ՉՀԱՋՈՂՎԱԾ ՀԱՆՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐՑանկացած գիտական համակարգերում առկա են բազում չլուծված և վիճելի  խնդիրներ։
   Քրեական  իրավունքում  այդպիսի  «ապորիա»  է  «չհաջողվածհանցակցություն»-ը։
   Այն  քրեական  իրավունքի  վիճահարույց  և  պրակտիկայում  դժվարություններ  առաջացնող  հարցերից  մեկն  է։
   Այդ  մասին  է  վկայումնաև այն  հանգամանքը, որ  չհաջողված  հանցակցության  հարցը  բազմիցս քննարկվել է իրավաբանական գրականության մեջ և մինչ օրս այս ինստիտուտիվերաբերյալ չի ձևավորվել միանշանակ մոտեցում։
 Գործող  քրեական  օրենսդրությունը  չի  օգտագործում  «չհաջողված  հանցակցություն»  եզրույթը։
   Օրենսդիրը,  փորձելով  կարգավորել  չհաջողված  հանցացկության հետ կապված հարցերը, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 39-րդ հոդվածի5-րդ  մասում  շարադրել  է  հետևյալ դրույթը.  «Եթե  կազմակերպչի,  դրդիչի,  կամօժանդակողի  գործողությունները  չեն  հաջողվում  իրենցից  անկախ  հանգամանքներով, ապա այդ անձանց պատասխանատվությունը վրա է հասնում համապատասխան  հանցագործության  նախապատրաստության  համար»։
   Սակայն օրենսդրական նորմի տառացի մեկնաբանությունը և գործնական կիրառումը առաջ է բերում մի շարք խնդիրներ ու բարդություններ։
 Հիմնական խնդիրը հանգում է նրան, որ հոդվածի ձևակերպումը հնարավորություն  չի  տալիս  բացահայտելու  չհաջողված  հանցակցության  ձևի  շրջանակը։
  Նորմի բովանդակային տարընկալումը մասնավորապես կապված է այնհանգամանքի  հետ,  որ  օրենքում  պարզաբանված  չէ,  թե  ինչ  հասկանալ  կազմակերպչի,  դրդիչի  կամ  օժանդակողի  չհաջողված գործողություններ  ասելով1։
 Արդյո՞ք  «չհաջողված  գործողություններ»  ասելով  կարելի  է  հասկանալ  միայնայն  դեպքերը,  երբ  կազմակերպչին,  դրդչին  կամ  օժանդակողին  չի  հաջողվումիրականացնել իրենց վարքագծի արտաքին դրսևորումը, այսինքն՝ օժանդակողը  չի  կարողանում  գործիք  կամ  միջոց  տրամադրել  կատարողին,  դրդիչին  չիհաջողվում  ենթադրյալ  կատարողի  մեջ  հանցանքը  կատարելու  դիտավորությոն առաջացնել և այլն։
  Իսկ եթե մյուս հանցակիցներին հաջողվում է իրա1 ՀՀ քրեական օրենսգրքի 39-րդ հոդված 5-րդ մասում  ամրագրված «գործողություններ» եզրույթի ներքո օրենսդիրը, ըստ էության, նկատի է ունեցել նաև անձի վարքագծի պասիվ դրսևորումը։
 Քանզի,  անվիճելի  է,  որ  հանցակցել  հնարավոր  է  նաև  անգործությամբ։
   Ուստի՝  ավելի  ճիշտ  կլիներ,  որ  օրենսդրական  ձևակերպման  մեջ  տեղ  գտած  «գործողություն»  եզրույթը  փոխարինվեր«արարք»-եզրույթով, որն իր մեջ ընգրկում է անձի վարքագծի ինչպես ակտիվ, այնպես էլ պասիվդրսևորումը։
 կանացնել իրենց համապատասխան դերից բխող գործողությունները, սակայնկատարողը  հետագայում  կա՛մ  ընդհանրապես  ձեռնամուխ  չի  լինում  հանցանքի  կատարմանը,  կա՛մ  կամովին  հրաժարվում  է  հանցագործությունից,  այսդեպքերում  ևս  մյուս  հանցակիցների  գործողությունները  պետք  է  համարելչհաջողված,  թե՞  ոչ։
   Կամ չհաջողված  հանցակցությունը  կարո՞ղ  է  ընդհանրապես հանցակցություն համարվել, իսկ անձանց քրեական պատասխանատվության հարցը լուծվել հանցակցության շրջանակներում։
  Ուստի՝ այս ինստիտուտի էությունը բացահայտելու և իրավակիրառ պրակտիկայում կողմնորոշվելուհամար նախ հարկ է անդրադառնալ մասնագիտական գրականության մեջ առաջ քաշված եզրույթի տեսական, իրավագիտական մեկնաբանմանը։
 Քրեական  իրավունքի  տեսությունում  տարածված  կարծիքի  համաձայն՝չհաջողված հանցակցությունը բնորոշվում է որպես անարդյունք, անհետևանքհանցակցություն։
  Եզրույթի ավանդական բնորոշումն ինքնին անորոշ է, ինչն էլավելի  է  բարդեցնում  երևույթի  հիմնական  հատկանիշների  և  ձևի  շրջանակիբացահայտումը։
 Մասնագիտական  գրականությունում  չհաջողված  հանցակցության  գնահատման և ձևի վերաբերյալ քրեագետների կողմից առաջ են քաշվել տարբերմոտեցումներ ու դասակարգումներ։
  Օրինակ՝ Բուրչակը, Տելնովը և Կովալյովըչհաջողված  հանցակցությունը  բաժանել  են  չհաջողված  դրդչության,  չհաջողված օժանդակության և չհաջողված կազմակերպչական գործունեության2։
  Կոլոկոլովը  չհաջողված  հանցացկությունը  դիտել  է  միայն  դրդչության  և  կազմակերպչական  գործունեության  անհաջող  դրսևորում3։
   Կրիգեռը  չհաջողվածհանցակցությունը սահմանափակել է միայն դրդչության շրջանակներում4։
 Առավել հետաքրքրական մոտեցում է առաջ քաշվել Տրայնինի կողմից, ովչհաջողված  հանցակցությունը  բաժանել  է  չավարտվածի  և  ավարտվածի5։
   Ըստ նրա՝ չավարտված չհաջողված հանցակցությունն առկա է այն դեպքում, երբ  անձին  չի  հաջողվում  ենթադրյալ  կատարողի  հետ  ձևավորել  սուբյեկտիվկապ  և նրա  մեջ  հանցանք  կատարելու մտադրություն առաջացնել։
   Տրայնինըչավարտված  չհաջողված  հանցակցությունն  առաջարկում  է  որակել  որպեսհանցագործության  նախապատրաստություն6։
   Թեև  որոշ  ուսումնասիրողներպնդում  են,  որ  այս  դեպքում  հանցագործության  նախապատրաստություն  որակելը հակասում է ըստ մեղքի պատասխանատվության սկզբունքին և խախ2 Տե՛ս Бурчак  Ф.  Г., Соучастие։
   социальные, криминологические и правовые проблемы. Киев։
 Вища школа, 1986, էջ 161; Ковалев М. И., Соучастие в преступлении. Екатеринбург, 1999, էջ.162; Наумов А. В., Российское уголовное право. Общая часть։
  Курс лекций. М., 1996, էջ 312; идр.։
 3 Տե՛ս Колоколов Г. Е., О соучастии в преступлении. М., 1881, էջ 120-124։
 4 Տե՛ս Кригер Г. Л., Соучастие по уголовному праву. М.։
  Госюриздат, 1959. С. 391;  Тельнов П.Ф.,  Ответственность  за  соучастие  в  преступлении։
   Дис.  ...  докт.  юрид.  наук.  Харьков,  1973, էջ208։
 5 Տե՛ս Трайнин А. Н., Учение о соучастии. М., 1941, էջ 109։
 6 Տե՛ս Трайнин А. Н., Նշված աշխատ., էջ 109։
 տում հանցագործությունների իրավաբանական որակման կանոնները։
  Նրանքգտնում են, որ չավարտված չհաջողված հանցակցությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչանձի կողմից քրեորեն ոչ հետապնդելի հանցավոր դիտավորության բացահայտում։
 Սակայն մեր կարծիքով, երբ անձի արարքներն ուղղվում են ենթադրյալ կատարողին  հանցագործության  մղելուն  և  նրա  հետ  համատեղ  հանցանք  կատարելուն, դադարում են զուտ դիտավորության բացահայտում լինելուց, և օբյեկտիվանում,  առարկայանում  են  հանրորեն  վտանգավոր  կոնկրետ  արարքներում։
 Մյուս մասնակիցները  հանդես  են  գալիս որպես հանցագործության ինքնուրույննախաձեռնողներ,  փորձում  կատարողի  գիտակցության  մեջ  ստեղծել  շարժառիթներ՝ նպատակ ունենալով նրան մղել հանցագործության։
  Իսկ եթե նրանց արարքները  չեն  հանգեցնում  ցանկալի  արդյունքի,  ապա  դա  կախված  չի  լինումնրանց  կամքից։
   Մյուս  մասնակիցների  արարքները  սահմանփակվում  են  հանցանքի կատարման համար պայմաններ ստեղծելով, ուստի՝ միանշանակ ընդունելի կարելի է համարել Տրայնինի կողմից առաջ քաշած մոտեցումը, և չավարտված  չհաջողված  հանցակցությունը  որակել  որպես  հանցագործության  նախապատրաստություն։
 Իսկ ավարտված չհաջողված հանցակցությունը Տրայնինի կարծիքով առկա  է  այն  դեպքերում,  երբ  հանցակիցներին  հաջողվում  է  ամբողջ  ծավալովիրականացնել  իրենց  դերից  բխող  գործողությունները.  կատարողի  մոտ  առաջանում է հանցանք կատարելու մտադրություն, սակայն նա ինչ-ինչ պատճառներով  ձեռնամուխ  չի  լինում  հանցանքի  կատարմանը՝  գիտակցելով  հանցագործությունն  ավարտին  հասցնելու  սեփական  հնարավորությունը7։
   Ավարտված  չհաջողված  հանցակցության  դեպքում  Տրայնինն  առաջարկում  է  անձինենթարկել քրեական պատասխանատվության որպես հանցագործության կազմակերպիչ, դրդիչ կամ օժանդակող՝ կախված նրանց դերից։
 Մինչ  խնդրո  առարկայի  վերաբերյալ  մեր  դիրքորոշումն  արտահայտելը,հարկ ենք համարում անդրադառնալ այն հարցի պարզաբանմանը, թե կարելիէ  ընդհանրապես  չհաջողված  հանցակցությունը  համարել  հանցակցություն։
 Բանն  այն  է,  որ  հանցակցությունն  առկա  է  այն  դեպքում,  երբ  առկա  են  հանցակցության  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  բոլոր  հատկանիշները,  իսկ  չհաջողվածհանցակցության պարագայում կա՛մ ընդհանրապես մասնակիցների և կատարողի միջև չի ձևավորվում սուբյեկտիվ կապ, կա՛մ էլ բացակայում է արարքների համատեղությունը։
  Ուստի՝ չհաջողված հանցակցության դեպքում խոսք չիկարող  գնալ  հանցակցության  մասին։
   Քանի  որ  չհաջողված  հանցակցությանդեպքում  բացակայում  է  հանցակցությունը,  ապա  հանցակիցների  մասին  խոսելն անիմաստ է։
 7 Տե՛ս նույն տեղում։
 Հետևաբար՝ չհաջողված հանցակցության վերաբերյալ օրենսդրական ձևակերպման  մեջ  օգտագործված  «կազմակերպիչ»,  «դրդիչ»  և  «օժանդակող»  հասկացությունները  բառիս  դասական  իմաստով  կիրառելի  չեն, ինչը  ևս  պետք  է  օրենսդրի կողմից վերանայման առարկա դառնա։
 Այսպիսով՝  գտնում  ենք,  որ  ավարտված  չհաջողված  հանցակցության  պարագայում  Տրայնինի  առաջ  քաշած  արարքի  իրավաբանական  որակումը  չիբխում օրենքից և դուրս է գալիս տրամաբանության շրջանակներից, քանի որ իրավաչափ չէ անձանց արարքը որակել որպես ավարտված հանցակցություն այնդեպքում,  երբ  հանցակցությունն  ինքնին  չի  հաջողվել։
   Բացի  այդ,  եթե  անձի  արարքը չի պարունակում ավարտված հանցագործության բոլոր հատկանիշները,նրա քրեական պատասախանատվության հարցը չի կարող լուծվել ավարտվածհանցագործության կանոններով։
  Եվ ինչպես արդարացիորեն ընդգծում է Ա.Պիոնտկովսկին,  .«Եթե  կատարողը  չի  կատարել  ոչ  մի  արարք  կամ  կատարած  արարքները չեն պարունակում հանցակազմ, ապա մյուս մասնակիցների արարքները չեն կարող քննարկվել հանցակցության շրջանակներում»։
 Ինչպես  կատարողի  մոտ  հանցանքը  կատարելու  դիտավորություն  չառաջանալը, այնպես էլ նրա կողմից տրված հանցանքը կատարելու հրապարակայինխոստումը չեն պարունակում որևէ հանցակազմ։
  Կատարողի կողմից հանցանքըկատարելու  համաձայնությունն  իրենից  ենթադրում  է  հանցավոր  դիտավորության բացահայտում, իսկ մյուս մասնակիցների արարքները սահմանափակվումեն կոնկրետ հանցանքը կատարելու համար պայմաններ ստեղծելով՝ դուրս չգալով  հանցագործության  նախապատրաստության  շրջանակներից։
   Ուստի՝  գտնում ենք, որ ավարտված չհաջողված հանցացկությունը ևս պետք է որակվի որպես հանցագործության նախապատրաստություն։
 Սակայն հարկ է նշել, որ եթե անձի համար առկա է լինում չհաջողված հանցակցություն, սակայն նա հետագայում անձամբ ձեռնամուխ է լինում այդ հանցանքի կատարմանը, ապա նրա արարքները պետք է որակվեն հանցագործությունների  համակցությամբ։
   Հնարավոր  են  դեպքեր,  երբ  անձի  մեկ  արարքըպարունակի,  ինչպես  չհաջողված  հանցակցության,  այնպես  էլ  այլ  հանցագործության հատկանիշներ։
  Օրինակ՝ չհաջողված կազմակերպչական գործունեության  դեպքում,  երբ  անձը  անհաջող փորձ  է կատարում  հանցավոր  համագործակցություն  կամ  բանդա  ստեղծելու  ուղղությամբ՝ ավազակային  հարձակումներ  կատարելու  նպատակաով,  նրա  արարքը  պետք  է  որակվի  որպես  բանդիտիզմի  կամ  հանցավոր  համագործակցություն  ստեղծելու  փորձ  և  այն  բոլորհանցագործությունների նախապատրաստություն, որոնք ընդգրկված էին նրադիտավորությամբ։
 Չհաջողված  հանցակցության  ձևի  առավել  ընդգրկուն  դասակարգում  էառաջարկել  Տելնովը,  ով  առանձնացրել  է  չհաջողված  հանցակցության  հետևյալ  դրսևորումները՝  չհաջողված  կազմակերպչական  գործունեություն,  չհաջողված դրդչություն և չհաջողված օժանդակություն։
  Նրա կարծիքով՝ կազմակերպչի  արարքները  կարելի  է  համարել  չհաջողված  այն  դեպքերում,  երբ  անձիք,  ում  ուժերը  նա  փորձում  է  համախմբել  հանցագործության  կատարմանհամար, չեն ընդունում առաջարկը, կամ սկզբում համաձայնվում են համագործակցել,  սակայն  հետագայում  հրաժարվում  են  հանցանքի  կատարումից,  ինչպես նաև այն դեպքերում, երբ կազմակերպիչը առանց հաջողության փորձումէ ստեղծել կազմակերպված հանցավոր խումբ կամ հանցավոր համագործակցություն։
   Դրդչությունը  համարվում  է  չհաջողված,  երբ  ենթադրյալ  կատարողըչի  համաձայնում  կատարել  հանցանքը,  կամ  համաձայնվելուց  հետո  ընդհանրապես հանցագործություն չի կատարում։
  Օժանդակությունը մատնվում է անհաջողության,  երբ  ենթադրյալ  կատարողը  սկզբում  ընդունում  է  օժանդակողիաջակցությունը, իսկ հետագայում հրաժարվելով հանցագործությունից՝ չի նախաձեռնում  անգամ  նախապատրաստական  գործողություններ,  ինչպես  նաևուշացած օժանդակության դեպքում, այսինքն՝ երբ օժանդությունը ուշանում է,և  աջակցությունը  ցույց  է  տրվում  հանցագործությունից  հետո։
   Ըստ  Տելնովի՝օժանդակությունը չհաջողված է համարվում նաև այն դեպքում, երբ օժանդակողը սխալվում է անձի հարցում և աջակցություն է ցույց տալիս այն անձին, ումմոտ ընդհանրապես առկա չէր հանցանքը կատարելու մտադրություն8։
 Ըստ  Վ.Պիտեցկու՝  չհաջողցած  օժանդակություն  առկա  է  նաև  այն  դեպքում,  երբ  օժանդակել  ցանկացող  անձը  փորձում  է  միջոց  կամ  գործիք  տրամադրել  ենթադրյալ  կատարողին,  սակայն  բռնվում  է  իրավապահ  մարմիններիկողմից և չի կարողանում դրանք տրամադրել9։
 Մեր կարծիքով՝ չհաջողված օժանդակություն առկա է նաև այն պարագայում, երբ օժադակողը միջոց, գործիք, տեղեկատվություն, խորհուրդ կամ ցուցումէ տրամադրում ենթադրյալ կատարողին, իսկ վերջինս չի օգտվում դրանցից։
  Ու,եթե կատարողը հետագայում կատարի հանցանքը, այնուամենայնիվ օժանադակել  փորձող  անձի  և  հանցագործության  միջև  կբացակայի  հանցակցությանօբյեկտիվ կողմի պարտադիր հատկանիշ պատճառական կապը։
 Սակայն ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ եթե դրդչության կամ կազմակերպչական գործունեության դեպքում կատարողին հանցագործության մղելուկամ  նրան  հանցանքի  կատարմանը  ներգրավելու  նախաձեռնությունը  պատկանում  է  դրդչին  կամ  կազմակերպչին,  ապա  օժանդակության  դեպքում,  երբկատարողի մոտ արդեն իսկ առկա է հանցանքը կատարելու դիտավորություն,օժանդակողին  հանցագործության  մեջ  ներգարվելու  նախաձեռնությունը,  մեծմասամբ, կատարողինն է, ով դրդում է ենթադրյալ օժանդակողին բարենպաստպայմաններ  ստեղծելու  կամ  այլ  կերպ  օժանդակելով՝  հեշտացնելու  իր  կողմիցհանցանքի կատարումը։
  Ու եթե օժանդակողը չի համաձայնվում կամ այլ կերպ8 Տե՛ս Тельнов П. Ф., Ответственность за соучастие. М., 1974, էջ 157։
 9 Տե՛ս Питецкий В., Неудавшееся соучастие в преступленииhttp։
 //www.juristlib.ru/book_2794.html հրաժարվում  է  նրա  հետ  համագործակցելուց,  կատարողի  համար  առկա  է  լինում չհաջողված հանցակցություն։
  Հետագայում կատարողի կողմից հանցանքը կատարելու դեպքում, նրա արարքը պետք է որակվի հանցագործությունների  համակցությամբ՝  որպես  համապատասխան  հանցագործության  նախապատրաստություն՝  չհաջողված  հանցակցության  մասով  (եթե  այդ  արարքըծանր  կամ առանձնապես  ծանր  հանցագործություն  է)  և  ավարտված  հանցագործություն։
   Սակայն  եթե  նախապատրաստվող  հանցագործությունը  ծանրկամ առանձնապես ծանր հանցագործություն լինի, ապա ենթադրյալ օժանդակողը  պետք  է  ենթարկվի  քրեական  պատասխանատվության  հաստատապեսհայտնի նախապատրաստվող ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության մասին չհայտնելու համար (ՀՀ քր.օր-ի հոդված 335, 1-ին մաս)։
 Տեսական և գործնական կարևոր նշանակություն է ներկայացնում կատարողի կողմից հանցագործությունից կամովին հրաժարվելու՝ որպես չհաջողվածհանցակցության  ձևի  հետ  կապված  հարցերի  պարզաբանումը։
   Այս  երևույթիվերաբերյալ ևս մասնագիտական գրականությունում բացակայում է միասնական դիրքորոշում։
  Շատ քրեագետներ չհաջողված հանցակցություն են համարում միայն այն դեպքերը, երբ հանցակիցներին չի հաջողվում կատարողի մեջհանցանք  կատարելու  մտադրություն  առաջացնել։
   ԵՎ  եթե  դա  հաջողվում  է,բայց կատարողը հետագայում կամովին հրաժարվում է հանցագործությունից,ապա  հանցակցությունը  չի  կարելի  չհաջողված  համարել։
   Սակայն  կարծումենք,  որ  հանցակցությունը,  այսպես  ասած,  շարունակվող  գործընթաց  է.  այնսկսվում է պարտադիր հատկանիշների (օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ) կայուն միասնության ձևավորումից և ավարտվում հանցանքի կատարմամբ։
  Օժանդակողիկողմից միջոցի և գործիքի տրամադրումը կամ դրդող անձի կողմից ենթադրյալկատարողի  մոտ  հանցանքը  կատարելու  դիտավորություն  առաջացնելը  բավարար  պայմաններ  չեն  հանցակցությունն  ավարտված  և  միաժամանակ  հաջողված ճանաչելու համար։
  Հանցակիցների նպատակը ոչ թե կատարողի մոտհանցանքը  կատարելու  դիտավորություն  առաջացնելն  է  կամ  նրա  համաձայնությունը  ստանալը,  այլ  նրա  հետ  հանցակցությամբ  կոնկրետ  հանցանք  կատարելն  է։
   Որոշ  քրեագետներ  էլ  գտնում  են, որ  չհաջողված հանցակցություննառկա  է  նաև  այն  դեպքերում,  երբ  կատարողի  մոտ  հանցանք  կատարելումտադրություն առաջանում է, նա ձեռնամուխ է լինում հանցանքի կատարմանը, սակայն հետագայում կամովին հրաժարվում է հանցագործությունից10,11։
 10 Տե՛ս ՀՀ քրեական իրավունք. Ընդհանուր մաս, Երևան, 2012, էջ 286։
 11 Դժվար է միանշանակ ասել, թե «չհաջողված գործողություններ» ասելով՝ օրենսդիրը որ տեսակետի տրամաբանությամբ է շարժվել։
  Ուստի օրենքի միատեսակ կիրառության, մասնավորապես՝իրավունքի  զարգացման  գործառույթի  ապահովումն  իրացնելու  նպատակով  անհրաժեշտ  է,  որօրենսդրորեն հստակեցվեն չհաջողված հանցակցության ձևի հետ կապված հարցերը։
  Կամ օրենսդրական  նորմը  այնպես  պետք  է  ձևակերպվի,  որ  չհաջողված  հանցակցության  ձևի  վերաբերյալտարընկալման առիթ չստեղծվի։
 Մեր կողմից ընդունելի է երկրորդ տեսակետը, քանի որ կատարողի կողմիցհացագործությունից  կամովին  հրաժարումը  հանգեցնում  է  հանցակցությանկազմալուծման, և մյուս մասնակիցների արարքներն՝ ուղղված կատարողի հետհանցանքը կատարելուն, մատնվում են անհաջողության, ինչն էլ կախված չի լինում  նրանց  կամքից  կամ  իրականացվում  է  նրանց  կամքին  հակառակ։
   Այդ  ամենն ի չիք է դարձնում հանցակիցների վերջնական նպատակի իրականացումըև հանգեցնում չհաջողված հանցակցության։
  Բացի այդ՝ հայրենական քրեականօրենդրությունը  հանցակցության  դեպքում  բոլոր  հանցակիցների  արարքը  դիտում է ամբողջության մեջ, որի կենտրոնում կատարողի արարքն է։
  Նրանք ենթակա  են  պատասխանատվության  նույն  սահմաններում՝  Հատուկ  մասի  այնհոդվածի սանկցիայի շրջանակներում, որով որակվում է կատարողի արարքը։
  Առանց  կատարողի՝  հանցակցության  մասին  խոսք  լինել  չի  կարող։
   Ուստի՝  եթեչկա կատարող և չի կատարվում հանցագործության օբյեկտիվ կողմը, ապա բացակայում  է  նաև  հանցակցությունը։
   Սակայն  հարց  է  առաջանում՝  ինչպե՞սպետք է լուծվի մյուս մասնակիցների քրեական պատասխանատվության հարցըկատարողի կողմից հանցագործությունից կամովին հրաժարվելու դեպքում։
 Քրեական  իրավունքի  տեսությունում  այս  հարցի  վերաբերյալ  ձևավորվելեն երկու հիմնական մոտեցումներ։
  Մասնագետների մեծ մասը հակված են այնտեսակետին,  որ  չհաջողված  հանցակցությունը  նախապատրաստական  գործունեության տեսակ է, հանցանքը կատարելու համար պայմաններ ստեղծելուինքնատիպ դրսևորում, և առաջարկում են չհաջողված հանցակցության բոլորձևերը, այդ թվում կատարողի կողմից հանցագործությունից կամովին հրաժարումը, որակել որպես հանցագործության նախապատրաստություն12։
 Մյուս տեսակետի կողմնակիցներն առաջարկում են չհաջողված հանցակցությունը դիտել որպես հանցագործության հանցակցության փորձ և առաջ ենքաշում  մասնակիցների  արարքների  համարժեք  իրավաբանական  որակում։
 Օրինակ՝ անձի արարքներն՝ ուղղված այլ անձի սպանության դրդելուն, եթե չենհաջողվում` ենթադրյալ կատարողը չի համաձայնում կամ համաձայնվում է հետագայում  կամովին  հրաժարվում  է  հանցագործությունից,  պետք  է  որակվենորպես սպանության դրդչության փորձ։
 Սակայն,  այս  տեսակետի  դեպքում,  որքան  էլ  մեր  կողմից  ընդունելի  է  չհաջողված  հանցակցությունը՝  որպես  հանցակցության  փորձ  դիտելը,  միևնույն  էկարծում  ենք,  որ  մյուս  մասնակիցների  արարքի  իրավաբանական  որակումը  չիբխում օրենքից։
  Քանզի հանցափորձ հնարավոր է միայն այն հանցավոր արաք12  Այս  մոտեցումն  իր  օրենսդրական  կարգավորումն  է  ստացել  ՌԴ  քրեական  օրենսգրքի  34-րդհոդվածի  5-րդ  մասում,  համաձայն  որի՝  «Հանցագործության  նախապատրաստության  համարքրեականպատասխանատվություն է կրում նաև այն անձը, ով իր կամքից անկախ հանգամանքներով  չի  կարողացել  հակել  այլ  անձի  հանցանք  կատարելու»։
   Սակայն  ուսումնասիրողներըգտնում են, որ օրենսդրական բաց կարելի է համարել այն հանգամանքը, որ օրենսդրական կարգավորում  են  ստացել  միայն  չհաջողված  դրդչության  դեպքերը,  և  օրենքում  ոչինչ  ասված  չէչհաջողված օժանդակության և չհաջողված կազմակերպչական գործունեության մասին։
 ների  դեպքում,  որոնք  ուղղակիորեն  նախատեսված  են  քրեական  օրենսգրքիՀատուկ մասում, իսկ եթե մասնակցի արարքներն ինքնին չեն պարունակում քր.օր-ի  Հատուկ  մասով  նախատեսված  հանցագործության  փորձի  հանցակազմիհատկանիշները,  չեն  կարող  որակվել  այս  կանոններով։
   Բացի  այդ  չհաջողվածհանցակցության  պարագայում  հանցակցության  բացակայությունը  ոչ  իրավաչափ է դարձնում արարքների նման որակումը։
 ՀՀ  Օրենսդիրը,  շարժվելով  այն  տրամաբանությամբ,  որ  չհաջողված  հանցակցությունը հանցագործության նախապատրաստության յուրատիպ դրսևորում է, ՀՀ քր.օր-ի 39-րդ հոդված 5-րդ մասում նախատեսել է համարժեք կարգավորում։
   Սակայն  գտնում  ենք,  որ  նման  իրավակարգավորումը  չհաջողվածհանցակցության  ոչ  բոլոր  ձևերի  դեպքում  կարելի  է  համարել  հարցի  իրավաչափ լուծում։
 Մեր  կարծիքով՝  կատարողի  կողմից  հանցագործությունից  կամովին  հրաժարվելու դեպքում մյուս մասնակիցների արարքների իրավաբանական որակման հարցը լուծելիս պետք է առաջնային ելակետ ընդունել հանցագործությանփուլը,  որում  տեղի  է  ունեցել  կատարողի  կամովին  հրաժարումը,  և  մյուս  մասնակիցների հանցավոր նպատակի իրականացման աստիճանը։
 Մասնակիցների  արարքը  որպես  համապատասխան  հանցագործությաննախապատրաստություն  որակելը  խնդիր  չի  առաջացնում  և  թվում  է  արդարացված այն պարագայում, երբ կատարողի կամովին հրաժարումը տեղի է ունենում  հանցագործության  նախապատրաստության  փուլում։
   Այս  դեպքումմյուս մասնակիցների արարքները կրկին սահմանափակվում են կոնկրետ հանցագործության նախապատրաստության շրջանակներում, իսկ հանցագործության օբյեկտի նկատմամբ անմիջական ներգործություն տեղի չի ունենում։
  Սակայն երբ կատարողի` հանցագործությունից կամովին հրաժարումը տեղի է ունենում հանցափորձի փուլում, մյուս մասնակիցների արարքները դուրս են գալիս  հանցագործության  նախապատրաստության  շրջանակներից  և  անմիջականորեն ուղղվում հանցագործության օբյեկտի դեմ։
 Չհաջողված հանցակցության այս ձևի դեպքում, չնայած այն հանգամանքին,  որ  հանցագործության  օբյեկտիվ  կողմը  (դրա  մի  մասը)  փաստացի  իրականացանում  է  կատարողը,  մյուս  մասնակիցների  արարքները  չեն  սահմանփակվում  հանցավոր  գործնեության  առավել  վաղ  փուլում,  այլ  նրանց  արարքները, «միանալով» կատարողի արարքներին, անցնում են դիտավորյալ հանցագործության  բոլոր  փուլերը։
   Եթե  կատարողի  արարքները  հանցագործությաննախապատրաստության փուլից անցում են կատարում հանցափորձի փուլ, ապա  մյուս  մասնակիցների  արարքներն  ինքնին  հայտնվում  են  այդ  փուլում։
 Հանցակցությամբ հանցանքը կատարել ձգտող անձանց և ենթադրյալ կատարողի ընդհանուր դիտավորության առկայությունը և նրանց արարքները՝ ուղղված  ընդհանուր  նպատակի  իրականացմանը,  ստեղծում  են  պատճառականկապ, ինչպես մասնակիցների և կատարողի արարքների, այնպես էլ կատարողի կողմից իրականացվող հանցագործության միջև։
  Յուրաքանչյուր մասնակցի  արարքի  և  ընդհանուր  հանցավոր  արդյունքի  միջև  առկա  պատճառականկապը կազմում է նրա վարքագծի օբյեկտիվ կողմի անբաժանելի հատկանիշը։
 Հետևաբար,  եթե  կատարողի  արարքներն  ուղղվում  և  անմիջականորեն  ներգործություն ունենալով՝ վնաս են պատճառում հանցագործության օբյետին, ապա ստացվում է, որ այդ վնասը պատճառվեց ոչ միայն կատարողի, այլև մյուսմասնակիցների  կողմից։
   Սակայն,  քանի  որ  հանցագործությունից  կամովինհրաժարումն ունի անհատական բնույթ, ապա քրեական պատասխանատվությունից կազատվի միայն այն հանցակիցը (տվյալ դեպքում կատարողը), ով կամովին  հրաժարվել  է  հանցագործությունն  ավարտին  հասցնելուց։
   Եթե  կատարողի կամովին հրաժարումը ինքնին չի հանգեցրել մյուս մասնակիցների կամովին  հրաժարմանը, ապա մասնակիցների արարքների  իրավաբանական  որակումը  պետք  է  իրականացվի  չավարտված  հանցագործության  կանոններով՝կախված նրանից, թե կատարողը որ փուլում է ընդհատել հանցագործությունը։
 Այսպես՝ եթե կատարողի կամովին հրաժարումը տեղի է ունենում հանցագործության նախապատրաստության փուլում, ապա մյուս հանցակիցները ենթարկվում  են  քրեական  պատասխանատվության  հանցագործության  նախապատրաստության համար, բայց եթե կատարողի կամովին հրաժարումը տեղիէ  ունենում  հանցափորձի,  առավել  ևս  ավարտված  հանցափորձի  փուլում,ապա  մյուս  մասնակիցները  պետք  է  ենթարկվեն  քրեական  պատասխանատվության  իրենց  դիտավորությամբ  ընդգրկված  հանցագործության  փորձի  համար։
 Ուստի՝  գտնում  ենք,  որ  չհաջողված  հանցակցության  օրենսդրական  կարգավորման շրջանակներում անձանց քրեական պատասխանատվության հարցըլուծելիս,  պատասխանատվության  պետք  է  նախատեսվի  ոչ  միայն  հանցագործության նախապատրաստության, այլ նաև հանցագործության փորձի համար։
 Մեր կարծիքով՝ չհաջողված հանցակցություն առկա է նաև այն դեպքում,երբ  անձը  հանցագործության  է  մղում  մեկ  այլ  անձի՝  չգիտակցելով  վերջինիսքրեաիրավական  առումով  «անպիտան»  լինելու  հանգամանքը։
   Եթե  կատարվում է հանրորեն վտանգավոր արարքը, ապա դրդող անձը պետք է ենթարկվիքրեական  պատսախանատվության,  ոչ  թե  հանցագործության  նախապատրաստության, այլ համապատասխան հանցագործության փորձի համար։
 Հարկ ենք համարում նշել, որ մասնագետների մի խումբ չհաջողված է համարում  նույնիսկ  այն  հանցակցությունը,  երբ  կատարողը  հանցագործություննավարտին  չի  հասցնում  իր  կամքից  անկախ  հանգամանքներով13։
   Կարծումենք, որ այս դեպքերը ոչ այնքան տեղավորելի են չհաջողված հանցակցությանձևի  շրջանակներում,  քանի  որ  չհաջողված  հանցակցության  դեպքում  բացակայում են հանցակցության հատկանիշների կայուն միասնությունը, իսկ տվյալ13 Տե՛ս ՀՀ քրեական իրավունք, Ընդհանուր մաս, Երևան, 2012, էջ 286-287։
 պարագայում  այդ  հատկանիշներն  ամբողջովին  առկա  են։
   Այս  տեսակետըբխում  է  նաև  առկա  օրենսդրական  կարգավորումներից  և  համահունչ  է  մերօրենսդրի դրսևորած կամքին14։
 Չհաջողված հանցակցության հետ է առնչվում, այսպես կոչված, հանցակցի  սահմանազանցման  (Էքսցես)  խնդիրը։
   ՀՀ  քր․օր-ի  «Հանցակցի  սահմանազանցումը»  վերտառությամբ  40-րդ  հոդվածի  համաձայն՝ «Հանցակցի  սահմանազանցում է համարվում անձի կողմից այնպիսի հանցանք կատարելը, որը չիընդգրկվում  մյուս  հանցակիցների  դիտավորությամբ»։
   Սակայն,  սահմանազանցման  ոչ  բոլոր  դեպքերն  են,  որ  հանգեցնում  են  չհաջողված  հանցակցության։
 Չհաջողված հանցակցություն առկա է միայն այն պարագայում, երբ հանցակիցը, պայմանավորվածի փոխարեն, իրականացնում է իր բնույթով բոլորովին  այլ  հանցանք  (որակական  սահմանազանցում),  և  եթե  այդ  արարքը  հանցակիցների  դիտավորության  մեջ  ընդգրկված  հանցանքի  բաղկացուցիչ  մասըչէ  ու  չի  կլանվում  կատարված  հանցագործությամբ։
   Հանցացկի  որակականսահմանազանցման դեպքում հանցակցությունը մատնվում է անհաջողության,քանի  որ  պատճառական  կապը  մասնակիցների  արարքների  և  կատարողիկողմից  իրականացրած հանցագործության  միջև  կա՛մ  բացակայում  է,  կա՛մ էլկրում է ձևական բնույթ15։
 Որակական  սահմանազանցման  դեպքում,  եթե  չի  իրականացվում  մասնակիցների  դիտավորությամբ  ընդգրկված  հանցանքը,  նրանց  արարքը  որակվում  է  որպես  համապատասխան  հանցագործության  նախապատրաստություն։
 Այս հարցի հետ կապված հարկ ենք համարում անդրադառնալ այն իրավիճակին,  երբ  կատարողը  տուժողի  առողջությանը  վնաս  պատճառելու  փոխարեն կյանքից զրկում է նրան. ապա թեև կյանքը և առողջությունը քրեաիրավական պաշտպանության տարբեր օբյեկտներ են, սակայն մասնակիցների քրեական պատասխանատվության հարցը պետք է լուծվի ոչ թե որակական, այլ քանակական  սահմանազանցման  կանոններով,  այսինքն՝  մյուս  մասնակիցներըպետք  է  պատասխանատվության  ենթարկվեն  ոչ  թե  առողջույթանը  վնասպատճառելու  հանցագործության  նախապատրաստության,  այլ  իրենց  դիտավորության մեջ ընդգրկված հանցագործությանը, այն է` տուժողի առողջությանը վնաս պատճառելուն հանցակցելու համար։
 Հանցակցի  քանակական  սահմանազանցման  պարագայում,  երբ  առավելմեծ  վնաս  է  հասցվում  մյուս  հանցակիցների  դիտավորությամբ  ընդգրկվածօբյեկտին,  չհաջողված  հանցակցության  մասին  խոսք  լինել  չի  կարող,  քանզի,14 Տե՛ս ՀՀ քրեական օրենսգիրք, 2003, հոդված 39, մաս 4-րդ։
 15 Տե՛ս Корчагина А. Ю., Эксцесс исполнителя преступления. / А. Ю. Корчагина. Дис. канд. юрид.наук. Москва, 2004,  էջ 196։
 այն օբյեկտը, որին ուղված էր հանցակիցների արարքը, ոտնձգվում է և վնասվում,  իսկ  նրանք  հասնում  են  իրենց  առջև  դրված  նպատակին։
   Սակայն  այնդեպքում,  երբ  կատարողն  ավելի  թեթև  վնաս  է  պատճառում,  քան  պայմանավորված  էր  (ի  դեպ  սա  էլ  մասնագիտական  գրականության  մեջ  համարվում  էքանակական  սահմանազանցում16),  ապա  ևս  առկա  է  չհաջողված  հանցակցություն, և հարցը պետք է լուծվի չհաջողված հանցակցության կանոններով։
 Պետիկ ՄկրտչյանՉՀԱՋՈՂՎԱԾ ՀԱՆՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԲանալի բառեր՝չհաջողված հանցակցություն, չհաջողված հանցակցության ձև, ավարտվածև չավարտված չհաջողված հանցակցություն, ենթադրյալ կատարող, ենթադրյալ դրդիչ,ենթադրյալ կազմակերպիչ, ենթադրյալ օժանդակող, հանցագործությունից կամովինհրաժարում, կատարողի սահմանազանցում, որակական սահմանազանցում, քանակականսահմանազանցում, հանցագործության նախապատրաստություն, հանցափորձ։

Հոդվածում  քննարկվում  են  չհաջողված  հանցակցության  գնահատման  տեսական  և  գործնական  դժվարություններ  առաջացնող  որոշ  հիմնախնդիրներ,  վերլուծվում  են  խնդրո  առարկա  հարցի  վերաբերյալ  առկա  տեսական  մոտեցումները,  կոնկրետացվում  է  չհաջողված  հանցակցության  ձևի  դրսևորման  շրջանակը։
   Հիմնավորվում  է  կատարողի  կամովին  հրաժարումը  և  հանցակցի  որակական  սահմանազանցումը՝  որպես  չհաջողված  հանցակցության  ձևի  դրսևորում։
   Հոդվածում  նաև  քննարկվում  են  հանցակիցների  քրեական  պատասխանատվության  որոշ  հարցեր,  առաջարկվում  չհաջողված  հանցացկության  դեպքում,  նախապատրաստությունից,  քրեական  պատասխանատվություն  նախատեսել  նաև  հանցափորձի  համար։
   Քննարկվող  ինստիտուտի  կիրառման  արդյունավետությունը  բարձրացնելու,  այս  ոլորտում  առկա  օրենսդրական  խնդիրները  լուծելու  նպատակով  առաջարկվում  են  համապատասխան  օրենսդրական փոփոխություններ։
