ԿԵՐՊԱՐՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՄՈՒԽԹԱՐ ԱՈՒԵԶՈՎԻ «ԴԺՎԱՐ ՏԱՐԻՆԵՐ» ՎԻՊԱԿՈՒՄՄուխթար Աուեզովը 20-րդ դարասկզբին նոր ձևավորվող ղազախ մտավորականության վառ ներկայացուցիչներից  է։
   Սույն  հոդվածում  անդրադարձել  ենք  1928  թ.  գրված  «Դժվար  տարիներ»  («Սովիտարիներ», «Դժվարին տարի») վիպակին1, մասնավորապես՝ դրա ստեղծման պատմությանը, կերպարներին  և  ստեղծագործության  գեղարվեստականությանը  վերաբերող  հիմնական  առանձնահատկություններին։
 Հայտնի  է,  որ  Մուխթար  Աուեզովի  ստեղծագործական  կյանքի  սկիզբը  (1920-ական  թթ․  սկիզբ)համընկնում  է  ղազախ  ժողովրդի  կյանքի  սոցիալական  և  պատմական  մեծ  փոփոխությունների  հետ,որին  մասակից  է  դարձել  նաև  հեղինակը։
   20-ականների  նրա  աշխատանքների  և,  մասնավորապես,«Դժվար  ժամանակներ»  վիպակի  քննությունը  հնարավորություն  է՝  ավելի  խորը  և  նոր  հայացքով  վերաիմաստավորելու  ոչ  միայն  նրա  ստեղծագործական  ուղին,  այլև  1916  թ.  ցարական  իշխանությանդեմ ղազախների շրջանում սկսված ապստամբությունը։
 Առհասարակ, 20-րդ դարի սկիզբը ղազախ ժողովրդի համար իրադարձություններով լի և բեկումնային մի ժամանակաշրջան էր։
  Մի կողմից ղազախների շրջանում արմատացած և դեռևս իշխող ֆեոդալ-պատրիարխիկ  բնույթի  սովորույթները,  մյուս  կողմից  ցարական  իշխանության  վարած  քաղաքականությունը, ինչպես նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով առաջացած տնտեսական  դժվարություններն  երկրում  ստեղծել  էին  քաոսային  իրավիճակ։
   Դեռևս  նոր  սաղմնավորվող  ղազախ մտավորականության ներկայացուցիչներն սկսում էին խոսել ազգային-ազատագրական պայքարիձևավորման  անհրաժեշտության  մասին։
   Հրամայական  է  դառնում  գաղութային  կախվածությունիցազատվելու հարցը, առաջին հերթին՝ հոգևոր մակարդակում։
  Առաջադեմ ղազախ մտածողների ջանքերով  սկսում  են  տպագրվել  առաջին  ղազախերեն  դասագրքերը,  իսկ  գրականությամբ  ու  գիտությամբզբաղվողների հիմնական նպատակը դառնում է ազգային գաղափարախոսության ստեղծումն ու զարգացումը2։
  Նոր կազմավորվող ղազախ մտավորականների ազատության ձգտումները կարծես համընկնում էին 1917 թ. հոկտեմբերյան հեղափոխության գաղափարների հետ։
 Առհասարակ,  նաև  ռուս  գրականության  մեջ  1920-ականներին  իշխող  էր  պատմական  թեմատիկան, ինչը բնորոշ էր հետհեղափոխական հասարակություններին. չէ՞ որ այս հասարակությունները կարիք ունեին վերաիմաստավորելու իրենց սեփական պատմությունը, ստեղծելու նոր պատմական հերոսներ,  ովքեր  կրողը  պիտի  լինեին  նոր  գաղափարների։
   Հենց  այս  փոփոխությունների  ալիքով  տարված՝երիտասարդ  Աուեզովը  պատմական  դեպքերի  հիման  վրա  գրում  է  «Դժվար  ժամանակներ»  վիպակը։
 Վիպակի գաղափարական ասելիքի վրա ակնհայտ է 1917 թ. հեղափոխության գաղափարախոսականազդեցությունը. չէ՞ որ  հեղափոխությունը ջանում էր  տապալել հինը` ցարականը, ստեղծել նոր հասարակություն, որի հիմնական արժեքները պիտի լինեին ազատությունն ու խաղաղությունը։
  Այս առումովվիպակը լիովին համընկնում էր հեղափոխական գաղափարախոսության հետ. չէ՞ որ Վիպակը վերջինհաշվով  ներկայացնում  էր  նաև  ղազախ  ժողովրդի  ներկայացուցիչների  պայքարն  ընդդեմ  գոյությունունեցողի, հնի և կոչ էր՝ փոխոխությունների ճանապարհն ընտրելու։
 1 Մասնագետների մեծ մասը վիպակ եզրույթի փոխարեն առաջարկում է օգտագործել պատմվածք տերմինը։
  Նման տարակարծության հիմնական պատճառն այն է, որ այդ ժամանակ ղազախ գրականության մեջ գրական ժանրերը դեռևս վերջնական ձևավորված  չէին,  և  դասակարգման  հարցում  որոշակի  դժվարություններ  կային։
   Բացի  այդ,  պատմվածքի  և  վիպակի  սահմաններըբավական պայմանական են, և հնարավոր չէ ժանրերի միջև կայուն սահման գծել։
  Մեր կարծիքով՝ այս ստեղծագործությունը միջանկյալ տեղ է գրավում վիպակի և պատմվածքի միջև, և ընդունելի են երկու տերմիններն էլ։
  Հավատարիմ մնալով ստեղծագործության հայերեն թարգմանությանը` նպատակահարմար ենք գտնում վիպակ տարբերակի օգտագործումը։
  Այս մասին առավելմանրամասն տե՛ս Ջրբաշյան Է., Գրականագիտության ներածություն, Երևան,1996, էջ 283, Адилбаев М., О поэтики повестей ирассказов М.О.Ауэзова двадцатых годов, автореферат, Алма-Ата, 1987, էջ 10։
 Վիպակի  մասին  խոսելիս  հատկապես  անկախության  շրջանի  ղազախ  մասնագետները,  գրեթեառանց բացառության (Ռ. Բերդիբայ, Ռ. Նուրղալի, Ռ. Տուրսունբեկ, Տ. Ժուրտբայ և այլն), ստեղծագործության մեջ նկարագրվող 1916 թ. դեպքերն անվանում են ղազախ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի մի մաս։
  Մենք զերծ կմնանք նման  գնահատականից այն պատճառով, որ այս կամ այնդեպքերն ազգային-ազատագրական պայքար համարելու համար անհրաժեշտ է պատմական փաստերի համակողմանի ուսումնասիրություն և վերջնական գնահատական։
  Ազգային-ազատագրական պայքարը  ենթադրում  է  պետական,  կառավարման  մակարդակներում  ազատության  ձգտում,  անկախ  պետականության  ստեղծում.  մինչդեռ  վիպակում  հերոսների  մոտ  ապստամբությունը  բացառապես  սոցիալական հենք ուներ, ու, թեև նկատվում էին իշխող կառավարումից ազատվելու ձգտումներ, սակայնչէր  դրվում  ազգային  պետականություն  ստեղծելու  հարց  կամ  հետագա  նպատակ։
   Բացի  այդ,  մասնագետները վիպակում շարադրվող իրադարձություններն ազատագրական պայքար համարելու փաստարկ են ներկայացնում այն, որ 1929 թ. հրատարակված վիպակը համարվել է «ազգայնական, հակապետական գաղափարներով լի» և արգելվել արդեն 1930 թ.` վերահրատարակվելով միայն քառասունտարի անց` 1972 թ.1։
 Ինչպես  արդեն  նշեցինք,  վիպակը  նկարագրում  է  1916  թ.  դեպքերը,  մասնավորապես՝  երկրի  հարավում  գտնվող  Ասի  բնակատեղում  ապրող  ալբան  ցեղի  ապստամբությունը  Ցարական  կառավարության դեմ։
  Ինչպես փաստում է պատմությունը, ապստամբության պատճառ է դառնում 1916 թ. հունիսի 25-ի ցարական հրամանն առ այն, որ թիկունքի աշխատանքների համար 19-43 տարեկան «այլազգի» (ոչ ռուս) տղամարդիկ ենթակա են զորակոչի2։
 Վիպակի ստեղծման պատմության մասին պահպանվել են բավական ստույգ տվյալներ։
  Հայտնի է,որ 1920-ական թթ․ երկրորդ կեսին Աուեզովը սովորում էր Լենինգրադի պետական համալսարանի հասարակական  գիտությունների  ֆակուլտետի  լեզվի  և  գրականության  բաժնում3։
   Ինչպես  հետագայումհիշում  է  նրա  կինը`  Վալենտինա  Աուեզովան,  ֆոլկլորային  նյութեր  հավաքելու  նպատակով  1927  թ.համալսարանական  արշավախմբի  հետ  Աուեզովը  մեկնում  է  Ղազախստանի  հարավ`  Յոթգետնյայիշրջան4։
   Այս  փաստով  է  բացատրվում  այն  հանգամանքը,  որ  պատմական  թեմատիկայով  գրված  մյուսստեղծագործությունները` «Կրակոց լեռնանցքում» (1927 թ.), «Քենե խանը» (1928 թ. մարտ), գրվել ենհենց այս ժամանակահատվածում։
  Նրա այս ճամփորդության մասին անգամ գրել էին «Տիլչի» (1927 թ.)թերթում5։
   Ժամանակակիցների  խոսքով`  նա  ոչ  միայն  գրանցում  էր  ապստամբության  հետ  կապվածփաստերը, այլև ձիով շրջում էր Ասի բնակատեղիում, Չիլիք գետի հոսանքով հասնում Սարըտաու լեռներ, Ջանալաշ ժայլաու և այլն, մանրամասն գրի էր առնում տեղանունները, ժամերով խոսում էր ապստամբության  անմիջական  մասնակիցների  հետ,  լսում  կոնկրետ  դեպքի  վերաբերյալ  նրանց  կարծիքներն ու նկարագրությունները6։
  Այս ամենը, իհարկե, մեծացնում է վիպակի աղբյուրագիտական նշանակությունը, որը վերջինիս հիմնական առանձնահատկություններից է. նկարագրվող գրեթե բոլոր գործողությունները,  հերոսները,  նրանց  արարքները,  վիպակում  ներկայացվող  աշխարհագրական  անունները, տեղանունները կարելի է հաստատել պատմական փաստաթղթերով։
 Անդրադառնալով կերպարների հիմնական առանձնահատկություններին` հարկավոր է շեշտել, որհերոսները ևս պատմական անձինք են։
  Նրանց մասին ևս ստույգ տեղեկությունները հեղինակը հավաքել է դաշտային աշխատանքների ժամանակ։
  Մասնավորապես, վիպակում հասարակ ժողովրդին ներկայացնող  տարեց  բատիր  Ուզակն  իրականում  գոյություն  ունեցող  Ուզակ  Սաուրուկովն  էր,  աքսակալԺամեկեն`  Ժամեկե  Մամբետովը։
   Պատմական  փաստաթղթերի  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տվել,  որկառավարության շահերը ներկայացնող Գորշաբաշը (ղազախերեն տարբերակը` Ақжелке) ևս իրականում գոյություն ունեցող անձ էր` Պոդպորկով ազգանունով։
  Ընդ որում, հեղինակը մեծ ճշգրտությամբ ևմանրամասնությամբ  է  պատկերել  նրա  կերպարը։
   Իրականում  գոյություն  ունեցող  կերպարներ  էիննաև թարգմանները` ընչաքաղց և բայերի կամակատար Ռ. Մամըռբաևը և Օ. Բեյմուրինովը7։
 Վիպակի հերոսներին վերաբերող մյուս առանձնահատկությունը վերջիններիս ներկայացման ձևիմեջ է։
  Ի տարբերություն ավելի ուշ գրված ստեղծագործությունների` հեղինակն այս վիպակի հերոսներին չի բացարձականացրել։
  Օրինակ, եթե 1930-ական թթ․ սոցիալիստական ռեալիզմով գրված աշխա1 Ղազախստանի ԽՍՀ-ի Կոմկուսի քարտուղար Ֆ. Ի. Գոլոշյոկինի իշխանության տարիներին (1924-1933 թթ.) երկրում մեծացելէր ճնշումը քաղաքական և հասարակական գործիչների նկատմամբ։
  Սկսվել էր  հասարակությունը «մաքրելու» մեծամասշտապգործողությունը` պատմության մեջ հայտնի «Փոքր հոկտեմբերը»։
 2 Այս մասին մանրամասն տե՛ս Жұртбай Т., Алаш қозғалысы, т. 3, Алматы, 2011։
 5 Տե՛ս http։
 //idea.pushkinlibrary.kz/text/lihaya.html։
 7 Նույն տեղում, էջ 15։
 տանքներում  («Հետքեր»,  «Նեղ  կիրճը»,  «Ուսուսի»,  «Որսորդն  ու  արծիվը»)  նա  բացառապես  դրականլույսի ներքո էր ներկայացնում գլխավոր հերոսներին, նրանց օժտում  բոլոր դրական հատկանիշներովու լավագույն գծերով, խտացնում դրանք մի կերպարի մեջ, ապա այս վիպակում և՛ դրական, և՛ բացասական հերոսները հավաքական կերպարներ են։
  Հեղինակը փորձել է լրացնելով ստեղծել մեկ ընդհանուր  կերպար`  խուսափելով  բոլոր  դրական  հատկությունները  մի  կերպարի  մեջ  ներկայացնելուց։
   Այլկերպ ասած` հերոսները լրացնում են միմյանց։
 Հետաքրքիր  է  նաև  երիտասարդ  և  տարեց  կերպարներին  ներկայացնելու  հեղինակի  մոտեցումը։
 Առհասարակ, Աուեզովը, գրեթե առանց բացառության, իր ստեղծագործություններում երիտասարդներին  ներկայացնում  է  դրական  լույսի  ներքո  (Կոկբայ,  Ջանսեիդ,  Ժումաթայ,  Բեքեյ,  Սերիկբայ,  Այփայ,Թոռլիգոժա և այլն), նրանց օժտում կրթվածությամբ, քաջությամբ, արդարամտությամբ ու պայքարելուանհագ  ձգտումով։
   Աուեզովի  համար  երիտասարդները  լուսավոր  ապագայի  խորհրդանիշն  են,  ովքերմարմնավորում են նորը, ազատված են անցյալի կապանքներից, ունեն ազատ մտածելու հնարավորություն  և  պատրաստ  են  հանուն  նորի  պայքարել  մինչև  վերջ  (Աուեզովն  այս  հակասությունը  գրեթեառանց բացառության օգտագործում է մյուս ստեղծագործություններում ևս. սա  լավագույնս երևում է«Աբայի  ուղին»  վեպում`  Աբայի  և  հոր  հարաբերություններում)։
   «Դժվարին  տարիներ»  վիպակում  տարեցները  հնի  մարմնավորումն  են,  նրանք  մեզ  ներկայանում  են  խելացի,  սակայն  հուսահատված,ընկճված,  պայքարելու  նվազ  ցանկությամբ,  մինչդեռ  երիտասարդ  կերպարները  լի  են  ցասումով  ուընդվզումով։
   Ասվածի  ամենատիպիկ  օրինակներից  է  աքսակալ  Ուզակի  երիտասարդ  և  ուսյալ  աղջիկԲեքեյը, ով հայտնվում էր կարևորագույն հարցերի քննարկման ժամանակ և մշտապես հանդես էր գալիս համարձակ գաղափարներով ու մտքերով։
 Հեղինակը  հետաքրքիր  ձևով  է  մատուցում  վաճառականի  հավաքական  կերպարը.  թեև  որևէվաճառական  ստեղծագործության  մեջ  գործողությունների  ուղղակի  մասնակից  չի  դառնում,  սակայնընթերցողն  ունենում  է  նրա  կերպարի  բնութագիրը`  շնորհիվ  մասնավորապես  շուկայի  նկարագրության։
  Առևտրականները ներկայացվում են որպես բայերի կամակատարներ, խելացի, բայց և ճարպիկ,շողոքորթ,  ագահ  ու  ճարտարախոս։
   Նման  բացասական  երանգներով  են  ներկայացվում  նաև  բայերիթարգմանները  (Օսփանը,  Ժեբիրբաևը),  ովքեր  կտրված  էին  սեփական  ժողովրդից  և  կատարում  էինբայերի ցանկությունները միայն սեփական շահի համար։
 Աուեզովյան դրական կերպարները (Սերիկբայ, Թուռլիգոժա, Այփայ, Կոկբայ, Ջանսեիդ, Ժումաթայև  այլն)  օժտված  են  տափաստանաբնակին  բնորոշ  մեծ  հպարտությամբ.  լալը,  արցունք  թափելն  անպատվություն է նրանց համար. «Այդպիսին էր բատիրը։
  …Մեռնում էր նրա հոգու կեսը, իսկ առանց այդկեսի չէր ապրելու նաև նրա մյուս կեսը… վատ է վիճակը… Բայց նա, ինչպես գայլը, ձայն չի տա, չի լացի, թեկուզ մորթես նրան, այրես, թեկուզ սպանես նրան…»1։
  Նրանց հպարտությունն առավել ընդգծելու համար հեղինակը դիմում է մեկ այլ քայլի. ապստամբություն բարձրացնելու պատճառներից մեկն էլներկայացնում է այն, որ ցարը հրամայել էր բռնի հավաքագրել այլազգիներին ոչ թե անմիջապես պատերազմական  գործողություններին,  այլ  պարզապես  թիկունքային  աշխատանքներին  մասնակցելուհամար։
  Սա շատ լավ երևում է ասպտամբության ղեկավարների հարցաքննության ժամանակ. «...թողջիգիթները գնան, բայց ոչ  սև աշխատանքի։
   Թող  նրանց վերցնեն էնպիսի ծառայության, ուր զինվորիգործ են սովորեցնում։
  ...Թող նրանք իսկական զինվորներ դառնան։
  ...Մենք էլ էնպիսի մարդիկ ենք, ինչոր  ձեր  մուժիկները։
   ...Ուզում  ենք  մեռնել  հանուն  մեր  հողի,  բայց...  Վերցրեք  մեր  ջիգիթներին,  բայցռազմաճակատ ուղարկեք»2։
 Դրական  հերոսների  մյուս  բնութագրիչը  տափաստանային  անսահմանության  ու  անծայրածիրության նման ազատության ձգտումն է, ինչը երևում է առանձին կերպարների խոսքի մեջ. «…Մեզ տվեքավելի  բարձր  երկինք,  ավելի  լայնատարած  դաշտ,  ավելի  ազատ  կյանք»,  «Տափաստանցի  ձիերի  վրասանձ դնել չի լինի…»3։
 Վիպակի գեղարվեստականության մասին խոսելիս պետք է ուշադրության արժանացնել մի քանիհանգամանք։
  Հեղինակին հաջողվել է ստեղծել ամբողջական պատկերներ` շնորհիվ առանձին նկարագրությունների։
  Ասվածը վերաբերում է ինչպես առանձին անհատների օրինակով ալբան ցեղի հավաքական  կերպարի  ձևավորմանը,  այնպես  էլ  ալբանների  օրինակով  ղազախ  ժողովրդի  հավաքական  կերպարի կերտմանը։
 Վիպակում առավել հաջող է ստացվել բնության նկարագրությունը, ինչն ամբողջական է դառնումբնության  և  հերոսների  ներքին  աշխարհի  հետ  անմիջական  կապի  շնորհիվ։
   Հերոսների  ներքին  աշխարհն ընթերցողին տրվում է նաև բնության պատկերների նկարագրությամբ։
  Հերոսների և բնությաններդաշնակ կապը, որը պայմանավորված է մեծամասամբ քոչվորական կենսակերպ ունեցող հերոսնե2 Աուեզով Մ., Կրակոց լեռնանցքում, Երևան, 1988, էջ 123։
 3 Նույն տեղում, էջ 31։
 րի նկարագրության հետ, դիտվում է որպես հերոսին պատկերելու մեկ այլ ճանապարհ։
  Շնորհիվ մակդիրների, փոխաբերությունների և պատկերավորման այլ ձևերի` բնությունը կարծես դառնում է գործողությունների մասնակից։
  Բացի այդ, հեղինակը կարողացել է վարպետորեն ներկայացնել Կարկարայիշուկան` իր առօրյայով, վաճառականներով և շուկային բնորոշ աղմկոտությամբ։
  Գտնվելով Չինաստանի հետ սահմանի մոտ` Կարկարայի շուկան գրավում էր Իրանից, Քաշգարիից, Տիբեթից, Աֆղանստանից,  Հնդկաստանից  եկող  առևտրականներին։
   Շուկայի  նկարագրությունն  ամբողջանում  է  արևելյանշուկային  բնորոշ  ավանդույթներով`  աքլորակռիվ,  արևելյան  մարտարվեստի  խաղեր,  երգեր,  պարեր  ևառևտրականի  հստակ,  ընդգծված  բացասական  կերպար։
   Առհասարակ,  շուկան  Արևելքում  ունի  նաևսոցիալ-քաղաքական  և  հասարակական  մեծ  նշանակություն։
   Պատահական  չէ,  որ  ստեղծագործությունն սկսվում է հենց Կարկարայի շուկայի նկարագրությամբ։
  Վերջինս վիպակի մեջ կարծես հանդես էգալիս  որպես  գործող  անձ.  փոփոխվում  է  հերոսների  գործողություններին  համապատասխան.  եթեսկզբում այն նկարագրվում է որպես աղմկոտ, աշխույժ հավաքատեղի, ուր խաչվում են «աշխարհի բոլոր  կողմերից  ձգվող  ինը  ճանապարհները»,  ապա  ապստամբության  սկսման  ժամանակ  այն  կարծեսալեկոծվում է, դառնում տեսակետերի ու մտքերի բախման վայր և իվերջո ապստամբության վախճանից  հետո՝  ամայանում։
   Կարկարայի  շուկան  ժողովրդական  հուզումների  անուղղակի  մասնակիցն  է։
 Ըստ  Չինգիզ  Այթմատովի`  շուկայի  նկարագրությունն  այնքան  վարպետորեն  էր  արված,  որ  վիպակիայդ  հատվածն  անգամ  կարելի  էր  համեմատել  վերածննդյան  շրջանի  ֆրանսիացի  գրող  ՖրանսուաՌաբլեի ոճի հետ1։
 Ավելի ուշ` 1934 թ. Աուեզովը «Դժվար ժամանակներ» վիպակի հիման վրա գրում է «Կայծեր» (այնհայտնի է նաև «Գիշերային որոտներ» անվամբ) պիեսը։
  Անդրադառնանք նաև վիպակի և պիեսի միջևառկա մի քանի տարբերություններին։
 Վիպակում հեղինակը հնարավորություն ուներ նկարագրությունների միջոցով ժամանակի սոցիալքաղաքական կյանքին զուգահեռ ներկայացնել նաև ալբանների կենսակերպը, ավանդույթներն ու աշխարհայացքը, մինչդեռ պիեսում Աուեզովը ստիպված էր խտացնել գույները և կերպարների պայքարըպատկերել  հիմնականում  կոնկրետ  դրվագներով  և  հերոսների  հոգեբանության  միջոցով։
   Եթե  վիպակում շեշտադրվում էր հերոսների գործողությունների սոցիալական հենքը, շարժառիթը, ապա պիեսումառավել ընդգծված էր դրանց գաղափարական ասելիքը։
  Սա կարելի է հասկանալ, եթե հաշվի առնենք,որ ժամանակի ընթացքում Աուեզովն իր մեջ հավանաբար վերլուծել էր 1916 թ. դեպքերը և փորձում էրսոցիալական խնդիրներին զուգահեռ ներկայացնել ապստամբության գաղափարական կարևորությունը։
   Բնավ  էլ  պատահական  չէ,  որ  մասնագետներն  այս  պիեսը  համարում  են  Աուեզովի`  սոցիալիստական ռեալիզմով գրված լրջագույն ստեղծագործությունը2։
 Պատմությունից հայտնի է, որ 1916 թ. ապսամբությունն ամբողջությամբ ճնշվում է։
  Ու չնայած այսփաստին`  այն  իր  ուրույն  ազդեցությունն  է  ունենում  ոչ  միայն  ալբան  ցեղի,  այլև  ամբողջ  ղազախ  ժողովրդի  հետագա  կյանքը  պայմանավորող  պատմական  իրադարձությունների  վրա։
   Աուեզովն  իսկապես  խորն  էր  գիտակցում  ապստամբության  էությունն  ու  հետևանքները.  նա  ամբողջությամբ  հասկանում  էր  հուսահատության  գիրկն  ընկած  ժողովրդի  ցավն  ու  տառապանքը։
   Հենց  այս  հանգամանքիշնորհիվ  էլ  հեղինակը  կարողացել  է  հրաշալի  կերպով  ներկայացնել  Ալատաուի  լեռնային  արոտավայերը  լքող,  հուսախաբ  եղած  ալբաններին,  որով  էլ  ավարտվում  է  ստեղծագործությունը.  «Հետևումսպիտակ  ցարն  է,  առջևում`  ազատագրում  ճորտությունից...  Հուսահատությունը  քշում  էր,  հույսը`  տանում։
   Գնում  էին  տափաստանով  դեպի  խավար,  դեպի  անհայտություն։
   Ազատագրում  էին  փնտրում,բայց անձնատուր լինում անհայտության կամքին ու քմահաճույքին»։
 Ամփոփելով`  կարող  ենք  նշել,  որ  1920-ականներին  ղազախ  ժողովրդի  կյանքում  տեղի  էին  ունենում  գաղափարական,  հասարակական  հսկա  փոփոխություններ,  որոնց  անմիջական  մասնակիցն  էրնաև Մուխթար Աուեզովը։
  1928 թ. գրված «Դժվար տարիներ» վիպակով նա փորձում էր պատկերել ոչմիայն 1916 թ. պատմական իրադարձությունները. երկրի հարավում ապրող խաղաղ ալբան ցեղի խռովության  օրինակով  հեղինակը  փորձում  էր  ճանապարհ  ցույց  տալ  իր  ժամանակակիցներին  ևմատնանշել պայքարի ուղին։
  Բայց հանուն արդարության պետք է նշել, որ հերոսների գործողությունները  նա  պայմանավորում  էր  ոչ  թե  վերջիններիս  գաղափարական  հենքով,  այլ  ելնելով  սոցիալականխնդիրներից։
   Այլ  կերպ  ասած`  հերոսների  գործողությունների  և  ապստամբության  պատճառն  ալբանների շրջանում գոյություն ունեցող սոցիալական ծանր խնդիրներ էին։
  Մյուս կողմից, սա հեղինակի համար յուրատեսակ վերլուծություն էր այն հակասության, որը կար իշխող դասակարգի և աշխատավորզանգվածների միջև։
  Աուեզովը կարևորում էր ապստամբության դերը ղազախ ժողովրդի պատմությանմեջ, ինչը վկայում է այն փաստը, որ ավելի ուշ` 1934 թ. նա նույն սյուժեով, սակայն այլ շեշտադրումներով, գրում է «Կայծեր» պիեսը։
 1 Айтматов Ч., Вместо предисловия, Новый мир, 1972, №6։
 2 Каратаев М., Мухтар Ауэзов։
  заметки о творчестве, Алма-Ата,1967, с. 26.Պատմական թեմատիկայով գրված այս ստեղծագործությունն ունի նաև աղբյուրագիտական մեծնշանակություն. հեղինակն անձամբ է մեկնել Յոթգետնյայի շրջան, զբոսնել Ասի բնակավայրով, խոսելապստամբության  մասնակիցների  ու  նրանց  հարազատների  հետ,  գրի  առել  ապստամբության  առաջնորդների, կառավարիչների մասին տեղեկություններ, առանձին նկարագրություններ, տեղանուններ ուաշխարհագրական  տարբեր  անուններ,  որոնք  հետագայում  փոփոխվել  էին։
   Աղբյուրագիտական  նշանակությունից  զատ  վիպակն  ունի  նաև  գեղարվեստական  մեծ  նշանակություն։
   Գեղարվեստականպատկերման  տեսակետից  թերևս  ամենահաջողվածը  շրջակա  բնության  և  Կարկարայի  հայտնի  շուկայի նկարագրությունն է։
  Շնորհիվ առանձին և ընդհանուր նկարագրությունների` ընթերցողն ունենումէ  շուկայի  ընդհանուր  պատկերը`  արևելյան  շուկային  բնորոշ  առանձնահատկություններով։
   Վիպակինառանձնակի գեղարվեստական արժեք է տալիս հերոսների ներքին աշխարհի ու բնության ներդաշնակկապը։
  Ասվածը լավագույնս երևում է ապստամբության ճնշումից հետո Ալատաուի լեռնային արոտավայրերը լքող, հուսահատ ալբանների նկարագրության մեջ, որին զուգահեռ պատկերվում է նաև ամայացած, խարույկի վերածված շուկան ու դրան շրջապատող բնության պատկերները։
  Կերպարները ներկայացնելիս,  ի  տարբերություն  ավելի  ուշ  գրված  ստեղծագործությունների,  Աուեզովը  խուսափել  էնրանց բացարձականացնելուց. և՛ դրական, և՛ բացասական  հերոսները հավաքական կերպարներ  են,նրանք լրացնում են միմյանց և օժտված են ալբաններին բնորոշ բոլոր  գծերով`  հպարտությամբ, պերճախոսությամբ, միամտությամբ, նաև` շողոքորթությամբ ու ագահությամբ։
 Այսպիսով,  «Դժվար  տարիներ»  վիպակն  Աուեզովի  առաջին  քայլն  էր  պատմական  թեմատիկայովստեղծագործելու, և կարելի է փաստել, որ այդ քայլն արված էր ամենայն պատասխանատվությամբ ևպսակված էր հաջողությամբ։
 Շուշան ԽաչատրյանԿԵՐՊԱՐՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՄՈՒԽԹԱՐ ԱՈՒԵԶՈՎԻ «ԴԺՎԱՐ ՏԱՐԻՆԵՐ» ՎԻՊԱԿՈՒՄԲանալի բառեր` Մուխթար Աուեզով, «Դժվար տարիներ», վիպակ, ապստամբություն, ալբան ցեղ։

Ներկայացվող հոդվածում քննվում է ղազախ գրող և դրամատուրգ Մուխթար Աուեզովի «Դժվար տարիներ»  վիպակը։
  Ներկայացվում է ինչպես վիպակի ստեղծման պատմությունը, այնպես էլ հիմնական հերոսներին պատկերելու հեղինակի յուրօրինակ մոտեցումն ու ստեղծագործության գեղարվետական արժեքը։
  Կարծում ենք, որ պատմական թեմատիկայով գրված վիպակի վերլուծությունը հնարավորություն է  ավելի խորը և նոր հայացքով վերաիմաստավորելու  ոչ  միայն  հեղինակի  ստեղծագործական  ուղին,  այլև  1916  թ.  ցարական  իշխանության  դեմ  ղազախների շրջանում սկսված ապստամբությունը։
