ԴԱՏԱՎՈՐԻ ԱՆԿՈՂՄՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼՈՒ ԵՎ ԵՐԵՎԱԼՈՒ ՀԵՏԿԱՊՎԱԾ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸԴեռևս 2010 թվականի ապրիլի 23-ին ՀՀ դատավորների ընդհանուր ժողովի  թիվ  01-Ն  որոշմամբ  ընդունված  և  2014  թվականի  հոկտեմբերի  11-իցարդեն  ուժը  կորցրած  «Դատավորի  վարքագծի  կանոնները  սահմանելու  մասին»  որոշման  2-րդ  կանոնն  ամրագրում  էր.  «Արդարադատությունը  ոչ  միայնպետք  է  իրականացվի,  այլև  լինի  տեսանելի,  համոզիչ  և  ընկալվի  որպես  արդարության  հաստատում»։
   Այդպիսի  բովանդակությամբ  տրված  ուրույն  ձևակերպումը,  ըստ  էության,  արտացոլում  է  համակարգային  առումով  արդարադատության` որպես սոցիալական երևույթի արտահայտվածության չափորոշիչհամակարգը։
   Մասնավորապես,  մեր  համոզմամբ  հիշյալ  ձևակերպման  ներքոամփոփված գաղափարախոսության համաձայն` արդարադատության իրականացումը չպետք է կրի ձևական (ֆորմալ) բնույթ՝ արտահայտվելով ընդամենըդատավարության  կանոններին  համապատասխան  վարույթի  բնականոն  ընթացքի ապահովմամբ, այլ երբ այդ վարույթն իր դատավարական բոլոր փուլերում իրավագիտակից անկողմնակալ դիտորդին օբյեկտիվորեն ցույց կտա, իսկսուբյեկտիվորեն  կձևավորի  համոզմունք  և  ընկալում  առ  այն,  որ  դատականակտի  կայացմամբ  ամփոփված  քրեական  վարույթի  բնականոն  ընթացքն  ապահովվել է անկախ և անկողմնակալ դատավոր1։
 Համանման գաղափարախոսությամբ դրույթ է պարունակվում նաև 2002թվականին  ընդունված`  դատավորի  վարքագծի  բանգալորյան  սկզբունքներում,  որի  3.2-րդ  կետի  համաձայն`  «դատավորի  վարքագիծը  պետք  է  վերահաստատի  ժողովրդի  հավատը  ազնիվ  (բարեխիղճ)  դատական  իշխանությաննկատմամբ,  իսկ  արդարությունը  ոչ  միայն  պետք  է  իրականացվի,  այլ  նաևպետք  է  երևա,  որպեսզի  իրականացվի»2։
   Այդպիսի  դրույթներ են  պարունակվում  նաև  դատավորների  վարքագծին  նվիրված  միջազգային  իրավական  միշարք այլ փաստաթղթերում։
 1 Տե՛ս այդ մասին նաև ՀՀ դատավորի վարքագծի կանոնագրքի մեկնաբանություններ, ընդ. խմբ.Հ. Մանուկյանի, «Ասողիկ» հրատ., Եր., 2012 թ., էջ 5-7։
 2 Տե՛ս The Bangalore principles of judicial conducthttp։
 //www.unodc.org/pdf/crime/corruption/judicial_group/Bangalore_principles.pdf։
 Անդրադառնալով ՀՀ ներպետական իրավակարգավորումներին` նշենք, որթեև ներկայացված գաղափարախոսության համատեքստում դատավորի վարքագծի հատուկ դրսևորումները կանոնակարգված են 2016 թվականի ապրիլի11-ից  գործող  դատավորի  վարքագծի  նոր  կանոններում,  սակայն  համակարգային  առումով  այն՝  որպես  ելակետային  սկզբունք,  ո՛չ  այդ,  ո՛չ  էլ  նախորդխմբագրությամբ կանոններում տեղ չի գտել։
 Ինչ  վերաբերում  է  գործող  ՔԴՕ-ում  դատավորի  վարքագծի  վերաբերյալամրագրված դրույթներին` նշենք, որ 23-րդ հոդվածի 4-րդ մասում դեռևս շարունակվում է պահպանվել ՌԴ քրեական վարույթի վերաբերյալ 1864 թվականի  կանոնադրության  613-րդ  հոդվածում  նախատեսված  և  խորհրդային  դատավարությանը  բնորոշ  այն  գաղափարախոսությունը,  որ  արդարադատությունն իրականացվում է (երբ դատավորը ձեռնարկում է քրեական գործով անհրաժեշտ միջոցներ)՝ ճշմարտությունը բացահայտելու նպատակով։
 Մինչդեռ  նման  մոտեցումն  ուղղակիորեն  հակադրության  մեջ  է  գտնվումներկա  խմբագրությամբ  ՔԴՕ  դրույթների,  քրեադատավարական  բուն  ընթացակարգին բնորոշ գործիքակազմի, դատավարության ռեժիմի հետ։
  Մասնավորապես,  օրինակ,  քրեական  գործը  լրացուցիչ  նախաքննության  ուղարկելը  ՀՀսահմանադրական  դատարանի  կողմից  2007  թվականի  հուլիսի  24-ի  թիվՍԴՈ–710  որոշմամբ  ճանաչվել  է  ՀՀ  սահմանադրությանը  հակասող  և  անվավեր` հենց այն պատճառաբանությամբ, որ թերի նախաքննության պայմաններում,  սակայն  ճշմարտության  բացահայտման  կարևորությունից  ելնելով՝  դատավորը դուրս էր գալիս անկողմնակալ իր դերի շրջանակներից` իրականացնելով արդարադատության գործառույթի հետ անհամատեղելի գործողություններ3։
  Մեկ այլ օրինակ է 2007 թվականի փետրվարի 21-ին ՀՕ-93-Ն օրենքովՀՀ ՔԴՕ-ում ինկորպորացված արագացված դատական քննության կարգի կիրառման  ինստիտուտը,  երբ  ապացույցների  բովանդակային  հետազոտում  չիիրականացվում,  հետևաբար  նաև  «ճշմարտության»  բացահայտման  մասինխոսք գնալ չի կարող։
 Այսինքն`  պետք  է  արձանագրել,  որ  ճշմարտության  բացահայտման  նպատակով համապասխան վարքագծի դրսևորման` գործող ՔԴՕ-ում խորհրդայինտարիներից  մնացած,  դրույթը  չպետք  է  լինի  չափորոշիչ`  որոշելու  համար՝արդյոք արդարադատությունն իրականացվել է, թե ոչ։
  Մինչդեռ այդ չափորոշիչհամակարգը  միջազգային  իրավական  փաստաթղթերի,  այդ  թվում`  Եվրոպական դատավորների խորհրդատվական խորհրդի կողմից դատավորների մաս3 Օրինակ` բացակայում է քրեական գործը վարույթ ընդունելու մասին որոշումը, սակայն քրեական գործի նյութերը վկայում են այն մասին, որ առկա է հանցագործության դեպք և հիմնավորկասկած առ այն, որ հանցանքը կատարվել է հենց այն անձի կողմից, որին առաջադրված էր մեղադրանքը, ուստի այդ բացթողումը ենթակա էր լրացման ոչ այլ կերպ, քան գործը լրացուցիչ նախաքննության ուղարկելով։
 նագիտական  վարքագծի,  մասնավորապես  էթիկայի,  անհամատեղելի  վարքագծի և անկողմնակալության վերաբերյալ ընդունված թիվ 3-րդ եզրակացության  50-րդ  կետի  համաձայն`  պետք  է  արտահայտվի  դատավորի  անկախության  ապահովման,  անկողմնակալ  լինելու  և  երևալու,  մասնավոր  կյանքումէթիկայի կանոններին համապատասխան վարքագիծ դրսևորելու միջոցով4։
 Նշված հատկանիշներից երկրորդն օրենքի մակարդակով ամրագրելու ճանապարհով է գնացել ՀՀ նոր քրեական դատավարության օրենսգիրքը (այսուհետ`  նաև  Նախագիծ)`  հանրայնության  սկզբունքի  ներքո`  15-րդ  հոդվածում,նախատեսելով,  որ  «արդարադատություն  իրականացնելիս  կամ  դատականայլ երաշխիքներ ապահովելիս դատավորը պարտավոր է անկողմնակալ լինելև երևալ»։
  Պետք է արձանագրենք, որ այդպիսի իրավանորմը դատավարականլուրջ երաշխիք է, որի բացակայության պայմաններում դատավորի դրսևորածվարքագիծը կհանգեցնի իրականացված գործունեությունը ոչ իրավաչափ ճանաչելուն, քանի որ դատավորի անկողմնակալ լինելը և երևալը՝ որպես ինքնավար  երևույթ,  պայմանավորված  են  դատավորի  կողմից  դատական  նիստերիդահլիճում և դահլիճից դուրս դրսևորած վարքագծով և վկայում են նախատրամադրվածության5,  գործառական  առումով  դատավորի  գործունեությանըմիջամտության բացակայության մասին։
 Պատմական ուսումնասիրություն կատարելու արդյունքում պետք է արձանագրենք, որ ինքնին անկողմնակալ լինելու և երևալու հայեցակարգը նախկինԽՍՀՄ  անդամ  երկրներում,  այդ  թվում՝  ՀՀ-ում,  առաջ  է  քաշվել  վերջին  երկուտասնամյակների  ընթացքում`  Եվրոպական  կոնվենցիան  վավերացնելուց  հետո։
  Այսպես՝ ԽՍՀՄ 1924 թ., 1936 թ., 1977 թ. Սահմանադրությունների, 1961թ. քրեական դատավարության օրենսգրքի ուսումնասիրությունը վկայում է, որդատավորներին  ներկայացվող  պահանջն  է  եղել  լինել  անկախ  և  ենթարկվելմիայն  օրենքին։
   Նման  մոտեցումը,  մեր  համոզմամբ,  պայմանավորված  է  եղելայն հանգամանքով, որ ԽՍՀՄ դատավարական կանոնակարգումների պարագայում ինքնին անկողմնակալությունը «կասկածի տակ դնելու» առիթները բացառված են եղել առնվազն հետևյալ երեք պատճառներով։
  Առաջին, ԽՍՀՄ ժողովրդական  դատարաններում,  դատավորից  բացի,  գործի  քննությանը  մասնակցում  էին  նաև  ժողովրդական  ատենակալները,  որոնք  հասարակությաններկայացուցիչներ  էին`  բանվորներ,  ծառայողներ,  գյուղացիներ  և  այլք6,  այ4  Տե՛ս  Opinion  no.  3  of  the  Consultative  Council  of  European  Judges  (CCJE),  19  November  2002,Strasbourg; https։
 //dispatch.coe.int/?home=wcd.coe.int&p&id=1046405&Site=C։
 5  Տե՛ս  Արդարադատության  մատչելիության  հիմնախնդիրները  Հայաստանի  Հանրապետությունում, մասն. խմբ. Դ. Ավետիսյան, Եր., «Ասողիկ» հրատ., 2013 թ., էջ 67։
 6  Տե՛ս  Հայաստանի  Հանրապետության  դատարանակազմությունը  և  իրավապահ  մարմինները,ընդ. խմբ. Գ. Ղազինյանի, ԵՊՀ հրատ., Եր., 2009 թ., էջ 92։
 սինքն` անմիջականորեն «անկողմնակալ դիտորդը» վերահսկում էր դատավորի  վարքագիծը։
   Երկրորդ,  խորհրդային  տարիներին  գործող  ապացույցներիգնահատման ներքին համոզմունքն ուղղակիորեն կաշկանդվում էր սոցիալիստական իրավագիտակցությամբ, այսինքն` պայմանավորում էր մարքսիստալենինիստական դիալեկտիկական մեթոդով և ելնում ճշմարտությունը բացահայտելու  գաղափարախոսությունից7։
   Երրորդ,  խորհրդային  պետության  քրեական քաղաքականությունը կրում էր ինկվիզիցիոն բնույթ8, այսինքն` հանրայինշահը գերակայում էր մասնավորի նկատմամբ։
  Ուստի խորհրդային դատավարությանը բնորոշ ձևի պարագայում համակարգային առումով դատավորի անկողմնակալության չափանիշի ամրագրումն առարկայազուրկ էր։
 Մինչդեռ ներկայումս, ինչպես հետխորհրդային երկրներում, այնպես էլ ՀՀ– ում, մշակվում և ընդունվում են քրեական դատավարության նոր օրենսգրքեր9,որոնց հիմքում դրվում են Եվրոպական դատարանի և ժամանակակից միջազգային իրավունքի շունչն արտահայտող այնպիսի կարգավորումներ, ինչպիսինէ նաև դատավորի անկողմնակալ լինելու և երևալու առանցքային նշանակություն ունեցող դրույթը։
 Անդրադառնալով այդ դրույթի վերաբերյալ Եվրոպական դատարանի դիրքորոշումներին` նշենք, որ դատարանն անկողմնակալությունը բնորոշում է որպես նախահամոզմունքի կամ նախատրամադրվածության բացակայություն ևտարբերակում սուբյեկտիվ ու օբյեկտիվ մոտեցումներ։
  Սուբյեկտիվ մոտեցմանդեպքում  դատավորի  անկողմնակալ  լինելը  որոշվում  է՝  ելնելով,  թե  արդյոքգործի  նկատմամբ  դատավորն  ուներ  որոշակի  հետաքրքրություն,  իսկ  օբյեկտիվի  դեպքում`  արդյոք  դատավորի  համար  ապահովված  էին  անհրաժեշտերաշխիքներ, որոնց այդ կապակցությամբ կբացառեին բոլոր հիմնավոր կասկածները10։
  Այսինքն` օբյեկտիվ մոտեցման դեպքում դատավորի անկողմնակալլինելու հանգամանքը կանխորոշված է լինում արտաքին գործոններից, որոնքապահովում են ժողովրդավարական հասակարության և առաջին հերթին մեղադրյալի վստահության ձևավորումը դատարանի նկատմամբ։
  Ընդ  որում,  նույնիսկ  միջնադարում  ՀՀ  դատարանները  գործի  քննությունն  իրականացնում  էինկոլեգիալ` դատավորի և երկու ատենակալների կողմից (տե՛ս նույն տեղում, էջ 92)։
 7 Տե՛ս Вышинский А. Я., Теория судебных доказательств в советском праве, изд. НКЮ СССР,М., 1941 г., էջ 106։
 8  Տե՛ս  Ս.  Դիլբանդյան,  Անձի  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանության  ապահովումը Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության մինչդատական վարույթում,ԵՊՀ հրատ., Եր., 2011 թ., էջ 48։
 9  Մասնավորապես,  տե՛ս  Վրաստանի  Հանրապետության  2009  թ.,  Ուկրաինայի  2012  թ.,  Ղազախստանի 2015 թ. քրեական դատավարության օրենսգրքերը։
 10 Տե՛ս ՄԻԵԴ Kyprianou v. Cyprus [GC]) գործով վճիռը, § 118; Piersack v. Belgium գործով վճիռը,§ 30; Grieves v. the United Kingdom [GC]) գործով վճիռը, § 69։
 Եվրոպական դատարանի կողմից անկողմնակալության վերաբերյալ գործերով  կայացված  որոշումների  ընդհանրական  ուսումնասիրությունը  վկայումէ, որ դատավորի վարքագծում անկողմնակալության բացակայությունը պետքէ  որոշել  յուրաքանչյուր  գործի  փաստական  հանգամանքներն  իրենց  համակցության մեջ դիտարկելու արդյունքում, որտեղ (սուբյեկտիվ մոտեցման տեսանկյունից)  պետք  է  ուշադրություն  դարձնել  դատավորի  դրսևորած  վարքագծինդատավարության  այլ  մասնակիցների  հետ  հաղորդակցվելիս,  վերջիններիսկողմից  արտահայտած  դիրքորոշումներին  դատավորի  կողմից  արձագանքելիս, նրանց հետ նախկինում դատավորի ունեցած իրավահարաբերություններիբնույթը գնահատելիս։
 Ընդ որում՝ ներկայացված իրավական դիրքորոշումները Եվրոպական դատարանը վերահաստատել է նաև 2016 թվականի հոկտեմբերի 27-ին կայացրած «Նանուշյանը և Վարդանյանն ընդդեմ Հայաստանի» գործում` ընդգծելով,որ դատավորը պետք է զգուշավորություն ցուցաբերի և խուսափի այնպես խոսելուց,  որ  դատավարության  մասնակիցների  մոտ  տպավորություն  ստեղծվի(առաջացնի լեգիտիմ վախ), թե կայացվելիք դատական ակտն անբարենպաստազդեցություն է ունենալու` այդ կերպ կասկածի տակ դնելով դատավորի անկողմնակալությունը։
   Այդ  հիմքով  Եվրոպական  դատարանն  արձանագրել  էրկոնվենցիայի 6–րդ հոդվածի 1–ին մասի խախտում։
 Վերը  ներկայացված  «անկողմնակալության»  չափանիշի  բովանդակայինուսումնասիրության  արդյունքում  պետք  է  արձանագրենք,  որ  այն  սերտ  փոխազդեցության մեջ է գտնվում նաև «անկախության» չափանիշի հետ11։
  Վերջինս, մեր համոզմամբ, արտահայտվում է հետևյալ հայեցակարգում. դատավորի անկախության բացակայությունը հանգեցնում է նաև նրա (առնվազն օբյեկտիվ  առումով)  անկողմնակալության  բացառման,  սակայն  անկողմնակալության  բացակայությունը  չի  հանգեցնում  դատավորի  անկախության  բացառման։
 Հիշյալ հայեցակարգի գոյությունը հաստատվում է նաև Եվրոպական դատավորների  խորհրդակցական  խորհրդի  կողմից  2001  թվականի  նոյեմբերի23-ի  թիվ  CCJE  (2001)  OP  N°1  կարծիքի  11-րդ  կետում  արտահայտված  այնդիրքորոշմամբ, որ անկախությունն անկողմնակալության ապահովման երաշխիքն է12։
 Հետևաբար, դատավորի (առնվազն օբյեկտիվ առումով) անկողմնակալության չափանիշը պետք է դիտարկել անկախության չափանիշի ներքո, որը, որպես կանոն, ապահովվում է օրենսդրի կողմից պոզիտիվ իրավունքի միջոցով11 Այդ մասին, տե՛ս նաև ՄԻԵԴ Findlay v. United Kingdom գործով վճիռը, § 73-ը։
 12 Տե՛ս Opinion no. 1 (2001) of the Consultative Council of European Judges (CCJE), Strasbourg, 23November 2001, https։
 //rm.coe.int/1680747830։
 համապատասխան կառուցակարգեր ներդնելու արդյունքում։
  Նպատակը ինստիտուցիոնալ  առումով  դատավորի  գործունեության  նկատմամբ  միջամտության բացառումն է ինչպես ա) արտաքին եղանակով` դատական իշխանությունից դուրս, այնպես էլ բ) ներքին եղանակով` դատական իշխանության օղակների, ատյանների և ինքնակառավարվող մարմինների միջև։
 Օրինակ,  երբ  մինչև  2008  թվականի  դեկտեմբերի  2-ը  մասնագիտացվածքրեական դատարաններ ընդհանուր իրավասության դատարաններից դատավորները  գործուղվում  էին  ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանի  նախագահի  հայեցողությամբ, ապա դատական իշխանության ներքին անկախության բաղադրիչը ողջամտորեն  կասկածի  տակ  էր  դրվում,  որի  պատճառով  էլ  ՀՀ  Սահմանադրական  դատարանի  թիվ  ՍԴՈ-782  որոշմամբ  ՀՀ  դատական  օրենսգրքի  համապատասխան դրույթը ճանաչվեց ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։
 Սակայն, պետք է արձանագրել, որ դատական իշխանության ներքին անկախությունը ողջամտորեն կասկածի տակ դնող համանման իրավակարգավորումներ դեռևս շարունակում են գործել ՀՀ օրենսդրությունում։
 Այսպես, օրինակ՝ ՀՀ ՔԴՕ 51-րդ հոդվածը, որը հնարավորություն է տալիսՀՀ Վճռաբեկ դատարանի նախագահին սեփական հայեցողությամբ (իրավակիրառ  պրակտիկայում  ընդամենը  գրությամբ`  առանց  որոշում  կայացնելու  ևպատճառները  պարզաբանելու)  լուծել  քրեական  գործերով  դատարաններիմիջև  ընդդատության  մասին  վեճն  այն  պարագայում,  երբ  սխալ  ընդդատությամբ  գործի  քննությունը  քրեադատավարական  օրենքի  էական  խախտում  էև դատական ակտի անվերապահ բեկանման հիմք։
  Կամ, երբ ՀՀ դատարանների  նախագահների  խորհրդի  կողմից  2015  թվականի  մայիսի  18-ի  թիվ  25Լորոշման 9-րդ կետի համաձայն` մինչդատական վարույթի շրջանակներում ներկայացված  բոլոր  բողոքների  և  միջնորդությունների  մակագրումը  դատավորներին  կատարվում  է  համապատասխան  դատարանի  նախագահի  կողմիցփաստացիորեն սեփական հայեցողությամբ։
  Այդպիսի կարգավորումը ԵԽ Վենետիկի  հանձնաժողովի  կողմից  2010  թվականի  մարտի  16-ի  թիվ  CDLAD(2010)004  զեկույցի  81-րդ  կետի  համաձայն13,  ուղղակիորեն  հակասում  էգործերի  ավտոմատացված  բաշխումն  ապահովելու  սկզբունքին  և  ողջամտորեն կասկածի տակ դնում դատական իշխանության ներքին անկախությունը։
 Համանման խնդիրների մեծ թիվ էլ կապված է դատավորի կարգապահական պատասխանատվության ինստիտուտի հետ։
  Մի կողմ թողնելով պատասխանատվության ենթարկող` ԱԽ-ի ինստիտուցիոնալ անկախության խնդիրները`  պետք  է  նշենք,  որ  անթույլատրելի  է  դատավորին  կարգապահական  պա13  Տե՛ս  Report  on  the  Independence  of  the  Judicial  System  Part  I։
   the  Independence  of  Judgesadopted by the Venice Commission at its 82th Plenary Session (Venice, 12- 13 March 2010)։
 տասխանատվության  ենթարկել  նյութական  կամ  դատավարական  օրենքինորմի ակնհայտ և կոպիտ խախտման հիմքով` այդ կերպ նաև արհեստականորեն սահմանափակելով նրա իրավամեկնաբանման ազատությունը, իսկ հետագայում (ոչ թե նաև փաստաբանի, քննիչի կամ դատախազի, այլ միայն դատավորի  նկատմամբ)  կայացված  որոշումն  անհասկանալիորեն  նոր  հանգամանքդիտարկելը։
   Նշված  հիմքի  վերաբերյալ  նույնիսկ  հենց  ԱԽ-ի  կողմից  տրվածմեկնաբանության  ներքո14  այդ  մամինը  վերածվում  է  դատավորի  կողմից  կայացված  դատական  ակտի  օրինականությունը  ստուգող  վերադաս  ատյանի։
 Այդպիսի  մոտեցումն  ուղղակիորեն  հակասում  է  2010  թվականի  հունիսի  2325-ն ընդունված կիևյան հանձնարարականների 25-րդ կետին15։
 Օրինակ,  երբ  քրեական  օրենքով  արգելված  արարքը  ապաքրեականացվում  է,  իսկ  դատապարտյալը  պատժից  ազատելու  խնդրանքով  դիմում  է  դատարանին, ապա ՀՀ օրենսդրությունում այդ կապակցությամբ որևէ նորմի բացակայության  պայմաններում  անալոգիայի  կիրառմամբ  նրան  պատժից  ազատելու  մասին  որոշման  կայացումն  արդյո՞ք  կարող  է  հանգեցնել  դատավորիպատասխանատվության  (այն  դեպքում,  երբ  նշված  հիմքով  «պատժից  ազատելու» մասին տասնյակ որոշումներ կարելի է հանդիպել իրավակիրառ պրակտիկայում)16։
  Համանման օրինակներն ուղղակիորեն բազմաթիվ են։
  Ուստի քննարկվող հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու օրենսդրական կարգավորումը կասկածի տակ է դնում ամբողջ դատական  համակարգի  արդյունավետությունը17,  դատավորի  անկախությաներաշխիքները դատական իշխանության համակարգի ներսում։
 Ընդհանրապես  դատավորի  անկախությունը  և  մասնավորապես  (առնվազն  օբյեկտիվ  առումով)  դատավորի  անկողմնակալությունը  վտանգի  տակ14 Տե՛ս 2007 թվականի հոկտեմբերի 12-ի թիվ ԱԽ-7-Ա-18 որոշմամբ տրված մեկնաբանությունը,որը որպես «նախադեպ» պարբերաբար նաև վկայակոչվում է  մինչ օրս ընդունվող ԱԽ որոշումներում և ունի հետևյալ բովանդակությունը. «Օրենքի նորմերի կոպիտ և ակնհայտ խախտումներեն արդարադատության իրականացման ընթացքում ՀՀ Սահմանադրության, օրենքների նորմերիայնպիսի  էական  խախտումները,  որոնք  հանգեցրել  են  կամ  կարող  են  հանգեցնել  անձանց`վերոհիշյալ  իրավական  ակտերով  երաշխավորված  իրավունքների  և  ազատությունների  կոպիտսահմանափակմանը,  դրանցից  զրկելուն,  գործի  հանգամանքների  բազմակողմանի,  լրիվ  ևօբյեկտիվ  հետազոտմանը  խոչընդոտելուն  և  ազդել  են  կամ  կարող  էին  ազդել  գործով  ճիշտ  ևօրինական որոշման կայացմանը»։
 15 Տե՛ս The OSCE/ODIHR Kyiv Recommendations on Judicial Independence in Eastern Europe, South16 Խոսքը վերաբերում է մինչև ՀՀ ՍԴ-ի 2017 թվականի փետրվարի 14-ի թիվ ՍԴՈ-1348 որոշման կայացմանը, թեև նույն հարցի վերաբերյալ իրավակիրառ պրակտիկայում շարունակում ենմնալ բազմաթիվ անորոշ խնդիրներ։
 17 Տե՛ս Գ. Ղազինյան, Ա. Հովհաննիսյան Նյութական կամ դատավարական օրենքի նորմի ակնհայտ և կոպիտ խախտման հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելը  և  դրա  իրավական  հետևանքները,  «Բանբեր  Երևանի  համալսարանի.  Իրավագիտություն», 2015 № 1 (16), էջ 13-25։
 http։
 //ysu.am/files/02G_Ghazinyan_A_Hovhannisyan.pdf։
 դնող  վերը  վկայակոչված  հիմնախնդիրները  նաև  հանգեցնում  են  սուբյեկտիվառումով դատավորի անկողմնակալության արհեստական սահմանափակման։
 Վերջինս, մեր համոզմամբ, պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ դատավորի կողմից իր անկողմնակալ լինելը ցույց տալու հնարավորությունը սահմանափակվում է հենց այդ դատավորի վարքագիծը կանխորոշող, անկախությունը  երաշխավորող  իրավական  ակտերում  առկա  բացերով  և  այդ  բացերիցբխող  հետևանքներով,  որոնց  լուծումը  կախված  չէ  դատավորի  կամքից։
   Արդյունքում, եթե նույնիսկ ֆիզիկապես (ֆորմալ առումով) դատավորը լինի անկողմնակալ և նրան հաջողվի իրավագիտակից անկողմնակալ դիտորդին ցույցտալ և նույնիսկ համոզմունք ձևավորել առ այն, որ ինքն անկողմնակալ է, ապա հոգեպես (ներքին համոզմունքի ձևավորման փուլում) նրա անկողմնակալությունը  կաշկանդվում  է։
   Կարծում  ենք,  խնդիրն  իրականում  առավել  քանխորքային բնույթ է կրում, որի ամբողջական նկարագրումը սույն աշխատանքիշրջանակներում  հնարավոր  չէ։
   Այդ  պատճառով  անդրադառնանք  դատավորիանկողմնակալ լինելու և երևալու վերաբերյալ հիմնախնդիրներին ներկայումսձևավորված իրավակիրառ պրակտիկայի տեսանկյունից։
 Մասնավորապես,  քննարկման  է  արժանի  դատավորի  անկողմնակալության  հետ  կապված  հիմնարար  կարևորություն  ունեցող  հետևյալ  հարցը.արդյո՞ք մինչդատական վարույթում գործի քննությանը մասնակցած (օրինակ`կալանավորման միջնորդություն քննության առած) դատավորին կարող է մակագրվել գործը` ըստ էության հետագա քննությունն իրականացնելու նպատակով։
   Մինչև  2007  թվականի  նոյեմբերի  28-ը  գործող  ՔԴՕ-ի  խմբագրությամբ90-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ներքո ամրագրված էր, որ մինչդատական վարույթում,  առաջին  ատյանի  կամ  վերաքննիչ  դատարանում  գործի  քննությանըմասնակցած  դատավորը  չի  կարող  մասնակցել  տվյալ  գործի  հետագա  քննությանը։
   Փորձելով  բացահայտել  այդ  իրավանորմի  հիմքում  ընկած  օրենսդրիկամքը`  պարզ  է  դառնում,  որ  նպատակը  գործի  ըստ  էության  քննության  ընթացքում  դատավորին  չկաշկանդելն  էր  մինչդատական  վարույթի  ընթացքումարտահայտված  իր  դիրքորոշմամբ։
   Ընդ  որում՝  Նախագծում  հիշյալ  իրավանորմի ձևակերպումը նույնությամբ վերականգնվել է 66-րդ հոդվածի ներքո։
 Բարձրացված  հարցի  կապակցությամբ  Եվրոպական  դատարանի  մոտեցումները միանշանակ չեն և եզրահանգումները յուրաքանչյուր գործով, որպեսկանոն,  ելնում  են  գոյություն  ունեցող  փաստերի  համակցությունից18,  իսկ  գիտական  հարթությունում  քննարկվող  կարգավորման  գոյությունը  հիմնավորելու հիմքում, ըստ էության, դրվում է այն պատճառաբանությունը, որ վերջիվերջո  դատավորը  մինչդատական  վարույթում  քննարկման  առարկա  է  դարձնում18 Տե՛ս Ilijkov v. Bulgharia § 97, Hauschildt v. Denmark, § 52։
 մեղադրյալի կողմից իրեն մեղսագրվող արարքը կատարելու կամ չկատարելուհանգամանքը`  անկախ  նրանից,  թե  վերջինս  ինչպես  կանվանենք`  հիմնավորկասկած կամ մեղավորություն կատարված արարքում, ինչը հետագայում կաշկանդելու է նրան անկողմնակալ լինելու հարցում19։
 Այնուամենայնիվ,  մեր  համոզմամբ,  նման  պատճառաբանությունը  բավարար չի կարող համարվել Նախագծի 66-րդ հոդվածում քննարկվող իրավանորմի  գոյության  վերականգնումն  արդարացված  համարելու  համար,  որը,  կարծում ենք, առավելապես կրում է ձևական (ֆորմալ) բնույթ։
 Նախ, եթե նշված ձևակերպմամբ իրավանորմը նպատակ է հետապնդումապահովելու դատավորի կողմից լիարժեքորեն անկողմնակալ լինելու և երևալու հնարավորությունը` առանց նրան կաշկանդվելու նախկինում միևնույն գործով անձի նկատմամբ կայացված որոշմամբ արտահայտած իրավական դիրքորոշումներով,  ապա  չնայած  իրավանորմի  հիմքում  ընկած  գաղափարախոսությունից  հետևում  է,  սակայն  տրված  ձևակերպումից  անհասկանալի  է,  թե  արդյոք  գործով  մինչդատական  վարույթին  դատավորի  մասնակցությունը  (օրինակ` անձի նկատմամբ կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելումիջնորդության քննությունը) բացառում է նաև այդ գործով մինչդատական վարույթի հետագա ընթացքում նրա մասնակցությունը (օրինակ` միևնույն անձինկալանքի  տակ  պահելու  ժամկետի  միջնորդության  քննությանը)20։
   Մինչդեռբարձրացված հարցն իրականում ունի կարևոր նշանակություն, որին Նախագծում  տրված  իրավանորմի  շրջանակներում  ինչպես  բացասական,  այնպես  էլդրական պատասխան տալու դեպքում, միևնույնն է, կարծում ենք, որ Նախագծում  վերականգնված  իրավանորմը  կկրի  ձևական  բնույթ  և  բովանդակայինառումով  հետապնդվող  նպատակն  արդյունավետ  չի  կենսագործվի  առնվազնայն պատճառով, որ, օրինակ, չի կարող բացառվել այնպիսի իրավիճակը, երբմիևնույն քրեական գործի, բառացիորեն միևնույն միջնորդության (անուն-ազգանուն տարբերությամբ), միջնորդությանը բառացիորեն միևնույն կից նյութերի առկայության պարագայում դատավորը քննության առնի տարբեր անձանցնկատմամբ կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելու միջնորդությունը, ինչպես հաճախ հանդիպում է պրակտիկայում։
 Երկրորդ, քննարկվող իրավանորմի ձևական բնույթի մասին է վերջիվերջովկայում  իրավակիրառ  պրակտիկայում  հաճախ  հանդիպող  այն  իրավիճակը,19  Տե՛ս  Գ.  Ղազինյան,  Ռ.  Մելիքյան,  Օրենքի  հիման  վրա  ստեղծված  անկախ  և  անկողմնակալդատարան. Ստրասբուրգի դատարանի նախադեպային պրակտիկան և Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգը, «Պետության և իրավունք», թիվ 1-2 (39-40), 2008 թ.։
 20  Ներկայումս  ձևավորված  իրավակիրառ  պրակտիկայի  համաձայն`  կալանքի  տակ  պահելուժամկետը երկարացնելու միջնորդությունը, որպես կանոն, քննության է առնում այն նույն դատավորը, որը մեղադրյալի նկատմամբ կալանավորումը որպես խափանման միջոց է ի սկզբանե կիրառել։
 երբ,  օրինակ,  դատական  նիստի  նախապատրաստական  մասում  պաշտպանըդատարանին  միջնորդություն  է  ներկայացնում  որպես  խափանման  միջոց  կիրառված կալանավորումը վերացնելու կամ այն այլ խափանման միջոցով փոխարինելու մասին։
 Նշված իրավիճակը դատավորի անկողմնակալության տեսանկյունից նրանախատրամադրվածությունը գործի նկատմամբ ստուգելու «ծուղակ» է, քանիոր ներկայացված միջնորդության քննության ընթացքում դատավորը (ՀՀ քրեադատավարական օրենքի և ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական  դիրքորոշումներին  համապատասխան),  ստիպված  լինելով  քննարկմանառարկա  դարձնել  հիմնավոր  կասկածի  առկայության  հարցը,  պետք  է  սահմանված  ընթացակարգից  դուրս  գնահատի  մեղադրական  եզրակացությանհիմքում ընկած փաստական տվյալները` կայացնելով համապատասխան որոշում։
 Իրավակիրառ պրակտիկայում կայացված դատական ակտերի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ սովորաբար դատավորներն իրենց անկողմնակալությունը վտանգի տակ չդնելու նպատակով խուսափում են փաստական տվյալները  գնահատելու  հնարավորությունից  և  զրկելով  ընթերցողին  դատականակտի պատճառաբանական գործողությունների «շղթային» հետևելու հնարավորությունից21`  ընդամենը  մեկ  նախադասությամբ,  որպես  կանոն,  նշում  են`«դատարանը գտնում է, որ առկա է հիմնավոր կասկած»։
 Սակայն, մեր համոզմամբ, նման մոտեցումն ընդունելի չի կարող համարվել, քանի որ այդ դեպքում ևս դատավորի անկողմնակալությունը սուբյեկտիվառումով վտանգի տակ է դրվում այնքանով, որքանով որ հիմնավոր կասկածի(առնչության) առկայությունը հաստատելով՝ դատավորն ուղղակիորեն իր դիրքորոշումն  է  արտահայտում  առնվազն  կոնկրետ  անձին  մեղադրանքի  առաջադրման իրավաչափության վերաբերյալ։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  նույնիսկ  դատավորների  մասնակցությունն  ըստքրեադատավարական  փուլերի  սահմանափակելու  դեպքում  դատավորներիանկողմնակալ լինելու և այդպիսին երևալու ճանապարհին առաջացող խոչընդոտները չեն հաղթահարվում, քանի որ, ինչպես արդեն նշել ենք, առաջարկվողլուծումը կրում է ձևական բնույթ, մինչդեռ անհրաժեշտ են բովանդակային լուծումներ։
 Այսպես,  կարծում ենք,  որ  վերը  ներկայացված  իրավիճակում դատավորիանկողմնակալությունը վտանգի տակ չդնելու լավագույն լուծումը պետք է լինիայն մոտեցման որդեգրումը, որ գործը դատական քննության նշանակելու պահից պետք է գործի հիմնավոր կասկածի առկայության կանխավարկածը, քանի21 Տե՛ս Opinion No. 11 (2008) of the Consultative Council of European Judges (CCJE), § 36։
 դեռ  հակառակը  չի  հաստատվել  դատարանի  օրինական  ուժի  մեջ  մտած  դատավճռով։
  Ինչ վերաբերում է այն ողջամիտ մտահոգությանը, որ նման պարագայում  արդյոք  անձը  կալանքի  տակ  պետք  է  մնա  անորոշ  ժամկետ  ունեցողդատական քննության ընթացքում, ապա, բնականաբար, ոչ, գտնում ենք՝ ներկայացված իրավիճակում ամբաստանյալի` կալանքի տակ մնալու կամ կալանքից  ազատվելու  հարցը  պետք  է  քննարկվի  և  լուծվի  բացառապես  կալանավորման հիմքերի, նրա անձը բնութագրող հատկանիշների գնահատմամբ` այդկերպ որոշելով, թե արդյոք նվազում են հնարավոր ոչ իրավաչափ վարքագծիդրսևորման  ռիսկերն  ազատության  մեջ  գտնվելու  դեպքում։
   Նման  պարագայում,  կարծում  ենք,  որ  դատավորի  անկողմնակալ  լինելու  և  երևալու  հայեցակարգի  ապահովման  հնարավորությունն  առավել  պաշտպանված  կլինի,  քանգործող իրավակիրառ պրատիկայի դեպքում է։
 Ընդ  որում,  եթե  Նախագծում  վերականգնված  նորմը  նպատակ  է  հետապնդում  պաշտպանել  մինչդատական  վարույթից  դատական  քննությունանցնող միևնույն դատավորի անկողմնակալությունը, որը մինչդատական վարույթում ընդամենը որոշում է հիմնավոր կասկածի առկայության հարցը, ապակարծում ենք, որ ներկայումս ձևավորված իրավակիրառ պրակտիկային հայտնի են նույնիսկ այնպիսի իրավիճակներ, երբ դատավորի անկողմնակալությունը վտանգի տակ կդրվի նույնիսկ այդ դատավարական փուլերին տարբեր դատավորների մասնակցության դեպքում։
 Այսպես,  օրինակ  հաճախ  պաշտպաններն  իրենց  պաշտպանական  տակտիկան  կառուցում  են  ձեռք  բերված  ապացույցները  դեռևս  նախաքննությանփուլում անթույլատրելի «դարձնելու» նպատակով ՀՀ ՔԴՕ 290-րդ հոդվածովնախատեսված կարգով բողոք ներկայացնելու հիման վրա, որի քննության ընթացքում  ողջամտորեն  հնարավոր  է  նույնիսկ  մայր  գործը  հաստատված  մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվի դատարան։
 Մեր  համոզմամբ,  նման  պրակտիկան  ընդունելի  համարվել  չի  կարող  ևխիստ արատավոր բնույթ է կրում՝ հետևյալ երկու հանգամանքներից ելնելով.նախ,  գործի  քննության  հետագա  ընթացքում  պաշտպանը  զրկված  չի  լինումապացույցն  անթույլատրելի  ճանաչելու  միջնորդությամբ  հանդես  գալու  հնարավորությունից22,  երկրորդ,  երբ  կոնկրետ  ապացույցի  վերաբերյալ  դատավորի  կողմից  տրվի  գնահատական,  և  արդյունքում  արհեստականորեն  սահմանափակվի հետագայում քրեական գործն ըստ էության քննող դատավորի կողմից  վիճարկվող  ապացույցն  իր  ներքին  համոզմունքին  համապատասխանազատ գնահատելու հնարավորությունը, ապա ողջամիտ վտանգի տակ կդրվի22  Մինչդատական  վարույթի  նկատմամբ  իրականացվող  դատական  վերահսկողության  օբյեկտներին ներկայացվող չափանիշների մասին տե՛ս Հովհաննես Գինոսյանի վերաբերյալ գործով ՀՀՎճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումները։
 ինչպես գործն ըստ էության քննող դատավորի կողմից անկողմնակալ լինելու,այնպես էլ իր անկողմնակալությունը ցույց տալու հնարավորությունը` սահմանափակված լինելով մեկ այլ դատավորի կողմից այդ ապացույցի վերաբերյալարտահայտած դիրքորոշմամբ։
 Հիշյալ պնդումը նաև հիմնված է ԵԽ նախարարների կոմիտեի թիվ R (94)12 հանձնարարականի վրա, որի համաձայն` «դատավորները պետք է ունենանանսահմանափակ  անկախություն`  իրենց  խղճին  [ներքին  համոզմունքին]  ևփաստերի  վերաբերյալ  իրենց  տրված  մեկնաբանությանը  համապատասխանգործերն անկողմնակալ լուծելու համար»։
 Ուստի, կարծում ենք բարձրացված հարցի կապակցությամբ ձևավորվածպրակտիկան  պետք  է  վերանայվի  իրավակիրառողների  կողմից,  քանի  որվտանգի  տակ  է  դրվում  դատավորի  անկողմնակալությունը`  բարձրացնելովնաև  առհասարակ  դատավորի  կողմից  այդպիսի  բողոքն  ըստ  էության  քննության առնելու (հանրաճանաչ Սոկուրենկոյի դոկտրինայով մշակված23) լիազորվածության հարցը։
 Այսպիսով՝  ամփոփելով  սույն  պարագրաֆի  շրջանակներում  քննարկվածխնդրահարույց հիմնահարցերը` պետք է արձանագրենք, որ Նախագծում օրենքի մակարդակով (իրավական որոշակիության սկզբունքին համապատասխան)դատավորի  անկողմնակալ  լինելու  և  երևալու  պարտավորության  ամրագրումը,  անշուշտ,  լուրջ  դատավարական  երաշխիք  է,  այնուամենայնիվ,  այդ  երաշխիքի  առկայությունը  դեկլարատիվ  պահանջի  չվերածելու  համար,  կարծումենք, որ անհրաժեշտ են առկա խնդիրների ինչպես ինստիտուցիոնալ, այնպեսէլ գործառական լուծումներ։
 Առնոլդ ՎարդանյանԴԱՏԱՎՈՐԻ ԱՆԿՈՂՄՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼՈՒ ԵՎ ԵՐԵՎԱԼՈՒ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸԲանալի բառեր՝ դատարան, դատավոր, անկախություն, անկողմնակալություն, դատավորիվարքագծի կանոններ, ապացույցի անթույլատրելիություն, կալանքի տակ պահելԱմփոփագիր։

Ներկայացված  հոդվածում  հեղինակը  քննարկում  է  դատավորի  անկողմնակալության  հետ կապված հիմնահարցերը օրենսդրի կողմից ամրագրված իրավական նորմերի և իրավակիրառ պրակտիկայում ձևավորված մոտեցումների տեսանկյունից։
