ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՆԻՀԻԼԻԶՄԻՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑՀՀ Սահմանադրության 1-ին հոդվածը համարվում է Սահմանադրության հիմքըև կանխորոշում է պետության զարգացման ուղին։
  Իրավական, ժողովրդավարականպետության  կայացմանը  խոչընդոտող  հանգամանքների  հաղթահարման  համարանհրաժեշտ  է  պետական  իշխանության,  բնակչության  և  քաղաքացիական  հասարակության միասնական աշխատանքը և վստահության մթնոլորտ։
  Վերջինիս ձևավորման  մեջ  մեծ  է  նաև  իրավունքի  դերը,  որը  հանդիսանում  է  այս  երեք  ուժերիհիմնական  կապող  օղակը։
   Ուստի,  իրավունքի  դերի  նվազեցումը  և  իրավականնիհիլիզմի դրսևորումները կարող են հիմք հանդիսանալ նրանց ապահաղորդակցության համար։
 Ներկայումս  այս  խնդիրն  առավել  օրհասական  է։
   Նախ  երկիրը  գտնվում  էսահմանադրաիրավական և քաղաքական լուրջ բարեփոխումների փուլում, որն ինքնին բարդ գործընթաց է և ուղեկցվում է առկա համակարգի ամբողջական վերակառուցմամբ։
 Բացի այդ ժամանակակից աշխարհում, երբ իրավունքը հասարակական գրեթեբոլոր հարաբերությունների վրա թողնում է այս կամ այն չափով որոշակի ազդեցություն,  իրավական  նիհիլիզմի  յուրաքանչյուր  դրսևորում  դառնում  է  խոչընդոտ  տվյալհասարակության զարգացման համար։
  Իսկ եթե հաշվի առնենք, որ գլոբալիզացիայիպայմաններում աստիճանաբար վերանում են պետությունների մեջ առկա սահմանները  իրենց  նախկին  իմաստով,  ապա  կոնկրետ  հասարակությունում  առկա  իրավական նիհիլիզմի մասսայական դրսևորումները իրենց ազդեցությունն են թողնումնաև  մյուս  պետությունների  վրա  և  խոչընդոտում  տարատեսակ  ինտեգրումներիգործընթացներին, որն էլ հանգեցնում է համաշխարհային տարատեսակ խնդիրներիլուծմանն  ուղղված  քայլերի  դժվարեցմանը։
   Ուստի  ժամանակակից  աշխարհումիրավական նիհիլիզմի հաղթահարումը պետք է դառնա պետությունների առաջնահերթ խնդիրներից մեկը։
 Այս  խնդիրների  լուծման  համար  անհրաժեշտ  է,  որ  հասարակության  յուրաքանչյուր օղակ իրավունքն ընկալի որպես սոցիալական կարգավորիչ։
  Ինչպես նշումէր Ի. Կանտը, իրավունքը քաղաքացիական հասարակության կարևորագույն գործիքնէ,  որը  կոչված  է  պաշտպանելու  քաղաքացուն  ամենաթողությունից  և  ապահովելուդրա համար ազատությունների սահման [1]։
   Իսկ վերջինս  կախված է իրավագիտակցության,  ինչպես  նաև  հասարակության  իրավական  մշակույթի  և  իրավունքիպահանջվածության մակարդակից։
  Այս երևույթների հակապատկերը հանդիսանումէ իրավական նիհիլիզմը։
 Դրա լուծման թերևս ամենագլխավոր միջոցներից մեկը իրավական մշակույթիբարձրացումն է անհատի և հասարակության մեջ։
  Դրա նպատակը այդ սուբյեկտներիմեջ իրավունքի դերի, դրա կարևորության, խնդիրների և նպատակների բացատրումնէ։
   Այս  ամենը  իրականացնելու  համար  պետք  է  պետության  կողմից  լինի  հստակմշակված քաղաքականություն և այն պետք է նպատակամղված լինի վերոնշյալ խնդրիիրականացմանը։
 Նախ  նշենք,  որ  իրավական  նիհիլիզմը  իրավունքի  գնահատման  արդյունքումառաջացող, որոշակի ակտիվ կամ պասիվ գործողություններից բխող սոցիալականֆենոմեն  է,  որը  իրենից  ներկայացնում  է  իրավագիտակցության  աղավաղում,իրավունքի արժեքի թերագնահատում կամ մերժում, և ունի իր կառուցվածքը, կրողները, մակարդակները, արտահայտման ձևերը, որոնք կարող են հանգեցնել հասարակության մեջ իրավախախտումների ծավալի մեծացմանը և հասարակական զարգացման խոչընդոտմանը։
  Այն մեր հասարակության մեջ ունի տարատեսակ դրսևորման  ձևեր։
   Ուսումնասիրումն  ամբողջական  դարձնելու  համար,  անհրաժեշտ  ենքհամարում կարճ անդրադառնալ դրանց։
 1. Իրավական նիհիլիզմի հիմնական դրսևորման ձևը մեր հասարակության մեջիրավունքի  ուղղակի  խախտումներն  են  կամ  այսպես  կոչված  ակտիվ  նիհիլիզմը։
 Խախտվում  են  իրավունքով  և  օրենքով  պաշտպանվող  բազմաթիվ  հարաբերություններ։
   Ընդ  որում  այս  խախտումները  լինում  են  ոչ  միայն  քրեական,  այլ  նաևվարչական և քաղաքացիական օրենքով պաշտպանվող հարաբերությունների նկատմամբ։
   Այսպիսի խախտումներին բնորոշ է ակնհայտ արհամարհանքով կատարելը։
 Այս երևույթը Ն. Մատուզովը անվանում է «սոցիալական բոյկոտ» [2]։
 2.  Պետության  և  հասարակության  անդամների  մեջ  առկա  համագործակցության,  հասարակության  մեջ  պետության  կառավարմանը  մասնակցելու  և  իրենցկարծիքը արտահայտելու ցածր մակարդակը։
 3. Պետական ապարատում առկա կոռուպցիայի դրսևորումները, որը հանգեցնում  է  պրոֆեսիոնալիզմի  պակասի  և  վերջինիս  նկատմամբ  հասարակությանանվստահության ձևավորման։
 4. Զսպումների և հակակշիռների մեխանիզմների վատ գործելը պետության մեջ,որը  նույնպես  հանգեցնում  է  պետական  ապարատի  նկատմամբ  անվստահությանառաջացման։
 5.  Իրավունքի  դերը  թերագնահատող  սոցիալիստական  տեսակետների  գոյատևումը գիտության մեջ։
 Իրավական  նիհիլիզմը  մեծամասամբ  արդյունք  է  հասարակության  մեջ  առկաբարոյական, կրթական և գիտակցական ցածր մակարդակի, որոնք առաջանում ենորոշակի  պատմաքաղաքական  զարգացումների  արդյունքում։
   Այդ  մակարդակըբարձրացնելու  միջոցը  իրավունքի  նկատմամբ  հարգանքի  ձևավորման,  սեփականիրավունքների և պարտականությունների իմացության, մարդուն որպես բարձրագույնարժեք  ընկալելուն  ուղղված  գործողություններն  են։
   Իսկ  դրանց  կարելի  է  հասնելիրավական մշակույթի ձևավորման միջոցով։
  Այսինքն կարելի է նշել, որ իրավականնիհիլիզմը  և  իրավական  մշակույթի  պատշաճ  մակարդակը  հակադարձ  համեմատական են։
  Ամենևին չնսեմացնելով մնացած միջոցների դերը՝ պետք է փաստել, որդրանք չեն կարող անհրաժեշտ արդյունք տալ, եթե հասարակության մեջ իրավականմշակույթի մակարդակը ցածր է։
  Առանց այն բարձրացնելու մյուս միջոցների կիրառությունը պարզապես դառնում է մակերեսային պայքար և չի տալիս խնդրին համակարգային լուծում։
 Իրավական մշակույթի առկայությունը կամ դրա մակարդակը հանդիսանում ենհասարակության  բնութագրման  հիմնական  չափանիշներից  մեկը։
   Ինչպես  արդեննշել ենք, այն հակադարձ համեմատական է իրավական նիհիլիզմին, այսինքն դրանքհանդիսանում են  միմյանց հակապատկերներ։
  Կարելի է համաձայնվել Վ. Ներսիսյանցի այն պնդման հետ, որ «ժամանակակից իրավագիտակցության ճգնաժամը մեծմասամբ կապված է ցածր իրավական մշակույթի հետ» [3]։
  Իրավական նիհիլիզմի ևիրավական մշակույթի փոխադարձ կապը հասկանալու համար նախ պետք է հասկանալ, թե ինչ է իրավական մշակույթը, դրա բովանդակությունը և տեսակները։
 Նախ  նշենք,  որ  իրավական  մշակույթը  կարելի  է  համարել  իրավունքը  ևմշակույթը կապող օղակ, որի սահմանները երկու կողմերից էլ հստակ չեն [4], ուստինախ  և  առաջ  պետք  է  հասկանալ,  թե  ինչ  է  իրենից  ներկայացնում  մշակույթնընդհանրապես։
  Գիտության մեջ ընդհանուր  առմամբ  մշակույթի  միասնական  սահմանում  առկա  չէ,  սակայն  ներկայումս  առավել  ընդունված  տեսակետը  ԷդուարդԹեյլորի  սահմանումն  է,  ըստ  որի  մշակույթը  համալիր  է,  որն  իր  մեջ  ներառում  էգիտությունը, հավատքը, արհեստը, արվեստը, օրենքները, սովորույթները, սովորությունները և այն ամենն, ինչ մարդը ձեռք է բերում՝ դառնալով հասարակության անդամ[5]։
  Այս սահմանումից կարելի է ենթադրել, որ անձը հաղորդակից է դառնում միայնայն ժամանակ, երբ փոխգործակցում է հասարակության հետ և դառնում է դրա մասը։
 Սա  վերաբերում  է  նաև  իրավական  մշակույթին,  քանի  որ  իրավունքն  իր  էությամբհանդիսանում  է  հասարակության  անդամների  միջև  հարաբերությունները  կարգավորող  գործիք։
   Իրավական  մշակույթն  իրենից  ներկայացնում  է  ամբողջ  հասարակության  մշակույթի  մաս,  որը  ստեղծվում  է  հասարակության  աստիճանական  զարգացման,  սերունդների՝  միմյանց  փոխանցող  աշխատանքի  և  այդ  աշխատանքիամբողջացման միջոցով։
 Իրավական մշակույթը, ինչպես և մշակույթն ընդհանուր առմամբ, հանդիսանումէ հասարակության պատմականորեն ձևավորված հոգևոր-մշակութային արժեքներիարտացոլում,  որը  կանխորոշում  է  նրա  ապրելակերպը  և  նրա  անդամների  փոխադարձ  կապը։
   Իրավական  մշակույթի  մակարդակը  մեծ  մասամբ  կապված  է  հասարակության  պատմական  անցյալին,  ներկա  քաղաքական  վիճակին։
   Հաճախ  իրավական մշակույթը նույնացվում է իրավագիտակցության հետ, սակայն պետք է նշել,որ  իրավական  մշակույթն  առավել  լայն  հասկացություն  է։
   Եթե  իրավագիտակցությունը  ներառում  է  սուբյեկտի  գաղափարական  և  հոգեբանական  տարրերը,  ապաիրավական մշակույթը ներառում է նաև սուբյեկտի վարքագիծը։
  Այն արտահայտվումէ  ինչպես  պետական  մարմինների,  այնպես  էլ  հասարակության  անդամներիվարքագծի մեջ։
 Գրականության  մեջ  առկա  տեսակետներից  մեկի  համաձայն`  իրավականմշակույթը ներառում է երեք հիմնական տարր [6]։
  Առաջին տարրը հասարակությանկամ առանձին վերցված սուբյեկտի իրավագիտակցությունն է։
  Այս տարրը ենթադրումէ, թե ինչ խորությամբ են հասարակության կողմից ընկալվում այնպիսի երևույթներ,ինչպիսիք  են  մարդու  իրավունքները  և  ազատությունները,  վեճերի  լուծման  իրավական  տարբերակը,  օրենքի  նկատմամբ  հասարակության  էմոցիոնալ  վերաբերմունքը, տեղեկացվածությունը և այլն։
  Երկրորդ տարրը ներառում է հասարակությանիրավական գործունեության զարգացվածությունը, որի տակ ենթադրվում է տեսական(այսինքն՝  իրավունքի`  որպես  գիտության  զարգացումը)  և  գործնական  (այսինքն՝իրավաստեղծ և իրավակիրառ գործունեությունը)։
  Երրորդ տարրն իր մեջ ենթադրումէ իրավական ակտերի զարգացվածության աստիճանը։
  Սրա տակ պետք է հասկանալիրավական տեխնիկայի որակը, միմյանց հակասող և կոլիզիոն նորմերի քանակը ևայլն։
  Սակայն պետք է նշել, որ վերջին երկու տարրերը նույնացվում են և կազմում ենհասարակության իրավական մշակույթի գաղափարական տարրը, իսկ առաջին կետըհամարվում է իրավական մշակույթի հոգեբանական տարրը։
  Իրավական մշակույթիտարրերի հարցում առավել տեղին է այն տեսակետը, ըստ որի` բացի վերջիններից,իրավական  մշակույթն  ունի  նաև  վարքագծային  [7]  տարր,  որն  ամբողջ  հասարակության  կամ  նրա  առանձին  անդամի  ամենօրյա  վարքագծում  առկա  իրավականմշակույթի արտահայտումն է։
   Այսպիսով կարելի է նշել, որ իրավական մշակույթըհասարակության իրավական կյանքի որակական վիճակն է, որը պայմանավորված  է  հասարակության  սոցիալական,  հոգևոր,  քաղաքական  և  տնտեսականգործոններով, և արտահայտվում է հասարակության մոտ իրավագիտակցության,իրավական  ակտերի,  դրանց  կատարման  և  պետության  ու  քաղաքացիականհասարակության կողմից մարդու հիմնական իրավունքների ու ազատություններիապահովման մակարդակով։
 Վերոնշյալ եզրահանգումներից ակնհայտ է, որ իրավական մշակույթն առանձինվերցված  կամ  բոլոր  տարրերի  առկայությունը  կամ  մակարդակը  հանդիսանում  ենհասարակության  մեջ  իրավական  նիհիլիզմի  մակարդակը  ձևավորող  գործոններ։
 Այսինքն, եթե իրավական մշակույթի այս տարրերից մեկը հասարակության մեջ առկաչէ  կամ  գտնվում  է  ցածր  մակարդակի  վրա,  ապա  դա  կարող  է  հանգեցնել  իրենհակապատկեր  հանդիսացող  իրավական  նիհիլիզմի  որևէ  դրսևորման  ձևիզարգացման,  իսկ  այդ  մեկ  ձևի  զարգացումն  էլ  կարող  է  հանդիսանալ  մյուսդրսևորման ձևերի զարգացման ազդակ, քանի որ իրավական նիհիլիզմն իր էությամբհադիսանում  է  մեկ  ամբողջական  օրգանիզմ  և  կարող  է  հեշտությամբ  հարմարվելցանկացած  նոր  իրավիճակի։
   Հետևաբար,  անհրաժեշտ  պայման  է,  որ  իրավականմշակույթի բարձրացումը կատարվի դրա բոլոր մակարդակներում։
  Այդ մակարդակներն են հասարակական, խմբային և անհատի իրավական մշակույթը։
 Հասարակության իրավական մշակույթը հասարակության ընդհանուր մշակույթի  անխզելի  մասն  է,  որն  իրենից  ներկայացնում  է  իրավունքի  ոլորտում  հասարակության կուտակած փորձը, իրավագիտակցության ընդհանուր աստիճանը, օրինականության և իրավակարգի մակարդակը, օրենսդրական պրակտիկայի մակարդակը։
 Հասարակական  իրավական  մշակույթի  բարձր  մակարդակը  հանդիսանում  էհասարակական պրոգրեսի ցուցանիշ։
 Խմբային իրավական մշակույթը հանդիսանում է կոնկրետ սոցիալական խմբիիրավագիտակցության,  իրավական  ակտերին  փաստացի  ենթարկվելու  և  դրանքհարգելու  մակարդակը։
   Սակայն,  խմբային  իրավական  մշակույթը  հիմնականումնույնանում է հասարակության իրավական մշակույթի հետ, ուստի դրա վերլուծությունը  կարող  է  անհրաժեշտ  լինել  միայն  կոնկրետ  սոցիալական  խմբին,  այլ  ոչ  թեիրավական մշակույթն ընդհանուր վերցված ուսումնասիրելու համար։
 Իրավական մշակույթի երեք մակարդակներից հատկապես կարևոր է անհատիիրավական  մշակույթի  ուսումնասիրումը,  քանի  որ  այն  հանդիսանում  է  մնացածմակարդակների  հիմքը։
   Յուրաքանչյուր  սոցիալական  խումբ  կամ  ամբողջականհասարակություն կազմված է մեկ հիմնական բջջից՝ անհատից։
  Միևնույն ժամանակ,իրավական մշակույթը վերաբերում է արժեքների ու հարաբերությունների որոշակիհամակարգի,  որոնք  միավորում  են  մարդկանց  և  որոշում  իրավական  համակարգիտեղը հասարակության ընդհանուր մշակույթի մեջ [8], ուստի, իրավական նիհիլիզմիվերացման  համար  անհրաժեշտ  պայման  է,  որ  յուրաքանչյուր  անհատ  իրեն  զգահասարակության անբաժանելի մասը և հասկանա, որ իր կողմից կատարվող յուրաքանչյուր  քայլ  կարող  է  ազդեցություն  ունենալ  ամբողջ  խմբի  համար։
   Անհատիիրավական  մշակույթն  իրենից  ներկայացնում  է  առանձին  անհատի  իրավականհատկությունները  և  որակները,  հատկապես  անհատի  գաղափարահոգեբանականիրավական աշխարհը և վարքագիծն իրավական ոլորտում [9]։
  Անհատի իրավականմշակույթը  բազմաշերտ  երևույթ  է։
   Այն  ենթադրում  է  իրավական  գիտելիքներիառկայություն (ինտելեկտուալ մաս), առկա գիտելիքներն իրավական համոզմունքի ևսովորույթի  վերածում  (գաղափարական,  էմոցիոնալ-հոգեբանական  մաս),  այդսովորույթներով  և  համոզմունքներով  առաջնորդվելու  պատրաստակամություն,այսինքն՝ ապրել և գործել իրավունքի ու օրենքի շրջանակներում (վարքագծային մաս)։
 Անհատի իրավական մշակույթն ունի ենթաշերտեր, որոնք կախված են այն հանգամանքից, թե ինչ իրավական գիտելիքների է տիրապետում անձը։
  Ըստ դրա՝ անհատիիրավական  մշակույթն  ունի  երեք  ենթաշերտ.  առօրեական,  մասնագիտական  ևտեսական։
 Առօրեական  ենթաշերտի  տակ  հասկացվում  է  անձանց  գործողություններիիրավական շրջանակը, որոնք նրանք օգտագործում են առօրյա կյանքում իրավականխնդիրների հետ առնչվելիս։
 Մասնագիտական  ենթաշերտը  ձևավորվում  է  որակավորված  իրավաբանմասնագետների մոտ՝ նրանց մասնագիտական գործունեության ընթացքում։
 Տեսական ենթաշերտն իրավական մշակույթի այն հատվածն է, որը ձևավորվումէ  իրավաբան-գիտնականների  կողմից  հասարակության  մեջ  առկա  իրավականգաղափարների, արժեքների և երևույթների ուսումնասիրության ընթացքում։
 Բոլոր այս մակարդակներում իրավական մշակույթի ցածր մակարդակը ստեղծում է իրավական նիհիլիզմի առաջացման համար բարենպաստ պայմաններ։
  Ուստիդրա կանխման համար պետք է հասարակության կողմից կատարվեն քայլեր, որոնքկապահովեն իրավական մշակույթի հիմնական գործառույթների իրականացումը։
  Այդգործառույթները հետևյալներն են. 1.  Ճանաչողական-վերափոխիչ գործառույթի նպատակը կապված է տեսական ևկազմակերպչական գործողությունների հետ, որի նպատակն իրավական պետությունև քաղաքացիական հասարակություն կառուցելն է։
  Այս գործում հատկապես կարևորէ  երկրում  սահմանադրականության  ապահովումը,  սահմանադրական  մշակույթիզարգացումը, քանի որ սահմանադրական պետություն ձևավորվում է միայն հասարակությանը համարժեք սահմանադրական մշակույթով [8]։
  Բացի դա, այս գործառույթը կապված է նաև արդարության, բարության, բարոյականության, խղճի, արժանապատվության  և  ընտրության  ազատության  արժեքների  ամրապնդման  համարհոգևոր և իրավական հենք ստեղծելու հետ։
 2.  Իրավակարգավորիչ գործառույթի նպատակն ուղղված է հասարակության մեջիրավական բոլոր տարրերի կայացմանը, դրանց կայուն, արդյունավետ և դինամիկգործունեությանը։
 3.  Արժեքանորմատիվիստական  գործառույթի  նպատակն  արտահայտվում  էարժեքաբանական համակարգերի բնութագրմամբ։
  Այն արտահայտվում է անհատների և նրանց գործողությունների մեջ առկա փաստերի որոշակի արժեքի ձեռքբերմամբ։
   Այսինքն,  այս  փաստերը  հասարակության  կամ  դրա  առանձին  անհատներիկողմից ստանում են որոշակի գնահատական։
  Այս գնահատականների ամբողջությանշնորհիվ  կանոնակարգվում  է  հասարակության  օրենսդրական  գործունեությունը,առանձին  իրավական  նորմերի  որակը,  քաղաքացիների  վարքը,  իրավապահ  մարմինների գործունեությունն ընդդեմ իրավախախտումների [10]։
 4.  Իրավասոցիալական  գործառույթի  նպատակն  անձի  մոտ  իրավական  որակների  ձևավորումն  է։
   Սրա  իրականացման  հիմնական  ձևն  իրավական  ակտիվքարոզչությունը և դաստիարակությունն է, որոնց վրա մեծ ազդեցություն է թողնումտվյալ պահին հասարակության մեջ առկա իրավական իրականությունը։
 5.  Հաղորդակցական  գործառույթի  նպատակը  հասարակության  անդամ-ներիմիջև  իրավական  հարաբերությունների  ընթացքում  իրավական  կապ  ստեղծելն  է,ինչպես նաև այդ կապն ապահովելը և պաշտպանելը։
 Այսպիսով,  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  իրավական  մշակույթի  բարձրացմանմիջոցով  հասարակության  մեջ  աստիճանաբար  սկսում  է  նվազել  իրավական  նիհիլիզմը։
   Այն  հասարակության  մեջ,  որտեղ  իրավունքի  նկատմամբ  հարգանքը,  դրապաշտպանությունից  օգտվելու  հիմքերն  ունեն  ամուր  արմատներ,  չի  կարող  զարգանալ իրավական նիհիլիզմ։
  Այս գործողությունների իրականացման համար անհրաժեշտ է մոբիլիզացնել հասարակության բոլոր շերտերի ուժերը։
  Հատկապես կարևորդեր  ունեն  պետական  իշխանության  մարմինները։
   Այդ  մարմինների  ձեռքում  էգտնվում  պետության  մեջ  մշակութային  արժեքների  ձևավորման,  ամրապնդման  ևկարգավորման հնարավորությունները։
  Նրանք են ձևավորում պետության մշակութային քաղաքականությունը և ապահովում դրա իրականացումը։
  Ուստի այդ քաղաքականությունը պետք է լինի այնպիսին, որ հասարակության մեջ ձևավորվի հարգանքիրավունքի նկատմամբ։
  Պետք է հասարակության մշակույթի միջից աստիճանաբարվերացվեն  իրավունքի  դերին  վնասող  և  իրավական  նիհիլիզմ  ծնող  տարրերը։
 Սրանում պետական մարմինների հիմնական գործիքը պետք է լինեն մասսայականլրատվության միջոցները։
  Դրանցում առկա նյութերը (ֆիլմեր, հեռուստասերիալներ,շոուներ, ժամանցային ծրագրեր, լրատվական ծրագրեր և այլն) պետք է իրականացնեն իրավունքի ակտիվ քարոզչություն, հասարակության մեջ աստիճանաբար ձևավորեն  այն  միտքը,  որ  յուրաքանչյուր  անդամ  հանդիսանում  է  այդ  մեծ  օրգանիզմիանբաժանելի տարրը և պետք է իր ուժերի չափով նպաստի դրա զարգացմանը։
  Պետքէ մասսայական մշակույթի միջից հեռացնել կամ գոնե նվազեցնել քրեական տարրերիցուցադրումը,  դրանց  ռոմանտիզացումը  և  այն  ցույց  տալ  որպես  հասարակությանհիմքը  քանդող  երևույթ։
   Իհարկե,  այս  քայլերը  պետք  իրականացնել  այնպես,  որչառաջանա  գրաքննություն,  քանի  որ  դրա  առկայությունն  ինքնին  կառաջացնիհակազդեցություն, ինչն ինքնին հանդիսանում է իրավական նիհիլիզմ ծնող պատճառ։
 Բացի  այդ  իրավական  մշակույթի  բարձրացման  հիմնական  միջոց  պետք  էհամարել իրավական դաստիարակության պատշաճ մակարդակի ձևավորումը, որիհիմնական  մեթոդները  պետք  է  լինեն  դեռևս վաղ տարիքից անձի մեջ իրավունքի,օրենքի,  պետության  և  պետական  ծառայողի  նկատմամբ  հարգանքի  սերմանումը։
 Պետք է ամբողջությամբ վերանայել առկա կրթական համակարգը, մանկապարտեզներում  մտցնել իրավունքի վերաբերյալ պարապմունքներ՝ տվյալ տարիքային խմբիչափանիշները հաշվի առնելով։
  Դպրոցական ծրագրում առկա «Հասարակագիտություն»  առարկան  դարձնել  ավելի  պարզ  դպրոցական  տարիքի  անձանց  համար,պատրաստել որակյալ, պրոֆեսիոնալ մասնագետներ դրա դասավանդման համար,բուհերի  ոչ  իրավաբանական  ֆակուլտետների  և  միջին  մասնագիտական  ուսումնական  հաստատությունների  ուսանողների  համար  ավելացնել  իրավագիտությանդասավանդումը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆКритика  чистого  разума,  Изд.  второе,  СПб.։
   Издательство  «Наука»,  2005  (Серия[6] Теория государства и права։
  Учебник для вузов, под ред. проф. В. М. Корельского[8]  Հարությունյան  Գ.  Գ.,  Սահմանադրական  մշակույթի  պատմության  դասերը  ևժամանակի մարտահրավերները, Երևան, Նժար, 2005, էջ 21, 25։
 [9] Վաղարշյան Ա. Գ., Պետության և իրավունքի տեսություն-2, ԵՊՀ, Երևան, 2011,էջ 240։
 Բուլղադարյան ՄիհրանԻՐԱՎԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՆԻՀԻԼԻԶՄԻՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑԲանալի բառեր՝ իրավական նիհիլիզմ, իրավական մշակույթ, անհատի իրավականմշակույթ, առօրեական իրավական մշակույթ, մասնագիտական իրավականմշակույթ, տեսական իրավական մշակույթ, իրավական մշակույթի գործառույթներ։

Աշխատանքի մեջ փորձ է արվում տալ իրավական նիհիլիզմի հասկացությունը,  դրա դրսևորման հիմնական ձևերը Հայաստանի Հանրապետությունում, իրավական  մշակույթի հասկացությունը, նշել դրա առանձնահատկությունները, շերտերը և գործառույթները,  տալ  իրավական  մշակույթի  և  իրավական  նիհիլիզմի  փոխադարձ  կապը, գտնել դրա զարգացման ուղիները Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում։
