Նախաբան։
   1917թ.  փետրվարյան  հեղափոխությունից  հետո  անդրկովկասյան երկրամասում  բարեփոխումներ իրականացնելու և ազգային սահմաններ գծելու համար ամենալուրջ խոչընդոտներից էր գոյություն ունեցող վարչատարածքային միավորները։
  Դրությունը հատկապես մտահոգիչ էր հայերի համար,  քանի  որ  Անդրկովկասի  հայաբնակ  28  գավառներից  միայն  չորսում  էինկազմում մեծամասնություն [3, թ. 26], սակայն թվաքանակով երրորդն էին երկրամասում՝ թաթարներից և վրացիներից հետո, իսկ շատ քաղաքներում կազմումէին մեծամասնություն [1, թ. 232]։
  Պետրոգրադի Ժամանակավոր Կառավարության ներքին գործերի նախարարությանը կից կազմված հանձնաժողովի կողմիցհավանության արժանացած Անդրկովկասի վարչատարածքային սահմաններիփոփոխության ծրագիրը քննարկման է ենթարկվում Անդրկովկասյան Առանձինկոմիտեի վարչատարածքային սահմանների փոփոխության հանձնաժողովում,որի կազմում ընդգրկված էին հինգական ներկայացուցիչներ անդրկովկասյան 3գլխավոր ազգություններից։
  [12] Վիճելի են համարվում Ելիզավետպոլի, Երևանի և Թիֆլիսի  նահանգները, Զաքաթալայի, Կարսի, Բաթումի շրջանները։
  Հանձնաժողովի նիստերում քննարկումներն ընթանում էին տարաձայնություններով՝սուր կերպով արտահայտվելով հայ և մուսուլման ներկայացուցիչների միջև, ինչի  պատճառով  որոշվում  է  ծրագիրը  ենթարկել փոփոխությունների։
   Այն  կազմում  է  հայազգի  գյուղատնտես  Ստեփան  Իվանի  Կամսարականը,  ով  ակտիվմասնակցություն  էր  ունեցել  հայկական  ծրագրի  կազմման  աշխատանքներին՝հիմնվելով ազգագրական, տնտեսական, տեղաերկրաբաշխական սկզբունքներիվրա։
  [4, թ. 199]  Թեմայի ուսումնասիրությունն արդիական է ցայսօր, հաշվի առնելով տարածաշրջանային  իրողությունները,  Ադրբեջանի  կողմից  հնչեցված  հայտարարություններն ու նկրտումները հայկական հողերի նկատմամբ։
  Հոդվածի համարորպես հիմք հանդիսացել են մինչ այժմ չհրատարակված արխիվային փաստաթղթեր Հայաստանի Ազգային, Վրաստանի Կենտրոնական պետական պատմության արխիվներից։
 Նախարարական ծրագրով, որի հիմքը Գևորգ Խատիսյանի կազմած նախագիծն էր [6, թ.1-21], նախատեսվում էր հայաբնակ շրջաններից կազմավորելԱլեքսանդրապոլի, Երևանի,  և Գանձակի նահանգներն իրենց գավառներով [15],իսկ  Ս.  Ի.  Կամսարականի  կազմած  ծրագրով  [7,թ.3]  պետք  է  ձևավորվեր  մեկ նահանգ՝ 15 գավառներով [8, թ.1-17]։
  Ստորև կներկայացնենք դրանցից յուրաքանչյուրի կազմությունը նախարարական ծրագրի համեմատությամբ [10]։
  Նորգավառների կազմման համար որպես վարչատարածքային միավորներ վերցվելեն գյուղատնտեսական շրջանները, նահանգները, գավառները, ոստիկանականգավառամասերը, գյուղական հասարակությունները, գյուղերը, շրջանները։
  1. Քարվանսարայ գավառը պետք է ընդգրկեր համանուն գյուղատնտեսական  շրջանը,  որը  համապատասխանում  էր  Ղազախ  գավառին  [9,  թ  81],Երևան նահանգի Նոր Բայազետ գավառի չորրորդ ոստիկանական գավառամասից  Ջիլ  գյուղական  հասարակության  Արդանիշ,  Աղբուլաղ,  Թոխլուդջա,  Նադեժդինո, երկրորդ ոստիկանական գավառամասից Ելենովսկ գյուղական հասարակության  [5  թ.  125  ]  Սեմյոնովկա  ու  Չիրչիրսկ  գյուղական  հասարակությանՉիբուխլի գյուղերը [8 թ. 9-10]։
  Նախարարական ծրագրով Քարվանսարայի գավառում ընդգրկված էին նաև Կոթիքենդ և Թաթլիքենդ գյուղական հասարակությունները, որոնք  այս  ծրագրով  միացվելու  են  թաթարական  Ղազախ  գավառիշրջանին [2 թ. 153]։
  Նորաստեղծ գավառի կենտրոնը պետք է լիներ Քարվանասարայ գյուղը։
  Կազմվելիք Քարվանսարայ գավառի ազգաբնակչության ընդհանուր  թիվը  կլիներ  80հզ.7,  որից  հայերը կլինեին՝ 63հզ.  (78%,)  մուսուլմանները՝14հզ.(17%), իսկ այլազգիները՝ 4հզ. (5%) [8, թ9]։
  Ըստ նախարարական ծրագրի՝Քարվանսարայ  գավառը  մտնելու  էր  Գանձակ  նահանգի  մեջ՝ ունենալով  74հզ.բնակչություն, որից հայերը կկազմեին՝ 61 հզ. (83%), մուսուլմանները՝ 9հզ.(11%),իսկ այլազգիները՝ 4հզ.  (5,5%) [13]։
 2. Գանձակ գավառը, որը հայտնի էր նաև Ջրաբերդ-Գյուլիստան անվամբ,կազմվելու էր Ելիզավետպոլի և Երևանի նահանգների մասերից։
  Ելիզավետպոլնահանգից ընդգրկվելու էր Ելիզավետպոլ և Ջևանշիր գավառներից գավառամասեր [5թ.48-49], որոնք կազմում էին Ուլու-Ղարաբեկ գյուղատնտեսական շրջանը, [9, թ. 81-82], սակայն, ի տարբերություն նախարարական ծրագրի, Ուլու-Ղարաբեկ գյուղատնտեսական շրջանից հանվում էր Գեշտակ գյուղական հասարակությունը և միանում Նոր Բայազետ գավառին, իսկ Երևանի նահանգից միանալու էր Նոր Բայազետ գավառի չորրորդ ոստիկանական շրջանի Ջիլ գյուղականհասարակությունը։
  Գավառը կունենար 135հզ. բնակիչ, որոնցից հայերը կկազմեին 79 հզ.(60 %), մուսուլմանները՝ 42հզ. (31%), իսկ այլազգիները՝ 13հզ. (9%)[8,թ.8-9]։
  Գավառի կենտրոնը լինելու էր Ելիզավետպոլ քաղաքի աջափնյա՝ հայկական մասը։
  Նախարարական ծրագրով Գանձակի գավառը կունենար 114 հզ. Ազգաբնակչություն, որից հայերը կկազմեին 67 հզ. (59%), մուսուլմանները՝ 29 հզ. (25%), այլազգիները՝ 18 հզ. (16%) [2 թ. 131]։
 3. Շուշիի գավառը կազմվելու էր Ելիզավետպոլ նահանգի Շուշի, Կարյագին, Զանգեզուր գավառամասերից։
  Նորաստեղծ գավառի կենտրոնը լինելու էրՇուշի  քաղաքը։
   Գավառը կունենար  169500  բնակչություն,  որից  հայերը կկազմեին 114հզ. (67%), մուսուլմանները՝ 54հզ. (32%),  այլազգիներինը՝ 1500 (0,7%) [8,թ. 8-9]։
  Նախարարական ծրագրով նախատեսված էր ազգաբնակչության ընդհանուր թիվը 214հզ, որից հայերը՝ 88 հզ. (69%), մուսուլմանները 38հզ. (30%), այլազգիները՝ հզ. (1 %) [2թ.131]։
 4. Զանգեզուր և Ղափան գյուղատնտեսական շրջաններից կազմվելու էրԶանգեզուրի գավառը, Գերյուսի կենտրոնով, ներկայումս Գորիս։
  Նախարարական ծրագրով թաթարական Կարյագին գավառին Զանգեզուր գավառից պետք էանցներ  Թեմուր-Մուսկալինսկ,  Դոնդարլինսկ,  Շիխավենսկ,  Խոջագանսկ,  Մօլլա-Բուռանսկ, Ռաբանդսկ գյուղական հասարակությունները, սակայն Կամսարականի  ծրագրով  մնալու  էին  Զանգեզուր  գավառին։
   Նորաստեղծ  գավառում7 Վիճակագրական տվյալներն ըստ բնագրերի են։
 բնակչությունը կկազմեր 136000, որից հայերը կլինեին 88000 (66 %), մուսուլմանները՝  46000(33%)  իսկ  այլազգիներինը՝  2000(1%)[8  թ.  8-9]։
   Նախարարականծրագրով ազգաբնակչության թիվը կազմում էր 127հզ, որից հայերը կազմում էին88հզ. (69%), մուսուլմանները՝ 38հզ. (30%), այլազգիները՝ հզ (1%) [2 թ. 131]5.  Նախիջևանի  գավառը  կազմվելու  էր  Երևան  նահանգի  Նախիջևան  ևՇարուր-Դարալագյազ գավառամասերից, Նախիջևան, Օրդուբադ քաղաքներից։
 Նորաստեղծ գավառի կենտրոնը պետք է լիներ Նախիջևանը։
  Նախարարականծրագրով Նախիջևան գավառի առաջին ոստիկանական գավառամասի Կիվրագգյուղական հասարակությունը միանալու էր նորաստեղծ գավառին, իսկ Կամսարականի  նախագծով՝  Շարուրի  գավառին։
   Գավառում  ընդհանուր  կլինեին135հզ.,  որոնցից  հայերը  կկազմեին  57հզ.  (42%),  մուսուլմանները՝  77հզ  (57%),այլազգիներինը՝ հզ. (1%)։
  [8, թ.8-9] Նախարարական ծրագրով գավառի բնակչության ընդհանուր թիվը լինելու էր 143 հզ., որից հայերը 58 հզ. (41%), մուսուլմանները՝ 84 հզ. (58%), այլազգիները՝ հզ (1%) [14]։
 6. Շարուրի գավառը կազմվելու էր Երևան նահանգի Շարուր-Դարալագյազ, Երևան, Նախիջևան և Սուրմալու գավառների մասերից։
  Շարուր-Դարալագյազ  գավառից  ընդգրկվելու  էր  առաջին  ոստիկանական  գավառամասիԱլախլին, Ենգիջին, Յայջին, Զեյվա, Պուսիան, Քարաբուջ գյուղական հասարակությունները, Երևանի գավառի չորրորդ ոստիկանական գավառամասից՝ Սադարակ, Դավալու, Բուրուկին գյուղական հասարակությունները և Վեդիչայ գյուղական հասարակության կեսը, իսկ նախարարական ծրագրով ամբողջ ոստիկանական գավառամասը /Արմիկսկ, Ղարախաչ և Վեդիչայսկ մյուս մասը/։
  Նախիջևանի  գավառից  առաջին  ոստիկանական  գավառամասի  Կիվրագ  գյուղական հասարակությունը նախարարական ծրագրով մնալու էր Նախիջևանի գավառին։
  Սուրմալու գավառից երկրորդ ոստիկանական գավառամասի Արալըխգյուղական  հասարակությունից  Արալըխ-Բաշքենդ,  Արալըխ-Սուրբ-Օհան,  Առատան,  Ջութլուղ,  Ղարաբեկլու  և  Էմիջա  գյուղերը։
   Գավառը  կունենար  78հզ.բնակչություն, որից հայերը կկազմեին 9հզ. (12%), մուսուլմաններ՝ 61հզ. (78%), ևայլազգիները՝ 8հզ. (10%)։
  [8 թ.8-9] Նախարարական ծրագրով գավառի ազգաբնակության  թիվը  կկազմեր  98հզ.,  որից  հայերը՝  18հզ.  (19%),  մուսուլմանները80հզ. (81%) [2 թ. 134]։
 7. Էջմիածնի գավառը կազմավորվելու էր Էջմիածին և Սուրմալու գավառների  մասերից։
   Ի  տարբերություն  նախարարական  ծրագրի,  Կամսարականիծրագրով Էջմիածնի գավառին պետք է միանար Սուրմալու գավառի առաջին ոստիկանական գավառամասն, առանց Ալիքուչակ գյուղական հասարակության,չորրոդ գավառամասից Կոշ գյուղական հասարակությունը, իսկ Էջմիածնի գավառի երրորդ ոստիկանական բաժանմունքից նորաստեղծ Կուլպինսկ գավառինէր միանալու Շահրիար գյուղական հասարակությունից Հաջի-Բայրամլու, Խեյրիբեկլու,  Ասար,  Խահավուրտ,  Խոջա-Յարալու  գյուղերը։
   Գավառը  կունենար183հզ  բնակչություն,  որից  հայերը  կկազմեին  130հզ.  (71,0%),  մուսուլմանները՝47հզ.  (26,0%,),  այլազգիները՝  6հզ.  (3,0%)։
   [8,  թ.8-9]  Նախարարական  ծրագրովազգաբնակչության թիվը կլիներ 132հզ., որից հայերը կկազմեին 95հզ. (72%), մուսուլմանները՝ 36հզ. (27%), այլազգիները՝ հզ, (1%)[2թ թ. 134]։
 8. Նոր Բայազետ գավառը պետք է կազմավորվեր Ելիզավետպոլ նահանգի  Ջևանշիր,  Երևան  նահանգի  Երևան,  Նոր  Բայազետ,  Շարուր-Դարալագյազգավառների մասերից և Նոր Բայազետ քաղաքից։
  Ի տարբերություն նախարարական ծրագրի՝ կորցնում է Ջիլ գյուղական հասարակությունը, որն անցնելու էրՔարվանսարայ և Գանձակ գավառներին, սակայն նրան է միանում Ջևանշիր գավառից Գեշտակ գյուղական հասարակությունը, իսկ Երևանի գավառից Արմիկ,Ղարախաչ գյուղական հասարակությունները, Վեդիչայսկ գյուղական հասարակության մի մասը։
  Գավառը կունենար 174հզ. ազգաբնակչություն, որոնցից հայերը կկազմեին 102հզ. (60,0%), մուսուլմանները՝ 69հզ. (39,0%), այլազգիները՝ 3հզ.(1,0%)։
   [8,  թ.  8-9]  Նախարարական  ծրագրով  ազգաբնակչությունը  կկազմեր146հզ., որից հայերը կլինեին 100հզ. (68%), մուսուլմանները 45հզ. (32%)՝ այլազգիները՝ հզ. (1%)։
  [2, թ.134 ] 9. Երևանի գավառը պետք է կազմվեր Երևան նահանգի Երևան, Նոր Բայազետ  գավառամասերից  և  Երևան  քաղաքից։
  Ի  տարբերություն  նախարարական ծրագրի Կիվրագսկ գյուղական հասարակությունը միանում է Շարուրի գավառին։
  Գավառում ազգաբնակության թիվը կկազմեր  220հզ., որից հայերը կլինեին 140հզ. (64,0%), մուսուլմանները՝ 70հզ. (32,0%), այլազգիները՝ 10հզ (4,0%)։
 Նախարարական ծրագրով ընդհանուր թիվը կլիներ 238 հզ, որից հայերը կկազմեին 154 հզ. (65%), մուսուլմանները՝ 73 հզ.  (31%),  այլազգիները՝ 11հզ.( 4%)։
 10. Կուլպինսկ (Կողբ) գավառի կազմավորում նախատեսված չի եղել նախարարական ծրագրով։
  Նրա ազգաբնակչության հիմնական մասը պետք է լինեին քրդեր և եզդիներ։
  Որպես ազգային փոքրամասնություն՝ պահանջ է առաջանում նրանց համար ձևավորելու առանձին գավառ, ինչին դեմ է հանդես գալիսթաթար պատվիրակ Շեյխուլիսլամովը[8, թ.2]՝ արտահայտելով այն միտքը, որքրդերը, որպես մուսուլման, պետք է միավորվեն թաթարների հետ, սակայն նրաառաջարկությունները  չեն  ընդունվում։
   Իսկ  նախարարական  ծրագրով  կազմվելիք Սուրմալու գավառը չի ընդգրկվում Կամսարականի կազմած ծրագրումև  նրա  մասերից  ձևավորվելու  էին  Էջմիածին,  Կուլպինսկ  գավառները։
 Կուլպինսկ  գավառը  կազմվելու  էր  Երևան  նահանգի  Սուրմալու,  Էջմիածին  ևՆախիջևան գավառների մասերից և Կաղզվանի շրջանից։
 Սուրմալուի  գավառից  ընդգրկվելու  էր  առաջին  ոստիկանական  գավառամասի Ալիքուչակ գյուղական հասարակությունը, երրորդ ոստիկանական գավառամասի Գյուլուջի, Ջալալի-Սականլիի, Եզդի-Հասանլիի, Կուլպինի, Օղրուջինի և Ռադիկի-Սինակ գյուղական հասարակությունները։
 Էջմիածնի  գավառից  ընդգրկվելու  էր  երրորդ  ոստիկանական  գավառամասի  Շահրիար  գյուղական  հասարակության  Ասար,  Շախվերուտ,  Խոջա-Յառալու, Խեյռիբեկլու և Հաջիբայրամլու գյուղերը, չորրորդ ոստիկանական գավառամասից  Բողուտլին,  Ներքին-Աղջաքիլիսա  և  Թալիշ  գյուղական  հասարակությունները։
 Կաղզվանի  շրջանից  ընդգրկվելու  էր  Նախիջևանի  ոստիկանական  գավառամասի Ջամալդինի, Ալյամսկ, Պակրանսկ, Դիգորի, Նախիջևանի, Եզդիական, Բադժալինսկի, Սուսուզսկի, Զիլանսկի, Ջիրիխլինսկի, Զիրչինսկի, ՊիվիկՍուֆլինսկի,  Թուրքմենաշեն  գյուղական  հասարակությունները։
   Նորաստեղծգավառի  բնակչության ընդհանուր  թիվը  կլիներ 84հզ.,  որից  հայերը  կկազմեին25հզ. (30,0%), մուսուլմանները՝ 24հզ.(29,0%) իսկ այլազգիները՝ քրդեր և եզդիներ,35հզ. (41,0%) [8, թ 9]։
 11. Ալեքսանդրապոլի գավառն ընդգրկելու էր համանուն գավառը, բացառությամբ առաջին ոստիկանական գավառամասը Փամբակ կենտրոնով։
  Ազգաբնակչության ընդհանուր թվաքանակը լինելու էր 191հզ., որոնցից հայերը կազմելու էին 176հզ. (92,0%), մուսուլմանները՝ 3հզ. (2,0%), այլազգիները՝ 12հզ.(6,0%)։
 [8, թ.9] Նախարարական ծրագրով Ալեքսանդրապոլի գավառը պետք է ունենար204հզ.  բնակչություն, որից  հայերը կկազմեին  160հզ.  (83,0%),  մուսուլմանները՝22հզ. (11,0%), այլազգիները՝ 12հզ. (6%)։
  [14]12. Լոռվա գավառը պետք է կազմվեր Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլև Թիֆլիսի նահանգի Բորչալու գավառների մասերից։
  Նախարարական ծրագրով Լոռվա գավառի մեջ պետք է մտներ Ալեքսանդրապոլ գավառի առաջին ոստիկանական  գավառամասն  ամբողջությամբ՝  Փամբակ կենտրոնով,  իսկ  Կամսարականի ծրագրով նրանից հանվում և Ալեքսանդրապոլին է միացվում Նալբանդ գյուղական հասարակությունը։
  Լոռվա գավառում ազգաբնակչության ընդհանուր թիվը կլիներ 105հզ., որից հայերը կկազմեին 79հզ. (74,0%), մուսուլմանները՝  10հզ.(10,0%),  այլազգիները՝  16հզ.(15,0%)։
 [8,  թ.9]  Նախարարական  ծրագրով  Լոռվա  գավառն  ունենալու  էր  120հզ.  ազգաբնակչություն,  որից  հայերըկկազմեին  92հզ.  (77,0%),  մուսուլմանները՝  14հզ.  (12,0%),  այլազգիները՝  14հզ.(11,0%)։
 [2 թ. 133]13.  Ախալքալակի  գավառը  համընկնում  էր  նախարարական  ծրագրին՝կազմվելով Թիֆլիս նահանգի Բորչալու, Գորի, Ախալքալակ գավառամասերից։
 Ընդհանուր բնակչության թիվը լինելու էր 120հզ., որից հայերը կկազմեին 94հզ.(79,0%), մուսուլմանները՝ 10հզ. (8,0%,), այլազգիները՝ 16հզ.  (13,0%)։
 [2, թ. 133]14. Կարսի գավառը ևս համապատասխանում էր նախարարական ծրագրին  և  կազմվելու էր  ամբողջությամբ Կարսի  շրջանից՝  համանուն կենտրոնով։
 Ընդհանուր  բնակչության  թիվը  կկազմեր  193հզ.,  որից  հայերը  կլինեին  83հզ.(43,0%), մուսուլմանները՝ 49հզ.(25,0%), այլազգիները՝ 61հզ. (32,0%)։
  [14]15. Կաղզվանի գավառը, որը ևս համընկնում էր նախարարական ծրագրին,  կազմավորվելու  էր  Կաղզվան  շրջանի  Կաղզվան,  Խորասան  գավառներիմասերից,  առանց  Նախիջևան  գավառամասի՝  Կաղզվան  կենտրոնով։
   Ազգաբնակչության  ընդհանուր  թիվը  կլիներ  82հզ.,  որից  հայերը  կկազմեին  35հզ(45,0%),  մուսուլմանները՝ 26 հզ. (32,0%), այլազգիները՝ 21 հզ (23,0%)։
  [2, թ 133] Եզրակացություն։
  Փոփոխությունների ենթարկված նախագիծը ևս չի ընդունվում հանձնաժողովի կողմից և այն տապալվում է վրաց-թաթարական ներկայացուցիչների կողմից 1917թ. հոկտեմբերի 14-15-ին տեղի ունեցած Անդրկովկասյան Առանձին կոմիտեի զեմստվային գլխավոր խորհրդակցության նիստերիժամանակ։
  [11 թ. 177-178] Խորհրդակցության նախագահ, վրաց ներկայացուցիչԱ.  Չխենկելու  առաջարկությամբ  մերժվում  է  նույնիսկ  նախագծով  զբաղվելը.նրա առաջարկին վրացիներից բացի միանում են նաև թաթարները։
  [16] Վրացթաթարական  ներկայացուցիչների  նման  վերաբերմունքի  պատճառն  այն  գիտակցումն  ու  վախն  էր,  որ  ծրագիրն  անխոցելի  էր  և  կազմված  իրականհիմքերով։
             Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1.  Իշխանյան  Բ.  «Վիճակագրական  ուսումնասիրություն  Անդրկովկասյան  ժողովուրդների»։
   Առաջին  մաս,  ժողովուրդների  տերիտորիալ  բաժանումը  ևնրան աճումը Անդրկովկասում։
  Բագու, տպարան «Ուրարդիա»։
 1919թ.։
  254 էջ։
 3.  Վրացեան Ս. Կեանքի ուղիներով, Դէպքեր, Դէմքեր, Ապրումներ, Դ. Հատոր։
 Բէյրութ։
  Տպարան «Մշակ»։
  1965թ.։
  306 էջ։
 Փ Ա Ս Տ Ա Թ Ղ Թ Ե Ր 4.  Համահայկական  խորհրդակցություններ  (1912-1920ԹԹ.),  Փաստաթղթերի  ևնյութերի ժողովածու։
  Կազմողներ՝ Ամատունի Վիրաբյան, Գոհար Ավագյան,Ռոժենտ  Գրիգորյան,  Ալբերտ  Կիրիմյան,  Երևան։
   Հայաստանի  ազգայինարխիվ։
   2004թ.։
  788 էջ։
 6.  Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետև ՀԱԱ), ֆոնդ 375, ցուցակ 1, գործԱ Ր Խ Ի Վ Ա Յ Ի Ն   Փ Ա Ս Տ Ա Թ Ղ Թ Ե Ր 69։
 7.  ՀԱԱ ֆոնդ 375, ցուցակ 1, գործ 70։
 8.  ՀԱԱ Ֆոնդ 375, ցուցակ 1, գործ 76։
 9.  ՀԱԱ ֆոնդ 375, ցուցակ 1, գործ 78։
 10. ՀԱԱ ֆոնդ 375, ցուցակ 1. գործ 75։
 опись 1, документ 13։
 Պ Ա Ր Բ Ե Ր Ա Կ Ա Ն   Մ Ա Մ Ո Ւ Լ 15.  «Արեվ», Բաքու, N 220,  19 հոկտեմբերի, 1917թ.։
 16.  «Հորիզոն», Թիֆլիս, N 228, 26 հոկտեմբերի, 1917թ.։

1917թ. ամռանն Անդրկովկասյան Առանձին կոմիտեին կից կազմավորվում  է  Անդրկովկասի վարչատարածքային  բաժանման  հանձնաժողով,  որը պետք  է  քննարկեր  Ժամանակավոր  Կառավարության  Ներքին  գործերի  նախարարության կողմից ուղարկված Անդրկովկասի վարչատարածքային բաժանման նախագիծը։
   Հանձնաժողովում  համաձայնության  չգալով,  որոշում  են  նախագիծը  փոփոխության ենթարկել, որն էլ ստանձնում է գյուղատնտես Ստեփան Իվանի  Կամսարականը։
