ՇՈՒՇԻԻ ԱԶԱՏԱԳՐՄԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ1985 թ. ապրիլին ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Միխայիլ Գորբաչովըհայտարարեց  Վերակառուցման  քաղաքականության  մասին,  ինչը  խորհրդային  կայսրության  փոքր ժողովուրդներին, այդ  թվում՝ հայերին  ազգային հարցերի շուրջ խոսելու  հնարավորություն  տվեց։
   Ղարաբաղը  դարձավ  «Վերակառուցման  քննություն»կամ «Վերակառուցման փորձաքար», և ճանապարհ բացվեց ղարաբաղյան պայքարինոր ու վճռական փուլի համար։
  Արգելված բազմաթիվ խնդիրներ դարձան հանրայինքննարկման և հասարակական ակտիվության առարկա1։
  Հայաստանի համար այդպիսին էր նախևառաջ հենց Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը։
 1988 թ. փետրվարից սկսվեց հայ մամուլի պատմության նորագույն շրջանը. այդօրերին էր, որ ծնունդ առավ համաժողովրդական շարժումը, որը նշանավորվեց 1988թ.  փետրվարի  20-ին  ԼՂԻՄ  մարզային  խորհրդի  արտահերթ  նստաշրջանով  և  նրակողմից ընդունված պատմական որոշմամբ։
  Այն նոր ու կարևոր շրջափուլ բացեց նաևհայաստանյան մամուլի, լրագրողների և հրապարակախոսների համար։
 Սահմանադրական  ճանապարհով  ընթացող  պայքարը  որոշ  ժամանակ  անց  պիտի վերածվեր պատերազմական գործողությունների, հետո նաև դառնար Արցախյանգոյամարտ։
   Զինված  հարձակումներ,  հայ  բնակչության  ջարդ  ու  բռնի  տեղահանություն,  պարետային  ժամ,  փոքրիկ  հաղթանակներ  ու  անդառնալի  կորուստներ։
   Այլևսհանրահավաքները, ցույցերը, գործադուլներն անզոր էին որևէ բան փոխելու։
  Փոխարենն  ադրբեջանական  կողմն  այդ  ամենին  արձագանքում  էր  սումգայիթյան  եղեռնագործությամբ  և  Ասկերանի,  Շահումյանի,  Մարտակերտի,  Մարտունու,  Հադրութիշրջանների տարբեր ուղղություններով լայնածավալ հարձակումներով2։
 Զինված պայքարի մասին առավել մանրամասն տեղեկություններ փոխանցում ենպատմական աղբյուրները.  այդ շրջանի  հայաստանյան մամուլն առավելապես արձանագրողի դերում էր։
  Կամավորական ջոկատների կողմից հերթական գյուղի ազատագրումը  կամ  նահանջը  մամուլում  տեղ  էր  գտնում  հիմնականում  հաղորդագրությունների տեսքով։
 1991 թ. նոյեմբերից ի վեր Շուշիից ադրբեջանցիների կողմից արձակվող հրթիռները (մինչև 1992 թ. մայիսի 8-ը՝ շուրջ 15.000 արկ ու հրթիռ) ավերում էին ԼՂՀ մայրաքաղաք  Ստեփանակերտը։
   Շուշիի  ազատագրումը  դարձավ  օրախնդիր։
   Նախապատրաստական աշխատանքները ավարտված էին, և ամեն ինչ ծրագրված էր իրականացնել դեռևս ապրիլին,  բայց եղանակային պայմանների ու մի շարք  այլ գործոնների  պատճառով  մի  քանի  անգամ  հետաձգվեց։
   Շուշիի  ադրբեջանական  զորախմբիինժեներասակրավորական  ծառայությունը  բավական  թույլ  էր։
   Հակառակորդը  համոզված  էր,  որ  պետք  է  գրավի  Ստեփանակերտը,  և  ականապատմանը  լուրջ  ուշադրություն չէր դարձրել3։
 1 Մկրտիչյան Ա., Ղարաբաղյան շարժման ծնունդը և մամուլը, «Ակունք», 2011, թ. 3, էջ 79։
 2 Տե՛ս http։
 //www.nkr.am/hy/decision--of the-special-of the-nkao-council-of-peoples-deputies-of-xx-session/41/։
 3 «Մեր հաղթանակները», հ. Դ, Երևան, 2012, էջ 294-295։
 1992  թ.  մայիսի  8-ի  գիշերը՝  ժամը  20։
 23-ին,  տրվեց  հարձակման  հրամանը,  ևշուրջ  2000  մարտիկներ  չորս  ուղղություններով  սկսեցին  բերդաքաղաքի  գրոհը։
   Շուշիի  ազատագրման  օպերացիան  կոչվում  էր  «Հարսանիք  լեռներում»։
   Մայիսի  9-ի  առավոտյան Շուշին ազատագրված էր։
  Լուրն առաջինը հայտնեց ՀՅԴ պաշտոնաթերթ«Երկիր»-ը  հենց  մայիսի  9-ի  համարում`  գրելով.  «Լույս  9-ի  ժամը  2։
 30  տվյալներովքաղաքն  ազատագրվել  է»։
   Թերթի  թղթակիցը  դեռ  կեսգիշերին  էր  կապվել  ԼՂՀ  ԳԽնախագահի  պաշտոնակատար  Գեորգի  Պետրոսյանի  և  ՀՀ  ՊՆ  Վազգեն  Մանուկյանիհետ,  ճշտել  մանրամասները,  գրառել  քաղաքն  ազատագրած  մի  քանի  մարտիկներիխոսքեր։
   Իսկ  հաջորդող  համարներում  թերթը  հետևողականորեն  անդրադարձավ  ազատագրման  մանրամասներին,  ներկայացրեց  Շուշիի  ազատագրման  գործողությանսխեմատիկ  քարտեզը,  տպագրեց  լուսանկարներ  բերդաքաղաքի  բարձունքից  («ԼՂՀմայրաքաղաքը  մի  քանի  տարի  այստեղից  լուսանկարել  հնարավոր  չէր»  մակագրությամբ)։
   ՀՀ  Գերագույն  խորհրդի  պաշտոնաթերթը`  «Հայաստանի  Հանրապետություն»-ը,  հաղթանակի  լուրն  աննշան  և  ուշադրություն  չգրավող  տեղում  տպագրեց։
 Այդ օրերին Հայաստանի պաշտոնական պատվիրակության՝ Թեհրան կատարած այցիմանրամասների  կողքին  հայտնվեց  «Արմենպրես»-ի  հաղորդագրությունը,  ըստ  որի՝«Ինքնապաշտպանության ուժերը մտել են Շուշի»։
  Միայն օրեր անց թերթի 3-րդ էջումհայտնվեց  տեղեկատվություն,  որ  «Շուշին  լիովին  գրավելուց  հետո  վերահսկվում  էքաղաքը».  ազատագրման  մանրամասներին  թերթի  ընթերցողները  ծանոթանալուհնարավորություն այդպես էլ չունեցան։
 «Ազդարար»  թերթում  «Հաղթանակի  ղողանջներ»  վերնագրով  տպագրված  հոդվածը ամբողջությամբ հայրենասիրական կոչ, հորդոր էր սերունդներին. «Շուշի՜, Շուշա՜,  Շոշ,  Շուշվա  բերդ…..Աշխարհի  բոլոր  թերթերն  ու  ամսագրերը,  ռադիոյի  և  հեռուստատեսության անխտիր բոլոր կայաններն այս օրերին խոսում են Շուշիի մասին։
 Ոմանց համար դա դավաճանություն է (ադրբենջանցիներ), ոմանց համար…. Շուշին  ազատագրված  է,  Շուշին  հայկական  է,  Շուշին  վերջապես  շնչում  է  հայերեն,  այն  այլևս  չի  կարող  եղբայրասպան  լինել՝  սա  է  ճշմարտությունը։
   Շուշին  ազատագրված  է,  Շուշին  մերն  է։
   Սա  է  ամենամեծ  «պատճառը»։
   Մյուս  տասնիննի  վրապարզապես պետք է ծիծաղել…»1։
 «Ազդարար»  օրաթերթի  մեկ  այլ  համարում  գովաբանվում  էին  մեր  ազգի  հերոսները,  նրանց  սխրանքը.  «Վերջապես  Շուշին  կրկին  եղավ  հայերինը  և  այդպես  էլպետք է լիներ, քանի որ այն, ինչ պատկանում է մեզ, չէր կարող լինել ուրիշինը»2։
 «Հայք» օրաթերթը մի քանի օր անց հայտարարեց.  «Թե՛ հայերի, թե՛ ազերիներիկորուստները  ավելի  քիչ  եղան,  քան  սպասելի  էր,  ըստ  ամենայնի,  Ադրբեջանը  հոգեբանորեն պատրաստ էր Շուշիի անկմանը»։
 Ադրբեջանը չէր կարող հանգիստ տանել Շուշին հանձնելու գաղափարը և շարունակում էր հայերի նկատմամբ հալածանքները։
  Հակառակորդը մի քանի օր շարունակուժեղ  գրոհներ  ձեռնարկեց  Արցախի  և  ՀՀ  խոցելի  կետերի  վրա,  և  դրանց  դարձյալպետք  էր  դիմակայել։
   Հայ  ազատամարտիկների  հուժկու  գրոհների  ներքո  ադրբեջանական  զորամիավորումները  թողեցին  Շուշին  և  զինամթերքի  զանազան  տեսակներով գերլեցուն մոտակա ռազմաբազաները։
  Նրանք ականապատեցին զինապահեստներն  ու  մերձատար  ճանապարհները։
   Հակառակորդի  այդ  խարդավանքն  էլ  նոր  անմեղ  զոհերի  պատճառ  դարձավ3։
   «Հայք»-ը  հետագա  համարներում  անդրադարձավայդ օրերին կատարվող դեպքերին՝ մանրամասն ներկայացնելով դրանց ընթացքը։
 1 «Ազդարար», 1992, N 1-26, 15.V-30.XII, Պակ.՝ 23, 22-28 մայիսի, թիվ 2, «Հաղթանակի ղողանջներ»։
 2 «Ազդարար», 1992, N 1-26, 15.V-30.XII, Պակ.՝ 23, 6-12 մայիսի, էջ 1, «Շուշին ազատագրվել է»։
 3  «Հայք»,  1992,  N  1-25,  15.I-  24.VI,  մայիս  13-19,  «Իրադրությունն  Արցախում  և  Հայաստանի  սահմանամերձ շրջաններում»։
 Ադրբեջանական  կողմը  մեղադրանքներ  էր  հնչեցնում  ԼՂՀ  իշխանություններիհասցեին՝  Շուշիի  գնդակոծության  ժամանակ  իբրև  թե  քիմիական  զենք  օգտագործելու  համար։
   Դրան  հետևեցին  ռուսական  հեռուստատեսության  «Վեստի»  հեռուստածրագրի ցուցադրած «հավաստի» կադրերը Շուշիից։
  Պայթած արկերի մնացորդներիցմի  քանի  հոգի  արտազատում  էին  մասնիկներ,  որոնք  իբր  բարձր  խտության  քիմիական  թունավոր  նյութեր  են։
   ԼՂՀ  ղեկավարությունը  կտրականապես  հերքեց  այդ  մեղադրանքը  և  ափսոսանք  հայտնեց  ռուսական  հեռուստատեսությամբ  փաստերի  խեղաթյուրման կապակցությամբ։
  Միաժամանակ ԼՂՀ ղեկավարությունը պահանջեց չեզոք  պետությունների  անկախ  փորձագետների  հրավիրում  Շուշի`  քարոզչական  սադրանքը հերքելու։
  Պատասխան, ինչպես սպասվում էր, չկար1։
 Շուշիի  ազատագրումը  ռազմաքաղաքական  և  հոգեբանական  առումով  շրջադարձային  նշանակություն  ունեցավ։
   Այս  հաղթանակի  շնորհիվ  ազատագրվեց  նաևԲերձորը,  ինչը  թույլ  տվեց  վերականգնել  ցամաքային  կապը  ՀՀ  հետ  և  այդպիսովմիացնել  հայկական  երկու  պետությունները։
   Վերացվեցին  նաև  Ստեփանակերտին,Քարինտակ ու Շոշ գյուղերին ուղղված սպառնալիքները2։
 «Ազդարար»  և  «Երկիր»  պարբերականները  տեղադրել  էին  հոդվածներ  ոչ  միայնհաղթանակի  ու  տիրող  իրավիճակի  մասին,  այլև  կային  հոդվածներ,  որտեղ  ներկայացված էին ազատամարտիկների խոսքերը հաղթանակից հետո. «Մտանք Շուշի, երբհետևակն  արդեն  ոչնչացրել  էր  թշնամու  հիմնական  կրակակետերը։
   Մեզ  մնում  էրվնասազերծել  և  հալածել  վերջին  թուրքին։
   Ժամը  4-ին  քաղաք  մտնելուն  պես  կրակներ  վառեցինք,  և  Ստեփանակերտում  իմացան,  որ  Շուշին  մեր  ձեռքում  է։
   Հիշողությանս  մեջ  ապրող  թշնամու  գազանությունները  իմ  հոգում  արթնացնում  են  արդարվրիժառության  զգացումը։
   Այս  համոզմունքով  այսօր  ինձ  հետ  է  միացել  եղբայրս,քրոջս  որդին,  տասնյակ  ընկերներ`  Արցախից  և  Հայաստանից»  (Ռուբեն  Օհանյան,պարետային դասակի 1-ին ջոկատի հրամանատար)։
 «Ինչպես  բոլորը,  ես  էլ  ներքին  վախով  էի  մասնակցում  Շուշիի  գրավմանը։
   Տեսնեի՜ք, ինչպես էին կռվում մեր Արցախի տղաները, ովքեր ողջ կյանքում մրջյուն էլ չէինսպանել։
  Մեզ հետ էր Վրեժ անունով մի տղա, վտիտ մարմնով, մի քանի անգամ փոքր,քան ես։
  Բայց կռվելու մեջ գերազանցում էր ինձ։
  Ես ուղղակի ապշել էի նրա անսահման համարձակությունից, ֆիզիկական ուժից։
  Ասես, ի ծնե զինվոր էր»3։
 Շուշիի  իրադարձությունների՝  արտասահմանյան  առաջին  արձագանքներն  ումեկնաբանություններն  առանձնապես  աղմկալից  չէին։
   Մայիսի  9-ին  մոսկովյան  «Նովոստի» ծրագրի մեկնաբան Սերգեյ Դորենկոն նախ իր որոշ հիասթափությունը հայտնեց հայերից, որոնք պնդում էին, թե 366-րդ գունդը Արցախից հանելուն պես այստեղկոտորած  կսկսվի,  իսկ  իրականում  ռուսների  հեռանալուց  հետո  գյուղ  գյուղի  ու  քաղաք  քաղաքի  ետևից  են  գրավում։
   Ապա  երկմտանքով  ասաց,  թե  կամ  ադրբեջանական բանակ կոչվածը թույլ ու անկազմակերպ ջոկատներ են, որոնք հանձնեցին «անմատչելի Շուշին», կամ հայկական զինված խմբավորումները լավ կազմակերպված ևուժեղ բանակ են։
 Շուշիի  ազատագրումից  հետո  ռազմական  գործողությունները  վերածվեցին  ԼՂՀև Ադրբեջանի միջև սահմանային պատերազմի, իսկ ԼՂՀ փաստական անկախությունը դարձավ անշրջելի։
  Շուշիի հաղթանակով ու Լաչինի միջանցքի բացմամբ ավարտվեց ԼՂՀ անկախության համար պայքարի առաջին փուլը։
  Ղարաբաղյան հիմնահարցը  լուսաբանելու  տեսանկյունից  նոր  փուլ  նախանշվեց  նաև  հայաստանյան  մամուլիհամար։
 1 «Հայք», 1992, N 1-25, 15.I- 24.VI, մայիս 6-12, «Հայկական կողմը հերքում է»։
 2 «Մեր հաղթանակները», հատոր Դ, էջ 299-300։
 3 «Ազդարար», 1992, N 1-26, 15.V-30.XII, Պակ.՝ 23, մայիս 22, «Պատմում են ազատամարտիկները»։
 Մելինե ՀովհաննիսյանՇՈՒՇԻԻ ԱԶԱՏԱԳՐՄԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄԲանալի բառեր՝ Շուշիի ազատագրում, հայաստանյան մամուլ, «Հայք», «Ազգ», «Ազդարար»,«Երկիր», «Հայաստանի Հանրապետություն» պարբերականներ, իրադարձություններիլուսաբանում, 1992 թ. մայիսի 9, պաշտպանական գործողություններ, ազգային շարժում,հանրահավաքներ, կամավորական ջոկատներ, արտասահմանյան մամուլ։

Շուշիի  ազատագրումը  (1992  թ.  մայիսի  9)  հայ  ժողովրդի  պատմության  փայլուն  էջերից  մեկն  է.  հայերն  ապացուցեցին  թշնամիներին  մեր  քաջությունն  ու  հայրենասիրությունը,  մեր  մարտնչող ոգին, որի շնորհիվ ազատագրեցինք Շուշին։
  Հայաստանյան մամուլը, բնականաբար,  չէր կարող չանդրադառնալ այդ դեպքերին, ճշգրիտ և հանգամանորեն չլուսաբանել պատերազմական  գործողությունները,  մեր  հաղթանակը։
   Այդ  ժամանակի  հայտնի  պարբերականները  («Հայք», «Ազգ», «Ազդարար», «Երկիր», «Հայաստանի Հանրապետություն» և այլն) իրենց հոդվածներում ճշգրիտ լուսաբանում էին իրադարձությունները, և դրանց շնորհիվ հայ ժողովուրդը  տեղյակ էր պատերազմի բոլոր մանրամասներին։
