ՀԱՅՈ G GԵIDEԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱ 1950-1970-Ի ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՍՈՒՄ - Խորհրդային իշխանությունների վարած քաղաքականությունը, պաշտոնական Մոսկվայի ջանքերը խորհրդային ժողովուրդներին ինտերնացիոնալիզմի միջոցով առաջնորդելու համար, որոնք արվել էին բազմազգ կայսրությունը ներքին ցնցումներից զերծ պահելու համար: «Ընդհանուր, մեծ և անպարտելի հայրենիքի բարեկեցիկ կյանքը» և գաղափարական բռնաճնշումները չէին կարող մոռանալ դարասկզբին կորցրած հայրենիքը, հայ ժողովրդի բնօրրանը, Նարեկացի և Քուչակ, Սիամանթո և Վարուժան ծննդավայրը, տան տունը: Սասնահերոսի, Սբ.   Այլ կերպ ասած, խորհրդային թմրությունը, կարմիր դրոշի տակ երազած կյանք վարելու պատրանքը, պարուրեց հայ բանաստեղծին: Հասարակական տրամադրությունների արտահայտման բոլոր հնարավոր միջոցների շարքում հենց գրականությունն էր, որ իր քաղաքացիական պաթոսով և հայրենասիրական ոգով հայ ժողովրդին հիշեցնում էր իր կորցրած հայրենիքը, միլիոնավոր անմեղ զոհեր, բռնի տեղահանվածներ և իսլամացված:  Եթե ​​պատմագրությունը կեղծել է կամ, լավագույն դեպքում, շրջանցել է իշխող կուսակցության պարտադրանքի տակ եղած փաստերը, ապա գրական ստեղծագործությունները, չնայած քաղաքական էլիտայի ճնշումներին, գոնե գաղափարապես հակադրվել են միջազգայնականության կողմից պարտադրված սկզբունքներին ՝ չլռեցնելով պատմական հիշողության դրսևորումները հայ ժողովրդի Իհարկե, միամտություն կլիներ կարծել, որ հրատարակչությունների դռները լայն բացված էին նման աշխատանքների կամ բացառիկ ապստամբության հեղինակների համար:  Ընդհակառակը, հզոր կայսրության քաղաքացի-բանաստեղծները հաճախ ակամայից դառնում էին հարկադրական գաղափարախոսության քարոզիչներ, քանի որ անձի և, հետևաբար, գրողի ձևավորման վրա ազդող հիմնական հատկություններից մեկը շրջակա միջավայրն էր, որն այդ ժամանակ ավելի քան ապապետականացված:   Գրեթե բոլոր գրական գործիչները գրականությանը ծանոթացան Լենինին և Ստալինին փառաբանող շարականներով, իրենց աստվածացնող շարականներով, ընդհանրապես, տողերով, որոնք փորձում էին ամեն կերպ բանաստեղծել խորհրդային հողն ու գործարանը, սարքավորումներն ու աշխատուժը:   Գրեթե բոլոր գրողները այդպես են սկսել, նրանցից շատերը շարունակել են ընտրված ուղին, բայց հատկապես 50-ականներին: Ստալինի մահից հետո անհատի պաշտամունքը վերացվեց, վերածվեց մոռացված, նախկինում թվացյալ անհնարին թեմաների, բարձրացվեց պատմական հիշողության հարցը և հնչեցին պնդումները դատապարտելու կոչեր:  Այդ ժամանակ գրականությունը վերաբերում էր հայ ողբերգությանը այլաբանության մեջ ՝ խորհրդանշական պատկերներով, թաքնված տողատակում: Հայ գրականության պատմությունն ապացուցում է, որ ժողովրդի համար ճակատագրական պահերին, երբ հայի գլխին կախված էր օտարերկրացու մահաբեր սուրը, և պետության գոյությունը կասկածի տակ էր դրվում, պոեզիան ակտիվացավ գրականության մեջ իր կրակոտ բնույթով, դյուրին հիշել գծերը, որոնք երբեմն շատ նման են ժողովրդական ոճին: տարածվել ժողովրդի մեջ ՝ կատարելով իր առաջադրանքը:   Իսկ բանաստեղծությունը գրականության ժանրն է, որը, գրված լինելով չափածո, այսինքն ՝ պահպանելով վերոնշյալ հատկությունները, միաժամանակ իր ներքին արտասանությամբ, գաղափարական հարցերով, ամբողջությամբ արտահայտում է բանաստեղծի ասածը, ինչը արդարացնում է մեր 1950-1970 թվականներին ցեղասպանության մասին բանաստեղծությունը ուսումնասիրության առարկա դարձնելով: ԽՍՀՄ կազմավորման առաջին շրջանում գործող Եղիշե Չարենցը իր «Դանթեական առասպելը» պոեմում ճշմարիտ և բարձր գեղարվեստական ​​ձևով ներկայացրեց 1910-ականներին կորցրած հայրենիքի կերպարը `զարգացնելով հիանալի հիմք ստեղծելու համար Շիրազի «Հայ Դանթեական» պոեմը, այնուամենայնիվ, նա գիտակցեց իր իրավահաջորդներին, որ իր հայրենիքում հայ ժողովրդի հետ պատահածը Genocideեղասպանություն է: Նա գրել է «Մահվան տեսիլքը» պոեմը ՝ իր գրական ժառանգների համար նոր թեման բերելով ազգային գրականության մեջ 1: 1959 Մոսկվայում լույս տեսավ Պարույր Սյակի «Լուռ զանգակատուն» բանաստեղծությունը, որը գրվել էր նախորդ երկու տարիների ընթացքում:   Դա իսկապես բացառիկ իրադարձություն էր այն ժամանակվա համար: Հեղինակը բանաստեղծության հերոս էր ընտրել Կոմիտասին `արտահայտելով հայ ժողովրդի հավաքական կերպարը, որի նշանակալի կյանքն ու գործունեությունը, նրանց ողբերգական ընդհատումը լիովին համընկնում էին Հայաստանի հայության ճակատագրի հետ:  Առաջին հայացքից դա լավ միջոց էր Genocideեղասպանության հարցը բարձրացնելու համար, բայց այսօր ՝ 21-րդ դարի սկզբին, երբ հնարավոր է սթափ և քննադատորեն գնահատել հայ գրականության պատմությունը, կարծում ենք, որ ճիշտ կլինի նշեք, որ Կոմիտասի կյանքը Հայոց ցեղասպանությունը արտահայտելու միջոց չէր: Անիվի հիմնական խնդիրն էր գեղարվեստորեն արտահայտել Կոմիտասի կյանքը, և այդ կյանքի և շրջանի կարևոր իրադարձությունը `Հայոց ցեղասպանությունը, չէր կարող անտեսվել:  Դա է վկայում այն ​​փաստը, որ բանաստեղծության միայն մի մասը, որը բաղկացած է վեց մասից (համակցություններից) `« Sumեղասպանության կանչը », և հատկապես դրանում ներառված« Ringանգահարող ցեղասպանությունը », նվիրված է բունկերին:  Բացի այդ, կա բանաստեղծի հետեւյալ բառը. «Իմ ամբողջ գիտակցական կյանքը ես կրել եմ, եթե կարելի է ասել, Կոմիտասի սիրուց:  Իմ ազգի մեծագույն զավակներից մեկը, որը բնության կողմից օժտված է այն ամենով, ինչ կոնվենցիան բնութագրվում է «հանճար» կարճ բառով, ծնվել է ամենաբախտ, ամենադժբախտ աստղի տակ:  Բացարձակ որբ, համարյա մոռանալով մայրենի լեզուն, միայն ձայնի («որբության») շնորհիվ նա ընկավ Էջմիածնի ճեմարան, ուստի դարձավ կուսակրոն ՝ իր ամբողջ լուսավորությունը շրջապատելով հավերժական սիրով և, վերջապես, իսկապես հոգևոր դարձավ: »2   Չկարողանալ շրջանցել այն փաստը, որ նա գրում է. «Կոմիտասի մասին գրելը հավասարազոր էր հայ ժողովրդի վերջին 100 տարվա պատմությունը գրելու համար ՝ ժողովրդի կյանքով և երազանքներով, կյանքի ու կյանքի համար պայքարով, երգերով ու աղաղակներով, եվրոպական դիվանագիտությամբ և թուրքական բարբարոսություն, ազգագրություն, ազգագրություն, անցյալ և ապագա »: «Ես ուժեղ թշնամանք ունեմ« մոտ »պոեզիայի նկատմամբ, ինչպես մրգատու ծաղկի վրա թրթուրը» 3 (շեշտը ՝ Հ.Հ.), սակայն պետք է ասենք, որ «Լուռ զանգակատուն» պոեմը գրական ստեղծագործություն է: Կոմիտասի շուրջ ծավալվող ողբերգական իրադարձությունների և հայ ժողովրդի ճակատագրի մասին, որոնք գրվել են Կոմիտասի կյանքը ամենա "հայրը, առավել հայը"  Հետևաբար, ամենից շատ, Սակեի թյուրըմբռնման արդյունքը, բանաստեղծության որոշակի ձգձգում չնկատելը, դրա հեղինակին ուղղված կեղծ գովքը (ինչը վերջինիս պետք չի) ամենալավ, հանճարեղ, անկրկնելի գաղափարի անընդհատ թմբկահարումն է: Դա հեղինակի գլուխգործոցն է:  Անհնար է չհամաձայնել, որ «Genocideեղասպանության դաշինքը» եզակի գրական ձեռքբերում է, որը հեղափոխություն էր հայ գրական մտքի պատմության մեջ 1950-ականներին, հեղինակին հաջողվել է գրել տողեր, որոնք գեղարվեստորեն արտացոլում են հայ ժողովրդի և ժողովրդի նկատմամբ պատմական անարդարությունը: թշնամու անմարդկային վայրագություններ:  Սաքը հրաշալի հասկանում էր պատմական և քաղաքական հանգամանքները, որոնց ընթացքում տեղի է ունեցել անմարդկային ոճիրը: Բայց Եվրոպան նույնպես ուներ մի ճանապարհ: Եվ որպես ճանապարհորդ, նա շների դեմ կռվում էր միմյանց հետ, որպեսզի իր ճանապարհորդի բիզնեսը հաջողություն ունենար: Հեղինակը հետ է նայում պատմությանը, որը ստեղծագործության շարժիչ ուժն էր ՝ հիշելով theեղասպանության ողբերգական հերոսներից մեկի ՝ հանճարեղ Սիամանթոյի խոսքերը, որը ենթադրում է, որ բանաստեղծությունը գրելու տարիներին Սիակն իրեն ավելի մոտ էր զգում Հայ հանճարներ, այսինքն ՝ գենետիկ հիշողություն Պատվեր. Ո justiceվ արդարություն, Թույլ տուր թքել քո բաց ճակատին, Քարերով ջարդված այդ հանճարներից մեկը բղավեց, 1 Տե՛ս Մուրադյան Ս., Գրական նպատակներ, գիրք C, Երևան, 2010, էջ: 107: 2 ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ. ԱՆ PՅԱԼԸ ՆԵՐԿԱՅԱՎԱ է, հասանելի է https: //goo.gl/4Scqkf, հասանելի է 04.04.15 թ. 3 Նույն տեղում: Մի աղաղակիր հիմա, Հետո նա բղավեց. Երբ ամբոխը, ինչպես այս գազանը հարբեց նույն Արյունով, դրդված միայն իր վայրենի հայտնի պատճառներով, Քանի անգամ մոխիր թողեց մեր դաշտերից ու այգիներից, մեր տաճարներից: Համոզված ենք, որ այս աշխատանքի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները կշարունակվեն նաև ապագայում, սակայն որպեսզի ուսումնասիրենք ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում Հայոց ցեղասպանությունը պատկերող բանաստեղծության զարգացումը, ամենակարևոր գաղափարը արտացոլելու ձևը, ավելացնենք, որ բանաստեղծություն) Սյակին հաջողվեց պահպանել «Ringեղասպանության մատանին» մասը, որը ողբերգական կերպար է հայ գրականության մեջ, զերծ արյունոտ տեսարաններից, նատուրալիստական ​​հակաէթետիկ պատկերներից, որոնք որքան էլ ճշմարտություն են հաղորդում ստեղծագործությանը, այն դարձնում են աշխույժ: ,  Պատկերացված գործողությունների օգտագործված բառապաշարի, ռիթմի և դինամիկայի շնորհիվ նույնիսկ ամենասարսափելի տեսարանները կարծես թե մեղմացնում և ստվերում են Թուրքիայի անմարդկային վայրագությունները ՝ նախ և առաջ պլանավորելով հայ ժողովրդի առօրյան: Հնձվորը մորթվեց դաշտում, ես բերանս բացում եմ: Պապը ընկավ Կալիում, թափում էր իր ոսկե աշորը, Որպեսզի թուրքերը տուրք վճարեին մեկ օր առաջ 19 1965 թ., Երբ մոտենում էր Հայոց ցեղասպանության հիսնամյակը, ում հաջորդող ժամանակահատվածում հայրենասիրության ալիք բարձրացավ: մտավորականության մեջ: Պ.Սիակի «Եռաձայն պատարագ» բանաստեղծությունը (1965 թ. Փետրվար), որը հաճախ համարվում է «Լուռ զանգակատան» շարունակությունը, բայց իրականում բանաստեղծական նոր մտածողության, գրական բարձր որակների, հաստատված որակների արդյունք էր:   Այս բանաստեղծությունն արդեն ամբողջովին նվիրված էր Հայոց ցեղասպանության պատկերմանը: Պոեմը բաղկացած է երեք մասից, որոնք ունեն համապատասխան ենթագրեր. «Ես սգում եմ մահացածներին», «Ես կկոտրեմ շանթերը», «Ես կկանչեմ ողջերին»:   Բանաստեղծությունը սկսվում է Հայաստանի կենտրոնում գտնվող Արարատ լեռան պատկերով, որը հեղինակը համեմատում է հողում խրված զանգերի հետ ՝ նրան վստահելով գլխավոր դերերից մեկը: Եվ ոչ ես, ոչ դու չեք զանգում: Սիսն ու Մասիսը զանգում են անվերջ `դադար-ընդմիջում: Գողթանի երգերի չափով և ծանրությամբ, բամբակյա իշամեղուների ուղեկցությամբ "« Մահացածների ողբ »բաժինը ծավալով ամենափոքրն է, ինչը ցույց է տալիս, որ հեղինակի հիմնական նպատակը ողբերգական դեր չկատարելը, ողբերգական իրադարձությունների արտացոլումն է: անցյալի Արդեն իրեն նույնացած Արարատի լեռան հետ բանաստեղծի խոսքերը («Ես Սիս-Մասիսն եմ, ասում եմ, որ») հիմնականում սպառվում են «Երկու միլիոն մարդ խաչվեց» սարսափելի երգի գեղարվեստական ​​կատարմամբ, ինչպես գործում էր: մեկ այլ փիլիսոփայական-մարդասիրական հորդորի `անողոք թշնամուն: իսկական բարբարոսություն կհնչեր, եթե չլիներ բացատրությունը: Ամենաառաջին դագաղը պետք է պաշտվի կյանքում, փայտե դագաղը `պատը: Դուք պետք է երկրպագեք դագաղի երիտասարդությանը, այո, քանի որ եթե դագաղը չեն կտրում, ապա դա սարսափելի աղետ է… Մարգարեացված բանաստեղծը, որը «Ես կկոտրեմ լափերը» բաժնում հրամաններ է տալիս, ներկայացնում է իր նահատակ ժողովրդի տառապանքները: Բողոքելով Մարիամին, որ ինքը լռում է այս բարբարոսության դեմ, Մերին բարեխոսեց Հիսուսի հետ ՝ կասեցնելու անմեղ մարդկանց սրումը: Այսպիսով, ուղիղ տասը դար առաջ կրոնական կրոնական Նարեկացին դիմել է մարդկային տիկնոջը `բարեխոսել Որդի Աստծուն` ներելու մարդկային անթիվ մեղքերը, մինչդեռ այս դեպքում հայ ժողովուրդը նույնիսկ մեղավոր չէր: Սզակը չի մոռանում հայ արական երեխաների մասին, տղամարդկանց այն խմբերի մասին, ովքեր գոյատևելու համար ստիպված էին ոտնահարել իրենց պատիվը `հագնելով կանանց հագուստ` դառնալով «պարող տղամարդիկ», ինչը պատվաբեր տղաների համար շատ ավելի մահացու էր, քան ֆիզիկական մահը: , բայց և այս խմբերի շնորհիվ: Դա հայկական տիպի միայն մեկ թանգարանային նմուշն էր, հենց այդ «լուսաները» պետք է վրեժ լուծեին: Օ Oh, սարսափահար լինգերի տղամարդկանց ոջիլներից անվերջ և սարսափեցրու նրանց վրեժխնդրությունը ... Այստեղ կարող ես մի քանի հարց տալ Ովքե՞ր էին այս տողերի հասցեատերերը. «Ես նրանց կենդանի կկոչեմ» անմիջապես նրանց հետեւից ՝ միայն հայ ժողովուրդը, որին հասցեագրված էին մեջբերված տողերը, միայն Օսմանյան կայսրության ժառանգորդին, որը մինչ այժմ հերքում է պատմական ճշմարտությունը, թե՞: նա դեպի Խորհրդային կայսրություն,   Իսկ ո՞ւմ էին ասվում ձուլելու կոչերը բանաստեղծության վերջին մասում `ուղղված միայն սփյուռքի հայերին կամ սովետական ​​բազմազգ երկրում ապրող հայերին: Ամեն դեպքում, եթե հիշենք «Եղիցի լույս» –ում արտահայտված գաղափարներն ու խորհրդային խորհրդում խավարի քննադատությունը խորհրդանշական պատկերների, տողատակի միջոցով, մենք կգտնենք կամ գոնե կմոտենանք տրված հարցերի հնարավոր պատասխաններին:   Ավելացնենք, որ «Ես կապրեմ» բաժնում Պսակի մտքերը Հայոց ցեղասպանությունը չդատապարտելու հետևանքների մասին, իր կոչերը `ուղղված իր ժողովրդին ապրել, արարել, օտար հողերին ազատություն չտալ, ոչ միայն բանաստեղծական կրկնություններ են, այլև հայ ժողովրդի համար բացառիկ նշանակության բառեր: Ոչ վաղ անցյալում ստեղծված գրական արժեքները գնահատելու ճանապարհին, մենք խորապես հավատում ենք, որ Սիլվա Կապուտիկյանի հայրենասիրական քնարերգությունը պետք է լրջորեն ուսումնասիրվի և գնահատվի:  Առաջին հայացքից թվում է, թե բանաստեղծի ստեղծած գրականությունը երբեք չի ստվերվել, բայց այսօր, երբ վերլուծական տեսանկյունից ենք մոտենում նրա գործերին, հասկանում ենք, որ Կապուտիկյանի հայրենանվեր գործի ներքին աշխարհայացքը քիչ է ուսումնասիրված: Հայտնի կուսակցության անդամ ԽՍՀՄ մեծ հրապարակախոսի հայրենասիրական քնարը (ով 1980-ականների ազգային զարթոնքից առաջ քաղաքական էլիտայի հետ խնդիրներ չուներ, ինչը բացատրում է նրա ազգային-հայրենասիրական քնարերգության հրատարակման «հրաշքը» ) Հայոց ցեղասպանության, կորսված հայրենիքի խորհրդանիշն է: Արարատ լեռան մասին գրված աշխատությունները բավականին համարձակ բառ էին իշխող գաղափարախոսության մեջ: 1956-1960-ական թվականներին 1959 թվականին գրված «Մտորումներ ճանապարհի կեսին» պոեմով բանաստեղծուհին նոր դարաշրջան էր բացում սովետահայ քնարերգության մեջ, ինչը, բնականաբար, տարիների մտորումների և քաղաքացիական հասունության արդյունք էր:   Կոմունիստական ​​գաղափարներից ոգևորված ՝ Կոմունիստական ​​կուսակցության նախկին անդամը հասկացավ, որ հայ բանաստեղծին հարիր չէ օգտագործել իր գրական տաղանդը անցողիկ թեմաներով, երբ իր առջև կորցրած հայրենիքի պատկեր ուներ, երբ անհնար էր լռեցնել պատմական ճիչը: հիշողություն   Նույն տարիներին ՝ 1958-1960թթ., Իր գրական գործունեության քսանհինգամյակի առթիվ գրված «Մտորումներ» պոեմում Կապուտիկյանը հայտնեց այն միտքը, որ իր բանաստեղծական ուղին «դարձավ ամոթի պես հեշտ և խաղաղ», մինչդեռ իրականում հայ բանաստեղծի ուղին այլ էր: Մատուռի մոմը քանդված է, Նրանք այրված են, հալված, ուժասպառ, Քանդված հայրենիքը, մարդիկ խուլ են, Եվ նրանք հույս ու լույս տվեցին: Իսկ «Մտորումներ ճանապարհի մեջտեղում» բանաստեղծության մեջ բանաստեղծուհին ասում է մի շատ անկեղծ ու համոզիչ խոսք այն մասին, թե ՝ ինչպիսի՞ երիտասարդ է նա: Ամբողջ բանաստեղծության մեջ արտահայտված մտքերը, բանաստեղծուհու հետ նույնականացված քնարական հերոսուհու կյանքն ու մտքերը լիովին համընկնում են խորհրդային գաղափարախոսությամբ ապրող հայ ժողովրդի կենսագրությանը:  Հայը, ով իր ծննդյան օրվանից տեսել է «կարմիր դրոշ», «հոկտեմբերյան առավոտ», «պիոներ բառ և թմբուկ», մի օր պետք է հասկանար, որ. Մի հին, հաշտեցված ժողովուրդ կար, բայց աշխարհն անհանգիստ էր: Նրանք բախվեցին Հայոց ցեղասպանության գաղափարախոսության գեղարվեստականացումը ուսումնասիրելու այս մութ աշխատանքում, մենք պետք է ասենք, որ ստեղծագործողների մասին հնչել են «Ես կկոչեմ կենդանի» պոեմի «Եռաձայն պատարագ» բաժնում արտահայտված գաղափարները բնակվող Հայաստանում: լավագույնս օգտագործված և իդեալականացված են այս բանաստեղծության մեջ: Կապուտիկյանը, որը պատրաստեց արդարություն տեսնելու Սիամանթոյի երազանքի տողերը. Թումանյանի բանաստեղծները, ովքեր շրթունքները հայհոյում չէին պղծում իրենց շուրթերը, ճիշտ կողմնորոշվեց «իր ճանապարհի կեսին» ՝ գիտակցելով   Tամանակն է, որ Թումանյանը իրականացնի իր երազանքը: Հայ ժողովուրդը միայն մեկ ճանապարհ ունի աշխարհում ապրելու համար: Պետք է վրեժ լուծել ՝ ապրելով, Համառորեն, հազարապատիկ ապրելով: Քո արարածի կողմից կործանման դեմ, Քո Երվանի կողմից Վանի դեմ, Խուլ անապատից աքսորվածների դեմ Դարձյալ տուն վերադառնալով Քո քարավանով, Կապրես այսպես, այսով: Մենք լիովին համաձայն ենք Կապուտիկյանի հայրենասիրական քնարի այն դիտարկման հետ, որը լավագույնս գնահատում է հետազոտողը, որ «Երբ Կապուտիկյանը ոչնչացնում է Վանը, նա դեմ է ծաղկող Երջանին կամ Մարութայի վանքի ավերակ դպրոցին որպես հաղթանակ, Բյուրականի աստղադիտարանը չի հանդիսանում բառի իմաստը: հայրենիքի տերը:  Մինչդեռ Կապուտիկյանը «նախքան այս բանաստեղծությունը գրելը և դրանից հետո« չէր կարող ամեն ինչ խաղաղեցնել հայ բանաստեղծի ողբալի հոգու մասին »1, բայց միանգամայն պարզ է, որ հայ ժողովրդի ապագա ուղու կապուտիկյան տեսլականը հրամայական էր (բայց ոչ ժամանակակից) Դա գրեթե առաջին քայլն էր հայրենասիրական քնարերգության ձևավորման գործում, որը բյուրեղացման ուղով ընթանալով `ծնեց այլ ստեղծագործություններ, որոնք համաձայն չէին ներկայի հետ և լի էին պահանջկոտ գաղափարներով 2:  Ավելին, այսօր էլ կարող ենք ասել, որ հզորներն իսկապես իրավունք ունեն պահանջելու: Ոչնչացման և աքսորի ճանապարհն անցած մարդիկ նախ պետք է ուժեղանան, զարգանան, միավորվեն, իրենց հանճարներով լցնեն հասցեատերերին 1 Տեր-Մինասյան Ա. Ես դիմելու եմ «Կոչեմ ողջերին» հասցեատերերին, Երևան, 2005 , էջ 49 2 Լրացուցիչ մանրամասների համար տե՛ս նույն տեղում: աշխարհիկ մտքի գանձարանը, որպեսզի նրա խոսքը լսվի, պնդումը կարող է իրական լինել, հակառակ դեպքում վերջինս կսահմանափակվի միայն մի քանի գրական տողով:  Դե, մենք պետք է այս մտածելակերպով գնահատենք Կապուտիկյանի ուղերձները: Թվում է, թե Սաքյանի և Կապուտյանի `անխնա ապրելու, անսասան ստեղծագործելու կոչերը պետք է գագաթնակետին հասած լինեին Վահագն Դավթյանի« Ռեքվիեմում »` Հայոց ցեղասպանության մասին համեմատաբար ուշ սովետահայ պոեմում, բայց այստեղ այն վիշտը, որը պետք է բացատրել փաստը, որ Դավթյանը, ի տարբերություն Սիակի գրել Կապուտիկյանի, սկսեց գրել իր բանաստեղծությունը Դեր-orորում կամ Դեյր էլ-orորում ձևավորված մտքերի անմիջական ազդեցության տակ, որոնք եղբայրական գերեզման դարձան հայ ժողովրդի համար (1977, Հալեպ-Երևան): , Տեղ, որտեղ յուրաքանչյուր հայ մարդ ասելիք ունի հոգու աշխուժությանը, ամենանուրբ զգացմունքների լուռ ժայթքումին:   Եթե ​​նախորդ բանաստեղծությունները, լցված լինելով անվերջ վշտով, այնուամենայնիվ ընթերցողի մոտ արթնացրին հայրենասիրական զգացմունքներ, ապա մենք պետք է դրանք բանաստեղծական արտասանության հետ մեկտեղ քննենք, ապա «Ռեքվիեմի» դեպքում, երբ Դավթյանը յուրօրինակ ռեքվիեմ է կարդում հայ նահատակների համար, մենք պետք է հասկանանք խոր իմաստը:  Այս երկու իրադարձությունները գտնվում են նույն իրադարձության երկու կողմերում, որոնք պետք է գործեն միասին:   Asիշտ այնպես, ինչպես այցելու իր կորած ծննդավայրը, Դավթյանը հիշում է շիկահեր անապատի ավազների մեջ թաղված «աստղերին և մարգարեներին» ՝ թռիչքի ժամանակ հիշելով արևմտահայ գրականության հանճարը. Ես կարող էի իմ դարի ճակատը սալարկել աստղերի աստղերով պոեզիա, բայց ճակատս քարով տրորվեց: Նա իր բանաստեղծությամբ վերակենդանացրեց միգրացիայի, ավելի ճիշտ մահվան ճանապարհին գնացող հայ մայր-երեխայի սրտաճմլիկ երկխոսությունը ՝ հասկանալով, որ իրենից խլածը ոչ միայն աշխարհագրական տարածք է, այլ… «Հասկանում է, որ երկար - անապատի կենդանի ագռավները, սնվում են անմեղ զոհերով, չեն մոռացել անցյալի հիշողությունը, «մաքուր մանկական աչքերով» կերակրելու հույսը նրանց նորից բերեց ԴերZոր:  Բանաստեղծության մեջ լսվում է բանաստեղծի բողոքն ու ընդվզումը: Ո՞ւր ես ագռավները, ո՞ւր ես թողել: Ամփոփելով, հարկ է նշել, որ ուսումնասիրված բանաստեղծություններն ու հեղինակները, որքան էլ ըմբոստ, իրենց տարիքում բացառիկ համարձակ լինեին, համեմատաբար «անվնաս» էին խորհրդային տերությունների համար, պատահական չէ, որ Շիրազի «Հայկական դանթեական» -ն այս թեմայով, որը եզակի է Հայոց ցեղասպանության մասին գրելու մեջ: Այն բանաստեղծությունների գիրք է, և հեղինակը ՝ ժամանակի ամենամեծ գրական հակադրությունը, երբեք չի տպագրվել հեղինակի կենդանության օրոք: Բանաստեղծությունն իր եզակիությամբ, բանաստեղծական արձակի և չափածոյի համադրությամբ, իրականի և մտացածին զուգորդմամբ, հավակնում է լինել Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ ամենահաջողված ուսումնասիրությունը: Դա շատ բարձր գովեստի է արժանի: Հայկ Հովհաննիսյան ՀԱՅՈ G GԵIDEԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱ 1950-1970-Ի ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՍՈՒՄ Հիմնաբառեր. Խորհրդային Միություն, բանաստեղծություն, Հայոց ցեղասպանություն, Պ. Սևակ, Ս. Կապուտիկյան, Վ. Դավթյան, պատմական հիշողություն: ։

Խորհրդային միության մեջ արգելվում էր խոսել Հայոց ցեղասպանության մասին, սակայն 1950-70-ական թթ.  Պ. Սևակի, Ս. Կապուտիկյանի և Վ. Դավթյանի պոեմների շնորհիվ բարձրացվեց հայ ժողովրդի պատմական հիշողության ձայնը։
    Հոդվածում  ներկայացված  է  Հայոց  ցեղասպանության  թեմայի  զարգացումը  խորհրդահայ  պոեմներում,  տրված են պատմական ժամանակաշրջանի գնահատականը, պոեմների գրական արժեքը և դրանց ներքին կապը։
