ԱՇՏԱՐԱԿ ՔԱՂԱՔԻ ԽՈՍՎԱԾՔԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԱՅԻՆ ՈՐՈՇ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐՀայոց լեզվի հնագույն տարածքային տարբերակներից է Արարատյան բարբառը, որն ունի հնչյունական,  քերականական  և  բառային  ֆոնդի  հստակ  համակարգ։
   Արարատյան  բարբառին  է  պատկանում  Աշտարակի  խոսվածքը,  որով  ներկայումս  խոսում  են  հիմնականում  Արագածոտնի  մարզի  մարզկենտրոն Աշտարակ քաղաքում։
  Քաղաքն ունի մոտ 21 000 բնակիչ։
  Աշտարակի խոսվածքի կրողներըհիմնականում  տեղացիներն  են,  կան  նաև  քիչ  թվով  տեղափոխվածներ  Պարսկաստանից,  Սիրիայից,Ղարաբաղից,  Մարտունիից։
   Քաղաքի  բնակչությունը  լեզվական  տեսակետից  համասեռ  է։
   Մենք  խոսվածքի կրողներից քաղել  և մեր քննության մեջ ենք  ներառել լեզվական որոշ  առանձնահատկություններ,  որոնք  բնորոշում  են  խոսվածքի  ներկա  լեզվավիճակը։
   Լեզվական  փաստերի  գրանցման  հիմնական  աղբյուրը  տեղեկատու  անձինք  են՝  տվյալ  խոսվածքի  կրողները։
   Հարցմանը  ենթարկվել  են  26հոգի՝ 18-76 տարեկան։
 Ինչպես  գիտենք,  գրաբարի  համեմատ  կրած  հնչյունական  փոփոխություններն  Արարատ  Ղարիբյանը1  դասակարգում  է  4  հիմնական  խմբերի՝  առաջին  տեղաշարժ,  երկրորդ  տեղաշարժ,  տեղաշարժտեղափոխություն, անտեղաշարժ կամ գրաբարատիպ։
  Բաղաձայնական համակարգի երկրորդ տեղաշարժն առկա է Արատյան բարբառում, որն ունի քառաստիճան բաղաձայնական համակարգ.բանալի>բ՛անալիդաս>դ՛ասձոր>ձ՛որջուր-ջ՛ուրգիրք>գ՛իրքԱպարան>հԱբարանվատ>վադհանկարծ>հանգարձխիղճ>խիղջակ> հագԱշտարակի  խոսվածքում  առկա  է  ձայնեղների  շնչեղ  ձայնեղացման  երևույթը։
   Այս  խոսվածքինբնորոշ  է  նաև  խուլերի  ձայնեղացումը  (օր.՝  ապացուցանել-աբացուցել,  դիպչել(իմ)-դիբեմ  և  այլն),  որըգործում է միայն բառամիջի և բառավերջի դիրքերում։
  Բառասկզբի դիրքում խուլերը մնում են անփոփոխ։
  Նշենք նաև, որ կան մի քանի բառեր (օրինակ՝ պարապել, ապուշ, ապագա, պապ, տատ և այլն),որոնք  այս  կանոնից  դուրս  են  մնում։
   Հնարավոր  է,  որ  գրական  արևելահայերենի  ազդեցությունն  այնքան է մեծանում, որ բաղաձայնների համակարգային փոփոխությունն աստիճանաբար դուրս է մղվումխոսվածքից։
 Աշտարակի  խոսվածքին  բնորոշ  է  նաև  այն,  որ  ձայնեղները  վերածվում  են  խուլ  կամ  շնչեղ  խուլհնչյունների, որը, սակայն, առավելապես բնորոշ է բաղաձայնական համակարգի տեղաշարժ-տեղափոխությանը պատկանող բարբառներին.խուբլի>խուփլի2մարդ>մարթհունձք>հունցքառաջին>հառաչիԲագրատ>Բաքրադ։
 Եթե  հիմք  ընդունենք  այն,  որ  համակարգային  փոփոխությունը  տվյալ  դիրքում  տվյալ  փոփոխության  տարածումն  է  բոլոր  բառերի  վրա,  ապա  Աշտարակ  քաղաքի  խոսվածքը  մասնակիորեն  պետք  էհամարենք երրորդ տեղաշարժի քառաստիճան բաղաձայնական համակարգի ենթախմբին պատկանողմիավոր։
 Աշտարակի  խոսվածքն  առանձնանում  է  նաև  հնչյունական,  բառապաշարային  հատկանիշներով։
 Նրանում առկա են հնչյունափոխված, իմաստափոխված շերտեր՝ բարբառային նորակազմություններիև փոխառյալ բառերի հիման վրա։
  Մենք դիտարկել ենք նշյալ խոսվածքի հնչյունական համակարգում1 Տե՛ս Ղարիբյան Ար., Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1953, էջ 58։
 2 Աշտարակի խոսվածքում այս բառն ունի փոքր իմաստը, հնչվում է և՛ բ-ով, և՛ փ-ով, սակայն ավելի գործածական է փ-ով ձևը։
 և բառապաշարում 25 տարիների ընթացքում առաջացած որոշ փոփոխությունները՝ համեմատությանհամար  հիմք  դարձնելով  Ռ.  Մարկոսյանի  «Արարատյան  բարբառ»1  աշխատությունը։
   Առավելապեսանդրադարձել  ենք  Ռ.  Մարկոսյանի  առաջադրած  այն  կանոններին,  որոնք  ենթարկվել  են  փոփոխության կամ առաջացել են վերջին շրջանում։
 Այժմ Աշտարակի շրջանում Արարատյան բարբառով  խոսում են հետևյալ գյուղերը՝ Փարպին, որիբնակիչների  լեզուն  համարվում  է  ամենամաքուր  խոսվածքներից  մեկը,  Օշականը,  Աշտարակը,  Մուղնին, Սաղմոսավանը, Կոշը, Նաիրիի շրջանին անցած Եղվարդը և Դովրին, որոնք ունեն ավելի քան 40հազար բնակչություն2։
 Արարատյան  բարբառի  խոսվածքների  հնչյունական  համակարգը  քննելիս  Ռ.  Մարկոսյանն  անդրադարձել  է  նաև  Աշտարակի  խոսվածքի  ձայնավորական,  բաղաձայնական  համակարգերին,  որոնքանփոփոխ են մնացել։
 Ինչ վերաբերում է շեշտին, ապա Ռ. Մարկոսյանը գրում է, որ Լոռու, Աշտարակի, Էջմիածնի, ՎայոցՁորի,  Սպիտակի,  Աբովյանի  շրջանի,  Դաշբաշի  խոսվածքներում,  այսինքն՝  բարբառի  տեղակայմանգերակշիռ մասում, Աստապատի ենթաբարբառում շեշտը վերջընթեր ձայնավորի վրա է3։
  Սակայն առհասարակ  ասել,  թե  Աշտարակի  խոսվածքում  շեշտը  վերջընթեր  ձայնավորի  վրա  է  ընկնում,  ճիշտ  չիլինի,  քանի  որ  սա վերաբերում  է  մասնավորապես  Փարպի  գյուղի  խոսվածքին. բուն  Աշտարակի  խոսվածքում շեշտն ընկնում է վերջին վանկի ձայնավորի վրա։
 Հաջորդիվ անդրադառնանք հնչյունական փոփոխություններին՝ առաջինը ներկայացնելով դիրքային կամ շեշտի ազդեցությամբ կատարված հնչյունափոխության որոշ տեղաշարժեր։
  Ռ. Մարկոսյանը գրում է, որ ու հնչյունը բառասկզբում և բառավերջում մնացել է անփոփոխ4, սակայն մենք նկատել ենք, որ հոգնակիի կազմության ժամանակ ու-ն դառնում է վ հիմնականում բառավերջի դիրքում, օրինակ՝ առուներ-հառվընէր, մեղուներ-մէղվընէր, կատուներ-կադվընէր և այլն։
 Ըստ Ռ. Մարկոսյանի հայտնած տվյալների5՝ Աշտարակի և Օշականի խոսվածքներում գ, կ, ք բաղաձայնների քմայնացումն այնքան է ուժեղացել, որ դրանք վերածվել են ջ՛, ճ, չ շչականների, օր.՝ ք>ճ՝աչք-հաշճէր  (hայտնի  է  նրանց  արտահայտությունը  փոքր  աչքերի  վերաբերյալ՝  բըզօվ  ծակած  հաշճէր),գ>ջ՛՝  գինի-ջ՛ինի,  ք>չ՝  քերեղան-չէրէղան  (աման),  քոյր-չիր,  գ>չ՝  հոգի-ֆոչի,  կ>ճ՝  կեր>ճեր։
   Այս  երևույթնայժմ այնքան էլ հարազատ չէ Աշտարակի խոսվածքին. այն պահպանվել է որոշ բառերում և բառակապակցություններում,  սակայն  միտված  է  դուրս  մղվելու  խոսվածքակիր  հանրության  բառապաշարից,հատկապես՝  18-45  տարեկան  անձանց։
   Փոխարենն  այն  լայնորեն  կիրառվում  է,  օրինակ,  Եղվարդիխոսվածքում։
 Հավելենք փոխազդեցական հնչյունափոխության այնպիսի օրինակներ, որոնք նշված չեն Մարկոսյանի գրքում. 1) հնչյունի անկում, օրինակ՝ ջրաղաց-ջաղաց, ետին-եդի, ներքևի-ներքի, վերևի-վիրի և այլն, 2) առաջընթաց առնմանում, օրինակ՝ տրորել-տըվորել, խաղող-հավող և այլն։
 Սրանք  թերևս  հնչյունական  համակարգի  այն  փոփոխություններն  են,  որոնք  ի  հայտ  են  եկելվերջին 25 տարիների ընթացքում։
  Արարատյան բարբառում՝ այդ թվում Աշտարակի խոսվածքում, ձայնավորների,  բաղաձայնների,  երկբարբառների  կրած  մնացյալ  փոփոխությունները  մանրամասնքննված են Ռ. Մարկոսյանի «Արարատյան բարբառ» գրքում և Աշտարակի խոսվածքում նույնպես փոփոխության չեն ենթարկվել։
 Նշված  գրքում  հեղինակը  փաստում  է,  որ  Լոռու,  Աշտարակի,  Վայոց  Ձորի,  Աբովյանի  շրջանի  միքանի խոսվածքներ, ինչպես նաև Ջավախքի, Դաշբաշի խոսվածքներն ունեն նաև -իլ խոնարհում։
 6 Աշտարակի խոսվածքին վերագրվող այս կանոնն այլևս ճիշտ համարվել չի կարող, քանի որ –իլ խոնարհումն  այնքան  բնորոշ  չէ  այս  խոսվածքին,  որքան,  օրինակ,  Լոռիի  (օրինակ՝  բերիլ  տեմ,  ասիլ  տեմ  ևայլն)  կամ  մեկ  այլ  խոսվածքին։
   Հնարավոր  է,  որ  այս  խոնարհման  բայեր  կան  Աշտարակի  տարածքիորոշ խոսվածքներում, բայց ոչ Աշտարակ քաղաքի խոսվածքում։
 Ուշագրավ է մեկ այլ փաստ ևս. գրաբարյան լինել(իմ) բայը բուն հրամայականում հարադիր կազմություններում հանդես է գալիս ինչպես էղի(ր), էղեք, այնպես էլ՝ իլ, իլեք ձևով՝ մա՛րդ էղի(ր)//մա՛րդ իլ,մա՛րդ էղեք//մա՛րդ իլեք, խելո՛ք էղի(ր)//խելոք իլ, խելո՛ք էղեք//խելոք իլեք, բա՛նդ էղի(ր)(սպասի՛ր)//բա՛նդիլ, բա՛նդ էղեք//բա՛նդ իլեք և այլն։
  Կարծում ենք՝ այս իլ-ը լինել(իմ) բայի հնչյունափոխված ձևն է։
  Ըստերևույթին՝ լինել(իմ)-ի լին-ն ընկել է, ել-ի ե-ն հնչյունափոխվել է ի-ի, որի հիմքում գրաբարյան լինիմ ձևի1 Տե՛ս Մարկոսյան Ռ., Արարատյան բարբառ, Երևան, 1989, էջ 56։
 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 36։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 56։
 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 62։
 5 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 68։
 6 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 50։
 ազդեցությունն  է։
   Սակայն  չի  բացառվում  նաև,  որ  այս  իլ-ն  առաջացած  լինի  բոլորովին  այլ  արմատիազդեցությամբ կամ հնչյունափոխմամբ։
 Այսպիսով՝  Աշտարակի  խոսվածքը  տարբերվում  է  հարևան  մյուս  խոսվածքներից  լեզվական  միշարք իրողություններով։
  Նմանություններ  կան Օշականի և Աշտարակի խոսվածքների միջև, հատկապես՝ բառապաշարային, սակայն դրանով այս երկուսը դարձյալ չեն նույնանում։
  Աշտարակի խոսվածքնառանձնանում է իր յուրահատկություններով։
 Քննությունը  ցույց  տվեց,  որ  Աշտարակի  խոսվածքը  և  Ղարաբաղի  բարբառն  ունեն  բառապաշարային ակնհայտ նմանություն։
  Սա թերևս այն պատճառով է, որ Աշտարակում քիչ չեն Ղարաբաղից տեղափոխվածները, և նրանց բարբառային ազդեցությունը նկատվում է խոսվածքի բառապաշարի վրա։
 Հաջորդիվ  քննենք  Աշտարակի  խոսվածքի  բառապաշարային  շերտերը՝  առաջին  հերթին  անդրադառնալով  իմաստափոխված  բառերին։
   Ներկայացնենք  մի  շարք  օրինակներ՝  համեմատելով  Հայոցլեզվի բարբառային բառարանի և այլ բառարանների տվյալների հետ։
 Ստորև կներկայացնենք վերաիմաստավորված և իմաստի ընդլայնում ունեցող բառեր.  հԱՓ-Ուղիղ, կանաչապատ տարածք (այլ բարբառներում՝ 1.Եզր, եզերք։
  2.Ձեռքի ափ։
  3.Խմորիտաշտի եզրը) (իմաստի ընդլայնում),  ԲԱԴՈՑ-Մեծ  քարերից  հավաքված  աստիճաններ  (այլ  բարբառներում՝  1.Տան  ներսի  պատինկից  թարեքաման,  կիսապատ,  որի  վրա  ամանեղեն  են  շարում։
   2.Դարակ,  պատի  մեջ  խորշ՝զանազան բաներ պահելու համար) (վերաիմաստավորում),  ԴՈՒԳՄԱ-Խաղողի նորածիլ բողբոջներ (Ար, Ղզխ, Գնձ.՝ կոճակ) (վերաիմաստավորում),  ԸՏԻ-Այդտեղ (ՂՐԲ., ՇՄԽ.՝ այդպես, այդպիսի) (վերաիմաստավորում),  ԼԱՄԲԱՐ  ՏԱԼ-Ջրի  հոսքը  կանգնեցնելը  (Այլ  բարբառներում՝  ԼԱՄԲԱՐ՝  շղթայախարիսխ)(վերաիմաստավորում),  ԿԸՂՊԸՎԷԼ-ՈՒտել (Այլ բարբառներում ՝ փակվել) (վերաիմաստավորում),  ԿՈՐԹԻՆ-Ծիտրոն  (այլ  բարբառներում՝  շրթնածաղիկների  ընտանիքին  պատկանող  բույս,ուրց) (վերաիմաստավորում),  ՃՈՒԼԸ-Չտես (Ղրբ., Ղզխ.,Խրբ.,Բլ. ՃՈՒԼ՝ Ցնցոտի, լաթ) (վերաիմաստավորում),  ՄԸԽԼՈԻ-Լոլիկով  ձվածեղ։
   (Արարատյան  մի  շարք  խոսվածքներում  (Կարին՝  ՄԽԼՈՒ,  Լոռի՝ՄԽԼԱՎ,  Ակն՝  ՄԽԼԱ)  նշանակում  է  ձվածեղի  մի  տեսակ,  որ  եփելու  ժամանակ  ձվերը  չենհարում) (վերաիմաստավորում),  ՄԸՌ- Խաղողի հիվանդություն (այլ բարբառներում՝ Ցեց) (վերաիմաստավորում),  ՊՈՐԸՆՋԱՆ//ԿՈՐԸՆՋԱՆ-Լոլիկ (այլ բարբառներում՝ սմբուկ) (վերաիմաստավորում)։
  Ներկայացնենք  նաև  մի  քանի  բառեր՝  պարսկա-թուրքական  ծագմամբ,  որոնք  մինչ  այժմ  էլգործածվում են Աշտարակի խոսվածքում.  հԱԲԻՋԱՐԴԱՆ-Երեք լիտրանոց մետաղյա գավ<  ԱՄՕՂԼԻ-Հորեղբոր տղան, ԲԱԴՐԼԱՄԻՇ//ԳՅԱԲՐԼԱՄԻՇ-Վթարվել, ԴՈՆՈՒԳ1-Գինու տակառի գլխամաս,  ԴՈՇԼՈՒԽ2-Երեխայի արտահագուստ, ԶԱԽԿԻ-Մանրադրամով խաղ, ԹԱՐԱԶԸՎԻ ԳԱԼ-1.նորմալանալ։
  2.Խելքի՝ ուշքի գալ։
  (թուրք.՝ ԹԱՐԱԶ-նորմալ, բնականոն), ՂԱՅՍԱՐ-Ցուրտ, սարնամանիք, ՂՈՎԹ-Ագահ, անկուշտ, ՅԱԼԱՆԹՐԱԽԻ3- Իմիջիայլոց, ՋԸԼՈՒՌ-ՈՒռենու ճյուղ, ՕՂՐԱՇ-անպիտան մարդ (թուրք.՝ վատ, չար)։
  Վերջում անդրադառնանաք, ըստ մեզ, ամենակարևորին։
  Այստեղ ներկայացնում ենք  Աշտարակիխոսվածքի  որոշ  բառեր,  որոնք  ստեղծել  և  գործածում  են  աշտարակցիները։
   Դրանց  հանդիպում  ենքբառապաշարային ընդհանրություն ունեցող շրջաններում՝ Օշական, Փարպի և այլ գյուղերի խոսվածքներում  ևս։
   Բառերը  համեմատել  ենք  Հայոց  լեզվի  բարբառային  բառարանի,  Հր.  Աճառյանի  «Հայերէնգաւառական բառարան»-ի, Սահակ վարդապետ Ամատունու «Հայոց բառ ու բանը» բառարանի հետ.1 Այս բառը թուրքերենում ունի ձանձրալի, հիմար իմաստը։
 2 Լուխ-ը թուրքական ածանց է։
 3 Յալան՝ թուրք.՝ սուտ։
  ԱԳԸ ՏԱԼ-1.Տեսնել 2.Ուսումնասիրել, ԸԼԷՎԱԶԻ-ՉԸԼԷՎԱԶԻ-Մանկական խաղ,  հԸՆԴԱՐ ՄՆԻ-Այդքան,  հԸՍՔԱՆ ՄՆԻ-Այսքան,  ԹԱՓՉԱՔ- Ոտքը բահի վրա՝ հողը փորելը, ԼԱԲԼԱԲՈՒՋ-Հասած ծիրանի գետնին ընկնելը, ԼՈՒՍԻՆԸ ՋՈԼԱ ՏՎԷԼ-Կիսալուսին է, ԽԱՉԱՆԴԱԶ-Գոգաթիակ, ԾԸՌՆՈ-Վիզը ծուռ, ԾՈՒԿՈՒԼ-Փոքրամարմին, ՄԷԿՍԷԼՕՐԸ-Անցած 3-րդ օրը, ՊԻԿՈՒԼ - 3 լիտրանոց տարա, ՕՏՈՑ-Փայտը սրածայր դարձնող գործիք։
 Մարիանա ԲոցինյանԱՇՏԱՐԱԿ ՔԱՂԱՔԻ ԽՈՍՎԱԾՔԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԱՅԻՆ ՈՐՈՇ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԲանալի բառեր՝ Աշտարակի խոսվածք, բառապաշարային տեղաշարժեր, նորագյուտ բառեր, իմաստափոխված բառեր։

Ներկա  հոդվածում  քննել  և  ներկայացրել  ենք  Արարատյան  բարբառի  մեջ  մտնող  Աշտարակի  խոսվածքի  հնչյունական  և  բառապաշարային  մի  քանի  առանձնահատկություններ։
   Քննելով  Աշտարակի  խոսվածքը՝  մենք  հայտնաբերել  ենք  բառարաններում  չվկայված  մոտ  երկու  տասնյակ  բառեր,  և  այդ  շարքն  անընդհատ  կարելի  է  համալրել, որովհետև կատարված հարցումները ցույց տվեցին, որ երիտասարդների լեզուն ավելի մոտ է գրական  արևելահայերենին, նրանք հեռանում են իրենց խոսվածքից. շատ բառերի բացատրություններ անհայտ են նրանց  համար,  մինչդեռ  ավագ  սերնդի  խոսքում  դեռևս  հնարավոր  է  լսել  զուտ  բարբառային  բառեր,  որոնք  այլ  աղբյուրներում կամ խոսվածքներում չեն հանդիպում։
