1.Ներածություն։
  Պինդ մարմնի տրոհման տեսության նվաճումներիև  հետցնցումային  պրոցեսի  զարգացման  Օմորի-Ուտսուի  օրենքիֆիզիկական  իմաստավորման  շնորհիվ  հնարավորություն  ստեղծվեցարդի ժամանակաշրջանում իրականացնել բազմաթիվ սեյսմաբանականհետազոտություններ՝միջավայրիլարվածադեֆորմացիոն վիճակի գնահատմանը, երկրաշարժի օջախայինգոտու  լարումների  լիցքաթափմանը,  հետցնցումային  պրոցեսի  տարբերփուլերում  մարման  մոդելներիբացահայտմանը,  ինչպես  նաևհետցնցումային պրոցեսի ակտիվության կանխատեսմանը։
 երկրաբանականուղղվածՆշված  ուղղություններիշարքում  հետցնցումային  պրոցեսիակտիվության  կանխատեսմանը  նվիրված  հետազոտություններն  ունենկարևոր  գիտակիրառական  նշանակություն։
   Վերջինիս  արդիականությունը  կայանում  է  նրանում,  որ  ուժեղ  երկրաշարժի  հիմնականցնցման հետևանքով  ներքին վնասվածքներ ստացած բազմաթիվ շենքերու  շինություններ,  դառնալով  ավելի  խոցելի,  կարող  են  փլուզվելհիմնական  ցնցման  մագնիտուդից  ավելի  ցածր  մագնիտուդ  ունեցող հետցնցումների ժամանակ։
 Դուրս  գալով  վերոնշյալից՝  մեր  կողմից  խնդիր  է  դրվել իրականացնել հետցնցումային պրոցեսի ակտիվության  կարճաժամկետկանխատեսում  Վանալճի  օջախային  գոտում  տեղի  ունեցած  2կործանարար  երկրաշարժերի՝  Չալդիրան  (24.11.1976թ.,  M=7.1),  Վան(23.10.2011թ.,  M=7.2),    հետցնցումային  պրոցեսների      հիման  վրա։
 Կովկասի  ավելի  քան  17  ուժեղ  երկրաշարժերի  հետցնցումայինպրոցեսների  տարածաժամանակային  ուսումնասիրությունները,  այդթվում  են  նաև  Վանի  օջախային  գոտում  տեղի  ունեցած  ուժեղագույներկրաշարժերի վերլուծություններն  իրականացված են  մեր կողմից [1]։
 Հետազոտվող    երկրաշարժերի  ֆոկալ  մեխանիզմների  պարամետրերըվերցվել են http։
 //neic.usgs.gov, www.emsc.org, www.globalcmt.org սեյսմաբանական  կենտրոններիշտեմարաններից,  իսկ  հետցնցումներիելակետային  տվյալները՝  1976թ.  և  2011թ.-ի  աշխարհի  (NEIC,  CMT),տարածաշրջանային(NSSP),  առանձինհեղինակների  կողմից  կազմված  ելակետային  տվյալների  բազայից     [11,  12,  13],    ըստ  որոնց    էլ  կառուցվել  է  հետցնցումային  դաշտիքարտեզը,  և  հաշվարկվել  է  հետցնցումային  դաշտի  մակերեսը,հետագայում  նաև  սեյսմածին  դաշտի  ծավալը՝  հայտնի  հաշվարկայինռեգրեսիվ  կորելացիոն  կապերի  և  փաստացի  գործիքային  տվյալներիհիման վրա [1]։
 (EMSC),  համապետականԱյս  երկրաշարժերի  նկատմամբ  հետաքրքրությունը  պայմանավորված  է  նրանով,  որ  նրանց  օջախները  տեղաբաշխված  են  ՀյուսիսԱնատոլական  բեկվածքի  հարավարևելյան  ճյուղը  կազմող  Գայլատու  –Սեյամչեշմե  –  Խոյ  –  Մակու  -  Թավրիզ  էշելոնացված  բեկվածքայինհամակարգում։
   Այս  խզումային  համակարգը  հանդիսանումէԱրաբական լիթոսֆերային մակրոսալի կոլիզիայի ճակատային գոտին ևանմիջականորեն հարում է Հայաստանի տարածքին (նկ. 1)։
 Այս  կոլիզիոն  գոտում  տեղի  ունեցող  ակտիվ  երկրադինամիկպրոցեսներն  ուղեկցվում  են  տեկտոնական  լարումների  և  նրանցովպայմանավորված  սեյսմադեֆորմացիոն  պրոցեսների  փոփոխություններով,  որոնց  շնորհիվ  էլ  ձևավորվում  է  ինչպես  տարածաշրջանային, այնպես էլ  Հայաստանի տարածքի սեյսմիկ ակտիվությունը։
 2.Մեթոդական մոտեցումներ և արդյունքների վերլուծություն։
 Վերջին  ժամանակաշրջանում  աշխարհում  տեղի  ունեցած  մեծքանակությամբ  ուժեղ  երկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսներիակտիվության  ուսումնասիրությունների  արդյունքում    ձևավորվել  ենհետցնցումային  պրոցեսի  ակտիվության  կանխագուշակման  երկումեթոդական մոտեցում [2, 3]։
 Ըստ  առաջին  մոտեցման՝  գլխավոր  ցնցման  ինտենսիվությանդրդման  հետևանքով  սցենարավորված  հետցնցումային  պրոցեսիհետագա  վարքը  հիմնված  է  Մոնտե  Կառլոյի  հավանականային  մեթոդիվրա  [9]։
   Երկրորդ  մոտեցումը  հիմնված  է  հետցնցումային  պրոցեսիսկզբնական՝  բազիսային,  ժամանակահատվածում  մարման  մոդելիգնահատվածտեղափոխմամբհետցնցումային  պրոցեսների  հետագա  կանխագուշակվող  ժամանակահատվածներ,  և  Գուտեմբերգ-Ռիխտերի  օրենքի  միջոցով  այդ  ժամանակահատվածում  տարբեր  մագնիտուդներով  հետցնցումների  քանակական արժեքների որոշմամբ [9]։
 պարամետրերիարժեքներիԱռաջին  մոտեցումը  կիրառելի  է  ոչ  բավարար  քանակությամբսեյսմավիճակագրական  տվյալներով  կանխագուշակվող  իրադարձության հավանականային անալիտիկ տեսքի ստացման ժամանակ, իսկերկրորդ  մոտեցումը  կիրառելիսեյսմավիճակագրական տվյալների առկայության ժամանակ։
   հետցնցումներիէբավարարՎանի  օջախային  գոտում  տեղի  ունեցած  2  կործանարարերկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսների  մեծ  քանակությամբսեյսմավիճակագրական տվյալների առկայությունը հնարավորություն էտվել  մեր  հետագա  ուսումնասիրություններն  իրականացնել  երկրորդմեթոդական մոտեցման կիրառմամբ։
 (24.11.1976թ.)  և  ՎանիՀետազոտությունն  իրականացվել  է  3  փուլով։
   Առաջին  փուլումիրականացվել  է  մարման  կորի  կառուցում  և  Օմորի  օրենքի  [10]հիմնական բնութագրիչների քանակական արժեքների գնահատում։
  Այդնպատակով  աշխարհի  (NEIC,  CMT),  տարածաշրջանային  (EMSC),հանրապետական  (NSSP)  սեյսմաբանական  կենտրոնների  բազաներից,տարբեր  հեղինակային  կատալոգներից  կատարվել(23.10.2011թ.)  երկրաշարժերիՉալդիրանիհիմնական  ցնցման  և  դրան  հաջորդած  հետցնցումների  ելակետայինտվյալների  հավաքագրում։
   Ընդ  որում՝  հետցնցումների  քանակը  Չալդիրանի  (24.11.1976թ)  երկրաշարժի    դեպքում  կազմել  է  շուրջ  348(8≤k≤14),    Վանի  (23.10.2011թ)    երկրաշարժի    դեպքում՝  շուրջ  6800(7≤k≤15)  սեյսմիկ  իրադարձություն,  իսկ  հետցնցումային  պրոցեսիտևողությունը՝  1100  օր  [5]։
   Գուտենբերգ-Ռիխտերի  օրենքի  հիման  վրաորոշվել  է  վերոնշյալ  երկրաշարժերի  հետցնցումների  ներկայացուցչականության  շեմային  արժեքները  և  կրկնողության  օրենքի  b  գործակցիարժեքները։
 էՍտացված  տվյալներով  իրականացվել  է  նշված  երկրաշարժերիհետցնցումների  քանակի՝  ըստ  ժամանակի  մարման  գրաֆիկներիկառուցում (նկ. 2 (ա), նկ. 3 (ա))։
  Ստացված գրաֆիկները ցույց են տալիս,որ  վերոնշյալ  երկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսի  մարումըապրոքսիմացվում  է  հիպերբոլիկ  կախվածությամբ  և  համապատասխանում է Օմորի ընդհանրացված օրենքին [10].Բազիսային (10 օր) ժամանակահատվածի համար, կիրառելով   LPLմոդելը  [4,  6],  իրականացրել  ենք  ստացված  աստիճանային  կորիկրկնակի  լոգարիթմական  սանդղակով  բաղդատում  3  կորերի,  որըհնարավորություն  է  տալիս  գնահատել  Օմորի  օրենքի  A,  p,  c,  λa,  λb,պարամետրերի (աղ. 1) քանակական արժեքները (նկ. 2 (բ), նկ. 3 (բ))։
 նկ. 2  Չալդիրանի(24.11.1976թ.) երկրաշարժի հետցնցումային հաջորդականությանմարման աստիճանային(ա) և լոգարիթմական(բ) գրաֆիկներընկ. 3 Վանի (23.10.2011թ.) երկրաշարժի հետցնցումային հաջորդականության մարմանաստիճանային(ա) և լոգարիթմական(բ) գրաֆիկներըՀետագաուսումնասիրություններիիրականացմանհամարանհրաժեշտ բնութագրիչների տվյալները բերված են աղյուսակ 1-ում։
 էմարմանմոդելիԵրկրորդ  փուլում  իրականացվելբազիսային  ժամանակահատվածումգնահատված  պարամետրերիարժեքների  տեղափոխումհետագականխատեսվող  ժամանակահատված։
   Այդ  նպատակով  կիրառվել  էt  պահինՌիզինբերգ-Ջոնսի  կողմից  առաջարկվող  ժամանակիհետցնցումներիմոդելիպարամետրերի միջև հավանականային կախվածությունը [9].հետցնցումային  պրոցեսիհոսքիինտենսիվությանևմարմանորտեղ   t -տրված ժամանակահատվածն էM0≤Mi≤Mհիմ-2,b- գրաֆիկի թեքման անկյունն է,A, p, c-  Օմորի օրենքի պարամետրերը։
 Աղյուսակ 1Հետազոտվող երկրաշարժերի հետցնցումային պրոցեսների հիմնականբնութագրիչների քանակական արժեքներըա ր կ ր Ե ն ա ր ի դ լ ա Չ ն ա Վ վ ն ա շ թ թ խմբիհամարհաշվածըստժամանակահատվածիմոտեցման՝համար,Համաձայն  Ռիզինբերգ-Ջոնսիկանխատեսվող՝1.5tբազիսային,ժամանակի, հաշվարկային քայլ վերցվել է 0.5 օր, իսկ M0≤Mi≤Mհիմ-2 մագնիտուդային[9]։
   Մագնիտուդիմիջակայքի  համար  քայլ  է  ընդունվել  ∆m=0.5յուրաքանչյուրենբազիսայինժամանակահատվածից  հետո  համապատասխանաբար  5,  10,  20,  30օրերում  սպասվող  հետցնցումների  ակտիվության  հոսքի  հաշվարկայինքանակները,  որոնք  բերված  են  աղյուսակ  2-ում։
   Առավելագույնժամանակահատված  վերցված  է  30  օրը՝  դուրս  գալով  նրանից,  որհիմնական  ցնցման  հետևանքով  ներքին  վնասվածքներ  ստացածբազմաթիվ  շենքեր  ու  շինություններ,  դառնալով  ավելի  խոցելի,  կարողեն  փլուզվել  հիմնական  ցնցման  գրեթե  անմիջապես  հաջորդող  ևհիմնականունեցող հետցնցումների ժամանակ։
 մագնիտուդից  ավելիցածրմագնիտուդԵրրորդ  փուլում  կանխատեսվող  ժամանակահատվածի  համարիրականացվել  է  հաշվարկային  և  դիտարկված  հետցնցումներիտվյալների  համադրական  վերլուծություն։
   Այդ  նպատակով  աղյուսակ  2-ում  բերված  թվային  տվյալներով  կատարվել  է  հետցնցումայինակտիվության  կանխատեսման  գրաֆիկական  պատկերում,  որտեղաբսիցների  առանցքը  իրենից  ներկայացնումէ  կանխատեսվողժամանակահատվածը՝  արտահայտված  օրերով,  իսկ  օրդինատներիառանցքը՝  մագնիտուդի  ∆m  քայլով  կանխատեսվող  հետցնցումներիքանակը (նկ. 4, նկ. 5)։
 Կանխատեսվող հաշվարկային տվյալներՓաստացի դիտարկված տվյալներn(M0≤Mi≤Mհիմ-2)Աղյուսակ 2ր օ ր օ ն ա ր ի դ լ ա Չ թ թ ն ա Վ նկ. 4  Չալդիրանի(24.11.1976 թ.) երկրաշարժի  M0≤Mi≤Mհիմ-2 մագնիտուդովդիտարկված և կանխատեսվող հետցնցումների քանակը՝ 1.5tբազ.ժամանակահատվածումՎերլուծության  համար  հիմք  են  ընդունվել  փաստացի    տվյալները,որոնց  նկատմամբ  իրականացվել  է  կանխատեսվող  արժեքների  միջինքառակուսային շեղումների հաշվարկ.որտեղ  ni  կանխատեսվող հաշվարկային արժեքն է  փաստացի դիտարկված արժեքն է։
 Տոկոսային  հարաբերակցությամբ  գնահատվել  են  Չալդիրանի(24.11.1976թ)  և  Վանի  (23.110.2011թ.)  երկրաշարժերի  կանխատեսվողհետցնցումային  ակտիվության  վստահության  միջակայքերը,  որըՉալդիրանի դեպքում կազմել է 76%, Վանի դեպքում՝ 92%։
 նկ. 5 Վանի (23.10.2011թ.) երկրաշարժի  M0≤Mi≤Mհիմ-2 մագնիտուդով դիտարկված ևկանխատեսվող հետցնցումների քանակը՝ 1.5tբազ. ժամանակահատվածումմիջակայքի  տոկոսային  արժեքների3.Եզրակացություն։
   Ստացված  արդյունքներից  գալիս  ենք  այնեզրահանգման,  որ  հետցնցումային  ակտիվության  կարճաժամկետկանխատեսմանզգալիտարբերությունը, Օմորի օրենքի [10] գրեթե նույնատիպ p, c արժեքներիդեպքում,  p–աստիճանային  ցուցիչն  է.  c–ժամանակային  ուշացումը,ամենայն  հավանակա-նությամբ,  պայմանավորված  է  A  (հետցնցմանհաջորդականության  արդյունավետություն)  բնութագրիչի  քանակականարժեքի  կարգային  տարբերության  հետ։
   Աղ.  1-ում  բերված  ենմարմանժամանակայիներկրաշարժերիհետցնցումային  պրոցեսներիբոլորբնութագրիչները, որոնց միջոցով ստացել ենք ընտրված մագնիտուդներիխմբերիքանակներիհավանականությունը,  որոնք  հուսալիության  տեսանկյունից  մոտ  ենփաստացի  դիտարկված  տվյալներին։
   Aբնութագրիչի  թվայինարժեքների  տարբերությունը  կապված  է  նշված  երկրաշարժերիհավաքագրված հետցնցումների ամբողջ n արժեքների տարբերության ևմագնիտուդի ներկայացուցչական մակարդակի բարձրացման հետ։
 իհայտգալուԿատարված  հետազոտությունների  արդյունքները  ցույց  են  տալիս,որ հետցնցումային պրոցեսի ակտիվության կանխատեսման մեթոդիկանկիրառելիհետցնցումային  պրոցեսիակտիվության  կարճաժամկետ  կանխատեսման  հավանականայինմոդելների ստեղծման համար։

Պինդ  մարմնի  տրոհման  տեսության  և  հետցնցումային  պրոցեսի  զարգացման  Օմորի-Ուտսուի  օրենքի  ֆիզիկական  իմաստավորման  հիման  վրա  իրականացվել  է  Վանա  լճի  շրջակայքում  1976  թ.  և  2011  թ.  տեղի  ունեցած  կործանարար  երկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսի  ակտիվության  մոդելավորում։
   Կատարված  հետազոտությունների  արդյունքը  ցույց  է  տվել,  որ  աշխատանքում  կիրառված  մեթոդական  մոտեցումը կիրառելի է Հայկական լեռնաշխարհի ուժեղ երկրաշարժերի  հետցնցումային  պրոցեսների  կանխատեսման   հավանականային մոդելների ստեղծման համար։
