ԲՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ Խոցելիությունը Կլիմայի փոփոխության ենթատեքստում (Սևանի լճի ավազանի օրինակ) Այս գործընթացն առավել ցայտուն է արտահայտվում մերձարևադարձային «մերձարևադարձային» չոր, չոր կլիմա ունեցող երկրներում:  Հայաստանը, գտնվելով մերձարևադարձային կլիմայական գոտու հյուսիսային մասում, ունենալով լեռնային ռելիեֆ, նույնպես զերծ չէ նշված գործընթացներից, որոնք շատ յուրահատուկ են մեր երկրին իրենց յուրահատուկ արտահայտությամբ և արտահայտվածությամբ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ վերջին 70-80 տարիների ընթացքում ՀՀ տարածքում, Կլիմայի փոփոխության միջկառավարական հանձնաժողովի կողմից սահմանված բազային ժամանակահատվածի (1961-1990) միջինի համեմատ, նկատվել է օդի ջերմաստիճանի զգալի աճ դիտվել է `1.03 0 C, մթնոլորտային տեղումների նվազում` մոտ 10% [2]: Այս փոփոխություններն իրենց ուրույն ազդեցությունն են թողել ՀՀ տարածքի էկոհամակարգերի գրեթե բոլոր բաղադրիչների, մասնավորապես ՝ ջրային ռեսուրսների, հողերի դեգրադացիայի, կենսաբազմազանության և ընդհանրապես բնապատկերների վրա [1, 2, 5, 6, 7]: Աշխատանքի նպատակն է Սանաա լճի ավազանի օրինակով վերլուծել և գնահատել բնական էկոհամակարգերի հիդրոթերմային բաղադրիչների փոփոխությունների խոցելիությունը գլոբալ կլիմայի փոփոխության համատեքստում: Հոդվածում որպես ելակետային տվյալներ օգտագործվել են հիմնականում Արտակարգ իրավիճակների նախարարության «Հայպետհիդրոմետ» ծառայության 1950-2015 թվականների արխիվացված պաշտոնական տվյալները, ինչպես նաև կլիմա-հիդրոլոգիական ատլասներից վերցված տվյալները և այլ տեղեկություններ: Որպես էկոհամակարգի բաղադրիչներ, Սանաա լճի ավազանի համար նկատվել է խոցելիության մակարդակ, վերլուծվել են ջերմաստիճանը, մթնոլորտային տեղումները, գետերի ջրային ռեսուրսների փոփոխությունները և խոցելիությունը: Գլոբալ կլիմայի փոփոխությունը, որն առաջացել է գլոբալ միջին ջերմաստիճանի բարձրացման արդյունքում, չի կարող բացասաբար չանդրադառնալ ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ տարածաշրջանի առավել խոցելի էկոհամակարգերից մեկի ՝ Սանաա լճի ավազանի վրա, որը հայ ժողովրդի հիմնական նախապայմաններից մեկն է եղել: հազարավոր տարիներ   Սանաա լիճը էկոլոգիական, տնտեսական, կլիմայական, հանգստի, առողջապահական, պատմական և մշակութային նշանակության էկոհամակարգ է:   Դա ամբողջ տարածաշրջանում քաղցրահամ ջրերի միակ հսկայական ավազանն է:   Լիճն իր ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական ցուցիչներով համարվում է խմելու բարձրորակ բնական ջրամբար, այդ տեսանկյունից ՝ Հայաստանի Հանրապետության ռազմավարական նշանակության բնական ռեսուրս [3, 4]: Համաշխարհային կլիմայի փոփոխության դեպքում ենթադրվում է, որ Սանաա լճի էկոհամակարգը, ընդհանուր առմամբ, ենթակա չէ կլիմայի փոփոխության: Դրա անհատական ​​բաղադրիչները կսկսեն փոխվել տարբեր արագություններով, որի արդյունքում կարող է առաջանալ բոլորովին նոր էկոհամակարգ: Այժմ դիտարկենք Սանաա լճի էկոհամակարգի որոշ բաղադրիչների խոցելիության աստիճանը. Օդի ջերմաստիճանը, մթնոլորտային տեղումները, գետերի ջրային ռեսուրսների փոփոխությունները և խոցելիությունը: Վերլուծելով «Հայպետհիդրոմետ» -ի կողմից Սանա լճի ավազանի տարածքում 5 օդերևութաբանական կայաններում (Գավառ, Մարտունի, Մասրիկ, Շան, Շորժա) մթնոլորտային տեղումների դինամիկայի փոփոխությունը (Նկար 1), պարզ է դառնում, որ օ օդի ջերմաստիճանը և մթնոլորտային տեղումները հիմնականում աճել են վերջին 70 տարիների ընթացքում: Օդի ջերմաստիճան, 0C Մթնոլորտային տեղումներ, մմ Նկար 1. Սանա լճի ավազանի հիմնական օդերևութաբանական կայանների 1950-2015 թվականների միջին մթնոլորտային տեղումների օդի ջերմաստիճանի փոփոխության դինամիկա: Օդի ջերմաստիճանի փոփոխությունների դինամիկայի խոցելիությունը գնահատելիս պարզ է, որ բոլոր 5 օդերևութաբանական կայաններում նկատվում է օդի ջերմաստիճանի կայուն բարձրացում:  Ամենաբարձր աճը նկատվել է Մարտունիում `0.7 ° C կամ 11.9%, իսկ ամենացածրը` Shorzha- ում `0.4 ° C կամ 6.1%:  Կարելի է եզրակացնել, որ Սանա լճի ավազանում օդի ջերմաստիճանը 1950 թվականից ի վեր աճել է միջինը 0,58 ° C կամ 10,25% (Աղյուսակ 1): KayannerGavarMartuniMasrikSevanShorzhaMijineTrendi gtsihavasarumTarekanmijinJermastichanikhotseliutyunjermastichan Աղյուսակ 1. ermերմաստիկաների պանիլոպոխության լճի հավասարումների և խոտեսելիության լճի միջին տարեկան ավազանըՄինչև լճի ավազան միջին տարեկան մթնոլորտային դիտում, մթնոլորտային միջավայրում (Նկար 1): Միտման գծի հավասարումը Տարեկան միջնորդություն, տեղումների խոցելիություն, P, mmmmMP կայաններԳավառ Մարտունի MasrikShanShorzha Միջին աղյուսակ 2. Սանա լճի ավազանում միջին տարեկան մթնոլորտային տեղումների փոփոխության հավասարումներ և խոցելիություն Ավ  Աճի ամենաբարձր արժեքը նկատվել է Սյան քաղաքում `136 մմ կամ 26.8%, իսկ ամենացածրը` Գավառում `26 մմ կամ 5.3%:  Նվազման մի փոքր միտում է նկատվել միայն Շորժայում ՝ 6 մմ կամ 1,6%: Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Սանա լճի ավազանում միջին տարեկան մթնոլորտային տեղումները 1950 թվականից ի վեր աճել են 50,4 մմ-ով կամ միջինը 10,02% -ով (Աղյուսակ 2): Եթե ​​համեմատենք օդի ջերմաստիճանի և մթնոլորտային տեղումների միջև կապը, կտեսնենք, որ Սանաա լճի ավազանում օդի ջերմաստիճանի բարձրացումը ուղեկցվում է մթնոլորտային տեղումների աճով, ինչը հակասում է Հայաստանի ընդհանուր իրավիճակին (մթնոլորտային տեղումների նվազում մոտ 10 %) գործոն, մասնավորապես, լճից ջրի գոլորշիացումը մեծացնելով: Որոշ փոփոխություններ են կրել նաև Սանաա լճի ավազանում գտնվող գետերի ջրային ռեսուրսները:  Ավազանի համեմատաբար խոշոր գետերում (Արգիճի, Գավառագետ, Մասրիկ, Ձկնագետ, Կարճաղբյուր, Վարդենիս) կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ 1950-2015 թվականների ընթացքում գետերի մեծ մասը (Գավառագետ, Մասրիկ, Ձկնագետ, Կարճաղբյուր) ցույց է տալիս հոսքի աճի միտում ( Նկար 2): ) Գծապատկեր 2. Սանաա լճի ավազանում համեմատաբար խոշոր գետերի հոսքի փոփոխությունների դինամիկան 1950-2015 թվականներին: Գետի ավազանի հոսքի դինամիկայում փոփոխությունների խոցելիությունը գնահատելով ՝ պարզ է, որ ուսումնասիրված վեց գետերից չորսում նկատվում է ջրիմուռների հոսքի կայուն աճ (Աղյուսակ 3):  Ամենաբարձր աճը նկատվել է Կարճաղբյուրում `0.21 մ 3 / վ կամ 19.44%, իսկ ամենացածրը` Ձկնագետում `0.03 մ 3 / վ կամ 2.75%: Գետերի հոսքի նվազման միտում է նկատվել Արգիճիում `0.20 մ 3 / վ կամ 3.69%, և Վարդենիսում` 0.19 մ 3 / վ կամ 12.02% գետերում: Եթե ​​համեմատենք Հայաստանի Հանրապետությունում գետերի հոսքի փոփոխությունների դինամիկայի հետ [6], ապա պետք է նշել, որ Սանա լճի ավազանի գետերի փոփոխությունների դինամիկայի խոցելիությունը համեմատաբար փոքր է, կարող է դրական ազդեցություն ունենալ: ավազանի էկոհամակարգի կայուն զարգացման վերաբերյալ: Գետ-ditaketTrendi gtsihavasarumMijintarekantsakhs, Q, մ 3 / vGeti tsakhsikhotseliutyun, մ 3 / vDzknaget-TsovagyughVardenisVardenikKarchaghbyurKarchaghbyurArgichi-VerinGetashenGavaragetNoratusMasrik-TsovakAghyusak 3. Սեւանա լճի ավազանը համեմատաբար խոշոր գետեր տարեկան mijinhoski փոփոխության հավասարումների եւ khotseliutyuneAyspisov, ամբողջական էկոհամակարգը, vorikensunak համար անհրաժեշտ կայուն զարգացման լճի ջրհավաք ավազանում Անհրաժեշտ է վերահսկել վերջինիս վրա ազդող բոլոր գործոնները և ճիշտ կառավարումը:  Բարդ միջոցառումների իրականացման արդյունքում կստեղծվեն ավազանի կենսաբազմազանության պահպանման և կայուն օգտագործման արդյունավետ մեխանիզմներ, որոնք կապահովեն էկոհամակարգի և դրա բաղադրիչների բնականոն զարգացումը:   Անհրաժեշտ է մշտապես բարձրացնել լճի մակարդակը կամ իրականացնել ներկայիս մակարդակի կայունացման միջոցառումներ:  Առաջարկվող «հետագա գործողությունները» պետք է հետևեն առկա խոցելի էկոհամակարգի հավասարակշռությունը չխախտելու սկզբունքին և ուղղված լինեն կայուն «առողջ էկոհամակարգի» պահպանմանը: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Դանիելյան Կ. Ուրիշներ, Սանա լճի էկոլոգիական իրավիճակի ինտեգրված գնահատում (GEO Սևանա լիճ), UNHCR / UNEPCom- ի համար, UNEP GRIDArendal, HrLusak, Երևան, 2011, էջ: 100 [2] Կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ երրորդ ազգային հաղորդագրություն, Երեւան, 2015, էջ: 191 թ. [3] Հայաստանի Հանրապետության օրենք Սանաա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրության և օգտագործման միջոցառումների տարեկան և համալիր ծրագրերը հաստատելու մասին, 21.06.2014 թ. [4] «Սանաա լճի մասին» ՀՀ օրենք, 15.05.2001 թ. [5] Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիա, Հինգերորդ ազգային զեկույց, Երեւան, 2014, էջ: 135 Էկոհամակարգեր (Սևանա լճի դեպքերի ուսումնասիրություն), գլուխ 29-ում:   National Security and HumanMcCulley, NATO Science for Peace Security Series - C:   Բնապահպանական անվտանգություն. Դանիելյան Եվա Բնական էկոհամակարգերի խոցելիությունը կլիմայի փոփոխության ենթատեքստում (Սևանի լճի ավազանի օրինակ) Հիմնաբառեր. Կլիմայի փոփոխություն, բնական էկոհամակարգ, Շանա: ։

Երկրագնդի  վրա  ընթացող  կլիմայի  գլոբալ  փոփոխություններն  իրենց  ազդեցությունն են թողել շրջակա միջավայրի բոլոր բաղադրիչների, այդ թվում նաև բնական էկոհամակարգերի վրա։
  Հայաստանը, գտնվելով չոր մերձարևադարձային կլիմայական գոտու հյուսիսային մասում և ունենալով լեռնային ռելիեֆ, նույնպես զերծ չի  մնում նշված գործընթացներից։
  Կլիմայի փոփոխության համատեքստում Սևանա լճի  և նրա ավազանի օրինակով վերլուծվել և գնահատվել է բնական էկոհամակարգերի  ջրաջերմային բաղադրիչի խոցելիությունը։
