ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՐՄԱՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱՆԿՅՈՒՆԻՑՀարմարումը կենսաբանական համակարգի կարևոր բնութագրիչ է։
  Այն ներկայացված է զարգացման ինչպես ֆիլոգենետիկ, այնպես էլ օնտոգենետիկ մակարդակներում։
  Հարմարումը՝ միջավայրի հետօրգանական միասնությունն ու ինֆորմացիոն փոխհամաձայնեցվածությունն է, որ նպաստեց հին հումանոիդների  անցմանը  զարգացման  նոր  մակարդակի՝  Homo  Sapiens  adaptabilis-ի,  ինչը  և  բացահայտեց քաղաքակրթության զարգացման յուրահատկությունը, մարդու կողմից սոցիալ-մշակութային, հասարակաքաղաքական,  տնտեսական  ռազմավարությունների  ընտրության  օրինաչափությունները։
 Մյուս կողմից, ծննդյան պահից սկսած` մարդն սկսում է հարմարվել իրեն շրջապատող արտաքին միջավայրին,  առարկաներին,  մարդկանց  և  արտաքին  աշխարհում  կատարվող  փոփոխություններին։
   Հարմարմամբ  ուղեկցվող  սոցիալականացման  գործընթացը  տևում  է  մարդու  ծնունդից  մինչև  մահ։
   Դանշանակում է, որ հարմարումը նրա կյանքի անբաժան ուղեկիցն է։
 Ադապտացիա տերմինը թարգմանվել է լատիներենից  (adaptatio) և նշանակում է հարմարում։
  Այնի սկզբանե կիրառվել է կենսաբանական գիտություններում, ապա սոցիոլոգիայում և 19-րդ դարի վերջերին  այն  իր  կիրառությունն  ստացավ  հոգեբանությունում։
   Մարդն  ապրում  է  զուգահեռաբար  երեք՝բնական,  հասարակական  և  հոգևոր  միջավայրերում,  ինչը  ստիպում  է  նրան  հարմարվել  այդ  միջավայրերին առանձին-առանձին, իսկ հետո նաև հարմարեցնել այդ հարմարումները։
  Գիտական շրջանումադապտացիան առաջին անգամ ներմուծվեց և կիրառվեց գերմանացի ֆիզիոլոգ Աուբերտի կողմից, ովուներ  արտաքին  գրգռիչների  ազդեցության  ուժի  փոփոխությամբ  պայմանավորված,  մաշկայինվերլուծիչի փոփոխությունները պարզելու նպատակ1։
 Ֆրանսիացի  կենսաբան  Ժան  Բատիստ  Լամարկը  բացատրեց  հարմարումն  էվոլյուցիոն  գործընթացի տեսանկյունից։
  Նա տարբերակեց ադապտացիայի երեք ձև.1.  Օրգանիզմի ուղիղ հարմարում (բույսեր, ցածրակարգ կենդանիները),2.  Օրգանիզմի անուղղակի հարմարում (բարձրակարգ կենդանիները),3.  Հասարակությամբ  ստեղծված  ներքին  ձգտումով,  սեփական  օրգանիզմի  կատարելագործում(բոլոր կենդանիները)։
 Ըստ Լամարկի՝ բոլոր փոխակերպումներն ամրապնդվում և փոխանցվում են սերնդեսերունդ։
  Այսինքն  հարմարումը  հասկացվում  է  որպես  նոր  միջավայրի  պայմաններին  օրգանիզմի  հարմարվելուգործընթաց։
 Սոցիալական  հարմարումը՝  որպես  սոցիոլոգիական  տերմին,  իր  կիրառությունը  ստացավ  ֆրանսիացի իրավաբան Գաբրիել Տարդի աշխատություններում։
  19-րդ դարի վերջերին Տարդն առանձնացրեց  սոցիալական  հարմարումը`  որպես  սոցիոլոգիական  տեսությունների  կարևորագույն  գործոններիցմեկը։
 Անդրադառնանք հարմարման վերաբերյալ առկա մի քանի մոտեցումներին.Համարման  մշակութաբանական  մոտեցում։
   Ուշադրության  կենտրոնում  են  գտնվում  հոգեմարմնական  օրգանիզմի  թաքնված  նպատակները,  կոնֆլիկտները,  անհանգստությունները,  սպասումները,որոնք առաջացնում են սոցիալական միջավայրում հարմարման կոնկրետ միջոցներ։
  Մշակութաբանական մոտեցման առավելություններից մեկը` հաջորդ սերնդի ազատումն է նախորդ սերնդի անցած հարմարման գործընթացը կրկնելուց։
  Այսինքն՝ նոր սերունդը չի անցնում նախորդ սերնդի անցած հարմարման  ճանապարհով,  այլ  ժառանգում  է  նրա  կողմից  ձեռք  բերված  որակները։
   Սոցիալմշակութայինադապտիվ միջավայրը դառնում է ինքնազարգացման գործիք։
 Հարմարման համակարգային մոտեցումը հենվում է այն պատկերացումների վրա, որ բոլոր գործընթացները, առարկաներն ու հարաբերությունները կարող են դիտվել որպես կոնկրետ կառույցի կրող1  Տե՛ս  Волынская  Л.,  Социокультурная  и  личностная  адаптация  человека  на  различных  стадиях  жизненного  цикла,  2012,էջ168։
 ներ։
  Մեթոդաբանական համակարգային մոտեցումներից հետևում է, որ ադապտիվ համակարգը միշտպատկանում է բաց, ֆունկցիոնալ, ինքնակառավարվող համակարգերի դասին։
 Հարմարման ինֆորմացիոն մոտեցումը հիմնվում է այն կանխադրույթի վրա, որ ինքնակառավարվող կիբեռհամակարգերի բոլոր տեսակները` տեխնիկական, կենսաբանական, սոցիալական ինֆորմացիայի վերամշակման հիմքի վրա ինքնակառավարվող համակարգեր են։
 Մեկ այլ տեսակետ է հայտնում 19-րդ դարում Էմիլ Դյուրկhեյմն իր «Աշխատանքի հասարակականբաժանումը» աշխատությունում։
  Նա սոցիալական կյանքը բխեցնում է երկակի ակունքից՝ գիտակցմանընդհանրությունից և աշխատանքի հասարակական բաժանումից։
  Ըստ նրա՝ առաջին դեպքում, մարդըսոցիալականացված  է,  որովհետև  չունենալով  սեփական  անհատականություն,  նա  միաձուլվում  է  իրնմաններին,  երկրորդ  դեպքում՝  ունենալով  ուրույն  կերպար  և  մյուսներից  տարբերվելու  յուրահատկություն, մարդը կախված  է մյուսներից այնքանով, որքանով որ  տարբերվում է նրանցից։
  Հետևաբարկարող ենք ասել, որ կախված է հասարակությունից։
  Ամփոփելով Դյուրկհեյմի տեսակետը՝ կարող ենքասել, որ ցանկացած դեպքում անհատը կապված է հասարակությանը1։
 Հոգեբանական  տարբեր  դպրոցների  ներկայացուցիչները,  անդրադարձ  կատարելով  հարմարմանխնդրին, յուրովի են մեկնաբանել այն։
  Բիհեյվիորիզմի և նեոբիհեյվիորիզմի ներկայացուցիչները` ԲերեսՍքինները, Էդվարդ Թորնդայկը, Ալբերտ Բանդուրան, Ջոն Ուոթսոնը և ուրիշներ, սոցիալականացումըբնութագրել են որպես սոցիալական ուսուցման  գործընթաց՝ կապված ազդակին անձի տված հակազդեցության հետ։
 Ի հակադրություն նրանց՝ սիմվոլիկ ինտերակցիոնիզմի կողմնակիցները` Միդը, Բլումերը, Խորկեն,Կոլբերգը,  Շիբուտանին  և  ուրիշներ,  սոցիալականացումը  բնորոշեցին  որպես  անձնային  իմպուլսներիսուբյեկտիվ և ինտերսուբյեկտիվ արդյունք։
 Հումանիստական  ուղղության  ներկայացուցիչները`  Օլպորտը,  Մասլոուն,  Ռոջերսը,  Գոլդնշտեյնըսոցիալ-հոգեբանական այս ֆենոմենը հասկանում էին որպես անձի ինքնաակտուալիզացիա։
 Ի  տարբերություն  հումանիստական  ուղղության՝  սոցիոլինգվիստիկ  ուղղության  ներկայացուցիչները`  Սեպիրը,  Ուորֆը,  Մակինտայրը,  Բերնշտայնը  մեկնաբանում  էին  սոցիալականացումը  որպեսանձի` սոցիումում ներառվել, մտնել և նրա հարմարումը տարբեր սոցիալ-մշակութային պայմաններին,ինչպես նաև «խոսքային կոդերին»2։
 Հոգեվերլուծության  ուղղության  հիմնադիր  Զիգմունդ  Ֆրոյդի  տեսակետի  համաձայն՝  մարդն  իսկզբանե հակասոցիալական է։
  Հասարակությունը պետք է սովորեցնի նրան, թույլ տա նրա բիոլոգիական  պահանջներին  բավարարվել,  բայց  հասարակության  գլխավոր  խնդիրը  մարդու  անփոփոխ  իմպուլսների մաքրումը և սահմանափակումն է։
 Այս  իմպուլսների  ճնշվածության  արդյունքում  տեղի  է  ունենում  հետևյալը.  ճնշված  հակվածությունները վեր են ածվում ձգտումների, որոնք ունենում են մշակութային արժեք, և այսպիսով դառնումեն մշակույթի հիմք։
  Այս տարօրինակ անցումը  ճնշվածության վիճակից  ցիվիլիզացիոն վարքի, Ֆրոյդնանվանում էր «սուբլիմացիա»։
  Եթե այդ ճնշվածության աստիճանն առավել ուժեղ է քան սուբլիմացիայի նկատմամբ, ապա մարդիկ դառնում են նևրոտիկ։
 Ըստ Ֆրոյդի տեսության՝  անձի հարաբերությունը հասարակության հետ իր բնույթով ստատիկ է.անձը  մնում  է  նույնը՝  փոփոխվելով  միայն  այնքանով,  որքանով  հասարակությունն  ուժեղացնում  էճնշումն  իր  բնական  հակումների  վրա  (այսպիսով  պարտադրելով  առավել  շատ  սուբլիմացիա),  կամ  էլպատճառում է առավել ամբողջական բավարարվածություն (այդպիսով զոհաբերելով մշակույթը)։
 Ֆրոյդի  մարդկային  հարաբերությունների  կոնցեպցիան,  իր  բնույթով  կրկնօրինակում  է  տնտեսական հարաբերությունների համակարգը։
  Անձը ներկայանում է որպես պահանջմունքների բիոլոգիականհավաք, որոնք պետք է բավարարվեն։
  Որպեսզի բավարարվեն, նա պետք է հարաբերություններ հաստատի  մյուսների  հետ։
   Այսպիսով  մյուսները  հանդիսանում  են  որոշ  նպատակներին  հասնելու  միջոց։
 Ըստ  Ֆրոյդի  մարդկային  հարաբերությունները  հիշեցնում  են  առևտուր,  այն  բացահայտվում  է  բիոլոգիական  պահանջմունքների  բավարարման  փոխանակմամբ։
   Միևնույն  ժամանակ  այլ  մարդկանց  հետկապը հանդիսանում է նպատակին հասնելու միջոց, այլ ոչ հենց նպատակ3։
 Այսպիսով  կարող  ենք  ասել,  որ  բոլոր  տեսական  կոնցեպցիաները  փաստացի  հիմնված  են  երկուհիմքի վրա.ա) Հասարակությունը որոշիչ դեր է կատարում անձի սոցիալական զարգացման մեջ,բ) Յուրաքանչյուրն անձ է դառնում հասարակությունում ադապտացվելու արդյունքում։
 Ելնելով  սոցիալականացման  գործընթացում  անձի  նշանակությունից`  գիտության  մեջձևավորվում են երկու հիմնական տեսական մոտեցումներ՝1 Տե՛ս Дюркгейм Э., О разделении общественного труда, Москва,1996։
 2 Տե՛ս Северцов А., Теория эволюции, Москва, 2005։
 3 Տե՛ս Фрейд З., Психоаналитические этюды, Минск, 2010։
 1.  Սուբյեկտ-օբյեկտային`  անձի  պասիվ  դիրք  (հասարակությունը  գործունեության  սուբյեկտ,  անհատականությունը-օբյեկտ),2.  Սուբյեկտ-սուբյեկտային՝  անձի  ակտիվ  դեր  (անձը  նպատակադրված  ադապտացվում  է  փոխելով ոչ միայն անբարենպաստ սոցիալական իրավիճակը, այլ նաև ինքն իրեն)1։
 Հարմարման  հիմնախնդրի  արդյունավետ  սոցիոլոգիական  վերլուծության  լավագույն  մոտեցումըգտնելու  համար  անհրաժեշտ  է  հասկանալ  «հարմարում»  և  «սոցիալական  հարմարում»  հասկացությունների բացատրությունը։
 «Հարմարման» ընդհանուր գիտական միտքը տարբեր բացատրություններ է տալիս`ա) Որպես օրգանիզմի հարմարում միջավայրի փոփոխություններին,բ) Օրգանիզմի և միջավայրի հոմեոստատիկ, դինամիկ հավասարակշռության,գ) Օրգանիզմի և միջավայրի օպտիմալ փոխներգործություն2։
 Հարմարման գործընթացը մեկնաբանելու համար նպատակահարմար է տարբերակել «ստատիկ»և «դինամիկ» հարմարում։
 Ստատիկ մենք անվանում ենք այն ադապտացիան, որի ժամանակ մարդու բնավորությունը մնումէ անփոփոխ և միայն նոր սովորություններ են առաջանում։
  Օրինակ՝ չինական փայտիկներից անցումըեվրոպական պատառաքաղ-դանակով սնվելուն։
  Չինացին գալով ԱՄՆ՝ հարմարվում է դանակ-պատառաքաղին,  բայց  նման  հարմարումը  դժվար  հանգեցնի  նրա  անձնային,  բնավորության  փոփոխությունների, նոր նպատակադրումների։
 Դինամիկ  հարմարման  օրինակ  կարող  է  ծառայել,  երբ  երեխան  ենթարկվում  է  խիստ  և  դաժանհորը, շատ է վախենում հորից, որ որևէ բան անի,  և  դառնում է «լսող»։
  Այն ընթացքում, երբ նա հարմարվում է անխուսափելի իրավիճակին, նրա մեջ ինչ որ բան փոխվում է։
  Կարող է ձևավորվել ինտենսիվ թշնամանք հոր հանդեպ, որը նա կճնշի և անգամ դրա գիտակցումը նրա համար շատ վտանգավորկհամարվի։
  Այս ճնշված թշնամանքը, չնայած ոչ մի կերպ չի դրսևորվում, դառնում է դինամիկ գործոն։
 Այն կարող է ուժեղացնել երեխայի վախը հոր հանդեպ և սրանով իսկ ավելի ուժեղացնել ենթարկումը,կարող  է  առաջացնել  ապստամբություն,  ոչ  թե  կոնկրետ  որևէ  մեկի  դեմ,  այլ  ընդհանրապես  կյանքինկատմամբ։
  Ինչպես առաջին դեպքում, անձը համարվում է արտաքին պայմաններին, բայց նման հարմարումը  փոխում  է  նրան,  նրա  մեջ  առաջանում  են  նոր  ձգտումներ,  նոր  տագնապներ։
   Ցանկացածնևրոզ  նման  ադապտացիայի  արդյունք  է,  որն  անձի  համար  իռացիոնալ  են  հատկապես  վաղ  մանկությունում3։
 Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ յուրաքանչյուր մարդու համար առաջ եկող կարևորագույն խնդիրներից մեկը կարողությունն է գտնել և զբաղեցնել իր տեղն այս կյանքում, գտնել իրեն ընդունելի տեղըսոցիալ-մշակութային  հասարակությունում,  կայանալ  մասնագիտության  մեջ,  փոխանցել  սեփականկոնստրուկտիվ  փորձը  երեխաներին։
   Ինքնաիրացումը  պահանջում  է  նպատակաուղղվածություն  ևհարմարվողական վարք, որը կապված է աշխարհի ադեկվատ ընդունման հետ։
 «Սոցիալական հարմարում» հասկացությունը բարդ և ոչ միանշանակ է  մեկնաբանվում, քանի որհարմարման պրոցեսի առանձին ասպեկտները ձեռք են բերում  տարբեր նշանակություններ՝ կախվածսոցիալական  կոնտեքստից  և  ժամանակային  պահանջներից։
   Ներկա  ժամանակներում  սոցիալականհարմարումն ընդունված է սահմանել որպես փոփոխվող սոցիալական միջավայրերում անձի հարմարման  արդյունք  և  այդ  միջավայրում  ներազդում  այնպես,  որ  հնարավորության  դեպքում  հարմարեցնիայն  իրեն։
   Այստեղ  ներգործությունը  հանդիսանում  է  երկկողմանի,  սակայն  ադապտիվ  գործընթացիսկիզբը պահանջում է նախաձեռնող սուբյեկտի հետ համագործակցության հարմարում։
 Ասվածի տրամաբանությամբ հարմարված կարելի է համարել այն մարդուն, ով հասնում է հավասարակշռության` իր ներքին «ես»-ի և արտաքին սոցիալ-մշակութային միջավայրի հետ։
 Ըստ մեկ այլ հեղինակի` Ռոզումի մոտեցման՝ այդ հավասարակշռության խախտման արդյունքումսուբյեկտը դառնում է ինքնաիրացմանն ու ինքն իրեն  կյանքի ընդունելի պայմաններով ապահովելուն,դրական  միջանձնային  հարաբերություններ  հաստատելուն,  սոմատիկ  և  հոգեկան  առողջությանը  հետևելուն անընդունակ։
  Սոցիալական միջավայրի ընտրությունն ու գնահատումը համարվում է սոցիալմշակութային  հարմարման  բաղադրիչ։
   Այդ  ընտրությունը  կարող  է  լինել  գիտակցված  կամ  չգիտակցված, բայց եթե անձն իր շրջապատն ընդունում է անկախ դրա որակից և չի դիտարկում իր պոտենցիալհնարավորություններն  այլ  խմբում  գտնվելու,  ապա  դա  իր  հերթին  համարվում  է  ինքնատիպ  ընտրություն։
  Այսպիսով, Ռոզումը պնդում էր, որ ադապտացիան անհատական է, հարաբերական և հարատև4։
 1 Ромм В., Адаптация личности в социуме, Новосибирск, 2002։
 2 Симаева И., Психология адатации субьекта к изменениям жизнедеятельности., Калининград, 2006։
 3 Фромм Э., Бегство от свободы, Москва, 2009։
 4 Տե՛ս Розум С., Психология социализации и социальной адатации человека, Санкт-Петербург, 2006։
 Այսպիսով,  լինելով  մարդկության  զարգացման  համար  կարևորագույն  պայմաններից  մեկը`ադապտացիան  ենթադրում  է,  որ  մարդը  ոչ  միայն  պետք  է  պատկանի  կամ  հնարավորություն  ունենաիրեն  դասելու  որպես  որևէ  համակարգի  մաս,  որը  կուղղորդի  իրեն  և  իմաստ  կտա  իր  կյանքին,  այլևպետք  է  միջանձնային  հարաբերությունների  հաստատման  և  կոմունիկացիայի  հնարավորություններունենա։
 Ուսումնասիրած գրականությունից ելնելով` կարող ենք պնդել, որ  հարմարման գործընթացի քաղաքակրթական յուրահատկությունները դեռ ամբողջությամբ լուծված չեն. բացակայում են բազմաստիճան  ռազմավարություններ,  ընկալման  պարզություն,  անձի`  սոցիումում  հարմարվելու  գործընթացումառկա են խոչընդոտներ։
  Հաջողված ադապտացիայի համար պայքարը կյանքի գլխավոր օրենքներից է։
 Անահիտ ԽաչատրյանՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՐՄԱՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱՆԿՅՈՒՆԻՑԲանալի բառեր՝ ադապտացիա, սոցիալիականացում, միջանձնային հարաբերություններ, կողմնորոշում, պահանջմունք։

Հոդվածը  նվիրված  է  հարմարման  հիմնախնդրին։
   Հոդվածում  քննարկվում  է  հասարակական  հարմարումը  որպես մարդու սոցիալականացման համար կարևորագույն գործընթաց, անդրադարձ է կատարվում հարմարման  նորմատիվ և ինտերակտիվ հարացույցներին, դիտարկվում են մի շարք տեսաբանների հայեցակարգեր և արվում  համապատասխան եզրակացություններ։
