Աշխարհավարակ COVID-19-ով պայմանավորված զանգվածային հեռաուսուցման անցումը վերհանեց խնդիրներ համալսարանական կրթության ոչ միայն կազմակերպչական, այլեւ կառավարման հմտությունների հետ կապված։
   Ավանդական կրթությունից տոտալ եւ նամանավանդ՝ անպատրաստի անցումը առցանց ուսուցման, շոկային իրավիճակ ձեւավորեց ակադեմիական միջավայրում։
   Նման իրավիճակում, կրթության կառավարման առջեւ ծագեցին նոր մարտահրավերներ։
  Մասնավորապես, պահանջվեցին ակադեմիական միջավայրը կառա169ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ վարելիս ակտիվացնել այնպիսի գործառույթներ, ինչպիսիք են մուլտիմեդիա գործիքներով շահադրդումը, ակադեմիական ինքնակազմակերպման խթանումը, ուսանողի սոցիալական ինքնամեկուսացման կանխարգելումը, կրթության շահառուների միջեւ հետադարձ կապի ակտիվացումը։
  Առցանց ուսուցումը հաստատակամորեն արմատավորվեց համալսարանական միջազգային կրթական միջավայրում՝ մրցակցային դիրքեր գրավելով ավանդական դասավանդման մեթոդների նկատմամբ։
  Եվ պատճառը միայն այն չէ, որ ուսուցման այս ձեւն ավանդականի համեմատ առավել քիչ ծախսատար է, սովորողների զանգվածային ընդգրկում ունի, կիրառում է ժամանակակից տեղեկատվական եւ հաղորդակցման համակարգեր եւ ունի կազմակերպման հարմարավետություն։
   Այսօր արդեն կրթական ծառայությունների շահառուները, լինեն դրանք ուսանողներ, դասախոսներ, թե գործատուներ, ձգտում են կրթության ոլորտում տեսնել առավել դինամիկ զարգացումներ։
   Մի կողմից, գիտելիքը ներկայումս արագ է «հնանում», մյուս կողմից, այն ուսանողի համար առավել բազմաոլորտ ու բազմաշերտ է դառնում, քանի որ ընդլայնվում է շրջանավարտների հմտությունների եւ կարողությունների շրջանակը։
   [1] Եվ ստացվում է այնպես, որ միայն լսարանային դասախոսություններով ու պարապմունքներով հնարավոր չէ պատրաստել աշխատաշուկայում մրցունակ շրջանավարտներ։
   Կրթությունը պահանջում է բազմակողմանի տեղեկացվածության ապահովում, խմբային լայնամասշտաբ քննարկումներ, ակադեմիական զանգվածային բանավեճեր, փորձառության փոխանակումներ, եւ այդ գործընթացներում առցանց գործիքների կիրառում։
  Առցանց ուսուցումը կրթության ոլորտի շահառուների համար դառնում է գրավիչ նաեւ ժամանակի կառավարման առումով։
   Կոնտակտային շփումների պահանջի բացակայությունը հնարավորություն է ստեղծում դասավանդման մասնակիցներին երկուստեք ճկունություն եւ անհատական մոտեցում ցուցաբերելու դասաժամերի կազմակերպման հարցում։
   Իսկ դա ներկայումս չափազանց կարեւորություն է ստանում, քանի որ սովորողների զգալի մասը՝ հատկապես մագիստրատուրայում եւ ասպիրանտուրայում, աշխատում է ուսումնառությանը զուգահեռ եւ կարողանում է առցանց սովորելու ընթացքում կարգավորելու իր աշ170ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ խատօրը։
   Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ միջազգային պրակտիկայում առցանց ուսուցման համակարգում առավել մեծ ընդգրկվածություն ունեն հատկապես այն սովորողները, որոնք արդեն իսկ ունեն համալսարանական դիպլոմներ, սակայն մասնակցելով վերապատրաստման դասընթացների, աշխատանքային նոր կարողություններ են ձեռք բերում կրթական աստիճան չտրամադրող հատուկ կուրսերում (տե՛ս գծապատկեր 1.)։
   Սակայն, դրան զուգահեռ, աստիճանաբար մեծանում է մագիստրատուրայում եւ ասպիրանտուրայում առցանց ուսուցմամբ կրթական ծրագրերի տեսակարար կշիռը։
  Դոկտորանտուրա, մագիստրատուրա (35%) Բակալավրիատ, նախաբակալավրիատ, (15%) Կրթական աստիճան չտրամադրող (վկայագրերով) հատուկ կուրսեր (50%) Գծապատկեր 1. Առցանց կրթական ծրագրերով սովորող ուսանողների բաշխվածությունը ըստ կրթական աստիճանների Վերջին տարիներին, բարձրագույն կրթության համակարգում ուսանողների շուրջ 29.7%-ը մասնակցել է հեռավար կրթության առնվազն մեկ դասընթացի[2,p.4]։
  Մինչեւ աշխարհավարակը, Հայաստանի Հանրապետությունում հեռավար ուսուցումը թերեւս փոքր-ինչ արմատավորվել էր դպրոցական ծրագրերում, երբ դասավանդում է իրականացվում մարզերի հեռավոր եւ սահմանամերձ գյուղերում, իսկ համալսարանական միջավայրում 171ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ այն նոր է սկսել իր առաջին քայլերը, եւ արդյունքում, սովորողների շուրջ 2%-ն է առնվազն մեկ հեռավար դասընթաց վերցրել, այն էլ այն դեպքում. երբ մի քանի տարի է, ինչ ՀՀ-ում հեռավար ուսուցման ոլորտը կարգավորող մի շարք փաստաթղթեր են մշակվել։
   [3] COVID-19 աշխարհավարակը եկավ ապացուցելու, որ հեռավար կրթությանը պետք է առավել լուրջ ուշադրություն դարձնել, նամանավանդ, երբ համալսարանների դռները ժամանակավորապես փակվեցին ուսանողների առջեւ։
   Ակնհայտ դարձան հեռաուսուցման տեխնիկական ոչ բավարար հագեցվածությունը, էլեկտրոնային շտեմարանների պակասը, ոլորտին առնչվող դասավանդման փորձառության պակասը, անվստահությունը կրթական այս տեխնոլոգիայի նկատմամբ։
  Սակայն, առցանց ուսուցման հիմնախնդիրները առաջին հերթին առնչվեցին դասավանդման մեթոդաբանության կառուցման եւ ուսուցման կազմակերպման շրջանակի հետ։
  Հարկ է նշել, որ առցանց ուսուցումը թերեւս հաճախ շփոթում են հեռավար ուսուցման հետ։
   Հեռավար ուսումնառություն հնարավոր է կազմակերպել էլեկտրոնային փոստով՝ ուսանողներին ուղարկելով համապատասխան էլեկտրոնային նյութեր եւ նրանցից ստանալով հարցումների, թեստային ստուգումների պատասխաններ։
   Հեռավար կրթություն կարելի է կազմակերպել տեսաուղերձներով եւ տեսաձայնագրված դասախոսություններով, երբ ուսանողը տարբեր հարթակների տեսակոնֆերանս գործիքի օգնությամբ ունկնդրում է դասախոսի կողմից մատուցվող նյութը։
  Սակայն, առցանց ուսուցումը ընդգրկելով վերը թվարկած ուսումնառության եղանակները, առավել ընդգրկուն է, եւ ձգտում է ավանդական կրթական տեխնոլոգիաները վերափոխելով՝ դրանք փոխադրել վիրտուալ աշխարհ։
   Ընդ որում, այդ փոխադրումը պետք է կատարել այնպես, որ ուսանողը չզգա ավանդական կրթական ծառայությունների մատուցման կորուստները, եւ ավելին՝ օգտվի էլեկտրոնային կրթության առավելություններից (տե՛ս գծապատկեր 2.)։
  Այսպես, ի տարբերություն ավանդական ուսուցման, առցանց ուսուցման պարագայում բացակայում է սովորողի եւ դասախոսի միջեւ անմիջական հաղորդակցումը, ուսանողական խմբերում առկա ակադեմիական մրցակցությունը, բավական բարդ է ունկնդիրներին շահադրդելու խնդիրը, պահանջվում են մի շարք անհատական եւ հոգե172ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ բանական պայմաններ, նաեւ խիստ ինքնակարգապահություն, իսկ դա ուղղակիորեն կախված է սովորողի ինքնուրույնությունից եւ ինքնագիտակցությունից, հատկապես, երբ կազմակերպվում է ուսանողակենտրոն ուսուցում [4. էջ 56]։
  Ավանդական ուսուցում Առցանց ուսուցում Գծապատկեր 2. Առցանց կրթական ծրագրերի ուսանողակենտրոն հակվածությունը Սակայն կարծում ենք, որ առցանց ուսուցման պարագայում ուսանողների ակադեմիական գործունեության ակտիվության մոտիվացիան պետք է լինի ավելին, քան ավանդական կրթություն կազմակերպելիս (տե՛ս գծապատկեր 2.), այլապես առցանց ուսուցումը կկորցնի իր գրավչությունը, ունկնդիրների համար կդառնա ձանձրալի, եթե համալսարանական միջավայրի բացակայությունը չլրացվի հեռաուսուցման հետաքրքրաշարժ եւ ժամանակակից կրթական տեխնոլոգիաներով։
  Փորձը ցույց է տալիս, որ հեռավար ուսուցման դեպքում սովորողներին հեռացնելու դեպքերն ավելի շատ են, քան ավանդական կուրսե173ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ րում։
   Oրինակ՝ ԱՄՆ-ի տարբեր քոլեջներում հեռավար ուսուցմամբ սովորողների շրջանում հեռացվածների թիվը 20-50% է, իսկ ավարտածների թիվը 10-20%-ով ավելի փոքր է, քան ավանդական կուրսերում։
  Բացի այդ, առցանց ուսումնառության ժամանակ բացասական գործոն է նաեւ սոցիալական մեկուսացումը. հաղորդակցման տեխնոլոգիաները հանգեցնում են սովորողների մեկուսացման, նվազում է հսկողությունը դասախոսի կողմից։
  Որպեսզի հեռավար ուսուցման մեթոդներն արդյունավետ լինեն, մասնագիտական գրականությունում առաջարկվում է. - Առավել մեծ ուշադրություն դարձնել սովորողին, դասավանդումը դարձնելով ուսանողակենտրոն, մանրակրկիտ պլանավորել եւ կազմակերպել սովորողի գործունեությունը, - Սահմանել ուսուցման նպատակներն ու խնդիրները, տրամադրել անհրաժեշտ ուսումնական նյութեր, - Ապահովել առավելագույն ինտերակտիվություն սովորողների եւ դասախոսների միջեւ, - Հնարավորություն ընձեռել խմբակային ուսուցման համար, - սովորողների շրջանում իրականացնել հետադարձ կապ եւ ստեղծել ակադեմիական շահադրդման մթնոլորտ։
   [5, էջ 45] Այս առումով, առցանց ուսուցման մեթոդաբանության շրջանակում պետք է կիրառվեն մի շարք կարեւորագույն ակադեմիական գործիքներ, ինչպիսիք են էլեկտրոնային ուղղորդող դասախոսությունները, էլեկտրոնային վարժանքները, հեռավար սեմինարները (WEB սեմինարներ), հեռարձակվող դասախոսությունները, խմբային առցանց քննարկումները (տե՛ս գծապատկեր 3.)։
   Թվարկած գործիքները հնարավորություն կստեղծեն ապահովելու ուսանողների ակադեմիական ակտիվությունը առցանց ուսուցման համակարգում եւ ուսումնառությունը դարձնելու գրավիչ։
   Բնականաբար, ուսումնառության կարգապահության եւ ակադեմիական ինքնակազմակերպման աստիճանի բարձրացման նպատակով անհրաժեշտ է սահմանել էլեկտրոնային համալսարանում ուսանողի «ներկայության նորմեր», կամ համացանցում ուսումնառության ակտիվության պահանջներ։
  174ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ուղղորդող էլեկտրոնային նյութեր խմբային առցանց քննարկումներ էլեկտրոնային վարժանքներ հեռավար դասախոսություններ սեմինարներ Գծապատկեր 3. Առցանց ուսուցման ակադեմիական նվազագույն գործիքակազմը Առցանց ուսուցման մեթոդաբանության արդյունավետության աստիճանի բարձրացման առաջնահերթ պայմանը ավանդական ուսուցման տեխնոլոգիաների փոխակերպումն ու հարմարեցումն է էլեկտրոնային միջավայրին այնպես, որ համալսարան չայցելող ուսանողը չզգա իր ակադեմիական մեկուսացումը, պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի հետ կենդանի շփումների պակասը, ուսանողական խմբերում չընդգրկվածությունը՝ արդյունքում խթանելով անհատական ուսումնառության ակտիվությունն ու համացանցում ուսանողի ներկայությունը։
  Համալսարանում տիրող ակադեմիական միջավայրը միշտ էլ «հղկել է» ուսանողին, տալով նրան մտավորականին հարիր վարքա175ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ գիծ, մարդ-քաղաքացուն բնորոշ որակներ, մարդասիրական նկրտումներ։
   Այս առումով, համալսարան հաճախելը դեռեւս միջին դարերից մինչեւ մեր օրերը՝ պատվաբեր է եւ ակադեմիական հպարտություն յուրաքանչյուր անհատի համար։
   Սակայն դրան զուգահեռ, մեր օրերում բուհ հաճախելու այդ միտմանը հակադարձում է առցանց ուսուցումը, որը ուսանողին տալով մասնագիտական որակներ, կարծես հեռացնում է նրան ակադեմիական միջավայրում կենդանի շփումներից եւ կրթությունը փոխադրում է համացանց, իսկ դասընթացները՝ էլեկտրոնային ոլորտ։
  Եվ ստացվում է, որ ավանդական համալսարանական կրթությունը, վերոնշյալ իր առավելությունների հետ մեկտեղ, ներկայումս կարծես «ճգնաժամ» է ապրում, քանի որ մոլորակի վրա տարեց տարի աճում է հեռավար ուսուցման ծրագրերում ընդգրկվող ուսանողների թիվը, որոնք համեմատաբար պասիվ հաճախումներ են ունենում բուհեր եւ նախընտրում են ուսուցանվել էլեկտրոնային միջավայրում։
  Մեր կարծիքով, համալսարանական ավանդական ուսուցման ներկայիս «ճգնաժամը» ունի մի շարք պատճառներ։
   Նախ, եթե նախկինում համալսարանը հանդիսանում էր որպես գիտելիքի աղբյուր եւ իմացաբանության դարբնոց, հիմա արդեն այդ դերը բուհը աստիճանաբար զիջում է համացանցին։
   Եթե նախկինում, ուսանողների համալսարան հաճախելու առանցքային շարժառիքը գիտելիքի ձեռքբերումն էր, հիմա դա հնարավոր է առավել լայնամասշտաբ եւ արագընթաց ճանապարհով ստանալ համացանցից, որտեղ ի դեպ, տարեց տարի կտրուկ ավելանում են ինչպես տեսական, այնպես էլ կիրառական տեղեկատվության շրջանակը։
   Եվ պատահական չէ, որ ժամանակակից պայմաններում պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմը զանգվածային գիտելիքահենք տեղեկատվության տրամադրման առումով չի կարող «մրցել» առցանցի հետ։
  Բացի այդ, տեղեկատվական հասարակության դարաշրջանում ձեւավորված գիտելիքները առավել արագորեն են հնանում, քան ոչ վաղ անցյալում։
   Եվ եթե ինդուստրիալ հասարակությունում համալսարանական ուսումնառության չորս-հինգ տարիների ընթացքում ձեռք բերված գիտելիքները շրջանավարտները օգտագործում էին տասնյակ տարիներ, ապա ներկայումս՝ դեռեւս բուհը չավարտած, ուսումնառության իմացաբանական տեղեկատվությունը հաճախակիորեն սկսում է հնա176ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ նալ եւ չհամապատասխանել աշխատաշուկայի պահաջների դինամիկ փոփոխություններին։
   Եվ ստացվում է այնպես, որ համալսարան հաճախելը եւ տարիներով սովորելը «արագորեն հնացող գիտելիքների» ձեռքբերման որոշակի ռիսկեր է պարունակում, ուստի բուհում անհատի ներկայության պահանջը հենց այդ առումներով դառնում է ոչ արդիական։
  Այնուհանդերձ, առցանց ուսուցումը մեթոդաբանական առումներով նույնպես կատարյալ չէ. որը բազմիցս նշվում է մասնագիտական գրականությունում։
   Այսպես, հեռավար ուսուցման թերությունների շարքում նշվում է, որ  բացակայում է սովորողի եւ դասախոսի միջեւ անմիջական հաղորդակցումը,  դժվար է ձեւավորվում ստեղծագործական մթնոլորտ սովորողների խմբում, իսկ երբ սովորողի կողքին չկա մեկը, ով կարող է ոգեւորել նրան, դա կարող է խիստ բացասաբար ազդել ուսուցման գործընթացի վրա,  բարձր պահանջներ է ներկայացվում ուսուցման գործընթացի կազմակերպմանն ու կառավարմանը, բավականին բարդ է ունկնդիրներին շահադրդելու խնդիրը,  անհրաժեշտ են մի շարք անհատական եւ հոգեբանական պայմաններ, նաեւ խիստ ինքնակարգապահություն, իսկ դա ուղղակիորեն կախված է սովորողի ինքնուրույնությունից եւ ինքնագիտակցությունից,  մասնագիտական որոշակի գործնական հմտություններ կարելի է ձեռք բերել միայն իրականում (բայց ոչ վիրտուալ) գործնական եւ լաբորատոր աշխատանքներ կատարելով [6, էջ 15-19],  հաղորդակցման տեխնոլոգիաներով դասավանդումը հանգեցնում է սովորողների մեկուսացման, նվազում է հսկողությունը դասախոսի կողմից,  միշտ չէ, որ սովորողները պատրաստ են լարված, արդյունավետ ինքնուրույն աշխատանքի, ինքնակազմակերպվելու, ի զորու են անձնապես պլանավորելու ակադեմիական աշխատանքը, բացակայում է ինքնակարգապահությունը [7]։
  177ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Այս առումով, մեր կողմից առաջարկվում են առցանց ուսուցման կառավարման առանցքային սկզբունքներ, որոնք փոխկապակցված են եւ պետք է գործեն միաժամանակ՝ դասավանդման ամբողջ ժամանակահատվածում (տե՛ս գծապատկեր 4.)։
  հետադաձ կապի խթանում առաջնորդող դասախոսություններ սոցիալական ինքնամեկուսացման կանխարգելում շահադրդում՝ մուլտիմեդիա գործիքներով ինքնակազմակերպման խթանում Գծապատկեր 4. Առցանց ուսուցման կառավարման առանցքային գործառույթները Չունենալով հնարավորություն մասնակցելու լսարանային դասընթացներին եւ մնալով «միայնակ» դեմ հանդիման համակարգչի հետ, հեռավար դասընթացին ուսանողը առաջին հերթին ակադեմիական վարքագծի կազմակերպման ուղղորդմանկարիք ունի։
   Այս առումով, ցանկացած դասընթացնախագծելիս, պետք է լսելի լինի դասախոսի խոսքը, երբ վիդիո ուղերձով դասավանդողը ունկընդրին ներկայացնում է դասավանդման նպատակը, խնդիրները ակնկալվող ուսումնառության վերջնարդյունքները «գիտելիք-հմտություններ-կարողությու178ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ններ» կտրվածքով։
   Այնուհետեւ ուսանողին հասցեագրված վիդիո ուղերձով պետք է ներկայացվեն սովորողի ուսումնառության եղանակները, գնահատման մոտեցումներըեւդասընթացինառնչվողկազմակերպչականայլխորհուրդներեւուղղորդումներ։
  Կարեւորվում է նաեւ առաջնորդող դասախոսությունների շարքը, որը հնարավորության դեպքում պետք է լինի տեսաձայնագրված, հակառակ դեպքում՝ PDF տեքստային ձեւաչափով։
   Ունենալով համացանցից ստանալու իմացաբանական տեղեկատվության լայն հնարավորություններ, այնուամենայնիվ, առանց ուղղորդող դասախոսությունների՝ ուսանողը կխճճվի «տեղեկատվական սարդոստայնում»։
   Այս առումով, հեռավար ուսուցման ժամանակ պարտադիր տրամադրվում են թեմատիկ եւ թիրախավորված դասախոսություններ, որոնք ուղղորդում են ուսանողին ճիշտ կողմնորոշվել ուսումնառությանը առնչվող համացանցում առկա այլընտրանքային տեղեկատվության ընտրության հարցում։
  Հետեւաբար, առաջնորդող դասախոսությունների առկայությունը պարտադիր է սկզբունք է առցանց դասընթացի նախագծման գործընթացում (տե՛ս գծապատկեր 2.)։
  Հեռավար ուսուցմանը հատուկ է «ձանձրույթի ախտանիշի» ձեւավորման ռիսկը, սակայն այն հաղթահարելի է ակտիվ մուլտիմեդիա գործիքակազմով ակտիվ ուսումնառության շահադրդման կիրառման դեպքում (տե՛ս գծապատկեր 2.)։
   Հայտնվելով «էլեկտրոնային» միջավայրում եւ չզգալով ակադեմիական կենդանի լսարանի ջերմությունը, ունկընդրելով հեռավար դասախոսությունների շարք, միայնակ կատարելով էլեկտրոնային վարժանքներ, չվայլելով իրեն հասցեագրված դասախոսի կամ դասընկերների գովասանքը, ուսանողի համար հեռաուսուցումը պարզապես դառնում է ձանձրալի։
   Հենց այստեղ է, որ դասընթացը նախագծելիս պետք է կիրառվեն շահադրդիչ ազդակներ, որոնք աշխուժություն կհաղորդեն ուսումնառությանը։
   Դրանք կարող են լինել հեռաուսուցմամբ դասընթացում ընդգրկված ուսանողական խմբի գնահատման վարկանիշային սանդղակում՝ սովորող անձի առաջադիմության դիրքի պարբերաբար ներկայացումներ, էլեկտրոնային վարժանքները ճիշտ լուծելիս էմոցիոնալ պատկերային նշանների վաստակումներ, մուլտիմեդիա ձեւաչափով խրախուսանքի արժանացումներ եւ այլն։
  Ինքնակազմակերպման խթանումը նույնպես կարեւորագույն սկզբունք է առցանց ուսուցման կառավարման գործընթացում։
   Կրթա179ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ կան ոլորտում ինքնակազմակերպումը առավել հաջող է ստացվում հասուն տարիքային խմբերում, իսկ երիտասարդների մոտ այն առավել ռիսկային է։
   Հետեւաբար, հեռավար ուսուցմամբ ցանկացած գործընթաց պետք է ուղեկցվի հատուկ հրահանգավորմամբ, մանրամասն ներկայացնելով էլեկտրոնային թեսթերի, վարժանքների ընթացիկ եւ ամփոփիչ քննությունների ժամանակացույցը, վեբինարների օրերը, առցանց խմբային բանավիճային ակումբների կազմակերպման ժամերը։
  Հատկանշական են նաեւ համացանցում ուսանողի ներկայության ժամային առավելագույն եւ նվազագույն սահմանաչափերի պահանջները յուրաքանչյուր գործընթացի գծով։
   Ուսանողը չպետք է պասիվ դիրք գրավի վեբինարների, առցանց բանավեճերի դեպքում, որը հնարավոր է մոնիտորինգի ենթարկել ուսումնառության այդ գործընթացներումհամացանցում նրա փաստացի ժամային ներկայությամբ։
   Մյուս կողմից, ուսանողներին ներկայացվում են համացանցում գտնվելու առավելագույն սահմանաչափեր՝ թեսթերը, էլեկտրոնային վարժանքները, կամ քննական հարցերը լուծելիս։
   Բնականաբար, առցանց ուսուցման ժամայիննման սահմանափակումները կստիպեն ուսանողին ինքնակազմակերպվելու եւ իրականացնելու արդյունավետ ժամային կառավարում։
  Ուսանողի սոցիալական ինքնամեկուսացման ռիսկերի կանխարգելումը նույնպես հաշվի է առնվում առցանց ուսուցման կառավարման ժամանակ։
   Այս առումով դասավանդելիս պետք է հնարավորինս օգտագործել տեսանկարահանված դասախոսական նյութեր, վեբինարներ, ուսանողական բանավեճային առցանց ֆորումներ, խմբային առաջադրանքներ եւ ծրագրեր, որոնք դասավանդման գործընթացին կհաղորդեն խմբավարություն եւ հեռավար ուսուցումը չեն տանի անհատի ինքնամեկուսացման ճանապարհով (տե՛ս գծապատկեր 4.)։
  Առցանց ուսուցման կառավարման վերոնշյալ սկզբունքների կիրառման տրամաբանական շղթայի կարեւորագույն օղակ է հանդիսանում հետադարձ կապի ապահովումը «ուսանող-դասախոս», «ուսանողուսանող», «ուսանող-էլեկտրոնային դեկանատ» հաղորդակցման ուղիներում։
   Հեռավար դասավանդման արդյունավետ կազմակերպումը մեծապես կախված է հետադարձ հաղորդակցման ուղիների անխափան գործունեությամբ, որով ավանդական ուսուցումը կարողանում է սահուն անցում կատարել էլեկտրոնային ուսումնառության միջավայր՝ մշտական կապ հաստատելով կրթական գործընթացի հիմնական շա180ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ հառուների հետ (պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմ, ուսանողական խմբեր, համալսարանի վարչակազմ եւ այլն)։
  Մեր կարծիքով առցանց ուսուցման կառավարման կարեւոր գործընթացներից է առցանց ուսուցման գնահատումը։
   Այս առումով հարկ է մշակել առցանց գնահատման չափորոշիչներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի առավել օբյեկտիվ գնահատել ուսանողի ուսումնառությունը։
   Այդ չափանիշների շարքում կարող են ընդգրկվել տնային առաջադրանքների, իրավիճակային խնդիրների, խմբային քննարկումների, թեստերի գնահատումները, ինչպես նաեւ առցանց քննությունների գնահատումները։

Առցանց ուսուցման ծրագրերում իրականացված սոցիալական հարցումները վկայում են, որ ուսանողները ավանդական ուսումնական ծրագրերի համեմատ, առավել հաճախ են ընդհատում հեռավար ուսումնառությունը, համարելով այն դժվար, ակադեմիական առավել դժվարություններով ուղեկցվող, եւ անգամ՝ ձանձրալի [8]։
  Հետեւաբար, ներկայումս խնդիր է առաջանում առցանց ուսուցումը կառավարելիս ստեղծել այնպիսի ակադեմիական միջավայր, որը հնարավորինս կապահովի համալսարանական կրթության ավանդույթները, ուսուցման ինտերակտիվությունը, ուսումնառության ինքնակազմակերպման բարձր աստիճանը, եւ որ ոչ պակաս կարեւոր է՝ ի վերջո կձեւավորի ուսանողակենտրոն ուսուցում։
