Մեղվաբուծությունը ՀՀ գյուղատնտեսության զարգացող եւ եկամտաբեր ճյուղերից մեկն է։
   ՀՀ չոր կլիման եւ ծաղկատեսակների բազմազանությունը հնարավորություն են տալիս ստանալ բարձրորակ մեղր [1, 2], որը պարունակում է օրգանիզմի համար օգտակար բազմաթիվ քիմիական տարրեր [14, 15]։
  Որոշ գիտական տվյալներ վկայում են, որ մեղրի քիմիական կազմը կարող է տատանվել, ինչը պայմանավորված է, մասնավորապես, արտադրման վայրի երկրաքիմիական առանձնահատկություններով։
   Գիտական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տարբեր վայրերում արտադրված մեղրը կարող է պարունակել ոչ միայն շատ արժեքավոր սննդատարրեր, այլեւ մարդու առողջության համար վնասակար նյութեր, այդ թվում՝ ծանր մետաղներ [3, 8, 13, 14]։
   Վերջին տարիներին արտասահմանում եւ ՀՀ-ում իրականացված հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել են նիկելի (Ni) ներազդեցությամբ պայմանավորված քաղցկեղածին եւ ոչ քաղցկեղածին ռիսկեր [11, 12, 15]։
   Համաձայն ԵՄ սննդամթերքի անվտանգության լիազոր մարմնի (EFSA) գիտական կարծիքի՝ ներկայումս նիկելի սննդակարգային քրոնիկ ներազդեցությունը բնակչության առողջության տեսանկյունից մտահոգիչ է [7]։
   Ապացուցված է, որ նիկելի՝ օրալ քրոնիկ ներազդեցությունը հանգեցնում է մարդու մարսողական, նյարդային եւ իմունային համակարգերի համար մի շարք վնասակար հետեւանքների [4]։
   Բացի այդ, քաղցկեղի հետազոտման միջազգային գործակալության (IARC) դասակարգմամբ, նիկելը եւ նիկելի միացությունները պատկանում են մարդու համար հնարավոր քաղցկեղածին նյութերի 2B խմբին [9]։
  Հետեւաբար՝ մթերքում նիկելի անգամ չնչին քանակությունը կարող է կողմնակի ազդեցություն թողնել մարդու առողջության վրա։
  Այսպիսով՝ աշխատանքի նպատակն է գնահատել մեղրի սպառման միջոցով նիկելի ներազդեցությամբ պայմանավորված ոչ քաղցկեղածին եւ քաղցկեղածին ռիսկը։
  Նյութը եւ մեթոդները Մեղրի նմուշառումն իրականացվել է 2016 թ-ին՝ միջազգային ստանդարտի պահանջներին համապատասխան [5]։
   Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրվել է ՀՀ 10 տարբեր բնակավայրերից (Նոյեմբերյան, Հանքավան, Աշոցք, Թալին, Ապարան, Գավառ, Արարատ, Աղավնաձոր, Սիսիան, Կապան) նմուշառված բազմածաղկային մեղրի 10 միասնական նմուշ։
   Միասնական նմուշների ներկայացուցչականության ապահովման նպատակով յուրաքանչյուր բնակավայրից ընտրվել է նվազագույնը 3 մեղվաբուծական տնտեսություն կամ մեղվապահ։
  Մեղրի նմուշներում նիկելի պարունակությունները որոշվել են ատոմային աբսորբցիոն սպեկտրաչափի կիրառմամբ։
   Նիկելի տարրալուծման աշխատանքներն ու որակի ապահովման ընթացակարգերը մանրամասն ներկայացված են Պիպոյանի հոդվածում [11]։
  18-70 տարեկան տղամարդկանց եւ կանանց կողմից մեղրի սպառումն ուսումնասիրվել է 2017 թ-ին՝ կիրառելով սննդակարգի վերաբերյալ տվյալների հավաքագրման 24-ժամյա հետկանչի մեթոդը [6]։
   Մեղրի սպառման տվյալ27ները մուտքագրվել եւ վերլուծվել են SPSS վիճակագրական ծրագրի (SPSS Ins., version 11) միջոցով։
   ANOVA վերլուծության արդյունքում մեղրի օրական միջին սպառումը եւ ́ տղամարդկանց, եւ ́ կանանց համար կազմել է 16,2 գ։
  Նմուշներում նիկելի պարունակությունների եւ մեղրի սպառման տվյալների համադրմամբ գնահատվել են նիկելի օրական ընդունումը (EDI), ոչ քաղցկեղածին եւ քաղցկեղածին ռիսկը։
  Նիկելի օրական ընդունման գնահատում (EDI) Մեղրի սպառման միջոցով նիկելի օրական ընդունումը գնահատվել է հետեւյալ բանաձեւով՝ որտեղ՝ C-ն մեղրի նմուշում նիկելի պարունակությունն է (մգ/կգ), IR-ն՝ մեղրի օրական միջին սպառումը (0,00162 կգ/օր), EF-ն՝ ներազդեցության հաճախականությունը (365 օր/տարի), ED-ն՝ ներազդեցության տեւողությունը (տղամարդկանց համար 63,6, իսկ կանանց համար 69,7 տարի՝ հաշվի առնելով կյանքի միջին տեւողությունը), BW-ն՝ մարմնի զանգվածը (տղամարդկանց համար 70 կգ, իսկ կանանց համար 60 կգ), AT-ն ներազդեցության միջին տեւողությունը, որը քաղցկեղածին ռիսկի գնահատման դեպքում 70 տարի է (25550 օր) [18]։
  Ոչ քաղցկեղածին ռիսկի գնահատում Նիկելի քրոնիկ ներազդեցությամբ պայմանավորված ոչ քաղցկեղածին ռիսկի գնահատման նպատակով հաշվարկվել է թիրախային վտանգի գործակիցը (THQ)։
   Հաշվարկն իրականացվել է հետեւյալ բանաձեւով՝ որտեղ RfD-ն նիկելի օրալ ռեֆերենս դոզան է (0,02 մգ/կգ/օր), որը սահմանված է ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալության կողմից Համաձայն ընդունված մեթոդաբանության՝ THQ-ի 1-ից մեծ արժեքները վկայում է մարդու առողջության վրա հնարավոր վնասակար ազդեցության մասին, իսկ 1-ից փոքր արժեքները համարվում են ընդունելի [11]։
  Քաղցկեղածին ռիսկի գնահատում Նիկելի քաղցկեղածին ռիսկի (CR) գնահատումն իրականացվել է հետեւյալ բանաձեւի կիրառմամբ՝ որտեղ՝ SF-ն քաղցկեղածնության գործակիցն է, որը կիրառվում է մարդու ամբողջ կյանքի ընթացքում մետաղի ներազդեցությամբ պայմանավորված քաղցկեղի առաջացման հավանականության գնահատման համար [12]։
   Աշխատանքում նիկելի քաղցկեղածնության գործակցի համար հիմք է ընդունվել 1,7 (մգ/կգ/օր) -1 արժեքը [12]։
  28Համաձայն ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալության կողմից առաջարկվող մեթոդաբանության՝ CR<10 −6 -ն ընդունելի սահմանն է, մինչդեռ 10 −6 <CR<10 −4 եւ CR>10 −4 արժեքները վկայում են բնակչության համար հնարավոր քաղցկեղածին ռիսկի մասին [16]։
  Ստացված արդյունքները եւ նրանց քննարկումը Մեղրի նմուշներում նիկելի միջին պարունակությունները ( աղյուսակ 1 ) գտնվում են 0,19-0,51 մգ/կգ միջակայքում։
   Պետք է նշել, որ, համաձայն ԵՄ սննդամթերքի անվտանգության լիազոր մարմնի գիտական կարծիքի, մթերքում նիկելի համար թույլատրելի մակարդակ դեռեւս սահմանված չէ։
   Այնուամենայնիվ, գիտական գրականության մեջ ներկայացված տվյալների հետ համեմատական վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ ուսումնասիրված մեղրի նմուշներում նիկելի միջին պարունակությունները մոտ 2,4-6,5 անգամ փոքր են տարբեր երկրներում արտադրված մեղրի մեջ նիկելի միջին քանակությունից (1,24 մգ/կգ) [15]։
  Աղյուսակ 1. Մեղրի նմուշներում նիկելի պարունակությունները Հ/Հ Մեղրի արտադրման վայրը Մեղրի մեջ Ni պարունակությունը, մգ/կգ (M±SD) Նոյեմբերյան Հանքավան Աշոցք Թալին Ապարան Գավառ Արարատ Աղավնաձոր Սիսիան 0,21±0,04 Կապան 0,19±0,02 Նշում։
   M - Ni միջին պարունակություն, SD - ստանդարտ շեղում։
  Նիկելը պատկանում է վտանգավոր տարրերի շարքին եւ, անգամ փոքր քանակությունների դեպքում, կարող է առաջացնել մարդու առողջության համար վնասակար հետեւանքներ։
   Հետեւաբար իրականացվել է մեղրի սպառման միջոցով նիկելի ներազդեցությամբ պայմանավորված ռիսկի գնահատում։
  Տղամարդկանց եւ կանանց համար նիկելի գնահատված օրական ընդունումը (EDI) ներկայացված է նկար 1-ում եւ նկար 2-ում։
  29Նկ. 1. Տղամարդկանց համար նիկելի գնահատված օրական ընդունումը Նկ. 2. Կանանց համար նիկելի գնահատված օրական ընդունումը Տղամարդկանց համար նիկելի գնահատված օրական ընդունումը (EDI) գտնվում է 4,40E-05-1,18E-04 մգ/կգ/օր, իսկ կանանց համար՝ 5,13E-05-1,38E-04 մգ/կգ/օր միջակայքում։
   Պետք է նշել, որ ստացված արդյունքները զգալիորեն փոքր են ԵՄ սննդամթերքի անվտանգության լիազոր մարմնի կողմից հաստատված օրական ընդունման տանելի չափաքանակից (2,80E-03 մգ/կգ/օր) [7]։
  Նիկելի ոչ քաղցկեղածին ռիսկի գնահատման նպատակով հաշվարկված թիրախային վտանգի գործակիցները ներկայացված են նկար 3-ում։
  30Նկ. 3. Նիկելի թիրախային վտանգի գործակիցը (THQ) տղամարդկանց եւ կանանց համար Ստացված արդյունքները (նկար 3) ցույց են տալիս, որ կանանց համար գնահատված THQ արժեքները (0,0026-0,0069) մեծ են տղամարդկանց համար գնահատված նույն ցուցանիշից (0,0022-0,0059)։
   Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ երկու դեպքում էլ THQ արժեքներն անվտանգության շեմից էականորեն փոքր են (THQ<1)։
   Վերջինս վկայում է մեղրի սպառման միջոցով նիկելի ներազդեցությամբ պայմանավորված ոչ քացկեղածին ռիսկի բացակայության մասին։
  Քաղցկեղի հետազոտման միջազգային գործակալության կողմից նիկելը դասակարգվում է որպես մարդու համար հնարավոր քաղցկեղածին տարր [9]։
  Հետեւաբար՝ գնահատվել է մեղրի սպառման միջոցով նիկելի քաղցկեղածին ռիսկը (CR)։
   Ստացված արդյունքները ներկայացված են նկար 4-ում եւ նկար 5-ում։
  Տղամարդկանց համար նիկելի քաղցկեղածին ռիսկի արժեքները գտնվում են 6,79E-05-1,82E-04 միջակայքում, իսկ կանանց համար՝ 8,68E-05-2,33E-04 միջակայքում։
   Ստացված արդյունքները գերազանցում են ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալության կողմից ընդունված սահմանային արժեքը (CR>10 −6 )։
   Բացի այդ, մեղրի որոշ նմուշների (արտադրման վայրը՝ Աշոցք, Հանքավան, Ապարան, Գավառ, Սիսիան) համար ստացված CR>10 −4 արժեքները վկայում են բնակչության համար հնարավոր քաղցկեղածին ռիսկի մասին [16]։
  31Նկ. 4. Նիկելի քաղցկեղածին ռիսկը տղամարդկանց համար Նկ. 5. Նիկելի քաղցկեղածին ռիսկը կանանց համար Ընդհանուր առմամբ, ստացված արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ մեղրի սպառման միջոցով նիկելի օրական ընդունումը չի գերազանցում սահմանված տանելի չափաքանակը։
   Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրված մեղրի նմուշների սպառման դեպքում առկա է նիկելի քրոնիկ ներազդեցությամբ պայմանավորված քաղցկեղածին ռիսկ։
  Այսպիսով՝ աշխատանքի արդյունքներն ընդգծում են բնակչության սննդակարգում նիկելի ռիսկի գնահատմանն ուղղված հետագա ծավալուն հետազոտությունների իրականացման անհրաժեշտությունն ու կարեւորությունը։

Աշխատանքի նպատակն է՝ գնահատել մեղրի սպառման միջոցով նիկելի ներազդեցությամբ պայմանավորված ոչ քաղցկեղածին եւ քաղցկեղածին ռիսկը։
  Ստացված արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ մեղրի սպառման միջոցով նիկելի օրական ընդունումը չի գերազանցում սահմանված օրական տանելի չափաքանակը։
  Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրված մեղրի սպառման դեպքում առկա է նիկելի քրոնիկ ներազդեցությամբ պայմանավորված քաղցկեղածին ռիսկ։
