301-ԻՆ ՔՐԻՍՏՈՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱՔՐՔԻԱԿԱՆ ԻՍՏԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԲԱONՆԵՏԻՔՆԵՐԸ քրիստոնեությունը Հայաստանում պաշտոնապես ընդունված է:   Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում ուներ ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքաղաքական պատճառներ:  Այս կերպ Հայաստանը փորձեց պահպանել իր անկախությունը Հռոմեական կայսրության «Սասանյան Պարսկաստանից», ինչպես նաև կասեցնել նախարարների կենտրոնախույս նկրտումները ներքին քաղաքականության տեսանկյունից և խթանել երկրի միավորումը:  Այնուամենայնիվ, այս նոր ուսմունքը շատ ընդհանրություններ ուներ մեր ժողովրդի հոգատար ընկալումների հետ, որոնք ձևավորվել էին դարեր շարունակ:  Ազգը, որը համարվում է իր հավատքի անկոտրում հետևորդը, չէր կարող այդքան հեշտությամբ դավանափոխ լինել, հրաժարվել իր դարավոր, եթե ոչ հազարամյա կրոնական հավատալիքներից և հնազանդորեն ընդունել իրեն պարտադրված մեկ այլ կրոն:  Հին հայկական կրոնի ընդերքում գոյություն ունեցող մի շարք առանձնահատկություններ վկայում են, որ պաշտամունքի տարրերը, որոնք նրան ավելի են մոտեցրել միաստվածությանը, բավականին ակտիվ էին հայկական հավատալիքների մեջ:   Դրանք դիտվում են որպես ավելի հին, նախնական ընկալումներ, որոնց հետագայում ավելացվեցին որոշակի պոլիտեիստական ​​շերտեր:  «Ինչպես բոլոր հեթանոսները, հին հայերը հավատում էին շատ բաների, իսկ քրիստոնյաները ՝ այլ բաների, բայց նրանցից ոչ մեկը չէր ընդունի դրանք, եթե ունենար ներքին գիտելիքներ կամ մոտիվացիա»:  Մեր երկրի դիրքորոշումը, ազգային և հին պատմությունները վկայում են, որ բարեպաշտությունը պետք է որ լիներ մեր նախնիների հավատը, որի հաստատումը կրոնի անունն ու իմաստն է: Վան ծովի հարավ-արևելյան կողմից ոչ հեռու գտնվում է կիսավեր գյուղը, որը կոչվում է Հայկա բերդ Աստված Աստվածաշեն գյուղ, որը XX դարի սկզբին դեռ բնակիչներ ունի:   Աղթամարի եկեղեցու ձեռագրում գրված է, որ «Աստծո ազդեցության ներքո նրանք կառուցեցին մեծ բլուրը [Հայկեանկ], անառիկ ամրոց թշնամու դեմ… Եվ նրա (Հայկի) եղբորորդուց հետո նրանք մնացին ամրոցում: Աստվածաշինայի »: Երկու անգամ հիշատակված ամրոցը նույնն է, այժմ կոչվում է Հայկի անունով, որի անունով բնիկներն գյուղն անվանում են Աստվածաշեն:  Քրիստոնեական դարերում նման անուն տալ հնարավոր չէր, և սա Աստծո անվան պահպանված ամենահին արձանագրությունն է 2:   Դժվար է ասել, թե ինչ էին մտածում հին հայերը իրենց Աստված կոչող գերագույն էակի մասին, քանի որ դրա մասին հայտնի հեթանոսական հայկական գրվածք կամ հիշողություն չկա:  Բայց «Կոնդակը ավելացնում է, որ երկնքից Հայկին երազում ցույց տվեցին աղեղն ու նետը, որը նա կառուցեց և օգտագործեց դրանք թշնամուն հալածելու համար: Դարձյալ Աստծո ներշնչմամբ նա կառուցեց անառիկ ամրոցը. արժանի երախտագիտությամբ և հնազանդությամբ, նա իր ձեռքի աշխատանքներն է կանչում իր Աստծո անունով »3:  Քրիստոնեությունը Հայաստանում վերամշակեց, վերաիմաստավորեց հեթանոսական հասկացությունները, ծեսերն ու տոները, ինչի վկայությունն են «Վարդավառ», «Tsաղկազարդ», «Տերն ու առաջ» և այլ տոները:  Տարբեր ժամանակներում Հայկական լեռնաշխարհում ստեղծված երեք պետական ​​վանքերը (հայկական, ուրարտահայ հեթանոսական) բացահայտում են միմյանց հետ որոշակի ժառանգական հարաբերություններ, հատկապես կապված հիմնական աստվածությունների պաշտամունքի հետ 4:   Ինչպես Հայասայի, այնպես էլ հետագայում կազմավորված ուրարտական ​​և հայկական հեթանոսական դիցաբանությունների հիմնական աստվածությունները ունեն բազմաֆունկցիոնալ բնույթ: նրանք օժտված են պտղաբերության, պատերազմի, անդրաշխարհի և մահացող-հարություն առած աստծո գործառույթներով:  Իհարկե, 1 Ալիշան,., Հին հայկական հավատքը կամ հեթանոսական կրոնը, Երեւան, 2002, էջ. 11 2 Նույն տեղում, էջ. 13,18: 3 Նույն տեղում, Պ. 4 Պետրոսյան Ա., Հայ դիցաբանության ակունքները, Պատմա-բանասիրական հանդես, 2004, էջ. 206 թ. Որոշ դեպքերում այդ հատկություններից մեկը ակնհայտ չէ, բայց պտղաբերության ֆունկցիան ընդհանուր է բոլորի համար, և դրանց հաջորդող աստվածությունները մարմնավորում են գերագույն աստծու ասպեկտներից մեկը ՝ կայծակի, արիայի, պտղաբերության հատկանիշներ:  Վերջիններս հետևում են աստվածային գլխավոր զույգին բոլոր երեք պանթեոններում. Հայաստանում [d] U.GUR և dIŠTAR, Ուրարտուում - Խալդի և Վարուբանի, հայերենում `Արամազդ և Անահիտ: Նրանց ընդհանրությունն այն է, որ այս պանթեոններում հատկապես շեշտվում է աստվածաբանական հիմնական դերը, բացի այդ հիմնական աստվածներն իրենց բազմաֆունկցիոնալությամբ շատ մոտ են միաստվածությանը, որը բնորոշ էր քրիստոնեությանը:  Նախկին գերագույն աստվածությունները, վերաիմաստավորվելով, շարունակում էին ապրել Աստծո ՝ Հոր, Քրիստոսի և Աստվածածնի երկրպագության մեջ: Արամազդ - Հայր Աստված, Միհր - Քրիստոս, մայր աստվածուհի (Անահիտ) - Աստծո մայր:  Որոշ հեթանոսական աստվածություններ դարձան քրիստոնյա սրբեր. Արա Գեղեցիկը, Սուրբ Սարգիսը, վիշապազարդ հերոս Վահագնը, Սուրբ Գեորգը և այլն:  Ավելին, նույնիսկ հայ քրիստոնեական պոեզիան հին կրոնական ավանդույթների շարունակությունն էր:   Հայտնի հայ հայագետ Լեոն այսպես է նկարագրում. «… Այն ամբողջությամբ ապրում է լույսի սրբությամբ և մաքրությամբ: Այն ստեղծում է հարյուրավոր հիանալի հյուսվածքներ լույսի տարբեր դիրքերից, երկնային լույսերից, ամենից շատ, իհարկե, արևից:  Պարսկական պոեզիայում մենք նման բան չենք նկատում:  Եվ այս հոյակապ պաշտամունքը ժառանգել է քրիստոնեական Հայաստանը, իհարկե հեթանոսականից »1:  Հայտնի է, որ քրիստոնեական գաղափարախոսության ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել հին աշխարհի մահացող, հարություն առած պտղաբեր աստվածների պաշտամունքը:   Այս հատկությունները բնորոշ էին ուրարտական ​​հիմնական հայկական արտասահմանյան dU.GUR-Ara- ին և Khaldin- ին, իսկ հայ հեթանոսական դիցաբանության մեջ Mihr ar աստվածը դարձավ մահամեռ հարություն առած աստծո գործառույթների կրողը:  Հայերը Արեգ ամսվա ընթացքում պետք է նշեն Միհրի օրը:   Միհր-Միտրայի երկրպագությունը քրիստոնեությունը շատ է հիշեցնում:   Հեթանոսները Միհրի ծնունդը նշեցին դեկտեմբերի 25-ին, իսկ Քրիստոսի ծնունդը `հունվարի 6-ին, բայց ավելի ուշ` 3-րդ դարի վերջին և 4-րդ դարի սկզբին, Արևմտյան եկեղեցին սկսեց այն տոնել դեկտեմբերի 25-ին:  Դրա պատճառներից մեկն այն էր, որ քրիստոնյաները (օրինակ ՝ Հռոմում) մասնակցում էին նաև Միհրին նվիրված փառատոներին, ինչը դրդում էր արևմտյան եկեղեցական իշխանություններին Քրիստոսի ծննդյան օրը տեղափոխել հունվարի 6-ից դեկտեմբերի 25-ը (ի տարբերություն Առաքելական եկեղեցու, որը նշում է հունվարի 6-ը): -ին): Մերձավոր Արևելքում ամենաազդեցիկ կրոնը տարածված զրադաշտականությունն էր իրանական աշխարհում:  Պտղաբերության գործոնը հիմքում ընկած է բոլոր հեթանոսական կրոնների տիեզերքը:  Ի տարբերություն դրա, հայկական նախաքրիստոնեական կրոնական հասկացություններում, ինչպես զրադաշտականում, խթանվում է ստեղծման փաստը: Արամազդը նկարագրվում է որպես «երկինք և երկիր ստեղծող»: 3 oroրադաշտականությունը և հեթանոսությունը առանձնանում էին աստվածների անունների մասնակի համընկմամբ:  Այսպիսով, Արամազդ, Անահիտ, Միհր անուններն ակնհայտորեն համընկնում են զրադաշտական ​​Ահուրա-Մազդա, Արդվիսուրա-Անահիտա և Միտր-Միհրաստուդեն անունների հետ:   Neագումնաբանության առումով և՛ Ահուրա-Մազդան, և՛ Արամազդը հանդես են գալիս որպես հայր-աստվածներ, ինչպես զրադաշտական ​​Արդվիսուրա-Անահիտան, Միտրը Ահուրա-Մազդայի երեխաներն են, իսկ հայ Անահիտն ու Միհրը Արամազդ են:   Գործառույթով Ահուրա-Մազդան և Արամազդը երկուսն էլ ամպրոպի աստվածներ են (համարժեք են Zs- ին), Ardvisura-Anahita և Anahit - պտղաբերության աստվածուհիներ, Zoroastrian Mitr- ը արևի աստված է, հայ Միհրը `երկնային լույսի աստված:  Այնուամենայնիվ, խոսքը ոչ թե կրոնական հասկացությունների ինքնության, այլ միմյանց տակ գոյություն ունեցող բազմաթիվ տարրերի նմանության մասին է: Վերոհիշյալ ընդհանրությունները հաճախ հիմք են հանդիսացել պնդումների, որ հայկական հեթանոսությունն ամբողջությամբ պարթեւերենից կամ պարսկերենից նմանակումներից ստացված փոխառությունների արդյունք է 4:   Ըստ Լեոյի, «դարեր շարունակ հայերը մեծ մասշտաբով փոխառություններ են վերցրել այս պարսկական զրադաշտականությունից»:   Հարակից հոգևոր-մշակութային համակարգերը, որքան էլ եզակի լինեն, չեն կարող մեկուսացվել միմյանցից և այս 1 Leo, Բանաստեղծությունների ժողովածու, հ. 1, Երեւան, 1966, էջ 386: 2 Fraser J., The Golden Branch, Երեւան, 1989, էջ: 426: 3 Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Երեւան, 1977, էջ: 45 4 Պապայան Ռ., Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման ճշգրիտ նախադրյալները, «21-րդ ԴԱՐ», № 1 (7), 2005, էջ. 6 5 Առյուծ, էջ. 378: կամ այնքանով, որքանով դրանք չեն ազդում միմյանց վրա:  Բնական է, որ հայկական հեթանոսությունը, լինելով կրոն, որը արմատավորված է այս Միջին Արևելքի տարածքում, պետք է ներառեր տարածաշրջանում բնորոշ բազմաթիվ տարրեր:  Այնուամենայնիվ, եթե զրադաշտականները և այլ դավանանքները պաշտում էին որպես հոգևոր, բայց տիեզերական մարմին, հայերը երկրպագում էին որպես մաքուր էակ, հոգևոր լույս, «արդար արև», հենց այս ընկալմամբ և այս «կարգավիճակով» էր համարվում միևնույն ժամանակ հայկական էթնոսը: Հայերը նրանց անվանում էին «արորդներ»:   Սա համարյա քրիստոնեական իմաստ է, որով «Աստծո արդար» նկարագրվող Աստծուն ուղղված հասցեն դառնում է համարժեք «Հայրեր» -ին:   Մեր Անահիտը, կապվելով ջրի և լուսնի հետ, այնուամենայնիվ, ոչ ջուր էր, ոչ էլ լուսին, պտղաբերության և մայրության խորհրդանիշ, այդ հասկացությունների գերակշռող շերտի գերակշռությամբ:  Այս իմաստային շերտի առաջնահերթության շնորհիվ այն, ինչ անցել է հարևան կրոնի ֆոն `հայ աստվածուհու անունով, դարձել է« Անահիտա »մակդիր 1:   Հայերի համար կրակի պաշտամունքը ավելի շատ տեղական, մասնավոր տարածքների պաշտամունք էր, քան ընդհանուր, որի կենտրոնը և սկիզբը պետք է որոնել հրաբխային գավառների լեռներում:  Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ հայերի շրջանում կրակի պաշտամունքը շատ ավելի հին է, քան զրադաշտական ​​կրոնը:   Եվ կրակապաշտական ​​քանանացիներն ու սեմական ժողովուրդները սկզբունքորեն և գիտելիքով տարբերվեցին, պարսիկներն ու մարերը ՝ նույնքան տարբեր, որքան ավելի խոհեմ ազգերը ՝ հույներն ու հռոմեացիները:  Եթե ​​մարդկության հնագույն կրոնական պատմությունը դիտենք որպես միաստվածությունից դեպի բազմաստվածություն գործընթաց, եթե համաձայն ենք, որ կռապաշտությունը ավելի մակերեսայնության արդյունք է, ապա պետք է նշենք, որ միաբանության տարրերը հայ կրոնում ավելի շատ են պահպանված, նույն պատճառով: որ հերքում է հայերի քրիստոնեացումը: ,  Այս հիմքի վրա է, որ hazազար Փարպեցին համարեց, որ քրիստոնեության ընդունմամբ մենք կրկին ճանաչեցինք «մեր հայրենասիրական օրենքը» 3:  Thoughtազար Փարպեցու այս մտքի ժամանակակից մեկնաբանություններից մեկում նշվում է, որ «այստեղ պատմաբանը նկատի ունի ճշմարիտ քրիստոնեական աստվածաբանության հին ազգային վկայությունը, որի արմատները սկիզբ են առնում մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներ» 4: Հայոց Արշակունի տոհմում, որոշ փոփոխություններից հետո, Տիրոջ երկրպագությունը շարունակեց գոյություն ունենալ:   Հայոց Արշակունի և Տրդատի, Տիրանի (Տիրան) և Տիրիտի (Տիրիտ) իշխանների քրիստոնյա թագավորների անունները դրա լավագույն վկայությունն են:   Այս տեսանկյունից ուշագրավ է նաև հետևյալ հանգամանքը.  Իր մկրտության ժամանակ Տրդատ Գ-ն ստացել է Հովհաննես անունը ՝ ի հիշատակ Հովհաննես Մկրտչի ՝ Կարապետի:  Հայտնի է, որ ժողովրդական քրիստոնեության մեջ Սուրբ Կարապետին էին վերագրվում այնպիսի տողեր, ինչպիսիք են `հովանավորելը արվեստը, երաժշտական ​​կարողությամբ օժտելը և բանասիրական նվերները, որոնք բնորոշ էին Աստծո հոգատար ոլորտին:  Բացառված չէ, որ Տրդատ III- ը Տեր Աստծո երկրպագության հետ կապված լուսատու-արևի գծերը մտցրել էր իր նոր Աստծո ՝ Քրիստոսի երկրպագության մեջ ՝ դրանով իսկ նոր գաղափարական հիմնավորում տալով նրա անձնական-տոհմական շահերին (տե՛ս Լորդ)  Ինչ վերաբերում է, օրինակ, պահպանողական քրիստոնեության ընդունման իրադարձությունների նկարագրությանը `մեկ այլ հայ պատմաբան Ագաթանգեղոսից, ապա, ըստ Հ. Հակոբյանի և Ս. Ըստ Պետրոսյանի, պատմագրության մեջ 4-րդ սկիզբի իրադարձությունները դարը վերագրվում է շատ ավելի բռնի-դրամատիկ բնույթի, քան իրականում էր 6:   Հայաստանում հեթանոսական սրբավայրերը ոչնչացվեցին նախքան քրիստոնեությունը պետական ​​կրոն հռչակելը, և դրանք ոչնչացվեցին զրադաշտական ​​աճպարարների (ոչ թե Գրիգոր Լուսավորչի և նրա սերունդների կողմից) 7:   Ագաթանգեղոսը նշում է, որ հսկայական ավերածություններ են եղել Տարոնում ՝ Արածանիի (Եփրատ) ափին գտնվող Աշտիշատի սրբավայրում:  Հատկանշական է, որ միակ դեպքը, երբ Ագաթանգեղոսը նշում է մարդկային զոհերի մասին («Այդ վայրում քահանային ծառայող մարդկանցից շատերը սպանվել են») վերաբերում է հենց այս սրբավայրին 1 Papayan R., էջ 10: 2 Ալիշան J.., Էջ 30, 31: 3 hazազարայ Փարպեցու, Հայերի պատմությունը և նամակը Վահան Մամիկոնյանին, Թփխիս, 1904, էջ 4: 161: 4 Դանիելյան Ե., Հայաստանում քրիստոնեության պետական ​​կրոն հռչակման հոգատար աղբյուրները ական պատմական նշանակություն, Երեւան, 1996, էջ: 17 5 Պետրոսյան Ս., Էջ 36: 6 Հակոբյան Հ., Մեհյանների և հայ դավանանքի կործանման պատմության որոշ մանրամասներ, Հայ սրբեր և սրբավայրեր, Երևան, 2001, էջ: 145; Ս. Պետրոսյան, Գրիգոր Լուսավորչի տանջողը, Պատմա-բանասիրական հանդես, 2001, էջ 33: 7 Դանիելյան Ե., Էջ 15: 1-ում:  Փաստորեն, կարելի է ասել, որ քրիստոնեությունը ընդունելու գործընթացում հիմնական պայքարը ծավալվում էր հեթանոս քահանաների, «նոր ուսմունքի կրողների» միջեւ, և ժողովուրդը լայն զանգվածային մասնակցություն չէր ցուցաբերում այդ պայքարին: Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ հեթանոսությունից քրիստոնեությանը անցումը հին ավանդույթների, կրոնական և մշակութային արժեքների նոր իմաստ էր, հազարավոր տարիներ առաջ ձևավորված մեր ամբողջ մշակույթը, որը վերաիմաստավորվում էր քրիստոնեության մեջ, գոյատևում է մինչ օրս ՝ պահպանելով էկոլոգիական գաղափարներ, որոնք փոխանցվել են հին ժամանակներից:   Հետևաբար, Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական ​​կրոն պետք է որակել որպես վերադարձ դեպի սկզբնական միաստվածություն, որը, չնայած կորած էր, աղավաղված, բայց և այնուամենայնիվ ամբողջովին չի ջնջվել հայ ժողովրդի պատմական և գենետիկ հիշողությունից, բայց հայտնվել է քրիստոնեության վարդապետության միջոցով որակապես նորացված պետություն:   Եվ այս հանգամանքը ՝ վերադարձի իմաստը, բնօրինակը վերագտնելու համար, հաստատվեց հայերենում, որտեղ 301 թվականին իրադարձությունը ՝ քրիստոնեությունը որպես պետական ​​կրոն ընդունելը, արտահայտվում է «հայ դարձի» արտահայտությամբ:  Եվ ինչպես նշում է Ագաթանգեղոսը, քրիստոնեության ընդունմամբ հայերը «կրկին հաստատվել են հավատքի մեջ»: Ելենա Շահինյան Կատարյալ իդեալական բաղադրիչները քրիստոնեության մեջ Հիմնաբառեր. Քրիստոնեություն, միաստվածություն, հեթանոսություն, աստվածպաշտություն Հոդվածի նպատակն է ցույց տալ հեթանոսությունից քրիստոնեություն տեղափոխված նոր վերամեկնաբանված հին ավանդույթները, էկոլոգիական գաղափարները, կրոնական և մշակութային արժեքները: ։

Հիմնական  խնդիրն  է  հեթանոսական  գաղափարախոսությունից  քրիստոնեական  գաղափարախոսությանն  անցման՝ մինչ այժմ ընդունված բռնի եղանակի ոչ հավաստի լինելու, ինչպես նաև քրիստոնեության՝ հայի համար  ոչ թե խորթ կրոն, այլ ազգային արժեք լինելու հանգամանքի փաստումը։
    Այսպիսով,  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  քրիստոնեության  ընդունումը  Հայաստանում  որպես  պետական  կրոն  պիտի որակվի իբրև վերադարձ սկզբնական միաստվածությանը, որը թեպետ կորսված էր և աղավաղված, բայց  այդուհանդերձ լիովին չէր ջնջվել հայ ժողովրդի թե՛ պատմական, թե՛ գենետիկ հիշողությունից և հայտնվեց նրան  որակապես նորացված վիճակում՝ քրիստոնեական վարդապետության միջոցով։
