Հ.  Թումանյան,  թումանյանագիտություն,գրականագիտական  վարկած,  արքետիպագիտություն,  գեղագիտականիդեալ, արքետիպերի համակարգը, մշակութային-գրական արքետիպեր,արքետիպային մոտիվներ, միջտեքստայնություն։
 Թումանյանագիտության  մեջ  հետազոտության  նոր  հայեցակետորոնելու  ճանապարհին։
   Այս  տարի  լրանում  է  հայ  մեծանուն  գրողՀովհաննես  Թումանյանի  /1869-1923/  ծննդյան  150-ամյակը։
   Մեծ  գրողիգրական  ժառանգության  ուսումնասիրման  պատմությունը  մեկ  դարիցավելի  ճանապարհ  է  անցել,  այն  այսօր  էլ  շարունակվում  է։
 Թումանյանագիտությունն  այս  ընթացքում  մեծ  ձեռքբերումներ  էունեցել։
   Գրականագետների  ամեն  մի  նոր  սերունդ  մեծ  գրողիստեղծագործություններն  ուսումնասիրելիս  նոր  ճշգրտումներէկատարում,  նոր  բացահայտումներ  ու  մեկնաբանություններ  տալիս։
 ունեցածզանազանՀանճարեղ  լոռեցու  գեղարվեստական  մտածողության,  գեղագիտականսկզբունքների,  ազգային  ու  համաշխարհային  գրականության  հետ  նրաստեղծագործությանուհոգեհարազատության  բացահայտման,  դրանց  գրականագիտականվերլուծությունների  նկատմամբ  հետաքրքրություններն  այսօրէլպահպանվում  են։
   Մասնավորապես  մենք  մեր  դիտարկումներիարդյունքում  եկել  ենք  այն  համոզման,  որ  թումանյանական  մի  շարքստեղծագործություններ,գեղարվեստականմտածողության,  աշխարհայացքի  մի  շարք  առանձնահատկություններիդրսևորումները  հիմք  են  տալիս  դրանք  արծարծելու  մշակութայինգրական արքետիպերի հետ ունեցած առնչությունների տիրույթում։
 կապերիինչպեսգրողինաևԹումանյանիստեղծագործականգործունեության  տարբերշերտերը  ու  կապերը  առավել  խոր  ու  նորովի  ուսումնասիրելուպահանջով  է  հանդես  եկել  մեր  օրերում  գրականագետ  ԱզատԵղիազարյանը։
   Թումանյանի  ստեղծագործություններում  ընդգծելովեվրոպական  ու  արևելյան  մշակույթների  ուրույն  համադրությանդրսևորումները՝  նա  գրում  է.  «Բայց  արևելյան  առնչություններիթվարկումը քիչ է Թումանյանին հասկանալու համար։
  Անհրաժեշտ է այդառնչությունների  համակարգված,  խորը  քննություն։
   Թումանյանին,իհարկե,  չի  կարելի  կտրել  Եվրոպայից,  եվրոպական  մշակույթից  ուգրականությունից։
   Բայց  նրա  մարդկային  անհատականության  ևգրականժառանգության  կարևորագույն  հատկանիշներից  մեկըարևելյանի  և  եվրոպականի  այդ  զարմանալի  զուգակցումն  է»  [2]։
 Թումանյանագիտությանլիարժեքչուսումնասիրված  թեմաների  հիշատակմանը  անդրադառնալուց  հետոնա  իրավացիորեն  նշում  է.  «Ընթերցողը  հասկանում  է,  որ  թվարկվածհարցերով  Թումանյանի  ստեղծագործության  ուսումնասիրությանխնդիրները  չեն  սպառվում։
   Նրա  ժառանգությունը  նորանոր  հարցեր  էառաջադրում» [2]։
  Եվ, իսկապես, մեր համոզմամբ այդպիսի արդիականնշանակություն  ունեցող,  կարևոր  թեմաներից  մեկը  մեծանուն  գրողիստեղծագործություններումարքետիպերիուսումնասիրությունն է։
 մշակութային-գրականարդիական,կարևորուՄշակութային-գրական արքետիպերը և դրանց համակարգը։
 Ժամանակակից  հումանիտար  գիտությունների  մեջ  առաջացել  էարքետիպագիտությունը՝ իբրև գիտաճյուղ, որն առավել արդյունավետ էդրսևորվում  գրականագիտության  բնագավառում։
   Գրականության  մեջարքետիպերիուսումնասիրություններըարտահայտություններիեն  տալիսշնորհիվ(ինվարիանտիհնարավորությունգրողի  ստեղծագործություններումարքետիպային  բնույթի  կերպարների  ու  մոտիվների  գեղարվեստականինքնատիպ  կիրառությունների  մեջ  բացահայտել  խորքային  կապերպատմական  անցյալում  առաջացած  հավաքական  անգիտակցականի,համամարդկային  մշակութային  արժեքների,  գեղարվեստական  փորձիու  մտածողության  պաշարների  հետ։
   Իրենց  գործառական  ուրույնհատկանիշներիվարիատիվարտահայտություն),  ինչպես  նաև  բինար  (երկկողմ)  կառուցվածքայինբնույթով  (օրինակ՝  Քաոս  /  Կոսմոս,  Գյուղ  /  Քաղաք/  և  այլն)  գրականգեղարվեստականստեղծագործություններումդրսևորումներըգրողիստեղծագործություններում  կեցության,  ազգային  ու  համամարդկայիներևույթների  էութենական  կողմերը,  հեղինակների  գեղագիտականիդեալները։
   Արքետիպերի  ուսումնասիրությամբ  զբաղվող  ժամանակակից  տեսաբաններից  մեկը  սահմանում  է.  «Արքետիպերը  հիմնային(բազային)հասկացություններ,կերպարներ,  պատկերացումներ  -  Գ.  Խ.),  որոնք  մարդկանց  համարհանդիսանում  են  հենակետեր,  ուղղորդում  են  կյանքի  ճանաչողությանգործընթացներում և ունեն անվանումներ» [7, 48]։
 բացահայտելուկոնցեպտներդրանցինքնատիպեն(ընդհանուրնպաստումենԹումանյանի  ստեղծագործություններում  մշակութային-գրականարքետիպերի  ուսումնասիրությունը  մեզ  համար    անհրաժեշտ  է  այնպատճառով,  որ  գրողի՝  համաշխարհային  մշակույթի  ու  գրականությանհետ  ունեցած  առնչությունների  շրջանակում  ակնհայտ  է  նրա  բացառիկսերտ կապը ժողովրդական աշխարհզգացողության, աշխարհընկալման,բանահյուսության  տարբեր  ժանրերով  ստեղծագործությունների  հետ  ևայլն։
   Իսկ  արքետիպային  պատկերացումները,  այսինքն`  մարդկության«հավաքական  անգիտակցականի»  (Կ.  Յունգ)  ոլորտում  առաջացածբանահյուսականնախասկզբնականմոտիվներըստեղծագործություններում,  հատկապես  միֆերի(դիցաբանություն),միֆոլոգեմների մեջ ավելի անմիջականորեն են ի հայտ գալիս։
  Հայտնի է,թե  թումանյանական  ստեղծագործությունները  որքան  հարուստ  ենժողովրդի  կյանքով  ու  կենցաղով,  որքան  հագեցած  են  նրա  կենսականհոգսերով։
   Նրա  արձակ  և  չափածո  բարձրարժեք  երկերում  անմոռացինքնատիպությամբդաժանիրականությունն  ու  հեղինակի  կողմից  ընկալված  հովվերգականկողմերը։
 են  պատկերվածգյուղաշխարհիկերպարները,Թումանյանի  գեղարվեստական  աշխարհում  արտահայտվել  եննրա  ազգային  ու  համամարդկային  նվիրական  իդեալներն  ուերազանքները։
   Նրա  գրական  երկերում  բացահայտվել  են  ազգայինհոգեկերտվածքի  առանձնահատկությունները,  իսկ  քառյակներում  նաևստեղծագործող  գրական  մշակի  ամենաբարձր  ու  խոր  մտորումները գեղարվեստական  կատարյալ  մակարդակով։
   Այդպիսին  են  հայընթերցողների  բազմաթիվ  սերունդներինլայնորեն  հայտնի  նրալավագույն բանաստեղծությունները, բալլադները, պոեմները։
 Եվ ահա Հ. Թումանյանի ստեղծագործություններում մշակութայինգրական արքետիպերի պատկերման ուսումնասիրությունը նպաստում էբացահայտելու գրողի հոգեբանության ու գեղագիտական սկզբունքներիորոշակի  առնչությունները  «ստեղծագործական  գործընթացի  սուբյեկտիֆիգուրայի»  [5,  241]  արքետիպային  պատկերացման  հետ։
   Այդպիսիհետազոտության շնորհիվ կարող ենք ցույց տալ նաև  համաշխարհայինգեղարվեստականմեջ(հատկապես  Եվրոպայի  ու  Արևելքի)  ի  հայտ  եկած  մի  շարք  կողմերի(կերպարներ,  պատկերներ,խորքայինընդհանրությունները։
   Չէ՞  որ  մշակութային  -  գրական  արքետիպերըիրենց բնույթով հավաքական անգիտակցականի արտահայտություններեն,էթնոմշակութային դրսևորումների շնորհիվ հանդես են գալիս բոլոր ազգերի մշակույթներիև մասնավորապես գրականության մեջ։
 գրականություններիհամընդհանուրմտածողությանգաղափարներ)հետուհետևաբարիրենցևԻսկ  գեղարվեստական  բարձրարժեք  ստեղծագործություններիառնչությունները  արքետիպերի  և  գրողի  հոգեբանության  հետյուրօրինակ  կերպով  է  մատնանշում  այդ  հասկացությունը  առաջինանգամ գիտական լայն շրջանառության մեջ դրած շվեյցարացի հոգեբան,փիլիսոփա  Կ.  Յունգը։
   Արքետիպերը  դիտարկելով  իբրև  «հավաքականանգիտակցականի»  տիրույթի  բաղադրիչներ,  որոնք  մարդկությանհոգևոր  պաշարներիենհանդիսանում՝ նա գրում է. «Առանձին անհատն ի վիճակի չէ իր ուժերըզարգացնել  լիարժեք  կերպով,  եթե  հավաքական  պատկերացումներիցորևէ մեկը, որը մենք  կոչում ենք իդեալ, չգա նրան օգնության և չքանդիբնազդի  ողջ  ուժը,  որի  բանալին  սովորաբար  գիտակցական  կամքըինքնուրույնաբար  գտնել  երբեք  ի  վիճակի  չէ»  [9,  230]։
   Նկատենք  նաևհետևյալը.  Յունգը  կարծում  էր,  որ  գրողի  խնդիրը  պետք  է  լինի  իրստեղծագործություններում,  որքան  հնարավոր  է  լիարժեք  ի  հայտ  բերելշտեմարանկողմերիէականհզորարքետիպային  պատկերացումներն  իրենց  թե՛  կայուն  և  թե՛  տարբեր(ինվարիանտ և վարիատիվ) արտահայտությունների մեջ։
 գործունեությանստեղծագործականԱսվածից հետևում է, որ արքետիպային կերպարները, մոտիվները,պատկերացումները գրողի ստեղծագործության մեջ գրականագիտականքննության առարկա դարձնելով՝ մենք կարող ենք տեսնել այն խորքայինու  համընդգրկուն  առնչությունները,  որոնք  ի  հայտ  են  գալիս  տարբերազգերի  մշակույթներում  և  խթան  են  հանդիսանում  մասնավորապեսնաև  Թումանյանիհամար։
 Արքետիպերի  գրականագիտական  ուսումնասիրությունները  տեսանելիեն  դարձնում  այն  ներքին  շփումները,  որոնք  ի  սկզբանե,  պատմականանցյալում  համաշխարհային  մշակույթի  շերտերում  առաջանալով,ինքնատիպորեն  են  գեղարվեստական  մարմնավորում  ստանումյուրաքանչյուր  նոր  մեծ  գրողի  ստեղծագործություններում։
     «…Մենք,  գրում  է  Ա.  Բոլշակովան,  -  կարող  ենք  հատուկ  կերպով  առանձնացնելմշակութային  անգիտակցականը  իբրև  այնպիսի  ոլորտ,  որտեղ  նիրհումենգաղափարները,մոտիվները,  որոնք  հետագայում  գործուն  դերակատարություն  ենունենում12]։
 Գրականության  մեջ  դրսևորվող  մշակութային-գրական  արքետիպերիկարևոր  դերակատարությունն  էլ  մեզ  մղեց  վերոհիշյալ  տեսական,ելակետային  պատկերացումները  հիմք  ընդունելով`  գրականագիտականքանիհամընդհանուր  և  ազգային  արքետիպային  կերպարների,  մոտիվներիկիրառությունները Հ. Թումանյանի ստեղծագործություններում։
 նախնական`  արքետիպայինստեղծագործության  մեջ»գեղարվեստականկերպարները,դիտարկումներիմիջոցովբացահայտելմիԳրականագիտության  մեջ  արքետիպագիտության  տեսականթեմաները  վերջին  տասնամյակների  ընթացքում  են  հատկապես  բուռնարծարծումներ  ունեցել։
   Այդ  գործընթացում  նշանակալի  է  մասնավորապես  ժամանակակից  ռուս  գրականագետ  Ա.  Բոլշակովայիներդրումը։
 մշակութայինուսումնասիրելովՓիլիսոփայության,  մշակութաբանության,  գրականագիտությանգրականդիտանկյուններիցարքետիպերի  առանձնահատկությունները՝  նա  նաև  փորձելէհամակարգված  պատկերացում  ստեղծել  երևույթի  դրսևորումներիմասին։
  Նրա կարծիքով արքետիպերը կարելի է բաժանել երեք մեծ խմբի՝(հեթանոս  աստվածներ,  Հիսուսա.  աստվածային  արքետիպերՔրիստոս),  բ.  բնափիլիսոփայական  արքետիպեր(Կոսմոս,  Քաոս,Համաշխարհային  ջրհեղեղ),  գ.  մարդկային  արքետիպեր  (Մայր,  Հայր,Մանուկ,  Հովիվ,  Պոետ)։
   Նման  խմբավորման  հիմքը  մարդկայինմտածողության,  հոգեբանության  մեջ  պատմականզարգացմանընթացքում  վերոհիշյալ  բնագավառների  վերաբերյալ  առաջացածհիմնական  հետաքրքրությունների  ոլորտների  առկայություննէ։
 Բնության,  մարդկային  կեցության,  աստվածայինի  մասին  պատկերացումները  տարբեր  կերպ  (պատկերավոր  խոսքով,  ընդհանրացումպարունակող  դատողություններով)    արտահայտություններ  են  ստացելտարբեր  էթնոսների  նախասկզբնական  մշակութային  գործունեությանմեջ,  մարդկանց  հոգեկերտվածքի  խորքերում,  որոնք  փոխանցվում  ենսերնդեսերունդ, ինչպես նաև տարբեր ազգերի շփումների շնորհիվ։
  Այդամենն  ըստ  Կ.  Յունգի`  «հավաքական  անգիտակցականի»  տիրույթն  է,ուր  առաջանում  են  արքետիպերն  իբրև  նախնական  կերպարներ,պատկերացումներ,  ընդհանուր  հասկացություններ։
   Դրանք  արտահայտվում են տարբեր ժողովուրդների գեղարվեստական մշակույթի մեջ,ինքնատիպորեն գրական մշակման ենթարկվում գրողների կողմից։
 Իհարկե, չեն բացառվում, որ կարող են առաջանալ և առաջացել եննաև արքետիպերի հիմնական տեսակների համադրություններով ծնվածարքետիպեր  (օրինակ՝  սուրբ  մարդու  արքետիպային  կերպարն  իբրևաստվածայինի և մարդկայինի համադրություն)։
 Քանի  որ  արքետիպային  կերպարները  նախապեսլայնորենհանդես  են  եկել  միֆերում  (առասպելներում),  ուստի  դրանք  փոքրիկմիֆերի  (միֆոլոգեմ)  ձևով  գրական  երկերում  կիրառվում  են  իբրևարքետիպային մոտիվներ (ինչպես օրինակ՝ վիշապամարտը)։
 Եվ  ահա,  մեր  կարծիքով  հետաքրքիր  դիտարկումներ  կարելի  էկատարել  Հ.  Թումանյանի  ստեղծագործություններում  արքետիպայինվերոհիշյալ  խմբերի  մեջ  մտնող  կամ  դրանց  համադրությամբձևավորված  կերպարների,  պատկերացումների  ինքնատիպ  գեղարվեստական մարմնավորումների կապակցությամբ։
 Մշակութային-գրական  մի  քանի  արքետիպերի    դրսևորումները   Հ.  Թումանյանի  ստեղծագործություններում։
   Մշակութային-գրականարքետիպերը  Թումանյանի  ստեղծագործություններում  դրսևորվել  ենիրենց  տարբեր  առանձնահատկությունների  շնորհիվ՝  ինքնատիպորենբացահայտելով  գրողի  գեղագիտական  իդեալի  մի  շարք  ուշագրավկողմերն  ու  բովանդակությունը։
   Արքետիպերի  համակարգի  տարբերբաղադրիչները  տարբեր  համադրություններով  (բազմաբարդ  արքետիպ,տարածքային  արքետիպ,  առանձին  կերպար,  արքետիպային  մոտիվ)դրսևորվել  են  գրողի  երկերում։
   Այստեղ  անդրադառնանք  դրանցից  միքանիսի  գեղարվեստական  մարմնավորումներին  թումանյանականստեղծագործություններում։
 յուրովի  է  պատկերվել               զույգիյուրաքանչյուրԳյուղ/Քաղաք  արքետիպային  զույգը  ինչպես  տարբեր  ազգերիգրականությունների, այնպես էլ հայ գրականության մեջ իր նշանակալիտեղն  ու  դերակատարությունն  ունի։
   ԱյնՀ.  Թումանյանի  թե՛  չափածո  և  թե՛  արձակ  երկերում։
   Արքետիպայինվերոհիշյալիրբովանդակությամբ  ներքին  և  արտաքին  հակադրամիասնություն  էհանդիսանում։
   Բանաստեղծն  ավելի  հաճախ  անդրադարձել  է  Գյուղտարածական  արքետիպի  ներքին  հակադրամիասնությանը՝  պատկերելով  մի  կողմից  հայ  գյուղաշխարհի  դաժան  իրականությունը,դրամատիկական  իրավիճակներն  իրենց  ողբերգական  հետևանքներով,մյուս  կողմից՝  իդեալական,  հովվերգական  կողմերը,  քաջության  ուխիզախության    դրսևորումները։
     Արքետիպային  զույգի  բաղադրիչներիարտաքին  հակասությունների  տեսանկյունից  գյուղը  հակադրվում  էքաղաքին, որին Թումանյանը ևս մասնակիորեն անդրադարձել է։
 բաղկացուցիչմասնԳյուղում  իշխող  կոպիտ  բարքերը,  սոցիալական  անարդարությունը,  խավարն  ու  տգիտությունը,  նահապետական  բարքերի,«ադաթների»  ողբերգական հետևանքները  պատկերված են  հանրահայտպոեմներում(«Մարոն»,  «Լոռեցի  Սաքոն»,  «Հառաչանք»,  «Անուշ»),պատմվածքներում  («Աղքատի  պատիվը»,  «Նեսոյի  քարաբաղնիսը»  ևայլն), հեքիաթներում («Քաջ Նազար», «Կիկոսի մահը», «Անխելք մարդը»)։
 Ներկայացնենք  հայկական  գյուղի  դաժան  իրականությունըբացահայտող  մեկ-երկու  օրինակ։
   Սոցիալական  իրականության,ցարական  իշխանությունների  մեղքով  հայկական  գյուղում  գոյությունունեցողհարցադրումներովմերկացումների ուրույն խտացումն է «Հառաչանքի» ծերունու տրտունջվրդովմունքով  ուգյուղացուկացությունը.գանգատ-բողոքով  արտահայտվածչարիքներիլիարժեքսուրու                               Դարձել է աշխարքն, ա՛խպեր, առ ու փախ,                               Սերը դարձել սուր ու ջուրը-արին,                               Ոչ ամոթ ունի ուժեղը, ոչ վախ,                               Վայը եկել է տարել տըկարին։
 «Աղքատի  պատիվը»  պատմվածքումգյուղացի,  պատշարարհեստավոր  Սիմոնի  գեղեցիկ  կնոջը  ամուսնու  բացակայությանժամանակ  բռնաբարում  է  գյուղի  «լոթի»  երիտասարդներից  մեկը՝Սանդրոն։
   Սիմոննընտանիքի  արատավորված  պատիվըիրպաշտպանելու  համար  պահանջում  է  դատի  տալ  մեղավորին՝նախապես  հրաժարվելով  մի  որոշ  գումար  վերցնելով  խնդիրը  լուծելուառաջարկից։
   Սակայն  գյուղի  հարուստներից  մեկը՝  Պետրոս  աղեն,տանուտերը  և  նույնիսկ  մյուս  համագյուղացիները  պնդում  են,  որ  նավերցնի  առաջարկված  գումարը։
   Գյուղական  համայնքի  կողմիցկատարված  նման  անարդար  պարտադրանքը  ստիպում  է,  որ անպաշտպան ու ոչ մեկի կողմից կարեկցանքի չարժանացած գյուղացինվերցնի  գումարը  և  ամոթահար,  ստորացած  հեռանա։
   Համագյուղացուբռնաբարված  կնոջ  պատիվը  փողով  ծախվեց,  և  Սիմոնի  բոլորհամագյուղացիները  ընդունելի  էին  համարում,  որովհետև  նա  աղքատէր, իսկ բռնաբարողը գյուղի ունևորներից մեկն էր։
  «Տո շաշ, գնա, մուֆթափող  ա,  առ  ջեբդ  դիր.  Մի  տարի  որ  տանջվես,  պատ  դնես,  էդքանաշխատիլ  չես…»,  -  ասում  են  նրանք։
   Կամ՝  «Կասես  թե  մենձ  բան  աէլել…առաջ գնա՛…» [3, 33]։
 Գյուղ  արքետիպի  ներքին  կառուցվածքի  մյուս  կողմը  այն  իբրևիդեալականի,  հովվերգականի,  ինչպես  նաև  հերոսականի  դրսևորմանմիջավայր  դիտարկելն  է։
   Թումանյանի  համար  Լոռվա  գյուղաշխարհը,հայրենի  Դսեղ  գյուղը  հանդես  են  գալիս  իբրև  փոքր  հայրենիք,  որպեսծննդավայր,  հարազատ  մարդկանց  շրջանակ,  ուր  նրա  մանկությունն  էանցել։
   Գրողի  երկերում  գյուղը  ներկայանում  է  նաև  իդեալականացածտեսքով,  քանի  որ  այստեղ  հանդիպել  է  բարոյապես  մաքուր,  պարզ  ուազնիվ,  մեծահոգի,  առատաձեռն  մարդկանց։
   Ուստի  գյուղից  հեռացածբանաստեղծի  հոգինլցված  է  նաև  անհուն  կարոտաբաղձությամբհարազատ  մարդկանց  ու  վայրերի  նկատմամբ։
   Գյուղի  հանդեպանպարագիծ  կարոտը,  ինքնաբուխ  տենչն  ու  սերըբացառիկջերմությամբ է նա արտահայտել «Անուշ» պոեմի հետևյալ հատվածում.                                           Կանչում է կըրկին, կանչում անդադար                                             Էն չըքնաղ երկրի կարոտը անքուն,                                            Ու՝ թևերն ահա փըռած տիրաբար՝                                            Թըռչում է հոգիս, թըռչում դեպի տուն։
                                             Ուր որ հայրենի օջախի առաջ                                            Վաղո՜ւց կարոտով ըսպասում են ինձ,                                            Ու ձըմռան երկար գիշերը նըստած՝                                            Խոսում են Լոռու հին-հին քաջերից։
 Գյուղը  բանաստեղծի  համար  գրավիչ  էր  ժողովրդի,  ազգայինկյանքի հետ մոտիկ շփումների մեջ լինելու տեսանկյունից, ինչպես նաևբնության  հետ  մարդու  անմիջական  կապը  զգալու,  բնության,հետկապիհավերժությանկենդանական  աշխարհի  հետ  մարդու  հարազատության,  միասնությանու  տիեզերականզգացողությունըպահպանելու  շնորհիվ։
   Այս  ամենը  բանաստեղծի  կենսազգացողության,նրա  աշխարհայացքի  ու  ներաշխարհի  էությունն  էին։
   Ուստի  հայրենիբնություննիր  աշխարհագրական  առանձնահատկություններով,մասնավորապես նրա ծննդավայր Լոռին՝ սարերով ու ձորերով, դառնումեն  նաև  նրա  հոգևոր  աշխարհի,  հայրենիքի  ու  ժողովրդի  կացության  ուճակատագրի  մասին  ցավոտ,  տխուր  մտորումների,  տրտմաթախիծհույզերի  ու  մտահոգությունների  արտահայտման  գեղարվեստականպատկերման  միջոցներ,  համեմատության  եզրեր։
   Այս  առումովուշագրավ է նրա հանրահայտ «Նախերգանք» բանաստեղծությունը.                                             Լեռնե՜ր, ներշնչված դարձյալ ձեզանով,                                            Թընդում է հոգիս աշխուժով լըցված,                                            Ու ջերմ ըղձերս, բախտից հալածված,                                            Ձեզ մոտ են թըռչում հախուռն երամով։
                                              Ձորե՜ր, ա՜յ ձորեր, սև, լայնաբերան,                                             Սըրտիս էս խորունկ վերքերի նըման.                                             Աստծու հարվածի հետքերն եք դուք էլ,                                             Ձեզ մոտ եմ գալիս, ուզում եմ երգել։
                                              Դուք էլ խոսեցե՜ք, դուք էլ պատմեցե՜ք,                                             Ձեր անդունդներով եկեք չափվեցե՜ք,                                             Դուք է՞լ եք, տեսնեմ, էնքան մեծ ու խոր,                                             Ինչքան իմ հոգու թախիծն ահավոր…Գյուղաշխարհի  նահապետական  արատավոր  բարքերը  եթեդատապարտվում  էին  Հ.  Թումանյանի  տարբեր  ժանրերով  գրականստեղծագործություններում,  ապա  գյուղական  համայնքում  պահպանված  գեղեցիկն  ու  ազնիվը  գեղանկարվում  էին  ու  մատուցվում  մեծներշնչանքով։
   Այս  առումով  նշանակալի  է  հատկապես  «Անուշ»  պոեմը։
 Անուշի ու Սարոյի սիրո, միմյանց հանդեպ բացառիկ հավատարմությունուդրվատանքը  պոեմումարտահայտվել  է  նաև  հայ  ժողովրդական  հնագույն  հավատալիքների,բանահյուսության  մեջ  դրսևորված    ֆանտաստիկ    պատկերացումներինբնորոշ  պատկերավորությամբ։
   Մահվանից  հետո  աստղերի  վերածվածսիրահարները համբուրվում են երկնքում. նվիրվածությունհանդեսբերելու                                           Էն վեհ վայրկենին չըքնաղ գիշերի՝                                           Երկընքի անհո՜ւն, հեռու խորքերից,                                           Անմուրազ մեռած սիրահարների                                           Աստղերը թըռած իրար են գալիս,                                           Գալի՜ս՝ կարոտով մի հեղ համբուրվում                                           Աշխարհքից հեռո՜ւ, լազուր կամարում։
 Գյուղ  /  Քաղաք  արքետիպային  զույգի  հատկանշական  կողմերից  էայդ  տարածական  արքետիպերի  արտաքին,  այսինքն՝  միմյանցհակադրելու  միտումի  արտահայտությունըգրողի  ստեղծագործություններում։
   Առանձին  բացառությունները  չհաշված՝  Թումանյանիստեղծագործություններում գեղարվեստական միջավայրը գյուղն է։
  Նրաերկերում  գյուղի  և  քաղաքի  հակադրությունը  ակնառու  գեղարվեստական  ու  գաղափարական  իրողություն  է։
   Գրողի  ուշադրությունըսևեռված  է  հայ  գյուղաշխարհի,  նրա  մարդկանց  փոխհարաբերությունների,  բարոյահոգեբանական  խնդիրների,  դրամատիկ  ուողբերգական  իրողությունների  պատկերման  վրա  թերևս  նաև  այնպատճառով,  որ  ժողովրդասեր  բանաստեղծն  ու  մտածողը  յուրովի  էրզգում  իր  կապը  հայ  ժողովրդի  մեծամասնության  հետ։
   Իսկ  այդմեծամասնությունը  տվյալ  պատմական  ժամանակաշրջանում  (19-րդդարի  վերջ,  20-րդ  դարի  սկիզբ),  ինչպես  նաև  դրանից  առաջ  ապրել  էառավելապես  իր  հայրենիքի  գյուղական  բնակավայրերում։
   Ինչևէ,Թումանյանը  որքան  էլ  սրտի  ցավով  ներկայացներ  գյուղաշխարհումապրող  հայ  մարդու  հետամնացությունը,  արատավոր  բարքերը  իրենցողբերգական  հետևանքներով,  նա,  այնուամենայնիվ,  իր  մի  շարքիդեալների  իրականացումը  տեսնում  էր  նաև  բնության  հետ  սերտշփումների  մեջ  ապրող,  մարդկային  բարոյական  բարձր  արժանիքներունեցող հայ գյուղացու մեջ։
 Գյուղի  և  քաղաքի  հակադրությունը  ներկայացնելու,  քաղաքը  հայգնահատելու  առումովգեղջուկների  տարբեր  տեսանկյուններիցհետաքրքիր  է  «Գիքորը»  պատմվածքը,  ուր  ուղղակի  է  արտահայտվելԳիքորի մոր՝ քաղաքին քիչ թե շատ ծանոթ հայ գեղջկուհու բացասականվերաբերմունքը  դրա  հանդեպ,  ինչպես  նաև  նրա  ամուսնու՝  գյուղացիՀամբոյի՝  որդուն  քաղաքում  գործի  դնելով  մարդ  դարձնելու  մասինպատրանքը. «- Չեմ ուզում, իմ քորփա երեխին էն անիրավ աշխարքը միգցիլ,  չեմ  ուզում,-  լալիս  էր  կինը։
   Բայց  Համբոն  չլսեց»։
   Կարծում  ենք՝պատահականվերաբերյալարտահայտվելիս  «անիրավ  աշխարհ»  է  այն  համարում։
   Մեծ  քաղաքը(այսմեջ,  բացասականայնուամենայնիվ,  կապված  էր  և՛  դրական,  և՛դեպքում  Թիֆլիսը)գիտակցությանՀամբոյիկինըգյուղացիներիչէ,որքաղաքիհեռանկարների  ասպարեզ  լինելու  հետ։
   Այս  թեմայի  շրջանակումուշագրավ  է  նաև  «Ոսկի  քաղաքը»  հեքիաթը`  հատկապես  գրողիաշխարհայացքի բնորոշ կողմերը բնութագրելու տեսակետից։
  Հեքիաթինայս  առումով  անդրադարձել  է  նաև  Ա.  Եղիազարյանը  [1,  32-64]։
   Մենքկաևորել ենք մի այլ հանգամանք։
  Հեքիաթում պատկերված Դիվանայի ևՔանաքարայի,  Գոհար  թագուհու,  քաղաքի  բնակիչների  կերպարներիմիջոցով,  ըստ  էության,  բացահայտվում  են  նաև  Թումանյանի  որոշակիերազանքները  հասարակության,  ժողովրդի  ապագայի  շուրջ։
   Քաղաքիբնակիչները  երջանիկ  են,  որովհետև  այստեղ  շահագործում  չկա,  իսկթագուհին  մտածում  է  բնակիչների  երջանիկ  ապրելու  մասին։
   Ու  այսառումով  ուշագրավ  է,  որ  քաղաքի  երջանիկ  բնակիչների  հիմնականզբաղմունքը,  աշխատանքային  գործունեությունը  ներկայացված  է  լոկայգեգործությամբ,  ինչը  առավելապես  գյուղաբնակ  բնակչությանաշխատանքային  միջավայր  է։
   Հեղինակը  կարևորել  էր  այն,  ինչըառնչվում  էր  գյուղացու    կյանքի  ու  կենցաղի  հետ։
   Իսկ  ահա  «Պոետն  ուՄուսան»  պոեմում  Պոետը  հալածվում  ու  չի  գնահատվում  քաղաքայինմիջավայրումգնահատելչկարողացողների կողմից։
 ըստ  արժանվույնբանասեղծություննԱրքետիպերն  ընդհանրապես  սերտ  առնչություն  ունեն  գրողներիգեղագիտական  իդեալի  բացահայտումների  ու  գեղարվեստականպատկերման  հետ։
   Սա  է  նաև  մեզ  համար  գրական  երկերումարքետիպերի  դրսևորումների  խնդրին  անդրադառնալու  կարևորագույննախադրյալներից  մեկը։
   Գյուղ/Քաղաք  արքետիպային  զույգի  հետառնչվող  վերոհիշյալ  ստեղծագործությունները  նաև  այս  մասին  ենվկայում,  թեև  դրանք,  հասկանալի  է,  չեն  սպառում  հանճարեղ  լոռեցուգեղագիտական  իդեալի  ողջ  տարողունակությունը։
   Գյուղաշխարհիպատկերումն  իր  ամբողջության  մեջ,  ըստ  էության,  հանդիսանում  էՄայր  երկիր  բազմաբարդ  արքետիպի  դրսևորման  տարբերակ։
   ԻսկԹումանյանի  գեղագիտական  իդեալի  տարբեր  կողմերն  արտահայտվելեն  նաև  այլ  արքետիպային  կերպարների  միջոցով։
   ԴիտարկենքՔաոս/Կոսմոս  արքետիպայինգրողիստեղծագործություններում։
 դրսևորումներըզույգիստեղծագործություններում՝Թումանյանագետների  կողմից  արդեն  նկատվել  է,  որ  գրողի  միշարք«Դեպի  Անհունը»պոեմներում,  բալլադներից  մի  քանիսում,  հերոսներից  ոմանք-,հալածվելով  մարդկանց  միջավայրում  և  վերափոխվելով  երկնայինմարմինների(աստղեր)  կամ  թռչունների,  հանգրվան  են  գտնում«Անուշ»,բնության  մեջ։
   Կարծում  ենք՝  հավաքական  անգիտակցականի  մեջառաջացած  Քաոսի  (անկարգություն,  խառնաշփոթ)  մասին  հնագույնպատկերացումները  տարբերակված  դրսևորումներով  փոխանցվել  են  ևարտահայտվել մարդկային հարաբերություններում ի հայտ եկող քաոսիտարբերակի(վարիատիվ  դրսևորման)։
   Իսկ  դրան  հակադրվել  էԿոսմոսի  (կարգավորվածություն,  տիեզերքի  ներդաշնակ  կեցություն)վերաբերյալ  պատկերացումը,  որն  ի  տարբերություն  հասարակականկյանքում  առաջացած  քաոսի՝  վերագրվել  է  բնության  մեջ  գործողօրինաչափություններին։
   Ահա  այս  առումով  է,  որ  մարդկանցիցհալածված Անուշն ու Սարոն մահվանից հետո վերածվում են աստղերիև իրենց սերը փրկելով՝ պատսպարվում են երկնքում։
  Իսկ բալլադներումմարդկանցից  հալածված,  թշնամուն  գերի,  անմեղ,  միմյանց  սիրող,ազատություն  տենչացող  մարդիկ  ևս  փոխակերպվում  են  բնականերևույթների, հաճախ վերածվում են թռչունների, ապաստան են գտնումկրկին  բնության  գրկում  («Անբախտ  վաճառականներ»,  «Ախթամար»,«Անիծած  հարսը»,  «Պողոս-Պետրոս»,  «Որբը»,  «Փարվանա»,  «Աղավնուվանքը»)։
 Կարծում ենք՝ Թումանյանի վերոհիշյալ ստեղծագործություններում նման կերպարանափոխությունների գեղարվեստական հնարքի իմաստըպետք  է  գնահատել  արժեբանական  մոտեցման  դիտանկյունից։
   Ի  վերջոհեղինակն  իր  ու  ժողովրդի  համար  բարոյական  կարևոր  արժեքհանդիսացող  երևույթները  (Սարոյի  և  Անուշի  փոխադարձ  նվիրումն  ուսերը  /  «Անուշ»),  հայ  գերիներին  ազատելու  գաղափարը  («Աղավնուվանքը»),  չար  սկեսրոջ  հալածանքներից  ազատ  ապրել  երազող  հարսը    («Անիծած հարսը»), իրեն առևանգել ձգտող թուրքերից ազատվել ձգտողաղջիկը  («Որբը»),    չար  խորթ  մոր  հետապնդումներից  խույս  տվողեղբայրներըբարոյահոգեբանական  այնպիսիարժեքների մարմնացում հանդիսացող կերպարներ են, որոնց հեղինակըձգտում  է  պահպանել  Քաոս/Կոսմոս  արքետիպային  զույգի  Կոսմոսիհանդիսացողբաղադրիչարքետիպայինպատկերացման տիրույթում։
 («Պողոս-Պետրոս»)ՄայրբնությունԱնցյալում  հատկապես  բանահյուսության  մեջ  առաջացել  են  նաևտարբեր  արքետիպային  հատկանիշների  համադրությամբ  առաջացածկերպարներ։
   Այդպիսին  են  սուրբ  մարդկանց  կերպարները։
   Սուրբմարդկանց  գրական  կերպարներում,  փաստորեն,  համադրվում  ենաստվածային  արքետիպերի  մասին  որոշ  պատկերացումներ  և  իրականմարդու  տեսքն  ու  արարքները։
   Նման  համադրման  արդյունք  էընդհանուրիկյանքիդիտանկյուններից,  տարբերհանդիսանում  նաև  Իմաստուն  ծերունու  /  Ծեր  կնոջ  արքետիպայինզույգը,  որի  բաղկացուցիչ  անդամները  գրական  երկերում  հանդես  ենգալիս  հաճախ  նաև  առանձին։
   Ու  ամեն  դեպքում  բանաստեղծն  իրվերստեղծած  մշակութայինգրական  արքետիպերի  միջոցովգեղարվեստորեն  ներկայացնում,  պատկերում  է  իր  գեղագիտականիդեալը  տարբերգաղափարականներունակությամբ։
   Այսպես,  օրինակ,  «Աղավնու  վանքը»  բալլադումծերունի  Օհանը  Իմաստուն  ծերունու  արքետիպային  կերպարիթումանյանական  տարբերակ  է։
   Բանաստեղծը  նրան  ներկայացրել  էորպես  «իր  հոգու  համար,  /  Իր  ազգի  համար,  աշխարհքի  համար»աղոթող,մտահոգված  ազգայինավանդության  հերոս։
   Նա  իր  գերբնական  ընդունակություններըծառայեցնում է իր ժողովրդի գերիներին Լենկթեմուրի ձեռքից ազատելուհամար։
  Երկրներ տիրելու, մարդկանց իշխելու և ոչնչացնելու մոլուցքովտարված    «մեծ  ավազակին»՝  Լենկթեմուրին,  բալլադում  հակադրված  էհեղինակի իդեալը հանդիսացող սուրբ մարդը՝ ծեր վանականը։
  Վերջինսոչ  թե  իր  բարեկեցության,  այլ  գերի  ընկած  հայ  ժողովրդի  փրկությանմասին  է  մտածում։
   Եվ  ահա,  երբ  թաթար  զորավարը  հարցնում  է  «-Ի՞նչես  ուզում  դու,  ո՛վ  սուրբ  ալևոր,  Գա՞նձ,  իշխանությո՞ւն,  թե  կյանքփառավոր…», Հայր Օհանը պատասխանում է.համար                                         -Քո փառքն ու գանձը հարկավոր չեն ինձ,                                          Իմ ժողովուրդն եմ ուզում ես քեզնից,                                          Ուզում եմ թողնես՝ գընան ուր կուզեն,                                          Ու ազատ իրենց կյանքի ձենն ածեն                                          Էս լեն աշխարհքում, արևի տակին…                                          Ասավ սուրբ մարդը մեծ ավազակին։
 Լենկթեմուրը  սուրբ  մարդու  ցանկությունը  կատարելու  համարհրամայում  է,  որ  հայ  գերիներից  սոսկ  մի  վանքում  տեղավորվողմարդկանց քանակի չափով ազատեն։
   Եվ ահա նենգ բռնակալի այդպիսի«առատաձեռնությանը»  հայ  մեծ  բանաստեղծը  հակադրել  է  ազգիշահերին  նվիրված  մարդու  մասին  իր  իդեալը  մարմնավորողարքետիպային  կերպարի  աստվածահաճո,  հրաշագործ  ունակությունը։
 Բոլոր  գերիները,  որոնք  վանք  են  մտնում,  հայր  Օհանի  աղոթքովվերածվում են աղավնիների, թռչում պատուհանից դուրս։
 Աստվածայինը  մարդկային  կերպարանքով  դրսևորվել  է  նաև«Հազարան  բլբուլ»  հեքիաթ-պոեմում  տեսիլքի  պես  հայտնված  միծերունու  կերպարով,  որը  «պայծառ  ու  վեհ»  է,  «ինչպես  տեսիլքսրբազան….  Քայլքը  թեթև,  դեմքը  զվարթ,  ու  հայացքը  իմաստուն»։
 Կարծում  ենք,  որ  այս  տեսիլային  ծերունին  ևս  Իմաստուն  ծերունուարքետիպային  կերպար  է։
   Նա  ևս  անմիջականորեն  կապված  էԹումանյանի  գեղագիտական  իդեալի,  նրա  նվիրական  գաղափարներնու  պատկերացումներն  արտահայտելու  մտահղացման  հետ։
   Պոեմումայս  ծերունին  հայտնվում  է  այն  ժամանակ,  երբ  Ալամ  թագավորիպահանջով  երկրի  տարբեր  ծայրերից  եկած  գիտնականները  չենկարողանում փշերի ու տատասկների վերածված արքայական ծաղկունայգին,  գազանների  վերածված  նրա  պահնորդներին  վերականգնելնախկին  տեսքով,  այն  է՝  փշերը  ծաղիկ  դարձնել,  գազաններին՝  մարդ։
 Տեսիլքի  պես  հայտնված  ծերունին  առաջարկում  է  թագավորինմտահոգող  խնդրի  լուծման  բանալին։
   Նրա  խորհրդով  ցանկալիվերափոխություն  հնարավոր  է  իրականացնել  Հազարան  բլբուլհրաշագործ  թռչունին  այգի  բերելով,  ուր  նա  կերգի  հազարահունչձայներով։
   Կախարդական  այս  թռչունը  հեքիաթ-պոեմում  երգի,երաժշտության,էհանդիսանում։
  Ըստ հեղինակի պատկերացման՝ մարդու մեջ մարդկայինհատկանիշները  հնարավոր  է  պահպանել,  ինչպես  նաև  գազանացածմարդուն  քնքուշ  ու  բանական  մարդ  կարող  է  դարձնել  հատկապեսարվեստը։
 ընդհանրապես  արվեստների  խորհրդանշանառաջընթացըգիտությունների,Այս  կերպ  արտահայտվել  է    Թումանյանի  թերահավատությունը հասարակությանտեխնիկայիզարգացման  ու  ձեռքբերումների  միջոցով  ապահովելու  նկատմամբ։
 Պոեմում  շեշտվում  է,  որ  երկրի  անվանի  գիտունները  չեն  կարողանումառաջադրված  խնդրի  լուծումը  գտնել։
   Մասնավորապես,  մարդու  մեջմարդկայինը պահպանելու գործընթացներում, ըստ այս պոեմի գլխավորգաղափարի, կարևորվում է հատկապես երաժշտության (ընդհանրապեսարվեստների)  դերն  ու  նշանակությունը։
   Պոեմում  այս  միտքըհաստատելու համար հեղինակն օգտագործել է նաև Իմաստուն ծերունու(տեսիլքի  պես  հայտնված  ծերունի)  արքետիպային  կերպարը։
   Նրատված  խորհրդի  արդյունավետության  միջոցով    հեղինակը  փաստորենցանկացել  է  կարևորել  արվեստի  մասին  դեռևս  նախապատմականժամանակներումպատկերացումներինշանակությունն  ու  հեղինակությունը։
   Հայտնի  է,  օրինակ,  թե  ինչպիսիհրաշագործ  ներգործություն  է  ունեցել  հունական  դիցաբանությաննշանավոր  կերպարներից  Օրփեոսի  երգն  աստվածների,  մարդկանց  ուբնության  վրա։
   Նա  երգելու  իր  դյութիչ  ընդունակության  շնորհիվառաջացածհնագույնմեռյալների  աշխարհից  կարողանում  է  երկիր  վերադարձնել  մահացածսիրելի կնոջը՝ Էվրիդիկեին։
  «Օրփեոսը փառաբանվում էր իբրև  երգիչ ևերաժիշտ, որի արվեստն օժտված էր այնպիսի մոգական ազդեցությամբ,որին հնազանդվում էին ոչ միայն մարդիկ, այլև աստվածները և անգամբնությունը» [8, 262]։
 Թումանյանի  ստեղծագործություններում  մշակութային-գրականայլ  արքետիպերի  օգտագործման  տեսանկյունից  ուշագրավ  է  նաևարքետիպային  մոտիվ  հանդիսացող  վիշապամարտի  կիրառումը«Թմկաբերդի առումը» պոեմում նկարագրված իշխան Թաթուլի երազում։
 Այն  գեղարվեստական  ուրույն  դերակատարություն  ունի  գլխավորհերոսի  հոգեբանական  խորքերը,  անգիտակցականի  տիրույթներըերազի  միջոցով  բացահայտելու  գործում։
   Այս  դիտանկյունից  է  նաևհասկանալի  դառնում  ճակատագրական  պահին  կնոջ  դավաճանությանմասին  հերոսի  կանխազգացումը  երազի  մեջ,  ինչպես  նաև  մոտիվի  ողջբովանդակությունը։
  Այսպիսի մոտեցումը հիմնավորվում է նաև հետևյալպատկերացմամբ.  «Անգիտակցականի  տեսությունն  առաջնորդվում  էայն  դրույթով,  որ  մարդու  նախնական  ինքնագիտակցությունը,իմանալով  իր  մասին  ամեն  ինչ,  չի  կարողանում  այն  արտահայտելբանականության  միջոցով,  այլ  միայն  հասարակական-մշակութայինմակարդակով» [6, 12]։
 տարբերՀետաքրքիր  է  նաև  ստեղծագործական  գործընթացի  սուբյեկտի,(ինվարիանտի  վարիատիվ)մասնավորապես  Պոետի  արքետիպիգեղարվեստականԹումանյանի«Թմկաբերդի  առումը»  պոեմում՝  ի  դեմս  պատումը  ներկայացնողժողովրդական աշուղի և Նադիր շահի պալատական աշուղի, «Պոետն ուՄուսան»  երգիծական  պոեմի  համանուն  հերոսի  և  քառյակների,  ուրքնարական  հերոսը  հանդես  է  գալիս  որպես  «գեղարվեստի  անմահմշակի կերպար» (Ս. Մելքոնյան) [4, 16]։
  Վերջին երկու թեմաների նյութըծավալուն է, և այն կարելի է ներկայացնել մեկ այլ հոդվածի մեջ։
 մարմնավորումներըԱյսպիսով՝  այս  հոդվածում  մենք  իբրև  գրականագիտականվարկած  առաջարկում  ենք  Թումանյանի  ստեղծագործություններնուսումնասիրել  նաև  նրանցում  մշակութային-գրական  արքետիպերիպատկերման  դիտանկյունից։
   Այսպիսի  մոտեցումը  նպաստում  էխորքայինգրողիստեղծագործությունների և ազգային ու համամարդկային մշակութայինժառանգությանդարձնելմիջտեքստայնության  հետ  կապված  թեմաներ,  մատնանշել  գրողիառնչություններբացահայտելմեծմիջև,քննարկմանառարկագեղագիտականարտահայտելու բազմազան հնարավորությունները։
 հարստությունըիդեալիգեղարվեստորենследующая  литературоведческая  версия։

Հոդվածում  կարևորել  ենք  Հ.  Թումանյանի  ստեղծագործության  ուսումնասիրության  բնագավառում  նոր  մոտեցումներ  հանդես  բերելու  անհրաժեշտությունը։
   Այս    նպատակով  ներկայացրել  ենք  արքետիպի  մեջ  տեսության  արտահայտված  և  վերլուծաբար  զարգացրել  ենք  գրականագիտական  հետևյալ  վարկածը,  այն  է՝  Հ.  Թումանյանի  ստեղծագործություններում  բացահայտել  մշակութային-գրական արքետիպերի պատկերման ինքնատիպությունը,  մատնանշել  դրանց  արժեբանական,  ճանաչողական,  գեղագիտական  նշանակությունը,  առնչությունները  համամարդկային  մշակութային  ժառանգության հետ։
