ՄՆՁՈՒՐՈՒ ԳՅՈՒՂԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ«Անհուն ու ցնցող ողբերգությամբ նշանավորվեց հայ ժողովրդի կյանքում 20-րդդարասկիզբը։
  Պատմական չարաղետ հանգամանքների բերումով ավերվեց ծաղկողմի  երկիր,  սպանվեց  տաղանդավոր  մի  ողջ  ժողովուրդ։
   Արյունով  ներկվեցին  հայգրականության էջերը» [1]։
 Հակոբ  Մնձուրու  գրական  ստեղծագործությունները  առնչվում  են  պատմականայս  ժամանակահատվածին։
   Նրա  ստեղծագործությունների  մեջ  ամբողջացանԱրևմտահայաստան  երկիրը,  արևմտահայ  ժողովուրդը`  իրենց  պատմական-ազգագրական նկարագրի էական կողմերով։
 «Կապույտ լույս», «Արմտան», «Կռունկ, ուստի՞ կուգաս» ժողովածուները նոր էջբացեցին  հայ  գրականության  մեջ`  հասարակ  մարդկանց  գեղարվեստականկենսապատումը դարձնելով մինչ այդ նմանը չունեցող արձակ խոսք։
 Մենք գիտենք Գ. Զոհրապի հոգեբանական նովելները` արձակ պատումի հատկանիշներով, քնարական զուսպ գծերով։
  Հակոբ Օշականի պատմվածքների հերոսները  խեղճերն  ու  խոնարհներն  են,  սակայն  գրողը  հետևում  է  բնավորություններիցեղային,  սեռային,  ենթագիտակցական  հատկանիշներին։
   Համաստեղը  գրում  էարևմտահայ գյուղի կյանքից, այն էլ` նախաեղեռնյան ժամանակների։
  Նրա հիշողության մեջ հարազատ գյուղը մնացել է բյուրեղյա և անխաթար։
 Մնձուրին ինքնատիպ է` ստեղծագործական բացառիկ ջերմությամբ ու անմիջականությամբ, մարդկային հոգեբանության թափանցիկությամբ և քնարականությամբ։
 Մնձուրին մարդուն մոտեցնում է իր բանականությանը, համայնքի մեջ նրա անբռնազբոս դերին։
  Մնձուրու հերոսը «բեռնաթափված» է գրողի ընդգծված միտումներից։
 Նա իր բնական կոչման մեջ է, ինչպես, ինչ-որ տեղ, Թումանյանի արձակի հերոսները։
 Կերպարները առանձնանում են մանրուքների կարևորությամբ ու անփոխարինելիությամբ, դրանք ունեն ազգային ու անհատական գունագեղություն, միաձուլված են միջավայրին, կրում են կոլորիտի ազդեցությունը։
 Հակոբ  Մնձուրին  հայ  գրականության  մեջ  զբաղեցնում  է  կարևոր  տեղ։
   Նաարևմտահայ  գյուղագրության  վերջին  նշանավոր  ներկայացուցիչն  է,  Համաստեղիհետ Թլկատինցու, Մշո Գեղամի, Հրանդի ու Ռ. Զարդարյանի գործի շարունակողը։
 Մնձուրու ստեղծագործության ուսումնասիրությամբ զբաղվել են մի շարք գրականագետներ։
  Կատարվել են հետաքրքիր ուսումնասիրություններ։
  Միայն մեկ նկատառում. Գեղամ Սևանը, տուրք  տալով ժամանակի գաղափարախոսությանը, փորձում  է  սոցիալական  տեսանկյունը  ընդլայնել,  մինչդեռ  Մնձուրու  հերոսները  մարդկային կապերի մեջ են [2]։
 Ծավալով մեծ չեն նրա պատմվածքները։
  Մի փոքրիկ պատմություն, երկու-երեքհերոսներ,  և  հեղինակը    ստեղծում  է  տպավորիչ  կերպարներ,  կենդանի  բնավորություններ։
  Մի երկու երկխոսություն, մի երկու բնապատկեր, մի աննշան սյուժե, և կերպավորվում է ամբողջ միջավայրը։
  Մնձուրին ընթերցողին չի գայթակղում հետաքըրքրաշարժ պատմություններով, չի հորինում կոնֆլիկտներ ու լուծումներ, չի խտացնումգույները` դրական ու բացասական կերպարներ ստեղծելու նպատակով, պարզապեսհանգիստ ու խաղաղ ոճով պատմում է, թե մարդիկ ինչով էին զբաղված, ինչպես էինուրախանում ու տխրում, ինչ հոգսեր ունեին։
  Այն ամենը, որ նրանց կյանքըն էր։
  Նահաճախ  ավելի  շատ  ներկայացնում  է  միջավայրը,  քան  հերոսին։
   Նրա  հերոսները«փոքր» մարդիկ են։
 Մնձուրու  գրականության  մեջ  գյուղացին  իր  անասունի  հետ  խոսում  է  հարազատի նման, նրա հասցեին շռայլում նույն կամ նույնիսկ ավելի, քնքշանքի ու սիրո այնբառերը, ինչպես, ասենք, պիտի ասեր իր զավակին կամ կնոջը։
  «Դու չես զարմանումկամ  ծիծաղում,  եթե  երբևէ  գյուղի  զավակ  էլ  չես  եղել,  որովհետև  գիտես,  լսել  կամկարդացել  ես,  որ  անասունը  գյուղացու  առաջին  օժանդակն  է  եղել,  հարազատը։
 Կարդալով Մնձուրի՝ միայն առավել լավ ես ըմբռնում մեծ Կոմիտասին և չես կարողչհուզվել այն ժողովրդի զգացական խորության նկատմամբ, որ քոնն է եղել, եթե դուհայ ես, որ երգել է հորովել ու եզանն ասել…աղբեր ջան» [2]։
 «Մեր կարմիր եզը» փոքրիկ պատմվածքի մեջ, պապը գիշերը երազում տեսնումէ  սարում գտնվող իրենց կարմիր եզանը և արթնանալով անհանգստանում է. «չըլլաթե գլխուն փորձանք մը գա»։
  Խնդրում է թոռանն ու հարսին վաղ առավոտյան գնալսարերը, տեսնել եզանը։
  «Երազի մը համար մինչև Ղարա-Սրթը Եզնոցը դարը ելլենքերթանք»,  -  տրտնջում  է  թոռը։
   Բայց  պապը  ձայնը  բարձրացնում  է.  «Ակոբ,  հեչանասունի վրա գութ չունիս, հեչ մալի, տավարի սեր, փափաք չունիս, կորսվեր են,գլորեր են, տեղ մը կոտրեր է, հիվանդցեր են հոգդ չէ, ծո' մեր ապրուստը անոնցմե է,եզը որ չըլլա, եզան վաստակն է, որ կուտենք, կովն ու ոչխարը որ չըլլան, կաթը, մածունը ուրկե պիտի գտնենք, չըսե՞ս…» [3]։
 Այսքանը,  և  մեր  առջև  կենդանանում  է  հողի  ու  կենդանու  նկատմամբ  սիրովլցված գյուղացի ծերունին։
  Մայր ու տղա, ամբողջ օրը տարբեր գյուղերի եզների մեջդաշտ ու հանդ չափելով, ի վերջո գտնում են կարմիր եզանը, որին լեռան արևը գեղեցկացրել, արևափայլ էր դարձրել։
  Եվ եզան նկատմամբ պապի սերն է ասես փոխանցվում  նրան.  «Մեր  եզն  էր։
   Այս  ի՜նչըրեր  էր,  լեռը,  ի՜նչ  արևաշող  թարթիչներով,արևաշող  ճակատով  ու  աչքերով  եզան  մը  փոխեր,  պայծառակերպեր  էր։
   Ամենենանվանի  արձանագործը  եզան  մը  արձանը  շինելու  ըլլար,  այս  աչքերս  խտղող,  այս արու  գեղեցկությունը  պիտի  չկրնար  տալ։
   Երազին  մեջ  պապուս  երեսները  լզածինպես` երեսներս լզեց…»[3]։
 Մնձուրու պատմվածքները, պատկերները, հեքիաթները չեն անցնում մի քանիէջից։
  Այդ փոքրիկ պատմությունները, որ առանձին-առանձին փոքրիկ «մանրակերտներ» են, լինելով նույն գյուղի, նույն գավառի մարդկանց կյանքի պատմություններ` ասես միանում են իրար, լրացնում, ամբողջացնում, և Մնձուրու ամբողջ ստեղծագործությունը դառնում է մի մեծ յուրօրինակ վեպ, մեծ կյանքի պատմություն՝ բազմաթիվհերոսներով,  ընդգծված միջավայրով։
 Հողի և մարդու, աշխատանքի և մարդու անքակտելի միասնության խորհուրդընէ ընկած Մնձուրու գրեթե բոլոր ստեղծագործությունների հիմքում, և այս հարցում նադառնում է  Համաստեղի ու Բակունցի հոգեկից գրչեղբայրը։
 Նա դիտում է իր շուրջը և պատմում իր տեսածների մասին, ավելի ճիշտ` հիշումէ  դեպքեր  ու  դեմքեր  և  վերապատմում  դրանք։
   Այնքան  բնական  է  նրա  պատումը,այնքան պարզ ու ճշգրիտ, որ թվում է, թե նա խոսում է բացառապես իրական մարդկանց մասին՝ իր ծանոթների, հարազատների՝ հենց նույն անուններով, պատմում էկատարված դեպքերի մասին։
  Գուցեև հենց այդպես էլ եղել է, գուցե հեղինակը ոչինչէլ չի հորինել։
  Բայց այդ իրական պատմությունները փաստագրություն չեն, արվեստագետի խորաթափանց հայացքով Մնձուրին դրանք ենթարկել է գեղարվեստականմշակման, փոքրիկ պատմությունների մեջ անգամ ստեղծել հմուտ կառուցվածքներ,գործողության ընթացքի այնպիսի զարգացում, որ հնարավորություն է տվել տեսնելուհերոսի զարգացումը։
  Մնձուրին հիմնականում ձգտում է դրվագի, պատկերի ամբողջացման, սակայն նրա բազմաթիվ գործեր գործողության զարգացման առումով վարպետորեն կառուցված  պատմվածքներ են, նորավեպեր, որոնք հուշում են, որ հեղինակը նաև ստեղծել է դրանք գրողի երևակայությամբ կամ եթե իրական դեպքեր են,ապա հղկել, մշակել, նպատակային ուղղություն է տվել դրանց։
 «Մնձուրու  ստեղծագործութիւնները  ասես  շարականներ  լինեն,  արեւով,  հողիբոյրով շաղախւած շարականներ, որոնք ազնիւ ու արդար աշխատանքի, մայր երկրիու անաղարտ կենցաղի գովքն են հիւսում`…» [4]։
 Հեղինակի  պատմվածքները  հատկանշվում  են  էպիկական  հանդարտությամբ,պատկերների գրաֆիկական պարզությամբ ու դյուրամատչելիությամբ։
  «Նախանյութըգրողի  մտապատկերներում  բազմիցս  հղկված  ու  ազնվացած  կորուսյալ  հայրենիեզերքների կարոտն ու մորմոքուն ցավն է, սեփական հայրենիքում իրեն նժդեհ զգացողի, սաղմնավորվող սփյուռքի, հետզհետե անհայտի մշտական առեղծվածի դիմացկանգնող անհատի ու մարդու անլուր ողբերգության սկիզբը…» [1]։
 Իր խոսքով` «ողբերգություն, դրամա չըկա գրածներուս մեջ», թե այդ օրը ուր էգնացել, ինչ է արել, Մնձուրին նկարագրել է այդ։
  Մնձուրին կարող էր «ողբերգություն,դրամա» դնել իր պատմվածքների մեջ, բայց նա այդ չի արել. չի արել, իմ կարծիքով՝նյութի  նկատմամբ  խոր  հարգանքի  պատճառով  կամ  շնորհիվ։
   Նա  լավ  գիտե  իրերկիրը, նրա մարդկանց, նա ինքը նրանցից մեկն է, գյուղացու նրա խիղճը իրեն թույլչի  տալիս  չափազանցնել  համագյուղացիների  նկարագիրները,  նուրբ  գեղագետիխիղճը նրան արգելում է ողբերգություն դնել այնտեղ, ուր  այդ ողբերգությունը, որպեսօտար մարմին, չէր հանդուրժվի [5]։
 Հակոբ Մնձուրին իր նախորդներից տարբերվում է իր ոճով։
  Մի ոճ, որ բացառապես ինքնուրույն է, չունի իր նախորդը։
  Մնձուրու գյուղագրությունը «կարապի երգ» է,«կարոտի  գրականություն»։
   Յուրահատուկ  այդ  ոճը  ինքնուրույն  է  այնքան,  ինչպեսպատկերած, գծած այն աշխարհը, որ իրենն էր միայն, իր հայրենական գյուղինը։
  ԵթեՀամաստեղի  «Չալոն»  նույնքան  ապրող  «հերոս»  է,  ամբողջական,  լրիվ  հերոս  միպատմվածքի  սահմանում,  ինչպես  լրիվ  ու  ամբողջական  են  Համաստեղի  գյուղագրությունը  կազմող  «Գյուղը»  և  «Անձրևը»  ժողովածուների  պատմվածքներից    յուրաքանչյուրի հերոսները, Հակոբ Մնձուրու մոտ հակառակն է։
  Սակայն դա չի նշանակում, որ Հակոբ Մնձուրին ավարտուն, ամբողջական պատմվածքներ չունի։
  Բայց եթեավարտունությունը առանձին պատմվածքի համար ոճ ու արվեստի ըմբռնում է Համաստեղի գործերում, Մնձուրին կարող է սկսել պատմել մի բանի մասին, հետո կիսատթողնել այդ, անցնել մի ուրիշի, մի այլ պատմվածքում «կիսատ թողնված հարցերին ուհերոսներին  կրկին  վերադառնալու  համար»։
   Եվ  նրա  արվեստի  անկրկնելիությունըհենց տիպիկ գյուղացիական այդ կիսատ ու թերի, համով-հոտով պատմելաձևի մեջ է։
 Մնձուրու պատմելաձևը նույնիսկ ամենաչոր նյութին հաղորդում է մի ներքին ջերմություն, օրինակ, երբ խոսում է սովորական հացի կամ լավաշի մասին, ընթերցողըզգում է նրա բույրն ու համը և ավելին. ընթերցում է «քաղցածությամբ»։
  Բերենք թեկուզմի օրինակ, որ գրողի նկարագրելու կարողության լավագույն ապացույցն է։
 «Մեր հացերը բարակ թերթեր էին առանց միջուկի։
  Մենք խմորին գունդերը կբանայինք, կտարածեինք րապաթին վրա, կփակցնեինք թոնիրին կողերուն, կեփեինք,կկարմրեին։
  Ակիշով կհանեինք։
  Կկրեինք հացատունը, ու մեկ պատեն մյուսը երկնցուցած ձողերեն, պարաններեն երկուական կկախենք…անոնց ախորժելի հոտը տունետուն մինչև երկու փողոց անդին կերթար։
  Քաղաքի հացերուն պես ճերմակ չէին,այսինքն ջուր կցանեինք…» [6]։
 Մնձուրին իր պատմվածք-պատկերներում կերտել է բազմաթիվ հերոսներ, որոնքցայտուն,  ընդգծված    բնավորություններ  են,  մեր  գրականության  մեջ  աչքի  ընկնողգրական կերպարներ, մարդկային մի-մի անհատականություններ և որոնք միաժամանակ տիպեր են, հայ գյուղացու տարբեր շերտերի տիպական գծերը խտացնող կերպարներ։
  Իրենց մտածողությամբ, վարքագծերով, կյանքի, աշխատանքի, մարդկանցու կենդանիների նկատմամբ ունեցած մեծ սիրով նրանք ամբողջացնում են հայ գյուղացու կերպարը, որ բնության ու ժամանակի համապատկերի վրա տեղայնանում ուկոնկրետանում է, և այդ պատմվածքները ընթերցողի  աչքի առջև վերակենդանացնում են 20-րդ դարասկզբի արևմտահայ գավառը, մարդկանց ու բնաշխարհը` անթերի, ամբողջական։
 Մնձուրու հերոսները  իրենց հողին ու ջրին, իրենց դարավոր պատմությանն, ուավանդներին կապված մարդիկ են, նրանց ամեն մի շարժումը, արարքը, խոսքը հարազատ    տարերքի    արտահայտություն  է։
  Հերոսների արտաբերած  յուրաքանչյուրնախադասությունը  ժողովրդի  կյանքի  ու  կենցաղի  խոր  կնիքն  է  կրում։
   Բայց  ահազարմանալին ու տարօրինակն այն է, որ այդ բոլորից հետո մեր մեջ այդ ամենի հետշփվելուց հետո մնում է անմեկնելի կարոտը։
  Այդ կարոտը հեղինակինն է, որն իր հերոսների կողքին է։
  Իսկ ամենաէականը այն է, որ  նույնիսկ ամենաբացասական հերոսի մեջ հեղինակը կարող է ցույց տալ թեկուզ չնչին լավը, դրականը` մարդկայինը ասելու, պնդելու, փաստելու, հաստատելու համար, և որ կարելի է չհիասթափվել ամենավատ մարդուց անգամ, եթե նրա մեջ՝ ինչ-որ տեղ, առկա է լավի, մարդկայինի սաղմը,մասնիկը։
  Մի հանգամանք, որ չի կարող գոյություն չունենալ, չլինել… «Այստեղից Հակոբ Մնձուրու առողջ հայրենասիրության, նրա գյուղագրության դրականը, նրա գրականության շինիչ ակունքը» [2]։
 Իհարկե, բացասականի, վատի, այլասերումի դեմ պայքարողները շատ չեն նրագրականության մեջ, բայց եթե նկատի ունենանք այն միջավայրը, Մնձուրու համակրանքը, բնականաբար, արդար ու բարի մարդկանց կողմն է, գյուղի, գավառի` բարի,պարզ, հասարակ ու արի, չարքաշ աշխատավորի կողմը, և այսպիսի հերոսները նրաստեղծագործության  մեջ  մեծամասնություն  են  կազմում։
   Եվ  դեռ  նրանց  տածածանխարդախ, սրտաբաց, անմիջական հավատքն է դրսևորվում մարդու նըկատմամբ,թեկուզ պասիվ ընդվզումը երբեմն այն «աստծո» դեմ, որ իբր գերագույն արդարությունն է («Սուրբ Գևորգ»)։
  Մնձուրու ստեղծագործության մեջ կան և´ աշխատավորներ,և´ գյուղական հարուստներ, բայց չկա ընդգծված սոցիալական հակասություն։
  Նրանքբոլորն էլ հողագործներ են, մեկը` աղքատ, մյուսը` հարուստ, գյուղացի մարդիկ` իրենցհոգսերով, ցավերով, տքնությամբ։
  Մնձուրին չի փորձում ստեղծել հատկապես բացասական կերպարներ երկու պատճառով։
  Նախ Մնձուրու պատկերած գյուղն իսկապեսսոցիալական  ընդգծված  հակասությունների  վայրը  չէր.  դա  ինչ-որ  չափով  դեռևսնահապետական գյուղն էր, և ապա կա սուբյեկտիվ մի հանգամանք։
  Մնձուրին խոսումէ մարդկանց մասին, ովքեր մեծամասամբ իրական մարդիկ են, և ովքեր արդեն չկան։
 Ողբերգականորեն կյանքից հեռացած իր մտերիմների, ծանոթների մասին խոսելիս,որպես հիշատակի, հարգանքի տուրք, Մնձուրին խոսում է մեղմ երանգներով, կարոտով ու բարի, անաչառ սիրով։
  Գրողը պատմում է իր անդարձ կորած բնաշխարհի, իրսերերի ողբերգական կորստի մասին։
 Մնձուրին  տուրք  չի  տալիս  ժամանակի  գրակության  ամենատարածված  ձգտմանը`  գեղարվեստական  պայմանակությանը,  պայմանական  միջավայրին  ու  կերպարներին։
  Գրողն իրողությունները գեղարվեստորեն չի  խեղաթյուրել, նրա հերոսները երևակայական կամ հորինված չեն, իրական են` համահունչ կյանքին և իրականությանը։
 Մնձուրու «Երկեր»-ի (1986 թ.) հետաքրքիր վերջաբան է գրել Հր. Մաթևոսյանը։
 Նա  նշում  է,  որ  արմտանցիները  «իրենց  հայրենիքը,  երկիրը,  պետականությունըիրենց  համայնքի,  իրենց  գյուղի  մեջ  էին  տեսնում…»  [3]։
   Կարծում  ենք՝  այդ  նույնըբնորոշ  է  Մաթևոսյանի  «Ծմակուտի»  հերոսներին,  իհարկե,  արդեն  նորագույնժամանակներում։
  «Բեռնաձիեր» են Մնձուրու հերոսուհիները, ինչպես Աղունը։
  Սա ևսպետք է դիտարկել որպես նոր ու հետաքրքիր մոտեցում։
  Իհարկե, Մնձուրու հերոսուհիները լուռ են, համակերպվող, խոնարհ, իսկ Աղունը ընդվզող է։
  Աղունի հետ Մնձուրու հերոսուհիների համեմատությունը նպատակ ունի ընդգծելու հայ կնոջ պարտաճանաչությունը ընտանիքում։
  Կինն իր պարտականություններն անտրտունջ է կատարում, որովհետև դրանցից զատ ոչինչ չգիտի և ոչնչի չի ձգտում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Դարբինյան Գ., Արևմտահայաստանը Մնձուրու արձակում, Երևան, 1994, էջ 3, 25։
 [2] Սևան Գ., Հակոբ Մնձուրի, Երևան, 1981, էջ 52, 61, 63։
 [3] Մնձուրի Հ., Երկեր, Երևան, 1986, էջ 236, 238, 533։
 [4] Գիսակ Վ., «Արմտանի երգիչ», «Լրաբեր», թ. 22-47, Նյու Յորք, 1977։
 [5] Մաթևոսյան Հ., «Հակոբ Մնձուրու աշխարհը», «Գարուն», թ. 7, Երևան, 1971, էջ54-56։
 [6] Մնձուրի Հ., «Կռունկ, ուստի՞ կուգաս», Ստամբուլ, 1974, էջ 219։
 Գրիգորյան ԱլվինաՄՆՁՈՒՐՈՒ ԳՅՈՒՂԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր` Մնձուրի, գյուղագիր, առանձնահատկություն, արևմտահայհամագյուղացիների նկարագիր։

Հոդվածում  քննվում  են  Հակոբ  Մնձուրու  գյուղագրության  առանձնահատկությունները։
  Նա իր ստեղծագործությունների մեջ ամբողջացրել է Արևմտահայաստանը,  արևմտահայ ժողովրդին` պատմական-ազգագրական նկարագրի էական կողմերով։
   Հեղինակի  «Կապույտ լույս», «Արմտան», «Կռունկ ուս՞տի կուգաս» ժողովածուները նոր էջ բացեցին հայ գրականության մեջ` հասարակ մարդկանց գեղարվեստական կենսապատումը դարձնելով մինչ այդ նմանը չունեցող արձակ խոսք։
