Ներածություն։
  Շիրակի լեռնաշղթան տարածվում է Փամբակ-Սևան-Սյունիքի  ակտիվ  բեկվածքային  գոտու  հյուսիսարևմտյան  սեգմենտի  սահմաններում։
   Լեռնաշղթայի  տեղամասում  միմյանց  են  հատվում  Փամբակ-Սևան-Սյունիքի և Ախուրյանի բեկվածքները` արևմուտք-արևելք ուղղությամբ լեռնաշղթանտրոհելով երեք հիմնական սեգմենտների` արևմտյան, կենտրոնական և արևելյան [1]։
  Տեկտոնական պլանում զբաղեցրած դիրքի պատճառով Շիրակի լեռնաշղթայի տարածքը աչքի է ընկնում իր երկրադինամիկ և բարձր սեյսմիկ ակտիվությամբ։
 Աշխատանքի  շրջանակներում  փորձել  ենք  կառուցվածքաերկրաձևաբանական  վերլուծության  ենթարկել  լեռնաշղթայի  տարածքը՝  նրա  բլոկային  կառուցվածքի  անջատման  նպատակով։
   Կառուցվածքաերկրաձևաբանական  վերլուծության էությունը տվյալ դեպքում այն է, որ բլոկային կառուցվածքի առանձնացումը  հենվում  է  բացառապես  լեռնաշղթայի  լանջերի  ձևաբանական  վերլուծության վրա։
 Հետազոտման  մեթոդիկան։
   Հայտնի  է,  որ  խզվածքային  տեկտոնիկանառավել  կարևոր  և  ակտիվ  ռելիեֆագոյացնող  գործոններից  է,  որն  անընդհատհակազդեցության մեջ է գտնվում արտածին երկրադինամիկ պրոցեսների հետ։
 Երիտասարդ լեռնային շրջաններում, որտեղ դեռևս ակտիվորեն շարունակվումեն  լեռնակազմական  պրոցեսները,  ռելիեֆագոյացման  գործում  առաջնայնությունը  պատկանում  է  ներծին  երկրաբանական  պրոցեսներին։
   Նշվածը  վերաբերում  է  նաև  Շիրակի  լեռնաշղթային,  որը  նորագույն  փուլում  կազմավորվածտիպական ծալքաբեկորավոր լեռնագրական միավոր է։
  Լեռնաշղթայի զարգացման  և  երկրաձևաբանական  առանձնահատկությունների  կազմավորման  վրամեծապես ազդել է նրա յուրատեսակ դիրքը։
  Լեռնաշղթան հարավային մասումսահմանակցում  է  Շիրակի  միջլեռնային  գրաբեն-գոգավորությանը,  արևմտյանմասում հարում է Ախուրյան գետի կիրճին, իսկ արևելքից և հյուսիս-արևելքիցսահմանակցում է համապատասխանաբար Փամբակի և Բազումի լեռնաշղթաներին [2]։
  Ասվածից պետք է եզրակացնել, որ լեռնաշղթայի հարավահայաց ուհյուսիսահայաց  լանջերը  միլիոնավոր  տարիներ  շարունակ  զարգացել  ենմիանգամայն տարբեր երկրաբանական պայմաններում, ինչն անկասկած պետքէ իր ազդեցությունը թողներ լանջերի ձևաբանության վրա։
 Շիրակի լեռնաշղթայի (և ընդհանրապես) լանջերի ձևաբանության վերլուծության հիման վրա նրա բլոկային կառուցվածքի առանձնացման համար կարևորել ենք ևս մեկ նախապայման, այն է` լեռնաշղթայի լանջերի ժամանակակիցձևաբանության մեջ որոշակի արտահայտում պետք է ունենան երկրաբանականանցյալի և ներկայի տեկտոնական պրոցեսները։
  Շիրակի լեռնաշղթայի պարագայում այս կարևոր նախադրյալը պայմանավորված է տեղանքի բնակլիմայական պայմաններով։
  Ինչպես հայտնի է հնեաշխարհագրական տարբեր հետազոտություններից, նորագույն տեկտոնական փուլից մինչև այժմ հետազոտվող տարածքի սահմաններում կլիմայի փոփոխությունը միտված է եղել դեպի աստիճանական  ցամաքայնացում։
   Սա  հանգեցնում  է լանջային  պրոցեսների  ինտենսիվության նվազմանը, որն առավելապես դրսևորվում է լանջերի դելյուվիալ լվացմամբ  և փլվածքաթափվածքային պրոցեսներով  [3]։
   Դրա  վառ վկայությունն  ենՇիրակի լեռնաշղթայի հարավահայաց նախալեռնային գոտում տարածվող հզորպրոլյուվիալ-դելյուվիալ շլեյֆները։
 Ասվածը  բավարար  հիմք  է  ծառայում,  որպեսզի  Շիրակի  լեռնաշղթայիլանջերի  ձևաբանական  վերլուծությամբ  հիմնավորվի  նրա  բլոկային  կառուցվածքի անջատման փորձը։
 Հիմնական  արդյունքները։
   Հետազոտության  իրագործման  նպատակովկիրառվել են հետազոտվող տարածքի համար վերջին տարիների արբանյակային  հետազոտությունների  արդյունքում  կազմված  ռելիեֆի  թվային  մոդելները`ASTER_GDEM  [4]։
   Շիրակի  լեռնաշղթայի  տեղամասի  ռելիեֆի  թվային  մոդելը,վիզուալիզացված ԱՏՀ միջավայրում (ArcGIS 10), ներկայացված է նկար 1-ում։
 Նկար 1. Շիրակի լեռնաշղթայի ռելիեֆի թվայինմոդելը  Իրականացված  հետազոտությունների  տրամաբանությունը  հենվում  էնրա վրա, որ ստացված ռելիեֆի թվային մոդելը ենթարկվել է պրոֆիլավորման,ընդ  որում  պրոֆիլները  լայնական  ուղղությամբ  հատում  են  լեռնաշղթան`անցնելով  բացառապես  ջրբաժանային  տեղամասերով։
   Ինչպես  երևում  է  նույննկար  1-ից,  անցկացվել  են  ընդհանուր  թվով  11  կառուցվածքաերկրաձևաբանական կտրվածքներ, որոնց արդյունքները ներկայացված են նկար 2-ում։
 Քանի որ լեռնաշղթայի բլոկային կառուցվածքի անջատման հիմքում լանջերի  ձևաբանական  առանձնահատկություններն  են,  որոնց  հիմնական  ու  տիպական քանակական ցուցանիշները լանջերի թեքություններն են, ապա ռելիեֆիթվային մոդելի հիման վրա կազմվել և նույն տեղամասերով պրոֆիլավորման էենթարկվել Շիրակի լեռնաշղթայի լանջերի թեքությունների թվային մոդելը։
  Այսկտրվածքներով  լանջերի  ձևաբանական  վերլուծության  տվյալները  ներկայացված են ստորև բերված աղյուսակներում (աղյուսակ 1, 2)։
 Նկար 2. Շիրակի լեռնաշղթայի լանջերի կառուցվածքաերկրաձևաբանականլայնական կտրվածքներըՎերը ներկայացված կտրվածքներից հետևում է, որ Շիրակի լեռնաշղթայիտեղամասում  նախալեռնային  գոտուց  դեպի  ջրբաժանային  գոտի  շարժվելիսառանձնանում են ընդհանուր թվով 6 կարգի բլոկային միավորներ, որոնց հիպսոմետրիկ  սահմանները  տարբեր  կտրվածքների  վրա  գրեթե  չեն  փոփոխվում,ընդ  որում  այդ  սահմանների  բացարձակ  նիշերը  համադրելի  են  լեռնաշղթայիթե´ հարավահայաց, թե´ հյուսիսահայաց լեռնալանջերին։
  Միաժամանակ միևնույն կտրվածքի սահմաններում՝ լեռնաշղթայի հյուսիսահայաց և հարավահայաց  լանջերին,  բլոկների  հաջորդական  արտահայտումն  ամենուրեք  չի  պահպանվում։
  Մասնավորապես I կարգի բլոկային միավորները, որոնց վերին հիպսոմետրիկ սահմանը անցնում է մինչև  1750 մ բացարձակ բարձրություններով,արտահայտված  են  միայն  լեռնաշղթայի  հարավահայաց  լանջերին,  այսինքն՝Շիրակի միջլեռնային գոգավորությանն աստիճանական անցման գոտում։
  Բացիայդ, որոշ դեպքերում բլոկների սահմանները ռելիեֆում հստակ արտահայտումչունեն,  ինչի  հետևանքով  մասնավորապես  II  և  III  կարգի  բլոկները  երբեմնհանդես են գալիս որպես մեկ բլոկային միավոր, ինչպես դա երևում է աղյուսակ1-ում բերված 2-2, 3-3 և 6-6 կտրվածքներից։
  Ինչ վերաբերում է III' բլոկին, ապա,ինչպես երևում է կտրվածքներից, այն ամենուրեք չի արտահայտվում։
  Հավանաբար  III'  բլոկը  հին  հարթեցման  մակերևույթի  առանձին  հատվածներ  է,  որոնք,ինչպես  հայտնի  է,  նորագույն  փուլում  ենթարկվելով  խզվածքային  ձևախախտումների, բարձրացվել են տարբեր բարձրությունների վրա։
 Անդրադառնալով  բլոկների  առանձնացման  համար  հիմք  ծառայած  լանջերի  թեքությունների  մեծությունների  ընդհանուր  օրինաչափություններին՝հարկ է ընդգծել, որ, ինչպես երևում է վերը բերված 1-ին և 2-րդ աղյուսակներից,բլոկների սահմանային տեղամասերում, որոնք երկրաբանական տեսանկյունիցխզվածքային գոյացություններ են, դիտվում է լեռնաշղթայի լանջերի թեքությունների կտրուկ աճ, որը բլոկների սահմաններում դիտվող լանջերի միջին թեքությունների արժեքները հաճախ գերազանցում է երկու և ավելի անգամ։
 Եզրակացություն։
  Այսպիսով, ամփոփելով վերը շարադրվածը, եզրակացնում ենք, որ Շիրակի լեռնաշղթան կառուցվածքաերկրաձևաբանական տեսանկյունից  բավական  բարդ  մի  կառույց  է, որը  մասնատված  է ոչ միայն  նրա  տարածքը  միջօրեականի  ուղղությամբ  հատող  հայտնի  բեկվածքներով,  այլև  արևմուտք-արևելք ձգվածության մի շարք խզվածքներով։
  Վերջիններիս ձևավորումըպետք  է  կապել  լեռնաշղթայի՝  տեկտոնական  զարգացման  տարբեր  փուլերումկրած  հորստանման  բարձրացումների  հետ։
   Միաժամանակ  հարկ  է  նշել,  որխզվածքային տեկտոնիկան առավել ինտենսիվ է ընթացել լեռնաշղթայի հարավահայաց լեռնալանջերին, ինչն արտահայտվել է հարավահայաց լանջերի առավելապես  աստիճանաձև  ձևաբանության  մեջ։
   Լեռնաշղթայի  հյուսիսահայացլանջերին խզվածքային տեկտոնիկայի համեմատաբար թույլ արտահայտվածությունը բացատրվում է հարավահայացի համեմատ ավելի խոնավ կլիմայականպայմաններով և, որ ամենակարևորն է` միանգամայն այլ տեկտոնական պայմաններով, քանի որ Շիրակի լեռնաշղթան հարավից սահմանակցում է Շիրակիգրաբեն-գոգավորությանը, իսկ հյուսիսից` Բազումի հորստաձև բարձրացմանը։
 Աղյուսակ 1Շիրակի լեռնաշղթայի բլոկային միավորների հիպսոմետրիկ մակարդակները(բացարձակ բարձրությունները՝ հաշված մետրերով)ԲլոկԿտրվածքԿտրվածքԿտրվածքԿտրվածք ԿտրվածքԿտրվածքԿտրվածքԿտրվածքԿտրվածքԿտրվածք Կտրվածք ՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎԱղյուսակ 2Շիրակի լեռնաշղթայի բլոկների սահմաններում լանջերի միջին թեքությունները(հաշված աստիճաններով)  Բլոկ  ԿտրվածքԿտրվածք Կտրվածք Կտրվածք  Կտրվածք Կտրվածք Կտրվածք Կտրվածք Կտրվածք ԿտրվածքԿտրվածքՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎՀՍՀՎԳ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 4.  https։

Հոդվածը նվիրված է Շիրակի լեռնաշղթայի՝ որպես տիպիկ ծալքաբեկորավոր  տեկտոնական  կառուցվածքի  կառուցվածքաերկրաձևաբանական  վերլուծությանը։
   Փորձել  ենք  կառուցվածքաերկրաձևաբանական  պրոֆիլավորման  մեթոդների  և  ժամանակակից  ԱՏՀ  տեխնոլոգիաների  կիրառմամբ  վերլուծության  ենթարկել  լեռնաշղթայի  ձևակառուցվածքային  առանձնահատկությունները և անջատել բլոկային կառուցվածքը։
