ՀԱՄԱՁԱՅՆԵՑՄԱՆ ՎԱՐՈՒՅԹ ԿԻՐԱՌԵԼՈՒ ՀԻՄՔԵՐԸ ԵՎԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸՀամաձայնեցման  վարույթը  միջազգային  պրակտիկայում  կիրառվող  ինստիտուտ  է,  որի  էությունը  մեղադրյալի  մեղքի  վերաբերյալ  վեճի  բացակայության  պայմաններում  դատաքննության  արագացված  կարգով  անցկացումն  է։
 Վերոնշյալ ինստիտուտի բովանդակությունն իր արտացոլումն է գտել ՀՀ քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  «Դատական  քննության  արագացվածկարգ»  վերտառությամբ  գլխում։
   Գործող  Քրեական  դատավարությանօրենսգրքում  նախատեսված  է,  որ  մեղադրյալը  կարող  է  միջնորդություն  ներկայացնել  իր  նկատմամբ  արագացված  կարգով  վարույթ  կիրառելու  վերաբերյալ։
   Միջնորդությունը  կբավարարվի  օրենքով  սահմանված  հիմքերի  և  պայմանների  առկայության  դեպքում։
   Թե՛  գործող  Քրեական  դատավարությանօրենսգրքով,  թե՛  Քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագծով  (այսուհետ` Նախագիծ) ամրագրված են իրավաչափության հետևյալ պայմանները.•  մեղադրյալը պետք է պարտադիր ունենա պաշտպան (Նախագծի 453րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  1-ին  կետ,  ՔԴՕ  375,1-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի3-րդ կետ),•  միջնորդությունը  ներկայացնելուց  առաջ  մեղադրյալը  պետք  է  խորհրդակցի պաշտպանի հետ (Նախագծի 453-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 1-ինկետ, ՔԴՕ 375,1-րդ հոդվածի 2-րդ մասի, 3-րդ կետ),•  մեղադրյալը  պետք  է  գիտակցի  իր  կատարած  քայլի  էությունը  և  վրահասնող  հետևանքները  (Նախագիծ  457-րդ  հոդվածի  3-րդ  մաս,  ՔԴՕ375,1-րդ հոդված ),•  մի քանի մեղադրյալների առկայության դեպքում պահանջվում է նրանցբոլորի  համաձայնությունը  (Նախագծի  453-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  2րդ կետ, ՔԴՕ 375,1-րդ հոդվածի 5-րդ մաս)։
 Կյանքը  դինամիկ,  զարգացող  իրողություն  է,  և  այդ  զարգացումներին  ուփոփոխություններին  համապատասխան  անհրաժեշտություն  է  առաջանումիրավական  համակարգում  առաջարկելու  նոր  լուծումներ։
  Դրանով պայմանավորված՝  Նախագիծը  նախատեսում  է  գործող  օրենսգրքից  նաև  տարբերակված մոտեցումներ։
  Դա հատկապես ակնհայտ է միջնորդությունը քննելու կարգի  վերաբերյալ  դրույթները  ուսումնասիրելիս։
   Մեղադրյալի  կողմից  ներկայացված միջնորդությունը բավարարելուց հետո դատարանը տրամադրում է առավելագույնը  երկշաբաթյա  ժամկետ,  որպեսզի  կողմերը  համաձայնության  գան։
 Այս  նորամուծությունը  քրեական  դատավարության  օրենսդրություն  դրականենք  համարում,  քանզի  Սահմանադրական  դատարանն  իր  2010  թվականիդեկտեմբերի  28-ի  թիվ  ՍԴՈ-931  որոշման  մեջ  իրավական  դիրքորոշում  է  արտահայտել այն մասին, որ դատավարության արագացված կամ, ըստ էության,պարզեցված  կարգ  կիրառելու  նախապայմանն  ամբաստանյալի  կամ  մեղադրյալի  կողմից  իրեն  առաջադրված  մեղադրանքի  ընդունումն  է,  որը  բնորոշ  է«մեղքի  ընդունման  գործարքին»  կամ  մի  շարք  երկրների  քրեադատավարական  օրենսդրությամբ  նախատեսված  «համաձայնեցման  վարույթին»։
   Յուրաքանչյուր դեպքում համաձայնությունը կայացվում է դատախազի և մեղադրյալի  միջև»։
   Համաձայնեցման  բանակցությունների  արդյունքում  կնքված  արձանագրությունը էական նշանակություն է ունենում գործի հետագա ելքի համար։
 Մեղքի ընդունման մասին գործարքներն ուսումնասիրելիս Յ. Մ. Լոտմանը եկելէ  այն  եզրահանգմանը,  որ  այս  ինստիտուտը  համարվում  է  անգլոամերիկյանհասարակության  բնականոն  զարգացման  ծնունդ1։
   Այս  միտքը  որոշակի  մտորելու  տեղիք  է  տալիս,  թե  արդյոք  այդ  գործարքները  արդյունավետորեն  կկիրառվեն հայ հասարակությունում։
 Մեղքի  ընդունման  մասին  գործարքները  մեծ  տարածում  ունեն  արտասահմանյան  երկրների պրակտիկայում,  մասնավորապես Ամերիկայի  ՄիացյալՆահանգներում2։
  Այս ինստիտուտի գլխավոր խնդիրներից է խուսափել երկարև հրապարակային դատական վարույթից։
  Սա շահեկան է ինչպես մեղադրանքի, այնպես էլ պաշտպանության կողմի համար։
  Դատախազը տվյալ պարագայում  ևս  հայտնվում  է  շահեկան  դրությունում,  քանզի  հաջողությամբ  իրականացնում  է  իր  հիմնական  գործառույթը՝  մեղադրանքի  պաշտպանությունը։
 Պաշտպանության կողմի «շահը» մեղմ պատիժ ստանալն է։
  ԱՄՆ-ի օրենսդրությամբ  նախատեսվում  է  մեղադրյալի  կողմից  մեղքի  ընդունման  դեպքում  դատարանի  կողմից  առավել  մեղմ  պատժի  նշանակում,  քան  նախատեսված  էնյութական  օրենսդրությամբ  տվյալ  հանցանքի  համար3։
   Անգլո-սաքսոնականհամակարգում  և  իշխող  դոկտրինայում  և  իրավակիրառ  պրակտիկայի  հիմքում  ընկածէ  այն  մոտեցումը,  որ  քրեական  դատավարությունըիրականացվում է վեճ հանցանքի կատարման փաստի և դրանում անձի մեղավորության  կապակցությամբ,  և  եթե այդ  վեճի  կողմերից  մեկը (մեղադրյալը)  իրեն  մեղավոր  է  ճանաչում  (ընդունում  է  իր  պարտությունը),  ապա  նման  վեճըշարունակելն ինքնին անիմաստ է դառնում։
  Այս պարագայում մեղադրյալի ինք2 http։
 //kalinovsky-k.narod.ru/b/kuvaldina_2011/2-1.html.նախոստովանական ցուցմունքները ձեռք են բերում առանձնահատուկ բնույթ,ինչը  որոշ  դեպքերում  հիշեցնում  է  դեռևս  ինկվիզիցիով  դատավարությունումգործող ապացուցողական համակարգին հատուկ «ապացույցների թագուհու»կարգավիճակը։
   Բացի  դրանից՝  մեղադրյալի  կողմից  հանցանքի  կատարմանմեջ  իր  մեղքի  ընդունումը  հնարավորություն  է  ընձեռում  գործն  ավարտելուպարզեցված կարգով, ինչն էլ իրացվաբանական գրականության մեջ հայտնի է«մեղքի  ընդունման  գործարք»  անվանումով։
   Դատավարության  պարզեցվածկարգի սահմանման հարցում հետաքրքիր մոտեցում է ցուցաբերել Էստոնիայիքրեական  դատավարության  օրենսգիրքը,  որտեղ  հստակ  տարանջատված  ենինչպես  «Համաձայնեցված»,  այնպես  էլ  «Արագացված»  վարույթները։
   Համաձայնեցված  վարույթի  դեպքում  մեղադրյալի  կամ  նրա  պաշտպանի  և  դատախազի միջև համաձայնություն է ձեռք բերվում ինչպես կատարված արարքի որակման, պատճառված վնասի չափի, այնպես էլ պատժատեսակի և պատժաչափի վերաբերյալ (Էստոնիայի քր. դատ. օր. 244-րդ հոդվածի 2-րդ մաս)։
  Մինչդեռ արագացված վարույթը դատախազի միջնորդությամբ կիրառում է դատարանը,  եթե  անձը  կասկածվում  է  երկրորդ  աստիճանի  հանցագործության  համար,  հանցագործության  առարկան  պարզ  է,  և  ձեռք  են  բերվել  բոլոր  անհրաժեշտ  ապացույցները։
   Արագացված  դատավարություն  կիրառելու  մասին  միջնորդությունը  դատարան  է  ներկայացվում  անձին  ձերբակալելուց  կամ  որպեսկասկածյալ  հարցաքննելուց  հետո  48  ժամվա  ընթացքում  (Էստոնիայի  քր.դատ. օր. 256.1-րդ հոդված)։
  Առավել հակված ենք արագացված դատավարության ինտիտուտին, քանզի այս պարագայում դատարանը օժտված է առավելլայն  իրավասությամբ,  ինչը  դրական  կանդրադառնա  գործի  ելքի  համար։
   Լիովին  համակարծիք  ենք  այն  տեսակետին  համաձայն  որի՝  ՔԴՕ-ի  375.1-րդ  և277-րդ հոդվածների վերլուծությունից ենթադրվում է, որ արագացված դատավարության  նախաձեռնողն  իրականում  ոչ  թե  մեղադրյալն  է,  այլ  դատախազը,որը  դեռևս  գործը  մեղադրական  եզրակացությամբ  դատարան  ուղարկելիսպետք է չառարկի արագացված կարգ կիրառելու դեմ։
  Փաստորեն, տրամաբանության  կանոններին  հակառակ,  արագացված  դատական  քննություն  կիրառելու հարցի վերաբերյալ «բանակցությունները» սկսվում են մեղադրանքի կողմի  նախաձեռնությամբ  և  մինչև  գործը  դատարան  ուղարկելը,  ինչն  անբարենպաստ  իրավիճակի  մեջ  է  դնում  մեղադրյալին  հնարավոր  չարաշահումներիցխուսափելու կամ պաշտպանվելու առումով4։
  Հիմնական դրական փաստարկներից  մեկը  դատարանների  ծանրաբեռնվածության  թեթևացումն  է։
   Հաշվիառնելով  դատարանների  ծանրաբեռնվածությունը  և  գործերը  հնարավորինսարագ  ու  առանց  ձգձգումների  լուծելու  պահանջը՝  կարծում  ենք՝  այս  ինստիտուտը արդյունավետ  գործիք  է  նշված խնդիրը լուծելու  համար։
   Հաջորդ դրա4 Հ. Ղուկասյան, Դ. Մելքոնյան, Տարբերակված դատավարական ձևը և դրա առանձնահատկությունները, «Պետություն և իրավունք», № 2 (64), 2014, էջ 235-247։
 կան  կողմը  պատժի  անհատականացման  և  մեղմացնելու  հանգամանքն  է։
 Կարծում ենք՝ գործող քրեական դատավարության օրենսգրքի պայմաններումայս դրույթը արդարացված է, քանզի 375.3-րդ հոդվածի 5-րդ մասով սահմանվում է, որ դատարանը արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելիս  քրեական  գործով  ձեռք  բերված  ապացույցների  ընդհանուր  կարգովսահմանված հետազոտություն չի կատարում, սակայն ուսումնասիրում է ամբաստանյալի  անձը  բնութագրող  տվյալները,  պատասխանատվությունը  ևպատիժը  մեղմացնող  ու  ծանրացնող  հանգամանքները  (ընդգծումը  մերն  է  ‒Լ. Խաչատրյան)։
  Այսինքն՝ նույնիսկ այն պայմաններում, երբ ապացույցների ընդհանուր  կարգով  հետազոտություն  չի  իրականացվում,  դատարանը  ամենդեպքում հաշվի է առնում ոչ միայն այն դրական հանգամանքը, որ մեղադրյալըընդունում  է  իր  մեղքը, այլև  պատժի  անհատականացման  համար տվյալ  իրավիճակում  առկա  կարևոր  մի  շարք  հանգամանքներ։
   Հարկ  է  անդրադառնալայն հանգամանքին, որ Նախագիծը մասնակի է կարգավորում այս հիմնահարցը։
  Դա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ Նախագծով ենթադրվում է դատարանի կողմից ապացույցների հետազոտում չիրականացնելու մասին, բայցարդյո՞ք  դա  նշանակում  է,  որ  դատարանը  պետք  է  հաշվի  չառնի  մեղադրյալիանձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող  ու  ծանրացնող  հանգամանքները,  ինչպես  նշված  է  գործող  ՔԴՕ-ով։
   Նախագիծը շարժվել է այլ ուղղությամբ և դատական վարույթը լուծելու հիմնականբեռը  կարծես  դրել  է  կողմերի  միջև  ընթացող  համաձայնության  բանակցությունների  և  դրա  արդյունքում  ստորագրվող  համաձայնության  արձանագրության վրա։
  Սա այնքան էլ ճիշտ մոտեցում չէ, քանզի դատարանն է համարվումհամաձայնեցման վարույթով գործի ելքը որոշող միակ մարմինը, և օրենսդրությունը պետք է կարգավորի վերջինիս կողմից իրականացվող բոլոր գործողությունները։
  Տվյալ դեպքում դատարանի կողմից մեղադրյալի անձը բնութագրողտվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնողհանգամանքները  հաշվի  առնելը  էական  նշանակություն  ունեն  համաձայնեցման կարգով գործի արդար դատաքննության համար։
  Ինչպես նշվում է Հայաստանի  Հանրապետությունում  դատավարությունների  դիտարկման  ծրագրիԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ վերջնական զեկույցում, եթե կիրառվում է համաձայնեցման վարույթ, ապա մեղքի ընդունումը պետք է զուգակցվի մի շարք էական երաշխիքներով.  «Այն  պետք  է  իրականացվի  դատարանում՝  դատարանի  դռնբաց  դատական նիստում, իրեն ներկայացված մեղադրանքին ի պատասխան՝ հանցագործի  (մեղադրյալի)  կողմից  պետք  է  հնչի  դրական  պատասխան,  և  նախքանհանցագործի  (մեղադրյալի)  նկատմամբ  «մեղքի  ընդունման»  ընթացակարգովպատիժ նշանակելուն անցնելը՝ դատավորը պետք է հնարավորություն ունենալսելու  գործի  երկու  կողմերին»5։
   Այսինքն՝  դատարանը  չպետք  է  սոսկ  հաստա5 http։
 //www.osce.org/hy/odihr/119327?download=trueտի կամ մերժի դատախազի և մեղադրյալի ու նրա պաշտպանի համաձայնության  արձանագրությունը,  այլ  պետք  է  լսի  երկու  կողմերին,  ուսումնասիրիօրենքով  սահմանված  որոշ  հանգամանքներ  և  իր  հայեցողությամբ  լուծի  գործը։
   Իրավամբ  այս  հարցում  կարևոր  նշանակություն  ունի,  երբ  դատարանը  չիընդունում համաձայնության մասին արձանագրությունը և ընդհանուր կարգովշարունակում է նախնական դատալսումները, եթե.•  կողմերի  բանակցությունների  ընթացքում  ծանոթանալով  քրեականգործին՝ հանգել է հետևության, որ մեղադրյալին մեղսագրվող արարքըակնհայտորեն կատարվել է մեղադրյալ չհանդիսացող այլ անձի կողմիցկամ նրա մասնակցությամբ.•  մեղադրյալի  արարքին  տրված  իրավական  գնահատականն  ակնհայտորեն  չի  համապատասխանում  մեղադրանքի  փաստական  հանգամանքներին (Նախագծի 456-րդ հոդվածի 2-րդ մաս)։
 Սակայն կարծում ենք, որ այս իրավասությունը բավականաչափ երաշխիքչէ, ուստի առաջարկում ենք Նախագծում ևս ներառել ՔԴՕ-ի 375.3-րդ հոդվածի  5-րդ  մասով  նախատեսված  «Դատարանը  արագացված  կարգով  դատական քննություն անցկացնելիս քրեական գործով ձեռք բերված ապացույցներիընդհանուր կարգով սահմանված հետազոտություն չի կատարում։
  Սակայն ուսումնասիրում  է  ամբաստանյալի  անձը  բնութագրող  տվյալները,  պատասխանատվությունը  և  պատիժը  մեղմացնող  ու  ծանրացնող  հանգամանքները»դրույթը։
  Մեղքի ընդունման վերաբերյալ գործարքները կրճատում են ժամկետընաև  մեղադրանքի  առաջադրման  և  գործը  լուծող  դատավճռի  ընդունմանմիջև։
   Սա  կարևոր  երաշխիք  է  դատապարտյալի  ռեաբիլիտացիայի  համար6։
 Այս  ինստիտուտի  հիմնական  թերություններից  է  մեղադրյալի  կողմից  նյութական  օրենսդրությամբ  սահմանված  օրինական  պատասխանատվությունիցխուսափելու հնարավորությունը։
  Այս տեսակետին համակարծիք ենք մասամբ,քանզի  արդարադատության  էությունից  բխում  է,  որ  մեղադրյալը  պետք  է  կրիօրենքով  սահմանված  պատասխանատվություն,  բայց  միևնույն  ժամանակպետք  է  հաշվի առնել,  որ մեղմ պատժի նշանակումը ենթադրում  է  մեղադրյալին  «պարգև»  իր  կողմից  կատարած  հանցանքը  խոստովանելու  և  ընդունելուհամար։
   Ուստի  առավել  հակված  ենք  մեղմ  պատժի  նշանակումը  դիտարկելուառավելապես դրական տեսանկյունից7։
 Համաձայնեցման  վարույթ  կիրառելիս  դատարանը  կարող  է  բախվել  միհիմնախնդրի,  որը  կապված  է  օրենքի  փոփոխման  հետ։
   Գործնականում  հնարավոր  են  դեպքեր,  երբ  օրենսդրությունը  (օրինակ`  պատասխանատվությունըխստացվում է) փոխվում է ի վնաս մեղադրյալի։
  Եվ այս դեպքերում դատարանըպետք  է  առաջնորդվի  մեղադրյալի  համար  անբարենպաստ  եղանակով՝  հետևելով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի դիրքորոշումներից մեկին՝  շեղվելով  պատասխանատվությունը  և  պատիժը  փաստացի  ծանրացնողդատավարական  նորմերի  հետադարձ  գործողության  անթույլատրելիությանսկզբունքից8։
   «Սկոպպոլան  ընդդեմ  Իտալիայի»  գործով 2009  թ. սեպտեմբերի17-ի  իր  վճռում  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  Մեծ  պալատը արձանագրեց, որ տեղի էր ունեցել Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների  պաշտպանության  մասին  Եվրոպական  կոնվենցիայի  7-րդհոդվածի  (Պատասխանատվություն  միայն  օրենքի  հիման  վրա)  խախտում,քանի որ հանցագործությունը կատարելուց հետո դիմումատուի նկատմամբ արագացված  կարգի  կիրառման  մեջ  փոփոխության  պատճառով  նրա  «պատիժը» ՝ ինքնավար իմաստով, խստացվել էր9։
 ՔԴՕ-ում  արագացված  կարգով  վարույթ  կիրառելու  հիմնական  նախապայմաններից  են  մեղադրողի  և  ամբաստանյալի  կամարտահայտությունը  ևանտեսված է տուժողի դիրքորոշումը։
  Այս հարցի մասին արտահայտվել է նաևԵվրոպայի  խորհրդի  նախարարների  կոմիտեն  իր`  1985  թվականին  ընդունված  «Տուժողի  դերը  քրեական  իրավունքի  և  դատավարության  շրջանակներում»  N  R(85)  11  հանձնարարականում։
   Հանձանարարականի  նախաբանումնշվում է, որ սույն փաստաթուղթը ընդունվել է` ելնելով այն հանգամանքից, որքրեական  արդարադատության  նպատակները  ավանդաբար  ձևակերպվել  ենպետության  և  իրավախախտի  միջև  հարաբերությունների  տիրույթում,  ինչիարդյունքում  այդ  համակարգի  գործառումը  հաճախ  բարդեցնում  է  տուժողիմոտ ծագած խնդիրները, այլ ոչ թե նպաստում դրանց լուծմանը։
  Մինչդեռ քրեական  արդարադատության  հիմնական  գործառույթը  պետք  է  լինի  տուժողի8  Խաչատուրյան  Դ.,  Համագործակցության  վարույթ.  Իրավափիլիսոփայական  հիմքերը,  կիրառման հիմքերն ու կարգը, արդյունավետության երաշխիքները և զարգացման հեռանկարները, Պետություն և իրավունք № 2 (64), 2014, էջ 68-89։
 9 Սկոպպոլան դատապարտվել էր մեկ այլ հանցագործությամբ զուգորդված սպանության համար,որը օրենսդրությամբ պատժվում էր միայն ցմահ ազատազրկմամբ։
  Արարքի կատարման պահինգործող  մեկ  այլ  նորմի  համաձայն`  ցմահ  ազատազրկում  նախատեսող  հանցագործությանվերաբերյալ քրեական գործը արագացված կարգով քննվելու արդյունքում նշանակվող պատիժըփոխարինվում էր 30 տարվա ազատազրկմամբ։
  Սկոպպոլան ընդունել էր իր մեղքը, սակայն նրանկատմամբ 30 տարվա ազատազրկում պատիժ նախատեսող դատավճիռն ուժի մեջ մտնելու օրըօրենսդիրը  փոփոխություն  էր  կատարել  նշված  օրենքում  և  սահմանել,  որ  սպանության  համարօրենքով  նախատեսված  ցմահ  ազատազրկումը  արագացված  կարգի  կիրառման  արդյունքումպատիժ  նշանակելու  դեպքում  այն  պետք  է  փոխարինվի  ցմահ  ազատազրկմամբ՝  ցերեկայինժամերին  մեկուսացնելով։
   Այս  փոփոխության  հիմքով  մեղադրանքի  կողմը  բողոքարկեց  դատավճիռը  պատժի  խստացման  առումով,  և  վերադաս  դատական  ատյանները,  գտնելով,  որ  օրենսդրական  փոփոխությունները  դատավարական  բնույթի  էին,  իսկ  ընթացիկ  գործերով  վարույթըկարգավորվում  է  տվյալ,  այսինքն՝  վերանայման  պահին  գործող  դատավարական  օրենսդրությամբ, բեկանեցին դատավճիռը, տե՛ս http։
 //hudoc.echr.coe.int/ sites/eng/Pages/search.aspx#{"docname"։
 ["ScoppolavItaly"],"documentcollectionid2"։
 ["GRANDCHAMBER", "CHAMBER"],"itemid"։
 ["001-94135"]}։
 պահանջները բավարարելը և շահերը պաշտպանելը10։
  Այս փաստաթղթով պետությունների  վրա  պարտականություն  է  դրվում  վերանայելու  ներպետականքրեադատավարական  օրենսդրությունը  և  համապատասխանեցնելու  այն  վերոնշյալ  չափանիշներին։
   Այս  հարցի  շուրջ  իր  դիրքորոշումն  է  հայտնել  նաևՎճռաբեկ  դատարանն  իր  նախադեպային  որոշումներից  մեկում։
   Տուժողի  համար իր գործի «արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ» քննությունը (inter alia), ենթադրում է, որ ա. դատախազը (մեղադրողը) արագացված դատական քննության դեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս պետք է հաշվի առնի տուժողի դիրքորոշումը` որպես մեղադրանքի կողմի սուբյեկտի (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 21-րդ կետ),բ.  դատարանը  չի  կարող  անցնել  դատական  քննության  արագացվածկարգի`  առանց  այդ  հարցի  կապակցությամբ  տուժողի  դիրքորոշումը  պարզելու,գ. դատարանը կարող է դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու  մասին  մեղադրյալի  միջնորդությունը  մերժել,  եթե  դրա  դեմ  առարկում  էտուժողը։
 Այդ դեպքում դատարանը կայացնում է առանձին որոշում, որում պատճառաբանում  է  արագացված  դատական  քննության  արդյունքում  տուժողի  օրինական շահերի վտանգման հանգամանքը11։
  Նախագիծն այս հարցին անդրադարձ  կատարել  է  մի  քանի  նորմերում,  մասնավորապես  455-րդ  հոդվածում`նշելով,  որ  այն  դեպքում,  երբ  հանցագործությամբ  պատճառված  վնասը  հատուցված չէ, սակայն տուժողը չի առարկել համաձայնեցման վարույթ կիրառելու դեմ, դատախազը տուժողի համաձայնությամբ նրան ներգրավում է բանակցություններին։
   Տուժողը մասնակցում  է  միայն  հանցագործությամբ պատճառված  վնասի  բնույթի  և  չափի  վերաբերյալ  բանակցություններին։
   Այսինքն՝  Նախագիծը  կարգավորում  է  տուժողի  մասնակցությունը  համաձայնեցված  վարույթ  կիրառելու  ընթացքին  բացառապես  հանցագործությամբ  պատճառվածվնասի  մասով,  իսկ  առհասարակ  իր  դիրքորոշումը  հայտնելու  հնարավորությունը  կամ  համաձայնեցված  վարույթ  կիրառելուն  դեմ  լինելու  մասով  շարունակվում է մնալ չկարգավորված։
  Ճիշտ է, Նախագիծը մեկ քայլ առաջ է գործողՔԴՕ կարգավորումներից, բայց կարծում ենք առավել նպատակահարմար կլիներ Նախագծում ներառել այնպիսի դրույթներ, որոնք հստակորեն կկարգավորեին վերոնշյալ հարցերը։
 Սույն  աշխատանքի  շրջանակներում  հարկ  ենք  համարում  քննության  առարկա  դարձնել  անչափահասների  նկատմամբ  արագացված  (համաձայնեց10  Եվրոպայի  խորհրդի  նախարարների  կոմիտեի  1985  թվականին  ընդունված  «Տուժողի  դերըքրեական իրավունքի և դատավարության շրջանակներում», N R(85) 11 հանձնարարական։
 11 ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի՝ Տ. Քամալյանի գործով 26.03.2010 թ. թիվ ԵՇԴ/0097/01/09 որոշում։
 ման) վարույթ կիրառելու հիմնախնդիրը։
  Ինչպես գործող քրեական դատավարության  օրենսգիրքը, այնպես էլ  Նախագիծը  չեն անդրադառնում  և չեն առաջարկում  որևէ  լուծում  վերոնշյալ  վարույթի`  անչափահասների  նկատմամբ  կիրառման  հարցի  առնչությամբ։
   Իսկ  այս  խնդիրը  խիստ  արդիական  է  և  ունիկարևոր  գործնական  նշանակություն։
   Հաշվի  առնելով  անչափահասներինկատմամբ  արդարադատության  իրականացման  կարևորությունը  և  դրա  առանձնահատկությունները՝  ՄԱԿ-ի  գլխավոր  ասամբլեան  1985  թ.  նոյեմբերի29-ի թիվ 40/33 բանաձևով հաստատեց «Անչափահասների գործերով արդարադատության  իրականացման  Միավորված  ազգերի  կազմակերպությաննվազագույն  ստանդարտ  կանոններում»  (Պեկինյան  կանոններ)։
   ՀամաձայնՊեկինյան  կանոնների  2.3-րդ  կանոնի՝  յուրաքանչյուր  անդամ  պետությունպատվիրակվում է ներպետական իրավական համակարգում ջանքեր գործադրել՝ այնպիսի օրենքներ, կանոններ և դրույթներ ընդունելու ուղղությամբ, որոնքհատկապես կվերաբերեն անչափահաս իրավախախտներին, անչափահասների  գործերով  արդարադատության  իրականացման  իրավասություն  ունեցողհաստատություններին, մարմիններին, որոնք կոչված են.•  բավարարելու  անչափահաս  իրավախախտների  զանազան  պահանջմունքները՝  միաժամանակ  պաշտպանելով  նրանց  հիմնական  իրավունքները,•  բավարարելու հասարակության պահանջները,•  անշեղորեն և անաչառ կենսագործելու սույն կանոնները։
 Նույն կանոնների իմաստով անչափահասների գործերով արդարադատության  համակարգը  պետք  է  հատկապես  կարևորի  անչափահասի  բարեկեցությունը, ապահովի, որպեսզի անչափահաս իրավախախտների նկատմամբ կիրառվող  ցանկացած  միջոց  միշտ  համարժեք  լինի  թե՛  իրավախախտների  առանձնահատկություններին, թե՛ իրավախախտման հանգամանքներին (5.1-րդկանոն)։
   Կարծում  ենք`  Քրեական  դատավարության  օրենսգրքում  և  Նախագծում  անչափահասների  նկատմամբ  արագացված  կարգով  (համաձայնեցման) վարույթ կիրառելու կամ չկիրառելու մասին ոչ մի դրույթ չսահմանելը որոշակիորեն  հակասում  է  «բավարարելու  անչափահաս  իրավախախտների  զանազան պահանջմունքների՝ միաժամանակ պաշտպանելով նրանց հիմնականիրավունքները» պահանջին։
  Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարաննիր  1999  թ.  Վի-ն  ընդդեմ  Միացյալ  Թագավորության  գործով  վճռում  նշել  է,  որկարևոր  նշանակություն  ունի  այն  հանգամանքը,  որ  հանցագործության  մեջմեղադրվող երեխայի  նկատմամբ վերաբերմունքը  պետք  է  հիմնված  լինի նրատարիքի, հասունության մակարդակի, մտավոր և զգայական կարողությունների  վրա՝  ներառելով  նաև  քայլեր,  որոնք  խրախուսում  են  նրա՝  դատավարությունն  ըմբռնելու  և  դատավարությանը  մասնակցելու  կարողությունը։
   Մարդուիրավունքների  եվրոպական  դատարանի  այս  դիրքորոշումը  կիրառելի  է  նաևայս պարագայում, քանզի  դատավարության արագացված  (համաձայնեցման)կարգ կիրառելը չի բխում նշված դրույթի էությունից։
  Անչափահասների գործերով  ընդհանուր  կարգով  վարույթի  իրականացման  հատուկ  կանոնները  լրացուցիչ երաշխիքներ են սահմանում գործի հանգամանքների բազմակողմանի,լրիվ  և  օբյեկտիվ  քննության,  հանցագործության  կատարմանը  նպաստողպատճառների ու պայմանների բացահայտման, անչափահասի կողմից իր դատավարական  իրավունքների  իրականացման,  գործի  արդարացի  քննությանհամար,  ինչպես  նաև  անչափահասների  կողմից  կատարված  հանցագործությունների  վերաբերյալ  գործերով՝  որպես  անչափահասների  իրավունքներիերաշխավորման  միջոց,  նախատեսվում  է  ապացուցման  առարկայի  ընդլայնված  շրջանակ,  իսկ  նրանց  նկատմամբ  հատուկ  կարգ  կիրառելը  կհանգեցնիայս  երաշխիքների  խախտման։
   Քրեական  դատավարության  օրենսգրքում  ևՆախագծում դրական առաջընթաց կլիներ ավելացնել դրույթ, որով կարգելվերկիրառել արագացված կարգով (համաձայնեցման) վարույթ։
  Այս դիրքորոշումըարտահայտել է Վճռաբեկ դատարանն իր մի քանի նախադեպային որոշումներում։
  Շ. Ամիրխանյանի և Գ. Ֆարմանյանի գործով Վճռաբեկ դատարանը, բացի քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1-ի նախատեսած պայմաններից, նախատեսում է լրացուցիչ պայմաններ, որոնց առկայության դեպքում միայն  կարող  է  կիրառվել  դատաքննության  արագացված  կարգ  (համաձայնեցման կարգ)։
  Վճռաբեկ դատարանը սահմանել է հետևյալ հավելյալ պայմանները.•  դատարանը  ճշտել  է  դատական  քննության  արագացված  կարգի  կիրառման կապակցությամբ տուժողի դիրքորոշումը,•  ամբաստանյալը  կամ  մեղադրյալը  անչափահաս  չէ,  և  ենթադրյալ  հանցանքը կատարելու պահին նրա տասնութ տարին լրացած է եղել,•  բացակայում են քրեական գործը կարճելու հիմքերը12։
 Լրացուցիչ  պայմանների  շարադրանքից  (մասնավորապես  2-րդ  կետի)ակնհայտ  է,  որ  արագացված  կարգով  վարույթ  չի  կարող  կիրառվել  անչափահասների նկատմամբ։
 Ա.  Առուստամյանի  գործով  Վճռաբեկ  դատարանը  զարգացրել  է  իր  նախորդ  տեսակետը  և  արձանագրել,  որ  ՀՀ  քրեադատավարական  օրենսդրությամբ  սահմանված  են  անչափահասների  վերաբերյալ  գործերով  վարույթիառանձնահատկությունները,  որոնք  վերաբերում  են  ընդհանուր  կարգով  իրականացվող  դատական  քննություններին։
   Քրեական  դատավարությանօրենսգրքի  դրույթների  վերլուծությունից  երևում  է,  որ  անչափահասների  գործերով  դատական  քննության  արագացված  կարգի  կիրառման  իրավականհիմք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված չէ։
  Վերոշարադրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ թեև ՀՀ գործող  քրեադատավարական  օրենսդրությամբ  սահմանված  չէ  անչափահասնե12 Շ. Ամիրխանյանի և Գ. Ֆարմանյանի գործով 24.02.2011 թ. թիվ ԵԿԴ/0209/01/10։
 րի  գործերով  դատական  քննության  արագացված  կարգ  կիրառելու  ուղղակիարգելք, սակայն օրենսգիրքը չի նախատեսում անչափահասների գործերով ընդհանուր կարգից տարբերակված, դատական քննության արագացված կարգի կիրառման հատուկ կանոններ։
  Անչափահասների գործերով վարույթի իրականացման հատուկ կանոնները լրացուցիչ երաշխիքներ են սահմանում գործիհանգամանքների  բազմակողմանի,  լրիվ  և  օբյեկտիվ  քննության,  հանցագործության  կատարմանը  նպաստող պատճառների  ու  պայմանների  բացահայտման,  անչափահասի  կողմից  իր  դատավարական  իրավունքների  իրականացման,  գործի  արդարացի  քննության  համար,  ինչպես  նաև  անչափահասներիկողմից  կատարված  հանցագործությունների  վերաբերյալ  գործերով  որպեսանչափահասների  իրավունքների  երաշխավորման  միջոց  նախատեսվում  էապացուցման  առարկայի  ընդլայնված  շրջանակ։
   Այսինքն`  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  107-րդ  հոդվածում  նախատեսված  ապացուցմանենթակա  ընդհանուր  հանգամանքներին  զուգահեռ  պետք  է  քննարկման  առարկա  դարձվեն  նաև  անչափահասի  անձին  վերաբերող  տեղեկությունները։
 Վերոգրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ անչափահասներիգործերով  դատական  քննության  արագացված  կարգ  չպետք  է  կիրառվի13։
 Վճռաբեկ  դատարանը  այստեղ  քննության  է  առել  նաև  այն  հանգամանքը,  որանչափահասների  գործերով  քրեադավարական  օրենսդրությամբ  նախատեսված է ապացուցման առարկայի առավել լայն շրջանակ, իսկ կիրառելով արագացված  (համաձայնեցման)  կարգով  վարույթ՝  հնարավոր  չի  լինի  պահպանելայդ  պահանջը։
   Հետևաբար  առաջարկում  ենք  քրեական  դավարությանօրենսգրքի  նախագծում  ամրագրել  այն  դրույթը,  որ  անչափահասների  նկատմամբ համաձայնեցման վարույթ կիրառվել չի կարող։
 Ամփոփելով վերոշարադրյալը՝ կարող ենք նշել, որ Քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագծում կատարվել են մի շարք փոփոխություններ արագացված կարգով կամ համաձայնեցման վարույթի վերաբերյալ, որոնք հիմնականում  կարելի  է  դիտարկել  դրական։
   Սակայն  ոչ  մի  օրենք  կատարյալ  չէ  ևսույն  աշխատանքի  շրջանակներում,  անդրադառնալով  տվյալ  ինտիտուտիորոշ կողմերին, փորձ արվեց բացահայտելու նկատված թերությունները՝ առաջարկելով դրանց լուծումները։
 Լիլիթ ԽաչատրյանՀԱՄԱՁԱՅՆԵՑՄԱՆ ՎԱՐՈՒՅԹ ԿԻՐԱՌԵԼՈՒ ՀԻՄՔԵՐԸ և ԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸԲանալի բառեր` համաձայնեցման վարույթ, արագացված կարգ, դատական քննություն,արդարադատության իրականացում, նախադեպային որոշումԱմփոփում։

Սույն  աշխատանքը  նվիրված  է  ՀՀ  ՔԴՕ  նախագծի  «Համաձայնեցման  վարույթ»  ինստիտուտի վերլուծությանը։
  Գիտական աշխատանքում կատարվել է համեմատական վերլուծություն  «Դատական  քննության  արագացված  կարգ»  և  ՙՀամաձայնեցման  վարույթ՚  ինստիտուտների  միջև։
   Մասնավորապես  քննարկման  առարկա  են  դարձել  համաձայնեցման  վարույթի  կիրառումը  անչափահասների  նկատմամբ,  տուժողի  դիրքորոշման  հարցը  և  դատարանի  լիազորությունները  համաձայնեցման  վարույթ  կիրառելիս։
   Ներկայացվել  են  վերոնշյալ  դրույթների  թերի  և  դրական  կողմերը,  ինչպես  նաև  առաջարկներ,  որոնք  կարող  են ներառվել ՔԴՕ նախագծում։
