Նախաբան։
   Այսօր  ստորջրյա  հնագիտությունը  համաշխարհայինհնագիտության  ոլորտում  կարևոր  ճյուղերից  մեկն  է։
   Գրեթե  բոլորզարգացած  երկրները  (ԱՄՆ,  Իտալիա,  Ֆրանսիա,  Անգլիա,  Իսպանիա,Ռուսաստան),  ինչպես  նաև  Թուրքիան,  Եգիպտոսը,  իրենց  տուրիզմըկառուցում  են  հենց  ստորջրյա  հնագիտությունը  զարգացնելու  հիմանվրա։
   Սակայն  կան  երկրներ,  որոնք,  ունենալով  հարուստ  ստորջրյամշակույթ, դեռ չեն կարողանում շրջանառության մեջ դնել այս ոլորտը։
 Հայաստանը  այս  երկներից  ոչ  մեկի  խմբին  չի  պատկանում։
   Նաչունի  հարուստ  ջրային  պաշարներ  և  չունի  զարգացած  ստորջրյահնագիտություն,  սակայն  դա  չի  նշանակում,  որ  չունի  ստորջրյահնագիտության  զարգացման  միտումներ  և  հնարավորություններ։
 Սակավաթիվորոնքկատարվում  են  Սևանի  ավազանի  հատակին,  ցույց  են  տալիս,  որ  այսոլորտը  անհրաժեշտ  է  զարգացնել  նաև  Հայաստանում՝  մանավանդ,  որայսօր  խիստ  արդիական  է  տուրիզմի  զարգացումը  Հայաստանում։
 Սևանի  ավազանի  հնագիտական  ուսումնասիրությունը  ունի  իրուսումնասիրությունները,հնագիտականբարդություններն  ու  առանձնահատկությունները։
   Սակայն  Շիրակիհնագիտության  զարգացման  համար  անհրաժեշտ  է  նաև  ՀայաստանիՀանրապետության  թվով  երկրորդ  ջրային  տարածքի՝  Ախուրյանիջրամբարի  հատակի  ուսումնասիրությունը։
   Հատկանշական  է  այն,  որջրամբարի  կառուցումից  հետո  մի  շարք  հնագիտական  հուշարձաններմնացել  են  ջրի  տակ։
   Այսօր  այս  հուշարձանները  ուսումնասիրությանկարիք  են  զգում։
   Այս  հուշարձաններից  նշենք  անտիկ  Շիրակավանը,Ջրափին, Երազգավորսը։
 Այսօր,  երբ  Հայաստանի  Հանրապետության  զարգացման  հիմքումենք  դնում  զբոսարջության  զարգացումը,  կարևոր  է  նաև  ստորջրյահնագիտության  զարգացումը  ինչպես  Հայաստանում,  այնպես  էլՇիրակում։
   Այս  ամենին  զուգահեռ  կարևորէ  հնագիտությանդասընթացների  շրջանակներում  ստորջրյա  հնագիտության  մասինպատկերացումների  դասավանդումը  հանրապետական  բուհերում։
   Այսդասընթացներն  անհրաժեշտեն  ոչ  միայն  պատմաբաններին,հնագետներին,  աղբյուրագետներին,  այլև  տուրիզմի  բաժիններումսովորող  ուսանողներին  և  մագիստրոսներին։
   Ուստի  առաջարկում  ենքհատուկ  դասընթացների  միջոցով  ուսանողներին  և  մագիստրոսներինպատմությունը,դասավանդելստորջրյաառանձնահատկությունները,զարգացմանմիտումները։
  Այս հիմնագույնի վրա անհրաժեշտ է նաև կրթել ստորջրյաէքսկուրսավարների,  որոնք  կկարողանան  կազմակերպել  ստորջրյաէքսկուրսիաներ։
 արդիականությունը,հնագիտությանՋրասուզական գործը զարգացած է եղել դեռ անտիկ շրջանում, երբսուզված  նավերը  թալանելու  ակնկալիքով  լողորդները  սուզվել  են  Սև,Միջերկրական  ծովերի  կամ  եվրոպական  լճերի  ջրերում։
   Վերածննդիշրջանում  ավելի  է  մեծանում  հետաքրքրությունը  ջրերի  ընդերքումթաքնված  հին  իրերի  հանդեպ։
   Դա  կապված  էր  հնագիտության՝  որպեսգիտության  ձևավորման  և  արվեստի  պատմության  կայացման  հետ  [7]։
 1446թ.  Լ.  Բ.  Ալբերտին  սուզակների  օգնությամբ  և  հատուկպատրաստված  միջոցներով  փորձել  է  ջրի  հատակից  դուրս  բերելhռոմեական  կայսրերի  Ք.ա.  37-54  թթ.  Կառուցած  և  Նեմլճումխորտակված նավերի իրերը1։
 1 Լիճը չորացվել է 1927-32 թթ., նավերը դուրս են բերվել ափ և հրդեհվել են թանգարանիհետ գերմանացիների նահանջի ժամանակ 1944թ.։
 Թվարկված  օրինակները  կարելի  կրկնապատկել,  սրա  նպատակըայն  է,  որ  ստորջրյա  հնագիտությունը  կարող  է  տալ  և  տալիս  է  կարևորնյութեր՝  բոլոր  հնագիտական  դարաշրջանները  ուսումնասիրելուհամար [10]։
 ՍակայնայսչիտերմինըԵրբեմն  հնագիտության  այս  ճյուղը  անվանում  են  ծովայինհնագիտություն։
 ընդգրկումուսումնասիրության  ամբողջ  ոլորտը։
   Ստորջրյա  հնագիտությանառաջատար  մասնագետներից  Ջորջ  Ֆ.  Բասսը  այս  առումով  գրում  է.«Ծովային  հնագիտությունը  ենթադրում  է  ուսումնասիրություններ,որոնք բացառությամբ կատարվում են ծովերի հատակին այն ժամանակ,երբ  շատ  գտածոներ  կատարվում  են  գետերում,  լճերում,  ջրհորներում։
 Հիդրոհնագիտությունը  ենթադրում  է  նաև  ջրի  հնագույն  ակունքներիուսումնասիրություն։
   Այնպիսի  հիբրիդը,  ինչպիսին  է  «ակվալոգիա»տերմինը,  նույնպես  չի  բավարարում  այս  ոլորտը  բնութագրելիս։
   Այնճիշտիրաշխատությունը  հնագետը  անվանեց  «Ստորջրյա  հնագիտություն»  [12]։
 Պրոֆեսոր  Ռ.  Օրբելու  տեսանկյունից՝  «ստորջրյա  հնագիտություն»տերմինը  «Շեշտադրում  է  ջրասուզակի  աշխատանքը  ծովի  հատակին,ջրի  տակ,  այն  ներառում  է  ծովի  հատակից  հին  իրերի  արհեստականդուրս  բերումը»։
   Գիտնականը  «հիդրոհնագիտություն»  տերմինի  մեջ  էդնում  ավելի  լայն  իմաստ  և  նախընտրում  այս  տերմինը  և  ասում.«Անվանումը  լիարժեք  գրագետ  է,  դիպուկ,  ճկվող  և  գիտականորենհիմնավորված» [12]։
 «հնագիտություն»։
   Սակայնէ  անվանելուղղակիհիշատակությունը,Հայոց  մատենագիտության  մեջ  ջրասուզական  գործի  մասինառաջին  հիշատակությունն  է  համարվում  851թ.  թվագրվող  ՄովսեսԿաղանկատվացուորտեղ  պատմիչըհիշատակում  է  «խորէջք»  բառը։
   Հաջորդ  հիշատակությունը  ԳրիգորՄագիստրոս  Պահլավունու    հիշատակությունն  է,  որտեղ  հեղինակըհիշատակում  է  մարգարիտ  հանող  մարդկանց  մասին  XI  դ.-ում։
 XII  դ.-ում  այսպիսի  երկու  կարևոր  հիշատակություն  կա.  առաջինըՆերսես  Շնորհալու  հանելուկներից  մեկում,  իսկ  երկրորդը՝  ՄիխայելԱսորուՀայոց  աղբյուրներումհիշատակված  խորջրյա  հիշատակությունների  մասին  ուշագրավաշխատություն ունի Կարապետ Սուքիասյանը [2, էջ 93-97]։
 «Ժամանակագրության»մեջ։
 Ստորջրյա  հնագիտության  հիմնադիրն  է  համարվում  ՌուբերՕրբելին[3,4]։
   Խորհրդային  Միությունում  առաջին  ստորջրյաաշխատանքները Ռ. Օրբելին կատարեց 30-ական թթ.։
  Նրան օգնում էինԷՊՐՈՆ-ի ջրասուզակաները։
 . Այս ուսումնասիրությունները Ռ. Օրբելիննկարագրել  է  իր  մահից  հետո  1947թ.  հրատարակված  «Ուսումնասիրություններ և հետազորտություններ» աշխատության մեջ [4]։
 Երեք տաղանդավոր եղբայրներից ավագը միշտ եղել է խորհրդայինհանրության  ուշադրությունից  հեռու։
   Նա  ստորջրյա  հնագիտությունիցզատ  տարված  է  եղել  նաև  աստվածաբանությամբ,  ունի  ուշագրավաշխատություններ  նաև  այս  ոլորտում։
   Մեծ  է  նրա  վաստակը  նաևԷՊՐՈՆ-ի2  գործունեության  ոլորտում։
   Ինչպես  Ռուբեն  Օրբելին,  այսգիտնականն էլ իր կյանքի զգալի մասը նվիրում է ջրասուզական գործին։
 Ստորջրյա  հնագիտության  պատմաբան  Վյաչեսլավ  Տասկաևը  իր«Հյուսիսային  մեձսևծովյան  ստորջրյա  անտիկ  հնագիտությունը»  (2009)աշխատությունում  ներկայացնում  է  Ռ.  Օրբելու  ներդրումը.  «ՊրոֆեսորՌ. Օրբելու վաստակը կայանում է նրանում, որ նա ոչ թե մեխանիկորենստորջրյա  հնագիտության  մեջ  փոխանցեց  ջրասուզական  գործիմեթոդները և հնարքները, այլ վերստին մշակեց պատմագիտության այսքանի  տասնամյակ  առաջ ոլորտի  տեսականկանխորոշելովիրենցարդիականությունը  նաև  մեր  օրերում։
   Շնորհիվ  դրա՝  պրոֆեսոր  Ռ.Օրբելին  իրավամբ  համարվում  է  Ռուսաստանում  որպես  ինքնուրույնուղղություն  ձևավորված  ստորջրյա  հնագիտության  նախահայրը,  իսկնրահնագիտականհետախուզումները  Սևծովյան  ափամերձշրջանների  հունականքաղաքների  մերձակայքում»  աշխատությունը  դարձավ  մեր  երկրիբազմաթիվ  առաջինմանկավարժական ձեռնարկը» [6]։
 միզարգացումը,«Հիդրոհնագիտություն.հնագետներիսերունդներիստորջրյաստորջրյահիմքերը`դրաորոնքչկորցրիննշում Ինչպեսէր  Ռուբեն  Օրբելին.«Ջրասուզականկազմակերպությունը աշխարհում առաջին անգամ կանգնեց գիտությանշարքերում՝  անցնելով  ջրի  տակ  համակարգված  պեղումներին,ձեռնամուխ լինելով հին հուշարձանների պաշտպանությանը, դառնալովմի  ուժ,  որը  օժանդակելու  է  պատմագիտության  զարգացմանը։
 Խորհրդային  իրականության  մեջ  ջրասուզակը  հնարավորություն  էստանում  հետաքրքրասիրության  առկայության  պարագայում  վերաճելպատմաբանի։
   Ծնվում  է  պատմագիտության  նոր  ոլորտ՝  ստորջրյահնագիտությունը  կամ  հիդրոհնագիտությունը»։
   Ռ.  Օրբելու  մշակածերկարատև ծրագիրը ենթադրում էր ԽՍՀՄ-ում ստորջրյա հնագիտականուսումնասիրությունների համակարգի կառուցում Սև ծովի ավազանում։
 Սկսված  Հայրենական  մեծ  պատերազմը  և  գիտնականի  մահը  երկարժամանակով  կանգնեցրին  գիտության  այս  ոլորտի  զարգացումը։
   Այսոլորտի զարգացման նոր փուլը սկսվեց 1950-ական թթ. կեսին [6]։
  1957 թ.այս  աշխատանքները  վեսկսվեցին  թեթև  ջրասուզական  տեխնիկայիհիման վրա։
  Գործի գլուխ է կանգնում Վ. Դ. Բլավատսկին։
  Տեսությունը,որը  բավականին  թույլ  մակարդակի  վրա  էր,  փոխարինվում  էրպրակտիկ  պատմություններով։
   Ավելի  հանգամանալից  ուսումնասիրվում  էր  նյութական  բազան-թթվածնային  սարքերըակվալանգների մասին այդ գիտնականները ուղղակի երազում էին։
  1957թ.  ամռանը  Պանտիկապեի  ստորջրա  արշավախումբը  համալրեցին  Բ.Պետերսը,     Ի. Սմիրնովը, Ա. Բլավատսկին։
  Արշավախմբի պետն էր Վ.Դ.  Բլավատսկին։
     Այս  արշավախմբի  գործունեությունը  ցույց  տվեց,  որանհրաժեշտ  է  թթվածնային  սարքերը  փոխարինել  ակվալանգներով։
 1958թ.  ամռանը  արշավախումբն  արդեն  ուներ  խորհրդային  մի  քանիակվալանգ, որը տրամադրել էր ՄԷԻ ջրասուզակների ակումբը [7]։
 1950–ական  թթ.  Արևմուտքում  նույն  գործի  զարգացնող  է  դառնումԺակ  Իվ  Կուստոն։
   Սկզբում  Ժակ  Իվ  Կուստոն  սուզվում  էր  դիմակի  ևխողովակի  օգնությամբ,  բայց  հետո  իր  մտերիմ  Էմիլ  Գանյանի  հետմշակեց սարք, որը թույլ էր տալիս շնչել մեծ խորությունում։
  Աշխարհումառաջին ակվալանգը նա փորձարկեց 1938 թ., այս սարքը օգնեց ոչ միայննրան,  այլև  շատ  ուրիշների՝  ավելի  լավ  ուսումնասիրելու  ստորջրյաաշխարհը։
  Այսօր ստորջրյա նկարահանումները գերբնական երևույթ չենհամարվում,  բայց  մինչև  Կուստոն  որևէ  մեկը  այսպիսի  բան  ենթադրելչէր  կարող։
   Այս  տաղանդավոր  գիտնականն  է  ստեղծել  նաևանջրաթափանց  տեսախցիկը,  ջրի  տակը  լուսավորող  սարքավորումը,իսկ ավելի  ուշ առաջին  հեռուստահամակարը, որն ունակ էր տեսագրելմեծ  խորությունում[8]։
   1957  թ.  նա  նշանակվում  է  Մոնակոյիօվկիանոսագրական թանգարանի տնօրեն [9]։
  1973 թ. նա հիմնադրում է«Կուստո  միությունը»,  որը  զբաղվումէր  ծովային  միջավայրիպահպանությամբ։
   Ժակ  Իվ  Կուստոն  միշտ  համագործակցում  էրհնագետների  հետ,  այդ  իսկ  պատճառով  համատեղ  ձեռքբերումներիարդյունքները ցնցող էին լինում։
 Ստորջրյահնագիտականորոնքանցկացվելբազմաթիվտասնամյակների  ընթացքում  ցույց  տվեցին,  որ  ծովերում,  գետերում  ևլճերումբացահայտել  անհամեմատ  արժեքավորեն  աշխարհի  տարբերուսումանսիրությունները,մասերում,կարելիէօվկիանոսագետներ  Ռեխտինդերի  ևպատմագիտական  նյութեր,  որոնք  համադրելի  են  այն  նյութերի  հետ,որոնք  հնագետները  հայտնաբերում  են  ցամաքի  հնագիտականուսումնասիրությունների  ժամանակ։
   Եվ  ամենակարևորն  այն  է,  որստորջրյա  աշխատանքների  ժամանակ  հայտնաբերվում  են  այնպիսիարտեֆակտներ,  որոնք  կարելի  է  դուրս  բերել  միայն  ջրից։
   Տարբերերկրների  ստորջրյա  հնագետների  կարծիքով,  որպես  կանոն,ամենաշատ հետաքրքրություն են ներկայացնում սուզված առևտրային ևռազմական նավերը։
  Անտիկ շրջանում, միջնադարում, նոր և նորագույնժամանակներում  նավաբեկությունները  հաճախ  հանդիպող  երևույթներէին։
   ԱմերիկացիՏերրիիհաշվարկներով  նավագնացության  ողջ  պատմության  ընթացքումտարբեր պատճառներով օվկիանոսների և ծովերի հատակին հայտնվածնավերի  քանակը  մոտ  մեկ  միլիոն  է  [11]։
   XX  դարասկզբից  մինչև  մերօրերը ամեն օր միջին հաշվով ջրասույզ է եղել մոտ 400 նավ, իսկ մարդիկզբաղվել  են  նավագնացությամբ  ավելի  քան  2000  տարի։
   Կարելի  էենթադրել  նաև,  որ  յուրաքանչյուր  40  կմ2  վրա  մի  սուզված  նավ  էգտնվում։
   Վերջին  կես  դարի  ընթացքում  Միջերկրական  և  Սև  ծովերումհայտնաբերվել,  թանգարանացվել  կամ  ջրի  տակից  դուրս  են  բերվելտարբեր  դարաշրջաններին  պատկանող  տասնյակ  նավեր։
   1958-1969թթ.Թուրքիայի  Բոդրում  քաղաքի  ափամերձշրջանների  ստորջյաուսումնասիրությունների  արդյունքում  ստեղծվեց  Բոդրումի  ստորջրյահնագիտության  թանգարանը,  որտեղ  ցուցադրվում  են  ստորջրյապեղումների  արդյունքում  հայտնաբերված  բազմազան  գտածոներ  [7]։
 Թանգարանը  եզակի  է  Եվրոպայում։
   Ժակ  Իվ  Կուստոյի  ղեկավարածարշավախմբերի  կողմից  բացահայտվել  են  տասնյակ  ջրասոյզ  նավերնաև  Իսպանիայի,  Ֆրանսիայի,  Իտալիայի  Սիցիլիա,  Կորսիկա,Սարդինիա  կղզիների  ափամերձ  շրջաններում։
   Ցանկացած  ստորջրյագտածո մեծ արժեք ունի ոչ միայն պատմաբանների համար, այլև նրանցհամար,  ովքեր  զբաղվում  են  նավագնացության,  նավաշինականտեխնիկայիմիջազգայինհարաբերությունների  հարցերով  մարդկության  զարգացման  տարբերփուլերում։
 նավներկայացնում  է  պատմական  հուշարձանների  համակարգ,  որըբնորոշում  է  մեկ  ամբողջ  դարաշրջան։
   Այս  նավերը  բոլորովինթալանված  չեն  մարդկանց  կողմից։
   Ջրասույզ  եղած  նավերից  զատստորջրյա  հնագիտության  համար  կարևոր  են  նաև  ջրասույզ  եղածքաղաքներն  ու  բնակավայրերը։
   Ջրասույզ  լինելու  պատճառները  շատյուրաքանչյուրՀետևաբարզարգացմամբ,ծովային  առևտրիևջրասույզեղածէնաև  Միջերկրականեն. երկրակեղևի տեկտոնական փոփոխություններ, որոնք հարուցվել ենհրաբուխների  գործունեության  պատճառով,  ավերիչ  երկրաշարժեր,համաշխարհային  օվկիանոսի  մակարդակի  բարձրացում։
   Մեզ  համարկարևորստորջրյաուսումնասիրությունը,  քանի  որ  Կիլիկյան  Հայաստանի  ռազմական  ևառևտրական  նավերը  նավարկել  են  հենց  այստեղ։
   1931-1934  թթ.ֆրանսիացիուսումնասիրեցփյունիկյան նավահանգիստ Տյուրոսը։
  Որոշ ժամանակ անց նմաօրինակհետազոտություն  Արևելյան  Միջերկրականի  ափամերձ  վայրերումկատարեց  Օնորե  Ֆրոստը,  մասնավորապես  նա  ուսումնասիրեցՏյուրոսը, Սիդոնը,Ատլիտան, Ցեզարեան [11]։
 հնագետ  Անտուան  ՊուադեբարըհատակիծովիՍակայն  ստորջրյա  հնագիտության  համար  ամենակարևորձեռքբերումներից  էր  լեյտենանտ  Ժան  Ալինի  ջրասուզակների  համարմշակած  հատուկ  սանդղակը,  որը  հնարավորություն  էր  տալիս  արագկատարել  կարճատև  սուզումների  շարք,  որի  ժամանակ  ազոտը  չէրհասցնում  ներծծվել  արյան  մեջ։
   Այս  սանդղակով  կատարվածսուզումները հնարավորություն էին տալիս խնայել ժամանակը և ուժերըև,  ամենակարևորը,  մի  քանի  անգամ  մեծացնում  էին  աշխատանքներիանվտանգությունը։
 քանի  պրոֆեսիոնալջրասուզակներ  հիվանդացել  էին  կեսոնային  հիվանդությամբ,  նրանցիցմեկը  մահացել  էր։
   1948թ.կազմակերպված  աշխատանքների  ողջընթացքում ոչ ոք չտուժեց, և միայն մեկ ջրասուզակի անհրաժեշտ եղավտեղավորել ռեկոմպրեսիոն խցիկի մեջ [10]։
 թթ.միինստիտուտներԱյս  և  բազմաթիվ  այլ  միջադեպեր  ցույց  են  տալիս,  որ  դայվինգի  ևստորջրյա  հնագիտության  միջև  կա  խոր  կապ։
   Դայվինգը  կարող  էապահովել  գրագետ  ստորջրյա  աշխատանքներ  և  մշակել  բազմաթիվմեթոդներ  գրագետ  սուզումներ  կատարելու  համար։
   Այսօր  աշխարհումգործում  են  ստորջրյա  (ծովային)  հետազոտություններով  զբաղվողկազմակերպություններ,  առավելբազմաթիվհայտնիներն  են  Woods  Hole  OceanographicInstitution-ը  ԱՄՆ-իԳիտությունների  ազգային  ակադեմիայի  կազմում  (NAS)  [15],  Thethe  Environment -ը  Տեխասիհամալսարանում  [13],  Центр  подводных  исследований  РГО,  Australasianև(Իտալիա),  MA  Centre  Camille  Jullian,  University  of  Provence  (Ֆրանսիա),Barcelona  University  (Իսպանիա),  Norwegian  University  of  Science  andTechnology (Norway)։
 Այսօր ստորջրյա ուսումնասիրությունների համար անհրաժեշտ ենբազմաթիվ  հմտություններ,  մանավանդ,  որ  ամեն  մի  ջրային  ավազանունի  իր  ուրույն  առանձնահատկությունները  և  հնագետը  պարտավոր  էտեղյակ  լինել  այս  բոլոր  մեթոդներին  և  կիրառել  դրանք  կյանքի  համարվտանգավոր այս աշխատանքները իրականացնելիս։
 Մեթոդաբանության  մշակումից  և  կիրառումից  զատ  բազմաթիվ  ենիրավական  խնդիրները՝  մասնավորապես  բաց  թերթիկի  տրամադրումըպետության  կողմից՝  ստորջրյա  ուսումնասիրություն  կատարելուհամար։
  Եթե բացահայտվել է ինչ-որ կարևոր հատված՝ շինություն, նավև  այլն,  ինչ  իրավական  սկզբունքներով  է  այդ  ամենը  պահպանվելուպետության  կողմից։
   Այսօր,  կարելի  է  ասել,  որ,  ունենալով  Սևանիավազանը  և  Ախուրյանի  ջրամբարը,  որի  հատակին  են  մի  շարքհուշարձաններ,  մենք  անհրաժեշտություն  ենք  զգում  զարգացնելստորջրյաչունենքհամապատասխան իրավական դաշտը։
 հնագիտությունըՀայաստանում,բայցստորջրյաէ  Սևանիուսումնասիրություններջրերում՝  կատարելով  միՀաշվի  առնելով  այս  ընդարձակ  թեմայի  խորությունը  ևարդիականությունը    և  այն,  որ  Հայաստանի  Հանրապետությունումեն  անցկացվում,նույնպեսառաջարկել  ենք  մագիստրոսական  թեզ3,  որիշրջանակներումհանգամանալից  ուսումնասիրություն  է  կատարվել։
   Ուսանողուհինբազմիցս  սուզվելշարքբացահայտումներ,  որոնք  այս  ոլորտի  թույլ  զարգացածլինելուպատճառով  չեն  կարող  մանրազնին  ուսունասիրվել  հայ  հնագետներիկողմից։
   Ուսանողուհին  բազմաթիվ  սուզումներ  է  կատարեկ  Կարմիր,Միջերկրական  ծովերում,  Վանա  լճում,  այս  սուզումների  արդյունքումպատրաստվել  են  մի  շարք  ռեպորտաժներ  և  հաղորդումներ,  մերղեկավարությամբ  գրվել  մագիստրոսական  թեզ,  որն  անցել  է  փայլուննախապաշտպանություն  և  պաշտպանություն։
   Հատկանշական  է  նաևմագիստրոսի՝  արխվներում  կատարված  աշխատանքը։
   Վիեննայի,Մխիթարյանների  և  Մաշտոցի  անվան  մատենադարաններում  նաուսումնասիրել  է  բազմաթիվ  աղբյուրներ՝  փորձելով  ներկայացնել3 Մագիստրոս՝ Աննա Մարտիկյան։
 Հայաստանում  ստորջրյա  հնագիտության  միջնադարյան  ակունքները։
 Ուսումնասիրության  կարևոր  հիմնահարցերից  են  Սևանում  և  Վանալճում ճակատամարտերի ժամանակ ջրասույզ եղած լաստերի և նավերիբացահայտումը,միանալուկազմակերպություններիկարևորությունըգործունեության վերլուծությունը։
 ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի[17]  ևվերըկոնվենցիայիննշվածՀՀհնագիտությանզարգացմանԵզրակացություն։
   Այսպիսով,  հիմք  ունենալով  Հայաստանումանհրաժեշտությունը՝ստորջրյաորոշակիառաջարկումհնագիտությանժամաքանակովպատմաբաններին,դասավանդումը,մշակութաբաններին,  հնագետներին  և  հատկապես  տուրիզմի  հետկապված մասնագիտացում ունեցող ֆակուլտետների ուսանողներին։

Հիմնավորելով  Հայաստանի  Հանրապետությունում  ստորջրյա  հնագիտության  զարգացման  անհրաժեշտությունը՝  առաջարկում  ենք  բուհական  դասընթացներում  որոշակի  ժամաքանակով  նաև  ներառել  ստորջրյա  հնագիտության  դասավանդումը,  որը  անհրաժեշտ  է  պատմաբաններին,  մշակութաբաններին,  հնագետներին,  հատկապես  տուրիզմի  հետ  կապված  մասնագիտացում  ունեցող  ֆակուլտետների  ուսանողներին և այս ոլորտով զբաղվող էքսկուրսավարներին։
