններումոչ  միայն  աշխատողների  թվի  շեշտակի  անկում  է  գրանցվել,  այլևվերացելարդյունաբերականձեռնարկությունները։
   Տնտեսական  շրջանում  այժմ  գործում  է  միակմիջինարդյունաբերականձեռնարկությունը՝  «Լենտեքսը»։
   Հիշատակենք,  որ  1987-2017թթ.  մարզիարդյունաբերականթիվըպակասել է 14,8 անգամ։
 ձեռնարկություններումզբաղվածներիխոշորագույնմեծությանաշխատող)Աղյուսակ 2-ից երևում է, որ արդյունաբերությունում զբաղվածներիթվի էական անկում գրանցվել է 1987-1995թթ-ին՝ մոտ 2,8 անգամ և 19952001թթ.՝ 5,2 անգամ։
 Շիրակի արդյունաբերական ներուժը բնութագրող ցուցանիշները [15]Աղյուսակ 2.ՇիրակիարդյունաբեԱրդյունաբերուԱրդյունաբերարականթյան մեջկանարտադրանքիտեսակարարկշիռը ՀՀ-ումզբաղվածներիձեռնարկութիվը/հազ.մարդ/թյունների թիվըԱմսականմիջինաշխատավարձը ընթացիկգներով/դրամ/250 ռուբլիՏարեթիվ1987թ.1995թ.2001թ.2005թ.2008թ.2013թ.2017թ.Եթե  առաջին  ժամանակափուլում  աշխատողների  թվի  նվազումըպայմանավորվածերկրաշարժիհետևանքներով,  ապա  երկրորդի  դեպքում  բացառապես  իշխանությունների  կողմից  իրականացվող    սոցիալ-տնտեսական  քաղաքականությամբ։
 հիմնականումավերիչէրԱղյուսակ  2-ի  թվային  ցուցանիշների  վերլուծությունից  պարզ  էդառնում,  որ1987-2017թթ.  ՀՀ-ում  Շիրակի  արդյունաբերականարտադրանքի  տեսակարար  կշիռը  նվազել  է    5,4,  արդյունաբերությանոլորտում  զբաղվածների  թիվը՝  14,8  անգամ։
   Արդյունաբերականձեռնարկությունների  թիվն  ավելացել  է,  սակայն  վերացել  են  խոշորարդյունաբերական  ձեռնարկությունները,  իսկ  1995-2017թթ.  ընթացիկգներով՝ աշխատավարձն ավելացել է մոտ 40 անգամ։
 [4,թ.13]։
 Ունենալով2016թ.  Շիրակի  մարզում  արտադրանք  է  թողարկվել  101տնտեսավարող սուբյեկտներում, որից 78-ը՝ մշակող արդյունաբերականձեռնարկություններումբազմապիսիարդյունաբերական նշանակության հանքային ռեսուրսների պաշարներ՝շինարարական,մասնավորապեսշրջանիզարգացած։
 հանքարդյունաբերությունը  թույլՀանքարդյունաէբերության  արտադրական  ծավալըչի  գերազանցում  արդյունաբերությանմեկ  տոկոսը։
   Մարզիհանքարդյունաբերական  ձեռնարկությունների  թիվը  53  է,  որից  գործումէ  38-ը,  իսկ  դրանց  կեսը  գտնվում  է  Արթիկի  տարածաշրջանում  [18]։
 հիմնականումՀանքարդյունաբերականհամախառն  արդյունքիձեռնարկություններըտնտեսականենշինարարականարդյունահանումհանածոներ՝շինարարական տուֆ, ավազ, բազալտ (Փանիկ գյուղի մոտ), անդեզիտադացիտ  (Ջաջուռ),  դոլերիտային  բազալտ  (Կապս)։
   «Կարին  Գեո»  ՍՊԸ-նմինչև  2015թլուծարումը  Ջաջուռ  գյուղի  մոտ  գորշ  ածուխ  էարդյունահանել, որը հիմնականում սպառվել է Շիրակում։
 օգտակարբաժինէընկել  արդյունաբերությանՇիրակի տարածաշրջանում մշակող արդյունաբերությանը տարբերտարիներինընդհանուրարտադրական ծավալի 74-83%-ը, իսկ հանքարդյունաբերությանը՝ մինչև0,1-2%-ը(տես  աղյուսակ  3)։
   Մշակող  արդյունաբերության  մեջծանրակշիռ  տեղ  են  զբաղեցնում  սննդի  և  թեթև  արդյունաբերությունը(խորհրդային  տարիներին  թեթև  արդյունաբերություննևմեքենաշինությունը)։
   Արդյունաբերական  արտադրանքիկառուցվածքում  տեսանելի  փոփոխություններգրանցվել  մշակողարդյունաբերությունում  և  էլեկտրաէներգիայի,  գազի,  ջրի  արտադրությունում։
  Այդ փոփոխությունը բացատրվում է էլեկտրաէներգիայի, գազիևմշակողարդյունաբերության ձեռնարկություններում արտադրված ապրանքներիգների թանկացումով։
 ջրի  արտադրությաննվազումովծավալիենէրևՇիրակի մարզի արդյունաբերական արտադրանքի կառուցվածքն ըստարտադրության բաժինների (ամբողջ արդյունաբերությունը՝ 100 %) [16]Աղյուսակ 3.ՏարեթիվՀանքագործականՄշակողգազի, ջրիարդյունաբերությունարդյունաբերությունարտադրություն ևԷլեկտրաէներգիայի,2000թ.2005թ.2008թ.2011թ.2014թ.2017թ.բաշխումԳյումրինտարիներինԽորհրդայինէ  թեթևտեքստիլագործների  քաղաք։
   1980-ական  թվականներինարդյունաբերության  ոլորտի  արտադրանքը  կազմել  է  Հայկական  ԽՍՀտնտեսության  համախառն  արտադրանքի  շուրջ  1/3-ը,  որը  բաժին  էընկել  Գյումրի  քաղաքին։
   Այդ  տարիներին  հանրապետության  թեթևարդյունաբերության ոլորտի աշխատողների թիվը կազմել է 115 հազարհամարվելևենիսկգուլպաներ,ներքնաշորեր։
 կիսագուլպաներ,մարդ,  որից  23%-ը  բաժին  է  ընկել  Գյումրիին  [17]։
   Այժմ  ՀՀ-ումզուգագուլպա  արտադրող  ամենախոշոր  ընկերությունը  «Լենտեքս» ՍՊԸ-ն  է,  որը  գտնվում  է  Գյումրի  քաղաքում։
   Այդ  ձեռնարկությունումարտադրում2013թ-ից՝Ընկերության  արտադրանքըտրիկոտաժեղենսպառվում  է  հիմնականում  ներքին  շուկայում։
   2013թ.  ամբողջարտադրության  3%-ն  արտահանվել  է  ԱՄԷ,  Ֆրանսիա  և  Կանադա       [5, թ.12]։
  2016թ. «Լենտեքսում» աշխատողների թիվը կազմել է 350 մարդ,իսկ  համախառն  արտադրանքը՝[11]։
   Շիրակիարդյունաբերական  ձեռնարկություններում  աշխատողների  թվի  շուրջ10%-ը  բաժին  է  ընկնում  «Լենտեքսին»,  իսկ  «Արշալույս»  թեթևարդյունաբերական  ընկերությունում  աշխատում  է  50  մարդ[11]։
 Ներքնաշորեր  արտադրող  «Գևորգ  և  Վահան»  ՍՊԸ-ն  արտադրանքի90%-ից  ավելին  արտահանում  է  Կանադա  [5,  թ.4]։
   Մարալիկ  քաղաքումբանակի  համարգործողարտադրումսրբիչներ,նմանատիպ  այլարտադրատեսակներ [5, թ.7]։
 «Նայթեքս»  ընկերությունը  հայկականև100  մլն.դրամներքնաշորերէէզիջելէէեղելընկելչկան։
 հենքըզբաղեցրել1980-ականզարգացմանթվականներինարտադրականմեքենաշինությանը,Խորհրդային  տարիներին  մարզի  արդյունաբերության  ոլորտումառանձնակի  տեղմեքենաշինությունը։
   Մարզիմեքենաշինությանեն  տեղականմեքենաշինականձեռնարկությունները։
 Հետխորհրդային տարիներին մեքենաշինությունում տեսանելի դրականփոփոխություններմարզիմեքենաշինության  ներուժը  կենտրոնացված  էր  Գյումրի  քաղաքում։
   Այդտարիներին  քաղաքի  արդյունաբերական  արտադրանքի  23-28%-ըբաժինմիայն  թեթևարդյունաբերությանը  [2,  էջ  162]։
   1983թ.  քաղաքի  մեքենաշինականձեռնարկություններում  աշխատողների  թիվը  գերազանցել  է  12.000-ը,2017թ.՝  200-ը [6, թ.6]։
  Հիշատակենք, որ Շիրակի թեթև, մեքենաշինականև  շինանյութերի  արդյունաբերական  ձեռնարկությունները  հավասարակշռություն  են  ապահովել  բնակչության  զբաղվածության  սեռայինհարաբերակցությունում։
  Կանայք հիմնականում աշխատել են թեթև, իսկտղամարդիկ՝  մեքենաշինական  և  շինանյութերի  արդյունաբերականձեռնարկություններում։
   Ներկայումս  մասամբ  գործող  մեքենաշինականձեռնարկություններն են  «Անալիտիկ»  սարքերի  գործարանը,  «Քարմշակմեքենա»  ԲԲԸ,  «Հայր  և  որդի  Գյոդակյաններ»  ավտովերանորոգմանգործարանը, «Մագնոն» ՍՊԸ։
 XX դ. վերջին և XXI դ.սկզբին մարզում աստիճանաբար զարգանումէ  ագրոպարենային  համալիրը,  որի  կարևոր  բաղադրիչներն  են  սննդի  ևգյուղատնտեսական  հումքի  վերամշակման  արդյունաբերությունը։
   ՀՀանկախացման  առաջին  տարիներին  ծրագրեր  էին  կազմվել՝  ստեղծելուագրոարդյունաբերական նոր ձեռնարկություններ։
  1992թ. Բուլղարիայից100  հազար  դոլար  արժողությամբ  ստացված  սարքավորումներըտեղադրելուց  հետո  Գյումրի  քաղաքում  նախատեսվեց  արտադրել«Պեպսի-Կոլա»    զովացուցիչ  ըմպելիքների  արտադրություն,  իսկ  մսիպահածոների  կոմբինատի  տարածքում  կառուցել  չոր  անասնակերիարտադրամաս,էր Չեխոսլովակիայի  «Տեխնոպոլ»  ֆիրման։
   Սակայն  կոմբինատի  հասցեովմատակատարվեցշինարարականհանգույցների մի մասը և դրանով սահմանափակվեց, որովհետև ԽՍՀՄ արտաքին էկոնոմիկայի բանկը հրաժարվեց կատարել մնացած գումարիփոխանցումը՝  պատճառաբանելով,  որ  սոցիալիստական  երկրների  հետարժույթի փոխանակությունն արգելված է [3, թ.10]։
 մեքենասարքավորումներիսարքավորումներըմատակարարելուորիևևգյուղատնտեսականՍննդի  արդյունաբերությունը  Շիրակի  տնտեսական  շրջանիէ։
   Շրջանումարդյունաբերության  առաջատար  ճյուղերից  մեկնսննդամթերքի  արտադրությամբհումքիվերամշակմամբ  զբաղվում  են  արտոնագիր  ունեցող  հարյուրից  ավելիտնտեսվարող  սուբյեկտներ  և  անհատ  ձեռներեցներ։
   Այսօր  գործում  ենմոտ  20  ձեռնարկություններ,  որոնցից  համեմատաբար  խոշորներըգտնվում են Գյումրիում, Մուսայելյան, Ամասիա, Բանդիվան և Ազատանգյուղերում։
 «Ալեքս-Գրիգ»շաքարավազի արտադրական ընկերությունն է, որը տարվա ընթացքումգործում  է  3-4  ամիս։
   Գործարանը  հումքը  ներմուծում  է  Բրազիլիայից[7,թ.5]։
   Ներկայումս  տնտեսական  շրջանում  գործում  են  ութից  ավելիպանրագործական  ընկերություններ,  որոնցից«Իգիթ»  ՍՊԸ-ն  և«Բանդիվան  կաթը»  արտադրում  են  նաև  թթվասեր,  կաթնաշոռ,  կաթ,պաղպաղակ։
 ձեռնարկությունըԱմենախոշոր«Գյումրի-գարեջուր»Գյումրիում  է  գտնվում  հանրապետության  խոշորագույն  գարեջրի– ածիկի՝գործարանումարտադրված  համախառն  արտադրանքը  կազմել  է  1,6  մլրդ.  դրամ  [11]։
 «Գյումրի1-3%-նարտահանում  է  հիմնականում  ՌԴ։
   Գարեջրի  հումքը  ներմուծում  էՉեխիայից,  իսկ  գայլուկինը՝  Գերմանիայից  [7,  թ.  2]։
   «Արմամաս»  ՍՊԸ-նգարեջուր»  ՍՊԸ-ն  արտադրվածգործարանը։
 գարեջրի2012թ.ՌԴ-ից,  Ֆրանսիայից,  Հոլանդիայից  բերված  գարուց  ստանում  է  ածիկ,որը օգտագործում է «Երևան գարեջուր» գործարանը [7, թ. 3]։
 Շիրակում  արդյունաբերության  զարգացման  մյուս  ճյուղերիցէ  առանձնացնել  կահույքագործությունը,  հրուշակեղենիէականկարելիարտադրությունը,  որոնք  արդյունաբերության  ոլորտումնշանակություն չունեն։
 XXI  դ.սկզբներին  փորձ  է  արվել  կազմել  Շիրակի  մարզիարդյունաբերության  զարգացման  ծրագրեր։
   Այսպես,  մարզի  սոցիալտնտեսական զարգացման 2010-2013թթ. ՀՀ կառավարության որոշումովնախատեսվել  է  ներդրում  կատարել՝  մինչև  20ՄՎտ  գումարայինհզորությամբ  «Քարախաչ  1»  հողմաէլեկտրակայան  կառուցելու  համար՝հետագայում  հասցնելով  այն  մինչև  90  ՄՎտ  [19]։
   Հիշատակենք,  որ  այսծրագիրը  մինչ  օրս  չի  իրականացվել։
   Այժմ  Շիրակում  գործում  է  8  ջրէկ՝5600 կվտ հզորությամբ [8,թ.3] և 14,63 մլն կվտ.Ժ տարեկան գումարայինարտադրանքով  փոքր  ջրէկ[19]։
   Արտադրված  էլեկտրաէներգիանբավարարում  է  մարզում  սպառվող  էլեկտրաէներգիայի    միայն  18,4%-ը[8,թ.5]։
   Եթե  ապագայում  Քարախաչի90  ՄՎտ  հզորությամբհողմաէլեկտրակայանը շահագործման հանձնվի, ապա այն կբավարարիՇիրակի  մարզի  էլեկտրաէներգիայի  սպառման  պահանջարկի  շուրջ90%-ը։
   Քարախաչի  հողմաէլեկտրակայանի  կառուցումը  հզոր  խթանկարողմասնավորապեսարդյունաբերության  զարգացման  համար։
   Հիշատակենք,  որ  2003թ.ՀայաստանիԱՄՆ-ի  NERL  ընկերության  կողմից  մշակվելհողմաէներգետիկքարտեզը,որի՝հողմաէլեկտրակայանների  հիմնական  հեռանկարային  տեղանքներիցմեկն  էլ  Քարախաչի  լեռնանցքն  է։
   Իտալական  մասնավոր  ընկերությանկողմից  հիմնադրված  «Առէներջի»  ՍՊԸ-ն  ավարտել  է  Շիրակի  մարզիՔարախաչի  լեռնանցքի  հողմաէներգետիկ  ծրագրի  մոնիթորինգայինաշխատանքները [19]։
 մարզի  տնտեսության,պաշարներիդառնալըստէէմարզիՇիրակի2017-2025թթ.սոցիալ-տնտեսականռազմավարական  ծրագրի  զարգացման  համար  արդյունաբերությանոլորտում  նախատեսվում  է  17,1մլրդ.  դրամի  ներդրում  կատարել  [20]։
 Արդյունաբերությունումքաղաքականությունումհիմնականում  նախատեսվում  է  իրականացնել  ենթակառուցվածքներիզարգացման,  ՓՄՁ(փոքր  և  միջին  ձեռնարկություն)  գործարար,ուսուցողական,  տեղեկատվական  և  խորհրդատվական  աջակցություն,ֆինանսական  և  ներդրումային  աջակցություն,  սպանդանոցների  և  բրդիիրականացվողվերամշակման ձեռնարկությունների կառուցման ծրագրեր, ինչն էականազդեցություն  չի  ունենա  զբաղվածության  թվի  և  արդյունաբերությաններուժի շեշտակի աճի վրա։
  Հատկանշական է, որ մարզում նախկինումգործող  խոշոր  կազմակերպություններն  աստիճանաբար  իրենց  տեղըզիջում  են  փոքրերին,  որոնք  չեն  ապահովում  արդունաբերությանարագընթաց զարգացումը։
 Ի մի բերելով՝ կարելի է արձանագրել, որ մինչ օրս մեր հանրապետությունում  արդյունաբերության  զարգացման  խնդիրներով  զբաղվողպատկան  մարմիններին  և  գործարարներին,  տնտեսագետներին  չիհաջողվել  կազմել  և  իրականացնել  Շիրակի  մարզի,  հատկապեսԳյումրու արդյունաբերության զարգացման իրատեսական ծրագրեր։
  Այդառումով,  առաջնահերթ  պետք  է  մշակվեն  և  իրականացվեն  ծրագրերլքված  արդյունաբերական  շինությունները  շահագործելու  ուղղությամբ։
 Դրանք  կարող  են  դառնալ  գործարար  կենտրոններ,  պահեստներ  և  այլնպատակներով օգտագործվող տարածքներ։
  Դրա լավագույն օրինակն է«Շիրակ մոլը», որը ժամանցի լավագույն միջավայր է դարձել։
 слова։

Նորանկախ    Հայաստանի  տնտեսությունը,  լինելով  լուծարված  ԽՍՀՄ  տնտեսական  համակարգի  մի  մասը,  XXդ.  վերջին  արմատական  կառուցվածքային  փոփոխության  ենթարկվեց։
   Մեր  հանրապետությունը  զարգացման  պատրաստ  մարտահրավերներին։
   Խորհրդային  տնտեսական  համակարգից  անցումը  կապիտալիստականի՝  համաշխարհային  շուկայի  առկայության  պայմաններում,  հանրապետության,  այդ  թվում  Շիրակի  մարզի   աշխատանքի  հանգեցրեց  քանակական  և  որակական  տեղաշարժերի։
   Արդյունքում՝  մարզը  մասնագիտացավ  հանքարդյունաբերության  և  գյուղատնտեսական  մթերքների  արտադրության  մեջ,  ինչպես  նաև  հանրապետության  այլ  շրջաններից սկսեց ներմուծել այնպիսի արդյունաբերական պատրաստի  ապրանքներ,  որոնք  խորհրդային  տարիներին    տնտեսական  շրջանում  մեծ  քանակությամբ  արտադրվել  են։
   Տնտեսության,  հատկապես  նյութական  արտադրության  ոլորտներում  թույլ  տրվեցին  մի  շարք  ռազմավարական  սխալներ.  պետությունն  ամբողջապես  զիջեց  իր  դիրքերը  նյութական  և  ոչ  նյութական  տնտեսվարման  համակարգում,  հատկապես արդյունաբերության ոլորտում։
