ՉՀԱԳԵՑԱԾ ԿԱՊ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՂ ԷՆԱՆՏԻՈՄԵՐԱՊԵՍ ՀԱՐՍՏԱՑՎԱԾ ՆՈՐ ԱՄԻՆԱԹԹՎԻ ԱՍԻՄԵՏՐԻԿ ՍԻՆԹԵԶ Գրականության  մեջ  հայտնի  են  սահմանափակ  թվով  ացետիլենային  կապ  պարունակող  ամինաթթուներ,  որոնք  հիմնականում  անջատվել  են  սնկերի  բջիջներից  և  ունեն  արգելակիչ  հատկություններ [1]։
  Օրինակ, Streptomyces catenula  սնկերից անջատված  (S)-2-ամինոբութ-3-ինաթթուն (պրոպարգիլգլիցին)  արգելակում  է  Saccharomyces  cerevisiae  և  Escherichia  coli  բջիջների  գործունեությունը,հանդես է գալիս՝ որպես ամիլազի սինթեզի արգելակիչ և պիրիդօքսալֆոսֆատ-կախյալ ֆերմենտներիակտիվատոր  [2],  բացի  այդ  այն  մտնում  է  FR  900130  հակամանրէային  պրեպարատի  կազմի  մեջ  [3]։
 New  Guninea  սնկերից  անջատված  (S)-2-ամինոհեքս-4-ինաթթուն  համարվում  է  ԱԵՖ-ի  արգելակիչ  [4],իսկ Euphoria long բույսից անջատված (S)-2-ամինո-4-մեթիլհեքս-5-ինաթթուն և (2S,4R)-2-ամինո-4-հիդրօքսիհեպտ-6-ինաթթուն ցուցաբերում են հակամուտագեն ակտիվություն[5] և այլն։
 Նախկինում  գլիցինի  և  (S)-2-[N-(N-բենզիլպրոլիլ)ամինո-բենզոֆենոն  (BPB)  քիրալային  օժանդակռեագենտի Շիֆի հիմքի հետ NiII իոնի առաջացրած կոմպլեքսի C-ալկիլման ճանապարհով իրականացվել է բազմաթիվ էնանտիոմերապես հարստացված ոչ սպիտակուցային (S)- -ամինաթթուների ասիմետրիկ սինթեզ [6-9]։
  Բոլոր դեպքերում նիկելային կոմպլեքսների քիրալային մակրոկառուցվածքն ապահովել է բարձր ստերեոսելեկտիվություն, ինչը կարելի էր սպասել նաև նմանատիպ կառուցվածքով պրոպարգիլգլիցինային (NiII-(S)-BPB-(S)-PGly) կոմպլեքսի կիրառման ժամանակ։
 Ներկայացված  աշխատանքում  սինթեզվել  է  (S)-2-ամինո-2-(4-ֆտորբենզիլ)պենտ-4-ինաթթու  օպտիկապես  ակտիվ  ոչ  սպիտակուցային  ամինաթթուն  NiII-(S)-BPB-(S)-PGly  կոմպլեքսի  ալկիլման  ճանապարհով։
   NiII-(S)-BPB-(S)-PGly  (1)  կոմպլեքսը  սինթեզվել  է  նախկինում  մշակված  մեթոդով  [10]։
   Որպեսալկիլող ագենտ վերցվել է 4-ֆտորբենզիլբրոմիդ (2)։
 Ալկիլման  ռեակցիան  հետազոտվել  է  տարբեր  միջավայրերում՝  DMF/NaOH,  CH3CN/NaOH,CH3CN/K2CO3  ինչպես  սենյակային  ջերմաստիճանում,  այնպես  էլ  տաքացման  պայմաններում։
   Սակայնլավագույն արդյունքներ են արձանագրվել DMF-ի միջավայրում NaOH-ի ներկայությամբ 600C տաքացման պայմաններում (գծ․ 1)։
 Գծապատկեր 1․Ռեակցիայի  ընթացքին  հետևել  ենք  ՆՇՔ  մեթոդով  (SiO2,  CHCl3։
   CH3CՕCH3  (3։
 1))  ըստ  ելայինկոմպլեքսի (1) հետքերի վերացման և արգասիք դիաստերեոմեր կոմպլեքսների միջև հավասարակշռության հաստատման։
 Արգասիք կոմպլեքսն (3) անջատվել է ռեակցիոն միջավայրից ջրից նստեցմամբ ու մեթանոլից բյուրեղացմամբ և բնութագրվել է ֆիզիկաքիմիական անալիզի մեթոդներով (տես փորձնական մասը)։
 Հիմնական  դիաստերեոմերային  կոմպլեքսի  (3)  α-ածխածնի  ամինաթթվային  մնացորդի  բացարձակ  կոնֆիգուրացիան  հաստատվել  է  պոլյարիմետրիկ  չափումների  միջոցով  589նմ  ալիքի  երկարության  տակ  [11]։
   Դիաստերեոմեր  կոմպլեքսի  օպտիկական  պտույտի  դրական  արժեքը  վկայում  է  դրա(S,S)-բացարձակ  կոնֆիգուրացիայի  մասին։
   Հիմնական  դիաստերեոմեր  կոմպլեքսի  դիաստերեոմերային ավելցուկը որոշվել է քիրալային ԲԱՀՔ անալիզի մեթոդով։
 NNiOONNOHNiII-(S)-BPB-(S)-PGly(1)T=60Co(S)(S)NNi(S)OON(S)NO(S)DMF/NaOH+Br(3)FF(2)Ալկիլման  արգասիք  հիմնական  կոմպլեքսի  (3)  աղաթթվային  քայքայումից  հետո  նպատակայինամինաթթուն (4) անջատվել է նախկինում մշակված մեթոդով (գծ․ 2), որի արդյունքում ելային քիրալային օժանդակ ռեագենտը [(S)-BPB] վերականգնվել է քանակական քիմիական ելքով և ելային օպտիկական ակտիվության լրիվ պահպանմամբ, ինչը հնարավորություն է տալիս նրան օգտագործել բազմակիանգամ։
   Նպատակային  ամինաթթուն  բյուրեղացվել  է  C2H5OH։
 H2O  (1։
 1)  համակարգից։
   Սինթեզվածամինաթթվի  կառուցվածքն  ու  բացարձակ  կոնֆիգուրացիան  որոշվել  է  ֆիզիկաքիմիական  անալիզիմեթոդներով (տես փորձնական մասը)։
 Այսպիսով, մեր կողմից սինթեզվել է կողքային ռադիկալում ացետիլենային կապ պարունակող օպԳծապատկեր 2․տիկապես ակտիվ նոր ամինաթթու (4) 98% էնանտիոմերային մաքրությամբ։
 Փորձնական  մաս։
   1H-ՄՄՌ  սպեկտրները  հանվել  են  Merkury-300  Varian  NMR  (300  MHz)  սպեկտրոմետրի  վրա  (ք.  Երևան,  Մոլեկուլի  կառուցվածքի  ուսումնասիրման  կենտրոն,  ՀՀ  ԳԱԱ)։
   Օպտիկական պտույտի արժեքը չափվել է «Perkin Elmer-341» սպեկտրոպոլյարիմետրի վրա։
  Ամինաթթվի օպտիկական մաքրությունը որոշվել է քիրալային բարձր զգայունության հեղուկային քրոմատոգրա‎‎ֆիայի մեթոդով (HPLC) «Waters Alliance 2695 HPLC System»  սարքի վրա (ք. Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Հայկենսատեխնոլոգիա» ԳԱԿ ՊՈԱԿ։
  Հալման ջերմաստիճանները չափվել են «Elektrothermal» ֆիրմայի սարքով։
 NiII-(S)-BPB-(S)-PGly  կոմպլեքսի  C-ալկիլումը  4-ֆտորբենզիլբրոմիդով։
   5գ(0.0093  մոլ)պրոպարգիլգլիցինային  կոմպլեքսըջերաստիճանում  ավելացրել  ենք  1,12գ  (0.0279  մոլ) NaOH,  3,42մլ  (0.0279  մոլ) 4-ֆտորբենզիլբրոմիդ։
 Ռեակցիայի ընթացքին հետևել ենք ՆՇՔ մեթոդով (SiO2, CHCl3։
 C2H5CՕՕCH3 (3։
 1))։
 լուծել  ենք  50  մլ  դիմեթիլֆորմամիդումԿոմպլեքս  3.  Tհալ  =  249–251oC.  [α]D 20  =  +  1’544.  0°  (с  0.11,  CH3OH).  Գտվել  է  (%)  C37H32FN3NiO3(644.36), C, 68.97; H, 5.01;N, 6.52; Հաշվվել է (%) ։
  C, 69.05; H, 5.31; N, 6.82.  1H NMR (CDCl3, d, m.d.,Hz)։
   1.55-1.69  (1H,  m,  γ  -Ha  Pro);  1.82-1.95  (2H,  m  γ  –Hb  and  δ-Ha  Pro);  2.06  (1H,  dd,  2J=17.3,  4J=2.5,7.48(3H, m, HAr); 7.94-8.01 (2H, m, HAr); 8.28-8.33 (1H, m, H-2.2' Ph). 13C NMR։
  22.7 (γ –C Pro), 30.8 (, β(=C), 162.9 (d, J=245.8, C-4 C6H4F); 172.9 (=C); 179.2 (=C); 180.5 (=C) ։
 Կոմպլեքսի  քայքայումը  և  նպատակային  ամինաթթվի  անջատումը։
   Կոմպլեքսի  չոր  մնացորդըլուծել ենք 50մլ CH3OH-ում և խառնման պայմաններում դանդաղ ավելացնել մինչև 500C տաքացված2N  HCl-ի  ջրային  լուծույթին։
   Կոմպլեքսին  բնորոշ  կարմիր  գույնի  անհետացումից  հետո  լուծույթը  ենթարկել ենք վակուում  գոլորշիացման։
  Չոր մնացորդին ավելացրել ենք թորած ջուր և ֆիլտրել ելայինքիրալային  ռեագենտը  ((S)-BPB)։
   Ստացված  ջրային  լուծույթից  նպատակային  ամինաթթուն  անջատելենք  այն  անցկացնելով  H+  ձևի  Ky-2x8  կատիոնափոխանակային  խեժով  լցված  աշտարակով,  որպեսէլյուենտ օգտագործելով 5% NH4OH լուծույթը։
  Այնուհետև ամոնիակային էլյուատը ենթարկել ենք վակուում  գոլորշիացման  մինչև  չոր  մնացորդ։
   Նպատակային  օպտիկապես  ակտիվ  ամինաթթուն  բյուրեղացրել ենք C2H5OH։
 H2O (1։
 1) համակարգից։
 (S)-BPBxHCIiiiiiii.2NHCI/CH3OH,T=50oCii.Ky2x8H+/5%NH4OHiii.C2H5OH/H2O(1/1)N(R)NiO(S)ON(S)NO(S)OOHNH2(3)(4)NiII-(S)-BPB-(S)--Bn-PGlyFF(S)-2-ամինո-2-(4-ֆտորբենզիլ)պենտ-4-ինաթթու  (4)։
   Tհալ  =  219-223  OC.  [α]  +  47,44  (с  0,1,CH3OH). Գտվել է (%) C12H13NO2 (221.23) C, 65.15; H, 5.47; N, 6.33. Հաշվվել է (%) ։
  C, 65.35; H, 5.50;N,  6.53.  1H  NMR  (δ,DМSО/CCl4+CF3COOD  (1/3),  Hz)։
   2.71  (1H,  dd,  J=17.0,  J=2.8,  ≡CCH2);  2.77  (1H,  t,(3H, m) and 7.24-7.31 (1H, m, C6H4F).  13C NMR։
  25.3 (CH2); 39.3 (CH2); 61.6(NC); 75.5 (≡C); 76.7 (≡C);ԳրականությունN.Belokon’  Yu.,  Fisher  K.,  Asymmetric  synthesis  of  β-heterocycle  substituted  l-α-amino  acids  //Tetrahedron։
 β-heterocycle substituted (S)-α-aminobutyric acids // Tetrahedron։
  Asymmetry, 2006, v. 17, pp. 2743-2753.amino acids // Tetrahedron։
  Asymmetry, 1998, v. 9, pp. 2121-2131.Անետա ԱմիրջանյանՉՀԱԳԵՑԱԾ ԿԱՊ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՂ ԷՆԱՆՏԻՈՄԵՐԱՊԵՍ ՀԱՐՍՏԱՑՎԱԾ ՆՈՐ ԱՄԻՆԱԹԹՎԻ ԱՍԻՄԵՏՐԻԿ ՍԻՆԹԵԶԲանալի բառեր՝ ասիմետրիկ սինթեզ, քիրալություն, ոչ սպիտակուցային ամինաթթու, էնանտիոմերապես հարստացված, ստերեոսելեկտիվություն, չհագեցած կապ։

Մշակվել է կողքային  ռադիկալում  ացետիլենային կապ  պարունակող էնանտիոմերապես հարստացված  նոր  ոչ  սպիտակուցային  ամինաթթվի  արդյունավետ  ասիմետրիկ  սինթեզի  մեթոդ  պրոպարգիլգլիցինի  և  (S)-2-[N-(Nբենզիլպրոլիլ) ամինո-բենզոֆենոն քիրալային օժանդակ ռեագենտի Շիֆի հիմքի հետ NiII իոնի առաջացրած կոմպլեքսի ամինաթթվային մնացորդի С ալկիլման (de=80% ստերեոսելեկտիվությամբ) ճանապարհով։
  Դիաստերեոմերային  կոմպլեքսների  աղաթթվային  քայքայումից  հետո  էնանտիոմերապես  հարստացված  նպատակային  (S)-2ամինո-2-(4-ֆտորբենզիլ)պենտ-4-ինաթթուն անջատվել է ee = 98% էնանտիոմերային մաքրությամբ։
