ՍՏԱՎՐՈՊՈԼԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆՀայոց  նորագույն  շրջանի  պատմության  մեջ  էական  նշանակություն  ունի  Հայկական  սփյուռքիգործոնը։
   Այսօր  աշխարհի  շատ  երկրներում  տեղաբնիկ,  մեծամասնություն  կազմող  բնակչությունիցզատ` ապրում են տարբեր ժամանակներում և տարբեր պատճառներով ծննդյալ հայրենիքից ներգաղթած  այլազգիններ`  ազգային  փոքրամասնություններ։
   Արտերկրում  հայությունը  հիմնում  է  դպրոցներ,եկեղեցիներ,  հասարակական  և  այլ  կազմակերպություններ,  որոնց  միջոցով  փորձում  է  պահպանել  իրինքնությունը։
  Սակայն սփյուռքահայության գոյատևման հիմնական երաշխիքը հայրենիքի` Հայաստանի Հանրապետության, հետ ունեցած կապի առկայությունն է1։
 Հայրենիքում  տեղի  ունեցած  սոցիալ-քաղաքական  տեղաշարժերը,  անկախ  Հայաստանի  Հանրապետության  և  ազգային  պետականության  հաստատումը  վերացրին  գաղափարական  այն  խոչընդոտները, որոնք կային Խորհրդային Միության գոյության տարիներին Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունների ոլորտում։
 ՀՀ-Սփյուռք հարաբերությունների ներկա փուլում, արտերկրի հայության մտավոր ներուժի արդյունավետ օգտագործումը կարող է զգալի օգուտ բերել և´ Հայաստանին, և´ Սփյուռքին։
  Արտերկրի հայերնավելի  լավ  են  տեղեկացված  իրենց  երկրներում  տիրող  քաղաքական  իրավիճակին,  ներքին  ու  արտաքին քաղաքական գործընթացներին և դրանց միտումներին։
 Եթե  Խորհրդային  Միության  գոյության  տարիներին  սփյուռքահայություն  ասելով  ընկալվում  էրԱմերիկայի,  Եվրոպայի,  Մերձավոր  Արևելքի,  Աֆրիկայի,  Ավստրալիայի  սահմաններում  բնակությունհաստատած հայություն, ապա ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո «Սփյուռք» հասկացությունն աստիճանաբարկիրառելի  է  նաև  Ռուսաստանի  և  ԱՊՀ  երկրների  հայությունը  բնորոշելիս։
   Խորհրդային  Միությանտարբեր հանրապետություններում ապրող հայությունը, ինչպես և երկրի այլ ազգային փոքրամասնությունները,  շուրջ  70  տարի  զրկված  էին  համայնքային  կազմակերպված  գործունեություն  ծավալելուհնարավորությունից։
   Խորհրդային  Միության  փլուզումից  հետո  միայն  նորանկախ  պետություններումձևավորվեցին  հայկական  համայնքներ,  հիմնվեցին  բազմաբնույթ  ազգային  կազմակերպություններ։
 1992  թ.  հոկտեմբերի  18-ին  Ռուսաստանի  հայկական  համայնքների  մոտ  100  պատվիրակների  մասնակցությամբ Կրասնոդարում տեղի ունեցած ՌԴ Հայկական համայնքների համաժողովում ստեղծվեց«Ռուսաստանի  հայերի  միությունը»,  որի  կազմում  ընդգրկվեց  33  համայնք։
   Միության  կազմում  էինԿրասնոդարի, Ստավրոպոլի, Ռյազանի, Կրասնոյարսկի, Մոսկվայի, Չիտայի և այլ մարզերի ու քաղաքների  հայկական  կազմավորումները։
   Ներկայացնելով  Ռուսաստանում  ապրող  հայերին՝  միությունըհանդես  էր  գալիս  քաղաքական  հայտարարություններով,  Հայ  դատի  պաշտպանության  միջոցառումներով։
  1999 թ. սեպտեմբերին տեղի ունեցած Հայաստան-Սփյուռք համահայկական առաջին խորհըրդաժողովից  հետո  Մոսկվայում  արագացվեց  հայկական  կազմակերպությունների  միավորման  գործընթացը։
  Այս ժամանակ Ստավրոպոլում գործում էին քաղաքային և գյուղական 28 համայնք2։
 Երկրամասում  ազգային  մշակույթի  վերածնման  գործում  զգալի  դեր  խաղաց  «Էրեբունի»  հայկական մշակութային լուսավորական ընկերությունը։
  Այս ընկերության հիմնական նպատակն էր համախըմբել տեղի հայերին, նրանց մեջ արթնացնել մայրենի լեզվի, հայ մշակույթի նկատմամբ հետաքրքըրությունը,  կապեր  հաստատել  հայրենիքի  հետ3։
   Խոսելով  սփյուռքահայերի  ինքնության  պահպանմանխնդրի մասին` պետք է առանձնացնել նաև Հայ Առաքելական եկեղեցու կարևորությունը, որը շարունակում  է  կատարել  պետության  փոխարինողի  իր  դերը,  այն  համարվում  է  ժողովրդի  հավաքատեղի։
 Նույնիսկ  այն  սփյուռքահայերը,  ովքեր  քննադատական  վերաբերմունք  ունեն  եկեղեցու  նկատմամբ,վերջինս դիտում են որպես ավանդական արժեք։
  2009 թ. նոյեմբերի 22-ին՝ 42 տարի անց, Ստավրոպոլում  կրկին  կառուցվեց  սբ.  Գրիգոր  Լուսավորիչ  հայկական  եկեղեցին,  որը  քանդվել  էր  1967  թ.։
   Տեղի1 Սարդարյան Ս., Հայկական սփյուռքի արդի հիմնախնդիրների շուրջ, 21-րդ դար, Նորավանք, № 1 (53), 2014, էջ 111-117։
 2 Պետրոսյան Ք., Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունները 1988-2001 թթ., Երևան, 2011, էջ 51։
 3 Նույն տեղում։
 ունեցավ եկեղեցու գմբեթի խաչի եւ զանգերի լուսավորման արարողությունը, որը ղեկավարում էր Ռուսաստանի Հարավի Հայ Առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոս Մովսես Մովսիսյանը1։
 Ստավրոպոլում հայկական համայնքը ձևավորվել է դեռևս 11-14-րդ դարերում։
  Բայց Ստավրոպոլի  հայերի  հիմնական  մասը  հանդիսանում  են  Լեռնային  Ղարաբաղից  գաղթած  հայ  բնակչության  ժառանգները,  ովքեր  երկրամաս  են  շարժվել  դեռևս  18-19-րդ  դարերի  ընթացքում։
   Հայերը  մեծ  թիվ  ենկազմում Պյատիգորսկ  քաղաքում։
  Լորիս  Մելիքովի ջանքերով Պյատիգորսկ քաղաքը դառնում է վարչական  կենտրոն,  ինչպես  նաև  նրա  միջոցներով  է  կառուցվում  Սպասսկի  եկեղեցին։
   Այսօր  քաղաքումապրում է 40 հզ հայ, որը կազմում է ընդհանուր բնակչության 20 տոկոսը։
  Պյատիգորսկում գործում էՍուրբ Սարգիս եկեղեցին։
  Գործում է նաև հայկական մեկ դպրոց2։
 Հաջորդ  քաղաքը,  որտեղ  հայերը  մեծ  թիվ  են  կազմում,  Սուրբ  Խաչ՝  ներկայումս  Բուդյոնովսկքաղաքն է, որը հիմնադրվել է Ղարաբաղից տեղահանված հայերի կողմից 1799 թ.։
  1910 թ. դրությամբքաղաքում ապրում էր 15 հզ մարդ, որից 10 հազարը կազմում էին ռուսներն ու ուկրաինացիները, իսկհայերի թիվը հասնում էր 5 հզ-ի։
  Այսօր 60 հազար բնակչությունից ավելի քան 12 հազարը (ավելի քան20 տոկոսը) կազմում են հայերը3։
  Քաղաքում գործում են 2 հայկական եկեղեցի (նախկինում գործում էրերեք հայկական եկեղեցի)՝ Սուրբ Հարություն, Սուրբ Խաչ, հայկական դպրոց, մշակութային կենտրոն4։
 Էդիսսիյա  (Եդեսիա)  հայկական  գյուղը  գտնվում  է  երկրամասի  Կուրսկի  շրջանում,  Կուր  գետի  ափին։
 Այսօր  գյուղում  ապրում  է  6000  հայ  բնակիչ։
   Գյուղը  հիմնադրվել  է  1797  թ.  Պավել  Առաջինի  հրամանով5։
   Սկզբնապես  գյուղը  կոչվել  է  գետի  անունով`  Ղուրա։
   Այն  հայտնի  էր  նաև  Դերբենտ,  Հայկականգյուղ, Կասաև-Յամա անուներով։
  Առաջին վերաբնակիչների նախաձեռնությամբ 1802 թ. գյուղում եկեղեցի է կառուցվում։
  Հետագայում, կապված տեղաշարժերի հետ, հին եկեղեցու փոխարեն 1830 թ. Կառուցվում  է  նորը,  որը,  սակայն,  երկար  չի  դիմանում  ժամանակի  փորձություններին,  և  1911  թ.  գյուղիբնակիչներն  սկսում  են  նոր  եկեղեցու  կառուցումը,  որի  բացումը  տեղի  է  ունենում  1914  թ.6։
   1988  թ.Սպիտակի երկրաշարժի և Հայաստանի շրջափակման հետևանքով արտագաղթած հայերի հիմնականմասը  հանգրվանեց  Կրասնոդարի  և  Ստավրոպոլի  երկրամասերում,  Ռոստովի  մարզում,  Մոսկվայում։
 Զգալի  թվով  հայեր  Ռուսաստան  արտագաղթեցին  Ադրբեջանից,  Աբխազիայից։
   Ռուսաստանի  Հայկական  Սփյուռքի  հիմնական  մասը  բնակվում  է  երկրի  հարավում։
   1989  թ.  տվյալներով  Ռուսաստանումապրող 532,4 հզ հայերից 183 հզ-ը բնակվում էր Կրասնոդարի երկրամասում, 73 հզ-ը՝ Ստավրոպոլիերկրամասում, 63 հզ-ը՝ Ռոստովի մարզում7։
  2005  թ․ պաշտոնական տվյալներով` ՌԴ-ում բնակվում էշուրջ 1.1 մլն հայ, համաձայն այլ աղբյուրների` 2-2.5 մլն8։
  Ստավրոպոլի երկրամասի 2002 թ. իրականացված մարդահամարի արդյունքում բնակչության ընդհանուր թվաքանակը հասնում էր 2 մլն 735 հզի։
   Էթնիկ  կազմը  հետևյալն  է.  ռուսներ՝  2․231․759  մարդ,  հայեր՝  149․249  մարդ,  դարգիններ՝  40․218մարդ,  հույներ՝  34․078  մարդ։
   2010  թ.  Ստավրոպոլում  իրականացված  մարդահամարի  արդյունքումերկրամասում բնակվող հայ բնակչության թիվն աճել է՝ հասնելով 161 324 մարդու9։
 Այսօր հետխորհրդային տարածաշրջանի հայկական համայնքներում առկա են մի շարք խնդիրներ,որոնք շատ մտահոգիչ են։
 1. Լուրջ վտանգ է սպառնում հայեցի կրթությանը։
  Նախկինում որոշակի դերակատարություն ունեցող  կիրակնօրյա  դպրոցներն  այսօր  կորցրել  են  իրենց  գրավչությունը,  և  երիտասարդները  նախընտրում են այցելել օտար լեզուների ուսուցման դասընթացների։
  Այն դեպքում, երբ ուծացման գործընթացներն ընթանում են արագ տեմպերով, մայրենի լեզուն կորցնում է իր նախկին` պատմական հայապահպան գործառույթը։
  Մայրենի լեզվի «նահանջի» հիմնական պատճառներից է նաև այն, որ հայոց լեզվիև  հայոց  պատմության  դասավանդման  մակարդակը  ոչ  միշտ  է  բարձր,  քանի  որ  չկան  համապատասխան ուսուցիչներ, դասագրքեր։
 1 Ստավրոպոլում կրկին կառուցվել է սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, ՊանԱրմենիան, 27.11.2009, http։
 //www.panarmenian.net/arm/news/39803/։
 2 Архитектура Пятигорска, КМВ Лайн, http։
 //kmvline.ru/arch/b_91.php.http։
 //miasin.ru/news/com/item512.html.http։
 //kavkasia.net/Armenia/2010/1278093590.php.5 Таты-армяне, ираноязычные армяне, 7.11.2007, http։
 //forum.vardanank.org/index.php?showtopic=161&st=0&start=0.6 Հակոբյան Ա., Եդեսիա. ազգային ինքնությանը նախանձախնդիր, Նորավանք, 03.04.2005, http։
 //www.noravank.am/upload/pdf/arsen_hakobyan.pdf7 Долбакян. Э., Россия и армяне։
  тысячелетие сотворчества, http։
 //www.sarinfo.org/armw/?c=armenians&a=armrus_dolbakyan.8 ՀՀ կառավարության 2011 թ. սեպտեմբերի 22-ի նիստի N 37 արձանագրային որոշում, էջ 2, https։
 //www.egov.am/u_files/file/decrees/arc_voroshum/09/qax37-15_1%5B1%5D.pdf։
 9 Ставропольское региональное отделение САР, Союз армян России, http։
 //sarinfo.org/regional/?r=stavropol.2. Հայերը շարունակում են մնալ որպես հիմնական մրցակից տեղացիների ընկալումներում։
  Տեղացիների պատկերացմամբ` իրենց հիմնական մրցակիցը հայերն են, հատկապես ռեսուրսների բաշխմանև  ներքին  աշխատաշուկայում  դիրքերի  ձեռքբերման  առումներով։
   Հայության  շուրջ  ձևավորվող  անհանդուրժողականության մթնոլորտը, անշուշտ, ներկայիս հրատապ խնդիրներից մեկն է։
 3. ՌԴ տարածքում գոյություն ունեցող հայկական համայնքները բազմաշերտ են, քանի որ դրանցձևավորումն ընթացել է փուլերով։
  Մինչխորհրդային և խորհրդային շրջանում այստեղ բնակվող և արտագաղթի` վերջին հզոր ալիքի հետևանքով այստեղ  հայտնված հայության երկու հատվածների միջևառկա  են  տարանջատող  գործոններ,  որոնք  ենթաէթնիկ  են։
   Միևնույն  ժամանակ`  նոր  ալիքը  ևս  միատարր  չէ`  ղարաբաղցիներ,  երևանցիներ,  կիրովաբադցիներ,  բաքվեցիներ  և  այլք։
   Այսինքն`  հայկականհամայնքներում  կղզիացումն  ու  ներքին  տրոհումներն  ընթանում  են  ոչ  միայն  ժամանակային  սկզբունքով, այլև տարածական-աշխարհագրական։
 Այսպիսով,  արտագաղթի  վերջին  ալիքի  հետևանքով  ՌԴ-ի  հայկական  համայնքները  կորցրել  ենմիատարրությունը1։
 Կարինե Երանոսյան ՍՏԱՎՐՈՊՈԼԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ Բանալի բառեր՝ հայկական համայնք, հայկական ինքնություն, Պյատիգորսկ, Բուդյոնովսկ, Էդիսսիյա։

Ստավրոպոլի  հայկական  համայնքը  ՌԴ  ամենահայաշատ  համայնքներից  մեկն  է։
   Ստավրոպոլում  հայերը  բնակչության թվով երկրորդն են` ռուսներից հետո, և ի տարբերություն շատ այլ ազգերի, համահավաք բնակվում  են առանձին բնակավայրերում։
  Երկրամասի հայկական համայնքում նկատելի է ինքնության պահպանման խնդիրը։
  Այս խնդիրների հաղթահարմանն է ուղղված մայր հայրենիքի հետ զանազան կապերի ու հարաբերությունների  հաստատումը, ինչպես օրինակ երկրամասում բնակվող հայության ընդգրկումը մշակութային, կրթական, հասարակական տարբեր նախաձեռնություններում և ծրագրերում։
