ՆԵՐԱUCTՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՄԱՐIONԵՐՈՒՄ ՖԱCԻՈԼՈԳԻԱՅԻ ՆԱԽԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ներածություն oonոոնոզները վարակիչ հիվանդություններ են, որոնք ներառում են կենդանիներից մարդուն փոխանցվող մակաբուծային հիվանդություններ:   Դրանք մեծ վնաս են հասցնում մարդու առողջությանը:   Oonոոնոզների ազդեցությունը հատկապես արտահայտվում է այն ժամանակ, երբ մարդիկ անմիջական կապի մեջ են կենդանական ծագման արտադրանքի հետ:   Վարակիչ հիվանդությունների պատճառը պաթոգեն մանրէներն են (վիրուսներ, մանրէներ) կամ մակաբույծները (որդեր, նախակենդանիներ):  Դրանք կարող են տեղակայվել մարմնի տարբեր մասերում ՝ կախված վարակի տեսակից:   Շատ կենդանիներ կարող են կրել որոշակի մակաբույծներ կամ մակաբույծներ:   Սա նշանակում է, որ նրանց մարմնի մակաբույծը կենդանու համար հիվանդություն չի առաջացնում:  Որոշ զոոնոզներ կենդանիների մոտ վարակի ախտանիշներ չեն առաջացնում:  Այնուամենայնիվ, ընդունող օրգանիզմը (միջանկյալ ընդունող) կարող է առաջացնել մակաբույծի տարածում (Leeflang, M. et al., 2008): Oonոոնոզների պատճառ կարող են լինել հելմինտները:  Նրանք հայտնի են նաև որպես մակաբուծային որդեր:   Հելմինտները անողնաշարավորներ են, բազմաբջիջ օրգանիզմներ, որոնք հասուն տարիքում կարելի է տեսնել անզեն աչքով:   Միաբջիջ, հարթ կամ կլոր մարմնով ձու (Samuel B. et al., 1996):  Հելմինթները ներառում են տափակ որդեր (Plathyhelminthes) և կլոր որդեր (Nemathodes), որոնք մակաբուծային որդերի տեսակ են (Samuel B. et al., 1996): Theծող ճիճու դասի բոլոր անդամները մակաբուծային են:  Նրանք ունեն ծծողներ և կցորդի օրգաններ, որոնք մակաբուծային կենսակերպի արդյունք են:   Sucծող ճիճուների վերջնական տերը ողնաշարավոր կենդանիներն են, որոնք մարմնում մակաբուծում են մեծահասակները:   Միջանկյալ տերերը փափկամարմիններ են:   Որոշ տրեմատոդներ ունեն երկրորդ միջանկյալ սեփականատերը:  Uckծող որդերը մակաբուծանում են տարբեր հյուսվածքներում, օրգաններում, մարսողական համակարգում, թոքերում, որովայնի արյան անոթներում (Է.Մ. Եղիազարյան, 2011):  Այս դասին պատկանող երկու տեսակ.  Ոչխարի անասունների օրգանիզմում մակաբուծությունը հարյուրամյակների ընթացքում հսկայական տնտեսական վնասներ է պատճառում:  Կաթի քանակը նվազում է, կենդանիների լյարդը վնասվում է, աճում է մահացության մակարդակը և նկատվում են ընդհանուր արտադրական կորուստներ (Charlier et al., 2014):   Տնտեսության վրա իր հսկայական ազդեցության պատճառով լյարդը դարձել է գիտական ​​հետազոտությունների առարկա և բոլոր տեսակի տրեմատոդներից ամենաշատ ուսումնասիրվածներից մեկն է:  Լյարդի ընդհատվող ընդունողներն են ցուրտ կլիմայական պայմաններում բնակվող փափկամարմինները (օրինակ ՝ Limnea tomentosa կամ Galbatruncatula) (Young ND et al., 2011):  Լյարդի ծծումը թունավոր ազդեցություն ունի մարմնի վրա:   Այն կլանում է էրիթրոցիտները, լեյկոցիտները, էպիթելի բջիջները, վնասում հարակից հյուսվածքները:  Լյարդի ցիռոզը կարող է առաջանալ մեծ թվով մակաբույծների դեպքում:  Հիվանդությունը ախտորոշվում է հիվանդի աթոռի մեջ ձվեր հայտնաբերելու միջոցով (Է.Մ. Եղիազարյան, 2011):  Ի տարբերություն լյարդի ոջիլների, հսկա լյարդի տզերի միջանկյալ ընդունողները տաք կլիմայական պայմաններում բնակվող փափկամարմիններն են (օրինակ ՝ Radix natalensis կամ Radix rubiginosa) (Mas-Coma et al., 2009):  Ախտորոշումը կատարվում է նաև հիվանդի աթոռի մեջ ձվեր հայտնաբերելու միջոցով:  Ի տարբերություն լյարդի ծծողների, այս դեպքում հիվանդությունն ունի ավելի ծանր ընթացք, քանի որ մակաբույծն ավելի մեծ չափ ունի (Է.Մ. Եղիազարյան, 2011):   Նրա փոխազդեցությունը ընդունող օրգանիզմի և պաթոգենեզի հետ չեն ուսումնասիրվել:   Fascioleosis- ը հայտնաբերվել է Աֆրիկայի, Մերձավոր Արևելքի և Հարավարևելյան Ասիայի միլիոնավոր մարդկանց մոտ (Young ND et al., 2011):  Որոշ երկրներում վարակի մակարդակը 80-100% է:   Հսկա լյարդի տզերի տարածվածությունը հաճախ գերազանցում է լյարդի տզերին:   Այս երկու տեսակներն այնքան մոտ են գենետիկորեն, անատոմիկորեն և մորֆոլոգիապես, որ շատ դժվար է տարբերակել դրանք (Itagaki T. et al., 2011):  Ահա թե ինչու ճշգրիտ ախտորոշման համար անհրաժեշտ են մոլեկուլային մեթոդներ (Rokni MB. Et al., 2010):  Կան նաև «F. gigantica x F. hepatica» հիբրիդային պոպուլյացիաներ (Young ND et al., 2011), որոնք խիստ արտահայտված են «F.gigantica» - ում և «F. hepatica» - ում: Hepatica »- ն ունի մի շարք ձևաբանական, ֆիլոգենետիկ և կենսաբանական առանձնահատկություններ (Itagaki T. et al., 2009; Peng M et al., 2009; Le THet al., 2008): Ինչպես արդեն նշվեց, F. hepatica- ն ցուրտ կլիմայական պայմաններում ապրող փափկամորթների միջանկյալ սեփականատերն է, մինչդեռ F. gigantica- ի դեպքում միջակատերեր փափկամորթներն ապրում են տաք կլիմայական պայմաններում (Mas-Coma et al., 2009):   Այս տարբերությունն իր ազդեցությունն է ունենում մակաբույծների տարածվածության վրա և «F." gigantica "- ն առավելապես առաջացնում է արևադարձային գոտիների ֆասիոլոզ, իսկ F.hepatica- ն ավելի տարածված է բարեխառն գոտիներում:   Մերձարևադարձային գոտիներում, որտեղ կարելի է գտնել երկու տեսակները, ֆասիոլոզը զուգորդվում է «F. gigantica» և «F. hepatica» տեսակների, և / կամ «F.gigantica x F. hepatica» հիբրիդային պոպուլյացիաների հետ (Spithill T. et al., 1999; Mas-Coma et al., 2009):   Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ լյարդի հսկա ծծակն ավելի հեշտությամբ հարմարվում է կենդանիներին ու մակաբուծական է, և դրա կայունությունն առավել ակնհայտ է այծերի և ոչխարների մոտ (Haroun ETM. Et al., 1986; Piedrafita D. et al., 2004; Roberts JA .et al., 1997):  Ի հակադրություն, ոչխարների ցեղերի մեծ մասը դիմացկուն են F. hepatica- ի կողմից հարուցված ֆասիոլոզին (Haroun ETM et al., 1986):  Ընթացիկ տվյալները (Spithill T. et al., 1999; HarounETM. Et al., 1986; Roberts JA. Et al., 1997; Periago MV. Et al., 2006) առաջարկում են F. gigantica և F. hepatica կենսաբանություն: Տարբերություններ կան , ինչպես նրանց հարուցած հիվանդությունների դեպքում, բայց այս կենդանիների, մասնավորապես արական սեռի վերաբերյալ մեր ներկայիս գիտելիքները շատ սահմանափակ են (Marcos LA et al., 2008; MasComa S. et al., 2007): Մեր աշխատանքի հիմնական նպատակն էր լրացնել ՀՀ մարզերում ֆասիոլոզի տարածվածության մասին գրական տվյալները, որոնք իրականացվել են առկա գրական տվյալների հավաքագրման և ուսումնասիրության և Chրոշակի վիճակագրական մշակման միջոցով: Կատարված աշխատանքների ընթացքում պարզվել է, որ առկա գրականությունը չի կարող ամբողջական պատկերացում կազմել Հայաստանում առկա հիվանդության մասին:  Այնուամենայնիվ, 2002-2003 թվականների նյութի մշակման արդյունքում հնարավոր դարձավ որոշ մարզերում ներկայիս իրավիճակը պարզել:   Չնայած անցկացված ուսումնասիրություններին ՝ Հայաստանում հստակ տեղեկություններ չկան լյարդի քաղցկեղի տարբեր տեսակների տարածվածության վերաբերյալ:  Նյութեր և մեթոդներ  Աշխատանքի ընթացքում հավաքվել են գրական տվյալներ Հայաստանի Հանրապետության մարզերում ֆասիոլոզի տարածվածության վերաբերյալ:  Չնայած այն հանգամանքին, որ Հայաստանի Հանրապետությունում ֆասիոլոզի համակարգային և ամբողջական ուսումնասիրություններն իրականացվել են 1935 թվականից ի վեր, մեր աշխատանքում հիմնականում ուսումնասիրել ենք 2002-2003թթ. S. Մ.Թոքանյանի աշխատանքները:   Նյութերն ուսումնասիրվել են վիճակագրական տվյալների մշակումը: Արդյունքներ և քննարկում: Տվյալների հավաքագրման և վերլուծության ընթացքում պարզվել է, որ Հայաստանի մարզերում ֆասիոլոզի տարածվածության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները չեն կարող ամբողջական պատկերացում կազմել հիվանդության տարածվածության մասին:  Այնուամենայնիվ, արդեն կատարված աշխատանքների վերլուծության ընթացքում հնարավոր եղավ առանձնացնել և ներկայացնել հիվանդության տարածվածությունը ՀՀ որոշ մարզերում:  Ըստ այդ տվյալների, 2002 թվականին ուսումնասիրված 7636 խոշոր եղջերավոր անասուններից վարակվել է 3675 գլուխ, ինչը կազմում է 48.12%:   Ամենաբարձր վարակը նկատվել է Էջմիածնում, որտեղ 1840 կենդանիներից 861-ը հիվանդ է եղել (46.8%), իսկ ամենացածր վարակը ՝ Նուբարաշենում, որտեղ 655 կենդանիներից 258-ը հիվանդ են (39.4%):  2003 թ.-ին 7402 կենդանիների 42.15% -ը հիվանդ էր, և կրկին ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել էր Էջմիածնում `41,8%, իսկ ամենացածրը` Նուբարաշենում `42,15% (աղյուսակ 1): Աղյուսակ 1. ՀՀ մարզերում ֆասիոլոզի տարածվածությունը (Տոնականյան Ս. Մ. 2004) 2003 Ինֆեկցիոն կենտրոն Մարզերի ընդլայնում Մարզեր ԷջմիածինԱրմավիրՄասիսԱրտաշատԱրարատ Բարձրությամբ ուսումնասիրություններ:  Վերջինս, իր հերթին, պայմանավորված է մակաբույծ միջանկյալ տանտերերի `փափկամարմինների տարածվածությամբ, որոնք ավելի քիչ են հանդիպում ցրտաշունչ, բարձրլեռնային գոտիներում: Այսպիսով, լիարժեք ուսումնասիրելով գրականությունը, կարող ենք նշել, որ չնայած հիվանդության սոցիալ-տնտեսական և առողջապահական մեծ ազդեցությանը, ֆասիոլոզի ամբողջական ուսումնասիրություններ կատարվել են դեռ 1935 թ.   Հայաստանի որոշ մարզերում տարածվածության ուսումնասիրություններ են կատարվել 2002-2003 թվականներին, սակայն դրանցում ոչ մի տեղեկություն չի տրամադրվել հարուցիչների բազմազանության վերաբերյալ:  Վերջին 15 տարիների ընթացքում հիվանդության վերաբերյալ տվյալները բացակայում են:   Վերջին երկու տարիների ընթացքում մեր աշխատանքային խումբը ուսումնասիրություն է իրականացրել Հայաստանի տարբեր մարզերում լյարդի ցիռոզի տարածվածության և բազմազանության վերաբերյալ, որը ներառում է մոլեկուլային գենետիկական հետազոտություններ `հիվանդության գենետիկական բազմազանությունը, կենսագեոգրաֆիան և փոխանցման աշխարհագրությունը որոշելու համար:  Հետազոտության արդյունքները և ստացված նուկլեոտիդային հաջորդականությունները մշակման փուլում են և կգտնվեն մեր հետագա գիտական ​​հոդվածներում: Գրականություն. Դրա դեմ նոր մայրաքաղաքային պայքարի համահարթեցում և մշակում:   dis ... cand Անասնաբուժական գիտություն 2. ԵղիազարյանԵ. Մ., Վարդանյան Լ. Կ., «Մակաբուծաբանություն.   Ուսումնական ձեռնարկ »/ ԵՊՀ:  - Ս ..  ԵՊՀ հրատարակչություն, 2011.4. Haroun ETM, Hillyer GV (1986) Դիմադրություն ֆասիոլիասի դեմ - ակնարկ. Անասնաբուժական պարազիտոլ 20: միջուկային և միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի հիման վրա բնութագրում: Պարազիտոլ Int 58.  81–85.hepatica and Fasciola gigantica ": մակաբուծաբանություն 138 (10):  1278–1284.7. Leeflang, M. (2008): Զոոնոզներ   կենդանիներից մարդուն փոխանցվող հիվանդություններ: Ագրոմիսա 8: Marcos LA, Terashima A, Gotuzzo E (2008) Թարմացում լյարդաբջջային ցնցումների վերաբերյալ:  ֆասիոլիազ, օփիստորխիազ և կլոնորխիոզ: Curr Opin Infect Dis 21: 523–530.9. Mas-Coma S, Bargues MD, Valero MA (2007) Plant-Borne Tremotode Zoonoses. Fascioliasis- ը և Fasciolopsiasis- ը: Ներսում  Murrell KD, Fried B, խմբ. Համաշխարհային կարգի մակաբույծներ, հատոր 11. Սննդամթերքի միջոցով փոխանցվող մակաբուծային զոոնոզներ:   ձուկ և բույսերով փոխանցվող մակաբույծներ:   Սպրինգեր, Նյու Յորք: ppAfrican խոշոր եղջերավոր անասուններ ՝ համակարգչային պատկերի վերլուծության համակարգի (CIAS) միջոցով: Պարազիտոլ Res 99.   368– Rev Can Zool 82:  233–250. Պարազիտոլ 68.  69–78. օգտագործելով պարզ PCR- սահմանափակող ֆերմենտի մեթոդ »: Փորձարարական մակաբուծաբանություն 124 (2):   209– 16. Spithill T, Smooker PM, Copeman B (1999) Fasciola gigantica.   Համաճարակաբանություն, հսկողություն, իմունաբանություն և մոլեկուլային կենսաբանություն: Ներսում   Dalton JP, խմբ. Ֆասիոլոզ Օքսոն, Մեծ Բրիտանիա:   CABIand Biotechnological Implications ". PLoS անտեսված արևադարձային հիվանդություններ 5 (2):  e1004. Գոհար Գրիգորյան, Հռիփսիմե Աթոյան ՖԱՍԻԼՈԼՈԳԻԱՅԻ ԴԱՍԱՐԱՆԸ ՀՀ ՈՐՈՇ ՄԱՐԵՐՈՒՄ Հիմնաբառեր. ֆասիոլոզ, լյարդի ծծում, տարածվածություն, ՀայաստանԱփոփում: ։

Չնայած իր հասցրած սոցիալ-տնտեսական և առողջապահական մեծ վնասներին, գրեթե  ոչինչ  հայտնի  չէ՝  Հայաստանի  տարածքում  վերջին  տարիներին  ֆասցիոլեոզ  հիվանդության տարածվածության և բազմազանության վերաբերյալ։
  Քանի որ ֆասցիոլեոզը էապես  վնասում է մարդկանց առողջությանը, ինչպես նաև մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանը՝  անասունների  գլխաքանակի  նկատելի  նվազման  պատճառ  դառնալով,  կարևոր  է  պարզել  դրա  տարածվածության  պատկերը։
   Այդ  նպատակով  կատարվել  է  գրականությունում  առկա  «F.  hepatica»  ու  «F.  gigantica»  տեսակների  մասին  նյութի  հավաքագրում  և  խմբագրում։
  Ուսումնասիրվել է տեսակների տարածվածությունը և ֆասցիոլեոզով վարակված  եղջերավոր  անասունների  ու  ոչխարների  վարակվածության  աստիճանը  Հայաստանի  մի  շարք  տարածաշրջաններում։
   Հոդվածում  ներկայացված  է  ֆասցիոլեոզի  հետազոտության ներկայիս վիճակը մեր հանրապետությունում։
