ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԴԵՐՆ ՕՏԱՐ ԼԵԶՎԻ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՀԻՄՔՈՒՄՕտար  լեզվի  ուսուցման  գործընթացում  մշտապես  քննարկման  առարկա  է  լեզվիև այն մշակույթի հարաբերակցությունը, որին հարազատ է տվյալ լեզուն։
  Մշակույթիծանուցումը միշտ հետին պլան է մղվում, և թվում է՝ երբ դասախոսը հասցնում է լեզվից զատ ներկայացնել նաև մշակույթը, ապա դա հավելյալ տեղեկություն է և, իհարկե, մեծ առավելություն։
  Սակայն մշակույթի այսպիսի ուսուցումը, որն ընկալվում է որպես  հավելյալ  նյութ,  չի  կարող  բավարարել  նրա  հսկայական  նշանակությանն  օտարլեզուն յուրացնելու գործում։
  Հոդվածում հիմնավորապես ուսումնասիրվում է մշակույթի դերը լեզվի ուսուցման գործում, մշակույթ-լեզու, ինչպես նաև մտածողություն հարաբերակցությունը  և  այլն։
   Սույն  թեման  ուսումնասիրելու  համար  որպես  տեսականհիմք են ծառայել Ս. Սեֆերյանի, Լ. Հովհաննիսյանի, Ա. Լազարյանի, Ա. Սուքիասյանի,Ս.  Գալստյանի,  Ն.  Չոմսկու,  Ռ.  Գարդների,  Ու.  Լամբերտի  և  այլ  ուսումնասիրողներիաշխատությունները։
 Լեզու-մշակույթ-մտածողություն  հարաբերակցության  մեջ  նրանցից  որևէ  մեկի`մյուսի նկատմամբ գերադաս լինելու հարցը շատերի ուսումնասիրության առարկան էեղել՝ արտահայտվելով այնպիսի գիտնականների աշխատություններում, ինչպիսիք ենՖ. Բոասը, Բ. Ուորֆը, Է. Սեպիրը և այլք։
  Մշակույթը մի ամբողջություն է, որն իր մեջպարունակում  է  արվեստը,  տարիների  ընթացքում  մարդկանց  կուտակած  փորձ,  գիտելիք և այլն։
  Լեզուն մի համակարգ է, որը արտահայտում է իր մեջ մտնող ենթահամակարգերի միջև եղած փոխկապակցվածությունն  ու փոխհարաբերությունը։
  Այս առումով լեզուն ավելին է, քան մշակույթի դրսևորման ձև։
  Լեզուն և մշակույթը անհնարէ պատկերացնել միմյանցից անկախ.Լեզումշակույթ, կամ մշակույթ    լեզուԱռաջին  դեպքում  լեզուն  օգնում  է  հասկանալ  տվյալ  մշակույթի  ընդհանրականպատկերը։
  Երկրորդում մշակույթը և դրան բնորոշ առանձնահատկությունները, հասկացույթները  օժանդակում  են  լեզվի  յուրացմանը։
   Մշակույթի  մատուցումն  անհրաժեշտ է օտար լեզվի դասընթացի ներածական փուլում։
  Լեզվական որոշ հասկացույթներ  յուրացնելու  համար  հաճախ  պետք  է  անդրադարձ  կատարել  տվյալ  մշակույթինբնորոշ յուրահատկություններին կամ կարծրատիպերին, օրինակ` ագլերեն դարձվածներն  ուսումնասիրելիս  կարող  ենք  նկատել  անգլիացիներին  բնորոշ  մշակութայինորոշ առանձնահատկություններ` «to collect ones wits» - մտքերը հավաքել, ժողվել, «tofrighten  smb  out  of  his  wits»  -  մահու  չափ  վախեցնել,  «at  ones  wits  end»  -  շփոթված,շվարած1,  այսինքն`  նրանք  նախապատվությունն  ավելի  շատ  տալիս  են  wit  բառին,երբ  խոսքը  գնում  է  խելքի,  բանականության  մասին,  որովհետև  կարծում  են,  որ  այդբառն  ավելի  հաղորդակցական  է  տվյալ  համատեքստում,  քան  մնացածները,  չնայած1  Սեֆերյան  Ս.,  Հովհաննիսյան  Լ.,  Լազարյան  Ա.,  Անգլերեն-հայերեն  դարձվածաբանական  բառարան,Երևան, 1986, էջ 238։
 անգլերենում  բազմաթիվ  բառեր  գոյություն  ունեն  խելք,  բանականություն  և  նմանատիպ հասկացությունների համար։
  Հայերենում, օրինակ` «մահի ետև ման գալ, կյանքիհամար  վտանգավոր  քայլերի  դիմել,  մահվան  բերանը  գցել  կամ  ուղարկել  մեկինվտանգի ենթարկել»1 դարձվածներից կարելի է ենթադրել, որ մենք վտանգավոր քայլերը  մահու  չափ  ահարկու  ենք  համարում`  ըստ  այդմ  բազմաթիվ  դարձվածներումիմաստը կապելով մահ բառին։
  Նույնը կարող ենք ասել քերականական երևույթներիհամար,  օրինակ՝  տարբեր  մշակութային  ընկալումներում  այս  կամ  այն  գոյականներըդիտվում են որպես հավաքական կամ հակառակը, հետևաբար տվյալ գոյականի հետեզակի  կամ  հոգնակի  թվով  ստորոգյալ  դնելուց  առաջ  անհրաժեշտ  է  իմանալ  ժողովուրդների  մշակութային  վերաբերմունքը  դրանց  նկատմամբ  (օրինակ՝  անգլերենումհաց  ու  պանիր  գոյականների  հետ  (որպես  հավաքական  ամբողջություն)  դնում  ենքեզակի թվով ստորոգյալ, իսկ թուրքերենում` հոգնակի)։
 Մշակույթը  արտահայտում  է  լեզվի  «բովանդակությունը»։
   Ստացվում  է,  որ  մշակույթը  լեզվի  հիմքում  ընկած  է  այնպես,  ինչպես  «բովանդակությունը»`  «ձևի»,  այսինքն`  մշակույթը  իմաստավորողն  է,  իսկ  լեզուն՝  հնչյունական  կմախքը։
   Սկզբումպետք  է  ընկալել  «գաղափարը»,  որից  հետո  «արտահայտությունը»  հիշելը  դյուրին  ևամբողջական  կլինի։
   Ընդհանուր  առմամբ  լեզուն  պատկերացվում  է  որպես  վերացական  երևույթի  արտացոլման  եղանակ,  սակայն  այն  կարող  է  իրացվել  տարբեր  ձևերով, օրինակ` լեզուն շատ մշակույթներում արտահայտվում է սիմվոլներով, նշաններովև այլն։
  Շատերը լեզուն վերարտադրում են ժեստերով, ձեռքի տարբեր շարժումներով,որոնք հասկանալու համար պետք է իրազեկ լինենք մշակութային համատեքստին։
  Չէ՞որ տվյալ լեզուն առաջացել է մշակութային բազմազանության դրսևորմամբ։
  Մշակույթը ձևավորում է անհատի հաղորդակցման վարքագիծը, և հենց այդ դրսևորման մեջանփոխարինելի մաս է  կազմում մտածողությունը։
  Այն փոխանցվում է սերունդներինլեզվի միջոցով։
 Արդյո՞ք  կարող  ենք  առանձնացնել  լեզուն,  մշակույթը,  մտածողությունը։
   Տարբերտեսանկյուններից վերլուծելու դեպքում ինքնին հանգում ենք այն եզրակացության, որդրանցից  յուրաքանչյուրը  հանդես  է  գալիս  որպես  այդ  երեքի  միասնության  տարր,առանց  որի  լեզուն  չի  կարող  հանգել  իր  ամբողջական  տեսքին  և  հիմնական  գործառույթին,  քանի  որ  մարդու  ճանաչողական  ընդունակությունները  չեն  կարող  կոդավորել մի կենդանի լեզվահամակարգ, որը մեկուսացված է մշակույթից և մտածողությունից։
   Օրինակ`  էսպերանտոն  չի  համարվում  կենդանի  լեզու,  քանի  որ  մշակույթիցառանձնացված է։
 Լեզուն խորապես ուսումնասիրելու համար մշակույթը կարող է օժանդակել օտարլեզվի  իմացությանը՝  մշակույթը  մայրենի  լեզվին  և  մշակույթին  համադրելու  միջոցով,քանի որ այն, ինչ համադրվել է վեր հանելով տարբերություններն ու նմանությունները, կարող է ավելի դյուրըմբռնելի լինել։
  Հաշվի առնելով այն, որ լեզվի հիմքում ընկածէ նաև մշակութային կարծրատիպերի ամբողջություն, կարող ենք համարել, որ լեզունսահմանում  է  տվյալ  մշակույթի  լեզվակրի  վարքագիծը,  հետևաբար  ճշգրիտ  եղանակով սովորելու հիմնական նախապայմանը բխում է մշակույթի ուսումնասիրությունից։
 Օրինակ` եթե ինչ-որ մեկը  շատ է ուզում վրացերեն սովորել առանց ճանաչելու  վրացժողովրդի  մշակութային  արժեքները,  վրացիների  անհատական  վերաբերմունքը  միմյանց նկատմամբ և այլն, նա չի կարող արդյունավետ սովորել այն, թե ինչպես են վրացերենում  արտահայտում  խնդրանք  կամ  հիացմունք։
   Մշակութային  տարբերությունները  նաև  ազդեցություն  ունեն  իմաստաբանական  միավորները  հասկանալու  վրա,օրինակ` «to go upstairs» արտահայտությունը բրիտանացիները կիրառում են հիմնա1 Սուքիասյան Ա., Գալստյան Ս., Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարան, Երևան, 1975, էջ 407։
 կանում քնել իմաստով, սակայն ամերիկացիները կիրառում են ուղիղ իմաստով` գնալերկրորդ հարկ։
  Ստացվում է, որ առանց մշակութային տարբերությունները իմանալուչենք կարող հասկանալ տվյալ արտահայտությունը տրված համատեքստում։
 Երկրորդ  օտար  լեզուն  սովորելու  համար  շատ  կարևոր  են  նաև  սովորողի  վերաբերմունքն  ու  շահագրգռվածությունը։
   Այս  գործոնները  որոշիչ  են  և  ունեն  սոցիալական,  ճանաչողական  և  աֆեկտիվ  ենթատեքստեր։
   Սոցիալական  և  ճանաչողականգործոնները  համապատասխանաբար  վերաբերում  են  հաղորդակցման  և  հասկացական դաշտի ընկալման ոլորտներին։
  Լեզուն հաղորդակցության միջոց է, մի եղանակ,որով  մարդիկ  մտնում  են  սոցիալական  շփման  մեջ։
   Յուրաքանչյուր  անհատ  լեզունիրացնում է մարդկանց հետ բարդ սոցիալական փոխազդեցության շնորհիվ1, և սովորելու  ցանկությունն  ու  ընդհանրապես  սովորողի  շահագրգռվածությունը  խթանելուհամար պետք է ծանուցել մշակույթի մասին։
  Ինտեգրատիվ կողմնորոշումը հավասարակշռված է մնում այս դեպքում2։
  Այսինքն՝ մոտիվացիայի մեծ լինելը ուղիղ համեմատական  է  մշակույթին  իրազեկված  լինելու  պայմանին,  այլապես  միայն  որոշակի  բառապաշարով  և  քերականությամբ  սովորողը  չի  կարող  արտահայտել  իրականությունը, մի իրականություն, որը օտար մշակույթն է։
  Լեզուն հաղորդակցական հմտությունէ, որը առանձնացված չէ սոցիալական խնդիրներից, և եթե մանկավարժը կամ սովորողը իրազեկ չէ որևէ իմաստակիր միավորի մշակութային իմաստին, ուրեմն նա չգիտի  այդ  բառի  իմաստը3։
   Արդյունավետ  հաղորդակցության  հիմքում  ընկած  է  նաևերևույթների գնահատողական վերաբերմունքը, որը կրկին բխում է մշակութային ենթատեքստից։
  Օրինակ` օտարերկրացի բառը կարող է տարբեր ոճական կիրառությունունենալ՝ ելնելով մարդկանց էթնիկ նախադրյալներից, ուրեմն որևէ գնահատողականվերաբերմունք  կամ  կարծիք  երևույթի  մասին  ասելիս  պետք  է  հաշվենկատ  լինելնրանց լեզվաբանական վարքագծին, վերաբերմունքին։
 Ինչպես  արդեն  վերը  նշվեց,  հավաքագրված  լեզուն  իր  մեջ  պարունակում  է  նաևլեզվաբանական  հարաբերականության  մեջ  մտնող  ամենակարևոր  տարրերից  մեկը`մտածողությունը։
  Մշակութային ենթատեքստը մեր հասկացական միավորները մտածողության  շնորհիվ  տեղափոխում  է  կենդանի  խոսք։
   Լեզուն  հարատևում  է  մտածողության  միջոցով,  և  հակառակը`  առանց  լեզվի  ներքին  տեքստի  միտքը  անորոշ  է,  ուոչինչ  պարզ  լինել  չի  կարող  մինչև  լեզվի  երևան  գալը։
   Մյուս  կողմից  էլ  մշակութայինենթատեքստի հիմքում ստեղծվում է միտք, այնուհետև` այն արտահայտելու միջոցը։
 Մշակույթ   մտածողություն            լեզուԼեզուն  կարող  է  արտահայտել  ցանկացած  միտք,  որի  հիմքում  մշակութային  ենթատեքստն  է4։
   Չնայած  Պատրիկ  Մորանը  նշում  է,  որ  մշակույթը  և  լեզուն  կարելի  էառանձնացնել մանկավարժական տարբեր մեթոդների համար5, սակայն եթե նույնիսկփորձում  ենք  առանձնացնելով  կենտրոնանալ  լեզվական  ձևերի  ուսուցման  վրա,միևնույն է, դրանց հիմքում արդեն իսկ կա մշակութային ասպեկտը։
  Եվ այդ մշակույթը ավելին է, քան ժողովրդական տոները, երգերը, սովորույթները և այլն։
  Այո, լեզունմիջոց  է  վերը  նշվածների  մասին  տեղեկանալու  համար,  բայց  և  փաստացի  առանցմշակույթի  լեզուն  չենք  կարող  իրացնել  դասասենյակում։
   Այսինքն`  մշակույթը  ավելի3  Seely  H.,  Teaching  Culture։
   Strategies  for  Foreign  Language  Educators,  Skokie,  IL։
   National  Textbook  Company,5 Moran P., Teaching Culture։
  Perspectives In Practice, Boston։
  Heinle & Heinle, 2001, p. 39.բարդ  համակարգ  է,  քան  օրինակ`  գրավոր  խոսքը։
   Սակայն,  քիչ  է  ընդունված,  որ  լեզուն նրան հավասարապես մի բարդ համակարգ է և անհնար է այն դասավանդել միայն  «լսարանում»1։
   Արդյունավետ  հաղորդակցումը,  կարող  է  ենթադրել  այն,  թե  ինչպես  են  տվյալ  մշակույթին  պատկանող  մարդիկ  դրսևորում  իրենց  երախտագիտությունը  դիմացինի  նկատմամբ  կամ  ինչպես  են  խնդրանք  արտահայտում։
   Անգլերենըմատուցելիս հարկ է տարբերակել պաշտոնական և ոչ պաշտոնական խնդրանքի ձևերը (պաշտոնական` «would you please be so kind  as to give me a pen», ոչ պաշտոնական` «give me a pen, please»)։
  Այսինքն` մշակութային վարքագիծը սահմանում է ճիշտարտահայտության ընտրությունը` ելնելով իրադրությունից և զրուցակցից։
 Լեզուն,  որը  պետք  է  հավաքագրվի  գործող  և  կենդանի  «հիշողության»  մեջ,  պահանջում է ճարտասանական տարբեր հնարքներ (ռիթմը, հանգը և այլն2), որոնք հեշտացնում  են  ինֆորմացիայի  հիշելը։
   Այսպիսով`  մանկավարժի  կողմից  տրվող  առաջադրանքներում կարելի է ընդգրկել տարբեր ֆիլմեր` գեղարվեստական կամ այլ ժանրի։
   Ուսանողները,  դիտելով  դրանք,  կարող  են  կենտրոնանալ  դերասանների  վարքագծի  կամ  շարժուձևի  վրա`  սահմանելով  հստակ  սկզբունքներ  որևէ  թիրախային  լեզվով  հաղորդակցվելու  համար։
   Տարբեր  առածների  քննարկումը  նույնպես  էական  է՝մշակութային նախադրյալները սահմանելու համար։
 Լեզվի  դասապրոցեսին  կարելի  է  նաև  ներգրավել  տվյալ  լեզուն  կրող  բնիկների,որոնք իրենց մասնակցությամբ սկսնակ սովորողներին կդարձնեն իրենց մշակույթի միմասնիկը։
 Հատուկ  ընտրված  գրական  տեքստերը  թույլ  են  տալիս  ընկալել  մշակույթի  խորքային  մասը  և  շատ  վճռորոշ  են,  քանի  որ  սովորողի  մոտ  ստեղծվում  է  անմոռանալիփորձ և սեփական արձագանք նորի ընկալման նկատմամբ։
 Այսպես,  վերոնշյալ  տեսական  բոլոր  եզրահանգումները  հեշտությամբ  կարելի  էապացուցել գործնական  փորձով, որը կատարվել է անգլերեն սովորողի սկսնակներիշրջանակներում։
   Սովորողների  մի  մասը  սկսել  է  ուսումնասիրել  լեզուն  մշակույթից,մյուս մասը՝ բացառապես լեզվի քերականությունից։
   Որոշ ժամանակ անց, երբ  երկուխմբերն  էլ  արդեն  կարողանում  էին  խոսել  անգլերեն,  ուսումնասիրությունը  ցույցտվեց, որ միայն առաջին խումբն է արդյունավետ հաղորդակցվում` դրսևորելով վերընշված լեզվին համապատասխան մշակույթի վարքագիծ, ինչը լեզուն խոսքի մեջ ավելի  կենդանի  և  բնական  է  դարձնում,  քան  պարզապես  հասկացությունների  բառացիկիրառումը, որով առաջնորդվում էր երկրորդ խումբը։
 1  Byram  M.,  Esarte-Sarries  V.,  Investigating  Cultural  Studies  in  Foreign  Language  Teaching,  Clevedon,  Avon։
 Գոհար ՉարքանդյանՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԴԵՐՆ ՕՏԱՐ ԼԵԶՎԻ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՀԻՄՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ լեզու, մշակույթ, միտք, ենթահամակարգ, իդիոմ, լեզվական հայեցակարգ,մշակութային համատեքստ, քերականական երևույթ, բովանդակություն, արտահայտման պլան, հաղորդակցական վարք, մարգինալացված լեզու, սոցիալականփոխազդեցություն, լեզվաբանական հարաբերականություն, մշակութային և լեզվական նորմեր։

Ինչպես  երևում  է,  առանց  մշակութային  լայն  ենթատեքստի  կամ  շրջանակի  ուսուցման  քերականական  կարգերի  ուսուցումը  բավական  չէ։
   Ուսուցման  այդ  ձևը  ամբողջական  չէ,  որովհետև  մարդկության  գլխավոր  ադապտիվ  մեխանիզմը  միայն  մշակույթն  է1։
   Մշակույթն  է  սահմանում լեզվի հղկվածությունն ու դասակարգվածությունը։
  Եթե այս կամ այն լեզուն ավելի  դասակարգված  է,  նշանակում  է  տվյալ  մշակութային  խմբին  պատկանող  մարդկանց  զարգացվածության  հարթակն  ավելի  բարձր  է։
   Լեզուն  իր  նպատակին  չի  ծառայի,  եթե  մշակութային  համատեքստի տեսանկյունից ճիշտ արտահայտություն չի ընտրվել, չնայած որ այն քերականորեն կարող է ճիշտ լինել։
  Հետևաբար հարկ է դասավանդել լեզուն` համադրելով և՛ մշակութային, և՛ լեզվական կանոնները։
