ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄՄարդու իրավունքները բնորոշ են մարդու բնույթին, և առանց դրանց նա չի կարող գոյություն ունենալ որպես մարդկային էակ։
  Մարդու իրավունքներն ու ազատությունը  հնարավորություն  են  տալիս  ամբողջական  զարգացում  ունենալ  և  օգտագործել  մեր  մարդկային  որակները,  տաղանդը,  խիղճը  և  այդպիսով  բավարարել  մեր  հոգևոր  ու  այլ  պահանջմունքներ։
   Մարդու  իրավունքների  և  ազատության  իրացումիցհրաժարվելը  համարվում  է  ոչ  միայն  անձնային  խնդիր,  այլ  նաև  սոցիալական  և  քաղաքական անախորժությունների առաջացման պայմաններ է ստեղծում՝ հասարակությունների, պետությունների մեջ հանգեցնելով կոնֆլիկտների։
 Մարդու  իրավունքների  համընդհանուր  հռչակագիրն  ընդունվել  է  Միավորվածազգերի  կազմակերպության  հիմնադրումից  երեք  տարի  անց՝  1948  թ.  դեկտեմբերի10-ին,  Փարիզում.  այդ  օրը  համարվում  է  Մարդու  իրավունքների  միջազգային  օր։
 Հռչակագիրը  թարգմանվել  է  ավելի  քան  350  լեզուներով  և  աշխարհի  ամենաշատթարգմանված փաստաթուղթն է1։
  Այն մարդու իրավունքների մասին ներկայիս օրենքների հիմնաքարն է, ձևավորվել է ոչ քաղաքական լեզվով և հաստատում է հարաբերությունների  ձևեր,  որոնց  կարող  է  ապավինել  աշխարհում  բնակվող  յուրաքանչյուրոք։
  Իր 30 հոդվածներում հռչակագիրը սահմանում է բոլոր մարդկանց իրավունքներըև  ազատությունները`  իր  մեջ  ներառելով  քաղաքացիական,  քաղաքական,  տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքները։
  Սակայն հռչակագիրն իրավականուժ չունի, բարոյական նորմերի ժողովածու է2։
 «Մարդու  իրավունք»  հասկացությունն  առաջին  անգամ  կիրառվել  է  Մարդու  ևքաղաքացու իրավունքի ֆրանսիական հռչակագրում, որն ընդունվել է 1789 թ.։
  Հռչակագիրը սահմանում է մարդու հիմնական իրավունքները և ազատությունները։
  Մարդու իրավունքը ձևավորում է անձի իրավունքային կարգավիճակի հիմքը3։
 Ինչպես  նշված  է  Մարդու  իրավունքների  համընդհանուր  հռչակագրի  1-ին  դրույթում,  մարդու  հիմնարար  ազատություննները,  սոցիալական  արդարությունը  և  համաշխարհային  խաղաղությունը  հանդիսանում  են  արժանապատվությունը։
   Մարդուիրավունքների հանդեպ հարգանքը պետք է ընդունվի անկախ դրանց իրականացմանպայմաններից կամ քաղաքական համակարգից։
 Կարևոր նշանակություն և լայն տարածում է գտել մարդու իրավունքների «Երեքսերնդի»  գաղափարը։
   Առաջին  սերունդը  ներառում  է  այնպիսի  իրավունքներ,  ինչպիսիք  են  քաղաքացիական  և  քաղաքական  իրավունքները։
   Երկրորդ  սերունդը  ներառում  է  դրական  ձևակերպում  ունեցող  իրավունքները,  որոնք  ուղղված  են  սոցիալական  արդարությունը,  տնտեսական,  սոցիալական  և  մշակութային  կյանքում  ակտիվմասնակցությանը,  ազատության  ապահովմանը։
   Երրորդ  սերունդը  ներառում  է  «կոլեկտիվ  իրավունքներ»,  որոնց  համաձայն՝  յուրաքանչյուր  մարդ  սոցիալական  և  մի1 Տե՛ս «Հիմնական փաստեր Միավորված ազգերի կազմակերպության մասին», Երևան, 2002, էջ 24։
 2 Aziz N., The Human Rights Debate in an Era of Globalization, in “Debating Human Rights։
  Critical Essays from the3 Տե՛ս http։
 //www.km.ru/magazin/view_print.asp?id/ 10.03.14։
 ջազգային  կարգուկանոնի  իրավունք  ունի,  որի  ներքո  կարող  են  ապահովվել  հռչակագրում ամրագրված իրավունքների իրականացումը և ազատությունները։
 Սոցիալական աշխատանքը մարդու իրավունքների պաշտպանության մասնագիտություն  է։
   Սոցիալական  աշխատողների  մասնագիտական  գործունեությունն  ուղղված է մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, իրավունքների ոտանահարումներիկանխարգելմանը  և  հաղթահարմանը,  հակախտրականական  պրակտիկայի  իրականացմանը։
  Սոցիալական աշխատողների միջազգային ֆեդերացիայի (IFSW) և Սոցիալական աշխատանքի դպրոցի միջազգային ասոցիացիայի (IASWS) կողմից տրված սոցիալական աշխատանքի սահմանումը շեշտը դնում է մարդու իրավունքների և սոցիալական  արդարության  սկզբունքի  վրա։
   Այս  մոտեցումն  անդրադառնում  է  սոցիալական աշխատանքի պրակտիկայի վրա. սոցիալական աշխատանքի էթիկական կոդեքսը,  որը  կրում  է  մարդու  իրավունքների  գաղափարախոսության  ազդեցությունը  ևհանդիսանում  սոցիալական  աշխատանքի  պրակտիկայի  իրականացման  կանոնակարգ, լիովին արտացոլում է մարդու իրավունքների գաղափարախոսությունը։
 Սոցիալական  աշխատանքի  շրջանակներում  առավել  կիրառելի  է  «կարիք»  հասկացությունը «մարդու  իրավունք» հասկացության փոխարեն։
  Առաջին դեպքում  մասնագիտությունը  կենտրոնանում է դժվարին իրավիճակների, կարիքների հաղթահարման  գործողությունների  վրա`  թողնելով  մարդկանց  իրավունքների  պաշտպանությունն այլոց։
  Երկրորդ դեպքի օրինակ է ԱՄՆ-ն, որտեղ 1947 թ. Սոցիալական աշխատողների ամերիկյան ասոցիացիան որդեգրել է մի հիմնարար պնդում (այն արտացոլված է ՄԻՀՀ 25-րդ հոդվածում), որը ամրագրվել է ավելի քան մեկ ու կես տարի հետո։
 Սոցիալական աշխատանքի նկարագրության մեջ, այնուամենայնիվ, օգտագործվում է«կարիք» բառը «իրավունք» բառի փոխարեն։
 Կարիքները  և  իրավունքները  հաճախ  վերածածկվում  են,  քանի  որ  մեկի  բավարարումը որևէ կերպ անհամատեղելի կամ պակաս կարևոր չէ, քան մյուսինը։
 Սոցիալական  աշխատանքը  կարող  է  համարվել  գործողության  մասնագիտություն։
  Ի տարբերություն այլ մասնագետների, սոցիալական աշխատողները կոչված ենմեկնաբանելու փիլիսոփայական մի շարք հասկացություններ, սակայն նրանց գործունեությունն  առավել  ուղղված  է  սոցիալական  հիմնախնդիրների  լուծմանը  և  կարիքներին  արձագանքելուն։
   Անվիճել  է,  որ  սոցիալական  աշխատողը  մարդու  իրավունքների  պաշտպանության  աշխատող  է,  ինչի  մասին  վկայում  են  ՄԻՀՀ  25-րդ  հոդվածը,Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային համաձայնագիրը  (ՏՍՄԻՄՀ),  Կանանց  նկատմամբ  ցանկացած  տիպի  խտրականության  վերացման հայեցակարգը (ԿԽՎՀ) և Երեխաների իրավունքների պաշտպանության հայեցակարգը  (ԵԻՀ)։
   Մարդու  իրավունքների  ոլորտում  սոցիալական  աշխատողն  կարևորներուժ  ունի  և  կարող  է  իրականացնել  նշանակալի  ներդրումներ  մարդու  իրավունքների  շարժումներում։
   Նախ  և  առաջ  սոցիալական  աշխատողները  պարզ  հասկանումեն իրավունքների անօտարելության ասպեկտը, քանի որ իրենց առօրյա պրակտիկայում  հանդիպում  են  առանց  համապատասխան  կացարանի,  սնունդի,  հոգեկան  ևմտավոր  առողջության  շահառուների։
   Նրանք  գիտակցում  են,  որ  քաղաքացու  և  քաղաքական  իրավունքների  ոտնահարումը  ևս  վնասում  է  մարդու  բարեկեցությանը։
 Սոցիալական  աշխատողներն  իրականացնում  են  գործողություններ,  որոնցով  ապահովում են անհատների, խմբերի և համայնքների իրավունքների իրացումը։
 Այդուհանդերձ,  բացակայում  է  այն  գիտակցումը,  որ  սոցիալական  աշխատողիգործունեությունը մարդու իրավունքների պաշտպանության պրակտիկա է, եղանակ։
 Մարդու  իրավունքների  համաշխարհային  հարթակը  հսկայական  կառույց  է։
   Ինչպես Գորեն էր նշում 1968 թ., սոցիալական աշխատանքը կհարստանա և մեծագույնշահույթ կունենա, եթե մարդու իրավունքների հետ դրա կապակցումը վերագիտակցվի  և  վերամասնագիտացվի։
   Հավանաբար  2028  թ.  պրոֆեսիոնալ  կազմակերպությունների  հարյուրամյակի  քննարկումը  ցույց  կտա,  որ  մասնագիտությունն  իսկապեսկոնկրետացրել և հզորացրել է մարդու իրավունքների իր պարտավորությունը1։
 Մարդու  իրավունքներն  անբաժանելի  են  սոցիալական  աշխատանքի  տեսությունից,  արժեքներից,  էթիկայից  և  պրակտիկայից,  ուստի  իրավունքների  պաշտպանությունը  պետք  է  անբաժանելի  լինի  սոցիալական  աշխատանքից։
   Նույնիսկ  ավտորիտար ռեժիմով ապրող երկրներում մարդու իրավունքների իրացման երաշխավորումըկարևոր է սոցիալական աշխատանքի մասնագետների համար։
 Սակայն  սոցիալական  աշխատանքը,  լինելով  մարդու  իրավունքների  իրացումըերաշխավորող մասնագիտություն, չի կարող ապահովել իրավունքների ամբողջականպաշտպանվածություն,  խտրականության  բացառում։
   Անդրադարձ  կատարելով  աշխարհում տիրող իրավիճակին` պարզ է դառնում, որ. 1.  Միջազգային  գնահատումներից  ստացված  արդյունքների  համաձայն`  միայնվերջին 20 տարիներին տնտեսական և սոցիալական զրկանքներից մահացելէ ավելի շատ մարդ, քան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ,2.  Յուրաքանչյուր տարի զարգացող երկրներում մահանում է մինչև 5 տարեկան12.9 մլն երեխա,3.  Միայն զարգացող երկրներում ավելի քան 1 մլրդ մարդ ապրում է բնակարանային անբարենպաստ պայմաններում, ընդ որում՝ 100 մլն լիովին անտուն է,4.  Ամբողջ աշխարհում հաշվարկվում է 17.5 մլն փախստական2։
 Այս  ամենն  անդրադառնում  է  ունենում  նաև  ՀՀ  խնդիրների  վրա։
   Անկախությանձեռքբերմամբ  ՀՀ-ն մարդու իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված միջազգայինպայմանագրերին և համաձայնագրերին միանալու, միջազգային կազմակերպություններին  անդամակցելու  և  միջազգային  համաժողովներին  մասնակցելու  հնարավորություն  ստացավ։
   ՀՀ-ն  միացել  է  այն  հիմնարար  միջազգային  փաստաթղթերին,  որոնքկնքվել  են  ինչպես  համընդհանուր,  այնպես  էլ  տարածաշրջանային  մակարդակներով։
 Հայաստանը  միացել  է  Մարդու  իրավունքների  համընդհանուր  հռչակագրին,  որը  մեծապես նպաստել է հանրապետությունում մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների  նկատմամբ  հարգանքի  ամրապնդմանը։
   Վերջին  տարիներին  մարդուիրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ ՀՀ իրականացրած քայլերն են մահապատժի  վերացումը,  ազատազրկման  վայրերի  համակարգի  բարելավումը,  պարտադիր  զինծառայությունից  խուսափող  անձանց  իրավունքների  պաշտպանության  իրավական  համակարգի  բարելավումը։
   2002  թ.  Հայաստանն  ընտրվել  և  2005  թ.  վերընտրվել է ՄԱԿ Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի անդամ, 2003 թ. ապաքրեականացվել է (դեկրիմինալիզացիա) նույնասեռականությունը, 2004 թ. հիմնվել է Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտը, 2005 թ. նոյեմբերին կայացած հանրաքվեի արդյունքում ընդունվել է ՀՀ նոր Սահմանադրությունը և այլն։
 ՀՀ-ն անդամակից է դարձել մարդու իրավունքների և մարդասիրական ոլորտների միջազգային կարևորագույն գործիքներին, ինչպես նաև մարդու իրավունքների վերաբերյալ  Եվրոպայի  խորհրդի  պայմանագրերին`  ի  թիվս  այլ  հարցերի  ընդունելովՄարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի իրավասությունը։
  Համագործակցություն է հաստատվել նաև մարդու իրավունքներով զբաղվող բոլոր մարմինների և ընթացակարգերի հետ (ՄԱԿ կառույցներ, Եվրոպայի խորհուրդ, ԵԱՀԿ)։
 Պետական  սեկտորում  մարդու  իրավունքների  պաշտպանությանը  նպաստում  ենվերջին տարիներին ստեղծված որոշ կառույցներ՝ Վարչական լսումներ իրականացնող2 Տե՛ս http։
 //www.un.org/rights/ 25.01.14։
 հանձնաժողովը, ՀՀ Վերահսկիչ պալատը,  ՀՀ Աշխատանքի և սոցիալական հարցերիմոնիթորինգի  և  վերահսկողության  վարչությունը,  որոնք,  մշտապես  վերահսկողություն իրականացնելով, նպատակ ունեն բացահայտելու այցելուների խախտված իրավունքները և վերականգնելու դրանք1։
 Այս ամենը հաշվի առնելով` կարելի է նշել, որ սոցիալական աշխատողներն այսօրՀՀ-ում  և  բազում  այլ  երկրներում  շատ  անելիքներ  ունեն`  մարդու  իրավունքների  արդարացի և արժանապատիվ իրացումը երաշխավորելու համար։
 Լիանա ՄկրտչյանՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր` սոցիալական աշխատանք, մարդու իրավունքներ, մարդու իրավունքներիհամընդհանուր հռչակագիր, սոցիալական արդարություն, սոցիալական կարիք, Միավորված ազգերի կազմակերպություն։

Մարդու  իրավունքները  անբաժանելի  են  սոցիալական  աշխատանքի  տեսությունից՝  արժեքներից,  էթիկայից  և  պրակտիկայից։
   Սակայն  սոցիալական  աշխատանքը,  լինելով  մարդու  իրավունքների իրացումը երաշխավորող մասնագիտություն, չի կարող ապահովել սոցիալական  աշխատանքի  շահառուների  իրավունքների  պաշտպանվածությունը  և  նրանց  նկատմամբ  խտրականության բացառումը։
  Ուստի պետք է նշել, որ սոցիալական աշխատողներն այսօր բազում երկրներում և ՀՀ-ում շատ անելիքներ ունեն` մարդու իրավունքների արդարացի և արժանապատիվ իրացումը երաշխավորելու համար։
