ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԳԱՐԵԳԻՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆJԻԻ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ PROՐԱԳՐԵՐՈՒՄ. Հովսեփյանցն իր հոդվածներում, իր քարոզներում և բավականին սուր քննադատության էր ենթարկում ժամանակի, ճեմարանի դպրոցների գործունեությունը, բայց Կարապետ Տեր-Մկրտչյանի նման հայ ժողովրդի նորոգման և եկեղեցու վերածննդի գործը ղեկավարում էր միայն Ս. Էջմիածինը: Դպրոցը համարելով ազգի հիմնական երակներից մեկը ՝ Գ.Հովսեփյանցը հատուկ ուշադրություն է դարձրել Մայր Աթոռի միաբանության հիմնախնդիրներին, ընդհանրապես ՝ հոգատար դասի կրթությանը:   Եկեղեցու հովիվներն ու բարձրաստիճան հոգևորականները հեռանում են միաբանությունից, այստեղի եկեղեցու բանիմաց քարոզիչները, աստվածաբաններն ու գիտնականները պետք է հեռանան: «Վերակազմակերպել այս միաբանությունը կրթված, բանիմաց, ունակ մարդկանց` ժամանակի պահանջներին համապատասխան, Մայր Աթոռի ճեմարանը վերածել ավագ դպրոցի, պատրաստել հոգևոր և աշխարհիկ հատուկ ուսուցիչներ, ովքեր գիտելիքներ ունեն զարգացնելու ազգային և եկեղեցական գիտություններ ՝ Մայր Աթոռի հետ առաջընթացի կենտրոն դարձնելու համար »1: Գ Հովսեփյանցը, մանրամասն նկարագրելով միաբանության անմխիթար վիճակը, բարձրաստիճան հոգևորականների անխոհեմ պահվածքը, իր կոչման մասին տեղեկացվածության պակասը, նշեց, որ իշխանության պաշտոններ զբաղեցրած մարդիկ պետք է ունենան համապատասխան պատրաստվածություն, հմտություններ և մտավոր ունակություններ:  Նա կոչ արեց միաբանությանը վերականգնել իր նախկին բարոյական հեղինակությունը ՝ ազդեցիկ դեր խաղալու համար:   Նա այդ իշխանությունը կապում է բանականության և գիտության գերազանցության հետ: Բարձր կոչումներն ու պաշտոնները բավարար չեն ժողովրդի առաջընթացի և փրկության առաջնորդը լինելու համար, բայց անհրաժեշտ է համատեղել բարոյական արժեքը, գիտությունը, կրթությունը պաշտոնի հետ, եթե մենք չենք ուզում սիրո փոխարեն 1 Հովսեփյան Գ., Հայոց Պատրիարքական Աթոռ , «Արարատ», հունվար, Էջմիածին, 1908, էջ. 33 արհամարհանք քաղել »2:  Նա մատնանշում է ճեմարանի անպտուղ գործունեությունը, որը չէր կարող բավարարել ժամանակի պահանջները: «Նրանց խանգարում է երիտասարդ ուսանող սարկավագների լիովին ազատական, անպատասխանատու իրավիճակը, տարիների ընթացքում Էջմիածնից անջատվելը, զգույշ կառավարության բացարձակ անտարբերությունը, հասարակության սխալ կարծիքը և նորությունների նկատմամբ տրամադրությունը:   Հեղափոխական թիկնոցով հանդերձ զանազան տարօրինակ գաղափարներ խթանեցին անհանգիստ հոսանքները մի քանի երիտասարդ նվիրյալների մոտ և հրաժարվեցին պատրաստ ուժերի վանականությունից, «որոնց ներկայությունն ու համագործակցությունն, անշուշտ, այլ ձև կներկայացներ ժողովին»: Անդրադառնալով հնագույն եկեղեցական հատուկ դասին ՝ նա նշեց, որ միայն քարոզչի տաղանդն ու համոզմունքը բավարար չեն զանգվածների և հարյուրավորների բարոյական նկարագիրը ապահովելու համար: Քարոզիչը պետք է լավ ծանոթ լինի սոցիալական և քաղաքակրթական կյանքի երևույթներին և պահանջներին:   Մայր Աթոռը պետք է ունենա գիտական ​​հեղինակություն:   Խոսքը վարդապետի ստացած բարձրագույն կամ գոնե սեմինարիական գիտության մասին չէ, այլ գիտության մասնագետի:   Միաբանությունը պետք է նվիրված լինի միայն գիտության մշակմանը, արտասահմանյան համալսարաններում կրթությանը. այդ աշխատանքը պետք է հարգվի, գնահատվի և դիտվի նույնքան բարձր, որքան Եկեղեցու բարձր պաշտոնները: Եկեղեցու հեղինակությունը պահանջում է, որ այն ունենա իր մասնագիտացված աստվածաբանների, հայագետների և հնագետների դաս:   Քրիստոնեությունը ավանդական եղանակով այլևս հնարավոր չէ քարոզել: Այս կերպ այն լսելի չէ ժողովրդի, հատկապես զարգացած դասի համար, որը ազդեցիկ դեր է խաղում եկեղեցում: Յուրաքանչյուր ժամանակ ունի իր լեզուն և հասկացությունները, որոնք վերաբերում են կրոնական ճշմարտություններին:   Եվ այդ լեզուն կարող է մեզ տալ գիտություն, որի համար անհրաժեշտ է եկեղեցում ստեղծել աստվածաբանների և հայագետների խմբեր, որոնք միշտ կունենան գիտությանը նվիրվելու կոչում, քննադատորեն կուսումնասիրեն մեր հավատքի աղբյուրները. Հին և Նոր Կտակարաններ, 2 Հովսեփյանց Գ., Էջմիածնի միաբանություն, «Արար», Էջմիածին, 1908, էջ 142: 3 Նույն տեղում, Պ. 4 hazազարյան Խ., Բարեփոխումների նախաձեռնությունները Հայ Առաքելական եկեղեցում 19-րդ դարի վերջին քառորդում դ 20-րդ դարի առաջին կեսին, էջմիածին Ս., 1999, էջ 53-55: Ընդհանուր և մեր եկեղեցու պատմությունը, դավանանքը: Երբ խոսքը վերաբերում է քահանայությանը, նրա քննադատական ​​վերաբերմունքը հասնում է ծայրահեղությունների ՝ նրանց անվանելով անտեղյակ իրենց իսկ ուսուցողական նյութի վերաբերյալ:  Նա պնդում է, որ նրանք պետք է լինեն եկեղեցու ջանասեր զինվորականները, որոնց զենքը կլինի աշխատասիրությունն ու հավատը, որոնց պակասում էին իր ժամանակի քահանաները:  Այս առնչությամբ նա նշում է, որ «ինչպե՞ս կարող է եկեղեցին վսեմ տիտղոս ծառայել այդպիսի սպասավորների ձեռքում: Պատմական այսպիսի բարդ ժամանակահատվածում դժվար է միանգամից կատարելագործումներ կատարել, բայց դա անհնար չէ, անհրաժեշտ է աշխատել հետեւողականորեն. եկեղեցու հրաժարականը, եկեղեցին ընկնում է, մարդիկ խեղդվում են »: Կրոնական անտարբերության ծովում ՝ ամեն տեսակ անբարոյականություն, որն ավելի վտանգավոր է ազգի ապագայի համար, քան սովն ու թուրը »5: Գ Հովսեփյանցը մտադիր չէր որոշակի անձանց պատասխանատվություն վերագրել այն բարեփոխումների համար, որոնք դեռ տեղի չեն ունեցել:   Ըստ նրա, դա անհրաժեշտ կլիներ ներքին գործընթացի արդյունքում 6: Մաքուր, վերածնված կենդանի ազգային եկեղեցու գաղափարը, ըստ Գ. Հովսեփյանցի, զտված, բյուրեղացված և կարող է խորը նստվածք տալ մեր հոգու և գիտակցության մեջ, երբ ուսումնասիրում ենք անցյալը:  Այս անսասան ժայռը կարող է հաստատել մեր հոգատար անկախությունը և ապահովել գոյություն հավերժության մեջ:   Հայի շարունակականության գոյությունն ու պահպանումը նա տեսնում է միայն եկեղեցում, որը պետք է հետևի ժամանակի հրամայականին ՝ հատուկ տեղ տալով հոգևորականության արժանի կրթությանը: Գ Հովսեփյանը հատուկ վերաբերմունք ուներ դպրոցական մանկավարժության նկատմամբ:  Նրա կարծիքով, դպրոցը եկեղեցու գավիթն է:  Այս արտահայտությունը, որը ձեռք բերեց Աստծո խոսքի զորությունը, նրա մշտական ​​մտահոգության առարկան էր:   Նա պնդում էր, որ որքան էլ կրթական համակարգի ձևերն ու մեթոդները փոխվեն, միտքը միևնույն է անբաժան է եկեղեցուց: «Մեր ժառանգած բարիքների մեծ մասը պարտական ​​ենք վանական դպրոցներին, վարդապետարաններին ու վարդապետներին»: Խոսելով կրթության և դպրոցների մասին, Գ. Հովսեփյանցը համակիր էր 5 Հովսեփյան Գ., Քահանաների ընտրության մեթոդը, «Արարատ», փետրվար, Էջմիածին, 1900, էջ 143: 6 hazազարյան Խ., Նշում աշխատ., Էջ 79: 7 Հովսեփյան Գ., Դեպի լույս և կյանք, Անթիլիաս, 1986, էջ 108: Բարեփոխումները, որոնց իրականացումը հրամայական էր դարձել Հայ եկեղեցու համար:  Դպրոցներին վերաբերող իր հոդվածներում նա ներկայացրեց ներկա կրթական գործընթացների անկարգությունները:  Դատապարտելով դպրոցների դերը եկեղեցու, ժողովրդի պահպանման և զարգացման գործում ՝ նա ցավով նշեց, որ այդ ժամանակաշրջանում դրանք վերածվել էին բաբելոնական խառնաշփոթի, որը գերակշռում էր կամայականությունը, ուսանողական բռնատիրությունը, կուսակցական պայքարը, հիմնովին խաթարում էին կրթական գործընթացների բնականոն ընթացքը: , յուրաքանչյուր քայլ ուղղված էր եկեղեցու դեմ:  Նա իր անունը կոչեց «Հայ եկեղեցի 1906»: Հոդվածը ցավալիորեն արձանագրում է եկեղեցու նկատմամբ ժողովրդի միավորված, անտարբեր և սառը վերաբերմունքը:   Երբ Ռուսաստանի կառավարությունը ժամանակավոր կանոններ կիրառեց հայկական եկեղեցու վրա, միակ ձեռքբերումը փակ դպրոցների բացումն էր, որոնք բարելավման կարիք ունեին:   Այնուամենայնիվ, դպրոցներում տեղի ունեցան քաղաքական գործադուլներ, ձեւավորվեցին արհեստական ​​շարժումներ, տեղի ունեցան սերնդի այլասերումներ:  Այս խառնաշփոթ իրավիճակը տիրում էր ոչ միայն թեմական դպրոցներում, այլև ճեմարանում:  Կաթողիկոսի կոնկլավը, որն ուղղված էր թեմական դպրոցների և ճեմարանների ուսուցման գործընթացը կարգավորող ծրագրերի մշակմանը, չի իրականացվել:  Այս առումով Հովնանյան դպրոցի օրինակը շատ նկարագրական է, որտեղ կոնդակի պահանջները չեն կատարվել:   Սուխումիում ուսումնական տարվա ավարտական ​​քննությունները, ինչպես նաև եկեղեցական և կայսերական տոները վերացվեցին: Սահմանվել էր շաբաթական ընդամենը մեկ հանգստյան օր:   Նման երեւույթ է նկատվել Ախալցխայի, Ալեքսանդրապոլի և Շուշիի դպրոցներում:   Ի դեպ, անկարգությունները հասել էին ճեմարանի լսարաններ:   «Պե՞տք է, որ եկեղեցին նույն պայմանին հասնի»:   Եթե ​​ոչ, ապա եկեղեցական դպրոցները պետք է լինեն այն վիճակում, որ կարողանան ծառայել իրենց իրական նպատակին, քանի որ ոչ միայն դպրոցները նպաստում են ժողովրդի մեջ կրոնական-բարոյական գաղափարների տարածմանը, այլև դրանք աճող զարգացման աղբյուր են: և եկեղեցու կյանքը: «Դպրոցները պետք է հող նախապատրաստեն ազգային եկեղեցական գիտությունների զարգացման, քրիստոնեական բարձր գիտելիքների ուսումնասիրման և յուրացման համար»:   Նման իրավիճակի հիմքում նա տեսնում էր Ռուսական հեղափոխության ազդեցությունը, կուսակցական պայքարը, ինչպես նաև վարչակազմի խնամքի պակասը, լռելու և անտեղի մնալու պրակտիկան, իսկ որոշ դեպքերում `նման խառնաշփոթը: 130-131թթ. դրդում  Ըստ Գ.Հովսեփյանցի `« կրթության կանոններ »օրենքի դաստիարակության մասին օրենքներ և կանոններ, որոնք հիմնված են հոգեբանության վրա:  Երիտասարդները, ովքեր ակնթարթորեն լուծում էին լուրջ քաղաքական և մանկավարժական խնդիրներ, իրենց համարելով իրենց կատարյալ վարպետ-տնօրեն, թույլ տվեցին նրանց կատարել ամեն տեսակի աններելի հանցագործություններ, և վերջապես պետք է պարզել, թե արդյո՞ք տարրական դպրոցը պետք է օգտագործվի մեր դպրոցներում: պայքարել հեղափոխական քաղաքական կուսակցությունների դեմ: դա չէ. »9 Նա դպրոցների վերականգնման և կարգավորման խնդիրն է դնում գերագույն իշխանության ուսերին, որը պետք է լինի դպրոցների տնօրենն ու ղեկավարը `օրենքով և պատմական կյանքի պարտականությամբ:   Նա այս գործի նկատմամբ անզգույշ վերաբերմունքը նմանեցնում է դավաճանությանը, առաջարկում է ստեղծել նոր կենտրոնական մարմին, որը պատրիարքի օգնականն է, որը կզբաղվի դպրոցների կարգավորման և կրթական գործընթացների հետ: Այսպիսով, անդրադառնալով կրթության խնդիրներին, Գ.Հովսեփյանցը կոչ արեց. - ունենալ համապատասխան խոնարհություն և եկեղեցականություն: Ապահովել կրթության համարժեք մակարդակ. - կրթական համակարգեր չստեղծել օտարերկրացիների անտեղյակ իմիտացիաների միջոցով. Գիտական ​​բոլոր ուժերը կենտրոնացրեք Մայր Աթոռում: Մինչ օրս բավականին Գ. Հովսեփյանցի հետ բառերը. «Մենք պատերազմ ունենք ոչ թե զենքի կամ հալածանքների դեմ, այլ այլ տեսակի սարսափելի թշնամու դեմ, որը կոչվում է ազգային ժառանգության հանդեպ անտարբերության ոգի, երկփեղկման համառ ոգի, որը փորձում է տարբերակել երկրորդականը ուժեղից, սխալն ու ճշմարիտը « 9 Նույն տեղում, էջ. 132-133թթ. ԳԻՏԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ԿՐԹԱԿԱՆ ՀԱՐ ISԵՐ ։

Տվյալ հոդվածում քննարկվում են 20-րդ դարասկզբի Արևելյան Հայաստանի կրթական  համակարգի  խնդիրները  Հայ  եկեղեցու  բարենորոգությունների  համատեքստում։
   Մատնանշվում են հայ եկեղեցու բարենորոգիչներից Գարեգին Հովսեփյանցի առաջ քաշած հիմնախնդիրները և առաջադրած լուծումները։
  Ժամանակի թելադրանքով կրթությունը եկեղեցապատկան  էր,  այնուամենայնիվ,  եկեղեցին  ի  զորու  չէր  հարթել  և  իրականացնել  նշված  բարենորոգությունները,  ինչը  մնաց  անավարտ,  սակայն  դրանցից  շատերն  առ  այսօր  այժմեական են։
