Այդ «դժբախտ փոքրիկներին» օգնելու համար ավելի շատ առանձնահատուկ ուսուցում է հարկավոր, քան բուժում։
 Մարիա Մոնտեսսորի [3]Ներառական  կրթությունը  կրթության  առանձին  տեսակ  չէ։
   Դակրթության  հատկանիշ  է,  որը  ենթադրում  է  յուրաքանչյուր  երեխայիկարիքին  համապատասխան  կրթության  իրականացում։
   Ներառականկրթությունը  ծրագիր  է,  որի  իրագործմանն  ուղղված  բոլոր  ջանքերըհենվում են իրավահավասարության գաղափարի վրա, ինչը բացառում էամեն տեսակ խտրականություն երեխաների նկատմամբ, ապահովում էհավասար վերաբերմունք յուրաքանչյուրի հանդեպ։
 Սալամանկայի  համաժողովի  մասնակից  Բ.  Լինդերվիստիզեկույցում  նշված  է.  «Աշխարհի բոլոր երեխաներն ու պատանիները՝իրենց ուժեղ և թույլ կողմերով, իրենց հույսերով ու ակնկալիքներովունեն կրթության իրավունք,  և ոչ թե մեր կրթական համակարգերնունեն իրավունք որոշակի տեսակի երեխաների նկատմամբ։
  Հետևաբար,հենց երկրի դպրոցական համակարգն է, որ պետք է հարմարեցվի բոլորերեխաների կարիքները բավարարելուն» [4]։
 օրենքիմասին»օրենքումլրացումներընդունումովքաղաքականությունը՝2014 թ.-ի դեկտեմբերի 1-ին «Հանրակրթության մասին Հայաստանիև  փոփոխություններՀանրապետությանկատարելուՀայաստանիՀանրապետությունն ամրագրեց համընդհանուր ներառական կրթությանանցմաններառականկրթությունը  հռչակելով  որպեսյուրաքանչյուր  երեխայի  կրթությանիրավունքի  ապահովման  երաշխիք։
   Այդ  քաղաքականության  հիմքումերեխայակենտրոն  մանկավարժությունն  է  [1;  2,  4]։
   Համընդհանուրներառականության գլխավոր առաքելությունը մեկն է՝ ստեղծել այնպիսիպայմաններ  և  միջավայր,  որ  որևէ  երեխա  կրթությունից  դուրս  չմնա։
 Խոսքը  վերաբերում  է  ինչպես  ֆիզիկական  տարբեր  կարիքներունեցողներին, այնպես էլ առանձնահատուկ օժտվածներին։
 համընդհանուրՆերառական  կրթության  կազմակերպման  էությունը  ներառում  էերկու փոխկապակցված բաղադրիչներ՝1) ներառականմանկավարժահոգեբանականմեթոդների, կրթության բովանդակության և գնահատման սկզբունքներիու մոտեցումների մշակում, կրթության2) միջավայրիհատուկպայմաններիստեղծումևհամագործակցված աշխատանքի իրականացում։
 բունկառույցներիիրացումըկողմից,  այլևՀամագործակցությունը  ենթադրում  է  ոչ  միայն  պետականկրթությունքաղաքականության  պահանջներիկազմակերպողբազմաձևություն՝հասարակություն  –  համայնք  –  ընտանիք  –  դպրոց  -  դասարանշրջանակում։
   Եթե  պետության  դերը  ընդունված  քաղաքականությանիրացման  ճանապարհին  անհրաժեշտ  կառույցների,  նորմատիվայինփաստաթղթերի,  ֆինանսատնտեսական  գործունեության  զարգացման,մեթոդական ուղեցույցների ստեղծումն է, գործընթացի մասնակիցներինտարբերաջակցությունների,վերապատրաստումների  կազմակերպումն  ու  այլ  գործընթացներիիրականացումը,  ապա  ներառական  կրթության  կազմակերպմանմասնակիցներիցլինել  ակտիվնախաձեռնությամբմասնակցությամբ,անհրաժեշտկատարելագործմանը,ուսուցման կազմակերպման մոտեցումների հարստացմանը նպաստելը,ինչը,  ի  վերջո,  որակյալ  կրթության  տեսքով  կդառնա  հասարակությանհարստությունը։
 յուրաքանչյուրի  դերը  կարող  էշարունակականզարգացմանը,անհատականկառույցներիփորձով,բնույթիԿրթական  այս  գործընթացը  հեշտությամբ  չի  իրագործվի  միայնօրենքի  ընդունումով  ու  կրթության  բովանդակության  և  էությանսահմանումով։
 բազմաթիվմարտահրավերներ։
  Դրանցից են՝Անհրաժեշտառկալուծելէ• ներառական  կրթության  էության  մասին  հասարակության  տարբերխմբերում իրազեկվածության բարձր մակարդակի ապահովման,• հանրակրթության• մասնագիտական-բուհական  կրթական  ծրագրերի  վերանայման  ևկրթական քաղաքականության հետ դրանց համապատասխանեցման,մասնակիցներիուսուցիչների,համարօժանդակկազմակերպման  տարբերփոխտնօրենների,մասնագետների,ուղեցույցների,տնօրենների,մեթոդականծնողների)(դպրոցներիաջակցությանմասնագիտականգրականության ստեղծման,մասնակիցներիխմբի• բոլորհամարվերապատրաստումներիկազմակերպման,• փորձիփոխանակմանհարթակներիստեղծմանանհրաժեշտությունները և այլն։
 մատնանշվածՅուրաքանչյուրի՝  իր  գործունեության  ու  հասարակության  մեջունեցած  դերի  շրջանակում  սրտացավ  ու  ակտիվ  մասնակցայիններդրման  պարագայումև  այլ  խնդիրներիհաղթահարմամբ էլ ակնկալելի կլինեն գործընթացի հաջողությունները։
 Հանրակրթության  արդյունավետ  կազմակերպելուն  խանգարողառավել  ազդեցիկ  գործոններից  մեկը  իրազեկվածության  պակասն  է՝ներառական  կրթության  իմաստի  սխալ  ընկալումը  հասարակությանտարբեր շերտերի կողմից։
  Թյուրիմացաբար շատերի համար ներառվածեն  համարվում  միայն  որևէ  ֆիզիկական  կամ  մտավոր  խնդիր  ունեցողաշակերտները(հետագա  ասելիքը  ավելի  հասկանալի  դարձնելուհամար  նշենք,  որ  դպրոցում  ամենահաճախ  հանդիպող  կարիքներն  են՝երեխաների  մտավոր  թերզարգացածությունը,  տեսողական,  լսողական,հենաշարժողական  համակարգի,  վարքագծային-հոգեբանական  թեթև,միջին,  ծանր  և  խորը  աստիճանի  խանգարումները)։
   Այդպիսիընկալումով  են  պայմանավորված  առողջ  երեխաներ  ունեցող  ծնողներիինչպես  օբյեկտիվ,  այնպես  էլ  սուբյեկտիվ  պատճառաբանություններովընդվզումները  դասարանում  որևէ  խնդրով  երեխայի  առկայության  հետ(այդպիսի երեխաները հոգեբանական սթրեսի պատճառ են սովորականերեխաների  համար,  խլում  են  նրանց  ուսուցման  համար  հատկացվածժամանակը,և  այլվտանգավորքանիսընաևմիենկրթականՆերառականսոցիալականմեկնաբանություններով)։
 միջավայրիընկալումը սխալ է նաև խնդիր ունեցող երեխաներից շատերի ծնողների(հատկապես  գյուղական  վայրերում՝  ավանդական  կարծրատիպայինմտածողության,ֆիզիկականաննպաստ  պայմանների  և  այլ  գործոններով  պայմանավորված),մասնագիտականհոգեբանամանկավարժական  տեսանկյունիցմիևնույն  դասարանում  բազմազան  կարիքներով  աշակերտների  հետաշխատելուկրթությանկազմակերպիչների,  հասարակության  տարբեր  ներկայացուցիչների  ևայլոց համար։
 միջավայրային,անպատրաստուսուցիչների,ուևՄերորպեսԿԱԻ-իկողմից,Շիրակիուսուցիչներիդասավանդողմասնաճյուղիկենսաբանության  գլխավոր  մասնագետի,  ԿԱՊԿՈՒ  երեխաների  հետաշխատելու  առանձնահատկությունների  հետ  կենսաբանություն  ևբնագիտությունիրազեկվածությանբարձրացման  և  նախնական  հմտությունների  ձևավորման  նպատակովառաջին  փորձերն  արվել  են  վերջին  տարիներին  կազմակերպածվերապատրաստման  դասընթացների  ժամանակ,  երբ  դեռ  մարզումգործում  էին  ներառական  կրթություն  կազմակերպելու  իրավունքունեցող ընդամենը մի քանի դպրոցներ և իրազեկվածության աստիճանըցածր  էր(մարզը  համընդհանուր  ներառման  է  անցել  2019  թ.սեպտեմբերից)։
  Կարևոր արդյունքը ներառական կրթության նկատմամբմարզի  ուսուցիչների  վերաբերմունքի  ու  պատկերացումների  զգալիչափով  դրական  փոփոխությունն  էր,  շատերի  կողմից  այդպիսիկրթության  կազմակերպման  կարևորության  ու  անխուսափելիությանընկալումը,  ինչը  խթան  է  հետագա  արդյունավետ  գործունեությանհամար։
   Իհարկե,  հետադարձ  կապի,  հաշվետվության  մեխանիզմների,ինչպեսձեռնարկների  ու  մասնագիտականուղեցույցների  գրեթե  բացակայությունըչէին  կարող  ապահովելվերապատրաստումների  միջոցով  համընդհանուր  ներառականությանգաղափարախոսության  լիարժեք  արդյունավետ  ներդրում  և  որակյալկրթության  կազմակերպում։
   Իրականում  ոչ  միայն  որակյալ  կրթությունապահովելու,  այլև  հոգեկան  բավարարվածություն  ունենալու  համարուսուցիչն  իր  ամենօրյա  գործունեության  մեջ  բազմաբնույթ  մեթոդականգրականության,  արդեն  եղածներից  ճիշտ  օգտվելու,  դրանցումներկայացվող  առաջարկները  ճիշտ  կիրառելու  համար  ուղղորդողխորհրդատվությունների,վերապատրաստումների,երկարաժամկետ  անմիջական  աջակցությունների,դպրոցներումնաև  մեթոդականսեմինարների,բոլորգործընթացներնէ,  որ  մատնանշվածհաջողված  փորձերին  իրազեկլինելու  և  այլ  կարիքներ  ունի։
 Միանշանակէլիրականացվում  են  իրավասու  տարբեր  կազմակերպությունների(դպրոցների,կողմից։
   Սակայն,  հաշվի  առնելովուսուցիչների)լայնաշխարհագրությունը,  ակնհայտ  է,  որ  ներկայումս  իրականացվողմիջոցառումները  բավարար  չեն  կարճ  ժամանակում(մինչև  2022թվականը  համընդհանուր  ներառման  անցումը  հանրապետությունումպետք  է  ավարտված  լինի)  կրթության  կազմակերպման  և  որակիպահանջվող արդյունավետություն ապահովելու համար։
 շահառուներիումեծաթիվություննընդգրկմանԵթե մանկավարժը տիրապետի սովորողների հատուկ կարիքներինուհամապատասխանհոգեբանամանկավարժականմոտեցումների,  ապա  խուսափող,դիմադրող  դերակատարից  կփոխվի  ԿԱՊԿՈՒ  երեխաների  համարփոփոխություններ նախաձեռնողի ու իրականացնողի [4]։
 մասնագիտականգործիքներիունախնականհմտություններովՈւստի,  կարծում  ենք,  որ  հանրակրթությանն  անհրաժեշտօժտվածգրագիտությամբու  արագմասնագետներով  ապահովելու  ամենաարդյունավետարձագանքմանբուհերումմանկավարժականհամապատասխան  մասնագիտական  դասընթացներում  «Ներառականկրթության  կազմակերպման  առանձնահատկությունները»  թեմայիներդնումն  ու  ուսումնասիրումն  է,  որում  համոզված  ենք  դարձյալ  մերփորձով՝  որպես  մանկավարժական  կադրերի  պատրաստման  գործիանմիջական մասնակից։
 ճանապարհըմեթոդիկա»Որպես  վերևում  արված  առաջարկությունը  կյանքի  կոչելուհնարավոր  ճանապարհ՝  ներկայացնում  եմ  ՇՊՀ–ի  «Կենսաբանությանդասավանդմանսեփականնախաձեռնությամբկրթությանկազմակերպման  առանձնահատկությունները»  թեմայի  տեսական  ուգործնական  ժամերով  ուսուցման  կազմակերպման  մեր  հիմնականմոտեցումները՝  չսահմանափակելով  խնդիրը  լուծելույուրաքանչյուրմասնագետի ստեղծագործական շրջանակները։
 «ՆերառականդասընթացիներառվածծրագրումԾրագրում թեմայի ուսուցման նպատակներ են՝ • տեսական  նյութի  մատուցմամբ  ապահովել  ուսանողների  (ապագաուսուցիչների)կենսաբանության,իրազեկվածությունըներառականությանգաղափարախոսության  և  պահանջների  վերաբերյալ,  ծանոթացնելհամընդհանուրբնագիտությանքիմիայիևշրջանակներումխնդրիևարտասահմանյան  մեզ  հասանելի  մանկավարժական  ու  մեթոդականաշխատանքներին,հայրենականկատարվածհնարավոր• տեսական  գիտելիքներ հաղորդել սովորողներին  տարբեր  կարիքներունեցող  երեխաների  ֆիզիկական  կամ  հոգևոր  խանգարումներիառաջացմանհատուկմանկավարժական  կրթության  համար  պահանջվող  խորությամբ),դրսևորումների,տարիքայինառանձնահատկությունների, ինչպես նաև տարբեր խանգարումներ ուկարիքներ  ունեցող  աշակերտների  ուսուցման  առանձնահատուկպահանջների վերաբերյալ։
 պատճառներիզարգացմաներեխայի(ոչուԳործնականորեն ձևավորել ու զարգացնել ուսանողների՝•  տարբեր  կարիքներով  երեխաների  ուսուցման  առանձնահատուկձևափոխելու,դրանք  անընդհատմոտեցումներհարստացնելու, սինթեզելու,մշակելու,•  համակուրսեցիների  ներկայացրած  մոտեցումները  քննարկելու,վերլուծելու, հիմնավոր առաջարկություններ անելու,•  տարբերկարիքներովհարմարեցվածչափորոշչային  պահանջներ,  թեմատիկ  ու  օրվա  դասի  պլաններստեղծելու,  երեխաներիհամար•  հարմարեցված պլաններով  դասեր կազմակերպելու հմտություններ։
 Գործնական  դասերի  մեր  կողմից  ստեղծված  մեթոդիկայիհամաձայն՝• լսարանում  ստեղծվում  են  (վերևում  արդեն  նշված)  ամենահաճախհանդիպող  տարբեր  կարիքներով  պայմանական  կերպարներիբնութագրեր՝  կրթության  առանձնահատուկ  կարիքների,  առկագիտելիքների  ու  կարողությունների  նկարագրով,  որոնք  էլ  ուղեցույցեն  դառնում  կուրսի  բոլոր  ուսանողների  հետագա  անհատականաշխատանքների  իրականացման  համար։
   Խորհուրդ  է  տրվում  նաևներկայացնել  ընտանիքի  պայմանական  վերաբերմունքը  իրենցերեխայի կարիքի ու կրթության նկատմամբ։
 ուսումնասիրվող•  Լսարանի  համաձայնությամբ  ընտրվում  է  երեխայի  պայմանական(կամ  այլդասարանումառարկայի)  ուսուցման  մեկ  դաս  կամ  թեմա։
   Հանձնարարվում  էանհատական  կամ  համագործակցային  աշխատանք(կախվածուսանողների  թվից,  գործնական  դասերի  համար  հատկացվածժամաքանակից կամ այլ հանգամանքներից) տվյալ թեմայի ուսուցմանկենսաբանությանվերաբերյալ մեկ կամ երկու կերպարին հարմարեցված ուսումնական,մանկավարժահոգեբանական  մոտեցումներ  մշակելու  վերաբերյալ՝ յուրաքանչյուր  գործնական  դասին  քննարկելու  համար  (որոշ  չափովնման  է  ուսուցիչներին  արդեն  ծանոթ  ուսուցանող  գնահատմանպահանջներին)։
   Այս  տարբերակի  կարևոր  առավելությունը  միևնույնխնդրի  վերաբերյալ  բազմակարծության  և  արդյունավետ  լուծումգտնելու  հնարավորությունն  է։
   Դասաժամերի  սղության  դեպքումնույն  դասի  ժամանակ  կարող  են  ներկայացվել  առանձինկերպարների համար ստեղծված հարմարեցումները տարբեր խմբերիկամ անհատների կողմից։
 • Գործնական  դասերին  առաջարկների  ներկայացման,  քննարկման,ենմեթոդականու  խմբագրման  արդյունքումմանկավարժահոգեբանականվերլուծմանհամընդհանուրուղեցուցային նախնական պաշարներ։
 ստեղծվումև• Ստեղծված  մոտեցումների  կիրառումով  ուսանողների  կողմից մշակվում  են  դասի  պլանների  անհատական  առաջարկներ՝  տարբերկարիքներով  երեխաների  համար  հարմարեցված  քայլերի  ու  դասիկազմակերպմաննյութերի,առաջադրանքներիենլսարանում,  խմբագրման  արդյունքում  ձևակերպվում  է  դասիվերջնականհանձնարարվումևնախապատրաստվել դասի կազմակերպմանը։
 վերաբերյալ։
   Պլաններըհամար  անհրաժեշտքննարկվումօրինակելիբաշխիչպլան• Համագործակցության  սկզբունքով  լսարանում  փորձնական  դաս  էկազմակերպվում։
  Կատարվում է քննարկում, ներկայացվում են դասիկազմակերպման  բարեփոխման  առաջարկներ,  որոնց  հիման  վրայուրաքանչյուր  ուսանող  լրամշակում  է  իր  անհատական  վերջնականաշխատանքը։
   Այդ  աշխատանքները  լրացնում  են  նաև  հաջորդտարիներին թեմայի ուսումնասիրության պաշարները։
 դեպքում• Հնարավորության(օրինակ,դասընթացիէ  պրակտիկայի  ժամանակաուսումնասիրումը  համընկնումհատվածին,  կամ  պրակտիկա  անցկացվող  դասարանում  առկա  եննմանատիպ  կարիքներով  երեխաներ)  դասերը  կամ  դրանց  առանձինմոտեցումները փորձարկվում են նաև մանկավարժական պրակտիկաանցկացվող դպրոցներում։
 եթե• Հաջողված փորձերը ներկայացվում են նաև տարբեր հարթակներում՝ուսանողական  գիտական,  թեմատիկ  համաժողովներ,  տարբերթիրախների  համար  կազմակերպված  սեմինարներ,  բաց  դասեր  ևայլն,  որոնք  ևս  նպաստում  են  մասնագիտական-մեթոդականմոտեցումների պաշարների հարստացմանը։
 Ի  հավելումն  ասվածի՝  այս  ուսումնական  տարում  իրականացնում  բակալավրի  ավարտականենք  նաև  նշված  թեմայի  շրջանակումկհարստացնիհետազոտական  աշխատանք։
 հետագա տարիներին մեր կողմից թեմայի ուսուցման ծրագրային նյութը,կծառայիդասավանդողդասախոսներին  և  այլ  շահագրգիռ  անձանց  վերապատրաստումների,սեմինար-խորհրդատվությունների  ժամանակ՝  արդեն  ունեցած  փորձիվրա հիմնված գործնական աջակցություն տրամադրելու համար։
 Հետազոտությունըուսուցիչներին,նմուշ-օրինակմարզիՈրպես  աշխատանքների  հետագա  զարգացման  ճանապարհ՝ նախատեսել ենք նաև՝ • Բուհում պարբերաբար կազմակերպել կլոր սեղաններ, ուսանողականընթերցումներ կամ այլ ձևի քննարկումներ՝ մեր կողմից մատնանշվածթեման  ուսումնասիրող  տարբեր  ֆակուլտետների  ուսանողների  ևմասնագետների մասնակցությամբ։
 ունեցող  տարբեր• Համագործակցել ներառական ոչ ֆորմալ կրթություն կազմակերպելուփորձևհանրակրթական  դպրոցների  մասնագետների,  ծնողների  հետ  և  մերկողմից  ստեղծված  մոտեցումները  փորձարկել  նրանց  շահառուներիուսուցման  կազմակերպման  գործընթացում,  ինչպես  նաև,  օգտվելովնրանց փորձից, հարստացնել մեր գիտելիքներն ու հմտությունները։
 հասարակականկառույցների• Զարգացնել  ուսանողների  շրջանում  հասարակական  կառույցներիշահառուների,  պրակտիկա  անցկացրած  դպրոցների  ներառված  կամորևէ  այլ  ձևով  ընտրված  աշակերտների  մենթորներ  դառնալուկամավորության գործունեությունը։
 • Իրականացնելկուրսային,դիպլոմայինհետազոտական  աշխատանքներ՝  հարստացնելովկրթությանմոտեցումների պաշարները։
 կազմակերպմանևմագիստրոսականներառականմանկավարժամեթոդականԼիահույս  ենք,  որ  առաջարկվող  մոտեցումները  կիրառելի  կլինենմանկավարժական  բուհերում  ուսումնասիրվող  հանրակրթական  բոլորմասնագիտություններիկամ«Մանկավարժություն»  դասընթացի  ծրագրերի  բարեփոխման  համար։
 պահանջներինԻսկհամապատասխանկարճժամանակակիցշրջանավարտներհանրակրթությանդասավանդմանմեթոդիկաներիունենալըկրթվածժամանակում  կլուծի  դպրոցները  մեծաթիվ  իրազեկ  մասնագետներովհամալրելու անհրաժեշտության հարցը։

Աշխատանքում  հիմնավորվում  է  մասնագիտական  կրթական  բարեփոխված  ապագա  մանկավարժներին դպրոցում ներառական կրթություն կազմակերպելու,  գիտելիքներով ու հմտություններով ապահովելու անհրաժեշտությունը։
