ԽՍՀՄ ՓԼՈՒԶՄԱՆ ԱՐՏԱՔԻՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԽՍՀՄ  փլուզումը  20-րդ  դարի  համաշխարհային  պատմության  կարևոր  իրադարձություններիցմեկն  է,  որի  ուսումնասիրությամբ  զբաղվում  են  արևմտյան  և  հետխորհրդային  բազմաթիվ  պատմաբաններ և քաղաքագետներ։
  ԽՍՀՄ փլուզումը տեղի ունեցավ ներքին դրդապատճառների և արտաքինազդեցության հետևանքով։
  ԽՍՀՄ փլուզման պատճառներ են համարվում համաշխարհային շուկայումնավթի  գնի  կտրուկ  անկումը,  գորբաչովյան  վերակառուցման  քաղաքականությունը,  «չոր  օրենքը»  ևայլն։
   Որոշ  պատմաբանների  կարծիքով`  ԽՍՀՄ  փլուզման  պատճառը  1991  թ.  դեկտեմբերի  1-ին  Ուկրաինայում անցկացված հանրաքվեն էր, որում այդ երկրի ընտրողների  մեծամասնությունը քվեարկեցԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու համար։
  Ժամանակակից պատմագրությունում հանրաճանաչ են նաև ԱՄՆԿենտրոնական  հետախուզության  վարչության  հակախորհրդային  դավադրական  գործողություններիև  «բելովեժյան  դավադրության»  վարկածները։
   ԽՍՀՄ  փլուզման  պատճառներից  մեկն  էլ  որոշ  ուսումնասիրողներ համարում են 1991 թ. օգոստոսյան խռովությունը։
 Արևմտյան  պատմագրությունում  ԽՍՀՄ  փլուզման  պատճառների  մասին  նույնպես  միասնականդիրքորոշում  չկա։
   Արևմտյան  քաղաքագետների  և  պատմաբանների  մի  մասը  Խորհրդային  Միությանկործանման  հիմնական  պատճառը  համարում  են  կոմունիստական  գաղափարախոսության  կրախը։
 Մյուսները  հակված  են  ԽՍՀՄ  փլուզման  հիմնական  պատճառը  բացատրել  արտաքին  գործոններով,որոնց  թվում  նշում  են  Աֆղանստանում  կրած  պարտությունը,  ԽՍՀՄ  ռազմական  հզորության  թուլացումը,  Վարշավայի  պայմանագրի  կրախը,  Խորհրդային  Միության  դեմ  մոնդեալիզմի  կենտրոններիքայքայիչ գործունեությունը, Կենտրոնական հետախուզության վարչության իրականացրած մեքենայությունները  և  այլն։
   Այս  ուսումնասիրողները  դավադրության  տեսության  կողմնակիցներ  են,  ովքեր  չենթաքցնում, որ ԽՍՀՄ փլուզումը պլանավորեցին և իրականացրին մոնդեալիզմի կենտրոնները` Բիլդենբերգի  ակումբը,  Կոմիտե  300-ը,  Եռակողմ  հանձնաժողովը,  Միջազգային  հարաբերությունների  գծովխորհուրդը։
  ԽՍՀՄ փլուզման մեջ ամենից շահագրգռվածն ԱՄՆ էր, որի գլխավոր նպատակը համարվում  էր  «Նոր  աշխարհակարգ»  ստեղծելը՝  ամերիկյան  ձևով։
   Ամերիկյան  ազգային  անվտանգությանխորհրդի  1948  թ.  մարտի  հուշագիրը  հայտարարում  էր,  որ  «ԽՍՀՄ-ի  գլխավորած  համաշխարհայինկոմունիզմի  ուժերի  ջախջախումը  կենսական  նշանակություն  ունի  ԱՄՆ-ի  անվտանգության  համար»1։
 Անվտանգության խորհրդի 1948 թ. օգոստոսի 18-ի թիվ 20/1 հրահանգում խնդիր էր դրվում ԽՍՀՄ-ըվերածել «քաղաքական, ռազմական ու հոգեբանական տեսնակյունից թույլ պետության»2։
  ԱՄՆ-ի անմիջական  նախաձեռնությամբ  1949  թ.  ապրիլի  4-ին  ստեղծվեց  Հյուսիսատլանտյան  դաշինքը`  ընդդեմսոցիալիստական ճամբարի երկրների և առաջին հերթին ԽՍՀՄ-ի։
 Առավել հայտնի գաղտնի ծրագրերից էր Հարվարդյան ծրագիրը։
  Նովիկովն այն բավականին մանրամասն  է  նկարագրում։
   Ծրագիրը  կազմվել  էր  1949-1951  թթ.՝  Մյունխենում։
   Այն  նախատեսում  էրնվազագույնը  ԽՍՀՄ-ի  դեմ  գաղափարական  և  հոգեբանական  պատերազմ  սկսել  և  երիտասարդ  սերունդներին ԽՍՀՄ-ի առկայությունը ներկայացնել որպես պատմական սխալ։
  Ծրագրի գլխավոր նպատակն  էր  խորհրդային  ժողովրդի  մեջ  կործանել  հայրենիքի  նկատմամբ  սերը  և  հայրենասիրությունըփոխարինել համամարդկային արժեքներով։
  Հարվարդյան ծրագրում ուրվագծված էին ծրագրեր և գաղափարներ  սկսնակներին  վերապատրաստելու  համար՝  արևելքի  և  արևմուտքի  միջև  հոգեբանականպատերազմի դեպքում։
  Հարվարդյան ծրագիրն ամեն տարի համալրվում է նոր գիտական զարգացումներով։
   Նրանում  հատուկ  գիծ  կար,  այն  է՝  հրահրում  էր  ԽՍՀՄ-ի  ժողովուրդների  մեջ  ազգայնականություն և ատելություն։
  Այս հարցում հատկապես կարևոր է նշել հակախորհրդային տրամադրություններունեցող Զբիգնև Բժեզինսկուն, որն ամերիկյան հանրաճանաչ քաղաքագետ, ԱՄՆ նախագահի ազգային  անվտանգության  գծով  նախկին  խորհրդական,  մոնդեալիզմի  մի  քանի  կենտրոնների  անդամ  էր։
 Որպես այդպիսին կոմունիզմի դեմ պայքարը նրա համար միայն մի փուլն էր իր գործունեության՝ ուղղ1 Широнин В., Агенты перестройки։
  рассекреченное досье КГБ, Москва, 2010, с. 24.2  Etzold  T.,  Gaddis  J.  (eds.),  Containment։
   Documents  on  American  Policy  and  Strategy,  1945-1950,  Columbia  Universityված Խորհրդային Ռուսաստանի կործանմանը։
  Իրականում նա որոշում էր ոչ թե գաղափարական, այլաշխարհաքաղաքական  խնդիր՝  փորձելով  «աշխարհի  երեսից  վերացնել»  սկզբում  Խորհրդային  Միությունը,  իսկ  այնուհետև  Ռուսաստանը։
   1980-ական  թթ.  սկզբին  Բժեզինսկին  ամերիկյան  ղեկավարությանը ներկայացրեց այսպես կոչված Խաղի պլանը՝ ԱՄՆ և ԽՍՀՄ-ի միջև մղվող պայքարի աշխարհառազմավարական  կառուցվածքը։
   Բժեզինսկին  զեկույցին  կից  նամակում  նշում  էր.  «Սույն  զեկույցը  չիհանդիսանում  սոսկ  խորհրդային  համակարգի  արատների  մասին  հերթական  փաստարկներից  մեկը,այլ գործողությունների գործնական ղեկավարման ծրագիր է։
  Ապակենտրոնացնել կայսրությունը (Խորհըրդային)՝ նշանակում է տանել այն փլուզման։
  Յուրաքանչյուր ապակենտրոնացում, որը կիրականացվի  նույնիսկ  տնտեսական  ոլորտում,  կուժեղացնի  Խորհրդային  Միության  ոչ  ռուս  ազգաբնակչությանշրջանում անջատողական տրամադրություններ։
  Տնտեսական ապակենտրոնացումն անխախտելիորենկհանգեցնի  քաղաքական  ապակենտրոնացման»։
 1  1948  թ.  ԱՄՆ  Ազգային  անվտանգության  խորհուրդն  առաջարկեց  գործադրել  հսկայական  քարոզչական  ջանքեր  ԽՍՀՄ-ի  դեմ։
   Պլանավորված  քարոզչությամբ սկսեց զբաղվել հատուկ մարմին՝ հասարակայնության հետ կապերի ապարատը։
  Պետական բյուջեից 1949 թ. նրան տրվել էր 31,2 մլն դոլլար, 1950՝ 47․3 մլն։
  Այդ թվերից պարզ էր դառնում,որ ամերիկյան ռազմավարությունը քայքայիչ քարոզչություն իրականացնում էր իր հիմնական ու գլխավոր նպատակի՝ նոր աշխարհակարգի հաստատաման համար։
  1949 թ. ԱՄՆ-ում ձևավորվեց ազգայինկոմիտե՝ «Ազատ Եվրոպա» սեփական ռադիոկայանով։
  Կոմիտեի կազմում ընդգրկվեցին ԿՀՎ  տնօրենԱլեն Դալեսը, ապագա նախագահ Դ. Էյզենհաուերը, ամերիկյան որոշ դեսպաններ, բանկիրներ։
  Սառըպատերազմի  տեսաբաններն  անմիջապես  հասկացան,  որ  ամենահզոր  զենքը  կարող  էր  դառնալ  ռադիոն։
  Սառը պատերազմի  մեջ քարոզչությամբ  կարևոր էր «Ամերիկայի ձայնը»։
   Նրանք ասում էին, թեիրենց նյութը միշտ պետք է կենտրոնացված լինի։
  Իրենց արտադրանքը պետք է ծառայի իրենց քաղաքականությանը  պաշտպանելուն։
   Կարևոր  տեղ  էր  զբաղեցնում  «Ազատագրության  ամերիկյան  կոմիտեն»։
   Այն  հիմնադրվել  էր  1951  թ.  և  սկզբում  կոչվում  էր  «Բոլշևիզմի  դեմ  պայքարի  համախմբմանկենտրոն»։
   Նրա  կազմի  մեջ  էին  մտնում  երկու  առանձին  մարմիններ՝  ԽՍՀՄ  ուսումնասիրությանհամար ինստիտուտը և «Ազատագրության» ռադիոկայանը, որոնց գործունեությունն առաջին իսկ օրերից  ուղղված  էր  Խորհրդային  Միության  դեմ։
   «Ազատագրությունը»  շուտով  վերանվանվեց  «Ազատություն» և եթեր դուրս եկավ 1953 թ. մարտի 1-ին։
  «Ազատությունը» առաջին իսկ օրից մտածված էր որպես  հենակետ  ամերիկյան  հետախուզության  համար  Եվրոպայում։
   Դրանց  բոլորի  նպատակն  էր  քայքայել  ԽՍՀՄ  տնտեսությունը,  թուլացնել  նրա  ռազմավարական  հզորությունը,  խախտել  խորհրդայինժողովուրդների բարեկամությունը, նրանց մեջ սերմանել ազգայնամոլություն։
 Շուտով  «Ժառանգության  հիմնադրամ»  հետազոտական  կենտրոնը  հատուկ  Ռ.  Ռեյգանի  համարմշակեց «Ազատագրության դոկտրին»։
  Դոկտրինի հեղինակները  Ռեյգանին առաջարկում էին վերջնականապես ապակառուցել խորհրդային կայսրության  բոլոր շրջանները` այդ նպատակին հասնելու համար օգտագործելով բոլոր հնարավոր միջոցները։
 1982 թ. սկզբին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանն իր մերձավոր  խորհրդականների  հետ  միասին  ձեռնամուխ  եղավ  «Խորհրդային  կայսրությունը»  ապակառուցելու հարձակողական ռազմավարության մշակմանը։
  Գլոբալ այդ հարձակման ծրագրի նպատակնու  միջոցներն  արտացոլվեցին  նախագահ  Ռեյգանի  կողմից  ստորագրված  ազգային  անվտանգությանգաղտնի հրահանգներում (NSDD)։
  1982 թ. մարտին Ռոնալդ Ռեյգանը ստորագրեց ազգային անվտանգության  NSDD-32  հրահանգը՝  լիազորելով  տնտեսական,  դիվանագիտական  և  գաղտնի  գործողություններ՝  չեզոքացնելու  Խորհրդային  Միության  ջանքերն  Արևելյան  Եվրոպայում։
   Նախագահությանտարիներին Ռ. Ռեյգանն ազգային անվտանգության գծով մի քանի գաղտնի հրահանգներ ստորագրեց,որոնց  կենսագործմանը  ձեռնամուխ  եղան  նրա  մերձավոր  աշխատակիցները  և  կաբինետի  օգնականները։
   Դրանց  իրականացման  գործում  մեծ  դերակատարում  ունեցան  ԿՀՎ  տնօրեն  Ուիլիամ  Քեյսին  ևԱՄՆ  նախագահի  խորհրդական  Կասպար  Ուայնբերգերը։
   1982  թ.  Ռեյգանը  ստորագրեց  նոր  հրահանգ՝  ԱՄՆ-ի  ազգային  անվտանգության  մասին  (NSDM),  որի  հեղինակն  Ուիլյամ  Քլարկն  է։
   Նրանումարտացոլված  էր  ԱՄՆ-ի  տնտեսական  ռազմավարությունը  ԽՍՀՄ-ի  նկատմամբ։
   Փաստաթուղթը  նախատեսում էր օգտագործել խորհրդային տնտեսության թույլ կողմերը և տեխնոլոգիական մրցավազքսկսել  ԽՍՀՄ  տնտեսությունը  քայքայելու  համար։
   Նույն  թվականին  նախագահ  Ռեյգանը  ելույթ  էունենում  բրիտանական  խորհրդարանում  և  արևմուտքին  կոչ  է  անում  արշավանք  սկսել  կոմունիզմիդեմ։
  Այդ հայտարարությունն արվեց այն բանից հետո, երբ նախագահը Վատիկանում հանդիպեց Հռոմի  պապ  Հովհաննես  Պողոսի  հետ։
   Նրանք  միասին  քննարկեցին  ԽՍՀՄ-ի  նկատմամբ  կոշտ  քաղաքականություն իրականացնել և Հռոմի պապի հայրենիքը՝ այսինքն Լեհաստանը, դուրս բերել ԽորհրդայինՄիության  ազդեցությունից  և  անկախանալու  հարցերը։
   Հռոմի  պապ  Հովհաննես  Պողոսը  տալիս  է  իրօրհնությունը Ռեյգանին ծրագրի իրականացման համար2։
 Նոյեմբերի  13-ին  նախագահն  ասում  էր,  որ  առաջին  հերթին  գործընկերներից  յուրաքանչյուրըստանձնել է չստորագրել և չընդունել նոր պայմաններ, որոնք վերաբերելու են խորհրդային գազի վաճառքին, և պետք է փնտրել հնարավորություն՝ օգտագործել այն արևմուտքում։
  Երկրորդ՝ նա նշում էր,որ իրենք և իրենց դաշնակիցները կուժեղացնեն վերահսկողությունը Խորհրդային Միությանը ռազմավարական  միջոցներ  հանձնելու  վրա։
   Երրորդ`  անհապաղ  պետք  է  հստակեցվեր  գործընթացը,  որըհնարավորություն  էր  տալիս  Խորհրդային  Միության  հետ  վերահսկել  ֆինանսական  հարաբերությունները։
  Եվ ահա այդ օրը Ռեյգանը ստորագրեց ԱՄՆ-ի պատմության մեջ կարևոր գաղտնի փաստաթուղթը,  որը  վերաբերում  էր  խորհրդային  տնտեսությանը՝  NSDD-66։
   Փաստաթղթի  հեղինակն  էր  ՌոջերՌոբինսոնը։
  Նրանում հայտարարվում էր, որ Միացյալ Նահանգների քաղաքական նպատակը համարվում  է  խորհրդային  տնտեսության  կործանումը՝  նրա  «ռազմավարական  եռյակի»,  այսինքն՝  տնտեսության բազային երեք ճյուղերի վրա հարձակում իրականացնելու ճանապարհով1։
  Ռոջեր Ռոբինսոնընշում  էր,  որ  NSDD-66-ը  հայտարարում  էր  գաղտնի  պատերազմ  Խորհրդային  Միությանը։
   NSDD-66ծրագրում  էր  արագ  ուրվագծել  «ռազմավարական  եռյակի»,  որպեսզի  Մոսկվային  զրկեին  արևմտյանմիջոցներից, որոնք անհրաժեշտ էին կենսագործունեության համար։
  NSDD-66 պլանն իրականացնելունպատակով ամերիկյան վարչակարգը նախապատրաստական աշխատանքներ էր իրականացրել դրանից մեկ տարի առաջ։
  1981 թ. ԿՀՎ տնօրեն Ու. Քեյսին գաղտնի ուղևորություն կատարեց դեպի Մերձավոր  Արևելք  և  Եվրոպա։
   Այդ  նպատակով  նրան  տրամադրվեց  C-141  Starlifter  առանց  ճանաչմաննշանների ինքնաթիռ։
  Քեյսին հանդիպումներ ունեցավ Եգիպտոսում, Սաուդյան Արաբիայում, Իսրայելում, Քուվեյթում, Պակիստանում, ապա ուղևորվեց Եվրոպա։
  Ամենուրեք նա քննարկում էր համաշխարհային շուկայում նավթի գինն էժանացնելու հարցը։
  Նա հիմնավորում էր այն միտքը, որ համաշխարհային  շուկայում  նավթի  գինը  մեկ  բարելի  համար  եթե  նույնիսկ  բարձրանում  է  մեկ  դոլարով,  ապա  դաԽՍՀՄ-ին բերում է միլիարդավոր ռուբլիների եկամուտ։
  ԽՍՀՄ-ն իր հիմնական հարստությունը կուտակել  է  1970-ական  թթ.,  երբ  նավթի  գինը  սպասվածից  շատ  ավելի  աճեց։
   Քեյսին  եզրակացնում  էր,  որեթե ցանկանում են թույլ չտալ ԽՍՀՄ հետագա տնտեսական հզորացումը, ապա անհրաժեշտ է իջեցնելնավթի գինը։
  Սաուդյան Արաբիան, որին բաժին էր ընկնում նավթ արտահանող երկրների արտադրանքի 40 տոկոսը, լուրջ հիմքեր ուներ համաձայնվելու ԱՄՆ-ի առաջարկի հետ։
  Սաուդյան Արաբիայի շեյխՏուրկի-ալ  Ֆայսին  համոզված  էր,  որ  իր  երկիրը  շրջապատված  է  Խորհրդային  Միությունով,  քանզիՀարավային Եմենում գտնվում էին մոտ 1500 խորհրդային զինվորական խորհրդականները, Հյուսիսային  Եմենում՝  500,  Սիրիայում՝  2500,  Եթովպիայում  և  Իրաքում՝  100-ական,  իսկ  Աֆղանստանումխորհրդային զինվորների  թիվը կազմում էր 100 հազար։
  Այս ամենին քաջատեղյակ Քեյսին ՍաուդյանԱրաբիային  առաջարկում  էր  ԱՄՆ-ի  աջակցությունը,  խոստանալով  զենք  վաճառել՝  փոխարենը  պահանջելով իջեցնել նավթի գինը։
  Շեյխ Տուրկի-ալ Ֆայսին, ելնելով երկրի անվտանգությունից, համաձայնեց։
   Հետագայում  նավթի  գինն  իջեցնելու  առաջարկությունն  ընդունեցին  նաև  նավթ  արտահանողմյուս  երկրները։
   Խորհրդային  Միության  բյուջեն  լուրջ  ճեղքվածք  տվեց։
   1988  թ.  բյուջեի  պակասորդըկազմեց 60 մլրդ ռուբլի, իսկ հաջորդ տարի՝ 100 մլրդ. ռուբլի։
  1989-1990 թթ. Խորհրդային Միությանպետական  պարտքը  հասավ  այդ  տարիների  համար  անհավանական  չափերի՝  70  մլրդ.  դոլարի։
 Խորհրդային  Միության  տնտեսությանը  լուրջ  հարված  հասցրեց  նաև  ԱՄՆ-ի  Մաքսային  վարչության1981  թ.  հոկտեմբերից  սկսած  Exodus  գործողությունը,  որի  համաձայն՝  պետք  է  դադարեցվերԽորհրդային  Միությանը  գազի  արտահանման  առաջավոր  տեխնոլոգիաների  մատակարարումը։
 Խորհրդային Միությունը ձեռնամուխ էր եղել «Ուրենգոյ-6» անվանումով ստորգետնյա 5500 կմ. երկարությամբ  երկու  ուղղությամբ  գազամուղ  կառուցելուն,  որը  Սիբիրի  հյուսիսից  գազը  պիտի  հասցներխորհրդա-չեխոսլովակյան սահման։
  Այստեղ գազամուղը պիտի միանար արևմտաեվրոպական գազային  համակարգի,  որը  հասնում  էր  մինչև  Ֆրանսիա,  Իտալիա  և  Արևմտյան  Գերմանիա։
   1982  թ.  Հունվարի  25-ին  ԱՄՆ-ի  Ազգային  անվտանգության  խորհուրդը  հավաստի  տեղեկություններ  ստացավԽորհրդային  Միության  Ֆինանսական  դժվարությունների  մասին։
   Պարզվեց,  որ  ԽՍՀՄ  ներդրումներնարևմտյան բանկերում 1981 թ. նվազել են 3 մլրդ դոլարով և կազմում են 8․5 մլրդ դոլար։
  Ամերիկյանվարչակարգը  որոշեց  օգտվել  ԽՍՀՄ-ի  ֆինանսական  դժվարություններից  և  նրա  տնտեսությանը  նորհարված  հասցնել։
   Ու.  Քեյսին  նախագահ  Ռեյգանին  հորդորում  էր  կասեցնել  գազամուղի  շինարարությունը, որը տարեկան 15-20 մլրդ դոլար եկամուտ էր բերելու ԽՍՀՄ-ին։
  Գազամուղի շինարարությունըձեռնտու չէր Անգլիային, Ֆրանսիային, Գերմանիային, որտեղ 8-14 տոկոս գործազրկության պայմաններում կստեղծվեին տասնյակ հազարավոր նոր աշխատանքային տեղեր։
  Ու. Քեյսին և Կ. Ռայնբերգերնառաջարկեցին  Ռ.  Ռեյգանին  համոզել  Արևմտյան  Եվրոպայի  երկրների  ղեկավարներին,  որպեսզինրանք ոչ միայն էմբարգո սահմանեն խորհրդային ապրանքների արտահանման վրա, այլև դադարեցնեն ԽՍՀՄ-ին վաճառել գազի և նավթի արտադրության առաջավոր տեխնոլոգիաներ։
  Այս պլանն իրա1 Широнин В., с. 42։
 կանացնելու  համար  Ռ.  Ռեյգանը  1982  թ.  հունիսի  4-6-ը  մասնակցեց  Փարիզում  կայացած  աշխարհիառավել զարգացած երկրների գագաթնաժողովին և հորդորեց նրանց դադարեցնել ԽՍՀՄ-ին վարկերտրամադրել և առաջավոր տեխնոլոգիաներ վաճառել։
  Այս քաղաքականության արդյունքում Խորհրդային Միությունը հարկադրված եղավ գազամուղի առաջին հերթի շինարարության նպատակով ծախսելիր  կայուն  տարադրամի  սահմանափակ  պաշարները,  որպեսզի  շինարարությունն  ավարտի  գոնեառանց  ամերիկյան  տեխնոլոգիաների  կիրառման։
   1982  թ.  օգոստոսին  Ու.  Քեյսին  կրկին  գաղտնիուղևորություն կատարեց և հանդիպումներ ունեցավ մի շարք երկրների ղեկավարների հետ։
  Հարավային  Աֆրիկայում  նա  խոստացավ  աջակցել  Ջոնս  Սավիմբիին՝  անգոլական  և  կուբայական  բանակներիդեմ  մղվող  պայքարում։
   Փոխարենը  նա  հարավաֆրիկացիներին  առաջարկեց  թուլացնել  ԽորհրդայինՄիության հետ տնտեսական կապերը։
  Եգիպտոսում Ու. Քեյսին քննարկեց աֆղանական պատերազմինառնչվող  մի  շարք  հարցեր,  որոնք  երկուստեք  հետաքրքրություն  էին  ներկայացնում։
   Աֆղանստանինզենք էր մատակարարվում 3 ճանապարհով, որոնցից երկուսն անցնում էին Պակիստանի տարածքով։
 Յուրաքանչյուր տարի այդ ճանապարհներով տեղափոխվում էր տասնյակ հազարավոր տոննա զենք ուհանդերձանք։
   1985  թ.  այդ  քանակությունը  հասավ  65  հազար  տոննայի։
   Պակիստանում  Ու.  Քեյսինխոստացավ աֆղաններին տրամադրել ծանր զենք, հրթիռներ, արբանյակային հետախուզական տեղեկություններ  և  խորհուրդ  տվեց  ռմբակոծել  Աֆղանստանում  խորհրդային  օբյեկտները,  պահեստները,գազատարը։
   ԽՄԿԿ  կենտկոմի  գլխավոր  քարտուղար  Յու.  Անդրոպովը  և  արտաքին  գործերի  նախարար  Գրոմիկոն  ընդունեցին  Պակիստանի  նախագահ  Զիաուլ  Հակին  և  արտգործնախարար  ՅակուբԽանին, հայտարարեցին, որ Խորհրդային Միությունն օժանդակելու է Աֆղանստանին։
  Երբ նրանք վերադարձան Պակիստան, Կ. Ռայնբերգերը և Ու. Քեյսին կապ հաստատեցին Զիաուլ Հակի հետ։
  Քեյսինառաջարկեց  անել  ամեն  ինչ,  որպեսզի  օգնեն  Պակիստանին1։
   ԽՍՀՄ-ին  տնտեսական,  ռազմական  մեծագույն  վնաս  հասցրեց  հատկապես  Աֆղանստանի  պատերազմը։
   Ռեյգանի  վարչակազմին  հատկապես  մտահոգում  էր  այն  փաստը,  որ  Խորհրդային  Միությունն  Աֆղանստանում  մարդկային  լուրջ  կորուստներ չի ունենում։
  Աֆղանական պատերազմի ընթացքում զոհվեցին խորհրդային 13 հազար զինվորներ,  մինչդեռ  Միացյալ  Նահանգների  կառավարությունը  Վիետնամում  մղած  պատերազմների  ժամանակ տվեց 54 հազար սպանված։
  1982 թ. վերջին Բիլ Քլարկն ազգային անվտանգության խորհրդինառաջարկեց  հստակեցնել  Ռեյգանի  ռազմավարությունը  Մոսկվային  վերաբերող  հարցերում  և  պատրաստել գաղտնի հրահանգ, որը կստորագրեր նախագահը։
  Դա անել հեշտ չէր։
  Նա կանխատեսում էրհամառ պայքար արևելքի և արևմուտքի միջև և անընդհատ ռազմական սպառնալիքներ՝ ԽորհրդայինՄիության կողմից։
 Արդեն 1983 թ. հունվարին Ռեյգանը ստորագրեց NSDD-75 հրահանգը, որի նպատակն էր իրականացնել  արմատական  փոփոխություններ  խորհրդային  համակարգում։
   Փաստաթղթի  հեղինակը  Ռիչարդ Փայփսն էր։
  Այն դարձավ Խորհրդային Միության նկատմամբ ԱՄՆ հետագա քաղաքականությանհիմքը։
  Փայփսի բնութագրմամբ՝ NSDD-75 նշանակում էր խզել կապերն անցյալի հետ։
  Դա միակ փաստաթուղթն  էր,  որ  հստակ  որոշում  էր  ԱՄՆ  ապագա  ռազմավարությունը  ԽՍՀՄ-ի  նկատմամբ։
   Խոսքնայն մասին է, որ ԱՄՆ-ի հերթական նպատակը հանդիսանում է ոչ թե ԽՍՀՄ-ի հետ գոյակցությունը, այլխորհրդային  համակարգի  փոփոխությունը։
   Փայփսն  այն  կարծիքին  էր,  որ  փաստաթղթի  հիմքումընկած  է  համոզմունքն  այն  մասին,  որ  խորհրդային  համակարգի  փոփոխությունն  արտաքին  ճնշմանտակ  միանգամայն  հնարավոր  է։
   Այն  ակտիվ  և  հարձակվողական  ռազմավարություն  էր  ԽորհրդայինՄիության դեմ։
  Այդ բազային փաստաթուղթը, ըստ էության, սոցիալիստական երկրների դեմ քայքայիչգործողությունների  որակապես  նոր  փուլ  էր  սահմանում,  քանի  որ  այսուհետև  հատուկ  ծառայություններն  առանց  ԱՄՆ-ի  քաղաքական  ղեկավարության  համաձայնության՝  որևէ  գործողություն  չպետք  էիրականացնեին2։
  Ամենից թույլը հանդիսանում էր խորհրդային տնտեսությունը։
  Ռեյգանի թիվ 75 հրահանգը նախատեսում էր միջամտություն սոցիալիստական երկրների ներքին գործերին՝ նրանց պետական  համակարգը  կործանելու  նպատակով։
   Հիմնական  շեշտը  դրվում  էր  ներքին  ընդդիմադիր  ուժերիստեղծման  և  համախմբման  վրա,  որոնք  դրսից  ստանալով  համակողմանի  աջակցություն,  պետք  էզավթեին  իշխանությունը  և  իրենց  երկրներին  քաղաքականապես  կողմնորոշեին  դեպի  Արևմուտք։
 Ռեյգանը Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքականությունն ընկալում և իրականացնում էր համաշխարհային  գերիշխանության  համար  մղվող  պայքարում  2  գերտերությունների՝  ԽՍՀՄ-ի  և  ԱՄՆ-իհարաբերությունների և հակասությունների պրիզմայի միջոցով։
  Դրանց հաղթահարումը նրան հնարավորություն  կտար  «նոր  համաշխարհային  կարգ»  հաստատել  Ամերիկայի  համար։
   Աշխարհը  կդառնարմիաբևեռ և Ամերիկան իր կամքը կթելադրեր ողջ աշխարհին, իսկ այդ նպատակն իրականացնելու համար անհրաժեշտ էր վերացնել ԽՍՀՄ ազդեցության բոլոր գոտիները, անկախ նրանից, թե դրանք աշխարհի որ անկյունում էին գտնվում։
  Այս նպատակով 1982 թ. Ռեյգանի վարչակարգը ձեռնամուխ եղավիրականացնելու  այսպես  կոչված  Կարիբյան  նախաձեռնությունը,  որն  ուղղված  էր  Խորհրդային  Միության հետ բարեկամական ու գաղափարական կապեր ունեցող Կուբայի և Նիկարագուայի դեմ։
 1983 թ. ԽՍՀՄ առաջնորդ Յու. Անտրոպովի մահից մի քանի օր անց Քեյսին այցելեց 13 երկրներ։
 Այս  ուղևորության  ընթացքում  նա  ցանկանում  էր  համաձայնություն  ձեռք  բերել  և  իրականացնել  միշարք  խնդիրներ։
   Նա  ցանկանում  էր  աֆղանական  պատերազմը  տեղափոխել  ԽՍՀՄ-ի  տարածք,  ամրապնդել  ԱՄՆ-ի  հարաբերությունները  Սաուդյան  Արաբիայի  հետ  և  վերջնականապես  ճշտել  համաշխարհային շուկայում նավթի գինը։
  Քեյսին Պեկինում քննարկեց հետախուզության բնագավառում համագործակցելու,  ԽՍՀՄ  սահմանով  լսողական  էլեկտրոնային  սարքավորումներ  տեղադրելու,  աֆղանական  պատերազմի,  Կամբոջայի  վրա  Վիետնամի  հարձակում  կազմակերպելու  և  քաղաքացիականպատերազմ սկսելու հարցերը, իսկ Պակիստանում նա առաջարկեց կոնկրետ քայլեր ձեռնարկել աֆղանական  պատերազմը  Խորհրդային  Միության  տարածք  տեղափոխելու  և  Միջին  Ասիայի  մահմեդականության  բնակչության  շրջանում  քայքայիչ  գրականություն  տարածելու,  էթնիկ  բնակչության  շրջանումկոնֆլիկտներ,  ապստամբություններ  հրահրելու  ուղղությամբ՝  խոստանալով  ռազմական  և  ֆինանսական աջակցություն։
  Պակիստանը համաձայնվեց իրականացնել պլանը՝ գրոհել Խորհրդային Միությանտարածքում  տեղակայված  ռազմավարական  կետերն  աֆղանական  մոջահեդների  հետ  միասին։
   Սաուդյան  Արաբիայում  էլ  քննարկումներ  եղավ  նավթի  գների,  աֆղանական  պատերազմի,  նրանց  թշնամիների դեմ համատեղ գործողություններ իրականացնելու և հրթիռներ վաճառելու հարցերի շուրջ։
 1983 թ. մարտի 23-ն նախագահ Ռեյգանը ծանրակշիռ ձևով ընդգծեց իր հովանավորությունը նորկուրսին։
   Միացյալ  Նահանգներն  սկսում  են  հետախուզական  ռազմավարական  պաշտպանական  նախաձեռնության (ՌՊՆ) ուղղությամբ։
  Ռեյգանն այդ քայլին գնում էր թե՛ ռազմավարական, և թե՛ տնտեսական նկատառումներից ելնելով, որը նոր խնդիրներ էր առաջադրելու Խորհրդային Միության տնտեսությանը։
  1984 թ. հունվարին Ռեյգանը կոնգրեսին ուղերձ հղեց, որում ներկայացնում էր կառավարության  արտաքին  քաղաքական  կուրսը  և  նշում,  որ  ԱՄՆ-ի  համար  այդ  բնագավառում  առաջնայինը«խորհրդային  էքսպանսիոնիզմի»  դեմ  պայքարն  է։
   Ռեյգանի  այս  հրահանգը  բացահայտ  նպատակ  էրհետապնդում ամերիկյան արժեքներ արտահանելու ճանապարհով հաստատել «նոր համաշխարհայինկարգ»։
   Դա  այլ  երկրներին  ներքին  գործերին  միջամտելու  կոչ  էր,  որը  միջազգային  պայմանագրերովարգելված  էր։
   Շուտով  Վաշինգտոն  եկավ  Անգլիայի  վարչապետ  Մարգարետ  Թեթչերը,  որպեսզիքննարկի մի շարք խնդիրներ։
  Խորհրդային Միության հետ կապված հարցերն զբաղեցնում էին առաջինտեղն այդ քննարկման ժամանակ։
  Թեթչերը Ռեյգանին պատմեց 1984 թ. դեկտեմբերին Միխայել Գորբաչովի հետ իր ունեցած զրույցի մասին և նշեց, որ այդ մարդը տպավորություն թողնող անձնավորություն է։
  Շուտով խոսակցությունը հասավ նաև ՌՊՆ-ին և կառավարության պլաններին։
  Այդ նույն ժամանակ  նա  նկատեց,  թե  ինչպիսի  հետաքրքրությամբ  է  նախագահը  խոսում  այդ  ծրագրի  մասին։
   Նաբացատրում էր, որ ՌՊՆ-ը կլինի համաշխարհային համակարգ և ի վերջո նույնիսկ Մոսկվան կունենահնարավորություն այնտեղ  մտնելու, քանի որ խոսքը վերաբերում է ամբողջ աշխարհի բարօրությանը։
 Բոլոր կառավարիչներից Թեթչերն ամենից լավ էր հասկանում Ռեյգանի փիլիսոփայությունը։
  Մաքֆարլեյնի հետ միասին վարչապետը հստակեցրեց 4 կետ, որոնք, իր կարծիքով, հնարավոր է ունենային մեծնշանակություն  եվրոպացիներին  ներգրավելու  համագործակցության  ՌՊՆ-ին։
   Միացյալ  Նահանգներըպետք  է  Եվրոպային  հավաստիացներ,  որ  ՌՊՆ-ի  նպատակը  չի  հանդիսանում  հավասարակշռությանխախտումն ԱՄՆ շահերի համար, ՌՊՆ-ի արմատավորվելը կհամաձայնեցվի առկա պայմանների հետ,ՌՊՆ-ի  նպատակը  հանդիսանում  է  հզորացումը,  այլ  ոչ  թե  ուժերի  թուլացումը,  գերտերություններիմիջև համաձայնությունները պետք է շարունակվեն։
  Մ. Թեթչերի շնորհիվ ՌՊՆ-ը  դադարեց միայն նախագահի երազանքը լինելուց, այն վերածվեց հետախուզության ծրագրի։
 1 1985 թ. մարտին Ռեյգանը ստորագրեց NSDD-166 հրահանգը, որն առաջին անգամ ձևակերպումէր  աֆղանական  պատերազմի  հիմնական  նպատակներն  ընդհանուր  ռազմավարության  համատեքստում։
  Նոր հրահանգը պարունակում էր մի քանի առանցքային հարցեր։
  Առաջին հերթին, անհրաժեշտէր բարելավել մոջահեդներին զենքի մատակարարումը։
  Հիմնական շեշտը դրվում էր նոր տեխնոլոգիական  տիպի  զենքերի  վրա։
   Դրա  հետ  մեկտեղ  ամերիկյան  հետախուզությունը  ստացավ  հրահանգ՝  հավաքել  ավելի  շատ  տեղեկություններ  Խորհրդային  ռազմական  մտադրությունների  մասին։
   Առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձվեր Խորհրդային ռազմական հրամաններին, ռազմավարությանըև բանակի կառուցվածքին։
  Երրորդ առանցքային հարցն այն էր, որ մեծ տեղ էր հատկացվում միջազգային ասպարեզում աֆղանական պատերազմի քաղաքական նշանակությունը բարձրացնելու գործին։
 Այնպիսի  կազմակերպությունների  օգնությամբ,  ինչպիսին  ՄԱԿ-ն  էր,  ԱՄՆ-ը  պետք  է  առավելագույնճնշում գործադրեր, որ դուրս մղեր Խորհրդային Միությանը։
  Պետք էր նաև պարզ դարձնել, որ ԱՄՆ-իհետ  հարաբերություների  բարելավումն  ուղղակիորեն  կապված  է  Աֆղանստանում  խորհրդային  օկուպացիայի հետ։
  NSDD-166  ամենից կարևոր նպատակն էր հաղթանակը՝ որոշիչ  պարտության մատնելխորհրդային  զինված  ուժերին  Աֆղանստանում։
   Ռեյգանի  հրահանգը,  որն  ուղղակիորեն  ուղղված  էրԽՍՀՄ-ի  պարտությանը,  մշակվել  էր  1980-ական  թթ։
   Նրա  շարժառիթները  կապված  էին  այն  բանիհետ, որ Խորհրդային Միությունն ԱՄՆ-ի համար հանդիսանում էր հիմնական աշխարհաքաղաքականմրցակիցը, հիմնական խոչընդոտը նոր ամերիկյան աշխարհակարգ հաստատելու գործում։
 Ռեյգանի կառավարությունը որոշեց շարունակել ԽՍՀՄ-ի դեմ տնտեսական պատերազմը, որի լավագույն  միջոցը  համաշխարհային  շուկայում  նավթի  գնի  իջեցումն  էր,  որը  տնտեսապես  շահավետ  էրԱՄՆ-ին։
   Ամերիկյան  տնտեսությունը,  այնպես,  ինչպես  խորհրդայինը,  կախված  էր  համաշխարհայիննավթի գներից։
  Սակայն այս կախվածությունն այլ էր։
  Նավթի գնի նվազեցումը 34 դոլար բարելից 20դոլար բարելի պետք է նվազեցնեին ամերիկյան էներգիայի ծախսերը 71,5% և թույլ տային ապահովելտնտեսական ճգնաժամից դուրս գալը։
  Իսկ ԽՍՀՄ-ի համար, ընդհակառակը, էներգետիկ եկամուտներըհիմնական աղբյուր էին։
  Ոմանք գտնում էին, որ նավթի գներն ընկնում էին ինքնուրույն, ոմանք գտնումէին,  որ  Սաուդյան  Արաբիան,  որ  աշխարհում  ամենամեծն  է  նավթի  արտադրության  գործում,  կարիքունի  Միացյալ  Նահանգների  աջակցությանը։
   1985  թ.  օգոստոսին  Խորհրդային  Միության  տնտեսությանը հարված հասցրեց Սաուդյան Արաբիան, որն ավելացրեց նավթի արդյունահանումը՝ յուրաքանչյուր 2 մլն բարելի փոխարեն արդյունահանելով 6 մլն. բարել։
  Աշնանը Սաուդյան Արաբիան արտահանում էր արդեն 9 մլն. բարել նավթ։
  Դա աղետ էր Խորհրդային Միության համար։
  Որպեսզի կայուն տարադրամը  պահպանվեր  անհրաժեշտ  մակարդակի  վրա,  Խորհրդային  Միությունը  1985  թ.  Հարկադրված  կրկնապատկեց  ոսկու  վաճառքը1։
   Նավթի  գնի  անկման  հետ  իջնում  էր  նաև  խորհրդայինգազի գինը, որը նույնպես միլիարդավոր դոլարների կորուստ էր։
  Ամերիկյան դոլարի կուրսի նվազումըԽՍՀՄ-ին  տարեկան  պատճառեց  2  միլիարդ  դոլարի  կորուստ։
   Եվ  վերջապես  ԽՍՀՄ-ը  ֆինանսականլուրջ  կորուստներ  ունեցավ  նաև  զենքի  վաճառքից։
   ԽՍՀՄ-ը  զենքը  վաճառում  էր  հիմնականում  Մերձավոր  Արևելքի  երկրներին,  որոնք  հարստացել  էին  նավթադոլարների  հաշվին։
   Խորհրդային  Միությունը Մերձավոր արևելքի երկրներին զենքի վաճառքը 5 անգամ ավելացրել էր 1970-ական թթ., իսկ1986 թ. ստիպված եղավ զենքի վաճառքը կրճատել 20 տոկոսով։
 1985 թ. ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղար դարձավ Մ. Գորբաչովը։
  Նա հույս ուներ, որ Միացյալ Նահանգների հակակոմունիստ նախագահը կթուլացնի Խորհրդային Միության նկատմամբ դավադրականգործողությունները,  ուստի,  ձեռնամուխ  եղավ  նրա  հետ  ակտիվ  քաղաքական  շփումների։
   1985  թ.նոյեմբերին  Գորբաչովն  ու  Ռեյգանը  հանդիպեցին  Ժնևում,  իսկ  1986  թ.  հոկտեմբերին՝  Ռեյկավիկում։
 Դա  կարևորվեց,  քանի  որ  ԱՄՆ-ԽՍՀՄ  հարաբերություններում  շրջադարձային  քայլ  կատարվեց։
 Խորհրդային  Միության  ղեկավար  դառնալով՝  Գորբաչովը  հայտարարեց,  որ  ԽՍՀՄ  արտաքին  քաղաքականությունը  ճկուն  չէ  և  կենտրոնացած  է  այնպիսի  հիմնախնդիրների  վրա,  որոնք  ենթակա  չեն  վերափոխումների։
  Գորբաչովը շուտով սկսեց խոսել ոչ թե իր երկրի շահերի մասին, այլ հանդես եկավ ողջմարդկության  բարօրության  օգտին։
   1985  թ.  գարնանը  Գորբաչովը  հայտարարեց  Եվրոպայում  6ամսյա միակողմանի մորատորիում միջին հեռավորության հրթիռների տարածման վրա։
  10 օր անց նամորատորիում  հայտարարեց  նաև  փորձարկվող  ատոմային  զենքի  վրա։
   Քաղբյուրոյի  գաղտնի  նիստերում  նա  հայտարարեց,  որ  խորհրդային  ՍՍ-20  հրթիռների  տեղեկայումն  Արևմտյան  Եվրոպայում  մեծու կոպիտ սխալ էր ԽՍՀՄ-ի արտաքին քաղաքականությունում։
  1985 թ. Գորբաչովը հայտարարեց, որպետությունների միջև «քաղաքակիրթ» հարաբերություններ չկային։
  ԽՍՀՄ զինվորական ղեկավարության կազմը փոխելուց հետո Գորբաչովը 1988 թ. դեկտեմբերին ՄԱԿ-ում հայտարարեց միակողմանիորեն խորհրդային զորքերը կես մլն-ով կրճատելու մասին։
  ԽՍՀՄ բարձրագույն զինվորական խորհուրդը կողմ էր դրա երկկողմանի կրճատմանը։
 2 1985  թ.  նոյեմբերին  Ռեյգանի  հետ  հանդիպման  ժամանակ  նա  զարմացրեց  ԱՄՆ  նախագահին։
 Նա  ԱՄՆ-ի  քաղաքականությունը  Մերձավոր  Արևելքում  համարում  էր  շատ  բնական։
   Գորբաչովը  կուլտվեց  ամերիկյան  առաջարկությունը՝  Նիկարագուայի  նկատմամբ  կոշտ  դիրքորոշում  գրավելու  հարցում։
   Գորբաչովը  լուռ  համաձայնվեց  այն  բանին,  որ  ԽՍՀՄ-ի  ներքին  վիճակը  դառնա  խորհրդաամերիկյան  քննարկման  առարկա։
   Ռ.  Ռեյգանը  Գորբաչովին  հայտարարեց,  որ  Խորհրդային  Միությունըպետք  է  հաշտվի  ամերիկյան  Ռազմավարական  Պաշտպանական  Նախաձեռնության  հետ,  զիջի  բոլորտարածաշրջանային  հակամարտություններում,  ճանաչի  իր  սխալը  քաղաքացիական  իրավունքներիհարցում, և նոր միայն հնարավոր է, որ Միացյալ Նահանգները համաձայնվի երկկողմանի հարաբերությունների  նորմալացմանը։
   Խորհրդա-ամերիկյան  բանակցություններում,  որոնք  ընթանում  էին  3  հիմնարար  հարցերի՝  միջին  հեռավորության  հրթիռների  կրճատման,  դրա  նկատմամբ  հսկողություն  սահմանելու և ռազմավարական զինավարժության շուրջ, խորհրդային դիվանագետները գնում էին զիջումների։
  Խորհրդային Միությունը բանակցությունների ժամանակ ամերիկյան կողմին զիջեց մի շարք հարցերում։
  Համաձայնվեց կրճատել ՍՍ-198 ծանր հրթիռները։
  Գորբաչովը համաձայնվեց կրճատել 50 տոկոսով  ծանր  հրթիռների՝  Խորհրդային  Միության  ողջ  զինանոցը։
   Ամերիկացիներն  այս  զիջումներից  ոչմիայն զարմացած էին, այլև՝ ցնցված։
  1987 թ. ապրիլին Գորբաչովը թույլատրեց Շուլցին հեռուստատեսությամբ  հանդես  գալ՝  Աֆղանստանում  ընթացող  իրադարձությունների  գնահատմամբ։
   ՇուլցըԽորհրդային  Միությանը  դատապարտեց  Աֆղանստանի  ժողովրդի  հետ  զինված  հակամարտությանհամար ու աֆղանների անունից պահանջեց զորքերը դուրս բերել նրանց երկրից, իսկ 1987 թ. հունիսի12-ին Բեռլինում ելույթ ունենալով, Ռեյգանը, դիմելով Գորբաչովին, ասաց, որ եթե նրանք ցանկանումեն խաղաղություն, եթե ցանկանում են Խորհրդային Միության և Արևելյան Եվրոպայի բարգավաճումը,ապա  պետք  է  քանդեն  Բեռլինի  պատը։
   Գորբաչովն  այս  հարցում  ևս  ԱՄՆ-ին  զիջեց  առանց  որևէպայմանի։
 1988 թ. նախագահական ընտրություններում հաղթանակ տարավ Ջորջ Բուշը, որն իր քաղաքականությունն իրականացրեց որպես  Ռեյգանի իրավահաջորդ։
  1989  թ. դեկտեմբերին Մալթայում հանդիպեցին մոնդեալիստական կենտրոնների և «Գանգ ու ոսկոր» մասոնական օթյակի անդամ ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը և Եռակողմ հանձնաժողովի անդամ, ԽՍՀՄ նախագահ Մ. Գորբաչովը։
  ՄալթայումՄ.  Գորբաչովն  անդամագրվեց  մասոնական  մալթական  օրդենին։
   Այդ  հանդիպման  ժամանակ  2  երկրների ղեկավարները վերջնականապես ճշգրտեցին սոցիալիստական համակարգի վերջնական կործանման և մասնավորապես ԽՍՀՄ փլուզման սցենարը։
  Ի վերջո այս ամենը հանգեցրեց ԽՍՀՄ փլուզմանը,որը  տեղի  ունեցավ  1991  թ.  դեկտեմբերի  8-ին։
   Բելովեժյան  արգելանոց  անտառում  սլավոնական  3հանրապետությունների  ղեկավարները  ստորագրեցին  սլավոնական  պետությունների  միությունստեղծելու  մասին  փաստաթուղթ։
   Սրանով  փլուզվեց  ԽՍՀՄ-ը  և  ստեղծվեց  Անկախ  ՊետություններիՀամագործակցությունը։
 Ռոզա ՄագդալասովաԽՍՀՄ ՓԼՈՒԶՄԱՆ ԱՐՏԱՔԻՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ ԿՀՎ, NSDD ծրագրեր, արտաքին ռազմավարություն, վերակառուցման քաղաքականություն, Բելովեժյան համաձայնագիր, ԽՍՀՄ խլուզում։

ԽՍՀՄ  փլուզումը  20-րդ  դարավերջի  ամենանշանակալից  իրադարձությունն  էր,  որը  կապված  էր  մի  շարք  արտաքին և ներքին գործոնների հետ։
  ԽՍՀՄ փլուզման արտաքին ռազմավարությունն ամերիկյան ձևով համաշխարհային  կարգի  հաստատման  գործընթացի  անբաժանելի  մասն  է։
  Խորհրդային  միությունը  փլուզվեց  Կենտրոնական  հետախուզական  վարչության  (ԿՀՎ)  կողմից  մշակված  սցենարով։
   Դեռևս  1980-ական  թթ.  ԿՀՎ  կողմից  մշակվել է NSDD ծրագիրը, որի իրականացումը հանգեցրեց ԽՍՀՄ փլուզմանը։
