Քննարկենք հայ դասական բանասիրության մեջ խնդրահարույց այն հարցը, թե հունական աղբյուրի օրինակով հունագիր հայ հեղինակ Մարաբ Մծուրնացին ինչպես է կազմում հայոց նահապետների ցանկը` այն հարմարեցնելով հանուր մարդկության «ազգաբանական» ցանկին։
   Ճիշտ է, այս հարցի քննարկման համար ունենք միայն մեկ աղբյուր` Խորենացու Պատմությունը, բայց այդ էլ բավական է, եթե վերջինիս մեկնողական կամ այլ կարգի հավելումները կարողանանք զատել Մարաբի խոսքից։
  Նախ, մինչեւ Մարաբի Պատմությունից օգտվելը, Խորենացին բերում է ընդհանուր նախնի Ադամի ժառանգների ցանկը մինչեւ Նոյ` ըստ Ս. Գրքի (I. Դ)։
   Ապա անուղղակի բողոք է հայտնում, որ Ս. Գիրքը («զիւրս ի բաց հատեալ յինքն սեպհական ազգ` ելիք զայլոցն իբր զարհամարհալեացն եւ խւրոց անարժան կարգելոց բանից, զորոց մեք սկսեալ ճառեսցուք` որքան է կարողութիւն, որպէս գտաք զհաւաստին ի հնոց պատմութեանց, մերով մասամբ ամենեւին անսուտ») (I. Ե) 1 միայն Սեմի զավակների ցանկն է տալիս, ուստի ինքը հավաստի աղբյուրների հիման վրա ավելացնում է նաեւ Քամի եւ Հաբեթի սերնդաբանական ցանկերը։
   Սրանց ճշմարտացի լինելու գլխավոր ապացույցը յուրաքանչյուրի մեջ եղած անունների հավասար քանակն է (10-ական. Թարգմ. ըստ Ստ. Մալխասյանցի. «Մանավանդ որ Ս. Գիրքը յուրայիններին զատելով իբրեւ իր սեփական ազգ, մյուսներինը լքեց` իբրեւ արհամարհելի եւ իր կողմից խոսքերով նշվելու անարժան (ազգերի)։
   Սրանից սկսելով` կճառենք, որքան կարողություն կա, ինչպես որ հավաստին գտանք հին պատմությունների մեջ` մեր մասով ամենեւին անսուտ» ([1], էջ 21)։
  171Սեմից - Աբրահամ, Քամից - Նինուաս, Հաբեթից - Արամ, թեեւ 10-րդ Արամին ժամանակով եւ բովանդակապես համընկնում է 9-րդ Նինոսը, որովհետեւ, ինչպես ասվում է, նրանց տարիներն անորոշ են)։
  Ահա այս ցանկերին հաջորդում են Խորենացու աղբյուրաբանական ճշգրտումները, որոնց համաձայն՝ Սեմի թոռ Կայնանին եւ Հաբեթի թոռ Թիրասին հիշում են բոլոր ժամանակագիրները, Մեծրայիմին՝ որպես Քամի թոռի, չի հիշում ոչ մի ժամանակագիր, թեպետ Ս. Գիրքն էլ վերջին երկուսին տարբեր տեղեր է դնում։
   Իսկ ահա երեքին էլ իբրեւ թոռներ է կարգում մի ասորի ժամանակագիր։
   Ինչպես գրում է Խորենացին. «Այլ այսպէս զսա կարգեալ գտաք ի յուշմագունէ եւ ընթերցասիրէ ումեմնէ Ասորւոյ, եւ հաւատարիմ թուեցաւ մեզ ասացեալն» (I. Ե)։
  Ուշիմ ասորին ոչ թե Մար Աբաս Կատինան է, ինչպես թվացել է ոմանց, այլ Անդրեաս ժամանակագիրը։
   Այս նույնացումը նկատել է նաեւ Ռ. Վարդանյանը` որոշելով, որ Անդրեասի գործը հայերեն է թարգմանվել 429-35 թթ. միջեւ ([2], էջ 82)։
  Այնուհետեւ հերթը հասնում է առանձին ազգերի նահապետներին Նոյի ծոռներից բխեցնելուն, որ Խորենացին «դժվարահավաք եւ տաժանելի» աշխատանք է համարում, «առաւել եւս գիւտ նախարարականաց ազգաց ծննդոց յելից որդւոցն Նոյի» (I. Ե)։
   Բայց պատմահայրը կարողանում է այդ գործն էլ անել եւ զարմանքի մատնել ընթերցողին։
   Ինչպես դիպուկ մեկնաբանել է Ստ. Մալխասյանցը, Խորենացուն հաջողվել է, թեկուզ Ս. Գրքից շեղվելու միջոցով, Հայկին ու Բելին ժամանակով իրար մոտեցնել` դարձնելով համապատասխանաբար 5-րդը եւ 4րդը իրենց ցանկերում, ապա եւ Նինոսին ու Արամին ժամանակակից դարձնել, որպեսզի հետագա պատմությանը բովանդակապես չհակասեն ([1], էջ 461-462)։
   Ահա, Բել - Հայկ եւ Նինոս - Արամ ժամանակային զուգադրումները Խորենացին աներկբայելի է համարում, որովհետեւ այդ մասին պատմում է «ի յոլով իրս հաւատարիմն Աբիւդենոս» (I. Ե)։
  Ու բերում է Նինոսից Բել` քաղդեական, ու Արամից Հայկ` հայկական յոթնանուն (Արային չհաշված) ցանկերը՝ Հայկի դիմաց բացատրելով, «որ եղեւ հակառակ Բելայ» եւ այդ ամենը վերագրելով վստահելի Աբյուդենոսին. «Եւ զայս մեզ Աբիւդենոս յիւրում առաջնում առանձնականի իմն մանր ազգաբանութեան ասէ, զոր աստ ուրեմն յետոյ ոմանք բարձին» (I. Ե)։
   Պարզվում է, որ այդ մասին Աբյուդենոսը գրել է առանձին մանր ազգաբանական պատմության մեջ, որը ոմանք վերացրել են, եւ մեզ չի հասել։
   Եվ որպեսզի հիշատակված աղբյուրի հանկարծակի չքանալը կասկածելի չթվա ընթերցողին, վկայակոչում է մի այլ հույն պատմիչ Կեփալիոնին։
   Վերջինիս համաձայն` նման բան հնարավոր է, որովհետեւ ինքն էլ իր աշխատության սկզբում սկսել էր բոլոր մանր ազգաբանությունները գրի առնել արքունի դիվաններից, բայց թագավորական հրաման է ստացել, որ թողնի աննշան եւ վատ 172մարդկանց հիշատակը եւ նշի միայն քաջ, իմաստուն եւ աշխարհակալ նախնիներին։
  Ճիշտ է, Կեփալիոնի վկայակոչումը փոքր-ինչ անուղղակի է (հմմտ. [3], էջ 61, 65), բայց Խորենացին կարող էր դա իր նպատակին ծառայեցնել, մանավանդ, որ չէր կարող տեսած լինել Աբյուդենոսի կորած երկը։
   Ինչ խոսք, որեւիցե կեղծ տեղեկություն կարելի է ամրացնել մի այլ հավաստի եւ վավերական դատողությամբ` համաձայն անտիկ պատմագրական ավանդույթի, եւ դա խորթ չէ նաեւ Խորենացուն։
   Ընդունված էր նաեւ կեղծիքը մի այլ կեղծ վկայությամբ վավերացնել, բայց այն դեպքում, երբ վավերական հիմնավորում չկար, ինչպես որ կարիք չկար վավերական տեղեկությունը մի այլ կեղծով ամրացնելու։
   Համենայնդեպս, որտեղի՞ց Խորենացուն Աբյուդենոսի վարկածը, եթե ոչ իր անմիջական ազգաբանական աղբյուրից` Մարաբ Մծուրնացու Պատմությունից ([3], Աբյուդենոսի մասին` էջ 53-58)։
   Չէ՞ որ Մարաբն աշխատում է նույն մեթոդով, ինչով Բերոսոսը, Բազմավեպը, Աբյուդենոսը եւ մյուս իմաստասեր «ազգաբանները»։
   Ինչպես սրանք են քաղդեերենից հունարենի թարգմանել քաղդեական ազգաբանական պատմությունները (Եվսեբիոսը Աբյուդենոսի երկը բնորոշում է իբրեւ քաղդեացիների պատմություն) եւ ավելացրել իրենց հայտնի ազգերի նահապետներին, այնպես էլ Մարաբն է եղած աղբյուրներին ավելացրել հայոց ազգաբանությունը։
   Ուսյալ հայերը, մինչեւ Ս. Գրքի համամարդկային կառույցում իրենց տեղը գտնելը, պետք է տեղավորվեին եղած ավելի հին համակարգում։
   Դա ջրհեղեղյան եւ աշտարակաշինական առասպելաբանությունն էր, որի զարգացման եւ տարածման կենտրոնը Բաբելոնն էր։
   Դրա համար էլ համամարդկային սերնդաբանական եւ ազգաբանական ցանկերը բաբելոնյան ծագում ունեն։
   Ազգաբանության ժանրը Բաբելոնից աստիճանաբար սփռվեց ամենուր եւ հատկապես ծաղկում ապրեց մակեդոնյան գլոբալիզմի` հելլենիզմի դարաշրջանում` ծնելով նորանոր տեղային տարբերակներ ու հավելվածներ։
   Ազգաբանությունը բարերար գաղափարախոսություն դարձավ նաեւ միջազգային առեւտրի համար եւ շատ շուտով գրքերի տեսքով տեղ գրավեց մանր ու մեծ թագավորական գրադարաններում։
   Խորենացին ճիշտ է ընկալել Մարաբի ազգաբանական պատմության էությունը, երբ նրան տեղափոխել է մ.թ.ա. II դ. եւ գործուղել Նինվեի երեւակայական արխիվ` օգտվելու միջագետքյան մատյաններից, որոնք իբր թարգմանված եւ ի մի էին բերված մի հունարեն գրքում, եւ որի պատվիրատուն էր Ալեքսանդր Մեծը։
   Ամեն ինչ հորինված է դարաշրջանի խորհրդանիշների լեզվով, բացի այն, որ Մարաբը եւս մի Բերոսոսի կամ Աբյուդենոսի նման ուսյալ իմաստասեր է։
   Սակայն, ի տարբերություն իր հեղինակավոր հույն նախորդների, ինչպես նաեւ իր ավագ ժամանակակից Աբյուդենոսի, Մարաբը չի անտեսում մանր ազգաբանությունը 173եւ կարեւորում է` հնչեցնելով մի խոսք, որ տրամաբանորեն ու հոգեբանորեն կարող էր ասել միմիայն առաջինը «ազգաբանողը» եւ պատմություն գրանցողը. «Զի թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ, եւ զօրութեամբ տկար, եւ ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագաւորութեամբ, սակայն բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի, զոր եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պէտ յանձին կալաւ մատենագրել» (I. 3)։
   Եվ իրոք, Խորենացին իր երկում պետք է Մարաբ Մծուրնացուն ասպարեզ տար մինչեւ նրա անունը տալը։
   Աբյուդենոսի օրինակով երբ Մարաբը կազմում էր իր ազգաբանական անվանացանկը, առաջին հերթին պետք է ջանար, որ գուսանական բանավոր վեպում հակամարտող Հայկն ու Բելը, ապա եւ Արամն ու Նինոսը (Արայի հետ առնչությամբ թելադրված) հայտնվեն ցուցակների համապատասխան զուգահեռ դիրքերում։
   Եթե Բելը Նինոսից (10-րդ) վեր գրավում է 7-րդ տեղը, նշանակում է նա Քամից հետո 4-րդն է, ինչն էլ նշանակում է իր հերթին, որ Աբյուդենոսն է անուղղակիորեն հուշում Հայկին համարելու գոնե Հաբեթից հետո 5-րդ սերունդ, որպեսզի դառնան իրար ժամանակակից։
   Այս պարագայում ենթադրվում է, որ Մարաբը հղեր Աբյուդենոսին՝ որպես հավաստի աղբյուրի, եւ թվարկեր հայոց յոթնանուն ցանկը։
   Իսկ սա էլ բավական է, որ նույն «պատմագրական» դպրոցի հետեւորդ Խորենացին Աբյուդենոսին վերագրի նաեւ հայկական ցանկը կամ Աբյուդենոսին ընկալի իբրեւ քաղդեականի հետ միասին նաեւ հայկական ազգաբանական շարքի հեղինակի։
   Բայց տեսնելով, որ քաղդեական ցանկը հետագայում հասել է Եվսեբիոսին, իսկ հայկականի հետքն անգամ չկա, Խորենացին հարկադրաբար հորինել է ճշմարտանման պատճառ մանր ազգաբանությունների կորստյան համար` վկայակոչելով վավերական Կեփալիոնին 2 ։
  Բայց հետեւենք Խորենացու շարադրանքին, թե ինչպես է համադրում անտիկ եւ սուրբգրային ավանդույթները Նոյ-Քսիսութրեսի որդիների մասին։
   Հասկանալի է, որ անտիկ հեթանոսական ավանդույթից բխում է Մարաբը, իսկ մյուսից` Խորենացին։
  Առաջինը հիշատակում է Բերոսյան Սիբիլլային, ինչպես քիչ հետո կհամոզվենք, Մարաբի միջնորդությամբ նրան սիրելի եւ արդարախոս անվանելով. «Յառաջ քան զբուրգն, ասէ, եւ զբազմաբարբառն լինել ձայնի ազգի մարդկան, եւ զկնի նաւարկութեանն Քսիսութրեայ ի Հայս` Այս հարցի շուրջ եղած բանասիրական վեճերը` հայտնի տեսակետների համոզիչ հերքումով եւ սեփական կարծիքի պնդումով, տե՛ս Արամ Թոփչյանի աշխատության մեջ ([3], էջ 55-63)։
   Ա. Թոփչյանի տեսակետը կամրանա, եթե նա ընդունի, որ օտար աղբյուրներն իրենց ցանկերում հայերին հիշատակում են հայազգի էպոնիմ-նահապետի մակարդակով եւ ոչ ավելին։
  174Զրուանն եւ Տիտանն եւ Յապետոսթէ լինէին իշխանք երկրի» (I. 6)։
   Եվ անմիջապես շարունակում է` հաշտեցնելով այն սուրբգրային ավանդույթի հետ. «Որ ինձ թուին Սեմ, Քամ եւ Յաբեթ» (I. 6)։
  Արդեն բազմիցս բանասերները նշել են, որ Յապետոսթե անվան մեջ ներառվել է նաեւ հունարենի շաղկապը (ζε), որ դրվում է թվարկվող անուններից մեկից հետո` մի տեսակ սաստկացնելով բառից առաջ դրվող και շաղկապը (հմմտ. [1], Ստ. Մալխասյանի ծնթգր., էջ 462-463, [3], էջ 61)։
   Յապետոսթեի դիմաց Խորենացին դրել է սուրբգրային ձեւը` Յաբեթ, որով անուղղակի ցույց է տվել, որ ինքն ուշադրություն է դարձրել նշված անվանը, ուստի եւ անձնանունն աղավաղել է նա, ով հունարեն ձեռագրից օգտվել է առանց բառանջատումի, քանի որζε շաղկապն ընկալվել է իբրեւ բառի վերջնամաս։
   Միաժամանակ երեւում է, որ այդ սխալ ընթերցման հեղինակը ոչ միայն հունագետ Խորենացին, այլեւ Մարաբ Մծուրնացին էլ չի կարող լինել, որովհետեւ նա գրել է հունարեն` քաղելով Բերոսյան Սիբիլլայից։
   Ուրեմն Յապետոս անվան կեղծ տարբերակը ծնվել է հայերեն թարգմանչի ձեռքով, եւ թարգմանիչն էլ հունարեն սխալ ընթերցելով «Յապետոստէ», այն նախ ընկալել է իբրեւ ամբողջական մեկ անուն, ապա տառադարձել է յուրովի` Յապետոսթե, գուցե սուրբգրային «Յաբեթ»-ը մտքում կրկնելու, գուցե իր բարբառի կամ այլ անհայտ պատճառով։
   Ինչեւէ, Խորենացին նույնությամբ պահպանում է թարգմանչի տարբերակը, թեկուզ նրան անծանոթ չէր լինի հունական տիտաններից մեկի անունը` Յապետոս։
  Նշանակում է՝ Մարաբի երկը V դ. թարգմանվե՞լ է հայերեն։
   Կփորձենք ճշտել` անցնելով առաջ։
  Քիչ հետո, երբ Զրվանը բռնանալով տիրում է երկու եղբայրների վրա, Խորենացին մեջ է բերում Մարաբի խոսքը` քաղված Սիբիլլայից. «...ընդդիմացան նմա Տիտանն եւ Յապետոսթէ, ի մարտ պատերազմի ընդ նմա գրգռելով» (I. 6)։
   Կռվին միջամտում է նրանց քույր Աստղիկը, եւ պայման են կապում, որ թագավորող Զրվանի զավակներին այդուհետ ոչ թե սպանեն, ինչպես նախորդ երկուսին, այլ հեռացնեն արեւմտյան Օլիմպոս լեռը, որ կոչում էին Դիւցընկէց։
  Այստեղ առկա է թարգմանչի II հետքը` Աստղիկ եւ Դիւցընկէց։
   Խորենացին, իհարկե, Աստղիկ դիցուհու անունը կարող էր ինքն էլ թարգմանել, բայց երեւի դա կարտահայտվեր ոճի մեջ` ասելով միայն հունարեն կամ նախ հունարեն ձեւով։
   Օլիմպոսի դեպքում նախ պետք է ասել, որ այդ բառի արմատից կարող է արտածվել «ընկեցիկ» իմաստը, բայց այստեղ այն թարգմանված է վիպական ստուգաբանության համաձայն(դից + ընկեցիկ)։
   Զգացվում է, որ բնագիրը թարգմանված վիճակում է հայտնվել Խորենացու ձեռքի տակ, որին էլ հաջորդել է Խորենացու հավելումը. «Արդ, զայսոսիկ այլ ոք թեպէտ առասպելս, թեպէտ ճշմարտութիւն հաշուեալ համարեսցի, բայց որպէս ես հաւանեալ եմ, 175բազում ինչ ճշմարիտ է»(I. 6)։
   Եթե Խորենացին Զրվանի զավակներին լեռան վրա ձգելու մոտիվը դարձներ Օլիմպոս-ի հայերեն թարգմանության հիմք` Դյուցընկեց, ապա իր ասածի մասին չէր ասի, թե անկախ ուրիշների կարծիքից, սրանք շատ մասով ճշմարիտ են։
   Այս գնահատականը նա տալիս է մի տեսակ չեզոք դիրքից` որպես երրորդ կողմ։
  Եվ ի հաստատումն իր կարծիքի՝ վկայակոչում է Եպիփան Կիպրացու «Հերձուածոց յանդիմանութիւն» երկը։
  Այնուհետեւ Խորենացին ներկայացնում է Սիմ (=Զրվան) նախահոր տեղական-բանահյուսական արձագանքները Սիմ, Տարոն, Ցրօնք եւ Զարեվանդ տեղանունների ժողովրդական ստուգաբանության մեջ։
  Այդ հատվածի սկսվածքի եւ վերջվածքի ձեւակերպման մեջ առկա է տոնայնության փոփոխումը(«Բայց պարտ է մեզ զոմանց անգիր հին զրոյցս, որ պատմեալ եղեն ...») կամ մի տեսակ սահմանային, եզրափակիչ ոճի կիրառումը («Եւ այսոքիկ զրոյցք սուտ եւ կամ թէ արդարեւ լեալ մեզ չէ ինչ փոյթ ...»)։
   Վերջապես, կարեւոր է նշել, որ Խորենացին այդ հատվածում հիշատակում է զուտ Տարոնաշխարհիկ ավանդապատումներ, որոնք լավ պիտի իմանար ինքը` որպես բնիկ տարոնցի։
   Դեռ ավելին, այդ ավանդապատումներից մեկը` Ցրոնք, պարզապես անհնար կլիներ պատմել հունարեն, եթե չօգտագործվեր հատուկ նկարագրական-բացատրական պատմելաոճ, որովհետեւ այն պատկանում է, այսպես կոչված, «լեզվական» ավանդապատումի ժանրին։
  Հաջորդիվ Խորենացին փոքր-ինչ նորից տարվում է հեթանոսական եւ սուրբգրային տեղեկությունների հաշտեցմամբ` այս անգամ արդեն 7-րդ գլխում, ապա անցնում է պարթեւ թագավորների հիշատակմանը, որտեղ առաջին անգամ հնչեցնում է իր անփոխարինելի աղբյուրի հեղինակի անունը` Մար Աբաս Կատինա (I.8), ով Հայոց Վաղարշակ թագավորի պատվիրակն է պարթեւների Արշակ թագավորի մոտ` Նինվեի արքունական մատյաններից օգտվելու նպատակով։
   Խորենացու կողմից լիովին հորինված այս իրադրության մեջ Մարաբ Մծուրնացուն վիճակված է գտնել իր գլխավոր աղբյուրը` Ալեքսանդրի Մատյանը. «Որոյ սկիզբն լեալ, ասէ, զԶրուանն եւ զՏիտանն եւ զՅապետոսթէ»։
   Մարաբից մեջբերված առաջին նախադասությամբ իսկ պարզվում է, որ Յապետոսթէ անվանաձեւը թարգմանիչը համարել է օրինաչափ, եւ որին արդեն Խորենացին չի արձագանքում։
   Պարզապես Կրոնոսի տեղը գրված է Զրուան, ինչը շատ բնորոշ է արեւելյան երկրի ու նրա պատմիչ Մարաբի համար։
   Իսկ երբ Բաբելոնի աշտարակի փլուզումից մարդիկ եւ լեզուները խառնվել են իրար, աղմուկի մասնակիցներից մեկն էլ եղել է «Յապետոսթեանն Հայկ»։
   Այսինքն՝ հունարենի շաղկապը ոչ միայն դարձել է բառի վերջնամաս, այլեւ մասնակցում է բառի ածանցմանը, ինչը որեւէ կասկած չի թողնում, որ այն չիմացության եւ ոչ թե անուշա176դրության արդյունք է։
   Եվ մի՞թե սա չի նշանակում, թե թարգմանիչը շարունակում է կիրառել իր «գտած» անվանաձեւը նաեւ անկախաբար`Հաբեթյանի փոխարեն։
   Այստեղ` այլ փաստեր չունենալու պարագայում, մեզ հավելյալ տեղեկություն է հաղորդում հենց այն «սխալը», որի նորովի կիրառումը դառնում է բավականին «ինֆորմատիվ»։
  Որովհետեւ, եթե մինչ այդ եղած կիրառությունները հնարավոր էին Մարաբի հունարեն նախադասություններում՝ որպես քերականորեն օրինաչափ երեւույթ` աղավաղված թարգմանչի կողմից, ապա այս դեպքում կիրառված ձեւը չի կարող ունենալ հունարեն նախաձեւ, հետեւաբար այն հայերեն գրել է թարգմանիչը` Մարաբից անկախ, հավանաբար Մարաբի հունարեն «Յապետոսածին Հայկ» անվան դիմաց, ինչպես որ հունարեն «Տիտանածին Բելը» հայերեն դարձել է Տիտանեան Բել։
  Շարունակելով Խորենացին գրում է. «Արդ, ի նոյն մատենէ սկսեալ ասացից. Յապետոսթէ, Մերոգ, Սիրաթ, Թակլադ», որին իսկույն հետեւում է Խորենացու հավելումը. «Որ է Յաբեթ, Գոմեր, Թիրաս, Թորգոմ» (I.9), ապա հետեւում է Մարաբյան նախորդ թվարկման շարունակությունը` Խորենացու միջամտությամբ. «Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր (Մարաբ Մծուրնացին - Ա. Ս.) յառաջ մատուցեալ ասէ. «Հայկ, Արամանեակ», - եւ նորից Խորենացու խոսքը, - «եւ զայլսն ի կարգի, զորոց յառաջագոյն ասացաք» (I.9)։
   Այսինքն՝ հիշեցնում է առաջվա թվարկումը մինչեւ Արամ եւ Արա։
   Այս մեջբերման նորությունն այն է, որ Մարաբի անվանացանկում «Յապետոսթե» ձեւը հայտնվում է շարքի սկզբում` բացելով հայկական «ազգաբանական» ցուցակը եւ թվարկելով մինչեւ Արամանեակ, եւ հղում է կատարում առաջվա ասածին։
   Իսկ առաջվա ասածը, պարզվում է, Աբյուդենոսին վերագրվածն է (I. 5), ինչին արդեն կասկածեցինք Աբյուդենոսի հարցի քննարկման ժամանակ եւ վերագրեցինք Մարաբին։
  Այժմ Թ գլխի վերջին տողը նորից վերընթերցենք. «Արդ, ի նոյն մատենէ (Մարաբի - Ա. Ս.) սկսեալ ասացից. Յապետոսթէ, Մերոգ, Սիրաթ, Թակլադ ... Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր (Մարաբը - Ա. Ս.) յառաջ մատուցեալ ասէ. Հայկ, Արամանեակ, եւ զայլսն ի կարգի, զորոց յառաջագոյն ասացաք» (I.Թ)։
   Սա նշանակում է, որ առաջվա ասածը նույնպես Մարաբից էր քաղված, բայց Խորենացու կողմից վերագրված էր Մարաբի համար օրինակ ծառայած Աբյուդենոսին։
  Այսքանից հետո, կասկածամիտ լինելով անգամ, պետք է ընդունել, որ Մարաբի խոսքը Խորենացին է վերագրել Աբյուդենոսին, եւ որ մ.թ. 2 -րդ դ. պատմիչ հայ Մարաբ Մծուրնացու հունարեն Պատմությունը թարգմանված է եղել հայերեն 5-րդ դարում անհայտ թարգմանչի կողմից։

Մովսես Խորենացին Մարաբի Պատմության հայոց ազգաբանական ցանկի աղբյուր է համարում II դ. պատմիչ հույն Աբյուդենոսին` հակասելով ինքն իրեն, որովհետեւ, ըստ նրա, Մարաբն ապրել է մ.թ.ա. III-II դդ.։
  Բնագրագիտական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Մարաբ Մծուրնացին հայոց ազգաբանական ցանկը կազմել է ոչ թե Աբյուդենոսից օգտվելով, այլ նրա օրինակով` ըստ համամարդկային ազգաբանական ցանկի, որում հայկական ճյուղը բացակայում էր։
  Պարզվում է, որ ոչ թե Մարաբն է եղել միջնորդ Աբյուդենոսի եւ Խորենացու, այլ Մարաբի «Պատմության» հայերեն թարգմանիչն է եղել միջնորդ Մարաբի եւ Խորենացու։
