ՏԻԵԶԵՐԱԾՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՒ ՄԱՐԴԱԾՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՅԱՆԵՐԻ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄՈւսումնասիրելով  մայաների`  աշխարհի  ծագման,  երկնային  մարմինների  և  մարդու արարման մասին ունեցած պատկերացումների վերաբերյալ XVI դ. հնդկացի և իսպանացի  ժամանակագիրների  թողած  տվյալները  և  դրանք  համեմատելով  մեզոամերիկյան  այլ  ժողովուրդների  (օրինակ՝  ացտեկների)  լեգենդների  հետ՝  հստակորեն  կարող ենք փաստնել նրանց մեջ գոյություն ունեցած մշակութային սինկրետիզմը։
  Հարկենք համարում նշել, որ մայաների մասին մեր տեղեկություններն առավել չափով հենվում են դիցաբանական շերտի վրա։
 Ինչպես ացտեկները և ինկերը, այնպես էլ մայաները հավատում էին հասարակության  բոլոր  մակարդակներում  ժամանակային  պարբերաշրջանների  գոյությանը։
 Նրանք  տիեզերքի  գոյությունը  դիտարկում  էին  որպես  «Մեծ  երկարության»  դարերիխումբ, այսինքն` մի փոքր քիչ, քան 5200 տարին, որ բաժանվում է 13 փոքր շրջափուլերի։
   Մայաների  օրացույցերից  մեկի  համաձայն`  աշխարհն  արարվել  է  Ք.ա.  3114  թ.օգոստոսի 13-ին և պետք է ավերված լիներ 2012 թ. դեկտեմբերի 23-ին, երբ «Երկարհաշվի» ժամանակային ցիկլը կհասներ իր վախճանին։
  Որոշ աղբյուրների համաձայն`նախորդ աշխարհը կործանվել է մեծ ջրհեղեղի արդյունքում, որի ժամանակ երկինքնընկել է ամերիկյան հողերի վրա, և լույսն անհետացել է։
 Դրանից  հետո  երկու  աշխարհների  միջև  հաստատվել  է  հարաբերական  դադար։
 Այս  ժամանակաշրջանը  հայտնի  է  մոգություններով  և  հերոսական  արարքներով,որոնց  նկարագրությունը  տեսնում  ենք  «Պոպոլ-Վուխ»  գրքում,  որտեղ  շարադրվածպատմություններից  մեկում  նկարագրվում  է  առաջին  զույգ  հերոս-երկվորյակներիծնունդը։
  Վերջիններս համարվում են նախորդ արարիչների որդիները և պահպանումեն կապը երկու աշխարհների միջև։
  Երբ հերոս-երկվորյակները հասունանում են, շատբարձր  աղմուկով  գնդակ  խաղալու  պատճառով  կանչվում  են  Շիբալբա`  ստորերկրյաթագավորություն։
   Դաժան  խոշտանգումներից  հետո  նրանք  դատապարտվում  ենմահվան, և նրանցից մեկի գլուխը կախում են դդումի ծառի վրա։
  Ստորերկրյա տիրակալներից  մեկի  դուստրը  մի  անգամ  անցնում  էր  այդ  ծառի  մոտով,  և  գլխի  բերանիցթուքը հոսում ու ընկնում է նրա ձեռքին, որի արդյունքում էլ վերջինս հղիանում է1։
 Այս  դեպքից  հետո  ստորերկյա  տիրակալի  դուստրն  աքսորվում  է,  որտեղ  էլ  լույսաշխարհ  է  բերում  լեգենդար  հերոս-երկվորյակների  նոր  զույգին։
   Երբ  նրանք  մեծացան,  բազմաթիվ  հերոսական  արարքներ  իրականացրին.  նախ  հաղթեցին  իրենցխորթ,  չար  եղբայրներին`  նրանց  վերածելով  մարդ-կապիկների  (որոնք,  ըստ  ավանդության,  ավելի  ուշ  դարձան  նկարիչների,  դերասանների  և  պարողների  հովանավորաստվածություններ),  իսկ  հետո  սպանեցին  ահավոր  թռչուն  Վուկուբ-Կակիշին  և  հանեցին նրա ատամները, որոնք կրակում էին պայթող գնդակներով։
 «Պոպոլ-Վուխ»-ում  կա  մեկ  այլ  պատում,  որի  համաձայն`  Հուն  Հունախպուն  ևնրա  եղբայրը  Շիբալբայի  տիրակալների  կողմից  կանչվում  են  ստորերկրյա  թագավո1 Տե՛ս Гуляев В., Древние цивилизации Америки, Москва, 2008, էջ 265։
 րություն`  գնդակ  խաղալու,  բայց  պարտվելով  ենթարկվում  են  հալածանքների  և գըլխատվում1։
  Սակայն երկնքի աստվածները նրանց կենդանացնում են, և թշնամիներինսպանելուց հետո նրանք կենդանացնում են իրենց հորը` եգիպտացորենի աստծուն։
 Մայաների  լեգենդներում  աշխարհն  արարվել  է  ոչնչից,  կարելի  է  ասել`  միայնաստվածների  կամքից  և  նրանց  խոսքով։
   Թեբեյը  և  Գուկումացը,  որը  հայտնի  է  նաևԿուկուլկան և ացտեկական աստված Կեցալկուատլ անուններով, համարվում է արարիչ  աստվածը։
   Հարկ  է  նշել,  որ  նրանք  եղել  են  աշխարհի  առաջին  արարածները  ևառանձնանում էին իրենց իմաստությամբ։
 Իրենց  իշխանությունը  պահպանելու  համար  Թեբեյն  ու  Գուկումացը  որոշում  ենստեղծել մի ժողովուրդ, որը կկարողանար պաշտել նրանց։
  Թեբեյի և Գուկումացի ղեկավարած  գործընթացն  իրականացվում  է  հողմի  աստված  Խուրականի  կողմից։
   Աշխարհն  արարվում  է,  և  աստվածներն  իրենց  ցանկացած  ժողովուրդն  ստեղծելու  համար մի քանի անհաջող փորձեր են կատարում։
  Սկզբում ստեղծվում են կենդանիները,որոնք, սակայն, չեն կարողանում խոնարհվել իրենց արարիչների առաջ և վտարվումեն  անտառ։
   Մարդուն  անհաջող  կերպով  արարում  են  կավից,  որը  շուտով  փշրվում  է,այնուհետև` փայտից, որից ստեղծվածն այնքան անուղեղ էր, որ անմիջապես ոչնչացվում  է։
   Սրանք  փոխարինվում  են  մսից  ստեղծված  մարդկանցով,  սակայն  նրանք  էլհարում են չարին և ոչնչացվում աստվածների կողմից ուղարկված սարսափելի հեղեղից2։
  Այսքանից հետո միայն մարդիկ արարվում են եգիպտացորենի ալյուրից3։
  Իրենցկերակուրի  հիմնական  և  անբաժան  մասը  հանդիսացող  եգիպտացորենի  ալյուրը,փաստորեն, հնագույն մայաները դնում էին նաև իրենց ստեղծման հիմքում` համարելով, որ իրենք ստեղծվել են նրանից, ինչ ուտում են։
  Վերը շարադրվածը մեզ իրավունքէ տալիս կարծելու, որ հենց այս հանգամանքով է պայմանավորված մարդակերությունը, որը տարածված էր ուսումնասիրման առարկա հանդիսացող ցեղի մոտ։
 Ի  վերջո,  մարդիկ  ստեղծվել  էին  աստվածներին  երկրպագելու,  ծառայելու  ևնրանց  հաճելի  գործեր  կատարելու  համար։
   Այս  պատճառով  մեծ  տեղ  էր  գրավումզանազան արհեստներով` ոսկերչությամբ, կավագործությամբ և թանկարժեք քարերիմշակումով զբաղվելը։
  Մայաները արվեստի արժեքներ էին ստեղծում ոչ թե իրենց, այլ`աստվածներին հաճույք պատճառելու համար։
 Մայաների  պետության  յուրաքանչյուր  մայրաքաղաք  ուներ  աշխարհի  արարմանմասին իր լեգենդը, որը կապված էր տվյալ քաղաքի ղեկավար դինաստիայի նախնիների անվան հետ։
  Այդ լեգենդներից մեկը պահպանվել է Պալենկում Հանաբ Պակալիորդի  Կան  Բալամի  ժամանակներում  կառուցված  Խաչի  տաճարի  գրություններում։
 Այդ  լեգենդի  համաձայն`  նախորդ  աշխարհի  կործանումից  դեռևս  ութ  տարի  առաջծնվել է Առաջին Հայրը, իսկ 540 օր անց` Առաջին Մայրը, որը ծնել է Կավիլին (համարվում  է  մայաների  գլխավոր  աստվածներից  մեկը,  տարերքների  տիրակալը)։
   Վերջինսպատկերվում  էր  օձակերպ,  ճակատին  երկար  խողովակով  և  միշտ  համարվել  է  այդքաղաքի արքայական տան հովանավորը։
 «Յոկ-կաբ»  տիեզերքը  հնագույն  մայաների  կողմից  պատկերվում  էր  իրար  վրադրված  երկու  աշխարհների  տեսքով։
   Երկրի  ուղիղ  վերևում  գտնվում  էին  տասներեքերկինքները կամ տասներեք երկնային շերտերը, իսկ երկրի տակ թաքնված էին իննըստորերկրյա աշխարհները, որոնք էլ կազմում էին դժոխքը։
 Հետարքրական  են  նաև  հնագույն  մայաների  պատկերացումները  տիեզերակառույցի  վերաբերյալ։
   Նրանք  կասկած  չունեին,  որ  երկիրը  քառակուսի  է,  ծայրահեղդեպքում` ուղղանկյուն։
  Երկինքը, որպես տանիք, հանգչում է հինգ հենարանների` երկ1 Մանրամասները տե՛ս Усобой Н., Затерянный мир майя, Москва, 1997, էջ 56։
 2 Տե՛ս Ко М., Майя. Исчезнувшая цивилизация։
  легенды и факты, Москва, 2003, էջ 213։
 3 Մանրամասները տե՛ս “Пополь-Вух”, Москва, 1982, էջ 76։
 նային սյուների` կենտրոնական և աշխարհի չորս անկյունների չորս գունավոր ծառերիվրա։
  Այսպիսով, կարելի է ենթադրել, որ մայաները իրենց հնագույն տների պլաններըհամապատասխանեցնում  էին շրջակա աշխարհին։
   Ինչպես արդեն նշեցինք, երկինքըչորս  կողմերից  պահվում  էր  չորս  տարբեր  ծառերով,  իսկ  մեջտեղում  գտնվում  էր  կանաչ  ծառը,  որը  երբեմն  համարվում  էր  նաև  «Կենաց  ծառ»։
   Չորս  անկյուններում,  որոնք հստակորեն համընկնում էին աշխարհի չորս ծայրերին, աճում էին չորս Համաշխարհային ծառերը։
  Արևելքում աճում էր կարմիր ծառը, որը խորհրդանշում էր առավոտյան  արևածագի  գույնը,  հյուսիսում`  սպիտակ  ծառը։
   Գիշերը  խորհրդանշող  սևծառը կանգնած էր արևմուտքում, իսկ հարավում` արևը խորհրդանշող դեղին ծառը։
 «Կենաց ծառի» հով շողքերում էլ տեղադրված էր կանաչ դրախտը, որտեղ արդարամիտների հոգիները հանգստանում էին երկրային հոգսերից, արևադարձային խեղդողտոթից, վայելում հանգիստ և համտեսում հրաշալի ուտելիքներ։
 Ամենահետաքրքիրն այն է, որ տասներեք երկինքների մասին մայաների պատկերացումները անհիմն չէին։
  Դրանք հանդիսանում են մայաների` երկնային լուսատուների  շարժման  երկարատև  և  ուշադիր  դիտման  ուղղակի  արդյունք։
   Այս  հետազոտությունները, որոնք կատարվում էին անզեն աչքով, ինչպես հնագույն աստղագետ մայաներին,  այնպես  էլ  օլմեկներին,  հնարավորություն  ընձեռեցին`  հետևելու  արևի,  լուսնիև  Վեներայի  տեղաշարժմանը  տեսանելի  հորիզոնում։
   Մայաները,  ուշադիր  հետևելովերկնային  լուսատուներին,  չէին  կարող  չնկատել,  որ  դրանք  տեղաշարժվում  են  ոչ  թեմնացած աստղերի նման, այլ յուրաքանչյուրն ունի իր սեփական ճանապարհը։
  Նրանքկարծում էին, որ յուրաքանչյուր լուսատու ունի իր սեփական երկինքը, ավելին` երկարատև դիտումները թույլ տվեցին հստակեցնել և անգամ կոնկրետ նշել այդ լուսատուների մեկ տարվա ճանապարհը։
  Արևի աստեղային երթուղիները մայաները բաժանելէին  աստղերի  ծագմանը  համապատասխան։
   Պարզվեց,  որ  ժամանակի  այդպիսի  բաժանումները  տասներեքն  են,  և  դրանցից  յուրաքանչյուրում  արևը  մնում  է  քսան  օր։
 Տասներեք քսանօրյա ամիսները կազմեցին մի ամբողջ տարի, որն էլ սկսվում էր ձմեռային արևադարձից։
 Աստղային  խմբերը,  որոնց  միջով  անցնում  էին  այդ  երթուղիները,  մայաներիերևակայության  շնորհիվ  հեշտությամբ  կապվում  էին  առասպելական  կամ  իրականկենդանիների  հետ։
   Այսպես  էլ  առաջացան  աստղագիտական  օրացույցի  հովանավորաստվածները` բոժոժավոր օձը, կարիճը, գազանի գլխով թռչունը, երկարաքիթ հրեշըև ուրիշներ։
  Հետաքրքրական է, որ, օրինակ, բոլորիս ծանոթ Երկվորյակի համաստեղությունը համապատասխանում է մայաների Կրիայի համաստեղությանը։
 Մայաների`  տիեզերքի  մասին  պատկերացումները  հիմնականում  հայտնի  են  մեզև  զարմանք  չեն  առաջացնում,  սակայն  ստորերկրյա  աշխարհների  մասին  նրանցպատկերացումների  վերաբերյալ  մեր  ունեցած  տեղեկությունները  խիստ  սահմանափակ են և հիմնականում անբացատրելի։
  Մենք անգամ չենք կարող ասել, թե ինչու էինդրանք  կոնկրետ  իննը  (և  ոչ  թե  ութ  կամ  տասը)։
   Հայտնի  է  միայն  դժոխքի  տիրակալԱխ Պուչը, որը համարվում է մահվան աստվածը և ստորգետնյա աշխարհի` դժոխքի 9աշխարհներից  ամենավատի  տիրակալը։
   Սովորաբար  նա  պատկերվում  է  որպեսկմախք, դի կամ անտրոպոմորֆ կերպարանքով` գլխի փոխարեն գանգ, մարմնի վրասև հետքերով, գլխի զարդը ունի բվի կամ կայմանի գլխի տեսք։
  Սակայն մանրամասնտեղեկություններ ստորերկրյա աշխարհների թվի և դրա բացատրության մասին մեզանհայտ են։
 Այսպիսով,  ընդհանրացնելով  նշենք,  որ  մայաները,  ունենալով  յուրահատուկ  աշխարհատարածքային  դիրք,  առանձնացած  լինելով  աշխարհի  մյուս  ժողովուրդներից,ստեղծել են բավականին տարբեր տիեզերածնական և մարդածնական առասպելներ`հաճախ դրանք համապատասխանեցնելով իրենց մշակույթին, կլիմային, ապրելակերպին և աշխարհընկալմանը։
 Մարդածնական  առասպելների  հիմքում  ընկած  է  այն  գաղափարը,  որ  աստվածներն  իրենց  կերակրելու  և  պաշտամունք  մատուցելու  համար  ստեղծեցին  մարդկանցայն ժամանակ, երբ հայտնաբերվեց եգիպտացորենը (մայիս)։
   Միայն մայիսի ալյուրիցաստվածները  կարողացան  ստեղծել  իրենց  բոլոր  պահանջներին  համապատասխանող ժողովուրդը։
 Նազելի ՀայրապետյանՏԻԵԶԵՐԱԾՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՒ ՄԱՐԴԱԾՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՅԱՆԵՐԻ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄԲանալի բառեր՝ մեզոամերիկյան, մայա, «Պոպոլ-Վուխ», տիեզերածնություն, մարդածնություն,հերոս-երկվորյակներ, երկնային լուսատուներ, Ստորերկրյա աշխարհ։

Ամերիկյան  հնդկացիների մշակույթում  իրենց  ուրույն  տեղը զբաղեցնելով`  մայաները  կերտել  են  յուրահատուկ  տիեզերածնական  և  մարդածնական  առասպելներ։
   Վերջիններս  հիմնականում պահպանվել են մեզոամերիկյան ժողովուրդների «Պոպոլ-Վուխ» գիրք-էպոսում։
  Մայաների  կրոնական  համակարգը  լի  է  առանձնահատկություններով,  որոնք  պայմանավորված  են  այս  ժողովրդի  մտածելակերպի  և  աշխարհագրական  դիրքի  յուրահատկություններով։
   Առավել  հետաքրքրական են ժամանակային պարբերաշրջանների, ինչպես նաև տասներեք երկինքների  ու ինը ստորերկյա աշխարհների գոյության մասին պատկերացումները։
