Պետական իշխանության համակարգը օրենսդրական դաշտի, պետական կառավարման համակարգի ու պետական ծառայության ամբողջությունն է, որի շնորհիվ էլ իրականացվում են պետության հիմնական գործառույթները եւ լուծվում երկրի առջեւ ծառացած խնդիրները։
  Պետական կառավարումը նպատակաուղղված է երկրի տնտեսական հզորացմանը, անկախ պետականության ամրապնդմանը, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը, հասարակական հարաբերությունների կայուն զարգացման ապահովմանը։
   Այն անհրաժեշտ է դիտարկել թե՛ որպես համակարգ, որը ներառում է պետական կառավարման մարմինները եւ դրանց կողմից իրականացվող գործառույթները, կիրառման մեթոդներն ու միջոցները, կառավարման սուբ128ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ յեկտների եւ օբյեկտների միջեւ փոխադարձ կապերը, թե՛ որպես գործընթաց, քանզի իրենից ներկայացնում է իշխանական լիազորությունների շարունակական իրականացում, որի արդյունքում տեղի են ունենում հասարակական կեցության, երեւույթների փոփոխություններ։
  Պետությունը կատարում է մի շարք կարեւոր ներքին ու արտաքին գործառույթներ։
   Գլխավոր գործառույթը սոցիալ քաղաքական կայունության հասնելն է, ընդհանուրի բարօրության ծառայելը։
   Այն ապահովում է հետեւյալ ներքին ծառայություններով. 9 տնտեսական` հանդես գալով որպես գլխավոր համակարգող, տնտեսկան գործընթացները կարգավորող, 9 սոցիալական` երաշխավորելով սոցիալական ապահովության համակարգը, հասարակական փոխհատուցումները, սոցիալական խնամակալությունը, առողջապահության զարգացումը։
  9 Կրթա-մշակութային` հանդես գալով ազգային մշակույթի ու գիտության, հանրային կրթության համակարգի զարգացման հիմնական երաշխավորը, 9 Էկոլոգիական` պատասխանատու լինելով շրջական միջավայրի պահպանմանն իր տարածքում։
  Պետության արտաքին գործառույթներն ուղղված են միջազգային ասպարեզում նրա շահերի ու նպատակների իրականացմանը։
   Դրանցից հիմնականներն են` ազգային անվտանգության ապահովումը, պետական շահերի պաշտպանությունը, միջազգային փոխշահավետ համագործակցության զարգացումը ու մասնակցությունը համընդհանուր հիմնախնդիրների լուծմանը։
   Նշված գործառույթների իրականացման համար պետությանը անհրաժեշտ է, նախ, կառավարման գործառույթների իմացություն ու կիրառում[1]։
  Կառավարման գործառույթներն իրենց հերթին բազմաթիվ են եւ բազմազան։
   Ըստ կառավարման գործընթացի բովանդակության` առանձնացվում են կառավարման հիմնական կամ ընդհանուր գործառույթները։
   Ցանկացած կազմակերպության ամենակարեւոր տարրը մարդն է։
   Նույն աշխատանքով զբաղվող մարդիկ միշտ էլ կարիք ունեն առաջնորդման, ղեկավարման։
  Կառավարման ցանկացած գործընթաց ավարտվում է վերահսկողությամբ։
   Առանց վերահսկողության հնարավոր չէ պարզել, թե սահմանված նպատակը իրականացվա՞ծ է, թե՞ ոչ։
   Կառավարման հիմնական 129ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ կամ ընդհանուր գործառույթները արտացոլում են կառավարման մեկ ամբողջ, ամփոփ, ավարտուն փուլի բովանդակությունը։
   Կառավարման ընդհանուր գործառույթներն ունեն պարբերաշրջանային բնույթ։
   Կառավարման գործառույթների ծագումը կառավարչական գործունեության եւ ընդհանրապես, աշխատանքի բաժանման արդյունքն է։
  Պարզ աշխատանքի դեպքում բավարար է ընդհանուր կառավարման կիրառումը։
   Սակայն արտադրության ծավալների մեծացմանը զուգընթաց, տեղի է ունենում կառավարչական գործունեության` կառավարման գործառույթների մասնագիտացում։
   Ըստ կառավարման ընդհանուր տեսության` կառավարման գործառույթների ուսումնասիրության արդյունքներն առաջին անգամ ներկայացրել է ֆրանսիացի գիտնական Ա. Ֆայոլը եւ առանձնացրել դրանք հետեւյալ հաջորդականությամբ (տե՛ս գծապատկեր 1.)` y կանխատեսում, y պլանավորում, y կազմակերպում, y համակարգում, y վերահսկողություն։
  Գծապատկեր 1. Կառավարման ընդհանուր գործառույթների պարբերաշրջանը[2]։
  130ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Ըստ նշված տեսության ամերիկյան դպրոցի` տարածված է կառավարման գործառույթների հետեւյալ դասակարգումը` պլանավորում, կազմակերպում, շահադրդում (մոտիվացիա) եւ վերահսկողություն։
  Ըստ ռուսական դպրոցի` առանձնացվում են հետեւյալ գործառույթները` նպատակադրում, վերլուծություն, կանխատեսում, պլանավորում, կազմակերպում, համակարգում, շահադրդում, հսկում եւ վերահսկում, հաղորդակցություն, որոշումների ընդունում։
  Տեսակետների եւ մոտեցումների բազմազանության մեջ ընդգծենք, որ. 3⁄4 անհրաժեշտ է տարբերակել կառավարման, կառավարման մարմինների եւ կառավարման անձնակազմի գործառույթները, 3⁄4 կառավարման գործառույթները առաջնային են, ելակետային ու հիմնարար` կառավարման մարմինների եւ կառավարչական անձնակազմի գործառույթների սահմանման համար, 3⁄4 կառավարման բոլոր գործառույթները փոխկապակցված են, փոխհամաձայնեցված եւ արտացոլում են կառավարման համակարգի ձեւավորման ներքին տրամաբանությունը, հետեւապես, կառավարման համակարգը այնպիսի համակարգ է, որտեղ իրացվում են կառավարման գործառույթները։
  Ընդհանրացնելով եւ մասնավորեցնելով` կարող ենք նշել, որ պետական կառավարման գործընթացը գիտակցված եւ նպատակաուղղված գործունեությունն է, կապված հանրային իշխանության սուբյեկտների կողմից պետաիշխանական լիազորությունների եւ իրավական նորմերի իրականացման հետ, որի արդյուքնում հասարակության մեջ անմիջականորեն տեղի է ունենում հասարակական իրադարձությունների, երեւույթների եւ իրավիճակների փոփոխությունը։
  Այլ կերպ ասած, պետական կառավարման գործընթացում իրականացվում են որոշակի գործողություններ` հանգեցնելով կառավարչական արդյունքների ցանկալի դինամիկային։
   Մասնավորապես, կյանքի պետք է կոչվեն ընդունված օրենքները եւ հանրային իշխանության կողմից որդեգրված քաղաքականությունը։
   Որպես պետական գործունեության ինքնուրույն ձեւ` պետական կառավարմանը բնորոշ են այնպիսի հատկանիշներ, որոնք բխում են իր կարգադրիչ ու գործադիր լիազորությունների իրականացումից։
   Պետական կառավարման բովանդակությունը բաղկացած է գործառույթների համադրու131ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ թյունից, որոնք պետության գործունեության համեմատաբար ինքնուրույն տարրեր են, որոնք իրականացվում են օրենքի կամ այլ իրավական ակտի հիման վրա` հատուկ մարմինների համակարգի եւ իրեն բնորոշ մեթոդների օգնությամբ։
  Փորձելով շտկել վիճակը` ՀՀ իշխանությունները իրենց ուշադրությունը սեւեռում են պետական ապարատի գործունեության արդյունավետության եւ ազգաբնակչությանը մատուցվող ծառայությունների որակի բարձրացման վրա։
   Այդ նպատակով 2008թ. ստեղծվել եւ այսօր հաջողությամբ իր գործունեությունն է շարունակում ՀՀ պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումների հանձնաժողովը, որի կողմից մշակվել է «ՀՀ պետական կառավարման համակարգի կառուցվածքային բարեփոխումների հայեցակարգը», լայնածավալ աշխատանքներ են կատարվում ՀՀ նախարարություններում եւ պետական կառավարման մյուս գերատեսչություններում մշակված հայեցակարգային դրույթներին համապատասխան կառուցվածքային գործառութային բարեփոխումների իրականացման ուղղությամբ։
  Գլոբալացման նման պայմաններում նոր հայեցակարգի մշակումն ու կիրառումը Հայաստանի Հանրապետության համար նույնպես արդիական է, սակայն պահանջում է ժամանակ եւ համապատասխան ռեսուրսներ (ֆինանսական, մարդկային եւ այլն)` անհրաժեշտ ուսումնասիրություններ կատարելու, նոր կառուցակարգեր մշակելու համար։
  Հարկ է նշել, որ Հայաստանի պետական կառավարման ներկա համակարգը չի բավարարում ժամանակի պահանջները եւ բարեփոխման կարիք ունի։
   ՀՀ պետական անարդյունավետ կառավարումը իշխանության համընդհանուր «հիվանդությունների» հետեւանք է, որոնցից Հայաստանին մասնավորապես, բնորոշ են պետական կառավարման պաշտոնական գաղափարախոսության, նպատակադրման, իշխանության թեւերի միջեւ մատչելի եւ անհրաժեշտ տեղեկատվության փոխանակման մեխանիզմների բացակայությունը, տարբեր մակարդակների գործադիր իշխանության հանձնարարականների անճշտությունները եւ գործառույթների կրկնությունները եւ այլն։
  Հաճախ հասարակությանը անհասկանալի են պետական կառավարման տար-բեր մակարդակներում կայացվող որոշումների նպատակն ու անհրաժեշտությունը, որն իշխանության գործունեության 132ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ թափանցիկության բացակայության, կատարվելիք գործողությունների մասին նախապես հասարակությանը չիրազեկելու արդյունք է։
  ՀՀ-ում այսօր բացակայում է պետական կառավարման արդյունավետ համակարգի ձեւավորման ռազմավարությունը, որը պետք է հիմք հանդիսանա պետական կառավարման համակարգի (ՊԿՀ) կառուցվածքային եւ գործառութային բարեփոխումների եւ պետական ծառայության կատարելագործման համար։
  ՊԿՀ-ի կառուցվածքային բարեփոխումների համալիրը պետք է նպատակաուղղված լինի. 3⁄4 պետական կառավարման հստակ եւ հայեցակարգային միասնական սկզբունքներով համակարգի ստեղծմանը, 3⁄4 կառավարման մարմինների կազմակերպական կառույցների նկատմամբ միասնական մոտեցման ձեւավորմանը, 3⁄4 կառավարման մարմինների բոլոր գործառույթների իրականացման ընթացքում թափանցիկության եւ գործողությունների փոխկապակցված իրականացման ապահովմանը, 3⁄4 նպատակների, խնդիրների եւ գործառույթների շրջանակների` միմյանցից հստակ սահմանազատմանը։
  Պետական արդյունավետ կառավարման համակարգի հիմքում պետք է ամրագրել հետեւյալ սկզբունքները` ա. անձի իրավունքի եւ ազատության գերակայությունը, բ. ժողովրդավարությունը` պետական մարմինների ձեւավորման եւ գործունեության կազմակերպման գործում հասարակության անմիջական մասնակցության ապահովումը, գ. իշխանության թեւերի խնդիրների եւ գործառույթների հստակ տարանջատումը, դ. գործունեության թափանցիկությունը, ե. պետական ծառայողների պրոֆեսիոնալիզմը, զ. կենտրոնացման եւ ապակենտրոնացման մակարդակների օպտիմալ հարաբերակցությունը, է. պետական կառավարման մարմինների հիերարխիայի հստակ կառուցվածքը։
  Մինչ այժմ, պետական իշխանության համակարգի գործունեությունն առավել ռազմավարական խնդիրների լուծմանն ուղղելու փոխարեն, իրականացվել են միայն մարտավարական խնդիրներ` կառա133ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ վարման մարմինների կառուցվածքային մասնակի փոփոխություններ, բյուջետային միջոցների կրճատումներ, որոնք հանգեցրել են պետական ծառայությունների որակի անկմանը։
  ՀՀ պետական կառավարման մարմինների կողմից իրականացվող գործառույթների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հաճախ նկատվում են թե՛ խնդիրների եւ թե՛ գործառույթների կրկնություններ կառավարման տարբեր մակարդակներում։
   Մասնավորապես` նախարարությունների կողմից իրականացվող գործառույթներում առկա են ծառայությունների մատուցման եւ տեսչական գործառույթներ, որոնք, համաձայն ՀՀ պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումների հայեցակարգի, պետք է իրականացվեն գործակալությունների ու տեսչությունների կողմից։
  Ներկայումս ՀՀ գործադիր իշխանության մարմինների լիազորությունների ապակենտրոնացման աստիճանը գնահատելու եւ գործառույթների իրականացման մեխանիզմների մշակման համար կատարվում է գործառույթների տարանջատման համալիր վերլուծություն։
  Կարեւոր է կառավարման` որպես բարդ եւ միասնական ամբողջություն (նրա բոլոր տարրերի եւ հատկանիշների) դիտարկումը։
   Այսինքն` պատահական չէ, որ կառավարման ամենամեծ դժվարությունը ոչ այնքան նրա հիմնական եւ հիմնարար սկզբունքների եւ գործառույթների իմացությունն է, որքան կիրառումը։
  Պետական կառավարման տեսությունը ձգտում է բացահայտել պետական գործունեությունում օբյեկտիվ գոյություն ունեցող օրինաչափությունները, որպեսզի դրանց հիման վրա ձեւակերպեն առաջարկություններ, այն դեպքում, երբ վարչական իրավունքի գիտության առարկան նշանակալի չափով այդ առաջարկությունների ու երաշխավորությունների գործող իրավաբանական նորմատիվներն են։
  Կարելի է առանձնացնել մի քանի հիմնական խնդիրներ, որոնցով զբաղվում է այսօր պետական կառավարման տեսությունը[3]։
  Առաջինը` պետական կառավարման ռազմավարական հիմնախնդիրների մշակումն է, որն ենթադրում է պետության քաղաքական ռազմավարության ձեւավորում, քաղաքական որոշումների կայացում, պետական ռազմավարական կառավարման պետական ծրագրերի մշակում։
  Երկրորդ` տարբեր մակարդակներում պետական կառավարման կազմակերպումն է։
   Այն տարբեր մակարդակներում պետական կառա134ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ վարման ապարատի գործառույթների մշակումն է, պետական կառավարման համակարգումն է որպես մեկ ամբողջական համակարգի, իրականացումն է։
  Երրորդ` հիմախնդիրների մեծ խումբը կառավարչական կադրերի հավաքագրումն ու պատրաստումն է։
   Այստեղ ուսումնասիրվում են պետական ապարատի չինովնիկների հաստիքային օպտիմալ եւ իրատեսական կազմի հարցերը, պետական կազմակերպություններում անձնակազմի կառավարման խնդիրներում, հմուտ եւ արհեստավարժ պետական ծառայողների աշխատաոճի ու մտածելակերպի նկատմամբ պահանջները, լիդերության, բյուրոկրատիզմին առնչվող հիմնախնդիրները։
  Չորրորդը այն հիմանախնդիրներն են, որոնք կապված են պետական վար-չարարության տեխնիկայի հետ։
   Այդ խումբը ներառում է պետական կառավարչական որոշումների կայացման տեսությունը, քաղաքական կանխատեսման, ճգնաժամային ու արտակարգ իրադրություններում վարչական եւ պետական կառավարման մեթոդները, պետական վարչակազմի (ադմինիստրացիայի) ու զանգվածային լրատվամիջոցների միջեւ փոխհարաբերությունների տեխնոլոգիաները։
  Պետական գերատեսչություններում ժամանակակից փոփոխությունները տարբերվում են նախկինում կատարվածներից նրանով, որ դրանց հիմքում ընկած են ռացիոնալության եւ տնտեսման պահանջներ, այլ ոչ թե անձնակազմի ուռճացում եւ գործունեության ոլորտի անհարկի ընդլայնում։
  Պետական մարմինների ղեկավարներին խորհուրդ է տրվում ղեկավարել` ելնելով արտաքին փոփոխությունների գործոններից։
   Այդ մեթոդը թույլ է տալիս ավելի լավ հարմարվել շրջապատի, միջավայրի պահանջներին, կանխատեսել երեւույթների զարգացման ընթացքը, կանխագուշակել դրանք եւ համապատասխանորեն կազմակերպել աշխատանքը։
   Դա ռազմավարական պլանավորման կարեւորագույն մեթոդն է, որը կիրառվում է մասնավոր ոլորտում։
   Դրա օգտագործումը պետական գերատեսչությունում դժվարանում է նրանով, որ այնտեղ աշխատանքները կապված են քաղաքական գործընթացների հետ։
  Պետական հիմնարկների արտաքին ճնշումներին հարմարվելը դժվար է դրանց կառույցի եւ խնդիրների բնույթի պատճառներով։
   Պետական հիմնարկների առջեւ դրվող նպատակները դրանց ծրագրե135ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ րում են, սովորաբար, բազմաթիվ եւ ոչ այնքան հստակ ձեւավորված։
  Դրանք կարող են փոխարինվել ուրիշներով եւ, նույնիսկ լիովին հակադիրներով։
   Նրանցում չկա նաեւ դրված նպատակներին հասնելու հստակ չափանիշներ։
   Պետական կառավարման մեջ հաջողությունը կայանում է ոչ միայն ճիշտ որոշման կայացման մեջ, այլեւ ակտիվ քաղաքական օժանդակության հասնելու ձգտմամբ։

Յուրաքանչյուր նպատակաուղղված համատեղ գործունեություն կառավարման կարիք ունի։
  Պետական կառավարման մարմինների չհիմնավորված ուռճացումը հիմնականում պայմանավորված է աշխատողների խնդիրների, գործառույթների, լիազորությունների ոչ հստակ սահմանմամբ եւ տարանջատմամբ, կազմակերպական կառուցվածքների ոչ հիմնավորվածությամբ, պետական ծառայության համակարգի անարդյունավետությամբ եւ, թերեւս ամենակարեւորը` պետական կառավարման համակարգի կազմավորման եւ կառուցվածքային կազմակերպման պետական միասնական հայեցակարգի բացակայությամբ։
  Հոդվածում ուսումնասիրվել են ՀՀ պետական կառավարման համակարգը, պետական կառավարման մարմինների գործունեությունները, ինչպես նաեւ նրանց վարած քաղաքականությունը, առաջարկվել է դրան ուղղված միջոցառումների համալիր։
