ՋԱՎԱԽՔԻ ՍԵՅՍՄԱԾԻՆ ԳՈՏԻՆԵՐԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ` ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ՍՊԻՏԱԿԻ 1988 Թ. ԵՐԿՐԱՇԱՐԺՈՎՋավախքի  լեռնաշխարհը  հարավային  Կովկասի  ամենաակտիվ  սեյսմիկ  գոտիներից  է։
   Կովկասիակտիվ խզվածքներին բնորոշ են ուժեղ, երբեմն աղետալի երկրաշարժեր։
  Սպիտակի ուժեղ երկրաշարժը, որը ցնցել է ամբողջ տարածքը, անմիջականորեն կապված է Ջավախքի սեյսմածին գոտու հետ։
 Մեր ուսումնասիրությունների համար առանձնացված տարածքում են գտնվում Ջավախքի, Փամբակ-Սևան-Սյունիքի և Գառնիի ակտիվ խզվածքների առանձին սեգմենտներ։
 Ջավախքի  խզվածքը  հայտնաբերվել  է  Կարախանյանի  և  Բաղդասարյանի  կողմից  2007  թ.  ևդրանից  հետո  հետազոտվել  է  համատեղ`  հայ-վրացական  խմբի  կողմից։
   Խզվածքի  հարավային  մասըգտնվում  է  Հայաստանում,  իսկ  հյուսիսային  հատվածը`  Վրաստանի  տարածքում  (նկար  1)։
   Խզվածքիընդհանուր տարածման ուղղությունը դեպի հյուսիս-հյուսիս-արևմուտքն է, այն բաղկացած է երեք սեգմենտներից` 44 կմ երկարությամբ JaF1, 44 կմ երկարությամբ JaF2 և 33 կմ երկարությամբ JaF3։
  Անցյալում ուժեղ երկրաշարժերից առաջացած մակերևույթային խզումների նշաններ գրանցվում են Ջավախքի խզվածքի բոլոր սեգմենտների երկայնքով։
  20-րդ դարի ընթացքում եղել են ավելի քան 40 երկրաշարժեր,  որոնց  մագնիտուդները  տատանվել  են  4.5-5.7  սահմաններում  և  բազմակի  ավելի  թույլ  իրադարձություններ (նկար 2)։
 «ԳԵՈՌԻՍԿ»  ՓԲԸ-ի  և  Ֆրանսիայի  Մոնպելյե-2  համալսարանի  համատեղ  կատարված  GPS  չափումների տվյալները վկայում են այն մասին, որ տեղաշարժի ամենամեծ արագություններ գրանցվումեն  Ջավախքի  խզվածքի  տարածքում  և  բնութագրվում  են  3.7  մմ/տարի  «արևմուտք-արևելք»  ուղղությամբ ընդարձակման և 3.5 մմ/տարի «հյուսիս-հարավ» ուղղությամբ սեղման արագություններով [13]։
 Փամբակ-Սևան-Սյունիք խզվածքն (PSSF) ունի 490 կմ ընդհանուր երկարություն և ձգվում է Արփիլճից (հյուսիս-արևմտյան Հայաստան) դեպի հարավ-արևելք` Արաքս գետի հովիտը Հայաստանի և Իրանի  սահմանային  մասում։
   Հայաստանի  ակտիվ  խզվածքների  շարքում  այն  ունի  ամենամեծ  երկարությունը  և  տեղաշարժի  արագությունները,  և  դրա  հետ  են  կապված  ամենաուժեղ  երկրաշարժերը  [1,  3,5]։
   Խզվածքին  բնորոշ  է  զգալի  սեյսմիկ  ակտիվությունը։
   Արփի-Վանաձոր  և  Վանաձոր-Արտանիշ  սեգմենտներն ունեն համապատասխանաբար 50±5 կմ և 75±5 կմ երկարություններ։
 Արփի-Վանաձոր  (PSSF1)  և  Վանաձոր-Արտանիշ  (PSSF2)  սեգմենտների  միացման  տեղից  դեպիարևմուտք PSSF-ի գոտին միանում է Գառնիի ակտիվ խզվածքին (GF)։
  Այդ միացման տեղում ձևավորվում է բազմաթիվ երիտասարդ խզումներով կառուցվածք։
 Գառնիի  Խզվածքը  բաղկացած  է  5  սեգմենտներից։
   Իր  բարձր  տեկտոնական  ակտիվության  հետմեկտեղ  (0.3-0.2  սմ/տարի),  Գառնիի  խզվածքը  բազմիցս  դրսևորել  է  բարձր  սեյսմիկ  ակտիվություն։
 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժը տեղի է ունեցել Գառնիի խզվածքի հյուսիսային թևի վրա և ձևավորելէ մակերևույթի սեյսմածին խզում 37 կմ երկարությամբ [11]։
  Սպիտակի (GF1) սեգմենտն ունի 56 կմ երկարություն (նկ. 3)։
  GPS տվյալների համաձայն GF1 սեգմենտի տեղաշարժի արագությունը կազմում է 2մմ/տարի [6,7]։
 Սպիտակի երկրաշարժը բարդ սեյսմիկ իրադարձություն էր, որին ուղեկցել էին տարբեր չափերի ևկինեմատիկայի  շարժումներ  [8,10]։
   Սեյսմաբանական  տվյալների  համաձայն  հիմնական  ցնցման  /mainshock/  գոտին  գտնվում  էր  Սպիտակ  քաղաքից  դեպի  հյուսիս,  իսկ  տեղաշարժն  օջախում  ունեցել  էրվերնետք-կողաշարժային խզման մեխանիզմ։
 Նկար 1. Ջավախքի խզվածքի գոտինՆկար 2. Փամբակ-Սևան-Սյունիքխզվածքի գոտինՆկար 3. Գառնիի խզվածքի գոտին (JaF)Արփի-Վանաձոր (PSSF1) և Սպիտակիսեգմենտը (GFI) Վանաձոր-Արտանիշ(PSSF2) սեգմենտներըԻնչպես արդեն նշվել է, Ջավախքի լեռնաշխարհն աչքի է ընկնում մեծ քանակի սեյսմիկ իրադարձություններով,  որոնց  ժամանակատարածական  բաշխումը  նկարագրելու  և  վերլուծելու  նպատակովօգտվել ենք ոչ միայն ՀՀ ազգային կատալոգի տվյալներից, այլ նաև վերջին տարիներին ՀՀ ԳԱԱ ԵԳԻև  Թայվանի  Սինիկայի  համալսարանի  համատեղ  գիտահետազոտական  ծրագրի  շրջանակներում  ՀՀտարածքում  տեղադրված  14  թվային  սեյսմիկ  կայանների  տվյալներից։
   Այդ  նախաձեռնությամբ  առաջին  սեյսմիկ  կայանը  տեղադրվել  է  2010  թ.  Բյուրականում,  այնուհետև  Գեղարդում  (2011),  Նոր  Եդեսիայում  (2011),  Զարինջայում  (2012),  Ալավերդիում  (2012),  Ծափաթաղում  (2012),  Արզականում(2012), Բավրայում (2012), Լճաշենում (2012), Նավուրում (2013), Կեչուտում (2014), Գավառում (2014),որոնք  ընդգրկում  են  Հանրապետության  տարածքի  հյուսիսային  և  կենտրոնական  հատվածները,  լիովին  ընդգրկելով  մեր  ուսումնասիրությունների  համար  ընտրված  հատվածը։
   Յուրաքանչյուր  սեյսմիկկայանում  տեղադրված  է  Guralp-6TD  տիպի  եռաբաղադրիչ  թվային  սեյսմոմետր։
   Այդ  կայանների  կողմից  գրանցված  երկրաշարժերը  մշակվել  և  վերլուծվել  են  հետևյալ  համակարգչային  ծրագրերով՝DIMAS-  Display,  Interactive  Manipulation  and  Analysis  of  Seismograms,  որն  ապահովում  է  ստացվածտվյալների  բարձր  ճշտություն  [8]։
   Արդյունքում  կազմված  երկրաշարժերի  կատալոգի  միջոցով  որոշվելև  մեկնաբանվել  են  ընտրված  գոտու  սեյսմիկ  իրավիճակը  բնութագրող  հիմնական  պարամետրերը1962-2014  թթ.  ժամանակահատվածի  համար։
   Երկրաշարժերի  ժամանակատարածական  բաշխմանառանձնահատկություններն ուսումնասիրվել են Zmap6 համակարգչային փաթեթի կիրառմամբ։
 Ըստ  վերը  նշված  կատալոգների  տվյալների՝  Ջավախքի  սեյսմածին  գոտում  1962-2014  թթ.  երկրաշարժերի էպիկենտրոնների բաշխվածությունը ներկայացված է նկար 4-ում, որտեղ ուսումնասիրության համար առանձնացրել ենք հետաքրքրություն ներկայացնող 3 գոտիներ, որոնք գործիքային ժամանակահատվածում գրեթե միշտ աչքի են ընկնում էպիկենտրոնների զգալի կուտակումներով։
 Եթե  դիտարկենք  այդ  3  գոտիներն  առանձին-առանձին,  ապա  պարզ  է  դառնում,  որ  մինչև  Սպիտակի1988 թ. երկրաշարժն այդ 3 գոտիներում էլ դիտվում էսեյսմիկ անդորրի երևույթը։
 Գոտի  1։
   Սպիտակի  երկրաշարժին  նախորդող25  տարիների  ընթացքում  գրանցվել  են  2.5<M<5.0մագնիտուդով  շուրջ  870  երկրաշարժ,  որոնց  հիպոկենտրոնները  գտնվում  են  մինչև  5  կմ  խորություններում։
   Սպիտակի  երկրաշարժից  հետո  այս  գոտումգրանցվել  են  530  երկրաշարժեր,  որոնց  հիպոկենտրոնների տեղաբաշխման խորությունները հասնում են30 կմ-ի (նկարներ 5,6, աղ. 1)։
 Նկար 4. Ջավախքի սեյսմածին գոտիներիէպիկենտրոնների քարտեզ (1962-2014 թթ.)Աղյուսակ 1. Գոտի 1-ում դիտվող վիճակագրությունԳոտի 1M (մագնիտուդ)H (խորություն)N (քանակ)Մինչև Սպիտակի 1988 թ.երկրաշարժըՍպիտակի 1988 թ.երկրաշարժից հետոH<5 կմH<30 կմՆկար 5. Գոտի 1-ում մագնիտուդի արժեքների բաշխումը 1980-1990 թթ. համարՆկար 6. Գոտի 1-ում հիպոկենտրոնների բաշխումն՝ ըստ խորության Գոտի 2։
  Համեմատաբար ավելի մեծ տարածություն ընդգրկող գոտի է, որն ընդգրկում է Ջավախքի ակտիվ խզվածքը։
  Չնայած, որ Սպիտակի երկրաշարժից առաջ այստեղ ևս սեյսմիկ անդորր է դիտվել, այնուամենայնիվ մինչև 1988 թ. տեղի են ունեցել բազմաթիվ երկրաշարժեր՝ մինչև 35 կմ խորությամբ հիպոկենտրոններով (նկարներ 7,8, աղ. 2)։
 Աղյուսակ 2. Գոտի 2-ում դիտվող վիճակագրությունԳոտի 2M (մագնիտուդ)H (խորություն)N (քանակ)Մինչև Սպիտակի 1988 թ.երկրաշարժըՍպիտակի 1988 թ.-իերկրաշարժից հետոH<35 կմH<35 կմՆկար 7. Գոտի 2-ում մագնիտուդի արժեքների բաշխումը 1980-1990 թթ. համարՆկար 8. Գոտի 2-ում հիպոկենտրոնների բաշխումն ըստ խորության Գոտի  3։
   Տեղի  է  ունեցել  1988  թ.  Սպիտակի  M=7.0  երկրաշարժը։
   Դրան  նախորդող  տասնամյակում գրանցվել են շատ քիչ թվով երկրաշարժեր՝ M=3.5 միջին մագնիտուդով։
  07.12.1988թ-ին գրանցվել  է  M=7.0  երկրաշարժ,  որին  հաջորդել  են  M>4.0  մագնիտուդով  բազմաթիվ  հետցնցումներ։
   Ինչպեսցույց են տալիս տվյալները, 1988 թ. հետո այդ սեգմենտում գրանցվել են շուրջ 9 անգամ ավելի երկրաշարժեր, քան մինչև այդ էր` նույն ժամանակահատվածի համար (25 տարի) (նկարներ 9,10, աղ. 3)։
 Աղյուսակ 3. Գոտի 3-ում դիտվող վիճակագրությունԳոտի 3M (մագնիտուդ)H (խորություն)N (քանակ)Մինչև Սպիտակի 1988 թ.երկրաշարժըՍպիտակի 1988 թ.-իերկրաշարժից հետոH<5 կմH<35 կմՆկար 9. Գոտի 3-ում մագնիտուդի արժեքների բաշխումը 1980-1990 թթ. համարՆկար 10. Գոտի 3-ում հիպոկենտրոնների բաշխումն ըստ խորության Ինչպես ցույց են տալիս ստացված տվյալները, 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժից հետո 1 և 2 գոտիներում  դիտվում  են  գրանցված  երկրաշարժերի  թվի  նվազում  (հաշվարկներն  իրականացվել  ենՍպիտակի  երկրաշարժից  25  տարի  առաջ  և  հետո  ժամանակահատվածների  համար),  իսկ  3–րդ  գոտում` կտրուկ աճ (9 անգամ ավելի)։
  Սա վկայում է այն մասին, որ Սպիտակի երկրաշարժից հետո էներգիայի լիցքաթափման հետևանքով (3-րդ գոտի), 1 և 2 գոտիներում դիտվում են սեյսմիկ լարվածությանփոքրացում, փոխարենը` 3 գոտում շատ կտրուկ սեյսմիկ ակտիվացում։
 Հավաքագրելով  Ջավախքի  սեյսմածին  գոտու  սեյսմիկ  տվյալները,  ինչպես  նաև  ստանալով  մերկողմից առանձնացված գոտիներում մինչև 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժը սեյսմիկության պատկերը՝կարող ենք գալ այն եզրակացությանը, որ Ջավախքի առանձնացված այդ գոտիներում սեյսմիկ պատկերն ունի որոշակի օրինաչափություն. Սպիտակի 1988 թ. ուժեղ երկրաշարժից առաջ Ջավախքի ամբողջ գոտում դիտվում է սեյսմիկ անդորր։
  Հատկանշական է այն, որ անկախ նրանից, թե Ջավախքի որսեյսմիկ  գոտում  (առանձնացված  գոտիներում)  է  գրանցվում  ուժեղ  երկրաշարժը,  դրան  նախապատրաստվում է Ջավախքի ամբողջ սեյսմիկ գոտին՝ արտահայտվելով տևական սեյսմիկ անդորրով` հսկայածավալ էներգիայի կուտակմամբ։
 Հայտնի  է,  որ  սեյսմիկ  անդորրի  երևույթը  բնորոշ  է  ուժեղ  երկրաշարժերին։
   Տարածաշրջանումուժեղ  երկրաշարժերի  վերլուծությունները  (Չալդրան  1976  թ.  (M=7.0),  Նորման  1983  թ.  (M=6.7),Սպիտակ  1988  թ.  (M=7.0),  Ռաչա  1991թ.  (M=7.0),  Բարիսախո  1992  թ.  (M=6.4))  ցույց  են  տալիս,  որնրանցից առաջ նկատվել են սեյսմիկ անդորրի դրսևորումներ, որոնց տևողությունը, կախված նախապատրաստվող երկրաշարժերի մագնիտուդներից, եղել են տարբեր [1]։
  Այն, որ Սպիտակի երկրաշարժիէպիկենտրոնային գոտում (3-րդ գոտի) մինչև 1988 թ. երկրաշարժը դիտվել է սեյսմիկ անդորր, դա գիտականորեն հիմնավորված փաստ է [1]։
  Բայց այն, որ այդ նույն ժամանակահատվածում սեյսմիկ անդորր  է  դիտվել  նաև  Ջավախքի  1  և  2  առանձնացված  գոտիներում,  թույլ  է  տալիս  ենթադրել,  որ  Ջավախքի առանձնացված սեյսմածին գոտիներն ունեն երկրաբանական խորքային կառուցվածքի որոշակի ընդհանրություններ։
 Կովկասում արտահայտված սեյսմիկության կապը երկրաբանական խորքային կառուցվածքի հետհետազոտվել և վերլուծվել են տարբեր հեղինակների կողմից [4,12]։
  Լ. Ա. Վարդանյանցի կողմից առաջարկվել է Ախալքալաք-Լենինական սեյսմիկ ակտիվ գոտու սեյսմոտեկտոնական մոդել [12], համաձայնորի այստեղ գոյություն ունի փոխազդեցության՝ բախման գոտի։
 Այսպիսով, Ջավախքի սեյսմածին գոտիների միջև գոյություն ունի որոշակի կապ (արտահայտվածսեյսմիկ  դրսևորումներով),  որը  պայմանավորված  նաև  երկրաբանական  խորքային  կառուցվածքիառանձնահատկություններով,  և  քանի  որ  Ախալքալաք-Լենինական  սեյսմիկ  ակտիվ  գոտում  առկա  էբախման սահման, ապա ենթադրվում է, որ այդ սեգմենտների միջև կապը ստեղծվում է հենց այդ սահմանի միջոցով։
 Չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  Սպիտակի  երկրաշարժի  հետցնցումները  քանակական  տեսակետից բավականին շատ են եղել, երկրաշարժերի կրկնելիության գրաֆիկը ցույց է տալիս, որ այդ գոտում1989-2014 թթ. ժամանակահատվածի համար կա M=5.0 և ավել մագնիտուդով երկրաշարժի դեֆիցիտ(նկար 11)։
 Նկար 11. Ջավախքի գոտում երկրաշարժերի կրկնելիության գրաֆիկը 1989-2014 թթ. համարԱմփոփելով՝ կարող ենք անել հետևյալ եզրակացությունները.  Ուսումնասիրությունների  համար  մեր  կողմից  առանձնացված  սեյսմիկ  գոտիներում  մինչևՍպիտակի 1988 թ. երկրաշարժը դիտվում է "սեյսմիկ անդորր" երևույթը։
  Հատկանշական է այն, որ վերջինս  դիտվել  է  ոչ  միայն  Սպիտակի  երկրաշարժի  էպիկենտրոնային  գոտում,  այլ  ամբողջ  Ջավախքիսեյսմիկ գոտում, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել Ջավախքի սեյսմիկ գոտու ամբողջական լինելու մասին։
   Ջավախքի սեյսմածին գոտիների միջև գոյություն ունի որոշակի կապ (արտահայտված սեյսմիկդրսևորումներով), որը պայմանավորված է նաև երկրաբանական խորքային կառուցվածքի առանձնահատկություններով։
  Մյուս կողմից, համաձայն Լ. Ա. Վարդանյանցի առաջարկած Ախալքալակ-Լենինական  սեյսմիկ  ակտիվ  գոտու  սեյսմոտեկտոնական  մոդելի,  այստեղ  գոյություն  ունի  փոխազդեցության՝բախման  գոտի։
   Հետևաբար,  ենթադրվում  է,  որ  մեր  կողմից  առանձնացված  սեյսմիկ  գոտիների  միջևգոյություն ունի խորքային երկրաբանական կապ, որը ստեղծվում է հենց այդ սահմանի միջոցով։
   Չնայած այն հանգամանքին, որ Սպիտակի երկրաշարժի հետցնցումները քանակական տեսակետից բավականին շատ են եղել, երկրաշարժերի կրկնելիության գրաֆիկը ցույց է տալիս, որ այդ գոտում 1989-2014 թթ. ժամանակահատվածի համար կա M=5.0 և ավել մագնիտուդով երկրաշարժի դեֆիցիտ։
   Ստացված տվյալները բավականին արդիական են Ջավախքի սեյսմիկ իրավիճակը գնահատելու,  նրա  առանձին  սեյսմածին  գոտիները  որպես  մեկ  ամբողջական  սեյսմածին  գոտի  դիտարկելու  տեսակետից։
  Ստացված արդյունքները կարող են ներգրավվել նաև հետագա ավելի մանրամասն հետազոտությունների մեջ,  մասնավորապես՝ սեյսմիկության կապը խորքային երկրաբանական կառուցվածքի հետ ուսումնասիրություններում։
 Գրականություն1.  «Երկրաշարժի  սցենար  Գյումրի  քաղաքի  համար  ներառյալ  սեյսմիկ  վտանգի  և  ռիսկի  գնահատում»,Ծրագիր #ARM 10-0000002912, Վերջնական հաշվետվություն, Երևան, 2011, 202 էջ։
 2.  Դուրգարյան  Ր.,  Ուժեղ  երկրաշարժերի  «Սեյսմիկ  անդորր»  նախանշանի  առանձնահատկություններըԿովկասում, Ատենախոսություն, Երևան, 2006, 148 էջ։
 6.  Davtyan  V.,  Active  faults  of  Armenia։
   slip  rate  estimation  by  GPS,  paleoseismological  and  morphostructural11.  Karakhanian A. et al, Active faults and strong earthquakes of the Armenian Upland. In։
  Giardini, D., BalassanianԷլյա ՍահակյանՋԱՎԱԽՔԻ ՍԵՅՍՄԱԾԻՆ ԳՈՏԻՆԵՐԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ` ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ՍՊԻՏԱԿԻ 1988 Թ. ԵՐԿՐԱՇԱՐԺՈՎԲանալի բառեր՝ Ջավախքի սեյսմածին գոտի, երկրաշարժ, սեյսմիկ անդորր, սեյսմիկ էներգիա, Էպիկենտրոն, մագնիտուդ, հիպոկենտրոնների խորություն, երկրաշարժի դեֆիցիտ։

Աշխատանքում ներկայացված են Ջավախքի սեյսմածին գոտիների առանձնահատկությունները՝ 1962-2014  թթ. ժամանակահատվածի սեյսմիկ տվյալների բազայի հիման վրա։
  Առանձնացրել ենք հետաքրքրություն ներկայացնող  3  գոտիներ,  որոնք  գործիքային  ժամանակահատվածում  գրեթե  միշտ  աչքի  են  ընկնում  էպիկենտրոնների  զգալի կուտակումներով։
   Վերլուծելով  առանձին  գոտիները՝  պարզ  է  դառնում,  որ  որևէ  ուժգին  երկրաշարժից  առաջ  Ջավախքի  ամբողջ գոտով դիտվում է սեյսմիկ անդորր։
  Անկախ նրանից, թե մեր կողմից առանձնացված Ջավախքի որ սեյսմիկ  գոտում  է  տեղի  ունենում  ուժգին  երկրաշարժը,  այն  նախապատրաստվում  է  Ջավախքի  ամբողջ  սեյսմիկ  գոտում՝  արտահայտվելով տևական սեյսմիկ անդորրով։
  Դա թույլ է տալիս եզրակացնել, որ Ջավախքի սեյսմածին գոտիների միջև գոյություն ունի որոշակի կապ (արտահայտված սեյսմիկ դրսևորումներով), որը մասնակիորեն պայմանավորված է երկրաբանական խորքային կառուցվածքի առանձնահատկություններով և, քանի որ Ախալքալակ-Լենինական սեյսմիկ ակտիվ գոտում առկա է բախման գոտի (համաձայն Լ. Վարդանյանցի կողմից առաջարկված սեյսմոտեկտոնական  մոդելի),  ապա  ենթադրվում  է,  որ  այդ  սեյսմածին  գոտիների  միջև  կապը  ստեղծվում  է  հենց  այդ  բախման  սահմանի  միջոցով։
   Չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  Սպիտակի  երկրաշարժի  հետցնցումները  քանակական տեսակետից բավականին շատ են եղել, երկրաշարժերի կրկնելիության գրաֆիկը ցույց է տալիս, որ այդ գոտում 1989-2014 թթ. ժամանակահատվածի համար կա M=5.0 մագնիտուդով երկրաշարժի դեֆիցիտ։
