ՍՈՀԵՄՈՍ-ՏԻԳՐԱՆԻ թագավորության շրջակայքում Երկրորդ դարի կեսերի հայոց պատմության մութ ժամանակաշրջանի կարևոր խնդիրներից մեկը Սոհեմոս-Տիգրանի թագավորության խնդիրն է: Գիտնականները Հայոց թագավոր Վաղարշ I- ի գահակալության ավարտը նշում են 140-143 թվականներին: միջեւ:  Չնայած հունահռոմեական աղբյուրներում դրա ուղղակի վկայությունը չկա, այդ ժամանակաշրջանում Հռոմում հատված մետաղադրամները, որի մի կողմում կայսր Անտոնինուս Պիուսի (138-161) գլուխն ուներ «Անտոնինուս III հյուպատոս» գրությունը, հաստատում են նշանակումը: այդ ժամանակ Հայաստանում նոր թագավորի: Մյուս կողմում կայսրը կայսերական ծիրանով հագած ծաղկեպսակ է դնում հայոց թագավորի գլխին, գրված է շուրջը. «Սենատի հրամանով է տրվել հայերին» 1: Այս տեղեկատվության արդյունքում որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ Անտոնինուս Պիուսինյորը նշանակվել է թագավոր ՝ Հայաստանում նախորդ գահակալ Վաղարշ I- ի մահվան պատճառով:   Հ.-ն լրիվ այլ եզրահանգման է եկել: Աստուրյան   Ըստ նրա ՝ կայսերական գահին փոխարինող Անտոնինուս Պիոսը 140-143 թվականներին թշնամաբար էր տրամադրված Վաղարշայի նկատմամբ: Այդ ընթացքում նա տապալեց նրան մեզ անհայտ պատճառներով: Ըստ Ասթուրյանի, Պիոսը կարող էր սադրվել Վաղարշի դեմ Իբերիայի թագավորի ՝ հռոմեական պարազիտ II- ի կողմից 3:   Հ.Մանանդյանը հնարավոր համարեց Աստուրյանի ենթադրությունները այս հարցում, բայց ոչ հաստատուն, քանի դեռ դրանք չեն ապացուցվել նոր համոզիչ փաստերով 4: Վաղարշ I- ին հավանաբար հաջորդեց Սոհեմոսը:   Նա Էմեսայի (այժմ ՝ Հոմս) իշխող տոհմից էր. Նա, ամենայն հավանականությամբ, կրեց Արշակունյաց արյունը:   Նա ազգական էր Կոմմագենեի թագավորների հետ, որոնք իրենց վերագրում էին Աքեմենյան ծագմանը:   Բայց նա նաև Հռոմի քաղաքացի էր Սենատի անդամ 5: Սոհեմոսի մասին մեր ունեցած մի քանի տեղեկություններից ամենաուշագրավը, թերեւս, Փոթիի Պատրիարքի «Բիբլիոտեկա» աշխատության մեջ պահպանված վկայությունն է, որտեղ հեղինակը, խոսելով Յամբլիկոսի Բաբելոնյան վեպի մասին, հիշատակում է նրան հաջորդ հատվածում: «Theամանակագիրն իր մասին ասաց, որ ինքը բաբելոնուհի էր, և ծաղկել էր Աքեմենյան Արշակունյան Սոհեմոսիջամանի ժամանակ, որը թագավոր էր, և հետևում էր իր նախնիներին, որոնք նույնպես թագավորներ էին: Բայց նա դարձավ Հռոմեական սենատի անդամ, իսկ հետագայում կրկին դարձավ Մեծ Հայքի հյուպատոս ու թագավոր:  Հիմա նա ծաղկում էր, ինչպես ինքն է ասում, հենց այս օրը:  Իսկ Հռոմեական կայսրությունը ժառանգել է Անտոնինուսը: »6 Նման ուղղակի տեղեկություններից հայտնի հայագետներ Գ. Խալաթյանցը, Յ. Մարկվարդը, Հ. Ասթուրյանը, Հ. Մանանդյանը, Բ. Հարությունյանը եզրակացրին, որ Սոհեմոսը երկու անգամ թագավորել է Հայաստանում:   Ըստ առաջին 4 հեղինակների ՝ առաջին անգամ Սոհեմոսը Հայաստանում իշխել է 140-143 թվականներին: Անտոնինուս Պիուսի ձեռքով, իսկ երկրորդ անգամ ՝ Մարկուս Ավրելիուսի հրամանով 164.7: 1 Մանանդյան Հ., Հայ ժողովրդի պատմության քննական տեսություն, հ. Բ, Ա մաս, աշխատանքներ, ժ. Բ, Երեւան, 1978, էջ 42-43: 2 Sandalgian J., Հայաստանի պատմական վավերագրական ֆիլմ, հ. II, Հռոմ, 1917, էջ. 551. Թաշյան Հ., Արշակունու դրամները, Վիեննա, 1919, էջ 126: 3 Աստուրյան Հ., Քաղաքական հարաբերությունները Հայաստանի և Հռոմի միջև, 190-ն: Ք. Մինչև 428 տարեկան Կ., Վենետիկ, 1912, էջ. 214: 4 Մանանդյան Հ., Էջ 42: 5 Նույն տեղում: 6 Marquardt J., A էջ Հայոց Արշակունյաց հին պատմությունից, Handes Amsoryay, 1906, 2, էջ 37: 7 Հալաթյանց Գ., Հայաստանի Օչերկի պատմություններ, Մոսկվա, 1910, էջ. 309, 311, Asturyan H., էջ 210 և 215, Manandyan H., p. 43 Բ. Ըստ Հարությունյանի, որի հետ մենք լիովին համաձայն ենք, Սոհեմոսը 140-143թթ. Նա չէր կարող գահ բարձրանալ Հայաստանում 1:  Պատճառաբանությունը հետևյալն է. Անդրադառնանք Մովսես Խորենացու զեկույցին `Տիգրան Վերջինի թագավորության մասին:   Ըստ այդմ, հայոց թագավոր Վաղարշա Երկրորդը Տիգրանի որդին էր, և այս Տիգրանը (Տիգրան Վերջին) թագավորեց պարսից Պերոզ թագավորի 24-րդ տարում ՝ ղեկավարելով 42 տարի 2   Պարզվում է, որ Տիգրան Վերջին ձերբակալվել է «մի հույն աղջկա կողմից Հռոմեական արքա Տիտոս Երկրորդի մահվան պահին, Անտոնինուս Ավգուստ անունով»: էր Vaghegestos »3:  Հաղորդվում է, որ Պերոզը Պաղեստին է ներխուժել Սիրիայի պատճառով: «Նրա հրամանով մեր Տիգրանը ներխուժեց նաև Միջերկրական ծով, որտեղ նրան ձերբակալեց մի աղջիկ, ով այնտեղ էր իշխում, մինչ Կեսար Լուցիանոսը Աթենքում սրբավայր էր կառուցում», - ասաց նա:   Սա, Պերոզի մահից հետո, մեծ ուժով գալով Միջերկրական ծով, նվաճեց Հայաստանը և ազատ արձակեց Տիգրանին:  Նա Տիգրանին տվեց մի կին ՝ կույս Ռոպին, որին Տիգրանը ազատեց իրենից Հայաստան վերադառնալիս, և իր ծնված չորս պատանիները վերածեց նախարարական ցեղի ՝ անվանելով նրանց Ռոփսյան Ռոպի անունով, որպեսզի Արշակուն չկոչվեն »4: , Գիտնականները ցույց են տվել, որ վերոհիշյալ Տիտոս II- ը Անտոնինուս Պիոս կայսրն է, իսկ պարթեւների Պերոյի թագավորը (Խորենացու մոտ) Վաղարշ Երկրորդն է (121130 / 148-149):   Լուսիան Կեսարը Վերուսի որդին է, որդեգրված կայսեր Պիուսի կողմից, որը գահ է բարձրացել Մարկուս Ավրելիուսի հետ միասին 161.5 թվին: Նախ հարկ է նշել, որ հայկական գահին նստելուց հետո օտար տիրակալը պետք է որ որդեգրեր հայկական տոհմական անուն:  Սոհեմոսը բացառություն չպետք է լիներ նրա պարագայում:  Still Միքայել Չամչյանցը և Կ. Կոստանյանը նկատեցին, որ Խորենացու «Սոհեմոս» -ում համապատասխանում է «Տիգրան վերջին 6» -ին: Եվ այսպես, ի՞նչ եզրակացություններ կարելի է անել Պատմաբանի այս շփոթեցնող վկայությունից: Լինելով Բ-ի կողմնակից, ըստ Հարությունյանի, նախ և առաջ անհրաժեշտ է ընդունել Տիգրան գահակալությունը Սոհեմոս-Տիգրանից առաջ հայկական գահի վրա, քանի որ չնայած արդեն վիճարկվում է, որ Սոհեմոսը նույնական է Տիգրան Վերջինին, բայց հասկանալի որ Սոհեմոսը չէր կարող Պերոզի կողմից ընդհանրապես ներխուժել Միջերկրական ծով:   Բոլոր փաստերն ապացուցում են, որ Սոհեմոսը նշանակվել է Հայաստանի թագավոր ՝ առանց անպարտելիի համաձայնության, ինչը Հրանդեի պայմանագրի կոպիտ խախտում էր:  Տիգրան Վերջին-Խորենացյան կերպարը, ամենայն հավանականությամբ, միահյուսում է առնվազն 3 մարդու, որոնց գործունեությունը բավականին հակասական է:  Ըստ Խորենացու, նա թագավորել է Պարթեւստանի Պերոզ թագավորի 24-րդ տարում, այնուհետև մասնակցել է Միջերկրական արշավին ՝ գրավվելով տեղի հույն աղջկա կողմից, բայց Guccian Caesarea- ի արշավանքի ժամանակ, երբ Հայաստանը նվաճվեց, նրան ազատեցին բանտ Կեսարի կողմից:  Միակ հնարավոր բացատրությունն այստեղ այն է, որ Տիգրան Մեծի կերպարի մեջ է մտնում Տիգրանը, որն ապրել է Տիտոս Բ-ի օրոք, որը Պերոզի դաշնակիցն էր, այսինքն ՝ Պարթեւաստանի Վաղարշ II- ը, որը Պաղեստինի Սիրիա ներխուժելու ժամանակ ներխուժեց Միջերկրական ծով: , իշխող հույն աղջիկից 8:   Ըստ ամենայնի, այս տեղեկատվությունը միահյուսում է երկու տարբեր ժամանակաշրջանների իրադարձությունները, քանի որ Անտոնինուս Պիուսի օրոք պարթեւական պետությունը հիմնականում պայմանական դիրք էր գրավել ՝ խուսափելով Հռոմի հետ բախումներից:  Ըստ այդմ, Բ.Հարությունյանը եզրակացնում է, որ հայոց թագավոր Վաղարշ I- ը մահացել էր բնական պատճառներից, Անտոնինուս Պիոսը գահը հանձնել էր ինչ-որ Տիգրանի, հավանաբար Արշակունիների տոհմից 9: 1 Հարությունյան Բ., Հայոց պատմության II և III դարերի ժամանակագրության մասին, Handes Amsoryay, 2007, p. 106: 2 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երեւան, 1997, էջ: 177: 3 Նույն տեղում: 4 Նույն տեղում: 5 Հարությունյան Բ., Էջ 106: 6 Չամչյանց Մ., Հայերի պատմություն, հատոր Ա, Վենետիկ, 1784, էջ 355-357, Կոստանյան Կ., Հայաստանի պատմություն (պատմվածք), 7 Հարությունյան Բ., Էջ. 106: 8 Նույն տեղում, Պ. 9 Նույն տեղում, Պ. Հատկանշական է, որ նոր Տիգրանի նշանակումը, դատելով կայսեր արձանագրության բովանդակությունից, կատարվեց ոչ միայն առանց պարթեւների կողմից թեկնածուի առաջադրման, այլ առանց նրանց համաձայնության, ինչը խայտառակ էր պարթեւների համար, բայց նրանք հաշտվեցին Արշակունի նոր գահին: ,  Այսպիսով, վերոհիշյալ Տիգրանը գահ բարձրացավ 140-143 թվականներին: միջակայքում: Ըստ Հուլիոս Կապիտոլինի, սակայն պարթեւները սկսեցին պատրաստվել պատերազմի ՝ Մեծ Հայքի թագավորությունը նվաճելու համար:  Բանը չի վերաճել պատերազմի, քանի որ Հռոմի կայսրը կարողացել է նրան նամակներով հետ պահել բաց առճակատումից:  Սա ինչ-որ տեղ զարմանալի տեղեկատվություն է, քանի որ քննարկվող ժամանակահատվածում պարթեւների ուժը բավարար չէր առանց լուրջ անհրաժեշտության պատերազմ սկսելու համար:   Խորենացու պատմությունը ցույց է տալիս, որ հայ արքա Տիգրան «պարթեւների» միջեւ հաստատվել են բարեկամական հարաբերություններ, որոնք հակասում են հռոմեացիների շահերին:  Հետևաբար, Անտոնինուս Պիոսը տապալեց Տիգրանին և փոխարենը գահը հանձնեց Սոհեմոս-Տիգրանեսին (հավանաբար 148 թվականին ՝ Վաղարշա II- ի վերջին տարին) 2:  Պարթեւների համար սա արդեն անտանելի էր, քանի որ Մեծ Հայքի Թագավորության ամբողջ տարածքը գտնվում էր Հռոմեական կայսրության ազդեցության տակ:  Այդ պատճառով պատրաստվում է պատերազմ ընդդեմ Հայաստանի:  Այնուամենայնիվ, պարթեւ թագավորը հրաժարվեց իր ծրագրերից ՝ Հռոմեական կայսեր հորդորով: Սա չի հանդարտեցնում պայթյունավտանգ իրավիճակը, բայց պատերազմը հետաձգվում է 13 տարով: Պարթեւ-հռոմեական հարաբերությունների հետագա սրումը կապված է Վաղարշ III (148-191) անվան հետ, որը փոխարինեց պարթեւական գահ Վաղարշ II- ին:  Ներքին խռովություններն ավարտելով ՝ նա արդեն պատրաստվում էր Մեծ Հայքի Թագավորության նվաճմանը:  Այնուամենայնիվ, 154 կամ 155 թվականներին իրավիճակը կայունացավ Եփրատում կայսեր ՝ պարթեւ թագավորի հանդիպմամբ:   Սոեմոս-Տիգրանի իշխանությունը Հայաստանում պահպանվեց Անտոնինուս Պիուսի ճնշման ներքո, իսկ խաղաղությունը ՝ 3: Իրավիճակը արմատապես փոխվեց 161-ին ՝ Անտոնինուս Պիուսի մահից հետո:  Օգտվելով պահից ՝ պարթեւները հարձակվեցին Մեծ Հայքի թագավորության վրա, և Հռոմ փախած Սոհեմոս Տիգրանի փոխարեն գահ բարձրացրին Բակուր Արշակունուն (161-163) 4:   Սակայն չի բացառվում, որ գերի վերցնելուց առաջ գահընկեց եղած Տիգրանը գահի թեկնածու էր: կարող էր ներխուժել Միջերկրական ծով:  Լուցիանոս կայսեր հիշատակումը խոսում է դրա օգտին:  Պատմաբանի զեկույցի համաձայն ՝ և Տիգրանը, և Սոհեմոս Տիգրանը միաժամանակ ձերբակալվել են, քանի որ առաջինը ՝ Լուկիանոս Կեսարը, նրան չէր ազատի գերությունից, բայց հաղթական մարտերից հետո նա կարող էր ազատություն բերել միայն Սոհեմոս Տիգրանին, որը գտնվում էր գերություն 5. Պատերազմի հենց սկզբում Կապադովկիայի նահանգապետ Էլիոս Սերիանուսը Հայաստանում մեծ կորուստներ ունեցավ պարթեւներից, որոնք անցան Եփրատը և ներխուժեցին Կապադովկիա և Սիրիա:  Այս մասին գրում է Խորենացին ՝ խոսելով Պերոզ արքայի ՝ Պաղեստին և Սիրիա ներխուժելու մասին, Աս Տիգրանը ՝ Միջերկրական ծով ներխուժելու մասին:   Տիգրանը, որը, անկասկած, պետք է լիներ հայկական գահի առաջին թեկնածուն, գերի ընկավ և դուրս եկավ պայքարից, որի արդյունքում Բակուրը գահ բարձրացավ: Բայց հաջողության անիվը շրջվեց դեպի հռոմեացիները:   Կայսր Մարկուս Ավրելիոսը (161-180) իր եղբորը ՝ Լյուսիուս Վերուսին ՝ Խորենացու Լուկիանուս Կեսարին, ուղարկեց Արևելք:  163 Վերջերս հռոմեական զորքերը գրավեցին և ավերեցին Արտաշատը:   164 Միջագետքի ռազմաճակատի վրա Վաղարշ III- ը ծանր պարտություններ կրեց հռոմեացիներից:   Այս պատերազմները մանրամասն նկարագրված են հռոմեական աղբյուրներում 6:   Նրան գահընկեց արեցին, ձերբակալեցին և Բակուրին տարան Հռոմ, իսկ հայկական գահը հանձնեցին Սոհեմոս-Տիգրանին 7:  163-165 Հռոմեական դրամները պատկերում են մի տխուր կնոջ, որը նստած է հռոմեական դրոշի տակ, որի տակ գրված է «Հայաստան», և 2 Հարությունյան Բ., Կտրված է Լյուսիուս Վերուսի կողմից, էջ 111-112: 3 Նույն տեղում, Պ. 4 Մանանդյան Հ., Էջ 44: 5 Հարությունյան Բ., Էջ 112: Մետաղադրամները պատկերում են իրեն շրջապատված գահի վրա նստած զինվորներով:   Նա թագ է դնում հայոց արքայի գլխին, իսկ պատկերի շուրջ գրված է «Հայաստանին թագավոր են տվել» 1: Ըստ Խորենացու, Տիգրան Վերջինը ղեկավարեց 42 տարի:   Թվաբանական հաշվարկները ապացուցում են այս տեղեկատվության ճշմարտացիությունը:   Եթե ​​հաշվի առնենք, որ առաջին գահակալության ժամանակ նա իշխում էր 13 տարի (148-161), իսկ երկրորդ գահակալության ընթացքում ՝ 29 տարի 163 կամ 164-191 թվականներին: (Հռոմեական աղբյուրներից պարզ է դառնում, որ Վաղարշ Բ-ն արդեն գահակալվել է Հայաստանում 191 թվականին), ապա Պատմաբանի զեկույցը ամբողջությամբ հաստատված է 2: Շատ ուշագրավ է, որ Պատմաբանը որպես աղբյուր նշում է Տիգրան Վերջինի մասին հատվածի համար Բարդացան Եդեսացու (154-222) աշխատությունը, որը ճշգրիտ տեղեկություններ է պահպանել հեղինակի կենդանության օրոք ապրած Սոհեմոսի մասին 3: 165-ից դարավերջ ընկած ժամանակահատվածի պատմությունը շատ մշուշոտ է: Հատվածային և հակասական աղբյուրային նյութի պայմաններում տարբեր հեղինակներ փորձել են գալ տարբեր հակասական եզրակացությունների, որոնք, սակայն, լույս չեն սփռում ժամանակաշրջանի վրա: Սոհեմոսի գահակալման հետագա ժամանակահատվածը պարզված չէ:  Հայտնի է միայն, որ նա ոչ թե սիրված ու ընդունված կառավարիչ էր, այլ ավելի շուտ հայկական գահի հռոմեացի ժառանգ:   Պատմության մեջ նախագահության ավարտը ներկայումս ընդունված է 191 թվականին: Նինա Հայրապետյան ՍՈՀԵՄՈՍ-ՏԻԳՐԱՆԻ ԳԱԳԻ ՄԱՍԻՆ Հիմնաբառեր. Վաղարշ I- ի մահվան կամ գահընկեցման խնդիր, Սոհեմոսի գահակալություն Տեղեկատվություն հայ-օտար աղբյուրների մասին, պարթեւ-հռոմեական հակամարտություն հայկական գահի շուրջը ՝ Խորենացի Տիգրան Վերջին - 2 հոգու համադրություն , ։

Հոդվածի նպատակն է վեր հանել երկրորդ դարի կեսերին Հայաստանի գահին բազմած Սոհեմոս թագավորի  գահակալության  հետ  կապված  բազում  խնդիրներն  ու  դրանց  առավել  հավանական  լուծումները։
   Հայ  և  օտար  սկզբնաղբյուրների,  դրամագիտության  տվյալների,  ինչպես  նաև  տարբեր  ուսումնասիրողների  տեսակետների  հիման  վրա  փորձ  է  կատարված  բացահայտելու  Սոհեմոսի  ինքնության  հարցը։
   Հետազոտության  արդյունքում  հանգել  ենք  այն  եզրակացությանը,  որ  Սոհեմոսը  մեկ  այլ  թագավորի  հետ  միասին  Մովսես  Խորենացու  երկում  խտացվել է Տիգրան Վերջինի կերպարում։
