ՀՀ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՐՁՐ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՀայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ռազմավարական խնդիրների շարքում առաջնահերթ նշանակություն ունի լեռնային և բարձրլեռնային  տարածքների  առաջանցիկ  զարգացումն  ու  այդ  տարածքների  դերիբարձրացումը  հանրապետության  ՀՆԱ-ի  ձևավորման  գործում։
   Բազմաթիվ  այլգործոնների  թվում  հանրապետության  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներիսոցիալ-տնտեսական  զարգացումը  պայմանավորված  է  նաև  համանման  տարածքների  տարաբնակեցման  ներկայիս  իրավիճակից,  տեղի  ունեցող  գործընթացներից,ինչպես  նաև  տարաբնակեցումը  բնութագրող  կարևորագույն  այնպիսի  տարրերից,ինչպիսիք  են  բնակչության  ու  բնակավայրերի  տեղաբաշխման  բնույթը,  բնակեցվածությունը, բնակավայրերի մարդաքանակն ու տարածքային (տարածաշրջանային)տարբերություններն ու առանձնահատկությունները։
 Եթե  հանրապետության  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում  բնակավայրերի  թիվը  գրեթե  հավասար  է  [1],  ապա  բնակչության  թվի  առումով  բարձրլեռնային տարածքները լեռնայիններին գերազանցում են ավելի քան 68 հազարով։
 Դա, նախևառաջ, պայմանավորված է բարձր լեռնային շրջաններում (առավելապես՝2000-2200 մ բարձրություններում) մշտական բնակության համար պիտանի սևահողային առավել ընդարձակ տարածքների, խոտհարքների և արոտավայրերի առկայությամբ։
 ԳյուղականՄարզերԼեռնայինԲարձր լեռնայինաբաբԱրագածոտնԱրարատԳեղարքունիքԼոռիԿոտայքՇիրակՔաղաքայինԸնդհանուրաբաբՍյունիքՎայոց ձորՀՀԱղյուսակ 1. ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում բնակչության և բնակավայրերիբաշխվածությունն ըստ մարզերի (2017 թ.), ա/ բնակավայրերի թիվը, բ/ բնակչության թիվըԱրմավիրից և Տավուշից բացի լեռնային և բարձր լեռնային բնակավայրեր կանՀՀ մնացած բոլոր մարզերում։
  Արարատի և Լոռու մարզերում չկան բարձր լեռնային,իսկ  մնացած  վեց  մարզերն  ունեն  ինչպես  լեռնային,  այնպես  էլ  բարձր  լեռնայինբնակավայրեր։
 2017 թ. դրությամբ ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային բնակավայրերի բնակչության45․2 %-ը բաժին էր ընկնում Գեղարքունիքի մարզին։
  Այստեղ են գտնվում ՀՀ նմանատիպ  տարածքների  13 քաղաքից  5-ը (38 %)։
  Դրանց բաժին է ընկնում ՀՀ այդպիսի տարածքների քաղաքային բնակչության 44․9 %-ը։
  Մարզը հանրապետությանլեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում  ամենախտաբնակներից  է  ինչպեսընդհանուր  տարածքի,  այնպես  էլ  գյուղատնտեսական  հողատարածքների  հաշվով(Աղյուսակ 2)։
  Դա պայմանավորված է մարզի՝ Սևանի մերձլճային հարթություններումգյուղատնտեսության  զարգացման  համար  առավել  բարենպաստ  պայմաններիառկայությամբ  և  խոշոր  գյուղերի  ձևավորմամբ,  ինչպես  նաև  տարածաշրջանումավանդաբար նկատվող բնակչության բարձր բնական աճով։
 Սովորաբար լեռնային երկրներում բնակեցված տարածքը ներառում է գյուղական  բնակավայրերի  բուն  տարածքը,  վարելահողերը,  բազմամյա  տնկարկները  ևբնակավայրերին անմիջապես հարող տնտեսական այլ հողատեսքերը։
  Բնակեցվածտարածքից  դուրս  են  մնում  անտառային  զանգվածները,  սեզոնային  արոտները,լեռնային  խոտհարքերը,  ինչպես  նաև  չօգտագործվող  հողերը  [3,  4]։
   Այս  իմաստովլեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում բնակչության խտության հաշվարկն ըստվարելահողերի կարող է ավելի իրական արտահայտել այդպիսի տարածքների բնակեցվածության  պատկերը  [3]։
   Գեղարքունիքի  մարզի  լեռնային  և  բարձր  լեռնայինտարածքներում գյուղական բնակչության խտությունն ըստ վարելահողերի կազմում էավելի քան 246, իսկ գյուղատնտեսական հողատարածքների հաշվով՝ 67 մարդ/կմ2։
 Շիրակում նմանատիպ բնակավայրեր կան մարզի բոլոր տարածաշրջաններում,սակայն  դրանց  մոտ  78  %-ը  գտնվում  են  Ամասիայի,  Աշոցքի  և  Արթիկի  տարածաշրջաններում։
   Ընդ  որում,  առաջին  երկու  տարածաշրջաններում  այդպիսին  ենբոլոր  47  գյուղերը։
   Մարզի  նշված  տարածքներում  բնակչության  խտության  բոլորկարգի ցուցանիշները փոքր են ՀՀ այդպիսի տարածքների համապատասխան միջինցուցանիշներից  (Աղյուսակ  2),  ինչը  խոսում  է  Շիրակի  լեռնային  և  բարձր  լեռնայինտարածքների  համեմատաբար  թույլ  բնակեցվածության  մասին։
   Ասվածն  առավելապես վերաբերում է Աշոցքի և Ամասիայի տարածաշրջաններին, որտեղ բնակավայրերի մեծ մասն  ունեն փոքր մարդաքանակ։
 Արագածոտնի  մարզում  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  բնակավայրերը  տեղաբաշխված են հիմնականում Արագածի, Ապարանի և Թալինի տարածաշրջաններում։
 Արագածի  և  Ապարանի  տարածաշրջանների  բոլոր  գյուղերը  և  Ապարան  քաղաքնունեն այդպիսի կարգավիճակ։
  Մարզի նշված տարածքներում բնակչության խտության ցուցանիշներն ընդհանուր տարածքի և գյուղատնտեսական հողատարածքներիհաշվով  2-3  կետով  գերազանցում  են  ՀՀ  միջին  ցուցանիշներին,  իսկ  գյուղականբնակչության  խտությունն  ըստ  գյուղատնտեսական  հողատարածքների  և  վարելահողերի կազմում է համապատասխանաբար 59 և 177 մարդ/կմ2։
 Կոտայքի  մարզը  երրորդն  է  ՀՀ-ում  այդպիսի  տարածքներում  բնակչությանքանակով, քանի որ այստեղ է գտնվում բնակչության թվով ամենամեծ քաղաքայինբնակավայրը՝ Հրազդանը։
  Մարզի լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների գյուղական  բնակչությունը  և  բնակավայրերը  հիմնականում  գտնվում  են  Հրազդանի  ևԿոտայքի  տարածաշրջաններում։
   Մարզի  նշված  տարածքների  բնակչության  բոլորկարգի ցուցանիշները (բացառությամբ վարելահողերի հաշվով գյուղական բնակչության  խտության)  գերազանցում  են  ՀՀ  նմանատիպ  տարածքների  միջին  ցուցանիշներին (Աղյուսակ 2)։
 Լոռու  մարզի  լեռնային  բնակավայրերի  կեսից  ավելին  (16-ը)  գտնվում  ենՍպիտակի, մնացածը՝ Գուգարքի և Տաշիրի տարածաշրջաններում։
  Սպիտակի տարածաշրջանում  է  կենտրոնացված  մարզի  լեռնային  բնակավայրերի  բնակչությանշուրջ 68 %-ը։
  Մարզի լեռնային տարածքները ՀՀ-ում առանձնանում են վարելահողերի հաշվով գյուղական բնակչության ամենամեծ խտությամբ (312 մարդ/կմ2)։
 Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների բնակավայրերիընդհանուր թվի 11 և բնակչության 4․4 %-ը բաժին է ընկնում Սյունիքին։
  Այստեղ գյուղական բնակավայրերի 66 և բնակչության ավելի քան 78 %-ը կենտրոնացած է Սիսիանի տարածաշրջանում։
  Մարզի նշված տարածքները բնակչության խտության բոլոր կարգի ցուցանիշներով ՀՀ-ում զբաղեցնում են վերջին տեղերից մեկը, ինչը վկայում է մարզի այդպիսի տարածքների թույլ բնակեցվածության մասին (Աղյուսակ 2)։
 Վայոց  ձորում  նման  կարգավիճակ  ունեն  20  գյուղ  և  Ջերմուկ  քաղաքը,  որոնցմիասին բաժին է ընկնում ՀՀ այդպիսի տարածքների բնակչության ընդամենը 2․4 %ը։
  Մարզում այդ կարգի բնակավայրերը հավասարաչափ բաշխված են Վայքի և Եղեգնաձորի  տարածաշրջաններում,  իսկ  բնակչության  խտության  բոլոր  կարգի  ցուցանիշները մի քանի անգամ (բացառությամբ վարելահողերի հաշվով գյուղական բնակչության խտության ցուցանիշի) փոքր են ՀՀ միջին ցուցանիշներից (Աղյուսակ 2)։
 Հանրապետության նմանատիպ տարածքների բնակչության ընդամենը 0․6 %-նէ  բաժին  ընկնում  Արարատի  մարզի  լեռնային  6  գյուղի։
   Այստեղ  ևս  բնակչությանխտության  ցուցանիշները  բարձր  չեն  և  բավական  մոտ  են  Սյունիքի  և  Վայոց  ձորիհամապատասխան ցուցանիշներին (Աղյուսակ 2)։
 Բացի  բնակչության  խտությունից,  հանրապետության  լեռնային  և  բարձր  լեռնային տարածքների բնակեցվածության աստիճանը և տարաբնակեցումը բնութագրող կարևոր ցուցանիշներից է նաև գյուղական բնակավայրերի խտությունը կամ մեկբնակավայրին բաժին ընկնող տարածքի չափը։
  ՀՀ նշված տարածքներում գյուղականբնակավայրերի միջին խտությունն ընդհանուր տարածքի հաշվով  կազմում է 3 գյուղ100  կմ2-ում  (գրեթե  հավասար  է  ՀՀ  միջին  ցուցանիշին),  իսկ  գյուղատնտեսականհողատարածքների հաշվով՝ 3․6։
  Վերջինս ՀՀ համապատաս-խան միջին ցուցանիշիցփոքր է 1․8 անգամ։
  Դա բացատրվում է ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում գյուղատնտեսական հողատարածքների համեմատաբար բարձր տեսակարարկշռով  (մասնավորապես՝  արոտավայրերի  և  խոտհարքերի)։
   ՀՀ  լեռնային  և  բարձրլեռնային  տարածքներում  գյուղական  բնակավայրերի  խտությունն  ընդհանուր  տարածքի  և  գյուղատնտեսական  հողատարածքների  հաշվով  առավել  մեծ  է  Արագածոտնի և Շիրակի, փոքր՝ Վայոց ձորի, Սյունիքի և Արարատի մարզերում (Աղյուսակ 3)։
 ՄարզերԱրագածոտնԱրարատԳեղարքունիքԼոռիԿոտայքՇիրակՍյունիք Վայոց ձորՀՀԳյուղական բնակավայրերի խտությունը (բնակավայր/100կմ2)ՎարելահողերիԸնդհանուրԳյուղատնտեսականհողատարածքներիտարածքի հաշվով հաշվովհաշվովԱղյուսակ 3.  ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում գյուղական բնակավայրերիխտությունըՎարչականտարածքիմակերեսը(կմ2)ն ա կ ա ղ ւ ո Գ յ յ ն ի ա ք ա ղ ա Ք Գյուղատընտեսականհողատարածքներիմակերեսը(կմ2)ՎարելահողեԱրոտավայրի ևբազմամյատնկարկներիմակերեսը(կմ2)րերի ևխոտհարքերի (կմ2)մակերեսըՄարզերըԱրագածոտնիԱրարատԳեղարքունիքԼոռիԿոտայքՇիրակՍյունիքՎայոց ձորՀՀԱղյուսակ 2. ՀՀ մարզերի լեռնային և բարձր  լեռնային բնակավայրերի հողային ֆոնդի կառուցվածքը և բնակչության խտությունը(2017 թ.) Բնակչության խտությունը (մարդ/կմ2)Գյուղական բնակչությանխտությունը (մարդ/կմ2)ԸնդհանուրտարածքիհաշվովԳյուղատընտեսականհողատարածքներիհաշվովՎարելահողերիհաշվովԳյուղատընտեսականհողատարածքներիհաշվովՑանկացած  տարածաշրջանի  տարաբնակեցման  համակարգի  բնութագրմանկարևոր տարրերից է գյուղական բնակավայրերի մարդաշատությունը, որն օբյեկտիվորեն արտացոլում է մի շարք գործոնների գումարային ազդեցությունը գյուղականտարածքների ու բնակավայրերի զարգացման գործում [6]։
 ՀՀ  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում  կան  գյուղեր,  որոնց  բնակչության թիվը չի անցնում մեկ տասնյակը, և գյուղեր, որոնք ոչ միայն այդպիսի տարածքների,  այլև  ՀՀ  մասշտաբով  պատկանում  են  գերխոշորների  թվին։
   ՀՀ  նշվածտարածքներում գյուղական բնակավայրերի մարդաքանակը միջինում կազմում է 1077մարդ,  որը  2017  թ.  ՀՀ  միջին  ցուցանիշից  (1355)  պակաս  է  278-ով։
   Սակայն  ըստմարզերի՝ այդ ցուցանիշն ունի զգալիորեն մեծ տարբերություններ (Աղյուսակ 4)։
 ՀՀ  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքների  գյուղերի  ընդհանուր  թվաքանակում առավել մեծ բաժին ունեն փոքր (201-500 մարդ) և միջին (501-1000 մարդ)մեծությամբ  գյուղերը։
   Դրանց  բաժին  է  ընկնում  այդպիսի  գյուղերի  48․5  ևբնակչության թվի 21․9 %-ը։
  ՀՀ-ում 201-1000 բնակիչ ունեցող գյուղերը կազմում ենընդհանուր թվաքանակի 36․3 %-ը և դրանց բաժին է ընկնում ՀՀ գյուղական բնակչության  ընդամենը  14․5  %-ը  [6]։
   Դա  նշանակում  է,  որ  ՀՀ-ի  համեմատությամբլեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման համակարգում փոքր ումիջին մե-ծության գյուղերն ավելի մեծ դեր ունեն։
 ՀՀ տարաբնակեցման համակարգում թվաքանակով (312 գյուղ) և բնակչությանմասնաբաժնով  (45  %)  առանձնահատուկ  տեղ  ունեն  1001-3000  բնակիչ  ունեցողգյուղերը [6], իսկ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում այդպիսի գյուղերի թվիմասնաբաժինը  ՀՀ  համապատասխան  ցուցանիշից  (33  %)  պակաս  է  8․7,  բնակչության մասնաբաժինը՝ 7․5 %-ով (Աղյուսակ 4)։
  Հարկ է նկատել, որ ՀՀ-ում առանցքային դերակատարություն ունեցող բնակավայրերի՝ այս խմբի նմանատիպ տարածքներում  գյուղերի  թվի  և  բնակչության  քանակի  տոկոսային  համեմատաբար  ցածրցուցանիշները պետք համարել լուրջ խնդիր, քանի որ գյուղերի այդ խումբն ինչպեսժողովրդագրական, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական զարգացման տեսանկյունից ունիավելի  մեծ  ներուժ՝  կայուն  տեղ  զբաղեցնելով  ՀՀ  գյուղական  տարածքների  և  տարաբնակեցման  համակարգում։
 Գյուղերի խմբերնըստ մարդաքանակի (մարդ)ԳյուղերիթիվըԳյուղերի թվիմասնաբաժիննընդհանուրից (%) Բնակչությանբաշխումն ըստբնակավայրերիխմբերի (%)Գյուղերի միջինմարդաքանակըխմբում (մարդ)Մինչև 505000-ից ավելիԸնդամենըԱղյուսակ 4. ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում գյուղական բնակավայրերի ևբնակչության թվի բաշխումն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (2017 թ.)Թեև  նշված  տարածքներում  խոշոր  և  գերխոշոր  գյուղերի  տեսակարար  կշիռըգյուղերի  ընդհանուր  թվաքանակում  հանրապետության  համապատասխան  ցուցանիշից (11․2 %) պակաս է 2․5 %-ով, սակայն բնակչության մասնաբաժնի տեսակետիցայդ ցուցանիշները գրեթե հավասար են (39․3 և 38․8 %)։
  Վերջինս բացատրվում էհատկապես  Գեղարքունիքի  մարզի  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներումխոշոր և գերխոշոր գյուղերի կենտրոնացվածությամբ։
 Հանրապետության  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում  գյուղերիընդհանուր  քանակում  մեծ  թիվ  (160  գյուղ,  46  %)  են  կազմում  մինչև  500  բնակիչունեցող  գյուղերը  և  դրանց  բաժին  է  ընկնում  նշված  շրջանների  գյուղականբնակչության ընդամենը 10․3 %-ը։
  Հարկ է նաև նկատել, որ այդպիսի գյուղերը ՀՀ-ում2015 թ. դրությամբ կազմել են մշտական բնակչություն ունեցող գյուղերի ընդհանուրթվի 34․8 %-ը, որոնց բաժին էր ընկնում ՀՀ գյուղական բնակչության ընդհանուր թվի5․6 %-ը [6]։
  Բացի այդ, հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային գյուղականբնակավայրերի  մեջ  թվաքանակով  ամենաշատը  (96  գյուղ,  27․7  %)  փոքր  (201-500բնակիչ)  գյուղերն  են,  սակայն  դրանց  բաժին  է  ընկնում  նշված  տարածքներիգյուղական  բնակչության  ընդամենը  8․5  %-ը  (լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում են գտնվում 201-500 բնակիչ ունեցող ՀՀ գյուղերի ավելի քան 57 %-ը)։
 ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում առանձնակի կարևորություն ևնշանակություն ունեն մինչև 200 բնակիչ ունեցող գյուղերը։
  ՀՀ-ում այդպիսիք կազմումեն  գյուղերի  ընդհանուր  թվի  16․6  %-ը  (151  գյուղ)  և  դրանց  բաժին  է  ընկնում  ՀՀգյուղական բնակչության 1․3 %-ը [6], իսկ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներումայդ ցուցանիշները կազմում են համապատասխանաբար 18․5 և 1․8 %։
  Գյուղականբնակավայրերի  այս  խմբի  մեջ  ժողովրդագրական,  սոցիալ-տնտեսական  ևհեռանկարային զարգացման առումով առավել խոցելի համարվող մինչև 50 բնակիչունեցող  ՀՀ  26  գյուղերից  16-ը  (61․5  %)  գտնվում  են  լեռնային  և  բարձր  լեռնայինտարածքներում՝ հիմնականում Շիրակի ու Սյունիքի մարզերում (Աղյուսակ 5)։
 Հանրապետության  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում  գյուղականբնակավայրերի  թվի  բաշխվածությունն  ըստ  մարդաքանակի  առանձնանում  էտարածքային  (տարածաշրջանային)  նկատելի  տարբերություններով,  որի  մասինհանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 5 աղյուսակում բերված տվյալները։
 Բերված  վերլուծության  արդյունքների  ամփոփումն  ու  ընդհանրացումը  թույլ  էտալիս եզրակացնել`ՀՀ  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում  տարաբնակեցմանտարրերից բնակչության և բնակավայրերի տեղաբաշխումն առանձնանում է տարածքային (տարածաշրջանային) խիստ անհամամասնությամբ,ՀՀ  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներն  առանձնանում  են  նաևբնակեցվածության (բնակչության և բնակավայրերի խտության) զգալիորեն մեծ տարբերություններով։
  Բնակչության խտությունը համեմատաբար բարձր է Գեղարքունիքի,Կոտայքի, Արագածոտնի և Շիրակի մարզերում։
  Գյուղական բնակչության խտությանառավել բարձր ցուցանիշներ ունեն Գեղարքունիքի, Լոռու, Կոտայքի, և Արագածոտնի, ցածր՝ Սյունիքի, Վայոց ձորի, Արարատի և Շիրակի մարզերը, ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում գյուղական բնակավայրերի մարդաքանակի խիստ մեծ տարբերությունների հետևանքով առկա է գերակշռողմարդաքանակի գյուղական բնակչության բաշխվածության բևեռացում,բացառությամբ Գեղարքունիքի, Լոռու և Կոտայքի մարզերի, որոնք գյուղերի միջին մարդաքանակով գերազանցում են լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների միջին ցուցանիշին, մնացած մարզերում այդ ցուցանիշը նկատելիորեն փոքր է,ՀՀ  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածքներում  գյուղական  բնակավայ-րերիբաշխվածությունն  ըստ  մարդաքանակի  ունի  տարածաշրջանային  մեծ  տարբերություններ։
  201-1000 բնակիչ ունեցող գյուղեր կան բոլոր մարզերում, առավել մեծթվով՝  Արագածոտնում,  Շիրակում  և  Գեղարքունիքում։
   Մինչև  200  բնակիչ  ունեցողգյուղերի խմբում առավել մեծ բաժին ունեն Շիրակի և Սյունիքի մարզերը։
  Խոշոր ևգերխոշոր գյուղերի ավելի քան 73 %-ը գտնվում է Գեղարքունիքի լեռնային և բարձրլեռնային տարածքներում, իսկ 1001-3000 բնակիչ ունեցող գյուղերի խմբում առավելմեծ բաժին ունեն Գեղարքունիքի, Շիրակի, Արագածոտնի և Լոռու մարզերը։
  Սյունիքի,Վայոց ձորի և Արարատի մարզերի նմանատիպ տարածքներում չկա 2000-ից ավելիբնակիչ ունեցող ոչ մի գյուղ։
 ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում տարաբնակեցումը բնութագրողտարրերի  տարածքային  տարբերությունների  և  առանձնահատկությունների  վերլուծության արդյունքները կարող են օգտագործվել նշված տարածքների սոցիալ-տնտեսական  զարգացման  ծրագրերի,  տարածաշրջանային  քաղաքականության,  տարաբնակեցման հիմնախնդիրների, առանձին մարզերի և տարածաշրջանների սոցիալտնտեսական զարգացման ծրագրերի կազմման աշխատանքներում։
 ՄարզերըՄինչևԳյուղական բնակչության բաշխումն ըստ մարդաքանակի խմբերի (մարդ)5000-իցավելիաբ  աբ  աբաբա բաբաբ  աբաբր ւ ո ն ա հ դ ն Ը յ ն ա թ ւ ո չ կ ա ն բ ը վ ի թ ն ի ջ ի մ ի ր ե ղ ւ ո Գ յ ը կ ա ն ա ք ա դ ր ա մ ԱրագածոտնԱրարատԳեղարքունիք ԼոռիԿոտայքՇիրակՍյունիքՎայոց ձորՀՀԱղյուսակ 5. ՀՀ մարզերի լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում գյուղական բնակավայրերի և բնակչության թվիբաշխվածությունն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (2017 թ.)ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  ՀՀ  կառավարության  որոշումը  բնակավայրերն  ըստ  բարձունքային  նիշերիդասակարգելու մասին, Երևան, 1998, նոյեմբերի 27, N 756։
 [2] Հայաստանի Հանրապետության մարզերը և Երևան քաղաքը թվերով 2017, URL։
  http։
 //www.armstat.am/am/?nid=82&id=1975 (Հղումը կատարվել է՝ 16․03․2018)։
 [3] Ավագյան Գ. Ե., Հայկական ՍՍՀ բնակչությունը, Երևան, 1975։
 [5] ՀՀ համայնքների (բնակավայրերի) վարչական տարածքների և հողային ֆոնդիվերաբերյալ Կադաստրի պետական կոմիտեի տվյալներ, 2017։
 [6]  Պոտոսյան  Ա.,  Հայաստանի  Հանրապետության  գյուղական  բնակչությունը  ևբնակավայրերը, Երևան, 2017։
 Պոտոսյան Վահան ՀՀ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՐՁՐ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ տարաբնակեցում, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներ,բնակչության և բնակավայրերի խտություն, բնակեցվածություն, բնակավայրերիմարդաքանակ, տարածաշրջանային առանձնահատկություններ։

Հոդվածում վիճակագրական տվյալների վերլուծության, ամփոփման և ընդհանրացման հիման վրա տրվել է ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում բնակչության ու բնակավայրերի տեղաբաշխման, գյուղական բնակչության՝ ըստ բնակավայրերի  մարդաքանակի  բաշխվածության  տարածաշրջանային  առանձնահատկությունների ու հիմնախնդիրների։
