ՀԱՓՇՏԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՎԱՐՏԻ ՊԱՀԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ  ՔՐԵԱԿԱՆԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄՀափշտակությունները դասվում են դասական հանցագործությունների շարքին,այսինքն՝ այն հանցագործությունների, որոնց պատժելիությունը սահմանված է եղելբոլոր ժամանակներում։
  Չնայած զարգացման երկար պատմությանը՝ հափշտակությունների  հետ  կապված  շատ  հարցեր  մինչ  օրս  չունեն  վերջնական  և  միանշանակլուծումներ։
   Հափշտակությունների  ավարտման  պահի  ճշգրիտ  որոշումը  ունի  գործնական մեծ նշանակություն։
  Ավարտման պահը որոշիչ է՝ արարքը հանցափորձ կամավարտված հանցագործություն որակելու համար։
 Մարդկության  գոյության  ընթացքում  հափշտակությունների  ավարտի  պահիվերաբերյալ մոտեցումները անընդհատ փոփոխվել են։
  Գոյություն ունեցող տեսություններից առավել լայն տարածում ունեն երեքը։
 Դրանցից  ամենահինը  դիպչելու  կամ  contrectatio  տեսությունն  է։
   Տեսությանհիմնական գաղափարն այն է, որ հանցանքը ավարտված է այն պահից, երբ հանցավորը ապօրինաբար դիպչում է այլ անձի գույքին [1]։
  Այս ձևակերպումը հիմնվում էհռոմեական  իրավունքում  առկա  ձևակերպումների  վրա,  որոնք  տրվել  էին  դեռևսիրավաբան Պողոսի կողմից։
  Դիպչելու տեսությունը շատ խորն է գնում և հանցանքըհամարում է ավարտված այն պահին, երբ սեփականության հարաբերությունները դեռչեն  էլ  խախտվել,  և  միանշանակ  չէ  անգամ  հանցավորի  դիտավորությունը։
   Այսմոտեցման ծայրահեղությունը այն դարձրել  է ոչ կենսունակ, և արդեն 17-18-րդ  դդ.դիպչելու տեսությունը արդեն դուրս էր մղվել կիրառությունից։
  Ի տարբերություն սրա՝մյուս  երկու  մոտեցումները,  որոնք  ներկայացված  են  ստորև,  արդիական  են  նաևայսօր։
 Հեռացման տեսությունը կամ այսպես կոչված Ablations-theorie-ն հափշտակությունն ավարտված էր համարում այն պահից, երբ հանցավորին հաջողվում էր դուրսբերել գույքը այն շինության տարածքից, որում գույքը գտնվում էր [2]։
  Այս տեսությունըտարիների  ընթացքում  փոփոխություն  կրեց,  քանի  որ  շատ  տեսաբաններ  այնհամարում էին թերի՝ վկայակոչելով երկու հիմնական հանգամանք` նախ, պարզ չէր,թե համապատասխան շինությունից ինչքան պետք է հեռացվի հափշտակված գույքը,որպեսզի հանցանքը համարվի ավարտված, և երկրորդ, տեսաբանները գտնում էին,որ փաստական և իրավաբանական կապի խզումը սեփականատիրոջ և գույքի միջևհնարավոր է նաև այն դեպքերում, երբ գույքը դուրս չի բերվում շինության տարածքից։
 Քրեական իրավունքի զարգացման արդի փուլում այս տեսությունը հայտնի է որպեսիրական հնարավորության տեսություն, որի հիմնական բովանդակությանը անդրադարձել  է  Գ.  Կրիգեռը։
   Նա  իր  աշխատության  մեջ  նշում  է,  որ  հափշտակությանավարտի համար անհրաժեշտ է երկու հանգամանքի ակնհայտություն` վնասի պատճառում  և  հանցավորի  հարստացում՝  ի  հաշիվ  հափշտակվածի։
   Գ.  Կրիգեռն  ապահավելում  է,  որ  հափշտակությունն  անհրաժեշտ  է  ավարտված  համարել  ոչ  թե  այնպահից, երբ գույքն անցնում է հանցավորի տիրապետության ներքո, այլ այն պահից,երբ  անձն  սկսում  է  իսկապես  տիրել  այդ  գույքին՝  ունենալով  իրական  հնարավորություն՝ այն իր հայեցողությամբ տնօրինելու [3]։
  19-20-րդ դարերում առավել լայն տարածում ուներ տիրապետման տեսությունը(Occupations-theorie), որի համաձայն՝ հափշտակությունը ավարտված  է համարվումայն պահին, երբ տեղի է ունենում գույքի անցում սեփականատիրոջ տիրապետությունից  հանցավորի  տիրապետմանը  [4]։
   Այս  մոտեցման  համատեքստում  առանձնացվում են ենթատեսակներ` դուրսբերման տեսություն, որի պարագայում հափշտակությունն  ավարտված  է  համարվում  այն  օրինական  տիրապետությունից  դուրսբերելու պահից, և տիրելու տեսություն, երբ հանցանքն ավարտված ճանաչելու համարանհրաժեշտ է, որ հանցավորի տիրապետումը գույքի վրա հաստատված լինի [5]։
  Ավելի  վաղ  ժամանակներում  տիրապետման  տեսությունը  մեկնաբանվել  էչափազանց լայն՝ հանցանքը ավարտված համարելով ոչ միայն այն պահին, երբ գույքըսեփականատիրոջ կամ այլ տիտղոսային տիրապետողի տիրապետությունից դուրս էբերվել, այլև այն դեպքերում, երբ հանցավորը գույքն այնպիսի դիրքում է պահում, որայն կարող է համարվել իր տիրապետության ներքո գտնվող [6]։
  Նման դիրքորոշումէ արտահայտել մասնավորապես Ռուսաստանի Սենատը՝ Տյուրկովի գործով։
  Քրեագետ Լ. Բելոկրից-Կոտլյարևսկին, ըստ այդմ, համարում էր, որ իրը հափշտակված է ոչմիայն այն դեպքում, երբ հանցավորն այն արդեն տանում է, այլև այն դեպքում, երբիրը  նախապատրաստված  է  տանելու  համար։
   Որպես  օրինակ  նա  բերում  էր  այնիրավիճակը, երբ հանցավորը գրպանն է դնում իրը՝ սեփականատիրոջ բնակարանիցայն դուրս բերելու մտադրությամբ [7]։
  Նույն իրավիճակն Ի. Ֆոյնիցկին գնահատումէր այլ կերպ։
  Նրա տեսակետի համաձայն՝ գույքը դեռ հափշտակված չէ, քանի դեռ այնգտնվում է տուժողի տիրապետության տակ գտնվող տարածքում, հետևաբար, եթեհանցավորը  գույքը  ձեռքին  բռնվել  է  տուժողին  պատկանող  կառույցում,  որևէ  հիմքչկա՝  հափշտակության  փորձը  ավարտված  հանցագործություն  դիտելու  [8]։
   Նշվածօրինակից հետևում է, որ անգամ տիրապետման տեսությունը հանցանքի ավարտմանպահի վերաբերյալ միանշանակ լուծում չի առաջադրում, ուստի սույն աշխատանքիշրջանակներում  մեր  խնդիրն  է  քննարկել  և  վերհանել  հափշտակության  ավարտիպահի վերաբերյալ մոտեցում, որը, մեր կարծիքով, առավել համահունչ է քրեականիրավունքի գիտության և պրակտիկայի զարգացման արդի փուլին։
  Քիչ չեն այն իրավիճակները, երբ հափշտակության ավարտման պահը նույնն է՝անկախ  կիրառվող  տեսությունից։
   Մի  շարք  դեպքերում  հանցավորը  իր  հայեցողությամբ գույքը տնօրինելու իրական հնարավորություն ստանում է այն պահին, երբգույքը հանում է տուժողի տիրապետությունից։
  Նման իրավիճակների առկայությունըհիմք  է  տալիս  երբեմն  նույնացնելու  տիրապետման  և  իրական  հնարավորությանտեսությունները։
   Այդ  պատճառով  էլ  քրեագետները  առանձնացնում  են  մի  քանի իրավիճակներ, երբ այդ երկու պահերի միջև առկա է ժամանակային խզում։
 •  Հափշտակություն պահոցով, օրինակ՝ չհրկիզվող պահարանով, եթե հանցավորը  չի  կարողանում  հանել  գույքը  պահոցից։
   Նման  դեպքերում  տիրապետմանտեսությամբ հանցանքը ավարտված կհամարվի պահոցը օրինական տիրապետությունից հանելու, իսկ իրական հնարավորության տեսությամբ՝ պահոցից գույքը հանելուպահից։
 •  Հանցավորի  հետապնդմամբ  հափշտակություն,  երբ  հանցավորը  բռնվում  է։
 Տիրապետման տեսության իմաստով՝ նկարագրված դեպքում հանցանքը ավարտվածէ։
  Անկախ նրանից, որ հանցավորը հետապնդվում է, օրինական տիրապետողը կամսեփականատերը  արդեն  իսկ  կրել  են  վնաս  և  զրկվել  իրենց  սեփականությանիրավունքը  իրագործելու  հնարավորությունից։
   Այնինչ  մյուս  տեսությունը  արարքըհիմնականում համարում է հանցափորձ։
 •  Հափշտակություն  պահպանվող  տարածքից,  երբ  հանցավորը  թաքցնում  էգույքը՝  դուրս  չբերելով  այն  տարածքի  սահմաններից։
   Տիրապետման  տեսությանտեսանկյունից  նման  դեպքերն  ավելի  հաճախ  դիտվում  են  ավարտված՝  այնհիմնավորմամբ,  որ  իր  գույքի  կոնկրետ  տեղակայման  վերաբերյալ  տեղեկությանբացակայությունը, ըստ երևույթին, սեփականատիրոջը հնարավորություն չի տալիսիր գույքից օգտվել։
  Իրական հնարավորության տեսության դիրքերից մեկնաբանելիստնօրինման հնարավորություն չի ծագել նաև հանցավորի մոտ, ուստի արարքի՝ այսփուլում ընդհատվելը թույլ է տալիս այն համարել հանցափորձ։
 •  Հափշտակություն  տուժողին  պատկանող  կառույցից  կամ  տարածքից,  երբհանցավորը գույքը դուրս է բերում այդպիսի կառույցից/տարածքից, բայց ինքը մնումէ  դրա  ներսում։
   Նմանօրինակ  դեպք  առկա  է  գողոնը  պատուհանից  դուրս  նետելուդեպքում։
   Փաստացի  կապը  օրինական  տիրապետողի  և  գույքի  միջև  խզված  է,սակայն  հանցավորն  այն  օգտագործելու  կամ  տնօրինելու  հնարավորություն  դեռևսչունի։
 Ներկայումս  ՀՀ  քրեաիրավական  դոկտրինայում  և  պրակտիկայում  կիրառվողտեսությունը  իրական  հնարավորության  տեսությունն  է։
   Իրական  հնարավորությանտեսության առավել մանրամասն մեկնաբանություններ առկա են ԽՍՀՄ գերագույնդատարանի արտահայտած դիրքորոշումներում։
  ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի պլենումի  1972  թ.«Պետական  և  հասարակական  սեփականության  հափշտակությունների գործերով դատական պրակտիկայի վերաբերյալ» աշխատության մեջ տրվել էհետևյալ  ձևակերպումը.  «Հափշտակությունը  պետք  է  ավարտված  համարել,  եթեգույքը  հանված  է  օրինական  տիրապետությունից,  և  հանցավորը  իրական  հնարավորություն  ունի  այն  տնօրինել  իր  հայեցողությամբ  կամ  օգտագործել»։
   Մեր  կարծիքով,  նման  մոտեցումը  քննադատելի  է։
   Տեսության  խոցելիությունը  կարելի  էքննարկել չորս հիմնական տեսանկյուններով.•  հակասում է հափշտակության հասկացությանը և նյութական հանցակազմերիբնորոշմանը,•  տեսությունը ավարտի պահը կապում է գնահատողական կատեգորիայի հետ,•  «իրական հնարավորություն տնօրինելու» հասկացության մեկնաբանությունըչի համապատասխանում քաղաքացիական իրավունքի մոտեցումներին,•  այն ելնում է ավելի շատ հանցավորի շահերից, քան տուժողի։
 1) Ընդհանուր առմամբ հանցանքի ավարտի պահը ճիշտ հասկանալու համարառաջնահերթ  պետք  է  անդրադառնալ  նյութական  և  ձևական  հանցակազմերիտարբերակմանը։
   Ըստ  հանցակազմերի  օրենսդրական  նկարագրման  եղանակիառանձնահատկության՝ հանցակազմերը լինում են նյութական, ձևական և հատված։
 Ընդ  որում,  եթե  նյութական  հանցակազմերի  համար  պարտադիր  հատկանիշ  էվտանգավոր հետևանքների վրա հասնելը, ապա ձևական հանցակազմերի դեպքումարարքը  ավարտված  համարելու  համար  բավարար  է  համապատասխան  գործողության  կամ  անգործության  դրսևորումը։
   Հանցակազմերի  նման  տարբերակմանհիմքում  շատ  տեսաբաններ  դնում  են  բացառապես  արարքի  հանրային  վտանգավորությունը։
   Վ.  Ֆիլիմոնովի  պնդմամբ՝  հանցակազմերի  նման  տարբերակ-մանհիմքում դրվում է «Որքան արժեքավոր է հանցագործության օբյեկտը, այնքան ավելիհիմնավոր է հանցակազմի ամրագրումը որպես ձևական» սկզբունքային մոտեցումը[9]։
   Սակայն  հանցակազմերի  տարբերակումը  նյութականի  և  ձևականի  չի  հենվումբացառապես  օբյեկտի  արժեքավորության  հատկանիշի  վրա։
   Ինչպես  արդարացիորեն նշում է Օ. Երմակովան, նման մոտեցման դեպքում կանոնից բացառություններնավելի  շատ  կլինեին,  քան  օրինաչափությունները  [10]։
   Այդ  պատճառով  քրեականիրավունքում առաջարկվում է հանցակազմերի տարբերակումը նյութականի և ձևականի պայմանավորել հետևանքների առաջացման հավանականությամբ։
  Որքան  էլ  արժեքավոր  լինեն  սեփականության  հարաբերությունները,  հասկանալի  և  տրամաբանական  է,  որ  դրանք  իրենց  կարևորությամբ  երբեք  չեն  կարողգերազանցել  այն  հասարակական  հարաբերությունները,  որոնք  ուղղված  են  անձիկյանքի, առողջության պաշտպանությանը, սահմանադրական կարգի պահպանությանը և այլն։
  Հանցավոր հետևանքների առաջացման անխուսափելիության տեսանկյունից սեփականության հարաբերությունները՝ որպես հափշտակությունների օբյեկտ,տուժում են ոչ բոլոր դեպքերում, քանի որ հանցավորի փորձը՝ տիրանալու այլ անձիգույքին,  կարող  է  լինել  նաև  անհաջող։
   Ուստի  դասակարգման  մեկնաբանություններից ցանկացածի դեպքում հափշտակությունները դասվում են նյութական հանցակազմերի շարքը։
 Հանցագործության օբյեկտը ցույց է տալիս, որ հանցավոր ոտնձգությամբ պետքէ  սահմանափակվի  անձի՝  իր  սեփականությունը  տնօրինելու,  տիրապետելու  կամօգտագործելու իրավունքը։
  Նյութական հանցակազմը ենթադրում է որոշակի վտանգավոր  հետևանքի  առկայություն,  ինչպիսին  է  գույքային  վնասը,  որ  կրում  է  գույքիսեփականատերը կամ այլ օրինական տիրապետողը։
 Հափշտակությունների օբյեկտի վերլուծությունը, հանցակազմերի բնույթը հիմքեն տալիս եզրակացնելու, որ սեփականության դեմ ոտնձգությունն ավարտված պետքէ  համարել  այն  պահից,  երբ  սեփականատիրոջը  վնաս  է  հասցվում,  այսինքն՝խախտվում է վերջինիս կողմից իրեն սահմանադրությամբ վերապահված իրավունքը՝իր հայեցողությամբ գույքը տնօրինելու, տիրապետելու, օգտագործելու, և երբ անձըդրա հետևանքով գույքային վնաս է կրում։
  Իսկ գույքային վնաս անձը կրում է անկախնրանից՝ հանցավորը ունեցել է տնօրինելու հնարավորություն, թե ոչ։
  Ուստի, կարծումենք՝ հանցանքի ավարտման պահը իրական հնարավորության հետ կապելը ընդհանուր  առմամբ  հակասում  է  նյութական  հանցակազմերի  բնորոշմանը  և  հափշտակության օբյեկտի բնույթին։
 2) Հափշտակությունն ավարտված է համարվում այն պահից, երբ հանցավորնիրական  հնարավորություն  է  ունեցել  տնօրինելու  հափշտակված  գույքը։
   Իրականհնարավորություն  հասկացության  մեկնաբանությունն  առկա  չէ  օրենսգրքում։
   Այնորևէ  մեկնաբանություն  չի  ստացել  նաև  Վճռաբեկ  դատարանի  նախադեպայինդիրքորոշումներում։
  Հանցագործության ավարտի պահի բնորոշումը պայմանավորվելէ  գնահատողական  կատեգորիայով,  որը,  մեր  կարծիքով,  իրավակիրառողինընձեռում է հայեցողության շատ լայն շրջանակ։
  Բնականաբար, սա անհետևանք չիմնում, և դատական տարբեր ատյաններում առաջ են գալիս նույնանման գործերովարտահայտված  տարբեր,  երբեմն  նույնիսկ  հակասական  դիրքորոշումներ,  որոնքառանձին  դեպքերում  հանգեցնում  են  չարաշահումների։
   Օրինակ՝  ՌԴ  դատականպրակտիկայի ուսումնասիրությունից երևում է, որ հանցավորի մոտ տնօրինելու կամօգտագործելու  հնարավորության  առկայությունը  հավաստվում  է  սովորաբար  այնդեպքերում,  երբ  նա  հափշտակված  գույքով  կարողանում  է  թաքնվել  հանցանքիկատարման վայրից։
  Եվ հակառակը, արարքը գրեթե միշտ որակվում է հանցափորձ,եթե  հանցավորը  բռնվել  է  հանցանքի  վայրում  կամ  դրանից  ոչ  շատ  հեռու։
   Իհիմնավորումն ասվածի՝ կարելի է նշել ՌԴ դատարանների կողմից տված այնպիսիմեկնաբանություններ, ինչպիսիք են` «անձը բռնվել է հանցանքի կատարման վայրիցոչ շատ մեծ հեռավորության վրա, ինչը հիմք է տալիս դատարանին եզրակացնելու, որկատարվածը կողոպուտի փորձ է» [11], «հանցագործները չեն կարողացել իրագործելմտադրությունը, քանի որ  հանցանքի կատարման վայրից 15-20 մետր հեռավորության  վրա  նկատվել  են  ոստիկանության  աշխատակիցների  կողմից՝  չստանալովիրական  հնարավորություն՝  տնօրինելու  հափշտակածը»  [12]։
   Հակառակ  սրան՝հանդիպում են նաև այլ դիրքորոշումներ։
  Օրինակ մի գործով ոմն Պ.-ն, Մ.-ի պայուսակը հափշտակելով փողոցում, փորձում է թաքնվել, սակայն հետապնդող իրավապահ մարմինները նրան մի քանի րոպե անց կանգնեցնում են։
  Ամեն դեպքում դատարանը  այս  արարքը  որակել  է  ավարտված  հափշտակություն՝  նշելով,  որ  անձըիրական հնարավորություն է ունեցել տնօրինելու հափշտակածը [13]։
  3) ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը սահմանում է, որ տնօրինման իրավունքըգույքի ճակատագիրը որոշելու իրավաբանորեն ապահովված հնարավորությունն է։
 Եվս  մեկ  խնդիր,  որ  առաջանում  է  իրական  հնարավորության  տեսությանշրջանակներում,  առնչվում  է  տնօրինել  բառի  սահմանափակ  մեկնաբանությանը։
 Իրավակիրառ պրակտիկայում տնօրինելը կապում են իրացնելու հետ։
  Այսինքն՝ եթեհափշտակվել է արժեթուղթ, հափշտակությունն ավարտված կհամարվի այն պահին,երբ անձը հնարավորություն կստանա այն վաճառել, նվիրել, փոխանակել կամ ասենքփոխարկել  բանկում  համարժեք  գումարի  հետ։
   Այնինչ,  ՀՀ  քաղաքացիականօրենսգրքի 163-րդ հոդվածի իմաստով՝ տնօրինումը ենթադրում է գույքի ճակատագրիորոշում,  այսինքն՝  գույքը  ոչնչացնելը,  գույքը  լքելը  ևս  համարվում  են  տնօրինմանտեսակներ։
  Թղթային ձև ունեցող արժեթղթի, դրամական միջոցների հափշտակությունը,  ըստ  այդմ,  պետք  է  համարել  ավարտված  հանցավորի  ձեռքը  դրա  անցնելուպահից,  որովհետև  նա  կարող  է  այն  ցանկացած  պահի  պատռել։
   Մեր  կարծիքով,ավելի  անտրամաբանական  իրավիճակ  առաջանում  է  այն  պարագայում,  երբ  տնօրինել ասելով հասկանում ենք նաև գույքը դեն նետելը. սա ևս դասական տնօրինմանտարբերակ է, բայց չէ՞ որ հանցավորը գույքը կարող է դեն նետել ցանկացած պահի`անգամ  հետապնդվելու  պարագայում։
   Հարց  է  առաջանում,  թե  ինչու  են  պրակտիկայում այս դեպքերը որակում հանցափորձ, ոչ թե ավարտված հանցագործություն։
 Այս առումով շատ քրեագետներ պնդում են, որ դեն նետելը կամ ոչնչացնելը իրականհնարավորության հասկացության մեջ չեն տեղավորվում։
  Դրանք միայն վերացականհնարավորության մեջ կարելի է տեղավորել։
  Այլ քրեագետներ վկայակոչում են այնհանգամանքը, որ գույքը ոչնչացնելը կամ դեն նետելը շահադիտական նպատակ չենհետապնդում,  ուստի  հափշտակության  բովանդակության  մեջ  տեղավորվել  չենկարող։
   Այնուամենայնիվ,  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  շրջանառվող  նախագծում(22.10.2017 թ.) ամրագրված է ուղղակի տնօրինելու հնարավորությունը, այսինքն՝ իտարբերություն  ՌԴ  իրավակիրառ  պրակտիկան  ուղղորդող  Պլենումի  որոշումների,որոնցում  ամրագրված  է  թե  «իրական  հնարավորություն»  եզրույթը,  թե  տնօրինելը՝շահադիտական նպատակով, նախագիծը չի բացառում ոչնչացնելը կամ դեն նետելըտնօրինելու ձև դիտարկելը, ինչի համատեքստում որոշակիորեն իմաստազրկվում էիրական հնարավորության տեսությունը։
  Բացի այդ, եթե իրական հնարավորությանբովանդակությունը վերհանենք փիլիսոփայական տեսանկյունից, այն մեկնաբանվումէ որպես այնպիսի հնարավորություն, որը կոնկրետ իրադրության հանգամանքներումկարող է դառնալ իրականություն։
  Հասկացության մեկնաբանությունից բխում է, որկոնկրետ  հանգա-մանքներում  տնօրինելը՝  գույքը  ոչնչացնելու  կամ  դեն  նետելուճանապարհով, իրական են։
  Շահադիտական նպատակի առումով հարկ ենք համարում ընդգծել, որ քրեական իրավունքի տեսությունը  ձեռնպահ է մնում այդ նպատակըհափշտակության  հանցակազմերի  պարտադիր  հատկանիշ  դիտելուց,  հետևաբարտնօրինելու  հնարավորության  առկայությունը  շահադիտական  նպատակի  հետկապելը չի բխում քրեական իրավունքում ընդունված մոտեցումներից։
 4)  Արարքի  ընդգրկումը  քրեական  օրենսգրքում  ընդգծում  է  այն  օբյեկտիկարևորությունը, որի պաշտպանությանն ուղղված է կոնկրետ քրեաիրավական նորմը։
   Սեփականության  դեմ  ուղղված  հանցագործությունները  ոտնձգում  են  անձիսեփականության  իրավունքի  դեմ,  հետևաբար  քրեաիրավական  նորմն  ուղղված  էհենց  սեփականության  իրավունքի  պաշտպանությանը։
   Այս  մեկնաբանությամբառաջնորդվելու պարագայում ակնհայտ է, որ հափշտակության դեպքում սեփականատիրոջ գույքային իրավունքները խախտվում են, հետևաբար ոտնահարվում է այնպաշտպանող  նորմը։
   Իրական  հնարավորության  կոնցեպտը  արհեստականորենհետաձգում  է  հանցանքի  ավարտման  պահը՝  անհիմն  բարելավելով  հանցանքկատարած անձի վիճակը։
 Նման  վերլուծությունը  հիմք  է  տալիս  պնդելու,  որ  իրական  հնարավորությանտեսությունը ունի բազմաթիվ թերություններ և պրակտիկայում ավելի շուտ կարող էառաջ բերել հակասական դիրքորոշումներ, քան իրավիճակային ճշգրիտ լուծումներ։
 Այս  առումով  ավելի  ընդունելի  է  թվում  տիրապետման  տեսությունը։
   Սակայնտիրապետման  տեսությունը  ևս  ունի  թերություններ,  որոնք  խնդրահարույց  ենդարձնում դրա կիրառելիությունը ՀՀ քրեաիրավական համակարգում։
  Սույն գիտահետազոտական աշխատանքի շրջանակներում անհրաժեշտ ենք համարում վերհանելնաև այս տեսության թերությունները և տալ դրանց ընդունելի լուծումները։
 Նախ, տիրապետման տեսությունը, նշելով, որ հանցանքը պետք է ավարտվածհամարվի  գույքը  տիտղոսային  տիրապետողի  տիրապետությունից  դուրս  բերելուպահից, հիմք է տալիս շատ տեսաբանների եզրակացնելու, որ նման ձևակերպմանպարագայում  բացառվում  է  հանցափորձի  հնարավորությունը։
   Մինչդեռ  նմանմոտեցման պայմաններում որպես հանցափորձ կորակվեն բոլոր այն դեպքերը, երբհանցավորը ցանկանում է սեփականատիրոջ ձեռքից գույքը խլել, բայց չի հաջողվում,կամ  գույքը  բնակարանում  վերցնելու  դեպքում  անձին  չի  հաջողվում  դուրս  գալբնակարանից։
 Բնակարանից կամ օրինական տիրապետողի վերահսկողության տակ գտնվողայլ  տարածքներից  հափշտակություն  կատարելու  դեպքերում  արարքն  ավարտվածհափշտակություն պետք է որակել միայն այն դեպքում, երբ հանցավորը գույքը նշվածտարածքից դուրս է բերում, որովհետև գույքի գտնվելը այդ տարածքում թույլ է տալիսենթադրել,  որ  օրինական  տիրապետողի  տիրապետությունը  գույքի  վրա  դեռևստարածվում է։
  Բացառություն կարելի է համարել միայն այն դեպքը, երբ հանցավորըայնպես է թաքցնում գույքը, որ օրինական տիրապետողը դրա գտնվելու վայրի մասինտեղեկություններից  զրկվում  է՝  այդ  կերպ  զրկվելով  նաև  գույքի  տնօրինման,տիրապետման և օգտագործման հնարավորություններից։
  Արարքը ավարտված կլինինաև  այն  դեպքում,  եթե  հանցավորը,  բնակարանի  տարածքում  գտնվելով,  իրացնիապօրինի ձեռք բերած գույքը, քանի որ սեփականատիրոջ և գույքի իրավական կապըփաստացի կխզվի։
 Մյուս  խնդիրը  ծագում  է՝  կապված  այն  դեպքերի  հետ,  երբ  որպես  գողությունսկսված  հափշտակությունը  վերածվում  է  կողոպուտի,  կամ  կողոպուտը՝  ավազակության։
  Իրական հնարավորության տեսությունը այս դեպքերը որակում է համապատասխանաբար  գողություն՝  վերաճած  կողոպուտի,  այսինքն՝  վերջին  հաշվով  կողոպուտ,  կամ  կողոպուտ՝  վերաճած  ավազակության։
   Տիրապետման  տեսությանդեպքում նման իրավիճակներն անհրաժեշտ կլինի փոքր-ինչ այլ կերպ մեկնաբանել։
 Եթե  անձին  նկատեն  այն  պահին,  երբ  վերջինս  արդեն  հասցրել  է  հանել  գույքըօրինական  տիրապետությունից,  ապա  գողությունը  կլինի  ավարտված,  ուստի  չիկարող  համարվել  վերաճած  կողոպուտի։
   Նման  դեպքերում  կարևորվում  է  անձիգործելու ձևը հանցանքի օբյեկտիվ կողմն իրականացնելու ժամանակ։
  Դրանից հետոնրա վարքագիծը կարող է գնահատվել միայն այլ հանցանքներ կատարելու դեպքում։
 Այն դեպքերում, երբ անձը հափշտակությունը կատարելուց հետո բռնություն էգործադրում՝  հափշտակած  գույքն  իր  մոտ  պահելու  համար,  առաջադեմ  շատպետություններ արարքը որակում են ավազակություն։
  Այս մոտեցումն ամրագրված է,օրինակ,  Ճապոնիայի  և  Գերմանիայի  քրեական  օրենսգրքերում։
   Ճապոնիայիքրեական  օրենսգրքի  236-րդ  հոդվածը  սահմանում  է.  «Նա,  ով  բռնություն  գործադրելով  կամ  դրա  սպառնալիքով  խլել  է  այլ  անձից  նրա  գույքը,  ճանաչվում  էավազակություն կատարած և պատժվում է հարկադիր աշխատանքներով ուղեկցվողազատազրկմամբ՝ նվազագույնը հինգ տարի ժամկետով»։
   Նույն օրենսգրքի 238-րդհոդվածը  սահմանում  է  պատասխանատվություն  հափշտակությանը  հետևածբռնության համար՝ որակելով այն «ավազակությանը հավասարեցված արարք»։
  Նույնմոտեցումն  է  առկա  նաև  Գերմանիայի  քրեական  օրենսգրքում,  մասնավորապես՝նշված  օրենսգրքի  252-րդ  հոդվածը  սահմանում  է.  «Նա,  ով  բռնվելով  հափշտակության  կատարման  վայրում,  գործադրում  է  բռնություն  կամ  կյանքին  և  առողջությանը անմիջականորեն վտանգ սպառնացող սպառնալիք՝ հափշտակված իրերըիր տիրապետության տակ պահելու համար, պատժվում է նույն կերպ, ինչ ավազակություն կատարած անձը»։
   Նշված մոտեցումն ընդունելի է, սակայն, կարծում ենք,որ առավել ընդունելի տարբերակ է տեսության մեջ տեղ գտած երկրորդ մոտեցումը,համաձայն  որի՝  հափշտակության  ավարտից  հետո  անձի  դիմադրությունը  պետք  էգնահատել՝ ըստ դրանում տեղ գտած հանցակազմի, օրինակ՝ առողջությանը թեթևվնաս պատճառել, առողջությանը միջին ծանրության վնաս պատճառել և այլն։
  Նմանդեպքերում  ցանկալի  կլիներ  ավելացնել  այդ  հանցակազմերում  որակյալ  տեսակ՝հանցանքի կատարումը շահադիտական դրդումներով, ինչպես, օրինակ, սպանության հանցակազմում է։
 Լրջագույն  խնդիր  է  հափշտակության  որակումը  այն  դեպքերում,  երբ  հանցավորը հափշտակված գույքը վերադարձնում է։
  Պետք է նկատի ունենալ, որ նմանիրավիճակներում  լուծում  չի  առաջարկում  և  ոչ  մի  տեսություն։
   Տիրապետմանտեսության տեսանկյունից՝ գույքը օրինական տիրապետումից դուրս հանելու պահիցի վեր արարքից կամովին հրաժարվելը անհնար է, քանի որ հանցանքն ավարտված էհենց այդ պահից, ուստի հափշտակված գույքի վերադարձը ինքնին չի կարող դիտվելհանցանքից կամովին հրաժարում։
  Գործուն զղջալը հնարավոր է միայն ոչ մեծ և միջինծանրության  հանցանք  կատարելու  պարագայում,  ուստի  գործուն  զղջալու  հիմքովպատժից  ազատելը  հնարավոր  է  միայն  հափշտակությունների  որոշ  դեպքերում։
 Միևնույն ժամանակ ակնհայտ է, որ գույքը վերադարձնելու և չվերադարձնելու իրավիճակների հանրային վտանգավորության աստիճանը տարբեր է։
  Ուստի, կարծումենք,  կարելի  է  նախատեսել  հափշտակությունների  համար  խրախուսական  նորմ՝հետևյալ բովանդակությամբ.«Անձը,  ով,  առաջին  անգամ  կատարելով  հափշտակություն,  վերադարձնում  էհափշտակված  ամբողջ  գույքը,  ազատվում  է  քրեական  պատասխանատվությունից,եթե նրա կատարած արարքը այլ հանցակազմ չի պարունակում»։
 Պատասխանատվությունից  ազատել  այսպիսի  դեպքերում  կարելի  է  միայնհանցանքն առաջին անգամ կատարած անձին, այլապես մտավախություն ունենք, որայն կհանգեցնի չարաշահումների։
  Հափշտակության հասկացությունը միանշանակ ձևակերպում չունի աշխարհիշատ  պետությունների  օրենսգրքերում։
   Այնուամենայնիվ,  դրանց  առանձին  տեսակների  հասկացությունները  ամրագրված  են  այնքան  հստակ,  որ  դրանցից  կարելի  էբխեցնել նաև հափշտակության ավարտի պահը։
  Գերմանիայի քրեական օրենսգրքի242-րդ հոդվածը սահմանում է գողության/կողոպուտի հասկացությունը. «Այլ անձի շարժական գույքի դուրսբերումը նրա տիրապետությունից՝ այն ապօրինի  իրացնելու  մտադրությամբ,  պատժվում  է  մինչև  հինգ  տարի  ազատազրկմամբկամ դրամական տուգանքով»։
 Իսկ Ֆրանսիայի քրեական օրենսգրքի 311-1 հոդվածը սահմանում է. «Գողությունէ համարվում խաբեությամբ այլ անձի գույքի դուրսբերումը նրա տիրապետությունից»։
 Այժմ  անդրադառնանք  ներպետական  կարգավորումներին։
   Սեփականությանիրավունքի  պաշտպանության  վերաբերյալ  արժեքավոր  դրույթներ  առաջնահերթպարունակում է ՀՀ Սահմանադրությունը, մասնավորապես՝ «Հայաստանի Հանրապետությունում  ճանաչվում  և  հավասարապես  պաշտպանվում  են  սեփականությանբոլոր ձևերը» (հոդված 10), «Յուրաքանչյուր ոք ունի օրինական հիմքով ձեռք բերածսեփականությունն իր հայեցողությամբ տիրապետելու, օգտագործելու և տնօրինելուիրավունք» (հոդված 60)։
  ՀՀ  քրեական  օրենսգիրքը  հափշտակության  հասկացությունը  չի  սահմանում.կոնկրետ  հանցանքի՝  հափշտակության  տեսակ  լինելը  բխեցվում  է  դրա  դիսպոզիցիայից, օրինակ՝ գողություն է համարվում ուրիշի գույքի զգալի չափերով գաղտնիհափշտակությունը։
   Չկան  նաև  վերադաս  ատյանների  մեկնաբանող  դատականակտեր։
   Փոխարենը՝  քրեական  օրենսգրքի  նախագիծը  տալիս  է  հափշտակությանընդհանուր  բնորոշումը.  «Հափշտակություն՝  ուրիշի  գույքն  ապօրինի,  անհատույցհանցավորինը կամ այլ անձինը դարձնելը։
  Հափշտակությունն ավարտված է համարվում,  եթե  հանցավորն  այդ  գույքն  ապօրինաբար  տնօրինելու,  կամ  օգտագործելուհնարավորություն է ունեցել»։
 Նախագծի ձևակերպումը հանել է իրական բառը՝ հանցագործության ավարտիփաստը  պայմանավորելով  պարզապես  գույքը  տնօրինելու  կամ  օգտագործելուհնարավորության ձերքբերումով, սակայն  սա, մեր կարծիքով, չի լուծում գիտականաշխատանքում  առաջ  քաշված  խնդիրները։
   Չնայած  որ  հափշտակության  միասնական հասկացության ձևակերպում տալը, ձևակերպումից «իրական» բառի հանումըպետք է ընդհանուր առմամբ դրական գնահատել, կարծում ենք, որ ավելի ճիշտ կլինինախագծում ամրագրել Գերմանիայի, Ֆրանսիայի և առաջադեմ այլ երկրների օրենսդրություններում ամրագրված տարբերակը։
  Մասնավորապես, քրեական օրենսգրքինախագծում հափշտակության հասկացությունը կարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ.«Հափշտակություն՝ ուրիշի գույքի ապօրինի, անհատույց դուրսբերումը նրա գույքայինֆոնդի  կազմից։
   Հափշտակությունն  ավարտված  է  համարվում  այն  պահին,  երբսեփականատերը կամ այլ տիտղոսային տիրապետողը զրկվում է գույքը տնօրինելու,տիրապետելու և օգտագործելու հնարավորությունից»։
 Կարծում ենք, որ օրենսդրության կատարելագործմանն ուղղված այս առաջարկությունը կարող է էապես նպաստել իրավակիրառ պրակտիկայի արդյունավետությանը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆличные и имущественные, СПб., 1901, с. 179-80(cid։
 0)URL։
  http։
 //www.allpravo.ru/library/doc101p0/instrum7160/item7161.html.Գրիգորյան ՄարիաննաՀԱՓՇՏԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՎԱՐՏԻ ՊԱՀԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՔՐԵԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄԲանալի բառեր` hափշտակություն, հանցագործության ավարտի պահ,տիրապետման տեսություն, իրական հնարավորության տեսություն, գույքային ֆոնդիկազմ, տիտղոսային տիրապետում։

Սույն  աշխատության  շրջանակներում  քննարկման  առարկա  է  դարձվել  քրեական  իրավունքի  ամենախնդրահարույց  հարցերից  մեկը՝  հափշտակությունների  ավարտի  պահը։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  վերհանել  հափշտակության  ավարտի  պահի  վերաբերյալ  առավել  ընդունելի  մոտեցում՝  քննարկման  առարկա  դարձնելով  խնդրո  առարկա  հարցի  վերաբերյալ  քրեական  իրավունքում  տարածված  տեսությունները։
  Ուսումնասիրելով ներպետական և արտասահմանյան օրենսդրական կարգավորումները՝ տրվել է ավարտի պահի ձևակերպման տարբերակ, որը հնարավորինս լուծում է իրական հնարավորության տեսության առաջ բերած խնդիրները։
