Ի՞նչ է ահաբեկչությունը։
   Ժամանակակից մարդը այն մեկնաբանելու, նկարագրելու համար համապատասխան հասկացությունների երկընտրանքի առջեւ չի կանգնի։
   Շատերն, այնուամենայնիվ, ընդհանրացված ու բավականին անորոշ պատկերացումներ ունեն այն մասին, թե իրականում ինչ է իրենից ներկայացնում ահաբեկչությունը։
   Շատերին չի բավարարում տվյալ հասկացության համար պարզ ու իրական բացատրություն գտնել, իսկ բազմաթիվ հետազոտությունների հեղինակներ համակարծիք են այն հարցում, որ դրա բացատրությունը միանշանակորեն տալ շատ դժվար է։
  Ահաբեկչություն հասկացությունը ծագում է լատիներերն terror բառից, որը նշանակում է վախ, սարսափ։
   Առանձնացվում է անհատական ու խմբային «տեռոր»։
   Անցած դարի յոթանասուն-ինսնական թվականներից սկսվեց շրջանառվել միջազգային ահաբեկչություն հասկացու471ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ թյունը։
   Ահաբեկիչների արարքները միշտ չէ, որ կապված են սպանութան հետ, բայց դրանցում միշտ կան սպառնալիքներ, սարսափ, բռնութուն, զգուշացումներ։
   Տարբեր կարող են լինել նաեւ նպատակները. զուտ շահադիտական, որի հիմքում ընկած է օգուտի ձգտումը, քաղաքական եւ այլն։
   Ահաբեկչական գործողությունները իրականացվում են նաեւ հանուն գաղափարի։
   Այսօր աշխարհին հայտնի ահաբեկչական կազմակերպությունների թիվը հասնում է 500-ի, իսկ նրանց բյուջեն տարեկան կազմում է նվազագույնը՝ 20 մլրդ դոլար[1, էջ 45]։
  Ահաբեկչությունը հանցագործություն է, որը կարող իրականացվել մեկ մարդու կողմից մյուսի հանդեպ կամ մի քանի անհատների, օբյեկտների դեմ։
   Ահաբեկչության՝ որպես միջազգային հանցագործության համար այսօր բնորոշ չէ միայնակ գործելը[2, էջ 41]։
  Միջազգային իրավունքի հարցերով ամերիկացի հայտնի մասնագետ Ռիչարդ Ֆալկը մեկնաբանում է տալիս, ըստ որի ահաբեկչությունը քաղաքական բռնության այն ձեւն է, որ չունի համարժեք բարոյական եւ իրավական արդարացում, անկախ այն բանից, թե ով է դիմում նման քայլի հեղափոխականների խումբը, թե իշխանությունը[3, էջ36]։
  Գրականության մեջ ահաբեկում ու ահաբեկչություն հասկացությունները օգտագործվում են տարբեր երեւույթների մեկնաբանության համար, որոնք, սակայն, ունեն մեկ ընդհանրություն. բռնության կիրառումը անհատների, հասարակական խմբերի ու դասերի նկատմամբ։
  Այլ մեկնաբանությունների համաձայն ահաբեկչությունը քաղաքական նպատակներով մոտիվացված բռնության ձեւ է, այն իշխանությունների պարբերական ահաբեկումն է, որ իրականանում է քաղաքական նպատակների, սոցիալական, հեղափոխական նպատակների համար[4, էջ 37]։
  Ինչ վերաբերում է ահաբեկչության պատմությանը, ապա այն, որոշ հետազոտողների համար երկու հարյուրամյակի պատմություն ունի։
  Սակայն, Յորդանովը, խոսելով ահաբեկչության առաջացման աղբյուրների մասին, այն վերագրում է դեռեւս աստվածաշնչյան ժամանակներին։
   Նա առաջին «ահաբեկիչ» է համարում Կայենին, ով սպանեց եղբորը, իսկ մյուս «ահաբեկիչները», ովքեր շարունակեցին նրա գործը կրում են «Կայենի կնիքը»։
   Ահաբեկչությունը տարածված էր հին ժամանակներում ի դեմս պետությունների ու իշխանության ձգտող անհատների։
  472ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ Ահաբեկչությունը ըստ տարբեր չափանիշների ու կատեգորիաների կարելի է դասակարգել տարբեր խմբերի.  Միջազգային հարցերում պետության կողմից իրականացվող ահաբեկչություն,  Բռնապետերի դեմ իրականացվող ահաբեկչություն,  Պետության իրականացված ահաբեկչություն այլ երկրների հանդեպ,  Պետության ահաբեկչությունը ընդդեմ ժողովրդի, որոշակի դասի, սոցիալական խմբի, կազմակերպության, սեկտայի, խմբի։
   Մոլեռանդների կողմից իրականացվող ահաբեկչություն,  Հոգեկան խնդիր ունեցողների կողմից իրականացվող ահաբեկչություն,  Ահաբեկչություն ընդդեմ իշխանության,  Ահաբեկչություն հանուն իշխանության[5, էջ 55] Այնուամենայնիվ՝ ի՞նչն է ընկած ահաբեկչության հիմքում, ի՞նչն է ստիպում մարդուն գնալ նման քայլի եւ անգամ սեփական կյանքի գնով զրկել կյանքից անմեղ մարդկանց։
   Ահաբեկչության արմատները տարբեր են լիում։
   Առաջացման հիմնական աղբյուրները պետք է փնտրել ազգային առանձնահատկություններում եւ էթնիկական պատերազմներում։
  Ահաբեկչությունը այսօր առավել քան երբեւէ կապվում է իսլամական աշխարհի ու իսլամի հետ։
   Բնութագրելով իսլամական ահաբեկչությունը, որի տարածման հիմնական աղբյուրը իսլամական հասարակական-կրոնական կազմակերպություններն են Սաուդյան Արաբիայում, Սուդանում, Իրանում, Պակիստանում ու Աֆղանստանում, տեղին է օգտագործել այնպիսի որոշարկումներ, ինչպիսիք են «ամենա», «բոլորից մեծ» եզրույթները։
  Վերջին քսանհինգ տարիներին այս ահաբեկիչները ամենամոլեռանդներն են ու ամենաակտիվները։
   Նրանք ամենից շատն են պատանդներ վերցրել, ամենից շատն են մարդ սպանել ու պայթյուններ իրականացնել։
   Եվ նրանց առավել, քան այլոնց, հաջողվել է ազդել միջազգային քաղաքականության վրա[6, էջ 247]։
   Ուստի տրամաբանական է հարցը, թե ինչպես եւ ինչու է առաջացել իսլամիստական ահաբեկչությունը, ինչ ազդեցություն է ունեցել դրա վրա քաղաքական իրա473ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ վիճակն աշխարհում, ինչ է իսլամական ֆունդամենտալիզմը ու ինչ ընդհանրություն ունի իսլամական ահաբեկչության հետ։
  Իսլամական ահաբեկչական խմբավորումները սերտ կապի մեջ են, քանի որ նրանք ունեն ընդհանուր թշնամի. արեւմտյան կենսակերպն ու Իսրայելը՝ որպես անհավատների պետություն։
   Նրանք ունեն բավականին հզոր ֆինանսական հիմք ի հաշիվ ծայրահեղական իսլամական կազմակերպությունների, որոնք գործում են բոլոր մուսուլմանական երկրներում։
  Իրականում, սակայն, ֆունդամենտալիզմը բնավ չի նույնանում քաղաքական ռադիկալիզմի, ծայրահեղականության ու անուղղակիորեն չի հանդիսանում ահաբեկչության պատճառ[7, էջ 54]։
   Ահաբեկիչ մոլեռանդները ամենաքիչը մտածում են իսլամի «մաքրման» մասին, նրանց արմատները ընկած են արեւմուտքի հանդեպ ատելության մեջ, այն ունի ոչ թե կրոնական, այլ մշակութային-քաղաքակրթական, հոգեբանական, գեոքաղաքական բնույթ։
  Իսլամակալ ծայրահեղականների աշխարհայացքային ու գաղափարական հիմքերի մասին մեր ունեցած տեղեկատվության հիման վրա կարելի է եզրակացություն կատարել, որ. 1.Իսլամիզմը չի կարելի դիտարկել որպես աղքատների ու հարուստների միջեւ մղվող պայքար։
   Աղքատության ու նյութական հետամնացության խնդիրը նրանց գաղափարախոսության մեջ բնավ էլ հիմնական տեղ չի զբաղեցնում, եւ իրենք Տրանսպորտային ու միջազգային հաղորդակցման միջոցների զարգացումը մեծացնում է ահաբեկչական գործունեության ռիսկերը։
  Մի վայրում ռումբ տեղադրելով՝ ահաբեկիչը մեկ այլ՝ անվտանգ վայրից կարող է ոչնչացնել մի ամբողջ ուղեւորատար ինքնաթիռ։
   Իսկ ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների զարգացումը վերջին տարիներին հնարավորություն է տալիս ծայրահեղական գաղափարներ քարոզելու։
   Հատկապես լայնորեն օգտագործվում է համացանցի տիրույթը։
   Իրենց էջերը տվյալ ծածկույթում ունեն շատ ահաբեկչական խմբավորումներ։
   Ու պարադոքսն էլ այն է, որ նրանք՝ ի տարբերություն շատ պետական կառույցների ու անհատ քաղաքացիների ինտերնետի հնարավորություններն օգտագործում են իրենց քարոզները անարգել տարածելու համար։
  474ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ Ահաբեկչության գլոբալ խնդիր դառնալուն նպաստում են զանգվածային լրատվամիջոցների ակտիվ, երբեմն էլ նաեւ գերկենտրոնացված ուշադրությունը նրանց հանդեպ։
   Եթե մեկ օրվա ընթացքում տեղի են ունենում այնպիսի ողբերգական իրադարձություններ, ինչպիսիք են բնական աղետները՝ երկրաշարժեր, ջրհեղեղներ, ցունամիներ եւ այլն ու մեկ այլ վայրում ահաբեկչական գործողության արդյունքում շենք կամ ինքնաթիռ է պայթեցվում, ապա վստահորեն կարելի է ասել, որ թերթերի ու մեդիայի գլխավոր էջերում հայտնվելու է ահաբեկչական ակտը, որպես կարեւոր իրադարձություն։
   Այդպիսին են լրատվական միջոցների՝ հրատապ հարցերի ընտրության չափանիշները։
   Այս առումով ահաբեկչական գործողությունները էլեկտրոնային ու տպագրական լրատվամիջոցների համար առավել արժեքավոր ու նախընտրելի են «օրվա լուր» հայտարարելու առումով [8, էջ198]։
  Ահաբեկչությունների նոր դարաշրջանում ԶԼՄ-ի ներկայացուցիչները ոչ միայն հայտնվում են գրաքննության մահակի տակ, այլեւ ահաբեկիչների նշանակետն են դառնում տարբեր տեսանկյուններից՝ թե որպես ահաբեկչության թիրախ, թե որպես ահաբեկչության իրականացման միջոց ու նպաստող հանգամանք։
  Այժմ շատ փորձագետներ հանգել են այն եզրակացության, որ ահաբեկիչները որոշ փոփոխություններ են կատարել իրենց գործողությունների իրականացման ձեւերի եւ մեթոդների մեջ։
   Այսինքն, ահաբեկիչները ցանկանում են արդյունքում տեսնել ոչ թե մեծ թվով մահացած' այլ դիտող մարդկանց։
   Նրանք ցանկանում են առավելագույն հրապարակայնություն, նրանք ցանկանում են իրենց ուղերձները հասանելի դարձնել լայն լսարանների համար լրատվության բոլոր հնարավոր միջոցներով։
   Անգամ եթե մարդասպանը վրիպում Է կամ ռումբը չի պայթում, ահաբեկիչներին բավական Է հենց միայն այն, որ իրենց մտադրության մասին անմիջապես տեղեկանում են շատ-շատերը։
  Ահաբեկչությունը, որպես ինքնատիպ երեւույթ, ասոցացվում է սարսափի զգացման հետ։
   «Սարսափը (terreur) հոգու հուզմունքն է, սպասվելիք վտանգի պատճառով, որն աննկարագրելի մեծ վախ է» [9, էջ Սարսափը նախ եւ առաջ հոգեկան վիճակ է ավելի լարված, քան միայն վախ, վիճակ, որտեղ կարող է հայտնվել ցանկացած մարդ, երբ նրան սպառնում է մահացու վտանգ՝ hրաբուխի ժայթքում, վառվող ան475ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ տառ, պատերազմ, բռնություն կամ բռնության հնարավորություն։
   Այդպիսով, եթե մի կողմ դնենք բնական գործոնները, բնության ցանկացած տեսակ կարելի է որակավորել որպես ահաբեկչություն, եթե այդ բռնությունը, իսկապես սարսափեցնում է իր զոհերին։
   Սակայն, այդ դեպքում ահաբեկչության սահմանումը եւ որոշումը շատ լայն է դառնում։
  Ժամանակակից բառարաններում ահաբեկչությունը սահմանվում է որպես. «բռնության գործընթաց, հանցագործություն, պարբերաբար կատարվող այն բանի համար, որպեսզի որոշ խմբերի պահեն սարսափի մեջ» [9, էջ 725]։
   Ահաբեկչության նման սահմանումը ամենաքիչը պահանջում է երկու գործող անձ՝ ահաբեկիչ եւ ահաբեկության ենթարկվող ու նրանց միջեւ յուրահատուկ փոխհարաբերություններ, որոնք գործադրվում են ահաբեկչի կողմից թելադրվող կանոններով։
  Ահաբեկիչին եւ ահաբեկչության ենթարկվող սուբյեկտներին բացարձակ կերպով հնարավոր չէ մատնացույց անել, քանի որ դա կախված է համակարգի յուրահատկություններից։
   Միեւնույն սուբյեկտը կարող է մի համակարգում լինել ահաբեկիչ, իսկ մեկ այլ համակարգում ահաբեկչության ենթարկվող։
  Ահաբեկչությունը միշտ ունի նպատակ եւ նշանակություն, գաղափարախոսություն, իսկ բռնության մեջ շատ հաճախ այս երեւույթները բացակայում են [10, էջ 32]։
   Այդ պատճառով էլ մենք նշում ենք, որ դա ինքնաարտահայտման յուրահատուկ ձեւ է, քանի որ չի կրում կամայական բնույթ։
   Այն միշտ մտածված է եւ համակարգված։
  Ահաբեկչությունը, ինչպես ցանկացած հասարակական երեւույթ, ունի իր աղբյուրները, մոտիվացվում է քաղաքական, տնտեսական, էթնիկական եւ կրոնական գործոններով։
   Սա կարծես ճնշված, չհասկացված, մերժված եւ աղքատ խմբերի պատասխան ռեակցիան լինի։
   Դա նրանց վրեժն է անհավասարության, անարդարության եւ խտրականության համար։
   «Ահաբեկչությունը չգոյությունից չի ծնվում։
   Այն ունի պատճառներ, որոնք շատ քիչ են այդ երեւույթը արդարացնում, սակայն միշտ բացատրում են», կարծում է ֆրանսիացի քաղաքագետ Կ. Ժյուլենը [11, էջ 12]։
   Այստեղ չարիքը փորձում են ուղղել չարիքի միջոցով, սակայն այդ գործընթացն իր հետ տանում է (պահանջում է) բազմաթիվ անմեղ զոհեր։
   Նրանք փորձում են արդարություն հաստատել եւ լսելի դարձնել իրենց ձայնը։
  476ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ Ահաբեկիչներ չեն ծնվում, ահաբեկիչներ դառնում են կոնկրետ սոցիալական պայմաններում, որը ազդում է անհատների վարքի, հոգեկանի, մտածողության եւ ընկալման վրա։
  Ահաբեկչությունը կարելի է սահմանել նաեւ որպես մարտավարություն, որը հիմնվում է բռնության վրա։
   Ահաբեկչությունը բռնության մյուս տեսակներից տարբերվում է իր գիտակցվածությամբ եւ կազմակերպվածությամբ, հետեւաբար կարելի է եզրակացնել, որ այն ավելի ռացիոնալ երեւույթ է, քան իռացիոնալ։
   Այն, կարծես, մաթեմատիկական հաշվարկ լինի, որը գործադրվում է որոշված նպատակին հասնելու համար։
   Կարեւոր չէ ռացիոնալ է այդ նպատակը, թե ոչ։
   Ահաբեկչության դիմելը, ինչպես փորձը ցույց է տվել, ունենում է միանշանակ հակադարձ արդյունք։
   «Անհասկանալի է, -նշում է ֆրանսիացի քաղաքագետ Ժան Բեշլերը,- թե ինչպես մի քանի կապիտալիստների սպանությունը կարող է հանգեցնել կապիտալիզմի վերացմանը» [12, էջ 22]։
   Ահաբեկչությունը անկախ իր իրական հետեւանքներից, ռացիոնալ է, քանի որ, ահաբեկիչները իրենց նապատակին հասնելու համար ընտրություն են կատարում բազմաթիվ միջոցներից եւ ընտրում մեկը։
   Սկսած Սպարտակից եւ նրա կողմնակիցներից, վերջացրած Հիրոսիմա-Նագասակիից, ահաբեկչությունը մշակված մարտավարություն է, որն ունի ռացիոնալ դրոշմ։
   Դրա հիմնական նպատակը ոչ թե կործանումն ու մահն է, այլ դրանց սպառնալիքը։
  Ահաբեկչությունը միշտ էլ ծառայել է որպես գործիք, այդ մեթոդն այնքան հին է, որքան հենց քաղաքականությունը, եւ դա նոր ժամանակների յուրահատկություններից չէ։
  Եթե կոլեկտիվ բռնության դեպքում գոյություն ունեն երկու գործող անձ (ամբոխը եւ նրա զոհը), ապա ահաբեկչության համար անհրաժեշտ է, առնվազն երեք գործող անձ՝ ահաբեկիչ, օբյեկտ եւ դրանից զարմացող զոհեր։
   Այսինքն, ահաբեկչությունը կարող է հենց օբյեկտին ուղղված չլինել, այլ դրա տակ թաքնված լինեն այլ նպատակներ։
   Օրինակ՝ մասսայական գնդակահարությունները կամ էլ անհավատներին կրակի վրա այրելը, որտեղ հիմնական նպատակը պատժելն է։
  Այսպիսով, որպեսզի օգուտ բերի պատիժը «պետք է ավելի էֆֆեկտիվ տպավորություն գործի նրանց վրա, ովքեր մեղավոր չեն», քանի որ «նրանք այդպիսով կխուսափեն այն ռիսկից, որն իր հետ բերում է հանցագործությունը» [12, էջ 34]։
  477ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ Պատժի գլխավոր չափանիշը պետք է լինի հասարակության օգուտը։
   Պատիժներն ի սկզբանե, ընդունվում էին խրատելու նպատակով, եւ հետո նրանց խստության մասին պետք է դատել ոչ այնքան, թե ինչպես է այն արտացոլվում մեղավորների վրա, ինչքան որ, թե ինչ տպավորություն է գործում անմեղների վրա։
   Խոսքը գործած մեղքերի պատժի մասին չէ, այլ նման գործընթացները կանխարգելելու մասին։
  Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության առաջնորդներից Ռոբեսպիերը պնդում էր, որ դատապարտվածի մահը ոչ միայն չի ծառայում որպես հորդոր, այլեւ հակասում է հետապնդվող նպատակին. մի կողմից այն առաջ է քաշում խղճահարություն մահապատժի ենթարկվածի նկատմամբ, մյուս կոզմից՝ մահապատժի տեսարաններին անընդհատ ներկա լինելը կարծես «իմունիտետ է» առաջացնում արյան եւ այդ երեւույթի նկատմամբ։
   Դա երբեք չի պակասեցնում հանցագործությունների քանակը, այլ ժողովրդին թույլ է տալիս զգալ արյան համը, եւ վերջիվերջո, հենց հանգեցնում է հանցագործությունների թվի մեծացման։
   Հարմարվող էակ լինելով՝ մարդը, որեւէ գործընթացի ներկա լինելով, ակամայից այդ գործընթացը դարձնում է իր համար ռեֆլեքսիվ։
  Մեկ այլ ֆրանսիացի հեղափոխական Թալենը պնդում էր, որ ահաբեկչությունը ոչ մի կերպ չի կարող հասարակությունը դարձնել ավելի բարյացկամ, քանի որ այն ազգը դարձնում է ոչ-բարոյական, որն էլ հանգում է այն բանին, որ տվյալ հասարակությունը «անընդունակ է դառնում ընդունել ազատությունը», որովհետեւ վախը մարդկանց վարժեցնում է ստրկության։
  Չնայած արդարադատությունը չի հանդիսանում բարեգթության հոմանիշը՝ այն չի կարելի շփոթել նաեւ ահաբեկչության հետ, եթե նույնիսկ այն իսկապես ծնում է վախ։
   Նրանց միջեւ տարբերությունը նրանում է, որ արդարադատությունը ուղղված է գործընթացների դեմ, իսկ ահաբեկչությունը ուղղված է անհատների դեմ, անկախ նրանց արարքներից։
   Այսպիսով, վախի այն տեսակները, որոնք առաջացնում են նրանցից յուրաքանչյուրը, արմատականորեն միմյանցից տարբերվում են։
   Արդարադատությունը, պարզաբանում է Թալենը, ծնում է «վախ՝ կապված որոշված հանգամանքների հետ, դա այն վախի զգացումն է, որը հաջորդում է հանցագործությանը, խոհեմ վախը օրեքներից», ահաբեկչությունը առաջացնում է «անկոտրում հոգեւոր տանջանքներ, չնայած անմեղության զգացմանը» [13, էջ 17-34]։
  478ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ Արդարադատությունը առաջացնում է «խելամիտ» վախ, որովհետեւ պատիժը հասցվում է նախապես որոշված եւ սահմանված չափանիշներով, որը տարածվում է միայն մեղավորի վրա։
   Ահաբեկչությունը, ընդհակառակը, տարածում է համընդհանուր վախ, քանի որ, իրենից ներկայացնում է բռնության գործողություն։
   Այն սպառնում է բոլորին՝ անկախ նրանից մեղավոր է, թե ոչ։
   Այն գործադրվում է պատահականության սկզբունքով, առանց մոտիվների եւ ապացույցների։
   Ահաբեկչությունը անկանոնակարգվածության եւ անսահմանափակության թագավորություն է։
  Բռնությունը ծնում է բռնություն։
   Երբ որեւէ մեկը բռնության է ենթարկվում, պատասխան բռնությունը իրեն սպասեցնել չի տալիս, եթե նույնիսկ բռնության ենթարկվողը արդեն չունի գոյաբանական ռեալություն։
   Սա ոչ թե ուղղագիծ հավասարաչափ գործընթաց է, այլ պարուրաձեւ։
   Պարույրի ամեն մակարդակում բռնության չափը եւ ձեւը կատարելագործվում են [14, էջ 60-72]։
  Եվ որքան մեր աշխարհը զարգանում է, այնքան էլ բռնանալու ձեւերն ու հնարավորություններն են շատանում։

Հոդվածում վերլուծության են ենթարկվում ահաբեկչության առաջացման պատմական եւ քաղաքակրթական նախադրյալները։
  Ժամանակակից աշխարհը շեղվել է հումանիզմի գաղափարախոսությունից եւ այլեւս չի առաջնորդվում լուսավորչականության սկզբունքներով, ինչը ենթադրում է նախասկզբնական պատկերացումներից շեղում։
  Ահաբեկչությունը այնպիսի լայն տարածում ունի, ինչը ենթադրում է հրատապ կանխարգելիչ քայլերի ձեռնարկում, այլապես ապակառուցողական գործողությունները կհանգեցնեն հասարակության ապակայունացմանը կամ կազմաքանդմանը։
  Ահաբեկիչների արարքները միշտ չէ, որ կապված են սպանության հետ, բայց միշտ դրանցում կան սպառնալիքներ, սարսափ, բռնություն, զգուշացումներ։
