ՀՈՒՅԶԵՐԻ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԾԵՐՈՒՆԱԿԱՆՏԱՐԻՔՈՒՄ  Ծերությունը մարդու կյանքի տարիքային վերջին փուլն է, որը բնութագրվում է և՛հոգեկան,  և՛  ֆիզիոլոգիական  ոլորտում  կատարվող  փոփոխություններով։
   Թեմայիարդիականությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ աշխարհում տարեցտարի  ավելանում  է  ծեր  բնակչության  թվաքանակը,  և  անհրաժեշտություն  է  առաջանում  հստակ  պատկերացում  կազմել  ծերունական  տարիքում  հուզական  դրսևորումների  առանձնահատկությունների  վերաբերյալ,  քանի  որ  դրանք  անմիջականազդեցություն  են  ունենում  ծերերի  հոգեկան  և  ֆիզիկական  առողջության  վրա։
 Թեմայի ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նաև նրանով,որ  դրսևորվող  տարիքային  մի  շարք  հատկությունների  բացահայտումը  կարևոր  էծերերի  նկատմամբ  համապատասխան  վերաբերմունք  դրսևորելու  համար։
   Ծերունական  տարիքում  տեղի  ունեցող  ֆիզիոլոգիական  փոփոխություններից  են  լսողության և տեսողության, մկանային համակարգի տոնուսի թուլացումը, ակտիվությանև աշխատունակության նվազումը։
  Հոգնածության արագ առաջացումը թույլ չի տալիսերկար ժամանակ զբաղվել որևէ գործով։
  Տարիքի հետ թուլանում է նաև սրտամկանիաշխատանքը։
  Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ արյան մատակարարումը դժվար է ընթանում, մկանները չեն ապահովվում անհրաժեշտ քանակությամբթթվածնով  և,  հետևաբար,  նվազում  է  մարդու  ֆիզիկական  հնարավորությունները,մեծանում է հոգնածությունը։
  Նրանց մոտ առաջանում են նաև շարժողական խնդիրներ՝ ազդելով քայլքի վրա, որոնք դառնում են դանդաղ և ոչ հաստատուն։
  Հոգեկան  ոլորտում  տեղի  ունեցող  փոփոխություններից  է  ճանաչողականգործընթացների  արդյունավետության  անկումը։
   Օրինակ՝  կարող  է  նկատվել  տեղեկատվության  մշակման  և  մեխանիկական  մտապահման  արագության  նվազում,ինտելեկտուալ  ընդունակությունների  թուլացում։
   Փոխվում  են  նաև  ռեակցիաներիարագությունը, դանդաղում է պերցեպտիվ տեղեկատվության մշակումն ու ճանաչողական գործընթացների արագությունը։
  Ճանաչողական գործընթացների թուլացումըծերերի  մոտ  կարող  են  պայմանավորված  լինել  ուղղակի  և  անուղղակի  պատճառներով։
  Ուղղակիների թվին են պատկանում գլխուղեղի հիվանդությունները, օրինակ՝Ալցհեյմերի  հիվանդությունը։
   Անուղղակիների  թվին  են  պատկանում  այն  հիվանդությունները,  որոնք,  չնայած  կապված  չեն  գլխուղեղի  գործառույթների  հետ,բայցևայնպես, ազդեցություն են ունենում ինտելեկտի վրա։
  Դրանք են՝ առողջությանվատացումը, կրթվածության ցածր մակարդակը և այլն։
  Բացի վերոնշյալ փոփոխություններից,  նկատվում  է  նաև  բնավորության  գծերի  փոփոխություն։
   Այս  ամենն,անշուշտ,  ազդում  է  նաև  նրանց  հույզերի  դրսևորման  և  հուզական  վիճակի  վրա։
 Հույզը  սուբյեկտի  վերաբերմունքի  արտացոլումն  է  շրջապատող  աշխարհի  նշանակալի օբյեկտների նկատմամբ։
  Որպես կանոն, ծերերի մոտ դրսևորվում է աֆեկտիվռեակցիաների  անկառավարելիություն,  անպատճառ  տխրություն  և  լալկանությանհակվածություն։
 Ծերերին  հատուկ  հոգեկան  վիճակ  է  մտահոգության՝  հաճախ  ամբողջությամբչգիտակցված արտահայտությունը։
  Այն ներառում է սեփական առողջության, երկրիքաղաքական  և  տնտեսական  վիճակի  մասին  մտահոգությունները։
   Ծերերի  մոտառկա մտահոգության վերաբերյալ ուսումնասիրություններ է կատարել Կ․ Ռոշակը,որի կարծիքով մտահոգության և անհանգստության պահանջմունքները ծերունականտարիքի  տառապանքներից  խուսափելու  ինքնատիպ  մեխանիզմ  են  [1]։
   Երբ  ծերունական  մտահոգությունը  կրկնվում  է,  ինչը  հաճախ  է  տեղի  ունենում  ծերերինանհանգստացնող իրավիճակներում, կարող է խրոնիկական դառնալ և առաջանալառանց պատճառների։
  Ըստ մեզ՝ ծերության այս յուրահատկությունները ծեր մարդունանօգնական  են  դարձնում  ցանկացած  անսպասելի  իրադրությանում։
   Շրջակամիջավայրի  նկատմամբ  ուշադրության  վատթարացումն  իջեցնում  է  գրգռիչներինկատմամբ հետևողականությունը, նվազում է գրգռականությունը։
  Ծերերն ի վիճակիչեն վերամշակել այն տեղեկատվությունը, որը գալիս է մի քանի ուղիներով։
  Դրանքկարող են միակողմանի ընկալվել։
  Նման իրավիճակում, երբ ուշադրության այդ միակօբյեկտն  աֆեկտիվ  բնույթի  է,  կարող  է  առաջանալ  գերմտահոգություն։
   Որոշհեղինակների  հետազոտությունների  արդյունքում  պարզվել  է,  որ  կապ  կա  մտահոգության և տագնապայնության միջև։
  Տագնապայնությունը դրսևորվում է ինչ-որ բանիշատ  տհաճ,  հաճախ  սպասողական  վիճակով՝  ուղեկցվելով  մեկ  կամ  սոմատիկ  միքանի  զգացումներով։
   Ծերերի  մոտ  տագնապայնություն  կարող  է  առաջանալհիմնականում երեք պատճառներով՝1․ վախ այն մտքից, որ հարազատները կհիվանդանան կամ կմահանան,2․ վախ, որ իրենք կհիվանդանան, 3․  վախ,  որ  ընտանիքում  կխախտվեն  միջանձնային  հարաբերությունները,  ևինքը կմնա միայնակ [1]։
 Ծերունական  տարիքում  դրական  և  բացասական  հույզերի  ապրման  հարաբերակցությունը  կախված  է  ծեր  մարդու  հոգեբանական  անհատական  առանձնահատկություններից, նրա՝ կյանքի նկատմամբ ունեցած դիրքորոշումներից, առողջական վիճակից և մի շարք այլ գործոններից։
  Կախված այն բանից, թե ինչ պայմաններում է ապրում ծեր մարդը, ովքեր են նրան շրջապատում, կարող է ունենալ տարբերհույզեր՝  ուրախություն,  տխրություն,  վախ  միայնությունից,  մահվան  հետ  կապվածմտքեր։
 Ուրախությունը  հուզական  դրական  վիճակ  է,  որը  կապված  է  արդի  պահանջմունքը բավարարելու հետ։
  Ծերության վաղ փուլերում ուրախությունը կարող է անձիմոտ գերակշռող հույզ լինել, երբ նա, հետադարձ հայացք նետելով անցյալին, գոհ լինիիր  կյանքից  և  ներկայում  իրեն  զգա  ապահով  ու  սիրով  շրջապատված։
   Եթե  անձըծերանալու  փաստի  հետ  չի  հաշտվում,  ապա  ավելի  ուշ  փուլերում  նրա  մոտուրախության հույզը բացակայում է, քանի որ նա պահանջ է ունենում անցյալ վերադառնալու, հնարավորինս հետաձգելու ծերության արտաքին դրսևորումների ի հայտգալը, ինչը նրան չի հաջողվում։
  Սա կարող է հանգեցնել ուրախությանը տրամագծորեն  հակառակ  հույզի՝  տխրության  առաջացմանը։
   Տխրության  պատճառներն  այսշրջանում բազմազան են։
  Այն կարող է պայմանավորված լինել իրադրային անհաջողություններով, կյանքի պայմանների փոփոխություններով, ինչպես նաև միայնությանզգացումով։
  Այն հիմնականում դրսևորվում է ընտանիքի անդամներից և շրջապատիցմեկուսացմամբ,  լալկանության  հակվածությամբ,  քչախոսությամբ,  հաղորդասիրության աստիճանի նվազմամբ։
 Ծերունական տարիքին հատուկ հուզական ապրում է նաև վախը։
  Վախը ներքինվիճակ է, որը պայմանավորված է իրականում սպասվող կամ ենթադրվող վտանգով։
 Սա  հիմնականում  առաջանում  է  այն  ժամանակ,  երբ  մարդը  հայտնվում  է  միիրադրությունում,  որն  իր  կարծիքով  ելք  չունի,  և  նրա  մոտ  առաջանում  է  անօգնականության վախ։
  Վախի պատճառները տարիքային տարբեր շրջաններում տարբերեն։
  Ծերունական տարիքում վախի հիմնական պատճառ կարող են լինել՝1. հարազատների կորուստը2. մասնագիտական գործունեության ավարտը3. ֆիզիկական և հոգեբանական առողջության թուլացումը4. սոցիալական մեկուսացումը [2]։
 Ծերունական տարիքի բնորոշ մյուս հույզը մենության զգացումն է։
  Մենությանզգացումը մարդուն հատուկ է ցանկացած տարիքում։
  Հերոնտոլոգները պնդում են, որմիայնությունը  տրավմատիկ  հատուկ  գործոն  է  ծերունական  տարիքում,  և  ցույց  էտալիս ֆիզիկական և ֆիզիոլոգիական վիճակի փխրունությունը։
 Իրենց  կյանքի  իմաստն  անցյալում  տեսնող  ծերերն  ավելի  հաճախ  և  սուր  ենապրում միայնությունը՝ անկախ այն հանգամանքից՝ միայնակ են ապրում, թե ընտանիքի հետ։
   Դրա հետ միասին միայնությունը կարող է պայմանավորված լինել մեկուսացմամբ,  այսինքն՝  ընտանիքի  և  նրանց  հոգատարության  նկատմամբ  արձանագրվող հետաքրքրության պակասով, կամ ընտանեկան և ընկերական հանդիպումների ինտենսիվության վերաբերյալ չափազանցված ապրումներով ու պատկերացումներով։
   Ապացուցված  է,  որ  ամենից  շատ  միայնության  զգացում  են  ունենում  այնծերերը,  ովքեր  ընդգծված  կախվածություն  և  ցանկություն  ունեն,  որ  անընդհատհետաքրքրվեն իրենցով, ինչպես նաև նրանք, ովքեր ուզում են մշտապես լինել ինչ-որմեկի ղեկավարության տակ։
 Գ․ Կրայգը գտնում էր, որ ծեր մարդիկ ավելի քիչ են տագնապ զգում մահվանմասին մտածելիս, քան երիտասարդները, և որ կյանքում հստակ նպատակ ունեցողմարդիկ չեն վախենում մահից։
  Ծերերը նշում են, որ ավելի շատ են մտածում մահվանմասին, բայց՝ անսովոր հանգստությամբ [2]։
  Սակայն Կրայգը մատնանշում է նաև, որմահվան նկատմամբ անհատական մոտեցումները ծերերի մոտ պայմանավորված էնրանց կյանքի արժեքներով, կյանքին հարմարվելու ամբողջական վիճակով։
  Մահիցվախենում  են  նրանք,  ովքեր  չեն  ընդունում  դա  որպես  կյանքի  վերջնական  փուլ,  ևչհարմարվելով դրա հետ, սկսում են վախենալ մահից։
 Մահվան  մասին  մտքերն  իրենց  դրսևորումներն  են  ունենում  ֆիզիկականանհարմարության, հիվանդագին զգացումների ձևով։
  «Ծերությունից պաշտպանվող» ծերերին հատուկ հոգեբանական մյուս վիճակըհամարվում է դեպրեսիան։
  Ընդհանուր առմամբ, ծերունական դեպրեսիան դրսևորվում  է  արդյունավետ  տոնուսի  թուլացմամբ  և  աֆեկտիվ  ապրումների  դանդաղեցմամբ։
   Զուգահեռաբար,  ծեր  մարդու  դեմքը  սահմանափակ  քանակով  հուզականապրումներ  է  ցույց  տալիս  [3]։
   Ծեր  մարդիկ  հայտնվում  են  շրջապատող  աշխարհիդատարկ լինելու զգացման, նրա անպետքության ու ունայնությաան զգացման մեջ։
 Նրանց աչքի առաջ տեղի ունեցող ամեն բան թվում է անէական և անհետաքրքիր,հետաքրքիր է միայն անցյալը։
  Այս ապրումները ծերերի կողմից բնական են և չունենհիվանդագին  բնույթ։
   Սրանք  արդյունք  են  կյանքի  վերաիմաստավորման  և  ունենադապտացիոն  արժեք,  քանի  որ  հետ  են  պահում  նոր  ձգտումներից,  պայքարից  ևդրանից բխող անհանգստություններից։
 Պատկերացում  կազմելով  ծերունական  տարիքին  բնորոշ  հուզական  ապրումների վերաբերյալ, կատարել ենք հետազոտություն, որի նպատակն էր բացահայտելծերերի մոտ հուզական դրսևորումների առանձնահատկությունները։
  Հետազոտությունն իրականացվել է Լ․ Ա․ Կարգինսկիի և Ա․ Ա․ Նեմիչի համանուն մեթոդաբանության միջոցով։
  Այն ուղղված է բացահայտելու ծերունական տարիքում հոգեկան ակտիվության,  հետաքրքրության,  հուզական  տոնուսի,  լարվածության  և  կոմֆորմությանդրսևորումները։
  Հետազոտությանը մասնակցել են 65-90 տարեկան 30 մարդ։
  Հետազոտության արդյունքները ներկայացված են դիագրամի տեսքով։
 Դիագրամ 1․ ծերունական տարիքում հոգեկան ակտիվության, հետաքրքրության,հուզական տոնուսի, լարվածության և կոմֆորմության դրսևորման ցուցանիշներԻնչպես  երևում  է  դիագրամից,  ծերերի  մոտ  առավել  բարձր  արտահայտվածություն  ունեն  հետաքրքրությունը  և  հուզական  տոնուսը։
   Հետաքրքրության  բարձրաստիճանը  պայմանավորված  է  այն  հանգամանքով,  որ  ծերերի  կյանքում  նորիրադարձությունները  փոքր  տեղ  են  զբաղեցնում։
   Նրանց  մտքերը  հիմնականումզբաղված են անցյալի իրադարձություններով։
  Իրենց հարազատների և շրջապատիմարդկանց կյանքով հետաքրքրվածությունը պայմանավորված է անցյալը հետ բերելուանկարողության  դատարկությունը  լցնելու  ցանկությամբ։
   Նրանք  կարող  են  հետաքրքրվել անգամ այն ամենով, ինչն անցյալում կարող էր անհետաքրքիր թվալ։
 Հուզական տոնուսի բարձր աստիճանը ցույց է տալիս ծերերի մոտ հուզականդրսևորումների  տարաբնույթությունը,  այսինքն՝  կախված  իրավիճակի  ընկալմամբ,ծեր մարդը կարող է դրսևորել ծայրահեղ հույզեր։
 Ծերերի մոտ նկատվում է հոգեկան ակտիվության նվազում, ինչը վկայում է անձիհոգեկան  գործընթացների  արագության  և  ճշգրտության  մակարդակի  իջեցմանմասին։
  Ծերերի մոտ սա դրսևորվում է ընկալման իմաստավորման դժվարության ևհուզակամային ոլորտում դիտվող փոփոխություններում գործողությունների ճշգրիտ ևարագ կատարելու անկարողությամբ։
 Լարվածության  աստիճանի  բարձրացումը  ծերունական  տարիքում  օբսեսիվկոմպուլսիվ  խանգարումների  հիմքն  է։
   Նկատվում  է  լարվածություն  հատկապեսհուզական  ոլորտում․  ծերերը  դառնում  են  դյուրագրգիռ,  նեղացկոտ,  երբեմն  էլ՝լալկան։
 Կոմֆորմության աստիճանի բարձրությունը ենթադրում է անձի հակվածությունորևէ վարքագծի նկատմամբ, երբ իրական կամ երևակայական ազդեցության տակհամոզմունքների փոփոխությունն է տեղի ունենում։
  Սա հետևանքն է այն բանի, ործերերն  ավելի  պահպանողական  են,  դժվարությամբ  են  վերագնահատում  սոցիալական արժեքները, խուսափում են սխալ գործելուց, կոնֆլիկտներից, վախենում ենհիասթափությունից,  այդ  իսկ  պատճառով  դրսևորվում  են  կոմֆորմության  բարձրաստիճան։
 Այսպիսով,  ծերունական  տարիքում  դրսևորվող  հուզական  ապրումների  տարբերությունները հիմնականում պայմանավորված են անձնային առանձնահատկություններով և այն հանգամանքով թե որքանով է անձն այս տարիքային փուլն ընկալումորպես փուլերից հերթականը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՄեսրոպյան ՄարինաՀՈՒՅԶԵՐԻ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԾԵՐՈՒՆԱԿԱՆԲանալի բառեր՝ ծերունական տարիք, դեպրեսիա, անձնային խանգարումներ,մենության զգացում, տագնապայնություն։
 ՏԱՐԻՔՈՒՄ։

Ծերությունը մարդկային կյանքի տարիքային վերջին փուլն է, որը բնութագրվում  է  և՛  հոգեկան,  և՛  ֆիզիոլոգիական  ոլորտում  կատարվող  փոփոխություններով։
   Այդ  փոփոխություններն  ազդում  են  ծեր  մարդու  անձնային  որակների,  ճանաչողական  ոլորտի և հուզական ապրումների վրա։
    Հոդվածում  ներկայացված  է  ծերունական  տարիքի  հոգեբանական  ընդհանուր  բնութագիրը, այն փոփոխությունները, որոնք նկատվում են ծերունական տարիքում և  դրանց  ազդեցությունը  անձի  հուզական  ոլորտի  վրա։
   Ուսումնասիրվել  են  նաև  ծերունական  տարիքին  բնորոշ  հուզական  ապրումները։
   Իրականացվել  է  հետազոտություն,  որի  արդյունքում  բացահայտվել  է  ծերունական  տարիքում  հոգեկան  ակտիվության, հետաքրքրության, հուզական տոնուսի, լարվածության և կոմֆորմության աստիճանը։
