ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍԻ ԷԹՆՈՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ-ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԽորհրդային  Միության  փլուզումից  հետո  հարավկովկասյան  էթնոքաղաքական  հակամարտությունների  առկայությունն  ապացուցեց,  որ  բացի  տարբերություններից՝  վերջիններս  աչքի  են  ընկնումնաև  մի  շարք  նմանություններով։
   Թերևս,  դրանցից  առանձնացնենք  Հարավային  Կովկասի  կայունությանը  և  անվտանգությանը  սպառնացող  վտանգների  անընդհատ  «վերաթողարկումը»։
   Հակամարտությունների  նմանությունը  պայմանավորված  է  հակամարտության  կողմեր  հանդիսացող  պետությունների  աշխարհագրական  դիրքով,  ինչպես  նաև  աշխարհաքաղաքական  իրադարձությունների  կիզակետ մնալով։
  Առաջնային նմանություններից մեկն  այն է, որ վերոնշյալ բոլոր պետությունները, այսպես  կոչված,  «իմպերիալիստական  տրանզիտ»1  են  ապրում  մինչ  օրս,  որը  պայմանավորված  է  կայսերական անցյալով։
 Հարավկովկասյան  էթնոքաղաքական  հակամարտությունների  արդի  փուլը  նպաստեց  տարածաշրջանում նախկինում հայտնի իրավաքաղաքական պատերազմի կողքին ևս մեկ՝ տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմի առաջ գալուն։
  Հոգեբանական պատերազմը հակառակորդի վրա քաղաքական ազդեցություն գործելու հնարքների ամբողջություն է։
  Նման գործողությունների վերջնական նպատակը  սեփական  դիրքորոշումից  հակառակորդին  կախվածության  մեջ  կամ  ենթակայությունից  տակգցելն  է։
   Հոգեբանական  ճնշումը  հակամարտությունների  ընթացքում  սովորաբար  իրականացվում  էզանգվածային գիտակցության վրա տեղեկատվական-հոգեբանական ազդեցության միջոցով։
 Ինչ  վերաբերում  է  տեղեկատվական  պատերազմներին,  ապա  դրանք  արդի  արտաքին  քաղաքականության կարևորագույն մասն են կազմում և տեղական պատերազմներում ռազմական ագրեսիայիհետ  համատեղ  վտանգ  են  ներկայացնում։
   Տարբերությունը  զուտ  այն  է,  որ  տեղեկատվական  պատերազմները միջազգային իրավունքով չեն կարգավորվում2։
  21-րդ դարում տեղեկատվական պատերազմը, որպես քաղաքական ու տնտեսական իշխանության հասնելու գերակա միջոց, ժամանակակից համաշխարհային քաղաքականության հիմնական լծակն է դարձել3։
  Տեղեկատվական պատերազմը, ըստԳ. Պապյանի, երևույթ է, որը ֆաշիստական Գերմանիայի տեղեկատվության նախարար Գեբելսի ջանքերով առավել տարածում է ստացել Երկրորդ համաշխարհայինի տարիներին4։
 Հակամարտությունների  տեղեկատվական  պարունակությունն  անկայուն  է  և  ունակ՝  վերածվելուառավել  վտանգավոր  իրավիճակների։
   Այսպես,  տեղեկատվական  պատերազմը  հակամարտությունների  արդի  ժամանակաշրջանում  երբեմն  վերաճում  է  տեղեկատվական-հոգեբանական  պատերազմի։
 Այն  առաջին  հերթին  քաղաքական  կառավարման  համար  մղվող  պայքար  է,  որի  դեպքում  պայքարըտեղեկատվական-հոգեբանական գործողություններով է ուղեկցվում5։
 Սովորաբար տեղեկատվական պատերազմը ռազմական բախման նախերգանքն է կամ շարունակությունը,  որը  ոչ  միայն  մշտապես  ուղեկցում  է  իրական  պատերազմին,  այլև  դիվանագիտական  բանակցությունների  մաս  է  կազմում։
   Դրանց  հիմնական  զենքը  տեղեկատվական  արտահոսքերն  են  կամավելի  հաճախ՝  ապատեղեկատվությունը։
   Այդ  ամենը  սերտորեն  կապված  է  քարոզչության  հետ,  որըմարդկանց  որոշակի  խմբի  գիտակցության,  զգացմունքների  ու  տրամաբանության  վրա  ռազմական,տնտեսական,  քաղաքական  նպատակներով  իրականացվող  ներգործություն  է։
   Այսինքն՝  ցանկացածտեղեկատվություն, որի տարածումը ստույգ նպատակ է հետապնդում և դառնում քարոզչություն։
 МИД РФ, 2009, հասանելի է՝ http։
 //andreymanoylo.vov.ru/psihoer.html. 4 Տե՛ս Պապյան Գ., Տեղեկատվական պատերազմներ, http։
 //www.armtown.com/news/am/arv/20090409/58707/.  Ըստ Հ. Սայմոնի տեսության՝ 1950-ական թթ. սկսած տեղեկատվության հոսքն այնքան շատ է, որմարդիկ չեն կարողանում պարզապես ընկալել և ճիշտ հետևություններ անել։
  Մարդկանց բանականությունը  և  տրամաբանությունը  անկարող  է  սթափ  մնալ  տեղեկատվական  հոսքի  պայմաններում,  որըվաղ թե ուշ մարդուն դրդում է որևէ դիրքորոշման1։
 Տեղեկատվական  պատերազմները  տեղեկատվական  փոխազդեցության  և  հակազդեցության  միջոցների  ամբողջություն  են,  որոնք  իրականացվում  են  իշխանության,  շահերի  իրականացման  համար։
 Երբեմն  տեղեկատվական  պատերազմներն  են  կանխորոշում  ռազմական  բախումների  ելքը՝  փոխելովնախապատերազմյան  կամ  հետպատերազմյան  իրավիճակը։
   Հայտնի  է,  որ  տեղեկատվական  պատերազմներն  արդյունավետ  են  այն  դեպքերում,  երբ  օժտված  են  հստակ  տեսական  հիմքով  և  դեպքերինարագ  արձագանքմամբ։
   Դրանք  անտեսում  են  սահմանները  և  անընդհատ  են,  քանզի  նման  պատերազմներում  հաղթանակը  երբեք  վերջնական  չէ։
   Ըստ  Յու.  Զավյալովի՝  հարկավոր  է  հակառակորդիհանդեպ  անընդհատ  տեղեկատվական  պատերազմ  վարել,  որպեսզի  ռազմական  հաջողությունը  ժամանակավոր բնույթ չկրի2։
 Տեղեկատվական  պատերազմների  մասին  խոսելիս  տեղին  է  մեջբերել  Ու.  Չերչիլի  խոսքերն  այնմասին,  որ  ինքը  վստահորեն  կհաղթի  ցանկացած  պատերազմում,  քանի  որ  առաջինը  կբարձրաձայնիայդ մասին։
  Եվ իրոք, 1946 թ. Արևելյան Եվրոպայի բաժանումից հետո, որի նախաձեռնողը Չերչիլն էր,Ֆուլտոնում վերջինս հայտարարեց, որ Կարմիր բանակը բաժանել էր երկու մասերի3։
 Հարավային  Կովկասում  հակամարտությունների  ընթացքում  գրեթե  բացակայում  է  տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմ վարելու փորձը, և «հնգօրյա պատերազմը» այդ առումով կարելի էառաջինը համարել։
 Չնայած  տեղեկատվական  պատերազմի  անմիջական  դերակատարներն  էին  Վրաստանը  և  Ռուսաստանը,  այնուամենայնիվ,  այն  կառավարվում  էր  ԱՄՆ-ի  կողմից։
   Բոլորի  համար  ակնհայտ  էր,  որՎրաստանն  է  հարձակվել  Հարավային  Օսիայի  վրա,  իսկ  Ռուսաստանն  էլ  հիմնավոր  փաստարկներուներ ռազմական հակահարված տալու վերաբերյալ, սակայն Արևմուտքին վերջինիս գործողությունները  ներկայացվեցին՝  որպես  վրացիների  հանդեպ  ագրեսիա։
   Սրան  հակառակ՝  ռուսական  կողմն  ի  լուրաշխարհի հայտարարում էր, որ իր ուժերի ներկայությունը կանխեց այն վտանգը, որը օսերի գլխին էրկախված։
   Վրացական  կողմի  օգտին  աշխատում  էին  CNN-ը,  «Սքայ  Նյուսը»,  որոնք  պատերազմականգործողությունները սկսեցին հեռարձակել ռուսական ուժերի՝ Հարավային Օսիա մտնելուց հետո միայն։
 Հարավօսական  պատերազմի  ժամանակ  ԱՄՆ-ը  եռակենտրոն  տեղեկատվական  պատերազմ  էր  վարում  Պետդեպարտամենտից,  բուն  Վրաստանից  և  Գորիից4։
   Հիրավի,  Ռուսաստանի  կողմից  Հարավային  Օսիայի  և  Աբխազիայի  անկախության  ճանաչումը  յուրօրինակ  պատասխան  էր  նաև  արևմտյանտեղեկատվական  պատերազմին,  որը  սակայն,  եթե  անգամ  ուղղված  էր  ամրապնդելու  ռազմականհաղթանակը դիվանագիտականով, չհաշվարկված էր և միայն նպաստեց միջազգային հանրության հակատրամադրվածության խորացմանը։
 Ներկայումս  Ադրբեջանում  հրատարակվող  գրականության  ստվար  հատվածն  ուղղված  է  հակահայկական քարոզչության իրականացմանը։
  Դրանք տպագրվում են մասնավոր և ակադեմիական շըրջանակների  կողմից՝  ազգային  անվտանգության  նախարարության  ֆինանսավորմամբ5։
   Կարծում  ենք՝նման ներքին վտանգավոր քաղաքականություն վարելով՝ ադրբեջանական իշխանությունները խոչընդոտում են իրենց իսկ աշխատանքին, քանի որ ազգայնամոլության հասած ադրբեջանցին նույն թշնամանքով  է  ընդունելու  ապագա  կարգավորման  ցանկացած  տարբերակ,  մինչդեռ  փոխզիջում  այսպես,թե  այնպես  լինելու  է։
   Իսկ  ադրբեջանական  ԶԼՄ-ն,  ըստ  Ս.  Մարտիրոսյանի,  «ոչ  միայն  սնվում  է  նմանաղբյուրներից, այլև որպես փաստ հրամցնում սեփական հասարակությանը»6։
 Հայկական  կողմը  պասիվ  դիրքորոշում  ունի  տեղեկատվական  պատերազմներում։
   Թերևս,  դապայմանավորված  է  պաշտոնական  Երևանի  փոխլրացման  և  մեղմ  արտաքին  քաղաքական  կուրսով։
 Սակայն, կարծում ենք, կամա թե ակամա տեղեկատվական պատերազմի թիրախում հայտնված երկիրը պարտավոր է հավուր պատշաճի արձագանքել ապատեղեկատվությանը։
  Համամիտ ենք Հ. Դեմոյանի  առաջարկին՝  այն  մասին,  որ  Հայաստանում  անհրաժեշտ  է  կազմավորել  քարոզչական  և  հակաքաции, Москва, 2 октября 2008, с. 23-24, հասանելի է՝ http։
 //31.44.80.183/files/pf55/048335.pdf.2 Նույն տեղում, էջ 91-92։
 3 Նույն տեղում, էջ 35-36։
 4 Նույն տեղում, էջ 42-43։
 кало», Баку, 2004 (այս գիրքն արժանացավ Ադրբեջանի ազգային անվտանգության նախարարության խրախուսական մրցանակին` $2000)։
 http։
 //noravank.am/rus/articles/detail.php?ELEMENT_ID=2591. войны  против  Армении  16.10.2006,  հասանելիէ՝րոզչական  աշխատանքներով  մշտապես  զբաղվող  խումբ,  որը  կիրականացնի  արագ  արձագանքմանգործառույթներ։
   Նման  խմբում,  ըստ  Դեմոյանի,  կարող  են  ընդգրկվել  պատմաբաններ,  քաղաքագետներ,  իրավաբաններ,  էթնոհոգեբաններ,  ազգագրագետներ  և  լրագրողներ։
   Խումբը  կիրականացնիադրբեջանական մամուլի մշտադիտարկում, կկազմի զեկույցներ միջազգային ատյաններին ներկայացնելու համար, ինչպես նաև կանի հակաքարոզչական առաջարկներ1։
 Անկասկած,  տեղեկատվական  հնարքների  օգտագործումը  պատերազմի  ընթացքում  օժտված  էնաև  դրական  հատկանիշներով,  որոնք  հարկ  է  ծառայեցնել  խնդրի  կարգավորմանը,  ոչ  թե  էլ  ավելիխճճմանը։
  Առավելություններից կարելի է առանձնացնել այն, որ տեղեկատվական տարածության մեջհնարավոր  չէ  հաղթել  մեծ  ֆիզիկական  զանգվածներով,  ինչպես  սովորական  պատերազմի  դեպքում։
 Մյուս կողմից, տեղեկատվական տարածությունն անհնար է արգելափակել  ու սահմանափակել խնդրիվերաբերյալ մոտեցումների տարբերակներով։
  Սակայն, տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմիհիմնական  թերությունն  է  այն,  որ  այն  հասանելի  է  բոլորին,  կիրառելի  ամենքի  կողմից,  որն  էլ  նպաստում է եղած հակամարտությունների բարդացմանը և նորերի առաջացմանը։
  Բացի այդ, տեղեկատվական պատերազմները բարդացնում են բանակցային հիմքը, ստիպում բանակցել դիրքորոշումների,  այլոչ թե շահերի դիտանկյունից, որն էլ սահմանափակված է սեփական «ես»-ով2։
 Կարծում  ենք՝  տեղեկատվական  պատերազմները  հարավկովկասյան  էթնոքաղաքական  հակամարտությունների համար միշտ բարենպաստ պայմաններ են ստեղծել՝ կողմերին ստիպելով բանակցային փուլերում ժամանակից շուտ դատողություններ անել, փնտրել միակ և անփոփոխ հարցի պատասխանը,  ինչպես  նաև  հակվել  այն  տեսակետին,  որ  «իրենց  խնդիրների  լուծումը»  բացառապես  իրենցգործն  է։
   Միաժամանակ,  ակնհայտ  է,  որ  տեղեկատվական  պատերազմների  թերի  կիրառմամբ  հակամարտության  կողմերն  աստիճանաբար  ընտրել  են  բանակցային  ամենաազնիվ  հնարքը՝  սպառնալիքը։
 Գաղտնիք չէ, որ սպառնալն առավել հեշտ է, քան կառուցողական որևէ առաջարկ անելը3։
  Մյուս կողմից,  հակամարտության  կողմերին  դժվար  է  հրաժարվել  իրենց  սովորություններից,  էմոցիաներից  ևփորձել ինչպես բանակցային, այնպես էլ տեղեկատվական պատերազմի փուլերում գործողություններըուղղել խնդրի, այլ ոչ թե մարդկանց ուղղությամբ։
 Հիրավի,  21-րդ  դարի  հակամարտությունների  կարգավորման  գործընթացը  բարդանում  է  նաևտեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմի ներկայությամբ, որը միջանկյալ տեղ է զբաղեցնում հակամարտության  ռազմական  և  բանակցային  փուլերի  միջև։
   Դա  վտանգավոր  միջանկյալ  փուլ  է,  որըմիշտ ի վնաս հակամարտության է գործում, քանի որ մեկ մշակութաքաղաքակրթական միջավայրը հակադրվում է մյուսին՝ հաշվի չառնելով վերջինիս առանձնահատկությունները և միախառնվելով քաղաքական խնդիրների հետ։
 Ամփոփելով՝ նշենք, որ  տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմն անթույլատրելի է հատկապես  էթնոքաղաքական  հակամարտությունների  ժամանակ,  քանի  որ  առանց  այն  էլ  լարված  հարաբերությունների  սակավ  հնարավորություններից  մեկը  կարող  է  լինել  մշակութահոգեբանական  սերտացումը։
 Ուստի,  չնայած  առաջարկի  բազմիցս  հնչեցված  լինելուն՝  այնուամենայնիվ  բաց  են  մնում  տեղեկատվական պատերազմ վարելուն և/կամ հակահարված տալուն միտված համապատասխան կառույցների  հիմնադրման  հարցերը։
   Նման  կառույցների  առկայությունը,  կնպաստի  նաև  էթնոքաղաքականհակամարտության վերահսկողության և կարգավորման գործընթացներին։
 Աստղիկ ԱզիզյանՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍԻ ԷԹՆՈՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ-ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ էթնոքաղաքական հակամարտություն, տեղեկատվական պատերազմներ, կայսերական տրանզիտ, հոգեբանական հնարքներ, սոցիալ-հոգեբանական միջավայր, ստատուս քվո, «Հնգօրյա պատերազմ»։

Հոդվածի  հիմնական  նպատակն  է  ներկայացնել  Հարավային  Կովկասի  էթնոքաղաքական  հակամարտությունների  դրսևորման  տեղեկատվական-հոգեբանական  ոլորտները՝  շեշտադրելով  դրանց  նմանությունները  և  առանձնահատկությունները։
    Միաժամանակ,  հարավկովկասյան  էթնոքաղաքական  հակամարտությունների  խնդիրներից  է  կանխատեսման  մեթոդի միջոցով  ներկայացնել  կարգավորման  հնարավոր  հեռանկարները։
  Ուսումնասիրության  շրջանակում  հանգում ենք նրան, որ, թերևս, Հարավային Կովկասը և տարածաշրջանային գերտերությունները հեռու են տեղեկատվական  պատերազմ  վարելու  հմտություններից  և  շարունակում  են  առաջնորդվել  էմոցիաներով,  ի  մասնավորի՝ ռազմական սպառնալիքներով։
