ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ ՔԵՄԱԼԱԿԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐՈՒՄ 1920 Թ. ՄԱՅԻՍ-ԴԵԿՏԵՄԲԵՐՆ ԸՆԴԳՐԿՈՂ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄԱռաջին  համաշխարհային  պատերազմում  կրած  պարտությունը  և  դրա  հետևանքով  առաջացածԹուրքիայի մասնատման իրական վտանգն առաջացրին վերջինիս հակադիր շարժում` Միլլի շարժումը։
 Այն  պարզապես  ազգային  շարժում  էր,  որ  չի  հետապնդել  հեղափոխական  նպատակներ  և  ձգտում  էրվերականգնել  Թուրքիան,  պայքար  մղել  նրա  բաժանման  դեմ,  վերահաստատել  նրա  գերիշխանությունն այն սահմաններում, ուր հնարավոր էր։
  Այդ պայքարն իր սուր ծայրով պետք է ուղղվեր Հայաստանի դեմ, որը ջանում էր վերադարձնել իր պատմական հայրենիքը։
 Ազգայնամոլական  շարժումը  գլխավորում  էր  նախկին  երիտթուրքական  ակտիվ  գործիչ  Մուստաֆա Քեմալը։
  Սան Ռեմոյի կոնֆերանսից հետո համոզվելով, որ Անտանտի երկրները պատրաստվում ենՀայաստանի  Հանրապետությանը  տրամադրել  զգալի  տարածքներ,  Քեմալը  վճռականապես  որոշեցառարկայական  դարձնել  քեմալա-բոլշևիկյան  համագործակցությունը  և  Ռուսաստանին  հրավիրելԱնդրկովկաս։
   Այսպիսով  Քեմալը  փորձում  էր  ստեղծել  հակակշիռ  Անտանտին,  որի  արդյունքում,զբաղեցնելով  լարախաղացի  դիրքեր,  խուսափել  կորուստներից  և,  դեռ  ավելին,  ունենալ  նոր  ձեռքբերումներ։
 1920 թ. ապրիլի 26-ին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովն ընդունեց իր առաջին արտաքին քաղաքական  ակտը`  Լենինին  ուղղված  նամակ-դիմումը,  որը  Քեմալի  ստորագրությամբ  ուղարկվեց  ՌԽՖՍՀկառավարությանը։
   Դրանով  առաջարկվում  էր  համատեղ  պայքար  մղել  օտարերկրյա  իմպերիալիստների  դեմ։
   Այդ  գործում  Քեմալն  իր  վրա  էր  վերցնում  պայքարը  Հայաստանի  Հանրապետության  դեմ,իսկ  Վրաստանի  դեմ  կռիվը  թողնվում  էր  Խորհրդային  Ռուսաստանին։
   Նշվում  էր  նաև,  որ  Թուրքիանկանի ամեն ինչ, որպեսզի համոզի Ադրբեջանին, որ ընդունի խորհրդային կարգեր։
  Թուրքիան խնդրումէր  «որպես  առաջին  օգնություն»  իրեն  տրամադրել  5  մլն  թուրքական  լիրայի  արժեքով  ոսկի,  զենք  ևզինամթերք։
   Հայաստանին  վերաբերում  էր  նաև  այն  հատվածը,  որտեղ  նշվում  էր,  որ  Ազգային  մեծժողովն  ընդունում  է  որոշում,  որով  թուրքական  Հայաստանին,  Քրդստանին,  Լազիստանին,  Բաթումիմարզին,  Արևելյան  Թրակիային  և  թուրք-արաբական  խառը  բնակչությամբ  տարածքներին  տրվում  էսեփական  ճակատագիրը  որոշելու  իրավունք1։
   Ապրիլի  30-ին  Մուստաֆա  Քեմալը  հատուկ  ծանուցումով Անտանտի երկրների կառավարություններին հայտնեց, որ իրենք չեն  ճանաչի ու չեն ընդունի և ոչմի համաձայնագիր, որը նպատակ կունենա թուրքական տարածքների հաշվին Հայաստան ստեղծել2։
 Ապրիլի  28-ին  խորհրդայնանում  է  մուսավաթական  Ադրբեջանը։
   Թվում  է,  թե  գործում  են  վերըհիշատակված  նամակի  կետերը,  իրականում  հարկավոր  է  նշել,  որ  նամակը  Մոսկվա  է  հասել  միայնհունիսի  1-ին,  ուստի,  չէր  կարող  կատարվածը  որևէ  աղերս  ունենալ  դրա  հետ։
   Սակայն  Ադրբեջանիխորհրդայնացումը ևս մեկ վկայություն է, որ համընկնում էին թուրք-բոլշևիկյան շահերը։
 Չնայած  Թուրքիայի  հետ  համագործակցության  շահեր  ունենալուն,  Խորհրդային  Ռուսաստանիկառավարությունն  ամբողջությամբ  չհամաձայնեց  իրեն  հասցեագրված  նամակի  պայմաններին,  որնարտացոլվում է 1920 թ. հունիսի 3-ին Չիչերինի գրած պատասխան նամակում։
  Հայաստանի դեմ պատերազմ  սկսելու՝  Թուրքիայի  առաջարկության  մասին  Չիչերինը  գրում  է.  «Սովետական  կառավարությունը  հույս  ունի,  որ  դիվանագիտական  բանակցություններն  Ազգային  մեծ  ժողովին  թույլ  կտան  միկողմից Թուրքիայի և մյուս կողմից Հայաստանի ու Պարսկաստանի միջև հաստատել այնպիսի ճշտորոշսահմանագծեր,  որպիսիք  պահանջում  են  արդարությունը  և  ժողովուրդների  ինքնորոշման  իրավունքը»3։
 1 Սիմոնյան Հ., Թուրք-հայկական հարաբերությունների պատմությունից, Երևան, 1991, էջ 369։
 2 Զոհրաբյան Է., Սովետական Ռուսաստանը և հայ-թուրքական հարաբերությունները, Երևան, 1979, էջ 16։
 3  Կիրակոսյան  Ջ.  (խմբ.),  Հայաստանը  միջազգային  դիվանագիտության  և  սովետական  արտաքին  քաղաքականության  փաստաթղթերում, վավերագիր 248, Երևան, 1972, էջ 448։
 Ինչպես տեսնում ենք, որպես խնդիրների կարգավորման հիմք Խորհրդային Ռուսաստանն ընդունում է խաղաղ բանակցային գործընթացը և առաջարկում է իր պատրաստակամությունը, շահագրգըռված կողմերի հրավերով, ստանձնելու միջնորդի պարտականությունները։
 Ինչ վերաբերվում է Ազգային մեծ ժողովի այն որոշմանը, որ խառը բնակչությամբ տարածքներինտրվում  է  սեփական  ճակատագիրը  որոշելու  իրավունք,  խորհրդային  կողմը  մեկնաբանում  է  հետևյալկերպ. «Սովետական կառավարությունը, բնականաբար, այդ որոշումը հասկանում է այնպես, որ նշվածվայրերում  անց  է  կացվելու  ազատ  հանրաքվե  այն  գաղթականների  և  վտարանդիների  մասնակցությամբ,  որոնք  անցյալում  իրենց  հայրենիքը  հարկադրված  են  եղել  թողնել  իրենցից  անկախ  պատճառներով, և որոնք պետք է վերադարձվեն հայրենիք»1։
 Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարության կողմից առաջ է քաշվում սահմանային վեճերը լուծելու ազգագրական սկզբունքը, որը պիտի հենվեր մինչև 1914 թ. գոյություն ունեցող ազգային պատկանելության  նկարագրի  հիման  վրա։
   Այսինքն`  մահմեդական  գերակշռող  բնակչություն  ունեցող  հողերըպետք է անցնեին Թուրքիային, իսկ մեծամասամբ հայերով բնակեցված հողերը պետք է անցնեին Հայաստանին։
   Փաստորեն,  եթե  գործեր  այս  սխեման,  ապա  Հայաստանին  կարող  էին  անցնել  Վանի  ևԲիթլիսի  վիլայեթները  (մինչև  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմը  հայերը  մեծամասնություն  էինկազմում միայն այս 2 վիլայեթներում)։
 Այս  ընթացքում  Թուրքիան  ակտիվորեն  զբաղված  էր  նաև  իր  ռազմական  հիմնական  ուժերը  Հայաստանի դեմ կենտրոնացնելու գործով։
  Թուրքական Արևելյան բանակի հրամանատար է նշանակվումՔյազիմ Կարաբեքիր փաշան, որն աչքի էր ընկել իր  պանթուրքական հայացքներով և 1914-1918 թթ.հայերի  նկատմամբ  կիրառած  գազանային  արարքներով։
   Արդեն  1920թ.  ապրիլին  Կարաբեքիրըհեռագրեց Անկարա` Քեմալին. «Առաջիկա օրերին ես կկարողանամ տեղեկացնել այն մասին, որ Հայաստանը ջնջված է աշխարհի քարտեզից»2։
  Տեսնում ենք, որ նախատեսվում էր Հայաստանը գրավել ընդամենն օրերի ընթացքում։
 1920 թ. գարնանը քեմալականները Հայաստանի սահմանների վրա կենտրոնացրել էին 22 հազարանոց  մի  բանակ`  69  թնդանոթով  և  200  գնդացրով։
   Այդ  բանակը  պատրաստ  էր  ներխուժել  Հայաստան3։
  Թուրքական ուժերի թվաքանակն ավելի մեծացավ ամռանը, երբ Հայաստանի սահմանին կենտրոնացված  էր  50  հազարանոց  բանակ։
   Սա  այն  դեպքում,  երբ  հունիս-օգոստոսին  Թրակիայի  և  Անատոլիայի  խորքերը  շարժվող  60  հազարանոց  հունական  բանակի  դեմ  նրանք  դուրս  էին  բերել  15  հզ.զորք4։
  Սա վկայում է, որ քեմալականների համար հիմնականն Արևելյան ռազմաճակատն էր։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  թուրքական  բանակը  կազմ-պատրաստ  էր,  իսկ  Քյազիմ  Կարաբեքիրն  էլհրամանի էր սպասում Հայաստանի դեմ ռազմական գործողություններ սկսելու համար։
  1914 թ. օգոստոսի 14-ին Ազգային մեծ ժողովի նիստում Քեմալ փաշան հայտնում է, որ Արևելյան բանակին հրամայված էր հունիսի 6-ին պատրաստվելու ռազմական գործողությունների սկսմանը, որի նպատակը պետքէ լիներ գրավել Սարիղամիշի և Սողանլուի կիրճերը, իրենց տիրապետությունը հաստատել Բրեստ-Լիտովսկի և Բաթումի պայմանագրերով իրենց անցած տարածքների վրա և այդպիսով կանխել Հայաստանի հնարավոր հարձակումը Կարինի (Էրզրումի) վրա5։
 Հարց  է  առաջանում.  ինչո՞ւ  չկայացավ  թուրքական  արշավանքը։
   Ինչպես  ցույց  են  տալիս  փաստերը, դա պայմանավորված էր Խորհրդային Ռուսաստանի բռնած դիրքով (այս մասին խոստովանում էնաև Մուստաֆա Քեմալը)։
  Նախ տեսանք, որ հունիսի 3-ի նամակում Չիչերինը դեմ է արտահայտվումցանկացած  ռազմական  գործողության։
   1920  թ.  հունիսի  4-ին  Մոսկվայում  գտնվող  Խալիլ  փաշանՉիչերինի և Կարախանի հետ վարած բանակցություններից հետո Մուստաֆա Քեմալին հաղորդում է.«Մեզ  տեղեկացրին,  որ  անհրաժեշտ  է  հրաժարվել  Հայաստանի  դեմ  ուղղված  գործողություններից»6։
 Քեմալը  պատճառների  մասին  գրում  է  հետևյալը.  «Կարին  հասնող  մի  ռուս  գործակալ  տեսակցութիւնունեցաւ մեր պատվիրակութեան հետ։
  Այդ տեսակցութիւնից անմիջապէս հետոյ ստիպուած եղանք արգիլել մեր յարձակողականները»7։
  Այս ամենից կարող ենք եզրակացնել, որ Խորհրդային Ռուսաստաննուներ  կարևոր  դերակատարություն  հայ-թուրքական  հարաբերությունների  հետագա  կարգավորմանխնդրում,  ուստի,  հարկավոր  էր  գտնել  եզրեր  նրա  հետ  հարաբերությունները  կարգավորելու-բարեկամացնելու համար։
 1 Կիրակոսյան Ջ. (խմբ.), էջ 448։
 2 Սիմոնյան Հ., էջ 369։
 3 Զոհրաբյան Է., էջ 36։
 4 Սիմոնյան Հ., էջ 380։
 5 Մսըրլեան Զ., Երեք դաշնագրեր, ՊԷյրութ, 1979, էջ 40։
 6 Սիմոնյան Հ., էջ 374։
 7 Մսըրլեան Զ., էջ 40։
 1920  թ.  հուլիսի  4-ին  Մոսկվայում  ստացվում  է  Թուրքիայի  Ազգային  մեծ  ժողովի  արտաքինգործերի  գործադիր  կոմիտեի  անդամ  Բեքիր  Սամիի  պատասխանը։
   Այն  գրված  էր  ավելի  մարտականոճով  և  դնում  էր  որոշարկվող  պահանջներ։
   Հայաստանի  վերաբերյալ  նշվում  էր.  «Մենք  չենք  հետապնդում  ագրեսիվ  նպատակներ  և  բնավ  չենք  մտածում  իմպերիալիստական  էքսպանսիայի  մասին։
 Հավասարության և արդարության սկզբունքների վրա հիմնված միջնորդությունը հանդիսանում է այնլուծումը,  որն  ամենից  լավն  է  համապատասխանում մեր  կողմից  ընդունված  սկզբունքներին  և,  որոնքԲրեստ-Լիտովսկի  հաշտության  և  Բաթումի  կոնվենցիայի  ստորագրման  պահից  արդեն  իրագործվումեն  Ռուսական  Սովետական  Հանրապետության  կողմից»1։
   Ինչպես  տեսնում  ենք,  որպես  Հայաստանիհետ սահմանների արդարացի կարգավորման հիմք ընդունվում են Բրեստ-Լիտովսկի և Բաթումի պայմանագրերը։
   Սա  ցուցաբերում  էր  նվաճողական  միտումներ  և  փաստորեն  դուրս  էր  մղվում  ինքնորոշման իրավունքի գաղափարը։
 Ինչո՞վ  էր  պայմանավորված  այս  փոփոխությունը։
   Այս  ընթացքում  ընթանում  էին  ՀայաստանԽորհրդային Ռուսաստան բանակցությունները։
  Հայկական պատվիրակությունը, որը գլխավորում էր Լ.Շանթը, պահանջում էր Ռուսաստանի կողմից ՀՀ-ի անկախության ճանաչումը, գոնե առերևույթ ընդունելն  Արևմտյան  Հայաստանի  ՀՀ-ին  միանալը,  Ռուսաստանը  պարտավորվում  էր  չմիջամտել  ՀՀ-ի  գործերին, տրամադրել նրան օգնություն և այլն։
  Ռուսական կողմը (Չիչերին, Կարախան) համաձայնում էրբավարարել ներկայացված պահանջները, եթե  ՀՀ-ը հրաժարվի Սևրի պայմանագրից ու խզի կապերնԱնտանտի  երկրների  հետ  և  թույլ  տա  օգտագործել  իր  երկաթուղիները  Թուրքիայի  հետ  կապվելուհամար։
  Ի պատասխան հայկական կողմն ասում է, որ ինքը լիազորված չի քննարկելու նման հարցեր։
 Արդյունքում  բանակցություններն  ընդհատվում  են  Երևանում  շարունակվելու  պայմանով։
   Կարծումենք, այս բանակցությունների ձախողման արդյունքում էր, որ Թուրքիան Հայաստանի նկատմամբ հանդես եկավ ավելի կոշտ քաղաքականության դիրքերից։
 Կոշտ քաղաքականությունն ավելի ու ավելի էր խորանում, և արդեն հուլիսի 8-ին Անկարայի կառավարությունը  ՀՀ  կառավարությանը  վերջնագրի  բնույթ  ունեցող  հուշագրով  հայտնում  էր,  որ  երկուպետությունների  հարաբերությունների  հիմքը  Բրեստ-Լիտովսկի  և  նրա  շարունակությունը  կազմողԲաթումի  դաշնագրերն  են,  որոնցով  թուրքական  իշխանությունը  տարածվում  էր  նաև  Կարսի,  Արդահանի և Բաթումի նահանգների վրա, որտեղ անցկացվել էր նաև «ժողովրդական հանրաքվե»2։
 1920 թ. հուլիսի 19-ին Չիչերինը հեռագիր հղեց ՀՀ արտաքին գործերի մինիստրին, որտեղ նշվումէր,  որ  «Բացառապես  սովետական  կառավարության  խաղաղասիրական  ձգտումների  ազդեցությանտակ  թուրք  նացիոնալիստները  դադարեցրին  իրենց  սկսած  զորակոչը,  որը  նպատակ  ուներ  նոր  հարված  հասցնել  հայ  ժողովրդին  և  պատրաստակամություն  հայտնեցին  խաղաղ  ելք  գտնել  ու  հաստատուն  բարիդրացիական  հարաբերություններ  հաստատել  մահմեդական  և  հայ  բնակչության  միջև,ապա հույս է հայտնում, որ,- Լեգրանի հետ ունեցած մտքերի փոխանակության պրոցեսում հայկականկառավարությունը կհամոզվի այն ուղու արդարացիությանը, որով ընթանում է սովետական կառավարությունը, և հնարավոր կգտնի բոլոր հարցերի շուրջ նրա հետ կնքելու տևական և վերջնական համաձայնագիր ու պայմանագիր նրա հետ խաղաղ բարեկամական հարաբերությունների մասին»3։
 Հուլիսի 19-ին Մոսկվա է հասնում քեմալական Թուրքիայի պատվիրակությունը Բեքիր Սամի բեյիգլխավորությամբ  և  սկսում  բանակցություններ  Կարախանի  և  Չիչերինի  հետ։
   Թուրք  հեղինակ  Սալահինի պնդմամբ՝ Չիչերինը պահանջել է Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներից տարածքներ տրամադրել Հայաստանին։
  Այս պահանջը խորը դժգոհությամբ ընդունվեց թուրքական պատվիրակության կողմից, որըպահանջում է հանդիպում Լենինի հետ։
  Հանդիպումը  կայանում է օգոստոսի 14-ին։
  Հայտնի չէ, թե ինչզրույց են ունեցել նրանք, բայց դրանից հետո բանակցությունները շարունակող Չիչերինը շարունակելէ պնդել իր  տեսակետների վրա4։
  Բանակցությունների արդյունքում  օգոստոսի 24-ին կնքվում է «Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև պայմանագրի նախագիծ»։
  Ըստ սրա՝ կողմերը պարտավորվում էին չճանաչել  հաշտության  այն  բոլոր  պայմանագրերը  կամ  միջազգային  ակտերը,  որոնց  ընդունման  համարուժով  կհակադրվի  մյուս  կողմը։
   Թուրքիա  հասկացության  տակ  նկատի  էին  առնվում  այն  բոլոր  տարածքները, որոնք մտցված էին Թուրքիայի Ազգային ուխտի մեջ։
  Չեղյալ և ուժը կորցրած էին համարվում բոլոր այն պայմանագրերը, որոնք մինչ այդ կնքվել էին կողմերի միջև։
  Կողմերը պարտավորվումէին  փոխադարձ  համաձայնությամբ  ձեռք  առնել  համապատասխան  բոլոր  միջոցները`  հնարավորինչափ  արագ  ապահովելու  անարգել  երկաթուղային  տեղափոխում  երկու  կողմերի  միջև  և  այլ  պայման1 Կիրակոսյան Ջ., էջ 449։
 2 Մսըրլյան Զ., էջ 41։
 3 Կիրակոսյան Ջ., էջ 453-454։
 4 Գալոյան Գ., Հայաստանը և մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., Երևան, 1999, էջ 264։
 ներ,  որոնք  ուղղակիորեն  չեն  առնչվում  Հայաստանի  հետ1։
   Տեսնում  ենք,  որ  կողմերը  հրաժարվում  ենճանաչել  ինչպես  Սևրի  պայմանագիրը,  այնպես  էլ  Բրեստ-Լիտովսկի  պայմանագիրը։
   Մինչ  այդ`  օգոստոսի 14-ին, Մուստաֆա Քեմալը հրաժարվել էր ճանաչել Սևրի պայմանագիրը  և հայտարարել, որ  ոչմիայն  չի  ընդունում  այն,  այլև  Թուրքիան  պարտավորվում  է  անեքսիայի  ենթարկել  Կարսը,  Սարիղամիշը, Արդահանը և Բաթումը։
 Ըստ  Գ.  Գալոյանի՝  այս  պայմանավորվածությունը  չէ,  որ  հիմք  է  հանդիսացել  թուրքական  արշավանքի  համար։
   Նա  պնդում  է,  որ  մինչև  Բեքիր  Սամիի  Թուրքիա  հասնելը,  որն  իր  հետ  տանում  էրկնքված  նախագծի  տեքստը,  քեմալականները,  օգտվելով  ստեղծված  իրավիճակից  և  վախենալով,  որՌուսաստանը կարող է առաջիկայում պնդել Արևմտյան Հայաստանի վիլայեթներից որոշ տարածքներՀայաստանին  տալու  իր  առաջարկը,  ձգտում  էին  օր  առաջ  իրենց  հաշիվները  մաքրել  ՀՀ-ի  հետ  նրանոչնչացնելու  միջոցով2։
   Սալահինը  վկայում  է,  որ  քեմալականները  որոշում  էին  ընդունել  «ոչնչացնելԵրևանի կառավարությունը կամ Հայաստանի տարածքը կրճատել այնպիսի չափով, որ նա չեղյալ հայտարարեր  Սևրի  պայմանագիրը,  ճանաչեր  թուրքական  նացիոնալիստների  կառավարությունը,  բացերՌուսաստանի և Թուրքիայի միջև ճանապարհն ու դադարեցներ մահմեդականների հալածանքները»3։
 Հայաստանի դեմ պատերազմ սկսելու հարցում որոշակիություն մտցվեց 1920 թ. սեպտեմբերի 18-ը  Բաքվում  գումարված  Արևելքի  ժողովուրդների  առաջին  համագումարում,  որին  մասնակցում  էին37 ազգերի 1891 պատվիրակներ։
  Այստեղ առաջ է քաշվում և ընդունվում է այն տեսակետը, թե Արևելքում  համաշխարհային  հեղափոխության  հաղթանակին  խանգարում  է  «իմպերիալիստական  Հայաստանը»,  ուստի,  նրա  ոչնչացումը  գերխնդիր  է։
   Եվ  քանի  որ  Թուրքիան  և  Ադրբեջանը  հռչակվել  էինԱրևելքի  ճնշված  ժողովուրդների  ազատագրության  համար  պայքարի  առաջամարտիկներ,  ուստի,նրանց  պետք  է  վերապահվեր  Հայաստանին  մահացու  հարված  հասցնելու  առաքելությունը4։
   Իսկ  այնժամանակ,  երբ  ՀՀ-ն  կհայտնվեր  անելանելի  վիճակում,  երկիր  կմտնեին  խորհրդային  ուժերը  որպեսազատարարներ։
 1920  թ.  սեպտեմբերի  7-ին  Անկարա  է  գալիս  Քյազիմ  Կարաբեքիր  փաշան։
   Հաջորդ  օրը  Քեմալիգլխավորությամբ գումարվում է զինվորական գերագույն խորհուրդ, որտեղ քննարկվում է Հայաստանիդեմ ռազմական գործողություններ սկսելու անհրաժեշտությունը։
  Քեմալը, վստահ լինելով, որ նույնիսկՎրաստանը  Հայաստանին  օգնություն  ցույց  չի  տա,  հրահանգեց  ձեռնարկել  արշավանք  Հայաստանիվրա5։
 Ահա այսպիսի նախապատրաստական շրջան անցնելով` թուրքական բանակը սեպտենբերի 23-ինառանց  պատերազմ  հայտարարելու  սկսեց  ռազմական  գործողություններ  ՀՀ-ի  դեմ։
   Կյանքը  ցույցտվեց,  որ  հայկական  բանակը  պատրաստ  չէր  դիմակայելու  թուրքական  գրոհներին։
   Սեպտեմբերի  29ին թուրքական զորքերը մտան Սարիղամիշ, հոկտեմբերի 1-ին` Կաղզվան։
  Սեպտեմբերի 30-ին ՀՀ կառավարությունը  կոչով  դիմեց  Հայաստանի  բոլոր  քաղաքացիներին`  ոտքի  ելնել  հայրենիքը  «տաճիկփաշաների մղձավանջից» ազատելու համար։
  Անընդհատ օգնության խնդրագրեր էին հղվում Դաշնակից  երկրներին,  որոնք  մնում  էին  «ձայն  բարբառո  հանապատի»։
   Զգալով  հայկական  կողմի  անկարությունը` թուրքական բանակն անընդհատ առաջ էր շարժվում և նորանոր նվաճումներ կատարում։
  Հոկտեմբերի  30-ին  խայտառակ  կերպով  ընկավ  Կարսը։
   Նոյեմբերին  թուրքերը  մտան  Ալեքսանդրապոլ  ևգրավեցին  այն։
   Նոյեմբերի  18-ին,  առաջին  փորձի  ձախողումից  հետո,  կնքվեց  զինադադար,  որով  դադարեցվեցին ռազմական գործողությունները։
 Հարց  է  առաջանում.  թուրքերն  ինչո՞ւ  գնացին  զինադադարի,  երբ  չէին  հանդիպում  լուրջ  դիմադրության։
   Կարծում  ենք՝  ճշմարտացի  փաստարկներ  է  բերում  Է.  Զոհրաբյանը։
   Նա  պնդում  է,  որ  Արարատյան դաշտավայրը Հայաստանի սիրտն է, նրա բնօրրանը, ուստի, ներխուժումն այնտեղ չէր կարողկապված չլինել որոշակի ռիսկի հետ։
  Կարող էր կրկնվել 1918 թ. օրինակը։
  Ապա, քեմալականները չէինկարող  հաշվի  չառնել  խորհրդային  կառավարության  դիրքը  հայ-թուրքական  հարաբերություններիհարցում։
   Խորհրդային  Ռուսաստանը  չէր  ցանկանում  Հայաստանի  անեքսիան  Թուրքիայի  կողմից։
   Եվվերջապես, քեմալականները քաջ գիտակցում էին, որ Հայկական հարցը վաղուց միջազգային հարց է ևԵվրոպայի հասարակական կարծիքի ճնշման տակ ստիպված էին հաշտվել փոքրիկ Հայաստանի գոյության հետ6։
 1 Գալոյան Գ., էջ 265-266։
 2 Նույն տեղում, էջ 269։
 3 Նույն տեղում։
 4 Սիմոնյան Հր., էջ 390։
 5 Մսըրլեան Զ., էջ 48։
 6 Զոհրաբյան է., էջ 84-86։
 Նոյեմբերի 24-ին Ալեքսանդրապոլում սկսվեցին հայ-թուրքական բանակցությունները։
  Հայկականպատվիրակությունը ղեկավարում էր Ալ. Խատիսյանը, իսկ թուրքականը` Քյազիմ Կարաբեքիրը։
  Նոյեմբերի  30-ին  Հայաստանի  պատվիրակությանը  ներկայացվեցին  թուրքական  պայմանները,  իսկ  հաջորդօրը վերջնագրի ձևով, պատերազմի սկսման սպառնալիքով պահանջեցին ընդունել այն։
  Նոյեմբերի 30ի գիշերը հրավիրվեց հատուկ ժողովը, որին մասնակցում էին խորհրդարանի և կառավարության անդամները, ՀՅԴ բյուրոն լրիվ կազմով, անհատ գործիչներ և զինվորականներ։
  Այստեղ որոշվում է ընդունել  թուրքական  պահանջները։
   Ի  վերջո,  դեկտեմբերի  2-ի  լույս  3-ի  գիշերը  կնքվում  է  հայ-թուրքականհաշտության  պայմանագիրը,  որի  պայմանները  սահմռկեցուցիչ  ծանր  էին  հայկական  կողմի  համար։
 Պայմանագրով դադարեցվում էր Հայաստանի և Թուրքիայի միջև պատերազմը, Թուրքիային էին անցնում  Կարսը,  Սարիղամիշը,  Արդահանը,  Օլթին,  Սուրմալուի  գավառը,  Կաղզվանը,  Ալեքսանդրապոլը։
 Նախիջևանի, Շարուրի և  Շահթախթի շրջանները ժամանակավորապես դրվում էին  Թուրքիայի  տրամադրության  տակ,  մինչև  այնտեղ  հանրաքվեի  անցկացումը։
   Հայաստանը  նաև  ճանաչում  էր,  որ  այստարածքներն անվիճելի, պատմական, էթնիկական և իրավական կապ ունեն Թուրքիայի հետ։
  Հայաստանը կարող էր ունենալ 1500 զինվորից բաղկացած ջոկատ` 8 լեռնային և դաշտային թնդանոթով և20 գնդացրով1։
 Ահա  այսպես  Հայաստանի  առաջին  հանրապետության  և  Թուրքիայի  միջև  հարաբերություններնավարտվում են իրավական որևէ հիմք չունեցող պայմանագրի կնքմամբ։
 Այսպիսով`  վերը  շարադրվածից  ընդգծվում  է  այն  հանգամանքը,  որ  Թուրքիան  կարողացավ  օգտագործել  միջազգային  հարաբերություններում  ստեղծված  ուժերի  դասավորվածությունը  և  ունենալձեռքբերումներ Հայաստանի հաշվին։
  Թուրքիան շրջադարձ կատարեց Անդրկովկասից հեռացող ուժերից և ջանքեր էր թափում այնտեղ նոր թափով բարձրացող Խորհրդային Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման և «համագործակցության» եզրեր գտնելու ուղղությամբ։
 ՀՀ-ն չկարողացավ ճիշտ գնահատել տարածաշրջանում կատարվող փոփոխությունները և հույսերը մինչև վերջ կապում էր Անտանտի երկրների և նրանց կողմից ընդունված, բայց ընդունման պահիցանիրագործելի,  Սևրի  պայմանագրի  հետ։
   Նա  չընդունեց  այն  հանգամանքը,  որ  Հայաստանի  և  Թուրքիայի միջև հարաբերությունների կարգավորման և վերջնական լուծման գործում վճռական է Խորհըրդային Ռուսաստանի դերը։
 Մեկ անգամ ևս համոզվեցինք, որ Թուրքիան հավատարիմ է իր քաղաքականությանը, որն է ռազմական  նվաճումներից  հետո  միայն  կատարվածը  վավերացնել  պայմանագրերի  միջոցով։
   Նա  ոչ  թեսպասում  էր,  որ  Անտանտը  կամ  Խորհրդային  Ռուսաստանը  կամ  որևէ  հրաշք  Հայաստանից  կգրավենիր համար ցանկալի տարածքները և կնվիրեն իրեն, այլ օգտագործում է միջազգային ուժերի միջև առկա  հակասություններն  ու  նրանց  հեռացումը  տարածաշրջանից  և  սեփական  զինված  ուժերի  միջոցովվճռում խնդրի ելքը։
 Գևորգ ԿեսոյանՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ ՔԵՄԱԼԱԿԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐՈՒՄ 1920 Թ. ՄԱՅԻՍ-ԴԵԿՏԵՄԲԵՐՆ ԸՆԴԳՐԿՈՂ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾՈՒՄԲանալի բառեր՝ Քեմալական շարժում, տարածքների անցում, հեռացող և վերադարձող ուժեր, տարածաշրջանում քաղաքական ուժերի գնահատում։

Քեմալական շարժումն իր սուր ծայրով ուղղվեց Հայաստանի դեմ։
  Ընդ որում` այն փորձում էր ոչ միայն կանխել  Հայաստանին  իր  պատմական  հայրենիքից  նոր  տարածքների  անցումը,  այլև  նրանից  զավթել  նոր  տարածքներ։
  Հատկանշական է, որ քեմալականները ճիշտ գնահատեցին տարածաշրջանում ուժերի փոփոխությունը և հեռացող  ուժի`  Անտանտի  փոխարեն  համագործակցեցին  վերադարձող  ուժի`  Խորհրդային  Ռուսաստանի  հետ։
   Հայ  քաղաքական ուժերը, տարվելով Սևրի անիրագործելի պայմանագրով, իրենց գործողությունները չհամապատասխանեցրին ժամանակի քաղաքական թելադրանքին։
