ՇՈՒՇԻԻ Ա LԱՏԱԳՐՄԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ 1985 թ. ազգային հարցերի շուրջ:   Karabakhարաբաղը դարձավ «Վերակառուցման քննություն» կամ «Վերակառուցման փորձաքար» ՝ ճանապարհ հարթելով ղարաբաղյան պայքարի նոր ու վճռական փուլի համար:  Արգելված շատ խնդիրներ հանրային քննարկման և հասարակական ակտիվության առարկա դարձան 1:  Սա առաջին հերթին Հայաստանի համար Լեռնային Karabakhարաբաղի խնդիրն էր: 1988 Հայ մամուլի պատմության վերջին շրջանը սկսվեց փետրվարին: Հենց այդ օրերին ծնվեց համաժողովրդական շարժումը, որը նշանավորվեց 1988 թվականին: Փետրվարի 20-ին ԼAԻՄ տարածաշրջանային խորհրդի արտահերթ նստաշրջանի ընդունած պատմական որոշմամբ:  Այն բացեց նոր և հզոր ցիկլ հայկական մամուլի, լրագրողների և հրապարակախոսների համար: Սահմանադրական ճանապարհով ընթացող պայքարը որոշ ժամանակ անց պետք է վերածվեր ռազմական գործողության, ապա այն դառնար Արցախյան պատերազմ:   Populationինված հարձակումներ, հայ բնակչության կոտորած և բռնի տեղահանություն, պարետային ժամ, փոքր հաղթանակներ և անդառնալի կորուստներ:   Այլ հանրահավաքները, ցույցերը, գործադուլներն անզոր էին ինչ-որ բան փոխել:  Փոխարենը, այս ամենին ադրբեջանական կողմը պատասխանեց սումգայիթյան ցեղասպանությամբ ՝ տարբեր ուղղություններից լայնամասշտաբ գրոհներով Ասկերանի, Շահումյանի, Մարտակերտի, Մարտունու և Հադրութի շրջաններում 2: Detailedինված պայքարի մասին ավելի մանրամասն տեղեկություններ են տրամադրում պատմական աղբյուրները: Այդ ժամանակաշրջանի հայկական մամուլը հիմնականում ձայնագրիչի դերում էր:  Մեկ այլ գյուղի ազատագրումը կամ նահանջը կամավորական ջոկատների կողմից մամուլում լուսաբանվում էր հիմնականում հաղորդագրությունների տեսքով: 1991 Շուշիից ադրբեջանցիների կողմից արձակված հրթիռները (1992 թ. Նոյեմբերի 8-ից ՝ շուրջ 15000 արկ և հրթիռ) 2010-ի նոյեմբերից ոչնչացնում էին Լ capitalՀ մայրաքաղաք Ստեփանակերտը:   Շուշիի ազատագրումը խնդիր դարձավ:   Նախապատրաստական ​​աշխատանքներն ավարտվել էին, ամեն ինչ նախատեսվում էր անել ապրիլին, բայց եղանակային պայմանների և մի շարք այլ գործոնների պատճառով մի քանի անգամ հետաձգվեց:   Շուշիում ադրբեջանական զորախմբի ինժեներական ծառայությունը բավականին թույլ էր:   Թշնամին համոզված էր, որ ինքը պետք է գրավի Ստեփանակերտը, նա լուրջ ուշադրություն չէր դարձնում հանքարդյունաբերությանը 3: 1 Մկրտիչյան Ա., Theարաբաղյան շարժման և մամուլի ծնունդը, «Ակունք», 2011 3, էջ 79: 2 Տե՛ս http: //www.nkr.am/hy/ որոշում-xx- նստաշրջանի գաղտնի-նկաո-խորհրդի-հատուկ / 41 /: 3 «Մեր հաղթանակները», հ. Դ, Երեւան, 2012, էջ 294-295: 1992 թվականի մայիսի 8-ի գիշերը երեկոյան 20-ին 23-ին հարձակման հրաման տրվեց, շուրջ 2000 մարտիկներ չորս ուղղություններով սկսեցին հարձակումը բերդաքաղաքի վրա:   Շուշիի ազատագրման գործողությունը կոչվեց «Հարսանիք լեռներում»:   Մայիսի 9-ի առավոտյան Շուշին ազատագրվեց:  Լուրը նախ հաղորդել է ՀՅԴ «Երկիր» պաշտոնական թերթը մայիսի 9-ի իր համարում `գրելով.« Լույս 9-ը ժամը 2-ին: 30 տվյալների համաձայն ՝ քաղաքն ազատագրվել է: «   Թերթի թղթակիցը կեսգիշերին կապ է հաստատել Լ NKՀ Գերագույն խորհրդի նախագահի պաշտոնակատար Գեորգի Պետրոսյանի և ՀՀ ՊՆ Վազգեն Մանուկյանի հետ `մանրամասները պարզելու, քաղաքը ազատագրած մի քանի մարտիկների խոսքերը գրելու համար:   Հաջորդ համարներում թերթը շոշափել է ազատագրման մանրամասները, ներկայացրել Շուշիի ազատագրական գործողության սխեմատիկ քարտեզ և հրապարակել լուսանկարներ բերդաքաղաքի բարձունքներից («Լ ItՀ մայրաքաղաքը հնարավոր չէր լուսանկարել այստեղ մի քանի տարի »):   ՀՀ Գերագույն խորհրդի պաշտոնական թերթը `« Հայաստանի Հանրապետությունը », աննշան, ոչ գրավիչ վայրում տպագրեց հաղթանակի լուրը: Այդ օրերին Թեհրան Հայաստանի պաշտոնական պատվիրակության այցի մանրամասներին կից հայտնվեց «Արմենպրես» -ի հաղորդագրությունը, ըստ որի ՝ «Ինքնապաշտպանական ուժերը մտան Շուշի»:  Ընդամենը մի քանի օր անց թերթի 3-րդ էջում հայտնվեց տեղեկություն այն մասին, որ «Շուշիի ամբողջական գրավումից հետո քաղաքը վերահսկվում է»: Թերթի ընթերցողները հնարավորություն չեն ունեցել ծանոթանալու ազատագրման մանրամասներին: «Ազդարար» թերթում տպագրված «Հաղթանակի զանգերը» վերնագրով հոդվածը միանգամայն հայրենասիրական կոչ էր, հորդոր սերունդներին: «Շուշի, Շուշա, Շոշ, Շուշվա Բերդ… .. Այս օրերին Շուշիի մասին խոսում են աշխարհի բոլոր թերթերն ու ամսագրերը, ռադիոյի և հեռուստատեսության բոլոր անխտիր կայանները: Ոմանց համար դա դավաճանություն է (ադրբեջանցիներ), ոմանց համար Sh. Շուշին ազատագրված է, Շուշին հայ է, Շուշին վերջապես հայերեն է շնչում, այլևս չի կարող լինել եղբայրասպանություն, սա է ճշմարտությունը:   Շուշին ազատագրված է, Շուշին մերն է:   Սա ամենամեծ «պատճառն» է:   Մնացած տասնինը պետք է պարզապես ծիծաղեն… »1: «Ազդարար» օրաթերթի մեկ այլ համարում գովերգվել է մեր ազգի հերոսներն ու նրանց հերոսությունները: «Վերջապես, Շուշին կրկին դարձավ հայության սեփականությունը. Այդպես էլ պետք է լիներ, քանի որ այն, ինչ մեզ է պատկանում, չէր կարող ուրիշի լինել»: «Հայք» օրաթերթը մի քանի օր անց հայտարարեց. «Ե՛վ հայերի, և՛ ադրբեջանցիների կորուստները սպասվածից քիչ էին: Ըստ ամենայնի, Ադրբեջանը հոգեբանորեն պատրաստ էր Շուշիի անկմանը»: Ադրբեջանը չէր կարող հանդուրժել Շուշին հանձնելու գաղափարը և շարունակել հայերի նկատմամբ հետապնդումները:  Մի քանի օր շարունակ թշնամին ուժգին գրոհներ է ձեռնարկել Արցախի վրա, և Հայաստանի Հանրապետության խոցելի կետերը, որոնց ստիպված են եղել կրկին դիմակայել:   Հայ ազատամարտիկների ուժեղ գրոհների ներքո ադրբեջանական զորամասերը լքեցին Շուշիի մոտակա մարտական ​​հենակետերը, որոնք լի էին տարատեսակ զինամթերքներով:  Նրանք ականապատեցին զինանոցներն ու մոտակա ճանապարհները:   Թշնամու այս ինտրիգը դարձավ նոր անմեղ զոհերի պատճառ 3:   «Հայկը» հետեւյալ համարներում անդրադարձել է այդ օրերին տեղի ունեցող իրադարձություններին ՝ մանրամասն ներկայացնելով դրանց ընթացքը: 1 «Ազդարար», 1992, N 1-26, 15.V-30.XII, փակ ՝ մայիսի 23-ին, 22-28-ին, թիվ 2, «Հաղթանակի օղակներ»: 2 «Ազդարար», 1992, N 1-26, 15.V-30.XII, փակ. Մայիսի 23-ին, 6-12-ին, էջ 1, «Շուշին ազատագրվել է»: 3 «Հայք», 1992, N 1-25, 15.I- 24.VI, մայիսի 13-19, «Իրավիճակը Արցախում ներմուծվում է Հայաստանի սահմանային շրջաններում»: Ադրբեջանական կողմը մեղադրում էր Լ authoritiesՀ իշխանություններին Շուշիի գնդակոծության ժամանակ քիմիական զենք օգտագործելու մեջ:   Դրան հաջորդեցին «Վեստի» ռուսական հեռուստածրագրի ցուցադրած Շուշիի «հուսալի» կադրերը:  Պայթած արկերի որոշ մնացորդներ արտանետում էին մասնիկներ, որոնք ենթադրաբար խիստ թունավոր քիմիական նյութեր էին:   ԼRՀ ղեկավարությունը կտրականապես հերքեց այդ մեղադրանքը և ափսոսանք հայտնեց ռուսական հեռուստատեսությամբ փաստերի խեղաթյուրման կապակցությամբ:  Միևնույն ժամանակ, ԼRՀ ղեկավարությունը պահանջեց անկախ փորձագետների հրավերը չեզոք պետություններից Շուշի ՝ մերժելու քարոզչական սադրանքը:  Ինչպես և սպասվում էր, պատասխան 1 չեղավ: Շուշիի ազատագրումը շրջադարձային պահ ունեցավ ռազմաքաղաքական և հոգեբանական առումով:   Այս հաղթանակի շնորհիվ ազատագրվեց Բերձորը, ինչը թույլ տվեց վերականգնել ցամաքային կապը Հայաստանի հետ ՝ այդպիսով միավորելով երկու հայկական պետությունները:   Ստեփանակերտ, Քարինտակ և Շոշ գյուղերի հասցրած սպառնալիքները վերացվեցին 2: «Ազդարար» և «Երկիր» պարբերականները հոդվածներ էին տպագրում ոչ միայն հաղթանակի և առկա իրավիճակի, այլև հաղթանակից հետո ազատամարտիկների խոսքերի մասին: «Մենք մտանք Շուշի, երբ հակառակորդն արդեն ոչնչացրել էր հիմնական կրակակետերը:   Մեզ մնում է չեզոքացնել և հետապնդել վերջին թուրքին:   4ամը 4-ին քաղաք մտնելուն պես կրակներ վառեցինք: Ում Նրանք Ստեփանակերտում իմացան, որ Շուշին մեր ձեռքերում է:   Թշնամու վայրագությունները, որոնք ապրում են իմ հիշողության մեջ, հոգուս մեջ արթնացնում են վրեժի զգացումը:   Այս համոզմամբ, այսօր եղբայրս, եղբորորդիս, տասնյակ ընկերներ Արցախից և Հայաստանից միացել են ինձ »(պարեկային վաշտի 1-ին ջոկատի հրամանատար Ռուբեն Օհանյան): «Ես, ինչպես բոլորը, ներքին վախով մասնակցեցի Շուշիի գրավմանը:   Տեսեք, թե ինչպես կռվեցին արցախցի մեր տղաները, ովքեր իրենց կյանքի ընթացքում երբեք մրջյուն չեն սպանել:  Վրեժ անունով մի տղա մեզ հետ էր ՝ փոքր մարմնով, ինձնից մի քանի անգամ փոքր:  Բայց նա մենամարտելիս ինձանից լավն էր:  Ես ուղղակի ապշած էի նրա անսահման քաջության և ֆիզիկական ուժի վրա:  Ասես նա ի ծնե զինվոր էր: »3 Շուշիի դեպքերի վերաբերյալ առաջին արտասահմանյան արձագանքներն առանձնապես աղմկոտ չէին:   Մայիսի 9-ին Մոսկվայի «Նովոստի» ծրագրի մեկնաբան Սերգեյ Դորենկոն նախ որոշ հիասթափություն հայտնեց հայերից, ովքեր պնդում էին, որ 366-րդ գնդը կոտորվի հենց Արցախից հեռացնելուն պես:   Ապա երկմտանքով ասաց, որ կամ այսպես կոչված ադրբեջանական բանակը թույլ ու անկազմակերպ ջոկատներ են, որոնք հանձնել են «անհասանելի Շուշին», կամ հայկական զինված խմբավորումները լավ կազմակերպված Ուժեղ բանակ են: Շուշիի ազատագրումից հետո ռազմական գործողությունները վերածվեցին սահմանային պատերազմի Լ NKՀ և Ադրբեջանի միջև, և ԼRՀ փաստացի անկախությունը դարձավ անշրջելի:  Լ NKՀ անկախության համար պայքարի առաջին փուլն ավարտվեց Շուշիի հաղթանակով և Լաչինի միջանցքի բացմամբ:  Karabakhարաբաղյան հիմնահարցը լուսաբանելու տեսանկյունից ուրվագծվեց նոր փուլ նաև հայկական մամուլի համար: 1 «Հայք», 1992, N 1-25, 15.I- 24.VI, մայիսի 6-12, «Հայկական կողմը հերքում է»: 2 «Մեր հաղթանակները», հատոր Դ, էջ 299-300: 3 «Ազդարար», 1992, N 1-26, 15.V-30.XII, փակ ՝ 23, մայիսի 22, «Պատմում են ազատամարտիկները»: Մելինե Հովհաննիսյան ՇՈՒՇԻԻ Ա LԱՏԱԳՐՄԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ Հիմնաբառեր. Շուշիի ազատագրում, հայկական մամուլ, «Հայք», «Ազգ», «Ազդարար», «Երկիր», «Հայաստանի Հանրապետություն» պարբերականներ, իրադարձությունների լուսաբանում: Մայիսի 9-ին ՝ պաշտպանական գործողություններ, ազգային շարժում, հանրահավաքներ, կամավորական ջոկատներ, արտասահմանյան մամուլ: ։

Շուշիի  ազատագրումը  (1992  թ.  մայիսի  9)  հայ  ժողովրդի  պատմության  փայլուն  էջերից  մեկն  է.  հայերն  ապացուցեցին  թշնամիներին  մեր  քաջությունն  ու  հայրենասիրությունը,  մեր  մարտնչող ոգին, որի շնորհիվ ազատագրեցինք Շուշին։
  Հայաստանյան մամուլը, բնականաբար,  չէր կարող չանդրադառնալ այդ դեպքերին, ճշգրիտ և հանգամանորեն չլուսաբանել պատերազմական  գործողությունները,  մեր  հաղթանակը։
   Այդ  ժամանակի  հայտնի  պարբերականները  («Հայք», «Ազգ», «Ազդարար», «Երկիր», «Հայաստանի Հանրապետություն» և այլն) իրենց հոդվածներում ճշգրիտ լուսաբանում էին իրադարձությունները, և դրանց շնորհիվ հայ ժողովուրդը  տեղյակ էր պատերազմի բոլոր մանրամասներին։
