Իրավունքի օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ իմաստների հարաբերակցության խնդիրը մինչեւ օրս գտնվում է հայրենական եւ արտասահմանյան գիտնականների ուշադրության կենտրոնում 1 ։
   Ժամանակակից իրավաբանական գրականության մեջ արդեն վաղուց գաղտնիք չէ, որ իրավունքն ընկալվում է օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ իմաստներով։
   Սույն աշխատանքի նպատակն է ցույց տալ դրանց հարաբերակցության եզրերը՝ շեշտադրում կատարելով վերջիններիս իրավական պաշտպանության խնդրի վրա։
   Իրավաբանական գրականության մեջ կատարված հետազոտությունները [1, էջեր՝ 25-34] թույլ են տալիս արձանագրելու, որ իրավական իրականությունը երկու տարբեր անկյունների տակ դիտարկելը նպատակ ունի, մի դեպքում ընդգծել իրավունքի՝ որպես հանրային իշխանության կողմից սահմանված եւ պետական հարկադրանքով ապահովված համապարտադիր նորմերի համակարգի (օբյեկտիվ իրավունք [2, էջ 445]), իսկ երկրորդ դեպքում՝ անհատին ընձեռված վարքագծի ընտրության հնարավորության դերակատարությունը (սուբյեկտիվ իրավունք[3, էջ 22] 2 )։
  Բացի վերը նշված հանգամանքը, իրավունքն օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ տեսակների տարանջատելու անհրաժեշտությունը կարեւորվում է նաեւ լեզվական հարթությունում։
   Օրինակ, անգլերենում նման խնդիրը բացակայում է, քանզի օբյեկտիվ իրավունքի տակ արտաբերվում է «law» 3 , իսկ սուբյեկտիվ իրավունքի պարագայում՝ «right» եզրույթները, ինչի պայմաններում բացակայում է լեզվական իմաստով օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ տերմինների ներմուծումը։
   Իսկ, օրինակ, հայերենում՝ «իրավունք», իտալերենում՝ «diritto», գերմաներենում՝ «Recht», ֆրանսերենում՝ «droit», ռուսերենում՝ «право». առանց «իրավունք» բառին բովանդակային որակ տվող եզրույթի (համապատասխան դեպքում օբյեկտիվ կամ սուբյեկտիվ) չես կարող հասկանալ Մանրամասն տե՛ս Maurer, Allgenmeines Verwaltungsrecht, S.164, Մուրադյան Մ.Հ.՝ տես՝ նշված աշխատությունում՝ էջ՝ 24։
  Անգլերենում «law» բառը թարգմանաբար նշանակում է նաեւ «օրենք»։
  181ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թե տվյալ դեպքում խոսքը գնում է իրավական նորմերի համակարգի, թե անձին տրված եւ դատական (կամ արտադատական) կարգով պաշտպանության ենթակա իրավական ուժի մասին։
  Իրավունքի օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ իմաստների հարաբերակցության մասին խոսվել է պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում՝ սկսած հռոմեական իրավունքից, որը հետագայում զարգացում ստացավ մայրցամաքային եւ ամերիկյան իրավական համակարգերում։
   Սակայն հիմնախնդիրը որոշակիություն ստացավ գերմանական դոկտրինալ աղբյուրներում։
  Օբյեկտիվ իրավունքի լույսի ներքո սուբյեկտիվ իրավունքի հերքման փորձեր կատարվել են խորհրդային իրավագետների կողմից։
  Ռուսական իրավունքի զարգացման այդ փուլում սուբյեկտիվ իրավունքը հռչակվեց սովետական իրավունքի հետ անհարիր կամ, ինչպես ընդունված էր անվանել, սոցիալիստական հարաբերություններին չհամապատասխանող եզրույթ։
   Պետության եւ իրավունքի տեսության որոշ դասագրքերում նույնիսկ բացակայում էին սուբյեկտիվ իրավունքի մասին հիշատակումները [4, С. 105]։
   Ընդգծվում է, որ սուբյեկտիվ իրավունքը բուրժուական շքեղություն է եւ անհրաժեշտ է պայքարել դրա դեմ՝ ի պաշտպանություն պետության շահի։
   Այս կապակցությամբ Գ. Ֆ. Շերշենեւիչը սուբյեկտիվ իրավունքի դերն ընդգծող իր հետազոտություններում նշում է, որ ցավոք սուբյեկտիվ իրավունքի հետազոտման շեմից արդեն մենք բախվում ենք իրավաբանական գրականության մեջ առկա վերջինիս հերքման փորձերին։
   Հեղինակն արդարացիորեն նշում է նաեւ, որ իրավաբանական գրականության մեջ առկա սուբյեկտիվ իրավունքին դիմադրությունը ոչ այլ ինչ է, քան «պայքար փղի դեմ», այլ ոչ թե նրա էության [5, С 600]։
  Ավելի ուշ, սուբյեկտիվ իրավունքի վերաբերյալ հերքում պարունակող տեսակետները չստացան համապատասխան աջակցություն։
  Առաջ քաշված մոտեցումներում ընդգծվում էր սուբյեկտիվ իրավունքի կարեւորությունը՝ բացառելով վերջինիս հերքման փորձերը[6, С. 11]։
  Ավելին, Ս. Ֆ. Կեչեկյանն ընդգծեց, որ սուբյեկտիվ իրավունքը, այսինքն՝ առանձին անհատների իրավունքը, իրավունքի համակարգի եւ իրավագիտության համար անհրաժեշտ հասկացություն է[7, С. 48]։
  Արդեն անցյալ դարի սկզբներին առանձին տեսաբաններ սուբյեկտիվ իրավունքը գնահատում էին որպես իրավազորությունների ամբողջու182ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյուն, որոնք պատկանում էին անհատին օբյեկտիվ իրավունքի հիման վրա, որը եւ հնարավորություն է տալիս ճանաչել անհատի հետաքըրքըրությունները եւ ապահովում է դրանց իրավական պաշտպանության հնարավորությունը [8, С. 28]։
  Արժեքավոր պետք է համարել սուբյեկտիվ իրավունքի վերաբերությամբ Լ. Դյուգի կողմից սեփական հայեցակարգային դիրքորոշման վերանայմանն ուղղված փորձը, որի շրջանակներում հիմնախնդիրը տեւականորեն հերքելուց հետո, տեսաբանն ընդգծեց, որ «օբյեկտիվ իրավունք» եւ «սուբյեկտիվ իրավունք» հասկացությունների տարանջատումը անհրաժեշտ է, եւ հիմնախնդրային համարվող անորոշությունները հստակեցվում են եւ հարմար են։
   Տեսաբանն ափսոսանք էր հայտնում այն բանի համար, որ ֆրանսիացի գիտնականները չէին տեսնում այստեղ անհրաժեշտ տարբերություններ [9, С. 1]։
  Իրավունքի օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ տարանջատումը ոչ մի պարագայում չի կարելի համարել դոկտրինալ պատահականություն։
  Նման տարանջատումը, ի թիվս այլ պատճառների, պայմանավորված է նաեւ միմյանց փոխլրացնող, սակայն չնույնացվող երեւույթների սոցիալական նշանակության ընդգծման անհրաժեշտությամբ։
  Օբյեկտիվ իրավունքի սոցիալական նշանակությունը բխում է իրավունքի էությունից, որն էլ արտահայտվում է հասարակական հարաբերությունների կարգավորման մեջ՝ ելնելով արդարության, ազատության եւ հավասարության գաղափարներից՝ ծառայելով հասարակության բարօրությանը եւ նրա շահերին։
  Ինչ վերաբերում է սուբյեկտիվ իրավունքի սոցիալական նշանակությանը, ապա իրավաբանական գրականության մեջ առավել հիմնավոր է այն մոտեցումը, համաձայն որի, սուբյեկտիվ իրավունքի սոցիալական նշանակության տակ անհրաժեշտ է հասկանալ այն նպատակները, որոնց հասնելու համար սուբյեկտիվ իրավունքի կրողին տրամադրվում են այդ իրավազորությունները, սակայն այդ նպատակները չպետք է հակասության մեջ մտնեն իրավական կարգավորման նպատակների հետ[10]։
  Այս տեսանկյունից, մեր կարծիքով, անհրաժեշտ է քննարկվող եզրույթների հարաբերակցության հարցի անդրադարձ կատարել նաեւ օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ իրավունքների իրավական պաշտպանության տեսանկյունից։
   Ինչպես գիտենք պետության գործառույթների իրաց183ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ման ձեւերից է վերահսկողությունը, որն առաջին հերթին ծառայում է օբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանությանը։
   Իրավակիրառը միշտ կաշկանդված է օբյեկտիվ իրավունքով, որի սահմանադրական լուծումները ամրագրված են ՀՀ Սահմանադրության 6–րդ հոդվածի 1-ին մասում, համաձայն որի՝ «պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու պաշտոնատար անձինք իրավասու են կատարելու միայն այնպիսի գործողություններ, որոնց համար լիազորված են Սահմանադրությամբ կամ օրենքներով»։
   Օբյեկտիվ իրավունքի միայն այն տարրերն են առաջացնում սուբյեկտիվ իրավունքներ, որոնք իրավատիրոջը տալիս են իրավաբանական հնարավորություն պահանջելու պետությունից համապատասխան վարքագիծ։
   Ոչ բոլոր իրավական նորմերն են նման հնարավորություն ընձեռում սուբյեկտիվ իրավունքի կրողին։
   Սուբյեկտիվ իրավունքը պրակտիկ նշանակություն է տալիս սահմանադրական իրավունքով երաշխավորված մարդու արժանապատվությանն ու անհատականությանը՝ հնարավորություն ընձեռելով ինքնուրույն հանդես գալ պետության դեմ եւ պահանջել իրեն վերաբերող օրենքի կատարում [11, էջեր. 358 – 361]։
  Իրավական պաշտպանվածության տեսանկյունից իրավունքը սուբյեկտիվ որակ է ստանում միայն այն դեպքում, երբ անհատին տրված է այն դատական (կամ արտադատական՝ վարչական) կարգով պաշտպանելու իրավական հնարավորություն։
  Այս իմաստով կարեւորվում է սուբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմի հստակեցման հարցը[12, С. 3]։
   Ամենաընդհանուր բնորոշմամբ, սուբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմ ասելով անհրաժեշտ է հասկանալ իրավական միջոցների ամբողջությունը, որը կոչված է ապահովելու խախտված սուբյեկտիվ իրավունքների վերականգնումը, օրինական շահերի պաշտպանությունը, յուրիսդիկցիոն վարույթի սահմաններում սոցիալ-իրավական վեճերի լուծումը եւ իրավունքի իրացման ճանապարհին այլ արգելքների վերացումը։
  Սուբյեկտիվ իրավունքները միայն կոնկրետ իրավունքի կրողին են տալիս իրավական հնարավորություն պահանջելու որոշակի վարքագիծ։
   Այս իմաստով սուբյեկտիվ իրավունքն առկա է, երբ իրավունքն օբյեկտիվ հանրային ազդեցությունից բացի, նախատեսված է ծառայելու առանձին անհատների շահերին [12, С. 168]։
  184ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Սուբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանությունը կարեւորվում է դրա իրացման համար անհրաժեշտ, հասցեատիրոջ վրա դրված պարտականությունների կատարման ապահովման տեսանկյունից։
   Կարճ ասած, սուբյեկտիվ իրավունքն իրավազորություններ է տրամադրում իրավունքի սուբյեկտին եւ համապատասխանաբար պարտավորեցնում իրավունքի հասցեատիրոջը։
  Իրավունքը սուբյեկտիվ եւ օբյեկտիվ իմաստներով ներկայացնելիս, իրավաբանական գրականության մեջ շատ հաճախ կարող ենք հանդիպել այնպիսի ձեւակերպումների, որ մի դեպքում այն պատկանում է սուբյեկտին, մեկ այլ դեպքում՝ ոչ [13, С. 759]։
   «Պատկանելիություն» եզրույթը հստակեցման կարիք ունի։
   Դրա տակ պետք է հասկանալ այն որակները, որ սուբյեկտը պետք է ունենա նաեւ իր իրավունքը չիրացնելու, սուբյեկտիվ իրավունքի պաշտպանության առարկան ոչ իրավաչափ միջամտությունից պաշտպանելու իրական իրավական հնարավորություն, իսկ օբյեկտիվ իրավունքի պարագայում «սուբյեկտին չպատկանող» եզրույթի տակ անհրաժեշտ է հասկանալ որ այն կախված չէ սուբյեկտի կամքից եւ վերջինիս հայեցողությունից, եւ, վերջապես, օբյեկտիվ իրավունքը չի կարող ունենալ այն պաշտպանության առարկան, որը բնութագրական է սուբյեկտիվ իրավունքին, ինչը պաշտպանելու համար նվազագույնն անհրաժեշտ է սուբյեկտի առկայություն, իրավունքի կրողի գոյություն եւ այն պաշտպանելու իրական իրավական հնարավորություն։
  Ոլորտին վերաբերող հետազոտություններում հաճախ կարելի է հանդիպել այն տեսակետին, որ սուբյեկտիվ իրավունքը, որպես սուբյեկտի կամքից կախված սոցիալ-իրավական երեւույթ, բնութագրվում է որպես դիսպոզիտիվ իրավունք, իսկ օբյեկտիվ իրավունքը կրում է իմպերատիվ, իշխանահրամայական բնույթ եւ կախված է իրավաստեղծի կամքից [14, С. 28]։
   Սուբյեկտիվ իրավունքի դեպքում «կամք» ասելով հասկացվում է այն վարքագիծը, որն իրավատերն իրացնում է սուբյեկտիվ իրավունքի օգտագործման ժամանակ (իրավունքի իրացման կամահայտություն՝ վարքագծի տեսակի եւ չափի ընտրության իրավաբանական հնարավորության սահմաններում)։
   Իսկ օբյեկտիվ իրավունքի պարագայում, փորձելով հիմնախնդիրը եւս բացահայտել «կամք» բառի միջոցով, այս դեպքում պետք է նկատի ունենալ իրավաստեղծ 185ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կամքը, այլ ոչ թե սուբյեկտիվ իրավունքին, դրա իրացմանը բնութագրական ազատության սահմանները։
  Ինչ վերաբերում է դիսպոզիտիվության եւ իմպերատիվության խնդրին, ապա, կարծում ենք, որ այն պիտանի չէ սուբյեկտիվ եւ օբյեկտիվ իրավունքների հարաբերակցության հարցի քննարկման դեպքում։
   Հիմնահարցի այդ անկյան տակ դիտարկելն առավել հիմնավոր եւ պիտանի է սուբյեկտիվ իրավունքի եւ սուբյեկտիվ պարտականության հարաբերակցության գնահատման տիրույթում, ինչի մասին խոսվել է նախորդ պարագրաֆի շրջանակներում։
  Եթե փորձենք ամենաընդհանուր ձեւով համակարգել օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ իրավունքների հարաբերակցության հիմնախնդիրը, ապա կունենանք հետեւյալ պատկերը՝ 1. օբյեկտիվ իրավունքը հանրային իշխանության կողմից սահմանված եւ պետական հարկադրանքով ապահովված համապարտադիր նորմերի համակարգ է, իսկ սուբյեկտիվ իրավունքը՝ օբյեկտիվ իրավունքի միջոցով անհատին ընձեռված իրավազորություն, 2. առանձին իրավական համակարգերում տարանջատման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է լեզվաօգտագործման առանձնահատկություններով (տեխնիկական հիմնավորում), 3. սուբյեկտիվ իրավունքն իրավազորությունների ամբողջություն է, որը հնարավորություն է տալիս ճանաչել անհատի հետաքրքրությունները եւ ապահովում է դրանց իրավական պաշտպանության հնարավորությունը, իսկ օբյեկտիվ իրավունքն իրավանորմերի ամբողջություն է, որին հետեւելու պարտականությունը կախված չէ պահանջի իրավունքից, 4. իրավունքի օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ իմաստների տարանջատումը պայմանավորված է վերջիններիս սոցիալական նշանակության տարբերությամբ, 5. իրավական պաշտպանության տեսանկյունից օբյեկտիվ իրավունքը գտնվում է հանրային իշխանության վերահսկողության տիրույթում, իսկ սուբյեկտիվ իրավունքն իրավազորություններ է տրամադրում իրավունքի սուբյեկտին եւ պարտավորեցնում իրավունքի հասցեատիրոջը։

Սույն աշխատանքում հստակեցված է իրավունքը սուբյեկտիվ եւ օբյեկտիվ իմաստներով ներկայացնելու եւ վերջիններիս հարաբերակցության գնահատման անհրաժեշտությունը։
  Խնդրի համակողմանի լուսաբանման համար աշխատանքում վերլուծվել են հիմնահարցի հետ կապված հայրենական, արեւմտյան եւ ռուսական իրավագիտության շրջանակներում տեղ գտած տեսակետները։
  Հոդվածում էական ուշադրության է արժանացել օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ իրավունքների իրավական պաշտպանության հիմնահարցը։
