Գաղտնիք չէ, որ ցանկացած պետության տնտեսական զարգացման ամենակարևոր խոչընդոտներից մեկը ստվերային տնտեսության առկայությունն է:   Խոսելով ստվերային տնտեսության մասին ՝ յուրաքանչյուր մարդ, ով քիչ թե շատ պատկերացում ունի տնտեսության մասին, առաջին հերթին իր ուշադրությունը կենտրոնացնում է պետության հարկային քաղաքականության վրա:   Դա պատահական չէ և պայմանավորված է հարկերի և ՀՆԱ-ի ուղղակի կապով, որին ժամանակին անդրադարձել է հայտնի տնտեսագետ Լաֆերը:   Վերջինս պնդում էր, որ տնտեսության մեջ հարկային բեռի անընդհատ բարձրացումը, ի վերջո, կհանգեցնի կամ տնտեսության կրճատմանը, կամ ստվերային տնտեսության առաջացմանը:   Սա փաստ է, որը ցանկացած պետություն պետք է հաշվի առնի տնտեսական քաղաքականության իրականացման ընթացքում:  Ստվերային տնտեսության առկայությունը ցանկացած պետության համար կարևոր խնդիր է, և դրա կրճատման արդյունավետ ուղիների որոնումը պայմանավորված է խնդրի հրատապությամբ և հրատապությամբ:  Տնտեսության մեջ ստվերային տնտեսության առկայությունը որպես ամենակարևոր խոչընդոտը և խնդիրը դիտարկելիս `յուրաքանչյուր երկրի համար առաջնահերթությունների կենտրոնում հայտնվում են տնտեսական խնդիրներ, ինչպիսիք են` ստվերային տնտեսության մասշտաբների գնահատումը և ստվերային տնտեսության պատճառների բացահայտումը:   Այլ կերպ ասած, խնդրի ամբողջական պատկերացում կազմելու և արդյունավետ լուծումներ փնտրելու համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է օբյեկտիվ պատկերացում կազմել խնդրի մասշտաբի և դրա առաջացման պատճառների մասին:   Այս համատեքստում կարելի է պնդել, որ միայն ստվերային տնտեսության պատճառները բացահայտելով, պետությունը կարող է մշակել միջոցառումների համակարգ, որը կբացառի ստվերային տնտեսության գոյության հիմքը և կնպաստի դրա մասշտաբի նվազմանը:  Եվ չնայած ստվերային տնտեսության մասշտաբի գնահատումը բարդ գործընթաց է, և գնահատումից ստացված արդյունքները կարող են ճշգրիտ չարտացոլել ստվերի իրական չափը, մի շարք միջազգային կազմակերպություններ մշակել են ստվերային մասշտաբը գնահատելու մի շարք մեթոդներ տնտեսություն տարբեր երկրներում:   Ստվերային տնտեսության առաջացման պատճառների առումով պատկերն այլ է:   Այլ կերպ ասած, եթե ինչ-որ տեսանկյունից հնարավոր է գտնել ստվերային տնտեսության գնահատման ընդհանրացված մեխանիզմներ և մեթոդներ, որոնք կիրառելի կլինեն գրեթե բոլոր երկրներում, ապա ստվերային տնտեսության պատճառները տարբեր են և կախված են ազգային առանձնահատկություններից: երկիրը.   Այդ պատճառով ստվերային տնտեսությունն ունի 163 ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Բացի ստվերային տնտեսության մասշտաբը գնահատելուց, յուրաքանչյուր երկրի համար կարևոր է բացահայտել ստվերային տնտեսության պատճառները:  Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) կողմից 2018 թվականի հունվարին հրապարակված փաստաթղթի համաձայն, Հայաստանի Հանրապետությունում 1991-2015 թվականներին ստվերային միջին տնտեսությունը գնահատվել է 42,6%:   Հատկապես ուշագրավ է այն փաստը, որ 1991-ից մինչև 2015 թվականը 25-ամյա ժամանակահատվածում ստվերային տնտեսության գնահատումը ենթարկվել է աննշան փոփոխությունների ՝ տատանվում է միջինի շուրջ:   Սա ապացուցում է, որ անկախացումից ի վեր Հայաստանի տնտեսության գրեթե կեսը ստվերում էր, իսկ հարկային քաղաքականության գործիքներն անարդյունավետ էին, քանի որ դրանք չէին նպաստում ստվերային տնտեսության կրճատմանը:   Ավելին, ստվերային տնտեսության այսպիսի բարձր ցուցանիշը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ հարկային քաղաքականության տեսանկյունից լիազոր մարմնի ՝ հարկային մարմնի գործառույթները արդարացիորեն և օբյեկտիվորեն չեն գնահատվել, այդ գործառույթների անարդյունավետության պատճառները չեն բացահայտվել:   Արդյունքում, հարկային մարմնի գործառույթների անարդյունավետ գնահատումը թույլ չտվեց բացահայտել և գնահատել ստվերային տնտեսության առաջացման պատճառները:  Այլ կերպ ասած, հարկային մարմնի գործառույթների գնահատումն անարդյունավետ էր, քանի որ չհայտնաբերվեցին բոլոր պատճառները, որոնց առկայության դեպքում մարդիկ կամա թե ակամա հայտնվեցին ստվերում, թաքցրեցին իրենց տնտեսական գործունեության ցուցանիշները և այլն:   Այդ պատճառով այս տեսանկյունից կարելի է պնդել, որ ստվերային տնտեսությունը հարկային մարմնի գործառույթների անարդյունավետ գնահատման արդյունք է:  Հայաստանի Հանրապետությունում հարկային մարմնի գործառույթների գնահատման մասին խոսելիս անհրաժեշտություն կա վերլուծել Հայաստանի Հանրապետության հարկային մարմնի կողմից իրականացվող գործառույթները, պարզել դրանց իրականացումից բխող բացասական հետևանքները, որոնք են. ստվերային տնտեսության և հետևաբար ստվերային տնտեսության առաջացման պատճառ:   Այդ պատճառով մենք պետք է փորձենք քննարկել հարկային մարմնի մի շարք գործառույթներ, որոնց իրագործումը, ոչ համարժեք և անարդյունավետ գնահատման արդյունքում, հայտնվում են ստվերային տնտեսության ռիսկեր:  Հայաստանի Հանրապետությունում հարկային մարմնի ՝ ՀՀ պետական ​​եկամուտների կոմիտեի (ՊԵԿ) գործառույթները սահմանվում են Հայաստանի Հանրապետության ՊԵԿ կանոնադրությամբ, որը հաստատում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: [8]  Մասնավորապես, ՀՀ ՊԵԿ կանոնադրությամբ սահմանված են ՀՀ պետական ​​եկամուտների կոմիտեի նպատակները, խնդիրները և գործառույթները:   Եվ չնայած ՀՀ պետական ​​եկամուտների կոմիտեի վերոհիշյալ կանոնադրությունը սահմանում է բազմաթիվ գործառույթներ, այնուամենայնիվ, փորձենք վերլուծել մի շարք գործառույթներ, որոնց իրականացումը անմիջականորեն կապված է ստվերային տնտեսության առաջացման պատճառների հետ:   Մասնավորապես, ՀՀ պետական ​​եկամուտների կոմիտեի գործառույթների ցանկից կարելի է առանձնացնել երեք նմանատիպ գործառույթ: Կազմակերպիչ Պետական ​​հարկերի և տուրքերի հավաքագրման, ինչպես նաև հարկային մարմնի կողմից վերահսկվող եկամուտների հաշվառման կազմակերպում:  Օրենքով սահմանված կարգով հարկ վճարողների նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելը:  , Հարկային և մաքսային հարաբերությունները կարգավորող իրավական ակտերի վերաբերյալ հասարակության իրազեկում:  Պետական ​​հարկերի և տուրքերի հավաքագրման կազմակերպման գործառույթի իրականացումը անմիջականորեն կապված է ՀՀ պետական ​​եկամուտների կոմիտեի առաքելության հետ [9]:   Մասնավորապես, այս գործառույթի իրականացումը նպատակ ունի նպաստել ՀՀ պետական ​​բյուջեի եկամուտների ապահովման առաքելության իրականացմանը:   Այլ կերպ ասած, հասկանալի է, որ հարկային մարմինը, առաջնահերթ համարելով պետբյուջեի եկամուտների ապահովման առաքելությունը, հարկահավաքման գործառույթ իրականացնելու համար ստիպված է ակամա օգտագործել մեթոդներն ու մեխանիզմները, որոնք ուղղված են դրանց ապահովմանը: եկամուտները.   Ավելին, որպեսզի պարզվի, թե որքանով է ՀՀ ԿԱ ՊԵԿ առաքելությունը իրականացվել իր 165 ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ, և որքանով են հարկահավաքի աշխատանքները պատշաճ կերպով կազմակերպված, և ովքեր թերացել են իրենց աշխատանքում, գնահատման մեկն է հարկային մարմնի չափանիշները պետք է որոշեն հարկերի հավաքագրման ինդեքսը:   Indicatorուցանիշ, որը ցույց կտա, թե որքանով է այս գործառույթով զբաղվող հարկային ծառայողներից յուրաքանչյուրն ապահովել իրեն հատկացված պետական ​​եկամուտների համամասնական հավաքագրումը:   Այս համատեքստում ակնհայտ է, որ հարկահավաքի գործունեությունը, որը կատարում է հարկերի հավաքագրման գործառույթ, պետք է ամբողջությամբ ուղղված լինի «ամեն գնով» հարկային եկամուտների ապահովմանը:   Դա առավել տեսանելի է, երբ փորձ է արվում դիտարկել գործառույթի իրականացումը պետական ​​ապարատում կրճատումների ֆոնին:   Մասնավորապես, քանի որ պետական ​​ապարատի իջեցումը հաճախ հիմնված է այն բանի վրա, թե հարկային ծառայողը որքանով է կատարել իրեն վերապահված գործառույթները, հարկահավաքի գործառույթ իրականացնող հարկային ծառայողին այլ բան չի մնում, քան ապահովել հարկային եկամուտների հավաքագրում » բոլոր ծախսերը »:   Առաջին հայացքից հարկերի հավաքագրման համակարգի նման արդյունավետ ներդրումը բացասաբար է ազդում ստվերային տնտեսության վրա:   Այլ կերպ ասած, հարկային եկամուտներին ուղղված գործառույթն ի սկզբանե անտեսում է ստվերային տնտեսության գործոնը:   Հարկերի հավաքագրման կազմակերպման գործառույթի տեսանկյունից կարևոր է դրանք հավաքել, այլ ոչ թե ավելացնել դրանք ստվերային տնտեսության կրճատման արդյունքում:   Նման գործառույթի վկայությունը ստվերային տնտեսության 42.6% -ն է, իսկ պետական ​​բյուջեի եկամուտների գրեթե 30% -ը `տարբեր աղբյուրներում հրապարակված հարկերի գերավճարների ինդեքսը:  Այս ցուցանիշների մեծությունը հուշում է, որ հարկային եկամուտների ապահովումը որպես առաքելություն իրականացվել է գերավճարների հաշվին, իսկ ստվերային տնտեսության կրճատման խնդիրները երկրորդ պլան են մղվել:  166 ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Հարկ վճարողների նկատմամբ օրենքով սահմանված կարգով վերահսկողություն իրականացնելու գործառույթը ենթադրում է հարկային ստուգումների իրականացում, որի արդյունքում տուգանքներ են սահմանվում:   Այս գործառույթի արդյունավետությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է պարզել ստուգումը արդյունքների և ստվերային տնտեսության կրճատման կապը:   Այս նպատակով փորձենք վերլուծել ՀՀ Պետական ​​եկամուտների կոմիտեի կողմից հրապարակված հարկային ստուգումների վերաբերյալ հաշվետվությունները [10]:   Ըստ այդ հաշվետվությունների, ՊԵԿ հարկային մարմինը տարեկան իրականացնում է 7000-10000 ստուգում, որի գրեթե 70-73% -ը կազմում են ՀԴՄ-ների օգտագործման ճշգրտության ստուգումները 1:  Մասնավորապես, ՊԵԿ հարկային մարմնի կողմից 2018-ի ընթացքում իրականացված ստուգումների և ուսումնասիրությունների մասին զեկույցի համաձայն, 10 615 ստուգումներից 7608-ը ՀԴՄ-ների օգտագործման ճշգրտության ստուգումներ են, որոնք կազմում են ընդհանուր ստուգումների 71,6% -ը:   Հատկանշական է նաև, որ հաշվի առնելով ՀՀ Հարկային օրենսգրքով ՀԴՄ-ների օգտագործման ստուգումների համար սահմանված տուգանքի չափը, պարզ է դառնում, որ ՀԴՄ-ների ստուգումների արդյունքում սահմանված ընդհանուր տուգանքը, որը կազմում է 70% ընդհանուր ստուգումներից չի կարող գերազանցել 2 միլիարդ դրամը: , ինչը կազմում է պետական ​​բյուջեի եկամուտների մոտ 0,1% -ը:   Համեմատելով այս ցուցանիշները ՝ պարզ է, որ հարկային ստուգումների գերակշիռ մասը նպատակ չունի նպաստել հարկային եկամուտների հավաքագրմանը, քանի որ դրանք կազմում են հարկային եկամուտների շատ փոքր մասը:   Բայց որքանո՞վ է դա նպաստում ստվերային տնտեսության կրճատմանը:   Այս տեսանկյունից, ՀՀ պետական ​​եկամուտների կոմիտեի կողմից կատարված (ավարտված) ստուգումների և հետաքննությունների մասին զեկույցների համադրությունը պարզում է, որ հարկային ստուգումների տարանջատումը, հատկապես ՀԴՄ-ների օգտագործումը, հիմնված էր ստուգման հիմքերի և հոդվածների վրա: խախտել է իրավական ակտերը:  167 ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ uraշգրտության ստուգումներ, մոտ 40-50% -ը տարբեր տարիների ընթացքում իրականացվել են նույն տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից:  Թվում է, որ Հայաստանում հաշվառված հարկ վճարողների մոտ 5-10% -ը միշտ ստվերում է և միանվագ ստուգումից հետո չի փոխում իր վարքը, բայց շարունակում է գործել ստվերում, քանի որ ստուգումների կեսն իրենց կողմից է իրականացվում: տարիները   Սա այն դեպքում, երբ միջազգային կազմակերպությունների գնահատումը ստվերային տնտեսության վերաբերյալ կազմում է մոտ 42,6%:   Այս համատեքստում կարելի է ենթադրել, որ հարկերի վերահսկման գործառույթն ընդհանրապես ուղղված չէ ստվերային տնտեսության կրճատմանը, այլ նպատակաուղղված է միայն դրա `որպես գործառույթի իրականացմանը:   Պատկերն էլ ավելի պարզ է դառնում, երբ ստուգումներ իրականացնելու համար ընտրվում է վերահսկողական գործառույթ իրականացնող հարկային աշխատողի աշխատանքի գնահատումը, և արդյունքում խախտումներ են հայտնաբերվում:   Այլ կերպ ասած, միանգամայն պարզ է, որ վերահսկողական գործառույթ իրականացնող հարկային սպայի աշխատանքը գնահատելու համար հարկային մարմինը կամա թե ակամա պետք է որոշի իրականացված ստուգումների քանակը և, որպես արդյունք, խախտումների հայտնաբերում:   Այս տեսանկյունից, վերահսկողական գործառույթ իրականացնող աշխատողին այլ բան չի մնում, քան անտեսել ստվերային տնտեսության գործոնը և «ամեն գնով զբաղվել ստուգումների ինդեքսն ապահովելու գործով»:  Հարկային և մաքսային հարաբերությունները կարգավորող իրավական ակտերի վերաբերյալ հասարակության իրազեկման գործառույթը ենթադրում է հարկ վճարողների կողմից իրավական ակտերի խախտման դեպքերի կանխարգելում:   Ենթադրվում է, որ այս գործառույթի միջոցով հարկային և մաքսային մարմինները պետք է հնարավորինս տեղեկացնեն և զգուշացնեն հարկատուներին խախտումների մասին ՝ կանխելով և հետ պահելով նրանց խախտումներից:   Շատ հաճախ կանխարգելման և իրազեկման միջոցառումները կարող են ավելի արդյունավետ լինել, քան խախտումների համար տուգանքներ կիրառելը:   Սակայն իրականում ՀՀ հարկային օրենսգրքի որոշ դրույթներ ոչ միայն անհասկանալի են, այլև հայտնի չեն շատ քաղաքացիների համար:   Մասնավորապես, մեկ տարվա ընթացքում քաղաքացու կողմից երկու կամ ավելի գույք օտարելու դեպքում գործարքից առաջ անհայտ հարկեր վճարելու իրավական դրույթը անհայտ է շատ քաղաքացիների համար:   Ավելին, շատ հաճախ հարկման այս ոլորտում կան քաղաքացիներ, որոնք կարիքից ելնելով օտարման գործարքներ են իրականացրել:  Դա է պատճառը, որ որոշ դեպքերում հարկ վճարողները, մի կողմից մեծ հարկային բեռի և մյուս կողմից տեղեկացվածության ցածր մակարդակի պատճառով, ստիպված են հայտնվել ստվերում, իսկ հարկի մասին տեղեկանալիս ՝ զարմանում են և փորձել թաքցնել իրական շրջանառությունը:   Ստվերում հարկ վճարողների վարքագիծը դրսեւորվում է նաև նոր բիզնես հիմնելու ժամանակ:   Մի կողմից `հարկատուի պետական ​​գրանցման հետ կապված անտեղյակությունը և հարկ վճարողի հաշվառման հետ կապված փաստաթղթերի բարդությունը, մյուս կողմից` նոր բիզնեսի վերաբերյալ անորոշությունը և նոր բիզնեսի համար արտոնությունների բացակայությունը, օրենք, ստիպել շատ հարկատուների ստվերում հայտնվել:  Ընդհանուր առմամբ, չնայած ստվերային տնտեսության գոյության բազմաթիվ պատճառներ կան, բայց դրանք հիմնականում հիմնականում հարկային մարմնի գործառույթների անարդյունավետ գնահատման արդյունք են:  , ։

Ուսումնասիրելով ՀՀ-ում հարկային մարմնի գործառույթները, ընդհանուր առմամբ կարելի է պնդել, որ դրանք միտված են հարկային մարմնի գլխավոր առաքելության՝ պետական բյուջեի եկամուտների ապահովման, իրականացմանը։
  Այս տեսանկյունից, հարկային մարմնի գրեթե բոլոր գործառույթները շատ հաճախ անտեսում են ստվերային տնտեսության առկայությունը՝ գերնպատակ սահմանելով եկամուտների հավաքագրումը։
  Արդյունքում հարկային մարմնի գործառույթների իրականացումը ոչ միայն չի նպաստում ստվերային տնտեսության կրճատմանը, այլեւ գործառույթների անարդյունավետ գնահատման հետեւանքով ի հայտ են գալիս մի շարք պատճառներ, որոնք հարկ վճարողներին ստիպում են հայտնվել ստվերում։
