ԴԱՏԱԿԱՆ ՏՈՒԳԱՆՔ ԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ՍԱՆԿՑԻԱՅԻ ՈՐՈՇ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐՔրեական վարույթի իրականացման արդյունավետության հիմնական երաշխիքներից մեկը վարույթի բնականոն ընթացքի ապահովումն է, որի լիարժեք իրացմանտեսանկյունից կարևորվում է վարույթի մասնակիցների կողմից պատշաճ վարքագծիդրսևորումը։
   Հետևաբար  վարույթի  բնականոն  ընթացքի  ապահովմանն  է  ուղղվածդատավարական ընթացակարգը խախտելու դեպքում վրա հասնող օրենքով նախատեսված  դատավարական  պատասխանատվությունը,  որը  նպատակ  ունի  հարկադրանքի  համապատասխան  միջոցի  կիրառման  հետ  կապված  հարաբերություններիկարգավորմամբ երաշխավորելու դատական նիստի բնականոն ընթացքը։
 Քրեադատավարական հարկադրանքը պետական հարկադրանքի անբաժանելիմասն է։
  Այս հարկադրանքի կիրառումը քրեական վարույթում թույլատրելի է քրեականդատավարության  օրենսգրքով  նախատեսված  դեպքերում։
   Հարկադրանքի  կիրառման հիմքը նախևառաջ քրեական դատավարության մասնակիցների կողմից իրենցպարտականությունները  չկատարելը  կամ  ոչ  պատշաճ  կատարելն  է,  ինչպես  նաևիրենց իրավունքները չարաշահելը, որոնք ուղղված են դատական նիստի ընթացքումօրենքով  սահմանված  կարգի  խախտմանը։
   Քիչ  չեն  դեպքերը,  երբ  քրեական  դատավարության  մասնակիցները  չեն  կատարում  իրենց  ընթացակարգային  պարտականությունները՝  խոչընդոտելով  գործի  քննությանը։
   Դա  կանխելու  համար  դատարանն իրավունք ունի դատավարության մասնակցի նկատմամբ կիրառելու համապատասխան հարկադրանքի միջոցներ։
  Այդ հարկադրանքի միջոցների նախատեսումը ևկիրառումը անձի նկատմամբ դատավարական պատասխանատվության ենթարկելուվառ դրսևորում է։
 Ն.  Ա.  Գրոմովը  և  Ս.  Պոլունինը  գտնում  են,  որ  դատավարական  պատասխանատվությունը  օրենքով  նախատեսված  դատավարական  սանկցիաների  ազդեցությունն է քրեադատավարական նորմերը խախտած անձի նկատմամբ՝ արտահայտելովանօրինական  վարքի  դատապարտումը  պետության  կողմից  [1]։
   Վ.  Մ.  Կովալյովըդատավարական պատասխանատվությունը դիտում է որպես օրենքով նախատեսվածսանկցիաների  ազդեցություն  այն  անձի  վրա,  ով  մեղավոր  է  քրեադատավարականօրենքը  խախտելու  մեջ  [2]։
   Պ.  Ս.  Էլկինդը  գտնում  է,  որ  քրեադատավարականպատասխանատվությունը  իրավախախտի  նկատմամբ  լրացուցիչ  քրեադատավարական  պարտականության  սահմանումն  է,  իր  դատավարական  իրավունքներիցզրկելը, այլ խոսքով՝ նրանց համար լրացուցիչ պարտականությունների սահմանումըև  պատշաճ  ընթացակարգային  իրավունքներից  զրկումը  [3]։
   Զ.  Ֆ.  Կովրիգանվերլուծում  է  դատավարական  պատասխանատվությունը  երկու  առումներով՝  նախորպես  անհրաժեշտություն՝  գործելու  դատարանի  սահմանած  կանոններով՝  օգտագործելով  իրավունքները  և  իրականացնելով  պարտականությունները,  ինչպես  նաևորպես անբարեխիղճ վարքագծի հետևանքները կրելու պարտականություն [4]։
 Ամփոփելով վերոգրյալը՝ կարծում ենք՝ քրեադատավարական պատասխանատվությունը վարույթի մասնակիցների ոչ իրավաչափ վարքագծին ի պատասխան քրեադատավարական հարկադրանքի միջոցների՝  դատավարական սանկցիաների կիրառումն է։
  Ինչպես իրավական պատասխանատվության այլ տեսակները, դատավարական պատասխանատվությունը ևս կատարում է կարգավորող, կանխարգելիչ, պատժիչ (տուգանային), վերականգնող և դաստիարակչական գործառույթներ։
 Իրավաբանական  գրականության  մեջ  պատժիչ  (տուգանային)  սանկցիաներիթվին են դասվում առաջին հերթին այն սանկցիաները, որոնք ունեն մեծ ազդեցությունիրավախախտի նկատմամբ և արտահայտվում են նրա նկատմամբ ֆիզիկական կամնյութական  պատիժ  կիրառելով։
   Այս  սանկցիաները  հիմնականում  ուղղված  ենդատավարական խախտումները կանխելուն, իրավախախտին պատժելուն, նրա իրավունքները  սահմանափակելուն  և  նրա  կողմից  իր  պարտականությունները  կատարելուն պարտավորեցնելուն։
 Աշխատանքի  ուսումնասիրության  առարկա  դատական  տուգանքը  դասվում  էկարգապահական սանկցիաների թվին, և ունի դրամական բնույթ։
 Այսպես, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 314.1 հոդվածը սահմանումէ  հետևյալը.  «Հայաստանի  Հանրապետության  դատական  օրենսգիրք  սահմանադրական  օրենքով  նախատեսված  հիմքերով  դատարանն  իրավունք  ունի  քրեականդատավարությանը  մասնակցող  անձանց  և  դատական  նիստին  ներկա  գտնվող  այլանձանց նկատմամբ կիրառելու հետևյալ սանկցիաները. 1) նկատողություն.2) դատական նիստերի դահլիճից հեռացում.3) դատական տուգանք»։
 ՀՀ  դատական  օրենսգրքի  47  հոդվածը  (Դատական  սանկցիա  կիրառելունպատակը  և  հիմքերը)  նախատեսում  է,  որ  դատական  սանկցիան  կիրառվում  էդատական իշխանության հեղինակությունը պաշտպանելու, ինչպես նաև դատականնիստի  բնականոն  ընթացքն  ապահովելու  նպատակով։
   Դատարանը  դատականսանկցիա կարող է կիրառել, երբ անձը չարաշահում է իր դատավարական իրավունքները կամ չարամտորեն չի կատարում իր դատավարական պարտականությունները,չի ենթարկվում դատարանի կարգադրություններին կամ որևէ այլ կերպ խախտում էդատական նիստի կարգը, դատական նիստի դահլիճում անհարգալից վերաբերմունքէ դրսևորում դատարանի նկատմամբ։
 Տեսաբանների  մի  մասը  դատական  տուգանքը  դասում  է  միջանկյալ  բնույթիսանկցիաների թվին՝ փաստելով, որ այն ունի թե´ պատժիչ, թե´ իրավավերականգնիչբնույթ [5]։
  Ս. Ս. Չերնովայի կարծիքով դատական տուգանքը իրենից ներկայացնումէ  դատարանի  կողմից  նշանակված  քրեադատավարական  հարկադրանքի  տեսակորոշակի դրամական գումարի ձևով, որը նշանակվում է դատավարության մասնակցինկատմամբ իր պարտականությունները չկատարելու, այդ թվում՝ դատական նիստիկարգը  խախտելու  համար  [6]։
   ՌԴ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  համակարգային  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  դրամական  տուգանքը1  կոչված  էխթանելու քրեական վարույթի մասնակիցների կողմից, և հատկապես ամենից առաջայն  մասնակիցների  կողմից  իրենց  դատավարական  պարտականություններըկատարելուն,  ովքեր  ծառայում  են  արդարադատության  շահերին  և  ապահովում  ենդատական նիստի նորմալ, բնականոն ընթացքը։
 Հետևաբար  ընդհանրացնելով  վերոգրյալը՝  կարող  ենք  դատական  տուգանքըբնորոշել որպես դատավարական սանկցիայի տեսակ, որի նշանակումը նպատակ էհետապնդում ազդել դատական նիստի կարգը խախտող անձի վրա կամ հարկադրելնրան բարեխղճորեն կատարել իր պարտականությունները։
 Դատավարական  ցանկացած  հարկադրանքի  միջոցին  բնորոշ  ընդհանուրհատկությունների  հետ  մեկտեղ  դատական  տուգանքն  ունի  իրեն  բնորոշ  առանձնահատկությունները։
  Մասնավորապես, քրեական վարույթում այն հատուկ նպատակունի՝  հանդես  գալով  որպես  քրեադատավարական  պատասխանատվություննապահովող սանկցիա։
  Այն, ինչպես նշել ենք, ունի տուգանային բնույթ և ծառայում էորպես պատժիչ միջոց այն անձանց նկատմամբ, ովքեր կատարել են քրեադատավարական  իրավախախտում,  որովհետև  նրանց  համար  առաջացնում  են  անբարենպաստ հետևանքներ՝ դրամական բեռի տեսքով։
  Դատական տուգանքով պաշտպանվող  իրավահարաբերությունների  առանձնահատկությունը  նրանց  անմիջականկամ հատուկ բնույթի մեջ է։
  Հարկ է նշել, որ այդ իրավահարաբերությունները ծագումեն՝●  դատավարական  գործողությունների  կատարման  մեջ  կողմերի  ներգրավմանժամանակ,●  պարտականությունները չկատարելու հետևանքով,●  դատարանի և դատական նիստին ներկա անձանց միջև։
 Դատական  տուգանքը՝  որպես  քրեադատավարական  հարկադրանքի  տեսակ,նախատեսված է մի շարք երկրներում, և այդ երկրների փորձի ուսումնասիրությունըանշուշտ  կարևոր  է  ներպետական  օրենսդրության  զարգացման  համար։
   Այսպես՝Ուկրաինայի  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքը  նախատեսում  է  դատականտուգանքի նշանակումը բոլոր այն անձանց նկատմամբ, ովքեր խախտում են  օրենքովիրենց  վրա  դրված  պարտականությունները  [7]։
   Բելառուսում  առանց  հարգելիպատճառների պարտականությունների չկատարելու և քրեական վարույթն իրականացնող  մարմնի  կարգադրություններին  չենթարկվելու  համար  տուժողի,  քաղաքա1 ՌԴ քրեական դատավարության օրենսգրքում դատական տուգանքը նախատեսված է որպես «денежное  взсыкание»՝  դրամական  տուգանք,  մինչդեռ  նույն  սանկցիան  ՌԴ  քաղաքացիական  դատավարության օրենսգրքում նախատեսված է որպես «судебный штраф»՝ դատական տուգանք։
 ցիական  հայցվորի,  պատասխանողի,  ներկայացուցչի,  վկայի,  փորձագետի,  թարգմանչի,  ինչպես  նաև  այլ  անձանց  նկատմամբ  կարող  է  նշանակվել  դատականտուգանք։
   Լիտվայի  Հանրապետության  քրեադատավարական  օրենքով    ընթացակարգային  պարտականությունները  չկատարելու  համար  կրկին  կիրառվում  էդատական  տուգանք։
   Այսպես՝  Լիտվայի  Հանրապետության  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  համաձայն՝  վկան,  ինչպես  նաև  ցանկացած  անձ,  որ  մինչդատական  վարույթի  ընթացքում  առանց  հարգելի  պատճառների  չի  ներկայանումքննիչին, դատախազին, դատավորին, կարող է տուգանվել, իսկ օրենքով նախատեսված  որոշ  դեպքերում  կարող  է  մինչև  մեկ  ամիս  ժամանակով  ձերբակալվել։
   Մեղադրյալը  և  կասկածյալը  ևս  կարող  են տուգանվել  առանց  հարգելի  պատճառներիհամապատասխան  դատավարական  գործողությանը  չներկայանալու  համար։
   Դատախազը  տուգանքը  նշանակում  է  իր  հայեցողությամբ  կամ  էլ  մինչդատականվարույթի համապատասխան իրավասու մարմնի միջնորդությամբ, իսկ դատարանը՝դատախազի  միջնորդությամբ  կամ  իր  հայեցողությամբ  [8]։
   Մոլդովայում  օրենքովնախատեսված  կոնկրետ  պարտականությունները  խախտելու  համար  կրկիննախատեսված է դատական տուգանք։
  Օրինակ՝ անձը, ում հանձնարարվել է անչափահասի հսկողությունը և նա խախտել կամ չի կատարել այդ պարտականությունը,կարող  է,  հանգամանքներից  ելնելով,  ենթարկվել  կա՛մ  քրեական  պատասխանատվության,  կա՛մ  դրամական  տուգանքի  [9]։
   Գերմանիայի  քրեադատավարականօրենքով վարույթի բոլոր մասնակիցների նկատմամբ ոչ միայն կարող է նշանակվելդատական տուգանք պարտականությունները չկատարելու համար, այլև վերջիններսկարող են ձերբակալվել դատական նիստի կարգը խախտելու համար։
  Կրկին իրավախախտում  կատարելու  դեպքում  դարձյալ  կարող  են  դատավարական  սանկցիաներկիրառվել  [10]։
   Ավստրիայի  քրեական  դատավարության  օրենսգրքով  դատարանըհնարավորություն ունի կիրառել դատական տուգանք մեղադրյալի, տուժողի, վկայի,փորձագետի  և  բոլոր  այն  անձանց  նկատմամբ,  ովքեր    իշխանական  մարմիններիներկայացուցիչ չեն։
 Չեխիայի  քրեական  դատավարության  օրենսգիրքը  նախատեսում  է,  որ  անձինկատմամբ,  ով  խախտում  է  դատական  նիստի  կարգը  կամ  վիրավորում  է  դատարանին,  պետական  ներկայացուցչին,  քննիչին  կամ  ոստիկանության  աշխատակցինկամ  առանց  բավարար  ներողություն  հայցելու  չի  կատարում  նրան  տրված  կարգադրությունը, կարող է կիրառվել դատական տուգանք [11]։
  Ֆրանսիայի քրեականդատավարության  օրենսգիրքը  ոչ  միայն  թվարկում  է  այն  իրավախախտումներիամբողջական շարքը, որոնց համար նախատեսված է դատական տուգանք, այլև այնբոլոր անձանց,  ովքեր կարող են այն կիրառել, ինչը հազվադեպ է հանդիպում այլերկրների օրենսդրություններում։
  Անգլիայի և Ուելսի օրենքների համաձայն՝ դատարաններն  ունեն  մեծ  լիազորություններ՝  կարգավորելու  այն  անձանց  վարքագիծը,ովքեր դրսևորում են անհարգալից վերաբերմունք դատարանի հանդեպ։
  Դատականտուգանք  ևս  կարող  է  կիրառվել։
   Առանձնահատկություն  ունի  Անգլիայի  և  Ուելսիպարագայում  սանկցիայի  կիրառման  կարգը։
   Մասնավորապես  այն  անձին,  ումնկատմամբ  կիրառվում  է  հարկադրանքը,  գրավոր  կերպով  ներկայացվում  էսանկցիայի կիրառման հիմք ծառայող գործողությունների մասին, ներկայացվում ենհնարավոր  պատիժները,  թույլատրում  են  ներողություն  խնդրել  և  բացատրել  իրգործողությունները։
   Բացի  այդ  եթե  վտանգ  կա,  որ  դատավորը,  ում  նկատմամբդրսևորվել  է  անհարգալից  վերաբերմունք,  չի  կարող  լինել  անկողմնակալ,  ապա գործը  հանձնվում  է  մեկ  այլ  դատավորի։
   Բայց  ամեն  դեպքում  այս  ընթացակարգըպետք  է  կիրառվի  բացառապես  այն  դեպքում,  երբ  անհրաժեշտ  է  պաշտպանելարդարադատության  շահը։
   Համանման  կարգավորումներ  են  նախատեսված  նաևՇոտլանդիայի, Իռլանդիայի, Սլովենիայի, Կիպրոսի օրենսդրություններում։
 Ակներև է, որ դատական տուգանքի կիրառման պրակտիկան լայն տարածումունի  արտասահմանյան  երկրներում,  որտեղ  վաղուց  օրենսդրորեն  մանրամասնկարգավորվել են այս ինստիտուտի հետ կապված հիմնահարցերը։
 Միջազգային փորձի ուսումնասիրությունից անցում կատարենք ներպետականօրենսդրության կարգավորման խնդիրներին։
  ՀՀ դատական օրենսգրքում սահմանված  է  դատական  սանկցիաներ  կիրառելու  նպատակը,  այն  է՝  դատական  իշխանության հեղինակությունը պաշտպանելը և դատական նիստի բնականոն ընթացքնապահովելը (հոդված 47)։
  ՀՀ քրեական դատավարության գործող օրենսգրքի և ՀՀդատական օրենսգրքերի համապատասխան դրույթների վերլուծությունից բխում է, որդատական տուգանքի կիրառումը օրենսդիրը հնարավոր է համարում միայն դատական  քննության  փուլում։
   ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագիծը(այսուհետ՝  «Նախագիծ»),  ի  տարբերություն  որոշ  սանկցիաների,  որոնց  համարնախատեսել  է  դրանց  կիրառման  հնարավորությունը  մինչդատական  վարույթում,դատական տուգանքի համար այդ հնարավորությունը չի սահմանել։
  Չհամաձայնելովվերոնշյալ  կարգավորման  հետ՝  պետք  է  նշենք,  որ  գործնականում  հնարավոր  ենդեպքեր,  օրինակ  երբ  փորձագետը  հրաժարվի  եզրակացություն  տալուց  կամչներկայանա համապատասխան հարցաքննությանը՝ եզրակացության հետ կապվածորոշ հարցեր հստակեցնելու համար, կամ փաստաբանը դիտավորյալ այս կամ այնկերպ  երկարաձգի  մինչդատական  քննության  ժամկետները։
   Նման  դեպքերում,հաշվի  առնելով  ինչպես  արտասահմանյան  երկրների  փորձը  [12]  (օրինակ`  ՌԴքրեական  դատավարության  օրենսգրքով  նախատեսված  է  տուգանքի  կիրառումըմինչդատական  փուլում  վկայի  կամ  այլ  մասնակցի  չներկայանալու  կամ  վարույթնիրականացնող մարմնի կարգադրությունները չկատարելու պարագայում), այնպես էլդատական  տուգանքի  դրամական  բնույթը,  ինչը  վարույթի  մասնակիցներիվարքագծի վրա ունի ավելի խիստ ազդեցություն, նպատակահարմար ենք համարումդատական  տուգանքի  կիրառությունը  տարածել  նաև  մինչդատական  վարույթինկատմամբ։
 Համաձայն  ՀՀ  քրեական  դատավարության  գործող  օրենսգրքի՝  դատականտուգանքի կիրառման հիմքերը նախատեսված են ՀՀ դատական օրենսգիրք սահմանադրական  օրենքով  (հոդված  314.1),  և  այդպիսիք  ներառում  են  դատավարությանմասնակցի  կողմից  իր  իրավունքները  չարաշահելը  կամ  չարամտորեն  իր  դատավարական պարտականությունները չկատարելը, դատարանի կարգադրություններինչենթարկվելը կամ դատական նիստի կարգը որևէ այլ կերպ խախտելը, դատականնիստի դահլիճում դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունք դրսևորելը։
 Պետք է նշել, որ տվյալ իրավակարգավորումը ևս խնդրահարույց է։
  Փաստորեն ՀՀքրեական  դատավարության  գործող  օրենսգիրքը  նախատեսում  է  դատականտուգանքի կիրառումը իրավունքների չարաշահման դեպքում, բայց հարց է ծագում,թե  որ  գործողությունները  պետք  է  դիտել  որպես  իրավունքների  չարաշահում։
 Իրավաբանական  գրականության  մեջ  կան  կարծիք,  որ  իրավունքի  չարաշահմանդեպքում ևս կարելի է կիրառել դատական տուգանք՝ չարաշահումը բնորոշելով որպեսքրեական դատավարության սկզբունքների խախտում, ընթացակարգային իրավունքների այնպիսի օգտագործում, որը նպատակ է հետապնդում վնասել այլ մասնակիցների [13]։
  ԱՄՆ Լուիզիանա նահանգի Գերագույն դատարանն իր գործերից մեկովնշել է, որ իրավունքի չարաշահում են անգամ այն դեպքերը, երբ իրավունքն իրացվումէ  առանց  որևէ  լուրջ  նպատակների  հետևողական  իրագործման,  անգամ  եթե  այդիրավունքի իրացման հետևանքով վնաս պատճառված չլինի [14]։
  Այս խնդրի որոշակիառումով  լուծում պարունակում է Նախագիծը՝ սահմանելով, որ իրավունքների չարաշահման դեպքում կարող է կիրառվել միայն իրավունքի իրականացման սահմանափակում դատավարական սանկցիան (հոդված 141)։
  Սակայն կարծում ենք՝ սա միայնխնդրի մասնակի լուծում է, քանզի չնայած պարզ է, որ վերոնշյալ դեպքում տուգանքչի կիրառվի, սակայն չկա այն հարցի պատասխանը, թե որ դեպքերում է նշանակվելուտուգանքը։
   Դատարանի  նկատմամբ  անհարգալից  վերաբերմունք  դրսևորելու,  դատարանի կարգադրություններին չենթարկվելու պարագայում կարգավորումներն ըստէության հստակ են, սակայն իրավիճակն այլ է պարտականությունները չկատարելուպարագայում,  քանզի  օրենսդիրը  հստակ  չի  նշում,  թե  հատկապես  որ  պարտականությունների չկատարումն է հանգեցնելու սանկցիայի կիրառմանը՝ դա թողնելովդատարանի  հայեցողությանը։
   Իսկ  համապատասխան  պարտականություններըհստակ չամրագրելը կարող է որոշակի չարաշահումների և ճնշումների տեղիք տալ։
 Այսպիսով, հաշվի առնելով վերոգրյալը և դատական տուգանքի կիրառման դեպքումանձի  համար  վրա  հասնող  դրամական  բնույթի  անբարենպաստ  հետևանքները,ինչպես նաև դատավարության մասնակիցների անկախության ապահովման կարևորությունը՝  կարծում  ենք՝  հարկավոր  է  այն  բոլոր  պարտականությունները,  որոնցչիրականացման  դեպքում  կարող  է  նշանակվել  դատական  տուգանք,  ուղղակիորեննախատեսել  քրեական  դատավարության  օրենսգրքում։
   Գտնում  ենք,  որ  ընթացակարգային սանկցիաների կիրառման դատական պրակտիկայի հստակեցման համարանհրաժեշտ  է  կատարելագործել  առկա  օրենսդրական  դրույթները,  սանկցիաներիկիրառման  հնարավորությունը  նախատեսել  կոնկրետ  հոդվածներում։
   Իրավաբանական գրականության մեջ արդարացիորեն նշվում է, որ այն իրավախախտումները,որոնց համար պետք է նշանակվեն տուգանային սանկցիաներ, պետք է ուղղակիորեննախատեսվեն օրենքով [15]։
  Հստակությունը երբեք ավելորդ չէ, օրենսդրության մեջ՝հատկապես՝ ինչպես օրինակ՝ Ֆրանսիայում։
 Հաջորդ  հիմնահարցը  դատական  տուգանքի  կիրառման,  նշանակմանընթացակարգն է։
  Դատարանի կողմից դատական սանկցիա կիրառելու հնարավորությունն անշուշտ կոչված է ապահովելու դատարանների բնականոն գործունեությունը,  ինչը  նաև  արդար  դատաքննության  երաշխիք  է։
   Սակայն  օրենքով  պետք  էնախատեսվեն համապատասխան երաշխիքներ նաև դատավարության  մասնակիցների իրավունքների ապահովման համար։
  ՀՀ քրեական դատավարության գործողօրենսգիրքը  սահմանում  է,  որ  նկատողությունը  և  դատական  նիստերի  դահլիճիցհեռացնելը  կիրառվում  են  նույն  դատական  նիստում  կայացվող  դատարանիարձանագրային որոշմամբ, որն ուժի մեջ է մտնում հրապարակման պահից (հոդված341.2)։
  Դատական տուգանքի մասով օրենսդիրը որևէ հստակ կարգավորում չունի ևմիայն նշում է, որ դատական տուգանք կիրառելու մասին դատարանի որոշումն ուժիմեջ  է  մտնում  կայացման  պահից։
   Սակայն  պարզ  չէ,  թե  այդ  որոշումը  ինչ  կարգովպետք  է  ընդունվի։
   Մինչդեռ  դատավարության  մասնակիցների  իրավունքներիպաշտպանությունը ապահովելու նպատակով գտնում ենք, որ դատարանը պետք էկայացնի  առանձին  դատավարական  որոշում,  որտեղ  հստակ  կնկարագրի  թույլտրված խախտումը և կհիմնավորի կիրառված սանկցիայի համաչափությունը, ինչըկապահովի  դատարանի  որոշման  օրինականությունն  ու  հիմնավորվածությունը  ևնաև  հնարավորություն  կտա  հետագայում  բողոքարկել  ակտը։
   Այս  մոտեցումը  հիմնավորվում է արտասահմանյան երկրների փորձով և  Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ՝ ՄԻԵԴ) ձևավորած դիրքորոշումներով [16]։
 Որոշակի  հետաքրքրություն  է  իրենից  ներկայացնում  այն  հարցը,  թե  ինչպեսպետք է վճարվի դատական տուգանքը։
  Գործող օրենսդրության մեջ համապատասխան  իրավակարգավորումը  բացակայում  է։
   Հաշվի  առնելով  դատական  տուգանքիկիրառման հիմքերը՝ կարող ենք պնդել, որ այն ուղղված է ոչ թե որևէ վնասի փոխհատուցման, այլ ունի պատժիչ, կանխարգելիչ բնույթ, ուստի այս դեպքում տուգանքը դատարանի կամ որևէ այլ մասնակցի օգտին գանձելն արդարացի չի լինի։
  Հետևաբար, իրավախախտումը, որի համար նշանակվելու է դատական տուգանքը, պետք էդիտարկել  որպես  պետության  դեմ  ուղղված,  և  ինչպես  Նախագծով  և  նախկինիրավակարգավորումներով էր նախատեսված, վճարել այն պետական բյուջե։
  Գտնում  ենք  նաև,  որ  անձի  կողմից  իր  արարքի  հակաիրավականություննընդունելու  և  դատարանի  ներողամտությունը  հայցելու  պարագայում  դատարանիկողմից սանկցիա չկիրառելու օրենքով նախատեսված կարգավորումն ունի ձևականբնույթ, և գործնականում դժվար կլինի ապահովել այս դրույթի իրացումը։
  Ճիշտ է՝ այննախատեսված  է  մի  շարք  երկրներում,  սակայն  հենց  այդ  երկրների  փորձը  ցույց  էտալիս, որ համապատասխան կարգավորումները տրված են գնահատողական կատեգորիաների  ձևով,  և  չկա  չափանիշ,  որի  հիման  վրա  դատարանը  մի  դեպքումկընդունի ներողությունը, մեկ այլ դեպքում՝ ոչ։
  Քննարկվող խնդրի առնչությամբ շատկարևոր  է  դատարանի  կողմից  անկողմնակալության  ապահովման  հարցը.  արդյոքայն  դատավորը,  որի  նկատմամբ  դրսևորվել  է  անհարգալից  վերաբերմունք,նշանակելով դատական սանկցիա, թե´ ներողամտություն հայցելու և թե´ չհայցելուպարագայում,  կարող  է  շարունակել  լինել  և  երևալ  անկողմնակալ  [16]։
   Թե՛տեսականորեն,  թե՛  գործնականում  անհնար  է  յուրաքանչյուր  սանկցիայի  նշանակումից  հետո  գործը  հանձնել  այլ  դատավորի։
   Դա  առնվազն  ողջամիտ  չէ։
   Սակայնդատարանի  անկողմնակալությունը  և  քրեական  դատավարության  մասնակիցներիանկախությունը  ապահովելու  համար  օրենքով  պետք  է  նախատեսվեն  առանձինլրացուցիչ  երաշխիքներ,  որոնց  թվին  է  դասվում  սանկցիան  կիրառելու  մասինառանձին  պատճառաբանված  որոշումը  և  դրա  բողոքարկելու  հնարավորությունը,որոնց մասին արդեն խոսվել է։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքում  տեղ  գտած  վերջին  փոփոխություններից առավել է վիճահարույց է  այն անձանց շրջանակը, ում նկատմամբ կարողէ  կիրառվել  դատական  տուգանք։
   Քրեադատավարական  իրավախախտումներիսուբյեկտները համապատասխանաբար քրեական դատավարության մասնակիցներնեն, որոնք, իրենց կարգավիճակին համապատասխան, կատարում են տարբեր գործառույթներ։
   Այդպիսիք  կարող  են  լինել  նաև  այն  քաղաքացիները,  ովքեր  ընթացակարգին չեն մասնակցում, սակայն հետևելով դրան պարտավորվում են պահպանելդատական նիստի կարգը։
  ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում կատարվածհամապատասխան  վերջին  փոփոխություններով  դատական  տուգանքը  այսուհետկարող է կիրառվել նաև դատախազի և փաստաբանի նկատմամբ։
 Հարցի կարևորությունը հաշվի առնելով՝ հարկ ենք համարում այս առնչությամբևս անդրադառնալ միջազգային փորձին։
  Սույն աշխատանքում ներկայացված գրեթեբոլոր  երկրների  քրեադատավարական  օրենսդրությունները  դատական  տուգանքիկիրառումը  հնարավոր  են  համարում  քրեական  դատավարության  բոլոր  մասնակիցների  նկատմամբ։
   Մալթայի  կառավարությունը  Կիպրիանուն  ընդդեմ  Կիպրոսիգործով  նշել  է,  որ  Մալթայի  օրենսդրությամբ  հատուկ  դրույթ  է  նախատեսվումիրավաբանների կատարած դատավարական խախտումների համար։
  Կոնկրետ դեպքերում  դատավորը  կարող  է  կասեցնել  իրավաբանի  գործունեությունը  մեկ  ամիսըչգերազանցող ժամկետով։
  Դեռևս 2003 թ. Արևմտյան Սիբիրի ֆեդերալ դատարանըիրավաչափ է համարել փաստաբանի նկատմամբ կիրառված դատական տուգանքը՝հիմնավորելով, որ նա գործել է դատական ընթացակարգը երկարաձգելու նպատակներով [17]։
  Անգլո-ամերիկյան իրավական համակարգի երկրները հնարավորությունեն տալիս դատարանին ոչ միայն տուգանել, այլև ձերբակալել թե´ դատախազին, թե´փաստաբանին՝  դատարանի  նկատմամբ  անհարգալից  վերաբերմունք  դրսևորելուհամար։
 Եվրոպայի  խորհրդի  Նախարարների  կոմիտեի՝  «Փաստաբանի  մասնագիտական գործունեության ազատության մասին» 25.10.2000 թ. թիվ (2000)21 հանձնարարականի  1-ին  սկզբունքի  1-ին  կետը  պահանջում  է  ձեռնարկել  բոլոր  անհրաժեշտմիջոցները, որպեսզի հարգվի, պաշտպանվի և խթանվի փաստաբանի մասնագիտական գործունեության ազատությունը առանց խտրականության և իշխանություններիկամ  հասարակության  կողմից  անիրավաչափ  միջամտության,  հատկապես  Մարդուիրավունքների  եվրոպական  կոնվենցիայի  համապատասխան  դրույթների  լույսիներքո [18]։
 Նույն  սկզբունքի  4-րդ  կետի  համաձայն՝  փաստաբանները  չպետք  է  տուժենհետևանքներից  կամ  ենթարկվեն  ցանկացած  պատժամիջոցների  կամ  ճնշումներիվտանգի,  երբ  գործում  են  իրենց  մասնագիտական  չափանիշներին  համապատասխան։
   Միաժամանակ  Եվրոպայի  խորհրդի  Նախարարների  կոմիտեն  իր  այդ  նույնհանձնարարականում  նշում  է,  որ  իրավաբանները  պետք  է  հարգեն  դատականհամակարգը  և  կատարեն  իրենց  պարտականությունները  դատարանի  նկատմամբ՝ներքին  օրենսդրության  և  մասնագիտական  չափանիշներին  համապատասխան։
 Նույն հանձնարարականի պարզաբանումների 49-րդ կետում նշվում է, որ պատշաճլսումների ապահովման նպատակով դատարանները պետք է օգտագործեն օրենքովնախատեսված ցանկացած սանկցիա, այդ թվում՝ տուգանքի նշանակում։
 Վերոգրյալի հաշվառմամբ հարց է ծագում, թե արդյոք չի կարելի փաստաբանիկամ դատախազի նկատմամբ նշանակել տուգանք, եթե նրանք չեն կատարում իրենցպարտականությունները  կամ  դատարանի  նկատմամբ  դիտավորյալ  դրսևորում  ենանհարգալից  վերաբերմունք։
   Կարծում  ենք՝  փաստաբանի  և  դատախազի    հատուկկարգավիճակը  նրանց  տալիս  է  կենտրոնական  դեր  արդարադատության  իրականացման ընթացքում՝ որպես միջնորդ հասարակության և դատարանների մեջ։
  Թեևիրավաբանները  իրավասու  են  մեկնաբանել  արդարադատության  հետ  կապվածհարցերը, բայց նրանց քննադատությունը չպետք է անցնի որոշակի սահմաններ։
  Այսառնչությամբ Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի մոտեցումն այն է, որՄարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  մասինեվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածը չպետք է հասկանալ բացարձակ իմաստով։
 Ավելին,  դատական  նիստերի  դահլիճում  իրավաբանի  խոսքի  ազատությունըանսահմանափակ չէ, և որոշակի շահերը, ինչպիսիք են, օրինակ, դատական համակարգի հեղինակությունը, բավականաչափ կարևոր են, որպեսզի արդարացվեն 10-րդհոդվածով նախատեսված իրավունքի սահմանափակումները [19]։
 Գտնում  ենք, որ իրավունքը չարաշահելով և դատարանի նկատմամբ անհարգալից  վերաբերմունք  դրսևորելով՝  փաստաբանը  և  դատախազը  խոչընդոտում  ենվարույթին  ինչպես  ցանկացած  երրորդ  կողմ  և  դրանով  իսկ  վնասում    արդարադատությանը։
   Դատական  սանկցիան  այս  դեպքում  նպատակ  ունի  ապահովելուարդար դատաքննության իրավունքը։
  Դրա կիրառումը  դատարանի ցանկությունը չէ։
 Դա դառնում է դատարանի պարտականությունը այն ժամանակ, երբ դա պահանջումէ արդարադատության շահը։
  Դատարանում իրենց սեփական նպատակների համարոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորելու դեպքում համապատասխան սուբյեկտներն իրենցգործողություններով  խախտում  են  իրենց  իսկ  մասնագիտական  պարտականությունները և հետևաբար պետք է կրեն այն նույն իրավական հետևանքները, ինչ և բոլորնրանք,  ովքեր  դատարանի  նկատմամբ  դրսևորում  են  անհարգալից  վերաբերմունքկամ չարամտորեն չեն կատարում իրենց պարտականությունները։
  Իրավահավասարության սկզբունքը ենթադրում է նաև հավասար պատասխանատվություն։
  Մեկն առանց մյուսի իմաստազուրկ է։
  Փաստաբանին և դատախազինտրվում է իրավունքների մեծ շրջանակ, բայց առանց այդ իրավունքների չարաշահմանհամար նախատեսված իրավական պատասխանատվության վտանգվում է այդ իրավունքների պատշաճ իրացումը։
 Գործնականում  չկան,  օրինակ,  փաստաբանի  կամ  դատախազի  կողմիցդատական նիստը անհարկի ձգձգելու դեպքում դրան հակազդելու լուրջ մեխանիզմները։
  Գաղտնիք  չէ, որ հաճախ փաստաբանները ընտրում են  «հատուկ պաշտպանության» միջոցներ վարույթը ձգձգելու համար, օրինակ՝ տուժողի փաստաբանն իրմիտումնավոր  գործողություններով  ձգձգում  է  դատական  նիստը,  որպեսզի  ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի բանկային հաշիվները կամ գույքն ավելի երկարժամանակ լինեն արգելանքի տակ։
  Նույն ձևով դատախազները ևս կարող են դատական նիստերը ձգձգել, երբ մեղադրյալը գտնվում է կալանքի տակ, մեղադրանքը թույլէ,  իսկ  անձը  մեղքը  չի  ընդունում,  և  վարույթը  ձգելով  դատախազները  երբեմնակնկալում  են,  որ  անձը  ինքնախոստովանական  ցուցմունք  կտա,  ու  մեղադրանքըկհաստատվի։
 Այս  իրավիճակում  փաստաբանի  և  դատախազի  գործողությունները  գուցե  ևգործի  ելքի  վրա  որևէ  ազդեցություն  չունենան,  սակայն  արդարադատության  շահիհետ  հակասությունն  անխուսափելի  է,  քանի  որ  գոյություն  ունի  դատաքննությունըողջամիտ ժամկետում ավարտելու պահանջ, որը պետք է պահպանվի՝ անկախ վարույթի առանձին մասնակիցների սուբյեկտիվ ձգտումներից։
 Դատախազի  կամ  փաստաբանի  նկատմամբ  դատական  նիստերի  դահլիճիցհեռացում սանկցիայի կիրառումը նպատակահարմար չէ, քանի որ դատավարականայլ խնդիրներ է առաջացնում։
  Դատարանը կարող է դիմել գլխավոր դատախազինկամ Փաստաբանական պալատ, սակայն այդ դիմումը կարող է մնալ առանց պատշաճուշադրության։
 Ուստի հաշվի առնելով վերոգրյալը, ինչպես նաև Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեի՝ «Փաստաբանի մասնագիտական գործունեության ազատությանմասին» 25.10.2000 թ. թիվ (2000)21 հանձնարարականի դրույթները, ՄԻԵԴ-ի դիրքորոշումները՝  արդարացված  և  անհրաժեշտ  ենք  համարում  դատական  տուգանքիկիրառումը փաստաբանի և դատախազի նկատմամբ։
  Այնուամենայնիվ առաջարկումենք յուրաքանչյուր դեպքում դատական տուգանքի կիրառումը իրականացնել հետևյալշահերի հաշվառմամբ՝ 1.  դատախազի,  փաստաբանի  հեղինակության  ու  նրանց  մասնագիտականաշխատանքի արդյունավետության ապահովման անհրաժեշտություն,2.  փաստաբանի  վստահորդի,  այդ  թվում՝  պաշտպանյալի  իրավաբանականօգնության և մյուս իրավունքների ապահովում,3.  իրավախախտումների կանխում, դատավարական ընթացակարգերի ապահովում, այլ անձանց իրավունքների պաշտպանություն։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆКонституции СССР, Рязань։
  РВШ МВД СССР, 1979, сс. 138–9.ном праве, Л.։
  Изд-во ЛГУ, 1976, c. 96.успешной реализации уголовной ответственности; Уголовная ответственность։
  проб[6] Чернова С. С., Меры уголовно-процессуалього принуждения։
  учеб.-практ. Посо[7] Ուկրաինայի քրեական դատավարության օրենսգիրք։
 [8] Լիտվայի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգիրք։
 [9] Մոլդովայի քրեական դատավարության օրենսգիրք։
 [10] ԳԴՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք։
 [12] Լիտվայի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգիրք։
 2007, сс. 253-4, URL։
  https։
 //cyberleninka.ru/article/v/karatelnye-protsessualnye-sanktsii(дата обращения։
  26.03.2018).URL։
  http։
 //law.justia.com/cases/louisiana/supreme-court/1977/344-so-2d-1353-1.html(Accessed։
  22.03.2018).URL։
  https։
 //hudoc.echr.coe.int/eng#{"itemid"։
 ["001-71671"]} (Accessed։
  22.03.2018).[18] URL։
   https։
 //rm.coe.int/16804d0fc8 (Accessed։
  21.03.2018).Գասպարյան ԿլարաԴԱՏԱԿԱՆ ՏՈՒԳԱՆՔ ԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ՍԱՆԿՑԻԱՅԻ ՈՐՈՇ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԲանալի բառեր՝ քրեական վարույթ, քրեադատավարական հարկադրանք,դատավարական սանկցիա, դատական տուգանք, դատախազ, փաստաբան։

Սույն  հոդվածը  նվիրված  է  դատական  տուգանք  դատավարական  սանկցիայի  առանձին  հիմնախնդիրներին։
   Մասնավորապես  ներկայացվել  են  գործող,  ինչպես  նաև ՀՀ Քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագծի կարգավորումների  պայմաններում դատական տուգանք կիրառելու կարգն ու պայմանները։
  Հոդվածում  փորձ է կատարվել վեր հանելու որոշակի վիճելի դրույթներ, որոնք պրակտիկայում  դժվարություններ  են  առաջացնում,  ուսումնասիրվել  են  արտասահմանյան  որոշ  երկրների օրենսդրական կարգավորումները։
  Վերոնշյալի հիման վրա կատարվել են  համապատասխան առաջարկություններ, որոնք կարող են նպաստել օրենսդրության  բարելավմանը։
