«ՀԱՏՈՒԿ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ» ԴԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ          Հատուկ կազմակերպության գործունեությանն առնչվող նյութերը սակավաթիվեն,  քանի  որ  դրանց  գերակշռող  մասը  ոչնչացրել  են  գաղտնի  կազմակերպությանղեկավարները, մասնավորապես՝ դոկտոր Նազըմը։
  Պահպանված նյութերի հիմնական հատվածը՝ մոտ 40.000 փաստաթուղթ առկա է թուրքական ռազմական արխիվում (ATASE - գլխավոր շտաբի ռազմական պատմության և մարտավարական հետազոտությունների  վարչության  տնօրինության  արխիվ)  [1],  այն  էլ՝  սահմանափակուսումնասիրության պայմաններում։
  Հենց այդ է պատճառը, որ Թեշքիլյաթ-ի մասինտեղեկատվությունը լիարժեք չէ։
  Կազմակերպության մասին տեղեկատվության հիմնական  աղբյուրը  դրա  տարբեր  ստորաբաժանումների  ղեկավարների  հուշագրություններն են, ինչպես օրինակ՝ Հյուսամեթթին Էրթյուրքի, Էշրեֆ Քուշչուբաշի և այլն։
 Նույնիսկ  կազմակերպության  ստեղծման  տարեթիվը  հստակ  չէ։
   Հիմնվելով  նույնղեկավարների  հուշերի  վրա՝  պատմաբանների  մի  մասն  այն  կարծիքին  է,  որԹեշքիլյաթ-ն  ստեղծվել  է  Բալկանյան  պատերազմի  ընթացքում  կամ  անմիջապեսդրանից հետո՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախաշեմին [2]։
 «Թեշքիլյաթ-ը մահսուսեն ստեղծվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմիցառաջ՝  հեղափոխության  հերո,  ռազմական  նախարար,  իսկ  հետագայում  գլխավորհրամանատար Էնվեր Փաշայի կողմից» [2]։
 Հյուսամեթթին էրթյուրք Հետազոտողների  մյուս  մասը  կարծում  է,  որ  Հատուկ  կազմակերպություննառաջացել է ավելի վաղ՝ 1911 թ.-ին «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությանկենտրոնական  կոմիտեի  հրավիրած  խորհրդից  հետո,  երբ  կուսակցությանքարտուղար  Բեհաեդդին  Շաքիրը  հանդես  եկավ  կուսակցության  ներսում  գործողգաղտնի կառույցի անհրաժեշտությունը շեշտող կոչով։
  Այսպիսով` երիտթուրքականկուսակցության  ներսում  ձևավորվում  է,  այսպես  կոչված,  «ֆիդայիների  կազմակերպություն», որը հետագայում դարձավ Թեշքիլյաթ-ը մահսուսեի կորիզը։
  Դրա մասինփաստում  է  նաև  թուրք  պատմաբան  Սուաթ  Փարլարը՝  նշելով,  որ  «ֆիդայիներիկազմակերպությունը» ստեղծվել է 1906 թ.-ին Իթթիհադի Սալոնիկյան կենտրոնի հետմիաժամանակ, իսկ 1911-12 թթ. Բալկանյան պատերազմների ժամանակ փոխակերպվել է Թեշքիլյաթ-ը մահսուսեի [2]։
 Ի  վերջո,  կարող  է  կարծիք  ձևավորվել,  որ  սույն  հետազոտության  համար  առավելկարևոր  է  ուսումնասիրել  կազմակերպության  կոնկրետ  գործողությունները,  որոնքկմատնանշեն  Թեշքիլյաթ-ի՝  Հայոց  ցեղասպանության  իրականացման  գործումունեցած դերը։
  Այնուամենայնիվ, Հատուկ կազմակերպության ստեղծման ժամանակահատվածի հստակեցումը կարևոր հիմք է դրա իրական նշանակությունը և գլխավոր գործառույթները բացահայտելու համար։
 Այսպիսով,  ունենալով  մշակված  հստակ  ծրագիր  և  համապատասխանռեսուրսներ`  դեռևս  XX  դարի  սկզբին  թուրքական  իշխանություններն  անցան  գործնական քայլերի։
  Չնայած այն հանգամանքին, որ պատերազմական իրադրություննամենահարմար  պահն  էր  Հայոց  ցեասպանության  ծրագրի  իրագործման  համար,այնուամենայնիվ, նման իրավիճակում Օսմանյան կայսրության ռազմական ներուժըկենտրոնացել  էր  տարբեր  ռազմաճակատներում,  և  իշխանությունը  գործող,  վստահելի ուժի կարիք ուներ, որը մեծամասշտաբ գործողությունները համակարգված կիրականացներ։
 Գործող իշխանությունների հետագա ծրագրերը քննարկելու համար «Միությունև  առաջադիմություն»  կուսակցության  կենտկոմում  հրավիրվում  է  խորհուրդ,  որըվարում  էին  կուսակցության  նշանավոր  դեմքերից  Բեհաեդդին  Շաքիրը,  դոկտորՆազըմը և կրթության նախարար Ալի Շուքրի (երեքի գործադիր կոմիտե)։
  Ժողովումքննարկվում են գործող իշխանությունների ծրագրային հետագա ձեռնարկները։
  Հենցայդ ժամանակ է, ինչպես արդեն նշել էինք, կուսակցության քարտուղար ԲեհաեդդինՇաքիրն  ընդգծում  ռազմական  կենտրոնացված  ուժի  անհրաժեշտությունը։
   Նաառաջարկում է ստեղծել մի օղակ, որն անմիջականանորեն կուսակցությանը կպատկաներ՝  իրականացնելով  իշխանությունների  մշակած  ծրագրերը։
   Քանի  որ  հայերիբնաջնջման ծրագիրն ավելի մեծ ներուժ և ռեսուրսներ էր պահանջում, միայն ոստիկանությունը, բանակը և ժողովուրդն ի զորու չէին արդարացնելու իշխանություններիակնկալիքները։
 «…Ներկայ պարագային ո´չ բանակէն, ո´չ ալ ժողովուրդէն կրնանք օգուտ մըսպասել։
   Մեզի  մասնաւոր  ուժ  մը,  մեր  գործունէութեան  անկախութիւնը  պաշտպանելիք  ուժ  մը,  զինեալ  ուժ  մը  պետք  է։
   Այս  ուժը  ուզուած  կողմը  զրկելու           իրաւունքն ալ մեզի պատկանելու է…» [3]։
 Բեհաեդդին Շաքիր Արդեն  իսկ  լավ  պատկերացնելով  օղակի  կարգավիճակը  և  գործառույթները,այդ մասին ներկայացնում է նաև կուսակցական ընկերներին։
  Արդյունքում Միությունև առաջադիմություն կուսակցության ներսում ձևավորվում է Թեշքիլյաթ-ը մահսուսեն։
 Ի  սկզբանե  կազմակերպությունն  ստեղծվել  էր  ռուս-թուրքական  ռազմաճակատիերկու  կեղմերում  թուրքական  բանակին  աջակցելու  նպատակով։
   Այն  պետք  է  միկողմից  խոչընդոտեր  ռուսական  բանակի  առաջխաղացումը,  ինչպես  նաև  կազմակերպեր  տեղի  մուսուլման  բնակչության  ապստամբությունները  ռուսների  դեմ,  մյուսկողմից` թուրքական բանակի թիկունքում իրականացներ ոչ մուսուլման, հատկապեսհայ  բնակչության  թալանը  և  ջարդերը։
   Թեշքիլաթ-ի  նախնական  համակարգըչարդարացրեց իրեն և շուտով վերափոխվեց՝ դառնալով միայն հայերի բնաջնջումներն իրականացնող մարմին։
  Կառույցի մասին տարածված է այնպիսի կարծիք, թեդրա ջոկատների մի մասը պատկանել է Թուրքիայի ռազմական նախարարությանը,իսկ մյուս մասը՝ իթթիհադական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեին [4]։
  Եթեհաշվի առնենք, որ այս բոլոր ուժերին միավորողը նույն գաղափարախոսությունն էր,այն է՝ ստեղծել  մեկ ամբողջական հայրենիք, մեկ ազգ՝ Մեծ Թուրան պետության մեջ,ապա  վստահաբար  կարելի  է  պնդել,  որ  Հատուկ  կազմակերպության  հիմնականգործառույթն այդ նպատակին հասնելու ճանապարհ հարթելն էր. մի կողմից բոլորմուսուլմաններին համախմբել մեկ դրոշակի ներքո, և համաիսլամականություն  նախաձեռնել,  մյուս  կողմից՝  թուրքական  ռասսան  մի  քաղաքական  միասնության  մեջընդգրկելով իրականացնել համաթյուրքականության երազանքը [1]։
 «…Մենք այս յեղափոխութիւնը ինչո՞ւ կատարեցինք, մեր նպատակը ի՞նչն էր…Ես թրքութիւնը կենդանացնելու համար Ձեզի ընկեր, եղբայր եղայ, ես թուրքին, միայնթուրքին ապրիլը, այս հողին վրայ անկախ իշխող մը ըլլալը կը փափաքիմ։
  Ոչ թուրքտարրերը  թող  ջնջուի,  ո´ր  ազգութեան  եւ  ո´ր  կրօնին  ալ  պատկանած  ըլլան։
   Այսերկիրը ոչ-թուրք տարրերէն մաքրել պէտք է։
  Կրօնը իմ քովս ոչ մէկ արժէք ունի, իմկրօնս թուրանն է» [3]։
 դոկտոր ՆազըմՀամաթյուրքականության  գաղափարախոսությունը  պետական  քաղաքականության կարգավիճակ ձեռք բերեց 1911 թ. Սալոնիկում կայացած Երիտթուրքականկուսակցության կենտրոնական կոմիտեի գաղտնի ժողովում։
  Այս ժողովը ճակատագրական  դարձավ  Օսմանյան  կայսրության  ոչ  մուսուլման  ժողովուրդների,  հատկապես՝ հայերի համար։
  Անդրադառնալով Օսմանյան կայսրությունից` այդքան անցանկալի հայկական տարրի բացառմանը, կուսակցության քարտուղար դոկտոր Նազըմըպարզաբանում  է,  թե  իրենց  որդեգրած  քաղաքական  ծրագրի  իրականացման  նախապայմանը  հայկական  հարցի  արմատական  լուծումն  էր,  քանզի  հայերը  խոչնդոտում էին թուրքական շահերին, ուստի նրանց ոչնչացումն անխուսափելի էր։
 «Պէտք  է  հայ  ազգը  արմատախիլ  ըլլայ,  մեր  հողին  վրայ  անհատ  անհատ  մըանգամ չմնայ, հայ անունը մոռցուի» [3]։
 դոկտոր Նազըմ Այսպիսով, ունենալով հայերին բնաջնջելու որոշում, գործող իշխանություններնընդամենը պատեհ առիթի էին սպասում` հնարավորինս անաղմուկ, բայց արդյունավետորեն  իրագործելու  արդեն  հստակ  ծրագրի  տեսք  ստացած  իրենց  բաղձալիերազանքը։
  Երիտթուրքերը ստիպված չեղան երկար սպասել հարմար առիթի, քանիոր շուտով բռնկվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը։
 Այս ընթացքում Թեշքիլյաթ-ը մահսուսեն առավել ակտիվացավ։
  Հայերի զանգվածային բնաջնջումներն իրականացնելու գերխնդիրը վստահված էրնրան։
  Ծրագիրնիրագործելու  համար  ի  հայտ  եկավ  Հատուկ  կազմակերպության  անդամ-ներիքանակն ավելացնելու անհրաժեշտություն։
  Կառույցի շարքերը համալրվեցին հատուկայդ  նպատակով  բանտերից  դուրս  բերված  հանցագործներով,  ովքեր  իրենց  փորձառությամբ  պետք  է  կիսվեին  կազմակերպության  մյուս  անդամների  հետ։
   Որոշտվյալների  համաձայն՝  1915  թ.-ի  մարտի  սկզբից  սկսած  բանտերից  ազատ  ենարձակվել մեծ թվով հանցագործներ` 249 հոգի Անկարայի կենտրոնական, 65 հոգի՝Յոզղաթի բանտից, որից 51-ը մարդասպան [5]։
  Թեշքիլյաթ-ի շարքերը համալրվեցիննաև  քրդական  ցեղերով,  մասնավորապես՝  համիդիե  գնդերի  անդամներով,  որոնքդեռևս  1894-96թթ.  հայերի  կոտորածների  իրագործողներն  էին  և  բավականին  մեծփորձառություն ունեին, ինչպես նաև` Բալկաններից և, մասնավորապես՝ ԿովկասիցՕսմանյան կայսրության տարածք ներգաղթած մուհաջիրներով, որոնք քաջատեղյակէին  տեղանքին։
   Արդեն  1916  թ.-ի  դրությամբ  Թեշքիլյաթ-ը  մահսուսեի  անդամներիթիվը կազմում էր 30-34.000 մարդ [6]։
 «…Սրանից մեկ շաբաթ առաջ ներքին գործերի մինիստրությունից մութասարրիֆությանս  մի  հրաման  եկավ,  որ  իմչերքեզներից,բանտարկյալներից  և  այլ  մարդկանցից  մոտ  200  հոգի  հավաքեմ  և  ուղարկեմԿովկասում  չեթեություն  անելու  համար։
   Այս  գործը  արդեն  նախաձեռնվել  է  ևհավաքում ենք մարդկանց։
  …Մենք կարող ենք մի քանի հարյուր (300-400) չերքեզհավաքագրել և ուղարկել, որոնք չեթեություն կանեն բանակի առաջամասերում» [7]։
 լիվայի  մեջ  գտնվողՀատուկ կազմակերպությունը բաղկացած էր` Բալըքեսիրի կուսակցական տեսուչ Մուսայից•  Քաղաքացիական  թևից,  որը  ենթարկվում  էր  Թալեաթի  հրամաններին  ևպատասխանատու  էր  Արևմտյան  Հայաստանի  տարածքում  հայերի  տեղահանությունների և կոտորածների համար։
  Այս մարմինը ղեկավարում էր Բեհաեդդին Շաքիրը։
 •  Ռազմական  թևից,  որը  հակառակորդի  թիկունքում  դիվերսիաներ  և  հետախուզական  գործողություններ  էր  իրականացնում։
   Այն  պատկանում  էր  ռազմականնախարարությանը և ենթարկվում էր Էնվերի հրամաններին։
 Թեշքիլյաթը  Մահսուսե-ի  կենտրոնը  գտնվում  էր  Կոստանդնուպոլսում,  բայցչորս  մասնաճյուղեր  ուներ  նաև  Ռումելիում  (Արիֆ  բեյ),  Կովկասում  (Ռիզա  բեյ),Աֆրիկայում (Հուսեյն Թոսուն) և Էրզրումում (արևելյան նահանգների մասնաճյուղ) [2]։
           Հատուկ  կազմակերպության  հրամանները  հիմնականում  բանավոր  էինտրվում, իսկ եթե նույնիսկ եղել են գրավոր հրամաններ, ապա դրանք վերացվել են իկատար ածվելուց անմիջապես հետո։
  Այնուամենայնիվ, կազմակերպության իրականացրած գործողություններին անդրադարձած որոշ աղբյուրներից ի հայտ է դառնում,որ Թեշքիլյաթի առջև դրված են եղել հստակ խնդիրներ, այդ թվում՝ հայ ժողովրդիզինաթափման  կազմակերպումը,  որն  ըստ  թուրք  պատմաբան  Սուաթ  Փարլարի՝սկսվել  էր  պատերազմից  առաջ։
   Դեռևս  1909  թ.-ի  Ադանայի  դեպքերից  հետո,  իսկ1910 թ.-ին Մուշում արգելվեց զենք կրել, ապա հրաման արձակվեց՝ եղած զենքերըհանձնել  իշխանություններին։
   Զինաթափման  գործընթացը  մեծ  ծավալներ  ևպարբերական  բնույթ  ստացավ  1913  թ.-ին,  երբ  կրկին  բարձրացավ  ԱրևմտյանՀայաստանում  բարենորոգումներ  իրականացնելու  հարցը  [2]։
   Առաջին  աշխարհամարտի սկզբին` 1914 թ. հուլիսի 21-ին, հայտարարված ընդհանուր զորահավաքին [5]զուգահեռ  սկսվեց  նաև  հայերի  համընդհանուր  զինաթափման  գործընթացը։
 Վիլայեթներում  զինաթափումն  ուղեկցվում  էր  բռնություններով  և  թալանով։
   Զենքփնտրելու պատրվակով Հատուկ կազմակերպության խմբերն ամբողջությամբ ավերում էին գյուղերը՝ բնաջնջելով տեղի բնակչությանը։
 «Զինվորական  ծառայության  անվան  տակ…  գյուղերում,  աշխատատեղերում,դաշտերում, ամենուրեք բռնում և բանակ էին ուղարկում կոտորելու համար» [5]։
 Սարիղամիշի  պարտությունից  հետո  Էնվերի  հրամանով  հայ  տղամարդկանցզինաթափում,  այնուհետև  լծում  էին  տաժանակիր  աշխատանքների։
   Հայ  նորակոչիկներին  ևս  ուղարկում  էին  հեռավոր  վայրերում  ծանր  աշխատանքների։
   Երբտղամարդիկ ուժասպառ էին լինում և այլևս պիտանի չէին հետագա շահագործմանհամար, հանձնում էին Թեշքիլյաթի հրոսակախմբերին, որոնք էլ գնդակահարում էին։
 Այսպես թուրքական կառավարությունը զրկում էր հայ ժողովրդին պայքարող ուժից։
 Այս գործում Հատուկ կազմակերպությանը մեծապես աջակցում էր նաև թուրքականբանակը։
  1915-16 թթ. ընթացքում վերացվեցին թուրքական բանակ զորակոչված մոտավորապես 100.000 հայ սպաներ և զինվորներ [4]։
 Զինաթափմանը հաջորդում էր հայ բնակչության տեղահանության կազմակերպման գործընթացը։
  Ինչպես արդեն նշվեց, Հատուկ կազմակերպությունում ներգրավված էին բանտերից ազատված հանցագործներ, Բալկաններից ներգաղթած մուսուլմաններ,  մուհաջիրներ,  ինչպես  նաև  Կովկասից  Օսմանյան  կայսրության  տարածքտեղափոխված չերքեզներ։
  Հենց նրանցից կազմված խմբերը կամ, այսպես կոչված,«ուղեկցող ջոկատներն» էին կազմակերպում հայ ժողովրդի՝ Սիրիական անապատներտեղահանումը։
  Մի քանի գյուղերի բնակիչներից քարավան էր կազմվում և ուղղվումանապատներ։
  Ճանապարհներն անցնում էին առանց հանգստանալու, առանց հացու ջրի։
  Չնայած բոլորն էլ դատապարտված էին նույն ճակատագրին, այնուամենայնիվ, մահվան քարավաններն ամբողջությամբ տեղ չէին հասնում։
  Տեղահանվածներիմի մասը սովից և ծարավից թուլացած մնում էին ճանապարհին, մի մասը մահանումէր  բռնությունների,  տարբեր  հիվանդությունների  և  վարակների  հետևանքով,  մյուսմասին սպանում էին Թեշքիլյաթի անդամները՝ փախչելու փորձ կատարելու համար,իսկ մնացածին ոչնչացնում էին հենց համակենտրոնացման ճամբարներում։
  Ռաս-ուլԱյնում և Դեր-էլ-Զորում կենտրոնացված բնակչությունը, որն իբրև թե տարհանվել էրռազմական դրության հետևանքով, անմեղ ժողովրդի անվտանգությունն ապահովելուքողի  ներքո  վերջնական  դատաստանն  էր  ստանում  Թեշքիլյաթի  ուժերի  կողմից։
 Համակենտ-րոնացման ճամբարները հայ ժողովրդի վերջին հանգրվանն էին, որտեղնրանց ոչնչացման համար ստեղծված էին բոլոր պայմանները։
 Սիրիական անապատներ տեղահանված հայերի կոտորածն սկսվեց 1916 թ.-ին։
 Սկզբում  տեղի  ունեցավ  Ռաս-ուլ-Այնի  հայերի  կոտորածը,  որն  Հալեպից  տրվածհրամանի համաձայն իրականացրին Թեշքիլյաթի կազմած չեչենների խմբերը։
  Ռասուլ-Այնի սպանդին զոհ գնաց մոտ 70.000 մարդ։
  Ոչնչացման ծրագիրը հաջողությամբավարտին հասցնելուց հետո Ռաս-ուլ-Այնի կոտորածի գլխավոր կազմակերպիչներիցմեկը՝  Հատուկ  կազմակերպության  անդամներից  Սալիհ  Զեքին  նույն  հանձնարարությամբ  ուղարկվեց  Դեր-Զորի  անապատ,  որտեղ  ամիսներ  տևած  գործողությունների արդյունքում ոչնչացվեց մոտ 200.000 մարդ։
  Այնուհետև սկսվեցին Մեսքենեիկոտորածները, որի ժամանակ սպանվեց ավելի քան 100.000 հոգի [8]։
  Համակենտրոնացման  ճամբարներում  տեղահանված  հայերի  կոտորածները  Ցեղասպանությանծրագրի վերջին փուլն էր։
 Բացի  անմիջական  գործողություններ  ձեռնարկելուց  և  իրականացնելուց՝Հատուկ կազմակերպությունը համակարգում և վերահսկում էր նահանգային տեղական իշխանությունների գործողությունները։
  Որպես կանոն, նահանգների վալիներըև քայմաքամները հիմնականում Թեշքիլյաթի անդամներ էին։
  Դա միանշանակ հեշտացնում էր Հատուկ կազմակերպության գործիչների և տեղական իշխանություններիմիջև համագործակցությունը։
  Այս պարագայում ավելի արդյունավետ էր հրամաններըբանավոր  տալ։
   Այնուամենայնիվ,  հաշվի  առնելով  հատուկ  կազմակերպության  ևռազմական նախարարության միջև առկա տարաձայ-նությունները, գաղտնի կազմակերպության  շրջանակներում  ստեղծվում  է  հատուկ  հանձնաժողով,  որը  համակարգում  էր  Հատուկ  կազմակերպության  գործողու-թյունները  Հայոց  ցեղասպանությանծրագրի  իրականացման  գործում։
   Նաև  այս  կառույցի  շնորհիվ  էր,  որ  Թեշքիլյաթ-ըմահսուսեի  գործողություններն  արտահայտվեցին  նաև  գրավոր  արձանագրություններով։
 Հետագայում,  երիտթուրթերի  դատավարությունների  ընթացքում,  չնայած  Հատուկ  կազմակերպության  անդամների  ժխտումներին,  այնուամենայնիվ,  հենց  այդփաստաթղթերը, ինչպես նաև կառույցի մի շարք ղեկավարների հուշագրություններնու  նրանց  միջև  նամակագրությունները  հիմք  դարձան  Հատուկ  կազմակերպությանմեղսակցությունն ապացուցելու համար։
  Մեղադրական եզրակացության մեջ ասվումէ, որ Հատուկ կազմակերպությունը վստահաբար մեծ կապ է ունեցել երիտթուրքական«Միություն  և  առաջադիմություն»  կուսակցության  կենտրոնական  կոմիտեի  հետ  ևպատասխանատու է հայերի ոչնչացման համար [7]։
 Այսպիսով,  կարող  ենք  նշել,  որ  Հայոց  ցեղասպանությունը  նախապեսծրագրված, կազմակերպված, դիտավորությամբ իրականացված հանցագործությունէր, որում իր մեղսակցությունն է ունեցել Հատուկ կազմակերպությունը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[2] Авакян А., Геноцид армян։
  механизмы принятия и исполнения решений, Ереван,[3]  Րիֆաթ  Մ.  Զ.,  Օսմանեան  յեղափոխութեան  մութ  ծալքերը  եվ  Իթթիհատիհայաջինջ ծրագիրները, Պէյրութ, 1968, էջ 98-9, 113-4։
 [4] Մաթոսյան Տ., Հայոց ցեղասպանություն և հրեական հոլոքոստ. համեմատականփորձ, ՀՀ ԳԱԱ, Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ, Երևան, 2005, էջ98, 106։
 [5]  Պողոսյան  Ս.,  Պողոսյան  Կ.,  Հայկական  հարցի  և  Հայոց  ցեղասպանությանպատմություն, հատոր 2, գիրք 1, Երևան, 2001, էջ 409, 454, 466։
 [7]  Փափազյան  Ա.  Հ.,  Հայերի  ցեղասպանությունը  ըստ  երիտթուրքերի  դատավարության  փաստաթղթերի.  Առաջաբան.  թարգմանություն  և  ծանոթագրություններ,Երևան, 1988, էջ 99, 109-11։
 [8] Անտոնյան Ա., Մեծ Ոճիրը։
  Հայկական վերջին կոտորածները և Թալեաթ փաշա,Արևիկ, Երևան, 1990, էջ 18։
 Ստեփանյան Ինեսա«ՀԱՏՈՒԿ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ» ԴԵՐԸ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄԲանալի բառեր՝ Հատուկ կազմակերպություն, Թեշքիլյաթ-ը մահսուսե, Միություն ևառաջադիմություն, Հայոց ցեղասպանություն, ծրագիր, տեղահանություն,սպանություն։

Սույն  հոդվածում  ներկայացվել  է  Հատուկ  կազմակերպության  դերը  Հայոց  ցեղասպանության  իրականացման  գործում։
   Ուսումնասիրության  նպատակն  է  համակողմանի հետազոտության արդյունքում բացահայտել Թեշքիլյաթ-ը մահսուսեի  իրական  գործառույթները  և  նպատակները,  ինչպես  նաև  դերը  Հայոց  ցեղասպանության կանխամտածված ծրագրի իրականացման գործում։
  Հետազոտության արդյունքում  հանգել  ենք  այն  եզրակացությանը,  որ  Հատուկ  կազմակերպության  ստեղծումը և հետագա գործունեությունը գլխավորապես ծառայել է Հայոց ցեղասպանության ծրագրի իրագործմանը։
