ԹԻՖԼԻՍԸ, ԹԻՖԼԻՍԻ ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՆ ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆԻՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ«Այդ երկրում ընկած է…. հոյակապ քաղաք Թիֆլիսը` շրջապատվածարվարձաններով  ու  ապարանքներով,  որտեղ  բնակվում  են  քրիստոնյահայերը, վրացիները…., հրեաները….»։
 Մարկո Պոլո, 1286 Թիֆլիսը  Անդրկովկասում  մշտապես  եղել  է  թե՛  կրթության,  թե՛  առևտրի  խոշորագույն  կենտրոն։
   Այն  մեծ  դեր  է  ունեցել  հայոց  կյանքում,  մասնավորապես`  գրականության մեջ։
  Թիֆլիսի անունը կապվում է այնպիսի մեծերի հետ, ինչպիսիք են ՆաղաշՀովնաթան,  Սայաթ-Նովա,  Գ.  Սունդուկյան,  Հովհ.  Թումանյան,  ժամանակակից  գրականության մեջ` Աղ. Այվազյան։
 Աղ.  Այվազյանը,  ծանոթ  լինելով  Թիֆլիս  քաղաքին,  ճանաչել  է  ու  ընթերցողիններկայացրել թիֆլիսյան աշխարհն ու թիֆլիսեցու կյանքը։
  Թիֆլիսը երևան է եկել որպես  յուրօրինակ  կերպար,  համահավաք  մի  ամբողջություն,  որտեղից  սկիզբ  են  առնում բազում գաղափարներ։
  Թիֆլիսը մի աշխարհ է, մի տարածք, որտեղ ապրում ենայդ աշխարհին միաձուլված մարդիկ։
 Հեղինակը  Թիֆլիսը  պատկերում  է  ներկայացնելով  դրան  վերաբերող  ամեն  միմանրուք։
  Թիֆլիսը հանդես է գալիս ակնարկային ժանրին բնորոշ ձևերով, ներկայացվում ամբողջական պատկերով։
 «Ակնարկային  գրականության  մեջ  քննվում  են  այն  տեսակներն  ու  կերպարները,որոնց  մեջ  փաստագրական  կամ  հրապարակախոսական  գծերը  ոչ  թե  պարզապեսձևական  բնույթ  ունեն,  հանդես  են  գալիս  ոչ  թե  որպես  միջոց,  այլ  որպես  ժանրստեղծող գործոն»1։
 Աղասի Այվազյանը, գեղարվեստականը միահյուսելով փաստագրականին, որոշակիորեն  նաև  հրապարակախոսական  եզրույթներին,  կարողանում  է  պատկերել  Թիֆլիսի համապարփակ ու անկրկնելի կերպարը։
 Նշելով,  որ  ակնարկային  գրականությունը  ոչ  թե  նույնանում  է  գեղարվեստականգրականությանը,  այլ  գրականության  ժանրային  համակարգում  հանդես  է  գալիսորպես  ինքնուրույն  տեսակ,  ավելացնենք  նաև,  որ  փաստերն  այստեղ  իմաստավորվում են այնպես, որ գրական երկը ճանաչողական նշանակության կողքին ձեռք է բերում  նաև  գեղարվեստական,  գեղագիտական  արժեք։
   Գրողը  գեղագիտականի  ուփաստականի  այնպիսի  միահյուսում  է  իրականացնում,  որ  բացի  Թիֆլիս  քաղաքինկարագրությունից,  մարդկային  տարբեր  հարաբերություններից,  մենք  ըմբռնում  ենքԹիֆլիսի ֆիզիոլոգիան ամբողջապես։
  «Ֆիզիոլոգիաներ»  երևան  են  եկել  այն  ժամանակ,  երբ  հասարակության  մեջ  ուարվեստում  առանձին  հետաքրքրություն  է  առաջանում  միջավայրի  կամ  կոնկրետ1 «Գրական ժանրեր», Երևան, 1973, էջ 397։
 բնավորությունների նկատմամբ։
  Ֆիզիոլոգիական ակնարկը, կամ որ նույնն է` բարքերի ակնարկը, վերջնականապես ձևավորվելով և հանդես գալով 1840-ական թթ., մեծկարևորություն  է  ստանում  շատերի  կողմից։
   Դրա  շնորհիվ  հետաքրքրության  առարկան դառնում է որոշակիացված, տիպականացված։
  Պատահական չէ, որ 1850-1860ական թթ. իր կիրառությունն է գտնում տիպաբանական ակնարկի ժանրը։
 Աղ.  Այվազյանի  ստեղծագործության  մեջ  տեսնում  ենք  Թիֆլիսը`  իր  սահմաններով,  ձևերով,  ունեցածով  ու  չունեցածով.  Հավլաբար,  Չուղուրեթ,  դրանց  նման  շատծուռումուռ  փողոցներ,  Շեյթան  բազարը,  Քուռ  գետը`  իր  կամուրջներով,  Թիֆլիսիդարդերն  ու  ուրախությունները,  հույսերն  ու  կորցրած  երազանքները։
   Այս  ամենով  է,որ  տիպիկ  բնութագրվում  է  քաղաքը,  և  մեր  նշած  ակնարկային  ժանրը  իր  ազդեցությամբ ծավալում է պահանջում, իհարկե, գեղարվեստական երկի սահմաններում։
 Ֆ. Դոստոևսկին գրել է. «Հետևեք իրական կյանքի` առաջին հայացքից ոչ այնքանվառ  մի  փաստի,  և  եթե  դուք  ի  վիճակի  եք  և  աչք  ունեք,  ապա  նրանում  կգտնեքայնպիսի խորություն, որպիսին չկա Շեքսպիրի մոտ… բայց չէ° որ ինչ-որ մեկը պետք էդրանք  նկատի,  լուսաբանի  և  գրի  առնի….  ոչ  միայն  ստեղծելու,  գեղարվեստականգործ  գրելու,  այլև  սոսկ  փաստը  նկատելու  համար  ևս,  պետք  է  իր  տեսակի  մեջարվեստագետ լինել»1։
 Համոզված եմ, որ Այվազյանը այն արվեստագետներից է, ով տեսնում է, նկատումև դրա հիման վրա կառուցում իր երկերը։
 Հայ  գրականության  մեջ  ֆիզիոլոգիայի  նմուշ  են  Հ.  Պարոնյանի  «Պտույտ  մըՊոլսո  թաղերուն  մեջ»  շարքը,  որտեղ  պատկերվում  են  Կ.  Պոլսի  թաղամասերիկենցաղն ու բարքը, Հ. Մաթևոսյանի «Ահնիձոր» ակնարկը, որ տիպիկ բնութագրումնէ հեղինակի ծննդավայրի։
 Իսկ ո՞րն է, ինչպիսի՞ն է Թիֆլիսի ֆիզիոլոգիան։
 Թիֆլիսն  ապրում  է  իր  մարդկանցով,  նրանք  էլ  ապրում  են  Թիֆլիսի  ամեն  միանկյունում, այդ անկյունները հավաքող տարբեր փողոցներում, իսկ դրանք  տարբերվում են իրենց հատուկ ցուցանակներով, որոնք ամեն փողոցի դրոշակներն են. Ցուցանակ Հավլաբարում. Душа райՑուցանակ Օրթաճալայում. ГостиницаՑուցանակ Շեյթան բազարում. Բարև Կացո, Մարդ-օքմին   Այսպես է սկսվում թիֆլիսյան աշխարհը, դրա ֆիզիոլոգիայի հիմքը այսպիսին է։
 «Մի քիչ տուտուց էր Թիֆլիսը, մի քիչ իմաստուն, մի քիչ շռայլ, ասպետ ու դարդիմանդ….»3։
   Թիֆլիսյան  բնավորությունները  ամբողջացել  են  նրա  Սիրաչխանա,  Սոլոլակ, Չուղուրեթ, Նարիղալա և այլ թաղերի բնավորությունների հիման վրա։
  Այդ բոլորը նույն բնությունը, նույն ֆիզիոլոգիան կրողներն են։
 «Չուղուրեթը  Թիֆլիսի  թաղն  էր,  հարազատ  որդին,  միգուցե  միջնակը,  միգուցեկրտսերների  մեջ  ավագը,  բայց  հարազատը`  քթից  ընկած,  արյունը  արյունից,  ջուրըջրից….,  քաղաքի  արյունը  մտնում  էր  իր  մեջ  ու  դուրս  գալիս,  աշխատեցնում  իրեն,  և1 Մեջբերումն ըստ «Գրական ժանրեր», էջ 401։
 2 Այվազյան Աղ., Ընտիր երկեր, Երևան, 1987, «Թիֆլիսի ցուցանակները», էջ 299։
 3 Նույն տեղում, էջ 297։
 թե  ինքը  ի°նչն  էր  Թիֆլիսի,  սի°րտն  էր,  թո°քն  էր,  աղի°քն  էր`  նշանակություն  չէրտալիս….»1։
 Սա  Թիֆլիսի  ֆիզիոլոգիայի  դիպուկ  պատկեր  է,  կառուցվածքի  ինչ-որ  ձևի,  լուծման  բնութագիր։
   Թիֆլիսը  անձնավորված  է,  ապրում  ու  շնչում  է  նրա  յուրաքանչյուրհատված, դրանք թերևս «օրգաններ» են, առանց որոնց գոյություն չի ունենա «օրգանիզմը», կամ էլ թերի կլինի, «վատառողջ»։
 Կարելի  է  ասել,  որ  Թիֆլիս  քաղաքի  գլխավոր,  նույնիսկ  քաղաքն  ամբողջապեսիր մեջ ներառող թաղամասը Հավլաբարն է։
  Հեղինակն այս թաղի նկարագիրը տալիսէ հատկապես «Ավետարան ըստ Հավլաբարի» պատմվածքի մեջ։
 «Հավլաբարից  ամեն  ինչ  երևում  է։
   Ամբողջ  Թիֆլիսն  իր  ծակուծուկով`  Շեյթանբազարը,  Երևանյան  հրապարակը,  Սապնի  քուչան….  պարոն  Խատիսովի,  ՄելիքԿազարովի  թատրոնները….  Հավլաբարից  երևում  են  տիկին  Սալոմկայի  խաժաչքերը…. չարչի Մարտիրուզի ներքնակի մեջ հավաքած փողերը….»2։
 Բացի  տեսանելի  առարկայականից,  Հավլաբարից  երևում  են  նույնիսկ  Թիֆլիսիհիվանդություններն ու երազները, դարդերը։
 Ահա  և  Գոլովինսկի  փողոցը`  մեծ  և  շքեղ։
   Այս  փողոցի  ցուցանակը  փոքր-ինչտարբեր  է.  ինչ-որ  հանճարեղ  նկարիչ  նկարել  է  ձեռք`  ցուցամատով  ուղղված  դեպիփողոցի ներսը, իսկ դրա ներքևում գրված է. «Хади по палцам»։
 «….Նա  մեզ  կտանի  ծուռ,  փոքրիկ  ու  սապատավոր  փողոցներով,  որտեղտխրությունը գինու համ ունի, և ժամանակը քացախի պես պղպջակներ է տալիս»3։
 Ընդհանրապես  ֆիզիոլոգիայի  նմուշ  հանդիսացող  ակնարկներում,  երբ  ներկայացվում է որևէ աշխարհագրական տարածք, միմյանց հետևից տրվում  են նախ դրաաշխարհագրությունը,  ապա`  բնանկարային,  կենցաղային  պայմանների  նկարագրությունը, նույնիսկ` կլիմայական փոփոխությունների պատկերումը և այլն։
 Աղ.  Այվազյանն  էլ  ամբողջապես  մեզ  է  ներկայացնում  Թիֆլիսի  աշխարհագրական ֆիզիոլոգիան։
 «Ուղեցույց  Թիֆլիս  քաղաքի,  1912  թվական»  խորագրով  պատմվածքը,  թերևս,միակ  ստեղծագործությունն  է,  որտեղ  կոնկրետ  նշվում  է  կլիմայի  աստիճանականփոփոխությունը. «Թիֆլիսում օդի ճնշումը 706 է, Առևտրական Թամամշևի վրա` 404,Վորոնցով-Դաշկովի վրա` 308….»։
 Թիֆլիսի  կարևորագույն  «օրգանը»,  մասը  Քուռն  է.  «Թիֆլիսի  մեջտեղում  Քուռնէ….  Քուռը  օր  ու  գիշեր  հոսում  է,  մեկ  լաչակը  գլխին  առած,  ամոթով`  իր  ծանծաղմարմնից դուրս ցցված քարերի համար, մեկ փրփուրը ափերին փռած` զամբիկի պեսվրնջալով….  հետո  կանգնում  է  տեղում`  ականջ  դնելով  ջրերի  վրա  կախվածպատշգամբներից  լսվող  թառի  ու  քյամանչայի  հնչյուններին,  հետո  վերադառնում`կրկին անգամ ախ քաշելու Սայաթ-Նովայի մրմունջից…. »4։
 Այստեղից երևում է կապը ժամանակների և սերունդների միջև։
 Քուռը  Թիֆլիսի  մեջ  հավերժական  է,  իր  մարդկանց  հետ  է,  թեկուզ  և  դրաօգնությունը մի քանի ձուկ լինի կամ դա էլ չլինի։
  Քաղաքի այս մասնիկը, դեռ ավելին`արյունատար  անոթը,  անխզելի  կապով  կապված  է  իր  երկրին։
   Քուռը  համբերատարկուլ է տալիս թուքն ու մուրը, մարսում` աղբը և տխուր գիտի, որ իր տերը Թիֆլիսն է,ու ինքը անբաժան է նրանից։
 1 Այվազյան Աղ., «Տագնապներ», էջ 369։
 2 Նույն տեղում, «Ավետարան ըստ Հավլաբարի», էջ 320։
 3 Նույն տեղում, «Ուղեցույց Թիֆլիս քաղաքի, 1912 թվական», էջ 344։
 4 Նույն տեղում։
 Хади  по  палцам,  և  կտեսնես  Թիֆլիսի  շոգենավային  ընկերությունները  Քռիափին` «Սեվերնոե պարախոդստվո», «Գերմանսկի լյոյդ», «Ավստրիյսկի լյոյդ» և այլն։
 Կտեսնես թունելով կեղտաջուր բերող Քոչքոչանը, որ հանդիսանում է որպես ԹիֆլիսիՆիագարա։
 Թիֆլիսը  միասնական  է  դառնում  կամուրջներով.  «Քռի  վրա  վեց  կամուրջ  կա`Միխայլովսկիի, Վերայի, Մուխրանսկու, Հավլաբարի, Մետեխի ու ամենանշանավորը`Մնացականովի….»1։
 Կամուրջները  ոչ  միայն  ամբողջացնում  են  աշխարհագրական  նկարագիրը,  այլնաև  տանիք  են  դառնում  ջերմության  պակաս  ունեցող  ու  տաքուկ  սենյակի  կարոտմարդկանց համար։
 Շատ  մարդիկ  իրենց  պակասությունը  լրացնում  են  կամ  դարդերի  համար  միջոցգտնում  են  թիֆլիսյան  միկիտաններում,  գետնափոր  գինետներում։
   Ինչպիսիք  են«Սիմպատիա»  գինետունը,  որի  տասնութ  աստիճան  ունեցող  սանդուղքով  «իջնելըդժվար էր, բարձրանալը` էլ ավելի դժվար», կամ Սարկիսովի գինու պադվալը, որտեղ«հարբելը արժե մի աբասի, …. նշանակում է, դարդեր խեղդելու գինը մի աբասի է….»։
 Մարդկանց  համար  պակաս  հետաքրքրություն  չունեն  նաև  քաղաքի  սրբավայրերը,  ինչպես  սբ.  Մակարի  վանքը  կամ  Աստծո  վանքը,  և  նույն  անունով  մի  ուրիշվանք կամ Սատանի վանքը։
  Սա, թերևս, մարդկանց հավատի կամ թե սնահավատության մի բնորոշում է` իրենց կյանքը լավ կամ վատ ձևավորվելու նկատառումով։
 Կարծես ինչ-որ շարժվող, շնչող, կենդանի էակ է Թիֆլիսը. «ծուռտիկ-մուռտիկ փողոցներով, որ արևն էլ էր մոլորվում այդ փողոցներում։
  Մարդիկ վեր էին ծռվում, վարէին  գալիս,  և  մինչև  մեծ  փողոց  դուրս  գային,  անցնում  էին  Թիֆլիսյան  բակերիառջևով….»2։
 Առանձնահատուկ են թիֆլիսյան բակերը։
  Գրողն այն կարծիքին է, որ դրանք չենկառուցել, այլ հնարել են աճպարարները։
 «Գինով  ջրել  են  բակը  և  թարխունի  փնջով  ավլել….»։
   Թիֆլիսյան  բակերը  հինմտքի  պես  մեղմ  են  ու  հանգիստ։
   Հետաքրքրական  է  այն  հանգամանքը,  որ  բոլորբակերը,  ասես,  իրարից  են  ծնվել,  միևնույնն  են։
   Այդ  բակերում  դեռ  զգացվում  ենտարիներ  առաջ  արտասանված  խոսքը,  քայլերի  ձայնը.«Ու  երեկոները  և  գիշերներըդուրս  են  գալիս  այդ  ձայները,  պտտվում  են  բակում,  լվացվում  են  ծորակի  տակ….  ևբակը շունչ է առնում նորից….»3։
  Թիֆլիսեցիների  տներն  ու  պատշգամբներն  են  ընդհանրացնում  իրենց  բակերը,որ  թվում  է`  խոսում  են  ամեն  անցորդի  հետ,  կամ  դառնում  են  լուռ  վկան  իրենցկյանքի։
 1 Այվազյան Աղ., էջ 336։
 2 Նույն տեղում, «Թիֆլիս», էջ 336։
 3 Նույն տեղում։
 Արմենուհի ԹաթոյանԹԻՖԼԻՍԸ, ԹԻՖԼԻՍԻ ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱՆ ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ Թիֆլիս, Թիֆլիսի և թիֆլիսեցու փոխհարաբերություններ, ակնարկային ժանր, Թիֆլիսի աշխարհագրական ֆիզոլոգիան, Թիֆլիսի թաղամասերը, քաղաքի կենցաղ և բարք։

Թիֆլիսի  կերպարաստեղծումը  կատարվում  է  գեղարվեստական  պատկերի  ստեղծման  և  ակնարկային  (ֆիզոլոգիա,  բարքերի  ակնարկ)  ժանրին  հատուկ  չափումներով։
   Աղ.  Այվազյանի  պատկերած Թիֆլիսը բնութագրվում է մեկ միասնության մեջ` առարկայականով, մշակույթային  և  լուսավորական,  ավանդական  զանազան  հիմնարկներով,  տարբեր  շինություններով  ու  կենցաղային  պատկերներով։
   Այս  ամենով  հանդերձ,  Թիֆլիսի  շարժիչ  ուժը  ժողովուրդն  է,  թիֆլիսեցին, որ ապրում է իր աշխարհում, այդ աշխարհն էլ անխոս կամ մասնակի միջնորդությամբ  վկա է դառնում այդ ապրելուն։
  Համենայն դեպս պարզ չէ` թիֆլիսեցի՞ն է ապրեցնում Թիֆլիսը,  թե՞ Թիֆլիսով է ապրում թիֆլիսեցին։
