ՀՀ ՄԱՐԶԵՐԻ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ DEA ԵՂԱՆԱԿՈՎՍոցիալ-տնտեսական  համակարգերի  գործունեության  արդյունավետության  չափումն  արդի  գիտագործնական  հիմնախնդիրներից  է,  որի  նկատմամբ  հետաքրքրությունն  աճել  է  սկսած  20-րդ  դարիերկրորդ կեսից։
 Ներկայումս  տարբեր  բնագավառներում  տնտեսվարող  սուբյեկտների  գործունեության  համեմատական արդյունավետության գնահատման համար լայնորեն կիրառվում է Պարփակող տվյալների վերլուծություն՝ Data Envelopment Analysis (DEA) եղանակը, որը հիմնված է մաթեմատիկական տնտեսագիտության  հիմնային  դրույթների՝  Պարետոյի  օպտիմալության,  արտադրական  ֆունկցիաների  տեսության, Լեոնտևի արտադրության մոդելի վրա։
 DEA  եղանակը  պատկանում  է  համասեռ  տնտեսվարող  սուբյեկտների  (որոնք  օգտագործում  ենմիատեսակ  ռեսուրսներ  և  արտադրում  միատեսակ  արդյունքներ)  գործունեության  համեմատականարդյունավետության գնահատման էմպիրիկ, ոչ պարամետրական եղանակների թվին, որը հիմնված էգծային ծրագրավորման վրա։
  Որոշում կայացնող յուրաքանչյուր սուբյեկտ գնահատվում է ռեսուրսներնարդյունքներ դարձնելու իր կարողությունների տեսանկյունից, և ավելին` յուրաքանչյուր սուբյեկտի գործունեության  արդյունավետությունը  համեմատվում  է  նմանատիպ  սուբյեկտների  գործունեության  արդյունքների և ամենալավ փորձի հետ։
 Նկարագրենք  DEA  եղանակի  գործնական  մոդելներից  մեկը։
   Դիտարկենքբյեկտներ։
  Դիցուք դիտարկվող ժամանակահատվածում-րդ  տնտեսվարող  սու սուբյեկտն  օգտագործել է-րդ ռեսուրսից միավոր և թողարկել է r-րդ տեսակի քանակով արդյունք)։
  Յուրաքանչյուր-րդ սուբյեկտի համար կառուցվում է է «կշռվածարդյունքը»  և  «կշռված  ռեսուրսը»,  որտեղ  և  կշռային  բազմապատկիչներ են, որոնք պետք է որոշվեն։
  սուբյեկտի գործունեության համեմատական արդյունավետության գնահատումը ձևակերպվումէ հետևյալ կոտորակագծային ծրագրավորման խնդրի տեսքով՝nj),....,2,1(njimi,...,1ijxlr,...,1rjy0,0rjijyxjnj,...,1lrrjryu1miijixv1rulr,...,1ivmi,...,10jmax),(11000miijilrrjrjxvyuvuhnjxvyumiijilrrjr,,...1,111,0,irvumilr,...,1;,...,1Նպատակային ֆունկցիայի (որը-րդ սուբյեկտի կողմից միավոր «կշռված ռեսուրսով» թողարկված  «կշռված  արդյունքի»  քանակն  է)  օպտիմալ  արժեքը  բավարարում  էպայմանին  ևմեկնաբանվում է որպես գործունեության համեմատական արդյունավետության գնահատական։
 արժեքը համապատասխանում է լրիվ արդյունավետության, երբ ռեսուրսներն օգտագործվում են առավելագույն արդյունավետությամբ, իսկ արժեքը մատնանշում է, որ սուբյեկտի գործունեությունումառկա  է  անարդյունավետություն։
   Խնդրիլուծման  արդյունքում  ստացվող  օպտիմալարժեքները  և  բազմապատկիչների  այն  լավագույն  արժեքներն  են,  որոնցով  ստեղծվում  է օպտիմալ արդյունքը՝ օգտագործելով ռեսուրսները։
 Որոշ ձևափոխությունների շնորհիվ խնդիրը բերվում է հետևյալ գծային ծրագրավորման խնդրին՝Պարզ է, որ Սա բերում է Պարետո-Կուպմանսի արդյունավետության սկզբունքին, համաձայն որի՝ որոշում կայացնող միավորի կողմից լրիվ արդյունավետություն ձեռք է բերվում այն և միայն այն դեպքում, երբ ռեսուրսներից կամ արդյունքներից ոչ մեկը չի կարող բարելավվել՝ առանց վատացնելու որոշ այլ ռեսուրսներ կամ արդյունքներ։
 Մոդելի երկակին է.Երկակիության  թեորեմի  համաձայն՝։
   Լուծելով  երկակի  խնդիրը՝  կստանանք  յուրաքանչյուր ռեսուրսի և արդյունքի ազդեցության չափը գնահատվող ՈԿՄ անարդյունավետության վրա։
 Արդյունքների կողմնորոշմամբ խնդիրն է. (6) խնդիրը բերվում է հետևյալ գծային ծրագրավորման խնդրին. (7) գծային ծրագրավորման խնդրի երկակին վեկտորական տեսքով հետևյալն է՝0j*0h10*0h1*0h1*0h),(**irvuruivlrrjrjyuY1*00miijijxvX1*00lrrjryuzz1**0maxnjxvyumiijilrrjr,...,1,011*0miijixv110,0,irvumilr,...,1;,...,1Srrjrjyuzh1***00000min,XxYyii**zrrriiiyuxv00/minnjyuxvrrjriiji,...,11/milrvuir,...,1;,...,1,0,miiixvq10minsrrrsrrjrmiijiyunjyuxv1111,...,1,00000max,*XxYyiiԼուծելով  երկակի  խնդիրները՝  կարելի  է  բացահայտել  անարդյունավետ  գործող  օբյեկտները  ևնրանց տալ արդյունավետությունը բարելավելու համապատասխան հանձնարարականներ. դրանք են՝•  ռեսուրսային  կողմնորոշմամբ  մոդելում  նույն  արդյունքը  կարելի  է  թողարկել  ռեսուրսներիկրճատմամբ անգամ,•  արդյունքային կողմնորոշմամբ մոդելում՝ նույն ռեսուրսների դեպքում կարելի է ապահովել արդյունքի աճ անգամ։
 Դիտարկենք ՀՀ մարզերի  գյուղատնտեսական գործունեության համեմատական արդյունավետության գնահատումը DEA եղանակով։
 ՀՀ գյուղացիական տնտեսությունների արդյունավետ գործունեության և վարվող քաղաքականության  արդյունքում  մինչև  2009  թ.  գյուղատնտեսությունում  ապահովվել  է  տնտեսական  աճ։
   Սակայնհամաշխարհային  ֆինանսատնտեսական  ճգնաժամն  իր  ազդեցությունն  ունեցավ  նաև  գյուղատնտեսության վրա։
  2009 թ. գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի աճը նախորդ տարվա նկատմամբ կազմեց 99.5%, իսկ 2010 թ.՝ 86.4 %՝ 2009 թ. նկատմամբ (գծ. 1)։
 Գծապատկեր 1. Գյուղատնտեսության համախառն  արտադրանքիաճը նախորդ տարվա նկատմամբ (%), 2000-2013 թթ.Տնտեսությանագրարայինհատվածում  որակական  տեղաշարժեր  կատարելու  համար  ՀՀ  կառավարությունը  2010  թ.  հաստատեց«ՀՀ  գյուղի  և  գյուղատնտեսության2010-2020  թթ.  կայուն  զարգացմանռազմավարությունը»,  որն  ամրագրեց  գյուղատնտեսության  զարգացմանը  միտված  պետական  քաղաքականության  հիմնական  ուղղությունները։
   Սկսեցին  գործել  այնպիսիտնտեսական  լծակներ,  ինչպիսիք  եներկարաժամկետ  ու  կարճաժամկետվարկերի  տոկոսադրույքի  սուբսիդավորումը,  սերմնաբուծության  զարգացումը,նոր  տեխնոլոգիաներիներդրման խթանումը և գյուղատնտեսության աջակցության այլ ձևեր։
  Ավելի մեծ ուշադրություն սկսեց դարձվել գյուղատնտեսության ոլորտում ինովացիոն և նոր տեխնոլոգիաների  կիրառման,  ոռոգման  համակարգի  զարգացման,  հողի  բարելավման,  արոտավայրերի  ուխոտհարքերի  ջրարբիացման,  գյուղատնտեսական  մշակաբույսերի  վնասատուների  դեմ  կենտրոնացված  պայքարի,  կենդանիների  առողջության  պահպանման,  էկոլոգիապես  մաքուր  գյուղատնտեսականմթերքների  արտադրության,  գյուղի  սոցիալական  ենթակառուցվածքների  զարգացման  և  այլ  կարևործրագրերի իրականացման վրա։
 Սկսած 2011 թ-ից ՀՀ գյուղատնտեսությունում գրանցվել են էական դրական տեղաշարժեր. 2011թ.  գյուղատնտեսության  համախառն  արտադրանքի  աճը  նախորդ  տարվա  նկատմամբ  կազմեց114.1%։
  ՀՆԱ-ում աճել է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի տեսակարար կշիռը՝ 2013 թ.կազմելով 21.53%՝ 2008 թ. 17.6%-ի դիմաց (գծ. 2)։
 Գծապատկեր 2. ՀՆԱ-ում գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքիտեսակարար կշռի դինամիկան (%), 2000-2013 թթ.**Հայաստանում գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը հստակ արտահայտված տարանջատված պատկեր ունի տարածքային (մարզային) կտրվածքով (գծ. 3)։
 ԱրարատԳեղարքունիքԿոտայքՍյունիքՏավուշՀանրապետության  ագրարայինոլորտի  առաջնահերթ  կարևորություն  ունեցող  ենթաճյուղերից  մեկըբուսաբուծությունն է։
  1997 թ. նկատմամբ  կրճատվել  է  գյուղատնտեսական  մշակաբույսերի  ամբողջ  ցանքատարածությունը։
   Այնուամենայնիվ,2013  թ.  առկա  են  դրական  տեղաշարժեր գյուղատնտեսության ռեսուրսային  ներուժի  օգտագործման  մակարդակիուղղությամբ։
   2013  թ.  գյուղատնտեսականմշակաբույսերիցանքատարածությունը կազմել է 318,1 հզ. հա՝ 2010 թ.283,6  հզ  հա-ի  դիմաց։
   Գծապատկեր4-ում  բերված  է  գյուղատնտեսականմշակաբույսերիցանքատարածությունների կառուցվածքը (%) 2013 թ. համար։
 բարձրացման2010 թ.  2013 թ.Գծապատկեր 3. ՀՀ մարզերի տեսակարար կշիռը գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի մեջ (%), 2010 և 2013 թթ.Եթե 2008 թ. բուսաբուծության համախառն  արտադրանքի  ծավալը  կազմում  էրգյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալի64.7%-ը,  ապա  հետագա  տարիներին  այնցուցաբերել  է  նվազման  միտում՝  հասնելով58.5%-ի  (2009  թ.՝  62.8%,  2010  թ.՝  61.7%,2011  թ.՝  58.5%)։
   2012-2013  թթ.  ընթացքում  նկատվել  է  աճի  միտում,  և  2013  թ.բուսաբուծության  համախառն  արտադրանքի  ծավալը  կազմել  է  գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալի 62.4%-ը։
 Գծապատկեր 4. Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը (%), 2013 թ.2013  թ.,  ըստ  ՀՀ  ԱՎԾ  տվյալների,  ցորենի և գարու հավաքված բերքի աճը 2012թ.  համեմատ  կազմել  է  համապատասխանաբար  39%  և  5.9%։
   2013  թ.  կարտոֆիլիհամախառն  բերքը  2012  թ.  նկատմամբաճել  է  2.1%-ով,  բանջարանոցային  մշակաբույսերի  ցանքատարածությունների  աճը  2013  թ.  կազմել  է  25.400  հա,  բանջարեղենի  համախառնբերքի աճը՝ 3.2%, իսկ բոստանային մշակաբույսերի համախառն բերքի աճը՝ 1.5%։
  Պտղի համախառնարտադրանքը  2012  թ.  մակարդակըգերազանցում  է  1.9%-ով։
   2013  թ.խաղողի  այգիների  տարածությունները կազմում են 17645 հա, խաղողիարտադրությունը  2012  թ.  նկատմամբ կրճատվել 0.3%-ով։
 ԱրագածոտնԱրմավիրԼոռիԲուսաբուծության  համախառնարտադրանքի  շուրջ  22.4%-ն  արտադրվում է Արմավիրում, Գեղարքունիքում՝  19.3%,  Արարատում՝  19.6%(գծապատկեր 5)։
 Անասնաբուծությանոլորտում2009-2013  թթ.  ընթացքում  ամենաբարձր  ցուցանիշները  թե՛  անասնագլխաքանակի,  թե՛  անասնաբուծական  մթերքների  ծավալների  ավելացման  առումով  արձանագրվել  ենՇիրակՎայոց ՁորԵրևանԱնասնաբուծությունԲուսաբուծությունԳծապատկեր 5. Մարզերի տեսակարար կշիռը բուսաբուծության ևանասնաբուծության համախառն արտադրանքի մեջ (%), 2013 թ.2011 թ.։
  Անասնաբուծության համախառն արտադրանքի շուրջ 22.4%-ն արտադրվում է Արմավիրում,Գեղարքունիքում՝ 19.3%, Արարատում՝ 19.6% (գծապատկեր 4)։
 2013  թ.  նախորդ  տարվա  նույն  ժամանակամիջոցի  համեմատությամբ,  խոշոր  եղջերավոր  անասունների  գլխաքանակն  ավելացել  է  գրեթե  2.5%-ով  (677.584  գլուխ),  ոչխարների  և  այծերի  գլխաքանակը՝ 6.3%-ով (717,574 գլուխ), խոզերինը նվազել է 3.6%-ով և կազմել շուրջ 139.799 գլուխ։
 2013  թ.,  նախորդ  տարվա  համեմատությամբ,  ավելացել  են  անասնաբուծական  մթերքների  արտադրության  ծավալները։
   Ընդ  որում,  մսի  և  թռչնի  համախառն  արտադրությունն  (կենդանի  զանգվածով) ավելացել է գրեթե 12.7%-ով (146.8 հզ տոննա), կաթինը՝ 6.3%-ով (657.0 հզ տոննա)։
  Հանրապետությունում 2013 թ. որոշակիորեն նվազեցին ձվի արտադրության ծավալները և 2012 թ. համեմատությամբ արտադրվեց շուրջ 6.5%-ով պակաս ձու։
 2011  թ.  անասնաբուծության  առանձին  ճյուղերի  զարգացման  և  տոհմասելեկցիոն  աշխատանքների  խթանման  համար  ՀՀ  կառավարության  կողմից  հաստատվեց  «Հայաստանի  Հանրապետությունում  ոչխարաբուծության  զարգացման  հայեցակարգ»,  որի  շրջանակներում  աջակցություն  ցուցաբերվեց  մի  շարք  տնտեսվարողների՝  արտերկրից  տոհմային  կենդանիներ  ներկրելու  և  տեղական  ցեղերիտոհմային և մթերատու հատկանիշները բարելավելու նպատակով տրամախաչումներ իրականացնելուգործընթացին։
 Հանրապետության  արոտավայրերի  արդյունավետ  օգտագործման  նպատակով  ՀՀ  կառավարությունը  2011  թ.  հաստատել  է  «Հայաստանի  Հանրապետությունում  արոտավայրերի  և  խոտհարքներիօգտագործման  կարգը  սահմանելու  մասին»  որոշումը,  որում  սահմանվել  են  պետական  սեփականություն  հանդիսացող  հողերի  վրա  գտնվող  արոտավայրերի  և  խոտհարքների  կառավարման  ևռացիոնալ օգտագործման պայմանները։
 Մեր  խնդրում  որոշում  կայացնող  միավորները  ՀՀ  մարզերն  են։
   Որպես  ռեսուրսներ  վերցվել  ենգյուղատնտեսական  նշանակության  հողերը  (հացահատիկային,  հատիկաընդեղենային,  բանջարանոցային և բոստանային մշակաբույսեր, կարտոֆիլ, պտղի և հատապտղի տնկարկներ, խաղողի տնկարկներ), գյուղատնտեսության ոլորտում զբաղվածների թվաքանակը, անասունների գլխաքանակը (խոշորեղջերավոր  անասուններ,  ոչխար  և  այծ,  խոզեր,  ձիեր),  սարքին  վիճակում  գտնվող  գյուղտեխնիկայիառկա  քանակը  (տրակտորներ,  բեռնատար  ավտոմեքենաներ,  հացահատիկահավաք  կոմբայններ,տրակտորային  կցասայլակներ,  խոտհնձիչներ,  շարքացաններ,  գութաններ,  կերահավաք  կոմբայններ,հատիկազտիչ  մեքենաներ,  կուլտիվատորներ,  հավաքիչ-մամլիչներ)։
   Որպես  արդյունք  դիտարկվել  է2013 թ. գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը (ընթացիկ գներով, մլրդ. դրամ)։
 Կիրառելով DEA եղանակը՝ գյուղատնտեսության ոլորտում ՀՀ մարզերի գործունեությունների համար  ստացվել  են  համեմատական  արդյունավետության  գնահատականներ  և  կառուցվել  է  արդյունավետ գործունեության եզրագիծը (գծապատկեր 6)։
 Արարատ, 1Վայոց Ձոր,Արագածոտ ն, 0.881Սյունիք,Տավուշ,Արմավիր, 1Ստացված  արդյունքները  ցույցեն  տալիս,  որ  2013  թ.  առավել  արդյունավետ են գործել Արարատի, Արմավիրի,  Գեղարքունիքի  մարզերը։
 Մյուս  մարզերում  տնտեսություն  վարելու  արտադրական  հնարավորությունները շարունակում  են մնալ անբավարար։
   Դրա  հիմնական  պատճառներից  մեկը  վարելահողերի  ոչնպատակայինէ.հանրապետության  232.900  հա  ոռոգելի  հողատարածքներից  փաստացիոռոգվում են 156.000 հա։
  Ավելի մեծուշադրություն  պետք  է  դարձվի  ինովացիոն  և  նոր  տեխնոլոգիաների  կիրառմանը,  ոռոգման  համակարգիզարգացմանը,  հողի  բարելավմանը,արոտավայրերի  ու  խոտհարքերիջրարբիացմանը, գյուղատնտեսականմշակաբույսերի  վնասատուների  դեմ  կենտրոնացված  պայքարին,  կենդանիների  առողջությանպահպանմանը,  էկոլոգիապես  մաքուր  գյուղատնտեսական  ապրանքների  արտադրությանը,  գյուղիսոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացմանը և այլ կարևոր ծրագրերի իրականացմանը։
 Գծապատկեր 6. Գյուղատնտեսության ոլորտում ՀՀ մարզերիգործունեության համեմատական արդյունավետության գնահատականները և արդյունավետ գործունեության եզրագիծըօգտագործումնՇիրակ,Կոտայք,Գեղարքուն իք, 1Լոռի, 0.613Սոնա Բալոյան, Կարինե ԹավրիզյանՀՀ ՄԱՐԶԵՐԻ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ DEA ԵՂԱՆԱԿՈՎ Բանալի բառեր՝ պարփակող տվյալների վերլուծության եղանակ, գյուղատնտեսություն, ԱԳԵ (արդյունավետ գործունեության եզրագիծ), ՈԿՄ (որոշում կայացնող միավոր), ռեսուրսային կողմնորոշմամբ մոդել, արդյունքային կողմնորոշմամբ մոդել, Պարետո-Կուպմանսիարդյունավետության սկզբունք, «կշռված ռեսուրս», «կշռված արդյունք»։

Աշխատանքում  դիտարկված  է  Data  Envelopment  Analysis  (DEA)  մեթոդը  ՀՀ  մարզերի  գյուղատնտեսական  գործունեության  համեմատական  արդյունավետությունը  գնահատելու  համար։
   Քննարկված  է  այն  խնդիրը,  թե  ինչպիսի  արդյունավետությամբ  են  տնօրինվում  ռեսուրսները  (գյուղատնտեսական  նշանակության  հողեր,  գյուղատնտեսության  ոլորտում  զբաղվածներ,  կենդանիներ,  առկա  գյուղտեխնիկա)  գյուղատնտեսության  համախառն  արտադրանքի  ձևավորման  գործընթացում։
   ՀՀ  մարզերի  համար  ստացվել  են  գործունեության  համեմատական  արդյունավետության գնահատականներ, կառուցվել է արդյունավետ գործունեության եզրագիծը։
