ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍԻ «ՍԵՐ» ՕԹՅԱԿԸՄասոնության ծագման մասին արևմտյան պատմագրությունում տարածված կարծիքի համաձայն`այն իբրև ուրույն ընկերակցություն պաշտոնապես սկզբնավորվել է Անգլիայում 1600 թ.1։
  17-րդ դ. Անգլիան ապրում էր անհանգիստ ժամանակներ՝ քաղաքացիական կռիվներ և գահի տապալում, կաթոլիկև բողոքական եկեղեցիների պայքար, բարքերի կտրուկ անկում, ժողովրդի լայն խավերի անվերջ տառապանքներ,  նոր  ընկերային  շերտավորումներ  և  այլն։
   Տիրող  իրավիճակի  փոփոխման  կարիք  էրզգացվում ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական բնագավառում, այլև կյանքի հոգևոր, մշակութային և բարոյական  ոլորտներում։
   17-րդ  դ.  սկզբին  ծնվում  են  համերաշխության  և  եղբայրական  սեր  տարածողփոքրիկ խմբակներ, իսկ ավելի ուշ՝ 1717 թ. հունիսի 24-ին Լոնդոնում գործող մասոնական չորս օթյակմիավորվելով կազմում են Անգլիայի Մեծ օթյակը2։
 17-18-րդ  դդ.  Անգլիայի  մասոնական  օթյակներն  զբաղված  էին  բարեգործական,  բարոյական,փիլիսոփայական,  հաճախ  նաև  գիտական  հարցերով  և  գրեթե  չէին  հետքրքրվում  քաղաքականությամբ։
   Իսպանիայում,  Բելգիայում,  Իտալիայում,  Ֆրանսիայում  այդ  խնդիրներից  զատ  օթյակներնզբաղվում  էին  նաև  քաղաքացիական  և  հանրային  հարցերով՝  դրանց  տալով  քաղաքական  երանգ։
 Մասոնության  գործելակերպի  այդ  տարբերությունն  ակնհայտ  էր  հատկապես  Ֆրանսիայի  «ՄեծԱրևելք»  օթյակում,  որը  հետապնդում  էր  ազգային-քաղաքական  խնդիրներ։
   Որքան  էլ  մասոնությունըպաշտոնապես  ազատ  լիներ  որևէ  քաղաքական  գունավորումից,  Ֆրանսիայում  այն  հաճախ  կրում  էրհանրապետական բնույթ։
  Ֆրանսիական մասոնությունն ու նրա կենտրոնական օթյակ «Մեծ Արևելքը»ժխտում  էին  նորագույն  ժամանակներում  կղերականների  դերը  ժողովրդական  առաջադիմության  մեջու հռչակում ազատության, հավասարության և եղբայրության գաղափարը, որը 18-րդ դ. ֆրանսիականհեղափոխության կարգախոսն էր։
  Այս կարգախոսի գաղափարական ազդեցության տակ եվրոպականմի  շարք  երկրներում  1848-1852  թթ.  տեղի  ունեցան  հեղափոխական,  ազգային  և  ազատագրականշարժումներ,  որոնք  խոր  հետք  թողեցին  արևմտահայ  ազատաբաղձ  մի  խումբ  առաջադեմ  մտավորականների վրա։
  Նրանցից Ստեփան Ոսկանյանը 1848 թ. փետրվարին ֆրանսիական ուսանող հեղափոխականների շարքում առաջիններից մեկը մտավ Թյուիլրի պալատ3։
 1850-1860-ական  թթ.  արևմտահայ  առաջադիմական  գործիչներից  ոմանք  հայացքը  հառել  էինեվրոպական  առաջատար  երկրներին  և  երազում  էին  դրանց  օգնությամբ  հասնել  արևմտահայությանազատագրությանը, սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային առաջընթացին։
 1860-ական  թթ.  սկզբին  ազգային  միասնական  պետություն  ստեղծելու  գաղափարն  իրականություն էր դարձել Դանուբյան իշխանություններում, տեղի էր ունեցել Իտալիայի և Գերմանիայի քաղաքական միավորումը։
  Ազգային ինքնուրույնություն ու անկախություն ձեռք բերելու համար պայքարումէին լեհերը և հույները։
  Այս ամենը տեղի էր ունենում նաև եվրոպական մասոնների ամենակտիվ մասնակցության շնորհիվ։
  Եվրոպական մամուլը շարունակ գրում էր իտալական ազատագրական պայքարի  ղեկավարներ  մասոններ  Ջ.  Գարիբալդիի,  Կ.  Կավուրի,  Ջ.  Մացցինիի  գործունեության  մասին4։
 Նրանք  մասոնական  համերաշխության  շնորհիվ  համախմբել  էին  անջատ-անջատ  գործող  գաղտնիխմբակներն ու կազմակերպություններն ազգային դրոշի տակ։
  Հայ մտավորականներին և հատկապեսհայ մասոններին, հայտնի էր, որ Գարիբալդին ազատագրական պայքար սկսելուց առաջ հայտարարելէր. «Նախ միություն և համերաշխություն և հետո միայն ազատություն»։
 Արևմտահայ  հասարակական  և  քաղաքական  մի  խումբ  գործիչներ,  հրապարակախոսներ  ումտավորականներ քաջատեղյակ էին Եվրոպայում կատարվող քաղաքական անցուդարձին և դրանցումմասոնության  մասնակցությանը։
   Նրանցից  ոմանք  եվրոպական  տարբեր  երկրներում  ուսանում  կամապրում էին, մոտիկից գիտեին մասոնությունը և նույնիսկ դարձել էին մասոնական օթյակների անդամ։
 Այսպես՝  Ստեփան  Ոսկանյանը  դարձել  էր  իտալական  «Liberta»  օթյակի  անդամ,  Սերոբվէ  ԱզնավուրըԼոնդոնի «Յորդան» օթյակի անդամ էր, Սրապիոն Հեքիմյանը և Միքայել Ալիշանը՝ «Oriental»-ի, Հարություն Սվաճյանը և Սերոբվէ Թագվորյանը՝ «GrandOrient»-ի։
  Մատթեոս Մամուրյանը, Գրիգոր Չիլինկիրյանը  և  Մեսրոպ  Նուպարյանը  Զմյուռնիայում  հիմնադրված  «Տիգրան»  անգլո-հայկական  օթյակի  անդամ  էին։
   Պոլսահայ  մի  շարք  գործիչներ  անդամագրվել  էին  ֆրանսիական  «Լը  Յունիոն  դը  Օրիենտ»օթյակին1։
   Այս  գործիչները  պատկանում  էին  «Տիեզերական  եղբայրություն»  կարգին  և  կապված  էինգաղտնապահության  երդումով։
   Սա  վկայում  է  այն  մասին,  որ  Օսմանյան  կայսրությունում  գործողգրաքննության պայմաններում չէին կարող բացահայտ հանդես գալ մասոնական գաղափարներով կամդրանց  քարոզչությամբ։
   Այնուհանդերձ,  1860-ական  թթ.  արևմտահայ  հասարակական  կյանքի  մեջառկա էին ոչ միայն զուտ ազգային գաղափարախոսական հայացքներ, այլև մասոնական համամարդկային բարոյականության փիլիսոփայական դրսևորումներ։
 1860  թ.  սկսած  Պոլսի  և  Զմյուռնիայի  հայերն  ակտիվորեն  հետաքրքրվում  էին  մասոնականսկզբունքներով։
  Թուրքիայում ապրող ոչ մի ազգային փոքրամասնություն, բացի հույներից և հայերից,հետամուտ  չէին  մայրենի  լեզվով  օթյակ  հիմնելու  գործին։
   Արևմտահայությունն  այդ  թվականներինմշակութային  և  կրթական  վերածնունդ  էր  ապրում,  ուներ  առևտրական  կապեր  Փոքր  Ասիայի  ևԵվրոպայի  հետ,  ինչը  նպաստեց  հայկական  մասոնական  օթյակներ  հիմնելուն։
   Ապրելով  թուրքականլծի  տակ՝  հայերը  շարունակում  էին  իրենց  հասարակական-քաղաքական  գործունեությունը։
   Արևմտահայությունը  գաղափար  ուներ  մասոնության  մասին,  իսկ  հայ  առաջադեմ  գործիչների  համար  ազատքարտաշների  եղբայրական  միությունը  միջոց  էր  գործունեության  ձևեր  մշակելու  համար։
   Պոլսահայմասոնությունը մի ամբողջ քառորդ դար աշխատեց հղկել և մեղմացնել հայ հանրային բարքերը, ամրապընդել մարդկային և ազգային բարի զգացմունքները և համերաշխությունը, տարածել համբերատարության գաղափարը։
  Նրանք փորձում էին հետևել մասոնության հռչակած երեք հիմնական սկզբունքներին՝  ազատության,  հավասարության,  եղբայրության։
   Ըստ  արևմտահայ  օթյակների  այդ  սկզբունքների  կենսագործման  համար  պիտի  առաջընթացի  շնորհիվ  հասնել  կրթության,  գիտության,  արվեստների  և  առհասարակ  արևմտահայ  հասարակության  զարգացմանը։
   Հայ  առաջադեմ  գործիչներից  շատերը վաղուց մասոններ էին, համակրում էին եվրոպական հեղափոխական, ազգային ազատագրականշարժումների  գաղափարախոսությանը  և  ձգտում  էին  գնալ  ֆրանսիական  լուսավորիչների  շավիղով։
 Արևմտահայ  առաջադեմ  մտավորականությունը,  հետևելով  ամերիկյան  լուսավորիչ  և  մեծ  մասոնԲենջամին  Ֆրանկլինի  պատգամին՝  «Մասոնի  պարտականությունն  է  կռվել  բռնության  դեմ»,  ձգտումէին  հակադրվել  բռնապետական  դրսևորումներին  և  հասնել  հոգևոր  ազատության։
   Նպատակի  միասնությունը  ենթադրում  էր  նաև  գործունեության  միասնություն։
   Այդ  նպատակով  արևմտահայ  իրականության մեջ հիմնվեցին մասոնական օթյակներ, որոնք պետք է մի շարք խնդիրներ լուծեին։
 1860-ական թթ. իրարից անջատ գործող հայ մասոն գործիչները հասկանում էին, որ նախ և առաջպետք  է  միավորվել,  կազմել  հայկական  մի  օթյակ  և  այդ  եղբայրական  կազմակերպության  միջոցովամրացնել ու տարածել ազգային միությունը, կապել այն Տիեզերական մասոնության հետ՝ տալով մեծուժ  և  մշտական  բարոյական  սնունդ  ազգի  առաջադիմության  համար։
   Օթյակի  հիմնադիրների  առջևխնդիր  էր  դրված.  եվրոպական  որ  երկրի  Մեծ  օթյակի  հովանավորությունն  ընդունել՝  Անգլիայի՞,  թե՞Ֆրանսիայի։
   Այս  հարցը  կարևոր  էր  այնքանով,  որ  հայկական  օթյակն  Օսմանյան  կայսրությունում  չէրկարող  գործել  առանց  այս  երկրներից  որևէ  մեկի  Մեծ  օթյակի  հովանավորության։
   Այդ  էր  պատճառը,որ Թուրքիայում ստեղծված զուտ հայկական օթյակները գործում էին Անգլիայի Մեծ Օթյակի և Ֆրանսիայի «Մեծ Արևելքի» հովանու ներքո։
 Հայկական  առաջին  մասոնական  օթյակը՝  «Տիգրան  N1014»  հիմնվել  է  Զմյուռնիայում  1864  թ.ապրիլի 29-ին՝ Անգլիայի Մայր օթյակի հովանու ներքո։
  Այն գործել է մինչև 1894 թ. հունիսի 6-ը։
  Օթյակի աշխատանքները կատարվում էին սկզբում անգլերեն, քանի որ անգլիացիները մեծամասնությունէին  կազմում։
   Երբ  օթյակում  հայերի  թիվը  մեծացավ,  այն  սկսեց  գործել  որպես  հայկական  օթյակ։
   Այսօթյակի երևելի անդամներից էին Մատթեոս Մամուրյանը, Մեսրոպ Նուբարյանը և ուրիշներ2։
 Զուտ  հայկական  օթյակի  ստեղծման  կապակցությամբ  մի  խումբ  հայ  մտավորականներ  1865  թ.կեսերից մինչև 1866 թ. մայիսը կազմակերպեցին բազմաթիվ հանդիպումներ ու քննարկումներ։
  Օթյակի ստեղծման և հովանավորության հարցի քննարկումներն անցկացվում էին պոլսեցի ճարտարապետՍերոբվէ  Ազնավուրի  բնակարանում։
   Սկզբնական  շրջանում  քննարկումների  ժամանակ  Ազնավուրը,Միքայել  Ալիշանը  կողմ  էին,  որ  օթյակն  ընդունի  անգլիական  հովանավորություն։
   Նրանք  դա  հիմնավորում էին այն հանգամանքով, որ անգլիական օթյակի անդամ եղբայրներն ավելի համերաշխ են իրար1 Բերբերյան Ռ., Հայ մասոնները և «Սեր» օթյակը Պոլսոյ մեջ, Հայրենիք,1937 մարտ-հուլիս, էջ 82-83։
  Իորդանյան Հ.,Իորդանյան Վ., Հայ մասոնության պատմությունից, Երևան, 2014, էջ 30, 50, 60։
 2 «Կյանք և Արուեստ», Փարիզ,1935, էջ 73։
 հետ,  իսկ  Անգլիան  մեծ  ազդեցություն  ունի  Օսմանյան  կայսրության  վրա։
   Հետևաբար,  հայկական  օթյակը  կայսրությունում  կօգտվի  լիակատար  ազատությունից։
   Այս  պատճառաբանությունները  չէին  համոզում Հ. Սվաճյանին, Ա. Հեքիմյանին, Ա. Թագվորյանին և ուրիշների, ովքեր պնդում էին, թե ազգայինհեռանկարների  տեսակետից  պետք  է  ընդունել  Ֆրանսիայի  «Մեծ  Արևելք»  օթյակի  հովանավորությունը։
  Ըստ նրանց՝ Անգլիան միշտ եղել է Օսմանյան կայսրության պաշտպան ու այդ փաստը երբեք չիգործել  կայսրության  ոչ  թուրք  հպատակների  օգտին։
   Բացի  այդ,  Անգլիան  մասոնական  օթյակներիցվանել  է  բոլոր  քաղաքական  երևույթները,  ուստի,  ընդունելով  անգլիական  հովանավորությունը,  հայօթյակը  ևս  պիտի  հեռանար  օթյակում  քաղաքական  գաղափարներ  արտահայտելուց։
   Երկար  քննարկումներից հետո որոշվեց կապվել անգլիական և ֆրանսիական մասոնության հետ, քանզի նրանց կանոնադրությունների մեջ էական ոչ մի տարբերություն չկար։
 1866  թ.  մայիսի  7-ին  (կիրակի)  ժամը  7-ին  Պոլսի  Գուլէ  Գաբու  թաղամասի  Եազըճի  փողոցի  թիվ21 տան վերնահարկում տեղի ունեցավ օթյակի հիմնադիր ժողովը։
  Թեպետ նախատեսված էր ժողովիանցկացումը  գաղտնի  պահել,  այնուամենայնիվ  հիմնադիր  անդամներին  դա  չհաջողվեց։
   Շուտովօթյակի ստեղծման մասին լուր տպագրվեց պոլսահայ մամուլում։
 Օթյակի  բացման  արարողությանը  ներկա  էին  18  երևելի  հայեր,  ովքեր  մասոնական  այլ  օթյակների անդամ էին։
  Հիմնադիրների թվում էին ճարտարապետ Սերաբվէ Ազնավուրը, ով տարիներ առաջմասոնության  ուխտ  էր  ընդունել  Անգլիայում,  թատերագիր  Սրապիոն  Հեքիմյանը,  «Մեղու»  թերթիխմբագիր Հարություն Սվաճյանը, դերասան Էքշյանը, Միքայել Ալիշանը, տաղանդավոր հրապարակախոս  Մատթեոս  Մամուրյանը,  Զեյթունի  ապստամբության  ժամանակ  Փարիզի  և  Պոլսի  հետ  կապըպահպանող,  ժողովրդավարություն  տարածող  Սերոբվէ  Թագվորյանը  և  ուրիշներ։
   Ներկաները  ճիշտնշանակված ժամին սկսեցին ընդունել անգլիական, ֆրանսիական, իտալական մասոնական օթյակների նախագահներին ու անդամներին։
  Օթյակի հիմնադիր անդամները հոգացել էին, որպեսզի Ս. Ազնավուրի  բնակարանի  վերնահարկը  ձևավորվի  մասոնական  գործող  օթյակի  նման։
   Վերնահարկի  սրահըերկարաձև էր, որի արևելյան կողմում դրված էր մի սեղան։
  Դա օթյակի ժամանակավոր վարպետի՝ Ս.Ազնավուրի  տեղն  էր։
   Սեղանի  վրա  դրված  էր  Աստվածաշունչ,  հարթաչափ,  ուղղաչափ,  անկյունակ,փոքրիկ մուրճ, ծեփիչ, որոնք մասոնական պիտույքներ էին1։
  Ս. Ազնավուրի երկու կողմում նստած էինօտարազգի  հյուրեր։
   Նախագահի  սեղանից  քիչ  հեռու  ձախ  կողմում  գտնվում  էր  եղբայր  հռետորի  սեղանը,  աջ  կողմում՝  եղբայր  ատենադպրի  սեղանը։
   Սրահում  գտնվում  էին  նաև  դռնապանն  ու  երկուհսկողները։
  Ներկաներն  իրենց վզին կրում էին կապույտ ժապավեն, որը խորհրդանշում էր ստեղծվողօթյակի առաջին աստիճանը կամ կապույտ մասոնությունը2։
  Սրահի չորս անկյուններում կախված էինչորս  խոյակ,  որոնք  ներկայացնում  էին  մասոնական  չորս  գլխավոր  առաքելությունները՝  ժուժկալություն,  խոհեմություն,  անվեհերություն,  արդարություն։
   Նախագահող  Ս.  Ազնավուրը  ֆրանսերենովբարձրաձայն  հոտնկայս  կարդաց  «Մեծ  Արևելք»  օթյակի  արտոնագիրն  ու  հաստատման  վկայագիրը։
 Այնուհետև «Ազատ Որմնադիրներ» օթյակի անդամների կողմից շնորհակալություն հայտնեց օտարազգի հյուրերին՝ ֆրանսիական, անգլիական, իտալական մասոնական օթյակների գերհարգելի վարպետներին։
  Որոշվեց հայկական մասոնական  օթյակն անվանակալել «Սեր»։
  Օթյակին շնորհված արտոնագիրը Ֆրանսիայի Մեծ Արևելք օթյակի կողմից ստորագրել էին գերհարգելի վարպետ Սերոբվէ Ազնավուրը, առաջին հսկող Իսկենտերին, երկրորդ հսկող Գամալիկին։
 Հայ  մասոնական  առաջին  օթյակի  հիմնադիր  ժողովին  ներկա  էր  Պոլսում  անգլիական  հյուպատոսը,  ով  հյուրերի  անունից  շնորհավորեց  պոլսահայ  օթյակի  անդամներին  հայերեն  գործող  առաջին՝«Սեր»  օթյակի  ստեղծման  կապակցությամբ։
   Ընկերության  անդրանիկ  ժողովին  մասնակցում  էր  նաևֆրանսիական դեսպանատան քարտուղարը։
  Նիստում խոսակցությունը սկզբում գնում էր անգլերեն ևֆրանսերեն լեզուներով, իսկ դեսպանների հեռանալուց հետո անցում կատարվեց հայերենին։
 Օտարերկրացի  եղբայրների  հեռանալուց  կատարվեց  պաշտոնների  բաշխում`  ընտրություններիմիջոցով։
   Դրված  էր  սպիտակ  տուփ,  որի  մեջ  եղբայրներից  յուրաքանչյուրը  գցում  էր  իր  նախընտրածթեկնածուի անունը։
  Ընտրությունների արդյունքում «Սեր» օթյակի վարպետ ընտրվեց Սերոբվէ Ազնավուրը։
  Ընտրությունների ավարտից հետո օթյակի անդամները հրավիրվեցին տան ներքնահարկ` մասնակցելու կազմակերպված հյուրասիրությանը։
  Հանդիսավոր ձևով նիստը փակվեց, այն պայմանով, որօթյակի  անդամները  հավաքվելու  են  ամիսը  2  անգամ`  ամսվա  առաջին  և  երրորդ  կիրակիներին։
   Հյուրասիրության ժամանակ հնչեցին կենացներ, որոնցից առաջինը վերաբերվում էր Տիեզերական եղբայրությանը, մնացածները` «Սեր» օթյակի գործունեության բարեհաջողությանը և հայոց ազգի բարօրությանը։
   Վարպետն  ու  եղբայր-անդամներն  այնուհետև  անդրադարձան  Պոլսի  օթյակի  հիմնադրմանպատճառներին,  անհրաժեշտությանը։
   Ըստ  նրանց՝  հայ  հասարակությունը  խեղդվում  է  գարշահոտության  մեջ  և  հենց  օթյակը  պիտի  դառնար  այն  անձրևը,  որը  պիտի  մաքրեր  հայ  հասարակությանը  և1 Իորդանյան Հ., Իորդանյան Վ., էջ 31։
 ապահովի  նրա  հետագա  զարգացումը։
   «Սեր»  օթյակի  նշանաբանն  էր  «Միություն»։
   Օթյակի  սրահումկախված  էր  դրոշ,  որի  վրա  ասեղնագործված  էին  «միություն,  սեր,  լուսավորություն,  աշխատանք,ազատություն» բառերը1։
 Օթյակի  օրհներգը  հայ  անվանի  բանաստեղծ  Մկրտիչ  Պեշիկթաշլյանի  «Տո՛ւր  ձեռքդ  ինձ,  եղբայրենք մենք» բանաստեղծությունն էր։
  Առաջին անգամ այն հնչեց Պեշիկթաշլյանի եղբայր դառնալու օրը։
 Նա «Սեր» օթյակի անդամ ձեռնադրվեց 1867 թ. մարտի 21-ին2։
  Ըստ մասոնական հին ծեսերի՝ օթյակում  օծվելը  կատարվում  էր  հետևյալ  կերպ.  թեկնածուին  օթյակ  են  բերում  աչքերը  փակ  վիճակում,քանզի  նա  դեռ  եղբայր  չէ,  ուստի,  պիտի  անտեղյակ  մնա  իրադարձություններից։
   Նրան  ուղեկցում  ենօթյակի  երկու  եղբայր։
   Ձեռնադրման  վայր  նրան  բերում  են  աջ  բազուկը  մերկացված՝  ի  նշան  հավատարմության,  ձախ  կուրծքը  կիսաբացված՝  ցույց  տալու  համար  նրա  անկեղծությունն  ու  սեռը,  որովհետև,  ըստ  մասոնությունում  այդ  ժամանակ  գործող  կարգի,  ոչ  մի  կին  չէր  կարող  մտնել  մասոնականուխտի մեջ։
  Թեկնածուի ձախ սրունքն ևս մերկացվում է՝ ի նշան խոհեմության, հպատակության։
 Համաձայն  եղբայրական  ծեսերի՝  թեկնածուն  սրահում  պետք  է  անցներ  երեք  խորհրդանշականճանապարհ։
   Առաջինը  խորհրդանշում  էր  նրա  կյանքի  սկզբնական  շրջանը,  երբ  նա  մտավոր  և  հոգեկան կուրության մեջ էր։
  Երկրորդը՝ կյանքի ու բնության օրենքներն ուսանելու շրջանն էր, իսկ երրորդը՝հասունության, երբ մարդ պատրաստ է ըմբռնել մասոնության ոգին, մարդկային կյանքի խորհուրդը ևաշխատել հօգուտ մարդկային կատարելագործման ու երջանկության՝ ի փառս Տիեզերական եղբայրության։
  Երդման արարողությունից հետո բացում էին թեկնածուի աչքերը, որպեսզի նա ստանա մասոնական լույսը։
  Մյուս եղբայրները ձեռնադրվողին շրջապատում էին սրերով, բայց այդ սրերն ուղղված էինոչ  թե  նրա  դեմ,  այլ  նրանց  դեմ  ովքեր  կփորձեն  վնասել  վերջինիս։
   Այժմ  նոր  ձեռնադրվողն  իրենց  համար  օտար  չէ,  այլ  եղբայր  է։
   «Սեր»  օթյակի  գերհարգելի  վարպետը  հայտարարում  էր.  «ՖրանսիականՄեծ Արևելք օթյակի կողմից ինձ լիազորված իրավունքով և ի փառս Տիեզերական եղբայրության ձեզճանաչում  ենք  որպես  եղբայր։
   Եվ  այդ  ամենից  հետևություն,  որ  ձեզ  աշխարհի  բոլոր  մասոն  եղբայրները ճանաչում են իրենց եղբայր»։
 Ըստ  «Սեր»  օթյակում  սահմանված  կարգի՝  Տիեզերական  եղբայրության  անդամ  լինելու  համարմարդիկ պիտի լինեին ազատ, որպեսզի պաշտպանեն ազատության սկզբունքները, որի վրա հիմնվածէ Ուխտը։
  Մասոնը պիտի լիներ ողջամիտ, ուղղամիտ և բարոյական, որպեսզի օրինակ ծառայեր հասարակության համար։
  Եղբայրը պիտի լիներ հասուն տարիքի, որպեսզի կարողանար սրտով և ողջամտությամբ գնահատել եղբայրությունը։
 «Համերաշխության» և «միության» գաղափարները տարիներ շարունակ գործածվել են հայությանմեջ, սակայն երբևէ չեն թողել իրենց իրական հետքերը, առանց հույս ու հավատ ներշնչելու։
  Եղբայրության, ազգային համերաշխության, համբերատարության գաղափարներն ընդունակ էին զարգանալ ժողովրդի մեջ, բայց ինչպես մյուս գաղափարներն ու զգացմունքները, այնպես էլ սրանք տևական ժամանակ արևմտահայության լայն խավերի շրջանում դուրս չէին գալիս իրենց վերացական ձևից։
  Հայ մասոնների  նպատակն  էր  Պոլսից  մինչև  մյուս  գավառներ  ստեղծել  ցանց,  որի  աշխատանքների  միջոցովկարելի  կլիներ  հասնել  բարոյական  նոր  մթնոլորտի  ստեղծմանը։
   Պոլսահայ  «Սեր»  օթյակում  1860ական  թթ․  գերակշռում  էր  բարոյագիտական  ուսմունքը,  այն  իր  մեջ  ներառում  էր  օգնություն,  գթություն, եղբայրություն, համերաշխություն, ինքնակատարելագործում, լուսավորություն հասկացությունները։
  Դրանց վրա գերիշխում էր հետևյալ գաղափարը՝ լինել ազատ, այսինքն՝ լինել ազատ կանխակալկարծիքներից, աղանդներից, ստրկամտությունից։
 «Սեր»  օթյակն  իր  ստեղծման  օրից  8-9  ամսվա  ընթացքում  իր  մեջ  համախմբում  է  ճանաչված  ուերևելի  մի  խումբ  պոլսահայերի։
   Օթյակի  անդամների  թիվը  սկզբնական  շրջանում  40-ից  չէր  անցնում։
 Նրանք «միության» գաղափարի շուրջ հավաքված մտավորականներ էին։
  Օթյակի անդամների ընտրությունը  կատարվում  էր՝  ելնելով  այն  բանից,  թե  անդամագրվել  ցանկացողները  որքանով  էին  համապատասխանում  բարոյականության  նորմերին։
   Օթյակի  հին  եղբայրները  և  նոր  ձեռնադրվածները  թեպետ հաճախ նույն դիրքորոշումը չունեին քաղաքական-ազգային շատ հարցերում, բայց, ըստ էության,«առաջադեմ», «լուսավորյալ» գաղափարների համակրողներ էին։
 1868 թ. օթյակն ուներ 64 անդամ, իսկ 1869 թ. անդամների թիվը հասավ 80-ի3։
  «Սեր» օթյակն իրգոյության  շուրջ  երեսուն  տարվա  ընթացքում  ունեցել  է  ընդամենը  168  անդամ,  որոնցից  162  հայ,  5թուրք, մեկ հնդիկ։
  Անդամների մեծամասնությունը բնիկ պոլսահայեր էին, մյուսները մտավորականներայլ վայրերից (Կարին, Կեսարիա, Զմյուռնիա և այլն)։
  Հետագայում նրանցից 35-ը հաստատվեցին Պոլսում։
  Անդամների թվում բացի մտավորականներից կային վաճառականներ, դրամատերեր, հետո ավե1 Բերբերյան Ռ., էջ 84։
 2 Նույն տեղում, էջ 123։
  Իորդանյան Հ., Իորդանյան Վ., էջ 32։
 3 Բերբերյան Ռ., էջ 32։
 լացան  բազմաթիվ  արհեստավորներ՝  ոսկերիչներ,  ժամագործներ,  24  բժիշկ,  2  զինվորական,  4  փաստաբան, վարչական ասպարեզում գործող 21 պաշտոնյա, 1 ուսուցիչ, 1 դատավոր, 1 լրագրող և այլք։
  «Սեր» օթյակի անդամների թվում էին պոլսահայ համայնքի ազգային, մշակույթային, ընկերային,քաղաքական  կյանքում  մեծ  դեր  ունեցող  բազմաթիվ  երևելի  գործիչներ։
   Նրանց  էին  Նահապետ  Ռուսինյանը,  Ներսես  Պեյ  Տատյանը,  ովքեր  Ազգային  սահմանադրության  նախապատրաստող  խմբի  անդամներ էին։
  Մշակույթային կյանքի զարթոնքի շրջանի գործիչներ էին գրող Հովսեփ Շիշմանյանը (Ծերենցը),  Մկրտիչ  Պեշիկթաշլյանը,  թատերագիր  Սրապիոն  Հեքիմյանը,  իսկ  հայկական  հարցի  լուծմանուղղության  նշանակալի  ջանքեր  ներդրեցին  Գաբրիել  Նորատունկյանը,  Հակոբիկ  Նորատունկյանը,նկարիչ Ռոմանոս Սետեֆճյանը։
 «Սեր»  օթյակի  անդամներն  անկեղծորեն  ձգտում  էին  բարելավել  արևմտահայերի  սոցիալ-տնտեսական,  քաղաքական  կացությունը,  մշակութային  և  հոգևոր  կյանքը։
   1867  թ.  հունիսի  24-ին  «Սեր»օթյակի  շարքերը  համալրեց  նշանավոր  մեծահարուստ,  Օսմանյան  ռազմական  ու  ծովային  նախարարությունների, պաշտոնական մատակարար Սիմոն Մաքսուտ բեյը1։
 Նրանք,  կտրված  լինելով  գավառից,  լավագույնս  չգիտեին  ժողովրդի  դրությունը,  բավարարվումէին  գրավոր  բողոքագրերի  բովանդակած  աղոտ  փաստերով  կամ  ականատեսների  պատմածներով։
 Արևմտահայ  գավառը  բառիս  իսկական  իմաստով  խարխափում  էր  խավարի  ու  տգիտության  մեջ,օգնություն  չստանալով  ո՛չ  գաղթօջախներից  և  ո՛չ  էլ  արևելահայությունից2։
   Այնուամենայնիվ,արևմտահայ  մասոն  գործիչներն  ամեն  ինչ  անում  էին  ժողովրդին  օգնելու  համար՝  անգամ  փրկությանհույսը գտնելով օտարների գաղափարախոսության մեջ։
 «Սեր»  օթյակի  գործունեությունը  պաշտոնապես  դադարեց  1894  թ.  սեպտեմբերի  17-ի  ժողովիորոշմամբ։
   Օթյակի  արձանագրության  մեջ  ասվում  էր,  որ  նախկին  գերհարգելի  վարպետ  ՀարությունՆորատունկյանը,  ներկայիս  գերհարգելի  վարպետ՝  Հարություն  Մերհեմգալին,  հռետոր  Եուսուֆյանը,քարտուղար Հակոբ Ճելաշեն, Պոլսի Ղալաթա թաղամասի Լաթիֆ խանում հավաքվելով նկատեցին, որ«Պոլսոյ  Հայութեան  ընկերային  կեանքը  վրդովող  դեպքերու  հետեւանքով…  անկախ  պատճառներով»չորս  տարի  շարունակ  հնարավոր  չի  եղել  գործունեություն  իրականացնել,  ուստի,  սույն  հայտարարությամբ որոշվում էր «կանոնաւորապէս դադարեցնել աշխատանքներն այս Սէր օթյակին»։
 3Մեր  օրերում  աշխարհի  տարբեր  երկրներում  գործում  են  հայկական  մասոնական  օթյակներ։
   Տարիներ առաջ հայ գործիչներն որոշեցին Հայաստանում ստեղծել Գերագույն օթյակ, որն իր մեջ պետք էկենտրոնացներ  հայ  մասոններին  ու  գործունեություն  ծավալեր  հայրենի  հողի  վրա։
   Նրանց  ջանքերովստեղծվեց  Հայոց  գերագույն  օթյակը,  որը  ՀՀ  արդարադատության  նախարարության  2002  թ.  մարտի5-ի որոշմամբ գրանցվել է որպես հասարակական կազմակերպություն։
  Սկզբում այն կրում էր «Ազատև ընդունված քարտաշներ» անվանումը, իսկ 2002 թ. հունիսի 10-ին վերանվանվել է «Ազատ և ընդունված  քարտաշների  գերագույն  օթյակ  հայոց»։
   Այս  օթյակի  ստեղծման  կապակցությամբ  համաձայնություն են տվել Կոլումբիա նահանգի (ԱՄՆ) Գերագույն օթյակը, Ֆրանսիայի ազգային Գերագույն օթյակը և Ռուսաստանի Գերագույն օթյակը։
 Անահիտ ՍահակյանԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍԻ «ՍԵՐ» ՕԹՅԱԿԸԲանալի բառեր՝ Ազատ քարտաշ, մասոնություն, օթյակ, մտավորականություն, Կոստանդնուպոլիս, Սեր օթյակ ։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին Արևմտյան Հայաստանում հայ շատ քաղաքական և հասարակական գործիչներ  քաջածանոթ էին մասոնական գաղափարախոսությանը։
  Նրանցից ոմանք հանդիսանում էին եվրոպական երկրներում գործող մասոնական օթյակների անդամներ։
  Մասոնական գաղափարները նրանք իրենց հետ բերեցին հայրենիք,  որտեղ  ձևավորեցին  մի քանի  օթյակներ։
   Դրանց  թվին  է  պատկանում  «Սեր»  մասոնական  օթյակը,  որը  հիմնադրվել է 1866 թ. Կոստանդնուպոլսում։
