Արտաշես Հարությունյանը հայահայ գրականության երախտավոր մարդկանցից է, ում գրական և հասարակական կյանքը համընկնում էր Թուրքիայի բռնապետության հակահայկական քաղաքականության տարիներին, երբ ազգային և մտավոր ինքնություն արտահայտելու յուրաքանչյուր փորձ արյունոտ էր: Հասարակական և քաղաքական կյանքի այս շրջանում արևմտահայ մշակույթի հզոր ուժերը հիմնականում տեղահանվել են:  Իր սթափ կանխատեսումներով և անաչառ գրական-հրապարակախոսական հոդվածներով Արտաշես Հարությունյանը ղեկավարում էր հայ-հայկական մշակութային միտքը ՝ վառ պահելով հուսալքված մտավոր կյանքը: 1908-1910 թվականներին Արտաշես Հարությունյանը (1873-1915) ազգային-քաղաքական համարներ է տպագրել «Ազատամարտ», «Հայ գրականություն», «Հայրենիքի ձայն», «Բյուզանդիա» պարբերականներում: Երիտթուրքերի հեղաշրջումը և հուլիսյան Սահմանադրությունը հայերի մեջ ռոմանտիկ պատրանքներ էին ներշնչում:   Արտաքսված մտավորականներից շատերը ճանապարհ ընկան հետ վերադառնալու ճանապարհին:  Սահմանադրությունից ընդամենը քսան օր անց Հարությունյանը գրում է «Ազատության լավը» հրապարակախոսական հոդվածում: «Աստված իմ, ի whatնչ սարսափելի երազ է արթնանալ»:  ... Մենք կապրե՞նք:  Դա համր, հանցավոր նահատակություն էր:  Մենք պետք է գրենք, մենք պետք է գրենք այս երեսնամյա նահատակության պատմությունը: «[2] Ներքին տագնապով Արվեստ. Հարությունյանը կանխատեսեց, որ 1908-ի համապետական ​​հանրահավաքներն ու տոնակատարությունները ազգային սուգի ու ավերածության տեղիք կտային:   1909-ի Կիլիկիայի իրադարձությունները հաստատեցին գրողի մտահոգությունները: Միասին բերելով հայ ժողովրդի պատմական անցյալն ու դաժան ներկան ՝ նա գրում է. «Առանց քնարականության, առանց հռետորական հիասթափության ... մենք պետք է կարողանանք ոչ զգացմունքային լրջությամբ փաստել, որ կարմիր գինու բաժակների շարքում փառաբանող մարդկության պատմության դրվագները ՝ Հայկական արյունը միակն է, որն առավել առատորեն սափրված է ՝ բավարարելու համար արյունահեղության կանոնավոր հեշտամիտ պապիկներին »:   Հանրային խոսնակը թվարկում է որոշակի փաստեր: «Inkինկիզ Խանը այդ արյունով ներկեց իր մսոտ ու ցանցավոր մորուքը, Լենկթիմուրը դրանով օծեց իր խայթող գազանի մաղձի մաշկը: Բուղան հայկական արյունով լոգանք ընդունեց ՝ վագրի և կատաղության կատաղությունը ճնշելու համար: Ներկայ ժամանակի մռայլ խաբեբան ՝ Կորիլլան, դիմացավ իր երկդիմի հիբրիդի կանոնավոր մոլուցքին [7 էջ]: Երիտթուրքերի հուլիսյան Սահմանադրությունը խոստանում էր վերջ տալ գոյատևման պայքարի բոլոր ձևերին. «Հայի արյունը նույնպես չպետք է փչի», «հրաշքով վեց հարյուր տարվա բաց վերքը» պետք է խնայել:  Սակայն սպասումները մարում են, քանի որ «Սահմանադրությունը», - գրում է Հարությունյանը, - «ուժ չէր, դա լիակատար հաղթանակ չէր, այլ միայն խոստում էր, ժպիտ»: [3]  Ի վերջո, 95-96թթ. Արյունոտ կոտորածների ժամանակավոր դադարեցումը «նոր թափով և բարբարոսությամբ» կրկին արյունոտվեց, արյունոտվեց անօրինակ սարսափելի արյունահոսությամբ, անորոշ ժամանակով անորոշ կանաչիները, որոնք բողբոջում էին խեղդելու համար: «[3] Արտաշես Հարությունյանը Թուրքիայի կառավարությունից պահանջում է վերջ տալ բոլոր «քաղաքական, դիվանագիտական ​​կամ բարբարոսական» որոշումներին, որոնք «ծառայելով հանդերձ նույն մահկանացուների յուրօրինակ և դաժան բնազդներին բավարարելուն», հատկապես ընկնում են հայերի գլխին:   Հրապարակախոսը քողարկում է Թուրքիայի կառավարության «բարոյականության» քարոզչությունը, բացահայտում է Թուրքիայի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացման ծայրահեղ հետամնացությունը:  Գրողի վրդովմունքը վերածվում է բողոքի պոռթկման: «Ինչո՞ւ է ամբոխը կոտրում մեզ»: Նա հարցնում է և ավելացնում. «Հնացած, անժամկետ ... դա բարոյականության հակասություն է ...» [4, էջ 1]: «Onեոն թուրքերի» վարած քաղաքականությունը անխնա քննադատելուց հետո, երեք տարվա փորձից հետո, Ա.Հարությունյանը գալիս է այն եզրակացության, որ «... բացառությամբ որոշակի շռայլության, համեմատաբար խաբուսիկ ազատության», սահմանադրությունը չի բերել նորություն կա.   Իրականության պատճառների որոնումը հանգեցնում է այն եզրակացության, որ թուրքական պետությունը առաջադեմ երկրներին անդամակցելու եզր չունի:   Արվեստի համաձայն. Ըստ Հարությունյանի, սահմանադրությունը կոչված էր ոչ միայն Թուրքիայի տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդների համար լավ իրավիճակ ստեղծելու, այլեւ թուրքերի հետամնացության կապանքները կոտրելու համար: Հրապարակախոսը ճշգրիտ բացատրություն տվեց թուրք ազգի ատելության պահվածքին: դա բխում է ազգային էգոիզմի զգացումներից, որոնք արմատավորված են բռնի, վայրենի դասերի մեջ: Governmentողովուրդների ազգային ինքնության ոչնչացմանն ուղղված Թուրքիայի կառավարության քաղաքականությունը ակտիվացրեց ազգային-ազատագրական պայքարի յուրաքանչյուր բռնկում:  Օսմանյան կառավարության գործնական քաղաքականությունը ՝ ազգային ճնշում, բռնի տեղահանություն, դարձի գալ, ջարդեր այդ ընթացքում, ուղղված էր հայերի, արաբների, հույների, բուլղարների, սերբերի, քրդերի ոչնչացմանը:  Արվեստ Հարությունյանը քողարկում է Թուրքիայի ռազմական-ֆեոդալական բյուրոկրատիայի քաղաքականությունը, գրում. , բայց ցանկացած զգացմունքի, ցանկացած հողի, ցանկացած հաշվի համար, առանց խտրականության և բացարձակ արդարադատություն արդարության համար »[5, էջ 248]: Ինչպես նկատում ենք, Հարությունյանը հանդես է գալիս որպես մարդկության երջանկություն և բարեկեցություն: Իսկ որտե՞ղ է քաղաքակիրթ Եվրոպան ՝ օմբուդսմենը, մարդկության քարոզիչը:   Հրապարակախոսը քննադատում է եվրոպական պետությունների անտարբերությունը, հարցն ուղղում է աշխարհի ժողովուրդներին: Արդյո՞ք բարբարոս ցեղի արյունոտ ճիրաններից բարբարոս ցեղի արյունոտ ճիրաններից հայի փրկելու հարցը դատապարտված է «Տոնկիշոտի հետ գերեզման մտած» ազնվականության:   «Բարգավաճ և խաբուսիկ պաշտոնական Եվրոպա, ... Մենք զգացինք, որ նրա երբեմն լացող պոռնիկի արցունքները, թափվելով հայատյաց արժանապատվության վրա, ավելացնում են նրա վիշտը կեղծավորության ծաղկուն թույնով»: [3] Գրողը անխնա քննադատում է, Վարուժանի խոսքերով, «եվրոպական պետությունների մարմնավաճառ դիվանագիտությունը» և զարմանում, թե ինչպես է Եվրոպան արատավորում առաջընթացի իր անունը: Բայց ազատագրական գաղափարախոսության մեր մյուս գրողների նման, նա համոզված է, որ քաղաքակիրթ Եվրոպայի շահերը չեն համընկնում «հայերի» հետ, որ «եվրոպական դիվանագիտությունն անտարբեր է մեր նահատակության արյունոտ տեսարանի նկատմամբ»:   Ադանայի աղետը Հարությունյանին ստիպում է վերլուծել երիտթուրքերի իրականացրած հեղաշրջման արդյունքները: 1910-ին «Հայրենիքի ձայնը» էջերում «Ռուսաստանի հեղափոխական պատմության շահավետ էջերը» հոդվածում, Արվեստ. Հարությունյանն անդրադառնում է ցարական Ռուսաստանի քաղաքական կյանքի ներքին փոփոխություններին:   Նա հայերին հիշեցնում է Ռուսաստանում հեղափոխական իրավիճակի որոշ դրվագներ 1879-1880 թվականների ցար Ալեքսանդր Երկրորդի, ներքին գործերի նախարար կոմս Սիպյակինի, Պոբեդանոցի, «Ռուսաստանի բռնապետ Ֆոն Պլեհվիի», Կովկասի մարդասպան, իշխան Բոբ Գոլիկովի , Ինչպես տեսնում ենք, քաղաքական հարցերով զբաղվող հրապարակախոսը դառնում է Արևմտյան Հայաստանի եզակի մտածողներից մեկը, որը պաշտպանեց հեղափոխական պայքարի գաղափարը հասարակական և քաղաքական հեղափոխությունների ժամանակ:   Ազնիվ հայրենասերի ոգով, Արվեստ. Հարությունյանը մասնակցել է գեներալ Անդրանիկի կամավորական ջոկատի կողմից մղված ազգային-ազատագրական մարտերին: Անդրանիկ oraորավարի մշակած ռազմավարության շնորհիվ, թուրքական բանակին մեծ վնաս հասցվեց անհամեմատ փոքր ուժերով, և սպարապետ Յավեր փաշան գրավվեց և ուղարկվեց խայտառակ ձիով Բուլղարացիների ցար Սոֆիա [6, p. 75]: Թուրքերը վրեժ լուծեցին Արտաշես Հարությունյանից, ով Բալկանյան որբ պատերազմի ժամանակ «մասնակցում էր այն գործողություններին, որոնք ուղղված էին հաղթող պետություններին խնդրելու թույլատրել Մալկարային Պուլկար սահմանը»: Նրանց կողմից քաղաքի վերագրավումը տեղի է ունենում այնքան արագ, որ Հարությունյանների ընտանիքը ժամանակ չունի անցնելու Բուլղարիա:  Թուրքերի բարբարոսական վրեժխնդրությունը քաղաքում մղձավանջային իրավիճակ է ստեղծում: «Districtինված հայ տղամարդիկ հայկական թաղամասում տնից տուն էին անցնում ՝ զգոնորեն նայում էին, որպեսզի թուրքերը չնահանջեն»:  Եվ թուրքերը փորձեցին դա:  Մալքարանը բուլղարացիներին հանձնելուց առաջ նրանք ցանկանում էին կոտորել հայերին, բայց հայերը պատրաստվում էին ... Դպրոցի տնօրեն Հ. Օշական, բանաստեղծ Արտաշես Հարությունյան, նրա եղբայր, գրող Վահան, և նույնիսկ նրանց հայրը ՝ Հաջի Արթի աղան, զինված էին և որոշեցին դիմադրել ՝ համոզված լինելով, որ բուլղարական բանակը գտնվում է Մալկարայի դարպասների մոտ… »[7]: Մարզերում սկսվել էին հայերի տեղահանություններն ու կոտորածները: «Հայ մտավորականության թիմը քայլում էր դեպի Գողգոթա» [8]: Թուրքական աշխարհիկ շարժումը հայ ժողովրդի պատմական կենսագրության էջը լցրեց նոր «կարմիր գինու գրքով» (Արտ. Հարությունյան):   Արվեստի մեծ քահանաները կացիններով ընկան:   Հարյուրավոր հայեր ձերբակալվեցին:   Հայոց աշխարհը վերածվում է հսկայական սպանդանոցի: Հանցագործությունը շարունակվում է օր ու գիշեր: Իր բանտարկված որդուն փրկելու համար Հարությունյանի հայրը գնում են Պոլսում:  Հայերի սարսափը դարձած մալկարցի Ալի Ռիզան Հուսեյն էֆենտի կոչվող բռնապետի թոռն էր:   Aliանաչելով Արթինաղան ՝ Ալի Ռիզան անմիջապես ձերբակալեց նրան:  Պոլսի բանտերի նախկին տնօրեն Իբրահիմ չի հրամանով դաժան կտտանքները վերսկսվում են:   Հակոբ Սարգսյանը վկայում է, որ գրողը համարձակորեն դիմանում է սարսափելի տանջանքներին: «Արտաշեսը տեսել էր իր ծեր հոր աղաղակը, բայց դահիճներին աղաչանքի խոսք անգամ չէր ասել»: [9]  Նրանք ասում են, որ համեմատաբար լավ զգալու օրերին Արվեստը: Հարությունյանը խանդավառությամբ խոսեց գրականության մասին: Գրողի բարոյական նկարագիրը ներկայացված է ժամանակակիցների հիշողություններից: «Տառապանքի ամենադառը վիճակում, տառապանքի պահերին նա սենյակի պատուհանից դուրս նայեց դրսի բակի կանանց ու տղաներին, և նրա մոռացված ցավերը լցվեցին իրենց ցավերով», - գրում է Ա. Մուբահեչյան: - Քանի՞ անգամ է նա ինձ հարցրել: «Ի՞նչ կլինի նրանց հետ, երբ ամուսինները աքսորվեն:  Այս կանայք և երեխաները սովից կմահանան: »[10]   Գիշերը, երեք զինված թուրք պահակների հսկողության տակ, երկու անպաշտպան հայերին տարան, որոնք, արդարության համար արդար ասած, մահից բացի այլ բան չէին կարող սպասել: «Մահվան դեմ, ինչքան էլ փակես աչքերդ, ո bestվ իմ լավագույն մարդ, համոզված եմ, Արիայի ուրախությունը ոսկու պես բացվեց քո մաքուր արյան մեջ, և քո վրա սիրված Motherlink հոգու ժապավենը իջավ քեզ վրա: «  «Հակառակ այն փաստին, որ հանցագործությունը քեզ արթուն պահեց, քո երիտասարդությունը դարձավ ժպիտ, Metterlink ժպիտ», [11] գրում է Հակոբ Օշականը: Արտաշես Հարությունյանը չկարողացավ աստվածատուր կյանքով ապրել բնականոն ճանապարհով. Նա դարձավ 1915-ի անասելի ցեղասպանության զոհերից մեկը `կիսելով թուրքական ջարդերի արդյունքում նահատակված անթիվ հայերի ճակատագիրը: Արվեստ Հարությունյանի թողած արժեքավոր գրական էջերում այսօր ներկայացված են տեսաբան-վերլուծաբանի և ակտիվ քաղաքացիության առաջադեմ դիրքերը `ժամանակի հասարակական-քաղաքական իրավիճակի ընկալման և գնահատման լայն տեսանկյունից:  Նա չի անդրադարձել երիտթուրքերի խոստացած ազգային ինքնավարության հեռանկարներին, քողարկել է Օսմանյան կայսրության, երիտթուրքերի հակաժողովրդական պրակտիկան և իմպերիալիստական ​​պետությունների դիվանագիտական ​​մանիպուլյացիաները ՝ ներկայացնելով իր գեղարվեստական ​​առաջադեմ դիրքի ակտիվ քաղաքացիություն: Գրականություն 1. ԳԱԹ, Արտաշես Հարությունյանի արխիվ, դեպք №23, էջ 14: 2. Հարությունյան Ա.Հ., «Լավը ազատության համար», «Արևելյան մամուլ», Պոլիս, 1908, №34, էջ 793-796: 3. Հարությունյան Ա.Հ., «Անթափանց շունչը», Կ. Պոլիս, «Ազատամարտ» 1909, №11,12: 4. Հարությունյան Ա.Հ., «Կորած հրաշք», «Հայ գրականություն», yrմյուռնիա, 1912, №7, էջ 1-5: 5. Հարությունյան Ա.Հ., «Ռուսաստանի հեղափոխական պատմության օգտակար էջերը», «Ձայն հայրենիքի», 1910, №13, էջ 248: 6. Փանիկյան Օ.Ս., Մահից կյանք, Երեւան, 1965, 334 էջ: 7. ԳԱԹ, Արտաշես Հարությունյանի արխիվ, գործ 63: 8. Պարսամյան Մ.Ա., Արտաշես Հարությունյան «Նրա կյանքն ու գործը», «Հայրենիք», Բոստոն, 1928, №49, 50: 9. Աղասյան Մ., «Արտաշես Հարությունյան», «Նոր օր», Աթենք, 1930, ապրիլի 20: 10. ԳԱԹ, Արտաշես Հարությունյանի արխիվ, գործ -66-68: 11. Օշական Հ.Հ., «Արտաշես Հարությունյան», «Հուշեր», «Battleակատամարտ», Պոլիս, 1919, հունիսի 15: Տեղեկատվություն հեղինակների մասին Անահիտ Գ. Նահապետյան - մի բան: գիտնական թեկնածու, դոցենտ, GSPI- ի հայ գրականության, դասավանդման մեթոդիկայի և լրագրության ամբիոնի դասախոս: Մարի Ս. Սողոմոնյան - «№ 7 հիմնական դպրոց» ՊՈԱԿ-ի ուսուցիչ ՀՊՏՀ քոլեջի ուսուցիչ `հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ: ։

Հոդվածում երևակվում է XX դարասկզբին հայ ժողովրդին բաժին ընկած  աննախադեպ  ոճրագործության  սահմռկեցուցիչ  ողբերգությունը։
   Ներկայացվում է 1908-1910թթ.-ին «Ազատամարտ», «Հայ գրականություն», «Ձայն հայրենյաց»,  «Բյուզանդիոն»  պարբերականներում  Արտաշես  Հարությունյանի  (18731915)՝ ազգային-քաղաքական հարցեր քննարկող հրապարակախոսությունը որպես  Օսմանյան  կայսրության  և  երիտթուրքերի  անողոք  քննադատության  վավերագրեր՝  լուսաբանելով  գրողի  առաջադեմ  դիրքորոշումն  ու  ակտիվ  քաղաքացիությունը։
