ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆԻ «ՀԱՅԸ ԵՎ ՀԱՅԸ» ՊԱՏՄՎԱԾՔԻ ԿԱՌՈԻՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ20-րդ  դարի  ամերիկյան  գրականության  հայազգի  ականավոր  գրող  Վիլյամ  Սարոյանը,  լինելովամերիկյան հասարակության ներկայացուցիչներից մեկը, իր ստեղծագործություններում (անգամ անգլերեն ստեղծագործելով) պարզ ձևակերպումներով արտահայտում է իր տածած մեծ սերն ու սրտացավությունն իր հայրենիքի՝ Հայաստանի նկատմամբ։
  Նրա պատմվածքներում հայրենիքի գաղափարն ունրա  դարավոր  ավանդույթները  պահպանող  մարդկանց  կերպարները  հակադրվում  են  ապրելակերպիչափանիշներին։
  Հատկապես  աչքի  են  ընկնում  նրա`  հերոսների  բարոյահոգեբանական  ներաշխարհըներկայացնելու յուրովի արտահայտչամիջոցները, որոնք առավել մանրամասն կարելի է ուսումնասիրել«Հայը և հայը» պատմվածքում։
 Կառուցվածքային առումով ստեղծագործությունն առանձնանում է դեռևս վերնագրից։
  Այն հատուկվերնագրելով  «Հայը  և  հայը»  և  ոչ  թե  «Երկու  հայ»,  «Հայերի  անակնկալ  հանդիպում…»  կամ  մեկ  այլտարբերակով՝  հեղինակը  միաժամանակ  տարանջատում  և  մեկտեղում  է  «հայ»-ի  գաղափարը։
   Նաառաջ է բերում միջավայրի պայմաններին հարմարվելու՝ անգամ նույնանալու, բայց և միաժամանակ իրեսը՝ հայի հայկականությունը չկորցնելու գաղափարը։
  Հայի տեսակին վերագրում է հայրենակցին հեռվից  հեռու  զգալու  հատկությունը։
   Սարոյանը  ցույց  է  տալիս,  որ  հայը  հային  անբացատրելի  կերպովտարբերում ու ճանաչում է բոլոր բարձր ու ծուռ քիթ, խորադիր աչք, խիտ գանգուրներ ունեցող մյուսմարդկանցից, նույնիսկ այն դեպքում, եթե նրանցից մեկի հագուստն ամերիկացու է ու դեմքին մի ամբողջ Ամերիկա է կրում։
 Հայի նկարագրի երկվությունը պատմվածքում նույնպես նկատվում է, երբ «մեր զարմանալի ցեղը»Սարոյանը  նկարագրում  է  միայն  արտաքինով՝  ասես,  ի  ցույց  դնելով  մեր  արտաքին  «անբարեմասնությունները»՝ թուխ դեմք, բարձր ու ծուռ քիթ, թանձր ու խիտ գանգուր, խորադիր աչքեր։
  Բայց այս նկարագրի կողքին նա նաև պատմվածքի մյուս հատվածում արտահայտում է հայի կյանքով լեցուն և կյանքից  կառչելու  բնությունը.  «…Եվ  հայոց  մեր  շարժուձևը,  որ  այնքան  բան  է  ասում,  ծնկներին  խփելն  ուծիծաղից պայթելը. և կյանքի ու մեծ-մեծ գաղափարների ծաղրը. և հայերեն բառը, նայվածքը, ժպիտը.և այս ամենի միջից տարիներ են թավալվել, թեև քաղաքները կործանվել, հայրերը, եղբայրներն ու զավակները՝ սպանվել, վայրերը՝ մոռացվել, երազները՝ փշրվել, և հոգիները ոխից սևացել են»։
 Պատմվածքում  Սարոյանը,  զարգացնելով  և  հարստացնելով  պատումի  ձևը,  երկու  հայրենակիցների արտասովոր հանդիպումը նկարագրելիս բարձրաձայնում է իր ներքին մենախոսությունը, միաժամանակ  այդ  մենախոսությունը  դարձնելով  զրույց  ընթերցողի  հետ,  իսկ  վերջում  այս  զրույցն  էլ  ավելիզարգանալով դառնում է կոչ՝ ուղղված ողջ աշխարհին, կոչ-հիշեցում հայոց Ցեղասպանության մասին։
 Այստեղ հեղինակը հանդես է գալիս հայերին վերացնելու հրամանով, որը ոչ այլ ինչ է, քան բառախաղ՝ցույց  տալու  և  ավելի  ընդգծելու  հայերին  իսպառ  ոչնչացնելու  գաղափարի  անհնարինությունը,  ինչըպատմվածքի գլխավոր նպատակն է։
 Ընթերցողի հետ զրույցում, երբ անկեղծանում է՝ ասելով, որ ճամփա էր ընկել Հայաստանը գտնելու,Սարոյանը սկզբում ցավով խոստովանում և հայտարարում է, որ այնուամենայնիվ, Հայաստան չկա։
  Եվընթերցողն էլ, ակամայից ընդունելով այս տեսակետը, համոզվում է, որ իսկապես. «Փոքր Ասիայում կամի փոքր հողակտոր, այնտեղ հովիտներ են, լեռներ, լճեր ու քաղաքներ, որ լավ լեռներ ու քաղաքներ են,աշխարհի  ուրիշ  վայրերից  պակաս  չեն,  բայց  Հայաստանն  այդ  չէ,  և  որ  Հայաստան  չկա։
   Կան  միայնմարդիկ, որ այս աշխարհում ապրում են` որպես իրենց երկրում»։
  Ու հեղինակն իր իսկ ճշմարտանմանայս  պնդումը  համամարդկայնացնում  է՝  հայրենիքների  գոյություն  չունենալը  մյուս  երկրներին  ևս  վերագրելով. «…Եվ Ամերիկա էլ չկա, Անգլիա էլ չկա, Ֆրանսիա էլ չկա, Իտալիա էլ չկա, միայն մարդկանցերկիրը կա, պարոնա'յք»։
  Այս փոքրիկ համեմատության նշանը դնելով Հայաստանի և մեծ պետությունների միջև՝ նա, ասես, հանգստություն ու վստահություն է ներշնչում հայ ընթերցողին, որ վերջինս իրենանհայրենիք ու անտուն չզգա, այլ վստահ լինի, որ մյուս բոլոր երկրներն ու ազգերն էլ իրեն նման են։
 Եվ քանի դեռ հայը և հայը հանդիպում են աշխարհի մի ծայրում, ուրեմն ամեն մի երկրում էլ կարելի էհայրենիք ստեղծել։
 Համեմատությունների շարքը շարունակելով՝ Սարոյանը նույնիսկ անդրադառնում է մանրուք թվացող  պարզ  երևույթներին  և  անգամ  դրանցում  է  գտնում  հայի  էության  արտահայտությունը։
   Oրինակ՝երբ  գարեջրատանն  անհամ  գարեջուր  են  մատուցում,  նա  նշում  է,  որ  իր  համար  միևնույն  է  նույնիսկգարեջրի  անհամությունը.  «Դուք  անգամ  չեք  պատկերացնի,  թե  որքան  լավ  է  հայի  հանդիպումը  միուրիշ հայի հետ՝ աշխարհի կորած-մոլորած մի անկյունում, այն էլ գարեջրատանը, մի տեղ, ուր մարդիկխմում են։
  Մե՛զ ինչ, թե գարեջուրն անհամ է, և մե՛զ ինչ անգամ բռնապետությունը։
  Դրանք այդպես ենու այդպես էլ պիտի լինեն։
  Աշխարհում կան բաներ, որ փոխելն անկարելի է»։
 Մենք հակված ենք ենթադրելու, որ հեղինակն այս համեմատությունը նշում է ռուսական (քանի որհանդիպումը  Ռուսաստանում  էր)  կամ  ամերիկյան  անհոգ,  օրվա  հաճույքներով  ապրող  մարդկանց  սովորությունները  հակադրելու  հայերին  բնորոշ  հոգսաշատությանը  և  համակերպվող  բնությանը։
   Այսինքն՝ հեղինակը պատմվածքի ամեն հատվածում փոխաբերությունների միջոցով ներկայացնում է հայիէության տարբեր ենթաշերտերը։
 Մյուս կողմից, Սարոյանը պատմվածքում բացահայտում է ինքն իրեն ոչ միայն որպես հայրենասերմի  հերոս,  այլ  նաև  որպես  Վիլյամ  Սարոյան  անհատ,  ով  թեև  ամբողջ  կյանքն  ապրել  է  Ամերիկայում,բայց իրեն համարում է «օտար աշխարհի մեջ մի օտարական»։
  Այս տեսանկյունից է կերտված ամերիկյան կյանքի ու կենսակերպի թոհուբոհում ձևավորված հեղինակի կերպարը, որն իրականում համապատասխանում էր Վիլյամ Սարոյանի մարդ տեսակին։
  Նա այն ամերիկահայ մարդն է, ով սիրում է Մուշը՝իր  հոր  երիտասարդության  քաղաքը,  ուր  երբեք  չի  եղել  ու  չի  էլ  տեսել։
   Լոկ  արյան  կանչն  էր,  որստիպում էր սիրել նրան այդ հեռավոր, չտեսնված, բայց հոգուն այնքա՜ն հարազատ քաղաքը։
 Նույնիսկ  Սարոյանի  ստեղծագործությունը  չուսումնասիրած  մարդկանց  կարող  են  քաջածանոթլինել պատմվածքի վերջին տողերը, երբ հեղինակն ասում է. «Կուզենայի աշխարհիս երեսին տեսնել միուժ,  որ  խաթարել  կարենար  այս  ցեղը,  կոդակ  ու  հպարտ  մարդկանց  այս  ցեղը,  որի  պատմությունըպատմված,  բոլոր  կռիվները  մղված  ու  տանուլ  են  տրված,  որի  շինությունները  խորտակված,  գրքերըչընթերցված  ու  երգերը  լռած  են…»։
  Եվս  մեկ  անգամ  դիմելով  համեմատության  մեթոդին,  կողք  կողքիդնելով հայերի տարած կորուստներն ու զրկանքները, դրանց հետևանքներն ու դեռ ապրել կարողանալու հպարտությունը՝ Սարոյանը բարձրաձայնում է աշխարհի առաջ, որ այս ցեղը չի խաթարվում։
 Եղեռնի  բարձրաձայնման  գաղափարը  պատմվածքի  հենց  սկզբից  էլ  արտացոլվում  է.  ընթերցողըմտովի հասկանում է, թե ինչի արդյունքում է հեղինակը հայտնվել օտար երկրում, թե ինչպես է, որ Սարոյանն իր երկրի քաղաքներից մեկը չի տեսել, բայց փափագում է գոնե լսել նրա մասին։
  Սակայն 1915թ. մասին վկայությունը նա տալիս է պատմվածքի ամենավերջին հատվածում։
 Հեղինակը հայերին նորից վերացնելու կոչ անելով և հակադարձելով իր իրական ցանկություններնիր խոսքին՝ էլ ավելի է ուզում ընդգծել այն միտքը, որ վատագույն դեպքում հայը ևս մի Եղեռնից էլ ուժկգտնի վերապրելու։
  Իր խոսքերի և դրանց տակ թաքնված իրական մտքերի ու ցանկությունների հակադրության միջոցով է, որ գրողն ընդգծում է երկրիս անցյալի կորուստների, ներկայի ունեցած կարոտի և ապագայի երազանքների ամբողջականությունը։
 Սարոյանը  պատմվածքի  բովանդակության  մեջ  ընդգծում  է  հայի  այն  կենսուրախ  բնությունը,  որիշնորհիվ  Եղեռնից  քսան  տարի  անց  երկու  հայ,  երբ  օտար  երկրներում  դեգերելիս  հանդիպել  են  իրար,ծիծաղել են միմյանց հանդիպելու գերագույն երջանկությունից։
 Այսպիսով, Վիլյամ Սարոյանը, իր ստեղծագործություններում հարստացնելով պատմվածքի ժանրըսոցիալ-հոգեբանական  հիմնախնդիրներով,  ողջ  կյանքի  ընթացքում  ապրելով  և  ստեղծագործելովհայրենիքից հեռու, առավել ևս՝ ոչ թե հայոց լեզվով, այլ անգլերենով, իր «Հայը և հայը» պատմվածքումկարողացել է ներկայացնել հայ ժողովրդի հայրենասիրական գաղափարները։
 Կառուցվածքային  առումով  հարստացնելով  պատումի  ձևերը՝  կարողացել  է  փոքրածավալ  այսպատմվածքում  հերոսի  կյանքի,  առաջին  հայացքից  սովորական  թվացող  մի  միջադեպի  պարզ  նկարագրությամբ  արտահայտել  մի  ողջ  ազգի  նկարագիր  ու  հոգեկերտվածք,  բարձրաձայնել  հայոց  Ցեղասպանության մասին և բառախաղի նմանվող կոչեր հնչեցնելով՝ ցույց տալ հայ ազգի հպարտությանև ուժի համեմատականը։
  Պատմվածքի ժանրային տեսանկյունից նաև արտացոլված են գեղարվեստական հերոսի կյանքի էական կողմերը, որը պատմվածքում գլխավորապես հայրենիքի հանդեպ տածածկարոտի ու սիրո արտահայտումն է։
 Լիլիթ ՀարությունյանՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆԻ «ՀԱՅԸ ԵՎ ՀԱՅԸ» ՊԱՏՄՎԱԾՔԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ զրույց ընթերցողի հետ, ներքին մենախոսություն, իրական մտքեր ու ցանկությունների հակադրություն։

Սույն հոդվածում հեղինակը դիտարկում է Վիլյամ Սարոյանի ստեղծագործության կառուցվածքային և բովանդակային  առանձնահատկությունները։
   «Հայը  և  հայը»  պատմվածքում  առանձնացվում  է  կառուցվածքային  հետևյալ դրվագները՝ պատմվածքի գաղափարական արտահայտման խտացումը վերնագրում, անհայրենիք մնացած  հայի  կյանքի  պատկերների  կերտում,  կերպարների  հոգեկերտվածքի  ամբողջացում։
  Առանձին  հետազոտություն է  կատարվել բնագրի ուսումնասիրման գործում, քանզի կարևոր է բնագրի և թարգմանության փոխադարձ կախվածությունը, բառաիմաստային տարբերությունների դիտարկումը։
   Հեղինակը  եզրահանգում  է,  որ  Վիլյամ  Սարոյանի  պատմվածքում  առկա  են  պատկերային  համադրումները,  խորը հոգեբանականությունը և գեղարվեստական մտածողության ռեալիստական բնույթը։
