Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգը (Balanced Scorecard) կազմակերպությունների կառավարման ամենաարդյունավետ ժամանակակից գործիքներից է։
   Սակայն, բազմաթիվ ընկերությունների փորձը ցույց է տալիս, որ Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգի (ՑՀՀ) ներդրումը ձախողվում է թերի վերլուծության, ռազմավարության բացակայության, ոչ հստակ նպատակների եւ գործընթացների պատճառով։
   Առեւտրային բանկերում, ինչպես շահույթ հետապնդող նաեւ այլ ընկերություններում, ՑՀՀ-ի ներդրման համար անհրաժեշտ է անցնել որոշակի փուլերով։
   Այդ ճանապարհի հիերարխիկ կառուցվածքը սկսվում է առաքելության ձեւակերպմամբ եւ ավարտվում՝ ՑՀՀի միջոցով ռազմավարության իրագործմամբ [1]. Առաքելություն՝ ինչի՞ համար է ստեղծվել ընկերությունը Արժեքներ՝ ինչի՞ն է հավատում եւ ինչպե՞ս է գործելու Տեսլական՝ ինչի՞ն է ուզում հասնել Ռազմավարություն՝ ինչպիսի՞նն է մրցակցային խաղի պլանը Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգ՝ ինչպե՞ս է իրագործվելու այդ պլանը Մինչ Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգի մշակումը եւ ներդրումը, անհրաժեշտ է հստակ եւ հակիրճ սահմանել բանկի առաքելությունը, արժեքները եւ տեսլականը։
   Հստակ ձեւակերպված առաքելությունը հաջող ռազմավարության հիմնաքարերից է, որը ղեկավարներին օգնում է շարժվել նախանշված ճիշտ ուղղությամբ, իսկ 169ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ գործընկերներին, հաճախորդներին եւ այլ սուբյեկտներին հուշում ընկերության գոյության նպատակի մասին։
   Արժեքներն այն համոզմունքներն ու գերակա ուղղություններն են, որոնց հետեւելով պետք է առաջ շարժվի բանկը։
   Եթե առաքելությունը համարենք ճանապարհ, ապա տեսլականը այն վերջնակետն է, որին ձգտում է հասնել բանկը՝ հետեւողական եւ արդյունավետ աշխատանքի շնորհիվ։
  Այնուհետեւ, առաջարկում ենք գնահատել բանկի ռազմավարական դիրքը, առկա ռեսուրսները, հնարավորությունները։
   Միայն ամբողջական եւ համակարգված տեղեկատվությանը տիրապետելով է հնարավոր կազմել իրատեսական ծրագիր եւ ջանքեր ու միջոցներ ուղղել դրա իրականացմանը։
   Ռազմավարական ծրագիր մշակելիս առեւտրային բանկի ղեկավարությունը պետք է դիտարկի այն որպես ճանապարհային քարտեզ, որտեղ հստակ ամրագրված են տեսլականը՝ այն, թե ինչին է ձգտում բանկը, եւ առաքելությունը՝ ինչու է գնում այդ ուղիով։
  Բանկի ներկա վիճակը գնահատելու համար կարելի է սկսել գործարար աշխարհում լայնորեն կիրառվող SWOT վերլուծությունից։
   Անվանումը ձեւավորվել է հետեւյալ բառերի սկզբնատառերից՝  Strengths – ուժեղ կողմեր  Weaknesses – թույլ կողմեր  Opportunities – հնարավորություններ  Threats –սպառնալիքներ SWOT-ը հնարավորություն է տալիս ընտրել այնպիսի ռազմավարություն, որը առավելագույնս համապատասխանում է կազմակերպության առկա ռեսուրսներին, առավելություններին եւ միջավայրին [2]։
   Իհարկե, այս գործիքը ունի թերություններ, այն իմաստով, որ հաճախ շատ ընդհանրական բնույթ է կրում եւ խորը վերլուծության համար բավարար չէ։
   Սակայն, SWOT վերլուծություն կարելի է իրականացնել եւ՛ ամբողջ բանկի, եւ՛ առանձին ստորաբաժանումների համար, ինչը թույլ կտա, բացահայտել բանկի ուժեղ եւ թույլ կողմերը՝ սպառնալիքների վերացման եւ հնարավորությունների օգտագործման նպատակով։
  170ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 1. Առեւտրային բանկի SWOT վերլուծության օրինակ  Թույլ մարքեթինգային քաղաքականություն  Աշխատակիցների բարձր հոսունության  Չդիվերսիֆիկացված պորտֆել  Մասնաճյուղային փոքր ցանց  Կազմակերպական բարդ կառուցվածք Տեխնոլոգիական հագեցվածություն Կորպորատիվ մշակույթ Ծառայությունների որակ Հաճախորդների բազա Դրական համբավ   Նորմատիվային դաշտի փոփոխություններ  Նոր մրցակիցներ  Տնտեսական աճի ցածր տեմպ  Ժամկետանցումների աճ  Վստահության նվազեցում Համագործակցություն ֆինանսավորող կառույցների հետ Նոր շուկաներ Բարձրակարգ մասնագետների ներգրավում Ծառայությունների ընդլայնում Կառավարման արդյունավետ համակարգի ներդրում Աղյուսակ 1-ում նեկայացված է SWOT վերլուծության պարզ մոտեցում, երբ առանձնացվում են բանկի ներքին եւ արտաքին գործոնները՝ առանց հետագա հաշվարկների՝ ըստ կշիռների, կարեւորության։
   Ուժեղ եւ թույլ կողմերը ցանկացած կազմակերպության համար ներքին գործոններ են եւ կարող են ուղղակիորեն կառավարվել, իսկ հնարավորություններն ու սպառնալիքները կամ վտանգները արտաքին են, եւ ղեկավարությունը կարող է միայն կանխատեսել եւ արձագանքել դրանց։
   Դրանք արտաքին միջավայրի ազդակներն են, որոնց անմիջական կրողն է հանդիսանում ցանկացած ընկերություն, առավել եւս ներկայիս գլոբալիզացման պայմաններում։
  Հաջորդ քայլով անհրաժեշտ է իրականացնել գործունեության միջավայրի խորը ուսումնասիրություն, որն արդեն իսկ մասամբ իրականացվում է SWOT վերլուծության ժամանակ։
   Այդ նպատակով, առաջարկում ենք կիրառել արտաքին միջավայրի վերլուծության PEST կամ PESTEL մոդելը, որի անվանումը ձեւավորվել է political, economic, sociocultural, technological, environmental, legal բառերի սկզբնատառերից։
  171ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ PEST կամ PESTEL վերլուծությունը պարզ եւ արդյունավետ գործիք է, որն օգտագործվում է մակրոտնտեսական իրավիճակի քաղաքական, տնտեսական, սոցիալ-մշակութային, տեխնոլոգիական, բնապահպանական եւ իրավական վերլուծություն իրականացնելու համար։
  Արդյունքում բացահայտվում են բանկի վրա ազդող արտաքին միջավայրի ուժերը, որոնք կարող են ստեղծել եւ՛ հնարավորություններ, եւ՛ վտանգներ կազմակերպության համար [3]։
   Հետեւաբար, PESTEL- վերլուծության կատարման նպատակը հետեւյալն է.  պարզել բանկի գործունեության ներկա արտաքին գործոնները,  բացահայտել արտաքին գործոնները, որոնք կարող են փոխվել ապագայում,  օգտագործել այդ փոփոխությունները կամ հնարավորությունները` ի օգուտ բանկի, կամ համապատասխան միջոցառումներ ձեռնարկել վտանգներից պաշտպանվելու համար։
  Այս վերլուծություններից հետո, երբ արդեն բանկի տարբեր ստորաբաժանումների ղեկավարների ու աշխատակիցների հարցումների, վերլուծությունների հիման վրա համակարգված ձեւով ներկացվում են բանկի կառավարման եւ զարգացման ծրագրի մշակման համար կարեւոր ներքին եւ արտաքին գործոնները, անհրաժեշտ է առանձնացնել մրցակցային առավելությունները։
   Հաջողված ռազմավարական ծրագրի արդյունքներից է եզակի կամ կարեւոր մրցակցային առավելության զարգացումը։
   Ժամանակակից աշխարհում ինտելեկտուալ կապիտալը առավել հաճախ է ապահովում կայուն մրցակցային առավելություն, քան ֆիզիկականը կամ ֆինանսականը, եւ ժամանակի ընթացքում ինտելեկտուալ ռեսուրսները ապահովում են ավելացված արժեքի աճ [4,5]։
  Այսպիսով, դիտարկումների, վերլուծությունների եւ հարցումների արդյունքում գնահատելով առկա իրավիճակը, մշակվում է ռազմավարություն՝ հիմնվելով բանկի ուժեղ կողմերի, մրցակցային առավելությունների եւ ապագայի վերաբերյալ կանխատեսումների վրա։
   Անհրաժեշտ է հստակ ձեւակերպել բանկի ռազմավարությունը եւ ապահովել դրա տարածում բանկի բոլոր ստորաբաժանումների միջեւ, որպեսզի յուարաքանչյուր աշխատակցի եւ ստորաբաժանման նպատակները համապատասխանեցվեն ռազմավարությանը։
  172ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ռազմավարության իրագործման համար մշակվում եւ ներդրվում է Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգը։
   ՑՀՀ-ը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես ցուցանիշների համախումբ, այլ կառավարման հաշվեկշռված, ամբողջական համակարգ։
  Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգի ձեւավորման եւ ներդրման հիմնական սկզբունքներն են [6]՝  Փոփոխությունների գործընթացի կառավարում բանկի բարձրագույն ղեկավարության կողմից,  Ռազմավարության իրարգործումը՝ որպես շարունակական գործընթաց,  Աշխատանքային պարտականությունների իրականացման միջոցով աշխատակիցների ներգրավում ռազմավարության իրարգործմանը,  Ռազմավարության իրագործման նպատակով բանկի վերափոխում,  Անձնակազմի յուրաքանչյուր անդամի կողմից բանկի ռազմավարության գիտակցում եւ իրագործման մեջ ներգրավվածություն։
  Վերոնշյալ սկզբունքներից առաջինի կիրառումը հատկապես կարեւոր է ՑՀՀ-ի ներդրումն ապահովելու համար։
   Այդ սկզբունքի իմաստը կայանում է նրանում, որ բանկի ղեկավար անձնակազմը պետք է նախաձեռնի ՑՀՀ-ի մշակումն ու ներդրումը։
   Եվ նրանք են պատասխանատու ռազմավարության ու կառավարման մեջ անհրաժեշտ փոփոխություններ կատարելու հրատապության ու անխուսափելիության հանգամանքը բոլոր աշխատակիցներին հասցնելու համար։
  Այս նպատակով Գծանկար 1-ում առանձնացված են պատասխանատվության որոշակի շրջանակներ եւ ղեկավարներ՝ ՑՀՀ-ի ներդրման գործընթացի սահուն կազմակերպման համար։
  173ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Գծանկար 1. Ռազմավարական կառավարման պատսասխանատվության գոտիները [7] Բիզնես հայեցակարգի եւ ռազմավարության մեկնաբանում ու ներդրում Տեղեկատվություն եւ փոխադարձ կապ Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգ Պլանավորում եւ խնդիրների սահմանում Ռազմավարական հետադարձ կապ եւ ուսուցում Ռազմավարական պլանավորման Ֆինանսական տնօրեն Ֆինանսական տնօրենը իրականացնում է ներդրումների կառավարում, տարեկան բյուջեի կազմման եւ հաշվապահական քաղաքականության սահմանման գործընթացների կառավարում։
   Տեղեկատվական ծառայության տնօրենը ղեկավարում է տվյալների բազայի եւ տեղեկատվական համակարգերի ստեղծման գործընթացը։
   Ռազմավարական պլանավորման գործընթացների պատասխանատուն ռազմավարական պլանավորման գծով տնօրենն է։
   Անձնակազմի կառավարման տնօրենը կառավարում է այն գործընթացները, որոնք կապված են նպատակներ սահմանելու, աշխատակիցների մոտիվացման եւ խրախուսման համակարգերի մշակման ու ներդրման հետ։
  ՑՀՀ կիրառելիս առեւտրային բանկի գործունեությունը դիտարկվում է որպես ֆինանսներ, հաճախորդներ, ներքին գործընթացներ եւ ուսուցում ու աճ բաղադրիչների ամբողջություն։
   Հաշվեկշռվածության գաղափարը կայանում է նրանում, որ բաղադրիչներից յուրաքանչյուրի համար սահմանվում են միմյանց հետ կապված երկարաժամկետ ռազ174ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մավարական խնդիրներ եւ նպատակներ։
   Յուրաքանչյուր աշխատակցի, ստորաբաժանման կամ օղակի առջեւ դրված նպատակներին հասնելով էլ լուծվում են այդ խնդիրները։
   Ֆինանսներ բաղադրիչի խնդիրների իրականացումը անմիջականորեն կապված են հաճախորդների թվով, նրանց գոհունակության մակարդակով։
   Որպեսզի բանկը կարողանա բավարարել հաճախորդների պահանջները, անհրաժեշտ է արդյունավետ կազմակերպել ներքին գործընթացները։
   Իսկ գործընթացներ բաղադրիչներում սահմանված նպատակների իրականացումը մեծապես կախված է ուսուցման եւ աճի գործընթացներում ընկերության կարողությունների իրացումից։
   Նպատակները պետք է լինեն հստակ ձեւակեպված, չափելի, հասանելի եւ դրանց իրականացումը պետք է ապահովվի կոնկրետ պատասխանատուների շնորհիվ, որոշակի ժամկետներում։
  Նպատակներ սահմանելուց հետո, հաջորդ քայլով անհրաժեշտ է որոշել արդյունավետության առանցքային ցուցանիշներ (Key performance indicators-KPI), որոնց միջոցով էլ չափվում է նպատակների իրականացումը։
  Այնուհետեւ իրականացվում է, այսպես կոչված, կասկադավորում, ինչի շնորհիվ ռազմավարությունը կազմակերպական մակարդակից բերվում է անհատական մակարդակ։
   Այսինքն, կասկադավորումը ցուցանիշների համակարգերի, ռազմավարական քարտեզների, նպատակների մշակումն է բանկի կազմակերպական կառուցվածքի յուրաքանչյուր մակարդակի համար, ընդհուպ մինչեւ յուրաքանչյուր աշխատակից։
   Օրինակ, գործողությունների կասկադավորումը ՙհաճախորդներ՚ բաղադրիչի համար, կարելի է ներկայացնել հետեւյալ տեսքով [8].  Հաճախորդների բազայի ավելացում  Նոր հաճախորդների տարեկան 15% աճի ապահովում  Նոր սեգմենտներ եւ շուկաներ գրավելու համար մարքեթինգային ծրագրի իրականացում  Նոր շուկաներ մուտք գործելու հնարավորությունների ուսումնասիրություն  Ներկա եւ կանխատեսվող շուկաների մրցակցային կողմերի վերլուծություն Գործողությունների վերոնշյալ շղթայում առանձին ստորաբաժանումներ կամ աշխատակիցներ ստանձնում են համապատասխան պատասխանատվություն, սահմանվում են նպատակներ, դրանց հաս175ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նելու ժամկետներ եւ ցուցանիշներ՝ արդյունքները գնահատելու համար։
   ՑՀՀ-ի հաջող կասկադավորման կարեւոր նախապայմանն այն է, որ յուրաքանչյուր աշխատակից խորապես հասկանա համակարգում ընդգրկված նպատակները եւ ցուցանիշները, որոնք կազմվում են եւ՛ իր, եւ՛ վերին մակարդակների համար, որպեսզի տեսնի իր գործողությունների կարեւորությունն ու կապը դրանց հետ։
  Այսպիսով, ՑՀՀ-ի ներդրման եւ ռազմավարության հաջող իրագործման համար, անհրաժեշտ է իրականացնել իրավիճակի, բանկի ուժեղ եւ թույլ կողմերի վերլուծություն, հստակ պատկերացնել անցնելիք ուղին։
  ՑՀՀ-ն պետք է դիտարկել ոչ թե որպես ցուցանիշների համախումբ, այլ կառավարման հաշվեկշռված, ամբողջական համակարգ։
   Բանկի յուրաքանչյուր աշխատակից պետք է ներգրավված լինի ռազմավարության իրագործման գործընթացում։
   Շատ կարեւոր է պարբերական ստուգումների եւ վերահսկողության իրականացումը՝ հետադարձ կապ ապահովելու եւ ռազմավարության, սահմանված նպատակների եւ ցուցանիշների մեջ անհրաժեշտ շտկումներ իրականացնելու համար։

Բազմաթիվ ընկերություններում ռազմավարության իրագործման եւ Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգի (ՑՀՀ) ներդրման խոչընդոտ են հանդիսանում տեղեկատվության թերի վերլուծությունը, հստակ ձեւակերպված ռազմավարության եւ դրա ներդրման գործընթացների բացակայությունը։
  Հոդվածում նկարագրվում են առեւտրային բանկում Ցուցանիշների հաշվեկշռված համակարգի ներդրման փուլերըa առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով իրավիճակի նախնական վերլուծությանը, բանկի մրցակցային առավելություններին, ինչպես նաեւ համակարգի կասկադավորման անհրաժեշտությանըa անձնակազմի կողմից ռազմավարական կառավարման նոր մեթոդի ընկալման եւ իրագործման նպատակով։
  Կարեւորվում է նաեւ ավագ ղեկավարության դերը գործողությունների ռազմավարական պլանի մշակման, հաշվեկշռված ցուցանիշների վրա հիմնված կառավարման համակարգի ձեւավորման եւ բանկի արդյունավետության բարձրացման գործում։
