Ներածություն։
   «Թավշյա» հեղափոխությունից հետո Հայաստանը թեւակոխել է ժողովրդավարական արժեքների ամրապնդման գործընթաց։
   Ներքաղաքական կոնֆլիկտի վերափոխումը ընթանում է ներհամակարգայինից դեպի ներհասարակականը։
   Միաժամանակ, հասարակության սոցիալ-քաղաքական սպասումները, որոնք կտրուկ աճ գրանցեցին հեղափոխության հետեւանքով, փոքր ինչ մեղմվել են, սակայն դեռեւս պահպանում են հնարավորությունների հետ որոշիչ անհա330ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մապատասխանությունը։
   Հասարակության կողմից այս երկու կարեւորագույն չափորոշիչների տարբերության ընկալումը, որը իրենից ներկայացնում է համեմատական դեպրիվացիան, ժամանակի ընթացքում հանգեցնում է հետհեղափոխական հիասթափության։
  Համեմատական դեպրիվացիան սոցիալ-հոգեբանական երեւույթ է։
   Այն ստատիկ չէ եւ կարող է փոփոխությունների ենթարկվել՝ կախված երկրում տեղի ունեցող քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական եւ այլ գործընթացներից։
   Համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվությունը սպասումների եւ հնարավորությունների տարբերության ընկալման փոփոխությունն է, որի միջոցով հնարավորություն է ստեղծվում գնահատել հասարակության վարքագծի հնարավոր տատանումները։
  Քաղաքացիական հասարակությունը Հայաստանում առանցքային դերակատարում է ունեցել փոփոխությունների իրականացման համար։
  Ֆորմալ կառույցների կողմից իրականացվող ծրագրերը, որոնք միտված են եղել կրթության միջոցով հասարակության գիտակացության բարձրացմանը, սոցիալական աջակցությանը, մարդու իրավունքների պաշտպանությանը եւ այլն, համադրվել են քաղաքացիական ակտիվության դրսեւորումների հետ։
   Սկսած սոցիալական խնդիրների համար պայքարից (կենսաթոշակային բարեփոխումներ, երթուղային տրանսպորտի գների բարձրացում, «Էլեկտրիկ Երեւան» եւ այլն) մինչեւ հեղափոխության ընթացքում համախմբումն ու հաղթանակը՝ քաղաքացիական ակտիվությունը Հայաստանում ցույց է տվել հասարակության կամքի գործնական իրականացման նորահայտ դրսեւորումներ, որոնք արդեն հիմք են հանդիսացել տեսական մշակումների համար [3]։
   Քաղաքացիական հասարակությունը նաեւ ինքնազարգացել է՝ լավագույն հնարավորություն ստանալով ժողովրդավարական արժեքների հիման վրա արդիականացող Հայաստանում էլ ավելի կարեւոր դերակատարում ստանձնելու։
  Երիտասարդությունը՝ քաղաքացիական հասարակության շարժիչ ուժ։
   Հետհեղափոխական իրականությունում քաղաքացիական հասարակության մի շարք այլ գործառույթներին զուգահեռ նշանակալի է սոցիալ-քաղաքական կոնֆլիկտի վերափոխման տրամաբանությունում ընդգրկվելը։
   Կոնֆլիկտի բնույթի տեղաշարժը դեպի ներհասարակականը բնութագրվում է 1-ին հերթին հանրային քաղաքականության գործընթացում ընդգրկված դերակատարների քանակի կտրուկ աճով։
  331ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Տրամաբանական է, որ հեղափոխության արդյունքում տեղի ունեցած քաղաքական սերնդափոխության հետեւանքով երիտասարդության քաղաքական սոցիալականացումն ու մասնակցության ընդլայնումը նշանակալի արդյունքներ են գրանցել։
   Երիտասարդությունը հասարակության այն հատվածն է, որի միջոցով միջսերնդային ժառանգական փոխանցմանը զուգահեռ, այլընտրանքային ապագայի առավել արդյունավետ կանխատեսման համատեքստում հնարավոր է իրականացնել քաղաքական կերպափոխում. «Երիտասարդության քաղաքական սոցիալականացման ընթացքում անհրաժեշտ է դաստիարակել նոր սերնդի էլիտա... [որը] կվարի ազգային ինքնության բնականոն արդիականացման վրա հիմնվող անվտանգային քաղաքականություն» [5, էջ 179]։
  ՀՀ-ում երիտասարդությունը ավանդաբար ակտիվորեն ընդգրկված է հասարակական-քաղաքական կյանքում։
   Երիտասարդության մոտ քաղաքացիական արժեքների սերմնավորման կարեւորագույն գործընթաց է իրականացնում «Ջինիշյան» հիմնադրամը։
   Այստեղ գլխավոր նպատակը՝ քաղաքացիական հասարակության զարգացման խթանումը, ենթադրվում է իրականացնել հետեւյալ խնդիրների միջոցով.  բարձրացնել հայ երիտասարդության գիտելիքները եւ հետաքրքրությունները քաղաքացիական հասարակության, ժողովրդավարության եւ մարդու իրավունքների զարգացման կարեւորագույն հիմնախնդիրների նկատմամբ,  կառուցել հաղորդակցական եւ վերլուծական մտածողության հմտություններ, որոնք թույլ կտան հայ երիտասարդներին այսօր եւ ավելի ուշ` իրենց չափահաս կյանքում, ավելի ակտիվորեն մասնակցել հայ հասարակության զարգացման գործընթացին,  արժեքների ավելացում կրթական համակարգին եւ հայ երիտասարդների եռանդի խթանում` մասնակցային մեթոդներով ուսուցման համար [1]։
  Այս խնդիրների իրականացմամբ ձեւավորվում են ժողովրդավարական արժեքներն ընկալող անհատներ, ովքեր հետագայում, ստեղծելով եւ ներգրավվելով քաղաքացիական հասարակության բազմաթիվ կառույցներում, նոր խթան են հանդիսանում հասարակական-քաղաքական կյանքում սեփական գործառույթների իրականացման համար։
  Հասարակության հոգեբանական առողջացման տեսանկյունից կարեւորագույն երեւույթ է երիտասարդների կողմից սեփական դերակատար332ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ման նշանակության գիտակցումը։
   Դեռեւս 2012 թ. տվյալներով՝ երիտասարդության 37 տոկոսը համարում էր, որ հասարակական կազմակերպություններն ի զորու են լուծել կարեւորագույն խնդիրներ [4, էջ 170]։
  Ժողովրդավարական արժեքների հիման վրա կրթված երիտասարդները, քաղաքացիական հասարակությունների միջոցով ինքնաիրացվելով, հետագայում իրենց դրսեւորում են քաղաքական կյանքում։
   Սա տեղի է ունենում ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության գործակցային մոդելի կիրառման արդյունքում, որի դեպքում. «Հասարակական կազմակերպությունների առավել իրազեկ եւ փորձառու ներկայացուցիչները հետզհետե ընդգրկվում են պետական իշխանության, տարածքային, տեղական ինքնակառավարման տարբեր օղակներում...» [2, էջ 8-9]։
  Այս երիտասարդները իրենց ապագա գործունեության ընթացքում, պահպանելով հանրային համակեցության նորմերը, սաղմնավորում են համապատասխան քաղաքական մշակույթ։
   Հասարակության քաղաքական արդիականացման գործընթացը, այսպիսով, սերտորեն փոխկապվում է քաղաքացիական հասարակության կառույցներում քաղաքացիական բարձր ինքնագիտակցությամբ երիտասարդների շարունակական ներգրավման հետ։
   Սա երկկողմ փոխլրացնող գործընթաց է։
   Այս երեւույթն էլ, ի վերջո հիմքեր է ստեղծում ներհասարակական կոնֆլիկտի խաղաղ փոխակերպման համար՝ այն դեպքերում, երբ հասարակության մոտ դեպրիվացիայի ինտենսիվության մեղմ կամ կտրուկ աճ է տեղի ունենում։
  Հասարակության մոտ համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվության աճի հիմքերը։
   Շրջադարձային սոցիալ-քաղաքական իրադարձությունները ծնունդ են տալիս չհիմնավորված նկրտումների։
  Հասարակության անդամների մոտ սեփական հնարավորությունների ընկալումը կտրուկ աճում է։
   Ընդ որում՝ անհատն իր հնարավորությունները սկսում է ավելի մոտ համարել սպասումներին (գծապատկեր 1)։
  Այնուամենայնիվ. «Սպասումների վրա ավելի մեծ ազդեցություն ունի անմիջական իրականությունը, քան ձգտումներն են» [9], ինչի հետեւանքով՝ ժամանակի ընթացքում հասարակության ճնշող մեծամասնության մոտ հնարավորությունների ընկալման նվազում է տեղի ունենում։
   Այս երեւույթը դեպրիվացիայի ինտենսիվության աճն է, ինչը բնորոշ է բոլոր հետհեղափոխական ժամանակաշրջաններին։
  333ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ-ում եւս, «Թավշյա» հեղափոխության հետեւանքով, հասարակության մոտ սոցիալական սպասումների եւ հնարավորությունների ընկալման թռիչքաձեւ աճ տեղի ունեցավ։
  ԺԱՄԱՆԱԿ սպսումների ընկալում հնարավորությունների ընկալում Գծապատկեր 1. Հեղափոխության հետեւանքով հասարակության մոտ սպասումների եւ հնարավորությունների ընկալման աճը 27 ։
  Այնուհետեւ տեղի է ունենում հիասթափության երեւույթը, որի դեպքում հնարավորությունների ընկալումը կտրուկ անկում է ապրում, մինչդեռ սպասումների ընկալումը, իներցիոն միտումներով, համեմատաբար կայունության մակարդակում է գտնվում, կամ շատ դանդաղ է նվազում (գծապատկեր 2)։
   Համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվությունն աճում է, ինչը հղի է ներհասարակական կոնֆլիկտայնության եւ ագրեսիայի արտահայտման հավանականության աճով։
  Թեեւ ՀՀ հասարակության մոտ հնարավորությունների ընկալումը ներկայում ճգնաժամային անկում չի ապրել, սակայն ընթացող գործընթացները ենթադրում են նման միտում [8]։
   2018 թ.ի իրադարձությունների արդյունքում գրանցված սպասումների եւ հնարավորությունների ընկալման չհիմնավորված թռիչքը միջնաժամկետ հեռանկարում անխուսափելիորեն հանգեցնելու է դեպրիվացիայի ինտենսիվության որոշակի աճի։
   Այդ աճի մեղմման հարցում առանցքային դերակատարում Գծագրերում ներկայացված արժեքները հարաբերական են։
  334ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կարող են ունենալ քաղաքացիական հասարակության ֆորմալ կառույցներն ու քաղաքացիական ակտիվության խթանումը։
  ԺԱՄԱՆԱԿ սպսումների ընկալում հնարավորությունների ընկալում Գծապատկեր 2. Հետհեղափոխական հիասթափության հետեւանքով հասարակության մոտ համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվության աճը։
  Քաղաքացիական հասարակությունը՝ որպես համեմատական դեպրիվացիայի աճի մեղմման գործոն։
   Քաղաքացիական հասարակությունը հնարավորություն է տալիս հասարակության տարբեր հատվածներին ռացիոնալացնել սեփական սպասումներն ու ներկայացնել սեփական շահերը տարբեր հարթություններում։
   Ավելին. իր գործառույթների շրջանակներում քաղաքացիական հասարակությունը նպաստում է հանրային քաղաքականության ինստիտուցիոնալացման արդյունավետության բարձրացմանը. «Ակտիվ քաղաքացիական հասարակությունը սովորաբար հավասարակշռում է քաղաքական գործիչների նկատմամբ անվստահությունն ու քաղաքական ինստիտուտներից օտարումը» [7, էջ 180]։
   Շահային խմբերում ընդգրկման միջոցով անհատի քաղաքական սպասումների եւ հնարավորությունների իրական պատկերի արտացոլումը կայունացնող ազդեցություն է ունենում համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվության վրա։
  335ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ իրականությունում երիտասարդությունը, որպես քաղաքացիական հասարակության գործունեության շարունակական զարգացման հիմնական շահառու, իր սպասումներին համապատասխան, ընդգրկվելով անհատ-քաղաքացիական հասարակություն-իշխանություն փոխհարաբերությունների տիրույթում, առանցքային ազդեցություն է գործում հասարակությունում համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվության աճի զսպման հարցում։
   Քաղաքացիական ակտիվության դրսեւորումների միջոցով՝ երիտասարդությունը համախմբում եւ համակարգում է հասարակությանը հուզող կարեւորագույն խնդիրները, որոնք այդպիսով ներկայացվում են իշխանությանը։
   Մյուս կողմից էլ, քաղաքացիական հասարակության ֆորմալ կառույցներն են տեղեկատվության փոխանցման իրենց գործառույթն իրականացնելով բարձրացնում խնդիրներ եւ նպաստում դրանց հանրայնացմանը։
   Այսպիսով, իշխանությունը ստանում է հիմնական ազդակները, որոնց կառավարման միջոցով կարելի է ներհասարակական կոնֆլիկտը ենթարկել խաղաղ փոխակերպման։
   Սակայն դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ հակասությունների լուծման համար առկա են համապատասխան ինստիտուցիոնալ հիմքեր եւ քաղաքական մշակույթում արմատավորված ավանդույթներ. «Ռեժիմները կարող են նվազագույնի հասցնել հակառակորդների աջակցությունն ու քաղաքական անբավարարությունը ուղղորդել կառուցողական կամ գոնե չեզոք նպատակները այնքանով, որքանով նրանք առաջարկում են բռնի հակասությունների կայուն, արդյունավետ ինստիտուցիոնալ այլընտրանքներ» [6, էջ 353]։
  ՀՀ իշխանության կողմից քաղաքացիական հասարակության խթանման միջոցով քաղաքական հակասությունների լուծման ինստիտուցիոնալացումն ու ավանդույթների արմատավորումը պետության քաղաքական արդիականացման կարեւորագույն ցուցանիշներից է։
  Ներհասարակական կոնֆլիկտի խաղաղ փոխակերպումը համախմբան միջոցով պետության հզորացման գրավականն է։
  Եզրակացություն։
   «Թավշյա» հեղափոխության արդյունքում ՀՀում ժողովրդավարական արժեքների զարգացումը հնարավորություն է ստեղծել համախմբման միջոցով արդիականացման նոր թափ հավաքել։
   Միաժամանակ, հասարակական հիասթափությունների հետեւանքով, ներհասարակական կոնֆլիկտում ագրեսիվության մասնաբաժինը աճի միտում ունի, քանի որ համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսի336ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վությունը իր հերթին աճ է գրանցում։
   Քաղաքացիական հասարակությունն այն գործոնն է, որի միջոցով հնարավոր է ռացիոնալացնել հասարակության հնարավորությունների եւ սպասումների ընկալման գործընթացը, այսպիսով մեղմելով համեմատական դեպրիվացիան։
   Երիտասարդությունը հանդիսանում է քաղաքացիական հասարակության շարժիչ ուժը, ինչը նշանակում է, որ նրան ժողովրդավարական քաղաքացիական արժեքներին համահունչ շարունակական կրթության եւ քաղաքացիական հասարակության շարքերում ընգրկման հնարավորությունների ընդլայնումը ուղղակիորեն ազդեցություն ունի հասարակության մոտ համեմատական դեպրիվացիայի նվազման առումով։
   Ասվածը ամփոփելով՝ ՀՀ պատկան մարմինների ուշադրությանն են ներկայացվում հետեւյալ առաջարկները. 1. Ֆինանսական, կազմակերպչական եւ այլ միջոցներով շարունակաբար խթանել երիտասարդության քաղաքացիական արժեքների ուսուցման գործընթացները եւ քաղաքացիական ակտիվության դրսեւորումները։
  2. ՀՀ միջնակարգ ուսումնական հաստատություններում ներառել քաղաքացիական հասարակության մասին գիտելիքներ պարունակող առարկա։
  3. Ամրապնդել քաղաքացիական հասարակության ֆորմալ կառույցների անուղղակի մասնակցությունը պետության կառավարման գործընթացին։
  4. Շարունակաբար բարեփոխել եւ պարզեցնել շահային խմբերի կողմից իրավական գրանցում ստանալու եւ քաղաքացիական հասարակության ֆորմալ կառույցներ ստեղծելու, ինչպես նաեւ հետագա սպասարկման գործընթացը։
  5. ՀՀ Հանրային խորհրդի հանձնաժողովների եւ ենթահանձնաժողովների կառուցվածքում ընգրկել ոլորտային հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների։

Հայաստանի Հանրապետությունում 2018 թ. ապրիլ-մայիսյան իրադարձությունները հասարակական սպասումների շատ դեպքերում չհիմնավորված, թռիչքաձեւ աճ հարուցեցին։
  Սոցիալ-հոգեբանական մակարդակում տեղի ունեցավ անձնական հնարավորությունների վերագնահատում։
  Հեղափոխությանը հաջորդած ժամանակաշրջանում, սակայն, հասարակության չհիմնավորված սպասումների բավարարման օբյեկտիվ անհնարինությունն առաջ բերեց հիասթափություն, ինչը դրսեւորվում է համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվության աճի միջոցով։
  Քաղաքացիական հասարակությունը ժողովրդավարական արժեքների հիման վրա գործունեության այն ոլորտն է, որի միջոցով անհատը կարողանում է ռացիոնալացնել իր հավակնություններն ու սեփական շահերի բավարարման տարբերակներ գտնել։
  Երիտասարդությունը քաղաքացիական հասարակության շարժիչ ուժն է, ինչը նշանակում է, որ նրան ժողովրդավարական արժեքների շարունակական ներարկումն ու ինքնադրսեւորման հնարավորությունների տրամադրումը կարող է նվազեցնել հասարակությունում համեմատական դեպրիվացիայի ինտենսիվությունը։
