ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՖԻԿՑԻԱՆԵՐ. ՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻրավաբանական ֆիկցիան ծագել է իրավունքի ձևավորման հետ և օգտագործվել  դրա  զարգացման  բոլոր  փուլերում։
   Չնայած  դրա  կարևորությանը,  դեռևս  ֆիկցիայի միասնական սահմանում չի տրվել տեսության մեջ։
  Իրավաբանական ֆիկցիայիկարևորությունը տևական ժամանակ կասկածի տակ է դրվել, և այն քննադատաբարգնահատելու որոշ փորձեր են կատարվել։
  Կարծում ենք՝ դրա պատճառն այդ երևույթի  բացասական  իմաստը  ոչ  համարժեք  ընկալելու  մեջ  է։
   Խնդիրն  այն  է,  որ  լատիներեն  տառացի  թարգմանությամբ  «ֆիկցիա»  նշանակում  է  հորինվածք,  գոյություն  չունեցող, անիրական, անորոշ, ուստի առաջին հայացքից դժվար է պատկերացնել իրավունքում  դրա  գոյությունն  ընդհանրապես։
   Այն  հարցը,  թե  ինչ  է  ֆիկցիան  և  արդյոքանհրաժեշտ  է  այն  իրավունքին,  առաջացել  է  իրավունքն  ուսումնասիրող  բազմաթիվգիտնականների  մոտ։
   Հասարակական  հարաբերությունների  արդյունավետ  կարգավորումն ապահովելու առումով իրապես մեծ է ֆիկցիայի դերը, և իրավացի է Տ. Կաշանինան,  որ  ֆիկցիաներն  ունեն  բացառապես  իրավական  նպատակներ,  որոնցիցամենակարևորը ձգտումն է կարգ ու կանոնին և արդյունավետությանը1։
  Տարաբնույթիրավական սահմանումների ուսումնասիրությունից հետո կարող  ենք  իրավաբանական ֆիկցիան բնութագրել որպես իրավական հնարք,  օրենսդրական տեխնիկայիմիջոց, որն ամրագրում է փաստի գոյությունը՝ անկախ դրա իրական լինելուց։
 Իրավաբանական ֆիկցիան օրենսդրական տեխնիկայի միջոց է, որն օգտագործվում  է  օրենսդիր  գործունեության  մեջ  և  կարգավորում  խնդրահարույց  հասարակական հարաբերությունները։
  Ֆիկցիայի կիրառումը կապված է այն հանգամանքի հետ,որ  երբեմն  պրակտիկայում  հանդիպում  են  այնպիսի  բարդ  իրավիճակներ,  երբանհնար է հաստատել դրանց բացարձակ հուսալիությունը։
  Բանն այն է, որ որոշ դեպքերում արդարությունը և ընդհանուր շահը պահանջում են հայտնի իրավական կարգավորումներ,  որոնք  գործող  օրենսդրությունը  չի  պարունակում,  արդյունքում՝  անհրաժեշտություն  է  առաջանում  հայտնի  ենթադրությունների  առկայության  պայմաններում տվյալ փաստական կազմն ընդգրկել իրավական նորմի մեջ։
 Ֆիկցիան  իրավունքի  մեջ  կիրառվում  է  անորոշ  իրավիճակների  հաղթահարման,իրավական տնտեսման և որպես միջոց իրավական ռեժիմը մեկ օբյեկտից այլ օբյեկտների վրա տարածելու համար։
  Իրավական տնտեսում ասելով՝ նկատի ունենք հետևյալը՝ շատ ավելի հեշտ է տալ պայմանական իրավական ռեժիմն այն  օբյեկտին,  որինբնորոշ չէ դա, քան բարդ իրավական կառույցներ ստեղծել, որի արդյունքում իրավական  կարգավորումն  ավելի  ընդգրկուն  բնույթ  կունենա2։
   Ֆիկցիան  իրավական  կարգավորման միջոց է, որի կիրառմամբ օրենսդիրն իրավական կարգավորման օբյեկտինտալիս է այնպիսի հատկանիշներ, որոնցով վերջինս օժտված չէ։
 1 Տե՛ս Кашанина Т., Юридическая техника, Москва, 2011, էջ 82։
 2  Տե՛ս  Юрьевич  М.,  Юридическая  фикция  в  современном  российском  законодательстве,  Дис.  канд.  юрид.наук, Ставрополь, 2004, էջ 14։
 Որոշ  հեղինակներ  այն  կարծիքն  են  հայտնել,  որ  ֆիկցիայի  կիրառումն  օրենքիմեջ կարող է տարակարծությունների տեղիք տալ, ինչպես նաև խախտել իրավականորոշակիության  սկզբունքը։
   Մենք  չենք  կիսում  այդ  հեղինակների  կարծիքը։
   Այն,  որֆիկցիան  չի  համարվում  իրավական  որոշակիության  սկզբունքից  շեղում,  արձանագրել է նաև ՀՀ Սահմանադրական դատարանը ՍԴՈ-603 որոշմամբ` անդրադառնալով«Գույքի  նկատմամբ  պետական  իրավունքների  գրանցման  մասին»  ՀՀ  օրենքի  6-րդհոդվածի  1-ին  մասի  սահմանադրականությանը,  և  ՀՀ  քաղ.  օր.-ում  իր  ամրագրումնստացավ դարերի խորքից մեզ հասած իրավաբանական անձի ֆիկցիան (5-րդ գլուխ)։
 Օրենսգրքում ֆիկցիայի կիրառմամբ կարգավորվող հարաբերությունների թվին դասվեց, օրինակ՝ ամուuնության ընթացքում ամուuինների ձեռք բերած գույքի նկատմամբuեփականության իրավունքի ճանաչման հարցը (201-րդ հոդված)։
 Թեև ֆիկցիայի կիրառումն առավելապես բնորոշ է եղել մասնավոր իրավունքին,հանրային իրավունքը ևս զերծ չի մնացել ֆիկցիայի ինստիտուտի կիրառումից։
 Պետական  մարմինների  կամայականություններից  մասնավոր  անձանց  շահերիպաշտպանությունը  մարդկության  զարգացման  բոլոր  ժամանակաշրջաններում  անհրաժեշտություն  է  եղել,  և  պետությունները  մշտապես  փնտրել  են  այդ  պաշտպանությունն  իրականացնելու  արդյունավետ  միջոցներ։
   Այդպիսի  միջոց  է  նաև  ֆիկցիայիինստիտուտը, որը հանրային իրավունքի ոլորտում լրացուցիչ երաշխիք է ապահովում՝անձանց  իրավունքների  արդյունավետ  պաշտպանությանը  հասնելու  և  վարչականմարմինների  պարտականություններն  օրենքով  սահմանված  կարգով  և  հատկապեսժամկետում  կատարելու  համար։
   Տարբեր  պետությունների  հանրային  հարաբերությունները կարգավորող իրավական ակտերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որդրանցում առանձնակի մանրակրկիտությամբ են կանոնակարգված հատկապես պրոցեսուալ  նորմերը։
   Դրանցով  սահմանվում  են  որոշումներ  կայացնելու  ընթացքումպարտադիր  կատարման  ենթակա  գործողությունները,  դրանք  կատարելու  կոնկրետժամկետները և այդ ժամկետները չպահպանելու իրավական հետևանքները։
 Այսպես, որոշումներ ընդունելու համար սահմանելով հատուկ ժամկետ՝ Իտալիայի1, Իսպանիայի2, Հունաստանի3, Գերմանիայի օրենսդիրները վարչական վարույթների  մասին  օրենսդրությամբ  նախատեսել  են  այն  իրավական  հետևանքները,  որոնքվրա  են  հասնում  այդ  ժամկետը  խախտելիս4։
   Վարչական  մարմինների  կողմից  օրենքով  սահմանված  ժամկետներում  որոշումներ  չընդունելու,  այսինքն՝  վարչական  մարմինների կողմից անգործություն դրսևորելու համար իրավական հետևանքն ապահովել է ֆիկցիան։
  Թվարկված երկրների օրենքներում ֆիկցիայի կիրառմամբ իրավասումարմնի լռությունը հավասարեցվել է դիմումի բավարարմանը։
  «Վարչարարության հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  48-րդ  հոդվածի  1-ին  մասումամրագրվել  է  հետևյալ  ֆիկցիան.  «Դիմումի  հիման  վրա  հարուցված  վարչական  վարույթի  արդյունքում  oրենքով  uահմանված  ժամկետում  վարչական  ակտ  ընդունելուիրավաuություն ունեցող վարչական մարմնի կողմից այդ ակտը չընդունվելու դեպքումվարչական ակտը համարվում է ընդունված, և դիմողը կարող է ձեռնամուխ լինել համապատաuխան իրավունքի իրականացմանը»։
 Ֆիկցիայի ուժով օրենսդիրը երաշխիքներ է սահմանել անձի իրավունքների իրականացման համար։
  Յուրաքանչյուր մարդու ինչպես անձնական, այնպես էլ հասարակական  շահերի  պաշտպանության  նկատառումներով  հանրային  մարմիններին  դիմումներ ներկայացնելու և ողջամիտ ժամկետներում  պատշաճ պատասխան ստանա1 Տե՛ս http։
 //www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=268850։
 2 Տե՛ս http։
 //unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/unpan/unpan034328.pdf։
 3 Տե՛ս www.dejure.org/gesetze/BVwVfG։
 4 Տե՛ս http։
 //www.iuscomp.org/gla/statutes/VwVfG.htm։
 լու իրավունքը կարելի է դասել մարդու կարևորագույն իրավունքների շարքին, որն իրամրագրումն  է  ստացել  նաև  ՀՀ  Սահմանադրության  27.1  հոդվածում։
   Պետությունըպատասխանատվություն է կրում ոչ միայն դատական, այլ նաև վարչական մարմինների  կողմից  ողջամիտ  ժամկետի  երաշխիքների  չպահպանման  համար1։
   Ուստիև  վարչական  մարմինների  կողմից  անգործության  դրսևորումը  հանգեցնում  է  ֆիկցիայիուժով վարչական ակտի ընդունմանը։
 Ֆիկցիայի ուժով ընդունված վարչական ակտը համարվում է գոյություն ունեցող,և այն իրավաբանորեն հնարավոր չէ հերքել, չնայած այդ ակտը  փաստացի առկա չէ։
 Չենք բացառում, որ ֆիկցիայի ուժով գոյություն ունեցող վարչական ակտով անձանցտրամադրված  իրավունքները  կարող  են  լինել  ոչ  իրավաչափ,  մասնավորապես՝  հակասեն կոնկրետ հարաբերությունները կարգավորող իրավական ակտերի պահանջներին, խախտեն այլոց իրավունքներն ու օրինական շահերը, սակայն դա չի կարող հիմքհանդիսանալ՝ հերքելու այն փաստի գոյությունը, որը ֆիկցիայի հետևանքով առկա է։
 Անգամ  ֆիկցիայի  վտանգավոր  լինելն  ընդունելու  հանգամանքը  դրա  գոյությունըհերքելու  հիմք  չի  հանդիսանում։
   Թերևս  ֆիկցիայի  վտանգավորությունն  ի  նկատիունենալու  արդյունքում  է  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանը  սահմանել  ֆիկցիայի  ուժով  վարչական  ակտն  ընդունված  համարելու  համար  այնպիսի  պայմաններ,  ինչպիսիք  օրենքով նախատեսված չեն։
  Սակայն կարծում ենք, որ այդ «վտանգավորությունը» չպետքէ  պատճառ  հանդիսանա  ֆիկցիան  հերքելու,  իսկ  դրա  միջոցով  տեղի  ունեցած  փաստի գոյությունը իրավաչափության կանխավարկածով պայմանավորելու համար։
  Ֆիկցիան կարող է էական նշանակություն ունենալ վարչական մարմինների արագ գործելու և իրենց պարտականությունները պատշաճ կատարելու համար։
 Հանրային իրավունքում ֆիկցիայի կիրառմամբ անձի համար բարենպաստ իրավիճակի  ապահովումն  իսկապես  հուսալի  միջոց  է՝  վարչական  մարմինների  կամայականություններից և հատկապես անգործությունից անձանց իրավունքները պաշտպանելու  համար։
   Իսկ  «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածի տարաբնույթ մեկնաբանությունների տեղիք չտալու և այդիրավանորմի  կիրառումը  գործնականում  ապահովելու  համար  անհրաժեշտ  են  նորլուծումներ։
   Օրենսդրի  կողմից  կարող  են  հստակ  չափանիշներ  սահմանվել,  օրինակ՝վարույթ  հարուցող  անձի  շահագրգիռ  լինելը,  իր  իրավունքներին  առնչվելու  և  ակնկալվող վարչական ակտի հետևանքները ցույց տալու պարտականությունը և այլն։
 Կարծում  ենք,  որ  մարդու  սահմանադրական  իրավունքների  արդյունավետ  իրականացման և պաշտպանության տեսանկյունից ՀՀ օրենսդրությամբ կարող են որոշակի  ֆիկցիա-նորմեր  սահմանվել։
   Օրինակ,  ՀՀ  Սահմանադրության  29-րդ  հոդվածի  1ին  մասի  համաձայն՝  յուրաքանչյուր  ոք  ունի  խաղաղ, առանց  զենքի  հավաքներ  անցկացնելու  իրավունք։
   Մարդու  իրավունքների  համընդհանուր  հռչակագրի  20-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  «Յուրաքանչյուր  ոք  ունի  խաղաղ  հավաքների  և  միություններիազատության իրավունք»2։
  «Հավաքների ազատության մասին» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդվածի  համաձայն՝  հանրային  հավաք  (այսուհետ`  հավաք)  անցկացնելու  համար  կազմակերպիչը  գրավոր  իրազեկում  է  լիազոր  մարմնին՝  բացառությամբ  մինչև  100  մասնակից  ունեցող,  շտապ  և  ինքնաբուխ  հավաքների3։
   Նույն  օրենքով  նախատեսված  էիրավասու  մարմնի  կողմից  իրազեկման  քննարկման,  ինչպես  նաև  դրա  վերաբերյալորոշում  ընդունելու  կարգը,  սակայն  ուղղակիորեն  նշված  չէ,  թե  ինչ  հետևանքներկառաջացնի լիազոր մարմնի անգործությունը, լռությունը։
 1  Տե՛ս  «Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրության  մեկնաբանություններ»,  խմբ.՝  Գ.  Հարությունյանի, Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, էջ 316։
 2 Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր, ընդունվել է 10.12.1948 թ.։
 3 «Հավաքների ազատության մասին» ՀՀ օրենք, ընդունվել է 14.04.2011 թ.։
 Խաղաղ հավաքների անցկացման իրավունքի վերաբերյալ միջազգային իրավունքի  հանրաճանաչ  սկզբունքների  և  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանինախադեպային  դատական  ակտերի  վերլուծությունը  հնարավորություն  է  տալիսառանձնացնելու  հետևյալ  հիմնադրույթները.  խաղաղ  հավաքներ  անցկացնելու  իրավունքի օրենսդրական կարգավորումը չպետք է սահմանափակի այդ  իրավունքը, իսկկանոնակարգումը չպետք է ներառի այդ իրավունքից օգտվելու թույլտվության համակարգ։
  Հավաքը կարող է արգելվել միայն Սահմանադրությամբ նախատեսված հիմքերով։
  Մեր օրենսդրությամբ նախապատվությունը տրվել է իրազեկման ինստիտուտին.եթե  իրազեկման  քննարկման  արդյունքներով  հավաքն  արգելելու  մասին  որոշում  չիկայացվում, ապա հանրահավաքի անցկացումը պետք է համարվի իրավաչափ1։
  Կարծում  ենք՝  օրենքով  պետք  է  հստակ  սահմանվի  հետևյալ  ֆիկցիան՝  եթե  իրավասումարմինը օրենքով սահմանված ժամկետում որոշում չի ընդունում հավաքը արգելելու,հավաքն իր սահմանած սահմանափակումներով անցկացնելու կամ թույլատրելու մասին, ապա համարվում է, որ հավաքի անցկացման թույլտվությունը տրամադրված է։
 Դատավարական ֆիկցիաները ավելի շատ հանդիպում են քաղաքացիական  դատավարության  մեջ։
   Դա  կապված  է  քաղաքացիական  արդարադատության  ոլորտնավելի  մանրամասն  կարգավորելու  և  որոշակի  դեպքերում  օբյեկտիվ  իրականությունից  հրաժարվելու  անհրաժեշտության  հետ։
   Դատավարական  ֆիկցիաները  համարվում են դատավարական ընդհանուր կանոններից շեղում, և առանց դրանց անհնար էիրականացնել գործի բազմակողմանի ու օբյեկտիվ քննություն։
  Այսպես, ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 80-րդ հոդվածի համաձայն. «Գործին մասնակցող անձինք պարտավոր են դատարանին և գործին մասնակցող այլ անձանց հայտնելգործի վարույթի ժամանակ իրենց հասցեն փոխելու մասին։
  Նման հաղորդման բացակայության դեպքում դատավարական փաստաթղթերն ուղարկվում են նրանց վերջինհայտնի հասցեով և համարվում են հանձնված, թեկուզև հասցեատերն այդ հասցեումայլևս չի բնակվում կամ չի գտնվում»2։
 Նշված դրույթների վերլուծության արդյունքում Վճռաբեկ դատարանը գտել է, որքաղաքացիական  դատավարությունը  կողմերի  իրավահավասարության  հիման  վրաիրականացնելու  սկզբունքի  էությունն  այն  է,  որ  դատավարության  բոլոր  փուլերումկողմերն  օժտված  են  իրենց  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանությանմիջոցներ  օգտագործելու  հավասար  հնարավորություններով։
   Նշված  սկզբունքըդրսևորվում է նաև դատարանին և գործին մասնակցող մյուս անձանց հասցեի փոփոխության  վերաբերյալ  գործին  մասնակցող  անձի  կողմից  ծանուցելով։
   Նման  կերպպաշտպանվում է ոչ միայն հասցեն փոխած անձի իրավունքը, այլև դատավարությանմյուս մասնակիցների իրավունքները, քանի որ դատարանը, ծանուցագրերը ուղարկելով  փոխված  հասցեով,  ըստ  էության,  ապահովում  է  գործի՝  ողջամիտ  ժամկետումքննությունը և դատավարության մասնակիցների` դատական նիստին  ներկա գտնվելու հնարավորությունը։
  Դրանով է պայմանավորված նաև այն, որ օրենսդիրն իր դատավարական  իրավունքներից  ոչ  բարեխիղճ  օգտվող  կողմի  վրա  է  թողնում  հետևանքները  կրելու  ռիսկը,  այն  է`  հասցեն  փոփոխելու  վերաբերյալ  հաղորդման  բացակայության դեպքում ծանուցումը համարվում է հանձնված` անկախ հասցեատիրոջ`այդ հասցեում բնակվելու կամ գտնվելու հանգամանքից3։
  Այս ֆիկցիայի դերը բավականին մեծ է քաղաքացիական դատավարությունում։
  Այն իրականացնում  է ոչ միայնկողմերի  մրցակցության  և  իրավահավասարության,  այլև  գործի՝  ողջամիտ  ժամկե1  Տե՛ս  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  թիվ  2330-09  “Sindicatul  Pastorul  cel  Bun  v.Romania” և թիվ 35127/08 “Paty v. Hungary” գործերով կայացրած որոշումները։
 2 Ընդունվել է 17.06.1998 թ., ուժի մեջ մտել 01.01.1999 թ.։
 3 Տե՛ս թիվ ԵԷԴ/1730/02/11 գործով Վճռաբեկ դատարանի 2013.04.05 թ. որոշումը։
 տում  քննության  սկզբունքի  ապահովումը։
   Այսպես,  Վճռաբեկ  դատարանը  մի  շարքորոշումներով  ամրագրել  է  դատարանի՝  կողմերին  ծանուցելու  ակտիվ  պարտականությունը1,  իսկ  եթե  ֆիկցիայի  ուժով  չհաստատվեր  հասցեն  փոխած  անձի՝  ծանուցված լինելու հանգամանքը, այդ կողմը կարող էր ամեն անգամ չարաշահել իր դատավարական  իրավունքները,  իսկ  Վերաքննիչ  դատարանը  ստիպված  կլիներ  բեկանելառաջին ատյանի դատարանի վճիռը և գործն ուղարկել նոր քննության։
 Ծանուցման  հետ  կապված  ՌԴ  քաղ.  դատ.  օր.-ի  117-րդ  հոդվածը  սահմանում  էնաև  այսպիսի  ֆիկցիա.  եթե  հասցեատերը  հրաժարվում  է  դատական  ծանուցագիրըստանալուց, ապա համարվում է դատական նիստի վայրի և ժամանակի մասին պատշաճ ծանուցված։
  Կարծում ենք՝ աննպատակահարմար է նման ֆիկցիա-նորմ նախատեսելը,  քանի  որ  կարող  են  առաջանալ  որոշակի  խնդիրներ,  մասնավորապես՝  ինչպե՞ս կարող է դատարանը համոզվել, որ հենց հասցեատերն է հրաժարվել ծանուցումից,  կամ  հնարավոր  է,  որ  ծանուցողը  լինի  շահագրգիռ  անձ,  և  հետադարձ  ծանուցման  մեջ  «հրաժարվել  է»  նշում  կատարել։
   Իսկ  ՀՀ  քաղ.  դատ.  օր.-ի  80-րդ  հոդվածնայս  տեսանկյունից  հիմնավոր  է,  քանի  որ  անձինք,  ովքեր  արդեն  մասնակցել  են  դատական  նիստին,  իրականացրել  համապատասխան  դատավարական  իրավունքներ,պետք  է  շահագրգռված  լինեն  դրանց  հետագա  իրականցմանը  և  գործի  ելքով  պարտավոր են տեղեկացնել դատարանին իրենց հասցեի փոփոխման մասին։
 ՀՀ  քաղ.  դատ.  օր.-ում  նշված  ֆիկցիայի  օրինակ  են  92-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի,108-րդ  հոդվածի  2-րդ  և  3-րդ  կետերի  դրույթները,  որոնք  նպաստում  են  իրավականտնտեսման սկզբունքին, մասնավորապես՝ վերսկսման հարցին վերաքննիչ դատարանը կարող է այլևս չանդրադառնալ, իսկ առաջին ատյանի դատարանի կողմից էլ գործի  վարույթը  վերսկսելու  մասին  որոշում  կայացնելու  անհրաժեշտությունն  է  վերանում։
   ՀՀ  քաղ.  դատ.  օր.-ի  48-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի  համաձայն.  «Եթե  կողմը  հրաժարվում  է  (խուսափում  է)  պատասխանել  դատարանի  կամ  դատավարության  մասնակիցների հարցերին կամ ցուցմունքներ տալ դատարանին, ապա դատարանը մյուսկողմի միջնորդությամբ կամ իր նախաձեռնությամբ կարող է անհիմն համարել կողմիհրաժարվելը  (խուսափելը)  ցուցմունքներից  և  պատասխանից,  իսկ  գործի  այն  փաստական  հանգամանքները,  որոնց  վերաբերյալ  կողմը  հրաժարվում  (խուսափում)  էցուցմունք  կամ  պատասխան  տալուց,  կարող  է  համարել  ապացուցված։
   Ամեն  դեպքում պատասխանից կամ ցուցմունքից դատարանի կողմից որպես անհիմն գնահատված  հրաժարումը  (խուսափումը)  մեկնաբանվում  է  ի  վնաս  հրաժարվողի  (խուսափողի)»։
  Այսինքն, տվյալ դեպքում ֆիկցիայի կիրառումն օրենսդիրը թողել է դատարանիհայեցողությանը։
  Կարծում ենք, որ ֆիկցիայի ստեղծումը դատարանին վերապահելըվտանգավոր քայլ կլինի, և դատարանը պետք է լինի ֆիկցիա կիրառող, ոչ թե ստեղծող։
  Ամեն դեպքում դատարանի կողմից ֆիկցիա կիրառելը պետք է կա՛մ հիմնված լինի օրենքի վրա, կա՛մ բխի օրենքից, կա՛մ էլ ակնհայտ լինի տվյալ գործի փաստականհանգամանքներից։
   Օրինակ,  դատարանում  ներկայացուցչության  հետ  կապված  կարող է սահմանվել հետևյալ ֆիկցիան (կամ սահմանված չլինելու դեպքում դատավորըկարող է սահմանել, քանի որ այն բխում է օբյեկտիվ իրականությունից). ներկայացուցչի  գործողությունները  դատարանում  համարվում  են  հայցվորի  կողմից  համաձայնություն ստացած, և ներկայացուցչի կողմից նիստերին մասնակցելն արդեն իսկ հավաստում  է  հայցվորի  համաձայնությունը,  քանի  որ  պրակտիկայում  շատ  հաճախ  է  պատահում,  երբ  հայցվորներն  իրենց  համար  անբարենպաստ  դատական  ակտ  կայացվելու  դեպքում  դիմում  են  վերաքննիչ  դատարան՝  հայտնելով,  որ  համաձայն  չեն  ներ1  Տե՛ս  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանի  01.02.2008  թ.  թիվ  3-19(ՎԴ),  12.03.2008  թ.  թիվ  ԳԴ/0287/02/08  որոշումները։
 կայացուցչի  գործողությունների  հետ  կամ  հրաժարվել  են  նրանից։
   Նման  դեպքերումՎերաքննիչ  դատարանի  կողմից  դժվարանում  է  տվյալ  փաստի  գնահատումը,  ուստիանհրաժեշտ  է  կա՛մ  ամրագրել  այս  ֆիկցիան,  կա՛մ  դատարաններին  հնարավորություն  տալ՝  սահմանելու  այն։
   Կարծում  ենք,  որ  փորձաքննության  նշանակման  հետկապված անհրաժեշտ է հետևել ՌԴ օրինակին և քաղաքացիական դատավարությանօրենսգրքում  ամրագրել  հետևյալ  ֆիկցիան՝  ՌԴ  քաղ.  դատ.  օր.-ի  79-րդ  հոդվածիհամաձայն.  «Եթե  կողմերից  մեկը  խուսափում  է  փորձաքննությունից  կամ  իր  մոտգտնվող,  փորձաքննության  համար  անհրաժեշտ  իրերն  ու  փաստաթղթերը  չի  ներկայացնում, և առանց նրա մասնակցության փորձաքննություն հնարավոր չէ իրականացնել, դատարանն իրավունք ունի ճանաչել այն փաստը (որը պետք է փորձաքննությանմիջոցով հաստատվեր) հաստատված կամ հերքված»1։
 Բերենք  հետևյալ  օրինակը  պրակտիկայից.  դատարանում  վիճարկվում  է  անձիստորագրության իսկությունը, և դատարանը նշանակում է դատաձեռագրաբանականփորձաքննություն,  սակայն  այն  անձը,  ում  ստորագրությունը  պետք  է  ստուգվի  փորձաքննությամբ, խուսափում է դրան մասնակցելուց, ազատ կամ գործառնական նմուշի  փաստաթղթեր  տալուց։
   Տվյալ  դեպքում  դատարանը  կարող  է  ընդունել,  որ,  իրոք,ստորագրություններն իրականացվել են այդ անձի կողմից։
  Բայց ցանկացած դեպքումայս ֆիկցիան կիրառելիս դատարանը պետք է ելնի կոնկրետ գործի փաստերից, կողմերի  պատճառաբանություններից,  փորձաքննությունից  հրաժարվելու  պատճառներից և այլ հանգամանքներից։
  Կարծում ենք, որ վարչական դատավարության ժամանակ, երբ մի կողմը վարչական մարմինն է, և ապացույցների առումով առավելությունունի  մյուս  կողմի  նկատմամբ,  պետք  է  կողմերի  հավասարության  և  մրցակցությանսկզբունքների  ապահովման  նկատառումով  ամրագրել  հետևյալ  ֆիկցիան.  եթե  վարչական մարմինը, ում մոտ վարչական վարույթի հետ կապված գրավոր ապացույցներպետք  է  լինեն,  չի  ներկայացնում  դրանք,  ապա  դատարանը  կարող  է  համարել,  որդրանցում  պարունակվող  տեղեկությունները  չեն  բխում  այդ  կողմի  շահերից  և  նրակողմից ընդունվում են։
   Այս  ֆիկցիան  անհրաժեշտ  է,  քանի  որ  պրակտիկայում  շատհաճախ  են  եղել  դեպքեր,  երբ  կոնկրետ  գրավոր  ապացույցը  կարող  է  միայն  վարչական մարմնի մոտ առկա լինել՝ կապված նրա կողմից վարչական վարույթ հարուցելուհանգամանքի  հետ,  օրինակ՝  երբ  անհատ  ձեռնարկատերը  կամ  իրավաբանականանձն  իր  գործունեությունը  դադարեցնելու  կամ  լուծարելու  համար  դիմում  է  ներկայացրել իրավասու մարմնին և հանձնել գրանցման վկայականը, սակայն հետագայումհարկային  պարտավորությունները  չկատարելու  հիմքով  հարկային  մարմինը  բռնագանձման  հայց  է  ներկայացնում  վարչական  դատարան։
   Նման  դեպքերում  ինչպե՞սկարող  է  անձն  ապացուցել  լուծարման  կամ  գործունեության  դադարեցման  փաստը,եթե  այդ  ապացույցները  գտնվում  են  վարչական  մարմնի  մոտ։
   Նմանատիպ  խնդրահարույց իրավիճակներում է առաջանում ֆիկցիայի կիրառման խնդիրը։
 Այսպիսով,  վերլուծելով  դատավարական  իրավունքի  ֆիկցիաները,  հանգում  ենքեզրակացության,  որ  դրանք  նպաստում  են  դատավարական  նորմերի  իրականացմանը, կանխում դրանց հետաձգումը, ինչպես նաև ուղղված են ապահովելու կողմերիմրցակցությունն  ու  հավասարությունը  դատավարության  ընթացքում։
   Ֆիկցիաներընպաստում են առօրյա իրականության փոխադրմանը իրավական հարթություն, թույլեն  տալիս  պարզեցնել  իրավական  հարաբերությունները,  դարձնում  են  իրավականկարգավորումն  ավելի  կայուն  ու  արդյունավետ,  նպաստում  քաղաքացիների  իրավունքների  պաշտպանությանը,  օգնում  հասնելու  արդարության,  նվազեցնում  օրենսդրական  գործունեության  ընթացքն  ու  շրջանակները,  հեշտացնում  որոշակի  հանգամանքների հաստատումը, ավելի տնտեսող դարձնում իրավական համակարգը, նպաստում  օրենսդրական  գործունեության  արդյունավետությանը,  ապացույցների  բազմակողմանի և օբյեկտիվ գնահատմանը։
 Լիլիթ ՊետրոսյանԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՖԻԿՑԻԱՆԵՐ. ՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԲանալի բառեր՝ ֆիկցիա, օրենսդրական տեխնիկա, հաստատված փաստ, կեղծ պնդում, ապացույց, հանրային իրավունք։

Իրավաբանական  ֆիկցիան  իրավական  հնարք  է,  օրենսդրական  տեխնիկայի  միջոց,  որն  ամրագրում է փաստի գոյությունը՝ անկախ դրա իրական լինելուց։
  Հնարքի էությունը կայանում  է նրանում, որ գոյություն չունեցող հանրահայտ փաստը ճանաչվում է գոյություն ունեցող կամ  հակառակը։
   Այսպես,  օրինակ՝  օրենքի  իմացության  կանխավարկածը  ըստ  էության  հանդիսանում է ֆիկցիա։
  Այսպիսի ֆիկցիաների հետևանքով փատերը հայտնի փաստական կազմի դեպքում  կարող  են  լինել  ենթադրվող,  իսկ  մյուս  կողմից  դրանք  կարող  են  տարանջատված  լինել  փաստական  կազմից,  այն  դեպքում,  երբ  այդ  ենթադրյալ  փաստերի  հետ  կապված  իրավական  դրույթները տվյալ դեպքում ստանում են համապատասխան կիրառություն։
    Այս  յուրօրինակ  մտավոր  գործողությունը  նպատակ  ունի  ստեղծել  արհեստական  հիմք  իրավական դրույթների անալոգիայով կիրառման համար։
