ՆԱՐԵԿԱՑԻ-ՄԵԾԱՐԵՆՑ ԳՐԱԿԱՆ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԱրդի գրականագիտության ուսումնասիրության կարևորագույն առարկաներից էգրողների միջև առկա գրական կապերի, գրական ցեղակցության լուսաբանման խընդիրը,  որը  ուսումնասիրողին  մղում  է  դեպի  նոր  որոնումների,  գրականության  պատմությանն ուղղված վերլուծական ժամանակակից հայացքների ճանապարհը։
 Ո՞րն  է  գրական  այդ  կապի  ակունքը,  որտե՞ղ  պետք  է  փնտրել  գրական  միևնույնդպրոցների, խաչմերուկների գոյացման սկզբնաղբյուրը…Գիտական  ճշգրիտ  և  ներդաշնակ  վերլուծության  համար,  մեր  համոզմամբ,  նախպետք  է  ուսումնասիրել,  ճշգրտել  տվյալ  գրողի  դերը  գրականության  պատմությանմեջ,  հասկանալ՝  ինչ  նորություն  է  բերել  համապատասխան  հեղինակը,  ինչ  է  վերցրելնախորդներից,  և  ամենակարևորը՝  որն  է  նրա  թողած  հետագիծը  գրական  մայրուղում, գրական հետագա ինչ ձեռքբերումների նախասկիզբ է եղել։
  Ահա այդ հարցերիպատասխանները որոնելիս մեր աչքի առջև հառնում է Նարեկացի-Մեծարենց կապը,որը  նախ  մարդկային,  բանաստեղծական  միևնույն  մտածողության,  հումանիզմի,աստվածատուր հանճարեղության փայլուն դրսևորումն է մեզանում։
 Մենք բնավ էլ հակված չենք այն մտքին, որ նարեկյան դպրոցը «անաշակերտ» էրմնացել մինչև Մ. Մեծարենցը, ավելին՝ վստահ ենք, որ շուրջ հազար տարվա ընթացքում  այդ  դպրոցի  դասերը  հարստացել  են  տասնյակ  տաղանդավոր  բանաստեղծներով, և վերջիններով էլ միջնորդավորված՝ հասել  Մ. Մեծարենցին՝ նվաճելով գրականանհաս բարձունքներ։
  Բանաստեղծական այդ մտածողությունը ենթադրում է անանձնական  երջանկության,  մարդասիրական  ձգտումների  վերհանում,  բնության  ներշնչմամբ ստեղծված պոեզիա, անհատ բանաստեղծի և համայն մարդկության որոշակի  նույնականացում,  անգամ  ուղիղ  խոսք՝  հասցեագրված  Երկնային  տիրոջը,  սիմվոլիստական-խորհրդանշային ինչ-ինչ պատկերներ (որոնք, ի դեպ, իրավունք չեն վերապահում  որևէ  ուսումնասիրողի  նրանց  անվանելու  սիմվոլիստ  բանաստեղծներ),  առձայնույթ  և  բաղաձայնույթ,  բանաստեղծական  հանագավոր  տողեր  և  այլն,  սրանցիցբացի՝  նաև  Մ.  Մեծարենցի  հեղինակած  գրականագիտական,  գրադատական  հոդվածներում  արտահայտված  բացառիկ  կապվածություն  և  ներշնչանք՝  դեպի  ԳրիգորՆարեկացին, ով, Մ. Մեծարենցի համար ներշնչման մեծագույն ակունք լինելուց զատ՝նաև գեղագիտական ճշմարիտ ուսուցիչ էր։
 Հատկանշական  է,  որ  Մ.  Մեծարենցին  նախորդած  շատ  հեղինակներ,  արդարացիորեն  ընդվզել  են  այն  կարծիքի  դեմ,  որի  համաձայն  Գրիգոր  Նարեկացին  սովորական կրոնավոր է, և վերջ։
  Իհարկե, դժվար է չհամաձայնել այն մտքին, որ Գրիգոր Նարեկացին գրել է աղոթագիրք, սակայն ակներև է, որ այդ աղոթագիրքը լի է կենսունակությամբ, բանաստեղծական մտածողությամբ, թարմ և գրավիչ պատկերներով առլեցուն  այդ  մատյանը  լիովին  արժանի  է  «գրական  երկ»  կոչմանը,  ավելին՝  Լ.  Շանթը,հիմնվելով  «Մատյանի»  որոշ  հատվածների  վրա,  իրավացիորեն  հանդես  է  եկել  համարձակ հրապարակմամբ, որտեղ ապացուցում է, որ «Նարեկը», մեղմ ասած, աղոթքչէ՝  գոնե  հայ  առաքելական  եկեղեցու  դասական  աղոթքի  չափանիշներով՝  այդ  մասինգրելով.  «Եվ  վերջապես  սա  ի՞նչ  աղոթք  է,  երբ  կ’դիմես  քո  սիրած  ու  պաշտած  Աստծուդ ու կըսես. «Ամէն աղուոր ու բարձր դիրքերն ու պատիւները պահեր ես քեզի համար  և  ամենէն  գեշ  ու  ծանր  բաները  պարտադրեր  ես  ու  տուեր  ես  ինծի,  բոլոր  բազմարժան իրաւունքները պահեր ես քեզի եւ տուեր ես ինծի վարանելի պատասխանատւութիւնները»։
  Սա արդէն աղօթք ու փառաբանութիւն չէ. սա արդէն կռիւ է, պահանջէ մարդկային իրաւունքի»1։
  Նկատենք, որ այս մտքի վրա ծառացել է նաև Գրիգոր Նարեկացու  լավագույն  մեկնիչներից  մեկը՝  Արշակ  Չոպանյանը,  ով,  ըստ  արժանվույնգնահատելով  տասներորդ  դարի  գրական  հսկային  և  տալով  վերջինիս  արժանի  գիտական  շատ  բարձր  գնահատական,  մասնավորապես  գրում  է.  «Հանենք  զանիկաաղոթք գրողի կրոնական գոյնէն, ուր սահմանափակուած էր, եւ դնենք իր տէղը, գրական  մեծ  հանճարներուն  օդակարկառ  բարձունքին  մէջ.  ա՛լ  չըսենք,  որ  մեր  բանաստեղծութիւնը հսկա չունի։
  Հոմերոսին ու «Աստուածաշունչ»-ին հետ, մեր տղոց ձեռքըտանք զայն եւ սորվեցնենք անոնց սքանչանալ այդ մեծութեան վրայ»2։
  Եթե ուշադիրհետևենք  մեր  հայտնի  վերլուծաբանների  տեսակետներին,  կտեսնենք,  որ  գրեթե  բոլորն  էլ  շատ  բարձր  են  գնահատել  Նարեկացու  ստեղծած  պատկերային  և  տաղաչափական համակարգերը, նրանց խորին համոզմամբ՝ Գրիգոր Նարեկացին հայ պոեզիայի բարձունքն է, գրական նորարար, որից կարելի է անդադար սովորել։
  Բայց Մ. Մեծարենցի պարագայում նկատելի են Գրիգոր Նարեկացու հետ ունեցած գրական շատավելի խոր կապեր և առնչություններ, որոնք դրսևորվել են ոչ միայն գրաքննադատական  հոդվածներում  և  ուսումնասիրություններում,  այլև  Մ.  Մեծարենց  բանաստեղծիկերտած  գեղարվեստական  պատկերներում,  առձայնույթում  և  բաղաձայնույթում,որոնք ապացուցում են, որ Մ. Մեծարենցը լավագույնս սերտել է Գրիգոր Նարեկացուդասերը,  ավելի  դիպուկ  ասած՝  Մ.  Մեծարենցը,  Գրիգոր  Նարեկացու  լավագույն  մեկնիչներից  մեկը  լինելուց  զատ,  նաև  նրա  արժանի  հաջորդն  է  հայկական  պոեզիայումունեցած  իր  դերով  և  նշանակությամբ։
   Համեմատության  համար  ասենք  միայն,  որ,օրինակ՝  Պարույր  Սևակը,  գրելով  Գրիգոր  Նարեկացու  մասին  գրականագիտականարժեքավոր հոդված, արդի հայերենի վերածելով նրա ստեղծագործությունները, խորապես հասկանալով և շատ բարձր գնահատելով Գրիգոր Նարեկացու դերը ազգայինգրականության մեջ, այնուամենայնիվ իր պոեզիայում Գրիգոր Նարեկացու հետ չունիգրական այնպիսի առնչություններ, որպիսիք առկա են Մեծարենցի մոտ։
  Այո՛, հանճարեղ Պ. Սևակը, ով Գրիգոր Նարեկացու մասին մասնավորապես գրել է, որ «Միայն իրմի  քանի  տաղով  Նարեկացին  կդառնար  մեր  առաջին  մեծ  բանաստեղծը։
   Բայց  նակերտեց  նաև  իր  «Մատյանը»,  որ  մեր  բանաստեղծության  Ախթամարա  վանքն  է՝  լոկայն զանազանությամբ, որ «Մատյանն» անկործանելի է ստուգապես»3, այնուամենայնիվ իր պոեզիայում չդրսևորեց դեպի Գրիգոր  Նարեկացին ուղղված գրական այնպիսի  հարազատություն,  որով  կարողանար  կանգնել  Մ.  Մեծարենցի,  Սիամանթոյի  կողքին։
  Նշված փաստն էլ գալիս է ապացուցելու, որ միամտություն կլիներ ասել, թե Նարեկացի-Մեծարենց  գրական  առնչությունների  ուսումնասիրման  համար  բավարար  էմիայն  Մ.  Մեծարենցի  հեղինակած  «Նարեկացիին  հետ»  հոդվածը,  ուստի  այս  հեղինակների կապը ստորև կքննարկենք ինչպես հիշյալ և այլ հոդվածների, այնպես էլ հեղինակների կերտած ստեղծագործությունների լայնարձակ տիրույթում։
 Մ.  Մեծարենցը  Նարեկացու  մեկաբան։
   1908  թ.  հունվարի  19-ին  «Լույս»-ումտպագրված  «Նարեկացիին  հետ»  հոդվածը  Մ.  Մեծարենցն  սկսում  է  խորհրդավորպատկերներով  (խուցիս  ճերմակ  վարագույրները  կը  սարսռան  կամ  նախնականու1 Շանթ Լ., Երկեր, հ. 9, Բեյրութ, 1946, էջ 117։
 2 Չոպանյան Ա., Երկեր, Երևան, 1988, էջ 321։
 3 Սևակ Պ., Երկեր, հ. 3, Երևան, 1983, էջ 64։
 թեան բաղձանք մը՝ երկյուղով մակարդված, առհավութեան հեռավլուր ձայն մը՝ կարծես  հովին  արհավրոտ  ձայնին  ընդխառնված՝  հետո  անկէ  տարանջատ՝  կը  կոթողվիմեկէն հոգիիս մէջ), որոնք ընթերցողին կարծես նախապատրաստում են մի մեծ, աստվածային առեղծվածի մեկնաբանմանը։
  Այդ աստվածային առեղծվածը Գրիգոր Նարեկացին է՝ հայ գեղարվեստական մտքի անձնագիրն աշխարհի առաջ։
   Մ. Մեծարենցին«Մատյան  ողբերգության»  պոեմում  ըստ  երևույթին  գրավել  էին  մեծ  հումանիզմն  ուանկաշկանդ  մտքերի  առատ  հոսքը,  աստվածային  կատարելությանը  ձգտելու,  մարդուն երկու ոտքի վրա, շտկված մեջքով տեսնելու Գրիգոր Նարեկացու տենչը, որն այնքա՜ն հարազատ էր  Մ.  Մեծարենցին։
  Սրանից բացի՝ կար նաև մեկ այլ կարևոր հանգամանք. դեղերի, տարբեր բուժումների օգնությամբ ապաքինվել չկարողացող Մ. Մեծարենցը  հույսն ամբողջովին կապում էր  «Նարեկի» հետ, որը հիվանդ հոգիների համար մի իսկական փարոս է։
  Մ. Մեծարենցի առաջին կենսագիրներից Թորոս Ազատյանը գրում է, որ ժամանակակիցների վկայությամբ՝  Մ.  Մեծարենցը իր մոտ միշտ  ունեցել է  Գրիգոր Նարեկացու  «Մատյանը», իր բարձի վրայից չի բացակայել բանաստեղծական  այս  պոռթկումը։
   Տեղին  է  հիշել  Պ.  Սևակի՝  թեկուզ  միայն  այս  օրինակով  իրճշմարտացիության մեջ ապացուցված այն պնդումը, որ «Լինելով մեր հին գրականության  ամենից  շատ  հրատարակված  և  հայ  ժողովրդի  մեջ  ամենատարածված  գիրքը,իր  բազմաթիվ  վերնագիր-անվանումների  փոխարեն  կոչվելով  պարզապես  «Նարեկ»՝բանաստեղծության  այս  արտակարգ  և  անզուգաբախտ  հատորը  ոչ  այնքան  ընթերցվել է, որքան համբուրվել,  դրվել ոչ այնքան դարակի  կամ գրակալի, որքան հիվանդիճակատի  վրա  կամ  բարձի  տակ….  հայ  ժողովուրդը  իր  այս  մեծին  անմահացրել  էնույնքան արտակարգորեն, որքան արտակարգ էր նույն ինքն այդ մեծը. դարեր շարունակ  նրա  գիրքը  համարվել  է  ՀՐԱՇԱԼԻՔ,  և  դարերն  ապացուցեցին,  որ  իսկապես  էլհրաշալիք է դա»1։
 Մ. Մեծարենցին հաջողվում է ներթափանցել «Նարեկի» էության մեջ, նվաճել նարեկյան՝ մարդկանց համար դժվարընկալելի անկյուններ, տեսնել այն լույսը, ճառագայթը, որ «կը սահի հոգիին խորը՝ քայքայված երազներու տրցակը ժապավինելու», այդՄ.  Մեծարենցն  էր,  որ  ըստ  արժանվույն  գնահատեց  Գրիգոր  Նարեկացու  կերտածպատկերների  «նկարչական  ճշգրտությունը»,  ավելին՝  փաստեց  նաև  Գրիգոր  Նարեկացու՝  գրականագիտության  մեջ  շատերին  այնքան  անհաս  ձևի  և  բովանդակությանմիասնության, ներդաշնակության գոյությունը։
 «Մատյանը» համեմատելով ալեկոծության հետ՝  Մ. Մեծարենցը հայտնաբերում էնաև  ուրույն  պատկերներ,  կերպարներ,  որոնց  գոյությունը  առանձնակի  հմայք  է  տալիս  պոեմին։
   Խոսքը  նախևառաջ  տառապող  անհատի  մասին  է,  որին  Մ.  Մեծարենցըհամեմատում է փոթորկոտ ծովում տարուբերվող նավակի հետ, նկատում է խեղդվողիակնհայտ  նմանությունը,  տառապող  անհատի  լուսաբաղձ  հոգին,  ձգտումը  դեպիարևը,  կատարյալն  ու  մնայունը,  այսինքն՝  բանաստեղծը  կարողանում  է  տեսնել  ևգնահատել «Նարեկի» բանաստեղծական արժանիքները, նրա մեջ ամփոփված մարդկային  ձգտումները.  այլ  կերպ  հնարավոր  էլ  չէր  կատարել  ինչպես  գեղարվեստական,այնպես էլ գիտական ճշմարիտ վերլուծություն։
  Եթե որոշ ուսումնասիրողների համար«Մատյանը»  սովորական  աղոթագիրք  է,  առավել  ուշիմ  ուսումնասիրողների  համար՝բանաստեղծական բարձրագույն նվաճում, ապա Մ. Մեծարենցի համար այն նախևառաջ  հույզերի  մեծագույն  պոռթկման,  մարդ-Աստված  երկխոսության  վառ  օրինակ  է,որն այնքան պետք էր երիտասարդ հանճարին, ով արդեն բռնել էր մահվան ճամփան։
 Այն ալեկոծությունը, որ տեսնում էր  Մ. Մեծարենցը «Մատյանի» էջերում, ապացույցնէ իր հոգեկան տվայտանքների, ներքին ալեբախումների, դա կյանքի, ապրելու համար1 Սևակ Պ., էջ 64։
 պարտադրված  ներքին  գոյամարտի  վկայությունն  է։
   Վերևում  արդեն  ասացինք,  որորոշ  ուսումնասիրողներ  նկատել  են  Գրիգոր  Նարեկացու՝  առ  Աստված  ուղղված  բանավեճանման  տողերը,  որոնք  ասված  են  համամարդկային  հումանիզմի  դիրքերից։
 Անշուշտ, նման մտքեր համակել են նաև Մ. Մեծարենցին, ուստի թերևս դա էր «Նարեկում»  առկա  «ալեկոծության»,  «մրրիկի»  այդքան  տեսանելի  լինելը  նրա  դիրքերից։
 Մեկ նախադասությամբ ասած՝  Մ. Մեծարենցը, կարծես մի յուրօրինակ  «խղճի խորան» դարձած, գալիս  է կանգնելու  Աստծո առաջ իրեն մարդկության պատգամավորը  համարող  Գրիգոր  Նարեկացու  կողքին՝  որպես  Նարեկացու  պատգամավորըհամայն մարդկության առաջ։
 Գրիգոր  Նարեկացու  ավանդները  Մ.  Մեծարենցի  պոեզիայում։
   Երբ  վերլուծական հայացք ենք նետում դեպի հայ գրականություն, հայկական պոեզիա, անպայմաննկատում ենք գրական մեծ նորարարի, տասներորդ դարի հանճարի, հայ գրականության  սնուցման  մեծագույն  ակունքի՝  Գրիգոր  Նարեկացու՝  այդ  գրականության  վրաունեցած  տիրական  ազդեցությունն  ու  դեպի  Գրիգոր  Նարեկացին  ուղղված  գրականցեղակցությունը։
  Ասվածի պերճախոս ապացույցն է հայ դասական պոեզիայի հանճարահանդեսը.  Գրիգոր  Նարեկացուց  ներշնչված,  նրա  գրական  դպրոցն  անցած,  Նարեկացուն  իրենց  մեջ  պարունակող  դասականները  աչքի  են  ընկնում  բանաստեղծականուրույն մտածողությամբ, խոսքի շքեղությամբ, հանգավոր պոեզիայի, առձայնույթի ևբաղաձայնույթի  կանոնավոր  կիրառմամբ։
   Այդպիսին  են  Շնորհալին  և  Երզնկացին,Թումանյանն  ու  Իսահակյանը,  Չարենցն  ու  Տերյանը,  Վարուժանն  ու  Սիամանթոն,այդպիսին էր և Միսաք Մեծարենցը։
 Արդեն նշել ենք, որ Նարեկացի-Մեծարենց կապը չի սահմանափակվում միայն վերոնշյալ  հոդվածով։
   Պարզելու  համար  Գրիգոր  Նարեկացու  ունեցած  դերը  Մ.  Մեծարենցի  քնարերգության  մեջ,  բավական  է  ուսումնասիրել  միայն  նրա  բանավիճայինհոդվածներից  մեկը՝  վերնագրված  «Հետամնաց  բարեկենդան»,  որտեղ  հանճարեղքնարերգուն,  պաշտպանվելով  Փայլակի  գռեհիկ  և  հակագիտական  քննադատությունից,  արդարացիորեն  նկատում  է,  որ  իր  կիրառած  բառարվեստը,  որը  դաժան  քննադատության  է  ենթարկվել  Փայլակի  կողմից,  ամենևին  էլ  նոր,  առավել  ևս  խորթ  չէրհայ քնարերգությանը. դա նախ Գրիգոր Նարեկացու լեզվամտածողության արգասիքնէր։
   «Դիտելի  է,  որ  Փայլակի  իբրև  անճաշակ  դատապարտած  բառերը՝  առավելապէսնախնեաց մատենագրութեան մէջ գործածվածներն են. նոյն բառերու առատութիւնն էոր ըսել կու տա «սիրունատենչ» պարոնիկին.Իրիկունը՝ էջ 56՝ գլուխ գործոց մ’է անճոռնի, անճաշակ խժալուր բառերու»1։
 Մ. Մեծարենցը բնավ էլ չի ժխտում, որ ինքը ստեղծագործելիս աչքի առաջ է ունեցել Գրիգոր Նարեկացուն, և իր օգտագործած բառերն ու ոճը զուտ հայկական են, ազգային՝ այդ մասին մասնավորապես գրելով. «Եթե գիտնար Փայլակ Նարեկացիին այսնմանաձայնությունը, գուցե չծաղրեր իմինս՝ որ չքնաղ բան մ’ըլլալու հավակնությունըչունի,  բայց  ունի՜  անճաշակ  որակումին  դեմ  բողոքելու  արժանապատվությունը»2։
 Ահա հենց այս մեկնաբանությունը հաշվի առնելով՝ պետք է վերլուծենք Մ. Մեծարենցբանաստեղծի  գեղագիտական  պատկերների  աշխարհը.  սրանք  արդեն  ապացուցելուեն գալիս, որ մեծարենցյան գեղարվեստական պատկերների համակարգը, առձայնույթը (մասնավորապես Ծ-երի կուտակումները) մի հարազատ ձեռք են պարզում դեպիՆարեկացու բանաստեղծական աշխարհը։
  Հիշենք Մ. Մեծարենցի «Կայծեր» բանաստեղծությունը, որի գեղարվեստական լուծումները ակնհայտ հարազատություն ունենԳրիգոր Նարեկացու գրելաոճի հետ.1 Մեծարենց Մ., Երկեր, Երևան, 1986, էջ 199։
 2 Նույն տեղում, էջ 200։
 Հոգվույս դափ ու թմբուկիԿ’իջնե ծիծաղն այս գիշեր.Ծնծղաներու պես ցնծուն՝Ծափ կը զարնեն իմ հուշեր։
 Սրանից բացի՝ կարող ենք բերել նաև բանաստեղծական բազմաթիվ այլ տողեր,որոնք լի են հիշյալ բաղաձայնույթի օրինակներով.Լույսի ծըփուն ծաղիկին՝ որ կը ծլի փողփողուն ծովեզերքի փարոսէն («Ցայգանկար»),Լուսացնցուղ ցողով լեցուն («Ցայգն է պայծառ»),Ծուխեն ծաղիկ մը ծափելի («Խունկ և արցունք»), Կապույտ ծոպեր, ծիածան, ծփուն ձայներ, միստիք վարդ («Կիրակնամուտք»), Մեջն հոտևան ծայրիներու ծայրածավալ ծաղիկներուն («Իրիկունս»), Ծափ կը զարնե, ծիծաղեն ծըլեր է ծիրն իր այտին («Բյուրեղի դյութանք»),Գիշերն անուշ է, գիշերն հեշտագին («Սիրերգ»)։
 Ակամայից հիշում ես Մ. Մեծարենցի՝ Գրիգոր Նարեկացու մասին գրած հետևյալտողը. «Գիտեր ծիծաղախիտ ժպտեցնել բառերը»։
 Իսկ ինչ վերաբերում է մեծարենցյան պատկերային համակարգին, որն ակնհայտնմանություն ունի Գրիգոր Նարեկացու հանճարեղ բառակերտվածքի շնորհիվ ստեղծված գեղագիտական պատկերների հետ, պետք է ասել, որ ժամանակին քննադատությունը արդարացիորեն նկատել է, որ «Այն ժամանակ, երբ շատերը հիանում էին Վեռլենով՝ իբրև թե մի «նշանավոր նովատորով», մեր բանաստեղծների աչքի առջև բարձրանում է իր ամբողջ հասակով Նարեկացու վիթխարի կերպարը։
  Մեր առաջավոր բանաստեղծները չէին կարող չնկատել, որ այնքան գովաբանված վեռլենների՝ պոեզիայիաշխարհը բերած «նորությունները» (հատկապես ոտանավորի երաժշտականությունը)շատ  դարեր  առաջ  արդեն  հայտնագործել  էր  Գրիգոր  Նարեկացին  և  ոչ  միայն  հայտնագործել, այլև ստեղծել էր բովանդակությամբ հարուստ և առողջ (և ոչ նրանց նմանհիվանդագին) մի շարք դասական բանաստեղծական նմուշներ»1՝ դրանով ևս մեկ անգամ  ապացուցելով,  որ  Մ.  Մեծարենցին  օտարամոլության,  հայ  գրականության  մեջօտարածին պատկերներ բերելու մեջ մեղադրողներն առնվազն տեղյակ չէին Նարեկացու  ստեղծագործություններից,  և  նրանց  «գրաքննադատական  հայացքները»  չեն  գերազանցում դատարկախոսության շեմը։
 Մ. Մեծարենցի՝ Գրիգոր  Նարեկացու հետ ունեցած գրական աղերսների փայլունապացույցներից է նաև այն հումանիզմը՝ մարդասիրությունը, որը վերստին կամրջումէ  հայ  գրականության  երկու  հազարամյակը։
   Մ.  Մեծարենցի՝  մարդասիրական  ուղղվածություն  ունեցող  բանաստեղծությունները,  անշուշտ,  Գրիգոր  Նարեկացու  դասերից  են.  չէ՞  որ  տասներորդ  դարի  գրական  հսկան  ևս  փայլում  էր  մարդասիրությամբ,համայն  մարդկության  մեղքերն  իր  մեջ  ամփոփող  բանաստեղծը,  ով  իրեն  համարումէր աշխարհի պատգամավորը Աստծու առաջ, հումանիզմի այնպիսի օրինակ է ծառայել մարդկությանը, որ տասը դար հետո ևս կենսունակ է գրական մշակների համար։
 Խորացնելով  մարդասիրական  թեմաների  արծարծման  արտահայտության  ձևը՝չենք սխալվի, եթե ասենք, որ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում» կիրառված բանաստեղծական  մտածողության  արդյունքներից  մեծագույնը  Աստծո  հետ  ուղղակի  խոսելու,  «ի  խորոց  սրտի»  խոսքեր  ասելու  արվեստն  է։
   Քիչ  բանաստեղծներ  կարող  ենքգտնել,  որոնք  իրենց  ստեղծագործությունների  միջոցով  խոսք  բացած  լինեն  Աստծոհետ, ուղղակի դիմեն Երկնային տիրոջը՝ հանդես գալով կոնկրետ ասելիքով…«Տո՜ւր  ինծի,  Տե՜ր,  ուրախությունն  անանձնական»,-  աղերսում  է  անձնական  բազում խնդիրներ ունեցող Մեծարենցը՝ մարդասիրության բացառիկ օրինակ հանդիսա1 Մկրյան Մ., Երկեր, հ. 2, Երևան, 1988, էջ 28։
 նալով  համայն  մարդկության  համար։
   Հումանիզմի  այսպիսի  բացառիկ  օրինակներիհանդիպում  ենք  հատկապես  «Իրիկունը»,  «Հյուղը»  և  «Հովը»  բանաստեղծություններում,  սակայն  մեծարենցյան  հումանիզմի  բարձրակետը,  մեր  կարծիքով,  «Տո՜ւր  ինծի,Տե՜ր», ստեղծագործությունն է, որն ունի «ԱՐԴԻ ՄԱՐԴՈՒՆ ՀԱՅՐ ՄԵՐԸ» խորագիրը։
 Այս  բանաստեղծության  վերաբերյալ  Մ.  Մեծարենցի  ստեղծագործությունները  լավագույնս  արժևորած  ակադ.  Հ.  Թամրազյանը  զարմանալիորեն  գրել  է.  «Հասկացողըհասկանում  է,  որ  այդ  «աղոթքը»  սոսկ  փոխաբերություն  է,  միայն  ձևականորեն  էկապվում «Տերունական աղոթքի» հետ, ուր խոսվում է հանապազօրյա հացի, պարտքերի ու մեղքերի թողության մասին»1, որը, մեր խորին համոզմամբ, փոքր-ինչ վիճելիտեսակետ  է,  քանի  որ  գեղարվեստական  այսպիսի  հզոր  մտածողություն  ունեցողհանճարեղ  Մ.  Մեծարենցը  չէր  կարող  գրել  որևէ  երևույթին  ձևականորեն  կապվածիրողության  մասին։
   Ճիշտ  է,  նույն  հոդվածի  մեջ  Հ.  Թամրազյանը,  հասկանալով  բանաստեղծության  ոգին,  գրում  է  նաև,  որ  «Անանձնական  ուրախության  երազանքի,այս  «Հայր  մերի»,  նորօրյա  (ընդգծ.  մերն  են  -  Հ.  Հ.)  աղոթքի  մեջ  տարածվում  է  սիրոշունչը»։
   Մեծարենցագիտության  մեջ  լրջագույն  ավանդ  ունեցող  ուսումնասիրող  Է.Ջրբաշյանը կարծես կարողացել է նվաճել բանաստեղծության գաղափարական խորքը,  ուստի  միանգամայն  համաձայն  ենք  այն  պնդմանը,  «Ամբողջովին  հումանիստական  գաղափարներով  ողողված  իր  այս  բանաստեղծությունը  Մեծարենցըվերնագրել  է  նաև  «Արդի  մարդուն  Հայր  մերը»,  դրանով  իսկ  ուզելով  ակնարկել,  որժամանակակից  մարդու  լավագույն  ձգտումները  պետք  է  կայանան  ոչ  թե  վերացական  կրոնական  մղումների  և  ավանդական  աղոթքների,  այլ  մարդասիրական  պայծառ ու անկաշկանդ իդեալների մեջ»2 (ընդգծ. մերն են – Հ. Հ.)։
 Այսօր մենք, ազատված լինելով նաև սովետական գաղափարախոսության ազդեցությունից, վստահաբար այն միտքն ենք հայտնում, որ այս բանաստեղծությունը Տերունական դասական աղոթքի վերանայումն է ժամանակակից մարդու տեսանկյունից,ով  լավագույնս  հասկացել  է  ժամանակի  ոգին,  արդի  մարտահրավերներին  դիմակայելու եղանակներն ու միջոցները։
  Ասվածը բնավ էլ չի ենթադրում ժխտողական վերաբերմունք  դեպի  քրիստոնեական  վարդապետությունը  (ի  դեպ,  բանաստեղծությունընվիրված է Դուրյան սրբազանին), այլ նախևառաջ բանաստեղծական այնպիսի մտածողություն, որն ի զորու է մեծ աղոթասաց Գրիգոր Նարեկացուց հայ գրականությունմտած  մարդասիրության,  անձնազոհության  օրինակ  ծառայելու  ժամանակակիցներիու հետագա սերունդների համար, իսկ դրա համար թերևս անհրաժեշտ էին նոր մոտեցումներ,  արդիական  լուծումներ։
   Ավելի  կոնկրետ՝  քսաներորդ  դարի  քաղաքացին,ազատված  լինելով  կրոնական,  եկեղեցական  զանազան  կաշկանդումներից,  մի  համարձակ  հայացքով  է  գնահատում  իր  ժամանակակիցների  հանապազօրյա  խնդիրների լուծման ուղիները։
  Մի կարևոր հանգամանք ևս. այս բանաստեղծությունը գրվել է1908 թ. հունվարի 1-ին, այսինքն՝ «Նարեկացիին հետ» հոդվածից մի քանի օր առաջ,որը վկայում է, որ Մ. Մեծարենցն այդ ժամանակ, ավելի քան երբեք, իրոք, տարված էեղել  քրիստոնեական  գաղափարներով։
   Հոդվածն  ու  բանաստեղծությունը  ծնվել  եննույն ապրումներից և հույզերից։
 Այո՛, իսկապես Երկնային տիրոջը այնպիսի առաջարկ-խնդրանքով դիմելը, ինչպիսին  է  «Եվ  թող  մեզ  զպարտիս  մեր,  որպես  և  մեք  թողումք  մերոց  պարտապանաց»-ըքսաներորդ  դարում  ծնունդ  տվեց  իր  մարդասիրական,  մարդկային-բանաստեղծական, առ Աստված ուղղված այնպիսի աղերսանքի, որը շատ ավելի խրախուսելի կարող է լինել իսկական քրիստոնյայի համար, ով ուսանել է աստվածաշնչյան դասերը.1 Թամրազյան Հ., Բանաստեղծության հազարամյա խորհուրդը, Երևան, 1986, էջ 286։
 2 Ջրբաշյան Է., Միսաք Մեծարենց, Երևան, 1977, էջ 116։
 Տո՜ւր ինծի, Տե՜ր, ուրախությունն անանձնական,Ու չըլլա որ ուրիշներու կոծն ու կականԽեղդել ուզեմ ջրվեժին մեջ դափիս ձայնին։
 Եվ  մի  վերջին  հատկանիշ,  առանց  որի  չէր  ամբողջանա  Նարեկացի–Մեծարենցգրական  ցեղակցությանը  նվիրված  ուսումնասիրությունը.  խոսքը  վերաբերում  էբնապաշտական  պոեզիային։
   Ակնհայտ  է,  որ  Գրիգոր  Նարեկացու  համար  բնությունըեղել  է  ներշնչման  մեծագույն  աղբյուր,  գեղարվեստական  պատկերային  համակարգիմեծագույն  շտեմարան,  քանի  որ  հատկապես  տաղերում  բնության  պատկերներն  ենայն հենարանը, որոնց վրա  Գրիգոր  Նարեկացին կարողացել է բարձրացնել գրականմնայուն արժեքներ։
  Ասվածի ամենացցուն օրինակը «Վարդավառի տաղն» է.Գոհար վարդն վառ առեալԻ վեհից վարսիցն արփենից։
 Ի վեր ի վերայ վարսիցԾավալէր ծաղիկ ծովային։
 Ի համատարած ծովէնՊղպջէր գոյնն այն ծաղկին,Երփին երփնունակ ծաղկինՇողշողէր պտուղն ի ճղին։
 Սա  մի՞թե  չէր  կարող  ներշնչման  մեծագույն  ակունք  լինել  Մ.  Մեծարենցի  բնապաշտական պոեզիայի ստեղծման համար… Համենայն դեպս, հատկապես «Աքասիաներու շուքին տակ» բանաստեղծությունն իր գեղագիտական կատարելությամբ մեծապես հիշեցնում է Գրիգոր Նարեկացու վերոհիշյալ տաղը.Ծաղիկներեն հուշիկ թերթեր կթափեԲուրումներով օծուն հովիկն իրիկվան, Հոգիներուն կիջնե երազ մը բուրյան, Ի՜նչ հեշտին է մըթնշաղն այս սատափե։
 Աքասիաներ, գինով լուսե ու տապե, Օրորվելով մաքուր շունչ մը կը հևան.Մինչ կը ձյունե ծաղիկն իրենց հոտևան`Զոր խոլաբար հովը գրկել կը շտապե։
 Այստեղ,  իհարկե,  չենք  կարող  շրջանցել  այն  հանգամանքը,  որ  Գրիգոր  Նարեկացին  միստիկ  բանաստեղծ  է,  այսինքն՝  իր  գերագույն  նպատակն  է  հասնել  և  ձուլվելաստվածային  մեծությանը,  իսկ  Աստված,  նրա  խորին  համոզմամբ,  գտնվում  է  աշխարհի  բոլոր  ծագերում,  բոլոր  երևույթների,  հետևաբար  նաև  բնության  մեջ,  ուստիգովերգել բնությունը, նշանակում է գովերգել Աստծուն. Գրիգոր Նարեկացին ստեղծելէ  բնության  այլաբանական  երգեր։
   Այլ  է  Մ.  Մեծարենցի  պարագայում.  երիտասարդհանճարը  կուսական  բնության  մեջ  է  փնտրում  իրական  գեղեցկությունը,  որն  անաղարտ  է  մնացել,  այսինքն՝  չի  աղավաղել  աստվածային  արարչագործությունը։
   Ահաայսպիսի անաղարտ պատկերներն էին, որ Մ. Մեծարենցին ուժ էին տալիս ապրելու ևստեղծագործելու,  իրեն  անդադար  հալածող  հակառակորդներից  պաշտպանվելու,այդ հավերժ նորոգ բնությունն էր, որ կյանքից բազում հարվածներ ստացող բանաստեղծին  հիշեցնում  էր  իր  գյուղական  ծննդավայրը,  կյանքի  կենսախինդ  և  երջանիկօրերը։
  Բնությունը բանաստեղծության հիմք դարձրած Մեծարենցը ամենահանճարեղձևով  բացատրել  է  իսկական  բանաստեղծի  տարբերությունը  գրական  զանազան  միջակություններից.  «Բանաստեղծը  բնության  ցոլացումը  պետք  է  ըլլա.  թէ  ոչ  բանաստեղծ  չէ  իրապէս.  քերթվածները  իբրև  բառ  պէտք  է  ունենան  տերևին  թրթռումը,թռչունին դայլայլը, մարդերուն գորովը, դաշտին ու լերան մշտանոյն զորութիւնը։
  Բանաստեղծին ձայնը տիեզերական հարաբերականութեան մը լարը պէտք է ըլլա, բոլորգոյութիւններուն համադրական թրթռումովը տրոփուն»1։
  Բանաստեղծության այսպիսի ընկալումը, իսկապես, բացառիկ երևույթ է բոլոր ժամանակների գրականագիտական մտքի ձեռքերումների մեջ։
 Հայկ ՀովհաննիսյանՆԱՐԵԿԱՑԻ-ՄԵԾԱՐԵՆՑ ԳՐԱԿԱՆ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ Գրիգոր Նարեկացի, Մ. Մեծարենց, 20-րդ դ. հայ գրականություն, 10-րդ դ.գրականություն, գրական առնչություններ, գրադատական հոդված։

Նարեկացի-Մեծարենց  գրական  առնչությունները  արտահայտվում  են  Մ.  Մեծարենցի  հեղինակած  գրականագիտական  հոդվածներում  և  պոեզիայում։
   Հայ  գրականության  մեջ  սա  երկու  հեղինակների  միջև  առկա  հոգևոր,  բանաստեղծական  և  գենետիկ  կապերի  փայլուն  ապացույցն  է։
   Հոդվածը  երկու  մեծ  բանաստեղծների  կերտած  ստեղծագործությունների  լայն  տիրույթում  լուսաբանում  է  Մ.  Մեծարենցի՝  Գրիգոր  Նարեկացու  հետ  ունեցած  գրական  բազմաշերտ  առնչությունները՝  սկսած  բանաստեղծական  միևնույն  մտածողությունից  ընդհուպ  տաղաչափական համակարգեր։
   Մ.  Մեծարենցը  դառնում  է  Գրիգոր  Նարեկացու  գրական  աշակերտներից  մեկը՝  20-րդ  և  10-րդ դդ. հայ գրականությունը կամրջելով միմյանց։
