Ն. ԱԴՈՆՑԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲԱՌԱՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸՆ.  Ադոնցը  բազմակողմանի  հետաքրքրությունների  տեր  մտավորական  էր՝  հայագետ  բառի  ամենալայն իմաստով։
  Հայոց լեզվի ուսումնասիրության բնագավառում Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանումստացած հիմնարար գիտելիքները Ն. Ադոնցն ավելի խորացրեց Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանիպատմաբանասիրական  ֆակուլտետի՝  գրականության  և  արևելյան  լեզուների  բաժանմունքի  սանսկրիտ-պարսկերեն-հայերեն  մասնագիտացված  դասընթացներին  հետևելիս։
   Ն.  Ադոնցն  ազատորենտիրապետում  էր  բազմաթիվ  լեզուների՝  հունարեն  (հին  և  նոր),  լատիներեն,  սանսկրիտ,  պարսկերեն,թուրքերեն,  վրացերեն,  գերմաներեն,  ֆրանսերեն,  անգլերեն,  իտալերեն  և  ռուսերեն։
   Ամենայն  խորությամբ տիրապետում էր գրաբարին և միջին հայերենին1։
 Մեր  այս  ուսումնասիրության  նպատակը  Ն.  Ադոնցի  հնչյունաբանական  և  բառաքերականականդիտարկումների արժևորումն է։
  Նրա քերականագիտական, լեզվաբանական աշխատանքները ներկայացված են «Երկեր»-ի վեցհատորյակի Գ հատորում։
  Այդ ուսումնասիրությունների թվին է պատկանում«Գրական  նշմարներ  լեզվական-ուղղագրական»  հետազոտությունը  (1904,  Սանկտ-Պետերբուրգ)՝«Նվեր  Ղ.  Աղայանին»  մակագրությամբ,  որտեղ  կարդում  ենք  գիտնականի  պատկերավոր  վերաբերմունքը  լեզվի  հին  ու  նոր  փուլերի  փոխհարաբերությանը.  «Հին  լեզվից  շատ  բան  անցել  է  նորին,  շատբան էլ քարացել, մեռել է։
  Ասել՝ որ մեռածից ոչինչ չի կարելի կամ պետք չէ կենդանացնել՝ թերմտությունէ։
  Մեր բարձր ձգտումը պիտի լինի հանել փլատակներից փայլուն գոհարները, և հին լեզվական գանձըգործադրել նոր լեզվի շինության համար… Առաջադիմել միշտ չի նշանակում հինը մոռանալ. ճշմարիտառաջադիմությունը նման է մի փախստականի, որ վազելիս անդադար հետ է նայում»2։
  Արդի գրականլեզուն, ըստ Ն. Ադոնցի, ճիշտ է, հասունացել է գրաբարի հիմքի վրա, բայց դժբախտաբար առաջընթացի սխալ ուղի է ընտրել, որովհետև բավական չէ գրաբարից փոխառություններ  անել, պետք է աշխատել նաև փոխառված բառերն աշխարհաբարացնել։
 Միըստմիոջե  անդրադառնանք  Ն.  Ադոնցին  մտահոգած  լեզվական  խնդիրներին։
   Այսպես՝  նա  խոսում է ձայնավորից առաջ դրվող ու-ի մասին, որ արտասանվում է վ և գրվում ւ։
  Գիտնականը՝ բացատրության կարոտ, տարօրինակ երևույթ է համարում վ-ի սահմանափակ կիրառումը հայերենում։
  Բառամիջում և վերջում, ինչպես  նա իրավամբ նկատում է, վևը գրվում է ո-ից հետո, քանի որ ւ գրելու դեպքում ո-ն կվերածվի ու-ի։
  Մյուս կողմից բուն հայ հնչյունների պատմությունը ցույց է տալիս, որ հայերենում բառի սկզբում – υ ձայն չէր կարող լինել, «արիո-եվրոպական –υ հնչյունը բառի սկզբում հայոց լեզվում փոխվում էր –գ. v-inum=գ-ինի, v-edami=գիտեմ…»3։
  Ավելին, ըստ Ն. Ադոնցի, 30 բառեր՝ վ սկզբնատառով,  անկասկած,  միջին  պարսկերենից  են  անցել  հայերենին։
   Այդ  բառերից  են՝  վատ,  վաճառ  (=բազար), վանկ, վարազ, վագր ևն։
  Այսու Ն. Ադոնցը հիմնավոր է համարում իր պնդումը, ըստ որի՝ «Մեսրոբից  առաջ»  -ով  վանկում  կա՛մ  ոչինչ  չէին  գրում,  կա՛մ  ճարահատյալ  –ւ  էին  գրում,  և  ընթերցողը  պիտիկռահեր՝  որտեղ  -ու,  որտեղ՝  -ով  կարդար։
   Իսկ  այս  –ւ-ի  գրությունը  պահպանվել  է  այս,  այդ,  այն  դերանունների գործիական հոլովում՝ այսո-ւ, այսո-ւ-իկ ևն։
  Ն. Ադոնցը վստահ է, որ մեր նախնիները սրանքկարդում էին այսո-վ-իկ, այդո-վ-իկ ևն, որովհետև գործիականի հոլովիչ է ւ=v 4։
 Ն.  Ադոնցի  կողմից  ուշագրավ  ստուգաբանության  է  ենթարկվել  կրավորականի  վ  ածանցը։
   Ըստնրա՝ վ-ի ծագումը դեռևս կարոտ է հստակ բացատրության, այդուհանդերձ գիտնականը նրա ծագմանբավական  համոզիչ  փաստարկներ  է  առաջադրում։
   Այսպես՝  ստեղծու-ած,  հատու-ած  և  այլ  ձևերում  – ած-ը  ներգործականի  անցյալ  դերբայի  վերջավորությունն  է։
   Մնացածը՝  *ստեղծու-,  *հատու-,  *հերձու-,Ն. Ադոնցին կարծել են տալիս, որ դրանք կրավորականի անցյալ դերբայի արխայիկ ձևերն են։
  Ուսումնասիրողը շեշտում է նաև, որ գրաբարում –ու մասնիկը, որպես ածանց, ներգործական դերբայի իմաստունի՝ հասու, կծու, ազդու՝ հասնող, կծող, ազդող։
  Բայց որ մի ժամանակ դրանք կրավորականի նշանա1 Ադոնց Ն., Երկեր, Գ, Երևան, 2008, էջ V։
 2 Նույն տեղում, էջ 310։
 3 Նույն տեղում, էջ 315։
 4 Հմմտ. նույն տեղում, էջ 316։
 կություն էլ են ունեցել, ըստ նրա, երևում է վերարկու և հավանաբար ածու բառերից։
  «Վերարկու» նշանակում է վրան գցելի, գցվող, ոչ թե գցող։
  «Ածու, որ հին լեզվում նշանակում է ժողովուրդ, ազգ, հավանորեն ածեմ=բերել բայից է ածանցված, և նույնն է, ինչ որ ածեալ, ածք, այսինքն՝ բերւած, սերունդ»  1։
 Ն.  Ադոնցի  հաջորդ  վարկածով՝  կրավորականի  –ու-ն  կարող  է  ծագած  լինել  նաև  նախնի  –իւ-ից.*ստեղծիւ+ած=ստեղծըւ-ած=ստեղծու-ած2։
 Ա. Այտընյանը կարծում է, որ այդ ու ձայնավորը գտնում ենք գրաբարի գործուած, յօրինուած և այլբառերի մեջ3։
 Հույժ կարևոր դիտարկումներ ունի Ն. Ադոնցն ի նախդրի վերաբերյալ։
  Նա գրում է. «Ի նախդիրնարիո-եվրոպական –en, -in է տրական և ներգոյական հոլովներում և -ek, -ik (=и-зь)՝ բացառական։
  Բաղաձայնի  կորստից  հետո  երկու  ի-երը  նույնանում  են՝  ի  նմա,  ի  նմանէ։
   Ձայնավորից  առաջ  –ի  պետք  էհանդես գար իր հին ձևով՝ *ին արքայէ։
  Բայց երևում է, որ ն-ի անկումը շատ ավելի վաղ է տեղի ունեցել, և միմիայն անկումից հետո է առաջ եկել բացառական և տրական հոլովներն ի-ով արտահայտելուեղանակը։
   Վաղակորույս  ն-ի  հետքը  մնացել  է  մի  քանի  բառերում՝  ն-այել  (=հայել),  ն-ստել,  ն-եցուկ(յենուլ)…»4։
 Բացառականում ի նախդրի՝ բաղաձայնից և ձայնավորից առաջ ի և յ համապատասխան տարբերակներով  հանդես  գալու  իրողությունը  նա  բացատրում  է  այսկերպ.  ի  սկզբանե  թե՛  բաղաձայնից,  թե՛ձայնավորից առաջ դրվել է ի՝ ի բանէ, ի արքայէ։
  Սակայն hiatus-ի օրենքով, ըստ որի՝ երկու ձայնավորների  միջև  հորանջից  խուսափելու  համար  ձայնակապ  է  դրվում,  ի  արքայէ-ն  պիտի  արտասանվեր  իյարքայէ։
  Հետագայում ի-ն սղվում և անհետանում է՝ ըյարքայէ=յարքայէ5։
 Որոշակի վերապահում ունի Ն. Ադոնցը բառավերջի –յ-ի հարցում։
  Բարձր գնահատելով համաբանության դերը լեզվի փոփոխման ու զարգացման գործում՝ նկատում է, սակայն, որ նրանով բացատըրվում  են  լեզվական  տարօրինակ  երևույթներ։
   Նմանատիպ  երևույթներից  է,  ըստ  նրա,  այդ  սկզբունքովբառավերջում յ-ի հաճախ անիմաստ հավելումը։
  Այսպես՝ ասորերենից փոխառված մի շարք բառեր՝ աով վերջացող, մեր լեզվում այսպիսի տառադարձման են ենթարկվել՝ kahna=քահանա-յ, avila=աբեղա-յ,she-shalta=շղթա-յ։
  Ն. Ադոնցը եզրակացնում է. «Այս և նման բառերում –յ երբեք չի արտասանվել, բայցգրվել է միմիայն ուրիշ հայերեն բառերի հետևողությամբ, ինչպես՝ ծառայ, ընծայ…»6 ։
 Ն.  Ադոնցի  լեզվաբանական  ուսումնասիրություններից  է  «Ինչպես  պետք  է  գրել  «ամեն»  եվ  «չեզոք» բառերը» վերնագիրը կրող հոդվածը (1930, Փարիզ)՝ զետեղված դարձյալ Գ հատորում։
  Այս հոդվածը  Ն.  Ադոնցը  գրել  է  «Հայրենիք»  ամսագրի  խմբագրության  կողմից  իր  «Մամիկոնյան  իշխանուհի»հոդվածում վերոնշյալ բառերի ուղղագրական շտկումների առթիվ։
  Հենց սկզբում նա շեշտում է, որ Հայկազյան բառարանում, որն ի դեպ բնորոշում է որպես «պատկառելի ծերունի», այդ բառերն ունեն ամէնև չէզոք գրելաձևերը։
  Ն. Ադոնցը, սակայն, կարծում է, որ մենք, լինելով նոր սերունդ, պարտավոր չենքկրկնել նախորդներին, և այն վարկածն է առաջադրում, ըստ որի՝ չեզոք (կամ չէզոք)-ը պետք է ստուգաբանել  ոչ  թե  որպես  «չկա  ոչ  մեկը»,  ընդ  որում  նա  հավելում  է,  որ  է  էական  բայը  չի  կարող  հայցականհոլով ընդունել՝ զ նախդրիվ, և պնդում է, որ այդ բառը պետք է ստուգաբանել որպես չ+եզ+ոք, այսինքն՝«չկա մի ոք»։
  Ըստ նրա՝ եզ-ը համազոր է մի-ին։
  Ն. Ադոնցի այս տեսակետը հերքել է Վենետիկի հայրերից  մեկը՝  Հայր  Ղազիկյանը՝  Ա.  Բագրատունու  «Զարգացելոց»-ից  և  Օձնեցու  «Ընդդէմ  երևութականաց»-ից  մեջբերումներ  անելով՝  ապացուցելու,  որ  է  էական  բայը,  հունարենի  նմանողությամբ,  ընդունում է նաև հայցական, օրինակ՝ Եղեւ զոր ոչն էր… Ն. Ադոնցը վստահ է, որ վերջինս սխալ ընթերցմանհետևանք  է,  սա  սկզբում  գրված  է  եղել՝  Եղեալ  որ  ոչն  էր…։
   Ա-ի  և  լ-ի  մասնիկների  կցված  լինելու  հետևանքով  զ-ի  տպավորություն  է  ստեղծվել,  ուստի,  եղեալ-ից  մնացել  է  եղեւ-ը։
   Ն.  Ադոնցն  անվարանժխտում  է  նաև  չեզոք  (չէզոք)-ը  Հայր  Ղազիկյանի  կողմից  գույնզգույն,  թելզթել,  ոսկեզօծ  բառերին  մոտեցնելու փորձերը, քանի  որ, դիցուք, ոսկեզօծ-ում զօծանել բայն է, որն առաջացել է այնպես, ինչպեսզօդեմ-ը՝ յօդեմ-ից, զիջանեմ-ը՝ իջանեմ-ից։
 Ուղղագրական  հաջորդ  խնդիրը  վերաբերում  է  ամեն  (ամէն)  բառին։
   Ըստ  հայր  Ղազիկյանի՝  այսբառը նույնն է, ինչ որ մէն, մի այր շալակին։
  Ն. Ադոնցն ընդունում է ե-ով գրությունը։
  Նրա համոզմամբ՝ամեն-ի են-ը եան ածանցի պարզեցման արդյունք է, իսկ ամ-ը «զուտ հայացի ձևն է համ-ի, որ պարսիկփոխառություն է, հավանորեն, քան նույն արմատի մի ուրիշ հայ ձևը»7։
  Հետևաբար, ըստ նրա, ամեն-իհնագույն  ձևը  պետք  է  լինի  ամեան,  որպես  ամենեքեան-ը։
   Ա.  Բագրատունին,  ըստ  Ն.  Ադոնցի,  ամէն(ամեն) բառը ծագած է համարում կա՛մ մէն-ից, կա՛մ համայն-ից, բայց ինքը երկու վարկածին էլ դեմ է։
 1 Ադոնց Ն., էջ 319։
 2 Հմմտ. նույն տեղում, Էջ 319։
 3 Հմմտ. Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, h. IV, Բ, Երևան, 1961, էջ 326։
 4 Նույն տեղում, էջ 324։
 5 Հմմտ. Ադոնց Ն., Էջ 324։
 6 Նույն տեղում, էջ 325։
 7 Նույն տեղում, էջ 362։
 Մեն-ը,  ըստ  նրա,  այլ  բան  չէ,  քան  միայն-ի  սղման  արդյունքը՝  միայն>մեն>ամէն>ամինի/ամենայնի,  հետևաբար ավելի նոր է, քան ամէն հին բառը, և չի կարող, փաստորեն, նրա ծնողը լինել։
  Բացի դրանից՝Ն.  Ադոնցը  մերժում  է  ամեն-ը  համայն-ի  սեղմ  ձևը  համարելու  մոտեցումն  ըստ  այնմ,  որ  թեք  հոլովներում և բարդության մեջ անշեշտ է-ն պիտի փոխվեր ի-ի՝ ամինի, ամինայնի ևն։
  Մինչդեռ Հայր Ղազիկյանը, Բագրատունու հետևությամբ, ա-ն ժխտական ածանց է համարում։
  Մեր կարծիքով, ա-ն այստեղժխտական ածանց չէ, որովհետև ժխտական ա-ն, լատինական ծագում ունենալով, չի կարող դրվել հայկական արմատի վրա։
 Ուղղագրական  այս  հարցերի  ինքնատիպ  մեկնաբանություններից  հետո  Ն.  Ադոնցն  անցնում  էստուգաբանության  պատասխանատու  գործին։
   «Հայերեն  մի  քանի  բառերի  ստուգաբանություններ»(1937, Բրյուսել) խորագրի տակ նա հայերենի երինջ բառը կապում է *rendhyo-ի հետ, ինչպես որ մեծ-ը՝*medyo-ի, մյուս կողմից կասկածի տակ է դնում գերմաներեն das Rind` ցուլ բառի՝ այս շարքին պատկանելը։
  Կարծում ենք՝ վերջինս ավելի շատ իրավունք ունի այդ շարքում զետեղվելու թե՛ հնչյունական, թե՛իմաստային տեսանկյուններից, քան երինջ-ը, որովհետև, վերջինիս դեպքում միայն հնչյունական համապատասխանություն  կա,  մինչդեռ  բացակայում  է  իմաստայինը.  երինջ-ը,  ըստ  Ստ.  Մալխասյանի  բացատրության, երեք տարեկան էգ կովն է, մինչդեռ, ինչպես ինքը՝ Ն. Ադոնցն է վկայում, *rendhyo-ն նշանակում է «բեղմնավորող, արգասավորող»1։
 Հայերեն  գայլ  («լկամ,  սանձ»)  բառը,  Ն.  Ադոնցի  վկայմամբ,  համապատասխանում  է  սանսկրիտերեն  valga-(սանձ),  լետերեն  valgus  (ծուռ  թուր)  բառերին=հնդեվրոպական  *wlg։
   Ինչպես  հ-ե  *luqwos/*w!gwos, λύκος, lupus հայերենում տալիս է գայլ2։
 Ն. Ադոնցն ուշագրավ զուգահեռներ է անցկացնում  օձիք բառի ստուգաբանության առնչությամբ։
 Նա նշում է, որ հունարեն αύχήν, -ένοs` վիզ, ծոծրակ, կոկորդ, և αύχή՝ գոռոզություն բառերի ստուգաբանությունը հայտնի չէ, սակայն փաստ է, որ դրանք առնչվում են հայերեն աւձի-ք, սեռ.՝ աւձեաց բառերին։
 Այս  օձ-ը,  ըստ  նրա,  հնում  հավանաբար  նշանակել  է  վիզ,  կոկորդ  և  հնչյունաբանորեն  համապատասխանում  է  հունարեն  αύχήν <  aug1h-։
  ύΦ-ανχενέω` գլուխը  բարձրացնել,  գոռոզանալ,  ինչպես  նաև  ύΦανχένοε՝ պարծենկոտ  բառերն  ապացուցում  են,  որ  αύχή՝ գոռոզություն-ը  կապված  է  αύχήν՝ վիզ  բառիհետ3։
 Հայերեն  արձա-գանգ,  գանգ-իւն  բառերը,  ըստ  Ն.  Ադոնցի,  անկասկած  առնչություն  ունեն  հունարեն  ήχή, όχά (*Fαχα)`  աղմուկ,  ձայն  բառին։
   Արձագանգ-ը,  նրա  վկայմամբ,  նշանակում  է  վերադարձողձայն,  մյուս  կողմից՝  գանգ,  գանգիւն  (աղմուկ,  ձայն)  նույն  բառն  է,  ինչ  վանգ  (ձայն,  վանկ)-ը,  սակայնվերջինը, ըստ Ն. Ադոնցի, իրանական փոխառություն է և համապատասխանում է պահլավական vāng`աղաղակ, ձայն բառերին4։
 Ն.  Ադոնցի  լեզվաբանական  հետազոտությունների  մեջ  անփոխարինելի  տեղ  ունի  վաղ  շրջանիփոխառությունների նրա քննությունը, որը կատարել է իր «Հայաստանի պատմություն» գրքում, և որըմիաժամանակ ընդգրկված է նրա Երկերի Գ հատորում։
  Այստեղ մենք ընտրության սկզբունքով ենք արձանագրելու  նրա  քննած  փոխառությունները։
   Ըստ  Ն.  Ադոնցի՝  Ք.ա.  III  հազարամյակի  կեսերին  Սարգոնն  արշավանք  է  ձեռնարկում  Փոքր  Ասիա։
   Նախքան  հեռանալը՝  նա  կարգադրում  է  իրենց  երկրինանծանոթ մի քանի բույսեր վերցնել իրենց հետ։
  Ըստ Ն. Ադոնցի՝ այդ բույսերն են՝ hashuru, tittu, šimiššala,  šallura,  karanu,  buttu,  sirdu։
   Ն.  Ադոնցը  գրում  է.  «Ֆ.  Հոմմելը  hashuru-ն  նույնացրել  է  արամեականhuzra, ասորական hazzùra «խնձոր»-ի հետ, և hazzùra-ի մեջ ճանաչել են հայերեն խնձոր-ը (F. Hommel,Aufsätze und Abhandlungen, 1892,  էջ 167)»5։
  Բայց Ն. Ադոնցը հակված է hazzùra-ն և խնձոր-ն առանձին  փոխառություններ  համարել։
   Ըստ  նրա՝  hazzùra-ն  գրեթե  իր  նախնական  ձևով  պահպանվել  էկովկասյան  լեզուներում։
   Խնձոր  անունը  կա  Դաղստանի  բազմաթիվ  լեզուներում  և  այնքան  տարբերձևերով, որ դրանք համարյա անճանաչելի են դարձել։
  Այս լեզուներից մի քանիսը՝ վարկան, կուրաճ, լեկևն, Ն. Ադոնցի հավաստմամբ, գործածում են hinče-hinze, xinč-xinj։
  Ըստ նրա՝ վերջին ձևը նմանությունունի  հայերենի  խնձոր-ի  հետ,  որն  էլ  փաստում  է,  որ  հայերենն  ասորերենի  hazzùra-ից  կախում  չունի։
 Նա գրում է. «Խնձորն առաջ է գալիս xunjor կամ xinjor-ից, երկրորդային ն-ն շչականից առաջ, կարծումենք, օտար չէ հայկական հնչյունաբանությանը՝ ինձ անձնական դերանունը՝ տրական հոլովով՝ եզակիի(հմմտ. մեզ, քեզ) փոխարեն նույնանման դեպք է ներկայացնում։
  Նույնպես և «կորիզ»-ը, որ բարբառային ձևով «կորինձ» է արտասանվում, Մ(ու)զուր=Մ(ու)նձուր»6։
 Ն. Ադոնցի հավաստմամբ՝ Ա. Մեյեն ցույց է տվել հունարեն կամ լատիներեն ficus և հայերեն թուզբառերի ազգակցությունը։
  Հայագետը կարծում է, որ  հայերեն թին-ը, որ խաղողի կորիզն է, և արաբե1 Հմմտ. Ադոնց Ն., էջ 405։
 2 Հմմտ. նույն տեղում, էջ 406։
 3 Հմմտ. նույն տեղում, էջ 408։
 4 Հմմտ. նույն տեղում, էջ 408։
 5 Նույն տեղում, էջ 387-388։
 6 Նույն տեղում, էջ 389։
 րեն tiz-ը՝ թուզ, պատկանում են այս շարքին։
  Այս բոլոր բառերը tittu-ի հետ ունեն առաջին բաղադրիչիընդհանրություն, բայց տարբերվում են երկրորդով։
  Ն. Ադոնցն ընդգծում է, որ միայն թութ բառն է, որհստակ է ներկայացնում tutu-ն. վերջինս թութ բառն է, որ ողջ Մերձավոր Արևելքում նշանակում է թութ։
 Նա,  սակայն,  նշում  է,  որ  Աստվածաշնչի  թարգմանության  մեջ  հունարեն  συχομορέα-ն  թարգմանվում  էիբրև ժանտաթզենի։
  Ըստ գիտնականի՝ այս կազմությունը ցույց է տալիս, որ տեղի-անտեղի որոշ նմանություն են գտել երկու մրգերի՝ թզի և թթի միջև, և այդ ըմբռնումների հետևանքով է, որ հայերենումդրանք նման անուններ ունեն։
  Մյուս կողմից նա իրավամբ շեշտում է, որ խաղողի կորիզները հիշեցնումեն  թզի  կորիզները1։
   Որպես  եզրահանգում՝  Ն.  Ադոնցը  գրում  է,  որ  բոլոր  այս  բառերն  ընդհանուր  ծագում  ունեն  նախախեթական  tutti-ի  հետ  և  կազմվել  են  ti-tu  մասնիկից՝  –to,  -ko,  -gho,  -no  ածանցներիօգնությամբ2։
  Այսինքն՝ նա ուրվագծում է խեթական ենթաշերտը հայերենում։
 Հաջորդը šalluru «սալոր» բառն է։
  Ըստ Ն. Ադոնցի՝ šalluru-ն ծառ է, բայց  թե ինչպիսի, հայտնի չէ։
 Նա առաջինն է փորձում բառային զուգաբանություն գտնել՝ այդ անվան մեջ տեսնելով հայերեն սալորը, գավառաբարբառով՝ շլոր։
 Այնուհետև  ըստ  Ն.  Ադոնցի՝  šušu  անունը  չի  կարող  կապ  չունենալ  արաբերեն  կամ  պարսկերենsùs` կաղամախի-ի և հայերեն սոսի՝ սպիտակ կաղամախի-ի անվանումների հետ։
  Նա հիշատակում է Մ.Խորենացու  պատմության  այն  հատվածը,  որտեղ  պատմահայրը  վկայում  է  Արայի  որդի  Անուշավանի՝Սոսանվեր մականվան մասին։
  Եվ բնութագրական է նաև, որ Արմավիրի միջնաբերդի բլրի ստորոտումգտնվում է մի գյուղ, ըստ Ն. Ադոնցի, որ նշանավոր էր իր սպիտակ սոսիներով3։
 Hallùru  բառը  Ն.  Ադոնցին  անմիջապես  հիշեցնում  է  հունարեն  őλυρα-ն  և  հայերեն  ոլոռն-ը։
   Նրավկայմամբ՝ Աստվածաշնչի χύαμου χαί φαχόυ-ը հայերեն թարգմանել են ոլոռն և ոսպն, հետևաբար ոլոռննշանակում  է  χύαμοs` բակլա։
   Ուշադրության  է  արժանի  նաև  այն,  որ  őλυρα-ն  հայերեն  թարգմանել  ենհաճար։
  Ն. Ադոնցը սրանից եզրակացնում է, որ իմաստային տարբերակում կա őλυρα-ի և ոլոռն-ի միջև.մեկը նշանակում է հաճար, մյուսը՝ բակլա։
  Հենց սա էլ վկայում է, որ ոչ հայերենն է այդ տերմինը հունարենից  փոխառել,  ոչ  էլ՝  հակառակը։
   Ոլոռն-ի  հին  ձևը,  ըստ  նրա,  օլոռ  է։
   Ն.  Ադոնցը  նշում  է,  որ  ինչպեսխնձոր-ում և սալոր-ում, hallùru-ի վերջին վանկը դարձել է –որ, իսկ hallùru-ն, ըստ նրա, սեմական չէ, այլավելի շուտ՝ ասիանիկ փոխառություն, այսինքն՝ խեթա-լուվական։
 Puglu բառի մասին Ն. Ադոնցը գրում է, որ վարանում է այն համեմատել հայերեն բողկ-ի և վրացերեն boloki-ի հետ։
  Նմանությունը, թեև գայթակղիչ է, բայց նա հավանական է համարում բողկ-ի ընդհանուր ծագումը հունարեն βόλβος-ի՝ սոխի, լիտ.՝ bumbuly’s-ի՝ կարմիր բողկի հետ։
 Ամփոփելով Ն. Ադոնցի վերոնշյալ դիտարկումները՝ ընդգծենք.Ա) Ն. Ադոնցը խոսում է ւ-ի՝ այս, այդ, այն դերանունների գործիական հոլովում պահպանված լինելու մասին։
  Թվում է՝ ժամանակակից հայերենի սրանով, դրանով, նրանով ձևերի՝ այսու, այդու, այնու-ինփոխարինելը (և ընդհանրապես թեք հոլովներում տարահիմքությունը) պայմանավորված է հենց այդ ւի՝ որպես գործիականի հոլովակազմիչ այլևս չդիտարկվելու իրողությամբ։
  Գործիական հոլովի համարստեղծվեց  –ով  ընդհանրական  հոլովակերտը,  որն  էլ  մյուս  կողմից  դարձավ  գրաբարյան  խառն  հոլովումների անհետացման հիմնապատճառներից մեկը։
 Բ) Կրավորական վ ածանցի ծագման մասին Ն. Ադոնցի հայացքներն ընդունելով հանդերձ՝ պետքէ նկատենք, որ ազդու-ի՝ ազդող-ին զուգահեռ նաև ազդվող իմաստը, կծու-ի՝ կծող-ին հարակա կծվողիմաստն  ունենալը  փոքր-ինչ  տարակուսելի  է  մեր  դիտարկմամբ,  քանի  որ  դրանց  մեջ  ածականականարժեքն  առավել  ցայտուն  է,  քան  բայականը,  և  այդ  պատճառով  դրանց  մեջ  կրավորականության  երբեմնի հետքեր տեսնելը համոզիչ չէ։
  Ինչ վերաբերում է երկրորդ փաստարկին, ըստ որի՝ ու-ն իւ-ից է ծագել,  ապա  դարձյալ  որոշ  վերապահում  կցուցաբերենք,  քանի  որ  ու-ն  իւ-ից  կարող  է  առաջացած  լինելմիայն ի հոլովման բառերի դեպքում, քանզի իւ-ն այլ բան չէ, քան գործիականի հոլովակերտ՝ ի հոլովման բառերի համար։
  Իսկ ու-ն գործիականի վերջավորության տարաձևության դրսևորումն է ու հոլովման բառերի դեպքում, երբ մի դեպքում ո-ին ոչինչ չէին հավելում, մյուս դեպքում ավելացնում էին ւ։
  Այսու-ն այդ ւ-ի հավելման արդյունքն է, այսինքն՝ գործիականի ցուցիչ, որի մասին, ի դեպ, վերը խոսում էրնաև  Ն.  Ադոնցը՝  շեշտելով,  որ  ւ-ի  գրությունը  պահպանվել  է  այս,  այդ,  այն  դերանունների  գործիականում։
  Այսպիսով՝ կարող ենք եզրակացնել, որ կրավորականի ու (վ) ածանցը կարող է բխեցվել գործիական  հոլովից։
   Այս  առումով  մերժելի  է  նաև  վերոհիշյալ  ածականներում  կրավորականության  վաղեմիհետքեր  տեսնելու  Ն.  Ադոնցի  ձգտումը.  դրանց  մեջ  ավելի  շուտ  գործիականի  վերջավորությունն  էերևան գալիս, քան կրավորական ածանցը։
 Գ)  Ի  նախդրի  նկատմամբ  գիտնականի  դիրքորոշումը  բավական  տպավորիչ  է,  հատկապես՝  ձայնավորից առաջ յ-ի ի հայտ գալու նրա բացատրությունը, որ ավելի համոզիչ է դառնում ինչպես V դարի,1 Հմմտ. Ադոնց Ն., էջ 390։
 2 Հմմտ. նույն տեղում էջ 391։
 3 Նույն տեղում, էջ 392։
 այնպես  էլ  միջնադարի  մատենագրության  մեջ  կրկնակի  նախդրի  գործածությամբ,  դիցուք,  ի  յանձնառնուլ  (Ուռհ.,  322),  ի  յերկիր  կործանել  (422)։
   Այս  իրողությունը  կա՛մ  hiatus-ի  ակտիվ  գործածումն  էապացուցում,  կա՛մ  կրկնակի  նախդրի՝  իմաստի  սաստկության  դրսևորման  միջոց  լինելը։
   Hiatus-իակտիվության  դեմ  է  վկայում,  սակայն,  գրաբարյան  անցյալ  կատարյալ  ժամանակի  եզակի  III  դեմքումաճականի ավելացման պարագայում՝ էարկ, էանց ձևերի առկայությունը՝ էյարկ, էյանց սպասելի տարբերակների  փոխարեն։
   Ուստի,  մնում  է  ենթադրել,  որ  կրկնակի  նախդրի  գործածությունն  իմաստիսաստկության արտահայտման միջոց է եղել միայն։
 Դ) Բառավերջի յ-ի՝ համաբանությամբ մեծաթիվ, այդ թվում փոխառյալ բառերի վրա տարածվելըՆ. Ադոնցը  տարօրինակ է  համարում, բայց չէ՞ որ փոխառու լեզուն փոխառյալ ձևերը ենթարկում է իրլեզվական կանոններին։
  Յ-ի հավելումը բառավերջում ա-ից և ո-ից հետո՝ մեր լեզվական օրինաչափություններից է եղել։
  Այլ բան, եթե նա մերժեր այդ օրինաչափությունը մեր լեզվի շրջանակներում՝ դուրսչգալով  փոխառությունների  մակարդակ։
   Այս  օրինաչափությունն  անշուշտ  գիտեր  նաև  Ն.  Ադոնցը,քանի որ իր իսկ խոսքերով՝ «յ-ի ձայնը երևան էր գալիս և որոշակի լսվում շեղ հոլովներում և բարդության մեջ. ծառա, բայց ծառայ-ի, ծառայ-ական»1։
 Ե) Ամէն (ամեն) բառի ստուգաբանական փորձերում, որոնք, իրոք շատ հետաքրքիր ու համոզիչ են,Ն. Ադոնցն ամեն-ի առաջացումը մի դեպքում կապում է պարսկական համ-ի և հայկական եան ածանցիհետ, որի պարզեցմամբ առաջացել են՝ համ+եան>համեն>ամեն հերթագայությունները, իսկ մյուս դեպքում նա համ-ը և արդեն մեն-ը ծագած է համարում միայն-ից։
  Այս դեպքում կախյալ է մնում ա-ի հարցը։
 Ն. Ադոնցն ամ-ը դիտում է որպես պարսկական համ-ի հայեցի ձևը, սակայն այդ համ-ն արմա՞տ է, թե՞ածանց, չի նշում։
  Բացի այդ՝ հիշենք, որ հայերենում կան հ վերջնահնչյունով փոխառյալ բառեր պարսկերենից,  որոնք  այդ  հ-ն  չեն  գցում  հայեցի  ձև  ապահովելու  համար,  օրինակ՝  աշխարհ  բառը,  ուստի,առավել ևս բառասկզբում հ-ի անկումը կասկածահարույց է։
  Հ-ն հագագ լինելու դեպքում կարող է ընկնել։
  Մյուս կողմից պետք է  շեշտենք, որ էն (են)-ը ոչ  թե եան-ի հնչյունափոխությունն է, մեր կարծիքով,այլ այն-ի։
  Այստեղ մնում է միայն համ-ի հարցը, որը, թվում է, հունաբան դպրոցից փոխառած ածանցնէ՝  համատեղ,  համամիտ,  հենց  համայն  և  այլ  բառերում։
   Սակայն  մեր  այս  տեսակետը  բացառում  ենքմիաժամանակ  այն  հանգամանքով,  որ  համ-  փոխառյալ  նախածանցը  ոչ  մի  ուրիշ  բառում  ամ-  ձևովհանդես չի գալիս։
 Է)  Ն.  Ադոնցի  տաղանդը  փայլում  է  թե՛  բնիկ,  թե՛  փոխառյալ  բառերի  ստուգաբանական  քննություններում։
   Խորամուխ  լինելով  տարբեր  լեզուների  ուսումնասիրության  մեջ,  նա  կարողանում  է  դյուրությամբ  ի  խույզ  և  ի  խնդիր  լինել  լեզվական  տարաբնույթ  զուգաբանությունների։
   Ասվածի  հավաստումն են ոչ միայն մեր այս աշխատանքում տեղ գտած նրա ստուգաբանությունները, այլև հայկականտեղանունների  վերաբերյալ  նրա  ուշագրավ  մեկնաբանությունները  տարբեր  աշխատություններում,որոնք արժանի են առանձին ուսումնասիրության։
  Ը)  Ն.  Ադոնցը,  որքան  էլ  հետաքրքրված  էր  տարբեր  լեզուների  ուսումնասիրությամբ,  այդուհանդերձ  չէր  հանդուրժում  օտար  տարրերի  ներթափանցումը  մեր  լեզու,  որի  ապացույցը  նրա  հետևյալխոսքերն են. «Շատ լեզվական հարստություններ տեղի են տվել օտարամուտ տարրերի և իրենք բյուրեղացել  գրավոր  հիշատակարաններում։
   Նրանք  մեռած  չեն,  այլ  սպանված.  իսկ  սպանվածներն  ամենտեղ արժանի են հիշողության…»2։
 Վանուհի ԲաղմանյանՆ. ԱԴՈՆՑԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲԱՌԱՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ Ն. Ադոնց, ուղղագրություն, ստուգաբանություն, փոխառություն։

Սույն  աշխատանքը  նվիրված  է  Ն.  Ադոնցի  հնչյունաբանական  և  բառաքերականական  դիտարկումների  վերհանմանը։
  Մասնավորապես շեշտը դրել ենք ուղղագրական մի քանի ուշագրավ խնդիրների, ստուգաբանական  որոնումների և փոխառյալ մի քանի բառերի քննության վրա։
  Ն. Ադոնցի  «Երկեր»-ի վեցհատորյակի Գ հատորում  զետեղված են նրա մտորումները լեզվաբանական այնպիսի հարցերի շուրջ, որոնցից են՝ կրավորականի վ ածանցի  առաջացումը, ի նախդրի գործածության խնդիրը, «ամեն» և «չեզոք» բառերի ուղղագրությունը, այնպիսի բառերի  ստուգաբանություններ,  ինչպիսիք  են,  դիցուք,  գայլ,  օձիք,  արձագանք  ևն,  և,  վերջապես,  փոխառյալ  մի  շարք  բառերի քննություն, որոնցից են, դիցուք, խնձոր, թութ, թուզ, սալոր, սոսի ևն։
  Ի մասնավորի թուզ, թութ բառերի  ստուգաբանական փորձերում Ադոնցն ըստ էության ուրվագծում է խեթական ենթաշերտը հայերենում։
