ՍԵՐՎԻՏՈՒՏԸ ՀՀ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆՈՒՄՍերվիտուտն իրային իրավունքների համակարգում իր ուրույն տեղն ունի։
 Այն հայտնի է եղել դեռևս հին հռոմեական իրավունքում։
  «Servitus» բառացիորեն նշանակում է «գույքի ստրկություն»1։
  Սերվիտուտները բնորոշվում էին որպես  ինքնուրույն  և  մշտական  իրավունքներ,  որոնց  առկայության  պայմաններում իրի սեփականատերն առանց պայմանների ստանձնում էր պասիվ և անհատույց  պարտավորություններ,  մասնավորապես  նա  սերվիտուտային  իրավունքի կրողին չէր կարող արգելել օգտվելու իր իրավունքից և չէր կարող այդգույքից  օգտվել  այնպես,  ինչպես  սերվիտուտը  սահմանելուց  առաջ։
   Հռոմեական  իրավունքում  սերվիտուտի  երկու  տեսակ  գոյություն  ուներ՝  հողային(servitus praediorum) և անձնական (servitus personarum)2։
  Հողային սերվիտուտի ուժով հողամասի սեփականատիրոջն իրավունք էր տրվում հարևան հողամասի  սեփականատիրոջից  պահանջելու  տրամադրել  այդ  հողամասի  սահմանափակ օգտագործման իրավունքը։
  Նյութական հարմարություններ ունեցող ևհարևանին  օգտագործման  համար  տրամադրվող  հողամասը  կոչվում  էր  ծառայող (praedium serviens), իսկ այն հողամասը, որի օգտին սահմանված էր սերվիտուտ, կոչվում էր իշխող կամ տիրապետող (praedium dominas)3։
 Սահմանափակ  իրային  իրավունքի  համակարգի  ձևավորմանը  նպաստելեն  հռոմեական  օրենսդրության  և  պանդեկտների  ուսումնասիրումն  ու  դրանցուսուցումը։
   Սեփականության  և  տիրապետման  իրավունքներին  զուգահեռհռոմեական իրավունքում գոյություն ունեին հատուկ իրային իրավունքներ, որոնց  կրողներն  իրի  հետ  գտնվում  էին  անմիջական  կապի  մեջ։
   Ուրիշի  իրերինկատմամբ իրավունքները (jura in re aliena) ենթադրում էին սեփականատիրոջիրավունքների այնպիսի սահմանափակումներ, որոնք սահմանվում էին կողմերի  համաձայնությամբ  կամ  օրենքով  չարգելված  այլ  եղանակներով,  և  դրանցուժով  գույքի  սեփականատեր  չհանդիսացող  անձինք  իրավունք  էին  ստանում1 Տե՛ս Воронова Е. А., Тедорадзе И. А., Анализ законодательства по ограниченному пользова//  Эффективное  антикризисное  управление.  URL։
 http։
 //info.e-c-m.ru/magazine/64/eau_64_64.htm (13.04.2015)։
 2 Տե՛ս Ավետիսյան Վ․ Դ․, Հռոմեական մասնավոր իրավունք, Եր., ԵՊՀ հրատ․, 2013, էջ 61։
 3 Տե՛ս Ավետիսյան Վ․ Դ․, նույն տեղում, էջ 61-63։
 լրիվ կամ մասնակի օգտվելու այդ գույքից՝ ինչպես անձամբ, այնպես էլ ժառանգության կարգով այդ իրավունքը փոխանցելով այլ անձի։
  Նման իրավունքներկրող անձինք այն կարող էին պաշտպանել ոչ միայն երրորդ անձանց, այլև սեփականատիրոջ  ոտնձգություններից։
   Հին  Հռոմում  մասնավոր  սեփականության  սահմանափակումներից  էին  սերվիտուտը  (servitutes),  էմֆիտևզիսը(emphiteusis), սուպերֆիցիան (superficies), գրավի իրավունքը (pignus)4։
 Հուստինիանոսի  դիգեստների  համաձայն՝  սերվիտուտները  լինում  են  երկու տեսակի՝ գույքային և անձնական (D.8.1.1)5։
  Անձնական սերվիտուտի առավել տարածված տեսակներն էին ուզուֆրուկտը (ususfructus (D.7.1.1)), ուզուսը(usus (D.7.8.1)), հաբիտացիոն (habitatio (D.7.8.2)) և ուրիշի ստրուկի կամ կենդանու  օգտագործման  իրավունքը  (operae  servorum  vel  animalium  (D.7.7.1))6։
 Ուզուֆրուկտն ուրիշի իրի լիակատար, անհատույց օգտագործման և դրանիցստացված պտուղները տնօրինելու իրավունքն էր, որն ուզուֆրուկտոարին կարող էր փոխանցել երրորդ անձի։
  Գոյություն ուներ նաև ուզուֆրուկտի մի տարատեսակ, որի առարկա կարող էին լինել նաև սպառելի իրերը։
  Այն կոչվում էրքվազիուզուֆրուկտ  (quasi  usufructus)։
   Ուզուսն  ուրիշի  իրի  և  դրանից  ստացված  պտուղների  անհատույց,  ցմահ  օգտագործման  իրավունքն  էր։
   Այս  դեպքում  անձն  այդ  իրից  կարող  էր  օգտվել  այնքանով,  որքանով  դա  անհրաժեշտէր  իր  և  իր  ընտանիքի  անդամների  կարիքները բավարարելու  համար։
  Այս  իրավունքն ուզուֆրուկտարին երրորդ անձին փոխանցել չէր կարող (D.7.8.2.1)։
 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի (այսուհետ՝ Օրենսգիրք) 210-րդ հոդվածիհամաձայն՝ ուրիշի գույքից սահմանափակ օգտվելու իրավունքներն են՝ 1) գույքային սերվիտուտը, 2) անձնական սահմանափակ սերվիտուտը, 3) անձնականլիարժեք  սերվիտուտը  (ուզուֆրուկտը),  4)  բնակելի  տարածություն  օգտագործելու իրավունքը։
 Սերվիտուտների միասնական և հստակ դասակարգում դեռևս գոյությունչունի։
  Տարբեր տեսաբաններ դրանց դասակարգման բազմաթիվ հիմքեր և չափանիշներ  են  առաջարկում։
   Այս  բնագավառում  արտասահմանյան  երկրներնհարուստ փորձ ունեն, ուստի տեղին ենք համարում սերվիտուտի տեսակներիուսումնասիրությունը սկսել արտասահմանյան երկրների օրենսդրություններիուսումնասիրությունից։
   Արտասահմանյան  հարուստ  փորձի  ամփոփումը  մեզհնարավորություն կտա առաջարկելու հայկական օրենսդրության կատարելագործման և այն արտասահմանյան փորձով հարստացնելու ուղիներ։
 4 Տե՛ս Ավետիսյան Վ․ Դ․, նույն տեղում, էջ 60-61։
 5 Տե՛ս Памятники Римского права․ Законы 12 таблиц․ Институции Гая․ Дигесты Юстиниана, М․,«Зерцало», 1997, էջ 301։
 6  Տե՛ս  Римское  Частное  право։
   Учебник  /  под  ред․  И․  В․  Новицкого,  И․  С․  Перетерского,  М․,«Юристъ», 2004, էջ 448։
 Այսպիսով՝  սերվիտուտի  դասակարգման  դասական  հիմքը  դրա  պատկանելության հանգամանքն է, այսինքն՝ այն պատկանում է հողամասին, թե որոշակի կոնկրետ անձին , ինչն էլ թույլ է տալիս այն բաժանել գույքայինի և անձնականի։
   Օրինակ՝  Լատվիայի  քաղաքացիական  օրենսգրքի  7  1131-րդ  հոդվածն ուղղակիորեն սահմանում է, որ եթե սերվիտուտը սահմանված է հօգուտֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի, ապա այն համարվում է անձնական,իսկ եթե այն սահմանվում է հօգուտ որևէ որոշակի անշարժ գույքի, ապա այնգույքային սերվիտուտ է8։
  Մ. Գ. Գարրիդոն գտնում է, որ սերվիտուտի բաժանումը  գույքայինի  և  անձնականի  որոշ  հակասությունների  և  նույնիսկ  վեճերիտեղիք է տալիս9։
 «Անձնական  սերվիտուտի»  հասկացությունը  տրված  է  Ավստրիայի,  Շվեյցարիայի, Լատվիայի, Ուկրաինայի, Վրաստանի քաղաքացիական օրենսգրքերում։
  «Անձնական սերվիտուտ» հասկացությունը Ավստրիայի քաղ. օր.-ի 1190րդ հոդվածի համաձայն՝ ներառում է ուրիշի գույքի օգտագործման իրավունքը,անհրաժեշտության դեպքում՝ դրանից պտուղներ և եկամուտներ ստանալու, ինչպես  նաև  բնակության  իրավունքը։
   Վրաստանի  քաղաքացիական  օրենսգրքում  «անձնական  սերվիտուտ»  հասկացության  ներքո  հասկացվում  է  միայնբնակության  իրավունքը։
   Գերմանիայի  քաղ.  օր.-ում10  կիրառվում  է  «անձնական  սահմանափակ  սերվիտուտ»  հասկացությունը,  որը  համատեղում  է  ինչպես հողային սերվիտուտի հատկանիշները, այնպես էլ ուզուֆրուկտը11։
 Անդրադառնալով  սերվիտուտի  դասական  հասկացությանը՝  հարկ  է  նշել,որ  տարբեր  օրենսդրություններում  այն  տարբեր  կերպ  է  կոչվում՝  պրեդիալ,օրինական,  իրական,  գույքային,  հողային,  իրային։
   Գրականության  մեջ  նմանտերմինաբանական տարբերությանը ուշադրություն չի դարձվում, քանի որ դասկզբունքային նշանակություն չունի12։
  Այն երկրներում, որոնց օրենսդրություններում  անձնական  սերվիտուտների  հասկացությունները  չեն առանձնացվում,օրենսդիրը  սահմանափակվում  է  միայն  «սերվիտուտ»  ընդհանուր  հասկացու7 Լատվիայի քաղաքացիական օրենսգրքում սերվիտուտին է վերաբերում 4-րդ գլուխը, հոդված1130-1259։
 8 Լատվիայի քաղաքացիական օրենսգիրքՀասանելի է http։
 //unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/UNTC/UNPAN018388.pdf(04.05.2017)։
 9 Տե՛ս Гарридо М. Г., Римское частное право, М., 2005, էջ 376։
 10 Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգիրք Հասանելի է http։
 //www.gesetze-im-internet.de/englisch_bgb (04. 05.2017)։
 11  Տե՛ս  Василевская  Л.  Ю.,  Вещные  сделки  по  германскому  праву։
   методология  гражданскокий ун-т., 2004, էջ 363։
 12  Տե՛ս  Комментарий  к  Земельному  кодексу  Российской  Федерации  (постатейный)  /  С.А.  Бо– 2-е изд., перераб. и доп. – М.։
  Юстицинформ, 2002. – 592 с.; Ахметьянова З.А. Вещное право։
 учебник, М., Статут, 2011, էջ 360։
 թյամբ։
  Թերևս բացառություն կարող է լինել, օրինակ, Իտալիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը, որտեղ սերվիտուտը կոչվում է պրեդիալ, սակայն այստեղէլ բացակայում է «անձնական սերվիտուտի» հասկացությունը։
  Իսկ Պանամայիքաղ. օր.-ում  13 հավասարության նշան է դրվում պրեդիալ և սովորական սերվիտուտների միջև։
  Իր հերթին ԱՄՆ Լուիզիանա նահանգի քաղ. օր.-ի 533-րդհոդվածը  սերվիտուտների  երկու  տեսակ  է  առանձնացնում՝  պրեդիալ  և  անձնական14։
 Շատ տարածված է սերվիտուտի «հողային» տարատեսակը։
  Հանուն արդարության  պետք  է  ասել,  որ  «պրեդիալ»  տերմինը  շատ  հաճախ  թարգմանվում  է  հենց  որպես  հողային,  թեև  «պրեդիալ»  բառը  ծագում  է  լատիներեն«praedium» բառից, որը նշանակում է «ունեցվածք»։
  Տեղին չէ դնել վերջնականհավասարության նշան այս հասկացությունների միջև։
  Այս խնդիրը դուրս է իրավաբանության հետազոտության ոլորտից. այն լեզվաբանության ուսումնասիրության առարկա է։
 Սերվիտուտը  հողային  է  կոչվում  Գերմանիայի,  Ավստրիայի,  Ուկրաինայիքաղաքացիական  օրենսգրքերում։
   «Իրական  սերվիտուտ»  հասկացությունը,օրինակ,  «Իրային  իրավունքների  մասին»  Էստոնիայի  օրենքով15,  որտեղ  ուղղակիորեն  նշվում  է,  որ  իրական  սերվիտուտը  հավասարեցվում  է  պրեդիալսերվիտուտին։
   Նշված  անվանումները,  հավանաբար,  ծագում  են  անգլիական«real» բառից, որը կարելի է թարգմանել որպես «անշարժ», «իրային» և կիրառել միայն այս և ոչ թե բուն իմաստով՝ որպես իսկական, օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող։
 Ս.  Պ.  Գրիշաևը  գտնում  է,  որ  «իրային  սերվիտուտը  սահմանվում  է  անձանց անորոշ շրջանակի համար»16։
  Մինչդեռ Ի. Վ. Աֆանասևը ժխտում է այսմոտեցումը՝ նշելով, որ «նշվածը կիրառելի չէ սերվիտուտի սկզբունքային հասկացության  համար,  քանի  որ  նման  իրադրության  դեպքում  խոսք  չի  կարողգնալ անձի սուբյեկտիվ իրային իրավունքների մասի ընդհանրապես17»։
  Մենքևս գտնում ենք, որ իրային սերվիտուտը չի կարող սահմանվել անձանց միայնորոշակի շրջանակի համար։
 13 Պանամայի քաղաքացիական օրենսգիրքՀասանելի է https։
 //archive.org/stream/civilcodeofrepub00partrich/civilcodeofrepub00partrich_djvu.txt(04. 05. 2017)։
 14 ԱՄՆ Լուիզանա նահանգի քաղաքացիական օրենսգիրք Հասանելի է https։
 //www.legis.la.gov/legis/Laws_Toc.aspx?folder=67&level=Parent (04. 05. 2017)։
 15 «Իրային իրավունքների մասին» Էստոնիայի օրենքՀասանելիէhttps։
 //www.juristaitab.ee/sites/www.juristaitab.ee/files/elfinder/ruseadused/ЗАКОН%20О%20ВЕЩНОМ%20ПРАВЕ.pdf (04. 05. 2017)։
 16 Տե՛ս Гришаев С. П., Сервитут։
  Подготовлен для системы «КонсультантПлюс» / С.П. Гришаев,2006, էջ 2։
 17 Տե՛ս Афанасьев И․ В․, Сервитут в системе ограниченных вещных прав, М․, 2015, էջ 102։
 Սերվիտուտի դասակարգումն ըստ նշանակության ունի բազմաթիվ տարբերակներ։
  Ըստ Ավստրիայի քաղաքացիական օրենսգրքի 474-րդ հոդվածի 18՝եթե գերակայող հողամասը նախատեսված է գյուղատնտեսական օգտագործման համար, ապա այդ դեպքում սերվիտուտը կոչվում է դաշտային։
  Եթե գերակայող  հողամասը  նախատեսված  է  այլ  օգտագործման  համար,  ապա  սերվիտուտը կոչվում է տնային։
  Ըստ Ֆրանսիայի քաղ. օր.-ի 687-րդ հոդվածի՝ եթեսերվիտուտները  սահմանվում  են  շենքերի  օգտագործման  համար,  ապադրանք  կոչվում  են  քաղաքային,  իսկ  հողամասի  օգտագործման  համար  սահմանվելու  դեպքում՝  գյուղական։
   Ա.  Գ.  Օստապենկոն  գտնում  է,  որ  «սերվիտուտների  բաժանումը  գյուղականի  և  քաղաքայինի  գործնական  նշանակություն չունի»19։
  Մեր կարծիքով՝ այս տեսակետի հետ ամբողջությամբ համաձայնել չի կարելի։
  Օրինակ՝ նման տեսակի սերվիտուտները կարող են տարբերվելդրանց սահմանման տեղով, ժամանակով, նշանակությամբ, սերվիտուտի իրականացման  ծավալով  և  այլ  հանգամանքներով։
   Հասկանալի  է,  որ  քաղաքումմարդկանց  սովորական  անցման  և  գյուղերում  կենդանիների  անցելատեղերիհամար հարկավոր են սերվիտուտների իրականացման տարբեր պայմաններ։
 Օրենսգրքի 211-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝ գույքային սերվիտուտը կարող է լինել կամավոր և հարկադիր, իսկ ըստ 213-րդ հոդվածի՝ կամավոր  սերվիտուտը  սահմանվում  է  սերվիտուտ  պահանջող  անձի  և  ծառայողգույքի  սեփականատիրոջ  գրավոր  համաձայնությամբ։
   Կամավոր  գույքայինսերվիտուտ  սահմանելու  վերաբերյալ  համաձայնության  չգալու  դեպքում  սերվիտուտ պահանջող անձի հայցով դատարանը սահմանում է հարկադիր գույքային սերվիտուտ։
  Ստացվում է, որ օրենսդիրը որպես սերվիտուտի առաջացման հիմք սահմանել է կողմերի գրավոր համաձայնությունը կամ դատարանիվճիռը։
  Անհրաժեշտ ենք համարում անդրադառնալ որոշակի ժամանակահատվածում  օգտագործման  փաստի  ուժով  սերվիտուտի  սահմանման  հնարավորության հարցին։
  Այն որոշ աղերսներ ունի ձեռքբերման վաղեմության ինստիտուտի  հետ։
   Օրենսգրքի  187-րդ  հոդվածը  հնարավոր  է  համարում  ձեռքբերման վաղեմության ուժով գույքի նկատմամբ սեփականութան իրավունք ձեռքբերելը։
   Քանի  որ  սեփականության  իրավունքը  սերվիտուտային  իրավունքիհամեմատությամբ  ավելի  ծանրակշիռ  է՝  այն  բաղկացած  է  3՝  տիրապետման,օգտագործման  և  տնօրինման  իրավազորություններից,  իսկ  սերվիտուտը  ենթադրում  է  ընդամենը  գույքի  սահմանափակ  օգտագործման  հնարավորություն, ուստի գտնում ենք, որ տեղին կլինի սերվիտուտի առաջացման համար18 Տե՛ս Всеобщий гражданский кодекс Австрии, М., Инфотропик Медиа, 2011, Էջ 3-261։
 19  Տե՛ս  Остапенко  А. Г.,  Правовое  регулирование отношений между соседями, имеющими общие границы, посредством сервитутов. Дисс. … канд. юрид. наук, Краснодар։
  Кубанский государственный аграрный университет, 2012 , էջ 98։
 որպես ինքնուրույն հիմք սահմանել 5 տարվա ընթացքում անշարժ գույքի բարեխղճորեն,  բացահայտ  և  անընդմեջ  օգտագործման  փաստը։
   Դասականիմաստով  ձեռքբերման  վաղեմության  ուժով  սերվիտուտի  առաջացումը  հնարավոր չէ, քանի որ այդ ինստիտուտը կիրառելի է տիրազուրկ ճանաչված գույքի նկատմամբ, իսկ որոշակի ժամանակահատվածում օգտագործման փաստիուժով  սերվիտուտի  առաջացման  համար  գույքը  տիրազուրկ  ճանաչելու  անհրաժեշտություն չի առաջանում։
 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում սերվիտուտի օբյեկտ համարվող գույքը«գերակայի» և «ծառայողի» չի բաժանվում։
  Այսինքն՝ հողամասը և այլ անշարժգույքը կարող են լինել թե՛ ծառայող, թե՛ գերակա գույքի դերում։
  Օրենսգրքում«այլ անշարժ գույք» ընդհանուր տերմինի գործածությունը թույլ չի տալիս որոշակիացնել սերվիտուտի օբյեկտների ցանկը։
  Մենք գտնում ենք, որ տեղին կլինի  հստակորեն  տարանջատել  սերվիտուտի  օբյեկտներն  ըստ  ծառայող  և  գերակա իրերի։
  Նման տարանջատման անհրաժեշտությունն առաջանում է, երբքննարկում  ենք  ընդերքի`  սերվիտուտով  ծանրաբեռնելու  հնարավորությանհարցը։
  Ըստ «Ընդերքի մասին» ՀՀ օրենսգրքի 11-րդ հոդվածի 1-ին մասի` Հայաստանի  Հանրապետության  ընդերքը  պետության  բացառիկ  սեփականությունն է։
  Եթե շարժվենք ՀՀ օրենսգրքի ընդհանուր տրամաբանությամբ, ապաստացվում է, որ հանուն անձի որոշակի կարիքների բավարարման սերվիտուտկարող է սահմանվել նաև ընդերքի նկատմամբ, չէ՞ որ ընդերքը մտնում է «այլանշարժ իր» հասկացության ներքո։
  Իսկ ինչպես նշվեց, ընդերքը ՀՀ բացառիկսեփականությունն է, որը կարող է տրամադրվել օգտագործման միայն երկրաբանական ուսումնասիրությունների և օգտակար հանածոների արդյունահանման նպատակով։
  Օրենսգիրքը ընդերքի օգտագործման ընդամենը երկու տեսակ  է  նախատեսում,  որոնց  թվում,  սակայն,  ընդերքի  սահմանափակ  օգտագործման մասին խոսք չկա։
  Ստացվում է հակասություն ՀՀ քաղաքացիականև Ընդերքի մասին օրենսգրքերի միջև։
  Մինչդեռ հնարավոր ենք համարում հակառակ իրավիճակը, երբ ընդերքը լինի գերակա իրի կարգավիճակում։
  Այսպիսով՝ սերվիտուտի օբյեկտների` ըստ ծառայող և գերակա իրի տարանջատումըկենսական անհրաժեշտություն է դառնում։
 ՀՀ քաղ. օր.-ի 217-րդ հոդվածի համաձայն՝ գույքային սերվիուտը կարող էդադարել,  եթե  վերացել  են  այն  սահմանելու  հիմքերը,  գերակա  և  ծառայողգույքի սեփականատերերի համընկնման և այն դեպքերում, երբ անշարժ գույքը գույքային սերվիտուտով ծանրաբեռնված լինելու հետևանքով չի կարող օգտագործվել  իր  նշանակությանը  համապատասխան,  կամ  գերակա  գույքի  սեփականատերը  պայմանագրով  սահմանված  վճարման  ժամկետը  լրանալուցհետո երկու անգամից ավելի չի մուծել սերվիտուտի համար պարբերաբար կատարվող  վճարը։
   Այս  վերջին  երկու  դեպքերում  ծառայող  գույքի  սեփականատերն իրավունք ունի դատական կարգով պահանջելու դադարեցնել սերվիտուտը։
 Սերվիտուտի դադարման նույնպիսի հիմքեր են սահմանել նաև ՌԴ (հոդված 276) և Բելառուսի (հոդված 270) քաղաքացիական օրենսգրքերը։
  Լատվիայի քաղ. օր.-ի 1237-րդ հոդվածը սերվիտուտի դադարման բազմաթիվ հիմքերէ սահմանել․ դրանք դադարում են՝ սերվիտուտի նկատմամբ իրավունքների ևպարտականությունների՝  մեկ  անձի  ձեռքում  կենտրոնանալով,  գերակա  կամծառայող  անշարժ  գույքի  կործանումով,  սերվիտուտի  համար  սահմանվածժամկետի  լրանալով  կամ  պայմանի  կատարմամբ,  փրկագնով,  վաղեմությանուժով կամ սերվիտուտից հրաժարվելով։
  Ըստ Աֆղանստանի քաղ. օր.-ի 2362րդ  հոդվածի՝  սերվիտուտը  դադարում  է  դրա  համար  սահմանված  ժամկետիվրա հասնելով կամ վերացմամբ։
  Հաջորդ հոդվածի ուժով սերվիտուտը կարողէ դադարել 15 տարի շարունակ չօգտագործելու դեպքում։
  Ադրբեջանի քաղաքացիական օրենսգրքի20 262-րդ հոդվածը սերվիտուտի դադարման չորս հիմքէ ամրագրել՝ 1) եթե վերացել են դրա սահմանման հիմքերը, 2) ծառայող և գերակա անշարժ գույքի լրիվ ոչնչացման դեպքում, 3) երբ ֆիզիկական կամ իրավաբանական  անձին  պատկանող  հողամասը  սերվիտուտով  ծանրաբեռնելուարդյունքում  այն  չի  կարող  օգտագործվել  իր  նշանակությանը  համապատասխան, 4) եթե գերակա գույքի սեփականատերը դառնում է նաև ծառայող գույքի սեփականատեր21։
 Մեր օրենսդրության մեջ շարունակում է բաց մնալ դերելիկցիայի  22 հնարավորության  հարցը։
   Այն  նախատեսված  է  արտասահմանյան  մի  շարք  երկրների՝  Իսպանիայի  (հոդված  546),  Քվեբեկի  (հոդված  1191),  Լատվիայի  (հոդված  1237),  Ֆիլիպինների  (հոդված  631)  և  այլ  երկրների  քաղաքացիականօրենսգրքերում։
   Դերելիկցիայի  էությունն  այն  է,  որ  սերվիտուտային  հարաբերությունների դեպքում իրավատերը, այսինքն` այն անձը, որի օգտին սահմանվել է սերվիտուտ, հնարավորություն է ստանում իր իրավունքից հրաժարվելու,ինչի  արդյունքում  սերվիտուտը  դադարում  է։
   Օրենսգրքի  280-րդ  հոդվածի  1ին մասի համաձայն՝ քաղաքացին կամ իրավաբանական անձը կարող է հրաժարվել  իրեն  պատկանող  գույքի  սեփականության  իրավունքից`  այդ  մասինգրավոր  հայտարարելով  կամ  այնպիսի  գործողություններ  կատարելով,  որոնքակնհայտորեն վկայում են գույքի տիրապետումից, օգտագործումից և տնօրինումից  նրա  մեկուսացման  մասին`  առանց  այդ  գույքի  նկատմամբ  որևէ  իրավունք  պահպանելու  մտադրության։
   Ինչպես  արդեն  նշվել  է,  սեփականության20 Ադրբեջանի քաղաքացիական օրենսգիրքՀասանելի է http։
 //www.azpromo.az/uploads/legislation/Civil_code_eng_51b1e34e863c1.pdf(04․05․2017թ․)։
 21 Այս դեպքում սեփականատերն իրավունք ունի դադարեցնելու սերվիտուտը։
 22 Դերելիկցիան իրավունքից հրաժարումն է։
 իրավունքն  ավելի  ծանրակշիռ  է.  այն  կազմված  է  երեք  իրավազորություններից,  իսկ  սերվիտուտն  ընդամենը  գույքի  սահմանափակ  օգտագործման  իրավունքն  է։
   Ուստի  հարց  է  ծագում․  եթե  օրենսդիրը  գույքի  սեփականատիրոջըիրավունք է վերապահել հրաժարվելու դրա նկատմամբ ունեցած իր սեփականության իրավունքից, ապա ինչո՞ւ նման հնարավորություն չընձեռել նաև գույքի  սահմանափակ  օգտագործման  իրավունքը  կրողին։
   Ուստի  առաջարկումենք  ՀՀ  քաղ.  օր.-ում  որպես  սերվիտուտի  դադարման  առանձին  հիմք  նախատեսել նաև դերելիկցիան։
 Սերվիտուտի դադարման հիմքերի մեջ պետք է ներառել նաև ծառայող ևգերակա  գույքի  ոչնչացումը։
   Սա  տրամաբանական  է,  քանի  որ  սերվիտուտիկենսունակությունը  պայմանավորված  է  գերակա  և  ծառայող  գույքի  գոյությամբ։
  Դրանցից մեկի բացակայության դեպքում սերվիտուտը գոյություն ունենալ  չի  կարող։
   Այսինքն,  եթե  այլևս  չկա  այն  գույքը,  որի  օգտին  սերվիտուտ  էսահմանվել,  կամ  որը  ծանրաբեռնվել  է  սերվիտուտով,  ապա  այստեղ  սերվիտուտի  հետագա  գոյության  մասին  խոսք  լինել  չի  կարող։
   Ուստի  կենսականանհրաժեշտություն  է  դառնում  այն  որպես  սերվիտուտի  պարտադիր  դադարեցման հիմք նախատեսելը և օրենսգրքում ամրագրելը։
 Արտասահմանյան  երկրների  օրենսդրությունների  ուսումնասիրությունիցպարզ է դառնում, որ բավականին տարածված երևույթ է սերվիտուտի դադարումը  որոշակի  ժամանակահատվածում  այն  չօգտագործելու  արդյունքում։
 Ժամկետի հարցում յուրաքանչյուր երկիր յուրովի մոտեցում է ցուցաբերել։
  Ուկրաինայում  (հոդված  406)  և  Ղազախստանում  (հոդված  74)  այն  3  տարի  է,Լատվիայում  (հոդված  1250)  և  Մոլդովայում  (հոդված  440)՝  10,  Աֆղանստանում (հոդված 2363)՝ 15, Իսպանիայում (հոդված 546)՝ 20, Ֆրանսիայում (հոդված 706) և Ինդոնեզիայում (հոդված 707)՝ 30 տարի և այլն։
 Եթե հողամասը ծանրաբեռնվել է սերվիտուտով, բայց այն չի օգտագործվում,  նշանակում  է,  որ  սերվիտուտի  անհրաժեշտությունը  չկա,  ուստի  այնպետք  է  դադարեցվի։
   Մենք  նպատակահարմար  ենք  համարում  սերվիտուտիչօգտագործման արդյունքում դրա դադարեցման եռամյա ժամկետ սահմանել։
 Ուստի առաջարկում ենք օրենսգրքում սերվիտուտի դադարման հիմքերի շարքին ավելացնել հետևյալը․ «Սերվիտուտը դադարում է այն 3 տարի շարունակչօգտագործելու  դեպքում։
   Ժամկետի  հաշվարկը  սկսվում  է  սերվիտուտի  պետական  գրանցման  կամ  դատարանի  վճռի  օրինական  ուժի  մեջ  մտնելու  հաջորդ օրվանից»։
 Օրենսգրքի 214-րդ հոդվածը սահմանում է, որ հարկադիր գույքային սերվիտուտ կարող է սահմանվել հարևան կամ այլ հողամասով անցնելու, երթևեկելու...  կամ  գերակա  գույքի  սեփականատիրոջ  այլ  կարիքները  բավարարելուհամար,  որոնք  չեն  կարող  ապահովվել  առանց  սերվիտուտ  սահմանելու,  կամորոնց ապահովումը կապված է անհամաչափ զգալի ծախսերի հետ։
  Օրենսդիրը  չի  բացահայտում,  թե  որքանն  է  այդ  «անհամաչափ  զգալի  ծախսը»։
   Այսինքն՝  ծախսը  անհամաչափ  զգալի  համարելը  թողնված  է  իրավակիրառողիկամքին,  իսկ  վերջինս  անհամաչափ  զգալի  կարող  է  որակել  նաև  այդպիսինչհամարվող  ծախսերը՝  արդյունքում  ապօրինի  կերպով  խախտելով  սեփականատիրոջ  իրավունքներն  ու  օրինական  շահերը։
   Տեղին  չի  լինի  նաև  կայունդրամական  գումար  սահմանելը։
   Ուստի  առաջարկում  ենք  որպես  «անհամաչափ զգալի ծախս» համարել անձի ամսական եկամտի 30%-ը։
  Իսկ այդ եկամտի  մեջ  պետք  է  հաշվարկել  աշխատավարձի,  հոնորարների  կամ  այլ  աշխատանքների համար ստացվող գումարները։
  Եկամտի մեջ չեն կարող հաշվարկվել  նպաստների,  թոշակների,  հաշմանդամության  համար  տրվող  և  նմանատիպ այլ վճարները։
 ՀՀ քաղ. օր.-ի 214-րդ հոդվածը սահմանում է, որ հարկադիր սերվիտուտըսահմանվում է դատարանով՝ սերվիտուտ պահանջող անձի հայցով՝ կամավորսերվիտուտ  սահմանելու  վերաբերյալ  համաձայնության  չգալու  դեպքում։
 Ստացվում է, որ այն ֆակուլտատիվ բնույթ է կրում, քանի որ դատական կարգով սերվիտուտ չի կարող սահմանվել, քանի դեռ սերվիտուտ պահանջող անձը չի դիմել գույքի սեփականատիրոջը։
  Նման կարգավորումը սեփականատիրոջ  իրավունքներին  լրացուցիչ  երաշխիք  է  տալիս։
   Այս  հարցի  հետ  կապվածդատական  պրակտիկայում  և  իրավաբանական  գրականության  մեջ  տարբերտեսակետներ կան։
  Մոսկվայի մարզի արբիտրաժային դատարանը սերվիտուտսահմանելու մասին հայցն առանց քննության է թողել՝ պատճառաբանելով, որհայցվորը բավարար ապացույցներ չի ներկայացրել առ այն, որ փորձել է սերվիտուտի  սահմանման  մասին  համաձայնություն  ձեռք  բերել  պատասխանողիհետ մինչև դատարան դիմելը23։
  Օրենսգիրքը չի կարգավորում մինչդատականկարգով  այս  հարաբերությունները  կարգավորելու  հարցերը։
   Օրինակ,  ինչպեսպետք  է  հայցվորը  դատարանում  ապացուցի,  որ  պատասխանողին  առաջարկել  է  համաձայնության  գալ  սերվիտուտի  սահմանման  շուրջ,  բայց  վերջինսմերժել  է։
   Քանզի  եթե  դա  արվել  է  բանավոր  կարգով,  ապա  բավականինդժվար կլինի այն ապացուցելը։
  Ուստի առաջարկում ենք սահմանել նորմ, ըստորի՝ սերվիտուտ սահմանելու վերաբերյալ գույքի սեփականատիրոջ անհամաձայնությունը պետք է գրավոր կերպով արտահայտված լինի։
  Սա սեփականատիրոջ  իրավունքների  պաշտպանության  յուրահատուկ  երաշխիք  կլինի,  քանիոր կբացառի այն իրավիճակները, երբ հայցվորն առանց նախապես պատասխանողի  համաձայնությունը  ստանալու  փորձի  միանգամից  դիմել  դատարանայն դեպքում, երբ հնարավոր է, որ նա՝ սեփականատերը, համաձայներ կամա23  Տե՛ս  Решение  Арбитражного  суда  Московской  области  от  19.04.2011  по  делу  №  А4134308/10 // СПС «Консультант Плюс»։
 վոր կերպով սերվիտուտ սահմանել, և այլևս դատարանի միջամտության անհրաժեշտությունը  չառաջանար։
   Այսինքն՝  ինչու  պետք  է  սեփականատերըկանգնի դատարանի առջև այն դեպքում, երբ հնարավոր է վեճը լուծել խաղաղմիջոցներով։
  Բացի այդ՝ նման կարգավորմամբ հնարավոր կլինի բացառել դատարանների  ավելորդ  ծանրաբեռնումը։
   Ստացվում  է,  որ  սերվիտուտ  սահմանելու վերաբերյալ սեփականատիրոջ գրավոր կերպով արտահայտված անհամաձայնությունն իսպառ կբացառի վերոնշյալ իրավիճակը։
  Ասվածի լավագույնապացուցն է Երևան քաղաքի Շենգավիթ վարչական շրջանի ընդհանուր իրավասության դատարանի թիվ ԵՇԴ/1028/02/12 քաղաքացիական գործով 2012թ․  դեկտեմբերի  4-ի  որոշումը,  որով  դատարանը  մերժել  է  հարկադիր  սերվիտուտ  սահմանելու  պահանջի  մասին  հայցը՝  պատճառաբանելով,  որ,  չնայածպատասխանողը  չի  առարկել,  որ  սահմանվի  կամավոր  սերվիտուտ,  սակայնհայցվորը նման պահանջով չի դիմել նրան և հակառակն էլ չի ապացուցել։
 Արտասահմանյան երկրների օրենսդրությունների լույսի ներքո ներկայացնելով սերվիտուտի առանձնահատկությունները, վեր հանելով այս ինստիտուտի հետ կապված առկա թերությունները և հնարավոր լուծումներ առաջարկելով՝ կարծում ենք որոշ չափով հնարավոր կլինի խուսափել օրենսդրական բացերի հետ կապված վերոնշյալ խնդիրներից։
 Անի ԽուրշուդյանՍԵՐՎԻՏՈՒՏԸ ՀՀ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄԲանալի բառեր՝  Սահմանափակ իրային իրավունք, անձնական սերվիտուտ, ուզուֆրուկտ,գերակա և ծառայող գույք, դերելիկցիա, կամավոր և հարկադիր սերվիտուտծԱմփոփագիր։

Հոդվածը  նվիրված  է  սերվիտուտի  ինստիտուտի  հիմնախնդիրներին։
   Բոլորովին  վերջերս  օրենսդրական  փոփոխությունների  արդյունքում  մեր  իրավական  համակարգի  մեջ  ներդրվեց անձնական սերվիտուտի ինստիտուտը։
  Հոդվածում փորձ է կատարվել բացահայտելու  սերվիտուտի  հատկանիշներն  ու  առանձնահատկությունները,  քննարկվել  են  սերվիտուտի ծագման և դադարման հիմքերը, ուսումնասիրվել է արտասահմանյան բազմաթիվ երկրների իրավակիրառ փորձը։
  Արդյունքում ներկայացվել են որոշակի առաջարկներ, որոնք  կնպաստեն հոդվածում բարձրաձայնված խնդիրների լուծմանը։
