Դասական առևտրի տեսության ամենահզոր դրույթներից մեկն այն է, որ միջազգային առևտրի ոլորտը որոշվում է համեմատական ​​առավելությամբ:   Այսպիսով, միջազգային առևտրում համեմատական ​​առավելություն ունեցող երկիրը հանդես է գալիս որպես տվյալ ապրանքի արտահանող, և համապատասխանաբար համեմատական ​​առավելություն չունեցող երկիր ՝ որպես այդ ապրանքի ներկրող:  Տնտեսագետները առաջ են քաշել երկրների համեմատական ​​առավելությունները և դրանց ձևավորող տնտեսական պայմանները որոշելու մի շարք մոտեցումներ, որոնց շարքում առավել լայնորեն կիրառվել են համեմատական ​​առավելությունների սանդղակները:  Այս առումով հիմնական նորամուծությունը պատկանում է Բելլա Բալսային, որի արտահանման մասնագիտացման հարաբերական գործակիցը, որը այլապես կոչվում է Բելլա Բալսայի ինդեքս (1965) [1, էջ .99-123], առավել հաճախ օգտագործվում է արտաքին առևտրի ոլորտային վերլուծության համար:  Այնուամենայնիվ, չնայած դրա լայն կիրառմանը, Բալզայի ինդեքսը նույնպես քննադատության է ենթարկվել: Մասնագիտական ​​գրականության մեջ կան մի շարք բանաձևեր, որոնք որոշում են արտահանման մասնագիտացումը:  Հայաստանի Հանրապետության և ԵԱՏՄ անդամ այլ երկրների արտահանման համեմատական ​​առավելություններն ուսումնասիրելու համար վերոհիշյալ ցուցանիշներից ընտրել ենք Բալզա և Լաֆեյ ինդեքսները:  Ի տարբերություն առանձին երկրների արտահանման հոսքը համեմատող բանաձևերի կամ երկու գործընկեր երկրների միջգյուղային փոխադարձ առևտուրը համեմատող բանաձևերի, Բելլա Բալասան և Լաֆեյ մասնագիտացման գործակիցները համարվում են երկրների համեմատական ​​առավելությունների չափման առավել իրատեսական մոտեցումներ, քանի որ դրանք բնութագրում են 258 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ , առևտուր: 6]:  Բացի այդ, այս երկու գործակիցներն օգտագործվում են ՄԱԿ-ի միջազգային առևտրի կենտրոնի կողմից `Առևտրի կատարողականի ինդեքսը (ՀՆ) հաշվարկելու համար [3]:  Բալասայի ինդեքսը (RCA ինդեքս), որը բնութագրում է մասնագիտացման մակարդակը, թույլ է տալիս բացահայտել այն արդյունաբերությունները կամ արդյունաբերությունները, որոնցում տվյալ երկիրը հստակ առավելություն ունի միջազգային մրցունակության տեսանկյունից:   Սա հատկապես կարևոր է արտահանման խթանման քաղաքականության արտադրանքի կողմնորոշման տեսանկյունից, քանի որ համեմատական ​​առավելությունների որոշումը հնարավորություն է տալիս արտահանման խթանման գործընթացները կենտրոնացնել միջազգային շուկաներում ավելի մրցունակ ապրանքների վրա:  Բելլա Բալսայի ինդեքսը որոշվում է երկրի արտահանման մեջ առանձին հատվածների մասնաբաժնի և համաշխարհային առևտրում նրա մասնաբաժնի հարաբերակցությամբ:  որտեղ `- i- ը j- ապրանքների արտահանման համար I- րդ երկրի մասնագիտացման մակարդակն է, - i - արտադրանքների j- րդ երկրի արտահանման ծավալն է, - i- ի արտահանման ընդհանուր ծավալն է. երկիր, - j- րդ արտադրանքի արտահանման մասնաբաժինն ընտրվում է տարածաշրջանից (կամ ամբողջ աշխարհից) - համաշխարհային (տարածաշրջանային) արտահանման ընդհանուր ծավալը:  Ինդեքսը կարող է վերցնել [0; + ∞) միջակայքում, ընդ որում, եթե ցուցանիշի արժեքը 1-ից մեծ է, դիտարկվող երկիրը համարվելու է մասնագիտացված ընտրված արդյունաբերության ապրանքների արտահանման ոլորտում և հակառակը:  Բալզա ինդեքսը օգտագործվում է ապրանքների մասնագիտացումը կամ ապրանքների խմբերը նկարագրելու համար, որոնց համար արտահանման խթաններ կամ սահմանափակող միջոցներ չեն կիրառվում [3], քանի որ հակառակ դեպքում հարաբերակցության հուսալիությունը կասկածելի է:   Այլ կերպ ասած, առևտրի (մասնավորապես ՝ արտահանման) խթանների կամ խոչընդոտների օգտագործումը չի պարզում, արդյոք երկիրը համեմատական ​​առավելություն ունի այդ ապրանքների նկատմամբ:  Ըստ այդ հարաբերակցության, մի երկիր համարվում է մասնագիտացված արտադրանքի արտահանման մեջ, երբ տվյալ արտադրանքի մասնաբաժինը երկրի արտահանման մեջ գերազանցում է վերջինիս մասնաբաժինը տվյալ տարածաշրջանի կամ աշխարհի արտահանման մեջ:   Երկիրն ունի համեմատական ​​առավելություն, երբ այս գործակցի արժեքը գերազանցում է մեկը:  Հետազոտության մեջ մեր ընտրած մեկ այլ ցուցանիշը Lafayette ինդեքսն է:   Lafayette ինդեքսը, ըստ էության, նաև մասնաճյուղի մասնագիտացման գործակիցի կատարելագործված տարբերակ է, որի բանաձևին ավելացվել է նաև երկրի ՀՆԱ-ն [4, էջ 15]:  Lafei ինդեքսի պարզեցված բանաձևը հետևյալն է. Որտեղ է Lafey ինդեքսը, - երկրի ՀՆԱ-ն:  I երկիրը համեմատական ​​առավելություն ունի տվյալ ապրանքի կամ ապրանքների խմբի նկատմամբ, երբ ցուցանիշը գերազանցում է 0-ը:  Ինդեքսը ենթադրում է արդյունաբերության առևտրի մնացորդի համեմատություն տեսականորեն սպասվող մնացորդի հետ `մասնագիտացման բացակայության պայմաններում` արտահայտված ՀՆԱ-ի մասով:  Lafayette ինդեքսը տատանվում է միջակայքում (-∞, + ∞):   Ավելին, 0-ից բարձր արժեքների դեպքում դիտարկվող երկիրը համեմատական ​​առավելություն ունի աշխարհի հիմնական մրցակցային երկրների շարքում, որոնք արտահանում են ընտրված հատվածի արտադրանքը:  260 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Քանի որ Lafayette ինդեքսը հաշվի է առնում ինչպես ներմուծման, այնպես էլ արտահանման ցուցանիշները, ավելի նպատակահարմար է նկարագրել միջպետական ​​առևտրի բարձր մակարդակ ունեցող երկրների մասնագիտացումը:   Այն նաև հաշվի է առնում վերաարտահանման հոսքերը:  Այժմ դիտարկենք ՀՀ արտահանման մրցակցային առավելությունները ՝ ըստ ընտրված ցուցանիշների, 2015 թվականի ցուցանիշներով հաշվարկված արդյունքների (տե՛ս Աղյուսակ 1.):  Աղյուսակ 1-ում բերված տվյալները ցույց են տալիս, որ Balsa- ի և Lafey- ի արտահանման մրցակցային առավելությունները միանշանակ չեն գնահատում երկրի արտահանման ներուժը, քանի որ Lafayette ինդեքսը ցույց է տալիս նաև դրական արդյունքներ ոչ բոլոր ապրանքների համար, որոնք մրցունակ են համարվում Balsa- ի ինդեքսի հետ:  խարամ և մոխիր Բնական և արհեստական ​​մորթուց և դրանցից իրեր Քիմիական մանրաթելեր Տրիկոտաժե կամ տրիկոտաժե հագուստի և հագուստի պարագաներ, բացառությամբ մեքենայական կամ ձեռագործ իրերի: Քար, գիպս, ցեմենտ և նմանատիպ նյութեր Ապակի և իրեր բնական կամ արհեստական ​​մարգարիտից, թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք մետաղներից Պղինձ և իրեր Ալյումին և իրեր Այլ ոչ թանկարժեք մետաղներից, մետաղական կերամիկայից, դրանցից ժամացույցներ և դրանց մասեր, ըստ հաշվարկների, համեմատաբար բարձր է հանքարդյունաբերական արտադրանքի արտահանումը համեմատաբար բարձր արտահանման տեմպերով, որի համար Բալզայի ինդեքսը ( RCA). Lafayette ինդեքսը (LFI) 11,3 էր, ծխախոտը և դրա փոխարինողները (RCA = 48; LFI = 4), ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքներ և քացախ (RCA = 11,8; LFI = 3), տրիկոտաժային արտադրանք (RCA = 3,1;  Եթե ​​ցուցանիշների արդյունքները համեմատենք ՀՀ արտահանման փաստացի ցուցանիշների հետ, ապա ակնհայտ կդառնա, որ Բալզա և Լաֆեյ ինդեքսներով մրցունակ ճանաչված ապրանքախմբերը ամենամեծ մասն ունեն ՀՀ արտահանման մեջ կառուցված 262 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ մեջ և միևնույն ժամանակ, դրական խմբերը բնութագրվում են դրական ինդեքսներով:   Ֆենոմենը բացատրվում է նրանով, որ, ի տարբերություն առաջինի, Lafayette ինդեքսը հաշվարկվում է արտահանման և ներմուծման ցուցանիշները համատեղելով:  Հայաստանի Հանրապետության արտահանման կառուցվածքում ամենամեծ մասնաբաժինը (24,71%) «Հանքաքար, խարամ և մոխիր» ապրանքախումբը նույնպես ապահովել է զուտ արտահանման ամենաբարձր ցուցանիշը: այսինքն ՝ 365,9 միլիոն դոլար:   Միևնույն ժամանակ, Հայաստանին բաժին է ընկնում այս ապրանքախմբի համաշխարհային արտահանման 0.23% -ը: Համեմատության համար նշենք, որ համաշխարհային արտահանման մեջ Հայաստանի ընդհանուր մասնաբաժինը կազմում է ընդամենը 0,01%, այսինքն `« Հանքաքար, խարամ և մոխիր »ապրանքախումբը երկրին ապահովում է համաշխարհային առևտրի ընդհանուր արտահանման մասնաբաժնի 23-ապատիկ:  Բալզայի ինդեքսում մասնագիտացման ամենաբարձր մակարդակն ապահովել է «obխախոտը և դրա արդյունաբերական փոխարինիչները» ապրանքախումբը, վերջինս ՝ 2015 թ.  Վերլուծության ընթացքում դիտարկվող ինդեքսների արդյունքների վրա որոշակի օրինաչափություններ են նկատվել:   Մասնավորապես, ըստ Բալասայի ինդեքսի, մասնագիտացման ավելի բարձր մակարդակ ապահովում է համաշխարհային արտահանման համեմատաբար մեծ մասնաբաժինը, իսկ Լաֆայետի ինդեքսի համաձայն `ավելի բարձր դրական զուտ արտահանման ինդեքս ունեցող երկրները, ինչը ենթադրվում էր բանաձևերի կառուցվածքով: ,  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի Հանրապետության արտահանման արտադրանքի և աշխարհագրական կառուցվածքի կենտրոնացման մակարդակը շատ բարձր է, նույնիսկ բարձր մասնագիտացված արտահանման ապրանքների դեպքում:   Այսպիսով, օրինակ, «բնական կամ արհեստական ​​մարգարիտներ, թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ» ապրանքախմբում Հայաստանից արտահանվող շուրջ 26 ապրանքատեսակներից առաջին 3-ը ապահովում են 263 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ, ընդհանուր արտահանման 88,8% -ը և 3 Արտահանման 29 շուկաներից ընկնում է խմբի արտահանման 76,2% -ը:  ԵԱՏՄ շրջանակներում արտահանման մրցակցային առավելությունների կիրառման աստիճանը գնահատելու համար մենք ուսումնասիրել ենք բոլոր անդամ երկրների արտահանման մասնագիտացման մակարդակները և փոխադարձ առևտրի ապրանքային կառուցվածքները:   Միևնույն ժամանակ, ԵՏՄ ձևավորման կարճաժամկետ արդյունքները գնահատելու համար երկրների արտահանման արտադրանքի կառուցվածքի փոփոխությունները համեմատվել են մինչև կառույցի վերջնական ձևավորումը կատարված հետազոտության արդյունքների հետ [7, էջ 58-62]:  Այսպիսով, ըստ ՄԱԿ-ի միջազգային առևտրի կենտրոնի վիճակագրական աղբյուրների, 2015-ին Հայաստանի արտահանման 24,71% -ը կազմում էր հանքաքարը, 13,85% -ը ՝ մարգարիտը, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերը, թանկարժեք մետաղները, 11,51% -ը ՝ ծխախոտը և դրա փոխարինողները, 7,45% -ը: ալկոհոլը, ոչ ալկոհոլային խմիչքները և քացախը, որոնք համապատասխանաբար ունեն ամենամեծ մասնաբաժինը համաշխարհային արտահանման մեջ (համապատասխանաբար 0.23%, 0.03%, 0.43% և 0.11% համաշխարհային արտահանման մեջ), ապա կարելի է ասել, որ մասնագիտանում է արտադրանքի արտադրության մեջ այս տարածքները:  Հիմա տեսնենք, թե որքանով է Հայաստանը ի վիճակի օգտագործել Ռուսաստանի Դաշնության հետ առեւտրում իր համեմատական ​​առավելությունները:   2015 թվականից Հայաստանը Ռուսաստան է արտահանել 92,28 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքներ և քացախ, 24,4 միլիոն դոլար արժողությամբ կաթ և կաթնամթերք, թռչնաբուծական ձու, բնական մեղր և կենդանական ծագման այլ սննդամթերք, 22,4 միլիոն դոլար արժողությամբ տրիկոտաժի արտադրանք, 13,2 միլիոն դոլար 39 միլիոն դոլար արժողությամբ ձուկ և խեցգետնավորներ, 12,3 միլիոն դոլար արժողությամբ մրգեր և ընկույզներ և 12 միլիոն դոլար արժողությամբ բանջարեղեն և ուտելի արմատներ [8, էջ 56-61]:  Ըստ ԱՎSS-ի ՝ 2015 թվականին Հայաստանը Ռուսաստանի հետ առեւտրում օգտագործել է իր մրցակցային առավելությունները ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքների և քացախի, ինչպես նաև տրիկոտաժի արտադրանքի ոլորտում:  Համեմատաբար բարձր արտահանմամբ այլ ապրանքատեսակները Հայաստանում մրցակցություն էին կազմում միայն Ba 264 ECONOMICS lassa ինդեքսի հիման վրա, մինչդեռ ամենաբարձր ցուցանիշ ունեցող երկու ապրանքներն օգտագործում էին արտահանման մասնագիտացման ամենաբարձր մակարդակը (հանքաքար, խարամ և մոխիր, գունավոր և գունավոր մետաղներ) , ծխախոտը և դրա փոխարինիչները, և արհեստական ​​մարգարիտները, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերը, թանկարժեք մետաղները) մրցակցային առավելությունները ընդհանրապես կամ բավարար չափով չեն օգտագործվում:   Այս առումով, հումքի և մետաղների արտահանման բացակայությունը, հավանաբար, պայմանավորված է նրանով, որ Ռուսաստանն ինքը ռեսուրսներով հարուստ երկիր է, մինչդեռ ծխախոտի և թանկարժեք քարերի արտահանման չիրացված ներուժ կա:  Փաստորեն, ուսումնասիրությունների արդյունքում գալիս ենք այն եզրակացության, որ Ռուսաստանի Դաշնության հետ Հայաստանի Հանրապետության արտաքին առևտուրը կառուցվում է ոչ առաջնային մասնագիտացման ապրանքախմբերի ուղղությամբ, այսինքն ՝ ապրանքներ են արտահանվում Ռուսաստան, որոնք ներառված չեն: արտահանման ապրանքային ցուցակի առաջին դիրքերում:  2015 թվականը Հայաստանն օգտագործել է իր համեմատական ​​առավելությունները Բելառուս արտահանելու հետևյալ ապրանքները. Ալկոհոլային, ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, քացախ ($ 4,55 միլիոն դոլար), բնական և արհեստական ​​մարգարիտներ, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ (1,3 մլն դոլար), բանջարեղեն , մրգերի, ընկույզների և բույսերի մասերի վերամշակման արտադրանք (162,1 հազար ԱՄՆ դոլար):   Հատկանշական է, որ Հայաստանը Բելառուս է արտահանել նաեւ 232,4 հազար տոննա: Օպտիկական, լուսանկարչական չափիչ, բժշկական կամ վիրաբուժական սարքեր և ապարատներ, դրանց մասեր և սարքավորումներ [8, էջ 61-63], որոնցում Հայաստանը, դիտարկված հարաբերակցությունների համաձայն, չունի մրցակցային առավելություն:   Հայաստանը չի օգտագործել իր համեմատական ​​առավելությունները այլ ապրանքային խմբերի հետ, մասնավորապես 2015 թ. Բելառուսը չի արտահանել հանքաքար, խարամ, ծխախոտ, սեւ մետաղներ, պղինձ, ալյումին, դրանցից պատրաստված իրեր, բայց ոչ թանկարժեք մետաղներ:  2015 թվականը Հայաստանն օգտագործել է իր մրցակցային առավելությունները ՝ 41ազախստան 1,41 միլիոն դոլար արտահանելու համար: Առկա է 265 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ և արհեստական ​​մարգարիտ, թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ (2012 թ. $ 779 հազարի փոխարեն) ԱՄՆ դոլար ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքներ և քացախ (2012 թ. 1.5 մլն դոլարի փոխարեն), 309.3 հազ. ՀՀ դրամ վերամշակում բանջարեղենի, մրգերի, ընկույզների և բույսերի (2012 թ.-ի 216 հազար ԱՄՆ դոլարի փոխարեն) ՝ 276.7 հազ. ԱՄՆ դոլարի հանքաքար, խարամ և մոխիր, 239,4 հազ. ԱՄՆ դոլարի դեղագործություն [8, էջ 64-65]:   Ավելին, ըստ վերլուծության արդյունքների ՝ Հայաստանը չունի ապրանքային վերջին խմբի արտահանման մրցակցային առավելություն:  Հայաստանը չի օգտագործել իր համեմատական ​​առավելությունները այլ ապրանքային խմբերի հետ, մասնավորապես 2015 թ. Kazakhազախստանը չի արտահանել գունավոր մետաղներ, պղինձ, ալյումին, դրանց իրեր, բացի թանկարժեք մետաղներից, ծխախոտից և դրանց փոխարինիչներից, ժամացույցներից և պահեստամասերից:  Ընդհանուր առմամբ, tradeազախստանի հետ առևտուրը ներառում է շատ քիչ ապրանքային խմբեր, ընդհանուր առմամբ ցածր գնով:  ԵԱՏՄ-ի համար 2015-ին foreignրղըզստանի հետ Հայաստանի արտաքին առևտուրը, որը միացավ հունվարին, շատ աննշան է: 2015-ի Հայաստան-gyրղզստան արտաքին առևտրի շրջանառությունը կազմել է ընդամենը 496,9 հազար ԱՄՆ դոլար, որից 370,9 հազարը (կամ փոխադարձ առևտրի 75% -ը) միայն Հայաստանի արտահանման հաշվին:   Արտահանման կառուցվածքում գերակշռում են 3 ապրանքներ `ալկոհոլային և ոչ ալկոհոլային խմիչքներ և քացախ (59,9 հազար դոլար), դեղագործական ապրանքներ (261,1 հազար դոլար) և էլեկտրական մեքենաներ և սարքավորումներ, ձայնագրիչներ և դրանց մասեր (42,4 հազար դոլար): ԱՄՆ դոլար), միայն առաջին դեպքում Հայաստանը ունի մրցակցային առավելություն:  , ։

Կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզ դարձավ, որ ԵԱՏՄ շրջանակներում ՀՀ արտաքին առեւտուրն իրականացվում է հիմնականում ոչ ի հաշիվ բարձր մրցակցային առավելություն ունեցող ապրանքների։
  Միեւնույն ժամանակ, ԵԱՏՄ երկրներ ՀՀ ար266ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տահանման ապրանքային կառուցվածքում զգալի կշիռ ունեն այնպիսի ապրանքներ, որոնք ներառված չեն արտահանման մասնագիտացման բարձր մակարդակ ունեցող ապրանքների ցանկում։
  Այստեղից հարկ է համապատասխան հետեւություններ անել եւ փորձել ձեւավորել մրցակցային առավելություններ նաեւ այն ապրանքատեսակների գծով, որոնց նկատմամբ ԵԱՏՄ երկրներում առկա է իրական պահանջարկ։
