ՀԱՅԵՐԻ ԴԵՄ ԻՐԱԳՈՐԾՎԱԾ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆՄԵՐԺՈՂԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐՆ`ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒՅՍԻ ՆԵՐՔՈՀայոց  ցեղասպանության  100-րդ  տարելիցի  համատեքստում  անկյունաքարային  նշանակությունունի  հայերի  դեմ  իրագործված  ցեղասպանության  մերժողական  քաղաքականության  հիմնահարցերիիրավական սպեկտրի համակողմանի վերլուծությունը՝ հիմք ընդունելով նաև 1990 թ. օգոստոսի 23-ինՀՀ  գերագույն  խորհրդի  կողմից  ընդունված՝  Հայաստանի  անկախության  մասին  հռչակագրի  11-րդկետը, որում սահմանվել է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը սատար է կանգնում 1915 թ. Օսմանյան կայսրությունում և Արևմտյան Հայաստանում իրագործված Հայոց ցեղասպանության միջազգայինճանաչմանը։
 Հիմնահարցի  միջազգային  իրավական  կոնտեքստի  շուրջ  բազմիցս  մեծաթիվ  հանրաճանաչ  իրավաբաններ  ներկացրել  և  էմպիրիկ  փաստերի  միջոցով  հիմնավորել  են  ցեղասպանության`  որպես  միջազգային  հանցագործության  եղելության  փաստը,  որը  երկու  տասնյակից  ավելի  անկողմնակալ  դիտորդ-պետությունների կողմից ընդունվել ու ստացել է հրապարակային ճանաչում։
  Թուրքիայի կողմիցշուրջ  մեկ  դար  շարունակվում  է  Հայոց  ցեղասպանության  փաստի  ժխտումը,  որի  «ակադեմիական»հենքն  ապահովելու  համար  միտումնավոր  շրջանցվում  է  արդարության,  գիտական  անաչառության  ուանկողմնակալության սկզբունքը։
  Վերջին տասնամյակների ընթացքում Հայոց ցեղասպանության փաստը  ժխտող  մենագրությունների  և  հոդվածների  պակաս  չի  նկատվել։
   Դրանցում  ընդհանուր  առմամբզարգացվում են դեռևս կոտորածների ընթացքում շրջանառության մեջ դրված մի քանի թեզեր՝ փորձելով  տարբեր  «փաստարկներով»  գիտակից  հանրությանը  պարտադրել  պատմության  իրենց  վարկածը։
 Այդ թեզերի ակունքները կարելի է գտնել Մեծ եղեռնի և դրան հաջորդած տարիներին երևան եկած միշարք  հրատարակություններում,  որոնցում  փորձ  է  արվում  միջազգային  հանրության  ուշադրությունըշեղել իրադարձությունների ընթացքից, աղավաղել փաստերը կամ պարզունակ կերպով հերքել հայերիոչնչացման գործում թուրքերի դերակատարությանն առնչվող ցանկացած մեղադրանք։
 Սույն  աշխատանքում  մենք  կփորձենք  միջազգային  իրավական  պրիզմայի  ներքո  ներկայացնելԹուրքիայի  կողմից  որդեգրված՝  Հայոց  ցեղասպանության  մերժողական  քաղաքականության  հիմնահարցերը, այդ թվում՝ դրանց իրավական ասպեկտները Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ` ՄԻԵԴ) որոշումների լույսի ներքո՝ հաշվի առնելով նաև վերջին ժամանակներում բավականին լայն տարածում գտած և ՄԻԵԴ–ի Մեծ պալատի վարույթում գտնվող հանրաճանաչ Փերինչեքնընդդեմ Շվեյցարիայի գործը (CASE OF PERİNÇEK v. SWITZERLAND (Application no. 27510/08)1։
 Ակնբախ է շարունակում մնալ մի բան. ինչպես շեշտվել է Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի համահայկական հռչակագրում` ցեղասպանության հանցակազմում պարունակվող արարքների համար անպատիժ մնալն անթույլատրելի է ու այդ հանցագործությունը վաղեմության ժամկետ չունի2։
  Հայոց  ցեղասպանության ժխտումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում մարդկության դեմ ապագայումնորանոր  ոճիրների  իրականացման  համար,  ուստի՝  հայության  և  համայն  առաջադեմ  մարդկությանառջև  ծառանում  է  Հայոց  ցեղասպանության  ժխտումը  կանխելու  և  թույլ  չտալու  պատասխանատուխնդիրը։
  Արգենտինան, Շվեյցարիան, Ուրուգվայը ընդունել են օրենքներ, որոնցով պատասխանատվություն է սահմանված Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար։
 Նշենք,  որ  չնայած  ցեղասպանության`  որպես  միջազգային  հանցագործության  հերքումը  ՄԱԿ–ի«ցեղասպանության  հանցագործության  կանխարգելման  և  դրա  համար  պատժի  մասին»  կոնվենցիան(1948 թ. դեկտեմբերի 9) չի սահմանում ցեղասպանության հերքումը ցեղասպանության հանցակազմի1 Տե՛ս European Court of Human Rights, CASE OF PERİNÇEK v. SWITZERLAND, հասանելի է՝ http։
 //hudoc.echr.coe.int/eng?i=001139724#{"itemid"։
 ["001-139724"]}։
 2  Տե՛ս  ՀԱՅՈՑ  ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ  100-ՐԴ  ՏԱՐԵԼԻՑԻ  ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ  ՀՌՉԱԿԱԳԻՐ,  29  հունվարի  2015  թ.,  ք.  Երևան,հասանելի է՝ http։
 //armeniangenocide100.org/files/uploads/2015/02/declaration-arm.pdf։
 օբյեկտիվ  կողմի  շրջանակներում,  սակայն  այն  դատապարտելի  է  միջազգային  իրավական  այլ  փաստաթղթերի շրջանակում և կարող է որակվել՝ որպես ատելության, բռնության քարոզում, էթնիկ խտրականության դրսևորում և այլն1։
  Վերջիվերջո, զուր չէ, որ բազմաթիվ պետություններ, այդ թվում՝ Հայաստանն իրենց քրեական օրենսգրքերում միջազգային իրավական փաստաթղթերից իմպլեմենտացրել ևնախատեսել են հանցակազմ ցեղասպանություն հանցագործությունը մերժելու համար։
 Նշենք  նաև,  որ  երբ  խոսում  ենք  Հայոց  ցեղասպանության  մերժողական  քաղաքականության  մասին,  պետք  է  նկատի  ունենալ  ոչ  միայն  Թուրքիային,  այլև  առանձին  անհատներին  ու  կազմակերպություններին,  որոնց  գործունեությունը  միտված  է  Հայոց  ցեղասպանությունը  մերժելու  հիմնազուրկ  քաղաքականությանը2։
   Նման  քաղաքականություն  վարողների  հիմնական  կռվանը  խոսքի  ազատությանիրավունքն  է`  իրավական  չափանիշների  առումով  չափազանցված  շրջանակներում։
   Այլ  կերպ  ասած՝Ցեղասպանության  ժխտումը  ներկայացվում  է՝  որպես  իրավունքի,  քաղաքականության  կամ  պատմության ոլորտում արվող քննարկումներ։
 Վերջին  ժամանակներում  իրավաբանների  բուռն  քննարկման  առարկա  է  դարձել  ՄԻԵԴ-ի  կողմիցքննվող  «Փերինչեքն  ընդդեմ  Շվեյցարիայի»  գործը։
   ՄԻԵԴ–ն  այդ  գործով  2013  թ.  դեկտեմբերի  17–ինկայացրած  որոշմամբ  իրավաչափ  չհամարեց  Շվեյցարիայի  Համադաշնության  կողմից  Փերինչեքինքրեական պատասխանատվության ենթարկելու դատավճիռը` «Հայոց ցեղասպանությունը միջազգայինսուտ է» հայտարարության և իր ու Թալեաթ փաշայի միջև անցկացվող համեմատությունների համար`դիտարկելով դրանք անձի  խոսքի ազատության իրավունքի տիրույթում։
  Մի  շարք հանրաճանաչ իրավաբաններ զավեշտալի համարեցին ՄԻԵԴ–ի այս որոշումը։
  Ի դեպ նշենք, որ դատավճիռը Շվեյցարական կողմը բողոքարկել է ՄԻԵԴ-ի Մեծ պալատ, որտեղ դատական լսումը տեղի ունեցավ 2015 թ. հունվարի 28–ին, իսկ որոշումը ՄԻԵԴ-ը կհրապարակի մինչև տարվա վերջ3։
 Պարզաբանենք,  որ  ՄԻԵԴ-ի  2013  թ.  դեկտեմբերի  17–ի  որոշման  մեջ  նշվել  է,  որ  իրավունքի  դոկտոր,  Թուրքիայի  աշխատավորական  կուսակցության  նախագահ,  իրեն  նաև  պատմաբան  և  գրող  համարող Դողու Փերինչեքի հայտարարություններն արվել են վիճահարույց և բուռն քննարկումների համատեքստում։
   Դատարանը  գտել  է  նաև,  որ  նրա  հայտարարությունների  ու  փաստարկների  էությունըպետք է դիտարկել պատմական համատեքստում, միևնույն ժամանակ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Փերինչեքը խոսում էր՝ որպես քաղաքական գործիչ։
  Դատարանը գտել էր, որ դիմումատուի մեկնաբանությունները պատմական, իրավական և քաղաքական բնույթի են, նշելով նաև այն հանգամանքը, որ դատարանում չի վիճարկվել փաստն այն մասին, թե հանրության համար էական հետաքրքրություն է ներկայացնում այն հարցը, թե արդյոք 1915 թ. և դրան հաջորդող իրադարձությունները կարողեն  որակվել՝  որպես  «ցեղասպանություն»։
   Այսինքն՝  ստացվում  է,  որ  Եվրոպական  դատարանը  կայացրած  վճռում  Փերինչեքի  հայտարարությունները  և  ներկայացված  փաստարկները  դիտարկել  է  խոսքիազատության տիրույթում` ճանաչելով դրանք իրավաչափ։
 Մինչդեռ  հայերի,  իսկ  այնուհետև  Գերմանիայում  հրեաների  հետ  կատարվածին  զոհ  գնացածներիհիշատակի  ու  նրանց  ժառանգների  պատմական  հիշողության  ու  ինքնության  դեմ  խտրականությանդրսևորումն  ստիպեց  Ռաֆայել  Լեմկինին  ներմուծել  մարդկության  դեմ  այս  ծանրագույն  հանցագործությունը  բնորոշող  «ցեղասպանություն»  տերմինը»,  որի  կիրառումը  երբևէ  չպետք  է  հիշատակի  այդտերմինի  ներքո  իրագործված  հանցագործության  զոհերի  հիշատակի  նվաստացումը՝  անվանելով  այնմիջազգային սուտ։
 Այս կապակցությամբ նշենք, որ 2015 թ. հունվարի 28–ին ՄԻԵԴ-ի Մեծ պալատում վերաքննությանկարգով  քննվող  «Փերինչեքն  ընդդեմ  Շվեյցարիայի»  գործով  դատալսման  ընթացքում  որպես  երրորդկողմ ներգրավված հայկական կողմի պատվիրակության անդամ Ամալ Քլունին իր խոսքում շեշտեց, որ«դատարանին, իհարկե, հայտնի է Թուրքիայում խոսքի ազատության անմխիթար վիճակը. այս դատարանն ազատ խոսքի իրավունքի խախտումներ է արձանագրել Թուրքիային վերաբերող 224 առանձինգործով։
   Այսպիսով,  չնայած  այս  գործը  վերաբերում  է  Թուրքիայի  քաղաքացու՝  Հայաստանը  նույնպեսշահագրգռված  է,  որ  սեփական  քաղաքացիները  նույնպես  չհայտնվեն  ազատ  խոսքի  չափից  դուրսքրեականացման ծուղակում»4։
 1 Տե՛ս Վարդանյան Վ., Կիրակոսյան Ե., Գևորգյան Լ., Հայերի ցեղասպանության համար միջազգային իրավական պատասխանատվության հիմքերը (իրավական ուղեցույց), Երևան, 2014, էջ 25։
 2  Տե՛ս  Գզոյան  Է.,  Ցեղասպանության  ժխտումը`  որպես  ռասիզմի  դրսևորում.  մոտեցումները  միջազգային  իրավունքում  (Հայոցցեղասպանության  թանգարան–ինստիտուտ),  Ցեղասպանագիտական  հանդես,  2(1),  Երևան,  2014,  հասանելիէ՝http։
 //www.genocide-museum.am/arm/articles-Edita-Gzoyan.php։
 3 Տե՛ս CASE OF PERİNÇEK v. SWITZERLAND։
 4  Տե՛ս  «Ստորին  պալատի  վճռում  առկա  եզրահանգումներն  անարգում  են  ցեղասպանության  զոհերի  հիշատակը.  ՄԻԵԴ-ումհայտարարել է Ամալ Քլունին», 28.01.2015, հասանելի է՝ http։
 //bit.ly/1VhMZQd։
 Ակնբախ  է,  որ  մարդու  իրավունքների  շարքում  հատուկ  կարևորվում  է  խոսքի  ազատությունն  իրիրական, քաղաքական և գործնական նշանակություն ունեցող ֆորմատով և հանդիսանում է ոչ միայնորպես  անձին  տրված  հնարավորությունների  առանձին  կատեգորիա,  այլև`  որպես  երաշխիք  անձինտրված այլ իրավունքների իրականացման համար։
 Միևնույն  ժամանակ  խոսքի  ազատությունն  ունի  նաև  հատուկ  պաշտպանության  և  երաշխավորման  կարիք։
   Միջագային  նշանակություն  ունեցող  բոլոր  հիմնական  փաստաթղթերում  հատուկ  ուշադրություն  է  դարձված  երկրներում  խոսքի  ազատության  երաշխավորման  անհրաժեշտությանը,  և  այնիրականացնելու գործնականում կիրառելի հնարավորություններ ստեղծելուն։
 Խոսքի  ազատության  երաշխավորման  խնդիրն  իր  արտացոլումն  է  գտել  նաև  Մարդու  իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության մասին 1950 թ. նոյեմբերի 4–ի Եվրոպական Կոնվենցիայում, որի 10-րդ հոդվածը սահմանում է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի խոսքի ազատության իրավունք։
  Այսիրավունքը ներառում է սեփական կարծիք ունենալու, տեղեկություններ և գաղափարներ ստանալու ևտարածելու  ազատությունը՝  առանց  պետական  մարմինների  միջամտության  և  անկախ  սահմաններից»1։
  Այս իրավունքը Կոնվենցիայով մարդու և քաղաքացու այլ իրավունքների հետ պաշտպանվում էհավասարապես։
   Սակայն  ընթերցողի  ուշադրությունը  ցանկանում  ենք  հրավիրել  այն  հանգամանքիվրա,  որ  խոսքի  ազատության  իրականացման  արդյունքում  անձի  այլ  իրավունքների  հնարավոր  միջամտության համատեքստում անհրաժեշտություն է առաջանում հավասարակշռելու այս իրավունքի ևդրա  ներգործության  օբյեկտ  հանդիսացող  այլ  իրավունքները,  ընդ  որում՝  ինչպես  դրանց  իրականացման,  այնպես  էլ`  դրանց  պաշտպանության  և  երաշխավորման  տեսանկյունից։
   Այս  մասին  է  նաև  վկայում այն, որ Կոնվենցիայի 10–րդ հոդվածը, երաշխավորելով խոսքի ազատության սկզբունքը, միաժամանակ  նախատեսում  է  այդ  իրավունքի  իրականացման  սահմանափակման  հնարավորություն։
   Այսինքն՝ հենց Կոնվենցիայի առումով այդ իրավունքը չի կարող բացարձակ իմաստով ընկալվել և իրականացվել։
  Կոնվենցիան, մասնավորապես, սահմանում է. «Այս ազատությունների իրականացումը, քանիոր այն կապված է պարտավորությունների և պատասխանատվության հետ, կարող է պայմանավորվելայնպիսի  ձևականություններով,  պայմաններով,  սահմանափակումներով  կամ  պատժամիջոցներով,որոնք նախատեսված են օրենքով և անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում՝ ի շահպետական  անվտանգության,  տարածքային  ամբողջականության  կամ  հասարակության  անվտանգության, անկարգությունները կամ հանցագործությունները կանխելու, առողջությունը կամ բարոյականությունը, ինչպես և այլ անձանց հեղինակությունը կամ իրավունքները պաշտպանելու, խորհրդապահական պայմաններով ստացված տեղեկատվության բացահայտումը կանխելու կամ արդարադատությանհեղինակությունն ու անաչառությունը պահպանելու նպատակով»2։
 Ազատորեն  արտահայտվելու  իրավունքը  ժողովրդավարական  հասարակության  էական  հիմքերիցև  դրա  առաջընթացի  ու  յուրաքանչյուր  անձի  ինքնարտահայտման  հիմնարար  պայմաններից  մեկն  է։
 10–րդ հոդվածի 2–րդ մասի իմաստով այն կիրառելի է ոչ միայն «տեղեկատվության» կամ «գաղափարների» նկատմամբ, որոնք կա՛մ դիտվում են՝ որպես անվնաս կամ անտարբերության են մատնվում, այլևնրանց նկատմամբ, որոնք վիրավորական են, ցնցող կամ անհանգստացնող։
  Այսպիսին են բազմակարծության,  հանդուրժողականության  և  լայնախոհության  պահանջները,  առանց  որոնց  չկա  «ժողովրդավարական  հասարակություն»։
   Ինչպես  ամրագրված  է  10–րդ  հոդվածում,  այս  ազատությունը  կարող  էսահմանափակումների ենթարկվել, ինչը, սակայն, պետք է նեղ մեկնաբանության ենթարկվի և ցանկացած սահմանափակման անհրաժեշտությունը պետք է համոզիչ լինի։
 «Անհրաժեշտ» ածականը` 10–րդ հոդվածի 2–րդ մասի իմաստով, ներառում է «հասարակական անհրաժեշտության ճնշման» առկայություն։
  Պայմանավորվող պետություններն ունեն հայեցողության որոշակի սահման գնահատելու համար, թե առկա է արդյոք նման անհրաժեշտություն, սակայն այդ հայեցողությունն իրականացվում է Եվրոպական վերահսկողության հետ «ձեռք–ձեռքի»` ներառելով երկուստեք  օրենսդրությունը  և  դրա  կիրառման  արդյունքում  կայացված  որոշումները,  եթե  անգամ  վերջիններս  կայացվել  են  անկախ  դատարանի  կողմից։
   Հետևաբար,  Դատարանն  իրավասու  է  վերջնականորոշում կայացնել` կապված այն հարցի հետ, թե արդյոք «սահմանափակումը» համապատասխանում է10–րդ  հոդվածով  պաշտպանվող`  արտահայտվելու  ազատության  սահմանափակման  լեգիտիմ  նպատակներին։
 Իր վերահսկողության լիազորությունների իրականացնելու ժամանակ Դատարանը պետք է խախտումը դիտի գործի բոլոր հանգամանքների լույսի ներքո` ներառյալ վիճարկվող հայտարարությունների1 ԿՈՆՎԵՆՑԻԱ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ* ՓՈՓՈԽՎԱԾ11-ՐԴ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ, 4-ը նոյեմբերի, 1950 թ., Հռոմ, հասանելի է՝ http։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=20870։
 2 Նույն տեղում։
 բովանդակությունը և այն հանգամանքները, որոնցում դրանք արվել են։
  Մասնավորապես՝ այն պետք էորոշի, թե արդյոք խնդիրները եղել են «հետապնդված լեգիտիմ նպատակներին համապատասխան», ևթե  ազգային  իշխանությունների  կողմից  ներկայացված  հիմնավորումները  «համապատասխան  ու  բավարար են»։
  Դա իրականացնելիս Դատարանն ինքը պետք է համոզվի, որ ազգային իշխանություններըկիրառել  են  այնպիսի  չափանիշներ,  որոնք  համապատասխանում  են  10–րդ  հոդվածում  ամրագրվածսկզբունքներին և որ դրանք հիմնված են համապատասխան փաստերի ընդունելի գնահատման վրա։
 Ժողովրդավարական  հասարակությունում  մարդն  իրավասու  է  մեկնաբանություններ  անել  արդարադատության  իրականացման  և  դրանում  ներգրավված  պաշտոնատար  անձանց  մասին  և  քննադատել նշված գործընթացն ու անձանց1։
 Վերադառնալով  ՄԻԵԴ–ի  կողմից  «Փերինչեքն  ընդդեմ  Շվեյցարիայի»  2013  թ.  դեկտեմբերի  17-ինկայացված  որոշմանը՝  նշենք,  որ  ընդհանրապես  ելույթի  որակումը՝  որպես  պատմական,  իրավականկամ  քաղաքական,  իհարկե,  ինքնանպատակ  չէ,  այն  հանգեցնում  է  պետության  միջամտության(արգելքների,  պատիժների)  սահմանափակման,  քանի  որ  պատմական,  իրավական  և  քաղաքականհարցերիլայն  պաշտպանությամբ։
   Ինչպեսվերոշարադրյալում նշվեց խոսքի ազատության լույսի ներքո խոսքը դիտարկելու համար, նախ և առաջանհրաժեշտ է ուսումնասիրել վիճարկվող հայտարարությունների բովանդակությունը։
 շուրջ  քննարկումներն  օգտվում  են  առավելՉպետք է անտեսենք նաև  համապատասխան հայտարարություններ անող անձի նպատակաուղղվածությունը,  այն  է  պարզել՝  թե  արդյոք  տվյալ  անձը ցանկանում  է  տարածել  ատելություն,  թե  հասարակությանը պարզապես տեղեկացնել ընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի վերաբերյալ, որի համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել համատեքստը, որում դրանք արվել են2։
 Եվրոպական դատարանի կողմից կայացված որոշումների բովանդակության վերլուծությունը ցույցէ  տալիս,  որ  դատարանը  խոսքի  ազատության  իրավունքի  «պաշտպանության  քողի»  ներքո  է  դիտումայն բազմաբնույթ ելույթներն ու հայտարարությունները, որոնց առնչությամբ անհավանական է որոշակիության  առկայությունը  և  «որոնց  վերաբերյալ  բանավեճերը  դեռևս  շարունակվում  են։
   Այսինքն՝ՄԻԵԴ որոշումների պրիզմայի ներքո Փերինչեքի գործով իրավական եզրահանգում կատարելու համարանհրաժեշտ է պարզել՝ արդյոք Հայոց ցեղասպանության փաստի կապակցությամբ առկա է որոշակիություն, թե այն դեռևս գտնվում է բազմաբնագավառ մասնագետների բանավեճերի հարթակում։
 Այժմ  բարձրացնենք  հետևյալ  հիմնահարցը՝  արդյոք  կարող  է  անորոշ  համարվել  մի  երևույթ,  որըհամարվում  է  ցեղասպանություն  և  որի  իրագործված  լինելը  ճանաչվել  է  ավելի  քան  20  պետությանկողմից, որի կատարման փաստը վկայող գրքերի, գիտական աշխատանքների, իրեղեն ապացույցների,նույնիսկ՝  վկաների  առկայությունը  ուղղակիորեն  անհերքելիության  է  հասցնում  և  աքսիոմատիկ  նշանակություն  հաղորդում  եղելությանը։
   Իսկ  դատարանը,  լուծելով  այն  հարցը,  թե արդյոք  հայտարարությունը տեղավորվում է խոսքի ազատության շրջանակներում, որոշում կայացնելիս անտրամաբանորեննշել  է,  որ  «չէր  պահանջվում  որոշել»՝  արդյոք  հայկական  ջարդերը  «ցեղասպանություն  էին,  թե  ոչ»  ևնույնիսկ  Հայաստանն  այդ  գործով  որպես  երրորդ  կողմ  չէր  ներգրավվել  (ինչպես  վարվեց  Մեծ  պալատում  վերաքննության  կարգով  իրականացվող  դատալսմանը)։
   Մինչդեռ  վերոհիշյալ  հիմնահարցը  պահանջում էր դատարանից այն դիտարկել որոշակիության սահմաններում և պատշաճ կարգով դարձնելքննարկման  առարկա`  այդ  կապակցությամբ  բանավեճերի  առկայության  կամ  բացակայության  հարցըլուծելու  համար։
   Վերջինս  պահանջում  է  Փերինչեքի  խոսքի  բովանդակությունը,  մասնավորապես`  Հայոց ցեղասպանության մերժումը և այն «միջազգային սուտ» անվանելը, իրեն որպես Թալեաթ Փաշայիհետնորդ  հանդիսանալու  մասին  հայտարարությունները  կամ  ցեղասպանության  հերքումը  հայերինարտաքսելու  սպառնալիքների  հետ  միասին,  (հատկապես  եթե  հաշվի  առնենք  նաև,  որ  նման  հայտարարություն անող անձը բացահայտորեն նշում է, որ հայ լինելը կարող է օգտագործվել՝ որպես վիրավորանք)  չպետք  է  դատարանին  անտարբեր  թողնեին  և չէին  կարող  որակվել՝  որպես  հայտարարություններ,  որոնք  նպաստում  են  իրավական,  պատմական  կամ  քաղաքական  բանավեճի։
   Հետևաբար,  անձիպատմաբան, իրավաբան կամ քաղաքական գործիչ լինելը չպետք է որևէ դեպքում բավարար հիմք համարվի անձի՝ խոսքի ազատության շրջանակներն ընդարձակելու և վիրավորական խոսքի դրսևորումները  մասնագիտական  բանավեճի  լույսի  ներքո  դիտարկելու  և  դրանց  պատմական,  իրավական  կամքաղաքական արժեք տալու համար3։
 1  Տե՛ս  ECHR։
   Handyside  v.  the  United  Kingdom,  07.12.1976,  Series  A  no.  24,  Lingens  v.  Austria,  08.07.1986,  Series  A,  no.  103,Jersild  v.  Denmark,  23.09.1994,  Series  A,  no.  298,  Sfrek  v.  Turkey  (թիվ  1)  [GC],  թիվ  26682/95,  ECHR  1999,  Janowski  v.  Poland[GC], թիվ 25716/94, ECHR 1999-I, Nikula v. Finland, թիվ 31611/96, 22.03.2002, Lenvk v. Slovakia, թիվ 35640/97, 11.03.2003։
 2 Վարդանյան Վ., Կիրակոսյան Ե., Գևորգյան Լ., էջ 25։
 3 Վարդանյան Վ., Կիրակոսյան Ե., Գևորգյան Լ., էջ 25։
 Այսպիսով, ՄԻԵԴ-ի՝ «Փերինչեքն ընդդեմ Շվեյցարիայի» գործով 2013 թ. դեկտեմբերի 17–ի վճիռըզարմանք  առաջացրեց  իրավաբանական,  ինչպես  նաև  ոչ  իրավաբանական  այն  հանրույթի  մոտ,  որըորոշակիորեն ուսումնասիրել է Հայոց ցեղասպանության փաստերը և գտնում է, որ այսպիսի որոշումնիրավաչափ  լինել  չի  կարող,  այն  պետք  է  վերանայվի  Մեծ  պալատի  կողմից  կայացվելիք  որոշմամբ,քանզի  Փերինչեքի  հայտարարությունները  ոչ  միայն  չեն  տեղավորվում  Կոնվենցիայի  10–րդ  հոդվածովնախատեսված խոսքի ազատության շրջանակներում, այլ նաև խախտում են նույն Կոնվենցիայի 17–րդհոդվածը,  որի  համաձայն՝  իրավունքի  չարաշահումն  արգելվում  է,  այն  է՝  «Սույն  Կոնվենցիայի  ոչ  միդրույթ  չի  կարող  մեկնաբանվել  այն  իմաստով,  թե  որևէ  պետության,  անձանց  խումբ  կամ  որևէ  անձիրավունք ունեն զբաղվելու այնպիսի գործունեությամբ կամ կատարելու այնպիսի գործողություն, որնուղղված է այս Կոնվենցիայում շարադրված ցանկացած իրավունքի և ազատության վերացմանը կամդրանց սահմանափակմանն ավելի մեծ չափով, քան նախատեսված է Կոնվենցիայով»1։
 Այս  դատական  գործընթացն  արդյունավետորեն  պետությունը  փոխարինում  է  անհատով`  որպեսմիջազգային  իրավունքի  ավանդական  սուբյեկտ։
   Սակայն  ակնհայտ  է,  որ  անհատին  պատասխանատվության ենթարկելով հարցը չի լուծվում և շարունակվում է մնալ բաց, մասնավորապես՝ շարունակումէ  չլուծված  մնալ  Թուրքիայի  կողմից  Հայոց  ցեղասպանության  մերժողական  քաղաքականության  դադարեցման,  Ցեղասպանության`  որպես  կատարված  միջազգային  հանցագործության  ճանաչման,  հայժողովրդից  ներում  հայցելու  և  պատասխանատվության  ենթարկվելու  (ժամանակակից  միջազգայինիրավունքի  շրջանակներում  գոյություն  ունեցող  միջազգային  իրավական  պատասխանատվությանբոլոր ձևերն ու տեսակները` ռեստիտուցիա, կոմպենսացիա, սատիսֆակցիա) հիմնահարցերը։
  Ռումինիրավաբան,  միջազգայնագետ  Վեսպասիան  Պելլային  իր  1925  թ.  գրված  «Պետությունների  կոլեկտիվպատասխանատվությունը և ապագայի քրեական իրավունքը» գրքում պետությանն անվանում է «իրավունքի գործող սուբյեկտ», որը չի կարող խույս տալ այն օրենքի պահանջներից, որոնք ներկայացվումեն առանձին անձանց և չի կարող կատարել այն հանցագործությունները, որոնցում մեղադրում է վերջիններիս։
  Նա հատուկ ընդգծում է, որ պետությունը կյանքի է կոչում ժողովրդի կամքը և եթե վերջինսհանդիսանում է հանցագործ, ապա պատասխանատվությունն ընկնում է ամբողջ պետության և համապատասխանաբար՝  ժողովրդի  վրա։
   Բացի  այդ,  ֆիզիկական  անձինք  պետության  թիկունքում  չեն  կարող թաքնվել պատասխանատվությունից, իսկ պետությունն էլ չպետք է պետական հանցանքի համար«քավության  նոխազ»  դարձնի  լոկ  պետական  այրերին`  նրան  հանձնելով  արդարադատության  և  խուսափի պատասխանատվությունից2։
 Այնուամենայնիվ, Հայոց ցեղասպանության պարագայում` Փերինչեքից բացի այլ անհատներին Հայոց  ցեղասպանության  ժխտողական  քաղաքականության  համար  մեղադրելու  իրավական  միջոցներիբացակայության  պայմաններում,  շարունակում  է  մնալ  Օսմանյան  կայսրության  «ժառանգորդ  երկիր»համարվող ներկայիս Թուրքիայի պատասխանատվության հիմնահարցը։
 Այս առումով չափազանց կարևոր է հիմնավորել, որ Հայոց ցեղասպանությունը, անկախ «գենոցիդ»տերմինի  կիրառումից,  հանցագործություն  է  համարվել  նաև  կատարման  պահին  և  դրա  համար  պատասխանատվություն է սահմանված եղել նաև 19-րդ դարավերջին և 20-րդ դարասկզբին գործող միջազգային իրավական նորմերով։
  Ակնհայտ է, որ ժամանակակից միջազգային իրավունքն այս հարցումիր  վերաբերմունքը  պետք  է  դրսևորի՝  հենվելով  նախկինում  ձևավորված  միջազգային  իրավականնորմերի և դրանցով հռչակված սկզբունքների վրա։
 Որքան  էլ  Թուրքիան  փորձի  պատասխանատվությունից  խուսափել՝  պարբերաբար  վկայակոչելով,թե  1948  թ.  դեկտիմբերի  9–ի  ՄԱԿ–ի՝  «Ցեղասպանության  հանցագործության  կանխարգելման  և  դրահամար պատժի մասին» կոնվենցիան չունի հետադարձ ուժ և չի տարածվում մինչ 1948 թ. տեղի ունեցած  իրողությունների  վրա,  մինևնույնն  է՝  այն  ընդունելի  չէ,  քանզի  ՄԱԿ–ի  կողմից  1968  թ.  մեկ  այլ՝«Պատերազմական  հանցագործությունների  և  մարդկության  դեմ  կատարված  հանցագործություններինկատմամբ վաղեմության ժամկետ չկիրառելու մասին» կոնվենցիայի հենց առաջին հոդվածում հստակորեն  նշված  է,  որ  «անկախ  կատարման  ժամկետից  (ընդգծումը՝  Ա.Վ.)  պատերազմական  հանցագործությունների  և  մարդկության  դեմ  կատարված  հանցագործությունների  նկատմամբ  որևէ  վաղեմության  ժամկետներ  չեն  կիրառվում»։
   Իսկ  համաձայն  նույն  Կոնվենցիայի  երկրորդ  հոդվածի`  մարդկության դեմ կատարված հանցագործություն է համարվում նաև ցեղասպանության հանցագործությունը,որը սահմանվել է 1948 թ. կոնվենցիայով։
 1 ԿՈՆՎԵՆՑԻԱ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ։
 2  Մարուքյան  Ա.,  Հայոց  ցեղասպանության  հետևանքների  հաղթահարման  հիմնախնդիրներն  ու  պատմաիրավականհիմնավորումները, Երևան, 2014, էջ 180։
 ՄԱԿ գլխավոր ասամբլեան իր 1946 թ. դեկտեմբերի 11-ի 96(1) բանաձևում հայտարարել է, որ միջազգային իրավունքի համաձայն՝ ցեղասպանությունը հանցագործություն է և հակասում է ՄԱԿ-ի ոգունու նպատակներին, և որ քաղաքակիրթ աշխարհը դատապարտում է այն՝ ընդունելով, որ պատմությանբոլոր  ժամանակաշրջաններում  ցեղասպանությունը  մեծ  կորուստներ  է  պատճառել  մարդկությանը,  ևհամոզված  լինելով,  որ  մարդկությունն  այդ  նողկալի  արհավիրքից  ազատելու  համար  անհրաժեշտ  էմիջազգային համագործակցություն1, իսկ Թուրքիան իր որդեգրած մերժողական քաղաքականությամբէլ ավելի է բորբոքում երկու պետությունների միջև առկա փոխհարաբերությունները և խորացնում փոխադարձ համագործակցության խոչընդոտների անհաղթահարելիությունը։
 Նշենք, որ Հայաստանի Հանրապետությունն, իբրև 1948 թ. «Ցեղասպանության հանցագործությանկանխարգելման  և  դրա  պատժի  մասին»  կոնվենցիայի  անդամ  պետություն,  ունի  բավականին  լայնիրավասություններ՝  չնայած  նույն  կոնվենցիայի  ունեցած  բացերին  ու  թերություններին,  որից  այսօր  էլփորձում  են  օգտվել  թուրք  «իրավաբան  միջազգանագետները»`  ձգտելով  խեղաթյուրել  Կոնվենցիայիդրույթները,  դրանք  ծառայեցնել  Հայոց  ցեղասպանության  ժխտողականության  պետական  քաղաքականությունը։
  Օրինակ, այս գործում ժամանակին առավել «հմտացել էր» հայ–թուրքական հաշտեցմանհանձնաժողովի  նախկին  անդամ  Գյունդուզ  Աքթանը։
   Քննարկելով  Կոնվենցիայի  կիրառելիությունըՀայոց  ցեղասպանության  նկատմամբ,  թուրք  «մասնագետը»  հակված  չէր  հայ  ժողովրդին  դիտարկել՝իբրև «հանցագործության զոհի», քանզի նրա կարծիքով՝ հայերն Օսմանյան կայսրությունում վերածվելէին  «քաղաքական  խմբի»  և  պայքարում  էին  անկախության  համար,  և  քանի  որ  «քաղաքական  խումբը», ըստ Կոնվենցիայի, չի դիտվում ցեղասպանություն հանցագործության օբյեկտ, ուստի՝ նրանց հետկարելի է անել այն ամենը, ինչ որակվում է իբրև ցեղասպանություն՝ առանց դրա համար պատասխանատվություն կրելու։
 Վերոհիշյալ  իրավամեկնաբանումն  անթույլատրելի  է  և  տեղ  չի  կարող  ունենալ  իրավագիտականմտքում։
  Ելնելով ցեղասպանության մասին կոնվենցայի դրույթների էության ու բովանդակության վերլուծությունից,  ներկայացնենք  ՀՀ  իրավասությունները  Թուրքիայի  Հանրապետության  կողմից  վարվողմերժողական քաղաքականության դեմ իրականացվող անհնազանդ պայքարում, այսպես. •  Թուրքիայի Հանրապետության կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտողականությունը որակելիբրև հանցակցություն Հայոց ցեղասպանության մեջ, ինչը համապատասխանում է ՄԱԿ–ի կոնվենցիայի 3–րդ հոդվածի e կետին, ինչպես նաև Կոնվենցիայի 3–րդ հոդվածում նշված գործողությունների համար (ցեղասպանությունը, ցեղասպանություն կատարելու նպատակով դավադրությունը, ցեղասպանության ուղղակի և հրապարակային հրահրումը, ցեղասպանություն կատարելու փորձը, հանցակցությունը  ցեղասպանության  կատարման  մեջ)  Թուրքիայի  Հանրապետության  պատասխանատվության  հարցերով դիմել ՄԱԿ–ի միջազգային դատարան2։
 •  Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Թուրքիան ժխտում է Հայոց ցեղասպանության փաստը,հիմնվելով Կոնվենցիայի 9–րդ հոդվածի վրա, որի համաձայն «Պայմանավորվող կողմերի միջև վեճերը՝կապված  սույն  Կոնվենցիայի  մեկնաբանման,  կիրառման  և  կատարման  հետ,  ներառյալ՝  նաև  ցեղասպանություն կամ 3-րդ  հոդվածում թվարկված որևէ արարք կատարելու համար այս կամ այն պետության  պատասխանատվության  վերաբերյալ  վեճերը,  հանձնվում  են  Միջազգային  դատարանիքննարկմանը՝  վեճի  կողմերից  յուրաքանչյուրի  պահանջով»,  ՀՀ  կողմից  Հայոց  ցեղասպանության  հիմնահարցը  ներկայացնել՝  իբրև  ՀՀ  և  Թուրքիայի  Հանրապետության  միջև  ՄԱԿ–ի  կոնվենցիայի  շրջանակներում առկա վեճ և առանց վերջինիս  համաձայնության` այդ վեճը հանձնել Միջազգային դատարանի քննությանը։
 •  Ելնելով Կոնվենցիայի 8–րդ հոդվածից, որ յուրաքանչյուր պայմանավորվող կողմ կարող է դիմելՄԱԿ-ի  իրավասու  մարմիններին՝  Միավորված  ազգերի  կազմակերպության  կանոնադրությանը  համապատասխան  ձեռնարկելու  այնպիսի  գործողություններ,  որոնք  նրանք  անհրաժեշտ  են  համարում  ցեղասպանությունը  և  3-րդ  հոդվածում  թվարկված  որևէ  այլ  արարք  կանխարգելելու  և  ճնշելու  համար,ՀՀ-ն կարող է դիմել ՄԱԿ–ի համապատասխան մարմին (օրինակ` Անվտանգության խորհուրդ), պահանջելով  ձեռք  առնել  կազմակերպության  կանոնադրության  դրույթներից  բխող  բոլոր  միջոցները`  Հայոցցեղասպանության ժխտողականությունը կանխելու համար։
 1  Տե՛ս  ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ  ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ  ԿԱՆԽԱՐԳԵԼԵԼՈՒ  ԵՎ  ՊԱՏԺԵԼՈՒ  ՄԱՍԻՆ  ԿՈՆՎԵՆՑԻԱ,  հասանելի  է՝http։
 //www.un.am/res/UN%20Treaties/III_1.pdf։
 2 Մարուքյան Ա., էջ 200։
 Առնոլդ ՎարդանյանՀԱՅԵՐԻ ԴԵՄ ԻՐԱԳՈՐԾՎԱԾ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՐԺՈՂԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐՆ` ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒՅՍԻ ՆԵՐՔՈԲանալի բառեր՝ ցեղասպանություն, հայերի ցեղասպանության 100 ամյակ, Փերինչեք, 1948 թ. ցեղասպանության կոնվենցիա, Թուրքիայի մերժողական քաղաքականություն, խոսքի ազատության իրավունք, ՄԱԿ–ի միջազգային դատարան ։

Սույն գիտական աշխատանքում ներկայացված է հայերի դեմ իրականացված ցեղասպանության միջազգային  ճանաչմանը խոչընդոտող հանգամանքների իրավական վերլուծություն։
  Քննարկվել է ՄԻԵԴ-ի «Փերինչեքն ընդդեմ  Շվեյցարիայի» իր տեսակի մեջ եզակի գործի իրավաչափությունը, ինչպես նաև ներկայացվել է ՀՀ կողմից իրավական հնարավոր ուղղությունները` Թուրքիայի կողմից վարած մերժողական քաղաքականության դեմ։
