Շիրակի  մարզը  և  մասնավորապես  մարզկենտրոն  Գյումրին  իրաշխարհագրական դիրքի, ինքնատիպ բնական ռեսուրսների և հարուստպատմամշակութային  արժեքների  շնորհիվ  համարվել  է  Հայաստանիզբոսաշրջության խոշոր կենտրոններից մեկը։
  Այն հայտնի է եղել ամբողջԽորհրդային Միությունում։
 Գյումրի  և  Շիրակի  մարզ  զբոսաշրջիկներ  էին  ժամանումՀայաստանի  և  ԽՍՀՄ  բազմաթիվ  քաղաքներից։
   Զբոսաշրջությունըհատկապես  մեծ  զարգացում  է  ապրել  20-րդ  դարի  70-80-ականթվականներին,  երբ  Գյումրի  այցելած  զբոսաշրջիկների  թիվը  տարեկանհասնում  էր  ավելի  քան  20.000  մարդու  (սրա  մեջ  չի  մտնում  չգրանցվածզբոսաշրջիկների  թիվը)։
   Այդ  ընթացքում  քաղաքում  ձևավորվել  էրզբոսաշրջիկների սպասարկման զարգացած ենթակառուցվածք։
  Շիրակիմարզի  տարածքով  և  Գյումրիով  են  անցել  4  համամիութենական  ևբազմաթիվ  պայմանագրայինառանձնապեսզբոսաշրջությունը։
 մեծ  պահանջարկերթուղիներ։
   Այդ  տարիներինմշակութայինվայելումէր1988թ.  երկրաշարժից  հետո  զբոսաշրջությունը  Գյումրիում  ունեցելէ զգալի անկում։
 քաղաքումՆերկայումս  թե՛և  թե՛  մարզի  տարածքումզբոսաշրջության  ոլորտում  նկատվում  է  զարգացման  բավականինբարձր տեմպ։
  Նկատի ունենալով այս հանգամանքը՝ անհրաժեշտությունկա  կատարել  որոշակի  հետազոտություն  քաղաքի  և  մարզիհյուրանոցային  սերվիսի  ոլորտում,  քանի  որ  վերջինս  հանդիսանում  էայս ճյուղի ենթակառաուցվածքային կարևոր բաղադրիչը։
 Ընդհանրապես  զբոսաշրջության  զարգացման  մակարդակը  ցույցտվող  գլխավոր  ցուցանիշներից  է  տվյալ  տարածքում  իրացվածզբոսաշրջայինքանակականբնութագիրը [1, էջ 211]։
 ծառայություններիորակականևՄեր  կողմից  կատարված  հետազոտությունը  նպատակ  է  ունեցելբացահայտելու  երկու  կարևոր  գործոնների  առանձնահատկությունըԳյումրիում  և  Շիրակի  մարզում։
   Դրանցից  առաջինը  զբոսաշրջիկներիհոսքի  քանակական  բնութագիրն  է,  իսկ  երկրորդը՝  զբոսաշրջայինենթակառուցվածքի զարգացման մակարդակը։
 որոնքԸստ  2020  թվականի  հունվարի  տվյալների՝  Գյումրու  և  Շիրակիմարզի  համար  «Booking»  հարթակում  գրանցված  է  23  հյուրանոց  և  39հյուրատուն,սպասարկելզբոսաշրջիկներին՝ իրականացնելով դրա համար անհրաժեշտ որոշակիծառայությունները  [3]։
   Այսպիսով՝  ներկայումս  Գյումրիում  միաժամանակ  հնարավոր  է  ընդունել  ավելի  քան  1000  զբոսաշրջիկ,  ինչը  ավելիքան 5 անգամ գերազանցում է 2006 թ.-ի ցուցանիշը։
 ընդունելկարողենևՄարզի  մյուս  բնակավայրերում,  մասնավորապես  Արթիկում  ևՄարալիկում եղած հյուրանոցները և հյուրատները, ըստ էության, չունենզբոսաշրջային  նշանակություն։
   Ոչ  մեծ  հյուրատներ  կան  Ամասիայիենթաշրջանում, որոնք ընդունում են «Արփի լիճ» ազգային պարկ այցելողզբոսաշրջիկների, այն էլ՝ միայն ամառային ամիսների ընթացքում։
 Հետաքրքիր է ևս մեկ ցուցանիշ. ըստ նույն «Booking» հարթակի՝ մեկտարվա  ընթացքում  օրավարձով  բնակարանների  և  առանձնատներիթիվը Գյումրիում հասել էր 130-ի՝ այն դեպքում, երբ 2019թ. Դրանց թիվըչէր գերազանցում 30-ը։
 Զարգացման  նման  բարձր  տեմպի  շարունակվելու  դեպքումԳյումրին  և  Շիրակի  մարզը  կարող  են  դառնալ  Հայաստանի  խոշորզբոսաշրջային տարածաշրջաններից մեկը։
 Գյումրու հյուրանոցների մի քանի ցուցանիշներըԱղյուսակ 1.Հյուրանոցի անվանումըի ր ե ղ ե Տ ը կ ա ն ա ք ի ց ո ն ա ր ւ ո Հ յ ղ տ ս ա ը գ ր ա կ ն ո ի ս ր ւ ո կ ս ք Է ր ի գ ա ր ծ յ ն ա տ ո վ ա ռ Ա շ ա ճ ա խ ա ն «Նանե»«Արաքս»«Բեռլին»«Վանատուր»«Ոսկե ծիրան»«Ոսկե բլուր»«Փարվանա оջախ»«Ալեքսանդրապոլ»9  Վիլլա Կարս»«Գարուն»«Երազանք»«Գյումրի»«Ջրահարս»«Ալհմաս»«Աստրալ»«Թումոս»«Ֆելիսա»«Օլիմպիկ»«Վիկտորիա պլազա»«Վալե»«Տիգրան Մեծ»ԸնդամենըԵթե նկատի ունենանք, որ ըստ 2019թ. տվյալների՝ Գյումրի այցելածզբոսաշրջիկների թիվը կազմել է 60 հզ., ապա կարելի է ասել, որ քաղաքիև  մարզի  հյուրանոցային  համալիրը  աշխատել  է  բավականին  մեծծանրաբեռնվածությամբ։
   Ընդ որում՝ զբոսաշրջիկները Գյումրի և Շիրակեն  այցելել  հիմնականում  հունիս-հոկտեմբեր  ամիսներին(80%)։
 Մնացած 7 ամիսների ընթացքում հյուրանոցները և հյուրատները գործելեն թերբեռնված։
  Պետք է ասել, որ զբոսաշրջային ենթակառուցվածքներիեկամտաբերություն ապահովելու համար աշխատանքային ժամանակահատվածը հաշվարկված է ոչ պակաս քան 90 օր [2, էջ 67]։
 Մյուս  կարևոր  հարցը  զբոսաշրջիկների  անցկացրած  օրերիվերլուծություննուսումնասիրություններից  պարզ  դարձավ,  որ  Գյումրի  ժամանած  զբոսաշրջիկների90%-ը  քաղաքում  մնացել  է  1  օր՝  գիշերելով  այնտեղ  գտնվողհյուրանոցներից որևէ մեկում։
 է  Գյումրիում։
   ՄերկատարածՀետևաբար  կարելի  է  փաստել,  որ  Գյումրին  համարվում  էտարանցիկ  քաղաք  Վրաստանից  դեպի  Երևան  զբոսաշրջայինուղղության  համար։
   Այստեղ  հիմնականում  գիշերում  են  առավոտյանճանապարհը  շարունակելու  նպատակով,  չնայած  մեր  հարցումներիցպարզվել  է,  որ  գիշերակացի  համար  մնացած  խմբերի  մոտ  կեսըպատվիրել է նաև էքսկուրսիոն ծրագիր։
 Ընդհանրացնելովվրակատարված  վերլուծությունը՝  կարելի  է  ասել,  որ  Գյումրիում  և  Շիրակիմարզում զբոսաշրջությունը բնութագրվում է որպես դինամիկ զարգացողճյուղ։
 ցուցանիշներիվերոհիշյալհիմանՀամեմատելով  Գյումրու  հյուրանոցային  համալիրը  Հայաստանիմյուս  քաղաքների  հետ՝  ակնհայտ  է  դառնում,  որ  ներկայումս  այն  մեծչափով զիջում է միայն մայրաքաղաքին։
 Այժմ  Հայաստանում  գործում  են  700-ից  ավելի  հյուրանոցներ։
 Ամրագրմանհյուրանոցներ,  որոնցիցՀյուրանոցներիամրագրման  հայկական  Hotelium.am  կայքում  ներառված  է  մոտ  500հյուրանոց  [4],  Բարև  «Արմենիա»  կայքում՝  ընդամենը  191  [5],  իսկհայկական  «Սփյուռ»  տեղեկատուում  գրանցված  են  461  հոթելներ,  15հոսթելներ, 27 մոթելներ, 25 «B&B»-ներ [6]։
 համակարգում471-ը՝  Երևանումհաշվառված[3]։
 ենԶբոսաշրջային  համալիրի  զարգացման  մակարդակի  գնահատմանհամար  մեր  կողմից  իրականցվել  են  հաշվարկներ  տուրօրերիվերաբերյալ։
  Հաշվարկների կատարվել են հետևյալ բանաձևով.Տօր = Զ × Ժմիջ.,որտեղ՝  Տօր-  տուրօրերի  թիվն  է  (մարդ/օր),  Զ-զբոսաշրջիկների  թիվը(մարդ),  Ժմիջ  –  տվյալ  ռեգիոնում  զբոսաշրջիկների  մնացած  օրերի  միջինթիվը։
 Համեմատական  վերլուծություն կատարելու  համար  ՝  հաշվարկվելեն  երեք  մարզերի  ցուցանիշներ,  ընդ  որում՝  ընտրվել  են  զբոսաշրջայինառոմով  Շիրակի  մարզից  համեմատաբար  լավ  և  վատ  զարգացածմարզեր։
  Նպատակահարմար է համարվել համեմատել Շիրակի, Լոռու ևՏավուշի մարզերի ցուցանիշները։
 Նման  հաշվարկների  դժվարությունը  այն  է,  որ  չկան  լիարժեքտվյալներ  մարզեր  այցելած  զբոսաշրջիկների  վերաբերյալ։
   Մեր  կողմիցհաշվարկների համար օգտագործված տվյալները գնահատականներ են,որոնք ներկայացվել են մարզպետարանների կողմից։
 Աղյուսակ 2.Տուրօրերի հաշվարկի տվյալներըԶբոսաշրջիկներիթիվը (մարդ)Զբոսաշրջիկներիմնացած օրերիմիջին թիվը (օր) ։
 Տուրօրերիքանակը(մարդ/օր)Մարզ1  ՇիրակԼոռիՏավուշԸստ  կատարված  հաշվարկների՝  տուրօրերի  թվի  առավել  մեծցուցանիշ  գրանցվել  է  Տավուշի  մարզում,  որը  պայմանավորված  է  լավզարգացած  զբոսաշրջային  ենթակառուցվածքներով,  ինչպես  նաևբազմօրյա տուրերի անցկացման հնարավորություններով։
 բավականինցածրէՇիրակի  մարզ  այցելած  զբոսաշրջիկների  թվի  կտրուկ  աճիէ,  ինչըպայմաններում  տուրօրերի  թիվըպայմանավորվածմեկօրյա  տուրերիգերակշռությամբ։
   Ի  տարբերություն  Շիրակի  մարզի՝  Լոռիումզբոսաշրջիկների թիվը չի գերազանցում 18 հզ.-ը, որը կազմում է Շիրակիմարզ  այցելած  զբոսաշրջիկների  թվի  ընդամենը  30%,  բայց  տուրօրերիթվով  Լոռին  գրեթե  հավասարվում  է  Շիրակի  մարզին  (54  հզ.  մարդ/օր),որը կազմում է Շիրակի մարզի տուրօրերի քանակի 90%-ը։
 մարզի  տարածքումՆշված  վերլուծությունը  թույլ  է  տալիս  ասելու,  որ  չնայած  Շիրակիմարզում զբոսաշրջիկների թվի կտրուկ աճին՝ տուրօրերի թիվն այստեղցածր  է,  ինչի  հետևանքով  հյուրանոցային  համալիրը,  ինչպես  նաևհասարակական  սննդի  օբյեկտները  աշխատում  են  սեզոնայինթերբեռնված ռեժիմով։
 Ինչպես նշվեց, Գյումրիում գործող հյուրանոցների թիվը անցնում է20-ից, հետևաբար կարելի է ասել՝ Հայաստանում գործող հյուրանոցներիմիայն  մոտ  3%-ն  է  գտնվում  Գյումրիում։
   Գյումրիում  չորս  և  հինգաստղանի  հյուրանոցներ  չկան։
   Առկա  հյուրանոցներից  մի  քանիսըդասվում  են  «Երեք  պլյուս»  աստղի  հյուրանոցների  շարքին  (տեսաղյուսակ 1)։
 հետևաբարՀյուրանոցներիծանրաբեռնվածությունը,նաևտուրօրերի  թիվը  ավելացնելու  համար  մեծ  նշանակություն  կարող  էունենալ  «ամեն  ինչ  ներառված  է/allinclusive»  համակարգը։
   Շատզբոսաշրջիկներ  նախընտրում  են  այցելել  հյուրանոցներ,  որոնքառաջարկում  են  երեքանգամյա  սնունդ։
   Այդպիսի  հյուրանոցներըհիանալի  տարբերակ  է  համարվում  զանգվածային  զբոսաշրջիկներիհամար։
   Գյումրիում  նմանատիպ  ծառայությունչի  մատուցվում։
 Հյուրանոցներն առաջարկում են միայն նախաճաշ։
 թվի  ավելացմանԱնիմացիոն  ծառայությունները  ևս  ունեն  վճռորոշ  ազդեցությունհյուրանոցների  արդյունավետության  բարձրացման  և  գիշերակացովօրերիհամարհյուրանոցների  համարի  հարմարավետությունից  և  սնունդից  հետոկարևոր  պայման  է  համարվում  ժամանցի  առկայությունը։
   Այդ  իսկպատճառովհյուրանոցային  տնտեսություններում  անիմացիանզբաղեցնում  է  գլխավոր  դերերից  մեկը,  որը  սերտորեն  կապված  է  մյուսոլորտների հետ և ունի որոշակի նշանակություն։
 Զբոսաշրջիկներիգործում։
 Անիմացիոն  ծառայության  նպատակն  է  հանգստացողների  հետանընդհատ  շփումը,  որի  արդյունքից  էլ  կախված  է  զբոսաշրջիկիհանգստի  որակը։
   Անիմացիաների  որակից  կարող  է  կախված  լինելհյուրանոցի ծանրաբեռնվածությունը։
 Անիմացիոնծառայություններըհամապատասխանումենհատկապես  երեխաների  հետ  հանգստացող  զբոսաշրջիկների  համար։
 Հյուրանոցը  կգրավի  զբոսաշրջիկներին՝  նաև  ծառայությունների  լայնշրջանակներ  տրամադրելով,  այդ  թվում՝  լողավազանի,  ֆիթնես-սրահի,սպա-կենտրոնի,  գեղեցկության  սրահի,  բժշկի  սենյակի  առկայությունըկարողհյուրանոցներիարդյունավետության գործում։
 դրական  ազդեցությունենթողնելՆկար 1։
   Հյուրանոցների և որոշ զբոսաշրջային օբյեկտների տեղադիրքըքաղաքի տարածքումԳյումրուկարողդեպքումհյուրանոցները  պատվերիենառաջարկել  անիմացիոն  ծառայություններ։
   Տեղի  հյուրանոցներումանիմացիա  կազմակերպելու  համար  կարևոր  հանգամանք  ենքդիտարկել  լողավազանների  առկայությունը։
   Գյումրիում  անիմացիոնծառայություններ  կարող  են  առաջարկել  «Արաքս»,  «Վանատուր»  և«Երազանք»  հյուրանոցները։
   «Վանատուր»  և  «Արաքս»  հյուրանոցներըառաջարկում  են  ֆիննական  բաղնիք  (սաունա),  հանդիսություններիսրահ,  գործնական  հանդիպումների  սրահ,  սրճարան,  ռեստորան։
 «Երազանք» հյուրանոցն ունի բացօթյա լողավազան և սաունա։
 Հյուրանոցներինաևհյուրանոցի  ապրանքանիշի  անվանումից։
   Հյուրանոցների  տերերըժամանակի  հետ  եկել  են  եզրակացության,  որ  եթե  դրանք  պահանջարկծանրաբեռնվածությունըկախվածէունեն  մի  վայրում,  ապա  կարող  են  պահաջարկ  ունենալ  նաև  մեկ  այլվայրում։
   Այսինքն՝  դրանք  կարող  ենչափանիշ  դառնալ,  որըպահանջված է ողջ աշխարհում։
 Ընդհանուր  առմամբ  կարելիտնտեսությունների  արդյունավետությանհամեմատական է զբոսաշրջիկների հոսքին։
 է  ասել,  որ  հյուրանոցայինուղիղբարձրացումըԵզրակացություններ Կատարված  հետազոտական  աշխատանքի  հիման  վրա  կարելի  էեզրակացնել.1.  Շիրակիմարզումենթակառուցվածքներըտեղաբաշխված  են  խիստ  անհավասարաչափ,  որը  զբոսաշրջությանզարգացման լուրջ խոչընդոտ է։
 զբոսաշրջային2.  Զբոսաշրջիկների թվի կտրուկ աճի պայմաններում տուրօրերի թիվըփոքր է, ինչի հետևանքով մարզի հյուրանոցային համալիրը դառնումէ քիչ եկամտաբեր։
 3.  Զբոսաշրջային  ենթակառուցվածքների,  մասնավորապես  հյուրանոցներիէզբոսաշրջային  հոսքերի  խիստ  սեզոնայնությամբ  և  անիմացիոնծառայությունների ցածր որակով։
 ցածր  արդյունավետությունը  պայմանավորվածԱռաջարկություններԳյումրիում հյուրանոցների գործունեության արդյունավետությունըկախված  է  ոչ  միայն  որակից,  այլև  գնային  քաղաքականությունից։
 Որքան բարձր է հյուրանոցային համարի գինը, այնքան քիչ հասանելի էդառնում  զանգվածային  զբոսաշրջության  համար։
   Միջսեզոնայինժամանակահատվածում  զեղչային  համակարգը  գործում  է  ոչ  բոլորհյուրանոցներում։
   Հյուրանոցներում  ծանրաբեռնվածություն  ապահովելու  համար  անհրաժեշտ  է  ոչ  սեզոնային  ամիսներին  իջեցնելհամարների  գները  խելամիտ  տոկոսներով։
   Գյումրիում  սեզոննընդգրկում  է  ապրիլ-հոկտեմբեր  ամիսները։
   Հետևաբար  նոյեմբերիցապրիլ  ամիսներին  անհրաժեշտբազմաթիվփառատոններ, միջոցառումներ, իջեցնել գները, առաջարկել յուրօրինակճանապարհորդություններ։
 կազմակերպելէԱնհրաժեշտ  է  նաև  ձևավորել  զբոսաշրջային  նոր,  մրցունակուղղություններ,  ապահովելև  պատմամշակութայինռեսուրսների  արդյունավետ  օգտագործումն  ու  պահպանությունը,առևտրայնացումը,  ինչպես  նաև  զարգացնել  ձմեռային  և  սպորտայինզբոսաշրջությունը։
   Գյումրին  և  Շիրակի  մարզն  ունենբոլորբնականհնարավորությունները  վերականգնելու  և  զարգացնելու  առողջարանայինկանէկոզբոսաշրջության զարգացման համար։
 հնարավորություններզբոսաշրջությունը։
 ՄեծՀետազոտությունն իրականացվել է ՇՊՀ-ի կողմից տրամադրվողֆինանսական աջակցության շնորհիվ՝ № 02-SCI-2019  գիտական թեմայիշրջանակներում։

Հոդվածում  ներկայացված  է  Շիրակի  մարզի  և  Գյումրու  հյուրանոցային  սերվիսի  առանձնահատկությունը  և  զբոսաշրջային  համալիրի զարգացման հեռանկարները։
  Կատարված է համեմատական  վերլուծություն  Հայաստանի  Հանրապետության  հյուսիսային  երեք  մարզերի  զբոսաշրջային  հոսքերի  վերաբերյալ։
   Հոդվածում  ներկայացված  է  նաև  այն  հնարավորությունները,  որոնց  օգտագործման  դեպքում Շիրակի մարզը կարող է դառնալ Հայաստանի զբոսաշրջության  առաջատար տարածաշրջաններից մեկը։
