ՎՐԱՍՏԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ 18-ՐԴ ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ.ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԸ՝ ՎՐԱՑ-ՌՈՒՍԱԿԱՆՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ18-րդ  դարի  20-ական  թվականներին  վրաց-ռուսական  ռազմաքաղաքականհամագործակցությունը Ռուսաստանի՝ Արևելքում ակտիվ քաղաքականություն վարելու  արդյունքն է։
  1722-23 թթ. Ռուսաստանի Կասպիական արշավանքն առաջին  գործողություններից  մեկն  էր  Արևելքում  Ռուսաստանի  դիրքերի  ամրապնդման  և  ծովափնյա  շրջաններին  տիրանալու  համար։
   Մերձկասպյան  շրջանները  ցարականՌուսաստանի համար կարող էին հումքի աղբյուր դառնալ՝ առաջին հերթին մետաքսի,ապա՝  մեծ  եկամուտների  ապահովման  տեսանկյունից։
   Կասպյան  շրջանների  միացումը Ռուսաստանին հնարավորություն կընձեռեր Արևելքում ընդլայնել առևտրականկապերը։
   Ռուսաստանը  նպատակ  ուներ  շատ  ավելի  ամուր  առևտրական  կապերհաստատել  Իրանի,  Անդրկովկասի,  Միջին  Ասիայի,  Հնդկաստանի  հետ  և  դառնալմիջնորդ՝ Արևելքի և Եվրոպայի միջև իրականացվող տարանցիկ առևտրում [1]։
 17-րդ դարի վերջում Սեֆյանները տնտեսական և քաղաքական ճգնաժամ էինապրում,  բռնկվել  էին  աֆղանական  ցեղերի  ապստամբություններ։
   Հաշվի  առնելովԻրանում  սկսված  իրարանցումը  և  շահի՝  վրացական  զինուժի  վրա  հենվելուցանկությունը՝ Վախթանգը 1712 թ. ժամանել էր Իրան՝ վրացական գահին հաստատվելու  համար  թույլատրություն  ստանալու  նպատակով։
   Վախթանգը  ձգտում  էրազատվել  նաև  1632  թ.  վրաց  տիրակալներին  պարտադրված  իսլամ  ընդունելուպահանջից։
  1715 թ. Արտեմի Վոլինսկին նշանակվեց Իրանում Ռուսաստանի դեսպանև աստիճա-նաբար սկսվեց ռուս-վրացական մերձեցման ծրագրի իրագործումը։
  Ռուսբանա-գնացին հանձնարարված էր կապ հաստատել Վախթանգ VI-ի հետ [2]։
  Նրա ևՎոլինսկու միջև սկսվեցին ստվերային բանակցություններ, որի արդյունքում կնքվեցռուս-վրացական  գաղտնի  համաձայնագիրը։
   Սակայն  Քարթլիի  թագավորականխորհրդի  (Դարբազի)  ոչ  բոլոր  անդամներն  էին  համակարծիք,  որ  նպաստավորպայման է ստեղծվել Վրաստանի ազատագրման համար։
  Նրանք մտահոգված էին ևկարծիք  հայտնեցին,  որ  մինչև  ռուսական  զորքերի  ժամանումն  այդ  իրավիճակիցՎրաստանի  թշնամիները  կարող  են  օգտվել  և  երկրին  մեծ  վնասներ  պատճառել։
 Այդուհանդերձ,  Վախթանգը  և  իր  զինակիցները  վճռական  էին  տրամադրվածՎրաստանն ազատագրելու հարցում և շարունակում էին գաղտնի բանակցել ՊետրոսԱռաջինի հետ։
 1722  թ.  սկսվեց  կայսր  Պետրոս  Մեծի  Կասպիական  արշավանքը։
   Ըստ  նախնական  պայմանավորվածության՝  1722  թ.  օգոստոսին  Վախթանգ  VI-ի  գլխավորածվրացական  զինուժը  և  հայկական  զորաջոկատները  կուտակվեցին  Գանձակում՝կատարելու Պետրոս Առաջինի հրահանգը. մտնել Շիրվան և միավորվել ռուսականդաշնակից  զորքերի  հետ։
   Երբ  ռուսները  հասան  Դերբենդ,  Ռուսաստանի  կայսրը,ինչպես  հայտնի  է,  հանկարծակի  կասեցրեց  արշավանքը  և  վերադարձավ  Աստրախան՝ վախենալով սրել ռուս-թուրքական հարաբերությունները։
  Պետրոսը ցանկանումէր,  որ  Վախթանգ  VI-ը  հանձն  առնի  Ռուսաստանի  և  Իրանի  միջև  կայանալիքբանակցությունների միջնորդությունը։
  1722 թ. սեպտեմբերին Պետրոս 1-ինը Վրաստան ուղարկեց իր անձնական բանագնացին՝ զինվորական Իվան Տոլստոյին, հանձնարարությամբ՝  մշտապես  գտնվել  Վախթանգ  VI-ի  մոտ  [3]։
   Իրանական  կողմը,ավաղ, այլևս չէր վստահում վրաց թագավորին։
  Շահի կարգադրությամբ ՎախթանգVI-ը զրկվեց իշխանական բոլոր լիազորություններից։
 Աֆղանների ավերիչ արշավանքները, որոնք Սեֆյանների պետությունը բերեցինանկման  շեմին,  գրավեցին  Օսմանյան  Թուրքիայի  ուշադրությունը։
   Օսմանականկառավարությունը  պատեհ  ժամանակ  գտավ  ամբողջ  Այսրկովկասը  և  Պարսկաստանը բռնակցելու՝ իր վաղեմի մտադրություններն իրականացնելու  համար։
  1723 թ.հունիսին  թուրքական  զորաբանակները  ներխուժեցին  Թբիլիսի։
   Այս  օրհասականվիճակում  Վախթանգ  VI-ը  Պետրոս  1-ին  խնդրում  էր  անհապաղ  ռուսական  զորքուղարկել Վրաստան։
  Սակայն վրաց տիրակալի այդ խնդրանքին պատասխանեցին,թե  քանի դեռ Կասպից ծովի ափերին չեն ամրապնդվել և Բաքուն չեն գրավել, անհնարին է օգնական զորք ուղարկել Վրաստան [3]։
 Նվաճելով  Արևելյան  Վրաստանը՝  թուրքերը  նպատակ  ունեին  Քարթլին  ևԿախեթին դարձնել իրենց փաշայությունը։
  թուրքական 12-ամյա լուծը (1723-35 թթ.,օսմալոբա) բացասական ազդեցություն ունեցավ Վրաստանի տնտեսական և քաղաքական  կյանքի  վրա  [2]։
   1725-1726  թթ.  փոխվեց  Ռուսաստանի  վերաբերմունքըՎրաստանի նկատմամբ։
  Վերջինիս տիրակալների հետ Ռուսաստանը դարձյալ խուսափում էր բացահայտ բանակցություններ վարել։
  Պատճառը 1724 թ. հուլիսի 12-ինԿոստանդնուպոլսում  կնքված  ռուս-թուրքական  պայմանագիրն  էր,  որի  համաձայնմերձկասպյան  շրջանները  Թուրքիան  ճանաչում  էր  որպես  Ռուսաստանի  ազդեցության գոտի, ինչպես նաև հրաժարվում էր Իրանն ամբողջությամբ գրավելու մտադրությունից։
  Ռուսաստանն էլ իր հերթին ճանաչում էր Վրաստանում, Հայաստանումև Հյուսիս-արևմտյան Իրանում Թուրքիայի գերակայությունը [4]։
  Եթե Ռուսաստանըխուսափում  էր  վրացիների  հետ  հարաբերվել,  ապա  Վախթանգը  և  հավատարիմզինակիցները ոչ միայն չէին ուրացել դաշինքը, այլև մեկնեցին Ռուսաստան։
  Հետագաշփումների  ընթացքում,  որոնք  տեղի  էին  ունենում  ծածուկ  և  չափազանց  գաղտնի,պարզվեց, որ ռուսական արքունիքը ձգտում էր օգտագործել Վախթանգին՝ Իրանիշահ  Թահմասպի  հետ  իր  հարաբերությունները  կարգավորելու  նպատակով։
   Այդնպատակով 1726 թ. օգոստոսին Վախթանգը ժամանեց Աստրախան։
  Շուտով նրա ևշահի միջև նամակագրական կապ հաստատվեց։
  Հանդիպման վայր ընտրվեց Ռեշտիմոտակայքում  գտնվող  Կուչ-Սպահանը։
   Վրաց  թագավորը  մեկնեց  Գիլան՝  Թահմասպի  հետ  բանակցություններ  վարելու  նպատակով։
   Վախթանգը  ձգտում  էրքննարկման առարկա դարձնել նաև վրացական հարցը։
  Հատկապես բարձրացվումէին Վրաստանի՝ թուրքական լծից ազատագրվելու և Վախթանգին՝ Քարթլիի գահիվերադարձնելու  խնդիրները։
   Սակայն  բանակցությունները  տապալվեցին՝  առանցորևէ  դրական  արդյունքի  [2]։
   Ռուսական  կողմն  առավել  ձեռնտու  համարեցպայմանագիր  կնքել  աֆղանների  առաջնորդ  Աշրաֆի  հետ,  ով  փաստացի  Իրանիտիրակալն  էր։
   1728  թ.  կնքված  պայմանագրով  Ռուսաստանը  չափավորեց  իրհավակնությունները։
  Աշրաֆը, սակայն, ճանաչեց Ռուսաստանի իրավունքները Դերբենդից մինչև Ռեշտ ձգվող առափնյա տարածքների նկատմամբ։
  1729 թ. նոյեմբերինՍպահանի  մոտ  զորավար  Նադիրը  ջախջախեց  Աշրաֆին։
   1730  թ.  աֆղաններըվերջնականապես  դուրս  վռնդվեցին  Իրանից։
   1730  թ.  հունվարին  Ռուսաստանումգահ բարձրացավ Աննա Իվանովնան։
  Նրա կառավարությունը հետաքրքրություն չէրցուցաբերում մերձկասպյան տարածքների նկատմամբ և սկզբից ևեթ այդ տարածքներն Իրանին վերադարձ-նելու նպատակ ուներ։
  1730 թ. հոկտեմբերին Աննա Իվանովնան Թահմասպին հայտնում է իր որոշման մասին. դաշնագիր կնքել նրա հետ ևզիջել մերձկասպյան տարածքները մինչև Կուր գետը։
  1732 թ. Ռեշտում ռուս բանագնացներ Լևաշովը և Շաֆիրովը համաձայնագիր կնքեցին, ըստ որի՝ Իրանին վերադարձվեց  Գիլանը՝  մեկ  այլ  պետության  չզիջելու  պայմանով  [8]։
   Ռուսական  կողմը,սակայն,  դարձյալ  օժանդակ  չեղավ  Վախթանգին։
   Արդյունքում  նա  զրկվեց  իր  տիրույթներից [9]։
 Ռուսները,  փաստորեն,  չնայած  տարածաշրջանի  ժողովուրդների  ջանքերին՝չդիմեցին  վճռական  քայլերի՝  թուրք  նվաճողների  լծից  ազատագրելու  համար։
 Փոխարենը ձգտեցին ամրապնդել Ռուսաստանի դիրքերն Այսրկովկասին կից Կասպից  ծովի  առափնյա  շրջանում,  բայցևայնուամենայնիվ,  նրանց  չհաջողվեց  երկարգերիշխել այդ տարածքներում։
 Ռուս-իրանական  վերջնական  պայմանագիր  կնքվեց  1735  թ.  մարտի  10-ինԳանձակում [5]։
  Ռուսաստանն Իրանին վերադարձրեց մերձկասպյան բոլոր տարածքները։
   Իրանը,  որը  Ռուսաստանին  ճանաչում  էր  հավերժական  բարեկամ,  պարտավորվեց այդ տարածքները չզիջել որևէ այլ պետության։
  Իրանական կողմը խոստանում էր սեպարատ պայմանագիր չկնքել Թուրքիայի հետ [2]։
  Այսինքն՝ Ռուսաստանիիրական նպատակն էր Իրանին իր կողմը գրավել և դաշինք կապել թուրքերի դեմ։
  Այդպատճառով  էլ  նա  զիջեց  իր  դիրքերն  Այսրկովկասում։
   Արևելյան  Վրաստանում,հետևաբար, թուրք նվաճողներին փոխարինեցին իրանցիները։
  Նադիրի օրոք իրենցերկրում 1735-47 թթ. իրանական տիրապետության վերահաստատումը  վրացիներնանվանեցին ղզլբաշոբայի ժամանակաշրջան [2]։
  1735  թ.  մայիսին  Վախթանգը  հաստատվեց  Աստրախանում  և  Աննա  Իվանովնային  տեղեկացրեց,  որ  այլևս  չի  մեկնի  Իրան՝  բանակցություններ  վարելունպատակով։
  Նա վրացական գործերով զբաղվել հանձնարարեց իր որդուն՝ Բակարին։
  Վախթանգը մահացավ 1737 թվականին։
 1736  թ.  Իրանի  գահին  բազմեց  Նադիր  շահը։
   Նա  նպատակ  ուներ  Այսրկովկասում  դառնալու  միակ  իշխող  ուժը  և  1741-42  թթ.  արշավեց  Դաղստան։
   Սակայնլեռնականները կոտորեցին Նադիրի զորքի մեծ մասը [6, 7]։
  Նադիրը ստիպված էրփոխել  իր  վերաբերմունքը  Վրաստանի  նկատմամբ։
   Սկսեց  աջակցել  Քարթլիիկառավարիչ  Թեյմուրազին  և  գնաց  որոշ  զիջումների։
   1744  թ.  Թեյմուրազն  իրենհռչակեց Քարթլիի արքա, իսկ Հերակլին՝ Կախեթիի։
  Նադրիը թույլ տվեց Թեյմուրազ2-ին թագադրվել քրիստոնեական ծեսով Սվետիցխովելի մայր տաճարում։
  Դա առաջին դեպքն էր 1632 թ. հետո։
  Թեյմուրազը վերահաստատեց Քարթլիի գերակայությունը Լոռի-Տաշիրում, որը զավթել էր բորչալու քոչվոր ցեղը Շահ Աբասի օրոք 17-րդդարում։
 Այսպիսով՝  18-րդ  դարի  20-ական  թթ.  վրաց  տիրակալ  Վախթանգ  6-րդըկատարեց  ճակատագրական  քայլ.  Ռուսաստանի  հետ  դաշինք  ստեղծվեց։
   Թշնամաբար  տրամադրված  թե՛  Թուրքիան,  թե՛  Իրանը  հակազդող  քայլեր  էին  իրականացնում՝ խոչընդոտելով Վախթանգի արտաքին քաղաքական ցանկացած ձեռնարկում՝ Վրաստանի նկատմամբ որդեգրելով բիրտ դիրքորոշում։
  Նա թուրք-իրանականնվաճողներից  ազատագրվելու  նպատակով  հույսը  կապում  էր  Ռուսաստանի  հետ՝համարելով ամենաիրական դաշնակից։
  Սակայն այդ պատրանքները չարդարացանև  Վախթանգի  արտաքին  քաղաքականությունը  ձախողվեց,  քանի  որ  վերջինս  մեծհավատ էր տածում և կուրորեն վստահում էր Ռուսաստանի բոլոր սին խոստումներին։
 Չնայած  բազմիցս  ստացած  մերժումներին  և  անհաջող  բանակցություններին՝այնուամենայնիվ, Վախթանգը չփոխեց իր կողմնորոշումն ու արտաքին քաղաքականվեկտորը։
   Ռուսական  կայսրության՝  1722  թ.  կազմակերպած  Կասպիական  արշավանքը  պայմանավորված  էր  Ռուսաստանի  ռազմաքաղաքական  և  տնտեսականհետաքրքրություններով։
   Հետևաբար,  Ռուսաստանն  իր  հիմանական  նպատակըհամարում էր ոչ թե Վրաստանի ազատագրումը, այլ սեփական գերիշխանության ևազդեցության  հաստատումը։
   Վրաստանը  լոկ  կցորդ  էր  և  օժանդակող  միջոց՝  այդծրագրերի իրագործման համար։
  Ռուսաստանը երբեք չէր բախվի իր ախոյանների՝Թուրքիայի  և  Իրանի  հետ՝  առանց  որևէ  շահի  պայքարելով  վրաց  ժողովրդի  ազատագրության  համար։
   Այդուհանդերձ,  տվյալ  պատմափուլում  տեղի  ունեցած  իրադարձություններից վրացիները չկարողացան քաղաքական ճիշտ դասեր քաղել, ինչըկործանարար եղավ վրացական պետականության համար։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[3]  Մարտիրոսյան  Վ.  Մ.,  Հայ  և  վրաց  ժողովուրդների  համագործակցություննազատագրական պայքարում (XVIII դարի 20-ական թթ.), Երևան, 1971, էջ 92-3, 132։
 кавказской политики России-Вестник Адыгейского университета, Серия 1։
  Регионоведение։
   философия,  история,  социология,  юриспруденция,  политология,  культуроՍարգսյան ՏաթևիկՎՐԱՍՏԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ 18-ՐԴ ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ.ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԸ՝ ՎՐԱՑ-ՌՈՒՍԱԿԱՆՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ Կասպիական արշավանք, Վախթանգ VI, ռուսամետ կողմնորոշում,վրաց-ռուսական հարաբերություններ, օսմալոբա, ղզլբաշոբա։

Հոդվածի նպատակն է լուսաբանել 18-րդ դարի առաջին կեսին վրաց-ռուսական  հարաբերություններում առաջ եկած հիմնական մարտահրավերները։
  Հոդվածն անդրադառնում  է  վրաց  տիրակալ  Վախթանգ  VI-ի  արտաքին  քաղաքականության՝  հետաքրքրություն շարժող որոշ մութ և ստվերային կողմերին։
  Վրաց վերնախավի ներկայացուցիչները  լուրջ  պահանջների  առջև  էին  կանգնած.  վարել  ճկուն  քաղաքականություն՝ սեփական հայրենիքի անվտանգությունն ու միասնականությունն ապահովելու համար։
  Այս համատեքստում իր ուրույն հետքը թողած Վախթանգ VI-ի ռուսամետ քաղաքականությունը, սակայն, դատապարտված էր ձախողման, քանի որ հենվում  էր  Պետրոս  I-ի՝  լոկ  սին  խոստումների  վրա,  հետևաբար,  չուներ  իրական  հեռանկար և ժամանակավրեպ էր։
