Հայաստանի Հանրապետությունը հարուստ է մշակութային և բնական հուշարձաններով, որոնցից շատերը դարերի ընթացքում միաձուլվել են միմյանց և ստեղծել իրենց տեսքով եզակի հուշարձաններ: օրինակ ՝ տասնյակ վանքեր, եկեղեցիներ, կամուրջներ, ժայռապատկերներ և դրանց բնական միջավայրը: Այս ամենը մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում բազմաթիվ զբոսաշրջիկների շրջանում:   ՀՀ զբոսաշրջության ռեսուրսի ծավալի գնահատումը բարդ գործընթաց է, քանի որ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն ներկայիս ստանդարտ տուրիստական ​​ուղղությունները, այլև այն ուղղությունները, որոնք պակաս են կամ 434 ՏՈՒՐԻՄ, ընդհանրապես չեն այցելում զբոսաշրջիկները: ,   Շատ զբոսաշրջային ուղղություններ, որոնք հազվադեպ են առաջարկվում կամ չեն առաջարկվում զբոսաշրջիկին, չեն զիջում այն ​​ուղղություններին, որոնք ներկայումս շատ տարածված են իրենց ճարտարապետական ​​յուրահատկության, գրավչության, պատմամշակութային գրավչության շնորհիվ:  Թեման արդիական է, քանի որ զբոսաշրջային վայրերի ուսումնասիրությունը, ի դեմս Գեղամա սարահարթի, կնպաստի Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջային գրավչության բարձրացմանը:  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում գրանցված օբյեկտները նույնպես շատ գրավիչ են զբոսաշրջիկների համար, իսկ այն օբյեկտները, որոնք հայտնվում են վերոնշյալ ցուցակում, զբոսաշրջիկի համար դառնում են ավելի սիրված ու հետաքրքրաշարժ:   Այս ցուցակում ներկայումս կարող ենք տեսնել ՀՀ տարածքում տեղակայված հետևյալ օբյեկտները. Հաղպատ և Սանահին վանական համալիրներ, Էջմիածնի տաճար, vվարթնոց, Գեղարդի վանք, Վերին Ազատի դաշտ և այլ ոչ նյութական մշակութային արժեքներ:   Նշենք նաև, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում ընդգրկված մշակութային արժեքները / վայրերը պատկանում են աշխարհի բոլոր ժողովուրդներին `անկախ նրանց գտնվելու վայրից:  Այս ցուցակում ներառված են մարդկության համար ամենամեծ արժեք ունեցող հուշարձաններն ու հուշարձանները:   Համաշխարհային ժառանգության ցուցակի ամենակարևոր նպատակը եզակի օբյեկտների պահպանումն ու ճանաչումն է, և այդ նպատակով կան գնահատման հատուկ չափանիշներ:   Դրանք տասը են, որոնցից վեցը մշակույթի հուշարձանների համար են, իսկ չորսը `բնական:  Չնայած Հայաստանի Հանրապետությունն ունի յուրահատուկ կլիմա, բնական լանդշաֆտներ և բնության հուշարձաններ, նրանցից ոչ մեկը գրանցված չէ Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում, և դա չի նշանակում, որ դրանք չեն համապատասխանում գնահատման հատուկ չափանիշներին:   Հարկ է նշել նաև, որ առաջարկվող օբյեկտը պետք է բավարարի առնվազն մեկ չափանիշ [3]:   Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կան բազմաթիվ բնական հուշարձաններ և հողային 435 ՏՈՒՐԻMՄԱՅԻՆ հանքեր, որոնք բավարարում են ոչ միայն մեկ, այլ մի քանի չափանիշների:   Դրանց թվում է Գեղամա սարահարթը, որն ունի բոլոր պահանջվող չափանիշները:   Միայն անհրաժեշտ է հստակ գծագրել և ստեղծել հատուկ պահպանվող տարածք, որը կծածկի Գեղամա սարահարթի մի մեծ մասը, ներառյալ դրա վրա դրված բնական և մշակութային հուշարձանները:  Մեր տարածաշրջանում նման բնական օբյեկտի օրինակ է Արևելյան Կովկասը, որն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում, որը, լինելով Մեծ Կովկասի լեռների արևմտյան մասը, շատ տարածված է լեռնագնաց զբոսաշրջիկների շրջանում:   Այս մարզում ստեղծվել են ենթակառուցվածքներ, որոնք շատ ծառայություններ են մատուցում նրանց համար, ովքեր նախընտրում են ակտիվ հանգիստը, ինչպիսիք են ճոպանուղին, ձիերի վարձույթը, պարապլանները, օդապարուկները, ուղղաթիռների թռիչքները, լողավազանները, դատարանները և սննդի սպասարկման շատ հարմարություններ:  Գեղամա սարահարթը, հարուստ լինելով մշակութային և բնական տպավորիչ առարկաներով և համալիրներով, արդեն դարձել է բազմաթիվ զբոսաշրջիկների թիրախը:   Գեղամա սարահարթի գրանցումը Համաշխարհային բնական հուշարձանների ցանկում միայն կավելացնի այդ հոսքերի քանակը:  Մյուս տեսանկյունից, այս տարածաշրջանում կստեղծվեն հատուկ ենթակառուցվածքներ, որոնք կապահովեն հուշարձանների անվտանգությունը, մաքրությունը, մատչելիությունը և կկառուցվեն միջազգային ստանդարտներին համապատասխան արշավային արահետներ:   Այս առավելություններից բացի, կլուծվեն տարածաշրջանի բնակավայրերի հետ կապված այլ խնդիրներ: Touristբոսաշրջային հոսքերի ավելացման հետևանքով կբարձրանան կացարանների, սննդի օբյեկտների քանակը և այլն:  Գեղամա լեռների երկարությունը 65 կմ է, լայնությունը `35 կմ, և այն գտնվում է Սևանի և Արարատյան գոգավորությունների արանքում:   Առավելագույն բարձրությունը Աժդահակ լեռնագագաթն է `3597 մ, որը Հայաստանի Հանրապետության երրորդ բարձրագույն գագաթն է:   Ամենաբարձր գագաթներն են Մեծ Աժդահակ (3598 մ), Սպիտա 436 ՏՈՒՐԻISՄ Կասար (3555 մ), Գեղասար (3443 մ), Ակնասար (3258 մ) և Սևկատար (3225 մ) և այլն [1]:  Հիմքում կան տարասեռ կավիճ և պալեոգեն, մակերեսին ՝ պլիոցեն և մարդածին հրաբխային ապարներ:   Այն ունի ասիմետրիկ կառուցվածք:   Արևելյան լանջերը աստիճանաբար միաձուլվում են Սևանի մերձակայքում գտնվող լավային հարթավայրերին, իսկ արևմտյան լանջերը իջնում ​​են Հրազդանի հովիտ ՝ կազմելով նախալեռ, որը ներառում է Հատիս, Գութանասար, Մենակասար և այլ հրաբխային կոներ:   Ջրբաժանի միջին բարձրությունը 2800-3000 մ է:  Այն ալիքային սարահարթ է ՝ հրաբխային կոններով, ինչպիսիք են Աժդահակը և Սևկատարը, և մնացած ժայթքման գմբեթները: Օրինակ ՝ Սպիտակասար, Գեղասար, Գնդասար և այլն:   Հարավային լեռնաշխարհը բաժանված է գետահովիտներով և կիրճերով:   Գեղամա սարահարթի հարավարեւմտյան լանջերը ընդգրկված են «Խոսրովի անտառ» արգելոցում:   Լավային հոսքերը տարածվում են 15-20 կմ ալիքներով Հրազդան, Ազատ, Արգիճի գետերի հովիտներում ՝ առաջացնելով բազմանկյուն, սյունազերծված տարանջատումներ:   Լանջերին կան աղբյուրներ, որոնցից Քարասունակը, Ակունքը, Լիճքը:   Որոշ հրաբխային կոնների կռունկները վերածվել են լճերի:   Գետահովիտների վերին մասերում ազնվամորու և տրոգենների տեսքով պահպանվել են մարդածին սառցադաշտացման հետքերը:   Կլիման բարեխառն և ցուրտ լեռնային է, ամռանը ՝ կարճ, զով, ձմռանը ցուրտ է (240-250 օր), նախալեռներում միջին տարեկան ջերմաստիճանը ՝ 6-40 C, սարահարթերում ՝ 2-00 C, սարահարթերում ՝ 20C վերևում, տարեկան տեղումները 500-900: մմ, ձյան ծածկույթի հաստությունը 30-100 սմ է:   Լանջերից սկիզբ են առնում Ազատ, Վեդի, Արգիճի, Գավառագետ, Բախտակ և այլ գետեր:   Այստեղ նկատվում է վերին գոտիավորում, ինչը նույնպես հետաքրքրություն է ներկայացնում: Կան լեռնային տափաստաններ մինչև 2800 մ բարձրության վրա, մերձափնյա և ճահճոտ մարգագետիններ, իսկ ձյունածածկ գոտում ՝ թերզարգացած, կմախքային հողեր ՝ բարձրացող բույսերով:   Արևմտյան լանջերին կան արևելյան կաղնու և գիհու նոսր անտառներ:   Կենդանիների մեջ կան նապաստակներ, նապաստակներ, գայլեր, աղվեսներ, արջեր, մողեսներ, օձեր:   Գեղամայի սարահարթը կարող է օգտագործվել Գեղամա սարահարթի գագաթների մասին http:  //wikimapia.org/ 437 URԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅՈՒՆ birdբոսաշրջիկների համար, ովքեր հետաքրքրված են թռչնադիտմամբ, քանի որ այստեղ շատ թռչուններ կան [4]:  Բացի բազմաթիվ կոնաձև գագաթներից, Գեղամա սարահարթի խառնարանները հատուկ ուշադրության են արժանի, ինչպիսիք են Ակնա լիճը, Վանք լիճը, Աժդահակ և Թառ լճակների խառնարանները, Վիշապալիչը և այլն:  Խառնարանի լճերը մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում և մեծացնում են տուրիստական ​​գրավչությունը, իսկ ճանապարհին, բացի Գեղամա սարահարթի լանդշաֆտներից, զբոսաշրջիկները կտեսնեն նաև մշակութային հուշարձաններ, որոնց մասին նշելու ենք ստորև:  Գեղամա սարահարթի Վանք լճի ափին կան վիշապաքարեր, որոնք եզակի մշակութային հուշարձաններ են:   Սրանք քարե հուշարձաններ են և շատ մասնագետների կարծիքով խաչքարի նախատիպ են:   Վիշապները հատուկ տեղ ունեն հայկական դիցաբանության մեջ և համարվում են նախաստեղծ արարածներ:   Նրանք սկսեցին կենդանի ջրերը և միաժամանակ պահպանեցին այն:   Վիշապները հաճախ արգելափակում էին նաեւ ջրի հոսքը ՝ փակելով աղբյուրի աղբյուրը:   Դիցաբանական վիշապներին բնութագրում էին ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական վարք:   Օրինակ ՝ հայկական լեգենդներից մեկում ցուլ-լեռ urուլը կեցվածքով սպանում է վիշապ-սար mountainագրոսը, որի վերքերից առաջանում են abաբ գետի ջրերը:   Մոնումենտալ վիշապի նախատիպը, հավանաբար, կարելի է գտնել Գոբեկլի Թեփեի տեղում:  Գեղամա սարահարթում, բացի արհեստական ​​մշակույթի հուշարձաններից, վիշապաքարերից, կան նաեւ ժայռապատկերներ, որոնք էլ ավելի հետաքրքիր են:   Պահպանվել են բազմաթիվ ժայռապատկերներ, որոնցից ամենահինը թվագրվում է մ.թ.ա. 7-րդ հազարամյակում:   Գեղամա լեռների ժայռապատկերներում կան վայրի բնության բազմազան տեսակներ, որոնք հաճախ պատկերված են մեծ կամ փոքր խմբերով:  Կան հստակ պահպանված չորրորդական շրջանի տեսակներ, որոնք գոյություն չունեն ներկայիս տարածաշրջանում, հաճախ նույնպես վերանում են, ինչպես նաև ներկայումս գոյություն ունեցող կենդանիներ և 438 ՏՈՒՐԻՄ.   Մենք հաճախ տեսնում ենք մարդկանց, այծերի, օձերի, զեբրերի, վայրի ցլերի (կամ կովերի), առյուծների, հեպարդների, լուսանների, ընձառյուծների, վարազների, գայլերի, տնային և վայրի ձիերի, աղվեսների և գայլերի, տարբեր տեսակի շների, կովկասյան եղջերուների, պատկերների պատկերներ: ու եղջերուները: , նապաստակների և փոքր կենդանիների մի քանի վատ սահմանված տեսակների պատկերներ, տարբեր տեսակի սողուններ և, վերջապես, բադ, սագ, արագիլ, կարապ, թութակ:   Այս կենդանիներից շատերը դեռ հանդիպում են Գեղամա լեռներում:  ՀՀ տարածքում երկնաքարի միակ խառնարանները տեղակայված են Գեղամա սարահարթում:   Խառնարանները տեղակայված են լեռների գագաթին ՝ հիմնականում կոնի կենտրոնական մասում, և այս խառնարանը հարթ մակերևույթի վրա փոքր խորք է:   Շատ փորձագետներ կարծում են, որ նման անցք կարող էր առաջանալ, եթե երկնաքար ընկներ:   ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտաշխատող Կարեն Թոխատյանի հաշվարկների համաձայն, այդպիսի անցք կարող էր առաջանալ 80-300 կգ զանգված և 10-20 կմ արագություն ունեցող մարմնի ազդեցությունից: / ժամ   Հետաքրքիր է նաեւ, որ կենդանիները շրջանցում են այս հատվածը:   Վարդենիսի լեռների Սևասար կոչվող սարահարթի սալաքարի վրա ընկած երկնաքարի մի տպավորիչ պատկեր կա:  Դիտարկումների արդյունքում պարզ է դառնում, որ Գեղամա սարահարթը ակտիվ տուրիզմի հսկայական ռեսուրս է Հայաստանի Հանրապետության համար:   Չնայած այն հանգամանքին, որ այսօր այս արշավային արահետը արդեն ներգնա զբոսաշրջիկների ամենահայտնի առաջարկների ցուցակում է, այն ավելի ճանաչելի և, հետևաբար, ավելի շահագործված կլինի, եթե ընդգրկվի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում:   Իհարկե, կարիք չկա ներառել ամբողջ սարահարթը, այլ միայն այն հատվածը, որտեղ առավել կենտրոնացած են դիտարժան բնական և մշակույթի հուշարձանները:  Theբոսաշրջության ռեսուրսի գրագետ կառավարման արդյունքում շղթայական զարգացումներ կլինեն տարածաշրջանի ծառայությունների, տնտեսության, էկոլոգիայի, էկոլոգիայի ոլորտներում:  439 URԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅՈՒՆ Տեղանքի ՝ որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ – ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ նշանակելը պահանջում է բազմազան այլ տեղեկություններ:   Մասնավորապես, շատ կարևոր է ունենալ օբյեկտի անձնագիր, որը պետք է պարունակի հետևյալ պարտադիր տեղեկությունները. 1. անվանումը և դասակարգումը, 2. գտնվելու վայրը և ճշգրիտ աշխարհագրական կոորդինատները, 3. նկարագիրը, չափումը և պայմանը, 4. նկարագրությունը սահմանի և պահպանության գոտու, տարածքի, քարտեզի հատակագիծ, 5. սեփականատիրոջ և հողօգտագործման վերաբերյալ տվյալներ, 6. պահպանության և օգտագործման ռեժիմի առանձնահատկություններ, 7. պահպանություն իրականացնող անձի վերաբերյալ տվյալներ:  Առաջարկի դեպքում այդպիսի անձնագրի ստեղծումն էլ ավելի է բարդանում, քանի որ Գեղամա սարահարթը հազարամյակների ընթացքում բնության և մարդու մշակութային գործունեության արդյունքում ձևավորված ամբողջական համալիր է, որը, անկասկած, կարելի է անվանել բնական-պատմական բնապատկեր ,   Նախ անհրաժեշտ է պետական ​​մակարդակով հաստատել հատուկ պահպանվող բնության տարածքների այս կատեգորիան, որն իր հերթին կհանգեցնի որոշակի օրենսդրական փոփոխությունների:   Այս փոփոխություններն ամբողջովին արդարացված կլինեն, քանի որ նման հնավայրերը ցրված են ամբողջ Հայաստանում:  Հաշվի առնելով առաջարկվող օբյեկտի բարդ բնույթը, «խառը» հաստատության կարգավիճակ ստանալու համար անհրաժեշտ կլինի համապատասխանեցնել հաստատությունը և՛ բնական, և՛ մշակութային ստանդարտներին, որոնք սահմանված են Կոնվենցիայում:   Այսպիսով, Գեղամա սարահարթը համապատասխանում է ոչ միայն մեկ, այլ հինգ չափանիշներին, որոնք ամրագրված են Կոնվենցիայում: II. Օբյեկտը վկայում է տվյալ ժամանակահատվածում կամ որոշակի մշակութային տարածքում մարդկային արժեքների էական ազդեցության մասին:  III. Օբյեկտը եզակի է կամ բացառիկ քաղաքակրթությունների կամ մշակութային սովորույթների համար, որոնք դեռ գոյություն ունեն կամ արդեն անհետացել են:  440 URԲՈՍԱՇՐՈՒԹՅՈՒՆ Օբյեկտը ուղղակիորեն կամ մասամբ կապված է իրադարձությունների կամ առկա ավանդույթների, գաղափարների, հավատալիքների, արվեստի կամ գրականության գործերի հետ և ունի համընդհանուր նշանակություն:  VII. Օբյեկտը բնական երեւույթ է կամ բացառապես բնական գեղեցկության և գեղագիտական ​​նշանակության տարածք:  VIII. Օբյեկտը երկրի պատմության կարևորագույն փուլերի վառ օրինակ է, ներառյալ անցյալի հետքերի արդյունքում տեղի ունեցող երկրաբանական գործընթացների խորհրդանիշը, ռելիեֆը, գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկությունների խորհրդանիշը:  Այսպիսով, մենք տեսնում ենք, որ Գեղամա սարահարթը մեծ հնարավորություն ունի հայտնվել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցուցակում:   Հաշվի առնելով այն փաստը, որ այս տարածաշրջանը մեծ տեմպերով կգրանցի տնտեսական ձեռքբերումները, անհրաժեշտ է նաև վերահսկել գործունեությունը:   Համաձայն Կոնվենցիայի սկզբունքների ՝ Գեղամա սարահարթի ՝ որպես համաշխարհային ժառանգության օբյեկտի կարգավիճակը տարածքին կտա հետևյալ կարևոր առավելությունները. 1. Լրացուցիչ երաշխիքներ եզակի բնական համալիրի ամբողջականության և պահպանման համար. Բնօգտագործման այլընտրանքային տեսակների զարգացմանը (առաջին հերթին էկոլոգիական զբոսաշրջության տարբեր ուղղությունների խթանում), 4. Համաշխարհային ժառանգության պահպանության համար անհրաժեշտ միջոցների ներգրավման առաջնահերթության ապահովում (առաջին հերթին Համաշխարհային ժառանգության ֆոնդից), 5. Բնական և մշակութային օբյեկտների պահպանության մշտական ​​վերահսկում (մոնիտորինգ), որոնք եզակի բնական համալիրի և այլ 441 ՏՈՒՐԻMՄԻ տարրեր են:  Թեմայի վերաբերյալ ուսումնասիրությունների արդյունքում հստակ ընդգծվում է, որ Գեղամա սարահարթը զբոսաշրջային հսկայական ներուժ ունի, և այդ ներուժը ենթակա է սիրողական կառավարման:   Իրավասու և կարգավորվող կառավարման միջոցով այս ռեսուրսը նոր հորիզոններ կբացի Հայաստանի Հանրապետությունում ակտիվ զբոսաշրջության համար, կլուծվեն տարածաշրջանային մի շարք խնդիրներ, և արշավային արահետները կծառայեն նաև ներքին զբոսաշրջիկներին:   Գեղամա սարահարթը կարող է դառնալ մատչելի տարածք բնական գիտությունների, պատմության որոշակի ժամանակահատվածի ուսումնասիրության և էկոլոգիական խնդիրների ուսումնասիրության համար:  , ։

Աշխատանքի նպատակն է Գեղամա լեռնավահանի զբոսաշրջային ռեսուրսի ուսումնասիրության արդյունքում մատնանշել դրա կարեւորությունը Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջային գրավչության բարձրացման գործընթացում։
  Ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ Գեղամա լեռնավահանի որոշ հատվածներ համապատասխանում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության չափորոշիչներին, որն իր հերթին խթանող գործոն է հանդիսանում զբոսաշրջային օբյեկտի ճանաչման տեսանկյունից։
  Այս ռեսուրսի նպատակային կառավարման արդյունքում տարածաշրջանում կունենանք տնտեսական շղթայական փոփոխություններ, որոնք կնպաստեն Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջության ոլորտի բարելավման գործընթացին։
