ՀՀ-ում ինչպես, բոլոր ժողովրդավար պետություններում, դատական իշխանությունը առանձնանում է իր անկախությամբ եւ ինքնիշխանությամբ։
   ՀՀ սահմանադրությամբ դատական իշխանությունը ամրագրված էորպես առանձին պետական կառավարման ճյուղ[1]։
   Իսկ դատավորի գործունեությունը նույնպես ամրագրված է մի շարք իրավական նորմերով։
   Քանզի առանց այդ իրավական նորմերի ամրագրման, դատավորները չեն կարող կատարել իրենց առջեւ դրված պարտականությունները։
  52ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ինչպես գիտենք ՀՀ-ում արդարադատություն կարող են իրականացնել միայն դատարանները, իսկ դատավորները հանդիսանում են այն պետական պաշտոնատար անձինք, ովքեր լիազորված են վերականգնել արդարադատությունը[2]։
  ՀՀ դատական համակարգում դատավորների առջեւ տարբեր խնդիրներ են դրված։
   Պետությունն էլ իր հերթին պարտավորություն է ստանձնում ապահովել դատավորների անձեռնմխելիությունը,քանի որ առանց դատավորների անձեռնմխելիության ապահովման չենք կարող պահանջել արդար դատաքննություն։
  Հայաստանը, դեռեւս անկախությունից հետո, պայքարում է արժանապատիվ դատական համակարգ ստեղծելու համար։
  Դատական իշխանության անկախության նոր փուլի հիմքը դրվեց 1995 թվականին, երբ ընդունվեց Սահմանդրությունը։
  Իսկ անկախ դատական եւ իրավական համակարգ ստեղծելու փուլը ձեւավորվեց 1996 թվականին։
   Դատական այս նոր համակարգի համար նախադրյալ եղավ Արդարադատության խորհրդի ձեւավորումը, որը դատական իշխանության ինքնակառավարման մարմինն էր եւ որոշումներ էր կայացնում՝ դատավորների նշանակման, առաջխաղացման եւ դատական իշխանության այլ հարցերի առնչությամբ։
   Արդարադատության խորհուրդն էր ՀՀ նախագահին ներկայացնում այն անձանց շրջանակը, որոնք կարող են նշանակվել դատավորի պաշտոնում։
  Դատական իշխանության բարեփոխումները շարունակվում են մինչ այսօր էլ։
   Այժմյան դատական իշխանության գործունեության հիմնադրույթները ամրագրված են ՀՀ դատական օրենսգրքում[2], որտեղ հստակ ներկայացված են դատական համակարգի գործունեության սկզբունքները, դատական համակարգի կառուցվածքը, առանձին դատարանների գործունեության շրջանակը, դատական իշխանությանը վերաբերող խնդրահարույց հարցերի լուծման ուղիները, դատավորների գործունեությունը յուրաքանչյուր դատական ատյանում, նրանց կարգավիճակը, գործունեության երաշխիքները, վարքագծի կանոնները։
  Այսպես, դատական օրենսգրքում[2] ամրագրված է օրինակ դատավորների ապաքաղաքականացվուծությունը։
   Այս դրույթը իր մեջ պարունակում է առ այն, որ դատավորը չի կարող լինել, որեւէ կուսակցության անդամ կամ զբաղվել կուսակցության քաղաքական քարոզով։
   Իսկ տե53ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ղական ինքնակառավարման կամ Ազգային ժողովի ընտրությունների ժամանակ կարող է մասնակցել միայն որպես ընտրող։
  Ժամանակակից պետության համար կարեւորագույն խնդիր է համարվում դատավորի անկախ գործունեությունը ապահովելու համար երաշխիքներ սահմանելը։
   Այն պետության կողմից սահմանվել է դատական օրենսգրքի միջոցով։
   Դատավորի անռենմխելիությունը նույնպես ամրագրված է պետության կողմից իրավական նորմով[4, Գլուխ 11, հոդված 51]։
   Դատավորի անձեռնմխելիությունը կայանում է նրանում, որ մի շարք դեպքերում առանց բարձրագույն դատական խորհրդի որոշումների դատավորին չեն կարող զրկել մի շարք իրավունքներից՝ օրինակ, ազատությունից,բացառությամբ այն դեպքերի երբ դատավորը ձերբակալվել է հանցագործության կատարման պահին կամ դրանից հետո։
  Նաեւ պետք է բացառել այն հանգամանքը, որ առանց բարձրագույն դատական խորհրդի որոշման չի կարող քրեական հետապնդում սկսվել դատավորի նկատմամբ, ինչպես նաեւ դատավորը իր լիազորությունների կատարման կամ լիազորությունները դադարացնելուց կամ ավարտվելուց հետո չի կարող հարցաքննվել որպես վկա, այն դեպքերում, երբ նա իր լիազորությունների շրջանակում իրականացրել է դատաքննություն[4,Գլուխ 11, հոդված 51, կետ8]։
   Այս դրույթը դատական իշխանության բարեփոխումների ընթացքում ավելացված նոր կետերից մեկն է։
  Դատավորի անձեռնմխելիության հետ նաեւ պետք է դիտարկել նաեւ նրա անփոփոխելիությունը, որը հստակ ամրապնդված է ՀՀ-ում համապատասխան իրավական նորմերով։
   Դատավորի անփոփոխելիությունը արտահայտնվում է նրա պաշտոնավարման ժամկետով եւ մի շարք այլ հանգամանքներով։
   Դատավորի պաշտոնավարման ժամկետը համարվում է նրա մինչեւ 65 տարին լրանալը։
   Իհարկե նաեւ Դատարանում համապատասխան մասնագիտացման դատավորների կրճատման դեպքում տվյալ դատարանում իրենց համար պաշտոնավարումը շարունակելու նախապատվությունը տրվում է տարիքով ավագ համապատասխան մասնագիտացման դատավորներին։
   Եթե դադարեցվում է դատավորի լիազորությունները, կամ ավելացվում է տվյալ դատարանի դատավորների թիվը,ապա այդ դատարանում համապատասխան ռեզերվային դատավորը շարունակում է պաշտոնավարել որպես դատավոր, եւ իհարկե, արդեն դադարում է համարվել ռեզերվային։
  54ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Միայն բարձրագույն դատական խորհրդի որոշմամբ է, երբ առաջին ատյանի դատարանը չի կարող ապահովել իր բնականոն գործունեությունը դատավորի թվաքանակի պատճառով, ապա բարձրագույն դատական խորհրդի որոշմամբ նույն ատյանի համապատասխան մասնագիտացման մեկ այլ դատավոր իր համաձայնությամբ կարող է մինչեւ մեկ տարի ժամկետով գործուղվել առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարան։
  Դատավորի անձեռնմխելիության եւ անփոփոխելիության այս երկու կարեւորագույն սկզբունքների հետ, որով պայմանավորված է նրա արդարացի գործունեությունը, նաեւ պետք է առանձնացնել դատավորի աշխատավարձը եւ սոցալիական ապահովությունը, քանզի առանց դատավորի սոցալական ապահովության երաշխավորության, ավելի ահագնանում է դատավորի կոռուպցիոն ռիսկում հայտնվելու գործոնը։
  Իհարկե, ԽՍՀՄ-ը փլուզումից հետո նոր դատական համակարգ ստեղծման գործընթացում հստակ իրավական նորմով ամրագրվել է այս հանգամանքը, քանի որ առանց այն իրավական նորմով ամրագրելու, քաոս կտիրի դատական համակարգում, քանի որ դատավորը իր գործունեությամբ միշտ էլ համարվում է կոռուպցիոն ռիսկում հայտնված։
  Պետությունը իր առջեւ խնդիր է դնում՝ այդ ռիսկերը որքան հնարավոր է կրճատել։
  Սահմանդրության մեջ եւս անդրադարձ է կատարված դատավորի սոցալիական ապահովությանը, որով 164-րդ հոդվածի 10-րդ մասի համաձայն, սահմանվում է նրա բարձր կարգավիճակին եւ պատասխանատվությանը համապատասխանող վարձատրությունը [1]։
   Դատավորն իր կենսաթոշակային տարիքին հասնելու դեպքում, այսինքն 65 տարին լրանալու դեպքում, եւ նաեւ օրենքով սահմանված այլ դեպքերում կենսաթոշակ ստանալու իրավունք ունի։
   Դատավորի կենսաթոշակը չի կարող դադարեցվել այլ աշխատանք կատարելու դեպքում, բայց դա չի վերաբերում երբ դատավորը անցնում է հանրային ծառայության։
   Պետությունը ապահովելով դատավորի սոցիալականերաշխավորությունը, ՀՀ կառավարության սահմանված պայմաններով եւ չափով, առողջության եւ դժբախտ պատահարներից պետական միջոցների հաշվին պետական ապահովագրության իրավունք է ստանում։
  Դատավորը օգտվում է նաեւ հանրային ծառայողի համար սահմանված սոցիալական այլ երաշխիքներից, որոնցից բացառապես կարող են օգտվել հան55ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րային ծառայողները[8]։
   Դատավորի աշխատավարձը եւ դատավորի համարսահմանված հավելավճարները, ինչպես նաեւ կենսաթոշակի չափը չեն կարող նվազեցվել։
   Դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե համարժեք ձեւով դա իրականացվի բոլոր պաշտոնատար անձանց համար։
  Դատավորի սոցիալական երաշխիքների մեջ հարկ է առանձնացնել նաեւ նրա արձակուրդի գործոնը, քանի որ դատավորի գործունեությունը ապահովելու համարայն կարեւոր նշանակություն ունի։
   Այն ամրագրված է ՀՀ դատական օրենսգրքի հոդված 58-ում [4, հոդված 58]։
  Դատավորի արձակուրդը ամենամյա է եւ վճարովի՝ 30 աշխատանքային օր տեւողության ժամկետով։
  Իսկ գիտական ատենախոսություն պաշտպանելու նպատակով դատավորն իրավունք ունի մինչ 30 օր տեւողության չվարձատրվող արձակուրդ ունենալ։
   Բացի այդ՝ 30 օրյա ժամկետըայնպես է սահմանվում, որ չխախտվի դատարանի բնականոն գործունեությունը, եւ այդ ժամկետը դատավորին տրվում է մասմաս, բայց ոչ ավելի քան երեք մասի բաժանելով։
   Դատարանի նախագահը, մինչեւ յուրաքանչյուր տարվա հունվարի 31-ը հաստատում է դատավորի ամենամյա արձակուրդի ժամանակացույցը, որըենթակա է հրապարակման եւ հրապարակվում է դատական իշխանության պաշտոնական կայքում։
   Իհարկե, լինում են դեպքեր երբ հաստատաված ժամանակացույցին չհամապատասխանող ժամանակահատվածում արձակուրդ է տրամադրվում եւ այդ արձակուրդի տրման պատճառների մասին պետք է հայտնել կարգապահական հարցերի հանձնաժողովին, որին իրազեկում է դատարանի նախագահը։
  Դատավորին արձակուրդ տրամադրելըկարող է սահմանել միայն բարձրագույն դատական խորհուրդը։
   Բարձրագույն դատական խորհուրդը նաեւ լուծում է դատավորի արձակուրդի հետ կապված վեճերը։
  Բարձրագույն դատական խորհրդի համաձայնության դեպքում միայն կարող է ընտանեկան կամ անձնական հանգամանքներից ելնելով երկարաձգվել դատավորի արձակուրդի չափը, որը չվճարվող արձակուրդ է համարվում։
  Դատավորի գործունեության մաս է համարվում նրա կրթական ծրագրերին մասնակցելու իրավունքը, որը կրկին ամրագրված է իրավական նորմով[4, Գլուխ 1 հոդված 4]։
  Դատավորին կրթական ծրագրերից օգտվելը հնարավորություն է տալիս ապահովել նրա մասնագիտական աճը եւ նոր մակարդակի հասցնել նրա մասնագիտական ունակու56ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյունները։
   Դատավորին կրթական ծրագրերին, համաժողովներին եւ իրավաբանների մասնագիտական այլ հավաքներին մասնակցելու իրավունքը պետք է տրվի միայն այն դեպքում, երբ դատավորի բացակայությունը չի խաթարի դատարանի բնականոն գործունեությունը։
   Երբ դատավորը ստացել է դատարանի նախագահի կամ ուսումնական հանձնաժողովի համաձայնությունը՝կրթական որեւիցե միջոցառմանը մասնակցելու համար, նրա բացակայությունը համարվում է հարգելի եւ դատավորի աշխատավարձը պահպանվում է։
   Դատարանի նախագահը համաձայնություն է տալիս մինչեւ հինգ աշխատանքային օր բացակայելու, միայն այն պարագայում, երբ դատավորը մասնակցում է կրթական ծրագրերի, հանձնաժողովների եւ իրավաբանական մասնագիտական այլ հավաքների։
   Երբ դատավորին չի բավականացնում այդ հնգօրյա ժամկետը, նա կարող է դիմել ուսումնական հարցերի հանձնաժողով՝ ավելի շատ օրեր տրամադրելու խնդրանքով։
  Դատավորի բուն գործունեությունը ապահովում են ոչ միայն նշված սկզբունքները այլ նաեւ, դատավորի նկատմամբ սահմանված վարքագծի կանոնները։
   Այս վարքագծի կանոնները նպատակ ունեն ապահովել դատավորի բնականոն գործունեությունը,եւ կապահովեն դատարանի անաչառությունը եւ անկախությունը, որը կնպաստի անաչառ դատաքննության անցկացմանը։
   Դատավորի էթիկայի եւ վարքագծի կանոնները ապահովում են դատավորի եւ դատական իշխանության բարձր հեղինակությունը։
   Դատավորի վարքագծի կանոնները եւ էթիկայի կանոնները իրենց իրավական ամրագրումն են ստացել ՀՀ դատական օրենսգրքում[4, հոդված 66, 68]։
  Հատկանաշանկան այն է, որ դատավորի վարքագծի կաննոները պարտադիր են նաեւ Ազգային ժողովի կողմից ընտրված բարձրագույն դատական խորհրդի անդամների համար։
   Դատավորը պարտավոր է պահպանել սույն օրենսգրքով սահմանվածհամապատասխան վարքագծի կանոները[7]։
   Այդ վարքագծի կանոնները չպահպանելը հանգեցնում է դատավորի կարգապահական պատասխանատվության։
  Իսկ դատավորի կողմից էթիկայի կանոնները խախտելը չի կարող հանգեցնել դատավորի կարգապահական պատասխանատվության։
   Դատավորի վարքագծի կանոնները իրենց իրավական ամրագրումն են ստացելսույն օրենսգրքի միջոցով[4, հոդված 68, կետ 3]։
   Սույն օրենսգրքում դրանք տասնչորս են։
  57ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Առանց, դատավորի երաշխավորված եւ արդարացի գործունեությունն ապահովելու համար, նրա գործունեության հիմքում ընկած վերոնշյալ սկզբունքների պահպանման, դատավորը չի կարող իրականացնել արդար դատաքննություն։
  Հաշվի առնելով ՀՀ դատական համակարգի ծանրաբեռնվածությունը, դատավորի արդար գործունեությունը ավելի շատ է կախված դառնում պետությունից։
   Պետությունը հանդես գալով որպես երաշխավոր դատավորի արդար գործունեության, չպետք է խոչընդոտի նրա գործունեությանը եւ նրա աձնական անձեռնմխելիությունը վեր դասի իր ունեցած քաղաքական շահերից։
   Չնայած այնհանգամանքին, որ պետությունն ապահովելով բոլոր անհրաժեշտ պայմանները դատավորի արդար դատաքննության անցկացման համար, սակայն լինում են դեպքեր, երբ դատավորները բացթողումներ են կատարում իրենց աշխատանքում։
   Այդ բացթողումների արդյունքն էլ լինում է այն, որ մի շարք գործեր իրենց բողոքներով հայտնվում են Միջազգային ատյաններում։
  Այդ գործերը հիմնականում լուծվում են ի վնաս մեր պետության, եւ փաստորեն, պետությունը փոխհատուցում է, շատ դեպքերում ոչ անհրաժեշտ պայմաններ պահպանելով դատաքննության համար։
  Հայաստանը անկախությունից ի վեր սկսել է դատական իշխանության ռազմավարական փոփոխությունների ծրագիր, որը շարունակվում է մինչ օրս։
  Մեր կարծիքով, այդ փոփոխությունների մեջ պետք է ընդգրկել եւս մեկ դրույթ, որը վերաբերվում է Միջազգային դատական ատյաններում ՀՀ-ից քննարկվող գործերին։
   ՀՀ-ում բոլոր ատյաներում անցած գործը հայտնվում է Միջազգային ատյանում, եւ երբ մեր պետությունը փոխհատուցման կողմ է հանդիսանում, առաջարկում ենք, որ այդ գործերը կրկին քննվեն մեր երկրում, բայց այլ դատավորների կազմի քննության ներքո։
   Այդ գործերի քննությունը թույլ կտա բացահայտելու ՀՀ դատական համակարգի եւ դատավորների թերացումները, որոնք անմիջական ազդեցություն են ունենում մեր երկրի ժողովրդավար պետություն լինելու հանգամանքի վրա։
   Իսկ այդ թերությունները միշտ էլ նկատվում են, ՀՀ եռաստիճան դատական համակարգում։
  Այսպիսով, դատավորի անկախ գործունեությունը, կախված է պետությունից, քանզի պետությունն է ապահովում դատավորի համար անհրաժեշտ պայմանները արդար դատաքննության անցկացման հա58ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մար, իսկ դատավորը ապահովում է արդար դատաքննություն եւ արդարադատության վերականգնումը։
   Պետությունը պետք է դատական իշխանությունը միշտ անկախ եւ զերծ պահի մյուս իշխանության ճյուղերից։
   ՀՀ-ը անկախությունից հետո սկսել է մի նոր շրջան, որտեղ դատական իշխանության բարեփոխումները կատարվում են հստակ մշակված ծրագրերով։
   Այն ներառում է նաեւ սահմանդրական բարեփոխումնները։
   Բայց, իհարկե, կան նաեւ մի շարք բացթողումներ, որոնք դեռեւս լրացուցիչ վերլուծությունների կարիք ունեն։
  Մեր կարծիքով, լրացուցիչ վերլուծություններ պետք է կատարվեն ՀՀ եռաստիճան դատական համակարգի արդյունավետության գնահատման վերաբերյալ։
   Պետք է վերլուծություն կատարել վերաքննիչ դատարաններում, հասկանալ որքանով է արդյունավետ կոլեգիալ կարգով գործի քննությունը, այսինքն՝ թե ինչ փոփոխություններ է տալիս գործին վերաքննիչ դատարանում կոլեգիալ կազմով գործի քննությունը։

Դատավորը համարվում է դատական իշխանության անքակտելի շարժիչ ուժը, առանց որի դատական իշխանությունը չի կարող գոյատեւել։
  ՀՀ դատական համակարգում, դատավորի գործունեության վերաբերյալ մի շարք ելակետային սկզբունքներ ամրագրված են ՀՀ Սահմանադրությունում, ՀՀ դատական օրենսգրքում, որոնք հիմք են ծառայում նրա գործունեության համար։
  Հոդվածում ներկայացվել են ՀՀ դատական համակարգում դատավորի գործունեության իրավական կարգավորումները, դատավորի գործունեությունը ապահովող միջոցները։
  Քննարկվելեն դատական համակարգի մի շարք կարեւորագույն խնդիրներ, որոնց առնչվումեն դատավորն ու պետությունը դատական իշխանության արդար գործունեության համար։
  Այս համատեքստում ուսումնասիրվել ու բացահայտվել են ՀՀ դատական համակարգին, դատավորի գործունեությանը բնորոշ մի շարք առանձնահատկություններ, կատարվել առաջարկություններ։
