ԱՆՁԻ ԻՆՔՆԻՐԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ ԵՎԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԻնքնիրացման հարցը թերևս այն հարցերից է, որը չի կորցնում իր արդիականությունը,  որքան  էլ  փոխվեն  ժամանակները,  հասարակարգերը,  որքան  էլտեխնիկական, տնտեսական, սոցիալական զարգացումներ գրանցվեն։
  Ինքնիրացումն այն հարցն է, որը վերաբերում է յուրաքանչյուր մարդու` անկախ ժամանակաշրջանից,  և  որի  մասին  խոսել  են  հոգեբանության  տարբեր  ուղղությունների  մի  շարք  ներկայացուցիչներ`  յուրովի  մեկնաբանելով  խնդիրը։
   Այնանձի բոլոր կողմերի հավասարակշռված և ներդաշնակ բացահայտումը, պահպանումն ու զարգացումն է։
 Այսօր  ինքնիրացման  հարցը  հատկապես  արդիական  է  մասնագիտականգործունեությունում։
  Դա կապված է այն փաստի հետ, որ ներկա ժամանակներում  մարդիկ  ձգտում  են ավելի ինքնուրույն  լինել,  կատարելագործվել,  բացահայտել սեփական ընդունակություններն ու իրականացնել դրանք, և այդ ամենը արտահայտվում է հատկապես մասնագիտական գործունեությունում։
  Մասնագիտական կայացումը բարդ և երկարատև գործընթաց է, որի ընթացքում իհայտ են գալիս խոչընդոտներ և որոնց հաղթահարումը նպաստում է ոչ միայնմասնագիտական, այլև անձնային աճին և նպաստում է ինքնիրացմանը։
 Տվյալ  աշխատանքում  ուսումնասիրվում  են  անձի  ինքնիրացման  առանձնահատկությունները,  դրան  նպաստող  գործոնները  և  մասնագիտական  գործունեության  մեջ  ինքնիրացման  գործընթացի  բնույթն  ու  բովանդակությունը։
 Աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել ինքնիրացման գործընթացի բնույթըև    մասնագիտական  գործունեության  մեջ  ինքնիրացման  առանձնահատկությունները։
 Ինքնիրացման խնդրին անդրադարձել են դեռևս անտիկ շրջանի արևելքիև արևմուտքի փիլիսոփաները։
  Արևմուտքում ինքնիրացման ուսմունքը ծագելէ  Արիստոտելից։
   Այդ  հարցին  անդրադարձել  է  նաև  Պլատոնը`  կատարելով  ոչմիայն  տեսական  վերլուծություններ,  այլ  նաև  ինքնիրացման  ուղիների  և  միջոցների գործնականում կիրառելի եղանակներ։
  Արիստոտելը և նրա հետևորդները կարծում էին, որ ինքնիրացման են ենթակա մարդու այն հատկությունները, որոնք կազմում են նրա բնույթը1։
 Ըստ  հոգեբանական  և  հոգեվերլուծական  բառարանի՝  «Ինքնիրացումնանձի բոլոր կողմերի հավասարակշռված և ներդաշնակ բացահայտումն է, գենետիկական և անձնային հնարավորությունների զարգացումը»։
  Այն գիտակցված կատարվող տեսական գործունեություն է, ինքնակտուալացման նախադրյալ է2։
 Ինքնակտուալացումը պրակտիկ գործունեություն է,  որն  ունի  նյութականարդյունք։
   Այսինքն՝  այն  ուղղված  է  կյանքի  ծրագրերի  իրականացմանը,  խնդիրների լուծմանը3։
 Ինքնիրացման  խնդրի  գիտական  մոտեցումները  սկսվում  են  19-րդ  դարիերկրորդ կեսից, երբ փիլիսոփայության կենտրոնական հարցը մարդու կյանքիուսումնասիրությունն  էր։
  Մարդու ուսումնասիրման  նոր  ուղղությունների  հիմնադիրներն  են  Ս.  Կյերկեգորը,  Ա.  Շոպենհաուերը,  Ֆ.  Նիցշեն  և  ուրիշներ4։
   Ս.Կյերկեգորի  հետ  է  կապված  էկզիստենցիալ  հոգեբանության  ֆորմալ  սկիզբը(1834 թ.)։
  «Ինքնակտուալացում» տերմինը՝ որպես օրգանիզմային տեսությանպոստուլատներց  մեկը  ներմուծել  է  Կուրտ  Գոլդշտեյնը  1939  թվականին  «Օրգանիզմ»  աշխատությունում։
   Կլինիկական  պրակտիկայի  առաջին  փուլումԳոլդշտեյնը, ինքնակտուալացում ասելով, նկատի ուներ օրգանիզմի որոշ ներքին  ռեսուրսների  ակտիվացում,  որն  առաջանում  է  վնասվածքի  պատճառով։
 Երկրորդ  փուլում  Գոլդշտեյնը  ինքնակտուալացումը  փիլիսոփայորեն  ներկայացնում է որպես կյանքի ունիվերսալ սկզբունք՝ գրելով «բարձրագույն ինքնիրացման» մասին։
  Նա օրգանիզմը դիտում է որպես ամբողջություն, այսինքն միմասի փոփոխությունը ազդում է ամբողջ օրգանիզմի վրա։
  Ըստ Գոլդշտեյնի՝ ինքնակտուալացումը մարդու կյանքի հիմնական դրդապատճառն է, այն գործողություն է, որն ուղղված է պահանջմունքների բավարարմանը։
  Ինքնակտուալացումը օրգանիզմի համար կարող է ունենալ դրական կամ բացասական հետևանքներ։
  Այն երբեք չի լինում առանց արտաքին աշխարհի հետ պայքարի։
  Ինքնիրացումը իրականացվում է միայն կողմերից մեկի զիջման արդյունքում5։
 Գոլդշտեյնի հայեցակարգերը այնուհետև նպաստել են  ինքնիրացման հոգեբանական տեսությունների առաջացմանն ու զարգացմանը։
  Դա հատկապեսզարգացավ  հումանիստական  ուղղությունում,  որն  առաջացել  է  1960-ականթվականներին։
   Հումանիստական հոգեբանության արմատները  սկիզբ  են  առ1  Ամիրյան  Ս.,  Անձի  ինքնիրացման  հիմնախնդիրները։
   Ուսումնաօժանդակ  ձեռնարկ,  -Եր.։
   ԵՊՀհրատ., 2011,102 էջ։
 2 Տ՛ես նույն տեղը, էջ 20։
 3 Вахромов Е., Психологические концепции развития человека։
  теория самоактуализации, -М.։
 Егорьвеск։
  Московский государственный гуманитарный университет, 2004, с.32-395 Вахромов Е., Психологические концепции развития человека։
  теория самоактуализации, -М.։
 նում էկզիստենցիալ հոգեբանությունից, և հիմնական գաղափարը, որը հումանիստական  ուղղությունը  փոխառել  է  այս  ուղղությունից,  կայացման  հասկացությունն է։
  Մարդը երբեք կայուն չէ, այլ միշտ գտնվում է կայացման գործընթացում։
 Կ.  Ռոջերսը  իր  տեսությունը  ձևակերպել  է  հումանիստական  ուղղությանշրջանակներում6։
   Ըստ  Ռոջերսի  և  Գոլդշտեյնի՝    օրգանիզմը  կենսաբանականամբողջություն  է,  որը  ձգտում  է  մեծացնել  լարվածությունը։
   Սրանով  Ռոջերսըև  Գոլդշտեյնը  հակադրվում  են  հոմեոստատիկ  տեսություններին։
   Բացի  այդ՝նրանք  գտնում  են,  որ  ինքնակտուալացումը  օրգանիզմի  միակ  դրդապատճառային  միտումն  է,  այսինքն  նրանք  մերժում  են  առանձին  դրդապատճառներիառկայությունը7։
   Ռոջերսը,  ինքնակտուալացում  ասելով,  հասկանում  է`  հայտնաբերել,  զարգացնել  և  պահպանել  անձի  լավագույն  որակները։
   Այն  ակտիվգործընթաց  է,  որն  ապահովում  է  օրգանիզմի  ձգտումը  դեպի  տարաբնույթնպատակներ, ինչպես նաև մարդուն ուղղորդում է ինքնավարության և ինքնաբավության  հասնելուն։
   Ռոջերսը պնդում  էր,  որ  սա  կոնստրուկտիվ կենսաբանական միտում է, որը հատուկ է ոչ միայն մարդուն, այլ նաև ողջ կենդանականաշխարհին։
  Անձի տեսանկյունից ինքնակտուալացման միտումը գործընթաց է,որն ընթանում է մարդու ամբողջ կյանքի ընթացքում, և որի նպատակն է իրականացնել  պոտենցիալները  և  դառնալ  լիարժեք  գործառող  անձ8։
   Երբեմն  օրգանիզմի և անձի իրացումը տարբեր ճանապարհներով են ընթանում կամ նույնիսկ  լինում  են  հակասական  (ոչ  կոնգուրենտ),  ինչը  դառնում  է  կոնֆլիկտի  ևարդյունքում՝ նևրոզի պատճառ։
 Ա. Մասլոուի տեսության ձևավորման վրա  (հումանիստական ուղղությաններկայացուցիչ  էր),  նույնպես  հատուկ  ազդեցություն  են  ունեցել  Գոլդշտեյնիգաղափարները9։
   Մասլոուն  գտնում  էր,  որ  յուրաքանչյուր  մարդ  դրական  աճիև  կատարելագործման  համար  ունի  բնածին  պոտենցիալներ։
   Նա  ուշադրությունը  առավելապես  կենտրոնացնում  էր  ոչ  թե  պաթոլոգիկ,  այլ  հոգեպես  առողջ  մարդու  վրա,  այսինքն՝  հոգեկան  հիվանդությունները  չեն  կարող  բացատրվել,  եթե  սկզբում  չհասկանանք  հոգեկան  առողջությունը,  իսկ  ինքնիրացումը համարվում է առողջ մարդու բնութագիր։
 Ինքնակտուալացվող  մարդը  ամբողջությամբ  ձգտում  է  կատարելագործման,  ինքնիրացման,  ընդունակությունների,  տաղանդների  բացահայտման  ևզարգացման, այսպես ասած՝ իր առաքելության իրականացմանը և անձի ամբողջականացման  ձգտմանը,  ինտեգրացիայի։
   Սա  պոտենցիալների  զարգացման անընդհատ և դինամիկ գործընթաց է, որը հանգեցնում է անձնային աճի։
 6 Хьелл Л., Зиглер Д., Теории личности։
  СПб.։
  Питер Пресс, 1997, 608 с.7 Леонтьев Д.,  Современная психология мотивации։
  М., Смысл 2002-343 с.8 Rogers C., Client-centered therapy։
  Its current practice, implications and theory. Boston։
  Houghton9 Вахромов Е., Понятие «самоактуализация» в психологии։
  Реферат.-М., 2000, 282 с.Ըստ  Մասլոուի՝  պահանջմունքները  ունեն  հիերարխիկ  կառուցվածք։
   Նաառաջարկել  է  պահանջմունքների  բուրգը,  որը  կազմված  է  մի  քանի  մակարդակներից`  ըստ  դոմինանտության  սկզբունքի։
   Առավել  գերակշռող  պահանջմունքները  գտնվում  են  բուրգի  ներքևի  հատվածում.  դրանք  բնորոշ  են  նաևկենդանիներին։
  Մասլոուի կողմից առաջարկված պահանջմունքներն են` ֆիզիոլոգիական պահանջմունքներ, անվտանգության, պատկանելության և սիրո, ինքնահարգանքի  պահանջմունքները և բուրգի գագաթում գտնվող ինքնակտուալացման պահանջմունքը։
  Մասլոուն գտնում էր, որ որքան բարձր կարգի պահանջմունքներ  ունի  մարդը,  այնքան  ավելի  առողջ  է,  և  ավելի  շատ  է  արտահայտված  նրա  անհատականությունը։
   Իր  դիտարկումների  արդյունքում  Մասլոուն առանձնացրել է մի շարք հատկանիշներ, որոնք բնորոշ են բոլոր ինքնակտուալացված մարդկանց, բայց նաև նշել է, որ այսպիսի մարդիկ նույնպես ունեն թերություններ և կարող են դրսևորել ոչ կառուցողական վարք10 ։
 Ինքնիրացման  վերաբերյալ  խոսել  են  նաև  հոգեվերլուծության  դպրոցիայնպիսի ներկայացուցիչներ, ինչպիսք են՝ Կ. Յունգը, Ա. Ադլերը և ուրիշներ։
 Ի տարբերություն ինքնիրացման հումանիստական դրույթների, որտեղ ինքնիրացումը  զարգացման  գլխավոր  միտումն  է  ու  շարժիչ  ուժը,  հոգեվերլուծական ուղղություններում այս երևույթի մասին առավելապես նշվում է որպեսորոշ գործընթացների հետևանք։
 Ըստ  Կ.  Յունգի՝  զարգացման  նպատակը  հանդիսանում  է  ինքնիրացումը,այսինքն՝  ես-ի  ամբողջական  իրականացումը։
   Դա  նշանակում  է  անձի  բոլորկողմերի  առավելագույնս  ամբողջական,  ավարտուն  տարբերակում  և  ամբողջական  համակցում։
   Յուրաքանչյուր  մարդու  զարգացումը  յուրօրինակ  է,  այնշարունակվում  է  ամբողջ  կյանքի  ընթացքում  և  ներառում  է  «անհատականացում» հասկացությունը։
  Անհատականացումը հակազդող ներանձնային ուժերիև  միտումների  ինտեգրացիայի    դինամիկ  և  զարգացող  գործընթաց  է,  որինհասնելը հեշտ  չէ։
   Իր  վերջնական  ձևերում անհատականացումը  ենթադրում  է անձի բոլոր  տարրերի գիտակցված զարգացում և արտահայտում։
  Ստացվումէ,  որ  Յունգը  անհատականացման  իրականացումը  կոչել  է  ինքնիրացում։
   Նագտնում էր, որ զարգացման այս վերջնական փուլը հատուկ է միայն օժտված ևբարձր զարգացվածություն ունեցող անձանց11։
 Ա. Ադլերը ինքնիրացումը կապում է թերարժեքության բարդույթի փոխհատուցման և գերազանցության ձգտման հետ։
  Ըստ նրա տեսության՝ մարդն ունի թերարժեքության զգացում, որը փորձում է փոխհատուցել` անընդհատ ձգտելով  կատարելության,  աճի,  զարգացման։
   Անձը  կարող  է  ամբողջական  համարվել միայն այն ժամանակ, երբ անընդհատ ձգտում է հասնել իր նպատակներին, իսկ կյանքի այն նպատակները, որոնք մարդիկ ընտրում են և այն, թե ինչ  ձևով  են  ձգտում  հասնել  դրանց,  որոշում  են,  թե  ինչ  իմաստ  են  նրանք  վե10 Маслоу А., Мотивация и личность, СПб.։
  Евразия, 1999, 479 с.11 Юнг К., Структура и динамика психического, Пер. с англ, -М.։
  «Когито-Центр», 2016, 480 с.րագրում իրենց կյանքին։
  Ադլերը մտցրել է ստեղծագործական ես-ի գաղափարը, որը փնտրում, մեկնաբանում և իմաստավորում  է օրգանիզմի այն փորձը,որը կնպաստի անձի կյանքի ոճի իրականացմանը։
  Եթե այն գտնել հնարավորչէ, ես-ը փորձում է ստեղծել այն12։
 Հոգեվերլուծության  մեջ  անձն  առավելապես  պայմանավորված  է  իր  անցյալով,  պահանջմունքներով,  կենսաբանական,  սոցիալական  սահմանափակումներով, և ստացվում է, որ ինքնիրացումը ինչ-որ գործոնի հետևանք է։
  Այսինքն՝ նշված տեսություններում մի դեպքում ինքնիրացումը զարգացման արդյունք  է,  մյուս  դեպքում՝  թերարժեքության  բարդույթի  փոխհատուցում։
   Մինչդեռ հումանիստները այն դիտարկում են որպես բնածին պահանջմունք, դրդապատճառ, որն ուղղորդում է անձի վարքը։
 Առհասարակ հետազոտողները հակված են ինքնիրացումն ուսումնասիրելանկախ որևէ գործունեությունից, բայց այսպիսի ընդհանրացումը հանգեցնումէ  նմանատիպ  հետազոտությունների  պրակտիկ  կիրառելիության  նվազմանը։
 Մարդկանց  կյանքի  հիմնական  գործունեություններից  մեկը  մասնագիտական ոլորտն է, հետևաբար շատ կարևոր է մարդու ինքնիրացման հարցը դիտարկելհենց  մասնագիտության  շրջանակներում։
   Մասնագիտությունը    ոչ  միայն  նյութական կարիքները հոգալու միջոց է, այլ նաև կապված է ավելի բարձր կարգիպահանջմունքների հետ։
  Հենց դա է վկայում այն փաստը, որ մարդիկ մասնագիտություն ընտրելիս սովորաբար հաշվի են առնում սեփական հետաքրքրությունները և հնարավորությունները13։
 Մասլոուն նշում է, որ անձը կարող է ինքնակտուալացվել`լավագույնս կատարելով իր գործը։
  Միևնույն ժամանակ ինքնակտուալացվող մարդը կարող էհասնել  մասնագիտական  հաջողությունների  որոշակի  «տրանսցենդենտալ»մակարդակի՝  ի  տարբերություն  այն  աշխատողի,  որն  ուղղակի  լավ  է  կատարում իր գործը։
  Մյուս ոչ պակաս կարևոր չափանիշը աշխատանքից բավարարվածությունն է և պոտենցիալների բացահայտման հնարավորությունը14։
 Մասնագիտական  գործունեությունը  մարդու  կենսագործունեության  այնոլորտներից է, որը երկար ժամանակաշրջան է ընդգրկում և առավել հարմար էուսումնասիրությունների  համար։
   Մասնագիտական  ինքնիրացման  վերաբերյալ  ուսումնասիրություններ  է  կատարել  Բ.  Գ.  Անանևը։
   Նա  դրել  է  մարդումասնագիտական  ոլորտում  ինքնիրացման  ուսումնասիրությունների  մեթոդաբանական  հիմքը։
   Անանևի  ուսմունքում  մարդն  ամբողջական  է,  զարգացող  ևակտիվ։
  Նա հատկապես ուշադրություն է դարձնում զարգացման վրա։
  Ըստ Անանևի՝ անձը անհատական-հոգեբանական զարգացման արդյունք է։
  Դիտարկելով  մարդու  ինքնիրացման  հիմնահարցը  կենսագործունեության  մասնագի12 Adler A., The practice and theory of individual psychology. New York, NY։
  Routledge, 2014, 352 p.տական ոլորտում` նա հատկապես կարևորում է ինքնազարգացման դերը։
  Խոսելով այդ մասին` անհրաժեշտ է կարևորել կենսական ուղու դերը անձի ինքնիրացման գործում, քանի որ կենսական ուղին կապված  է այն միջավայրի, ժամանակաշրջանի հետ,  որում ապրում  է մարդը։
   Անանևը  գտնում  է,  որ մարդուգլխավոր  բնութագրիչներից  են  կենսական  ուղղվածությունն  է,  որը  արտահայտվում  է  «կենսական  նպատակներում»,  և  գործողությունների  կատարմանձևերը,  որոնք արտահայտում են գործողությունների ոճը։
  Այսինքն, մարդը լինելով  ամբողջական  և  ունենալով  նպատակներ,  գիտակցում  է  դրանք  և  իրականացնում  պրակտիկայում։
   Դա  էլ  հենց  կարելի  է  հասկանալ  ինքնակտուալացման գործընթացը15։
 Սուբյեկտիվ  և  օբյեկտիվ  մի  շարք  գործոններ  ազդում  են  մարդու  ինքնիրացման  գործընթացի  բովանդակության  և  դինամիկայի  վրա։
   Սուբյեկտիվգործոնները կախված են անձից։
  Դրանք ներառում են  արժեքային կողմնորոշիչները, մարդու՝ ինքն իր հետ աշխատելու ցանկությունն ու հնարավորությունը, բարոյական որակները, կամքը և այլն։
  Մյուս գործոնները, որոնք կախվածչեն անձից, համարվում են օբյեկտիվ գործոններ և կապված են երկրի սոցիալտնտեսական  պայմաններից,  նյութական  ապահովվածությունից,  զանգվածային լրատվամիջոցների ազդեցությունից և այլն։
  Շատ կարևոր են նաև հասարակության մեջ մարդու սեփական ներգրավվածության զգացումը, ուրիշների  և  բնության  հետ  ներդաշնակ  փոխհարաբերությունները։
   Ինքնիրացմանհամար  մարդը  պետք  է  նաև  ունենա  որոշակի  գիտելիքներ,  հմտություններ,կարողություններ, որոնք նպաստում են որևէ  գործունեության  իրականացմանը և հեշտացնում են մարդկանց միջև  հարաբերությունների հաստատումը16։
 Մասնագիտական  գործունեությունում  անձի  ինքնիրացումը  կախված  էնրանից, թե որքանով է մարդը ընդունում իր մասնագիտական գործունեությունը  որպես  անձի  զարգացման  պայման։
   Աշխատանքային    գործունեությունումմարդու  մոտիվացիայի  և  վարքի  վրա  նշանակալի  ազդեցություն  են  թողնումդրական  ինքնագնահատականը  և  սրա  հետ  կապված՝  ինքնահարգանքը,  սեփական  որակների,  հնարավորությունների,  ընդունակությունների  գիտակցումը։
   Ինքնահարգանքի  ցածր  մակարդակ  ունեցող  անձինք  առավել  ուշադրություն  են  դարձնում  իրենց  թերություններին,  թույլ  կողմերին,  բացասական  որակներին։
 Ա.  Կոռմանան  առաջարկել  է  մի  մոդել,  համաձայն  որի՝  աշխատանքայինգործունեության  արդյունավետությունը  և  ներքին  բավարարվածության  առկայությունը աշխատակցի ինքնահարգանքի գործառույթներն են։
  Բարձր ինքնահարգանք ունեցող աշխատակիցները ամենայն հավանականությամբ ավելիլավ կկատարեն իրենց աշխատանքը, քանի որ նրանց մոտիվացիան ներքին է՝15Ананьев Б., Человек как предмет познания. СПб.։
  Питер, 2011, 288 с.ի  տարբերություն  ցածր  ինքնահարգանք  ունեցող  անձանց։
   Ինքնակտուալացման  գործընթացը  կարելի  է  դիտարկել  տարաբնույթ  գործունեություններիհանդեպ  անձի  վերաբերմունքով։
   Օրինակ,  ըստ  Ա.  Կ.  Մարկովայի,  մասնագիտության  մեջ  անձի  ինքնակտուալացումը  հնարավոր  է  մասնագիտական  նորմերը  իրականացնելիս  սեփական  հնարավորությունների  գիտակցումով,  գործունեության  կատարման  անհատական  հնարավորությունների,  սեփականդրական  որակների  գիտակցական  ուժեղացմամբ,  անհատական  ոճի  ամրապնդմամբ,  սեփական  հնարավորությունների  առավելագույն  իրականացման միջոցով17։
 Ինքնիրացման հիմնական պայման են նաև զարգացած ինքնագիտակցությունն ու ռեֆլեքսիան, որոնց օգնությամբ մարդը կարողանում է գիտակցել ևճանաչել իրեն և շրջապատող աշխարհը, իրական և պոտենցիալ ընդունակություններն  ու  կարողությունները,  հետաքրքրություններն  ու  արժեքները,  անձնային և մասնագիտական աճի հեռանկարները։
 Մասնագիտական  գործունեությունը  կարող  է  ապահովել  մասնագիտական ինքնիրացման երեք կողմեր` հոգեբանական, գործիքային և սոցիոմշակութային։
   Հոգեբանական կողմը ենթադրում  է մասնագիտական գործունեությունում  անձնային  հնարավորությունների  գիտակցում  և  արտահայտում։
   Գործիքային կողմը ենթադրում է  պոտենցիալների, ռեսուրսների, կարողությունների,հմտությունների, ընդունակությունների օգտագործում, իսկ սոցիոմշակութայինինքնիրացումը  վերաբերում  է  մարդու  կողմից  սեփական  առաքելության  գիտակցմանն  և  արտահայտմանը,  որը  դրսևորվում  է  այլ  մարդկանց,  հասարակության,  մարդկության  հանդեպ  մասնագիտական  գործունեության  միջոցով։
 Հնարավոր  է,  որ  հենց  սրանք  են  նպաստում  անձի  մասնագիտական  ինքնիրացմանը18։
 Շատ կարևոր է նաև մարդու ընդհանուր ինտելեկտուալ զարգացումը, որընույնպես մասնագիտական գործունեության մակարդակի բարձրացման խթանէ։
  Այն դրականորեն է ազդում մոտիվացիայի, հետաքրքրությունների, պահանջմունքների ձևավորման վրա, որոնք էլ նպաստում են նոր հմտությունների, կարողությունների ձևավորմանը, մասնագիտական վարպետության աճին19։
 Լ.  Ա.  Կոռաստիլյովան  առանձնացնում  է  մասնագիտական ինքնիրացմանմի  քանի  փուլեր,  որոնք  ունեն  իրենց  առանձնահատկությունները։
   Առաջինփուլը մասնագիտական ինքնորոշումն է, որտեղ գերակշռում է «ուզում եմ» բլոկը, քանի որ միայն այդպես` մոտիվացիոն-իմաստային և արժեիմաստային կապերի  միջոցով  է  հնարավոր իրականացնել անձի մասնագիտական  հեռանկաсти/ http։
 //econf.rae.ru/pdf/2010/11/1595af6435.pdf.19  Ամիրյան Ս., Անձի ինքնիրացման  հիմնախնդիրները։
  Ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ։
   -Եր.։
  ԵՊՀհրատ., 2011, 102 էջ։
 րի կառուցումը։
  Երկրորդ փուլը մասնագիտական կայացման փուլն է, երբ արդեն  ընտրված  է  մասնագիտությունը,  և  յուրացված  են  մասնագիտության  մեթոդները,  որոնցով  ձեռք  են  բերվում  հմտություններ։
   Այստեղ  գերակշռում  է«կարող եմ» բլոկը։
  Երրորդը մասնագիտական աճի և կոմպետենտության զարգացման փուլն է, որում գերակշռում է «պետք է» բլոկը20։
  Նշված փուլերը պայմանականորեն  են  առանձնացված,    և  դրանց  տևողությունը  տարբեր  մարդկանց դեպքում տարբեր է լինում։
  Անձի  մասնագիտացումն ընդգրկում է մարդու կյանքի ամբողջ աշխատունակ շրջանը և յուրաքանչյուր փուլում ունի իրենբնորոշ  դրդապատճառները  և  արժեքները։
   Մասնագիտացմանը  զուգընթացմեծանում է ներքին մոտիվացիայի դերը` կապված ինքնահարգանքի հետ, ինչնէլ գալիս է ինքն իրեն՝ որպես պրոֆեսիոնալ մասնագետի ընդունումից21։
 Մասնագիտական գործունեության նշված փուլերում կարող են հանդիպելխոչընդոտներ։
  Դրանց թվում են ակտիվ կյանքում մարդու ներգրավվածությանբացակայությունը, հոգևոր և մշակութային սահմանափակումները, գիտակցության թերի զարգացվածությունը, նյութական և նեղ պրագմատիկ արժեքայինհամակարգը, նարկոմանիան, ալկոհոլիզմը, ինչպես նաև մասնագիտության ոչհամապատասխան ընտրությունը և այլն22։
 Ամփոփելով  նշենք, որ  գոյություն ունեն ինքնիրացմանը  վերաբերող  բազմաթիվ  տեսություններ,  որոնք  ունեն  շատ  ընդհանրություններ,  բայց,  այնուամենայնիվ,  յուրովի  են  բացատրվում  տարբեր  հեղինակների  կողմից՝  կախվածնրանց  մոտեցումներից  և  նաև  այն  դպրոցների  գաղափարներից,  որոնց  հարում  են։
   Բոլոր  դեպքերում  կարող  ենք  ասել,  որ  ինքնիրացումն անձի  հնարավորությունների  բացահայտումը,  զարգացումն  է,  ամբողջականության  և  ներդաշնակության ձեռքբերումը, որը նպաստում է անձնային աճին։
  Տեսությունների տարբերությունները հիմնականում վերաբերում են ինքնիրացման ձգտմանառաջացման մեխանիզմներին, բայց բովանդակային առումով նույնատիպ են։
 Մասնագիտական  ոլորտում  ինքնիրացումը՝  որպես  գործընթաց  և  արդյունք, կապված է իր և հասարակության համար օգտակար լինելու, սեփականաշխատանքը  սիրելու  և  դրանում  ամբողջովին  ներգրավվելու,  մասնագիտական  գործունեությունում  առավելագույն  ձեռքբերումներ  ունենալու  հանգամանքների  հետ,  որոնք  էլ  նպաստում  են  մարդու`  ինքն  իրեն  լիարժեք,  բավարարված, ներդաշնակ զգալուն։
  Մասնագիտական ոլորտում անձի ինքնիրացումը ինչպես մասնագիտական աճի, այնպես էլ անձնային աճի գործոն է։
 Այսպիսով՝  մարդու  մասնագիտական  ինքնիրացումը  կախված  է  մի  շարքգործոններից։
  Ընդհանրացնելով՝ կարելի է ասել, որ դրանք են` ինքնագիտակցության  զարգացվածության  բարձր  մակարդակը,  ներքին  մոտիվացիայի  առ20  Коростылева  Л.,  Психология  самореализации  личности։
   Затруднения  в  профессиональнойсфере-СПБ.։
 Изд.-во «Речь», 2005-222 с. կայությունը,  բարձր  ինքնահարգանքը,  սեփական  հնարավորությունների,  ընդունակությունների գիտակցումն ու դրանց կիրառումը պրակտիկ գործունեությունում, ինչպես նաև նյութական ապահովվածությունը, երկրի սոցիալ-տնտեսական  պայմանները  և  այլն։
   Անձի  մասնագիտական  ոլորտում  ինքնիրացմանգործընթացը  պայմանականորեն բաժանվում է փուլերի։
  Ինքնիրացումը տեղիէ ունենում միայն այն ժամանակ, երբ մարդը ներդաշնակ է ապրում հասարակության  և  բնության  հետ  և  գիտակցում  է  դրա  անհրաժեշտությունը։
   Ինչպեսնաև  հաջողված  ինքնիրացման  համար  մարդը  պետք  է  ունենա  նպատակներ,հաղթահարի դժվարությունները և դրանում տեսնի իմաստ։
 Անի ԿարակյանԱՆՁԻ ԻՆՔՆԻՐԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ ԵՎ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ ինքնիրացում, ինքնակտուալացում, ինքնիրացման տեսություններ,մասնագիտական գործունեություն, ինքնիրացումը մասնագիտական գործունեությունում,անձնային աճ, մասնագիտական գործունեության մեջ ինքնիրացմանը նպաստող գործոններԱմփոփում։

Հոդվածի նպատակն է ուսումնասիրել ինքնիրացման գործընթացի բնույթը և  մասնագիտական  գործունեության  մեջ  դրա  առանձնահատկությունները։
   Խնդիրներն  են`  ինքնիրացման  գործընթացի  վերաբերյալ  տեսությունների  միջև  համեմատական  վերլուծության  իրականացումը,  մասնագիտական  գործունեության  դերի  ուսումնասիրությունն  անձի  ինքնիրացման  գործընթացում  և  մասնագիտական  գործունեության  մեջ  անձի  ինքնիրացմանը  նպաստող  գործոնների  բացահայտումը։
   Ինքնիրացումն  անձի  բոլոր  կողմերի  հավասարակշռված  և  ներդաշնակ  բացահայտումն  ու  զարգացումն  է,  որը  կարող  է  դրսևորվել  նաև  մասնագիտական  գործունեության  մեջ։
   Ինքնիրացման  վերաբերյալ  տեսությունները  տարբեր կողմերից են մեկնաբանում խնդիրը, սակայն երևույթը իր բովանդակային կողմով  նույնատիպ  է  այդ  մեկնաբանություններում։
   Մասնագիտական  գործունեությունում  այն  կապված է մասնագիտական գործունեությունում ներգրավված լինելու, աշխատանքից բավականություն ստանալու, դրանում առավելագույն ձեռքբերումներ ունենալու հանգամանքների հետ, որոնք նպաստում են անձնային և մասնագիտական աճին։
