ԳՐԱԲԱՐԻ ՀԱՐԱԴԻՐ ԲԱՅԵՐԻՑ ԱՌԱՋԱՑԱԾ ԲԱՐԴ ԲԱՌԵՐՆ ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄԴարձվածքը  բառերի  կայուն,  պատրաստի,  վերարտադրելի,  վերաիմաստավորված  կապակցություն է, ուր բաղադրիչ բառերի ինքնուրույնությունը ձևական է, շարահյուսական կապը` մթագնած1։
 Լեզվաբանական  գրականության  մեջ  ամենից  «սայթաքունն»  է  համարվում  հարադիր  բայերի  ևդարձվածքների  սահմանագծի  որոշելը։
   Շատ  աշխատանքների  մեջ  «դարձվածք»  անվան  տակ,  իդեոմատիկ  արժեք  ունեցող  կապակցությունների  կողքին,  թվարկված  ենք  գտնում  նաև  իմաստափոխություն  չունեցող  սովորական  հարադրական  բայեր։
   Այս  հարցում  գոյություն  ունեցող  բազմակարծությունն ունի իր հիմնավոր պատճառները։
  Նախ՝ թե´ սովորական հարադրություները, թե´ դարձվածքայիններն ունեն տարանջատ կազմություն, օրինակ՝ ներս մտնել - ներս գցել «չարտահայտել, ինքն իր մեջապրել»։
  Երկրորդ` շատ ու շատ դարձվածքներ՝ իբրև լեզվական միավորներ, ունեն հարադրական բայիձևաբանական արժեք, օրինակ՝ ձեռք քաշել, հողին հավասարվել, աչք մտնել և այլն։
  Երրորդ` կան մեծթվով  կապակցություններ,  որոնք  տարբեր  խոսքային  միջավայրերում  հանդես  են  գալիս  մերթ  իբրևսովորական  հարադրական  բայեր`  գործողություն  անվանող,  առանց  փոխաբերական-հարաբերականնշանակության, մերթ էլ` իբրև դարձվածքներ, օրինակ՝ խաչ հանել.…Աչքերի մեջ գամ մեխելովԽաչ հանեցին։
  (ՎԴ)Այստեղ խաչ հանելը հարադրական բայ է, ոչ դարձվածք, ուղիղ իմաստով անվանում է գործողությունը։
  Այս նույն կապակցությունը փոխաբերաբար ունի «տանջահար անել» նշանակությունը.Մեզ գգվում են միշտ գգվանքով մի սուտ.Մեզ խաչ են, խաչ են հանում ամեն օր… (ՎՏ)Դարձվածքը կարող է հարադրական  բայի արժեք ունենալ, բայց ամեն բայական հարադրությունդեռ դարձվածք չէ։
 Իմաստային կողմից զատ` սրանց միջև կան և այլ կարևոր տարբերություններ։
  Բառային տեսակետից սովորական (ոչ դարձվածքային) հարադրությունների համար յուրահատուկն այն է, որ սրանց հիմնական բայ-բաղադրիչներ  են դառնում գալ, անել, լինել, տալ, ածել, դնել և նմանները, մինչդեռ դարձվածքային  հարադրությունների  կազմում  հիշյալներից  բացի՝  կարող  են  հանդես  գալ  անսահմանափակորեն շատ բայեր, օրինակ՝ ունել, տանել, առնել, վարել, գնալ և այլն։
  Առաջինների հարադիրները գերազանցապես գոյականներ են և այն էլ ուղիղ ձևով դրված, նույնիսկ առանց հոդի, մինչդեռ երկրորդների կազմում բավական հաճախ հանդես են գալիս  և այլ խոսքի մասեր`  թե´ ուղիղ, թե´  թեք ձևերով,օրինակ՝ ախ քաշել, ջան ասել-ջան լսել, ևս անել և այլն։
  Վերջապես` առաջինների շարադասությունն է՛լավելի կայուն է, քան երկրորդներինը։
  Բավական է բաղադրիչների շարադասությունը փոխել և հարադրությունը «կտարրալուծվի»2։
 Դարձվածքների կիրառության տարածման «տրամաբանական վախճանը» լինում է նրանց հիմանվրա զանազան համադիր բառերի կազմությունը։
  Իհարկե, այս միտքը չպետք է հասկանալ բացարձակիմաստով, մեր դարձվածքները հազարավորներ են, իսկ դարձվածքներից ծագած բառերը` սոսկ տասնյակներ։
  Նույնը վերաբերում է նաև գրաբարին։
 Այնտեղ,  ուր  գրաբարն  ուներ  բառակապակցություն-դարձվածք,  հետագա  շրջաններում  մենքհաճախ  գտնում  ենք  բաղադրյալ  բառ`  փոխաբերական  իմաստավորումով  (նախկին  դարձվածայիննշանակությամբ), օրինակ՝ գիր առնել - գրառել, ակն ածել - ակնածել, չար գործել - չարագործել և այլն։
 Կարելի է ասել, որ նման կաղապարը շատ է հանդիպում մեր ուսումնասիրած հատվածում։
 Մեր  քննության  համար  նյութ  են  ծառայել  նախ  և  առաջ  Ռուբեն  Ղազարյանի  «Գրաբարի  դարձուածաբանական բառարան»-ի այն միավորները, որոնցից առաջացել են բարդ բառեր (գոյական, բայկամ  այլ  խոսքի  մաս),  և  դրանք  համեմատել  ենք  Էդ.  Աղայանի  «Արդի  հայերենի  բացատրական1 Բեդիրյան Պ., Ժամանակակից հայերենի դարձվածաբանություն, Երևան, 1973, էջ 5։
 2 Նույն տեղում, էջ 28-31։
 բառարան»-ի  տվյալների  հետ։
   Քննած  դարձվածքային  միավորների  մեջ,  հարադիր  կազմությունիցբարդ բառի առաջացման ընթացքը նկատի ունենալով, առանձնացվում են մի քանի հիմնական խմբեր.   ա)  հաճախ  հարադիր  դարձվածքը  վերածվել  է  կցական  բարդության՝  առանց  բաղադրիչներիորևէ փոփոխության՝ բացի երբեմն հոդակապի գործածումից, օրինակ՝ •  ակն ածել - ակնածել, •  ակն առնուլ - ակնառել, •  առաջի կալ - առաջակալ, •  ավար առնուլ - ավարառել, •  բակ առնուլ - բակառել, •  գիր առնել - գրառել, •  թեկն ածել - թեկնածել, •  ի բաց պարզել - բացապարզել, •  սիրտ առնուլ - սրտառել, •  չար գործել - չարագործել, •  պինդ կալ - պնդակալ, •  շուրջ պատել - շուրջպատել, շրջապատել, •  նենգ գործել - նենգագործել, •  յայտ ածել - հայտածել, •  հանել ի խաչ - խաչհանել, խաչահանել, •  հանել ի վեր - վերհանել և այլն, բ)  այս  խմբի  մեջ  առանձնանում  են  -ան  սոսկածանց  ունեցող  բայերով  կազմությունները,  որոցիցառաջացած բարդ բառերում այդ սոսկածանցն ընկել է, օրինակ՝ •  ակն արկանել - ակնարկել, •  ահ արկանել - ահարկել, •  առաջի արկանել - առաջարկել, •  արկանել խունկս - խնկարկել, •  արկանել հիմն - հիմնարկել, •  աքացի հարկանել - աքացահարել, •  բողոք արկանել - բողոքարկել, •  բուռն հարկանել - բռնահարել, •  գան հարկանել - գանահարել, •  գինս հատանել - գնահատել, •  պագանել երկիր, երկիր պագանել - երկրպագել, •  գոյժ/ գուժ արկանել - գուժարկել, •  թև արկանել - թևարկել, •  վճիռ հատանել - վճռահատել, •  սակ արկանել - սակարկել, •  ոտն հարկանել - ոտնահարել և այլն, գ)  որոշ  վերապահությամբ  առանձին  խումբ  պետք  է  համարել  այն  միավորները,  որոնցում  լինել,առնել, արկանել և նմանատիպ այլ բայերը բային են փոխանցել իրենց բայական վերջավորությունն ուըստ այդմ կազմել են և´ պարզ, և´ բարդ բայեր` կախված առաջին արմատի պարզ կամ բարդ լինելուց,օրինակ`•  շրջափակ առնել - շրջափակել, •  շուրջ լինել - շրջել, •  շամբուշ առնել - շամբշել, •  շատախօս լինել - շատախոսել, •  նախանձ առնել - նախանձել, •  նախաձեռն լինել - նախաձեռնել, •  այլակերպ լինել - այլակերպել, •  միջամուխ լինել - միջամխել, •  միջամուտ լինել - միջամտել, •  մահապարտ առնել - մահապարտել, •  ճանապարհորդ լինել - ճանապարհորդել, •  ճանապարհակից լինել - ճանապարհակցել, •  ճանապարհ առնել - ճանապարհել, •  ձիարշաւ առնել - ձիարշավել և այլն։
 Վերջինները ներառում են թե՛ պարզ հարադիրներ (հիմնականում՝ ածականներ), թե՛ բարդ բառեր,ինչպես՝ •  գահավէժ լինել - գահավիժել, •  արօրադիր առնել - արորադրել, •  բանակռիւ լինել - բանակռվել, •  բարեխօս լինել - բարեխոսել, •  բնաբարձ լինել - բնաբարձել, •  բնաջինջ լինել - բնաջնջել, •  գետնաքարշ լինել - գետնաքարշել, •  գերավար լինել - գերեվարել, •  գործակից լինել - գործակցել և այլն։
 Գրաբարին խիստ հատուկ են նախդրային կիրառությունները։
  Մեր ուսումնասիրած նյութում մեծթիվ  են  կազմում  բարդ  կազմություն  ունեցող  այնպիսի  բայերը,  որոնք  առաջացել  են  նախդրիանկումից, օրինակ՝ •  առ ոտն հարկանել- ոտնահարել, •  արկանել ընդ թուով - թվարկել, •  արկանել ի գործ - գործարկել, •  արկանել ի տախտապար - տախտապարել, •  բերել ի մէջ - մեջբերել, •  բերել ի յայտնութիւն - հայտնաբերել, •  գալ ի լոյս - լուսագալ, •  ի բաց առնել - բացառել, •  ի բաց դարձուցանել - բացադարձել, •  ի խաչ հանել - խաչհանել, •  ի կիր առնուլ - կիրառել, •  ի պահս մտանել - մտապահել, •  ի միտս բերել - մտաբերել, •  ի յայտ ածել - հայտածել, •  ի պահս մտանել - պահմտել, •  ի վեր երեւել - վերերևալ, •  ի վեր ունել - վերունել, •  ի վերայ ածել - վերածել, •  ընդ ոտն հարկանել - ոտնահարել, •  զանձն ի գործ կացուցանել - գործակցել, •  ի քուն կալ - քնակալել, •  ի վեր առնուլ – վերառել, վերառնել, •  ի նկարու հանել – նկարահանել, նկարհանել և այլն։
 Հազվադեպ են նախդիր պահպանած տարբերակները, ինչպես՝•  գիրկ ընդ գիրկ խառնել - գիրկընդխառնել, գրկախառնել, •  խոչ ընդ ոտնել - խոչընդոտել և այլն։
 Գրաբարի հարադրությունների և դարձվածների մեջ ունենք օրինակներ, որոնք կազմված են և, ուշաղկապներով։
  Հետագա ընթացքում դրանք կա՛մ պահպանվում են, կա՛մ էլ սղվում, օրինակ՝ •  հարց եւ փորձ առնել - հարց ու փորձ, հարցուփորձ, հարցուփորձել, հարց-փորձ, •  յողորմ եւ ի գութ խոնարհեցուցանել - ողորմագութ, •  ողջ եւ առողջ - ողջ-առողջ, ողջառողջ, ողջառողջություն, •  ել և մուտ - ելումուտ և այլն։
 Դարձվածքային  միավորները  բարդ  բառի  վերածվելիս  խոսքիմասային  տարբեր  փոփոխություններ են կրում։
  Դրանք կարող են վերածվել գոյականների, ածականների։
 Ա) Հետևյալ օրինակներում հիմնականում առկա են բարդ գոյականներ (խոսքիմասային երկիմաստություններն անտեսել ենք). •  անցանել ի հանդիսի - անցահանդես, •  ի բաց արձակել - բացարձակ, •  ի բաց թողուլ - բացթողում, •  ի հասակ եւ ի միտս հասանել - մտահասություն, •  ի ձեռն՝ ի ձեռս մատնել - ձեռնամատ, •  ի մէջ քաղաքին - քաղաքամեջ, •  ի միտ առնուլ - մտառություն, •  ի մատնեակ արկանել - մատնարկ, •  ի նախանձ մտանել - նախանձամտություն, •  ական հատանել - ականահատ, •  ակօս ձգել` պատառել - ակոսաձիգ, ակոսապատառ, •  անցանել զբանիւք - անցաբան, •  անցանել յաշխարէ - աշխարհանցում, •  արեւու ցուցանել - արևացույց, •  բողոք ունել - բողոքարկում, բողոքում և այլն։
 Բ) Քիչ չեն նաև ածականներ դառնալու դեպքերը. •  թագ ի գլուխ առնուլ - թագագլուխ, •  զանձն ի մահ դնել - անձնամահ, •  թողուլ ի ձեռանէ - ձեռնաթող, •  ի գլուխ երթալ - երթագլուխ, •  ի թիկունս հասանել - թիկնահաս, •  ի դիւր հանել - դյուրահան, •  ի կցանի հարկանել - հարկակից, •  գիր հաստատել - հաստատագիր, •  ի վարձու առնել - վարձառու և այլն։
 Բառակազմական այս ընթացքը նկարագրելիս պետք է մատնանշել նաև այն դեպքերը, երբ բարդբառեր  են  առաջանում  երկանդամ,  եռանդամ  կամ  բազմանդամ  հարադրություններից։
   Օրինակ՝  բազմանդամ հարադրություններից են կազմված՝ •  ի սուր սուսերի մաշել - սրամաշ, •  ի վարան տագնապի մտանել - վարանամիտ, տագնապամիտ, •  հարկանել ի սուր սուսերի, հարկանել սրով սուսերի - սուսերահար, •  յոյս առաջի դնել - առաջադիր, հուսադիր, •  ի գործ չարի մասանց բերել - չարաբեր, •  կարեօք հասանել ի վերայ - վերահաս, վերահասու, •  նախանձ բարւոյ ի մէջ առնուլ - բարենախանձ և այլն։
 Քննության մեջ ենք ներառել նաև այն միավորները (այդպիսիք մեծ թիվ են կազմում հայերենում),որոնք ունեն անվանական կապակցությունների արժեք, որոնցից իրենց հերթին առաջացել են կցականբարդության գոյականներ, ածականներ կամ այլ խոսքի մասերի բառեր, օրինակ՝ •  ազդումն բնական, բնական ազդեցութիւն - բնազդում, •  արուեստող ձեռք - ձեռարվեստ, •  թուելեաց երգ - թվերգ, •  ծիւրական ախտ - ծյուրախտ, •  կին մարդ - կինմարդ, կնամարդ, •  կնիք հօր - կնքահայր, •  կշիռ չափոյ - կշռաչափ, կշռաչափել, չափակշռել, •  հարթ հաւասարութիւն - հարթահավասար, •  հաց ի բերան - հացբերան, •  հոգիոյ որդի - հոգեորդի, •  ձեւ բանից - ձևաբան, ձևաբանություն, բանաձև, բանաձևել, բանաձևվել, բանաձևություն, •  մէջ գիշերոյ - մեջգիշեր և այլն։
 Այս  ամենից  բացի՝  պետք  է  հավելենք,  որ  հարադրություններից,  դարձվածքներից  և  կայուն  կապակցություններից բարդ բառերի առաջացման ընթացք մեր լեզվում առկա էր արդեն գրաբարի շրջանում։
  Դասական գրաբարում արդեն ունեինք բառեր, որոնք վկայում են, թե իրենց նախորդել են համապատասխան  բաղադրիչներով  ու  նշանակություններով  դարձվածքներ  կամ  հարադրություններ,  օրինակ՝ հեղում (զ)արիւն, դարձուցանեմ զերեսս և այլն։
 Հռիփսիմե ԿոստանյանԳՐԱԲԱՐԻ ՀԱՐԱԴԻՐ ԲԱՅԵՐԻՑ ԱՌԱՋԱՑԱԾ ԲԱՐԴ ԲԱՌԵՐՆ ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ դարձվածք, գրաբար, հարադիր բայ, արդի հայերեն, բարդ բառեր, գոյական, ածական, բայ։

Մեր քննության համար նյութ են ծառայել նախ և առաջ Ռուբեն Ղազարյանի «Գրաբարի դարձուածաբանական  բառարան»-ի  հարադրություններն  ու  դարձվածքները,  որոնցից  հայերենի  զարգացման  հետագա  փուլերում  առաջացել են բարդ բառեր։
  Դրանք համեմատել ենք Էդ. Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրական բառարան»-ի  տվյալների  հետ։
   Դարձվածքներից և հարադրություններից բարդ  բառերի  առաջացումը  մեր  լեզվում  նոր  երևույթ  չէ.  դասական գրաբարում  արդեն  ունեինք  բառեր,  որոնք  վկայում  են,  թե  իրենց  նախորդել  են  համապատասխան  բաղադրիչներով ու նշանակություններով դարձվածքներ։
  Դարձվածքներից առաջացել են տարբեր խոսքի մասեր՝  գոյականներ, ածականներ, բայեր, երբեմն նաև՝ տարբեր խոսքի մասերի իմաստ ունեցող բառեր նույն դարձվածքից։
