Դեռևս  անցյալ  դարի  70-ականներին  մասնագետները  կանխորոշումէին, որ գիտության ապագան դրա կիրառելիության մեջ է1։
 Գլոբալացման  գործընթացների  և  գիտության  ու  տեխնոլոգիաներիոլորտների  փոխգործակցության  խորացման  արդի  պայմաններում,  ըստՏնտեսական  համագործակցության  և  զարգացման  կազմակերպության(OESD)  գնահատականի,  երկրների  նորարարական  քաղաքականությունը,մեծ  հաշվով,  հանգում  է  ավելացված  արժեքի  գլոբալ  շղթայում  երկրիմրցակցային  առավելությունների  խթանմանը՝  նորարարական  ուղղվածություն  ունեցող  սեգմենտների  զարգացման  հաշվին։
   Քանի  որ  երկրի  ինտելեկտուալ պոտենցիալը և գիտելիքի վիա հիմնված այլ ակտիվները առավելխոցելի  և  մոբիլ  են,  տնտեսություններն  այս  պարագայում  մրցակցում  ենայդ  ակտիվների  հնարավորինս  մեծ  ծավալների  ներգրավման  ոլորտում,ինչն  իրականացվում  է  ազգային  գիտահետազոտական  «էկոհամակարգերի» ստեղծման հաշվին2։
 Հաշվի  առնելով  ոլորտի  համաշխարհային  զարգացման  միտումները՝2014-2025  թթ.  ռազմավարական  զարգացման  հայեցակարգում,  որպեսհիմնական նպատակ, ամրագրվեց ՀՀ–ը դարձնել գիտելիքահենք տնտեսություն  ունեցող,  հիմնարար  ու  կիրառական  գիտական  հետազոտությունների  ու  մշակումների  մակարդակով  եվրոպական  գիտատեխնիկական  տարածքում մրցունակ երկիր3։
 Երկարաժամկետ  զարգացման  տեսլականում  նման  նպատակի  որդեգրումը  միանշանակ  դրական  է,  սակայն  մեր  ուսումնասիրությունները  ցույցտվեցին,  որ  ո՛չ  հեռանկարային  զարգացման  ռազմավարությունում,  ո՛չ  էլմիջնաժամկետ կամ տարեկան զարգացման որևէ  հայեցակարգային  փաստաթղթում չի նշվում գիտության ոլորտի ձեռքբերումներն ի նպաստ տնտեսության  զարգացմանն  օգտագործելու  և  գիտություն-տնտեսություն  ինտենսիվ  կապի  ստեղծման  որևէ  հստակ  մեխանիզմ,  ինչն  այսօր  կարող  էդառնալ  ՀՀ  տնտեսության  զարգացման  ու  մրցունակության  ապահովմանգրավականը։
 1  Hannay  N.B., Science  and Industry։
   The  Private Sector. Using  Science,  Proc.  Nat.  Acad. Sci.3 Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության 2014-2025 թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագիր, հավելված ՀՀ կառավարության 2014 թ. մարտի 27-ի N 442 Ն որոշման,Երևան, 2014, էջ 149։
 Ավելին, գիտության  ոլորտի ֆինանսավորման վերաբերյալ մեր հետազոտության արդյունքները վկայում են, որ ՀՀ տնտեսությունում մասնավորհատվածի հետաքրքրվածությունը գիտական արդյունքի ֆինանսավորմանգործում  դրսևորում  է  ընդգծված  նվազման  միտում  (2013  թ.  գիտությանհետազոտությունների  ֆինանսավորումը  ի  հաշիվ  մասնավոր  հատվածիկազմել է ընդհանուր ֆինանսավորման 28.3%-ը՝ 2004 թ. 48.2%-ի փոխարեն),  իսկ  պետական  ֆինանսավորումը  բավարար  չէ  ոլորտի  զարգացմանհամար  (2004-2013  թթ.  գիտությանն  ուղղված  պետական  ֆինանսավորման ծավալների տեսակարար կշիռը ընդհանուր բյուջետային ծախսումներում կազմել է միջինը 0.6%)1։
  Ըստ ՀՀ ԱՎԾ տվյալների՝ 2010-2014 թթ. գիտական  կազմակերպությունների2  թվաքանակը  Հայաստանում  81-ից  հասել է 66-ի, իսկ դրանց աշխատողների  թվաքանակը  6558-ից կրճատվել է՝հասնելով  5627-ի3։
   Փաստորեն  931  մարդ  համալրել  է  գործազուրկներիշարքերը կամ փոխել գործունեության ոլորտը։
 Հետազոտությունների  և  մշակումների  վրա  կատարված  ներքին  ծախսերի  2010-2014  թթ.  դինամիկան  դրսևորել  է  հետևյալ  միտումները  (տե՛սգծապատկեր 1).Հետազոտությունների և մշակումների վրա կատարված ընդհանուրներքին ծախսեր (մլն.դրամ)Հետազոտությունների և մշակումների վրա կատարվածբյուջետային ծախսեր (մլն.դրամ)Գծ. 1. Հետազոտությունների և մշակումների վրա կատարված ներքին ծախսերը 2010-2014 թթ.41 Տե՛ս Գյոզալյան Վ., ՀՀ գիտության ոլորտի ֆինանսավորման հիմնախնդիրները գիտելիքահենք  տնտեսության  կառուցման  համատեքստում,  Տնտեսագիտության  ժամանակակից  հիմնահարցեր, 3-րդ միջազգային գիտաժողով, նյութերի ժողովածու, Եր.։
  ԵՊՀ ԵԳՄ, էջ 15-20։
 2 Ըստ ՀՀ ԱՎԾ մեթոդաբանության՝ գիտական հետազոտություններ և մշակումներ կատարողգիտական  կազմակերպություններ  են  գիտահետազոտական  ինստիտուտները,  շինարարական  նախագծային  և  նախագծահետազոտական  կազմակերպությունները,  դեպի  դուրս  արտադրանք բաց չթողնող փորձարարական գործարանները, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները,  գիտահետազոտական,  նախագծաճարտարագիտական  և  տեխնոլոգիական  աշխատանքներ  կատարող  արդյունաբերական  կազմակերպությունների  գիտատեխնիկական  ստորաբաժանումները,  հաշվետու  տարում  իրենց  կազմում  հետազոտություններ  ևմշակումներ կատարող ստորաբաժանումներ ունեցող այլ կազմակերպությունները։
 3 Տե՛ս ՀՀ վիճակագրական տարեգիրք 2015, էջ 146-147։
 4 Գծապատկերը  կազմվել է՝ ըստ «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2015»-ի տվյալների։
 Գծապատկերի  տվյալները  վկայում  են,  որ  չնայած  դիտարկվող  ժամանակահատվածում  գիտական  հետազոտություններին  ու  մշակումներինուղղված  ընդհանուր  ծախսերն  աճել  են,  սակայն  առավելապես՝  ոլորտինուղղված  պետական  միջոցների  անվանական  աճի  հաշվին։
   Մասնավորապես՝  2014  թ.  բյուջետային  միջոցների  տեսակարար  կշիռը  հետազոտություններին  ու  մշակումներին  ուղղված  ընդհանուր  ներքին  ծախսերումկազմել է 75.9 %, երբ նույն ցուցանիշը 2010 թ. կազմել է 66.3 %։
 Հետևաբար,  ՀՀ  որակյալ  մարդկային  կապիտալի  ներուժը,  ունենալովմրցունակության  զգալի  պոտենցիալ,  միաժամանակ  սուղ  ֆինանսականմիջոցների  պատճառով  չի  կարողանում  լիարժեք  իրացվել՝  ի  նպաստտնտեսության  զարգացման։
   Այս  պայմաններում՝  գիտական  արդյունքիառևտրայնացման  գործուն  մեխանիզմի  ներդրումը  ՀՀ  տնտեսությունումդառնում է առաջնային հրամայական։
 Նշված  գործընթացի  բարդությունն,  առաջին  հերթին,  տնտեսությանիրական հատվածի հետ փոխգործակցության հստակ գործիքակազմի բացակայությունն է։
 Այսօր  գիտական  արդյունքների  կիրառականացման  ամենարդյունավետ  ուղին  գործընթացի  բոլոր  կողմերի  փոխշահավետ  տնտեսական  համագործակցությունն  է,  որտեղ  և՛  գիտնականները,  և՛  արտադրողներն  ուներդրողները հավասարապես շահագրգիռ են նորարարական գաղափարիառևտրային հաջողության գործում1։
 Արդյունավետ առևտրայնացման գործընթացից կողմերը հնարավորություն ունեն ստալու մի շարք փոխադարձ օգուտներ, մասնավորապես.•  առևտրային  կազմակերպությունների  ներկայացուցիչների  համար  ապահովվում  է  նոր  գիտական  ակտիվների  հասանելիություն,  իսկ  գիտականկազմակերպությունները  և  բուհերը  դառնում  են  շուկայի  պահանջներինկատմամբ ավելի ճկուն,•  համագործակցության  արդյունքում  աճում  են  ֆինանսավորման  ծավալները,•  նվազում են նախագծերի իրականացման ռիսկերը,•  արդյունավետ  լուծում  է  ստանում  կադրային  խնդիրը,  համատեղ  նախագծերում երիտասարդ կադրերի ներգրավման հաշվին,•  ավելի լայն դաշտ է ստեղծվում խորհրդատվական ծառայությունների համար, որոնք շահավետ են ինչպես առևտրային, այնպես էլ գիտական կազմակերպությունների  համար՝  որպես  լրացուցիչ  ֆինանսական  ռեսուրսների ներգրավման աղբյուր2։
 Գիտական արդյունքի առևտրայնացումը կարել է ներկայացնել՝ որպեսփոխգործակցություն երեք շուկաներում (տե՛ս գծապատկեր 2)։
 ԳԻՏԵԼԻՔԻՇՈՒԿԱ1. Գիտատեխնիկական արդյունքի իրացումՄՏԱՎՈՐ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՕՕ2. Մտավոր սեփականության օբյեկտների օգտագործման իրավունքներիիրացումԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆՇՈՒԿԱ3. Գիտականարդյունքի վերածում սերիականարտադրանքիԳծ. 2. գիտական արդյունքի առևտրայնացման սխեմանԱռաջին  էտապը  ներառում  է  հիմնարար  և  կիրառական  հետազոտությունները, մշակումներն ու նախագծերը, որոնք շրջանառվում են գիտելիքիշուկայում։
   Այստեղ  որպես  հիմնական  սուբյեկտներ  հանդես  են  գալիս  գիտահետազոտական կազմակերպություններն ու բուհերը։
 Գիտահետազոտական  գործունեության՝  որպես  ստեղծագործականգործընթացի  հիմնական  նպատակներից  մեկը  մտավոր  սեփականության,մասնավորապես՝  արդյունաբերականօբյեկտներիստեղծումն է, որը ներառում է բոլոր տեսակի գյուտերը, արդյունաբերականնմուշները և ապրանքային նշանները1։
 սեփականությանՀՀ  մտավոր  սեփականության  ոլորտը  կարգավորվում  է  մի  շարքօրենքներով2, որոնք ձևավորում են բավարար օրենսդրաիրավական դաշտստեղծարար  գործունեության  տիրապետման  իրավունքի  լիարժեք  իրացման համար։
 Այլ  է  խնդիրը,  որ  մտավոր  սեփականության  նկատմամբ  իրավունքիտիրապետումը  մեր  տնտեսությունում  չի  վերածվում  այն  գործիքի,  որըթույլ  կտա  ներդրումներ  խրախուսել  և  զարգացնել  դրա  հետ  կապվածարդյունաբերությունը3։
 Ելնելով վերը նշվածից՝ կարծում ենք, որ խնդիրը ոչ թե իրավանորմատիվային  դաշտի  անկատարություններն  են,  այլ  գործընթացի  հիմականսուբյեկտների,  այն  է՝  գիտական  արդյունքի  «մատակարար»  կազմակերպությունների և դրա պոտենցիալ գնորդ հանդիսացող մասնավոր հատվածի  կազմակերպությունների  միջև  պահանջների  անհամապատասխանությունը։
 Այլ կերպ ասած, խնդրի լուծումը պետք է փնտրել գիտական արդյունքինկատմամբ  պահանջարկի  ու  առաջարկի  անհամամասնությունում,  որոնք,մեր  կարծիքով,  ՀՀ  տնտեսությունում  պայմանավորված  են  մի  շարք,  այդթվում՝ համակարգային գործոններով, մասնավորապես.1 Ղանթարջյան Ս., Նորարարությունների կառավարում և մտավոր սեփականության օբյեկտների գնահատում, ուսումնական ձեռնարկ, Երևան, 2004, էջ 5։
 2  Ոլորտըwww.armpatent.org։
 3 Ղանթարջյան Ս., էջ 9։
 օրենսդրաիրավականհենքը  տե՛սկարգավորողհամապատասխան•  տեղեկատվական  ասիմետրիան.  գիտական  արդյունքի  պոտենցիալսպառողները  հաճախ  տեղեկացված  չեն  հետազոտությունների,  գյուտերիբովանդակության,  որակական  կազմի  ու  դրանց  շուկայական  կիրառությունից սպասվելիք տնտեսական հնարավորությունների մասին,•  գիտական նախագծերի կյանքի կոչման բարձր ռիսկայնությունը,•  պահանջարկի բացակայությունը ՓՄՁ ոլորտի կողմից,•  պատրաստի  նախագիծը  մինչև  մասնավոր  ներդրողին  ներկայացնելը,  այսպես կոչված, «ապրանքային տեսքի» բերման համար համապատասխան միջոցների բացակայությունը,•  գիտահետազոտական  կազմակերպությունների  ու  ներդրողների  նպատակների ու մոտիվացիայի անհամապատասխանությունը։
 Գիտական արդյունքի առևտրայնացման գործընթացում առաջարկն ուպահանջարկը  դիտարկելով  որպես  հիմնական  շարժիչ  ուժեր՝  առաջարկիտեսակետից,  առաջին  հերթին,  անհրաժեշտ  է  գնահատել  գիտական  ներուժի  որակական  կազմը,  իսկ  պահանջարկի  տեսակետից՝  ներդրումայինդաշտի գրավչությունն ու ռիսկ-եկամտաբերություն հարաբերակցությունը1։
 Նորարարական գործունեության խթանման կարևորագույն տարրերիցմեկն,  անշուշտ,  այս  ոլորտում  կադրերի  պատրաստման  ու  վերապատրաստման  համակարգի  առկայությունն  է։
   Թրենինգ  կենտրոնները  կամ,այսպես  կոչված,  քոուչինգ  կենտրոնները  կարող  են  ստեղծվել  ինչպես  համալսարաններին կից ենթակառուցվածքների, այնպես էլ առանձին մասնագիտացված  ցանցի  տեսքով՝  նպաստելով  գիտական  արդյունքի՝  շուկայական պահանջներին համապատասխանեցմանը։
 Մյուս  կողմից,  շատ  կարևոր  է  մեծ  բիզնեսի՝  որպես  առևտրայնացմանգործընթացի  առանցքային  մասնակցի  նորարարական  կողմնորոշումը  ևարհեստավարժ  ու  մասնագիտացված  կադրերով  ապահովվածությունը։
 Օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիայում արդյունաբերության ոլորտի կազմակերպությունների  ղեկավար  օղակներում  կադրերի  ոչ  բավարար  կրթական  մակարդակն  առանձնացվել  է՝  որպես  հիմնական  խոչընդոտ  նորարարականզարգացման  և  բիզնեսի  ու  բուհերի  միջև  գործընկերային  կապերի  հաստատման համար2։
 ՀՀ տնտեսությունում գիտական արդյունքի առևտրայնացման գործընթացի ֆինանսավորման գործում մասնավոր հատվածի ներգրավման հիմնախնդիրը ևս պետք է դիտարկել՝ թիրախավորելով գլխավորապես խոշորձեռնարկատիրության  ոլորտը,  քանի  որ  հայրենական  տնտեսության  զարգացման ներկա փուլում ՓՄՁ ոլորտը հաճախ զուտ գոյատևման խնդիր էլուծում,  մինչդեռ  խոշոր  կազմակերպությունները  մեկ  աշխատողի  հաշվովնորարարական ծախսերի տեսանկյունից ավելի դինամիկ են։
 Շատ  վերլուծաբանների  կարծիքով՝  այսօր  կառավարություններիգլխավոր  տնտեսական  խնդիրներից  մեկը  գիտության  և  մասնավոր  հատ1  Commercialization  of  Academic  Research  Results,  Innovation  Policy  in  Focus,  Editors։
   D.Nordfors, J. Sandren, C. Wessner, VINNOVA Forum 2003։
 1, pp. 69-70.վածի  միջև  արդյունավետ  հաղորդակցման  դաշտի  ստեղծումն  է  և  դրաբնույթի ու ծավալների հստակեցումը1։
 Այս առումով կարևոր է հաջողված միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը։
   Կարծում  ենք՝  ուշադրության  է  արժանի,  օրինակ,  այսպես  կոչված,«բաց նորարարությունների» քաղաքականությունը, որը գլոբալ մրցակցության  պայմաններում  ֆիրմաների  և  գիտահետազոտական  կազմակերպությունների  ու  համալսարանների  միջև  համագործակցության  գործունտարբերակ  է։
   Այն  ենթադրում  է  գիտական  կազմակերպությունների  կողմից  համապատասխան  տեղեկատվական  բազաների  ստեղծում,  որը  հնարավորություն  կտա  կազմակերպություններին՝  ծանոթանալ  առկա  նորարարական առաջարկներին2։
 Կարևորում  ենք  նաև  միջնորդների  կայացած  ինստիտուտի  առկայությունը։
   Դրանց  թվին  են  դասվում  լիցենզավորմամբ,  խորհրդատվությամբև  նորարարությունների  մարքեթինգով  զբաղվող  մասնագիտացած  կազմակերպությունները։
   Բացի  կողմերի  միջև  պահանջների  համապատասխանեցումից, վերջիններս կատարում են ևս մեկ չափազանց կարևոր գործառույթ՝ օգնելով խուսափել մտավոր սեփականության իրացումից ստացված  եկամտի  անհավասար  բաշխման  իրավիճակներից,  որոնք  հաճախդիտվում  են,  երբ  գիտական  կազմակերպությունները  փորձում  են  ինքնուրույն բանակցություններ վարել պատվիրատու ընկերությունների հետ3։
 Այս առումով, ՀՀ տնտեսությունում դաշտն ամբողջովին բաց է, և կարծում ենք, ոլորտում միջնորդ կազմակերպությունների ի հայտ գալը կարողէ  լուրջ  խթան  հանդիսանալ  ներդրումային  ակտիվության  մակարդակիբարձրացման համար։
 Արդյունավետ  մեխանիզմ  կարող  է  դիտվել  նաև  նախագծերի  իրականացումը՝  համաֆինանսավորման  սկզբունքով։
   Այս  մոդելը  հաջողության  էհասել  մասնավորապես  Միացյալ  Նահանգներում՝  համալսարանների  ևարդյունաբերության  համագործակցության  ծրագրի  շրջանակներում  (TheUniversity-Industry  Collaboration  Programme  -  UICP4)։
   Ծրագրի  ընդհանուրծախսերի  50%-ը  ֆինանսավորվում  է  պետական  միջոցների  հաշվին,  ներառյալ գիտնականների աշխատավարձը, իսկ անհրաժեշտ  մեքենասարքավորումների ձեռքբերման հետ կապված և այլ ծախսերն իր վրա է վերցնումմասնավոր ընկերությունը։
 Մեր կարծիքով՝ վերը նշված մեխանիզմները, կարող  են ուղղորդող լինել  ՀՀ  տնտեսությունում  գիտական  արդյունքի  առևտրայնացման  ոլորտիկառավարելիության  մակարդակի  բարձրացման  համար`  նպաստելով  մի1  Tether  B.,  Tajar  A.,  Beyond  industry–university  links։
   Sourcing  knowledge  for  innovation  from2 Մանրամասն տե՛ս Сервантес А., Масснер Д., Коммерциализация научных исследований вгосударственном  секторе  по  модели  “открытых  инноваций”։
   новые  тенденции,  Форсайт,3 Дежина И.Г., Салтыков Б.Г., с. 37։
 4 Աղբյուրը՝ http։
 //www.itf.gov.hk/eng/UICP.asp.շարք  առանցքային  խնդիրների  լուծմանը,  ինչպիսիք  են  գիտության  ոլորտում  կադրերի  երիտասարդացումը,  նոր  աշխատատեղերի  ստեղծումը,մասնավոր  հատվածի  կողմից  գիտական  նախագծերի  ֆինանսավորմանհաշվին  գիտության  ոլորտի  ենթակառուցվածքների  ու  նյութատեխնիկական  բազայի  արդիականացումը,  գիտական  ներուժի  արտագաղթի  կրճատումը և այլն։
 Այս հանգամանքը նույնպես կարելի է բացատրել ՕTT մրցակցությամբ։
 Վարդուշ ԳյոզալյանՀՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԳԻՏԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔԻ ԱՌԵՎՏՐԱՅՆԱՑՄԱՆՀԻՄՆԱԽՆԴՐԻ ՇՈՒՐՋ Բանալի բառեր՝ գիտական արդյունք, առևտրայնացում, նորարարական գործընթաց, գիտության ֆինանսավորում։

Հոդվածը  նվիրված  է  ՀՀ  տնտեսությունում  գիտական  կազմակերպություններից դեպի արդյունաբերական ոլորտ գիտական գիտելիքի փոխանցման գործընթացի  ուսումնասիրությանը։
   Անդրադարձ  է  կատարվում  ՀՀ  տնտեսությունում  գիտական արդյունքի առևտրայնացման մեխանիզմների ներդրման անհրաժեշտությանը,  հիմնական խոչընդոտներին և գործընթացի կառավարելիության ապահովման գործիքակազմին։
