ԽՍՀՄ փլուզումը ցույց տվեց խորը սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական ինտեգրման բացասական հետևանքները երկրի տնտեսության, մասնավորապես արդյունաբերության և բնակչության կենսամակարդակի վրա:   Այս համատեքստում այս հոդվածը կներկայացնի հետխորհրդային տարիներին Շիրակի մարզային արդյունաբերության զարգացման գործընթացները: Տնտեսության կառուցվածքում Շիրակի ժամանակակից տնտեսության հիմքը դրվել է 1990-ականներին: Արմատական ​​փոփոխություններ տեղի ունեցան, հատկապես արդյունաբերության մեջ:  1988 թվականն իր ակտիվ ազդեցությունն ունեցավ դրանում: 1990-ի դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը փոփոխվեց 1990-ականների սոցիալ-տնտեսական համակարգի փոփոխությունը:   Տեղի ունեցավ անցում խորհրդային պլանավորված հանրային տնտեսությունից դեպի կապիտալիստական ​​շուկայական տնտեսություն:   Այդ իմաստով մարզի գրեթե բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները դադարեցրին իրենց գործունեությունը:   Մասնավորեցված արդյունաբերական ձեռնարկությունները կորցրեցին իրենց շուկաները Խորհրդային Միությունում:   Շիրակում շատ արդյունաբերական ձեռնարկություններ պարապ էին, ապամոնտաժվում, լուծարվում, որոնցից ձեռնարկությունների տերերը շահում էին ձեռքբերումներով: Ձեռնարկություններում գործազուրկ, ինչը հանգեցրեց նրանց մեծ մասի աղքատացմանը դեպի արտագաղթ: Սեփականաշնորհումից գործարանները շուկայից կրճատվել են, աշխատողները հաշվի են առնվել: անցյալ և XXI դարը: 19-րդ դարի սկզբին Շիրակի տնտեսության սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները, այն պայմանականորեն կարելի է բաժանել ավելի ուշ ժամանակաշրջանների: - նախաերկրաշարժային փուլ, 1989-1992թթ. ՝ հետերկրաշարժային փուլ, 1993-2000թթ. - զանգվածային արտագաղթի առաջին փուլ, տնտեսության «աղքատացում», 2001-2007թթ. ՝ սոցիալ-տնտեսական աճի կայունացման փուլ, 2008-2012թթ. ՝ սոցիալ. -տնտեսական ճգնաժամ. Բնակչության երկրորդ փուլը `պայմանավորված համաշխարհային սոցիալ-տնտեսական զանգվածային արտագաղթով, մասնավորապես` ռուսական ճգնաժամով:   Նշենք, որ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ոլորտները խստորեն ինտեգրված են Ռուսաստանի Դաշնության սոցիալ-տնտեսական համակարգում: 2013-2018 թվականներին Արտագաղթողների թվի կրճատման փուլ `սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը կայունացնելու համար: Շիրակի արդյունաբերության ներուժի կտրուկ անկում գրանցվեց 1989-2000թթ. Երկրաշարժի արդյունքում `արդյունաբերական սեփականաշնորհմամբ, էներգետիկ ճգնաժամով, Արցախյան պատերազմով և այլ գործոններով: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների նկատմամբ պետական ​​վերահսկողությունից հրաժարվելը հանգեցրեց այն փաստի, որ նոր սեփականատերերի մեծ մասի արտադրության միջոցները գրեթե վերացան:   Իշխանությունները նոր տերերին չեն պարտավորեցրել գործել արդյունաբերական ձեռնարկությունները: Մասնավորեցված զարգացման ապահովում Հայտնի է, որ ցանկացած երկրում նյութի արտադրությունն ուղղակիորեն ազդում է ազգային տնտեսության զարգացման վրա:   Այսպիսով, տնտեսության հիմնական նախապայմանը արդյունաբերությունն է, նյութական արտադրության զարգացումն ապահովող ծառայությունները:   Unfortunatelyավոք, ներկայացված ժամանակահատվածում Շիրակում տնտեսության ամենաբարձր մասնաբաժինը գրանցվել է մանրածախ առևտրի ոլորտում `25,7 անգամ, իսկ արդյունաբերության ոլորտում` կտրուկ անկում:   Դրա շնորհիվ կարելի է փաստել, որ տնտեսական շրջանում արտադրող հասարակությունից անցում է կատարվել սպառողական հասարակության:   Այս անցումն առաջին հերթին բացատրվում է հանրապետության տարբեր կառավարությունների որդեգրած սոցիալ-տնտեսական քաղաքականությամբ: Հիմա ներկայացնենք XX դարը: անցյալ և XXI դարը: 20-րդ դարի սկզբին Շիրակի արդյունաբերության զարգացման գործընթացները:  Տնտեսական զարգացման հիմքերը դրվել են 1920-ականներին, երբ պետական ​​սոցիալ-տնտեսական քաղաքականությունը նպաստում էր տեղական արդյունաբերության զարգացմանը, իսկ 1960-ականներին կառուցվում էին «արդյունաբերական ձեռնարկություններ», որոնց մի մասը ոչ միայն հանրապետական, այլ նաև տարածաշրջանային և տեքստիլ նշանակություն:   80-ականներին Շիրակի մարզը, մասնավորապես `մեծ Գյումրին, դարձավ արդյունաբերության զարգացման հիմնական հանգույցներից մեկը ոչ միայն հանրապետությունում, այլև Հարավային Կովկասում:   Տնտեսական արդյունաբերության զարգացման առաջատար ճյուղերն էին թեթև արդյունաբերությունը, մեքենաշինությունը, սննդի արդյունաբերությունը և կահույքի արտադրությունը: Դեկտեմբերի 7-ին Սպիտակում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժը վնաս հասցրեց խոշոր տարածաշրջանի արդյունաբերությանը, հատկապես 1988-ի տնտեսական քաղաքին:   Գյումրիի 33 արդյունաբերական ձեռնարկություններից 13-ն ամբողջությամբ ավերվել է, իսկ մնացածը մասամբ ոչնչացվել [3, հ. 1]  Ընթացիկ գներով Գյումրու արդյունաբերության նյութական վնասը գնահատվում է 250 մլն. ռուբլի, որը կազմում էր քաղաքի արդյունաբերության հիմնական արտադրական ֆոնդերի 70% -ը [3, հ. 1]   Հարկ է նշել, որ աղետի գոտում ամբողջությամբ կամ մասամբ ավերվել է 230 արդյունաբերական օբյեկտ, ինչը կազմում էր մեր հանրապետության արդյունաբերական հզորության 25% -ը [9]: 1990 թ. Գյումրիի արդյունաբերական արտադրության ծավալը 1988-ին հասավ 40% -ի, բայց 1991-ից այն կրկին անկում ապրեց սոցիալ-տնտեսական վերափոխումների, տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական լարվածության և ԽՍՀՄ կազմալուծման պատճառով [3, հատ. 3]   Արդյունաբերության նյութական կորուստների մասին պատկերացում կազմելու համար բերենք մի շարք թվային ցուցանիշներ: Շիրակի արդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից հանրապետությունում արտադրված ապրանքների 13.4% -ը, 1997 թ.-ին `3.2% -ը, 2003 թ.-ին` 2.7% -ը [1, էջ 160] և 2017 թ.-ին `2.4% [10]:  Եթե ​​1980-ականներին Շիրակի տնտեսական մարզը հանրապետությունում արդյունաբերական արտադրության ծավալով զիջում էր միայն Երևանին, ապա այժմ այն ​​զիջում է ոչ միայն Երևանին, այլ նաև Արարատի, Սյունիքի, Արմավիրի և Կոտայքի մարզերում արդյունաբերական արտադրանքի ծավալներին: 1980-ականներին Շիրակում գործում էր 72 արդյունաբերական ձեռնարկություն ՝ տարեկան արտադրելով 1,3 միլիարդ ռուբլի:   Արդյունաբերության ոլորտում առանձնահատուկ տեղ ունեն խոշոր և միջին ձեռնարկությունները:   Ներկայումս տնտեսական ժամանակահատվածում արդյունաբերական կազմակերպությունների ընդհանուր թվաքանակում գերակշռում են փոքր և միջին ձեռնարկությունները, որոնց մասնաբաժինը կազմում է 76% [12]:   2012-ի տնտեսական շրջանում Գյումրին բաժին էր ընկնում արդյունաբերական արտադրանքի 60% -ին [13], մինչդեռ 1980-ականներին այդ ցուցանիշը կազմում էր 75% [2, p. 160]:   1983 թ.-ին Գյումրիում կար 53 արդյունաբերական ձեռնարկություն, որտեղ աշխատում էր 48,9 հազար մարդ [2, p. 161]:   Քաղաքի արդյունաբերական ձեռնարկություններից 12-ը խոշոր էին (501-1000 աշխատող), 13-ը ՝ մեծ (ավելի քան 1001 աշխատող):   Խոշորագույն ձեռնարկություններին բաժին է ընկնում մարզի արդյունաբերության մեջ զբաղված մարդկանց ընդհանուր թվի 73,2% -ը [2]:  Աղյուսակ 1-ից կարելի է տեսնել, որ 2002 թվականից ի վեր արդյունաբերության մասնաբաժնի աստիճանական աճ է գրանցվել:   Այս աճը բացատրվում է նոր արդյունաբերական, հատկապես թեթև սննդի ձեռնարկությունների գործունեությամբ: Շիրակի տնտեսության հիմնական ճյուղերի տեսակարար կշիռը% -ում Աղյուսակ 1. Տնտեսության ճյուղեր 1997-2002.200720122017 Արդյունաբերություն Գյուղատնտեսություն ՇինարարությունՄանրածախ առևտուրvicesառայություններԸնդհանուր առմամբ մեծ ցուցանիշ Վերջին 30 տարվա ընթացքում գրանցված արդյունաբերական ձեռնարկությունների թիվը նվազել է, ոչ միայն աշխատողների քանակը:   Միակ միջին արդյունաբերական ձեռնարկությունը ՝ Lentex- ը, այժմ գործում է տնտեսական հատվածում:   Նշենք, որ 1987-2017թթ. Արդյունաբերական-արդյունաբերական թիվը նվազել է 14,8 անգամ: Ձեռնարկություններում աշխատողների ամենամեծ թվաքանակը (աղյուսակ 2) ցույց է տալիս, որ արդյունաբերության մեջ աշխատողների թվի զգալի անկում է գրանցվել 1987-1995թթ. ՝ մոտ 2.8 անգամ, 1995-2001 թվականներին ՝ 5.2 անգամ: Շիրակը ցուցանիշները ներուժի [15] Աղյուսակ 2.ShirakiardyunabeArdyunaberuArdyunaberarakantyan mejkanartadrankitesakararkshire մասին umzbaghvatsneridzernarkutive / հազ. / Հաճախականության tiveAmsakanmijinashkhatavardze entatsikgnerov / LB / 250 rubliTaretiv է 1987 թ .1995 .2001 .2005 .2008 - ից .2013 .2017 plan.If առաջին zhamanakapulum nvazumepaymanavorvatserkrasharzhihetevanknerov աշխատակիցների թիվը երկրորդը `բացառապես իշխանությունների կողմից վարվող սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության կողմից: Աղյուսակ 2-ի թվային ցուցանիշների վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ 1987-2017թթ. Շիրակի արդյունաբերական արտադրության տեսակարար կշիռը Հայաստանում նվազել է 5,4 անգամ, արդյունաբերության մեջ զբաղվածների թիվը ՝ 14,8 անգամ:   Արդյունաբերական ձեռնարկությունների թիվն ավելացել է, բայց խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններն անհետացել են, իսկ 1995-2017թթ. Ներկայումս աշխատավարձն աճել է շուրջ 40 անգամ: [4, էջ 13]: 2016 թվականն ունենալով Շիրակի մարզում արտադրանք է արտադրվել 101 տնտեսվարող սուբյեկտում, որից 78-ը `վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկություններ, և տարբեր արդյունաբերական նշանակության հանքային ռեսուրսներ` շինարարություն, մասնավորապես `տարածաշրջանում: Հանքարդյունաբերություն Թույլ Հանքարդյունաբերության արտադրության ծավալը գերազանցում է արդյունաբերության մեկ տոկոսը:   Հանքարդյունաբերության տարածաշրջանային ձեռնարկությունների թիվը 53 է, որից 38-ը գործում է, իսկ նրանց կեսը տեղակայված է Արթիկի տարածաշրջանում: Հիմնականում համախառն արդյունաբերական ձեռնարկությունները ՝ լեռնահանքային արդյունաբերություն, շինարարական տուֆ, ավազ, բազալտ (Փանիկ գյուղի մոտ), անդեզիտադացիտ (ajաջուռ), դոլերիտային բազալտ (Կապս):   2015-ին «Կարին Գեո» ՍՊԸ-ի լուծարումից առաջ նրանք մոխրագույն ածուխ էին արդյունահանում Jաջուռ գյուղի մոտակայքում, որը հիմնականում սպառվում էր Շիրակում: Արդյունաբերություն Շիրակի մարզում վերամշակող արդյունաբերությունը տարբեր տարիներին կազմել է արտադրության ընդհանուր ծավալի 74-83% -ը, իսկ լեռնահանքային արդյունաբերությունը `մինչև 0,1-2% (տե՛ս Աղյուսակ 3):   Սննդամթերքի «թեթև» արդյունաբերությունը մեծ տեղ է գրավում վերամշակող արդյունաբերության մեջ (խորհրդային տարիներին «թեթեւ արդյունաբերությունը» ՝ մեքենաշինություն):   Արդյունաբերական արտադրանքի կառուցվածքի տեսանելի փոփոխություններ են գրանցվել վերամշակող արդյունաբերության մեջ, էլեկտրաէներգիայի, գազի և ջրի արտադրության մեջ:  Այս փոփոխությունը բացատրվում է էլեկտրաէներգիայի, գազի և վերամշակող արդյունաբերության ձեռնարկություններում արտադրվող ապրանքների գների աճով: Շիրակի մարզի արդյունաբերական արտադրության կառուցվածքն ըստ արտադրական միավորների (ամբողջ արդյունաբերությունը 100% է) [16] Աղյուսակ 3. Տարվա արդյունահանում Գազ, ջրային արդյունաբերություն, արդյունաբերական   1980-ականներին արդյունաբերական հատվածի արտադրանքը կազմում էր ՀՍՍՀ համախառն արտադրանքի մոտ 1/3-ը, որը բաժին էր ընկնում Գյումրի քաղաքին:   Այդ տարիներին հանրապետության թեթեւ արդյունաբերության աշխատողների թիվը կազմում էր 115 հազար ՝ գուլպաներ և ներքնազգեստ: գուլպաներ, մի մարդ, որի 23% -ը բաժին ընկավ Գյումրիին:   Ներկայումս Հայաստանում գուլպաներ արտադրող ամենամեծ ընկերությունը «Լենտեքս» ՍՊԸ-ն է, որը գտնվում է Գյումրիում:   2013 թվականից արտադրված այդ ձեռնարկությունում Ընկերության արտադրանքը գործված է հիմնականում ներքին շուկայում:   2013-ի ընդհանուր արտադրության 3% -ն արտահանվել է ԱՄԷ, Ֆրանսիա և Կանադա [5, 12]:  2016 թ.-ին Lentex- ն ուներ 350 աշխատակից և համախառն արտադրանք:   Շիրակի արդյունաբերական ձեռնարկություններում աշխատողների թվի մոտ 10% -ը կազմում է Lentex- ը, իսկ «Արշալույս» թեթեւ արդյունաբերական ընկերությունում աշխատում է 50 մարդ: Ներքնազգեստի արտադրող «Գորգ և Վահան» ՍՊԸ-ն իր արտադրանքի ավելի քան 90% -ն է արտահանում Կանադա [5, հ. 4]:   Մարալիկում բանակը սրբիչներ է արտադրում, նմանատիպ այլ ապրանքներ [5, էջ 7]: «Nighttex» ընկերությունը 100 միլիոն դրամի հայկական ներքնազգեստ է նվիրել: Բազան զբաղեցնում էին արդյունաբերական մեքենաները 1980-ականներին, իսկ խորհրդային տարիներին ՝ տարածաշրջանի արդյունաբերական մեքենաները:   Սպորտային մեքենաների տեղական մեքենաշինական ձեռնարկություններ: Հետխորհրդային տարիներին տեսանելի դրական փոփոխություններ մեքենաշինության մեջ Մեքենաշինության ներուժը կենտրոնացած էր Գյումրի քաղաքում:   Այդ տարիներին քաղաքի արդյունաբերական արտադրանքի 23-28% -ը բաժին էր ընկնում միայն թեթև արդյունաբերությանը [2, p. 162]:   1983 Քաղաքի մեքենաշինական ձեռնարկություններում աշխատողների թիվը գերազանցեց 12000-ը, 2017-ին `200 [6, տարի 6]:  Նշենք, որ Շիրակի թեթեւ «մեքենաշինական» արդյունաբերական նյութերի արտադրական ձեռնարկություններն ապահովել են բնակչության զբաղվածության սեռերի հարաբերակցության հավասարակշռություն:  Կանայք հիմնականում աշխատում էին թեթև, իսկ տղամարդիկ ՝ մեքենաշինության և արդյունաբերական նյութերի ձեռնարկություններում:   Ներկայումս գործող կես դրույքով մեքենաշինական ձեռնարկություններն են ՝ «Անալիտիկ» սարքերի գործարան, «Կարմշակմեկենա» ԲԲԸ, «Հայորդ Գյոդակյաններ» ավտոմեքենաների նորոգման գործարան, «Մագնոն» ՍՊԸ: XX դար Անցյալ XXI դարի սկզբին տարածաշրջանում աստիճանաբար զարգացավ ագրոպարենային համալիրը, որի կարևոր բաղադրիչներն էին սննդի վերամշակման արդյունաբերությունը ՝ գյուղատնտեսական հումքը:   ՀՀ անկախության առաջին տարիներին կազմվել են նոր ագրոարդյունաբերական ձեռնարկություններ ստեղծելու ծրագրեր:  1992 թ. Բուլղարիայից 100 հազար դոլար արժողությամբ սարքավորումների տեղադրումից հետո նախատեսվում էր Գյումրիում արտադրել «Պեպսի-Կոլա» զովացուցիչ ըմպելիքներ, իսկ մսագործական գործարանի տարածքում կառուցել չոր կերերի արտադրամաս: «Տեխնոպոլ» ընկերությունը Չեխոսլովակիայից:   Այնուամենայնիվ, շինարարական որոշ ստորաբաժանումներ մատակարարվեցին գործարանին, ինչը սահմանափակվեց միայն նրանով, որ ԽՍՀՄ արտաքին տնտեսության բանկը հրաժարվեց փոխանցել մնացած գումարը ՝ պատճառաբանելով, որ սոցիալիստական ​​երկրների արտարժույթի փոխանակումն արգելված է [3, p. 10]: Գյուղատնտեսական սննդի արդյունաբերություն Շիրակի տնտեսական մարզից:   Մարզի առաջատար արդյունաբերություններից մեկը հումք է արտադրում, և ավելի քան հարյուր արտոնագրված տնտեսվարող սուբյեկտներ և անհատ ձեռնարկատերեր զբաղվում են հումքի արտադրությամբ:   Այսօր կան շուրջ 20 ձեռնարկություններ, որոնց համեմատաբար ամենամեծը գտնվում է Գյումրիում, Մուսայելյանում, Ամասիայում, Բանդիվանում և Ազատանգում: «Ալեքս-Գրիգը» շաքարի արտադրության ընկերություն է, որը տարվա ընթացքում գործում է 3-4 ամիս:   Գործարանը հումք է ներմուծում Բրազիլիայից [7, հ. 5]:   Ներկայումս տնտեսական շրջանում գործում են ավելի քան ութ վերամշակող ընկերություններ, որոնցից «Իգիթ» ՍՊԸ-ն և «Բանդիվան կաթը» արտադրում են թթվասեր, կաթնաշոռ, կաթ, պաղպաղակ: Գյումրիի ամենամեծ «Գյումրի-գարեջուրը» գտնվում է հանրապետության ամենամեծ գարեջրի մեջ - Գործարանում արտադրված ածիկի համախառն արտադրությունը կազմել է 1,6 մլրդ. դրամ [11]: «Գյումրին արտահանում է 1-3% հիմնականում Ռուսաստան:   Գարեջուրը հումք է ներկրում Չեխիայից, իսկ գայլը ՝ Գերմանիայից [7, 2]:   «Արմամաս» ՍՊԸ-գարեջուր »ՍՊԸ-ն արտադրում է գործարան: 2012-ին նա Ռուսաստանից, Ֆրանսիայից և Հոլանդիայից բերված գարուց ածիկ է ստացել, որն օգտագործում է «Երջանի գարեջուր» գործարանը [7, էջ. 3] Տարբերակել կահույքի և հրուշակեղենի արտադրությունը Շիրակի արդյունաբերության զարգացման այլ ճյուղերից, որոնք արդյունաբերության ոլորտում ոչ մի նշանակություն չունեն: XXI դարի սկզբին փորձ կատարվեց կազմել Շիրակի մարզային արդյունաբերության զարգացման ծրագրեր:   Այսպիսով, տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը 2010-2013թթ. ՀՀ կառավարության որոշմամբ նախատեսվում է ներդրումներ կատարել «Քարախաչ 1» հողմաէլեկտրակայանի կառուցման համար `մինչև 20 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ` այն հետագայում հասցնելով 90 ՄՎտ:   Նշենք, որ այս ծրագիրը դեռ չի իրականացվել:   Ներկայումս Շիրակում կա 8 ջրհոր ՝ 5,600 կՎտ հզորությամբ [8, 3] տարի փոքր ջրհորով, որի տարեկան արտադրությունը կազմում է 14,63 մլն կՎտ:   Արտադրված էլեկտրաէներգիան բավարարում է տարածաշրջանում սպառված էլեկտրաէներգիայի միայն 18,4% -ը [8, էջ 5]:   Եթե ​​հետագայում շահագործման հանձնվի Քարախաչի 90 ՄՎտ հզորությամբ հողմային էլեկտրակայանը, ապա այն կբավարարի Շիրակի մարզում էլեկտրաէներգիայի սպառման պահանջարկի շուրջ 90% -ը:   Կարախաչի քամու էլեկտրակայանի կառուցում `հզոր խթանիչ արդյունաբերության զարգացման համար, մասնավորապես.   Նշենք, որ 2003 թ.-ին քամու էներգիայի քարտեզը մշակվել է Հայաստանի ԱՄՆ NERL ընկերության կողմից, քամու էլեկտրակայանների հիմնական հեռանկարային վայրերից մեկը Քարախաչի լեռնանցքն է:   Իտալական մասնավոր ընկերության կողմից հիմնադրված «Արերենջի» ՍՊԸ-ն ավարտել է Շիրակի մարզում «Քարախաչ» լեռնանցքի քամու էներգիայի նախագծի դիտարկումը: Արդյունաբերական ոլորտում 2017-2025 թվականների Շիրակի սոցիալ-տնտեսական-ռազմավարական ծրագրի զարգացման համար նախատեսվում է 17.1 մլրդ. դրամ ներդնել [20]: Արդյունաբերության քաղաքականության մեջ հիմնականում նախատեսվում է իրականացնել ենթակառուցվածքների զարգացում, ՓՄՁ (փոքր և միջին ձեռնարկատիրություն) բիզնես, վերապատրաստում, տեղեկատվական խորհրդատվական աջակցություն, ֆինանսական ներդրումային աջակցություն, սպանդանոցների կառուցման նախագծեր, որոնք էական ազդեցություն չեն ունենա աճի վրա:  Հատկանշական է, որ նախկինում տարածաշրջանում գործող խոշոր կազմակերպությունները աստիճանաբար զիջում են փոքրերին, որոնք չեն ապահովում արդյունաբերության սրընթաց զարգացումը: Ամփոփելով կարելի է փաստել, որ մինչ այժմ մեր հանրապետությունում արդյունաբերության զարգացմամբ զբաղվող համապատասխան մարմինները, գործարարները, տնտեսագետները չեն կարողացել կազմել և իրականացնել իրատեսական ծրագրեր Շիրակի մարզում, հատկապես Գյումրիում, արդյունաբերության զարգացման համար: ,  Դրանով նրանք նախ պետք է մշակվեն և ներդրվեն ՝ նախատեսված արդյունաբերական շենքերը շահագործելու համար: Նրանք կարող են դառնալ բիզնես կենտրոններ, պահեստներ, այլ նպատակների համար օգտագործվող տարածքներ:  Դրա լավագույն օրինակը «Շիրակ մոլն» է, որը դարձել է լավագույն ժամանցային միջավայրը: слова ։

Նորանկախ    Հայաստանի  տնտեսությունը,  լինելով  լուծարված  ԽՍՀՄ  տնտեսական  համակարգի  մի  մասը,  XXդ.  վերջին  արմատական  կառուցվածքային  փոփոխության  ենթարկվեց։
   Մեր  հանրապետությունը  զարգացման  պատրաստ  մարտահրավերներին։
   Խորհրդային  տնտեսական  համակարգից  անցումը  կապիտալիստականի՝  համաշխարհային  շուկայի  առկայության  պայմաններում,  հանրապետության,  այդ  թվում  Շիրակի  մարզի   աշխատանքի  հանգեցրեց  քանակական  և  որակական  տեղաշարժերի։
   Արդյունքում՝  մարզը  մասնագիտացավ  հանքարդյունաբերության  և  գյուղատնտեսական  մթերքների  արտադրության  մեջ,  ինչպես  նաև  հանրապետության  այլ  շրջաններից սկսեց ներմուծել այնպիսի արդյունաբերական պատրաստի  ապրանքներ,  որոնք  խորհրդային  տարիներին    տնտեսական  շրջանում  մեծ  քանակությամբ  արտադրվել  են։
   Տնտեսության,  հատկապես  նյութական  արտադրության  ոլորտներում  թույլ  տրվեցին  մի  շարք  ռազմավարական  սխալներ.  պետությունն  ամբողջապես  զիջեց  իր  դիրքերը  նյութական  և  ոչ  նյութական  տնտեսվարման  համակարգում,  հատկապես արդյունաբերության ոլորտում։
