ԳՐԱԲԱՐՅԱՆ ԵՎ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐՅԱՆ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ՇԵՐՏԵՐԸ ՀԱԿՈԲ ԿԱՐՆԵՑՈՒ«ՏԵՂԱԳԻՐ ՎԵՐԻՆ ՀԱՅՈՑ» ԵՐԿԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ17-րդ դ. մատենագիր Հակոբ Կարնեցու «Տեղագիր Վերին Հայոց» աշխատությունը վաղաշխարհաբարյան բնագիր է։
  Այն զուտ պատմագրական երկերի թվին չի դասվում,  սակայն  պարունակում  է  այնպիսի  տվյալներ,  որոնք  ոչ  միայն  Կարինին  և  նրաշրջակայքին  են  վերաբերում,  այլև  Օսմանյան  Թուրքիայի  կազմակերպած  պատերազմներին, կործանարար ասպատակություններին։
 Լեզվական  առանձնահատկությունների  տեսանկյունից  ուսումնասիրելով  ՀակոբԿարնեցու  «Տեղագիր  Վերին  Հայոց»  երկը՝  սույն  աշխատանքում  զատելու  ենք  գրաբարյան  և  աշխարհաբարյան  լեզվական  շերտերը  երկի  խոնարհման  համակարգում։
 Վաղ  աշխարհաբարը  մեր  լեզվի  զարգացման  յուրօրինակ  ժամանակահատված  է,ունի իրեն բնորոշ առանձնահատկություններ, որոնք առկա են երկի խոնարհման համակարգում՝ միախառնված գրաբարյան իրողությունների հետ։
  17-18-րդ դդ. աշխարհաբարը տարբեր հեղինակների մոտ տարբեր ձևերով է հանդես եկել։
  Երբեմն գերիշխել են գրաբարի տարրերը, երբեմն՝ որևէ բարբառի, երբեմն՝ միջին հայերենի օրինաչափությունները։
 Հայոց լեզուն իր զարգացման ընթացքում որոշ չափով պարզեցրել է խոնարհմանհամակարգի  բազմաձևությունը։
   Գրաբարի  խոնարհման  համակարգը  ներառում  էրչորս խոնարհում՝ -ա, -ի, -ե, -ու, (ո-միայն գոմ բայում), ներկայի և կատարյալի հիմքեր,որոնցից  կազմվում  էին  երեք  եղանակների  ութ  հիմնական  բայաձևերը։
   Հայերենիզարգացման  հետագա  ընթացքում  փոփոխություններ  կրեց  նաև  խոնարհման  համակարգը՝ ձեռք բերելով նոր պատկեր։
  Մեր ուսումնասիրած երկի լեզվի խոնարհմանհամակարգը  գրաբարյան  և  աշխարհաբարյան  իրողությունների  ամբողջություն  էկազմում և ունի որոշ յուրահատկություններ։
 Հակոբ Կարնեցու «Տեղագիր Վերին Հայոց» երկի խոնարհման համակարգը քննելիս առանձնացրել ենք մի քանի խումբ։
  Նախ անդրադառնանք դերբայներին։
  Ինչպեսգիտենք,  գրաբարի  քերականության  մեջ  առանձնացվում  է  չորս  դերբայ՝  անորոշ,ապառնի, անցյալ և ենթակայական (ներկա)։
  Երկի լեզվում դերբայական համակարգըհիմնականում  գրաբարյան  է։
   Բացարձակ  գերակշռում  ունի  անցյալ  դերբայը։
   Հաճախակի չէ անորոշ դերբայի կիրառությունը, որը մեծ մասամբ հանդիպում է գործիականհոլովաձևով։
   Առավել  նվազ  կիրառություն  ունի  ենթակայական  դերբայը։
   Քանի  որհեղինակը պատմում է արդեն տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին, ապառնիդերբայի գործածություն չենք նկատում։
 Ներկայացնենք  վիճակագրական  պատկեր  դերբայների  կիրառության  վերաբերյալ,  որը  կօգնի  առավել  լավ  պատկերացում  կազմել  երկի  խոնարհման  համակարգիգրաբարյան  շերտի  մասին։
   Աղյուսակում  ներառել  ենք  միայն  անցյալ  և  անորոշ  դերբայները,  քանի  որ  մենք  որպես  ենթակայական  դերբայ  դիտել  ենք  այն  ձևերը,  որոնքորպես գոյական չեն գործածվել (ժուռ գալող-1 դեպք)։
  Անցյալ և անորոշ դերբայներըբաշխվում են հետևյալ կերպ.անցյալ դերբայանորոշ դերբայԱյժմ  անդրադառնանք  խոնարհված  ձևերին։
   Երկի  խոնարհման  համակարգնընդգրկում է գրաբարյան բոլոր պարզ ժամանակները՝ բացի հորդորական հրամայականից։
  Բաղադրյալ ժամանակներից վկայված են հետևյալ ժամանակները՝ վաղակատար-հարակատար ներկա, օրինակ՝ շինեալ է (9), զարդարեալ է (10), է ասացեալ (12)և  այլն,  վաղակատար-հարակատար  անցյալ,  օրինակ՝  այլայլեալ  և  խանգարեալ  էր(22), եկեալ և տնաւորեալ էին (22), մտեալ էր (32) և այլն, լինիմ բայով կազմված սահմանական  ներկա,  օրինակ՝  ահաբեկեալ  լինին  (27),  սփռեալ  լինին  (40),  կերակրեալլինին  (40)  և  այլն։
   Բաղադրյալ  մյուս  ժամանակների  կիրառության  օրինակներ  չենքգտել։
   Ստորև  ներկայացնենք  առաջին,  երկրորդ  ապառնիների,  բուն  և  արգելականհրամայականների,  նաև  վաղակատար-հարակատար  ներկայի,  վաղակատար-հարակատար անցյալի կիրառության վիճակագրական պատկերը.առաջինապառնիերկրորդապառնիբունհրամայականարգելականհրամայականվաղ.-հար.վաղ.-հար.ներկաանցյալՆերկա,  անցյալ  անկատար,  անցյալ  կատարյալ  ժամանակներն  ընդգրկված  չենայս  պատկերում.  դրանց  գործածությունը,  բնականաբար,  շատ  մեծ  հաճախականություն ունի։
  Դրանց համեմատությամբ առաջին և երկրորդ ապառնիների նվազ կիրառությունը  վկայում  է  հայոց  լեզվի  զարգացման  ներքին  ընթացքի,  գրաբարից  դուրս՝աշխարհաբարյան լեզվական միջավայրի մասին։
  Հետաքրքիր է այն իրողությունը, որգրաբարի ստորադասական եղանակի առաջին և երկրորդ ապառնիները շատ նվազ,բայց  որոշ  չափով  կիրառվել  են,  մինչդեռ  դրանք  պիտի  ամբողջությամբ  վերացածլինեին։
   Մի  քանի  պահպանված  ձևերը  պարզապես  գրաբարաբանություն  կարելի  էհամարել։
   Իսկ  այն  հանգամանքը,  որ  հորդորական  հրամայական  ընդհանրապես  չիգործածվել, արդեն աշխարհաբարյան իրողություն է։
  Գրաբարյան հորդորական հրամայականը  կամ  հրամայական  եղանակի  ապառնին  աշխարհաբարում  թարգմանվումէր ըղձական, պայմանական, հարկադրական ապառնիներով, երբեմն նաև հրամայականով։
   Հորդորական  հրամայական  ժամանակում  ներգործաձև  և  կրավորաձև  խոնարհման բայերը ստանում էին -ջիր, -ջիք վերջավորությունները, իսկ խառը խոնարհման  բայերը՝  -իջիր,  -իջիք։
   Երկում  հորդորական  հրամայական  ժամանակի  կիրառություն չկա. այն ընդհանրապես ներառված չէ երկի լեզվի խոնարհման համակարգում։
 Հակոբ  Կարնեցու  «Տեղագիր  Վերին  Հայոց»  երկի  լեզվի  խոնարհման  համակարգում  ունենք  ոչ  գրաբարյան  իրողությունների  լայն  շերտ,  որում  մի  շարք  բայերի  խոնարհված  ձևերը  ներառում  են  նաև  կու,  կ  մասնիկներ։
   Ստորև  բերենք  աշխարհաբարյան բայական իրողությունները մատնանշող օրինակներ.1.  ….և  լինի  յոյժ  ախորժ  և  զարմանալի  պանիր,  որ  ի  Ստամպօլ  և  յԱրզրումփաշային աղերս կումատուցանեն…. (13),2.  ….սոքա  կուլնուն  գինեաւ,  խաղողով  և  ձիթապտղով  և  ամենայն  մրգով….3.  ….առժամայն սրոյ ճարակ կուտայ զինքն և զիւրայինքն (25),  4.  ….Թուրք  կամ  հայ  շինական  Քուրդ  կամ  գիւղօրէից  աղայ  ի  գանգատ  գան,առժամայն կուսպանանէ կամ իւր գաւառէն կուհանէ և ի բերդէն կուվանէ,և  զիշխանութիւնն  այլոց  կուտայ,  և  կամ  կութալանէ  կաշառօք  զինքն….5.  ….ոչ  ոք  կարէ  ընդդէմ  հրամանի  նորին  կեալ.  կամ  կումահացուցանէ  կամկուկեցուցանէ,  կուզէ  դատաւոր,  դատաստանաւ  կուդատէ  և  ի  կենացկուհանէ (25),6.  ….այլ  հնար  չկայ,  թագաւորն  կամ  վէզիրն  մանզուլ  կանեն  և  ուրիշ  փաշայիկուտան քաղաքն…. (26),7.  ….չորս  հինգ  Հայ  որ  գնան  գանգատ  ի  Ստամպօլ,  վաղվաղակի  զգլուխնկուկտրէ իւրն…. (26),8.  ….և  թէ  մէկ  մարդ  որ  անկանի  ի  մէջ  պատերազմին,  ի  Ստամպօլայ  տասնտեղ կուգրեն…. (28),9.  ….  դէպի  Հապաշստան  տիրեցին  և  անտի  մինչև  ի  յԵամանու  երկիրն,  ուրղահֆան կելանէ… (/28),10.  ….զի  տիրեալն  ամենայն  կարող  է  առանց  բերդի  պահել,  մէկ  մատ  գրովկամենայ կուկեցուցանէ, կամենայ կումահացուցանէ (29),11.  ….թէ  յԵրուսաղէմայ  երկիրն  երկոտասան  թագաւորութիւն  բաժանեաց,  իսկդա մէկ փոքր փաշայի է տուէլ…. (29)։
 12.  ….և մեծութիւն սորա երկու կանոն սաղմոսիւ հազիւ կուշրջապատի…. (31),13.  ….այնչափ աղբիւր կայ ի մէջ բերդին, յորժամ ի դուրս ելանեն որկու ջաղացքյառաջ կուհանեն (31),14.  Ապա  զգեստին  տանելն  այնչափ  չէինք  հոգալ,  բայց  զայն  կուլայաք,  որՕսմանցոց  իշխանութեանս  չար  սովորութիւն  մի  կայր,  որ  զտանուտէրնկուբռնէին, թէ զգողն քո ցոյց տո°ւր մեզ, որ մենք հախէն գամք (56),15.  ….և ասաց, թէ պարտիք գտանել զնոսա թէ ի լերինս և թէ այլ գաւառս, ապաթէ ոչ զձեզ կտտամահ կուառնեմ փոխանակ նոցա…. (56), 16.  Եւ  սկսաւ  մի  ըստ  միոջէ  ասել  զոր  ինչ  գողութիւն  արարեալ  էին,  թէ  այսովտասն եկեղեցի կանէ, որ բացեալ եմք…. (57),17.  ….որ երկու դասով կու երգէաք զամենայն շարականս և զայլ ամենայն տունառ տուն…. (60-61)։
 Առաջին հայացքից կու, կ մասնիկների առկայությունն ընթերցողին կարող է ստիպել մտածել, որ  դրանք  կապված են Կարնո բարբառի  հետ, քանի որ  Հակոբ Կարնեցին Կարինից է եղել։
  Նշենք, որ Կարնո բարբառում սահմանականի ներկան և անցյալանկատարը կազմվում են ըղձականի համապատասխան ժամանակների և կը մասնիկի հարադրությամբ, սակայն այդ մասնիկը դրվում է խոնարհվող բայից հետո, ձայնավորով սկսվող բայերը կ կամ գ ստանում են նաև սկզբից, օրինակ՝ կէղնիմ կը, կուդէմկը1  և  այլն։
   Իսկ  Ա.  Ղարիբյանը  նշում  է,  որ  ձայնավորով  սկսվող  բայերի  դեպքում  կըմասնիկը դրվում է միաժամանակ բայից առաջ և հետո՝ արտահայտելով շարունակականության  գաղափար, ընդ որում միավանկ բայերից առաջ  կու է դրվում, իսկ հետո՝կը2։
   Վերոհիշյալ  ձևերում  նման  օրինաչափություն  չկա։
   Հետևաբար  վերոհիշյալ  ձևերում  դժվար  է  տեսնել  Կարնո  բարբառի  հետքեր։
   Այս  դեպքում  մենք  հիմնականումգործ  ունենք  կու  մասնիկի  հետ։
   Դա  միջինհայերենյան  իրողություն  է,  որը,  ըստ  մերնախապես նշած սկզբունքի, փոխանցվել է աշխարհաբարյան շերտին։
  Ա. Այտընյաննիր քննական քերականության մեջ այս մասնիկն անվանել է «զարմանահրաշ»։
  Ըստ Հ.Աճառյանի՝  կու  մասնիկի  առաջին  վկայությունը  տրվել  է  12-րդ  դ.,  մասնավորապես՝Մխիթար  Հերացու մոտ կա երկու կիրառություն՝ կու  գայ, կու լինի։
  Հետագայում՝ կիլիկյան շրջանում, հեղինակների համար այն սովորական իրողություն է դարձել3։
  Սահ1 Մկրտչյան Հ., Կարնո բարբառը, Երևան, 1952, էջ 70։
 2 Ղարիբյան Ա., Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1952, էջ 409-410։
 3 Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. IV Ա, Երևան, 1989, էջ 389։
 մանական  եղանակի  ներկա  և  անցյալ  անկատար  ժամանակների  կազմությունը  հայլեզվաբանության  մեջ  դիտվում  է  որպես  տարբերակիչ  հատկանիշ  գրաբարի  և  հետգրաբարյան  շրջանների  միջև,  որն  արտահայտվում  է  դրանց  կազմությամբ՝  կու  մասնիկով և առանց դրա։
  Ինչ վերաբերում է բերված օրինակների շարքում 11-րդ և 14-րդկետերի  խոնարհված  ձևերին՝  տուէլ  է,  չէինք  հոգալ,  ապա  այստեղ  ունենք  վաղակատար  դերբայով  կազմված  ժամանակաձևեր։
   Եթե  գրաբարում  -եալ-ն  արտահայտումէր անցյալում սկսված և ավարտված գործողություն, նաև դրա հետևանքով առաջացած վիճակ, ապա միջինհայերենյան շրջանում  -ել,  -եր մասնիկները բայական ժամանակային  իմաստ  էին  արտահայտում։
   Նորակազմ  վաղակատար  դերբայը  համալրումէր սահմանական եղանակի նոր ժամանակաձևերը՝ կազմելով վաղակատար ներկա ևվաղակատար անցյալ ժամանակաձևեր։
 Ներկայացնենք  վիճակագրական  պատկեր  խոնարհված  ձևերի  վերաբերյալ։
   Այսվիճակագրությունն ընդգրկում է միայն դրական խոնարհման ձևերը.գրաբարյան շերտաշխարհաբարյան շերտՀակոբ Կարնեցու «Տեղագիր Վերին Հայոց» երկում առանձնացրել ենք բայաձևերի մի խումբ, որն ընդգրկում է կայ պակասավոր բայով կառույցները։
  Այս կառույցներըհեղինակը հաճախ է գործածում։
  Կայ պակասավոր բայն ունի ներկա՝ կայ, կան, անցյալ անկատար՝ կայր, կային, առաջին ապառնի՝ կայցէ, կայցեն ժամանակները, սակայնմիայն  3-րդ  դեմքում։
   Ներկայի  առաջին  դեմքի  գործածությունը՝  կամ,  կամք,  հանդիպում  է  հազվադեպ։
   Ա.  Աբրահամյանն  այս  պակասավոր  բայի  ժխտականի  կազմության  համար  նշում  է  չ  մասնիկը,  իսկ  ոչ-ով  ժխտականի  կազմությունն  այլ  իմաստ  էարտահայտում՝  չի  մնում,  չի  կանգնում1։
   Մինչդեռ  Հ.  Ավետիսյանը  և  Ռ.  Ղազարյանընշում են, որ այս բայը չպետք է շփոթել ա լծորդության կալ կանոնավոր բայի հետ, որիժխտականը կազմվում է ոչ-ով, իսկ կայ պակասավոր բայի ժխտականը կազմվում է չմասնիկով2։
  Երկում այս պակասավոր բայը հանդիպում է ոչ թե միայնակ, այլ դերբայների հետ՝ կազմելով հարադիր կառույցներ։
  Բերենք համապատասխան օրինակներ.1.  ….և  յետ  Բ.  ամացն  ապա  ուղարկեաց  ի  Խոր-Վիրապն,  որպէս  գրեալ  կայլիակատար պատմութեանն իւրում (11),2.  ….և ունի վանքս երկու, և այլ եկեղեցիք բակում, որ այժմ աւերեալ և ամայիկան ի ձեռս Տաճկաց (17),3.  ….և  է  ի  մէջ  մայրի  անտառացն  որ  փիճի  ասեն,  և  Ազատմայրի  կոչեն,  որ  ոչսկիզբն տեսեալ ոք կայ և ոչ ծայրն հասեալ…. (19),4.  ….անասունք  և  հօտք  ոչխարաց  իբրև  զաստեղս  երկնից  սփռեալ  կան  ընդերեսս դաշտին…. (22),5.  ….որ գրեալ կայ զանուանս նոցա ի դրանն արքունի, որ հանապազ օլօֆայնև հացն կուտեն ԼՌ. ոգի…. (26, 29, 45)6.  Եվ  ամենայն  տուն  Հայի  և  Տաճիկի  միապէս  շինեալ  կան  և  շինին.զանազանութիւն ոչ կայ…. (31),7.  ….քարտաշ  գեղեցիկ  շինուածովք  եկեղեցիք  բազումք,  որ  այժմ  ի  ձեռսՏաճկաց անկեալ կան, զորն արարեալ են ամբարանոցք…. (32),8.  Կանայ  և  Վրաստան  դուռն  կոչեն,  որ  զարմանալի  խաչեր  կան  դրօշմեալ  իպարիսպն, հիանալի տեսողացն…. (37),9.  ….և  կան  բնակեալ  մինչ  ի  քառասուն  հազար  տուն  մարդիկք  իսպահիք  ևենկիչարիք յոյժ ընչասէրք…. (37),1 Աբրահամյան Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 1976, էջ 209։
 2 Ավետիսյան Հ., Ղազարյան Ռ., Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 2007, էջ 160։
 10.  ….և  վաճառականք  ի  չորից  կողմանց  Հայոց  ազգէս  անթիւ  կան  նստեալտարին բոլոր բովանդակ ի գնել …. (34), 11.  Եւ բերդս այս շինեալ կայ բարձրանիստ տեղիս իբր թագաւորական գահոյքնստեալ առ ստորոտով բարձր լերին…. (37-38),12.  ….և  վայրի  երէք  և  եզունք  բազում  սփռեալ  կան  ի  ձորս  և  ի  գլուխսլերանց…. (40),13.  ….և  հասանէ  ընդ  առաջ  սուրբ  Յովհաննէսու  վանիցն,  որ  կայ  անդամփոփեալ զճկոյթ սրբոյն Յովհաննու Կարապետին…. (51),14.  Եւ ելեալ վաղվաղակի գնացաք որ մարդիկք արիւնաշաղախ անկեալ կան ևզգեստքն ամենայն տարեալ էին…. (55)։
 Կայ պակասավոր բայով կառույցների հաճախ  գործածությունը կարելի է համարել հեղինակի լեզվի առանձնահատկություններից մեկը, որը կարող էր թելադրել ժամանակաշրջանը։
   Այս  ձևերը  3%  են  կազմում  երկի  խոնարհման  համակարգում։
   Ինչպես նկատում ենք, այն հիմնականում գործածվում է անցյալ դերբայի ուղեկցությամբ։
 Երկուսն  էլ  ծագմամբ  գրաբարյան  իրողություններ  են,  սակայն  հեղինակի  կողմիցնմանատիպ  կառույցների  հաճախակի  կիրառությունը  երկում  կարելի  է  համարելաշխարհաբարյան ժամանակաշրջանի լեզվական միջավայրին հատուկ իրողություն։
 Անդրադառնանք ժխտական խոնարհմանը։
  Գրաբարում ժխտական խոնարհմանձևերը կազմվում էին ոչ ժխտականով և չ մասնիկով, իսկ արգելական հրամայականըստանում  էր  մի  բառ-մասնիկը։
   Այս  բառ-մասնիկը  ժխտական  իմաստով  կարող  էրդրվել  նաև  ապառնի  ժամանակների,  երբեմն  նաև  անորոշ  դերբայի  վրա1։
   Հ.  Կարնեցու  «Տեղագիր  Վերին  Հայոց»  երկում  ժխտականի  գրաբարյան  ընդունված  ձևերիկողքին  ունենք  նաև  որոշ  հետաքրքիր  օրինակներ։
   Նախ  նշենք,  որ  ոչ  ժխտականիկիրառությունն  ավելի  հաճախակի  է  չ  մասնիկի  և  մի  բառ-մասնիկի  կիրառությունից։
 Ստորև տրվող պատկերը կօգնի առավել լավ պատկերացում կազմել երկի ժխտականխոնարհման մասին.ոչչմիԺխտական  խոնարհման  մեջ  կան  գրաբարյան  օրինաչափություններից  դուրսիրողություններ, որոնք պիտի խմբավորենք աշխարհաբարյան լեզվական շերտի մեջ։
 Համապատասխան օրինակներով նշենք այդ իրողությունները. 1.  ….տասն  օր  չի  յամենար,  իւր  մօտն  գտանել  պարտին  թէ  պարոն  և  թէգաւառաց տէր…. (26),2.  ….առ եզերբն գետոյս են բնակեալք, որ ամենևին ձիւն չեն տեսանել…. (49),3.  Ապա զգեստն տանելն այնչափ չէինք հոգալ, բայց զայն կուլայաք…. (56),4.  ….ճշմարիտն  ասացէ°ք.  դուք  անուանի  մարդիկ  էք,  թագաւորի  անուն  ձերվերայ է. ես ձեզ ղմիշ չեմ աներ…. (57), 5.  ….որ թէ քրիստոնեայ լինէր իշխանն, այնպիսի իրս չէր անէր…. (59)։
 Նշված  ձևերը  գրաբարից  դուրս  իրողություններ  են,  որոնք  ձևավորվել  են  հայոցլեզվի  զարգացման  հետագա  ընթացքում։
   Քանի  որ  երկում  նշված  են  ժխտականխոնարհմամբ,  այդ  պատճառով  խմբավորել  ենք  աշխարհաբարյան  իրողություններիայս  բաժնում։
   Ներկայացնենք  ժխտական  խոնարհման  վերաբերյալ  վիճակագրականմոտավոր պատկեր.գրաբարյան լեզվական շերտաշխարհաբարյան լեզվական շերտ1 Ավետիսյան Հ., Ղազարյան Ռ., Էջ 45։
 Այսպիսով՝  Հակոբ  Կարնեցու  երկի  խոնարհման  համակարգի  քննությունիցպարզվում է, որ ընդհանուր գրաբարյան իրողությունների կողքին  հեղինակը գործածել  է  բազմաթիվ  հետգրաբարյան՝  աշխարհաբարյան  ձևեր,  հաճախ՝  միախառն  կերպով։
   Վաղաշխարհաբարյան  ենթաշրջանի  մի  շարք  հեղինակներ  իրենց  ժամանակիլեզվական  վիճակը  բնութագրում  են  հին  գրական  հայերենի  կամ  գրաբարի,  «քաղաքական»  կամ  քաղաքացիական  հայերենի  և  բարբառների  առկայությամբ։
   Սա  հենցվաղ աշխարհաբարի էական առանձնահատկությունն է, և լեզվի այս առանձնահատկությամբ բնութագրվում է Հակոբ Կարնեցու «Տեղագիր Վերին Հայոց» երկը։
 Նման  քննությունից  հետո  կարող  ենք  փաստել,  որ  Հակոբ  Կարնեցու  երկի  լեզվիխոնարհման  համակարգում  առատապես  հանդիպող  գրաբարյան  իրողություններիհետ  որոշակի  տոկոսով  կիրառվել  են  նաև  նոր՝  աշխարհաբարյան  բայական  ձևեր։
 Դրանց  ընդհանուր  հարաբերակցությունը  կազմում  է  86։
 14։
   Կարծում  ենք՝  կարելի  էփորձել  քննել,  թե  որքանով  է  լեզվական  այս  ցուցիչը  գործում  վաղաշխարհաբարյանմյուս երկերի համար։
 Թամարա ՊողոսյանԳՐԱԲԱՐՅԱՆ ԵՎ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐՅԱՆ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ՇԵՐՏԵՐԸ ՀԱԿՈԲ ԿԱՐՆԵՑՈՒ«ՏԵՂԱԳԻՐ ՎԵՐԻՆ ՀԱՅՈՑ» ԵՐԿԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄԲանալի բառեր՝ Հակոբ Կարնեցի, «Տեղագիր Վերին Հայոց», վաղ աշխարհաբար, խոնարհման համակարգ, գրաբարյան շերտ, աշխարհաբարյան շերտ, Կարնո բարբառ, կու, կ մասնիկներ։

Գրաբարյան  և  աշխարհաբարյան  շերտերի  ուսումնասիրությունը  17-րդ  դ.  մատենագիր  Հակոբ  Կարնեցու  «Տեղագիր  Վերին  Հայոց»  երկի  խոնարհման  համակարգում  ի  ցույց  է  դնում  հետաքրքիր  արդյունքներ,  որոնք  կարևոր  են  17-րդ  դ.  հայերենի  լեզվավիճակը  բնութագրելու  համար։
  17-րդ դարը հայոց լեզվի զարգացման հատուկ ժամանակաշրջան է, որը հայտնի է վաղ  աշխարհաբար անվամբ։
  Այն տարբեր հեղինակների մոտ տարբեր ձևերով է հանդես եկել։
  Երբեմն գերիշխել են գրաբարի տարրերը, երբեմն՝ որևէ բարբառի, միջին հայերենի օրինաչափությունները։
   Մեր աշխատանքում ուսումնասիրել ենք «Տեղագիր Վերին Հայոց» երկի խոնարհման համակարգի  գրաբարյան  և  աշխարհաբարյան  լեզվական  շերտերը։
   Ուսումնասիրության  արդյունքում  հանգել  ենք  այն  եզրակացության,  որ  երկի  խոնարհման  համակարգը  հետևյալ  հարաբերակցությամբ գրաբարյան և աշխարհաբարյան իրողությունների ամբողջություն է՝ դրական խոնարհում՝  գրաբարյան  լեզվական  շերտ՝  95%,  աշխարհաբարյան  լեզվական  շերտ՝  5%,  ժխտական  խոնարհում՝ գրաբարյան լեզվական շերտ՝ 86%, աշխարհաբարյան լեզվական շերտ՝ 14%։
