Հանրակրթության և մասնագիտական կրթական ծրագրերում ինտեգրվածնորանոր առարկաներ են հայտնվում (Բնագիտություն, Հասարակագիտություն,Առողջ  ապրելակերպ,  Հայրենագիտություն,  Ես  և  շրջակա  աշխարհը,  Բնագիտության ժամանակակից հիմնահարցեր և այլն), որոնց ուսուցման կազմակերպման դժվարությունները ստիպում են անդրադառնալ որոշ հարցերի։
  Ինտեգրվածառարկաների  ուսուցման  հիմնական  նշանակությունը  աշխարհայացքային  է,նպատակը` սովորողի գիտակցության մեջ տիեզերքի միասնական ամբողջականպատկերի  ձևավորումը,  ուսուցման  մեթոդաբանության  հիմնական  առանձնահատկությունը՝ առաջին հերթին թեմայի վերլուծության նկատմամբ ինտեգրվածմոտեցման  ապահովումը։
   Այն  ենթադրում  է  երևույթի  ուսումնասիրում՝  դրամասին  հիմնարար,  ամբողջական,  բազմակողմանի  գիտելիքների  ձեռքբերմաննպատակով,  որը  պետք  է  իրականացնել  ոչ  միայն  ուսուցիչներին  ծանոթներառարկայական կապի ստեղծման, այլև տարբեր (ինչպես հարակից, այնպեսէլ  ցանկացած  այլ)  գիտությունների  տեսանկյունից  երևույթի  էության  բացահայտման միջոցով։
  Ուստի, դասավանդող մասնագետից պահանջվում է ոչ միայնմասնագիտական  լավ  իմացություն,  այլև  ինտելեկտուալ  զարգացվածություն,աշխարհայացքային  մտածողություն,  առանձնահատուկ  մեթոդիկայի  իմացություն, ուսուցման կազմակերպման գործընթացի նկատմամբ ստեղծագործականմոտեցում։
  Ահա թե ինչու ինտեգրված առարկաների ուսուցման կազմակերպմաննոր  մեթոդաբանության  մշակման  հարցը  ժամանակակից  մանկավարժությանմեջ խիստ անհրաժեշտ է դառնում։
 Այս  աշխատանքում,  մասնավորապես,  ցանկանում  ենք  անդրադառնալբնագիտական գիտելիքների ուսուցման գործում գեղարվեստական ստեղծագործություններից  հեքիաթների  ներուժի  բացահայտմանը  և  առաջարկել  ուսուցիչներին  գեղարվեստական  ստեղծագործություններն  օգտագործել  որպես  բնագիտական  մտածողության  և  կենսափիլիսոփայական  իմացության  ձևավորմանմիջոց՝ հարստացնելով մեթոդական գանձարանը հումանիտար ու բնագիտականգիտելիքների ինտեգրման հնարներով։
 Հեքիաթը  երեխայի  համար,  առանց  որևէ  բնագավառի  գիտելիք  սովորեցնելու  հնարավորության  սահմանափակման՝  հասկանալի,  ոչ  գիտական  լեզվովուսուցանելու  մեծ  ներուժ  ունի։
   Հեքիաթների  ուսուցման  գործիքները  հիմնականում խորհրդանշաններն են։
  Թեև խորհրդանշանային մտածողության միջոցները անհատի հոգևոր զարգացման նպատակով օգտագործվել են մարդկությանպատմության  ողջ  ընթացքում,  սակայն  կերպարախորհրդանշանային  մտածողության մանկավարժական ներուժի վերլուծության, առավել ևս նրա կիրառմանմեթոդաբանության  վերաբերյալ  գրականության  մեջ  հետազոտություններըսակավաթիվ են [1, էջ 100; 10, էջ 89, 11]։
 Մեր  կարծիքով,  գեղարվեստական  բոլոր  ստեղծագործությունների  մեջկարելի  է  գտնել  գիտելիքի  մի  շերտ,  որի  վերլուծմամբ  կարելի  է  ուսուցանելբնագիտական  շատ  գիտելիքներ,  բացահայտել  բնական  երևույթների  միջևպատճառահետևանքային  կապեր,  զարգացնել  խորհրդանշանային  և  կենսափիլիսոփայական  մտածողություն,  ազատ  մտածելու  և  համեմատություններ,զուգորդություններ  անելու  կարողություններ։
   Հեքիաթի  միջոցով  ուսուցանելըենթադրում է երևույթը, հասկացությունը մեկնաբանել ու իմաստավորել կյանքիօրինակի  հետ  զուգահեռներ  անցկացնելով,  կապ  ստեղծելով  իրականության  ևգիտական իմացության միջև, որը հոգեբանորեն հաճելի ու արդյունավետ է դարձնում  սովորելու  գործընթացը`քանի  որ  չի  ուղեկցվում  գիտական  տերմինաբանության  ճնշմամբ  [6,  էջ10]։
   Դրա  փոխարեն  այն  մատուցվում  է  երեխայինծանոթ իրավիճակներով ու կերպարներով [4, էջ10; 9, էջ18]։
  Գեղարվեստի ծնածզգացմունքները  լավ  են  պահպանվում  հիշողության  մեջ  և  վերապրելով՝  ուժեղացնում են գիտական համոզմունքները [7, էջ 60-64]։
 Բացի  այդ,  հեքիաթները  ոչ  միայն  արծարծում  են  իրական  կյանքի  հիմնախնդիրներ,  այլև  հուշում  են  դրանց  լուծման  բանալիներ,  հնարավորությունտալով տարբեր տարիքում և միջավայրում խնդիրներն ու լուծումները ընկալելնորովի՝ էվոլյուցիոն ընթացքով, զարգացնել մտածողությունը, ձևավորել աշխարհի պատկերի մասին ամբողջական վերաբերմունք [5, էջ 3]։
 Երբ հեքիաթում ասվում է, որ «Քամու պես արագ վազում է մարդը, դառնումէ քար, այնուհետև քարացած մարդը նորից դառնում է մարդ», կամ «Ձմռանըծառերը չորանում են, դառնում են վառելու փայտ, գարնանը ինչ-որ ուժով, որըմարդուց դուրս է, դալարում են» [6;  էջ  11],  ապա  այդ  պատմությունը  ակտիվացնում է երեխայի հետաքրքրասիրությունը՝ իմանալու դրա պատճառը։
  Հենցայդ  խթանն  էլ  պետք  է  օգտագործել՝  բերված  օրինակների  միջոցով  երեխայինսովորեցնելու  համար  մի  կողմից՝  արարչագործության  կատարելությունը (որըմարդուց դուրս է), ինչը շատ կարևոր է Տիեզերքի ամբողջության մեջ սեփականտեղն  ու  դերը  գիտակցելու  մեջ,  մյուս  կողմից՝  այնպիսի  բնագիտական  գիտելիքներ,  ինչպիսիք  են`  բնության  մեջ երևույթների պարբերականության,  նյութիպահպանման,  բույսերի  ձմեռային  երևույթների,  ու  գարնանը  սերմերից  նորիցծլելու կամ բողբոջից վերընձյուղվելու մասին։
 Ուրեմն՝  մանկավարժական  կարևոր  և  արդիական  մոտեցում  է  գեղարվեստի գաղտնագիր խորհուրդների բացահայտումը՝ որպես ուսուցման նպատակ[4,  էջ  6]։
   Ասվածը  փորձենք  ներկայացնել  համաշխարհային  մանկական  գրականության  բացառիկ  գործերից  մեկի`  անգլիացի  մաթեմատիկ,  հոգևորական,հեքիաթագիր  Լուիս  Քերոլի  «Ալիսը  հրաշքների  աշխարհում  և  Ալիսը  հայելուաշխարհում» հեքիաթների միջոցով, որոնք ավելի քան 150 տարի չեն դադարումլինել  ամենատարբեր  բնագավառների  հետազոտողների  ուսումնասիրությանօբյեկտ։
  Ընտրված հեքիաթները լի են կենսաբանական կերպար-խորհրդանշաններով, ինչն էլ հենց խթանել է մեր հետաքրքրությունը անդրադառնալու դրանցուսուցողական ներուժի բացահայտմանը։
 Նշված հեքիաթներին մեր ավելի վաղ անդրադարձներում մեկնաբանվել ենվերնագրերի  [3],  կերպարների,  իրավիճակների այլաբանական  խորհուրդները,հեղինակի  կենսափիլիսոփայության  դասերը,  անհատի  ու  մարդկության  զարգացման,  կատարելագործման  անվերջ  ճանապարհին  գիտության  ու  հավատիդերը  և  այլ  հարցեր  [1-4]։
   Այս  աշխատանքը  նվիրված  է  Լ.  Քերոլի  մանկավարժական  հնարների  բացահայտմանն  ու  դրանց  ուսուցողական  ներուժի  ներկայացմանը՝  որպես  գեղարվեստական  ստեղծագործությամբ  բնագիտականգիտելիքների  ուսուցման  միջոց,  գիտելիքների  ինտեգրման  մանկավարժականմոտեցում։
 Հեղինակի  մանկավարժության  առանցքային  սկզբունքները  տեսանելի  ենդառնում հեքիաթի հենց առաջին տողերի ընթերցումից. թե ինչն է կարևոր երեխային  սովորել  սովորեցնելու,  կյանքը  հասկանալու  նրա  ենթագիտակցականպահանջը,  բնագիտական  ճանաչողությունը  խթանելու,  զարգացումն  ապահովելու համար։
  Հեղինակն այդ խնդրի լուծման համար երեք կարևոր կանոններ էմատնանշում.1)  Պետք  է  ապահովել  երեխայի  միջավայրում  բազմազանություն,  հետաքրքրաշարժություն, սովորեցնել ծանոթ իրավիճակներով ու կերպարներով, գեղագիտական ճաշակով ձևավորված գրքերով ու դասագրքերով։
  ... բայց այնտեղոչ նկար կար, ոչ երկխոսություն։
  «Լավ գիրք չէ», մտածեց Ալիսը։
  Իսկ միանմանմարգարտածաղիկներից պսակ հյուսելու համար արդյոք արժե՞ ելնել տեղից  [8,էջ 11]։
 2)  Անընդհատ  փոփոխվող  միջավայրում  գտնվելը  երեխային  կստիպիյուրաքանչյուր նորի, անծանոթի հանդիպելիս զարմանալ, իսկ առանց զարմանքիու դրա հուզական ազդեցության մարդու ճանաչողության բնածին պահանջը չիկարող զարգանալ։
  Երբ Ճագարը բաճկոնի գրպանից հանեց ժամացույցը, Ալիսըվեր թռավ, որովհետև երբեք չէր տեսել, որ Ճագարը բաճկոն հագներ կամժամացույց ունենար և հետաքրքրությունից վառված՝ … վազեց Ճագարի հետևիցև առանց մտածելու ցատկեց ցանկապատի տակի փոսը [8, էջ11]։
 3)  Զարգացման, առաջընթացի համար կարևոր է ժամանակը ճիշտ չափելնու գնահատելը։
  Ճագարն անցնելիս խոսեց. –Աստվա՜ծ իմ, ես ուշանում եմ [8, էջ11]։
   Ճագարը,  որպես  ճարպիկ,  սուր  լսողություն  ու  տեսողություն  ունեցող,արագավազ,  ոչ  ուժեղ,  բոլոր  միջավայրերում  լավ  նկատվող,  տարածման  մեծաշխարհագրություն ունեցող կենդանի՝ հեքիաթում ներկայացված է որպես զարգացման առաջընթաց ուղու, լուսավոր ապագան մատնանշողի խորհրդանիշ։
 Հեքիաթի տարբեր դրվագներում հանդիպում ենք նաև հեղինակի մանկավարժամեթոդական այլ առանձնահատուկ սկզբունքների, հնարների` ինչպիսիքեն. երեխայի ճանաչողության զարգացման համար ուսուցման մեջ յուրաքանչյուրհարցի տարբեր կողմերից նայելու, մանրուքների վրա ուշադրություն դարձնելուանհրաժեշտության,  համոզմունքի  ձևավորման  գործում  իմաստություններիկրկնության,  սեփական  փորձը  վերլուծելու,  ուրիշների  փորձն  օգտագործելու,համագործակցության կարևորումը և այլն [4]։
 Խորհրդանշանների առատության «վերծանման» մեջ անտեսանելի չի կարող  մնալ  հեղինակի  բնագիտական  իմացության  բարձր  աստիճանը։
   Բոլորկենսաբանական  օրգանիզմների  դասակարգային  առանձնահատկություններըխորհրդանշում  են  մարդկային  բնավորություններ  ու  հատկություններ  (ինչիօգտին  են  վկայում  նաև  դրանց  մեծատառերով  ներկայացված  լինելը),  որոնքհեշտացնում  են  կերպարների  փոխաբերական  իմաստների  ընկալումն  ուհեքիաթի խորհուրդների ու գիտելիքների բացահայտումը։
 Այժմ  ներկայացնենք  հեքիաթներից  ընտրված  դրվագների  ու  դրանցխորհրդանշանների  մեկնաբանությունը  և  մատնանշենք  բնագիտական  գիտելիքների  ուսուցման  ժամանակ  դրանց  կիրառման  հնարավորությունը`  առանցխորանալու գիտելիքի մեկնաբանման մեջ։
 1) - Տեսնես կանցնեմ երկրագնդի կենտրոնով։
  Ինչ ծիծաղելի կլինի, եթեհայտնվեմ այնպիսի մարդկանց մեջ, որոնք գլխիվայր են քայլում։
  Իմ կարծիքով,նրանք կոչվում են Հակակրելիներ  [8, էջ 12-13]։
 Դրվագը  ուսուցանող  է  բնագիտական  հիմնարար  սկզբունքներից  մեկի`հայելային  սիմետրիայի  և  դրանից  բխող՝  երևույթի  պատճառահետևանքայինկապերի մասին պատկերացումների ձևավորման համար և երեխային թույլ կտաինքնուրույն  եզրակացնելու,  որ  Երկրի  կենտրոնի  տարբեր  կողմերում  (ինչպեսնաև ցանկացած երևույթի կամ իրի) պայմանները նույնը լինել չեն կարող, ուստիմեկին  բնորոշը`  Համակրելին,  մյուսի  համար  կարող  է  լինել  տարօրինակ,հայելային` Հակակրելի։
 2) Հանկարծ Ալիսի ոտքը սահեց։
  … Նրան թվաց, թե ծովն ընկավ։
  «Եթե սածով է, ուրեմն կարող եմ գնացքով վերադառնալ»։
  Ուր էլ գնաս անգլիականծովեզրով, միշտ կգտնես հանվելու խցիկներ, փայտե բահերով ավազը փորողերեխաներ,  կահավորված  տնակներ,  իսկ  դրանց  ետևում`  երկաթուղայինկայարան [8, էջ 21]։
 Անգլիական  ծովափի  այս  նկարագրությունը  կարելի  է  որպես  զուգահեռկիրառել  օրգանական  աշխարհի  և  մարդկության  ու  անհատի  ճանաչողությանէվոլյուցիոն զարգացման ուղին սովորեցնելու համար։
   Ինչպես որ բնության մեջկյանքն  է  սկիզբ  առել  ջրում,  հետո  դուրս  եկել  ցամաք`  գրավելով  նրա  բոլորոլորտները, այնպես էլ մարդկության և անհատի զարգացման ընթացքում նախկուտակվել են պարզունակ (ծով- ջրիկ պարզունակ գիտելիք) գիտելիքներ, հետոդրանք  զարգացել  հարստացել  են  ինքնուրույն  կրթության  միջոցով  (խցիկկահավորած տնակ-կայարան), ստեղծվել են գիտություններ, ապա աշխատանքային  գործունեության  ու  սոցիալական  հասունացման  ընթացքում  համախոհների  հետ  համագործակցության  շնորհիվ  (գնացք)  կատարելագործվել,  հասունացել, դարձել են առաջընթաց գաղափարներ ու տեսություններ`երկաթուղի։
 3)Ափսո~ս օդում մկներ չկան, բայց դու կարող ես չղջիկ որսալ։
   Ինչպեսգիտես, չղջիկն ու մուկը իրար նման են։
  Հետաքրքիր է, կատուները չղջիկ ուտո՞ւմեն [8, էջ14]։
 Դրվագը  կարելի է  օգտագործել  էվոլյուցիայի  ընթացքում  կյանքի  տարբերմիջավայրերում ազգական կենդանի օրգանիզմների (մուկը՝ գետնի վրա, չղջիկը՝օդում ապրող կաթնասուններ են) հատկանիշների տարամիտման ճանապարհով(դիվերգենցիա) տեղաշարժման տարբեր հարմարանքներ ձեռք բերելու (վազելուև թռչելու) հնարավորության ուսուցման համար։
 4) ա)Սա ինչ տարօրինակ զգացում է, - գոչեց Ալիսը, - կարծես փոքրանումեմ հեռադիտակի նման։
  Եվ իրոք։
  Նա դարձավ տասը մատնաչափ, և դեմքըպայծառացավ այն մտքից, որ արդեն կարող է դուրս գալ փոքրիկ դռնից ու գնալգեղատեսիլ պարտեզը [8,  էջ  16]։
   բ)  Ինչպե՞ս է քեզ դուր գալիս Թագուհին։
  …Բոլորովին էլ դուր չի գալիս…։
  Հենց այդ պահին Ալիսը նկատեց Թագուհուն, որականջ էր դնում խոսակցությանը։
  … Ալիսը շարունակեց (փոխելով  խոսքիսկզբնական տրամաբանությունը). – Նա այնպես լավ է խաղում, որ անմիջապեսպետք է հանձնվել [8, էջ 73]։
 Երկու դրվագներն էլ հարմար են սովորեցնելու համար հետևյալ գիտելիքը.որ կենսաբանական տեսակի էվոլյուցիայի գործընթացում՝ փոփոխվող պայմաններում  գոյատևելու  ձևերից  մեկը  (բույսերի  տարբեր  օրգանների,  կենդանիներիտարբեր  օրգան-համակարգերի,  ինչպես  նաև  զարգացող  մարդու  համար  նորմիջավայրին հարմարվելու միջոցը) ձևափոխվելն է։
 5)Ես չգիտեմ, թե ով եմ ես հիմա, պարոն։
  Ես միայն գիտեմ, թե ով էի այսօրառավոտյան, բայց այնքան շատ եմ փոխվել առավոտից ի վեր։
  …ինչպես տեսնումեք, ես` ես չեմ  [8, էջ 40]։
 Աշխարհի պատկերի վերաբերյալ էվոլյուցիոն մտածողության զարգացմանհամար շատ հարմար դրվագ է։
  Սովորեցնում է, որ Տիեզերքի հիմնարար հատկություններից  մեկը  շարժումն  է,  ինչի  շնորհիվ ամեն  ինչ  անընդհատ  ենթարկվում է  փոփոխության, կատարվում  է  զարգացում։
   Հարմար  է  նաև  բոլոր  օրգանիզմներին  բնորոշ  ժառանգականության  և  փոփոխականության  հատկությունըուսուցանելիս,  որոնք  օրգանիզմների  էվոլյուցիոն  զարգացում  ապահովող  գործոններ  են,  նպաստում  են  միջավայրի  նոր,  փոփոխվող  պայմաններինօրգանիզմների հարմարվելուն։
 6)Սնկի մի կողմը կերկարացնի, իսկ մյուսը` կկարճացնի [8, էջ 43]։
 Դրվագը ներկայացնում է բնագիտական այն գիտելիքը, որ սունկը, երկակիհատկություններով  օժտված  կենսաբանական  օրգանիզմ  է`  բուսական  և  կենդանական, ինչը միաժամանակ կարելի է օգտագործել սովորեցնելու համար նաևայն,  որ  կյանքում  ամեն  երևույթ  առնվազն  երկու  երես  ունի։
   Հարմար  է  նաևէվոլյուցիոն տեսակետից անցումային ձևեր հանդիսացող օրգանիզմների (էվգլենա, գաղութային օրգանիզմներ, արխեոպտերիքս և այլն) միաժամանակ տարբերկարգաբանական  խմբերին  բնորոշ  առանձնահատկություններ  ունենալը  բացատրելու համար։
 7) ա)Ալիսը չէր կարող ձեռքերը մոտեցնել գլխին … բայց տեսավ, որ վիզըօձի նման գալարվում է ցանկացած կողմը։
  …- Օ՛ձ ես, օ՛ձ, - ճղճղում է աղավնին։
 - Կարծես թուխս նստելը բավական չէ, հիմա էլ այդ օձերի պատճառով օր ու գիշերքուն չունեմ։
  - Ես օձ չեմ, փոքրիկ աղջիկ եմ [8, էջ 44]։
  բ) «Կարծես իսկական մեղուլինի», - մտածեց Ալիսը։
  Ո՛չ, դրանք մեղուներ չեն, մեկ մղոն հեռավորության վրամեղուները չեն երևում։
  Շուտով գլխի ընկավ, որ իր տեսածը ոչ թե մեղու է, այլ փիղ,և այդ մտքից նրա շունչը կտրվեց [8, էջ 137]։
 Դրվագները  կարելի  է  օգտագործել  սովորեցնելու  համար  տեսակի  բնութագրման  համար  մորֆոլոգիական  չափանիշի  անբավարար  լինելը,  քանի  որբնության մեջ արտաքինով կարող են իրար նման լինել նաև ազգականորեն իրարհետ կապ չունեցող, հետևաբար միևնույն տեսակին չպատկանող օրգանիզմներ։
 Այս  դրվագով  հեշտ  է  նաև  Կ.  Լինեյի  դասակարգման  արհեստական  լինելուպատճառը մեկնաբանելը։
  Իսկ որպես կյանքի իմաստություն, դրվագը սովորեցնում է միայն արտաքինով երևույթը գնահատելու հնարավոր թյուրիմացության, սխալ եզրահանգմանհավանականության մասին։
 8) ա) Շունը գռմռում է, երբ բարկանում է, իսկ երբ գոհ է, պոչն է շարժում։
  Ես(Կատուն) գռմռում եմ, երբ գոհ եմ, և պոչս եմ շարժում, երբ բարկացած եմ  [8,էջ55]։
 բ) Բայց կարող է պատահել, նա (ՄարտյանՆապաստակը) այլևս խելագարչէ, որովհետև հիմա մայիս է, և կամ էլ ոչ այնքան խելագար, ինչպես մարտ ամսին[8, էջ 56]։
 գ) Երբ որ չոր են ավազները, արտույտի պես զվարթ է նա.Շնաձկանն անգամ ահեղ`կարհամարհի քաջ ու անահ (խոսքը խեցգետնիմասին է, որը կարող է ապրել և ջրում, և ցամաքում),Բայց երբ ծովի հոսանքի հետ շնաձուկը գալիս է մոտ,Նրա ձայնը փորն է ընկնում, ու դողում է սիրտը երկչոտ [8, էջ 89]։
 Դրվագները  հարմար  են  երևույթների,  ինչպես  նաև  օրգանիզմի  հարմարանքների հարաբերականության գաղափարը գեղարվեստորեն ներկայացնելուհամար, երբ պետք է սովորեցնել, որ 1) երկրային ամեն մի ճշմարտություն հարաբերական է, ճիշտ է միայն որոշակի ժամանակի ու տարածության մեջ և միշտերևույթի իսկական արժեքը հասկացվում է համեմատության մեջ։
  2) Որևէ միջավայրի համար օրգանիզմի հարմարանքը չի պաշտպանում  նրան թշնամիներից՝այլ պայմաններում։
 9) Բնակվում էին օշարակի ջրհորի հատակում, սնվում էին միայն օշարակով։
  Բայց միայն դրանով սնվել հնարավոր չէ, նրանք կհիվանդանային։
  - Այդպեսէլ եղավ, նրանք ծանր հիվանդացան [8, էջ 63]։
  Դրվագը հարմար է ցույց տալուհամար  հատկանիշի  ռեակցիայի  նեղ  նորմայի  շնորհիվ  օրգանիզմի  միայնսահմանափակ  պայմաններում  հարմարվածության  մասին,  իսկ  որևէ  գործոնիփոփոխություն մեծացնում է այդ օրգանիզմի ոչնչանալու վտանգը։
 10) «Ինչքան շատ ունեմ ես, այնքան քիչ ունես դու»  [8,  էջ  77]։
   Շատ հասկանալի բառախաղ է ամբողջի, նյութի պահպանման օրենքի, տիեզերքում ամենինչ մեկ ամբողջության մեջ տեսնելու պատկերացումների ձևավորման համար,սովորեցնում  է,  որ  յուրաքանչյուր  ամբողջ  մեծ  ու  փոքր  մասերի  գումար  է,որոնցից յուրաքանչյուրը անփոխարինելի է ամբողջի մեջ։
 11)  Կենդանի  օրգանիզմները  հեքիաթում  խորհրդանշում  են  յուրաքանչյուրի  կենսաբանական  իմաստին  համապատասխանող  մարդուն։
   Այս  մոտեցումը,  ինչը  բնորոշ  է  ընդհանրապես  գեղարվեստական  ստեղծագործությանը,մանկավարժությանը  հնարավորություն  է  տալիս  սովորողի  մեջ  ձևավորելուկյանքը հասկանալու համար բնությունը լավ ճանաչելու կարևորության գիտակցությունը։
  Այսպես,11-1)Ալիսը՝  որպես օրգանական աշխարհի էվոլյուցիոն սանդուղքի վերինաստիճանին  կանգնած,  բանականությամբ  ու  ճանաչողությամբ  օժտված  էակ,հանդես  է  գալիս  որպես  զարգացման  ճանապարհն  ընտրած,  անվերջ  կատարելագործվել ցանկացողի խորհրդանիշ։
  Ալիսի անցած ուղին նկարագրելով՝ սովորողի մեջ  կարելի է ամրապնդել լավ կրթությունը արժևորելու գիտակցություն։
 ա)  «Ոչ մի բան ինձ չի հաջողվում … ես երբեք այսքան կարճ չեմ եղել։
  Խոստովանում եմ, զզվելի բան է փոքր (անգրագետ)լինելը» [13, էջ 21]։
  բ)Սա շախմատիհսկայական դաշտ է, որ ծածկել է ամբողջ աշխարհը։
  … Երանի ես էլ մասնակցեիայդ խաղին, … որպես Զինվոր, բայց կգերադասեի Թագուհի լինել [8, էջ132]։
 11-2)Մարգարտածաղիկ – միագույն,  միօրինակ  թերթիկներով  ծաղիկ  ևորպես բույս՝ չտեղաշարժվող օրգանիզմ։
  Հեքիաթում ինքնուրույն կարծիք չունեցողի, սահմանափակ զարգացման հնարավորություն ունեցողի խորհրդանիշ է,ինչը,  բացասական  վերաբերմունք  ծնելով  անգրագիտության  նկատմամբ,հակառակ ազդեցություն է թողնում՝ ընդգծելով կրթվելու, անընդհատ զարգացման  ճանապարհով  առաջ  ընթանալու  հետաքրքրությունն  ու  կարևորությունը։
 <<Մարգարտածաղիկները բոլորից վատն են։
  Երբ մեկը խոսում է, մյուսները մեջեն ընկնում։
  Բավական է սրանց ձայնը լսես, կթառամես>> [8, էջ129]։
 11-3)Վագրաշուշան  -  որպես  վայրի  բույս,  մշակովի  բույսերի  համեմատառավել  դիմացկուն  է։
   Մշակովիները՝  որպես  արհեստական  ընտրությանարդյունք, ի տարբերություն վայրի բույսերի, առանց մարդու հատուկ խնամքի,չեն կարող գոյատևել բնական պայմաններում։
  Ինչի՞ց է, որ դու այդպես լավ եսխոսում, - հարցրեց Ալիսը։
  … - Ձեռքով շոշափիր գետինը, այն ժամանակկհասկանաս։
  ... – Հողը կոշտ է, - բայց չեմ հասկանում, թե դա ինչ կապ ունի քոասածի հետ։
  - Որոշ պարտեզներում ծաղկաթմբերի հողը փափկացնում են,  շարունակեց Վագրաշուշանը, - և ծաղիկներն էլ շարունակ քնած են [8, էջ 129]։
 11-4) Թրթուր -  միջատի զարգացման ձու և հասուն փուլերի միջև անցումային շրջանի օրգանիզմ է և հեքիաթում՝ տարբեր միջավայրերից, անցյալից ուապագայից  լավատեղյակ  իմաստունի  խորհրդանիշ  է։
   Կյանք  մտնող,  զարգացման ճանապարհով առաջ գնացող երիտասարդ Ալիսին կյանքի բազում դասեր էսովորեցնում։
  Օրինակ, 1) առաջ պետք է գնալ ոչ թե ոտքով, այլ խելքով. Շատ եսծեր և անսովոր գիրացել ես, ճարպակալել՝ … գլուխկոնծի (գլխով առաջ շարժվել)տալով, սակայն, դուրս նետվեցիր տան շեմից։
  2) Սովորելու համար ոչինչ չպետքէ խնայել, ամենադժվար իրավիճակում անգամ խելքը կօգնի լուծում գտնելու, իսկամենարժեքավորը  կիրառվող  գիտելիքն  է.  …Զույգ սրվակը երկու շիլինգ, չեսփոշմանի, թե գնես։
     3)  Շատ  բան  կարելի  է  սովորել  ուրիշների  արածներըքննարկելով ու վերլուծելով. Ես դեռ ջահել` սիրում էի դատարաններ հաճախել(ուրիշների  արարքները  վերլուծել), ու տուն գալով` լսածներս մեկ-մեկ կնոջսպատմել  (կարծիքներ  լսել,  քննարկել)։
   4)  Որոշ  դեպքերում,  խելքից  բացի,օգտակար են հնարամտությունը, դիվանագիտությունը և անպայման հավատը.…պինդ ես, սրատես, բայց օձաձուկն (Օձը` հնարամտության, խորամանկության,դիվանագիտության հատկանիշների կրող, Ձուկը` հավատի) ինչպե՞ս քթիդ ծայրին դու պահեցիր (Օձաձուկը քթին պահել` օգտագործել այդ հատկանիշները),այդքան խելք ու հնար դու որտեղի՞ց ճարեցիր։
   5) Միջավայր պետք է մտնել միայնգործերով...դատարկ գլխով մի՝ պարծենա դու այդքան [2; 8 էջ 42]։
 11-5)Խխունջ – խեցիավոր, դանդաղաշարժ անողնաշար կենդանի, որը հեքիաթում՝ ինքն իր մեջ պարփակված, սահմանափակ հնարավորություններ ունեցող, բայց դրանք ճիշտ գնահատողի խորհրդանիշ է։
  «Ես չեմ կարող աճապարել,...շա~տ է հեռու,  չեմ կամենում, ու չեմ կարող ձեզ հետ պարել» [8, էջ 85]։
 12)Ընդհանրապես մարդիկ դեմքով են տարբերվում, - մտածկոտ նկատեցԱլիսը։
   -  Ահա  թե  ինչի  դեմ  եմ  բողոքում,  բոլորդ  էլ  նույն  դեմքն  ունեք(հասարակությունը). Երկու աչք, մեջտեղում` քիթ, նրանից ցած` բերան։
  … իսկեթե, օրինակի համար, աչքերդ քթիդ մի կողմում լինեին, կամ էլ բերանդ գլխիդվրա (արտասովոր  զգայական  ճանաչողական  համակարգ  ունեցող  մասնագետներ՝  երաժիշտներ,  նկարիչներ,  այլ  ստեղծագործողներ,  գիտնականներ,Ուսուցիչներ, գործիչներ), միգուցե ես քեզ հիշեի [8, էջ 181]։
 Դրվագը  լավ  ցուցադրում  է  մոդիֆիկացիոն  փոփոխականության  վարիացիոն  կորի  էությունը,  չնայած  ունի  նաև  խորը  կենսափիլիսոփայական  իմաստ։
 Ինչպես  բոլոր  կենդանի  օրգանիզմների,  այնպես  էլ  մարդկանց  վերաբերյալճշմարիտ է «ոսկե միջինի» կենսունակության, և միջինից շեղված, արտասովոր,ոչ  սովորական  անհատների  փոքրաթիվության  ու  նաև  ոչ  կենսունակության(իրենց  ճանապարհը  միջավայրում  դժվար  հարթելու  իմաստով)  մասին  գաղափարը։
  Հասարակությունը հիմնականում միանման դեմքերից է կազմված` «ոսկեմիջին»,  բայց  կարող  է  ծնել  անհատականություններ,  արտասովորներ,  որոնցվիճակված  է  փոխել  պատմության  ընթացքը։
   Նրանք  էլ  կհիշվեն  պատմությանմեջ։
 13) «Որքան ցած է գտնվում գլուխս, այնքան ավելի շատ բաներ եմ հնարում»[8, էջ 200]։
 Թևավոր  խոսքի  նման  հնչող  այս  միտքը  ցուցադրոււմ  է  ճանաչողությանզարգացման գործում, բնության հանդեպ հետաքրքրասիրության պարագայում,առանց հատուկ կրթության, միայն զգայարանների միջոցով արժեքավոր ճշմարտություններ հայտնաբերելու հնարավորության, բնությունը որպես արժեքավորդասագիրք ընկալելու մասին։
 Ցավոք, աշխատանքի հնարավորություններից դուրս է հեքիաթների բոլորդրվագներին անդրադառնալը։
  Սակայն, հուսով  ենք, որ նմանատիպ մոտեցումը՝որպես ուսուցման  մեթոդիկա,  թույլ կտա  ոչ  միայն այս  հեքիաթի  այլ դրվագներում, այլև ցանկացած հեքիաթում որոնել ու գտնել ուսուցանող բազմախորհուրդ,հարուստ նյութ և օգտագործել ըստ նպատակի։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Ադամյան  Ն.,  Գրիգորյան  Ա.,  Ջիվանյան  Հ.,  Նկատառումներ  «Բնագիտություն» ինտեգրված առարկայի դասավանդման վերաբերյալ // Համահայկական  2-րդ  կրթական  գիտաժողով.  «Բնագիտությունը  21-րդ  դարում.Ուսուցման  հիմնախնդիրներ  ևլուծումներ»  Գիտաժողովի  նյութերիժողովածու,  Երևան,  20-21  նոյեմբեր,  2009,  «Բնագետ»  հատուկ  թողարկում,2009, էջ 100-101։
 2.  Ադամյան Ն., Լ. Քերոլի հնարամտությունների վերլուծությունը որպեսինտեգրված ուսուցման փորձ // Նախաշավիղ  2014, 4, էջ 21-35։
 3.  Ադամյան Ն., Լ. Քերոլի հեքիաթները որպես բնագիտական մտածողությանուսուցման միջոց // «Կրթությունը և գիտությունը Արցախում», 2014, 1-2, էջ86-89։
 4.  Ադամյան Ն., Քերոլի հեքիաթների խորհուրդները // Երևան,  «Էդիթ Պրինտ»2016 թ., Մենագրություն, 146 էջ։
 5.  Ամիրյան Հ., Ադամանդե պատմություններ //Երևան, «Զանգակ 97», 2011, 112էջ։
 6.  Մարգարյան Ա.,  Հեքիաթի ուսուցման դերը տարրական դասարանում //Նախաշավիղ  2011, 4։
 7.  Պետրոսյան Զ., Պետրոսյան Ա., Միջառարկայական կապերի հաստատում՝գիտական ու գեղարվեստական մտածողությունների սինթեզի արդյունքում// «Մանկավարժություն», 2012թ., 5, էջ 60-64։
 8.  Քերոլ Լ., Ալիսը Հրաշքների աշխարհում, Ալիսը Հայելու աշխարհում//«Հայաստան» հրատ., Երևան, 1971, 224 էջ։
 10.  Потанина Л. Т. Гуманитарные науки։
  Теория и методология, 2008. стр. 89. 11.  pedportal.net/po-tipu-materialy-mo/integrirovanny-urok-284550։
  հասանելի է՝Տեղեկություններ հեղինակի մասինԱդամյան Նելլի Վոլոդյայի – ՇՊՀ, Կենսաբանության, բնապահպանության և նրանցդասավանդման մեթոդիկաների ամբիոնի դոցենտ,  կենս. գիտ. թեկնածու,ԿԱԻ ՇՄ կենսաբանության գլխավոր մասնագետ, E-mail։

Աշխատանքում  ներկայացված  է  ինտեգրված  առարկաների  ուսուցման  մեթոդաբանության  որոշ  առանձնահատկություններ։
   Մասնավորապես,  առաջարկվում  է  Լ.  Քերոլի  հեքիաթների  խորհրդանշանների  մեկնաբանմամբ  բնագիտական գիտելիքների բացահայտման եղանակ և մատնանշվում է կենսաբանության  ուսուցման  գործընթացում  դրանց  նպատակային  կիրառման  հնարավորություններ։
