ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԴԵՍՏԻՆԱՑԻԱՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՄԻԱՎՈՐՍույն հոդվածում քննարկվել է զբոսաշրջության տարածքային կազմակերպմանբնույթը,  նշանակությունը,  զբոսաշրջության  ոլորտի  զարգացման  գործում  ունեցածդրա կարևորությունը և տարածքային կազմակերպման արդյունավետությունը։
 Հստակեցվել է «զբոսաշրջային դեստինացիա» հասկացությունը, քննարկվել ենզբոսաշրջային դեստինացիաների սահմանման վերաբերյալ տարբեր հեղինակներիմի  շարք  մոտեցումներ,  պարզաբանվել  և  հստակեցվել  են  դրանք։
   Զբոսաշրջայինդեստինացիաների  ձևավորման  անհրաժեշտությունը  հիմնավորելու  նպատակովկատարվել է համալիր և համակողմանի վերլուծություն։
 Զբոսաշրջության  զարգացման  պարագայում  առաջ  եկավ  աշխարհագրականմիջավայրի, դրա բազմազանության ու տարբերությունների ուսումնասիրման անհրաժեշտություն՝ զբոսաշրջային արդյունքի ստեղծման և իրացման արդյունավետությունըբարձրացնելու նպատակով։
  Այդ տարբերությունների և բազմազանության շնորհիվ է,որ  տարածքների  միջև  տեղի  է  ունենում  գործառույթների  բաշխում,  և  որպես  դրաարդյունք՝ մրցակցություն և համագործակցություն։
 Հասարակության տարածքային կազմակերպումը ևս այդ գործընթացի արդյունքէր,  որը  գիտական  գրականության  մեջ  գործածվում  է  երկու  իմաստով՝  որպեսգործընթաց և գործընթացի արդյունք [2, էջ 123]։
  Տարածքային կազմակերպումը [3,էջ  304]  հնարավորություն  է  տալիս  օրինաչափ  և  փոխկապակցված  որոշակիգործընթացի  արդյունքում  հասարակական  կյանքի  տարբեր  ոլորտներում  կարգավորել տեղաբաշխման գործընթացը։
  Եթե տեղաբաշխման պարագայում դիտարկումենք օբյեկտի՝ տարածության մեջ տեղակայումը, ապա տարածքային կազմակերպմանժամանակ  քննարկում  ենք  նաև,  թե  ինչու  կամ  ինչպես  է  տեղաբաշխվում  օբյեկտըտարածության  մեջ։
   Որևէ  ոլորտի  զարգացման  պարագայում  ցանկալի  է  կատարելօբյեկտների  համատեղ  տեղաբաշխում,  տեղաբաշխում  մեկը  մյուսի  նկատմամբ՝դրանք դիտարկելով համակարգի առանձին տարրեր։
  Տարածքային կազմակերպումըթույլ  է  տալիս  բարձրացնել  աշխատանքի  արդյունավետությունը,  հեշտացնել  ևկանոնավորել հասարակական սուբյեկտների գործունեությունը։
 Աշխարհագրական միջավայրի ուսումնասիրությունը հեշտացնելու, ինչպես նաևկառավարչական  գործառույթներն  իրականացնելու  և  վերահսկելու  արդյունքումտարածքներն սկսեցին շրջանացվել, ինչի արդյունքում գիտական գրականության մեջներմուծվեց  «շրջանացում»  և  «շրջանագոյացում»  հասկացությունները  [2,  էջ  128]։
 Գիտական  լեզվով  ասած՝  զարգացավ  շրջանագոյացման  երևույթը,  ձևավորվեցինտարբեր մեծության և բովանդակության տարածքներ իրենց հատկանիշներով [2, էջ128]։
 Զբոսաշրջության  առանձին  ճյուղերի  տեղաբաշխումը  չի  կարող  դիտարկվելորպես հասարակական կյանքից մեկուսացված բնագավառ։
  Այն պայմանավորված էբազմաթիվ գործոններով և կապված է բնական պայմանների ու ռեսուրսների, դրանցքանակի ու որակի, օբյեկտի աշխարհագրական դիրքի և բազմաթիվ այլ երևույթներիհետ։
   Ցանկացած  դեպքում  օբյեկտների  տեղաբաշխման  վրա  ուղղակի  կամ  անուղղակի ազդում են մի քանի գործոններ։
 Հաշվի  առնելով  զբոսաշրջային  ոլորտի  զարգացման  տեմպերը,  տարածականընդգրկվածությունը,  տարածքային  և  գործառույթային  տարբերությունները,  կառավարչական  և  վերահսկողական  գործառույթների  իրականացումը,  զբոսաշրջությանոլորտում ևս աստիճանաբար զարգացավ շրջանացման և շրջանագոյացման երևույթը, որը դրսևորվեց զբոսաշրջային կլաստերների և զբոսաշրջային դեստինացիաներիձևավորմամբ։
 Զբոսաշրջային  դեստինացիան  [4,  էջ  91]  դարձավ  զբոսաշրջության  ոլորտումտարածքային կազմակերպման ինքնատիպ միավոր։
  Եթե շրջանի պարագայում այնինքնատիպ  տարածք  էր  իր  ուրույն  հատկանիշներով,  սեփական  բնութագրով  ևտարբերակիչ  հատկանիշներով,  ապա  զբոսաշրջային  դեստինացիան  դարձավ  ոչմիայն  զբոսաշրջային  գործառույթ  իրականացնող  և  ինքնատիպ  տարածք,  այլևկառավարչական մարմին, որտեղ զուգորդվեցին սոցիալական, տնտեսական և վարչական  ոլորտները։
   Որպեսզի  հասկանանք  զբոսաշրջային  դեստինացիայի  ձևավորման անհրաժեշտությունը, քննարկենք զբոսաշրջային դեստինացիայի սահմանման  վերաբերյալ  մի  քանի  հեղինակների  մոտեցումներ,  որոնց  էությունը,  նշանակությունը և ձևավորման անհրաժեշտությունը գիտական շրջանակներում դեռևս չենհստակեցվել։
 Դեստինացիա հասկացության սահմանման վերաբերյալ գիտական գրականության  մեջ  տարբեր  տեսակետներ  են  առաջ  քաշվել։
   Զբոսաշրջության  եզրույթներիբառարանում դեստինացիան սահմանվում է զբոսաշրջային գրավչությամբ օժտվածտարածաշրջան, շրջան, քաղաք կամ այլ տարածք, որը խթանում է զբոսաշրջիկներիհետաքրքրությունը, հետևապես նաև՝ զբոսաշրջության զարգացումը [5, էջ 165]։
 Հաճախորդների  տեսանկյունից  դեստինացիան  տարածք  է,  որտեղ  զբոսաշրջիկը  ճանապարհորդության  ընթացքում  անց  է  կացնում  իր  հիմնական  ժամանակն՝ օգտվելով առաջարկվող ծառայություններից։
  Այն ընտրում է զբոսաշրջիկը,և որը, վերջինիս կարծիքով, լավագույնս համապատասխանում է իր կարիքներին [8]։
 Վարչական սահմաններից ելնելով՝ զբոսաշրջային դեստինացիայի տարանջատումը պետք է կատարվի ըստ համապատասխան տարածքի վարչական բաժանման(օրինակ՝ քաղաքի կամ տեղական ինքնակառավարման ՝սուբյեկտի) [7]։
  Վարչականսահմաններով պայմանավորված բաժանումը հանգեցնում է որոշ խնդիրների, քանիոր  վարչական  միավորները  հաճախ  ներկայացնում  են  դեստինացիայի  միայն  միմասը, և հաճախ դեստինացիաները կարող են չհամընկնել վարչական սահմաններիհետ։
 Ըստ Ն. Լեյպերի սահմանման՝ «դեստինացիան սահմանափակ տարածք է, որըզբոսաշրջիկն  ընտրում  է  այցելության  համար  և  այնտեղ  անցկացնում  է  որոշժամանակ, տարածք, որտեղ տեղի է ունենում զբոսաշրջիկների փոխազդեցությունըզբոսաշրջային ենթակառուցվածքների հետ» [7]։
 Ս.  Կուպերը  և  Դ.  Ֆլետչերը  զբոսաշրջային  դեստինացիան  համարում  են«միջոցների  և  ծառայությունների  ամբողջություն՝  նպատակաուղղված  զբոսաշրջիկների պահանջմունքների բավարարմանը» [7]։
 Բ. Ռիջի և Դ. Կրոուչի սահմանման համաձայն՝ զբոսաշրջային դեստինացիանսահմանափակ տարածք է վարչական սահմաններով. երկիր, մակրոտարածաշրջան(մի  քանի  երկրների  ամբողջություն),  նահանգ  կամ  մարզ  երկրի  ներսում,  քաղաք,ազգային պարկ կամ հուշարձան [7]։
 Օ.  Նիկիտինայի  բնորոշման  համաձայն՝  զբոսաշրջային  դեստինացիանզբոսաշրջային  ռեսուրսների  բարձր  խտությամբ  օժտված  աշխարհագրական  տարածք է, որը բնորոշվում է նաև օժանդակող և սպասարկող անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներով [7]։
 Է. Պավլովայի բնորոշմամբ՝ զբոսաշրջային դեստինացիան սոցիալ-աշխարհագրական  տեղանք  է,  որն  ընտրվել  է  զբոսաշրջիկի  կամ  զբոսաշրջային  պահանջարկունեցող սեգմենտի կողմից ճանապարհորդության նպատակով, և ունի անհրաժեշտկազմակերպչական,  տեղավորման  բոլոր  միջոցները,  սպասարկող  և  զվարճանքիենթակառուցվածքները [7]։
 Ա. Զորինի սահմանման համաձայն՝ զբոսաշրջային դեստինացիան ռեկրեացիոնտարածքային  համակարգերի  ռեգիոնալ  տեղայնացման  օբյեկտ  է.  երկիր-շրջանլանդշաֆտ-կենտրոն-երթուղի [7]։
 Վ. Ֆրամկեն տվել է դեստինացիայի երկու՝ դասական կամ բիզնես և սոցիալմշակութային  մոտեցում։
   Դեստինացիան  հետաքրքրությունների,  տարբեր  տիպիգործառույթների,  ծառայությունների,  զվարճանքի  ենթակառուցվածքների  ամբողջություն  է,  որոնք  բնորոշում  են  տարածքի  յուրատիպությունը։
   Ըստ  Ֆրամկեի՝զբոսաշրջային դեստինացիան բնորոշելու համար առանձնացվել են հինգ հիմնականփոխկապակցված ասպեկտներ՝ •  աշխարհագրական-տարածքային, •  ենթակառուցվածքային-ռեսուրսային, •  մարքեթինգային, •  սոցիալական, •  կառավարչական [7]։
 Այս  փոխկապակցված  տարրերի  ամբողջությունը  կարող  է  ձևավորել  դեստինացիա։
  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարածքային կազմակերպմանմիջոցով  դեստինացիաների  առանձնացումը  լուծում  է  մի  շարք  խնդիրներ։
   Առաջինհերթին  կառավարչական  գործառույթների  իրականացումը  նպաստում  է  տարածքների  արդյունավետ  օգտագործմանը,  զարգացման  ծրագրերի  մշակմանը,  ռեսուրսների կադաստրավորմանը, գնահատմանը, ռացիոնալ օգտագործմանն ու ներգրավմանը  զբոսաշրջության  ոլորտ,  սոցիալական  խնդիրների  լուծմանը՝  ապահովելովստացված  եկամուտների  բաշխումը  դեստինացիայի  տարածքում  բնակվող  և  զբոսաշրջության  ոլորտ  ներգրավված  անձանց  միջև,  ինչպես  նաև  աշխատատեղերիստեղծում,  ենթակառուցվածքների  բարելավում։
   Դեստինացիայի  ստեղծմամբ  ևտարածքի  կառավարմամբ  հնարավորություն  է  ստեղծվում  սոցիալական,  տնտեսական և կայուն զարգացման հայեցակարգից բխող այլ խնդիրներ լուծել։
  Հետևաբար, ձեռքբերված եկամուտների ներդրումը տնտեսության մեջ, սոցիալական զբաղվածությունը, տարածքի նկատմամբ հետարքրության ձևավորումը, կատարված ներդրումները, գովազդային և մարքեթինգային առաջխաղացման ծրագրերը նպաստումեն  զբոսաշրջային  շուկայում  տարածքների  նկատմամբ  հետաքրքրության  ավելացմանը և զբոսաշրջային հոսքերին։
 Դեստինացիաների ձևավորման գործոն է նաև շուկայական միջավայրը։
  Որոշտեսաբանների  կարծքիով  դեստինացիաների  սահմանների  հստակեցումը  տեղի  էունենում շուկայական հարաբերությունների հետևանքով, և շուկան է որոշում դեստինացիա  համարել  ամբողջ  երկիրը,  թե  օրինակ՝  երկրի  առանձին  շրջանները  կամքաղաքները։
 Դեստինացիայի ձևավորման զբոսաշրջային մոտեցումը մի փոքր այլ է։
  Համաշխարհային զբոսաշրջային կազմակերպության սահմանման համաձայն «զբոսաշրջային դեստինացիան ֆիզիկական միջավայր է, որտեղ զբոսաշրջիկները անցկացնումեն  նվազագույնը  մեկ  գիշերակաց։
   Դեստինացիան  ունի  ֆիզիկական  և  վարչականսահմաններ, որոնք առանձնացնում են դեստինացիայի կառավարման համակարգը,իմիջը, և որը բնորոշում է վերջինիս շուկայական մրցունակությունը» [7]։
 Դեստինացիայի  պարագայում  մեծ  ուշադրություն  է  դարձվում  կառավարմանգործընթացին,  երբ  տարածքի  զարգացման  համար  առաջ  են  քաշվում  տարբերտեսակետներ։
  Տարածքային կազմակերպման միավորի՝ դեստինացիայի ուսումնասիրությունները  ցույց  են  տալիս,  այն  զարգացնելու  խնդիրը  դրվում  է  դեստինացիայիկառավարման  կազմակերպության  (ԴԿԿ)  վրա,  որն  իր  հերթին  մշակում  է  տվյալտարածքի զարգացման ծրագիրը [6, 4]։
  Դեստինացիայի տարանջատումը միշտ չէ,որ հիմնված է վարչական բաժանման վրա, ուստի վարչական կառավարման օղակըերբեմն  չի  կարող  կառավարել  դեստինացան  և  դրա  զարգացման  գործընթացը։
 Հետևաբար, առաջին հերթին անհրաժեշտ է հստակեցնել վարչական սահմանները։
 Դեստինացիաների ձևավորման անհրաժեշտությունը կապված է նաև տարածքների  ռացիոնալ  օգտագործման  հետ,  քանի  որ  դեստինացիաների  կառավարմանկազմակերպությունը  ուսումնասիրում,  գնահատում  է  ռեսուրսները  և  դրանց  օգտագործման հնարավորությունները։
  Դեստինացիաների ձևավորումն անհրաժեշտ է նաևկայուն զարգացում ապահովելու տեսանկյունից, քանի որ սոցիալական, տնտեսականև  բնապահպանական  ասպեկտները  հաշվի  են  առնվում  դեստինացիաների  կառավարման  ժամանակ։
   Որպես  զբոսաշրջության  տարածքային  կազմակերպման  միավոր՝  դեստինացիայի  ձևավորման  անհրաժեշտությունը  պայմանավորված  է  կայունզարգացման գերակայությամբ։
  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դեստինացիայի պարագայում գործընթացն ավելի համակարգված է և արդյունավետ։
 Դեստինացիան  տարբերվում  է  մշտական  բնակության  վայրից  և  ունի  որոշառանձնահատկություններ, որոնց շնոհիվ էլ ընտրում է զբոսաշրջիկը։
  Բայցևայնպես,տարածքային կազմակերպման դեպքում որոշվում է նաև, թե որ տարածքները դեստինացիա դառնալու ինչ նախադրյալներ, ռեսուրսներ ու գրավչություններ ունեն։
 Ֆիզիկական աշխարհագրական տարածքը զբոսաշրջային դեստինացիա դառնալու  համար  կամ,  ինչպես  ասում  են,  զբոսաշրջիկների  ուշադրությունը  գրավելուհամար պետք է բավարարի մի շարք պայմանների՝•  տարածքը  պետք  է  ունենա  զբոսաշրջային  գրավչություն,  հետաքրքրություն,որպեսզի ապահովի զբոսաշրջային հոսքեր,•  տրանսպորտային հասանելիություն,•  պետք է ապահովված լինի զբոսաշրջիկներին սպասարկելու համար նախատեսված անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներով և ծառայությունների բազմազանությամբ,•  տեղեկատվական համակարգերի հասանելիություն [1, էջ 47]։
 Այնուամենայնիվ,  ոչ  բոլոր  տարածքները  կարող  են  դառնալ  զբոսաշրջայինդեստինացիաներ։
  Կատարված տեսական վերլուծությունները հիմք են փաստելու, որզբոսաշրջային  դեստինացիաների  ձևավորումը  զբոսաշրջության  կայուն  զարգացմանը նպաստող գործընթաց է, և զբոսաշրջության զարգացման նման առաջընթացիպարագայում  զբոսաշրջության  տարածքային  կազմակերպման  արդյունավետմիավոր է։
 Այսպիսով՝ զբոսաշրջային դեստինացիաների ձևավորման անհրաժեշտությունըբխում է զբոսաշրջային կենտրոնների և շրջանների կայուն զարգացման նպատակներից,  ինչի  արդյունքում  հնարավոր  է  դառնում  կառավարել  և  վերահսկել  զբոսաշրջության գործընթացը որևէ տարածքում։
 Զբոսաշրջային  դստինացիայի  ձևավորման  անհրաժեշտությունը  կապված  էկոնկրետ տարածքում զբոսաշրջային ռեսուրսների գնահատման և ռացիոնալ օգտագործման  հետ`  միաժամանակ  ապահովելով  սահմանափակ  տարածքների  համարտնտեսական, սոցիալական, բնապահպանական և վարչական կառավարման արդյունավետություն՝ շուկայական հարաբերությունների զարգացմամբ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Սայադյան Հ., Զբոսաշրջության տնտեսագիտություն (մակրո և միկրո տնտեսագիտություն), Երևան, 2014, 208 էջ։
 [2] Վալեսյան Լ., Հասարակական աշխարհագրության ներածություն, Երևան, 1999,228 էջ։
 элемент  туристской  системы,  Вестник  КемГУ,  2012,  №4  (52),  т.  1,  cc.  131-6,  URL։
 http։
 //tourlib.net/statti_tourism/kiryanova2.htm (дата обращения։
  05.04.2018).URL։
  http։
 //tourlib.net/statti_tourism/seraya.htm (дата обращения։
  05.04.2018). Նավասարդյան Ամալյա ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԴԵՍՏԻՆԱՑԻԱՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՄԻԱՎՈՐԲանալի բառեր՝ զբոսաշրջային դեստինացիա, զբոսաշրջային գրավչություն,աշխարհագրական միջավայր, տարածքային կազմակերպում, կայուն զարգացում։

Սույն հոդվածում քննարկվել է զբոսաշրջության տարածքային կազմակերպման  բնույթը,  զբոսաշրջության  ոլորտի  զարգացման  գործում  ունեցած  դրա  կարևորությունը  և  տարածքային  կազմակերպման  արդյունավետությունը։
   Հստակեցվել  է  «զբոսաշրջային  դեստինացիա»  հասկացությունը,  քննարկվել  են  դեստինացիաների  սահմանման վերաբերյալ տարբեր հեղինակների մի շարք մոտեցումներ։
   Զբոսաշրջային  դեստինացիաների  ձևավորման  անհրաժեշտությունը  բխում  է  տարածքների  ռացիոնալ  օգտագործման,  սոցիալական  և  տնտեսական  ոլորտների  լուծման  նպատակներից,  ինչի  զարգացման  և  կառավարչական  խնդիրների  արդյունքում  հնարավոր  է  դառնում  կառավարել  և  վերահսկել  զբոսաշրջության  գործընթացը որևէ տարածքում։
