ՋՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՆՆ ԱՐԴԻ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐՈՒՄԱշխարհաքաղաքականությունը  20-րդ  դարի  հասկացություն  է։
   Տերմինը  շրջանառության  մեջ  էդրել  շվեդ  քաղաքագետ  Ռուդոլֆ  Չելենը  «Աշխարհաքաղաքականության  տեսությունը.  միջազգայինքաղաքական  հարաբերությունների  վրա  աշխարհագրական  գործոնների  ազդեցության  մասին»1  աշխատության մեջ (1899 թ.)։
  Այն մեթոդ է, որն, ուսումնասիրելով արտաքին քաղաքականությունը, թույլէ տալիս հասկանալ, բացատրել և կանխատեսել միջազգային քաղաքականությունը և դերակատարներին աշխարհագրական փոփոխականների միջոցով։
  Այն ներառում է տարածքի, կլիմայի, ռելիեֆի, ժողովրդագրության,  բնական  ռեսրուրսների  և  տարածաշրջանի  գնահատման  կիրառական  ուսումնասիրությունը2։
 Աշխարհաքաղաքական հիմնական գործոնները, որոնց հիման վրա կառուցվում է պետական քաղաքականությունը հետևյալներն են.•  Աշխարհագրական  (տարածքի  մեծությունը,  գտնվելու  վայրը,  ռելիեֆը,  սահմանների  երկարությունը և կոնֆիգուրացիան և այլն),•  Գեոֆիզիկական (կլիման, բնական ռեսուրսների, ջրի առկայությունը և այլն), •  Քաղաքական  (քաղաքական  ռեժիմը,  կառավարման  և  պետական  համակարգերի  առանձնահատկությունները և այլն),•  Սոցիալական  (կենսամակարդակը,  սոցիալական  կառուցվածքի  առանձնահատկությունները,բնակչության ուրբանիզացիայի աստիճանը և այլն),•  Տնտեսական  (տնտեսական  զարգացման  աճի  աստիճանը,  տնտեսական  աճի  տեմպը  և  հեռանկարները, ենթակառուցվածքները, ռազմավարական պահուստների առկայությունը և այլն),•  Ռազմական  (զինված  ուժերի  մարտական  կարողությունները,  ժամանակակից  զենքի  առկայությունը, բանակի զինծառայողների թվաքանակը, միջուկային զենքի առկայությունը և այլն),•  Մշակութային  և  կրոնական  (կրոնական  և  ազգային ավանդույթները,  գիտության  զարգացման,կրթության և առողջապահության մակարդակը և այլն),•  Ժողովրդագրական  (բնակչության  թվաքանակը,  նրա  կազմը,  բնակեցվածության  խտությունը,ծնելիության և մահացության մակարդակը և այլն),•  էկոլոգիական (շրջակա միջավայր)3։
 Աշխարհաքաղաքական գործոնների թվում առանցքային դեր է խաղում երկրի աշխարհագրականդիրքը ծովի և ցամաքի նկատմամբ։
  Այս համատեքստում բոլոր երկրները բաժանվում են երկու տիպի`ծովային ու ցամաքային։
  Մայրցամաքային գերտերությունների համար մեծ նշանակություն ունի իրենցտարածքների չափերը, որն իրենց հզորության և անվտանգության գործոն է։
  Այս համատեքստում շարունակվող  գլոբալիզացիոն  գործընթացներում  կարևորություն  է  ստանում  ջրային  քաղաքականությունը, որը կոչում են նաև հիդրոքաղաքականություն։
  Այն մարդկության զարգացման և կենդանականաշխարհի  համար  անհրաժեշտ  ջրային  պաշարների  ազդեցության  քաղաքականությունն  է։
   Դրա  գերնպատակը  սեփական  բնակչության  և  պետության  ջրային  կարիքների  ապահովումն  է,  այդ  ոլորտումարտաքին ազդեցության հնարավորինս նվազեցումը4։
 Այս  խնդրի  կարևորությունը  պայմանավորված  է  նրանով,  որ  ողջ  աշխարհում  տեղի  ունեցող  ժողովրդագրական  ու  կլիմայական  փոփոխությունները  նվազեցնում  են  ջրային  պաշարների  քանակը  ևInternational  Relations,  Edited  by  Devetak  R.  et  al,  Cambridge,  2012,  p.  492,  հասանելի  է՝http։
 //www.book2look.com/vbook.aspx?id=9781107600003.http։
 //rezadelavari.com/files/filebank/penguin_dictionary.pdf։
 https։
 //books.google.am/books?id=9nZ40xfLdZkC&source=gbs_book_other_versions։
 Geopolitics։
 Geopolitics։
 relations,  London,  1998,  հասանելիէ՝ հասանելիէ՝մատչելիությունը երկրագնդի գրեթե բոլոր հատվածներում։
  Բացի այդ, երկրագնդի ջրային պաշարներըբաշխված են անհամաչափորեն, ինչի հետևանքով մի շարք ռազմավարական կարևորություն ունեցողտարածքներում զգացվում է ջրային պաշարների խիստ պակաս։
 Համաշխարհային  քաղցրահամ  ջրի  պաշարները  կազմում  են  34980  կմ3,  իսկ  տարեկան  վերականգնվում է 46800 կմ3  1։
  Այնուամենայնիվ, այժմ աշխարհում առկա է քաղցրահամ ջրի պակաս։
  Եթեմոլորակի  70․8%-ը  ծածկված  է  ջրով,  ապա  ինչո՞ւ  աշխարհում  կա  ջրային  պաշարների  պակասուրդ։
 Պատճառն այն է, որ աշխարհի ջրային ռեսուրսների այդ վիթխարի քանակության 97․5%-ում գոյությունունեն  աղային  հավելումներ,  իսկ  օգտագործելու  համար  մատչելի  է  միայն  0.08%-ը,  որոնց  հիմնականմասը  սառույցներում  է։
   Բևեռներում  գտնվում  է  մարդու  օգտագործման  համար  մատչելի  ջրի  ընդհանուր ծավալի 2/3 մասը2։
  Աշխարհում ջրի հիմնախնդրի մասին բավականին հստակ նկարագիր է տվելՀ. Մողզերը՝ նշելով, որ «դա չկա այնտեղ, որտեղ պետք է և այն ձևով չէ, որը մեզ ձեռնտու է»3։
 Քաղցրահամ ջուրն անհավասար է բաշխված սպառման համար։
  Ըստ միջին եվրոպական ներքինօգտագործման համար սպառման մակարդակի՝ մեկ օրում մեկ շնչին հասնում է 200-ից 300 լիտր։
  Հյուսիսային Ամերիկայում այն 500 լիտր է մեկ օրվա ընթացքում, իսկ Հյուսիսային Աֆրիկայի, Թունիսի համար մոտ 20 լիտր մեկ օրվա համար4։
 Զարգացող  երկրներում  մոտ  1  միլիարդ  մարդ  չունեն  անվտանգ  խմելու  ջրից  օգտվելու,  իսկ  2․5մլրդ-ը՝  հիմնական  առողջապահական  ծառայություններից  օգտվելու  հնարավորություն։
   Ըստ  որոշտվյալների՝ աշխարհում ամեն օր ջրի հետ կապված հիվանդությունների պատճառով մահանում է 1430  հզ  մարդ,  որից  10-20  հզ՝  երեխա5։
   Ժողովրդագրական  ու  տնտեսագիտական  կանխատեսումներիհամաձայն՝  արդեն  2025  թ․  խմելու  ջրից  օգտվելու  հնարավորությունից  զրկված  մարդկանց  թիվըկհասնի 1 մլրդ-ի, իսկ 50 տարի հետո` 7.7 մլրդ-ի։
  Ջրային ռեսուրսների սակավության պատճառներիցմեկը բնակչության քանակի աճի և ջրի օգտագործման անհամաչափ հարաբերակցությունն է։
  Առաջիկա  50  տարիների  ընթացքում  աշխարհի  բնակչության  թիվը  կավելանա  ևս  40-50%-ով։
   Կանխատեսումների  համաձայն՝  2025  թ․  խմելու  ջրի  պաշարները  կնվազեն  այնքան,  որ  մեկ  տարվա  ընթացքումմեկ մարդուն կհասնի 5․100 մ3 ջուր։
 Ըստ  մի  շարք  կանխատեսումների՝  2100  թ․  մոլորակի  միջին  ջերմաստիճանը  կբարձրանա  1-3․50C-ով, ինչի հետևանքով համաշխարհային օվկիանոսի ջրի մակարդակը կարող է բարձրանալ 15-95 սմով6։
  Ըստ որոշ գնահատականների՝ գլոբալ տաքացումը երկրի բնակչությանը կպատճառի մի քանի միլիարդ ամերիկյան դոլարի  վնաս։
  Մինչև 2050 թ․ ջրային տնտեսության համար  հավելյալ կպահանջվիտարեկան  $47  մլրդ,  իսկ  գյուղատնտեսության  և  անտառային  տնտեսության  համար`  $42  մլրդ,  եթեածխածնի  երկօքսիդի  արտանետումների  քանակի  գործակիցը  բարձր  լինի  քան  միջինդուստրիալ  ժամանակահատվածում7։
 Եվրոպայում կլիմայական փոփոխությունների հետևանքով տարեկան ծախսերի քանակը կկազմի$21․9 մլրդ, իսկ ջրի հավելյալ ծախսերի քանակը` $14 մլրդ։
  Ամերիկայում նմանատիպ ծախսերը 2050թ. կարող են հասնել $30 մլրդ-ի։
 Բացի  այդ,  նոր  ջրային  աղբյուրների  որոնման  գործողությունների  համար  ծախսերն  աճում  են՝այդկերպ  սահմանափակելով  դրանց  զարգացման  ներուժը  հատկապես  ոռոգման  ոլորտում։
   Օրինակ,1970-1990 թթ. Հնդկաստանում և Ինդոնեզիայում, իսկ 1980-1990 թթ․՝ Պակիստանում, ոռոգման նորInternational,  Volume  25,  No.  1,  pp.  127-138,  March  2000,  հասանելի1 Шикломанов И., Исследование водных ресурсов суши։
  итоги, проблемы, перспективы, Ленинград, 1988, с. 30,  հասանելի  է՝http։
 //elib.rshu.ru/files_books/pdf/img-09056.pdf.2  Gleick  P.,  The  Changing  Water  Paradigm։
   A  Look  at  Twenty-first  Century  Water  Resources  Development,  International  Waterէ՝http։
 //www.colorado.edu/geography/class_homepages/geog_4501_s09/readings/gleick2000.pdf.3  Аксенов  Д.,  Войны  за  воду,  Огонек,  No.  11-12,  Март  2002,  հասանելի  է՝  http։
 //www.ropnet.ru/ogonyok/win/200211/11-134 Курт Ш․, Причина войн для грядущего поколения? Борьба за воду, հասանելի է՝  http։
 //embassy.debis.ru/ru/library/internationale6 The Regional Impacts of Climate Change։
  An Assessment of Vulnerability, Summary for Policymakers, A Special Report of WorkingNations  Framework  Convention  on  Climate  Change  (UNFCCC)  and  its  subsidiary  bodies,  November  1997,  p.3,  հասանելի  է՝https։
 //www.ipcc.ch/pdf/special-reports/spm/region-en.pdf.http։
 //www.unep.org/Documents/Default.asp?DocumentID=192&ArticleID=2758, February 3, 2001.համակարգերի  ներդրման  ծախսերի  քանակը  կրկնապատկվել  է1,  Ֆիլիպիններում  աճել  է  50%-ով,Թաիլանդում՝ 40%-ով, իսկ Շրի Լանկայում այն եռապատկվել է2։
 Մի  շարք  կանխատեսումների  համաձայն՝  2025  թ.  զարգացած  երկրներում  գյուղատնտեսությանոլորտում  օգտագործվող  ջուրը  կրկնակի  ավելի  թանկ  կլինի,  քան  հիմա,  իսկ  զարգացող  երկրներում`երեք անգամ՝ չնայած նրան, որ 2025 թ. բնակչության աճի 98%-ը կլինի զարգացող երկրներում։
  Օրինակ,  միայն  Աֆրիկայում  Սահարայի  շրջանների  բնակչության  թիվը  532  մլն-ից  (1995  թ.)  կհասնի  1.1մլրդ  (2025  թ.)։
   Արդյունաբերական  ոլորտում  ջրի  արժեքը  զարգացած  երկրներում  2025  թ.  կարող  էբարձրանալ մինչև 13%-ով, իսկ զարգացող երկրներում` գրեթե ¼-ով3։
 Չնայած խնդրի սրությանը՝ ջրային ռեսուրսների բաշխման խնդրին վերաբերող դրույթներ միջազգային  իրավունքում  սկսում  է  ձևավորվել  միայն  առաջին  համաշխարհային  պատերազմից  հետո։
   Այդժամանակից ի վեր միջազգային իրավունքի տարբեր օրգաններ փորձում են ձևավորել դրույթների որոշակի  շրջանակ,  որոնց  հիման  վրա  էլ  հնարավոր  կլինի  ջուրը  «բաժանել»  աշխարհի  երկրների  միջև4։
 Գործնականում ջրային հիմնախնդրին վերաբերող բոլոր միջազգային փաստաթղթերում տրվում է միայն ընդհանուր ձևակերպումներ, առանց հստակ լուծումների։
  Միջազգային իրավունքում բացակայումեն  ջրային  ռեսուրսների  օգտագործման  և  բաժանման  վեճերի  կարգավորման  հստակ  կանոնները։
 Փաստորեն,  նման  հարաբերությունների  կարգավորման  ամենաարդյունավետ  միջոցը  երկկողմանիպայմանագրերն ու համաձայնագրերն են։
 Ջրային հիմնախնդրին նվիրված առաջին խոշոր համաժողովներից  մեկը  տեղի  է ունեցել1977 թ․Մար դել Պլատայում (Արգենտինա)։
  Համաժողովի վերջնական եզրակացությունը հետևյալն էր. «Բոլորազգերը՝  անկախ  իրենց  զարգացման  մակարդակից  և  սոցիալ  տնտեսական  պայմաններից,  իրավունքունեն օգտվելու այն խմելու ջրից, որը որակական և քանակական առումներով կբավարարի իրենց հիմնական պահանջմունքերը»5։
 Ջրային պաշարների պակասուրդը կամ դրանց անհամաչափ բաշխվածությունը կարող է մի շարքտարածաշրջաններում  հանգեցնել  լուրջ  հետևանքների։
   Աշխարհում  գոյություն  ունի  ավելի  քան  263միջազգային գետավազան, որոնք ծածկում են երկրագնդի ցամաքային մակերեսի կեսը կամ աշխարհիբնակչության  40%-ը։
   Ավելի  քան  145  ազգ  գետավազանային  է։
   Որոշ  ավազաններ,  ինչպիսին  է,  օրինակ,  Դանուբի  ավազանը, կիսվում  է  17  երկրների  միջև,  մինչդեռ  մնացած  ավազանները  տարածվումեն 3 և ավելի երկրների միջև6։
 Այն տարածաշրջաններում, որտեղ առկա է ջրային ռեսուրսների սակավություն, թվում է՝ միակ ելքը ջրային հիմնախնդրի լուծումն է։
  Ջրային պաշարների համար պատերազմը կարող է ընթանալ տարբեր  պետությունների  ու  դրանց  դաշինքների  միջև7։
   Քանի  որ  ջրային  պաշարների  կառավարումն  ուկարգավորումը պետությունների ինքնիշխանության շրջանակում է, այն համարվում է քաղաքականապես զգայուն8։
 Վերոնշյալ  միտումները  հաշվի  առնելով՝  կարելի  է  կանխատեսել,  որ  ջրային  ռեսուրսների  պայքարն ավելի կսրվի 21-րդ դարում։
  ՄԱԿ-ի նախկին գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանը զգուշացրել էր,որ  ջրի  համար  պայքարը  կարող  է  ապագայում  պատերազմի  և  կոնֆլիկտի  պատճառ  դառնալ։
   ԱՄՆազգային հետախուզական խորհրդի զեկույցներից մեկում նշված էր, որ առաջիկա 15 տարում ջրի սակավության  պատճառով  միջպետական  կոնֆլիկտների  քանակը  կաճի9։
   2050  թ.  բնակչության  աճըկհանգեցնի նրան, որ միավոր բնակչին բաժին կհասնի ընդամենը ¼ մասն այն խմելու ջրի հիդրոլոգիական ցիկլից, որը եղել է 1950 թ.։
  Արդյունքում, աճող պահանջմունքները բավարարելու համար 2025 թ.1 Rosegrant M., Svendsen M., Asian Food Production in the 1990s։
  Irrigation Investment and Management Policy, Food Policy, Feb2 Water for Sustainable Food Production and Rural Development, UNCED Agenda։
  Targets and Cost Estimates, Food and Agriculture3  Rosegrant  M.W.  et  al.,  World  Water  and  Food  to  2025։
   Dealing  with  Scarcity,  International  Food  Policy  Research  Institute,Washington, D.C., 2002, p. 41, հասանելի է՝ http։
 //agritech.tnau.ac.in/pdf/World%20Water%20and%20Food%20to%202025.pdf․6  Assadourian  E.  et  al.,  State  of  the  World  2005։
   Redefining  Global  Security,  The  Worldwatch  institute,  Washington  D.C.,  2005,հասանելի է՝ http։
 //transboundarywater.geo.orst.edu/publications/abst_docs/wolf_sow_2005.pdf․7 Renner M., Fighting for survival։
  environmental decline, social conflict, and the new age of Insecurity, New York, 1996․8  Klare  M․,  Resource  Wars։
   The  New  Landscape  of  Global  Conflict,  Capsule  Review,  May/June  2001  Issue,  New  York,  2001,հասանելի է՝ https։
 //www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/2001-05-01/resource-wars-new-landscape-global-conflict․http։
 //www.foreignpolicy.com/issue_SeptOct_2001/postel.html․հասանելիէ՝ջրի ոռոգումը պետք է 26%-ից հասցնել 46%-ի։
  Օրինակ՝ մշակաբույսերի արտադրության համար կպահանջվի երեք անգամ ավելի շատ ջուր, քան հիմա1։
 Կարելի է ենթադրել, որ կոնֆլիկտները կսկսվեն հատկապես խիտ բնակչություն ունեցող երկրներում, որոնք  օժտված են լուրջ ռազմական պոտենցիալով, ինչը կարող է հանգեցնել անկանխատեսելիհետևանքների։
   Ջրային  աշխարհաքաղաքականությունը  հստակ  դրսևորվումներ  ունի  երկրագնդի  միշարք  տարածաշրջաններում,  մասնավորապես՝  Մերձավոր  Արևելքում,  Կենտրոնական  Ասիայում,  Աֆրիկայում,  Հարավային  Ամերիկայում,  Կովկասում  (Հայկական  Լեռնաշխարհ)։
   Ջրային  պաշարների  ևբնակչության  թվաքանակի  միջև  անհավասարությունը  նկատելիորեն  կդրսևորվի  Ասիայում,  որտեղգյուղատնտեսությունը մեծապես կախված է ոռոգումից։
  Այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Չինաստանը, Հնդկաստանը, Իրանը և Պակիստանը, մեծ քանակությամբ ոռոգվող հողերում դիտվում է մակերեսային  ջրի  աղբյուրների  սպառման  միտում։
   Հնդկաստանում  ու  Չինաստանում  մակերեսային  ջրի  ռեսուրսների սպառման խնդիրը ռիսկի տակ է դնում հացահատիկային բերքի 10-20%-ը։
 Չնայած խնդրի բարդությանը՝ պատմությունը ցույց է տալիս, որ ջրային վեճերը կարող են լուծվելդիվանագիտական  ճանապարհով։
   Ջրային  պաշարների  շուրջ  առաջին  միջազգային  պայմանագիրըկնքվել  է  դեռևս  2500  տարի  առաջ,  երբ  երկու  շումերական  քաղաք-պետությունները`  Լաղաշը  և  Ումման,  պայմանագիր  են  ստորագրել  Տիգրիս  գետի  շուրջ  ծագած  վեճը  լուծելու  համար։
   Դրանից  հետոբազմաթիվ պայմանագրեր ու համաձայնագրեր են կնքվել (ընդհանուր թվով՝ ավելի քան 3.600)։
 Ներկայումս աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունները ևս փաստում են, որ ջրային պաշարների  գործոնն  առանցքային  նշանակություն  ունի  միջազգային  վեճերը  կարգավորելու  հարցում։
   Օրինակ  կարող  է  հանդիսանալ  Լեռնային  Ղարաբաղի  հակամարտությունը։
   ԼՂՀ  իշխանությունները  բազմիցս հանդես են եկել հայտարարությամբ՝ Լեռնային Ղարաբաղի ջրային պաշարներն օգտագործել որպես  բանակցային  հենք՝  նշելով,  որ  չկան  մշտական  թշնամիներ  ու  բարեկամներ։
   Համագործակցությունը շրջանակը կարող է ներառել՝ ջուր՝ գազի դիմաց, ջուր՝ նավթի դիմաց և այլն2։
  Սակայն, պաշտոնական Բաքուն մերժում է բանակցել ԼՂՀ իշխանությունների հետ։
 Այսպիսով, 21-րդ դարում ռազմական վտանգի կողքին աստիճանաբար սկսում  է կարևորվել անվտանգության այնպիսի բաղադրատար, ինչպիսին է էկոլոգիական, մասնավորապես՝ ջրային անվտանգությունը։
   Պետությունները  պետք  է  առավելագույն  ջանքեր  գործադրեն՝  իրենց  պետության  ջրայինանվտանգությունն ապահովելու և այդ ոլորտում արտաքին միջամտության հնարավոր ազդեցությունըկանխելու նպատակով։
 Ալվարդ ՍարգսյանՋՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՆՆ ԱՐԴԻ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ ջրային ռեսուրսներ, անվտանգություն, ռազմական վտանգ, աշխարհաքաղաքական հակամարտություններ, ջրի անհամաչափ բաշխվածություն։

Ջրային աշխարհաքաղաքականության գերնպատակը սեփական բնակչության և պետության ջրային կարիքների  ապահովումն  է,  այդ  ոլորտում  արտաքին  ազդեցության  հնարավորինս  նվազեցումը։
   Այս  խնդրի  կարևորությունը պայմանավորված է նրանով, որ ողջ աշխարհում տեղի ունեցող ժողովրդագրական ու կլիմայական փոփոխությունները  նվազեցնում  են  ջրային  պաշարների  քանակը  և  մատչելիությունը  երկրագնդի  գրեթե  բոլոր  տարածաշրջաններում։
  Բացի այդ, երկրագնդի ջրային պաշարները բաշխված են անհամաչափորեն, որի հետևանքով մի  շարք  ռազամավարական  կարևորություն  ունեցող  տարածքներում  զգացվում  են  ջրային  պաշարների  խիստ  պակաս։
  Ջրային պաշարների սակավությունն ու անհամաչափ բաշխվածությունը հանգեցնում են հակամարտությունների և անգամ՝ պատերազմների։
  Ջրային պաշարների համար պատերազմները, ըստ մի շարք կանխատեսումների, հանգեցնելու են լուրջ պատերազմների 21-րդ դարում։
  Սակայն ջուրը կարող է նաև հիմք հանդիսանալ համագործակցությունների համար։
