ՎՐԱՑ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ 2003-2013 ԹԹ.1990-ական  թվականներին  ԽՍՀՄ-ի  փլուզմանը  զուգահեռ՝  Վրաստանը  1991  թ.  մարտի  31-ինանցկացված հանրաքվեի արդյունքում 89,9 տոկոս կողմ քվեարկությամբ դարձավ ինքնիշխան պետություն։
  1991 թ. մայիսի 26-ին առաջին համապետական ընտրություններում հավաքելով ձայների 86,52տոկոսը՝  Վրաստանի  առաջին  նախագահ  ընտրվեց  Զվիադ  Գամսախուրդիան՝  դրանով  ձեռք  բերելովլայն հնարավորություններ՝ իրականացնելու ինքնուրույն ներքին ու արտաքին քաղաքականություն1։
 Վրաստանն  անկախանալուց  ի  վեր  գտնվում  էր  քաղաքական  ու  տնտեսական  ծանր  կացությանմեջ, որը պայմանավորված էր ոչ միայն վրաց-աբխազական և վրաց-օսական հակամարտություններով,այլև Վրաստանի նորընտիր նախագահի դեմ ձևավորված քաղաքական ընդդիմության պայքարով, որը1991 թ. վերջին հանգեցրեց քաղաքացիական պատերազմի2։
  Բացի այդ, Զ․ Գամսախուրդիան, չդիմանալով  ընդդիմության  ճնշմանը,  հեռացավ  երկրից  և  ապաստան  խնդրեց  Ադրբեջանից,  սակայն,  մերժում ստանալով, եկավ Հայաստան և ապաստանել է Իջևանի շրջանում3։
  Ի տարբերություն իր նախորդի՝ Վրաստանի երկրորդ նախագահ Էդուարդ Շեվարդնաձեն ավելի հավասարակշռված ու բազմակողմանի արտաքին քաղաքականություն է վարել. դրա առաջին ցուցիչներից էր բոլոր հարևան երկրների,այդ թվում՝ Թուրքիայի բարիդրացիական հարաբերությունների հաստատումն էր։
 Թուրքիան  ԽՍՀՄ-ի  փլուզումից  անմիջապես  հետո  աշխարհում  առաջինը  ճանաչեց  Վրաստանիանկախությունը 1991 թ. դեկտեմբերի 16-ին4։
  Վրաստանի և Թուրքիայի միջև դիվանագիտական հարաբերութուններ հաստատվել է 1992 թ. մայիսի 21-ին։
  Կողմերի միջև կանոնավոր տեղի էին ունենումբարձր մակարդակի հանդիպումներ5։
  Վրաստանի և Թուրքիայի իշխանությունների վարած արտաքինքաղաքականության շնորհիվ՝ ամրապնդվել է կողմերի միջև բարեկամական հարաբերությունները ինչպես տնտեսական, մշակութային, քաղաքական, այնպես էլ՝ ռազմական ոլորտում։
 Թուրք-վրացական  հարաբերությունները  զարգանում  են  փոխշահավետ  սկզբունքների  հիմանվրա․  ունեն  ազատ  մուտքի  վերաբերյալ  ստորագրած  համաձայնագիր6։
   Երկու  երկրներն  ունեն  սերտհամագործակցության  լայն  շրջանակ՝  էներգետիկ,  տնտեսական,  քաղաքական,  գիտակրթական,  մշակութային  և  այլն։
   Թուրքիան  Վրաստանի  ամենախոշոր  առևտրային  գործընկերն  է։
   2010  թ.  նրանցմիջև առևտուրը կազմել է 1,4 մլրդ դոլար7։
 2003 թ. կեսերից Վրաստանի ու Թուրքիայի միջև քաղաքական, ռազմաքաղաքական ու տնտեսական կապերի ամրապնդման ակտիվություն նկատվեց։
  Այն պայմանավորված էր Վրաստանում 2003 թ.«Վարդերի հեղափոխության» արդյունքում իշխանության եկած «Միացյալ ազգային շարժում» կուսակցության  ղեկավար  Մ.  Սաակաշվիլու  քաղաքականությամբ8։
   Վրաստանի  արդեն  նախկին  նախագահ1  Вачнадзе  М.,  Гурули  В.,  Бахтадзе  М.,  История  Грузии  -  с  древнейших  времен  до  наших  дней,  Часть  вторая,  Глава  XXII։
 է՝http։
 //www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Vachn/28.php. 2 Nodia C., Political Turmoil in Georgia and the Ethnic Policies of Zviad Gamsakhurdia, Chapter II։
  Contested borders in the CaucasusBrussels, 1996, http։
 //poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0201.htm. 3  Յալանուզյան  Մ.,  «1992  թվականի  քաղաքացիական  պատերազմը  Վրաստանում»,  Ռազմ.info,  09.07.2012  թ.,  հասանելի  է՝ http։
 //razm.info/6500#more-6500։
 4 Տե՛ս Վրաստանի կառավարության պաշտոնական կայք, հասանելի է՝ http։
 //gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=193.5 Տե՛ս Թուրքիայի ԱԳՆ պաշտոնական կայք, հասանելի է՝ http։
 //www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-georgia.en.mfa.   6 Chikvadze I., Zero problems with neighbors։
  The case of Georgia, 2011, p. 6-7.7 Տե՛ս Թուրքիայի ԱԳՆ պաշտոնական կայք։
 8  Kandelaki  K.,  Georgia’s  Rose  Revolution։
   A  Participant’s  Perspective  United  States  Institute  of  Peace,  Special  Report  167,  July2006, հասանելի է՝ http։
 //www.usip.org/sites/default/files/sr167.pdf.հասանելիՍաակաշվիլու  խոսքերով՝  Թուրքիան  Վրաստանի  համար  «ընկեր»  ու  «Եվրոպա  տանող  պատուհան»է1։
 Սաակաշվիլու  նախագահության  տարիներին  (2003-2013  թթ.)  կողմերի  միջև  իրականացվել  ենմի  քանի  ռազմավարական  նշանակության  ծրագրեր`  Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան  նավթամուղ,  ԲաքուԹբիլիսի-էրզրում գազամուղ և այլն2։
  Բացի դրանից, ընթացքի մեջ է Արևելք-Արևմուտք «Նոր մետաքսեճանապարհի» մասը կազմող Բաքու-Թբիլիսի-Ախալքալաք-Կարս երկաթգծի կառուցման գործընթացը,որի  շինարարության  ավարտը  նախատեսված  էր  2012  թ.,  սակայն  քաղաքական  ու  ֆինանսականխնդիրների պատճառով այն Ջավախքում և Կարսում դեռևս շարունակվում է3։
 2003-2013 թթ. կողմերի միջև կնքվել են մի շարք պայմանագրեր, որոնք համարվում են Վրաստանի տնտեսության զարգացման շարժիչ ուժը։
  Այսպես, 2006 թ. Բաթումիում  կնքվել է օդանավակայանկառուցելու  շուրջ  պայմանագիր,  որի  ղեկավարման  իրավունքը  20  տարով  հանձնվել  է  թուրքականTepe-Akfen-Vie  (TAV)  ավիաընկերությանը4։
   Պայմանագրի  համաձայն՝  օդանավակայանի  կառուցումըհովանավորել է թուրքական կողմը։
  Այն տեղափոխելու է թուրք-վրացական արտադրության ապրանքներ։
  Վրաստանի, Ադրբեջանի ու Թուրքիայի նախագահների մասնակցությամբ 2007 թ. ազդարարվել էԲաքու-Թբիլիսի-Կարս  երկաթգծի  կառուցման  աշխատանքների  մեկնարկը5։
   2007  թ.  փետրվարինԹբիլիսում  Թուրքիայի  վարչապետ  Էրդողանը  մասնակցել  է  Թուրքիա-Վրաստան-Ադրբեջան  եռակողմհանդիպմանը,  որտեղ  ստորագրվել  են  «Թբիլիսյան  հռչակագիր`  ընդհանուր  տարածաշրջանային  համագործակցության  մասին»  և  «Համատեղ  հայտարարություն`  փոխըմբռնման  ու  էներգետիկ  ոլորտումհամագործակցության  վերաբերյալ»6։
   Այնուհետև՝  2007  թ.  նոյեմբերին՝  Թուրքիայի  նախագահ  Ա.Գյուլի՝  Վրաստան  այցի  ժամանակ,  կրկնակի  հարկումից  խուսափելու  համար  կողմերի  միջև  կնքվել  էազատ առևտրի մասին պայմանագիր, որը ուժի մեջ է մտել 2008 թ. նոյեմբերի 1-ից7, իսկ 2012 թ. հունվարի  20-ին  Թբիլիսիում  կողմերը  ստորագրել  են  էլեկտրաէներգիայի  առևտրի  վերաբերյալ  համաձայնագիր,  որի  համաձայն՝  ստեղծվել  է  Ախալցիխե-Բորկա  էլեկտրաէներգիայի  փոխադրման  ուղին8։
   Այսհամաձայնագրի հիմնական նպատակն է՝ կառուցվող ջրաէլեկտրակայանի շահագործմամբ ավելացնելԹուրքիայի  ազդեցությունը  Վրաստանում,  հատկապես  մեծամասամբ  հայերով  բնակեցված  շրջաններում՝ Ջավախքում։
  Սա, անշուշտ, չի բխում ՀՀ ազգային շահերից։
 Թուրքիան  Վրաստանի  10  խոշոր  ներդրումներ  իրականացնող  երկրներից  մեկն  է․  2010  թ.  դրությամբ  Թուրքիայի  ներդրումները  կազմել  են  շուրջ  113,7  մլն  դոլար։
   Բացի  ներդրումներից՝  Թուրքիանմեծ  ռազմական  աջակցություն  (թե՛  զինտեխնիկայի,  թե՛  ֆինանսական  օժանդակության  իմաստով)  էցուցաբերում  Վրաստանին։
   Չմոռանանք,  որ  վրաց-թուրքական  հարաբերությունների  ամրապնդմաննխթանել  է  նաև  վրաց-ռուսական  լարված  հարաբերությունները։
   Թուրքիան  նույնիսկ  ռուս-վրացական«հնգօրյա» պատերազմի ժամանակ կարողացավ օգնություն ցուցաբերել Վրաստանին՝ «չնեղացնելով»Ռուսաստանի  Դաշնությանը։
   Թուրքիան,  2008  թ.  օգոստոսյան  վրաց-օսական,  վրաց-ռուսական,  պատերազմներում  զբաղեցնելով  չեզոք  դիրք,  ԱՄՆ-ի  ռազմանավերին  թույլ  տվեց  մոտենալ  Վրաստանիափ,  հատկացրեց  100  հազար  տոննա  հումանիտար  օգնություն,  ինչպես  նաև  փախստականներիհամար վերակառուցվեց 100 բնակարան Վրաստանի Գորի քաղաքում9։
 Գաղտնիք չէ, որ Թուրքիան պատմության ողջ ընթացքում ցանկացել է գրավել կամ իր ազդեցության ներքո պահել Անդրկովկասը։
  Այժմ ևս Թուրքիան շարունակում է Հարավային Կովկասում քաղաքական  ու  տնտեսական  ազդեցություն  ձեռք  բերելու  իր  քաղաքականությունը։
   Թուրքիան,  որպեսՆԱՏՕ-ի անդամ երկիր, ձգտում է ամրապնդվել տարածաշրջանում։
  Անկարայի հետ երկկողմ հարաբեIstanbul,  հասանելի  է՝  http։
 //www.bp.com/content/dam/bphttp։
 //www.bsyr.org/download/2010/Chkhikvadze-01.pdf.http։
 //www.golosarmenii.am/article/25167/zheleznaya-doroga-baku---tbilisi---kars.   6 «Из истории грузино-турецких отношений», Стратегический-аналитический центр “Аревелк”, November 10, 2011 г., հասանելիէ՝  http։
 //arevelkcenter.com/archives/2222,7  Տե՛ս  Թուրքիայի  հանրապետության  Էկոնոմիկայի  նախարարության  պաշտոնական  կայք։
   Republic  of  Turkey,  Ministry  ofէ՝ http։
 //economy.gov.tr/index.cfm?sayfa=tradeagreements&bolum=fta&country=GE&region=0։
 8  Տե՛ս  Agreement  between  Georgia  and  Republic  of  Turkey  concerning  cross-border  electricity  trade  via  Akhaltsikhe-Borckahttp։
 //www.gse.com.ge/new/wpհասանելիէ՝ հասանելիէ՝հասանելիէ՝ հասանելիրությունների  սերտացմանը,  հատկապես  ռազմական  բնագավառում,  ձգտում  է  նաև  Վրաստանը։
 Թուրք-վրացական  ռազմական  ու  ռազմատեխնիկական  համագործակցությունը  սկսվել  է  դեռ  19921993  թթ.,  իսկ  կողմերի  միջև  առաջին  ռազմական  համագործակցության  վերաբերյալ  փաստաթուղթստորագրվել է 1997 թ. մարտին։
  Վերջինի  համաձայն՝ Վրաստանում չպետք է  տեղակայվեին թուրքական  բազաներ։
   Այս  մասին  1999  թ.  հայտարարել  է  Վրաստանի  այդժամյա  նախագահ  Է.  Շեվարդնաձեն՝    ընդգծելով,  որ  դա  կարող  է  վտանգ  ներկայացնել  Վրաստանում  ռուսական  բազաների  երկարամյա ներկայությանը1։
 Մյուս պայմանագիրը կողմերի միջև ստորագրվել է 1997 թ. հունիսին՝ ռազմական կրթության վերաբերյալ,  իսկ  1999  թ.  մարտին  ռազմական  համագործակցության  համաձայնագիր  է  ստորագրվել,որոնց  համաձայն՝  թուրք  սպաները  կազմակերպելու  էին  վրաց  զինվորականների,  ռազմական  ոստիկանների  ու  սահմանային  պահակախմբերի  համար  դասընթացներ2։
   Ավելին,  1999  թ.  Թուրքիան  1,7մլն  դոլար  ռազմական  աջակցություն  է  ցուցաբերել  նաև  Վրաստանի  սահմանային  պահակախմբերիմարտունակությունը բարձրացնելու համար3։
  ՆԱՏՕ-ի քողի ներքո  Թուրքիան կարողացել է Վրաստանին  հատկացնել  մեծածավալ  ռազմական  օգնություն։
   Միայն  1998-1999  թթ.  ընթացքում  ԹուրքիանՎրաստանին  ցուցաբերել  է  9,3  մլն  դոլար  ռազմական  օգնություն  ռազմական  և  տեղեկատվականօբյեկտների ու  տեխնիկայի, ինչպես նաև 1999 թ. այդ ծրագրի շրջանակներում  ՊՆ Կոջորի ուսումնական կենտրոնի արդիականացման համար։
  2000 թ. Թուրքիան Վրաստանին տրամադրել է 4 մլն դոլարի ռազմական օգնություն, իսկ դեռ 1998 թ. ապրիլի 15-ի «Ռազմական համագործակցության և  փոխըմբռնման  հուշագրի»  շրջանակներում  Թուրքիայում  վրաց  զինվորականների  համար  անցկացվել  էրանվճար ռազմական դասընթացներ, որը մինչև 2006 թ. ընդգրկել էր 911 վրաց զինծառայող4։
 1997-2007 թթ. Թուրքիայից Վրաստան է ներկրվել 730 հազար դոլար ընդհանուր արժողությամբ60 հատ RN-94 զրահապատ փոխադրամիջոց, 2 հատ UH-1 «Iroquois» ուղղաթիռ, 2500 հատ MP5A1(K)ավտոմատ,  1500  հատ  G3  A3  (A4)  գրոհային  հրացաններ,  500  հատ  T-40  գնդացիր,  4000  հատ  122MM  հրթիռներ,  20,000  հատ  155-MM  հրթիռներ,  169,5  հազար  դոլարին  համարժեք  21,6  հզ  հատ12,7x99 MM չափի և 320 հազար հատ 9x19 MM չափի փամփուշտներ, մեծ թվով նռնակներ, հակահետևակային ու ականանետային ականներ, պարեկային նավակ «Քութաիսի» («Turk» AB-30 նախագիծ),կապի ու նավիգացիոն սարքավորումներ, ռադիոտեխնիկական սարքավորումներ, 7 միավոր GPS արբանյակային  նավիգացիոն  համակարգեր,  կապի  տեխնոլոգիաներ,  ռազմատեխնիկական  սարքավորումներ, «Land Rover» մակնիշի մի քանի մեքենա, 10 միավոր ջրասուզվող սարքավորումներ, ռազմական գույք և այլ տեխնիկա5։
  Իսկ 2009 թ. հուլիսի 25-ին Թուրքիան Վրաստանին է հանձնել նոր արագընթաց պարեկային նավակներ, որոնք նախօրոք պատվիրված էր Վրաստանի Ներքին գործերի նախարարության կողմից6։
  Ընդհանուր առմամբ, 1997-2008 թթ. Թուրքիան 45 մլն դոլար ռազմական օգնություն է ցուցաբերել Վրաստանին, իսկ 2010 թ. կողմերի միջև ռազմական շրջանառությունը կազմել է 3մլն  350  հզ  դոլար7։
   Թուրքիան  հավանաբար  շարունակել  է  ռազմական  աջակցություն  ցուցաբերելՎրաստանին նաև 2010-2012 թթ.։
 Բացի  այդ,  արդեն  հստակեցվում  և  տարեցտարի  զգալի  արդյունքներ  է  տալիս  Թուրքիա-Վրաստան-Ադրբեջան եռյակի համագործակցությունը՝ ռազմական և ռազմատեխնիկական ոլորտներում։
  Այննոր  լիցք  ստացավ  Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան  նավթամուղի  գործարկմանը  զուգընթաց,  քանի  որ  խնդիրէր  առաջացել  համատեղ  ապահովելու  նավթամուղի  անվտանգությունը։
   Թուրքիան,  Վրաստանը  ևԱդրբեջանը ծրագրում էին ռազմական համագործակցություն իրականացնել նաև ՎՈՒԱՄ-ի շրջանակներում8։
 Վրաց-թուրքական  հարաբերություններն  էլ  ավելի  են  ամրապնդվում  «Սևծովյան  տնտեսականհամագործակցություն»  (ՍԾՏՀ),  կազմակերպության  շրջանակներում։
   1992  թ.  հունիսի  25-ին  Ստամբուլում  Սևծովյան  տարածաշրջանի  11  պետությունների,  այդ  թվում՝  Թուրքիայի,  Վրաստանի,  ինչպեսնաև՝  Հայաստանի  կողմից  ստեղծված  ՍԾՏՀ-ն  տնտեսական  կազմակերպություն  է,  որը  նպատակունի՝ նպաստել անդամ երկրների միջև փոխգործակցության ամրապնդմանն ու խորացմանը,  ապhttp։
 //www.ispionline.it/it/documents/PB_196_2010.pdf.5 Иванов В., Грузино-турецкие отношения։
  реалии и переспективы (II); «Взаимодействие в военной сфере»; Еврозеская информационная лига; Грузия; 26 февраля 2013 г., հասանելի է՝ http։
 //eurasianinfoleague.com/topic.php?id=21148.6 Նույն տեղում։
 7  Bodewig  K.,  Economic  and  political  transition  in  Georgia,  NATO  Parliamentary  Assembly  official  website,  հասանելի  է՝ http։
 //www.nato-pa.int/default.asp?SHORTCUT=1171.8  Davies  C.,  Azerbaijan-Georgia-Turkey։
   Trilateral  Alliance  and  the  Future  of  Regional  Politics,  SAM  Center  for  Strategic  Studies.րանքների,  ծառայությունների,  կապիտալի  և  աշխատուժի  ազատ  տեղաշարժին,  բարիդրա ցիական հարաբերությունների հաստատմանը, ինչպես նաև Սևծովյան տարածաշրջանում հաստատելխաղաղություն,  կայունություն  ու  բարգավաճում  և  համաշխարհային  տնտեսությանն  ինտեգրում։
 ՍԾՏՀ-ի  շրջանակներում  թուրքական  100-ից  ավելի  ընկերությունների  տարեկան  ներդրումներըՎրաստանի տնտեսությունն անցնում է 125 մլն դոլարի սանդղակը 1։
 Վրաստանի  ընդհանուր  ապրանքաշրջանառությունը  2005-2006  թթ.  կազմել  է  899,7  մլն  դոլար։
 Թուրքիան  Վրաստանի  տնտեսությունում  չորրորդ  ամենամեծ  ներդրումներ  անող  երկիրն  է․  2006  թ.թուրքական ներդրումները կազմել են 127,08 մլն դոլար, որը 6 անգամ գերազանցում է 2005 թ․ ցուցանիշը2։
  Արդեն 2007 թ. «ազատ առևտրի» մասին պայմանագրով կողմերի միջև ապրանքաշրջանառությունը  նախորդ  տարիների  համեմատ  աճել  է  4  անգամ,  և  տարեվերջին  կազմել  մոտ  830  մլն  դոլար3։
 2010 թ. Թուրքիայի ապրանքների արտահանումը Վրաստան հասել է մոտ 500  մլն դոլարի4։
  2011 թ.կողմերի միջև ապրանքաշրջանառության ծավալն ավելացել է մոտ 33,9 %-ով։
  Ըստ Թուրքիայի էկոնոմիկայի  նախարարության  տվյալների՝  2012  թ.  դրությամբ  Թուրքիայում  Վրաստանի  ներդրումներըկազմել են 23 մլն դոլար, իսկ Վրաստանում Թուրքիայի ներդրումները 1,1 մլրդ դոլար5։
 Չնայած թուրք-վրացական ձևավորված ռազմավարական համագործակցությանը՝ երկու երկրների միջև առկա են նաև որոշ տարաձայնություններ։
  Այն մասնավորապես վերաբերում է թուրք մեսխեթցիների խնդրին։
 Բացի այդ, Թուրքիան Ճորոխ գետի վրա ցանկանում է կառուցել հիդրոէլեկտրակայան, որի շահագործումն  առաջացնում  է  լուրջ  բնապահպանական  խնդիրներ  Աջարիայի  հանգստյան  գոտիներում։
 «Կանաչ  այլընտրանք»  հասարակական  կազմակերպության  նախագահ  Մանան  Քոչլաձեի  խոսքերով՝Վրաստանի  այլ  գետերի  վրա  թուրքական  ընկերությունների  կողմից  կառուցվող  հէկ-երը  կարող  ենպատճառ  դառնալ  Վրաստանում  27  գյուղերի  ոչնչացման  և  528  ակրից  ավելի  բերքատու  հողերի  հեղեղման6։
 Վրաստանի  համար  որոշակի  խնդիրներ  են  առաջացնում  նաև  Թուրքիայում  բնակվող  400-500հզ7 աբխազները, որոնք հնարավորության դեպքում բարձրաձայնելով Աբխազիայի խնդիրը՝ մթագնումեն  վրաց-թուրքական  հարաբերությունները։
   Թուրքիայի  աբխազները,  լինելով  միասնական,  կարողանում են տեղի իշխանություններին ստիպել հաշվի նստել իրենց հետ, ինչն էլ իր հերթին անընդունելի էՎրաստանի իշխանությունների կողմից։
 2011-2012  թթ.  թուրք-վրացական  հարաբերությունները  լարվեցին,  երբ  քննարկվում  էր  դեռևս1863 թ.8 Բաթումում Ազիզ Սուլթանի կողմից կառուցված և խորհրդային տարիներին ավերված մզկիթի  վերականգման  հարցը։
   Վրացական  հասարակության  մի  զգալի  հատված  բացասական  ընդունեցպաշտոնական  Թբիլիսիի  այդ  քաղաքականությունը9։
   Թուրքական  իշխանություններն  իրենց  հերթինհայտարարեցին, որ եթե մզկիթի վերականգման հարցը չլուծվի, ապա նույն ճակատագրին կարժանանան  Թուրքիայում  գտնվող  վրացական  եկեղեցիները։
   Թբիլիսին  հայտնվել  էր  բարդ  իրավիճակում․ նախընտրական  տարում Մ.  Սաակաշվիլին աշխատում էր մի կողմից՝ հարաբերությունները չվատթարացնել  վրացական  եկեղեցու,  իսկ  մյուս  կողմից՝  Արևմուտքին  և  Թուրքիային  ցուցադրել  իր  հանդուրժողականությունը10։
 Տե՛ս  Թուրքիայիհանրապետության1 Turkish business in the BSEC region, Foreign Economic Relations Board of Turkey, DEIK; Istanbul; February 2005, p. 8., հասանելիէ՝ http։
 //www.oecd.org/turkey/34479020.pdf.http։
 //www.nato-pa.int/default.asp?SHORTCUT=1171.4 Մջեդլիձե Կ., «Վրաց-թուրքական տնտեսական համագործակցությունը խորանում է», Ազատություն ռադիոկայան. վրաց.՝ კახაհասանելի է՝ http։
 //www.radiotavisupleba.ge/content/article/2174469.html.http։
 //economy.gov.tr/index.cfm?sayfa=tradeagreements&bolum=fta&country=GE&region=0.6  Քոչլաձե  Մ.,  «Նոր  էլեկտրակայաններ-բնության  դեմ  հարձակում».  վրաց.՝  მანანა  ქოჩლაძე;  «ახალი  ჰესები  -  შეტევა  ბუნებისhttp։
 //www.safespace8 Դևդարիան Ն., «Ազիզ մզկիթ – կենդանի հուշարձանի թուրքական բռնազավթումը», «Վրաստանն ու աշխարհը». վրաց.՝ ნანაհասանելի է՝ http։
 //geworld.ge/View.php?ArtId=3433&Title=azizies+meCeTi+%E2%80%93+Turquli+okupaciis+cocxali+Zegli&lang=ge.февраля 2012 г., հասանելի է՝ http։
 //www.kavkaz-uzel.ru/articles/201009/.10 Աչբա Ս., «Ազիզ Մզկիթի շուրջ առաջացած վեճը»։
 նախարարության  պաշտոնականԷկոնոմիկայիհասանելիկայք,հասանելիէ՝է՝Թերևս, թուրք-վրացական հարաբերությունների ամենադժվարլուծելի թնջուկը թուրք մեսխեթցիների վերադարձի հարցն է։
  Նրանց թուրքերը անվանում են «ախիսկի թուրքեր»1։
  1999 թ. ապրիլի 27ին դառնալով Եվրոպայի խորհրդի անդամ՝ Վրաստանը պարտավորվեց 12 տարվա ընթացքում ապահովել  դեռևս  1944  թ.  աքսորված  թուրք-մեսխեթցիների  վերադարձը2։
   2007  թ.  հուլիսի  11-ին  ընդունվեց «Թուրք-մեսխեթցիներին հայրենիք վերադարձնելու մասին» որոշումը3։
  Ջավախքում մեսխեթցիների վերաբնակեցման հարցը լուրջ վտանգ է ներկայացնում ինչպես վրացահայության, այնպես էլ Հայաստանի ազգային անվտանգության համար, քանի որ կարող է փոխել հայաբնակ Ջավախքի ծողովրդագրական  վիճակը  և  կձևավորվի  մահմեդականներով  բնակեցված  Թուրքիա-Աջարիա-Ջավախք-ՔվեմոՔարթլի-Ադրբեջան հատվածը։
  Իսկ միջազգային կազմակերպություններում կողմերը դեմ չեն քվեարկելիրենց կողմից առաջ քաշված բանաձևերին, որի վառ օրինակն է Թուրքիայի կողմից իր դիրքորոշմանվերահաստատումը 2008 թ. մայիսի 15-ին ՄԱԿ-ի ԳԱ-ի 62-րդ լիագումար նիստում, որտեղ Թուրքիայիներկայացուցիչը  արտահայտվելով  Վրաստանի  տարածքային  ամբողջականության  պահպանման  օգտին,  միևնույն  ժամանակ  ԳԱ/10708  բանաձևում  ձեռնպահ  քվեարկեց՝  չսրելով  հարաբերություններըինչպես Վրաստանի, այնպես էլ Ռուսաստանի հետ4։
 Այսպիսով, կողմերի միջև հարաբերությունների զարգացմանն ու ամրապնդմանը զուգահեռ առկաեն բազում խնդիրներ, որոնք այս կամ այն կերպ թույլ չեն տալիս լիարժեք «եղբայրական» ու բարեկամական  հարաբերություններ  ստեղծել  կամ  եղածն  ամուր  պահել՝  անկախ  իշխանությունների  կամքից։
 Ելնելով նյութի հետազոտությունից, պարզ է դառնում, որ վրաց-թուրքական հարաբերությունների ամրապնդման ու սերտացման հիմնական պատճառն է Հարավային Կովկասում նոր աշխարհաքաղաքական  զարգացումները,  մասնավորապես՝  վրաց-ռուսական  հարաբերությունների  վատթարացումն  ունոր ռազմավարական նշանակություն ունեցող ծրագրերի՝ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի և Բաքու-Թբիլիսի-էրզրում գազամուղի կյանքի կոչումը։
  Անհերքելի է նաև այն, որ Թուրքիան, լինելով ՆԱՏՕի  ակտիվ  ու  ազդեցիկ  անդամներից  մեկը,  չէր  կարող  չհետաքրքրել  Վրաստանի  ղեկավարությանը՝հատկապես այն դեպքում, որ վերջինս բազմիցս ՆԱՏՕ անդամակցության ցանկություն է հայտնել։
  Այսառումով Թուրքիան պոտենցիալ դաշնակից է, քանի որ միշտ պաշտպանել է Վրաստանի՝ ՆԱՏՕ անդամության հայտը և ցուցաբերել համապատասխան աջակցություն Վրաստանի զինված ուժերին ՆԱՏՕ-իչափանիշներին համապատասխանեցնելու համար։
 Ինչևէ,  Թուրքիան  մշտապես  «բարի  կամք»  է  դրսևորում  Վրաստանի  նկատմամբ՝  աջակցելովտարբեր հարցերում՝ չբորբոքելով ՌԴ հետ հարաբերությունները։
  Թուրքիան միշտ կարողացել է հաջողությամբ  դուրս  գալ  երկընտրական  իրավիճակներից՝  չկորցնելով  կողմերից  ոչ  մեկին։
   Սրա  վառ  օրինակն  է  վրաց-ռուսական  «հնգօրյա»  պատերազմը․  Թուրքիան  պահպանելով  չեզոքություն՝  չվատթարացրեց  հարաբերությունները  ՌԴ  հետ,  սակայն  միաժամանակ  կարողացավ    հումանիտար  և  այլ  տեսակի օգնություն ցուցաբերելով «սիրաշահել» Վրաստանի արևմտամետ ղեկավարությանը։
 Ամփոփելով՝ նշենք, որ վրաց-թուրքական հարաբերություններում առկա են ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական տարրեր, որոնցից ՀՀ-ն պետք է ճիշտ օգտվի և վրացական կողմին հասկացնի, որՀայաստանի Հանրապետությունը Վրաստանի համար հուսալի դաշնակից են։
 1 «Ախիսկա»-ն Վրաստանի հարավում գտնվող տարածաշրջանի թուրքական անվանում է, որը  մտել է Օսմանական Կայսրությանկազմի մեջ 16-րդ դարում, իսկ 19-ում անդամակցել է Ռուսական կայսրությանը։
  Այդ ժամանակ, Վրաստանի ծայրամասային հասարակությունը ենթարկվել է ձուլման և ընդունել իսլամը, ինչպես նաև այնտեղ բնակություն են հաստատել էթնիկ թուրքեր, քրդեր ևայլն։
  1944 թ. հիմնականում Ադիգենում, Ասպինձայում, Ախալցխայում և Ախալքալաքում ինչպես նաև Բոգդանովկայում (ներկայիսՆինոծմինդայում)  ապրող  մոտավորապես  70.000-80.000  մարդ  բռնի  ուժով  տարահանվել  էին  Միջին  Ասիա։
   Ավելի  մանրամասնտե՛ս  Քամուշաձե  Գ.,  Մեսխեթցիների  պատմական  խնդիրները.  վրաց.՝  გიგა  ქამუშაძე,  მესხეთის  ისტორიის  საკითხები,  BURUSI,25/07/2010, հասանելի է՝ https։
 //burusi.wordpress.com/2010/07/25/giga-kamushadze/.2 Տե՛ս Եվրոպայի Խորհրդի պաշտոնական կայք, հասանելի է՝ http։
 //www.coe.int/ru/web/portal/georgia.3 «2008 թ. հունվարի 1-ին ուժի մեջ է մտել «Թուրք-մեսխեթցիներին հայրենիք վերադարձնելու մասին» օրենքը»,; «Из историигрузино-турецких  отношений»;  Стратегический-аналитический  центр  “Аревелк”,  November  10,  2011  г.,  հասանելի  է՝http։
 //arevelkcenter.com/archives/2222, 4 Տե՛ս UN official website; «General Assembly adopts resolution recognizing Right of return by refugees, internally displaced personsto Abkhazia, Georgia»; GA/10708; 15 May 2008, հասանելի է՝ http։
 //www.un.org/press/en/2008/ga10708.doc.htm.Էդկար ՉախոյանՎՐԱՑ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ 2003-2013 ԹԹ.Բանալի բառեր՝ Վրաստան, Թուրքիա, ռազմական ու տնտեսական համագործակցություն, ՍԾՏՀ, ։

Հոդվածում քննարկվում են Վրաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների զարգացման դինամիկան,  ամրապնդման տարրերն ու խոչնդոտող կողմերը։
  Վերհանվել և ուսումնասիրվել են թուրք-վրացական հարաբերություններում առկա խնդիրները՝ քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և այլ։
  Մանրամասնորեն լուսաբանված են  կողմերի  միջև  հարաբերությունների  ամրապնդման  միտումներն  ու  Վրաստանին  Թուրքիայի  գործուն  աջակցության  մակարդակը,  ինչպես  տնտեսական,  այնպես  էլ  ռազմական  առումով։
   Հոդվածում  նաև  կարևոր  տեղ  են  զբաղեցնում կողմերի միջև կնքված պայմանագրերի ու դրանց բնույթի վերլուծությունը։
