Կրթության աշխարհիկությունն այսօր շատերի կողմից ընկալվում է որպես կրթության համակարգում եկեղեցու ազդեցության կամ ներգրավվածության բացառում, ինչը, մեր կարծիքով, ճիշտ սահմանում չէ:  Իհարկե, կրթության աշխարհիկությունը, որպես աշխարհիկ պետություն հասկացության կարևոր բաղադրիչ, փոխկապակցված է կրոնական կրթության հետ:   Այս փոխկապակցվածության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ կրթության աշխարհիկությունը և կրոնական կրթությունը ոչ թե հակադիր բևեռներ են, այլ փոխլրացնող և փոխկապակցված գործոններ:   Այնուամենայնիվ, այս հասկացություններն անհամատեղելի են դառնում, երբ կրոնական դաստիարակության դասավանդումը տեղի է ունենում հանրակրթական հաստատություններում:  232 ՄԱՆԿԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Աշխարհիկ կրթության սկզբունքը լիովին հասկանալու համար անհրաժեշտ է դիտարկել համապատասխան միջազգային իրավական ակտերը և ուսումնասիրել որոշ արտասահմանյան երկրների փորձը:  Այսպիսով, ՄԱԿ-ի «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը» հաստատում է. «Կրթությունը պետք է նպաստի փոխըմբռնմանը, հանդուրժողականությանը և բարեկամությանը բոլոր ժողովուրդների, ռասայական և կրոնական խմբերի միջև ...» [1]:   Հռչակագրի այս դրույթները թույլ են տալիս դավանանքի և էթիկայի ընդհանուր պատմությունը դասավանդել հանրային դպրոցներում, եթե այն անցկացվում է անաչառ և օբյեկտիվ:  Բացի այդ, ՄԱԿ-ի Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում նշվում է, որ «... Մասնակից պետությունները պարտավորվում են հարգել ծնողների և, անհրաժեշտության դեպքում, օրինական խնամակալների ազատությունը` ապահովել իրենց երեխաների կրոնական և բարոյական դաստիարակությունը `համաձայն իրենց սեփական համոզմունքներ »:  Իսկ ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի 14-րդ հոդվածը սահմանում է. «Մասնակից պետությունները հարգում են երեխայի մտքի, խղճի և դավանանքի ազատության իրավունքը:   Մասնակից պետությունները հարգում են ծնողների և, անհրաժեշտության դեպքում, օրինական խնամակալների պարտականությունները `իրենց իրավունքներն իրականացնելիս` երեխայի զարգացմանը համահունչ եղանակով `նրա զարգացման կարողություններին համապատասխան ...   Նույն Կոնվենցիայի 29-րդ հոդվածն ասում է. «Որ երեխայի կրթությունը պետք է ուղղված լինի ... գ) երեխայի ծնողների դաստիարակությանը, նրանց մշակութային ինքնատիպությանը, լեզվին և արժեքներին, երեխայի բնակության երկրի ազգային արժեքներին , իր ծագման երկիրը և տարբեր քաղաքակրթություններ ՝ իր իսկ քաղաքակրթությունից »[3]:  Միևնույն ժամանակ, Ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայում ասվում է, որ «Կողմերը պետք է խթանեն հանդուրժողականությունն ու երկխոսությունը մշակույթների միջև և արդյունավետ քայլեր ձեռնարկեն իրենց տարածքում ապրող բոլոր անձանց միջև` անկախ նրանց էթնիկական, մշակութային, լեզվական կամ կրոնական ծագում »: խթանել փոխադարձ հարգանքը, փոխըմբռնումը և համագործակցությունը, մասնավորապես կրթության, մշակույթի և լրատվամիջոցների ոլորտներում: »[4]  Այսպիսով, պարզ է դառնում, որ միջազգային իրավունքը չի խոչընդոտում կրթական համակարգում կրոնական կրթությանը, եթե այն հիմնված է հանդուրժողականության, ազգային ինքնության հարգանքի, անաչառության, օբյեկտիվության և այլ սկզբունքների վրա:  Ինչ վերաբերում է օտարերկրյա պետությունների ուսումնական հաստատություններում կրոնական կողմնորոշում առարկայի դասավանդման խնդրին, ապա հարկ է նշել, որ այն լուծվում է տարբեր ձևերով:   Կրոնական կրթությունը կարող է թույլատրվել ինչպես կրոնական կազմակերպություններին պատկանող մասնավոր հաստատություններում, այնպես էլ պետական ​​կրթահամալիրներում:   Սրան հակառակ մոտեցում կա, երբ պետական ​​կրթական համակարգում հիմնականում արգելված է կրոնական կրթությունը:   Այլ կերպ ասած, կրոնական ուսուցման առարկան դասավանդվում է որոշ երկրների հանրակրթական դպրոցներում, բայց որոշ երկրների հանրակրթական դպրոցներում կրոնի առարկայի դասավանդումը պարզապես արգելված է:   Օրինակ, նման արգելքը դրվել է Չինաստանում, Japanապոնիայում և Մոնղոլիայում 20, որտեղ կրթական գործընթացը հիմնականում հիմնված է բարոյականության, ազգային սովորույթների և բարքերի վրա:  Միևնույն ժամանակ, կան երկրներ, որտեղ պարտադիր կրթության ծրագրերի շրջանակներում հիմնական ուսումնական ծրագրերում ներառված է կրոնական կրթությունը, մասնավորապես ՝ Գերմանիան, Թուրքիան, Ավստրիան և Կիպրոսը:   «Իսլամի հիմունքները» առարկան դասավանդվում է արաբական աշխարհի շատ երկրներում, ինչպես նաև Չեչնիայում, Հյուսիսային Օսիայում և այլուր:   Իհարկե, կան երկրներ, որտեղ կրոնական կրթության այլընտրանքները տրամադրվում են բարոյական և փիլիսոփայական առարկաների տեսքով, ինչպիսին է Ռուսաստանը-Մոնղոլիան, չնայած որ օրենքը երաշխավորում է բուդդայական կրոնի գերակշռող կարգավիճակը, կրոնական կրթությունը հանրակրթության համակարգում արգելվում է: ,  234 ՈՒՍՈՒՈՒՄ Վրաստանում, Իտալիայում, Ֆինլանդիայում, Բելգիայում և Լյուքսեմբուրգում:   Հունգարիայում, Լատվիայում և Լիտվայում իրավասու մարմինները կրոնական կազմակերպությունների հետ համատեղ որոշում են կայացնում կրոնական կրթության առանձնահատկությունների վերաբերյալ:  Վերոգրյալի համատեքստում, հիմնվելով առանձին երկրներում կրթության ոլորտի աշխարհիկությունը կարգավորող օրենսդրության համեմատական ​​վերլուծության արդյունքների վրա, կարելի է կատարել հետևյալ նկատառումները. Այսպիսով, Բելգիայի Սահմանադրության 24-րդ հոդվածի համաձայն. «Պետական ​​իշխանությունների կողմից կազմակերպված դպրոցները ընտրություն են ապահովում ճանաչված կրոններից մեկի ուսուցման և ոչ կրոնական բարոյականության միջև մինչև պարտադիր ուսումնառության ավարտը»: [8]  Կրոնական կրթությունը Հունաստանում ՝ որպես պարտադիր դպրոցական առարկա, հիմնականում պայմանավորված է Հունական Ուղղափառ եկեղեցու պատմական ազդեցությամբ և պետական ​​կարգավիճակով:  Այնուամենայնիվ, թվում է, որ ծնողները, ովքեր չեն ընդունում պետական ​​եկեղեցու դավանանքը, հնարավորություն ունեն իրենց երեխաներին ազատել նշված դասընթացներից:  Գերմանիայում, ինչպես արդեն նշվեց, դպրոցներում կրոնական կրթությունը պարտադիր է:   Ավելին, Հիմնական օրենքի 7-րդ հոդվածի 3-րդ կետը սահմանում է, որ. «Կրոնական կրթությունը պետական ​​դպրոցներում, բացառությամբ ոչ կրոնական դպրոցների, պարտադիր առարկա է:   Կրոնական կրթությունն իրականացվում է կրոնական համայնքների սկզբունքներին համապատասխան ՝ չխախտելով պետության վերահսկողության իրավունքը:   Ոչ մի ուսուցիչ պարտավոր չէ իր կամքին հակառակ կատարել կրոնական ցուցումներ: »[9]   Ավելին, կրոնական առարկայի պարտադիր բնույթը չի բացառում կամավորության սկզբունքը:   Մասնավորապես, նույն հոդվածի 2-րդ պարբերությունը սահմանում է ծնողների կամ օրինական ներկայացուցիչների `իրենց երեխայի կրոնական դաստիարակության հարցը որոշելու իրավունքը:   Այս ամենից բացի, հատկանշական է, որ որոշ գերմանական երկրներում սահմանվում է կրոնական առարկա ընտրելու հնարավորությունը:   Մասնավորապես, Բեռլինի 235 մանկավարժական դպրոցներում կրոնական առարկայի դասավանդումը պարտադիր չէ, իսկ 2006 թվականից դասավանդվող «Էթիկա» առարկան արդեն համարվում է պարտադիր:  Հետագայում աշխարհիկ պետություն համարվող Kazakhազախստանը նույնպես ճանաչեց կրթության աշխարհիկ սկզբունքը:   Այսպիսով, համաձայն «Կրոնական գործունեության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» Kazakhազախստանի Հանրապետության օրենքի 3-րդ հոդվածի 4-րդ մասի: «Kazakhազախստանի Հանրապետության կրթության և դաստիարակության համակարգը, բացառությամբ կրոնական (կրոնական) կրթական կազմակերպությունների, առանձնացված է կրոնից և կրոնական միավորումներից և ունի աշխարհիկ բնույթ» 21 [12]:  «Ռուսաստանի Դաշնության Կրթության մասին» Դաշնային օրենքի 3-րդ հոդվածի 6-րդ մասը սահմանում է կրթության աշխարհիկ բնույթը պետական ​​և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում, որոնք իրականացնում են կրթական գործունեություն 22 [13]:  Հարցի վերաբերյալ հստակ դիրքորոշում կա Լիտվայի Սահմանադրության 40-րդ հոդվածի համաձայն, որը սահմանում է նաև կրթության աշխարհիկ բնույթը. «Պետական ​​և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ուսումնական հաստատությունները աշխարհիկ են:   Այս հաստատություններում «Աստծո օրենքը» ուսուցանվում է ծնողների խնդրանքով:  Բացի այդ, 2010 թ.-ին Relազախստանում «Կրոնի հիմունքները» թեման ներկայացվեց կամայական հիմունքներով (ըստ ցանկության):   Kazakhազախստանի Հանրապետության կրթության և գիտության նախարարի հրամանով ՝ 2016-ին Secազախստանի հանրակրթական դպրոցների 9-րդ դասարանում ներդրվեց «Աշխարհիկություն և կրոնի հիմունքներ» առարկան, որի ուսուցումը վերապահված էր միայն հատուկ պատրաստված պատմության ուսուցիչներ:  2012-ին Ռուսաստանի Դաշնության բոլոր հանրակրթական դպրոցներում ներդրվեց «Կրոնական մշակույթի հիմունքներ և աշխարհիկ էթիկա» առարկան:   Վերջինս ներառում է վեց մոդուլ `մեկը ընտրելու հնարավորությամբ:  Դրանք են ՝ «Ուղղափառ մշակույթի հիմունքներ», «Իսլամական մշակույթի հիմունքներ», «Բուդդայական մշակույթի հիմունքներ», «Հրեական մշակույթի հիմունքներ», «Համաշխարհային կրոնական մշակույթների հիմունքներ», «Աշխարհիկ էթիկայի հիմունքներ»:  236 ՈՒՍՈՒՈՒՄ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հնդկաստանի Սահմանադրության 28-րդ հոդվածը, որը նախատեսում է կրոնական ուսմունքներին հաճախելու և որոշակի ուսումնական հաստատություններում երկրպագելու ազատություն: «Ոչ մի կրոնական ուսուցում չի կարող իրականացվել պետության կողմից ֆինանսավորվող ուսումնական հաստատությունում: Ոչ ոք չի կարող ստիպված լինել հաճախել կամ հաճախել կրոնական արարողություն կամ հաճախել պետության կողմից ֆինանսավորվող ուսումնական հաստատություն, եթե այդ անձը կամ նրա խնամակալը չի ​​տվել իր համաձայնությունը »: Մեքսիկայի Սահմանադրության 24-րդ հոդվածում ասվում է, որ« դավանանքի ազատությունը երաշխավորված է, և այն սկզբունքները, որոնց վրա պետք է իրականացվի կրթությունը:  Իտալիայում պետությունը ֆինանսավորում է կաթոլիկ կրթությունը:   Eachնողներն ամեն տարի հատուկ նամակ են գրում ՝ տեղեկացնելով, արդյոք ցանկանում են, որ իրենց երեխան կաթոլիկ դպրոց հաճախի, թե՞ հրաժարվեն դիմում ներկայացնելուց:   Բացի այդ, Իտալիայում կրոնական ուսուցիչներին նշանակում է պետությունը ՝ հիմնվելով եկեղեցու երաշխիքի վրա, որը հաստատում է ուսուցչի որակավորումը և վերապատրաստումը:   Առանց այս համաձայնության իրավասու պետական ​​մարմինը կարող է ուսուցչին զրկել այդ իրավունքից [6 էջ 388]:   Հատկանշական է, որ այս մոտեցումը կիրառելի է շատ երկրներում:  Պետական ​​ուսումնական հաստատություններում կրոնական խորհրդանիշների օգտագործման հարցը խնդրահարույց է նաև աշխարհիկ կրթության տեսանկյունից:   Նշենք, որ այս դեպքում նույնպես պետությունները տարբեր մոտեցումներ են որդեգրել:  237 ՄԱՆԿԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Օրինակ ՝ կան երկրներ, որտեղ պետական ​​դպրոցներում թույլատրվում է կրել կրոնական հագուստ և այլ խորհրդանիշներ ՝ իրենց կրոնական համոզմունքների և ավանդույթների համաձայն (Ռուսաստան, Չեչնիա, Իսրայել, Իրան):  Միևնույն ժամանակ, կան երկրներ, որտեղ արգելվում է ուսուցիչների կամ ուսումնական հաստատությունների դասախոսների կողմից կրոնական խորհրդանիշների բաց կրումը և ուսանողների կողմից իրենց կրոնական պատկանելության ցուցադրումը (Ֆրանսիայում, Գերմանիայի որոշ մասերում և այլն):  Անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն փաստը, որ կրոնական խորհրդանիշների օգտագործման հարցը արդիական է հատկապես աշխարհիկ երկրներում, որտեղ իսլամը ավանդաբար համարվում է հասարակության գիտակցության ազդեցիկ գործոն (օրինակ ՝ Թուրքիա, Kazakhազախստան, Ադրբեջան) 23 [5, էջ 321-322]:  Թերեւս անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել այն փաստին, որ պետության միջամտությունը համահունչ է իր օրինական նպատակին:  Այս առումով հատկանշական է, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը, Լեյլա Շահինի գործով նախադեպային գործով, հաստատեց Թուրքիայի ուսումնական հաստատություններում գլխաշոր կրելու արգելքի օրինականությունը ՝ հիմնվելով Թուրքիայի Հանրապետության ՝ իրավունքների պաշտպանության մասին Թուրքիայի պարտավորությունների վրա: և այլոց ազատությունները:   Հետեւաբար, գլխաշոր կրելու արգելքը սովորական օրենսդրության համատեքստում չի կարող: 2008 թ.-ին Թուրքիայի Հանրապետության «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը, երկու այլ կուսակցությունների հետ միասին, Սահմանադրական փոփոխությունների փաթեթ ներկայացրեց խորհրդարան `վերացնելու կրթության և այլ պետական ​​հաստատություններում գլխաշոր կրող կանանց և աղջիկների արգելքը:   Թուրքիայի Սահմանադրական դատարանում վիճարկվեց Սահմանադրության այս փոփոխության սահմանադրականության հարցը, որի արդյունքում այն ​​ճանաչվեց հակասահմանադրական:   Թուրքիայի Սահմանադրական դատարանի այս որոշումը, ըստ էության, հիմնված էր ժողովրդավարական հասարակության մեջ աշխարհիկության սկզբունքի իրագործումն ապահովելու և դրա դերը պաշտպանելու գերակայության վրա:  238 ՈՒՍՈՒՈՒՄԸ համարում էր անօրինական միջամտություն կրոնական ազատության իրավունքին:  Հարկ է նաև նշել, որ կրոնական խորհրդանիշների զուտ ներկայությունը աշխարհիկ ուսումնական հաստատություններում ինքնին չի կանխորոշում ուսանողների համար այս ուսմունքի պարտադրանքը կամ քարոզչությունը:   Այս տեսանկյունից արժեքավոր է Ստրասբուրգի դատարանի վիճահարույց դիրքորոշումը ընդդեմ Իտալիայի:   Եվրոպական դատարանը ի սկզբանե անթույլատրելի համարեց խաչի պատկերների առկայությունը Իտալիայի հանրակրթական դպրոցներում `որպես աթեիստական ​​համոզմունքներին համապատասխան իր երեխաներին դաստիարակելու դիմումատուի իրավունքի խախտում:   Դատարանի այս մոտեցումը դժգոհության մեծ ալիք առաջացրեց եվրոպական երկրների մեծ մասում, այդ թվում `Հայաստանի Հանրապետությունում:   Իտալիայի կառավարությունը բողոքեց, որ խաչի խորհրդանիշը ոչ միայն կրոնական խորհրդանիշ է, այլև ազգային ինքնության մշակութային խորհրդանիշ, պետության պատմական ժառանգության կարևոր բաղադրիչ, և որ դրա արգելքը կարող է վնասել բնակչության մեծ մասի կրոնական տրամադրություններին:   Դատավճռի վերանայման արդյունքում դատարանի Մեծ պալատը տրամագծորեն հակառակ դիրքորոշում ընդունեց `նշելով, որ նշված տեսարանները չեն կարող միանշանակ կանխորոշել երեխաների կամ նրանց ծնողների կրոնական նախասիրությունները:   Կարծում ենք, որ այս վճռի իրավական և բարոյական արժեքն այն է, որ ապակրոնականացման և քրիստոնեական գիտակցությունից կրոնը բացառելու գործընթացում Եվրոպան, արմատացած քրիստոնեական արժեքների մեջ, հավատարիմ մնաց իր պատմական ավանդույթներին և մարդկության նկատմամբ տիրող ազատական ​​մոտեցումներին իրավունքները չէին հակասում հանրային շահերին:  Այսպիսով, ինչպես նշում են առանձին պետություններ, աշխարհիկության սկզբունքը պաշտպանելու համար նրանք կարող են իրենց հայեցողության սահմաններում արգելել հագուստի և կրոնական նշանակության այլ իրերի օգտագործումը [7, էջ 45-62]:  239 ՄԱՆԿԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Առանց նպատակ ունենալով լիարժեք քննարկել տարբեր երկրների փորձը աշխարհիկ կրթության ոլորտում, անհրաժեշտ է ընդգծել, որ հանրակրթական դպրոցներում կրոնի ուսուցման ընդհանուր մոտեցումներ չկան:   Բացի այդ, աշխարհիկ դպրոցներում կրոնական կրթությունը հիմնականում պայմանավորված է պետության և հասարակության կյանքում կրոնի ազդեցությամբ և պետական ​​մարմինների որդեգրած գաղափարական ռազմավարությամբ:  , ։

Մարդու գիտակցության եւ աշխարհայացքի ձեւավորման վրա կրոնի ազդեցությունը, նախ եւ առաջ, սկսվում է կրոնական կրթությունից։
  Որպես Աշխարհիկ պետության հայեցակարգի եւ հատկապես խղճի եւ կրոնի ազատության կարեւորագույն բաղադրիչ՝ կրթության աշխարհիկության սկզբունքը անքակտելիորեն կապված է կրոնական կրթության հետ։
  Հոդվածում միջազգային փորձի եւ իրավակարգավորումների հենքի վրա փորձ է արվել լուսաբանել կրթության աշխարհիկության առանցքային խնդիրները եւ կենսագործման առանձնահատկությունները։
