Կոնսցիատիվ ժողովրդավարությունը ըստ տեսության հիմնադիր պրոֆեսոր Ա. Լեյփհարթի հիմնականում կիրառելի է անհամասեռ (heterogeneous) հասարակություններում, ուր առկա են հասարակության բազմակազմություն կամ հատվածականություն (segmentation) եւ դրանով պայմանավորված կոնֆլիկտածին խնդիրներ։
   Հենց դրանում է կոնսոցիատիվիզմի էությունը՝ քաղաքական համակարգի ներսում իշխանության կիսմամբ ապահովել հասարակության բոլոր հատվածների ներգրավվածությունը պետական կառավարման եւ որոշումների կայացման գործընթացում։
   Այնուամենայնիվ, տեսության հիմնարար հետազոտության արդյունքում, հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք այն կիրառելի է նաեւ համասեռ (homogeneous) հասարակություններում, որտեղ գործ ունենք միատարր էթնոսի հետ եւ բաժանարարության տեսնակյունից հասարակության հատվածականության խնդիր կարծես թե չկա [1]։
   Այդ Երկրորդ հարցն այն է, թե ինչո՞ւ են մի շարք միատարր կառուցվածք ունեցող պետությունների հասարակություններում խռովություններ սկսում, հեղափոխություններ լինում եւ առհասարակ ինչումն է խնդիրը։
  Պատճառները կարող են տարբեր լինել՝ մի դեպքում խնդիրների հիմքը սոցիալ-քաղաքական անհամաձայնություններն են, մյուս դեպքում ինքնության ճգնաժամը, որի առկայության դեպքում ինքնության մի տեսակը ձգտում է չեզոքացնել ինքնության մյուս տեսակներին։
   Չնայած այն հանգամանքին որ պրոֆեսոր Լեյփհարթը իր աշխատություններում չի դիտարկում համասեռ հասրակություններում եւ պետություններում կոնսոցիատիվիզմի կիրառության խնդիրը, սակայն նա չի էլ ժխտում դա եւ գիտահետազոտական մակարդակում բարձրացնում է մի քանի հիմնահարցեր որոնք անմիջականորեն առնչվում են տվյալ հետազոտվող խնդրին։
   Լեյփհարթը, մասնավորապես խոսում է երկու կարեւոր, փոխկապակցված հասկացությունների մասին՝ նշելով որ կոնսոցիատիվ ժողովրդավարության հիմնասյուներից է ներդաշնակ հասարակության կառուցումը։
   Այս մոտեցումը նաեւ առկա է Գ. Ալմոնդի, Ս. Վերբայի ուսումնասիրություններում, նրանք նշում են, որ անկախ հասարակության կառուցվածքից, բոլորը ունեն շահերի համախմբման (aggregation) խնդիր։
   Հետեւաբար, քաղաքական վարչակարգի եւ պետական կառավարման համակարգի ճիշտ ընտրությունը նպատակաուղղված է հնարավորինս արդյունավետ կազմակերպելու եւ իրականացնելու այդ կա548ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ռավարչական գործընթանցերը [2, pp. 634-684]։
   Ստացվում է, որ բոլոր հասարակությունները, անկախ իրենց անհամասեռ եւ համասեռ կառուցվածքից, ունեն շահերի համախմբման, եւ փոխշահավետ հիմքով, ներդաշնակ հասարակություն ձեւավորելու օրակարգ։
   Այլ բան է, որ մի դեպքում հասարկության հատվածականությունը (segmentation) պայմանվորված է բաժանարարությամբ (divided, torn, cleft societies) (որտեղ առկա են էթնիկ, կրոնական, մշակութային, լեզվական եւ այլ անհամասեռ սեգմենտներ, իսկ մյուս դեպքում կարող է դրսեւորվել սոցիալական շերտավորման կամ դասերի տեսքով, որտեղ միջհասարակական խնդիրները ընդգծված բաժանարար չեն, բայց կարիք ունեն արդյունավետ պետական կառավարման մոտեցումների եւ շահերի համախմբման։
  Կոնսոցիատիվիզմի կիրառությունը ներդնելով միատարր հասարակություն ունեցող միատարր պետություններում, ինքնաբերաբար առնչվում ենք երկու տարբեր գիտակիրառական հասկացությունների (կոնսոցիատիվ մոդել եւ կոնսոցիատիվ մոտեցում) հետ։
   Կոնսոցիատիվ մոդելը (consociational model) ժողովրդավարության այն մոդելն է որը համապատասխան տեսության հիմքով ձեւավորվել եւ մեթոդական կիրառության օրինակներ է ունեցել այնպիսի երկրներում ինչպիսիք են՝ Նիդերլանդները, Ավստրիան, Շվեյցարիան, Հնդկաստանը եւ այլն։
  Կոնսոցիատիվ մոտեցում (consociational approach) ասելով նկատի ունենք կոնսոցիատիվիզմի գաղափարական հայեցակետերի ընտրությունն ու դրանց ճիշտ տեղայնացումը, որը կհանգեցնի միատարր հասարակություններում կոնսոցիատիվ մոտեցման կիրառման հնարավորությանը [3, pp. 327-352]։
   Ուստի, եթե խոսում ենք միատարր հասարակություններում կոնսոցիատիվ մոտեցման կիրառության մասին պետք է հստակեցնենք հետեւյալ հարցերը. ժամանակակից հասարակության կառուցվածքի տերմինաբանական (սեգմենտից ստարտային անցումը) խնդիրները։
   Այն հանգամանքը, որ միատարր պետության (օրինակ ՀՀ-ն) հասարակությունը համասեռ է, չի նշանակում, որ այդ հասարակության ներսում համատարած ներդաշնակության է։
   Առհասարակ, խնդիրներ կան բոլոր հասարակություններում, այլ բան է որ դրանք կարող են լինել մեծ կամ փոքր, հեշտ լուծելի կամ դժվար լուծելի։
  Միաժամանակ, էլիտաների կողմից այդ խնդիրների վերհանման եւ կարգավորման գործում կան բազմաթիվ կողմնակալ մոտեցումներ, ո549ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րոնք հաճախ պայմանավորված են նեղ իշխանական շահերով։
   Անշուշտ, միատարր հասարակություններում ընդգծված բաժանարար հատվածականության դրսեւորումներ չկան, բայց եթե ընդունում ենք, որ բոլոր հասարակություններում առկա են ստրատիֆիկացիա, դասեր, սոցիալական կառուցվածքներ եւ դրանով պայմանավորված տարբեր ստրատաներ, ապա ինքնաբերաբար ընդունում ենք տարբեր շահահենք մոտեցումներով հասարակության շերտերի գոյությունը, որոնք ներդաշնակ հասարակություն ստեղծելու գործում կարիք ունեն շահերի համախբման եւ արդիականացման [4, pp. 65-97]։
   Ըստ երեւույթին, հենց սրանում է կոնսոցիատիվիզմի էությունը՝ քաղաքական համակարգի ներսում բաշխելով իշխանությունը հասարակության բոլոր մրցակցող ներկայացուցիչներին ներգրավել պետական կառավարման եւ որոշումների կայացման գործընթացում։
   Հետեւաբար, առնվազն սխալ պնդում է որ միայն անհամասեռ հատվածական հասարակություններն են կոնֆլիկտային եւ պետական շահերի տեսանկյունից պայթունավտանգ։
  Նման կոնֆլիկտածին շահերի վրա հիմնված խնդիրներ կան նաեւ միատարր հասարակություններում, պարզապես դրանք ծավալով եւ բովանդակությամբ տարբեր են միմյանցից [5, pp. 201-217]։
   Սակայն, ասել, որ միատարր հասարակության ներսում շահերի բախումներ չկան եւ բոլոր ստրատաները ներդաշնակ գործում են, առնվազն անհիմն կլինի։
   Այլապես, հարց է առաջանում օրինակ՝ ՀՀ դեպքում 2018 թվականին ինչո՞ւ տեղի ունեցան հեղափոխական քաղաքական գործընթացներ եւ որոնք էին դրա սոցիալ-քաղաքական անբավարարվածության նախադրյալները։
   Կարծում ենք, դրանք գալիս են հասարակության շերտավորվածության կարեւոր խնդիրները եւ սոցիալական տարբեր խմբերի փոխազդեցության մեխանիզմները ժամանակին չգնահատելու ու չվերլուծելու հետեւանքով։
   Ուսումնասիրելով ՀՀ հասարակության սոցիալ-քաղաքական պատկերը, կարող ենք առանձնացնել տարբեր շերտեր, որոնք տարիներ շարունակ մասնակցություն կամ ազդեցություն ունեն հասարակական-քաղաքական գործընթացներում։
   Առհասարակ, շերտավորման (stratification) վերաբերյալ տարբեր մոտեցումներ կան, ընդհանրացնելով դրանք, նշենք, որ ստրատան (stratum) հայերենում համապատասխանում է սոցիալական շերտին եւ սահմանվում է՝ հասարակության կառուցվածքի տարր, որը կազմակերպվել է աստիճանակարգությամբ եւ ամբողջանում է բազմաչափ դասակարգման հիման վրա [6, c. 550ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 234-238]։
   Հասարակության շերտավորումը ներառում է բազմաթիվ առանձնահատկություններ, եւ դասակարգման առումով օգտագործվում են հասարակության սոցիոլոգիական ախտորոշման եւ որոշակի կարգավիճակի շերտերի հստակեցման (կախված նրանից, թե ինչն է համարվում տարբերությունների համակարգում ընկալելի) նպատակով։
  Միաժամանակ, ստրատաները ունեն իրավիճակային բնույթ. կարող են ստեղծվել եւ անհետանալ։
   Ստրատաներում շարժունակությունը դեռ չի նշանակում, որ տվյալ ստրատան (շերտը) անհետացել է, պարզապես ոմանք կարող են հեղափոխականներից դառնալ հակահեղափոխական կամ հակառակը, հարուստից աղքատ, ֆուտբոլասերից շախմատասեր եւ այլն։
   Ստրատաների դասակարգման հիմքում ընկած են բազմաթիվ գործոններ, ինչպես օրինակ՝ մասնագիտությունը, զբաղվածությունը, կրթությունը, մշակույթը, քաղաքականացվածության աստիճանը, էթնիկականությունը, կրոնական գործոնը եւ այլն։
   ՀՀ դեպքում հասարակության ստրատիֆիկացիայի ընդհանուր պատկերը հետեւյալն է։
  Մասնագիտական հիմքով կան հումանիտար, միջհումանիտար, տեխնիակական, բնագիտական եւ այլ ստրատաները։
   Զբաղվածության հիմքով կարող ենք առանձնացնել երեք հիմնական ստրատաներ՝ 1. մասնավոր-բիզնես շրջանակների ներկայացուցիչներ, 2. պետական ապարատում աշխատողներ կամ ծառայողներ եւ 3. ըստ պաշտոնի վերադասության եւ ենթադասության ստրատաներ, որոնք ներառում են՝ ղեկավար, վարչական, տեխնիկական, սպասարկող/օժանդակող եւ այլ ստրատաները։
   Կրթության հիմքով առանձնացվում են՝ կրթություն տվողները, կրթություն ստացողները, բակալավրի ուսանողները, մագիստրոսները, ասպիրանտները, վերապատրաստվածները եւ այլն։
  Մշակութային հիմքով կան՝ խորհրդային մշակույթի ներկայացուցիչներ, ժողովրդավարական արժեքների կրողներ, ազգային/նահապետական արժեհամակարգի կրողներ, ժամանակակից մշակույթի կրողներ, գինեգործներ, գորգագործներ, բանաստեղծներ, գեղանկարիչներ։
   Քաղաքականացվածության աստիճանով առանձնացվում են՝ հեղափոխականներ, հակահեղափոխականներ, արտասահմանյան դրամաշնորհներից սնվող քաղաքական շարժումներ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպություններ, իշխանավորներ, ընդդիմադիրներ եւ այլն։
   Ըստ սոցիալական ծագման կարող ենք առանձնացնել՝ հարուստ, աղքատ, ծեր, երիտասարդ, գյուղացի, քաղաքացի եւ այլն։
   Էթ551ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նիկական հիմքով ստրատաներ մենք կարծես չունենք, քանի որ ՀՀ իշխանությունները բոլոր ժամանակներում տարբեր ճնշումներ եւ ռեպրեսիվ քայլեր չեն իրականացնել ՀՀ-ում ապրող էթնիկ խմբերի (եզդիների, ասորիների, ռուսների, վրացիների, հրեաներ եւ այլն) նկատմամբ, իսկ վերջիններս Հայաստանի Հանրապետության հասարակականքաղաքական կյանքում ներդաշնակ գոյակցում են ու ընդգծված դժգոհություններ չունեն։
   Եվ վեջապես մեր իրականության մեջ գործող կարեւոր ստրատաներից են՝ կրոնական հիմքով շերտերն ու ենթաշերտերը։
   Ըստ այդմ էլ կարող են առանձնացնել՝ Հայաստանյաց առաքելական եկեղեցու հետեւորդներ, Կաթոլիկ եկեղեցու հետեւորդներ (Ֆրանգներ), Մուսուլմաններ, Ուղղափառներ, Հուդայականներ, Ագնոստիկներ, Աթեիստներ եւ Աղանդավորականներ (Եհովայի վկաներ, Կյանքի խոսք, Հիսունականներ եւ այլն)։
  Կոնսոցիատիվ մոտեցման կիրառման խնդիրները նաեւ վերաբերում են կոսնոցիատիվ ժողովրդվարության տեսության չորս հիմնական սկզբունքներից վերջինինի՝ դաշնություն ստեղծելուն կամ սեգմենտներին ինքնավարություն տրամադրելուն [7, pp. 38-40]։
   Տվյալ սկզբունքը կոնսոցիատիվ մոտեցման առումով նույնպես վերաիմաստավորման եւ ՀՀ կիրառության դեպքում տեղայնացման կարիք ունի։
   Մասնավորապես, Հայաստանի հասարակության շերտավորվածության առումով նախատեսվում է սեգմենտներին ինքնավարություն տրամադրելը փոխարինել ստրատաներին ինքնուրույնություն տրամադրելով, իսկ դաշնային պետություն ստեծելու նախնական փուլում կարեւոր կլինի ներդնել ապակենտրոնացված միատարրության մոտեցումը։
   Պետական կառավարման առումով միատարրությունը լինում է երկու տիպի՝ կենտրոնաձիգ եւ ապակենտրոնացված [8]։
   Ուստի, մենք կարող ենք որդեգրել ապակենտրոցաված ունիատարիզմի կառավարման մոդելը եւ ապահովել արդյունավետ տեղական ինքնակառավարում (ՏԻՄ)։
   Եթե ՏԻՄ-ի դեպքում համայնքի բնակչությանը վերապահվում է տեղական նշանակության հարցերն ինքնուրույն լուծելու, համայնքային ունեցվածքն օգտագործելու եւ տնօրինելու իրավունք։
   Ինքնակառավարումն իրականացվում է ընտրովի մարմինների՝ համայնքի ավագանու (ներկայացուցչական մարմին) եւ ղեկավարի (գործադիր մարմին, քաղաքում՝ քաղաքապետ, գյուղում՝ գյուղապետ) միջոցով ապա ինչու վերջիններիս քաղաքական մասնակցությունը չկատարելագործել եւ կոնսո552ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ցիատիվիզմի գաղափարական հիմքով զարգացնել ՀՀ ՏԻՄ ինստիտուտները։
   Ըստ երեւույթին ստրատաներին ինքնուրույնություն տալը չի նշանակում ինքնավարության կամ դրա ավելի բարձր աստիճանը՝ ինքնորոշման (իրավունքի) իրացում, այլ վերոնշյալ ինքնուրույնությունը նպատակաուղղված է կոնսոցիատիվիզմի գաղափարին համապատասխան նպաստելու պետական կառավարման համակարգում տարբեր մրցակցող ստրատաների միջեւ իշխանության բաշխմանը, որոնք ակտիվորեն ներգրավված են սոցիալ-քաղաքական գործընթացներում եւ որոշումների կայացման գործընթացում ազդցություն ունեն [9]։
   Այսինքն, կոնսոցիատիվ մոտեցման նպատակը շատ հստակ է՝ ստրատաների մասնակցայնության ճանապարհով բոլորին ներգրավել համապետական քաղաքական գործընթացներում, որտեղ որոշումնեի կայացման գործընթացում մասնակցելով, դրական կամ բացասական արդյունքի դեպքում պատասխանատու կլինի ոչ թե մեկը այլ բոլորը։
  Կոնսոցիատիվ մոտեցումը պահպանելով կոնսոցիատիվ ժողովրդավարության տեսության բուն էությունը, տեղայնացման միջոցով նախատեսում է կիրառել կոնսոցիատիվիզմը միատարր տարածքային կազմակերպման ձեւ ունեցող պետության միատարր հասարակություններում։
   Անդրադառնալով, ապակենտրոնացված միատարր պետության կառավարմանը, կարող ենք նշել, որ այն կնպաստի ոչ միայն տեղական ինքնակառավարման մեխանիզմների արդյունավետության բարձրացմանը, այլեւ կնպաստի միատարրությունից դեպի դաշնություն կամ համադաշնություն սահուն անցում կատարելուն [10, pp. 29-32]։
   ՀՀ դեպքում սա հատկապես կարեւորվում է Արցախյան հիմնախնդրի կարգավորման առումով։
   Եվ եթե մենք խոսում ենք Միացյալ Հայաստանի մասին, ապա դրա միջազգային իրավական կարգավորումները առաջնահերթ պետք է փնտրել Կոնֆեդերատիվ Հայաստանի ձեւաչափում։
  Կոնսոցիատիվ մոտեցման համատեքստում հաջորդ կարեւոր հարցը վերաբերում է կարճաժամկետ եւ երկարաժամկետ փուլերում ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունների եւ առաջնահերթությունների արդիականացմանը։
   Մասնավորապես, նախատեսվում է կոնսոցիատիվ մոտեցման հաջող տեղայնացման եւ արդյունավետ կիրառման փորձի դեպքում կոնսոցիատիվիզմը վերածել ժողովրդավարության հայկական բրենդի։
   Արտաքին քաղաքականության առումով պետք է արդիականացվեն, խորհրդարանական կառավարման 553ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պայմաններում՝ խորհրդարանական դիվանագիտությունը, երկկողմ հարաբերությունների կառուցման կոնսոցիատիվ սկզբունքները եւ ՀՀ պետական շահերից բխող այլ ուղղություններն ու առաջնահերթությունները։

Հոդվածում ներկայացված են ամերիկացի անվանի քաղաքագետ Արենդ Լեյփհարթի կողմից առաջարկված կոնսոցիատիվ ժողովրդավարության կիրառության հարցերը։
  Այդ նպատակով անհամասեռ հասարակություններից բացի աշխատանքում հատուկ ուշադրություն է դարձվում համասեռ հասարակություններում կոնսոցիատիվիզմի կիրառության առանձնահատկություններին։
  Առանձին մակարդակներում ներկայացված են կոնսոցիատիվ ժողովրդավարության տեսության շրջանակներում «մոդել» եւ «մոտեցում» հասկացությունների բովանդակային տարբերությունները։
  Հետազոտության մեջ հիմնական շեշտը դրված է կոնսոցիատիվ մոտեցման (approach) մեթոդաբանական գործառնության խնդիրների վրա։
  Այս համատեքստում հետազոտությունը անդրադառնում է հասարակության կառուցվածքային խնդիրներին՝ քննարկում է հասարակության սեգմենտների եւ ստրատիֆիկացիայի հետ կապված խնդիրները։
  Առանձին ուշադրույթուն է դարձվում Հայաստանում ստրատիֆիկացիայի հստակեցման եւ դրանց մասնագիտական բնորոշումներին։
  Դաշնային պետություններից բացի նաեւ ներկայացվում են կոնսոցիատիվիզմի կիրառության ունիտար երկրների հնարավորությունները, ՀՀ դեպքում կենտրոնանալով ապակենտրոնացված ունիտարիզմի վրա։
  Հոդվածի վերջում ամփոփվում են Հայաստանում կոնսոցիատիվ ժողովրդավարության մոտեցման ներդրման հնարավորությունները եւ ՀՀ արտաքին քաղաքականության արդիականցման կոնսոցիատիվ ուղղությունների եւ առաջնահերթությունների մասին։
