ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1991-1994ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ1990-ական  թթ.  սկզբներին  Խորհրդային  Միությունը  հայտնի  պատճառներով կանգնած էր փլուզման եզրին, ինչը անխուսափելիորեն հանգեցնելու էրմիջազգային  ասպարեզում  ռազմաքաղաքական  իրավիճակի  կտրուկ  փոփոխության։
  Նախկին միութենական հանրապետությունները, այդ թվում՝ Հայաստանը,  բռնել  էին  անկախության  ուղին`  ձերբազատվելով  նաև  արտաքինաշխարհի  հետ  կապը  Մոսկվայի  միջոցով  իրականացնելու  հարկադրանքից։
 Անկախության  վերահաստատումից  հետո  նորանկախ  հանրապետությունըդարձավ միջազգային հարաբերությունների լիիրավ անդամ` հնարավորությունստանալով իր կամքով և հայեցողությամբ մշակելու իր արտաքին քաղաքականությունը։
   Սակայն  հարկ  է  նկատել,  որ  նախընթաց  տարիներին  գտնվելովխորհրդային  պետության  կազմում  և  զրկված  լինելով  ինքնուրույն  արտաքինքաղաքականություն վարելու հնարավորությունից՝ Հայաստանը չուներ միջազգային  շփումների  փորձ,  միջազգային  քաղաքականության  հայեցակարգ  ևգործելակերպի չափանիշներ։
 Իսկ ինչպիսի՞նն էր Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականությունըայդ ժամանակ։
  ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, տեղի ունեցած իրադարձություններըտարածաշրջան  մուտքի  հնարավորություն  էին  ընձեռել,  Ռուսաստանի  Դաշնությունից  բացի,  նաև  այլ  գլոբալ  դերակատարների՝  ԱՄՆ-ին  և  եվրոպականկառույցներին։
   Նրանց  հետ  միաժամանակ  Հարավային  Կովկասի  նկատմամբսկսեցին հետաքրքրություն դրսևորել նաև նախկինում տարածաշրջանում այսկամ  այն  չափով  դերակատարություն  կամ  ազդեցություն  ունեցած  այնպիսիպետություններ,  ինչպիսիք  էին  Իրանը  և  Թուրքիան։
   Ընդ  որում՝  վերջինսԱրևմուտքի համար տարածաշրջանում դիտվում էր որպես իրանական ազդեցությունը  սահմանափակելու  և  Ռուսաստանի  «վերադարձը»  խափանելուցանկալի միջոց։
 Ստեղծված  նոր  իրադրության  պայմաններում  Թուրքիայի  արտաքին  քաղաքականության  մեջ  տարածաշրջանային  նոր  բաղադրիչի  մշակման  և  իրականացման  անհրաժեշտություն  առաջացավ։
   Մասնավորապես  ՀարավայինԿովկասն  աշխարհաքաղաքական,  ռազմավարական  և  անվտանգությանտեսանկյունից մեծ կարևորություն է ներկայացնում Թուրքիայի համար, ավելին՝ Անկարան հանգել էր այն համոզման, որ Հարավային Կովկասն ու Կենտրոնական  Ասիան  ապագայում  հանդիսանալու  են  Թուրքիայի  ազդեցությանգոտիները։
  Նրանք հավատացած էին, որ «21-րդ դարը թուրքերինն է լինելու»1։
 Նկատենք  նաև,  որ  Թուրքիան, Ադրբեջանի  հետ  ունենալով  լեզվական,  պատմամշակութային  և  քաղաքական  սերտ  առնչություններ,  Հարավային  Կովկասում հենց սկզբից նախապատվությունը տվեց այդ երկրին։
 Ինչ  վերաբերում  է  Հայաստանին,  ապա  այն,  ի  դեմս  իր  ղեկավարության,անկախության  սկզբնական  շրջանում,  Մոսկվայի  նկատմամբ  կոշտ  դիրքորոշում  որդեգրելով,  սկսեց  դեպի  Արևմուտք  կողմնորոշվելու  հակումներ  ցուցաբերել,  և  Թուրքիան՝  որպես  արևմտյան  ճամբարի  լիիրավ  անդամ,  իր  վրագրավեց նրա ուշադրությունը։
 Ըստ  ՀՀ  ԳԽ  նախագահ  Լ.  Տեր-Պետրոսյանի՝  Հայաստանի  առջև  ծառացած  կարևորագույն  խնդիրներից  էր  միջազգային  մեկուսացման  հաղթահարումը,  և  եթե  ոչ  բարիդրացիական,  ապա  գոնե  նորմալ  հարաբերություններիհաստատումը  անմիջական  հարևանների  հետ։
   Ըստ  նրա՝  «Հայաստանըքաղաքակիրթ  երկրներին  արժանավայել  հարաբերություններ  պետք  է  հաստատեր անխտիր բոլոր հարևանների, այդ թվում` Թուրքիայի հետ... Ավանդական  հակասությունները  չպետք  է  խոչընդոտեն՝  օգտվելու  այն  հնարավորությունից,  որ  կտան  Թուրքիայի  հետ  ստեղծվող  հարաբերությունները,  գոնեզուտ  առևտրական,  իսկ  այնուհետև`  տնտեսական  ավելի  լայն  հարաբերությունների մակարդակի վրա»2։
 Հարկ  է  ընդգծել  նաև  այն  հանգամանքը,  որ  դառնալով  անկախ  պետություն` Հայաստանը զրկվել էր խորհրդային վահանից, մինչդեռ նրա ռազմականկարողությունները  խիստ  սահմանափակ  էին։
   Ազգային  անվտանգությանհրամայականը  նման  պետության  համար  ենթադրում  էր  խաղաղ  ճանապարհով  չեզոքացնել  ռազմական  հնարավոր  սպառնալիքը։
   Այդ  առումով  «բարիդրացիական հարաբերությունների հաստատումը բոլոր հարևանների հետ», որդրվեց  նորանկախ  հանրապետության  արտաքին  քաղաքականության  հիմքում,  կարելի  է  համարել  ճիշտ։
   Թվում  էր,  թե  Հայաստանի  ղեկավարությունըդրանով  փորձում  է  լուծել  ոչ  միայն  միջազգային  ասպարեզում  հանրապետության  դիրքերն  ամրապնդելու,  այլև  քաղաքական  եղանակով  ազգայինանվտանգությունը ապահովելու առաջադրանքը։
 1991  թ.  սեպտեմբերին  Հայաստանի  Հանրապետության  անկախությանհանրաքվեից  հետո  թուրքական  կողմը`  առաջին  հերթին  լրատվամիջոցները,շրջանառության մեջ դրեցին մի վարկած, համաձայն որի՝ ՀՀ առաջին նախագահ ընտրված Լ. Տեր-Պետրոսյանը Թուրքիային հավաստել է, որ Հայաստանը1 Տե՛ս Демоян Г., Внешняя политика Турции и карабахский конфликт,  Ереван, 2013,  стр. 121։
 2 Տեր-Պետրոսյան Լ., Հայ-թուրքական հարաբերություններ, Երևան, 2009, էջ 16-17։
 կարող է հրաժարվել դարասկզբին Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանությունը  հիշատակող  սգո  միջոցառումներից,  ընդ  որում`  իբրև  Հայաստանը  պատրաստ  է  գնալ  այդ  քայլին  այն  պայմանով,  որ  երկու  պետությունների  միջև  հաստատվեն  տնտեսական  համագործակցության  նպաստավորպայմաններ, մասնավորապես Հայաստանին թույլատրվի Թուրքիայի տարածքով  բեռնափոխադրումներ  կատարել։
   Դեկտեմբերին  Հայաստանի  արտգործնախարար  Ր.  Հովհաննիսյանը  հերքում  է  նման  նամակի  իսկությունն  և  հայտարարում, որ Հայաստանը թեև  ձգտում է տարբեր երկրների հետ տնտեսական  ակտիվ  համագործակցութան,  սակայն  խոսք  չի  կարող  լինել  հայ  ժողովրդի պատմության ողբերգական շրջանը մոռացության մատնելու մասին3։
 1991 թ. դեկտեմբերի 16-ին Թուրքիայի կառավարությունը, ի թիվս նախկին  ԽՍՀՄ  հանրապետությունների,  ճանաչեց  նաև  ՀՀ  անկախությունը։
   Այդկապակցությամբ 1991 թ. դեկտեմբերի 24-ին Թուրքիայի վարչապետ Ս. Դեմիրելն  ուղերձով  դիմեց  ՀՀ  նախագահ  Լ.  Տեր-Պետրոսյանին,  որով  ՀՀ-ին  կոչ  էրանում  Թուրքիայի  և  մյուս  հարևանների  հետ  իր  հարաբերություններում  հավատարիմ  մնալ  միջազգային  իրավունքի  հիմնական,  հատկապես  տարածքային ամբողջականության ու սահմանների անձեռնմխելիության սկզբունքներին,ղեկավարվել  բարիդրացիության  սկզբունքներով  և  իր  քաղաքականությունըկառուցել դրանց հիման վրա4։
  Թեև Թուրքիան ճանաչեց ՀՀ անկախությունը,այնուամենայնիվ  չշտապեց  նրա  հետ  դիվանագիտական  հարաբերություններհաստատել։
   Վկայակոչելով  ՀՀ  Անկախության  հռչակագիրը՝  նա  իր  քայլըպատճառաբանեց Հայաստանի տարածքային պահանջներով5։
 Սակայն, հարկ է նկատել, որ թեև Թուրքիան ցուցադրաբար հրաժարվեցՀՀ  հետ  դիվանագիտական  հարաբերություններ  հաստատելուց,  այդուհանդերձ պաշտոնական Անկարան փորձեց որոշակի հարաբերություններ հաստատել  Հայաստանի  հետ,  մասնավորապես  տնտեսական  ոլորտում։
   Այս  համատեքստում  հատկանշական  էր  Թուրքիայի  դիրքորոշումը,  որը  հավանությունտվեց  «Ալարկո  Հոլդինգ»  բաժնետիրական  ընկերության  խորհրդի  նախագահԻ. Ալաթոնի ծրագրին և պատրաստակամություն հայտնեց ՀՀ օգտագործմանտրամադրել Տրապիզոնի նավահանգիստը6։
  Այդ կապակցությամբ պաշտոնա3  Տե՛ս  Արշակյան  Գ.,  Թուրքիայի  քաղաքականության  հիմնական  սկզբունքները  ՀայաստանիՀանրապետության նկատմամբ 1991-1994 թթ., // «Հայագիտության հարցեր», Երևան, 2015, էջ22։
 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 274։
 5  Տե՛ս  Անանյան  Ա.,  Հայոց  ցեղասպանությունը  հայ-թուրքական  երկխոսության  հարցի  համատեքստում,  //  «Հայոց  ցեղասպանության  պատմության  և  պատմագրության  հարցեր»,  Երևան,2004, էջ 6։
 6  Տե´ս  Հովհաննիսյան  Ն.,  Մերձավորարևելյան  տարածաշրջանը  և  Հայաստանի  ազգայինանվտանգության խնդիրը, // «Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ», Երևան,1996,  N 16, էջ 15։
 կան Անկարան, ի դեմս արտաքին գործերի նախարար Ս. Գիրայի, հայտարարեց, որ «Թուրքիան բարյացակամորեն է տրամադրված իր բոլոր հարևաններինկատմամբ,  որոնք  հրաժարվում  են  ցանկացած  թշնամանքից  և  ձգտումբարեկամական հարաբերություններ ունենալ իր հետ»7։
 Նկատենք  նաև,  որ  պատրաստակամություն  հայտնելով  ընդլայնելառևտրատնտեսական կապերը Հայաստանի հետ և համաձայնվելով տրամադրել Տրապիզոնի նավահանգիստը՝ Թուրքիան այդպիսով միաժամանակ փորձում  էր  հայ-թուրքական  հարաբերությունները  տնտեսականից  տեղափոխելքաղաքական  հարթություն։
   Քանի  որ  Ալթոնյան  ծրագիրը  նախատեսում  էրմիջինասիական  հանրապետությունների  հումքը  Հայաստան  փոխադրելԱդրբեջանի տարածքով, ուստի և Թուրքիան այդ ծրագրով փորձում էր Հայաստանին  ներքաշել  բավականին  շահավետ  մի  գործարքի  մեջ՝  ամենայն  հավանականությամբ  Ադրբեջանի  հետ  բանակցություններում  նրան  «զսպաշապիկ»հագցնելու մտադրմամբ։
  Ուստի պատահական չէ, որ այդ շրջանում Թուրքիայիղեկավար շրջանակները սկսեցին հանդես գալ մասնավորապես ղարաբաղյանհիմնահարցում  միջնորդի  դեր  ստանձնելու  պատրաստակամությամբ։
   Այսկապակցությամբ վարչապետ Ս. Դեմիրելը 1992 թ. հունվարին հայտարարեց,որ  Թուրքիան  մեծապես  կնպաստի  հայ-ադրբեջանական  հակամարտությանկարգավորմանը,  միայն  թե  Հայաստանն  ու  Ադրբեջանը  շարունակեն  իրենվստահել։
   Նմանատիպ  հայտարարությամբ  նրան  կրկնեց  նաև  արտգործնախարար Հ. Չեթինը8։
 Սակայն  իրադրությունը  փոխվեց  1992  թ.  փետրվարի  վերջերի  իրադարձությունների  հետևանքով։
   Ղարաբաղյան  ուժերի  կողմից  Խոջալուի  ազատագրավումը  առիթ  հանդիսացավ,  որպեսզի  Թուրքիան  հրաժարվի  ալաթոնյանծրագրից։
   Հայաստանի  հետ  մերձեցման  թուրքական  միտումները  վերաճեցինհամատարած  հակահայկական  հիստերիայի։
   Թուրքիայի  արտգործնախարարՀ.  Չեթինը,  ով  այդ  օրերին  պաշտոնական  այցով  գտնվում  էր  Տաշքենդում,շտապ Բաքու մեկնելու հրահանգ ստացավ, իսկ նախագահ Թ. Օզալը, մարտի4-ին  Իզմիրում  ելույթ  ունենալով,  իր  կառավարությունից  պահանջեց  հայերի«ոճրագործությունների» դեմ վճռական միջոցների դիմել9։
 Այս առումով ավելորդ չէ հիշատակել, որ Խոջալուի դեպքերի առնչությամբԱդրբեջանում  մինչ  այժմ  շրջանառվում  է  «Խոջալուի  ցեղասպանություն»արտահայտությունը, որը դարձել է թուրք-ադրբեջանական համատեղ ծրագիր՝ի  հեճուկս  Հայոց  ցեղասպանության  ճանաչման  գործընթացի։
   Այդպիսովադրբեջանական կողմը փորձում է կոծկել իր հրեշավոր հանցանքը սեփական7 Արշակյան Գր., նշվ. աշխ., էջ 25։
 8 Տե՛ս նույն տեղում։
 9 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 21։
 ժողովրդի  հանդեպ,  որն  իրականացվել  է  քաղաքական  խարդավանքներիպատճառով և հանուն իշխանական պայքարի։
  Իրականում Խոջալուի խաղաղբնակիչները գնդակահարվել են Ադրբեջանի  ժողովրդական ճակատի ստորաբաժանումների  կողմից  վերահսկվող  Աղդամի  մոտակայքում,  իսկ  հայկականկողմի թողած «մարդասիրական միջանցքի» գոյության մասին վկայել է անգամԱդրբեջանի նախկին նախագահ Ա. Մութալիբովը չեխ լրագրողուհի Դ. Մազալովային տված և 1992 թ. ապրիլի 2-ի «Независимая Газета»-ում տպագրվածհարցազրույցում10։
 Խոջալուի ազատագրմանը 1992 թ. մայիսին  էլ հետևեց Շուշիի ազատագրումն  և  Լաչինի  մարդասիրական  միջանցքի  բացումը։
   Շուշիի  ազատագրումից  հետո  վարչապետ  Ս.  Դեմիրելը  կառավարության  արտակարգ  նիստումհայտարարեց, որ տեղի ունեցածն «ադրբեջանցիների նկատմամբ հայերի հերթական  ահաբեկչությունն  է։
   Այսուհետ  Թուրքիան  չի  կարող  հանդես  գալորպես  կողմնակի  դիտորդ,  որովհետև  ակնհայտ  է  ղարաբաղյան  հակամարտությունն ուժի միջոցով լուծելու փորձը»11։
  Իսկ 1992 թ. մայիսի 20-ին Թուրքիայի  խորհրդարանի  հատուկ  նիստում  արտգործնախարար  Հ.  Չեթինը  հայտարարեց.  «Մինչև  այսօր  Թուրքիան  այս  հարցում  աշխատել  է  չեզոք  դիրքգրավել, և նրա դիվանագիտական ջանքներն ուղղված են եղել հարցի խաղաղկարգավորմանը,  սակայն  այսուհետ  Թուրքիան  բոլոր  միջազգային  ատյաններում  սատար  է  կանգնելու  Ադրբեջանին։
   ԵԱՀԽ-ն  ընդունել  է,  որ  ՂարաբաղըԱդրբեջանի  տարածքն  է,  իսկ  հայերն  այսօր  գրավել  են  նաև  Լաչինը։
   Թուրքիան  սահմանների  փոփոխություն  թույլ  չի  տա։
   Այստեղից  ծագող  բոլոր  հետևանքների համար պատասխանատու է Հայաստանը»12։
 Փորձելով  փոքր-ինչ  մեղմել  հայ-թուրքական  հարաբերությունները,  նաևնպաստել  երկու  երկրների  առևտրատնտեսական  կապերի  զարգացմանը՝1992 թ. հունիսին նախ Ռիո դե Ժանեյրոյում, ապա Ստամբուլում տեղի ունեցան  Լ.  Տեր-Պետրոսյան-Ս.  Դեմիրել  հանդիպումներ13։
   Վերջին  հանդիպմանժամանակ, անդրադառնալով Հայաստան-Թուրքիա երկկողմ հարաբերություններին,  Լ.  Տեր-Պետրոսյանը  նշեց,  որ  դրանք  չպետք  է  բխեն  հայ-ադրբեջանական հարաբերություններից, ինչին ի պատասխան՝  Ս. Դեմիրելն ընդգծեց, որիրենք համաձայն են, բայց այնտեղ արյուն է հեղվում, և երկու երկրների միջևդիվանագիտական  հարաբերությունների  հաստատմանը  խոչընդոտող  միակհանգամանքը շարունակվող զինված ընդհարումներն են14։
 10 Մանրամասն տե՛ս  http։
 //www.xocali.net/ha/p07.html (հասանելի է՝ 30.05.2016)։
 11 Արշակյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 26։
 12  Հակոբյան  Թ.,  Հայերը  և  թուրքերը։
   Պատերազմ,  սառը  պատերազմ,  դիվանագիտություն,Երևան, 2012, էջ 282։
 13 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 287։
 14 Տե՛ս Արշակյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 27։
 1992 թ. աշնան էլ շրջափակման և սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակում  գտնվող  Հայաստանում  առաջացավ  հացի  խնդիր։
   Հայաստանը  Եվրամիության վարկով պետք է հաց գներ։
  Նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանը կապվեցվարչապետ  Ս. Դեմիրելի հետ և քննարկեց Թուրքիայի տարածքով ցորեն ներկրելու հնարավորությունը։
  Վերջինիս դրական պատասխանից հետո հոկտեմբերին Անկարայում ստորագրվեց համապատասխան համաձայնագիր, և Թուրքիան փոխարինաբար Հայաստանին տրամադրում էր հարյուր հազար տոննահացահատիկ։
   Նոյեմբերին  Թուրքիայի  տարածքով  Հայաստան   հասավ  նաևՍիրիայի նախագահ Հ. Ասադի նվիրած վեց հազար  տոննա հացահատիկը։
 1992  թ.  դեկտեմբերի  29-ին  տեղի  է  ունեցավ  Լ.  Տեր-Պետրոսյանի  հեռախոսազրույցը  Ս.  Դեմիրելի  հետ,  որի  ընթացքում  Թուրքիայի  վարչապետըպատրաստակամություն  հայտնեց  շարունակել  Հայաստան  հացահատիկիառաքումները, ինչպես նաև քննարկել երրորդ երկրներից Թուրքիայի տարածքով  Հայաստանին  էլեկտրաէներգիա  մատակարարելու  հնարավորությունը։
 Հայաստան-Թուրքիա արձանագրության նախագծի և Երևան-Անկարա հարաբերությունների  շուրջ  բանակցությունները  շարունակվեցին  մինչև  1993  թ.գարուն։
  Հենց այդ ժամանակ է, որ հարաբերությունները կողմերի միջև կրկինսրվեցին` կրկին  պայմանավորված լինելով ղարաբաղյան խնդրի հետ։
 Հավելենք  նաև,  որ,  ամենայն  հավանականությամբ,  Թուրքիայի  կողմիցորոշակի  միտումը  հայ-թուրքական  հարաբերությունները  զարգացնելու  ուղղությամբ,  պայմանավորված  էր  Հայաստանը  Թուրքիայի  քաղաքականուղեծրում  պահելու  հանգամանքով։
   Քանի  որ  Թուրքիան  Արևմուտքի  շահերնէր  արտահայտում,  հետևաբար  Հայաստանը  թուրքական  միջանքով  ուղղակիորեն ներքաշվում էր Արևմուտքի ազդոցության ոլորտ։
  Այլ կերպ ասած՝ նրակապը Արևմուտքի հետ միջնորդավորվում էր Թուրքիայով։
 Այսպիսով,  ինչպես  նկատում  ենք  հայ-թուրքական  հարաբերություններիզարգացման  տրամաբանությունից,  դրանում  աստիճանաբար  վճռական  գործոն է դառնում Ղարաբաղի հիմնահարցը, որի նկատմամբ Թուրքիայի դիրքորոշումը  անընդհատ  սրվում  է  Ադրբեջանի  իշխանության  կողմից։
   Իր  հերթին,հարկ  է  ընդգծել,  որ  Թուրքիան  այդ  հարցը  արծարծում  է՝  համաշխարհայինհանրության  ուշադրությունը  Հայոց  ցեղասանության  ճանաչումից  շեղելուհամար։
 Թուրք-հայկական  հարաբերությունները  առավել  բարդացան  1993-1994թվականներին։
  Ի մասնավորի` 1993 թ. ապրիլին, երբ հայկական ուժերը ազատագրեցին  Քելբաջարը  (Քարվաճառ),  հայ-թուրքական  հարաբերություններըծայրաստիճան  լարվեցին։
   Թուրքիայի  հակազդեցությունը  Քելբաջարի  ազատագրմանը  չափազանց  կտրուկ  էր.  արդեն  ապրիլի  2-ին  Թուրքիան  հայտարարեց, որ այսուհետ ստուգելու է բոլոր ինքնաթիռները, որոնք Թուրքիայի տարածքով Հայաստանի համար բեռներ են տեղափոխում։
  Ապրիլի 3-ին էլ Թուրքիան  կառավարական  որոշումով  արգելեց  իր  տարածքով  բոլոր  տեսակիբեռնափոխադրումները  Հայաստան՝  պատճառաբանելով,  թե  «դրանք  նպաստում  են  հայերի  ռազմական  ջանքներին  ընդդեմ  Ադրբեջանի»15։
   Հայկականինքնաթիռների առջև փակվեց H-50 օդային միջանցքը, ինչպես նաև ԳյումրիԿարս  երգաթգիծը`  այդպիսով  Հայաստանը  ենթարկելով  լիակատար  շրջափակման։
  Դրան հետևեցին բացահայտ ռազմական սպառնալիքները։
  Այդ օրերին  Թուրքիայի  քաղաքական  և  ռազմական  շրջանակներում  դարձյալ  ակտիվորեն  սկսեց  քննարկվել  նաև  Ղարաբաղյան  հակամարտությանը  Թուրքիայի  հնարավոր  ռազմական  միջամտության  հարցը։
   Նախագահ  Թ.  Օզալըհանդես  եկավ  «հայերի  առաջխաղացումը  թուրքական  ռազմական  ուժերովկանգնեցնելու»  հայտարարությամբ։
   Դեռ  ավելին,  նա  հայտարարեց.  «Ժամանակն է, որ Թուրքիան ատամներ ցույց տա Հայաստանին» 16։
 Թ. Օզալի ռազմաշունչ հայտարարություններն առիթ ծառայեցին, որպեսզի  Անկարայի  պաշտոնական  շրջանակներում  քննարկվի  Հայաստանի  նկատմամբ  «Կիպրոսյան  տարբերակի»  կիրառման  հարցը։
   Տարբերակով  ենթադրվում  էր  հանկարծակի  հարձակում  և  Հայաստանի  արագ  գրավում։
   Այդընթացքում թուրքական զորամիավորումները, որոնք Հայաստանի սահմանամերձ շրջանում դրվել էին «զգոնության վիճակի» մեջ, ապրիլին համալրվեցին։
 Նկատենք  նաև,  որ  Քելբաջարի  ազատագրումից  հետո  Թուրքիայի  նմանկոշտ դիրքորոշումը, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված էր այնհանգամանքով, որ դա սկիզբն էր այն տարածքների գրավման, որոնք հետագայում  ադրբեջանական  կողմից  պետք  է  հորջորջվեին  «գրավյալ  տարածքներ»։
  Այս կապակցությամբ տեղին է մեջբերել 1993 թ. ապրիլի 20-ին վարչապետ  Ս.  Դեմիրելի`  ՀՀ  նախագահին  ուղղված  խոսքերը։
   Վերջինս,  քարտեզիվրա ցույց տալով, ասում էր. «Սա՛ Հայաստանն է, հայկական հող է, հարց չունենք,  մեր հարևանն է, սա՛ Ղարաբաղն է, հայկական հող չէ, բայց այնտեղ հայեր են ապրում, մտահոգություններ ունեիք, վերցրիք Ղարաբաղը, դա էլ հասկացանք,    սա՛  Լաչինն  է,  սա  ձեր  հողը  չէ,  ոչ  էլ  հայեր  էին  ապրում,  վերցրիք,ասացիք՝ անվտանգության համար է, դա էլ հասկացանք։
  Քելբաջարի հե՞տ ինչգործ ունեք... Դուք սպանում եք մեր եղբայրներին»17։
 Թուրք-հայկական  լարված  հարաբերությունների  մթնոլորտում  1993  թ.հուլիս-օգոստոսին  հայկական  ուժերը  նոր  հաջողություններ  ունեցան։
   ԼՂՀբանակին հաջողվեց ազատագրել Աղդամը և Ֆիզուլին, Ջաբրայիլը և Զանգե15  Չաքրյան  Հ.,  Ղարաբաղյան  հիմնահարցը  հայ-թուրքական  հարաբերությունների  համատեքստում, Եր., 1998, էջ 23։
 16 Նույն տեղում,  էջ 24։
 17 Հակոբյան Թ., նշվ. աշխ., էջ 297։
 լանը. Հանգամանք, որը բողոքի մեծ ալիք բարձրացրեց Թուրքիայում։
  Հայկական ուժերի հաջողությունների կապակցությամբ 1993 թ. հուլիսի 25-ին Թուրքիայի նորընտիր նախագահ Ս. Դեմիրելի նստավայրում տեղի ունեցավ Թուրքիայի  անվտանգության  խորհրդի  դռնփակ  նիստ,  որից  հետո  արտգործնախարար Հ. Չեթինը հայտարարեց, որ օգտվելով Ադրբեջանի ներքին անկայունությունից  նկատի  ունենալով  Ադրբեջանում  տեղի  ունեցող  իշխանափոխությունը` հայերը նոր տարածքներ էին «նվաճել»։
  Նա հայերին զգուշացնում էր,որ այդ տարածքները չեն կարողանալու իրենց ձեռքում պահել. «Հայաստանըշատ թանկ է վճարելու այս տարածքների համար»18,- հայտարարեց նա։
 Ղարաբաղյան  ճակատում  ռազմական  գործողությունների  դադարեցումնու  1994  թ.  մայիսին  ղարաբաղյան  ճակատում  հաստատաված  հրադադարըորոշ  չափով  մեղմեցին  Հայաստան-Թուրքիա  լարված  հարաբերությունները,որով  էլ  հայ-թուրքական  հարաբերությունները  թևակոխեցին  նոր  փուլ,  թեևհարկ  է  նկատել,  որ  Անկարան  շարունակեց  Հայաստանը  շրջափակման  մեջպահելու և Երևանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ չհաստատելու իր կեցվածքը։
 1994  թ.  մայիսյան  զինադադարի  նախօրեին  նախագահ  Ս.  Դեմիրելը  միհարցազրույցում  ասել  է. «Թուրքիան  պատրաստ  է  դիվանագիտական  հարաբերություններ  հաստատել,  եթե  Հայաստանն  իր  զորքերը  դուրս  բերի  Ադրբեջանի  տարածքից։
   Հայաստանի  նկատմամբ  մեր  վերաբերմունքը  հիմնված  չէթշնամանքի վրա։
  Սակայն, եթե նրանք կամենում են տարածաշրջանում գոյություն  ունենալ  որպես  անկախ  պետություն,  ապա  Թուրքիայի  հետ  պիտի  լավհարաբերություններ  ունենան։
   Նրանք  շարունակում  են  սպանել  մարդկանց,զավթել  Ադրբեջանի  տարածքը։
   Մենք  եվրոպական  երկրների  ղեկավարներինհայտարարել  ենք,  որ  եթե  արևմտյան  երկրները  հրապարակայնորեն  և  բացաջակցեն Հայաստանին, իսկ մահմեդական երկրները գան Ադրբեջանին օգնության, ապա այն ժամանակ Կովկասում կսկսվի մահմեդական-քրիստոնեականպատերազմ»19։
 Այս  և  նմանատիպ  այլ  հատարարություններից  ենթադրելի  էր,  որ  Թուրքիան  հայ-թուրքական  հարաբերություններում  արդեն  որդեգրել  և  հետագայում էլ շարունակելու էր նախապայմանների լեզվով խոսելու գործելաոճը։
  Իսկինչ  վերաբերում  է  հայկական  կողմին,  ապա  Լ.  Տեր-Պետրոսյանի  խոսքերով`«Թուրքիան  իր  համար  ստեղծել  է  մի  թակարդ,  որից  չի  կարողանում  դուրսգալ, քանի որ Հայաստանի հետ հարաբերությունների բարելավումը կապում էԼՂ  խնդրի  կարգավորման  հետ։
   Եթե  Թուրքիան  իսկապես  շահագրգռված  էնպաստել  ԼՂ  հարցի  լուծմանը,  որը  նա  դարձրել  է  հարաբերությունների  բա18 Նույն տեղում, էջ 307։
 19 Նույն տեղում, էջ 313։
 րելվման նախապայման, ապա Թուրքիան իր նպատակներին շատ ավելի հեշտությամբ կհասներ, եթե մինչև հիմա բարելաված լիներ իր հարաբերությունները Հայաստանի հետ»20։
 Հետադարձ հայացք գցելով հայ-թուրքական 1991-1994 թթ. հարաբերությունների վրա՝ հարկ է արձանագրել, որ այն բնութագրվում է բարդ ու հակասական ընթացքով։
  Հայաստանի և Թուրքիայի  միջև մերթ ի հայտ են եկել մերձեցման միտումներ, մերթ փոխհարաբերությունները լարված բնույթ են ստացել։
  Որպես կանոն, մերձեցման որոշակի փուլում ռազմաքաղաքական իրավիճակը  հայ-ադրբեջանական  հակամարտության  գոտում  սրվել  է՝  այդպիսով  իչիք դարձնելով նաև մերձեցման միտումները։
  Թուրքիայի վերաբերմունքը Հայաստանի նկատմամբ կախված է եղել Ղարաբաղյան հիմնահարցի ընթացքից,և, դա՝ որպես լարվածության աղբյուր, բացասական ներգործություն է ունեցելերկու երկրների փոխհարաբերությունների վրա։
  Ի հավելումն սրան՝ ընդգծենքնաև,  որ  Երևանի  հետ  դիվանագիտական  հարաբերություններ  հաստատելուհամար  թուրքական  կողմը  Հայաստանի  առջև  դրեց  նաև  Հայոց  ցեղասպանության  հետ  կապված    պահանջատիրությունից  հրաժարվելու  և  Թուրքիայիհանդեպ  տարածքային  պահանջներ  չարծածելու  նախապայմաններ։
   Փաստորեն՝  թուրքական  կողմը  ընտրեց  Հայստանի  վրա  ճնշում  գործադրելու  քաղաքականությունը`  փորձելով  օգտագործել  Հայաստանի  տնտեսական  և  քաղաքական դժվարությունները` նրանից զիջումներ կորզելու նպատակով։
 Գայանե ՀովհաննիսյանՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 1991-1994 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆԲանալի բառեր՝ Հայաստան, Թուրքիա, Ռուսաստան, Ադրբեջան, ԼՂ հակամարտություն,Հայոց ցեղասպանություն, Ալաթոնյան ծրագիրԱմփոփագիր։

Հոդվածը նվիրված է 1991-1994 թթ. հայ-թուրքական հարաբերությունների  սկզբնավորման բարդ ու հակասական ընթացքին, որի ընթացքում երկկողմ հարաբերություններում  ձևավորված  միտումներն   ընդհանուր   գծերով  շարունակվում  և  իրենց  դրսևորումներն  են  ունենում  մինչ  օրս։
   Ի  մասնավորի,  լուսաբանված  են  1990-ական  թթ.  սկզբներին  հայթուրքական  քաղաքական  առաջին  երկխոսությունները,  ներկայացված  են   Թուրքիայի   կողմից  հայկական  կողմին  առաջադրված  նախապայմանները։
   Հոդվածում  անդրադարձ  է  կատարվել նաև Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությանը՝ պայմանավորված այն էական  ազդեցությամբ, որ ունի վերջինս հայ-թուրքական հարաբերություններում։
