Բնական էկոհամակարգերի խախտման ժամանակակից պայմաններում, հասարակության կենսապայմաններն ապահովելու համար արդիական է անվերապահորեն պահպանել դեռեւս գոյություն ունեցող բնական լանդշաֆտներն ու էկոհամակարգերը եւ դրանց կողմից մատուցվող էկոհամակարգային ծառայությունները։
   Հետեւաբար, Հայաստանի Հնարապետությունում եւ մասնավորապես բնության հատուկ պահպանվող տարածքների համակարգում, էկոհամակարգային ծառայությունների ապահովման խնդիրը կարեւորվում է նաեւ այն հանգամաքով, որ բուսական եւ կենդանական յուրաքանչյուր տեսակի եզակիությունը պայմանավորված է ոչ միայն գենոֆոնդով, այլեւ էկոհամակարգում դրանց ունեցած դերակատարությամբ։
  Ներկայումս բնապահպանական հատուկ պահպանվող տարածքները դիտարկվում են որպես կայունության եւ էկոհամակարգային ծա92ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ռայությունների պահպանման եւ վերականգնման գոտիներ՝ տարածաշրջանային կենտրոններ, որոնց գործունեությունը միտված է ոչ միայն բնության հարստության պահպանմանը, այլեւ տեղական բնակչության բարեկեցության բարելավմանը, չքավորության նվազմանը եւ կայուն զարգացմանը։
   Դա թույլ է տալիս ձեւավորել շրջակա միջավայրի ընկալման էկոհամակարգային համապարփակ մոդել, որի դեպքում բոլոր գործառույթները ուղղված են գործնական խնդիրների լուծմանը եւ համահունչ են երկրի սոցիալ-տնտեսական պայմաններին ու կարիքներին։
  Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների համակարգում էկոհամակարգային ծառայություններից ստացված օգուտների բացահայտումը կարող է զգալիորեն նպաստել բնօգտագործման սահմանափակումներով պայմանավորված վեճերի մեղմացմանը՝ բնակչության համար ստեղծելով օրինական հիմունքներով բնական պաշարներից օգտվելու հնարավորություններ։
   Ընդ որում, բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում էկոհամակարգային ծառայություններից ստացված օգուտներն անհրաժեշտ է արդարացի բաշխել՝ նպատակ ունենալով նպաստել համայնքների սոցիալական վիճակի բարելավմանը։
   Մյուս կողմից, օգուտների բաշխման եւ փոխհատուցման մեխանիզմների ստեղծումը, ինչպես նաեւ ծախսեր կրող ու օգուտներ ստացող համայնքների եւ անհատների որոշումը բավականին դժվար խնդիր է, որը կարող է լուծվել միայն էկոհամակարգային ծառայությունների խորը հետազոտության միջոցով։
   Էկոհամակարգերի կողմից տրամադրվող ծառայությունները հիմնականում ունեն ապահովող (սնունդ, մաքուր ջուր, թարմ օդ, վառելիք, հումք), կարգավորիչ (կլիմա, բնական աղետների եւ համաճարակների կանխում, ապաստաններ, կենսամիջավայր, էրոզիայի կանխում), մշակութային (գեղագիտական, կրոնական, գիտաճանաչողական, սոցիալական եւ հոգեւոր արժեքներ, ավանդույթների ձեւավորում, ռեկրացիոն ռեսուրսներ) եւ աջակցող (հողագոյացում, ֆոտոսինթեզ, ազոտի, ածխածնի, թթվածնի, ջրի շրջանառություն) նշանակություն։
  Էկոհամակարգային ծառայությունները տնտեսական արժեք են ներկայացնում եւ պետք է ինտեգրվեն երկրի տնտեսության ընդհանուր համակարգում։
   Դրանց տրամադրման կամ պահպանման համար նախատեսված փոխհատուցման վճարները նոր մոտեցումներ են բնա93ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ պահպանության ոլորտում, որոնք խրախուսում են լանդշաֆտների եւ կենսաբազմազանության պահպանությանն ուղղված ֆինանսական հավելյալ հոսքերի ստեղծումը։
   Էկոհամակարգային ծառայությունների դիմաց կատարվող փոխհատուցման վճարների մեխանիզմի ձեւավորման ժամանակ պետք է հստակ նշվի էկոհամակարգային ծառայությունների տեսակը, սպառողների կողմից դրանց տրամադրվողներին ուղղվող միջոցների ծավալները, իրավական եւ ինստիտուցիոնալ հիմքերը՝ հաշվի առնելով տեղական առանձնահատկություններն ու սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը։
  Հետեւաբար, էկոհամակարգային ծառայությունների տնտեսական երկարաժամկետ ռազմավարությունը պետք է նպատակամղվի էկոլոգիապես արդյունավետ, ռացիոնալ, սոցիալապես արդարացի եւ տնտեսապես շահավետ խնդիրների լուծմանը։
  Տեսականորեն բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում էկոհամակարգային ծառայությունների պահպանման նպատակով ֆինանսական հիմնական աղբյուրներն են բնապահպանության ոլորտի պետական ծախսերը, աղտոտող կազմակերպությունների միջոցները, դոնոր կազմակերպությունները, բնօգտագործման վճարները, հողերի սեփականատերերը, հովանավորները եւ այլն։
  Էկոհամակարգային ծառայությունների դիմաց կատարված վճարները հետագայում կարող են ձեւավորել վերարտադրվող էկոլոգիական հիմնադրամներ՝ նպաստելով բնության պահպանության համար միջոցների տրամադրմանը, փոխհատուցման ֆոնդերի ստեղծմանը եւ կանաչ էկոնոմիկայի հիմքերի ստեղծմանը։
   Նշված մոտեցումները համահունչ են նաեւ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2013թ. ապրիլի 25-ի «Բնապահպանական ոլորտի նորարական ֆինանսատնտեսական մեխանիզմների ստեղծման հայեցակարգին հավանություն տալու մասին» No16 արձանագրային որոշմանը։
  ՀՀ-ում կան կենսաբազմազանության ազգային ռազմավարության եւ գործողությունների ծրագրեր եւ նախնական ոլորտային ռազմավարություններ կենսաբանության եւ էկոհամակարգային ծառայությունների կառավարման համար։
   Սակայն մինչ օրս դրանք չեն կարողանում դիմակայել տարբեր ոլորտների՝ անտառտնտեսության, արոտավայրերի տնտեսության, գյուղատնտեսության, բնապահպանության եւ զբոսաշրջության հակասական շահերից բխող մարտահրա94ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ վերներին։
   Միաժամանակ չկան տարբեր պետական եւ ոչ պետական դերակատարների եւ բնակչության խմբերի (օրինակ հովիվների եւ ֆերմերների) միջեւ համակարգվածություն։
   Բացի այդ գոյություն չունեն բավարար հավաստի տվյալներ տարբեր ոլորտների վերաբերյալ՝ պլանավորման եւ որոշումների կայացման գործընթացներին աջակցելու համար։
  Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում ձեւավորվող էկոհամակարգային ծառայությունների համալիր նշանակությունը, հատկապես նրանց կողմից կենսապայմանների ապահովումը, դեռեւս չունի տնտեսական կոնկրետ գնահատում, ինչը հանգեցնում է էկոհամակարգերի խախտմանը եւ կենսաբազմազանության աղքատացմանը։
  Ներկայումս էկոհամակարգային ծառայությունների տնտեսական գնահատման մեթոդներն առավելապես կիրառվում են հանքահումքային, անտառային եւ ջրային ռեսուրսների, ինչպես նաեւ էկոզբոսաշրջության ոլորտներում։
  Էկոզբոսաշրջությունը բնութագրվում է բնական միջավայրի վրա համեմատաբար թույլ բացասական ազդեցությամբ՝ հանդիսանալով էկոլոգիական գիտելիքների եւ տեղեկատվության տարածման, բնապահպանական եւ սոցիալ-տնտեսական համակարգերի միջեւ լարվածության թուլացման ու ինտեգրմանը նպաստող արդյունավետ միջոց։
  Այն ապահովում է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարման համար միջոցների հավելյալ ներհոսք եւ ֆինանսական կայունության աճ։
   Էկոզբոսաշրջությունը միաժամանակ տեղական բնակչության համար կայուն եկամուտներ ստանալու, կենսամակարդակի, զբաղվածության եւ բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարման գործընթացներին մասնակցության աստիճանի բարձրացման գործուն եղանակ է։
  Մենք ընդունում ենք այն մոտեցումը, որ էկոհամակարգային ծառայությունները պարտադիր են, անփոխարինելի են եւ ցավոք վատ ընկալելի եւ, որ կարեւոր է, նրանք ունեն իրական արժեք։
   Ու նաեւ հասկանալի է, որ ոմանք պետք է վճարեն այդ ծախքերը։
   Սակայն, վճարումները պետք է իրականացվեն շուկայական մեխանիզմի օգնությամբ եւ ամենակարեւորը՝ դրանք պետք է լինեն տնտեսապես հիմնավորված։
   Խնդիրը բարդանում է նաեւ նրանով, որ շուկայական մեխանիզմները ոչ միշտ են լինում տնտեսապես հիմանվորված։
  95ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Հետեւաբար, տնտեսագիտության առջեւ խնդիր է դրվում նախանշել այն ունիֆիկացված շրջանակները, որոնք կարող են համարժեք հաշվի առնել առանձնահատկությունները։
   Մասնավորապես մեր կողմից առանձնացվել են՝ 1. Գնահատումը Պետք է շարունակել մշակել էկոհամակարգային ծառայությունների գնահատման լավագույն մեթոդները եւ որոշել նրանց արժեքը տարբեր աստիճաններում։
   Միաժամանակ մենք չենք կարող սպասել որոշակիության եւ հստակության առկայություն, որպեսզի գործենք։
   Մենք պետք է սահուն շարունակենք գնահատման կատարելագործման գործընթացը, զարգացնելով այն օղակները, որոնք կարող են արդյունավետ օգտագործել այդ գնահատականները։
  2. Փոխկապակցվածությունը Զգալի էկոհամակարգային ծառայություններ հանդես են գալիս արտադրանքի, ապրանքի տեսքով համատեղ արտադրության գծով (կամ էլ հակառակը) եւ յուրաքանչյուր ծառայության տեսակարար ցուցանիշը փոփոխման է ենթարկվում մի համակարգից մյուս համակարգ, մի տեղանքից մյուսը։
   Սակայն մենք պետք է դիտարկենք ծառայությունների ողջ շրջանակը եւ նրանց փոխկապակցվածության բնութագրիչները, որպեսի կանխարգելվի կեղծ խթանների ստեղծումը եւ առավելագույնս օգտագործվի հասարակության համար օգուտները։
  3. Մասշտաբների (չափերի) համաձայնեցումը Էկոհամակարգային ծառայությունների կառավարման համար տարածային եւ ժամանակավոր չափերը պետք է համաձայնեցվեն էկոհամակարգային ծառայությունների հետ։
   Այդ նպատակով նպատակահարմար է փոխհամաձայնեցում տեղական, ռեգիոնալ եւ գլոբալ ինստիտուտների հետ կարճաժամկետ, միջին-ժամկետ գործունեության հետ։
   Դրանց նպատակը պետք է լինի ստեղծել տեղեկատվական բազա բոլոր օղակների գծով, հաշվի առնելով բոլոր շահագրգիռ կողմերի ծախսերը, օգուտները եւ արդյունքները։
  4. Սեփականության իրավունքը Էկոհամակարգային ծառայությունների սեփականության իրավունքի համապատասխան ռեժիմի սահմանումը կարեւոր է այդ ծառայությունների արդյունավետ եւ արդարացի վճարման տեսանկյունից։
  Սակայն, հաշվի առնելով հասարակական ապրանքների էությունը եւ 96ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ յուրահատկությունը զգալի թվով էկոհամակարգային ծառայությունների գծով մենք կարող ենք կիրառել կամ գործող կարգը մասնավոր սեփականության նկատմամբ՝ փոխելով սեփականության իրավունքի ձեւը, կամ էլ մշակել սեփականության իրավունքի համակարգ, որը կարող է կիրառվել էկոհամակարգային ծառայությունների գծով առանց մասնավորեցման։
   Օրինակ, ընդհանուր օգտագործման ռեսուրսների լիազորագրման կառավարման մեխանիզմի կիրառումը ընդհանուր օգտագործման ռեսուրսների գծով դրա իրացման արդյունավետ ձեւերից մեկն է։
  5. Բաշխման խնդիրները Ծախսերի եւ օգուտների վերաբաշխումն անհրաժեշտ է մանրակրկիտ եւ խորությամբ հաշվի առնել։
   Այս համակարգը պետք է պլանավորել այնպես, որ դրա մեջ ընդգրկվեն քիչ, թույլ ապահովվածները, քանի որ նրանք մեծ չափով կախված են ընդհանուր օգտագործման էկոհամակարգային ծառայություններից։
   Մասնավորապես, հարուստ երկրները պետք է պաշտպանված լինեն անվճար մասնակիցների խնդրից, եւ դրա փոխարեն վճարեն այն ծառայությունների համար, որոնք ստանում են կենսաբազմազանության եւ էկոլոգիապես արդյունավետ էկոհամակարգերից առավել թույլ արդյունաբերական տեսանկյուններից զարգացած երկրներից։
  6. Կայուն ֆինանսավորում Կայունություն ապահովելու նպատակով արտադրողներին ծառայություններ մատուցելուց վճարելիս եւ մատուցվող ծառայությունները շարունակելիս, կամ էլ մասնավոր հողի սեփականատերերին վճարելիս, կարելի է ներգրավել ներդրումները։
  7. Կառավարման հարմարվողականությունը Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ միշտ էլ առկա է զգալի չափով էկոհամակարգային ծառայությունների անորոշություն։
   Դա պայմանավորված է մոնիտորինգի, արժեքի որոշման եւ կառավարման ոլորտների որոշակի բացթողումներով։
   Դա բավականին բարդ է, քանի որ անընդմեջ հավաքել անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, այն ինտեգրացնել ուսումնասիրման եւ կատարելագործման նպատակով։
   Այդ նպատակին հասնլու համար անհրաժեշտ է գնահատել առկա ազդեցության աստիճանը եւ մշակել նոր համակարգեր փորձարարության 97ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ նպատակով, որոնց օգնությամբ հնարավոր է առավել արդյունավետ քանակապես որոշել բոլոր ցուցանիշները։
  8. Քաղաքականությունը եւ կրթությունը Էկոհամակարգային ծառայությունների վճարման համակարգի իրացման սահմանափակման առանցքային երկու գործոններից մեկը դա ընդհանուր կրթությունն է, թե ինչպես է աշխատում համակարգը եւ քաղաքական կամքի առկայությունը։
   Այս երկու սահմանափակումները կարելի է հաղթահարել նպատակասլաց կրթա-տեղեկատվական միջոցառումների օգնությամբ, հստակորեն տարածելով, տեղեկացնելով հաջողությունների եւ անհաջողությունների տվյալները, մատուցելով հասարակությանը եւ համապատասխան պետական կառույցներին։
  9. Մասնակցությունը Բոլոր շահագրգիռ կողմերը (տեղական, ռեգիոնալ, գլոբալ) պետք է իրենց մասնակցությունը ունենան էկոհամակարգային ծառայությունների վճարման մեխանիզմի մշակմանը եւ իրացմանը։
   Շահագրգիռ կողմերի ամբողջական տեղեկացվածությունը եւ նրանց մասնակցությունը կնպաստեն կանոնների ճանաչման կայունությանը, որոնք էլ հենց որոշում են համապատասխան պատասխանատվությունը եւ այն կարող է արդյունավետ իրականացվել։
  10. Քաղաքականության հետեւողականությունը Էկոհամակարգային ծառայությունների համակարգն առավել արդյունավետ է, երբ նրանք կազմում են քաղաքական միջոցառումների միասնության համաձայնեցված բաղադրիչը, որը կիրառելի է համակարգի կառավարման տեսանկյունից։
   Նրանք փոքր հավանականությամբ են աշխատում, երբ այլ քաղաքական գործիքները հակասական խթաններ են ներկայացնում։
   Օրինակ, ջրի, էներգիայի օգտագործման սուբսիդավորումը, կամ էլ, երբ օրենսդրությունը, որը կարգավորում է վերաբաշխումը, ճկուն չէ։
  Այսպիսով, ներկայացվեցին էկոհամակարգային ծառայությունների կարճ, սկզբունքային մոտեցումները։
   Իհարկե, կան նաեւ այլ լրացուցիչ բնորոշումներ, չափորոշիչներ, որոնք բխում են տվյալ երկրի, ռեգիոնի էկոհամակարգային ծառայությունների առանձնահատկություններից։

Էկոհամակարգային ծառայությունների վճարման խնդիրը այսօր դարձել է խիստ արդիական, որպես էկոհամակարգի կառավարման եւ տնտեսական խթանների կարեւորագույն գործիքներից մեկը։
  Բնօգտագործման տնտեսագիտությունը փորձում է էկոհամակարգային ծառայությունները տեղավորել շուկայական մոդելի մեջ՝ հիմքում դնելով արդյունավետությունը։
  Իսկ էկոլոգիական էկոնոմիկան` հակառակը, ձգտում է ադապտացնել տնտեսագիտական ինստիտուտները էկոհամակարգային ծառայությունների ֆիզիկական բնութագրիչներին՝ առավելություն տալով էկոլոգիական կայունությանը եւ արդարացի բաշխմանը։
  Աշխատանքում փորձ է արվում ներկայացնել այս երկու մոտեցումների որոշակի սկզբունքները։
