Դիմանկար Էդուարդ ԻՍԱԲԵԿՅԱՆԻ ԱՐՎԵՍՏՈՒՄ Էդուարդ Իսաբեկյանը 20-րդ դարում: Երկրորդ կեսի սովետահայ կերպարվեստի վառ ներկայացուցիչներից է:   Մեծ է նկարչի ներդրումն ու վաստակը հայկական նկարչության և գրաֆիկայի ոլորտում:   Մեծ վարպետը ծնվել է 1914 թվականին: Իգդիրում նա հետագայում տեղափոխվեց Երևան:   Մասնագիտական ​​կրթություն է ստացել Երեւանի «Գեղարդ» տեխնիկումում (1927-1931), որտեղ դասավանդում էին Ս. Առաքելյանը, Գ. Ֆերմանյանը, Ս. Ստեփանյանը:  Հետո սովորել է Թբիլիսիի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1935-1941): Էդ. Իսաբեկյանի գեղարվեստական ​​ժառանգությունը մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում:   Նա անդրադարձավ նկարչության գրեթե բոլոր ժանրերին ՝ պատմական, դիմանկարային, բնապատկերային, նատյուրմորտ, կոմպոզիցիոն թեմատիկ պատկերներ:  Նկարչի արվեստում մենք կարող ենք տեսնել իրատեսական, ռոմանտիկ իմպրեսիոնիստական ​​գծեր, որոնք միավորում են նկարչին `ստեղծելու իր ուրույն լեզուն:  Նրա որոշ աշխատանքներ ցույց են տալիս ռոմանտիկների, մասնավորապես ՝ Jericho ել Delacroix- ի ազդեցությունը:   Հայ նկարիչը հրապուրված էր նրանց ստեղծած դինամիկ կոմպոզիցիաներով, ժողովրդի ուժեղ մարտական ​​կերպարներով, լույսի ու ստվերի եզակի խաղով, գույների բաշխվածությամբ: Նկարչի ստեղծագործական ժառանգության եզակի էջերից մեկը նրա դիմանկարային աշխատանքներն են:   Վարպետը իր հերոսների մեծ մասի դիմագծերը ստեղծել է հիշողությամբ, իսկ դրանց մի մասը `հիմնված պահպանված լուսանկարների վրա:  Տարիների ընթացքում ժամանակ առ ժամանակ նա վերադառնում էր իր մեծ ու փոքր հարյուրավոր նկարների մշակմանը:  Իր դիմանկարներում նա հիմնական շեշտը դնում էր մարդկանց ներքին, հոգեբանական կողմի արտահայտման վրա, փորձում էր որսալ աննպատակների տարբերակիչ գծերը:  Դրան նպաստում էին ընտրված գունային շարքի հստակ խոզանակները, որոնք հաճախ խիտ և շոշափելի են: Նրա դիմանկարները կարելի է անվանել ինչ-որ չափով մտերմիկ, քանի որ դրանք ներքին կապ ունեն դիտողի հետ:   Նկարիչը հերքում է դիմանկարներում փոխաբերական ուռճացումը, ներկայացնում իր հերոսներին տարբեր դիրքերում, տարբեր միջավայրերում և տարբեր տարիքում:  Էդ. Իսաբեկյանը հիմնականում աշխատում էր յուղաներկի, նասանգինայի, ածուխի, պաստելի, տուշի, ջրաներկի, գուաշի հետ, իսկ վերջերս `գունավոր զգուշավոր գրիչների հետ: Վաղ շրջանի (1940-1950) դիմանկարներում նկարիչը հիմնականում անդրադարձել է իր հարազատների, իր ծանոթ մարդկանց պատկերմանը («Թութակով գնչու» 1939, «Վրացի ծերունի» 1941, «Մոր դիմանկար» 1944, «Հոր դիմանկարը» 1946, «Ռ. Մուրադյանի դիմանկարը» 1945, «Մարտունեցի ծերունին» 1957, «Բջնեցի պառավը» 1958):   Այս տարիների ընթացքում Էդ. Իսաբեկյանը ստեղծել է հայկական դիմանկարներ, որտեղ փոխանցել է նրանց տարիքին համապատասխան միամիտ, անմեղ կերպարը («Քուրդ տղայի դիմանկար» 1941, «Արիկի դիմանկար» 1943, «Ամանորյա մոմեր» 1968): 1944 թ. «Մորսի դիմանկարը» նկարը (տե՛ս նկ. 1) համարվում է հայ ազգայնական դիմանկարի լավագույն գործերից մեկը 1:  Դա երեխաների հետ ապրող կարեկցող, քնքուշ, հայ կնոջ ընդհանրացված պատկերն է: Պատկերն առանձնանում է պարզությամբ և անմիջականությամբ, ինչին նպաստում է գորշ, շագանակագույն, մուգ կապույտ և դրանց երանգների համեստ գունային համադրությունը 2:   «Հոր դիմանկարը» (1946, տե՛ս նկ. 2) նկարչի նկարիչը «հավատարիմ մնաց անհատական ​​գծերի պահպանմանը»:  Պատկերն առանձնանում է խոհուն ինքնամփոփմամբ:  Ի տարբերություն մոր դիմանկարի, այստեղ պատկերի խորքն ունի ավելի բաց լուծում: 1940-1950-ական թվականներին Դիմանկարների շարքում առանձնանում են Հայր Աբրահամի (1946) և Հայր Մովսեսի (1958) դիմանկարները (տե՛ս Նկար. 3, 4), որոնք Դղեր ջ Բջնիևանի հայրերն են:  Այս աշխատանքները կարելի է համարել Էդ. Իսաբեկյանի ստեղծած հոգեւոր կերպարների դիմանկարների նկարագրական օրինակներ:   Նկարիչը փայլուն կերպով արտահայտեց եկեղեցու ներսի աղոտ լույսը:  Այս երկու պատկերներում նա զգուշորեն ստեղծեց հոգատար հայրերի մոխրագույն մազերն ու մազերը, տվեց նրանց առանձնահատկությունների ընդգծված անհատական ​​նկարագրությունը, ձյունը և նրանց աչքերի արտահայտությունը:  Էդ. Վանահայրերի պատկերի ճշմարտացիությունը Իսաբեկյանը տեսնում է նրանց ֆիզիկական տեսքը որոշող հոգատար հատկությունների մեջ:   Հայ եկեղեցու հայրերի պատկերներում նկարիչը լրացրել է աշխարհիկն ու հոգատարը: Էդ. Իսաբեկյանը 1960-ականներին: Ստեղծագործություններում տեսնում ենք ժամանակակիցների ու հայտնիների դիմանկարներ:  Այս նկարների հերոսները բարդ և ուժեղ բնավորությամբ մարդիկ են:  Այդպիսին են Խաչատուր Աբովյանի, Ակսել Բակունցի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Հրաչյա Քոչարի, Ավետիք Իսահակյանի, Սայաթ-Նովայի և հայ մշակույթի այլ նշանավոր ներկայացուցիչների դիմանկարները: «Ակսել Բակունցի դիմանկարը» (1960, տե՛ս նկ. 5) խորը հոգեբանական կտավ է: Հայկական նկարչության մեջ Էդ. Իսաբեկյանը առաջինն է անդրադարձել Ա. Բակունցկերպարին 3-ին:   Երիտասարդ գրողը կանգնած է ձեռքերը գրպանները ՝ լի մտածկոտ հայացքներով, հոգսերով ու երազանքներով:   Ա. Բակունցը ներկայացված է geանգեզուրիբի պատկերի աշխույժ, պերճախոս խորության վրա, որը բանաստեղծը գովերգում էր իր ստեղծագործություններում նման սիրով և հմտությամբ 4:   Այս նկարում ներդաշնակորեն պատկերված են մարդն ու բնությունը, լեռնաշխարհն ու պատմությունը, մտքերն ու մտքերը:   Ա. Բակունցը, ասես այդ լեռների ոգին լիներ ՝ ձուլված ահռելիությանը, անսովոր ofանգեզուրի ժայռերին, որոնք հմտորեն պատկերված էին նրա հետ ամբողջական կտավում, մարմնավորում են Ա.   Էդ. Իսաբեկյան Ա. Բակունցը ներկայացված է նկարի աջ մասում. 1 Տե՛ս Haytayan P., Էդուարդ Իսաբեկյան, Երեւան, 1985, էջ 6: 2 Արվեստաբան Մ. Միքայելյանը իր հոդվածներից մեկում նշում է, որ նկարչի մոր այս դիմանկարը առանձնահատուկ տեղ ու նշանակություն ունի պատերազմի տարիներին ստեղծված կտավներում, քանի որ մոր կերպարում կա «պատերազմի սարսափ»: ժողովրդի ճակատագիրը:   Տե՛ս Միքայելյան Մ., Նկարչի վերլուծական տաղանդը, «Սովետական ​​արվեստ», Երեւան, 1985, N 7, էջ: 35 3 Մհեր Իսաբեկյանը գրում է, որ Ա. Բակունցը Էդ. Իսաբեկյանի կուռքը ՝ նկարիչը զգում էր հայտնի գրողի գործերը իր հոգով, արյունով, ամեն նյարդով:  Տե՛ս Իսաբեկյան Մ., Էդուարդ Իսաբեկյանի նկարչության ժանրային ոճի առանձնահատկությունները, դիսերտացիա, Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտ 2003, էջ 80: 4 գրում է Վահագն Դավթյանը: «Այն, ինչ քանդակագործեց Բակունցը իր զարմանահրաշ« բուրյանական »բառերով, Իսաբեկյանը հանձնեց նույնքան զարմանալի կտավին»:   Տե՛ս Վ. Դավթյան, Հայրենասիրական ոգեշնչող արվեստ, «Սովետական ​​Հայաստան», Երևան, 19 հուլիսի 23, N 172, էջ 3: 5 Անդրադառնալով Բ. Բակունցի դիմանկարի մասին Ա. Մ. Փոցխիշվիլին նշեց. «Երբ նայում ես այդ անժամանակ խորհրդահայ արձակի փայլուն աստղի դիմանկարին, հավատդ խորանում է ՝ գերակայություն տալով նրա ազնիվ հոգու կերպարին, իսկ խորքում ՝ նկարի ձախ մասում, լանդշաֆտն է:  Նման կոնստրուկցիան նա օգտագործում է «Սասունցի Դավիթ» (1956), «Oldեր մարդու առավոտը» (1964) նկարներում, որտեղ հերոսները, որպես բնապահպաններ, խորապես նայում են բնապատկերին: Նշենք, որ, ինչպես Ա. Բակունցին նվիրված նկարում, բնապատկերն ու դիմանկարը համատեղելու սկզբունքը առկա է Էդ. Իսաբեկյանի մյուս դիմանկարներում: Նման համադրությամբ նկարիչը ստեղծում էր հիմնականում հայ մեծերի պատկերներ ՝ բնապատկերով ստեղծելով որոշակի շեշտադրումներ ինչպես գաղափարական, այնպես էլ պատկերավոր ամբողջականության համար:   Այս աշխատանքներում Էդ. Իսաբեկյանը նույն գույների համադրությամբ ներկայացրեց իր բնավորությունը լրացնող բնապատկերները: «Դերենիկ Դեմիրճյանի դիմանկարը» (1960, տե՛ս նկ. 6) հիմնված է նույն սկզբունքի վրա, որտեղ գրողը ներկայացված է Երասխավանի քարավանական կիրճերի համայնապատկերի խորքում ՝ երկու հակադիր բարձր ժայռերի արանքում:  Այդ ժայռերն ու Դերենիկ Դեմիրճյանի կերպարը լրացնում են միմյանց:   Գրողը ձեռքերը դրեց մեջքին և մի փոքր թեքվեց իր հսկայական փառքի ծանրության տակ 1:  Միևնույն ժամանակ, այդ քարացած ապարները մարմնավորում են այն դժվարությունները, որոնք հաղթահարել է մեծ գրողը `իր տաղանդը ժողովրդին ներկայացնելու ճանապարհին: 1960 Նկարված աշխատանքների շարքում է «Խաչատուր Աբովյանի դիմանկարը» (1960, տե՛ս նկ. 7):   Կտավի առաջին հատվածում, գրեթե կենտրոնում, հոյակապ կանգնած է մեծ գրողն ու հայրենասերը ՝ աջ ձեռքով հենվելով ժայռի վրա, իսկ ձախ ձեռքին ՝ գիրք:  Խ. Աբովյանը մտածված, մտածված հայացքով նայում է դիտողին, իսկ պատկերի խորքում ներկայացված Մասիսի բարձրությունը բաժանվում է մառախուղով: Նկարիչը, կարծես, այդ ձիով փորձել է ընդգծել իր անհասանելիությունը:  Այն դառնում է մարդկային մտքի բարձրության եզակի խորհրդանիշ, որից ծնվում են հայրենիքի ճակատագրի նկատմամբ նոր մտքեր, ապրումներ ու հույզեր:   Էդ. Նկարում Իսաբեկյանը ռիթմիկ կրկնություն ունեցող ժայռի առանձին մասերում տվել է կոտրված ռելիեֆային լուծում: Աբովյանի վերարկուի մասերում:   Խ. Հովհաննես ardարդարյանը Աբովյանին նվիրված նման դիմանկար ունի ՝ «Նախաշավիղ», որտեղ այս գրողը ներկայացվել է Արարատի ֆոնին, բայց, ի տարբերություն դրան: Իսաբեկյանի ստեղծագործությունը, որն ունի խորհրդավոր և արտահայտիչ բնույթ, Հ. Zարդարյանի ստեղծագործության մեջ գրողն ավելի վառ է թվում, նրան ներկայացնում են բնական շարժում, գույներն ավելի պայծառ են: Էդ. Իսաբեկյանը տարբեր տարիներին պատկերել է վրացի արձակագիր Կոնստանտին Գամսախուրդիան (1961, տե՛ս նկ. 8):   Նրան նվիրված դիմանկարների շարքում նա գրավեց վրացի նկարչի աչքի ընկնող «արծվի աչքերով» կեցվածքի վեհությունը, գլխի երկարավուն ձուն, քթի, հոնքերի և աչքերի անհատական ​​գծերը:  Էդ. Իսաբեկյանը արտահայտեց իր կամքը, վստահությունը իր ուժերի գործունեության նկատմամբ 2: 1960-1980-ական թվականները դիմանկարի ժանրում Էդ. Իսաբեկյանի նկարների վառ օրինակներն են «Հասմիկը» (1962), «Գանգուր տղան» (1964) և դրանց վեհությունը:   Նման մարդը կարող է ֆիզիկապես ոչնչացվել, բայց դա անհնար է հաղթահարել:  Տե՛ս Փոցխիշվիլի Մ., Գույների երգը, «Գրական թերթ», 6 մայիսի, 1966 թ. 19, էջ 4: 1 Տե՛ս Սանոյան Ռ., Նկարիչների արվեստանոցում, «Լրաբեր» թերթ, Նյու Յորք, 1960, օգոստոսի 18, էջ Ա: 2 Գամսախուրդիան ինքն ասաց. «Շատերն ինձ նկարել են, բայց ես միայն Իսաբեկյանն եմ, դա իմ հոգեբանության պոռթկումն է»:  Տե՛ս Ս. Խանզադյան, Գեղարվեստի մեր վարպետ, «Սովետական ​​Հայաստան», 1984, N 11, էջ 17: «Թ. Ghaարիբջանյան» (1966), «Չինացի Լյու Հինի» (1970), «Նկարիչ Ազիզյանի դիմանկարը» (1970) «Աշտարակի Georgeորջ» (1979), «Հ. Մաթոսյան» (1983) և բազմաթիվ հիանալի դիմանկարներ: Վաստակավոր նկարչի դիմանկարային ժառանգության բաղկացուցիչ մասն են կազմում նրա ինքնադիմանկարները, որոնք նկարիչը ստեղծել է տարբեր տարիներին ՝ վաղ երիտասարդությունից մինչ ծերություն, 1939-1990: (Տե՛ս նկ. 9):   Այս աշխատանքների մեծ մասում նկարիչը ներկայացված է գոտկատեղից մինչ գոտկատեղ, երբեմն ՝ ամբողջ հասակը:   Նկարիչը ներկայանում է նկարի համադրությամբ, երբեմն ստուդիայում կամ պարզապես գունավոր ինչ-որ բանով:   Ինքնադիմանկարները խորքից առանձնանում են հեռուստադիտողին խոնարհվող աչքերի արտահայտությամբ, որոնք էլ ավելի են ընդգծում նկարչի բնավորությունն ու կամքը:  Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի ինքնանկարը արտացոլում է նկարչի կյանքի ուղին, մտքերն ու դժվարությունները: Այս ինքնանկարները «հասարակության առջև նրա ինքնաբացահայտման յուրօրինակ փորձություն են»: Հատկանշական է «Ես և մայրս» դիմանկարը (1983, տե՛ս նկ. 10), որն արվել է Էմորի մահից 6 տարի անց:  Պահպանելով մոր կերպարի անհատական ​​առանձնահատկությունները ՝ դա մի փոքր ձգում է նրա մարմնին ՝ որոշակի հանդիսավորություն հաղորդելով նրա կեցվածքին:  Տիկին Սաթենիկը ներկայացված է հատուկ հանդերձանքով:  Նկարում հեղինակը ներկայացված է համեմատաբար փոքր չափսի, կիսադեմ, երիտասարդ տարիքի համար անհարիր դրամատիզմով:  Նկարչի կերպարի դրամատիկ բնույթը բարելավվում է ստվերային բուժումներով, որոնք զուգորդվում են մաշկի մուգ երանգով:  Էդ. Այս նկարում Իսաբեկյանը արտահայտում է մայրական ու որդիական սիրո հավերժությունը:  Կարելի է ասել, որ ընդհանուր կոմպոզիցիոն կառուցվածքն աչքի է ընկնում ստատիկ հանդիսավորությամբ: Նմանատիպ լուծում ունի «Ես խմում եմ ձեր կենացը» ստեղծագործությունը (1995, տե՛ս նկ. 11):  81-ամյա նկարիչը սեղանի շուրջ գորգի նման խորության վրա ներկայացրել է մահացած ծնողների երիտասարդ հերոսներին, որոնք նա պատրաստել է լուսանկարների հիման վրա:  Կտավի ձախ կողմում ՝ սեղանի մոտ, նստած է ալեհեր նկարիչը ՝ բաժակը ձեռքին:   Վերոնշյալ երկու գործերում գործիչները միմյանց հետ կապվում են խնամքի, գենետիկ կապի, ազգակցական կապի, սիրո և ջերմության միջոցով, բայց նրանց մեջ կա ժամանակային-հոգեբանական տարանջատում. Ծնողները հետմահու, որդին ՝ կյանքի ընթացքում: Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում «Խաղաղ Իգդիրում» (1994, տե՛ս նկ. 12) խմբային դիմանկարը, որը թե՛ թերի է, թե՛ գաղափարապես հստակ և ամբողջական:   Կտավում հիմնական շեշտը դրված է պատկերի նմանության վրա:   Ներկայացված են ոչ միայն Իգդիրից, այլ նաև ընտանեկան կապեր ունեցող մարդիկ:   Նկարիչը ներկայացրեց տարիքային տարբեր խմբեր ՝ շեշտը դնելով սերնդափոխության վրա:  Նկարի ներքեւի մասում հարթ բլուր է առանձնանում հորիզոնական ուրվագծով, որի վրա երեք սպիտակ աղավնիներ են:   Այն չունի հստակ պատկանելություն, դա մատնանշում է մարդկային կյանքի անխուսափելի ավարտը և ժամանակի անցումը: Այս մեծ խմբային դիմանկարային նկարը պատկերում է 45 մարդու, որոնցից յուրաքանչյուրը անհատապես դասավորված է դիտողի վրա հիմնված հիմքերով:  Ֆոնային շրջանում բիբլիական Արարատի վեհաշուք գագաթը մոնումենտալ «ընդհանրացված լույսով» եկեղեցի է:  Այս պատկերներն ավելի խորհրդանշական են, քանի որ նկարիչը նկատի ուներ ընդհանրապես հայկական աշխարհը:   Երկու հրեշտակ սավառնում են երկնքում, ասես երկնքից իջնում ​​են ավելի շուտ օրհնելու կամ փառաբանելու, քան սգալու համար:  Մեծ աշխատանքի անավարտությունը կարելի է խորհրդանշական համարել, քանի որ ընտանիքի, տոհմի, ազգի պատմությունը շարունակական է և անվերջ: Էդ. Աչքի է ընկնում գծի պլաստիկությամբ, շարժումների բարդ և դինամիկ փոխակերպումներով, բնավորության սուր զգացողությամբ, հերոսների որոշակիությամբ: Իսաբեկյանի գրաֆիկական դիմանկարները 1:   Այս աշխատանքներում մենք կարող ենք տեսնել նկարչի նկարներին բնորոշ անհատականության արտահայտությունը և պատկերի հոգեբանական խորությունը:   Տողի վարպետը հասել է նիշերի բնօրինակ արտահայտությանը ուղիղ և շեղ գծերի միջոցով:   Դեմքերը հիմնականում մշակված են, և հագուստի մասերը պարզապես ուրվագծվում են: Նկարիչն ունի իր կնոջ ՝ նկարիչ Արփենիկ Նալբանդյանին (1944-1964) նվիրված բազմաթիվ աշխատանքներ, որոնք աչքի են ընկնում կերպարի հոգեկան վիճակի և պատկերի նուրբ փոփոխություններով:   Չնայած գունագեղ, մարդկային հոգու երանգները բացահայտվում են (տե՛ս Նկար 13): Արփենիկի ոչ մի դիմանկար չի կրկնում մյուսը, դրանք Էդ են: Իսաբեկյանի ինքնադիմանկարների նման նրանք արտահայտում են կյանքի տարբեր ժամանակաշրջանների հոգեկան վիճակը:  Նկարներից մեկում կինը պատկերված է ավելի մեծ տարիքում ՝ աչքերը կիսաբաց, հենված գլխին:  Ստեղծագործությունից կարելի է ենթադրել, որ հավանաբար Էդ. Իսաբեկյանը այստեղ նկարել է հիվանդ կնոջ:  Արփենիկ Նալբանդյանի դիմանկարներից սա միակն է, որում կա տխուր դրամատիկ տրամադրություն (տե՛ս նկ. 14): Էդ. Հայտնի և անհայտ մարդկանց դիմանկարներ ստեղծելով ՝ Իսաբեկյանը կարողացավ իր յուրահատուկ նկարչության և կոմպոզիցիոն հնարքների միջոցով հասնել նրանց հոգեբանական ընկալմանը և եզակի արտահայտմանը ՝ պահպանելով դրանց էական գծերն ու հատկությունների նմանությունը: Նկարիչին այս հարցում օգնեց լանդշաֆտային պատկերներ ստեղծելու իր եզակի տաղանդը:   Նկարչի ստեղծած դիմանկարային աշխատանքներից յուրաքանչյուրը (ինչպես վարպետի բոլոր գործերը) յուրահատուկ հետաքրքիր է և արժանի է մանրակրկիտ գեղարվեստական ​​ուսումնասիրության: Իր ստեղծագործական կյանքի ընթացքում `տարբեր տարիներ աշխատելով տարբեր ժանրերում, ստանալով տարբեր կոչումներ և մրցանակներ, տաղանդավոր նկարիչը վաստակել է իր արվեստի ամենաարժան մրցանակը` իր ժողովրդի բարձր գնահատանքը: Ար և իք Պրազյան ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ ԻՍԱԲԵԿՅԱՆԻ ԱՐՎԵՍՏՈՒՄ Հիմնաբառեր. Էդուարդ Իսաբեկյան, իմպրեսիոնիստներ, ռոմանտիկա Jericho «Դելակրուա, դիմանկար» ։

Հոդվածում  անդրադարձել  ենք  հայ  մեծանուն  գեղանկարիչ  Էդուարդ  Իսաբեկյանի  դիմանկարչական  աշխատանքներին։
   1940-1990-ական  թթ.  վարպետը  կերտել  է  հայ  և  օտարազգի  1  Արվեստաբան  Արարատ  Աղասյանը  գրում  է.  «Իսաբեկյանի  գրաֆիկական  աշխատանքները  եռանդով  արված,  կենդանի  ու  թարմ  տպավորություն  թողնող  գծանկարներ  և  ջրաներկ  աշխատանքներ  են»։
   Տե՛ս  Աղասյան Ա., Հայ կերպարվեստի զարգացման ուղիները XIX-XX դդ., Երևան, 2009, էջ 180։
