ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐԸ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՏԱՎՈՒՇՈՒՄԿադաստրային համակարգը բնական ռեսուրսների և ինժեներային օբյեկտներիվերաբերյալ տվյալներ են, որոնք անցել են զարգացման դարավոր պատմություն։
  ՀՀտարածքում  հայտնաբերված  վիմագիր  արձանագրությունները,  պատմական  աղբյուրներն ու հարուստ մատենագրությունը փաստում են այն մասին, որ միջնադարյանՏավուշում եղել է կադաստրային համակարգի նախատիպ։
 Կադաստրային  համակարգի  նախատիպի  մասին  տեղեկատվության  զգալիմասն ամփոփում են վիմագիր արձանագրությունները։
  Դրանք  ներառում են անշարժգույքի  հետ  կապված  միջնադարյան  տարաբնույթ  հարաբերությունները՝  բնութագրելով  դրանց  էությունը,  իրականացման  ձևերն  ու  իրավական  հիմքերը։
   Այդարձանագրությունները  հիմնականում  արվել  են  Տավուշի  վանական  համալիրների,դրանց կից շինությունների պատերի ու խաչքարերի վրա։
  Այդ արձանագրություններըբավարար  կերպով  արտացոլում  են  թե՛  քաղաքական,  թե՛  տնտեսական,  թե՛  ռազմական, և թե՛ հոգևոր կյանքը։
 Խոսքը, մասնավորապես վերաբերում է 12-13-րդ դարերում գործած կադաստրային համակարգի նախատիպին։
  Վերոնշյալ համակարգը նույնպես հիմնված է եղելիրավական հիմքի վրա, որն, ըստ էության, եղել է Մ․ Գոշի «Դատաստանագիրք»-ը։
 Այստեղ  ամրագրված  են  անշարժ  գույքի  որոշ  ձևերի  և  դրանց  հետ  կապվածիրավական  հարաբերությունների  մասին  հոդվածներ։
   Մասնավորապես,  հողագույքային հարաբերությունների  ոլորտում այն կարգավորել է ժառանգական, սեփականատիրական,  օտարման,  հողօգտագործման,  կառուցապատման,  հարկային  պարտավորությունների  սահմանման,  փոփոխման,  դադարման,  սահմանների  անցկացման  հարաբերությունները՝  սահմանելով  դրանց  իրավական  հիմքերը։
   Իրավականբազան  այս  ժամանակներում  հիմնված  է  եղել  սոցիալ-մշակութային  մի  շարքառանձնահատկությունների վրա և պարունակել է ինչպես կադաստրային, այնպես էլսոցիալ-մշակութային կյանքը համակարգող նորմեր ու կանոններ։
 Մինչև  զարգացած  ֆեոդալիզմի  հաստատումը,  երբ  Հայաստանը  գտնվել  էԱրաբական խալիֆայության ենթակայության տակ, հայկական հողերի ժառանգմանիրավունքը  պայմանական  բնույթ  է  կրել։
   Խախտված  էր  հայ  հողատերերի  ժառանգության  տիրապետման  իրավունքը,  հողին  տիրապետում  էին  մասնավոր  ժառանգական իրավունքով, իսկ Արաբական խալիֆայությունը համարվում էր հողի ու ջրի,ինչպես նաև Հայաստանի բնական հարստության գլխավոր տիրապետողը։
  ՍակայնVIII  դարի  վերջին  և  հատկապես  IX  դարի  սկզբին  Արաբական  խալիֆայությանթուլացմամբ  վերացավ  պայմանական  ժառանգական  հողատիրությունն  ու  հաստատվեց ժառանգական խոշոր հողատիրությունը։
 IX-X դարի առաջին քառորդում մի կողմից տեղի ունեցավ հողերի վերաբաշխումավատատիրական  տների  ու  դրանց  ճյուղերի  միջև,  մյուս  կողմից՝  հողային  մեծտիրույթներ  սկսեցին    ձեռք  բերել  հայկական  վանքերը  [1]։
   IX-XIV  դարերում,  երբՀայաստանը  թևակոխեց  զարգացած  ֆեոդալիզմի  շրջան,  որակական    փոփոխություններ  գրանցվեցին  հողատիրական  իրավունքի  ոլորտում։
   Նախարարականհամակարգի  փլուզման  հետևանքով  հողը  նախարարական  սեփականությունիցվերածվեց անհատ ավատատերերի ժառանգական մասնատիրական սեփականության։
   Եթե  մինչև  ավատատիրական  կարգերի  հաստատումը  հողի  տնօրինմանիրավունքը  պատկանում  էր  միայն  տոհմավագին,  ով  հողին  տնօրինում  էր  ամբողջտոհմի անունից,  ապա հաստատումից հետո տոհմի կրտսեր անդամները՝  «իշխաններն»  էին  տոհմավագների  նման  ինքնուրույն  կալվածատեր-հողատերեր,  և  սեփական տիրույթներում իրականացնում էին տնտեսական ու քաղաքական  ինքնուրույնգործունեություն [10]։
 Պատմական  և  վիմագիր  աղբյուրները  փաստում  են,  որ  միջնադարյան  ավատատիրական  ժամանակաշրջանում  ձևավորվել  էին  ֆեոդալական  կալվածքն  ուեկեղեցական կալվածատիրությունը, որոնք նոր երևույթներ էին ինչպես միջնադարյան  Տավուշում,  այնպես  էլ  ամբողջ  Հայաստանում։
   Այսինքն  հողային  տիրույթներըբաժանվել էին երկու խոշոր սեփականատերերի՝ եկեղեցու և ավատատերերի միջև։
 Այս տեսանկյունից հարկ է նշել, որ ֆեոդալական կալվածքները հարկման օբյեկտ էին։
 Հողի հարկը հիմնականում վճարում էին գյուղացիները, ոռոգելի հողի 1/5-ի և անջրդիհողերի  1/10-ի  չափով։
   Այդ  հարկը  վճարում  էին  կալվածատիրոջը,  որն,  իր  հերթին,հարկի  մի  մասը  մուծում  էր  պետական  գանձարանին։
   Այսինքն,  իրար  էին  ձուլվումպետական հարկն ու հողի ռենտան։
  Ինչ վերաբերում է եկեղեցական կալվածքներին,ապա դրանք ազատված էին պետական հարկերից [9]։
 Չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  միջնադարյան  ավատատիրական  ժամանակաշրջանը հողային պաշարների սեփականության ոլորտում առաջացրել էր շերտավորում, այնուհանդերձ, գյուղական համայնքները շարունակում էին պահպանել իրենցտնտեսական և իրավական ամուր հիմքերն ու պայքարել հողաբաժանման ենթակավարելահողերի,  արոտավայրերի  ու  խոտհարքների  բռնագանձման  փորձերի  դեմ,լինեին  դրանք  ֆեոդալ-հողատերերի,  պետական  պաշտոնյաների,  թե  վանականհամալիրների կողմից։
  Գյուղական համայնքը հանդես էր գալիս որպես տվալ գյուղիհողային ֆոնդի հիմնական մասի տնօրինող։
  Համայնքի իրավասության տակ գտնվողվարելահողերն  ու  արոտավայրերը  դիտվում  էին  որպես  համայնքային  հողիանխախտելի  մաս,  անկախ  այն  հանգամանքից,  թե  ում  էր  պատկանում  դրաօգտագործման  իրավունքը։
   Որևէ  հողամասի  օգտագործման  իրավունքի  օտարմանժամանակ  պահանջվում  էր  գյուղական  համայնքի  միասնական  կամքն  ու  ցանկությունը։
  Սակայն այս հանգամանքը դեռ չի նշանակում, որ որևէ գյուղի սահմաններիմեջ  գտնվող  բոլոր  հողերն  անխտիր  գտնվում  էին  գյուղական  համայնքի  իրավասության ներքո։
  Ընդհակառակը, գյուղական համայնքներում հողային տարածությունները  բաժանված  էին  տնօրինության  տակ  գտնվող  վարելահողերի  ու  արոտավայրերի,  մասնավոր  սեփականություն  դարձած  հողերի,  գյուղատերերի  սեփականացրած  հողերի,  վանական  հաստատությունների  օգտագործած  կամ  նրանց  սեփականության տակ գտնվող հողերի և անմշակ ու խոպան հողային տարածությունների [5]։
 Գյուղական համայնքի բոլոր անդամներին պատկանող ու պարբերաբար հողաբաժանման ենթակա հողային ֆոնդից զատ գյուղում կային նաև այս կամ այն ընտանիքի  կողմից  սեփականաշնորհված  կամ  սեփականաշնորհման  գործընթացումգտնվող  հողեր։
   Համայնքներն  արդեն  իսկ  օտարված  անշարժ  գույքի  նկատմամբիրենց  իրավունքները  վերականգնում  էին  սեփականատերերի  վախճանի  դեպքում,երբ նրանք ժառանգներ կամ կտակ չէին թողնում [5]։
 Ընդհանրացնելով  Տավուշի  մարզի  XII-XIII  դարերի  սոցիալ-տնտեսական  իրավիճակի բնութագիրը,  պարզ է դառնում, որ  զարգացած ավատատիրության շրջանում  տնտեսությունը  լիովին  սերտաճել  էր  քաղաքականությանը։
   Տեղերում  կենտրոնների  կառավարումն  իրականացնող  իշխանավորներն  ամենախոշոր  հողատերերն  էին՝  իրենց  կալվածքների  լիիրավ  տերերը։
   Այս  դիրքին  եթե  նախկինումհասնում էին միայն հասարակության ազնվական խավի ներկայացուցիչները, ապամիջնադարի  զարգացած  այս  հասարակարգում՝  նաև  ֆինանասական  միջոցներունեցող, երբեմն նույնիսկ աննշան ծագում ունեցող մարդիկ [6]։
 Անդրադարձ  կատարելով  Տավուշի  տարածաշրջանում  հայտնաբերված  վիմագիր  արձանագրություններին,  կարելի  է  հիմնովին  պատկերացում  կազմել  անցածհազարամյակում  անշարժ  գույքի  հետ  կապված  բազում  գործընթացների,  դրանցբնույթի  ու  իրականացման  ձևերի  մասին։
   Մեսրոպատառ  վիմագիր  արձանագրությունները երևան են եկել գրերի գյուտից տասնամյակներ անց՝ 5-րդ դարի կեսերին։
 Հայ  միջնադարյան  վիմագրերը  փորագրվել  են  դասական  գրաբարով,  միջինհայերենով,  բարբառախառը՝  գրաբարով  և  տեղական  բարբառներով։
   Հայ  վիմագրությունը բովանդակային առումով բաժանվում է վեց տարատեսակների՝ հիշատակագրային,  շինարարական,  նվիրատվական,  իրավա-կանոնական,  կրոնա-բարոյական, խառը։
  Դրանցից  միայն չորսն ունեն անշարժ գույքի հետ կապված գործարքներին առնչվող նշանակություն՝1․ նվիրատվական,2․ շինարարական,3․ իրավա-կանոնական,4․ խառը [3]։
 Տավուշի մարզի Ջուխտակ վանքի, Մաթոսավանքի, Դեղձուտի վանքի, Հաղարծնի,  Գոշավանքի,  Մակարավանքի,  Մորո  Ձորոյի,  Սրվեղի  և  Առաքելոց  վանքերումուսումնասիրված  գույքային  հարաբերութուններին  առնչվող  վիմագրերի  մեծ  մասնունի նվիրատվական և շինարարական բովանդակություն։
  Հազվադեպ են հանդիպում իրավականոնական  բնույթի  վիմագրեր։
   Կան  նաև  խառը  բնույթի  վիմագիր  արձանագրություններ, որոնք, ըստ էության, շինարարական և նվիրատվական գործարքների արդյունք  են։
 Նվիրատվական բովանդակությամբ վիմագիր արձանագրություններում հատուկնշվում  է  գործարքի  ժամանակը,  նվիրատուների  անունները,  նվիրատվությաննպատակը, անշարժ գույքի անվանումը և վկաները։
  Նվիրատուն իր նվիրատվությանհամար  ստանում  է  բարոյական  հատուցում՝  հոգու  փրկության  համար  պատարագներում  հիշատակվելու  ակնկալիքով։
   Նվիրատուի  ցանկությամբ  եկեղեցու  հայրերընշանակում  են  պատարագի  օրերի  քանակը։
   Վիմագիր  արձանագրություններումբազմաթիվ վկայություններ կան հողատարածքներ, այգիներ (ամբողջովին կամ մասամբ), ջրաղացներ, ձիթհարք-սրանոցներ, կրպակներ, խանութներ նվիրատվությունանելու վերաբերյալ [3]։
 Երկրի  ռազմական  անկայունության  պատճառով  հաճախ  իշխանավորներն  ումեծատուններն  ունեցվածքը  որպես  նվիրատվություն  հանձնում  էին  իրենց  տոհմինսպասարկող եկեղեցուն՝ այդպիսով փորձելով ապահովագրել գույքն օտար նվաճումներից,  քանզի  եկեղեցապատկան  կալվածքները,  համարվելով  սրբատեղի,  հազվադեպ էին ենթարկվում հարձակումների։
  Օրինակ՝ այսպիսի բովանդակություն ունենՆոր Գետիկ վանական համալիրի նվիրատվական վիմագիր մի քանի արձանագրություններ։
   Աստվածածին եկեղեցու ներսի մասում, 13 տող շարադրանքով վիմագիրըհայտնում է, որ Ատասեփ անունով իշխանը եկեղեցուն է նվիրել  «Թագավորակացի»անունով  հողամասի  կես  [2]։
   Նվիրատվական  արձանագրություններում  հատուկնշվում են այն հարկերն ու տուրքերը, որոնց վճարումից այդուհետև ազատվելու եննոր  սեփականատերերը։
   Այս  մասին  է  փաստում  նաև  Նեքնեքի  թողած  արձանագրությունը, ըստ որի՝ այգու նոր սեփականատեր Նոր Գետիկի վանքն ազատվումէ հարկային պարտավորություններից [2]։
 Ինչ վերաբերում է շինարարական վիմագրերին, ապա դրանցում արտացոլվել է այս կամ այն կառույցի (եկեղեցի, մատուռ, գավիթ և այլն)  շինարարության փաստը։
 Որպես  կանոն  այս  արձանագրություններում  նշվում են կառուցող անձանց, նրանցհարազատների, օգնականների, վկաների, աջակիցների անվանումները, կառուցման և  ավարտի  տարեթվերն  ու  շինության  անունը։
   Օրինակ՝  Նոր  Գետիկի  վանականհամալիրի  մաս  կամզող  Աստվածածին  եկեղեցու  կառուցման  վերաբերյալ  վիմագիրարձանագրությունը շեշտում է բոլոր աջակիցների անուները [2]։
   Ընդունված է կիրառել «եղաւ աւարտ շինութեան», «կառուցաւ», «կատարեցաւ» և «շինեցաւ» կաղապարային բանաձևերը [3]։
 Երբեմն    հնագույն  կամ  խաթարված  կառույցները  վերանորոգելու  ժամանակնույնպես կիրառվում էին «կառուցաւ» և «շինեցաւ»  բանաձևերը։
  Նման պարագայումպետք  է  հասկանալ  վերանորոգել,  վերակառուցել,  վերականգնել  իմաստներով։
 Այսպիսի  վիմագիր  արձանագրության  օրինակ  է  Գոշավանք  վանական  համալիրիշինարարական  արձանագրություններից  մեկը։
   Վիմագիր  արձանագրությունը,  որըպատկանում է ժամանակի մեծահարուստ իշխան Ումեկիի որդի Ճարին, վկայությունէ պարունակում եկեղեցու վերանորոգման մասին։
  Ըստ արձանագրության՝ եկեղեցինվերանորոգվել է Դաստապետ և Իգնատիոս վարդապետների ձեռքով՝ Ճարի օժանդակությամբ։
 Նվիրատվական  արձանագրությունների  նմանությամբ  են  կազմվում  իրավականոնական բնույթի պայմանագրերը կամ համաձայնագրերը, որոնք փորագրվում ենտաճարների,  տաճարամերձ  շինությունների  կամ  առանձին  հուշակոթողների  վրա։
 Փաստագիրը ստորագրում էին վաճառքին մասնակցող երկու կողմերն ու վկաները՝ստորագրություններով և կնիքով վավերացնելով կատարված գործարքը։
  Թագավորըկամ  ազնվականն  իրավական  ակտը  կնքում  էին  իրենց  արքունական  կամիշխանական մատանիներով, իսկ մյուսները պարզապես «մատանում էին», այսինքն՝ձեռքի մատով դրոշմում էին փաստաթղթի վրա [3]։
 Մեզ  են  հասել  իրավական  բնույթի  բազմաթիվ  վիմագիր  փաստագրեր  ջրիցօգտվելու (ջրօգտագործման իրավունք), ջրաղացներն ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն  նվիրաբերելու,  գյուղերի  սահմանները  որոշելու  (սահմանաքարերի  կամսահմանախաչերի միջոցով), հարկերի ու տուրքերի հաստատման, նվազեցման կամիսպառ  վերացման,  ջրի  և  հողատարածքների  համար  բազմաթիվ  վեճերի  ուխռովությունների կարգավորման վերաբերյալ։
  Վիմագրերում կան մի շարք վկայություններ այն մասին, երբ ժողովրդի սոցիալական ծանր վիճակը հաշվի առնելով՝ երկրիբարձրագույն իշխանություններն ու տեղական գրավատները նվազեցրել կամ իսպառվերացրել  են  ազգաբնակչությունից  գանձվող  հարկերն  ու  տուրքերը։
   Մարդասիրական  բնույթի  այս  իրավական  ակտերը  կատարվում  էին  աշխարհիկ  և  հոգևորառաջնորդների  համաձայնությամբ  և  համատեղ  ջանքերով։
   Այսպես  օրինակ՝ Հաղարծին վանքի առաջնորդ Յովանէս Արմանեցին, ելնելով ժողովրդի սոցիալականպայմաններից, Գետիկի վանքին և նրա ժողովրդին ազատում է հարկային պարտավորություններից [2]։
 Հողագույքային  հարաբերություններին  առնչվող  խառը  բովանդակությունկոչվում են վիմագիր այն արձանագրությունները, որոնցում առկա են շինարարական,նվիրատվական,  իրավա-կանոնական  բնույթի  վկայություններ,  որոնք  հանդես  ենգալիս  տրամաբանական  սերտ  կապվածությամբ՝  կազմելով  բնագրային  մեկամբողջություն։
  Այս տիպի վիմագրերը կրել ու պահպանել են այնպիսի գործարքներ,որոնք  բովանդակորեն  պարունակել  են  մի  քանի  գործարքների  այնպիսի  համադրություն,  ինչիպիսին  է՝  գույքը  գնելու,  կառուցապատելու  և  նվիրտվություն  անելուգործարքների  համախումբը։
   Այսպիսի  օրինակները  միջնադարյան    կադաստրայինմոդելում հաճախ են հանդիպում։
  Դրանցից մեկում ասվում է, որ Կարինից գաղթածպարոն Ումեկին Զաքարյան իշխաններից գնելով նոր Գետիկի վանական համալիրը,վանքապատկան գյուղերն ու այգիները նվիրատվություն է անում եկեղեցուն [2]։
  ՆորԳետիկի վանքի նմանատիպ բովանդակությամբ նվիրատվական արձանագրություններից մեկն էլ պատկանում է Նեքնեք իշխանին։
  Ըստ Նեքնեքի արձանագրության՝նա, Առինջ գյուղում  գնելով մի այգի, նվիրատվություն է արել վանական համալիրին։
 Խառը  բովանդակության  վիմագիր  արձանագրությունները  համեմատաբար  ծավալուն  են  և  փորագրվում  են  գերազանցապես  մայրավանքերի  և  տոհմական  եկեղեցիների պատերի տեսանելի մասերին [3]։
 Պատմական  հարուստ  ժառանգությունը,  վիմագիր  արձանագրություններիզգալի  բազան,  հայ  մատենագրությունն  ու  միջնադարյան  Տավուշում  գործած  իրավական հիմքերը ցույց են տալիս, որ միջնադարում իրականացվել են անշարժ գույքինառնչվող այնպիսի գործարքներ, ինչպիսիք են՝1.  ժառանգական հարաբերությունները (ըստ կտակի և ըստ օրենքի),2.  նվիրատվական հարաբերությունները,3.  կառուցապատման հարաբերությունները,4.  բազմաքայլ գործարքներ,5.  վարձակալական հարաբերութունները,6.  առքուվաճառքի հարաբերությունները,7.  հարկերի սահմանումը, նվազեցումն ու դադարումը,8.  սահմանների առանձնացում և սահմանանիշերի տեղադրումը։
  Ժառանգական հարաբերություների մասին բազմաթիվ փաստարկներ են մեզհասել միջնադարյան պատմագրության միջոցով։
  Կիրակոս Գանձակեցին իր «Հայոցպատմություն»  աշխատության  մեջ  ներկայացրել  է  փաստարկներ  միջնադարյանՏավուշի    և    Հայաստանի  սահմաններում  իրականացված  ժառանգական  հարաբերությունների  մասին։
   Դրանք  հիմնականում  վերաբերում  են  հայրական  ժառանգության փոխանցմանը։
  Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է օրենքով փոխանցվող ժառանգությանը։
 Ըստ Գանձակեցու հայտնած տեղեկատվության՝ Զաքարե իշխանի մահից հետոնրա ժառանգութունը փոխանցվեց միակ որդուն՝ Շահնշահին։
  Որդու փոքրահասակլինելու պատճառով նրա ժառանգական զանգվածը ժամանակավորապես կառավարեց նրա եղբայր Իվանեն, ով եղբոր մահվանից հետո իր վրա վերցրեց եղբորորդուխնամակալությունը։
   Տղան  մեծանալով  ժառանգեց  հոր  թողած  «Հայրենի  իշխանությունը» [4]։
  Ժառանգական հարաբերությունների մասին վկայություններ են պահպանվել նաև թագավորությունը հորից որդուն անցնելու մասին։
  Ըստ այդմ, ՏաշիրՁորագետը  Կյուրիկյանների  թագավորության  ժամանակ  ժառանգությունն  անմիջականորեն փոխանցվել է հորից որդուն։
  Թագավորության հիմնադիր Գագիկ թագավորի  մահից  հետո  գահը  ժառանգել  է  նրա  ավագ  որդին՝  Դավիթը,  ապա՝  Դավթիորդին՝ Կյուրիկե I-ը [8]։
 Միջնադարյան  Տավուշում  իրականացված  նվիրատվական  բնույթի  գործարքների  մասին  տեղեկանում  ենք  մեծամասամբ  վիմագիր  արձանագրություններից։
 Նվիրատվական  արձանագրություններում  հիմնականում  նշվել  են  նվիրատու(ներ)իանուն(ներ)ը,  գործարքի  աջակիցների  և  վկաների  անունները,  գործարքիիրականացման տարեթիվը, նվիրատվության նպատակը, անշարժ գույքի անվանումը(ոչ  բոլոր  դեպքերում)։
   Միջնադարյան  Տավուշի  վիմագրական  աղբյուրներումնվիրատվական  բնույթի  արձանագրությունները  զգալի  թիվ  են  կազմում  և  հիմնականում  վերաբերում  են  իշխանական  տների  կողմից  վանական  համալիրներինարված նվիրատվություններին։
  Տավուշի վանական համալիրների վիմագիր աղբուրներում  պահպանվել  են  նվիրատվական  տարաբնույթ  գործարքներ  ամրագրողվիմագիր արձանագրություններ։
  Այսպես օրինակ՝ Նոր Գետիկի վանքում պահպանված  նվիրատվական  արձանագրություններից  մեկը,  որը  պատկանում  է  ԳոհարԽաթութին,  վկայում  է,  որ  նա  վանական  համալիրին  է  նվիրել  Թսագոմ  գյուղումգտնվող մի այգի և մի ազատ շինական [2]։
  Նվիրատվական արձանագրութուններումբազմիցս  կարելի  է  հանդիպել  շինականների  օտարման  հանգամանքին,  ինչն,  ըստերևույթին, պայմանավորված է ճորտատիրական հասարակարգի հաստատմամբ։
 Նվիրատվական  արձանագրությունների  շարքում  մեծ  հետաքրքրություն  եններկայացնում  որպես  շինարարություն  արձանագրված  վիմագրերը։
   Այսպիսիբովանդակային տարրեր պարունակող վիմագրեր են պահպանվել Հաղարծնի վանական  համալիրում  և  Ջուխտակ  վանքում։
   Ջուխտակ  վանքի  նույն  բովանդակություննարտահայտող երկու վիմագրերը ցույց են տալիս, որ միջնադարում նվիրատուներըկարող  էին  իրենց  նվիրատվությունը  ձևակերպել  իբրև  արդեն  կառուցվածշինությունների առանձին հատվածների գնում։
  Սարգիսը և Մայրացյալը, վճարելով Աստվածածին  եկեղեցու  հարավային  և  հյուսիսային  ավանդատների  մոտավորարժեքները,  գործարքները ձևակերպել են իբրև շինարարական օժանդակություն [2]։
 Այսինքն,  նվիրատուները  գնել  են  դեռևս  չկառուցված  անշարժ  գույքը  և  կատարելնվիրատվություն։
  Արդյունքում նվիրատվական բովանդակության գործարքը ստացելէ  շինարարական  բնույթ՝  իրականում  չարտահայտելով  այն։
   Այստեղից  կարող  ենքեզրակացնել, որ գործարքների արձանագրման այս փաստը կապված է եղել սոցիալտնտեսական կամ  իրավական հանգամանքների հետ։
 Միջնադարյան  Տավուշի  կառուցապատման  հարաբերությունների  մասինհիմնական  վկայությունները  պահանվել  են  վանական  համալիրներում  զետեղվածշինարարական  արձանագրություններում։
   Այդ  արձանագրությունները,  որպես  կանոն,  տեղեկատվություն  են  պարունակել  կառուցապատման,  դրա  իրականացմանթվագրության,  իրականացնողների,  երբեմն  նաև  քաղաքական  անցուդարձի  ուտնտեսական իրավիճակի մասին։
  Նման արձանագրությունները հասնում են մի քանիտասնյակի և հիմնականում փաստում են ժամանակաշրջանի մեծատունների կառուցած  եկեղեցիների  և  դրանց  սպասարկման  համար  անհրաժեշտ  օժանդակ  միավորների մասին։
 Ըստ Մաթոսավանքի` 1247 թ.-ին արված արձանագրության՝ Յորդանա անունովմի մեծահարուստ է կառուցել Մաթոսավանքի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին։
  Մեկ այլարձանագրության համաձայն՝ Խաչատուր Վարդապետ Տարոնացու առաջնորդության  օրոք  Խալթը  կառուցել  է  Հաղարծնի  Սբ.  Կաթողիկե  եկեղեցին։
   Վիմագիրաղբյուրներում  վկայութուններ  են  պահպանվել  նաև  վերակառուցման  մասին։
   ԸստՀաղարծնի 1681 թ․-ին արված արձանագրության՝ թիֆլիսաբնակ Զիթաղայանները ևփահրապետցի Խոջգյուլը  վերանորոգել են Սբ. Գրիգոր և Աստվածաին եկեղեցիները։
 Միջնադարյան  Տավուշում  իրականացված  հողօգտագործման  այդ  ձևի  մասինփաստում է Կիրակոս Գանձակեցին։
  Նրա «Հայոց պատմություն» աշխատության մեջվկայություն է պահպանվել վարձակալական հարաբերությունների մասին։
  Ըստ այդմ,Արճեշ քաղաքի բնակիչ Աստվածատուրը, ով մեծահարուստ ու բարյացակամ մարդ էր,վարձակալության  էր  տվել  իրեն  պատկանող  խանութները  և  ստացված  հասույթնօգտագործել բարեգործական նպատակներով (ոչխարի մորթիներ, կտորեղեն գնելով,դրանցից հագուստներ է կարել և բաժանել աղքատներին) [4]։
  Միջնադարյան Տավուշում անշարժ գույքի վաճառքի միջոցով օտարման մասինվկայություններ են պահպանվել վանական համալիրներում զետեղված վիմագրերում։
 Մոնղոլ աշխարհակալ Արղուն Իլխանի (1283/4–1291) և վրաց Դեմետրե Բ Անձնազոհթագավորի (1275–1289/91) օրոք գրված Գոշավանքի արձանագրություններից մեկը,որը    հանգամանալից  վերլուծել  են  «Դիվան  հայ  վիմագրության»  մատենաշարի  VIպրակի կազմողները, վկայում է Նոր Գետիկի վանքի և նրան պատկանող կալվածքների առքուվաճառքի մասին։
  Ըստ «Դիվան հայ վիմագրության» VI պրակի կազմողների՝ Նշանավոր մեծահարուստ պարոն Ումեկի որդի Ճարի այս արձանագրությունըմիակ աղբյուրն է, որ հաղորդում է Ն. Գետիկի վանքը, վանքապատկան գյուղերն ումյուս  կալվածքները  Զաքարյան  իշխանների  կողմից՝  Կարինից  գաղթած  Ումեկինվաճառելու մասին։
 «Իմ հայրն Ումեկն գնել էր զԳետիկ ի ԽՌ է (40.000) կարմիր դուկատի»,- գրումէ Ճարը։
  Նկատի ունենալով այս գումարի վիթխարի արժեգինը վկայված ժամանակաշրջանում,  պետք  է  կարծել,  որ  Ումեկը  ձեռք  է  բերել  վանքն  այն  սահմաններով,որոնք հաստատել էին Զաքարյանները, ինչպես նաև հետագայում վանքի սեփականությունը դարձած մյուս գյուղերն ու կալվածքները։
  Ն. Գետիկի վանքի սույն առքուվաճառքը 1242–1250 թթ. կատարվել է Զաքարյան Ավագի և Ումեկի միջև։
  Իսկ թե ինչիրավուքներ  ուներ  ամիրսպասալար,  աթաբեկ  Ավագ  Զաքարյանը  (1213–1250  թթ․)Նոր  Գետիկ  վանքի  նկատմամբ,  որ  վաճառքի  հանեց  կրոնական  այդհաստատությունը, պատասխանը գտնում ենք Կիրակոս Գանձակեցու մոտ։
  Պատմիչիհաղորդմամբ  վանքի  կառուցման  համար  տարածքը  Տանձուտի  կոչվող  ձորումհատկացրել է մեծ իշխան Իվանե Զաքարյանը՝ Ավագի հայրը [2, 7]։
 Հետագայում ՝ 1283 թվականին, վանական համալիրն  իր կալվածքներով գնումէ  (4000  դուկատով)  նաև  Ումեկի  որդի  Ճարը,  ապա  նվիրատվություն  անումԳոշավանքի Սբ. Աստվածածին եկեղեցուն։
 Սահմանների  նկարագրության  սկզբունքը  կիրառվել  է  ինչպես  անշարժ  գույքիօբյեկտները, այնպես էլ սեփականություն հանդիսացող տարածքների սահմանները,մասնավորապես՝  վանական  հաստատությանը  պատկանող  սեփականությանսահմանը  նկարագրելու  ժամանակ։
   Հայ  պատմագրության  մեջ  Տավուշի  տարածաշրջանում  սահմանների  վերաբերյալ  առավել  ամբողջական  փաստաթուղթը  ՆորԳետիկի  վանքի  շրջակա  սահմանների  վավերագիրն  է,  որը  մեր  օրեր  է  հասելվիմագրության  միջոցով։
   Վիմագիր  արձանագրությունը,  որը  նկարագրում  է  Գոշավանքի  ամբողջական  սահմանները,  Գոշավանքի  առքուվաճառքը  նկարագրողմիևնույն  արձանագրությունն  է։
   Այն  ներկայացնում  է  նաև  Զաքարյան  իշխաններիկողմից վանական համալիրի համար հաստատած սահմանների նկարագրությունը.«եւ  ընծայեցին  եկեղեցւոյն  սահման  ջրադարձիւք  լեռնէ  ի  լեառն»  [2]։
   Հետագայում իշխանների  և  հարուստ  ավատատերերի  նվիրատվությունների  հաշվին  վանականհամալիրի  սահմաններն  ավելի  ընդարձակվեցին՝  նրան  դարձնելով  ժամանակաշրջանի խոշոր հողատեր։
 Հարկային հարաբերությունների մասին հիշատակություններ են պահպանվել և՛պատմական  աղբյուրներում,  և՛  վիմագրերում,  իսկ  դրանց  սահմանման,  գանձման,դադարեցման  իրավական  կարգավորումների  մասին՝  Մ.  Գոշի  «Դատաստանագրքում»։
   Ս.  Խաչիկյանի  «Հայկական  գյուղական  համայնքների  մասին»  աշխատությունը հայտնում է, որ գյուղական համայնքներում և ավատատերերին պատկանող  շրջաններում  հարկերը  սահմանում,  նվազեցնում  և  դադարեցնում  էին  հողերիսեփականատերերը։
  Հարկահավաքությամբ զբաղվում էին ավատատերերի նշանակած պաշտոնյաները՝ ձեռնավորները, որոնք ազդեցիկ ընտանիքների անդամներ էին։
 Ֆեոդալական կախման մեջ գտնվող այս պաշտոնյաներն իրենց ենթակա գյուղերումկամ  շրջաններում  հարկադրում  էին  հարկահանման  ենթակա  օբյեկտները,  որոշումհարկի չափը և վերահսկում հարկման գործընթացը [5]։
 Պատմական  ու  վիմագիր  աղբյուրներում  պահպանվել  են  վկայություններհատկապես հարկերի դադարեցման կամ նվազեցման մասին։
  Օրինակ՝ Նոր Գետիկիվանքի արձանագրություններից մեկը, որը պատկանում է Հաղարծնի և Գոշավանքի հոգևոր  առաջնորդ    Յովանէս    Արմանեցուն,  փաստում  է,  որ  նա  1260  թ․-ին  ՆորԳետիկի վանքին և նրան պատկանող գյուղերի բնակիչներին ազատում է հարկայինպարտավորություններից։
   Վիմագիր  արձանագրությունից  դժվար  է  հասկանալ,  թե խոսքն ինչ հարկի մասին է, սակայն ենթադրվում է, որ խոսքը վերաբերում է ԳոնցաԽաթունին  (Զաքարյաններին)  վճարվող  աշխարհիկ,  վարչական  հարկին  կամեկեղեցապատկան  գյուղերի  բնակիչների  կողմից  եկեղեցուն  վճարվող  աթոռահարկին. «Աստուծով, ես՝ ՏՐ Յովանէս Արմանեցի ազատ գրեցի զԳետկա ժողովուրդիսի հարկէ, որ տաին յաթոռն, յիշխանութեան Գոնցա Խաթունին, ի խնդրո Կիրակոսվարդապետին...» [2]։
  Առավել հավանական է կարծել, որ վերացված հարկը վերաբերել  է  եկեղեցուն  վճարվող  աթոռահարկին,  քանի  որ  դրա  վերացման  հիմքերըկապված են եկեղեցու հոգևոր առաջնորդի հետ։
 Որպես կանոն նվիրատուներն անշարժ գույքի միավորներ նվիրելիս ազատվումէին  հարկային  պարտավորություններից։
   Նրանք  երբեմն  վերացնում  էին  իրենցկողմից օտարված (հիմնականում նվիրատվության միջոցով) գույքի նոր սեփականատիրոջ  հարկային  պարտավորությունները։
   Այս  մասին  են  փաստում  վիմագիրաղբյուրները։
  Ըստ Նոր Գետիկի վանքի արձանագրություններից մեկի՝ տեղի իշխանՎասակի  որդի  Նեքնեքը,  գնելով  մի  այգի,  հետագա  մշակության  համար  առանցհարկի նվիրատվություն է անում եկեղեցուն։
  Նույն վանքի մեկ այլ արձանագրությունհայտնում  է,  որ  Դսեղի  Մամիկոնյանների  նշանավոր  ներկայացուցիչ  Մարծպանիշխանն  ու  իր  չորս  որդիները՝  Ասլանբեկը,  Գրիգորը,  Ամիրան  և  Սարգիսը,  ՆորԳետիկի վանքին են նվիրում Ողջաբերդ գյուղում գտնվող մի այգի և գութանի հող՝վերացնելով այդ գույքի համար գանձվող հարկերը։
 Միջնադարյան Տավուշի հողագույքային հարաբերությունների ոլորտում բազմաքայլ գործարքների էությունը, բովանդակությունը, իրականացման կարգն ու գործածության  փաստը  մատնանշում  են  վանական  համալիրներում  պահպանված  խառըբնույթի վիմագիր արձանագրությունները։
  Ըստ էության, այդ գործարքները հողագույքային հարաբերությունների մի քանի ձևերի միասնություն են՝ իբրև իրավական մեկամբողջություն։
  Նման գործարքներն իրականացվել են բազմաբնույթ հարաբերությունները մեկ իրավական հիմքով վավերացնելու նպատակով։
  Մեզ են հասել փաստողբազմաթիվ օրինակներ, որ այդ գործարքներն իրականացվել են։
 Ըստ  1206  թ․  Հաղարծնի  վիմագրերից  մեկի՝  Սմպատի  որդի  ԽալթըՔանաքեռում գնել և վանական համալիրին է նվիրել մի հողամաս։
  Համանմանորեն1201 թ․ Շինուհայրը գնել և Ջուխտակ  վանքին է նվիրել մի այգի կամ հողամաս, որիանունը չի պահպանվել։
 Միջնադարյան Տավուշի պատմական աղբյուրների, վիմագրության, մատենագրության  ուսումնասիրությունները  վկայում  են,  որ  կադաստրային  համակարգիպատմության  հիմքերը  կապված  են  այդ  ժամանակաշրջանի  հետ։
   Առաջին  հերթինկադաստրային  համակարգի  նախատիպի  գուրծունեության  մասին  են  փաստումվիմագիր  արձանագրությունները,  որոնք բովանդակալից  ներկայացնում  են  միջնադարյան  Տավուշում  տեղի  ունեցած  հողագույքային  հարաբերությունները՝  նկարագրելով դրանց իրականացման կարգը, գործարքի առարկան, գործարքների կողմերին,նրանց իրավունքներն ու պարտականությունները, դրանց իրավական հիմքերը։
  Այդարձանագրությունների  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  ժամանակաշրջանումգերակշռել են կառուցապատման ու նվիրատվական հարաբերությունները։
  Փոքր թիվեն կազմել իրավական այլ գործարքները, որոնցից է հարկային հարաբերություններիիրականացումը։
  Ինչ  վերաբերում  է  նվիրատվական  հարաբերություններին,  ապա  կարող  ենքասել,  որ  դա  պայմանավորված  էր  ոչ  այնքան  շատ  զարգացած  հասարակարգով,որքան քրիստոնեական հավատալիքների ազդեցությամբ ու սեփականության ապահովագրման  միտումներով։
   Ինչպես  տեսանք,  ավատատիրական  այս  ժամանակաշրջանը թե՛ սոցիալ-տնտեսական, և թե՛ ռազմական առումներով պարունակում էրանկայունության  տարրեր։
   Հողատիրական  նոր  հասարակարգի  առաջացումըշերտավորում  էր  առաջացրել  հասարակության  մեջ,  ինչով  պայմանավորված  էրսոցիալ-տնտեսական  անկայունությունը,  իսկ  արտաքին  թշնամին  առաջացրել  էրռազմական  անկայունություն։
   Այս  անկայուն  իրավիճակներով  էր  պետք  է  պայմանավորել հասարակության վերին խավերի հսկայածավալ նվիրատվությունները։
  Այդգործարքների  մյուս  կողմում  միշտ  կանգնած  էին  վանական  համալիրները,  որըբացատրվում է ինչպես քրիստոնեական հավատալիքների ազդեցությամբ, այնպես էլվանական  համալիրների  սեփականության  «անձեռմխելիությամբ»՝  որպես  հոգևորսրբատեղի։
   Այս  է  պատճառը,  որ  ավատատիրական  հասարակարգի  ձևավորմանժամանակաշրջանում  խոշոր  ֆեոդալների  կողքին  աճում  ու  ընդարձակվում  էր  եկեղեցական կալվածատիրությունը։
 Այս գործընթացներով պայմանավորված, հողային սեփականությունը բաժանվելէր երկու խոշոր՝ աշխարհիկ և հոգևոր ճյուղերի։
  Աշխարհիկ ճյուղում սեփականությանսուբյեկտներ էին թագավորն՝ իր ընտանիքով, ավատատերերը՝ իրենց տոհմերով, ևիրենցից  կախման  մեջ  գտնվող  ավատներն  ու  ֆինանսական  միջոցներ  ունեցողքաղաքացիները։
  Հոգևոր ճյուղում տարածվում էր եկեղեցու մենաշնորհը։
 Ինչ վերաբերում է այդ հարաբերությունների իրավական հիմնավորմանը, ապատեսանք, որ ժամանակաշրջանի օրենսդրական կարգավորումների հիմքում դրված էեղել  Մխիթար  Գոշի  «Դատաստանագիրքը»։
   Գոշի  աշխատությունը  կարգավորել  էինչպես սոցիալ-տնտեսական, այնպես էլ հասարակության կրոնական, մշակութային,ընտանեկան  և  այլ  հարաբերությունները։
   Հողագույքային  հարաբերություններիտեսանկյունից  այն  կարգավորել  է  այնպիսի  հարաբերություններ,  ինչպիսիք  ենսեփականության  իրավունքը,  նվիրատվությունը,  կառուցապատումը,  առքուվաճառքը, ժառանգությունը, վարձակալությունը, գրավը, սահմանների որոշումն ու  սահմանանիշերի  տեղադրումը  և  այլն։
   Այդ  իրավական  հիմքերով  են  իրականացվելմիջնադարյան Տավուշում անշարժ գույքին առնչվող բոլոր գործարքները։
 Ամփոփելով հետազոտական աշխատանքը՝ հանգել ենք այն եզրակացությանը,որ միջնադարյան Տավուշում գործել է կադաստրային համակարգի նախատիպ, որն,ըստ էության, հիմնված է եղել իրավական հիմքերի վրա։
  Այդ համակարգի գործունեության մասին լավագույնս փաստում են վիմագիր արձանագրությունները, պատմական սկզբնաղբյուրներն ու միջնադարյան հարուստ մատենագրությունը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Առաքելյան Բ. Ն․, Աղայան Ծ., Գալոյան Գ. Ա., Երեմյան Ս. Տ., Խաչիկյան Լ. Ս.,Հակոբյան  Ա.  Մ.,  Ներսիսյան  Մ.  Գ.,  Հայ  ժողովրդի  պատմություն,  3-րդ  հատոր,ՀՍՍՀ ԳԱ Պատմության ինստիտուտ, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1976, էջ 14-7։
 [2]  Ավագյան  Ս.  Ա.  ,  Ջանփոլադյան  Հ.  Մ.,  Դիվան  հայ  վիմագրության,  Պրակ  6,ՀՍՍՀ ԳԱ, Հնագիտիտության և ազգագրության ինստիտուտ, Երևան, 1977, էջ 44, 645, 67, 71, 74, 76, 82, 105։
 [3] Գրիգորյան Գ. Մ., Հայկական Վիմագրություն, Երևան, 2000, ՀՀ ԳԱԱ հրատարակչություն, էջ 67-78։
 [4] Գանձակեցի Կ․,  Հայոց պատմություն, Թիֆլիս, 1909, էջ 171-3, 175-6։
 [5]  Խաչիկյան  Լ.  Ս․,  XIV-XV  դարերի  հայկական  գյուղական  համայնքների  մասին,Երևան, 1958, Պատմա-բանասիրական հանդես, էջ 9-10, 12-4, 131-33։
 [6] Մանուչարյան Ա. Գ., Վիմագրերը որպես Հայաստանի քաղաքական պատմությանսկզբնաղբյուր, Երևան, 2015, էջ 5։
 [7]  Մանուչարյան  Ա.  Գ.,  Վանքերի  առք  ու  վաճառքի  դեպքեր  Հայաստանում  XIIIդարում, Պատմա-բանասիրական հանդես № 2,  էջ 15, 153-65։
 [8] Շահնազարյան Ա., Տաշիր-Ձորագետի Կյուրիկյան թագավորության առաջացումնու հզորացումը, Պատմա-բանասիրական հանդես, № 2-3, Երևան, 2009, էջ 1-10։
 [9] Սուքիասյան Ա. Գ․,  Մխիթար Գոշը և «Հայոց Դասաստանագիրքը», Երևան, 1965,էջ 105-7։
 Մնացականյան ՆառաԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐԸ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՏԱՎՈՒՇՈՒՄԲանալի բառեր՝ վիմագիր արձանագրություններ, կադաստր, սեփականություն,իրավական բազա, գույքային իրավահարաբերություններ։

Միջնադարյան  հարուստ  մատենագրությունը,  վիմագրական  ու  պատմական  աղբյուրները  վկայում  են,  որ  միջնադարյան  ավատատիրական  հասարակարգում  ստեղծվել  և  վարվել  է  կադաստրային  համակարգի  նախատիպ։
   Այդ  մասին  են  փաստում տվյալ ժամանակաշրջանի հողագույքային հարաբերությունների ուսումնասիրությունները։
   Կադաստրային  համակարգի  նախատիպի  գործունեության  մասին  առաջին հերթին վկայում են Տավուշի վանական համալիրներում զետեղված վիմագիր  արձանագրությունները, որոնց միջոցով կարելի է գաղափար կազմել հողագույքային  հարաբերությունների էության մասին։
    Նպատակ  ունենալով  ցույց  տալու,  որ  միջնադարյան  Տավուշում  գործել  է  կադաստրային համակարգի նախատիպ, աշխատանքում ներկայացվել են հողային  իրավահարաբերությունների առարկայի, մասնակիցների, իրականացված գործարքների, դրանց իրավական կարգավորման ու իրականացման ձևերի հետազոտության  արդյունքները։
