ՈՃՐԻ ԵՎ ՊԱՏԺԻ ՆԱՐԴՈՍՅԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ «ԱԴԱՄԱՄՈՒԹԻՆ» ԵՎ «ՀՈՊՈՊԸ» ՆՈՎԵԼՆԵՐՈՒՄՀայ  գրականագիտության  մեջ  գրեթե  անդրադարձ  չի  եղել  ոճրի  և  պատժի  նարդոսյան ընկալման խնդրին։
  Թեման ուշարժան է, որովհետև Նար-Դոսը չի գնում ոճրիև պատժի հարաբերություն մեկնաբանման սովորական ճանապարհով։
 Նար-Դոսը խորաթափանց գեղագետ-հոգեբան է։
  Նա, ինչպես իրավացիորեն նկատում  է  գրականագետ  Ա.  Տերտերյանը,  իր  խուզարկու,  սրատես  աչքերով  դիտում  էկյանքը,  ընկալում  այն  և  կերտում  է  տիպեր1։
   Նրա  նովելների  ոճի  համար  հատկանշական  է  կենսունակ  օբյեկտիվիզմը,  որը  հեռու  է  նատուրալիստական  պատկերմանմակերեսայնությունից։
   Հեղինակն  ընթերցողին  ասում  է  կենսական  մեծ  ճշմարտություն՝ ելակետ ունենալով այն իրականությունը, որի ականատեսն է եղել։
 Նար-Դոսը  հետազոտող  գրող  է։
   Նա  անընդհատ  դիտում  է  կյանքը,  գտնում  նրադրսևորումների ներքին կերպերը, և դրանք դարձնում ստեղծագործության նյութ։
 Ճիշտ  է  նկատում  ուսումնասիրող  Ստ.  Թոփչյանը,  Նար-Դոսի  հերոսները  «հեռուեն  միագիծ,  սխեմատիկ  սահմանումներից  և  չեն  կարող  միանշանակ  չար  կամ  բարի,վատ կամ լավ, տգեղ կամ գեղեցիկ լինել»2։
  Նույնը կարող ենք ասել  ոճրի  և  պատժինարդոսյան  ընկալման  մասին։
   Սա  ոճրի  և  պատժի  սովորական,  իրավական  մակարդակի  ընկալում  չէ։
   Հոգեբան-գրողը  հարցը  դնում  է  այլ  հարթության  վրա։
   Ըստէության  գրողն  ուղղակիորեն  չի  էլ  դնում  ոճրի  և  պատժի  հարց,  բայց  դա  ընկալելի  էենթատեքստում։
 Պիտի հասկանանք երկու կարևոր հարց` ո՞վ է ոճրագործը, ինչպիսի՞ն է պատիժը։
 Գեղարվեստական  ցնցող  մի  պատկեր  է  «Ադամամութին»  նովելը։
   Հեղինակը  սոցիալական խնդիրների ճնշման արդյունքում մարդու դրսևորման կերպերն է փորձումբացահայտել։
 Գրողը մի քանի դիպուկ վրձնահարվածով կերտում է այն սարսափելի պայմանների  պատկերը,  որի  մեջ  գոյատևում  են  նովելի  հերոսները.  «Այդ  տուն  կոչվածը  մի  բավական  մեծ  խրճիթ  էր,  որ  երբեմն  տիրոջ  կթան  կովերի  համար  գոմի  տեղ  էր  ծառայում։
   Պատերն  այնքան  խոնավ  էին,  որ  քիչ  էր  մնում  ջուր  կաթեր։
   Գետնից  բավականբարձր  գտնված  մի  հատիկ  լուսամուտի  չորս  ապակիներից  երկուսը  կոտրված  էին  ևտեղը թղթեր էին կպցրած»3։
  Քաղցը այս խղճուկ տնակում ապրող թշվառ ընտանիքիմշտական ուղեկիցն էր։
  Ցուրտն էլ մյուս կողմից էր նեղում. «Աշնան և ձմռան ամիսներին քաղցն այնքնան զգալի չէր այդ աղքատ ընտանիքի համար, որքան՝ ցուրտը…» (էջ144)։
 1 Տե՛ս Տերտերյան Ա., Երկեր, Երևան, 1980, էջ 109։
 2 Նար-Դոս, Երկեր, առաջ.՝ Ստ. Թոփչյանի, հ. 1, Երևան, 1989, էջ 11։
 3 Նույն տեղում, էջ 107։
  Հետայսու նովելների բնագրերից կատարվող մեջբերումները սույն գրքից են՝փակագծերում համապատասխան էջերի նշումով։
 Հենց սկզբից ուվագծվում է Շուշանի՝ ընտանիքի մոր, կերպարը։
  Երկունքի մեջ էրայդ  փոքրամարմին,  լղար  կինը։
   Հազիվ  երեսուն  տարեկան  էր,  բայց  արդեն  չորս  զավակ ուներ, մեկն էլ շուտով լույս աշխարհ պիտի գար։
  «Ո՞ւմ համար, ինչի՞ համար։
  Ի՞նչօրումն էին արդեն եղածները, որ մեկն էլ պիտի ավելանար» (էջ 108)։
  Ճարտասանական  հարցերի  այս  շարքը,  որ  հեղինակը  հնչեցնում  է  նովելի  սկզբում,  հետո՝  նովելիվերջին հատվածում, յուրովի պիտի հնչի արդեն հերոսուհու շուրթերից։
 Գրողը  նովելում  քայլ  առ  քայլ  բացում  է  նոր  շերտեր՝  պատասխանելով  «ի՞նչօրումն  էին  արդեն  եղածները»  հարցին։
   Ավագ  որդին՝  Սեդրակը,  փախել  էր  տնից,չնայած  փոքր  հասակին՝  մի  քանի  անգամ  բանտ  նստել։
   Իբրև  խորագետ  հոգեբան՝Նար-Դոսը  հրաշալիորեն  ընկալում  և  պատկերում  է  մյուս  երեխաների  կենսակերպը,նրանց հոգեբանության բնորոշ գծերը։
  Ահա կծկվել են երկու փոքրիկները մի հնամաշյափնջու տակ. «Այդ յափնջին թուխս  նստած հավի դեր էր կատարում, իսկ նրա  տակցրտից  պատսպարված  երեխաները  ճուտերի  էին  նման»  (էջ  109)։
   Եվ  երբ  քամուկատաղի հարվածներից դուռը սովորականից ավելի էր չխչխկում, նրանք անմիջապեսգլուխները հանում էին յափնջու տակից և այնպիսի հայացքով նայում դռանը, կարծեսմարդու  էին  սպասում։
   Իսկ  սպասում  էին  ավագ  քրոջը՝  Սոնեին,  ավելի  ճիշտ՝  նրաբերած հացին։
  Մանկան հոգեբանության այսպիսի խոր ընկալումը հզոր լիցքեր է տալիս  նովելին։
   Հետագա  դրվագները  (երեխաների  ցնծությունը  քրոջ  բերած  հացը  տեսնելիս («Ցուրտը մոռացան նրանք, որովհետև հաց տեսան»), Սոնեի հպարտ երջանկությունը, որ հացի հետ նաև պանիր էր բերել, երեխաների անմեղ կռիվը հացի համար ևաննկատ հաշտությունը) ևս ասվածի ապացույցն են։
 Այդուհանդերձ, նովելի գագաթնակետը վերջին հատվածն է։
  Փոթորկալից  գիշերվանից հետո՝ ադամամութին, Շուշանը սեփական ձեռքերով խեղդում է նորածին մանկանը՝ համոզված լինելով, որ նրա մեռնելը շատ ավելի մխիթարական է, քան ապրելը։
 Սպանելով  մեկին՝  փրկում  է  մյուս  երեքին.  «Ի՞նչ  եմ  անում…  ի՞նչ  եմ  անում…  քիչունե՞մ… քեզ ո՞նց պահեմ… քեզ ո՞նց պահեմ…» (էջ 116)։
 Առաջին հայացքից թվում է՝ հեղինակը ոչինչ չի դատապարտում, սոսկ անտարբերձևով  արձանագրում  է  եղելությունը,  փորձում  պահպանել  կողմնակի  դիտողի  խոսքիսառն ու անտարբեր եղանակը։
  Բայց արտաքին անտարբերության քողի տակ դժվարչէ  նկատել  թաքուն  կերպով  արտահայտված  բողոքն  ու  վիշտը։
   Ի  վերջո,  ենթատեքստում ընկալելի է ոճրի և պատժի խնդիրը։
 Նար-Դոսը  հրաշալի  ծանոթ  է  եղել  ռուս  գրականությանը  և,  բնականաբար,  Ֆ.Դոստոևսկու «Ոճիր և պատիժ»-ը որոշակի ազդեցություն պիտի ունենար նրա վրա1։
 Բայց  Նար-Դոսը  խնդիրը  մի  փոքր  այլ  հարթության  վրա  է  դնում։
   Ըստ  Ֆ.  Դոստոևսկու՝ եթե կա ոճիր, ապա կա պատիժ, և ոչ մի նպատակ չի արդարացնում միջոցը։
  Ընդորում`  ոճրի  և  պատժի`  Ֆ.  Դոստոևսկու  ընկալումը  վերաբերում  է  թե՛  իրավական  ևթե՛ բարոյական, հոգեբանական մակարդակներին։
  Նար-Դոսի նովելում կա ոճիր, բայցչկա  իրավական  պատիժ։
   Նարդոսյան  պատժի  ընկալումը  միայն  բարոյականի  ոլորտում է։
  Մայրը սպանել է սեփական զավակին. սա ոճիր է, որ հենց իր մեջ ընդգրկում էպատիժը։
  Իրավական ոչ մի պատիժ չի կարող ավելի խիստ լինել։
 Գրողը չի մտնում մանրամասների մեջ, հոգեբանական մեծ տեղաշարժեր չի նկարագրում, և սա բնական է։
  Մեկ նովելի տարածքում Նար-Դոսը չէր կարող տեղավորելհոգեբանական  այնպիսի  մեծ  տեղաշարժեր,  ինչպիսին  բերում  է  Ֆ.  Դոստոևսկին  իրվեպում։
  Ընդ որում, եթե ուշադիր լինենք, կարող ենք նկատել, որ Ֆ. Դոստոևսկու վեպի սյուժեն հարուստ չէ դեպքերով։
  Վեպի նյութը, ըստ էության, կարելի է մեկ պատմը1 Ուշագրավ է, որ «Աննա Սարոյան» վիպակում հիշատակվում է  Ֆ. Դոստոևսկու անունը։
  Տե՛ս  ՆարԴոս, էջ 453-454։
 վածքի շրջանակներում էլ սպառել։
  Բայց գործողությունների փոխարեն՝ սյուժեն զարգանում  է՝  հենվելով  հոգեբանական  վերլուծությունների  և  ինքնավերլուծություններիվրա։
   Նար-Դոսի  նովելում  հերոսուհու  ինքնավերլուծությունը  սահմանափակվում  էմիայն  մեկ  նախադասությամբ.  «Ի՞նչ  եմ  անում…  ի՞նչ  եմ  անում…  քիչ  ունե՞մ…  քեզո՞նց  պահեմ…  քեզ  ո՞նց  պահեմ…»  (էջ  116)։
   Բայց  դա  էլ  բավական  է  նրա  հոգեկանդրամայի ողջ խորությունն ընկալելու համար։
  Նար-Դոսը չի բացատրում, դա թողնումէ ընթերցողին։
  Մի դիպուկ նախադասությունն ամբողջ ստեղծագործության բանալինէ դառնում, գաղափարաբանության էպիկենտրոնը։
  Եվ այստեղ շահում է նովելը։
 Ի վերջո, ո՞վ է մեղավորը, ո՞վ է ոճրագործը։
  Շուշա՞նը։
  Իսկ միգուցե կարի՞քը։
  Այդամենակուլ, անկուշտ կարի՞քը։
  Թերևս երկուսն էլ։
  Բայց ավելի շատ մեղավոր է թույլմարդու տեսակը, չպայքարող, հանձնվող մարդու տեսակը։
  Կյանքի թելադրած սոցիալական բախումներում մարդը կա՛մ կործանվում է, որովհետև անկամ է, կա՛մ կարողանում է հաղթահարել դրանք, որովհետև կամային է։
 Ուշարժան  է  նովելի  վերնագիրը։
   Ոճրի  ու  պատժի  կայացման  ժամանակը  նշողվերնագիրը՝ «Ադամամութին», կարծում ենք, հակադրությունը (օրվա ծնունդ-մանկանմահ) սրելու նպատակ ունի։
 Հարկ ենք համարում նկատել, որ Նար-Դոսի այս նովելի վերջին հատվածը հակասական մեկնաբանությունների տեղիք է տվել։
  Այսպես, ուսումնասիրող Գ. Հովսեփյանը  գրում  է.  «Սակայն  որքան  կշահեր  «Ադամամութին»  պատմվածքը  ռեալիստականկատարման տեսակետից, եթե արձակագիրը խուսափած լիներ վերջում հիվանդագինֆիզիոլոգիզմից, որն ակնհայտորեն նատուրալիստական պատկերման արտահայտություն է… Եվ, իրոք, գրվածքի վերջաբանը վատ տպավորություն է թողնում ընթերցողի  վրա…  Չէ՞  որ  այդօրինակ  ֆիզիոլոգիզմները,  նատուրալիստական  տարրերը  չենկարող  գրավել  ընթերցողին։
   Արդարությունը  պահանջում  է  ասել,  որ  ամբողջպատմվածքի  բովանդակությունը  վերարտադրելիս  հեղինակը  ելել  է  կյանքի  ճշմարտությունից,  սակայն  վերջում  չի  հասել  ցանկացած  արդյունքին,  և  դրանից  տուժել  էզգալիորեն  ընդհանուր  տպավորությունը»1։
   Մենք  համաձայն  չենք  այս  դիտարկմանհետ  և  մեր  աշխատանքում  արդեն  նշել  ենք,  որ  նովելի  գագաթնակետը  հենց  վերջինհատվածն է, որովհետև այստեղ է խտացված գրողի ասելիքը։
  Սարսափելի ոճրի՝ հենցայդպիսի  մանրամասն  նկարագրության  մեջ  է  թաքնված  գրողի  որոշակի  վերաբերմունքը պատկերվող նյութի նկատմամբ։
  Ընդ որում, չպետք է անտեսել, որ Նար-Դոսըայդ պատկերը կերտելիս մի հետաքրքիր ու, մեր կարծիքով, համոզիչ հնարանքի է դիմում.  նորածնի  սպանության  տեսարանը  ներկայացվում  է  ոչ  թե  հեղինակի,  այլ  մանկան՝  Սոնեի  աչքերով։
   Սա  ինքնին  ենթադրում  է  մանրամասների  այդպիսի  նկարագրություն։
   Ինչ  վերաբերում  է  նատուրալիստական  պատկերներին,  ապա  կարող  ենքասել,  որ  նատուրալիզմը  երբեմն  անհրաժեշտ  է  ռեալիզմի  կայացման  համար  և  այսնորավեպում խիստ արդարացված է։
 Ոճրի և պատժի խնդիրը մի փոքր այլ է «Հոպոպը» նովելում։
  Եթե նախորդ նովելում  որոշակի  էր  սոցիալական  հանգամանքների  գործոնը,  ապա  այստեղ  առաջնահերթ է դառնում մարդու՝ որպես ինքնատիպ բնավորության, հոգեբանական շերտերիբացահայտումը2։
 Նովելի հենց սկզբից կերպավորվում է զինագործ Ասատուրը՝ «հնամաշ արխալուղով, կաշվե գոտկով, արբեցողությունից ուռած-կարմրած դեմքով մոտ քառասուն տարեկան  մի  մարդ,  որ  ամբողջ  թաղում  և  բազարում  հայտնի  էր  Հոպոպ  մականունով»(էջ  78)։
   Գրողը  բացում  է  մականվան  իմաստը,  և  այդքանը  բավական  է  հերոսի  էու1 Հովսեփյան Գ., Նար-Դոս, Երևան, 1961, էջ 177-178։
 2 Տե՛ս Սաֆարյան Վ., Գրողի և կերպարի անհատականությունը, Երևան, 2001, էջ 194-195։
 թյունը հասկանալու համար. «Ամբողջ թաղը Հոպոպ մականունով էր կնքել զինագործԱսատուրին,  ժողովրդական  այն  առածի  հիման  վրա,  որ  ասում  է,  թե  «Հոպոպը  ինքըհոտած  էր,  կարծում  էր,  թե  բույնն  է  հոտած»։
   Եվ  իսկապես,  շատ  հոտած,  այսինքնկռվարար մարդ էր զինագործ Ասատուրը» (էջ 81)։
  Եթե սրան հավելենք նաև այն հանգամանքը,  որ  նրա  առօրյա  բառապաշարի  զարդն  էին  կազմում  հատընտիր  հայհոյանքները,  ապա  պատկերը  ամբողջական  կդառնա։
   Մշտական  ծեծ  ու  տուրուդմբոց.ահա բնորոշը նրա կենցաղում։
  Գրողը ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքիվրա, որ Հոպոպը խիստ վախենում էր ոստիկանությունից և նույնիսկ մի քանի անգամպատժվել  էր  մեծ-մեծ  մկներով  լի  նկուղում։
   Փաստորեն  առօրյա  մանր  մեղքերի  համար նա ստանում էր համապատասխան պատիժ։
  Մի ուրիշ տեսակի պատիժ էր նաևփողոցի  երեխաների  ու  կանանց  ծաղրը,  որ  սովորական  երևույթ  էր  դարձել։
   Բայցգրողը  գնում  է  երևույթի  խորքային  բացահայտման։
   Հասարակությունից  օտարվածմարդը,  իր  միջավայրում  նսեմանալով,  պիտի  գտներ  մի  տեղ,  որտեղ  կարողանարհաստատել իր տղամարդկությունը. այդ տեղը դառնում է ընտանիքը, և կնոջ գլխին էկոտրվում տղամարդու նսեմացումների բեռը։
  Այստեղ, ինչպես նկատում է Վ. Սաֆարյանը, բացահայտվում է Հոպոպի՝ որպես թույլ մարդու, բնավորության տիպական գծերից մեկը՝ ինքնագովությունն ու հոխորտանքը1։
 Ի  վերջո,  հերթական,  ինչպես  հեղինակը  մի  քանի  անգամ  շեշտում  է,  «սովորական» ծեծի տեսարանի ժամանակ տեղի է ունենում անսպասելին. կինը կոտրում է Հոպոպի  հաջողությունն  ապահովող  (համենայն  դեպս  ինքը՝  Հոպոպը,  այդպես  էր  կարծում) գավը, և «կարմիր գինին ներկեց գետինը լերդացած արյան սև գույնով» (էջ 58)։
 Պատկերը  տպավորիչ  է,  որովհետև  մի  տեսակ  նախապատրաստում  է  հաջորդող  ողբերգությանը. «Հոպոպը ցնցվեց և կանգ առավ հանկարծ։
  Նրան թվաց, թե իրեն տվինգետնովը։
   Աչքերը  մթնեցին։
   Էլ  չիմանալով,  թե  ինչ  է  անում,  արագորեն  կռացավ,  միմեծ  քար  վերցրեց  գետնից  և  ծայրահեղ  կատաղի  թափով  շպրտեց  փախչող  կնոջ  հետևից» (էջ 86)։
  Գրողն ավելորդ մանրամասների մեջ չի մտնում, նույնիսկ ուղղակիորենչի  նշում՝  մահացավ  կինը, թե  ոչ։
   Ընդամենը  մեկ  նախադասությամբ  ավարտում է  նովելը՝  մնացածը  թողնելով  ընթերցողի  երևակայությանը.  «Հռհռացող  փողոցը  հանկարծ լռեց և քարացավ» (էջ 86)։
  Առկա է սարսափելի ոճիրը, պիտի լինի նաև պատիժը։
  Չնայած հեղինակը չի խոսում, բայց ինքնին հասկանալի է, որ իրավական պատիժը կլինի։
  Այլ է խնդիրը բարոյական պատժի դեպքում։
  Ինչպես նախորդ նովելում, այստեղ ևս ոճիրն է իր մեջ ընդգրկում պատիժը։
 Այսպիսով, «Ադամամութին» և «Հոպոպը» նովելներում Նար-Դոսը թեև ոչ ուղղակիորեն,  այլ  ենթատեքստում  դնում  է  ոճրի  և  պատժի  հարցը։
   Բայց  սա  սովորական,իրավական մակարդակի ընկալում չէ։
  Հոգեբան-գրողը հարցը դնում է ուրիշ հարթության վրա։
  Ոճրի և պատժի նարդոսյան ընկալումը վերաբերում է բարոյական մակարդակին։
   Երկու  նովելներում  էլ  ստեղծվում  է  այնպիսի  իրավիճակ,  երբ  ոճիրն  իր  մեջարդեն ընդգրկում է պատիժը։
 Բառերի և նկարագրությունների մեջ գրողը ժլատ է, նա ավելի շատ բանալի-նախադասություններ է տալիս, որոնք իրականում շատ ավելի ընդգրկուն են, քան սովորական, երկարաշունչ նկարագրություններն ու վերլուծությունները։
  Իսկ այդպիսի նախադասությունները գրողի զարմանալի դիտողունակության արդյունք են։
 Այս և այլ հատկանիշների շնորհիվ վերոնշյալ նովելները անջինջ մնում են ընթերցողի հիշողության մեջ։
  Իսկ դա նշանակում է, որ գրողը հասել է իր նպատակին։
 1 Տե՛ս Սաֆարյան Վ., էջ 195։
 Սաթենիկ ԿարապետյանՈՃՐԻ ԵՎ ՊԱՏԺԻ ՆԱՐԴՈՍՅԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ «ԱԴԱՄԱՄՈՒԹԻՆ» ԵՎ «ՀՈՊՈՊԸ» ՆՈՎԵԼՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ նովել, ոճիր, ոճրագործ, պատիժ, իրավական մակարդակ, բարոյական մակարդակ, ենթատեքստ։

Մեր նպատակն է քննել ոճրի և պատժի դրսևորման կերպերը Նար-Դոսի «Ադամամութին»  և  «Հոպոպը»  նովելներում։
   Հայ  գրականագիտության  մեջ  գրեթե  անդրադարձ  չի  եղել  այս  խնդրին։
  Ուսումնասիրելով նշված նովելները, ոճրի և պատժի նարդոսյան ընկալումը համեմատելով  Ֆ.  Դոստոևսկու՝  նույն  խնդրի  ընկալման  հետ՝  եկել  ենք  այն  եզրակացության,  որ  ՆարԴոսը ոչ թե ուղղակիորեն, այլ ենթատեքստում է դնում ոճրի և պատժի հարցը։
  Բայց սա սովորական,  իրավական  մակարդակի  ընկալում  չէ։
   Հոգեբան-գրողը  հարցը  դնում  է  ուրիշ  հարթության  վրա։
   Ոճրի  և  պատժի  նարդոսյան  ընկալումը  վերաբերում  է  բարոյական  մակարդակին։
   Փորձել  ենք  հասկանալ  երկու  կարևոր  հարց.  ո՞վ  է  ոճրագործը,  ինչպիսի՞ն  է  պատիժը։
   Երկու  նովելներում  էլ  ստեղծվում  է  այնպիսի  իրավիճակ,  երբ  ոճիրն  իր  մեջ  արդեն  ընդգրկում  է  պատիժը։
