ԳՈՒՄԱՐԱՅԻՆ ԳՈԼՈՐՇԱՑՄԱՆ ԵՎ ԳՈԼՈՐՇՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄԸ ՀՀ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄԳումարային գոլորշացումը և գոլորշունակությունը հանդիսանում են ինչպես կլիմայի, այնպես էլ ջրային հաշվեկշռի կարևորագույն տարրերից։
  Նրանք ունեն ոչ միայնտեսական,  այլ  նաև  կիրառական  կարևոր  նշանակություն։
   Գոլորշացման  իմացությունն  անհրաժեշտ  է  տարածքի  ջրային  հաշվեկշռի  որոշման  համար,  քանի  որ  այնջրային  հաշվեկշռում  ելքի  առավել  կարևոր  տարրերից  է,  իսկ  գոլորշունակությունը`մշակաբույսի ոռոգման նորմերը որոշելու համար։
  Գոլորշացման արժեքները բնականպայմաններում որոշվում են մի շարք մեթոդներով, որի ժամանակ օգտագործվում ենջրային և ջերմային հաշվեկշիռները, տուրբուլենտ դիֆուզիայի, ինչպես նաև տարբերհամալիր մեթոդներ։
 Հոդվածի  նպատակն  է  համապատասխան  աղբյուրների  և  Հայպետհիդրոմետիբազմամյա դիտարկումների տվյալների հիման վրա բացահայտել գումարային գոլորշացման  առանձնահատկությունները  ՀՀ  տարածքում  և  տալ  դրանց  տարածաժամանակային բաշխման օրինաչափությունները։
 Հոդվածում  բերված  աղյուսակները  և  գրաֆիկները  հնարավորություն  կընձեռեն՝բավարար  ճշգրտությամբ  որոշելու  գոլորշացման  արժեքը  ՀՀ  ցանկացած  չուսումնասիրված  տարածքում։
   Ստացված  արդյունքները  կօգտագործվեն  տարածաշրջանիջրային հաշվեկշիռը կազմելու և մշակաբույսերի ոռոգման ու ջրման նորմերը որոշելուհամար։
 Աշխատանքը կատարելու ժամանակ օգտագործվել են աշխարհագրական հետազոտությունների  տարբեր  մեթոդներ`  քարտեզագրական,  նկարագրական,  համեմատական, մաթեմատիկական, վիճակագրական և այլն։
 Գետերի  ջրհավաք  ավազանի  մակերեսից  գոլորշացման  հաշվարկային  մեթոդներիստեղծման վրա աշխատել են մի շարք գիտնականներ։
  Նմանատիպ մեթոդներ մշակվածեն  նաև  ջրաբանական  գրականության  մեջ։
   Գոլորշացման  մասին  կատարված  աշխատանքների և ուսումնասիրման մեթոդների մասին ակնարկ կարելի է գտնել Մ. Բուդիկոյի [6], Ա. Կոնստանտինովի, Ա. Բուդակովսկու և այլոց աշխատանքներում։
  Մի շարքաշխատանքներ  նվիրված  են  գոլորշունակությանը,  ոռոգման  պայմաններում  միկրոկլիմայի  փոփոխությանը,  ոռոգման  կարգավորման  ֆիզիկական  սկզբունքներին։
   ՀՀտարածքի  համար  այս  խնդիրները  ուսումնասիրվել  են  Ա.  Մխիթարյանի  կողմից  [8]։
 Առաջինը նրա աշխատանքում է ամբողջ ՀՀ տարածքի համար կազմվել միջին տարեկան  գոլորշացման  քարտեզ,  որը  ստացվել  էր  ջրային  հաշվեկշռի  մեթոդից  անկախ։
 Սա հնարավորություն տվեց հանգել ջրային հաշվեկշռի հավասարակշռմանը ՀՀ տարածքում  միջին  տարեկան  կտրվածքով։
   Արդյունքում  առաջին  անգամ  կազմվեց  ամբողջ  տարածքի  և  առանձին  գետային  ավազանների  ջրային  հաշվեկշիռը,  ընդ  որում՝բոլոր բաղադրիչները որոշվել էին առանձին-առանձին՝ մեկը մյուսից անկախ։
  Սակայնորոշ դեպքերում գոլորշացման և գոլորշունակության հաշվարկի համար անհրաժեշտէ  ունենալ  ավելի  մանրամասն  տեղեկություններ՝  դրանց  փոփոխությունն  ըստ  բարձրության,  տարվա  եղանակի,  գոտու  (վեգետացիայի  ընթացքում)  և  այլն։
   Այնուհետևգոլորշացման  համար  հանրապետության  տարածքի  համար  հետազոտություններ  էկատարել  Վ.  Վալեսյանը  [5,  7]։
   Նա  կառուցեց  գումարային  գոլորշացման  հաշվարկիգրաֆիկ,  որը  հիմնված  է  մթնոլորտային  տեղումների  և  օդի  ջերմաստիճանի  ամսական  մեծությունների  վրա։
   Այդ  գրաֆիկի  օգնությամբ  գումարային  գոլորշացման  արժեքը տարբեր բարձրություններ և տարբեր պայմաններ ունեցող շրջաններում կարելիէ  գնահատել  թեև  հեշտությամբ,  սակայն  որոշ  սխալներով։
   Նկատի  ունենալով  այդհանգամանքը`  հեղինակը  գումարային  գոլորշացման  միջին  արժեքները  որոշելու  համար առաջարկում է օգտագործել նաև յուրաքանչյուր գետի ջրհավաք ավազանի յուրահատկությունը բնութագրող 2 այլ բնութագրիչ` քամու և մթնոլորտային ճնշման մեծությունները։
   Վ.  Վալեսյանի  կողմից  մշակված  մեթոդով  հաշվարկված  գումարայինգոլորշացման  արժեքները  բավական  լավ  կապված  են  տեղանքի  բարձրության  հետ(տեղանքի բարձրացման հետ զուգընթաց գումարային գոլորշացման արժեքը, որոշակի  բարձրությունից  սկսած,  փոքրանում  է),  որի  պատճառով  այդ  մեթոդը  լայն  կիրառում  գտավ  [7]։
   Սակայն,  ինչպես  ցույց  տվեցին  հետագա  ուսումնասիրությունները,այդ մեթոդով ստացված գումարային գոլոշացման արժեքը հողային գոլորշացուցիչների  համեմատ  10-14  %-ով  պակաս  է։
   Հետագայում  Հ.  Փախչանյանը,  այնուհետև  Ա.Մխիթարյանը  և  Հ.  Հակոբյանը  մշակեցին  նոր  մեթոդներ,  որոնց  օգնությամբ  հաշվարկված  գումարային  գոլորշացման  արժեքը  համեմատաբար  մոտ  է  գոլորշացուցիչների  միջոցով  ստացված  տվյալներին։
   Առանձնապես  լայն  կիրառում  գտավ  Ա.  Մխիթարյանի և Հ. Հակոբյանի կողմից մշակած մեթոդը [5, 6]։
  Օգտագործելով ГГИ-500-50հողային  գոլորշացուցիչի  տվյալները,  ինչպես  նաև  օդի  ջերմաստիճանի,  մթնոլորտային տեղումների, հողի արդյունավետ խոնավության, գոլորշունակության և այլ տվյալներ,  հեղինակները  մշակեցին  լեռնային  պայմանների  համար  ցամաքից  կատարվողգումարային գոլորշացման հաշվարկի նոր մեթոդիկա։
  Վերջին տարիներին գոլորշացման հարցերով զբաղվել է Վ. Մարգարյանը [4]։
 ՀՀ  տարածքի  նման  լեռնային  բարդ  ռելիեֆ  ունեցող  երկրում,  ինչպես  կլիմայիշատ  տարրեր,  այնպես  էլ  գումարային  գոլորշացումը  և  գոլորշունակությունը  ըստբարձրության նվազում են։
  Հենվելով Հայպետհիդրոմետի տվյալների վրա՝ կազմվել ենգրաֆիկներ,  որոնք  ցույց  են  տալիս  մարտ-նոյեմբեր  ամիսների  և  տարեկան  գումարային  գոլորշացման  կախվածությունը  տեղանքի  բարձրությունից՝  ավելի  ակնհայտդարձնելով առաջադրված խնդիրը [8]։
 Ուսումնասիրություններից  պարզվել  է,  որ  ամառային  ամիսների  ընթացքում  երբեմն մինչև որոշակի բարձրություններ գոլորշացումը աճում է, որից հետո՝ կրկին նվազում, ինչը հակադիր է չորային տարածքներին, իսկ խոնավում ընթացքը բնականոն է,այսինքն՝ ըստ բարձրության նվազում է։
  Տարեկան առավելագույն գոլորշացումը դիտվում է հյուսիսային խոնավ տարածքներում և հարավ-արևելքում՝ 450-500 մմ/տարի,իսկ  նվազագույն՝  Արարատյան  դաշտում՝  400-450  մմ/տարի,  բարձրադիր  գոտում՝Եռաթմբերում՝ 208 մմ/տարի է։
  Մարտ ամսին ըստ բարձրության նվազում է, սակայնԱրարատյան  դաշտում  ավելի  ակտիվ  է,  քանի  որ  ավելի  մեծ  է  ստացված  էներգիանհյուսիս-արևելքի համեմատ։
  Կենտրոնում հասնում է մինչև 30 մմ, իսկ հյուսիս-արևելքում չի անցնում 25 մմ։
 Ապրիլ ամսվա (նկ. 1) ընթացքում պատկերը մնում է գրեթե նույնը, սակայն մեծանում  է  տարբեր,  համապատասխանաբար՝  1000  մ  բարձրություններում  կենտրոնում՝42  մմ,  հյուսիս-արևելքում՝  35  մմ։
   Իսկ  մայիս  ամսվա  ընթացքում  գրաֆիկի  կորերըգրեթե  մոտենում  են  իրար,  այսինքն՝  երկու  ավազաններում  էլ  ստանում  են  նույն  արժեքները։
 Նկար 1. Գումարային գոլորշացման կախվածությունը տեղանքի բարձրությունից մարտին և ապրիլինԱմռան ամիսներին՝ հունիս-օգոստոս, պատկերը ամբողջությամբ փոխվում է, չնայած, որ կենտրոնական հատվածներն ավելի մեծ քանակությամբ ջերմություն են ստանում, սակայն պակաս է ջրի քանակը, իսկ հյուսիս-արևելքում կա խոնավության ավելցուկ,  որի  պատճառով  էլ  գրաֆիկը  ակնհայտ  ցույց  է  տալիս  ավելի  մեծ  արժեքներնույն բարձրություններում։
 Սկսած սեպտեմբեր ամսից պատկերը կրկնում է նույնը, ինչ գարնան ամիսներինէր. կենտրոնում ավելի մեծ է, քան հյուսիս-արևելքում։
 Ամփոփելով  ասվածը՝  կազմել  ենք  նաև  տարեկան  ընթացքը  ներկայացնող  գրաֆիկ,  որը  ևս  ցույց  է  տալիս,  որ,  չնայած  Արարատյան  դաշտը  և  Շիրակը  ստանում  էավելի շատ էներգիա, սակայն գոլորշացումը ավելի բարձր է հյուսիս-արևելքում, քանիոր կա համապատասխան քանակությամբ խոնավություն։
 Գրեթե նույն պատկերը կրկնվում է գոլորշունակության դեպքում։
 Նկար 2. Գումարային գոլորշացման կախվածությունը տեղանքի բարձրությունից հուլիսին և օգոստոսինՀաշվի առնելով ՀՀ կլիմայական պայմանները՝ կարելի է ասել, որ մեր երկրի տարածքը ամբողջությամբ խոցելի է կլիմայի գլոբալ փոփոխության նկատմամբ։
  Ակնկալվում է, որ ջերմաստիճանի բարձրացումը և տեղումների քանակի կրճատումը կարագացնեն  անապատացման  գործընթացները  և  բացասաբար  կանդրադառնան  բնակչության և կլիմայից կախվածություն ունեցող սեկտորների վրա։
  Ջրային ռեսուրսներինվազումն ուղղակիորեն կազդի գյուղատնտեսության (ոռոգման հնարավորությունների նվազում, անջրդի հողագործության պայմանների վատթարացում, մշակաբույսերիբերքատվության  անկում)  և  մի  շարք  այլ  ոլորտների  վրա։
   Կլիմայի  փոփոխությունըբնական  էկոհամակարգերում  առաջ  կբերի  փոփոխություններ,  որոնք  կանդրադառնան նաև ՀՀ կենսաբազմազանության, անտառային, ալպյան, մերձալպյան և խոնավտարածքների էկոհամակարգերի վրա։
  Վերջին 80 տարիների տվյալների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ միջին տարեկան ջերմաստիճանի աճը կազմում է 0.85 0C,իսկ  տարեկան  տեղումների  քանակը  նվազել  է  6  %-ով։
   Սակայն  ջերմաստիճանի  փոփոխությունը ՀՀ տարբեր շրջաններում և տարվա տարբեր եղանակներին ունի տարբեր միտումներ [2]։
 Նկար 3. Գումարային գոլորշացման կախվածությունը տեղանքի բարձրությունից (նոյեմբերին և տարեկան)Տարեկան  տեղումների  քանակի  փոփոխությունների  տարածքային  բաշխվածությունը Հայաստանում բավականին անկանոն է. երկրի հյուսիսարևելյան և կենտրոնական շրջանները (Արարատյան դաշտ) դարձել են ավելի չորային, մինչդեռ հարավայինու  հարավարևմտյան  հատվածներում  և  Սևանա լճի ավազանում վերջին  70  տարվաընթացքում  տեղումների  քանակը  զգալիորեն  ավելացել  է։
   Այս  ուղղությամբ  կատարված մի շարք աշխատանքների արդյունքում կազմվել են մի շարք սցենարներ։
 Նկար 4. Գումարային գոլորշացման ընթացքը Սևանա լճից 1927-2009 թթ.Գլոբալ արտանետումների արդի միտումների շարունակության դեպքում ՀՀ տարեկան միջին տեղումների ծավալը հաջորդ հարյուրամյակի ընթացքում ավելանալու էմոտ 9 %-ով։
  Տեղումների կանխատեսվող փոփոխությունները խիստ տարբեր են հանրապետության  տարածքում,  սակայն  նույնիսկ  այն  տարածաշրջաններում,  որտեղկանխատեսվում է տեղումների ավելացում, բարձր ջերմաստիճանները կարող են գոլորշացման ավելացման արդյունքում նվազեցնել հողերի խոնավությունը և մեծապեսկրճատել գետերի հոսքը [3]։
 Գոլորշացման ակտիվացումը կմեծացնի նաև ոռոգման կարիք ունեցող տարածքների  մակերեսը,  ինչպես  նաև  կնվազի  ոռոգման  համար  անհրաժեշտ  ջրի  քանակը։
 Սրանից  էլ  կախված  կկրճատվի  գյուղատնտեսության  արտադրողականությունը.մինչև  2100  թ.  գյուղատնետեսական  արտադրանքի  ոլորտում  ՀՆԱ  2-5  %  տարեկանկորուստ  կգրանցվի։
   Կփոքրանան  նաև  ստորերկրյա  ջրային  պաշարները,  կկրճատվիՍևանա լճի մակարդակը, կվատթարանա ջրի որակը։
  Այս ամենը կհանգեցնեն հիվանդությունների  տարածման,  էկոհամակարգերի  վնասման  և  այլն։
   Օդի  բարձր  ջերմաստիճանը,  գոլորշացման  ինտենսիվացումը  և  ջրի  գոլորշու  կոնցենտրացիաների  ավելացումը  մեծացնում  են  ուժգին  փոթորիկների  հավանականությունը,  ինչը  կարող  էհանգեցնել բնական աղետների՝ ջրհեղեղ, սելավ, սողանք և այլն [2, 3]։
 Գրականություն1.  Բաղդասարյան  Ա.,  Ճուղուրյան  Ա.,  Օհանյան  Կ.,  Հայկական  ՍՍՀ  ֆիզիկական  աշխարհագրություն, Երևան, 1971, էջ 470։
 2.  «Կլիմային  փոփոխության  մասին  երկրորդ  ազգային  հաղորդագրություն»,  Երևան,2010, էջ 112։
 3.  «Կլիմայի  փոփոխության  սոցիալ-տնտեսական  ազդեցությունը  Հայաստանում»,Երևան, 2009, էջ 157։
 4.  Մարգարյան  Վ.,  Մթնոլորտային  խոնավացման  տարածաժամանակային  փոփոխությունների օրինաչափությունները ՀՀ-ում, Երևան, 2009։
 5.  Մնացականյան Բ., Հայաստանի ջրային հաշվեկշիռը, Երևան, 2005, էջ 184։
 Շողիկ ՍահակյանԳՈՒՄԱՐԱՅԻՆ ԳՈԼՈՐՇԱՑՄԱՆ ԵՎ ԳՈԼՈՐՇՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆԲԱՇԽՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄԸ ՀՀ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ գումարային գոլորշացում, գոլորշունակություն, ջրային հաշվեկշիռ, ոռոգում, գումարային գոլորշացման հաշվարկի գրաֆիկ, գոլորշացուցիչներ, կլիմայի գլոբալ փոփոխություն։

Գումարային  գոլորշացումը  և  գոլորշունակությունը  հանդիսանում  են  ինչպես  կլիմայի,  այնպես էլ ջրային հաշվեկշռի կարևորագույն տարրերից, և ունեն ոչ միայն տեսական, այլ նաև  կիրառական  կարևոր  նշանակություն։
   Հոդվածի  նպատակն  է  Հայպետհիդրոմետի  տվյալների  հիման  վրա  բացահայտել  ՀՀ  տարածքում  գումարային  գոլորշացման  և  գոլորշունակության  տարածաժամանակային բաշխման առանձնահատկությունները։
  Չնայած ընդհանուր օրինաչափություններին՝  ստորադիր  մակերևույթի  բնույթին,  միկրոկլիմային,  քամու  ուղղությանը,  մթնոլորտային  ճնշմանը  և  այլն,  ՀՀ  տարածքում  նկատվում  են  նշված  տարրերի  ընդհանուր  օրինաչափություններից շեղումներ։
