Հայ  էթնոսը  տևական  ժամանակ  (9-10  դար),  ապրելով  օտարների  տիրապետության  ներքո,  չի  ունեցել  ինքնուրույն  պետականություն  և  քաղաքականհամակարգ,  գոյատևման  փիլիսոփայությամբ  ձեռք  է  բերել  թերարժեքությանբարդույթ, առավել ևս՝ օտարամոլություն։
 Իշխող  քաղաքական  վերանախավը,  նկատի  ունենալով  նմանների  օտարահաճությունը՝  կրոնաէթնիկական  պարտադրանքով,  ամեն  կերպ  ձգտել  էՀայաստանում  տարածել  դոմինանտ  էթնոսի  ապրելակերպը,  արժեքները,  լեզուն՝ ի հաշիվ ազգայինի։
  «Մարդկային սրտի համար մի ավելի տխուր բան չկա,գրում  է  Մ.  Նալբանդյանը,  -քան  թե  տեսնել,  որ  մի  ազգություն  ընկնում  էր  ևկործանվում ծանր հանգամանքների հարստահարության տակ ու մեկ այլ ազգիճնշողությունից»[1, 259]։
   Օտարամոլության սինդրոմը, սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, դրսևորվում է հայ էթնոսի դիմագծում և վտանգումէ  հայի  էթնիկական  ինքնությանը։
   Հետևաբար,  դրա  գիտական  լուսաբանումըհույժ հրատապ է, հատկապես քաղաքագիտական տեսանկյունով։
 Վաղ  անցյալ  ունի  հայ  ժողովրդի  արիական  անտրոպոսոցիոգենից  բխողէթնիկական ինքնության կազմավորման գործընթացը, ավելի քան 5000 տարի։
 Ի տարբերություն արևմտաեվրոպական երկրների՝ հայոց սոցիումում ազգնէ նախորդել պետության ստեղծմանը։
 Հայ  ժողովրդի  պետական  (քաղաքացիական)  նույնականությունը  դեռ  չիվերածել  էթնիկ  նույնականության,  քանզի  հայն  անընդհատ  զրկված  է  եղելպետականությունից և չունի լիարժեք պետական մտածողություն։
  Հայ էթնիկական  սահմանները  չեն  համընկնում  պետականին։
   Այսուհանդերձ,  Հայաստանանվանումը ածանցվել է հայ էթնոնիմից (ինքնանվանումից)։
  Ի դեպ, Թուրքիայիներկա  պետական  սահմանները  իրենց  ռասայական  և  ցեղային  տարածքներըչեն։
  Իր բնօրրանում բազմադարյան սոցիոմշակութային փորձ, սեփական լեզու,գիր  ունեցող  հայը կորցրել  է իր  տարածքի  90  տոկոսը։
  Ցեղասպանության արհավիրքի պատճառով բնօրրանից օտարված հայը սփռվել է աշխարհի այլևայլտարածքներում՝ ծնել «Հայկական սփյուռք», կտրվել հայոց ինքնությունը պահպանող ազգային մշակութային արժեքներից։
 Խորհրդային  ամբողջատիրության  70  տարիների  ընթացքում  ծավալվողապազգային դոկտրինան նպաստել է հայի օտարամոլությանը։
  Պաշտոնականգաղափարախոսությունը առաջադասում էր համամիութենական շահը՝ ելնելովխորհրդային  ժողովրդի  հավաքական  տրամաբանությունից։
   Էթնոսի  ներկայացուցիչը  համարվում  էր  ամբողջատիրության  խորհրդային  քաղաքացի։
 Առանձնաշնորհվում  էր  ազգամիջյան  հաղորդակցության  լեզուն՝  ռուսերենը,որը  համարվում  էր  «երկրորդ  հարազատ  լեզու»։
   Հանրապետությունում  ռուսական  կրթօջախներում  անընդհատ  ավելանում  էր  հայ  աշակերտների  թիվը։
 ԽՍՀՄ-ում անտեսվում էր ազգային հոգևոր մշակույթը, ձևավորվում խորհրդային միասնական նոր հոգեկերտվածք, կենսակերպ։
 Ամբողջատիրական հասարակարգում զուտ ազգային, առանց խորհրդայինժողովուրդների արժեքների ցեղապաշտական էր, քսենոֆոբիական (հուն. xenosօտար և phopos-վաղ, օտարատյացություն)։
 Հայ  ժողովրդի  կյանքում,  քանի  որ  նա  չուներ  պետական  փաստականանկախություն, առկա էր հիերարխիկ ենթարկվածություն արմատական ազգին։
 Դրանով  հանդերձ՝  խորհրդային  երկրում  հայ  ժողովրդի  էթնիկ  նույնականության  իդեալն  ինչ-որ  խնդիրներում  համընկնում  էր  ամբողջատիրությանը,  և  այդ  հանգամանքը  մեծացրել  է  ինքնավստահությունը  ֆիզիկականինքնության գոյատևման հանդեպ։
 Երկրում գերակա էր ինտերնացիոնալիզմի և դեռևս Մարքսից եկող ազգերիմերձեցման,  այնուհետև  անհետացման  մասին  տեսությունը,  որն  անհանդուրժելի  էր  համարում  ազգայնականությունը։
   Ազգային  մշակութային  արժեքներիգովերգումը  համարվում  էր  գավառական  մտածողության  դրսևորում,  փոքրազգերի  ցեղապաշտական  հայեցակարգ,  ինքնապաշտպանական  շարժում։
 Մշակույթը  բովանդակությամբ  ներկայացվում  էր  սոցիալիստական,  ձևով՝ ազգային։
   Անհատն  աստիճանաբար  կորցնելով  իր  հոգեկան  կապն  ավանդական,հարազատ ազգի հետ, ապազգայնացվում էր և ենթարկվում էթնիկական մարգինալացման։
   Այնուհետև  տեղի  էր  ունենում  ազգերի  և  ազգությունների  ծրագրավորված, քողարկված (լատենտ) ձուլում ռուս ժողովրդի հետ։
 Էթնոքաղաքական  ոլորտի վերաբերյալ հարցերը  ամբողջատիրական  երկրում  լուսաբանվում  էին  գունազարդված,  թմբկահարվում  էին  սոցիալ-էթնիկական կազմավորումների կարծեցյալ նվաճումները, սքողվում էր երկրում ծավալվող ազգային գործընթացների իրական պատկերը։
 1991թ. օգոստոսի 21-ին փլուզվեց  ամբողջատիրական երկիրը, այսուհանդերձ ՀՀ բնակչության մեծամասնությունը, ներառյալ քաղաքական վերնախավիգերազանցող  հատվածն  ունեն  ռուսական  կողմնորոշում։
   Սրանով  է  պայմանավորվում  մեր հանրապետության  առաջնահերթությունը՝  ինտեգրվել  ՌԴ-ին,որն  իր  հերթին  առաջացնում  է  Արևմուտքի  ոչ  այնքան  վստահությունը  ՀՀ իշխանությունների նկատմամբ։
 Մեր ժողովրդի ռուսաֆիլությունը փաստարկվում է նրանով, որ ռուսականգործոնը հայ ժողովրդի ճակատագրում խաղացել է բախտորոշ դեր։
  300  տարիառաջ  Իսրայել  Օրիի  կողմից  դրվել  է  ռուսական    կողմնորոշման  հիմնաքարը։
 Այսօր  էլ  քաղաքական կողմնորոշումը  դրվել  է  իրական  հողի  վրա  և  վերածվելպետական քաղաքականության։
 Հարավային Կովկասում ստեղծված միջէթնիկական կոնֆլիկտային իրավիճակը՝  հայ-թուրքական  և  հայ-ադրբեջանական  բարդ  հարաբերությունները,հրամայական  են  դարձրել  ՌԴ-ի  հետ  մեր  հանրապետության  ինտեգրվելը։
   ՀՀիշխանությունները վերջերս համաձայնվեցին մտնել նաև Եվրասիական տնտեսական  միության  մեջ,  որը  թույլ  կտա  լուծել  սոցիալ-տնտեսական  բազմաթիվհարցեր։
 Հայ-ռուսական հարաբերությունների խորացմանը նպաստող գործոն է նաևՌԴ-ում 2,5մլն հայերի առկայությունը, որոնց համար ստեղծվել են բարենպաստսոցիոմիջավայր՝ ազգային մշակույթի զարգացման համար։
 Արդի պայմաններում ոչ մի երկիր չի կարող ապահովել իր համապարփակզարգացումը  առանց  համարկման,  առավել  ևս  ոչ  հզոր  երկրները,  ինչպիսին  էնաև  Հայաստանը։
   Այսպես՝  ՀՀ-ն  զբաղեցնում  է  աշխարհի  տարածքով  78-րդտեղը,  բնակչության  թվով՝  134-րդ, ՀՆԱ-ի  ծավալով՝  125-րդ,  բնակչության  կենսամակարդակով՝ 84-րդ տեղը [2,98]։
 Օտարամոլությանը նպաստող դրդապատճառ է զանգվածային արտագաղթը  երկրից,  որը  պայմանավորված  է  իրավաքաղաքական,  բարոյահոգեբանական, սոցիալ-տնտեսական գործոններով։
  Սփյուռքահայության (6մլն) շարքերնանընդհատ  համալրվում  են  ներգաղթողներով։
   Միգրացիայի  գլխավոր  պատճառը սոցիալական լարվածությունն է։
  Հայրենի իշխանություններից հիասթափված  հայը,  զրկված  լինելով  ապրելու  իրավունքից,  դժգոհ  և  նվաստացած  հեռանում է հայրենիքից։
  Որչափ էլ Գ. Նժդեհը զգուշացնի, թե «հայրենիքը պիտիսիրել  անկախ  իր  քաղաքական  ռեժիմից»  [3,32],  այսուհանդերձ  սոցիալապեսանպաշտպան  անհատը  հեշտությամբ  է  տարվում  նյութապաշտությամբ,  աշխարհաքաղաքացիությամբ  և  դառնում  տարագիր։
   Այլ  կերպ՝  էթնոնիհիլիստըկամ էթնիկական մարգինալը ժխտում է սեփական հանրույթի հոգեկերտվածքը,իր  վարքը  կարգավորում  է  վերազգային  սոցիոմշակութային  արժեքներով  ևնյութական շարժառիթներով։
 Ազգային  ինստիտուտները՝  դպրոցը,  եկեղեցին,  մշակութային  օջախները,կոչված  են  ազգային  միասնական  գաղափարով  ձևավորել  էթնիկական  մտածելակերպ, ներարկել հայկական ոգի, փրկել հային մարգինալացումից և ուծացումից։
  Հայաստանցին սոցիալական ինստիտուտների արդյունավետ կապերովնպաստում  է  համայնքներում  համակեցության միասնական  դաշտի  օպտիմալգործառնությանը։
 Օտարամոլությանը  խթանիչ  է  աշխարհի  տարբեր  վայրերից  հայերի  ներգաղթը՝  հայրենադարձությունը։
   Նրանք իրենց  հետ  հայրենիք  են  բերում  օտարերկրների  սոցիալ-մշակութային  և  այլաբնույթ  քաղաքակրթական  ազդեցություններ։
 Հարկ  է  նշել,  որ  օտարածին  մտածելակերպը  ձևավորվել  է  հազարամյակների ընթացքում։
  Հայ ժողովուրդը քաջազնական ոգի ունեցող, ազատատենչ ազգէ, բայց գրեթե միշտ էլ բացակայել է «ընդհանուր գաղափարի» շուրջ նրա համախմբումը։
  Այն ազգը, որը ի զորու չէ լինելու միաբան և ինքն իրեն կառավարելու,հարկադրված է հնազանդվել օտարին։
 Օտարամոլությանը որոշակի չափով նպաստել է ցեղապաշտական միասնական հայեցակարգի բացակայությունը կամ էլ դրա ապազգային լինելը։
 Ազգային գաղափարախոսությունը էթնոպաշտպան կռվան է՝ պահպանելուազգային  մշակույթը,  լեզուն,  դավանանքը,  ավանդույթները,  հոգեբանությունը,ինքնագիտակցությունը։
   Ազգային  հայեցակարգը  հիմնականում  մշակվել  էարտերկրում,  առաջ  էր  քաշվում  մեր  ազգային  մտածողությանը  իրարամերժգաղափարներ,  քանի  որ  հայը  օտար  երկրներում  ունեցել  է  մարգինալ  սոցիալական կարգավիճակ (օտար մշակույթ, լեզու, կենսաձև և այլն)։
 Մեր  հինավուրց  ազգի  որոշ  ներկայացուցիչներ՝  պետական  այրեր,  մտավորականներ,  դժվարությամբ  են  հրաժարվում  օտարահաճությունից։
   Համակարգային  փոփոխությունների  գործընթացում  ՀՀՇ-ականները,  չունենալովազգ-պետություն  ստեղծման  համապարփակ  քաղաքական  դոկտրինա,  արժեզրկեցին ազգային մշակույթը, որը կոչված է սատարելու ազգային գաղափարախոսությունը։
  Իշխանություն եկած քաղաքական ուժը պնդում էր, որ աշխարհաքաղաքականության և ժողովրդավարության պայմաններում ազգային կարգախոսներն իբր թե անհնար է՝ ողջ ազգը համախմբեն մեկ միասնական գաղափարախոսության  շուրջ,  ավելին,  «ազգային  գաղափարախոսությունը անվանեցինկեղծ  քաղաքական  կատեգորիա»։
   Եթե  ամբողջատիրության  պայմաններումհանուն  «համաշխարհային»  և  «զարգացած  սոցիալիզմի»  գաղափարների  «հայգործիչները»  մոռացության  էին  տալիս  հայոց  գաղափարախոսությունը,  ապաայժմ  արդեն  լիբերալ  (ազատական)  և  «գլոբալիստ»  գործիչները  հայ  ժողովրդիգիտակցությունից  դուրս  են  մղում  ազգային  գաղափարախոսության  կարևորարժեքների վերջին նշույլները՝ հանուն իրենց անձնական շահերի [4,334],-գրումէ  հոգեբան Ա. Նալչաջյանը։
 Ներկա կառավարող քաղաքական  վերնախավը ազգային գաղափարախոսությունը  ցանկացավ  դարձնել  պաշտոնական  հայեցակարգ,  քանի  որ  Հայաստանը ազգային կառուցվածքով միատարր է, ուստի մարդիկ որչափ էլ ունենանտարբեր  քաղաքական  ըմբռնումներ,  այսուհանդերձ  գոյություն  ունի  միասնական  էթնոմշակութային իդեալ,  առանց  որի անորոշ  է  ազգի  հեռանկարը։
   Ակնհայտ փաստ է, որ ազգային ինքնիշխան, անկախ պետությունը չի կարող զուրկլինել ազգային գաղափարախոսությունից։
  Էթնոքաղաքական  դոկտրինայի  մշակումը  անհրաժեշտ  է  ոչ  միայն  բազմաէթնիկ  պետությունների,  այլև  միաէթնիկ  երկրների  համար,  ինչպիսին    Հայաստանն  է։
   Հայ  ազգի  հատվածական  ենթամշակույթը  բազմաբնույթ  է,  որըպահանջում է մշակել ողջախոհ էթնոքաղաքականություն, հակառակ դեպքումկվտանգվի  հայ  էթնոսի  ցրված  հատվածների  ինքնությունը,  որքան  էլ  օտար,բազմաէթնիկ միջավայրում ուժեղ դրսևորվեն էթնոմիավորիչ գործոնները։
 Եթե  հայ  հասարակական  -  քաղաքական  մտքի  առավել  առաջավոր  թևը՝Ստ. Նազարյանցը, Գր. Արծրունին և այլք, հանդես էին գալիս հասարակականկյանքը եվրոպականացնելու նշանաբանով, ապա Մ. Նալբանդյանը ազգի թշվառությունը տեսնում էր օտարամոլության մեջ։
 Սովորենք  օտարներից,  սակայն  Արևմուտքի  արժեքները  չպատվաստենքմեր ազգային կառույցներին, «սնվենք» սեփական ակունքներից։
  «Վա՜յ այն ծառին, վա՜յ այն բուսականին,-գրում է բանաստեղծը,- որի արմատն անընդունակէ յուր հատակից ընդունելու և պատրաստելու յուր հյութը…»[5,56]։
 Այսօր  Արևմուտքը  օտարամուտ,  այլաբնույթ  վերազգային  մոնդիալիստական  (ֆր.monde-աշխարհ)  «գաղափարներով»,  «ծրագրերով»,  «արժեքներով»մարտահրավեր է նետում մեր էթնիկական ինքնությանը, ազգային համակեցությանը։
   Արևմուտքի  կրթական,  գիտական  մոդելների  հապճեպ  արմատավորումը, ինչպես բարձրագույն դպրոցում կրեդիտային կրթական ծրագրի արմատավորումն առանց համապատասխան նախադրյալների ստեղծման, չեն կարողհանգեցնել դրական արդյունքների։
 Արևմտյան ազատական արժեքները հայ էթնիկական ինքնությանը չեն վնասում  այն  դեպքում,  երբ  գործունեության  ուղեցույց  դառնան  համակեցության«ավանդական ազգային-սոցիալական կապերի ինստիտուտները» և սոցիոմշակութային  ամբողջական  ազգային  հայեցակարգը։
   Հրատապ  է  դարձել  նաևկրթության անընդհատությունը խելամտորեն ապահովող ծրագրերի մշակումը,որոնք չեն խաթարի ազգային (հայեցի) դաստիարակությունը։
 Ցեղակրոնությունն  ու  տարոնականությունը  իրար  փոխլրացնող  ցեղայինպատմական-բարոյագիտական ուսմունքներ են, որոնք գերագույն արժեքներ ենհամարում ցեղի հավերժումը և հայրենիքը, ավելին՝ դրանք ոչ մի ընդհանուր բանչունեն օտար վարդապետությունների հետ։
  Նրանց առաքելությունն է ցեղայինարժեքների վերածնման, բարեփոխման միջոցով հայապահպանումը։
 Այսպիսով,  ազգային  ինքնությունը  պահպանելու  բնական  մղումով  հայժողովուրդը  դիմեց  ազգայնականությանը  և  ժխտեց  «խորհրդային  ժողովուրդ»քարոզող վերազգային գաղափարախոսությունը, վերահաստատեց հայոց միակգաղափարախոսությունը։
 Ազգայնականությունը ինքնապաշտպանական կռվան է ընդդեմ օտարածինգաղափարախոսական ազդեցությունների, նպաստում է հասարակական – քաղաքական  ուժերի  համախմբմանը։
   Օտարամոլությունը  չի  առաջադասում  ազգային գործոնը, նրա համախոհները հեշտությամբ են իշխանությունը բաժանումայլազգիների հետ և  մտահոգ չեն քաղաքական սահմանների  բնույթով։
 Ազգայնականությունը  առաջին  հերթին  վերաբերում  է  ազգին  և  ոչ  թե  պետությանը, ուստի սխալ է այն պետությանն ասոցիացնելը։
  Ազգայնականության թերագնահատումը  կամ  անտեսումը  հանգեցնում  է  կոսմոպոլիտիզմի,  գերագնահատումն էլ՝ ազգային սնապարծության, ազգայնամոլության։
 Հայը խիստ ազգայնական չէ, ինքնաքննադատել, ինքնաձաղկել է իրեն, սակայն  օտարամոլությամբ    հարգել  է  այլոց,  հաշվի  է  առել  իր  երկրում  բնակվողէթնիկական խմբերի շահերն ու իրավունքները։
 ՀՀ-ում օտարամոլությունն այլազգիների նկատմամբ դրսևորվում է օտարասիրության մակարդակով։
  Այն, ի տարբերություն հարևան Վրաստանի, պայմանավորված  է  բնակչության  էթնիկական  միատարրությամբ,  ազգային  փոքրամասնությունների կողմից ժողովրդագրական վտանգի և ազգային ինքնորոշմաննկրտումների  բացակայությամբ։
   Բնականաբար,  միջէթնիկական  հակասությունների  մասին  խոսք  լինել  չի  կարող,  այն  տեղափոխվել  է  ներէթնիկական(սուբէթնոսի ներսում) հակասությունների տիրույթ։
  Էթնիկականությունը,  որպես  քաղաքական  ռեսուրս  ունենալով  յուրահատուկ սոցիոմշակութային հոգեղեն հատկանիշներ կամ նույնականության  բաղադրիչներ,  խթանում  է  պետական  ազգաշինությանը  ու  նաև  խորացնում  ժողովրդավարական  գործընթացները,  կանխում  ավանդակեցությանը  խաթարողօտարամոլությունը։
 Տակավին չի վերջացել գաղափարախոսությունների դարաշրջանը (ազգայնամոլություն,  ազգայնականություն,  ռասիզմ,  պանիսլամիզմ,  պանթուրքիզմ,սիոնիզմ և այլն)։
  Հայոց գաղափախոսությունն է այն շարժիչ ուժը, որ ազգի բոլորշերտերին համախմբում է հանուն ազգային պետական շահի և կկանխի օտարածին մտածելակերպի ձևավորումը։
  Հակառակ դեպքում ինքնատիպ մշակույթ,հոգեբանություն ունեցող հայ ժողովրդին սպառնում է էթնիկական ինքնությանկորուստը։
 become an estranger having lost its iոdependence for centuries.Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Նալբանդյան Մ., ԵԼԺ, 6 հատորով, հ.2, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1980, 448 էջ։
 2.  Ներսիսյան  Ա.Հ.,  Հայկական  պետականությունը  որպես  ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  արտահայտման  գլխավոր  ֆակտոր,Գիտական տեղեկագիր, Պրակ Բ, 2013, թ.1, Գյումրի, 2013, 167 էջ։
 3.  Նժդեհ Գ., Ասույթներ, Եր., «Նախիջևան» հրատ., 2002, էջ 96։
 4.  Նալչաջյան  Ա.,  «Էթնիկական  հոգեբանություն»  բուհական  դասագիրք, Եր.,«Զանգակ - 97», «Հոգեբան», 2001, 544 էջ։
 5.  Նալբանդյան Մ., ԵԼԺ, 6 հատորով, հ.1, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1979, 464 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՀախվերդյան Վարդան Տաճատի - փիլիսոփայական գիտ. թեկն., դոցենտ, Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի դասախոս։

Աշխատանքում քննարկվում է վաղ անցյալ ունեցող հայ ժողովրդի էթնիկական ինքնության կազմավորումը։
  Հայը,  դարեր շարունակ կորցնելով անկախությունը, դարձել է օտարամոլ։
    Հայ  ազգի  օտարամոլության  դրդապատճառներն  են՝  պետականության  կորուստը,  զանգվածային  արտագաղթը,  հայերի  սփռված  լինելը,  միասնական  մշակված, լիարժեք ազգային հայեցակարգի բացակայությունը և գլոբալացումը։
   Սրանց  հաղթահարմամբ  և  մեղմացմամբ  կպահպանվի  հայի  էթնիկական  ինքնությունը։
