Դարավոր ճակատագիր է վիճակված Քաջ Նազարին հայ գրականության մեջ։
  Իրայս  բազմադարյա  ճակատագրով  գրականություն  մտած  Նազարը  պիտի  արտահայտեր իրեն, իր ժամանակին բնորոշ առանձնահատկություններ։
  Բնական է, որ տարբերհեղինակներ  պիտի  իրենց  ձեռագիրը  թողնեին  Նազարի  ճակատագրի  վրա։
   Նյութինանդրադարձել են Հովհ. Թումանյանը, Ստ. Զորյանը, Ավ. Իսահակյանը, Համաստեղը,Դ. Դեմիրճյանը, Մ. Սարգսյանը և ուրիշներ։
  Այս մշակումները միմյանց նման լինել չէինկարող, քանի որ պիտի հարմարվեին տվյալ ժամանակաշրջանի յուրահատկություններին ու քաղաքական միջավայրին։
  Այս իմաստով թումանյանական, դեմիրճյանական ևսարգսյանական  մշակումները  դրսևորում  են  տարբերություններ՝  արտահայտվածժանրային յուրահատկությամբ՝ հեքիաթ, պիես, վեպ։
 Երկարամյա  ճակատագիրը  ստիպել  է  Քաջ  Նազարին  փոխել  ժանրային  պատկանելությունը՝  հեքիաթից  անցում  կատարելով  վեպի։
   Քաջ  Նազարի  կերպարը,  նրաառեղծվածը  բացահայտելու  համար  մեզ  անհրաժեշտ  է  քննել  նրա  փիլիսոփայությունը։
   Թումանյանական  Նազարը  բախտի  կրողն  է.  «Ի՛նչ  քաջություն,  ի՛նչ  հանճար։
 Դատարկ  բաներ  են  բոլորը։
   Բանը  մարդուս  բախտն  է։
   Բախտ  ունե՞ս՝  քեֆ  արա…»1։
 Զորյանի  Նազարը  հանդես  է  բերում  մի  այլ  կարևոր  գաղափար՝  վրեժխնդիր  է.«Աշխարհի  վրա  շատ  եմ  բարկացած,  չա՛ր,  անարդա՛ր  բաներով  լցվել  է  աշխարհս։
 Ասում  եմ՝  գնամ  մի  էս  աշխարհի  հերն  անիծեմ։
   Էլ  ո՛չ  մեծ  է  մնացել,  ո՛չ  փոքր»2։
   Այսնպատակն  էլ  իր  առջև  ունենալով՝  Նազարն  անիծում  է  թե՛  աշխարհի,  թե՛  նրա  մասկազմող  իր  եղբայրների  ու  հարսների  հերը։
   Դեմիրճյանի  Նազարը  միակն  է,  որառանձնանում  է  մյուսներից  իր  հանգուցալուծմամբ։
   Նազարը  գահին  չմնաց,  սրանովիսկ  բեկվում  է  բախտի  փիլիսոփայությունը։
   Այստեղ  հարկ  է  առանձնացնել  Նազարիու Նազարականության բախտ հասկացությունները։
  Եթե Նազարի բախտը չի բերումայս  դեպքում,  ապա  նազարականության  բախտը  միշտ  բերում  է։
   Ու  թեև  Նազարըկործանվում  է,  բայց  նազարականությունը  դեռ  ապրում  է,  և.  «Սպասի՜.  Տես.  թե  քոջգրու՝ ո՞նց  եմ աշխարհքը  քանդելու»3։
  Այս առումով  տեղին է  բ.գ.թ. Վ.  Փիլոյանի  դիտարկումը.  «Թումանյանի  Քաջ  Նազարը  խորհրդանշում  է  քաջնազարականությունը(իշխանությունը), ինչը մշտամնա է, Դեմիրճյանի դեպքում` կոնկրետ իշխանավորը, ովհարափափոխ  է։
   Այսինքն`  Թումանյանն  ու  Դեմիրճյանը  ոչ  թե  հակադրվում  են,  այլյուրովի լրացնում մեկմեկու»4։
  Մ. Սարգսյանի Նազարը գաղափարապես հասունացածկերպար  է,  հասկանում  է,  որ  իր  բախտի  ու  փառքի  համար  պարտական  է  վախին,ժանգոտ թրին, դրոշակին և, իհարկե, ժողովրդին։
  Նա արդեն լիովին գիտակցում է իր1 Թումանյան Հ., Հեքիաթներ, Երևան, 1988, էջ 40։
 2 Զորյան Ստ., Երկերի ժողովածու, հ. 6, Երևան, 1990, էջ 487։
 3 Դեմիրճյան Դ., Երկերի ժողովածու, հ. 10, Երևան, 1985, էջ 244։
 4  Փիլոյան  Վ.,  XX  դարասկզբի  գեղարվեստական  մտածողությունը  և  Լևոն  Շանթի  ստեղծագործությունը, Երևան, 2007, էջ 117, 118։
 տիպի  ողջ  հնարավորությունները.  «Երևում  է  աշխարքում  միակ  վախկոտը  դու  չես,Նազար, ոչ էլ ամենավախկոտը։
  Բայց զգուշացիր վախկոտներից, Նազար, զգուշացիր։
 Նրանցից, որոնց սուրը ժանգոտ է և դրոշակ ունեն։
  Իսկական քաջերը հիմարներ են,Նազար, հիմարներ, որովհետև միայն սուր ունեն, առանց դրոշակ ունենալու»1։
 Ժամանակակից իրականությանը մոտ է Մկրտիչ Սարգսյանի վեպը։
  Նազարի կերպարն այստեղ կրում է ոչ միայն նախորդների դիմագիծը, այլև ձեռք է բերել նոր հատկանիշներ,  դարձել  է  բռնակալի  կատարյալ  մարմնացում.  «թագավոր  եմ  ու  աշխարքեմ դողացնում», «ժողովուրդն ինձ համար է ծնվում, ինձ համար ապրում, ինձ համարմեռնում։
   Ժողովուրդը  պիտի  աշխատի,  ես  ուտեմ»,  «գնացեք  կախեք  ժողովրդին»։
 Ծաղրի է ենթարկվում նաև համաշխարհային պատերազմը. «Հիմի ես ամենքին կհաղթեմ։
  Դրա համար էլ, գյադեք, հիմի ես ուզում եմ, որ ողջ աշխարհքը գցեմ ոտիս տակ։
 Ինչացո՞ւ է էսքան տերությունն ու թագավորությունը։
  Ես հերիք եմ»2։
 «Քաջ  Նազար»  հեքիաթին  («Դըժիկոն»)  առաջին  անգամ  անդրադարձել,  գրի  էառել  Գ.  Սրվանձտյանցը  և  1884  թ.  հրատարակել  իր  «Համով-հոտով»  բանահյուսական  նյութերի  ժողովածուում։
   Վախը  Դժիկո-Նազարի  կերպարի  կերտման  և  բացահայտման  հիմնական  բանալին  է,  որը,  միահյուսվելով  պարծենկոտությանը,  նրանբարձրացնում  է  գահին։
   Անբախտությունն  ու  աղքատությունը  նրա  վախկոտությանշնորհիվ  դառնում  են  հարստության  և  բախտավորության  սկիզբ,  ինչին  ժողովուրդըտարիներ անց պիտի անվաներ «Նազարի բախտ»։
  Այստեղ բախտը թաքնված է յոթիգաղափարի  տակ։
   Հայտնի  է,  որ  յոթը  ժողովրդի  կողմից  ընդունվում  է  իբրև  հաջողության թիվ-խորհրդանիշ։
  Եվ ահա յոթ ճանճերին գալիս են լրացնելու յոթ հսկաները,և համբավը, փառքը հանգիստ քնած հերոսից առաջ են ընկնում։
  Ստացվում է, որ յոթճանճերը  բարձրացնում  են  նրա  ինքնավստահությունը,  իսկ  յոթ  հսկաները՝  յոթ  ճանճերով թղթի միջոցով՝ փառքը։
  Ստացվում է մի պարադոքս, որտեղ հսկաները ճանճերեն  մտավոր  ուժի  տեսանկյունից։
   Առաջանում  է  մի  շատ  կարևոր  հարց,  թե  ինչու  ժողովուրդը  գահ  բարձրացրեց  հենց  Նազարին։
   Երևույթը  պիտի  բացատրել  հայ  ժողովրդի  հայեցողությամբ  և  իմաստնությամբ.  հայ  ժողովուրդը,  անընդհատ  լինելովլարման մեջ, միշտ կարիք է ունեցել մեկին ապավինելու։
  Հենց սա էլ կուրացրել է ժողովրդին ու նրա մաս կազմող հեքիաթային հսկաներին։
 Թումանյանի համանուն կերպարը միայն վախկոտ է, թույլ, անօգնական, նույնիսկչի խոսում, որովհետև կարող է բացահայտվել։
  Եթե  Դըժիկոյին ժողովուրդը բնորոշելէր  որպես  վախկոտ  ու  անբախտ,  ապա  այստեղ  նա  խեղճ  է։
   Բազմաթիվ  գրականագետների  նման  Վ.  Սարգսյանը  ևս  կարծում  է,  որ  նազարականության  առեղծվածըթաքնված  է  բախտի  ու  դիպվածի  մեջ,  սակայն  դրանց  ավելանում  է  ևս  մի  կարևորբան՝ հավատը սեփական ուժերի նկատմամբ։
  Դըժիկոն հավատում է, և յոթ ճանճերըդառնում  են  յոթ  հոգի։
   Սրա  տրամաբանական  շարունակության  բանաստեղծականբանաձևումը տվեց Թումանյանը.Անհաղթ հերոս քաջն Նազար,Որ մին զարկի՝ ջարդի հազար։
 Թումանյանի  մոտ  Նազարին  օգնում  են  գոռգոռոցը,  դրոշը,  տերտերի՝  «կատակիհամար»  գրելը։
   Կատակով  գրված  դրոշին  միանում  է  խնջույքում  հավաքվածներիպարծենկոտությունը, և վախկոտ Նազարը դառնում է Քաջն Նազար։
  Քաջ կատախրեզային էպիտետը Նազարին վերագրելը ևս Թումանյանի գյուտերից է։
  Կարևոր են նաևժողովրդի  կարծում են, թե-ները, որոնք հերոսի վախի արդյունքում առաջացած «հերոսական»  տեսարանների  արդյունք  են։
   Այսպիսով՝  մի  խեղճ  ու  անբան  մարդու  վի1 Սարգսյան Մ., Քաջ Նազար, Երևան,1980, էջ 52։
 2 Նույն տեղում, էջ 242, 243։
 ճակվում է խաղալ հերոսի  դեր։
  Ո՛չ հանճար, ո՛չ խելք  ու իմաստնություն. նրան  պարզապես ընկերակից են բախտն ու պատահմունքը։
  Եվ մինչ մարդիկ հետևում են նրա՝ի  վերուստ  տրված  անօրինակ  քաջագործություններին,  Նազարն  ինքն  էլ  «ապշած  ուշշկլված» է մնում, երբ «մին էլ տեսնում է աշխարհքը իր բռան մեջ»։
 Դեմիրճյանի  Նազարն  իր  հետ  գրականություն  բերեց  կատարելագործված  ուխմորված մի տիպ, որովհետև հեքիաթի հերոսը մտավ քաղաքական երգիծանք և փոխեց  թումանյանական  մեկնաբանությունը։
   Հեքիաթի  տակ  Դեմիրճյանը  ենթադրում  էենթատեքստ, ինչը հաճախ կոմեդիայի քողի տակ ամբողջությամբ չի ըմբռնվում։
  Սակայն  այս  առիթով  հեղինակը  գրում  է.  ««Քաջ  Նազարը»  մի  սատիրա  է  ՝  ուղղվածնացիոնալիստական,  ցարական,  դաշնակցական  և  անհատական  ավանտյուրիզմիդեմ։
   Ձևը  հեքիաթական  է,  ուստի  և  դիտումնավոր,  պայմանական  և  ֆանտաստիկ։
 Սակայն բովանդակությունը լուրջ քննադատությունն  է այն իրականության, որ  տեղիուներ  մեզանում  խորհրդայնացումից  առաջ  և  շարունակում  է  գոյություն  պահպանելԽորհրդային  Միությունից  դուրս,  կապիտալիստական,  ֆեոդալական  կարգերում…»1։
 Այս գործի  հիմքում էլ ընկած է Թումանյանի սյուժեի կուռ  կառուցվածքը և կերպարիմշտնջենական  ճշմարտությունն  ու  անբեկանելի  հոգեբանությունը։
   Նախկինում  Նազարը  խորամանկում  էր  ինքնապաշտպանության  բնազդով,  շատ  անգամ  խուճապովու  դողով  իրեն  մատնելով՝  ներկայացնում  իր  սարսափներն  ու  ապրումները  շրջվածպատկերով,  այլապես  կբացառվեր  պատահականության  գործոնը,  և  կփոքրանարշրջապատի  մարդկանց  դերը։
   Այստեղ  արդեն  Նազարը  արքայական  գահին  է,  իրամբարտավանությամբ  ու  բախտախնդրությամբ  դառնում  է  բռնակալի  կատարյալտիպ։
   Բռնակալական  այս  հատկությունների  մեջ  առանձնանում  է  Նազարի՝  եղածիցեղածը  վերակերտելու  բռնակալական  հրաման-ծրագիրը.  «Թող  այսօ՛ր  էլ  արեգակըծագե արևելքից և մայրամուտ ունենա արևմուտքում։
  Մարդիկ ծնվեն ու մեռնեն։
  Եվամենայն գործ մարդկային, որ գործվի, թող շարունակե գործվել։
  Որով թող կատարվեխոսքն  աստծո  և  օրենքը  մարդկային,  թե  «թագավորք  հրամայեն  և  աշխարհք  դառնա»»2։
   Հեքիաթային  հերոսի  բնավորության  մեջ  դաժանությունն  ու  ցինիզմը  մտնումեն  որպես  քաղաքական  ախտ  և  մարդկային  բնավորության  աղտ։
   Լաթե  դրոշի  տերՆազարը  գտնում  է  իր  բախտը,  որը  բաց  չի  թողնում  մինչև  գահից  զրկվելը։
   Այսինքն՝Դեմիրճյանը բախտի գործոնն առաջնային չի համարել։
  Այս դեպքում գործում է ոչ թեՆազարի,  այլ  նազարականության  բախտը։
   Եթե  նախորդ  նազարներին  օգնում  էժողովուրդը,  որը  հանդես  էր  գալիս  միասնական  ձևով,  և  Նազարից  զատ  այլ  կերպարներ  անվանակոչված  չեն,  ապա  այստեղ  հեղինակը  նրանց  առանձնացրել  և  անվանակոչել  է՝  Սաքո,  Ոսկան,  թամադա,  տերտեր,  վարժապետ,  Թադևոս։
   Այս  շարքըհամալրվում  է  պալատում՝  Նազիր,  Վեզիր,  Սենեկապետ։
   Սրանց  պալատական  շարժուձևին  ու  լեզվին  հակադրվում  է  նոր  թագավորի  ցինիկ  ու  «գյադայախոս»  խոսքը,ինչը  նրանց  համար  «խելոք  ու  իմաստուն»  լինելուց  բացի  թագավորի  ինքնատիպությունն  է։
   Նազարը  գիտակցում  է  իր  լիիրավ  իշխանությունը.  «Ի՞նչ  քաջություն,  ի՞նչխելք,  ի՞նչ  զառաֆաթ։
   Բախտն  է  բանը,  բա՜խտը։
   Բախտ  ունի՞ս,  քեֆ  արա,  քունն  էաշխարհքը»3։
  Եվ ահա բախտի բերմամբ գահին բարձրացած Նազարի համար հեղինակը մի նոր լուծում է առաջարկում։
  Իր նախորդների նման սա չի մնում գահին ու ծիծաղում աշխարհի վրա։
  Դեմիրճյանական այս մոտեցումը, իհարկե, բազմիցս քննարկվել ու քննադատվել է, սակայն կարծում ենք, որ դա ժամանակի հրամայականն էր։
  Միանգամ թագավոր դարձած Նազարը հավատում է, որ նորից բախտը կբերի։
 1 Դեմիրճյան Դ., էջ 449։
 2 Նույն տեղում, էջ 225։
 3 Նույն տեղում, էջ 236։
 Նշենք, որ Մ. Սարգսյանից առաջ այս թեմայով վեպ են ցանկացել գրել Դ. Դեմիրճյանը և Գ. Մահարին։
  Մ. Սարգսյանի վեպում Նազարի կերպարը բացահայտվում է իրմենախոսություների  ու  երկխոսությունների  միջոցով։
   Մենախոսություններում  Նազարն  ինքն  իր  հետ  է  և  չի  վախենում  սխալ  խոսելուց,  որովհետև  «իշությունը»  չիերևա։
   Այլ  են  երկխոսությունները,  որոնք,  այսպես  ասած,  մենախոսություն-մետաղադրամների  հակառակ  կողմն  են։
   Ըստ  էության՝  Նազարը  մի  մետաղադրամ  է,  որ  անպայման երկու երես ունի, բայց ցույց է տալիս միայն մեկ կողմը՝ թմրության մեջ պահելով  բոլորին։
   Նրա  մենախոսությունները  հիմնականում  վերաբերում  են  վախին,բախտին ու իսկական «էշությանը»։
  Սա միակ տեղն է, որտեղ նա ազատ է ու ճշմարտախոս։
  Վախը նրա արյան մեջ է, երկվորյակը, և թվում  է, թե այն պիտի խանգարերՆազարին,  բայց  արի  ու  տես,  որ  այս  վախի  շնորհիվ  ծառը  դարձնում  է  ցախավել,վագր  է  հեծնում,  հսկաներ  հպատակեցնում  և  թագավորություն  պահում։
   Սակայնմենախոսություններից մեկում նա քաջալերում է ինքն իրեն և զարմանում, թե ինչպեսէ ժողովուրդը հավատում, որ մեկը կարող է կռվել հազարի, բյուրի դեմ, եթե նույնիսկայդ  մեկը  Գաբրիել  հրեշտակապետն  է։
   Նա  գիտակցում  է  իր  անպետքությունը,սակայն  երկխոսություններից  մեկում  (Նազանի  հետ  խոսելիս)  բոլորովին  հակառակկարծիք  է  հայտնում.  «Եթե  մեկ  օր  Նազարը  գահին  չլինի,  աշխարհը  կես  ճամփինկանգ կառնի, կմնա»1։
  Կարելի է ասել, որ քաջագործություններից հետո քնից արթնանալն  ու  փառքի  նոր  նվաճումը  գիտակցելը,  շրթունքներից  կախված  առեղծվածայինժպիտը մենախոսության մի այլ դրսևորում են, որ ժխտվում են երկխոսությամբ. «Եսչէ՞ի  կարող  սպանել  էդ  գազանին,  որ  դուք  սպանեցիք։
   Կարող  էի։
   Բայց  չարեցի։
 Գիտեք  ինչո՞ւ։
   Հազիվ  մի  կարգին  նժույգ  էի  գտել…»2։
   Միայն  Նազանն  է,  որ  հասկանում  է  նազարականության  էությունը  և  իր  երեխայի  համար  նման  ճակատագիր  չիցանկանում։
   Կինը  եկել  է  այն  եզրակացության,  որ  Նազարները  գիշերները  վախիցտակը  թրջում  են,  չարքերից  ու  սատանաներից  վախենում,  ամեն  օր  փչում  են  քաջությունից ու, մութն ընկնելուն պես, մտնում թախտի տակ, ծուլությունից ու փնթիությունից հրաժարվում են լողանալ։
  Եթե սկզբում Նազարը  ժողովրդի փրկիչն է, ապա, գիտակցելով իրեն բաժին ընկած «մեծ» ուժը, գնալով վերաճում է իսկական բռնակալի։
 Նա օժտված է հոգևոր աղքատությամբ, երեսպաշտությամբ։
  Այս թուլամորթ գռեհիկը,վախկոտը,  բայց  և  զգուշավոր  եսամոլը  դառնում  է  «արյան  բաղնիք»  տենչացողդաժան արարած, բայց ոչ հրեշ, այլապես կտուժեր կերպարի ռեալիստականությունը։
 Այսպիսով՝ Նազարը մարդկային տիպի մի յուրահատուկ դրսևորում է գրականության մեջ, որ հավերժական է։
  Այս առիթով Ն. Աղբալյանը գրում է. «Քաջ Նազար են ոչմիայն մարդիկ, այլև գաղափարներ, տեսություններ, հիմնարկություններ, որոնք սնամեջ են, ոչինչ, անարժեք և սակայն աշխարհն առել են իրենց բռի մեջ և ծիծաղում եննրա  վրա։
   Ու  քանի  կա  մարդկային  սնափառությունն  ու  վեհերոտությունը  և  ինքնաներշնչումի ու նախապաշարման անիծյալ հակումը՝ դեռ մարդկությունը շատ կտեսնիվախկոտ նազարների Քաջ Նազար դարձած»3 ։
 Նազարականությունն  ամեն  անկյունում  է,  յուրաքանչյուրիս  երակներում,  և  մեկմեկ  արագանում  է  մեր  սրտի  զարկերի  հետ  ու  իրեն  զգացնել  տալիս։
   Խելացի  ու  գիտակից մարդիկ խեղդում են իրենց մեջ գլուխ բարձրացրած Նազարին, բայց առավելերջանկանում  են,  երբ  գլուխ  բարձրացրած  Նազարն  իր  բախտով  հաղթող  է  դուրսգալիս, Նազարի բախտ շնորհում ու իր «բնակալը դնում» (Իսահակյան) իրենց գոգում։
 1 Դեմիրճյան Դ., էջ 242։
 2 Նույն տեղում, էջ 148։
 3  Աղբալյան Ն.,  Հովհաննես  Թումանյանի  «Քաջ  Նազարը»,  «Վերածնված  Հայաստան»,  Երևան, թ.  1,1989, էջ 57։
 Այս  կերպարն  ապրելու  է  այնքան,  քանի  մարդիկ  հավատում  են  հեքիաթին,  այնքան  ժամանակ,  մինչև  վստահ  են,  թե  իրենք  կարող  են  թագավոր  դարձնել  ցանկացածին, այնքան, միչև կբացահայտվի Նազարի հավերժականության առեղծվածը։
 21-րդ  դարի  Նազարն  ապրում  է  ամենուր՝  քաղաքականության  մեջ,  կենցաղում,մշակույթի  ու  գիտության  ոլորտներում։
   Այս  վերջին  ոլորտում  նրա  առկայություննառավել  սարսափելի  է։
   Օգտագործելով  այժմ  իր  համար  թուր  ու  դրոշ  դարձրածկաշառքը՝ նա օձի նման փոխում է գույնը, սողոսկում անանցանելի տեղեր և ուզածդպահին  թունավորում  առողջ  բանականությունն  ու  միտքը,  մտավորականությանշրջանում  դառնում  է  լուսավորյալ  ու  անգերազանցելի  դեմք։
   Եվ  եթե  փորձես  բարձրացնել  ճշմարտություն  կոչվող  խլացրած  ձայնդ,  կդառնաս  «դասական»  (Սարգսյան)և, որ առավել սարսափելի է, ազգի դավաճան։
  Նազարն ամենուր է, իշխում ու անվերջծիծաղում  է  մեզ՝  ժողովրդիս  վրա,  քաջ  գիտակցելով,  որ  եթե  մի  պահ  ազատ  թողնիբոլորիս,  իրեն  բարձրացրած  հենց  այդ  նույն  ժողովուրդը  կուլ  կտա  իրեն։
   Ահա  թեինչու նա պիտի ապրի, հավերժ թագավորի ու քահ-քահ ծիծաղի աշխարհի վրա։
 Արփինե ԱմիրաղյանՔԱՋ ՆԱԶԱՐԻ ԿԵՐՊԱՐԸ ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ բախտ, Նազարի փիլիսոփայություն, կերպարակերտում, ժամանակակից էություն։

Հոդվածում  քննել  ենք  Քաջ  Նազարի  կերպարը  հայ  գրականության  մեջ։
   Հիմնականում  օգտվել  ենք  Հ.  Թումանյանի,  Դ.  Դեմիրճյանի և  Մ.  Սարգսյանի  մշակումներից՝  հաշվի  առնելով  այն հանգամանքը, որ թեև բոլորն էլ հեքիաթի գեղարվեստական մշակումներ են, այնուամենայնիվ  ժանրային  տարբեր  պատկանելություն  ունեն։
   Անդրադարձել  ենք  կերպարակերտման  յուրահատկություններին, Նազարի փիլիսոփայությանը, որն էլ հենց կերպարի կերտման ու բացահայտման հիմնական բանալին է։
  Հոդվածի խնդիրը կերպարի հավերժականության գաղտնիքը  և ժամանակակից էությունը բացահայտելն է։
