ՍՈՒԼՏԱՆ Աբդուլ Համիդ II- ի փորձի արտացոլումը ՍԻԱՄԱՆՏՈԻ «ԱՀԱԲԵԿՉԱԿԱՆ» ՍՏԵՈՒՄ.   Հայաստանի հայության համար ծանր մղձավանջի ու տագնապի եզակի շրջան էր, երբ տերությունների անտարբեր պահվածքի պայմաններում խախտվեցին Հայաստանի բարեփոխումների խոստումները: Նման պատմական իրավիճակը չէր կարող չանդրադառնալ բանաստեղծության ավելի զգայուն ժանրի վրա, ինչպես գրականության:   Այս տարիներին է, որ հայ բանաստեղծության մեջ նկատելի առաջընթաց է առաջանում: Ստեղծվում են հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարին, ժողովրդի ցավով ապրող պոեզիան և արվեստին վերաբերող գրականություններ:   Ակնհայտ է դառնում հայկական նոր դպրոցի ձևավորումը, որը բնութագրվում է ազգային ճակատագրի փիլիսոփայությամբ:   Հայ-հայ գրական ասպարեզ են գալիս Սիամանթոն, Վարուժանը, Մեծարենցը և այլոք, որոնք փոթորկվում են ժողովրդական մտքերով և հույզերով:  Ըստ ohոհրապի, ստեղծվում է արյան գույնի գրականություն 1: 20-րդ դարի սկզբի հայ գրականության մեծ ներկայացուցիչներից է Սիամանթոն (Ատոմ Յարճանյան, 1878-1915) ՝ նոր հայկական շրջանի բարձր դեմք, որը, Իսահակյանի խոսքով, «եզակի է համաշխարհային պոեզիայում» 2:   Պատանի հասակում Սիամանթոն ականատես է եղել իր իսկ ժողովրդի արյան ու դիակներին:  Բնության գույնզգույն գույների մեջ շողն առանձնանում է նրա աչքերում, և, բնականաբար, ժողովրդական ողբերգությունը կանխորոշում է բանաստեղծի ապագան:  Անտեսելով մարդկային թուլությունը իր իսկ հաճույքների, առօրյա հետաքրքրությունների համար ՝ Սիամանթոն տարվում է վերին ներշնչանքով ՝ կենտրոնանալով հայրենիքի, օրվա խնդիրների, ժողովրդի ազատության գործի վրա:  Պատահական չէ, որ ֆրանսիական քննադատության մեջ նա համարվում էր առյուծների ցեղին պատկանող բանաստեղծներից մեկը 3:  Եվ, իրոք, անհեթեթ ու մտավոր քնի, ոչ մարտական ​​կյանքի աշխարհում հանկարծ հնչեց մի հզոր ձայն: Լսվեց Սիամանթոյի պատերազմի օրհներգը:   Նրա կրակոտ տաղանդը փայլեց պատմության մռայլ օրերին, երբ Արեւմտյան Հայաստանում մոլեգնում էր հայերի նկատմամբ հալածանքների սուլթան Համիդի քաղաքականությունը, որն իր հետքն էր թողնում ժամանակի հայ գրական կյանքի վրա ՝ պայմանավորելով դրա բովանդակությունն ու բնույթը: 1902-1905 թվականներին կազմավորվեց Սիամանթոյի «Երեխաներ» բանաստեղծությունների առաջին շարքը, 1906-ին `երկրորդը, 1908-ին` երրորդը:   Առավել հայտնի բանաստեղծություններն են ՝ «Դարերի վրեժ», «Անդրանիկ», «Ահաբեկիչներ» 4, «Աղբյուր Սերոբ Վարդանյան», «Կովկաս», «Խրիմյան Հայրիկ», «Ատելության կանչ»:   Բանաստեղծությունների շարքի հերոսները ՝ հայերը, երբեմն հանդես են գալիս որպես հզոր ահաբեկիչներ, մերթ ՝ որպես Կովկասի հերոս զավակներ, մերթ պատերազմի վրեժի կրակոտ կիրքով, մերթ թափառելով հայրենի դաշտերում սոված:   Ազատագրական պայքարի թեման սկզբից մինչեւ վերջ զարգանում է «Հայորդիներ» -ում:   Հեղինակը փառաբանում է պայքարը, թուրը, հերոսությունը, հայրենիքի համար կախված հայերը:   Երեխաները դաժանության զոհ դարձած մարդկանց զավակներն են, բայց նրանք կախաղան պատրաստ մարդիկ են:   Եվ այսպես ՝ Սիամանթոյի ամբողջ պոեզիան:   Մի անգամ «Գրական ասուլիսներում» բանախոսներից մեկը նկարագրեց նրան այսպես. «Կարո՞ղ է նա երգել կույսի գեղեցիկ ոտքերը, երբ նրա շուրջը արյուն է հոսում, երբ ցեղը ցնցվում է բնաջնջման թրի տակ»:   Օ Oh, նա 1 haուհարյան Թ., Հայ գրականության մեթոդաբանություն, Երեւան, 1988, էջ: 310: 2 Ռշտունի Հ., Սիամանթո, Երեւան, 1970, էջ 4: 3 Նույն տեղում, Պ. 4 «Դրոշակ» թերթ, 1905 թ. Այն լույս է տեսել 2008 թ. Օգոստոսի 8-ին «Փառք ահաբեկիչներին» խորագրի ներքո:   Բայց մենք կօգտագործենք մասնագիտական ​​գրականության մեջ օգտագործված «Ահաբեկիչներ» ձուն: Նա կատաղի հայրենասեր է: «  Վերոհիշյալ տողերի վառ ապացույցը մենք տեսնում ենք շարքի յուրաքանչյուր պոեմում:   Սա առավել վառ կերպով արտացոլված է սուլթան Համիդի մահափորձը արտացոլող «Ահաբեկիչներ» պոեմում:  Վերջինս ունի իր իրական պատմական հիմքը: 1895-1896 թվականներին արևմտահայերի կոտորածներից հետո հայ քաղաքական գործիչները ցանկանում էին վախեցնել իրենց հիմնական կազմակերպիչ Սուլթան Աբդուլ Համիդին:   Երկար տարիներ դա երազում էր ոչ միայն հայկական, այլև արտասահմանյան հեղափոխական կազմակերպությունների մասին:  Տարիներ առաջ ՀՅԴ անդամ Արտաշես Դյանը (եգիպտացի) Համիդին վախեցնելու ծրագիր էր կազմել, որը, սակայն, արգելվեց ՀՅԴ Ստամբուլի կենտրոնական կոմիտեի կողմից ՝ նոր ջարդեր չստեղծելու համար: 1904 Մայիսի վերջին ՀՅԴ Գերագույն ժողովի կողմից ընտրված ՀՅԴ Գերագույն ժողովի անդամները ՝ Քրիստափոր Միքայելյանը, Հոնան Դավթյանը, Աշոտ Եղիկյանը և Մարտիրոս Մարգարյանը, Աթենքում ժողով գումարեցին, որին շուտով միացան մի քանի օժանդակ գործիչներ 2:   Երկար քննարկումներից հետո պատասխանատու մարմինը մի քանի հնարավոր նախաձեռնություններից ընտրեց «Նժույգի գործը», այսինքն ՝ սուլթան Համիդին ահաբեկելը:   Չնայած այդ օրերին շատերը դա անհնար էին համարում ՝ հիմնական պատճառ համարելով սուլթանի անհասանելիությունը, այնուամենայնիվ, կուսակցության ղեկավարությունը առանց երկմտելու ողջունեց որոշումը ՝ համոզմունք հայտնելով, որ եթե նախաձեռնությունը հաջողություն ունենա, դա հարգանք և ակնածանք կներշնչի հայկական դատին:   Գործողությունը պետք է տեղի ունենար երեք փուլով. Ռումբ պատրաստելը, փորձարկումը, ընկերների անվտանգ մուտքը Կոստանդնուպոլիս և Համիդի տապալումը: Բազմաթիվ փորձությունների միջով, սկզբում որոշ անհաջողություններ կրելով, 1904 թ. Անցավ հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին, սակայն բոլորը արդեն Ստամբուլում էին:  Վրիժառուները կանգնած էին մեկ հիմնական խնդրի առջև ՝ ինչպես վախեցնել սուլթանին: Վերջում իրականացվեց դժվարին քննարկումների արդյունքում ծնված «Ուրբաթ ծրագիրը»:  Ավանդաբար, ամեն ուրբաթ սուլթանը դուրս էր գալիս Ելդիզի պալատից և գնում Համիդյե մզկիթ ՝ մասնակցելու Սելամլիկի կրոնական արարողությանը:   Սովորաբար, բացի մեծ թվով պահակներից, այս արարողությանը մասնակցում էին սահմանափակ թվով օտարերկրյա հյուրեր, և հայերի մասնակցությունն այդ արարողությանը արգելվում էր 3: Երկար քննարկումներից հետո որոշվեց սուլթանի մահը իրականացնել rumրումբե վերածված կառքի միջոցով, որը պետք է տարվեր Էլդիզի հրապարակ:   Այնուամենայնիվ, ջրհեղեղի ժամանակ ձեռքի նռնակների օգտագործման արդյունավետությունը լուրջ կասկածների տեղիք է տալիս: նրանց անհրաժեշտ էր կատարելագործում, նոր փորձեր:   Այդ պատճառով 1904-ի վերջին Բուլղարիա մեկնեց ՀՅԴ հիմնադիր, ՀՅԴ առաջնորդ Քրիստափոր Միքայելյանը, որը Սոֆիայում պետք է կատարեր ռումբի վերջին փորձերը:  Այնուամենայնիվ, ամեն ինչ այլ կերպ էր դասավորված: 1905 թ. Մարտի 4-ին (17) փորձարարական խումբը գնաց Սոֆիայի մոտակայքում գտնվող Վիտոշ սարի ստորոտին:   Հենց տեղ հասան, Քրիստոֆերի հորդորով, մյուսները բարձրացան մոտակա բլուրը ՝ դիտելու ռումբի պայթյունը:  Պոլսից ցույցի մարմնի անդամ Վռամշապուհ Քենդիրյանը մնաց Քրիստափորի մոտ:  Վերջինս իր ձեռքը վերցրեց ռումբը ՝ այն տեղափոխելու համար:  Հանկարծ լսվեց սարսափելի դղրդյուն: Քնդիրյանը ռումբը նետեց իր կանգնած տեղից բավականին հեռու, մի փոքր այն կողմ Քրիստափորը մահանում էր: «Ողբի նամակ Հ.Յ.» «Դաշնակցություն» նամակում Սիամանթոն խոր ցավով սգում է Քրիստոֆերի մահը. «Քրիստոֆերը մահացավ, որը մեզ կերակրեց իր հրաշալի և խոր ոգով:   Քրիստոֆերը ազատության ու փրկության լուսավորիչ է, վանական, այսօր նա ամբողջովին մեռած է: Ի՞նչ է անելու հայերի լավագույն մասը: Ի՞նչ են անելու գաղափարական նրա հազարավոր ուսանողները: Ինչպե՞ս են նրանք մխիթարվելու: Կարո՞ղ են ուրիշներին մխիթարել:  Թող ասեն, թող ասեն ... »4: Այնուամենայնիվ, Սիամանթոն իր գրածը եզրափակում է ոգեշնչող և համոզիչ տողերով. «… Նրա զոհաբերությունը մեզ էլ ավելի կխրախուսի:   Մեր նախանձը եռալու է, մեր ձեռքերը ավելի ուժեղ են հարվածելու:   Նրա գերեզմանը մեր խորանն է, անունը ՝ գիրք, որը բացվել է մեր առջև, հիշողությունը բոլորիս համար ռահվիրա է: »5 1 Ռշտունի Հ., Էջ 235: 2 Սիմոնյան Հր., Ազատագրական պայքարի ուղիներում, գիրք 1, Երեւան, 2003, էջ. 562: 3 Նույն տեղում, էջ. 569-570թթ. 4 Նույն տեղում, էջ. 573-576թթ. 5 Դրշակ », ծնված 1905 թ., №4, էջ 54: Քրիստափոր Միքայելյանի մահը լուրջ ազդեցություն ունեցավ պատասխանատու մարմինների վրա, այնուամենայնիվ, դա նրանց չընկճեց:   ՀՅԴ խորհուրդը կիսատ թողած գործը շարունակելու համար որոշեց «մինչեւ վերջ հետապնդել« Նժույգի »պարտությանը, նույնիսկ եթե միայն մեկ մարդ մնա»: Րագրի իրականացումը ղեկավարում էր պատասխանատու մարմնի անդամ Սաֆոնը ՝ Մարտիրոս Մարգարյանը, ով մեծ ոգևորությամբ շարունակեց իր կիսատ թողած գործը:   Սոֆիայում մի շարք հանդիպումներից հետո, ռումբի փորձագետների հետ խորհրդակցելուց, Վիեննայում կառք պատրաստելուց և Պոլիս ուղարկելուց հետո, երբ ամեն ինչ պատրաստ էր, Սաֆֆոն ճանապարհ ընկավ Պոլիս:   Անվտանգության նկատառումներից ելնելով ՝ որոշվեց, որ բացի աշխատանքի համար անհրաժեշտ մարդկանցից, մյուս ընկերները նույնպես պետք է հեռանան քաղաքից:   Այսպիսով, Սաֆոնը, Ռուբինա Արեշյանը, Սամաթիացի areարեհը, Թորգոմը, Քրիս Ֆանարջյանը, Արամը, Աշոտ Եղիկյանը, Մարի ayայցը որպես օժանդակ գործիչներ մնացին Պոլսում:  Որոշում կայացվեց, որ կառքը պետք է takeարեհ և Ռուբինա տաներ Էլդիզ պալատ: 1905 Ուրբաթ, հուլիսի 21-ի առավոտյան, areարեհը և Ռուբինան մեքենայով շարժվեցին դեպի Էլդիզիհրակի հրապարակ, որտեղ նրանք ժամանեցին նշանակված ժամին:  Ըստ հաշվարկների, երբ սուլթանը լքեց մզկիթը լքելու ժամանակը, areարեհը սեղմեց պայթուցիկի աղբյուրը:  Ըստ վայրկյանաչափի, պայթյունը տեղի էր ունենալու մեկ րոպե քառասունութ վայրկյանում:   Ռուբինան և areարեհը դուրս եկան կառքից և հեռացան:   Հանկարծ հինգ կարճ ընդմիջումներից հետո սարսափելի մռնչյուն լսվեց:   Չնայած ջարդուփշուր եղան մոտ 15 վագոններ ՝ սպանելով կամ վիրավորելով շուրջ 80 մարդու, Համիդը ողջ է մնացել 2: Theուցադրական մարմնի անդամները շատ զարմացան, երբ իմացան հաջողության մասին Սոֆիա հասնելուն պես:  Չնայած Աբդուլ Համիդը ողջ էր մնացել, բայց անհայտ հերոսները հպարտության զգացում էին ստեղծել հայերի հոգու մեջ; ոչ ոք չպետք է զղջա ինչ-որ բանի համար:   Դեպքից անմիջապես հետո ՀՅԴ պաշտոնաթերթը, հայերի նկատմամբ կասկածները ցրելու համար, իր խմբագրականում անտեղյակ է, բայց դա նաև գնահատական ​​է կատարվածին: Համարձակ ցանկությունների քաջ արտահայտում:   Հրեշը մեկ անգամ սողաց մահվան ճիրաններից, հանցագործությունը հերթական անգամ հաղթեց ահաբեկչական ահաբեկչության տեռորի վրա:   Մարդկային կյանքի դեմ սպանության փորձը կարող է ցավոտ լինել, բայց կարո՞ղ է ցավ զգալ մի արարածի համար, որը գիշեր-ցերեկ հազարավոր գարշանքներ է գործում: »3 Ձեռնարկի հեղինակը դեռ հայտնի չէր, բայց Սիամանթոն նրան համարում էր «աստվածավախ, անպարտելի օտար»: Իրադարձությունների թարմ տպավորության ներքո գրված «Ահաբեկիչներ» պոեմում Սիամանթոն գովերգում է հայ նեմեզիսի անձնազոհությունը ՝ նրանց համարելով պարզապես ցեղասպան բռնապետերի դատավորներ. «Դուք ինքնիշխան եք, բոլոր արյունռուշտ բռնապետերի գերագույն դատավորներ»: Ահաբեկիչների սրերի բոցը մոխրացնում է մարդասպան թշնամուն, նրանց ռումբերը պայթում են լուսնի շողացող արեգակների նման: Սիամանթոն գովերգում է հայ վրիժառուների անպարտելի պատկերները ՝ գովաբանելով նրանց կրծքերից ժայթքող արդար վրեժը:   Նա անցնում է ազգային ողբերգության, սուլթանության, «ցեղասպանական չարիքի» սահմաններից դուրս ՝ դատապարտելով ոչ միայն անհատական ​​փաստը, այլև ընդհանրապես ժողովուրդների ճնշման քաղաքականությունը. «Ձեր Ես-ը գերագույն մարդ է ամեն իշխանության, ձեր դատավճիռը մահապատժի է յուրաքանչյուրի համար դատավճիռ անողոք, ան նրանց համար, ովքեր խարանվելու են ձեր կարմիր ու մահացու կնիքով »: Սիամանթոն համեմում է ամբողջ բանաստեղծությունը ժողովրդական հյութալի ասացվածքներով. «Նա սպանեց բոլոր դավաճաններին, թաղեց բոլոր վասակներին և քարացրեց մարդակեր բազմությունները»: 1 Սիմոնյան Հր., Էջ 579: 2 Նույն տեղում, էջ. 581, 583: 3 Դրոշ, և n և, 1905, №5, էջեր 1, 7: 4 Սիմոնյան Հր., Էջ 592:  Այստեղ «թաղել» բառը գալիս է «թաղիր նրան», «թաղիր նրա գլուխը» ժողովրդական արտահայտություններից 1:  Հետաքրքիր է, որ «Ահաբեկիչներ» գրքում հեղինակը, ինչպես ամբողջ պոեզիայում, ոչ մի տեղ չի նշում «թուրք» կամ «սուլթան» բառերը, չի բացահայտում հերոսներին, այլ փոխարենը բացահայտում է նրանց բարբարոսությունը սկզբից մինչև վերջ ,  Չնայած դիվահար բռնապետները սարսափած են, պայքարը դեռ շարունակվում է, քանի որ հայերի տառապանքները դեռ շարունակվում են. «Բայց մենք դեռ պետք է որոտենք մահը, մենք պետք է տարածենք մահը, պետք է սպանենք մահը, Դա չարաշահում է ատելության և չարության պալատներում, որոնց զանգվածների ներքո մեր ցեղի կարծր անկյունաքարը և մարմինը հոգին է, որի պատերը խառնվում են ոսկորներով կառուցված մեր արյան հետ blood Մեր անօգուտների աղբյուրները արցունքներն առատ են, և գինու բաժակները և ցեղասպանությունը վերցվում են. «Մենք պետք է տարածենք մահը այնտեղ, որտեղ մեր ստրուկի ծնկաչոք աղերսները չէին հասնում»: Թվում է, որ «ահաբեկիչների» տրամաբանական շարունակությունը Սիամանթոյի «Կարմիր նամակն» է ՝ ուղղված սուլթան Աբդուլ Համիդին:  Այն տպագրվել է «Դրոշակ» թերթի նույն համարում, որտեղ տպագրվել է նրա վերոհիշյալ բանաստեղծությունը 2:  Այստեղ նույնպես Սիամանթոն արդարացնում է վրիժառուներին ՝ մերկացնելով սուլթանի կերպարը, «դուք արդարներին էլ եք տեսել օրերում»:   Նամակի հեղինակը ամեն կերպ փորձում է վախի ու սարսափի մեջ պահել Համիդին. «Նրանք նորից կգան, նորից կբարձրանան:  Բոլորովին մի ուրախացեք, ում չի խրախուսի հին արյան լոգանքը, սպասեք… »: Միևնույն ժամանակ, Սիամանթոն նրան եզակի «լուծում» է առաջարկում. «Եթե ցանկանում եք ձեր սեփական ձեռքերով ստեղծել ձեր ոչնչացումը, դրեք այն ձեր սաթափի սեղանին, ձեր ոսկե ատրճանակը դրեք ձեր ձեռքին, դրեք ձեր մեռած բերանին, կամ պարզապես քաշեք ցեղասպան ականջները »: Բանաստեղծը նամակը եզրափակում է «քո առարկան, քո արյունռուշտ ծարավ Սիամանթոն» բառերով: Այսպիսով, մենք տեսնում ենք, որ չնայած գրական բոլոր ազդեցություններին ՝ Սիամանթոն մնաց անկախ, քանի որ սեփական ցավը արտահայտելու ցանկությունը նրա մեջ շատ ավելի ուժեղ էր ՝ Կենգուրուի ցանկացած գայթակղություն:   Սիամանթոն փորձեց ապացուցել, որ հայ ժողովրդի պայքարը թուրքական բռնապետության դեմ արդար էր, և նա դարձավ այդ պայքարի արդար երգիչը: Եվ անկախ այն բանից, թե Համիդին սպանելու փորձը ձախողվեց, այնուամենայնիվ, դա «զսպող ազդեցություն» ունեցավ և էլ ավելի բարձրացրեց ազգային ոգին: Մի անգամ Սիամանթոն ասաց, որ իր գրիչը իրավունք չունի երգել ազգային ողբերգությունից տարբերվող թեմաներ 3:   Իրոք, մենք վերը նշված տողերի ապացույցը տեսանք Սիամանթոյի մասին խոսելիս, այն կտեսնենք ամեն անգամ, երբ կարդանք Սիամանթո:  Այս բանաստեղծն այսօր մեզ հետ է, քանի որ նրա ստեղծագործության լավագույն ներդրումները կենդանի են:  Սերունդները չեն կարող մոռանալ այն բանաստեղծին, ով դարեր շարունակ քանդակել է ազգային տառապանքի պատկերը: Գեղամ Ասատրյան ՍՈՒԼՏԱՆ Աբդուլ Համիդ II- ի փորձի արտացոլումը ՍԻԱՄԱՆՏՈԻ ՍՏԵԱԳՈՐԱԿԱՆ ՍՏԵՈՒՄ ։

20-րդ  դարասկզբի  հայ  գրականության  նշանավոր  դեմքերից  մեկը՝  Սիամանթոն,  բանաստեղծությունների  մեկ  ամբողջական  շարք  է  նվիրել  հայ  ազգային-ազատագրական  պայքարի  մի  շարք  դրվագներին։
  Դրանց մեջ  իր  ուրույն տեղն ունի «Ահաբեկիչներ» բանաստեղծությունը։
  Այն նվիրվել է հայ ազգային-ազատագրական պայքարի  կարևորագույն դրվագներից մեկին՝ սուլթան Աբդուլ Համիդի ձախողված մահափորձին։
  Սիամանթոն ոչ միայն մեկ  բանաստեղծությամբ արտացոլել է այս հերոսական դրվագը, այլև իր գնահատականն է տվել իրադարձություններին։
  Դրա մասին են վկայում նույն օրերին «Դրոշակում» լույս տեսած նրա «Կարմիր նամակը» և «Ողբի նամակը»։
   Այսպիսով, շնորհիվ Սիամանթոյի, պատմական կարևորագույն դրվագը հավերժացվել է նաև գրականության մեջ՝  դառնալով հայ պոեզիայի բաղկացուցիչ մասը։
