Հասարակության  զարգացման  ներկա  տեղեկատվական  փուլում,երբ  գլոբալիզացումը,  կյանքի  տեմպի  աճը,  անկայուն  քաղաքական  ևսոցիալ-տնտեսական  վայրիվերումները,  գոյաբանական  խնդիրներըմարտահրավերներ  են  նետում  հոգեկան  առողջ  անձի  ձևավորմանը,սոցիալական  ադապտացիայի  հարցը  արդիական  է  դառնում։
   Մարդիկբախվում  են  բացասական  իրավիճակներին,  դառնում  են  անզոր,անօգնական,  կորցնում  են  բարոյական  կողմնորոշիչները։
   Առավելկարևորվում է այն հարցը, որ այդ ազդեցություններին ենթարկվում են ոչմիայն  մեծահասակները,  այլև  երեխաները,  ինչի  արդյունքում  էլ  նրանցէ։
   Այսմոտ  կարող  է  ձևավորվել  այնպիսի  համակարգային  բնութագիր,ինչպիսին  անձնային  անօգնականություններևույթիուսումնասիրության  արդիականությունն  առաջին  հերթին  պայմանավորված  է  նրա  նախազգուշացման  և  հաղթահարման  ուղիներիմշակմամբ,  քանի  որ  անօգնականությունը  շոշափում  է  երեխայիհոգեկան  զարգացման  բոլոր  կողմերը՝  կոգնիտիվ,  հուզական  ևվարքային,  նպաստում  սոցիալական  միջավայրում  նրա  ապահարմարմանը։
   Մեր  աշխատանքի  նպատակն  է  մշակել  հոգեբանականուղիներ  կրտսեր  դպրոցական  տարիքի  երեխաների  մոտ  անձնայինանօգնականությամբ  պայմանավորվածխնդիրներըհաղթահելու համար։
 վարքայինխախտվածընտանեկանՀոգեբանական  գիտության  մեջ  անօգնականության  պրոբլեմը  այսկամ  այն  չափով  քննարկվել  է  տարբեր  հոգեբանական  տեսություններիկողմից։
   Հոգեվերլուծությունը  այն  դիտարկում  է  հոգետրավմատիկփորձի,փոխհարաբերություններիտեսանկյունից  (Զ.  Ֆրոյդ,  Ա.  Ադլեր,  Դ.  Վինիկոտ),  հումանիստականուղղությունը  անօգնականությունը  կապում  է  անձի ինքնագնահատմանմեջ  իրական  և  իդեալական  ես-պատկերների,  հասարակությանպահանջների  և(Կ.  Ռոջերս,  Ա.  Մասլոու,  Է.  Ֆրոմ)։
   Էքզիստենցիալ  հոգեբանությունըանօգնականությունը համարում է դժվար կենսաիրավիճակում որոշմանընդունման,որոնման  անընդունակություն,պատասխանատվությունից խուսափելու եղանակ (Լ. Բիսվանգեր,        Վ.Ֆրանկլ,  Ռ.  Մեյ)։
   Առավել  համակարգված  կերպով  անօգնականությանպրոբլեմը«յուրացված  անօգնականության»տեսության  շրջանակներում,  որտեղ  այն  դիտարկվել  է  որպեսանվերահսկելի  բացասական  իրավիճակների  արդյունքում  ծագածհոգեվիճակ,  ինչը  ուղեկցվում  է  վարքի  պասիվությամբ  և  իրավիճակըփոխելու  փորձերի  բացակայությամբԴ.  Հիրոտո,  Ջ.  Թիսդեյլ,  Լ.  Աբրամսոն)։
   Յուրացրած  անօգնականությանսինդրոմն  առաջին  անգամ  նկարագրվել  է  ամերիկացի  հոգեբաններՄարտին  Սելիգմանի  և  Սթիվեն Մայերի կողմից՝  շների  վրա  կատարածփորձերի  հիման  վրա,  երբ  շներն  էլեկտրական  հոսանքի  հարվածներստանալուց  հետո  այլևս  փորձ  չէին  անում  դրանցից  խուսափել։
 Հետագայում բազմաթիվ հետազոտություններ այս երևույթի գոյությունըբացահայտեցին նաև մարդկանց մոտ (Բ. Հանուսա, Ռ. Շուլց, Դ. Հիրոտո)։
 Անօգնականության  երևույթը  ուսումնասիրվել  է  նաև  անձնայինուսումնասիրվել  սպասումների  անհամապատասխանության  հետ       կյանքիիմաստիէ(Մ.  Սելիգման,  Ս.  Մայեր,                անօգնականության  տեսության  ներկայացուցիչների  կողմից  (Դ.  Ա.Ցիրինգ,  Ե.  Վ.  Վեդենեևա,  Ե.  Վ.  Զաբելինա,  Ի.  Վ.  Պոնոմորյովա,  Յու.  Վ.Յակովլևա) [1, 2]։
 իրավիճակային«Անձնային  անօգնականություն»  եզրույթը  գիտական  շրջանակ  էներմուծել  Ն.  Ա.  Բատուրինը,  ով  առանձնացրել  է  անօգնականությաներկու  տիպեր՝և  անձնային։
   Իրավիճակայինանօգնականությունը  անվերահսկելի  իրավիճակների  նկատմամբ  անձիժամանակավոր  հակազդումն  է։
   Անձնային  անօգնականությունը  անձիկայուն  մոտիվացիոն  բնութագիր  է,  որը  ձևավորվում  է  զարգացմանընթացքումփոխհարաբերություններիազդեցությամբ  [3]։
   Անձնային  անօգնականությունն  արտահայտվում  էերկփեղկվածությամբ, հուզական անկայունությամբ, գրգռականությամբ,երկչոտությամբ,  հոռետեսական  աշխարհընկալմամբ,  մեղքի  զգացմանհակմամբ,  ցածր  ինքնագնահատականով  և  ցածր  հավակնություններիմակարդակով, անտարբերությամբ, պասիվությամբ։
 շրջապատողներիհետՄ. Սելիգմանը նշում է, որ անօգնականությունը ձևավորվում է ութտարեկանին  մոտիրգործողությունների  արդյունավետության  նկատմամբ։
   Նա  առանձնացնում է անօգնականության ձևավորման երեք աղբյուրներ.և  արտահայտումէ  անձիհավատը1.  Անբարենպաստ  իրադարձությունների  վերապրման  փորձը,այսինքն՝  սեփական  կյանքի  իրադարձությունների  վերահսկմանհնարավորության  բացակայությունը։
   Ընդ  որում՝  այդ  փորձը  սկսում  էանդրադառնալ  անձի  կյանքի  այլ  իրադարձությունների  վրա  ևս,  այնդեպքում,  երբ  դրանք  իրականում  հնարավոր  է  վերահսկել։
   Ըստ              Մ.  Սելիգմանի՝  անվերահսկվող  իրավիճակներին  են  պատկանումհասցվողծնողներիվիրավորանքները,  սիրելի  անձի  կամ  կենդանու  մահը,լուրջհիվանդությունը,  ծնողների  ամենօրյա  վեճերն  ու  ամուսնալուծությունը,աշխատանքի կորուստը։
 դաստիարակների)(ուսուցիչների,կողմից2.  Անօգնականմարդկանցդիտմանփորձը(օրինակ՝հեռուստատեսային սյուժեները անօգնական զոհերի մասին)։
 3.  Մանկության  շրջանում  ինքնուրույնության  բացակայությունը,ծնողներիփոխարենանելուերեխաներիպատրաստակամությունը [4]։
 ամենինչԸնտանիքը  երեխայի  անձի  ձևավորման  կարևոր  միջավայրն  է։
 Ընտանեկան  դաստիարակության  ոճերը՝  գերհովանավորչությունը,բարոյական  պատասխանատվությանդաժանչափազանցումը,վրա։
 էեներեխայինկատմամբևձևավորմանվերաբերմունքըդաստիարակությանհակասական  ոճը  իրենց  ազդեցությունն  են  թողնում  երեխայիանօգնականությանԴաստիարակությանգերհովանավորչության  դեպքում  ծնողները  ձգտում  են  կատարել  իրենցհովանավորյալի  ամենաչնչին  ցանկությունները,  երեխայի  ցանկացածառանցպահանջմունքկատարվումքննադատության։
   Ծնողներըդուրսուշադրություն,  հոգածություն  և  խնամք  երեխայի  նկատմամբ։
   Դրափոխարենսահմանափակումները,վերահսկողությունը,երեխաներին չեն սովորեցնում ինքնուրույնության ևպատասխանատվության։
   Դաստիարակության  այսպիսի  ոճի  դեպքումերեխան  հնարավորությունչունի  ցուցաբերել  նախաձեռնություն,ակտիվություն,  ինքնուրույնություն,  ինչն  էլ  հիմք  է  հանդիսանումերեխայի անօգնականության ձևավորմանը։
 անվերապահորեն,ցուցաբերումարգելքները,ենչափիցառատդեպքումերեխայիցպահանջումԴաստիարակության  բարձր  բարոյական  պատասխանատվությանազնվություն,ոճիենկարգապահություն,  պատասխանատվություն,  ինչըչի  համապատասխանում  երեխայի  տարիքին։
   Անտեսելով  երեխայի  հետաքրքրությունները  և  հնարավորությունները՝  երեխայի  վրա  են  դնում  մյուսներիբարօրության  պատասխանատվությունը։
   Ծնողները  մեծ  հույսեր  ենկապում  իրենց  զավակի  հետ,  իսկ  նա  էլ  վախենում  է  հիասթափեցնելծնողներին։
  Երեխայի սպասումներն իրականանում են. նա շատ հաճախէ  սկսում  հիասթափեցնել  և  վշտացնել  ծնողներին,  ինչի  պատճառով  էլընկնում  է  երեխայի  ինքնագնահատականը,  ինքն  իրեն  անկարող  էհամարում  և  աստիճանաբար  դառնում  է  անօգնական։
   Երեխայինկատմամաբ  դաժան  վերաբերմունքը  կարողէ  արտահայտվելակնհայտորեն,  երբ  երեխայի  նկատմամբ  չարությամբ  են  վերաբերվում,նրան  ենթարկում  են  բռնության  կամ  իրենց  քավության  նոխազն  ենդարձնում, կամ էլ կարող է լինել թաքուն, երբ ծնողների և երեխայի միջևկանգնում  է  հուզական  սառնության,  անտարբերության  և  թշնամությանպատը։
 հոգեկան  անկայունությանԴաստիարակության հակասական ոճը երեխայի մոտ ձևավորում էերբանօգնականության,դաստիարակության  մեթոդները,  խրախույսներն  ու  պատիժներըխախտում  են  երեխայի  հոմեոստազի  վիճակը։
   Այսպիսի  ծնողներիերեխաները  վստահ  են,  որ  կենսաիրավիճակները  և  իրադարձություններն  իրենցից  կախված  չեն,  իրենք  ոչինչ  չեն  կարող  որոշել  ու անել,վիճակ,արդենհասունկյանքումպահպանելայդ  պատճառով  էլ  ոչ  մի  փորձ  չեն  կատարում  իրավիճակը  փոխելուհամար՝  դրանով  պահպանելով  թվացյալ  կոմֆորտ  վիճակը։
   Անձնականանօգնականության  այսպիսի  պաշտպանական  գործառույթը  թույլ  էտալիսկայունինքնագնահատականը,  քանի  որ  անձը  խուսափում  է  որոշմանընդունման  իրավիճակներից,  դրանց  համար  պատասխանատվությունկրելուց,  ինչն  անձնային  անօգնականության  կարևոր  ցուցանիշներից  է։
 Հետաքրքիր  է,  որ  դաստիարակության  այսպիսի  ոճերի  ազդեցություննավելի  ակնառու  է  հենց  կրտսեր  դպրոցական  տարիքում,  քանի  որ  այստարիքում  երեխան  ամբողջովին  կախված  է  ծնողներից,  և  անձնայինանօգնականությունն  ավելիունենում։
 Բնականաբար  այսպիսի  երեխաներին  հարկավոր  է  հոգեբանականաջակցություն՝ պայմանավորված երեխայի զարգացման առանձնահատկություններով և վարքային դրսևորումներով։
 դրսևորումներվառէՊետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ վարքային խնդիրներըսերտորեն  փոխկապակցված  են  հուզակամային  և  հաղորդակցմանխնդիրների  հետ,  և  կրտսեր  դպրոցականներին  աջակցությունըպահանջում  է  համապարփակ  մոտեցում,  հակառակ  դեպքում  ﬔկպատճառի  հետ  աշխատանքը  դժվար  թե  տանի  ցանկալի  արդյունքի։
 Վ.  Վ.  Շիպովսկայան  անձնային  անօգնականությունը  դիտում  է  որպեսհատկանիշ,  որը  բաղկացած  է  վեց  բաղկացուցիչ  մասերից՝  վարքային,իմացական,  հուզական,  խուսափողականգերլարվածության  և  շփոթվածության  [5]։
     Անձնային  անօգնականությամբպայմանավորված՝  վարքային  խնդիրների  հաղթահարման  համարտարվող  հոգեբանական  աշխատանքները  պետք  է  ընթանան  տարբերուղղություններով.(էսկապիզմ),1.  Երեխայի  հուզակամային  ոլորտի  կայունացում՝  ցածրացնելովտագնապայնության  և  ֆոբիաների  մակարդակը։
   Տագնապայնությանցածրացման  համար  պետք  է    կիրառել  ռելաքսացիոն  տեխնիկաներ,որպեսզի  մկանային  լարվածությունը  թուլանա,  այնուհետև  աշխատանքտանել  երեխայի  ինքնագնահատականի  բարձրացման  ուղղությամբ։
 Շատ  արդյունավետ  է  երեխայի  հույզերի  խոսքայնացման  տեխնիկան,երբ  երեխան  պատմում  է  իր  հույզերի  մասին՝լարվածությունըթուլացնելով։
   Իռացիոնալ  վախերի՝  ֆոբիաների  հաղթահարմաննուղղված  տեխնիկաներն  ու  հոգեթերապիաները  բազմազան  են՝վարքաբանական  (դեսենսիտիզացիայի  մեթոդ),  կոգնիտիվ  թերապիա,ՆԼԾ և այլն։
 2.  Համարժեքձևավորում։
 ինքնագնահատականիՑածրինքնագնահատականը  նպաստում  է  անձնային  անօգնականությանձևավորմանը։
   Այդ  պատճառով  աշխատանքներ  պետք  է  տանելծնողների  հետ՝  դաստիարակության  ավտորիտար  և  հակասականոճերի, գերհովանավորչության կամ դաժան վերաբերմունքի փոփոխմաննպատակով։
   Երեխայինէ  ներկայացնել  իր  տարիքինանհամապատասխան  պահանջներ  և  սպասումներ,  քանի  որ  չափիցդուրս  պահանջները  հիասթափեցնում,  ֆրուստրացնում    են  երեխային,է  հանդիսանում  անձնային  անօգնականությանինչնձևավորմանը։
   Շատ  ավելիեն  դաստիարակությանխրախուսման  մեթոդները,  որոնք  չեն  առաջացնում  մեղքի  զգացում,բարձրացնում  են  երեխայի  ինքնագնահատականը,  նպաստում  երեխածնողդրականադապտացիային։
 փոխհարաբերություններիբարելավմանըօգտակարչպետքէլ  հիմքև3.  Ինքնապաշտպանական  հմտությունների  զարգացում։
 Կրտսերդպրոցականի ինքնագնահատականը կարող է համարժեք լինել, սակայննաչտիրապետի  ինքնապաշտպանական  հմտություններին։
   Շատերեխաների  համար  դպրոցը  այն  առաջին  սոցիալական  միջավայրն  է,որտեղ  նա  մնում  է  առանց  ծնողական  վերահսկման  և  պետք  է  սովորիինքնուրույն  պաշտպանել  իրեն։
   Սկզբնական  շրջանում  երեխանունենում  է  հուզական  և  սոցիալական  դեպրիվացիայի  (զրկվածության)ապրումներ  (իրենլքել  են,  դպրոցից  էլ  չեն  տանելու),  աճում  էտագնապայնությունը, երեխան մեկուսանում է համադասարանցիներից։
 Այս  դեպքում  երեխային  պետքէ  սովորեցնել  կոնֆլիկտայինիրավիճակներում,վարքիռազմավարություններ  ընտրելու  եղանակները,  պնդել  սեփականկարծիքը, զրուցել, լսել դիմացինին։
 ժամանակ  արդյունավետվեճերի4.  Հաղորդակցման հմտությունների մշակում։
  Երեխայի ուսուցմանմեջ  մեծ  է  ընդօրինակման  դերը։
   Այս  պատճառով  կարևոր  է,  որուսուցիչները  և  ծնողները  մեկուսացված  երեխաներին  անընդհատներգրավեն  խմբային  աշխատանքների  մեջ՝  դրանով  հաղորդակցմանդաշտ  ստեղծելով  երեխայի  համար։
   Հաղորդակցվելով,  դիտելով,միմյանցից  սովորելով՝  երեխաները  փորձարկում  են  տարբեր  դերեր,խաղում,անձնայինանօգնականության ձևավորմանը։
 համագործակցում,կխոչընդոտիինչը5.  Ռեսուրսների  ակտիվացում։
   Անվստահությունը  շրջապատինկատմամբ,  պահանջմունքների  անբավարարվածությունը,  հուզականդեպրիվացիան,  ընտանեկան  անբարենպաստ  հարաբերությունները,կոնֆլիկտները,  ամուսնալուծությունը  կրտսեր  դպրոցականի  մոտանձնային անօգնականության դրսևորման հիմնական պատճառներն են։
 Դրանք կարող  են  առաջացնել  նաև նյարդայնություն, էնուրեզ,  ագրեսիվվարքագիծ։
   Այդ պատճառով երեխայի ներքին և արտաքին ռեսուրսներիբացահայտումը, մոբիլիզացումը, ակտիվացումը կարևոր դեր են խաղումվարքային խնդիրների հաղթահարման գործում։
 ապահովում։
 6.  Զբաղվածությանզբաղեցնելերեխաներին՝  ընդգրկելով  կենցաղավարման,  ինքնասպասարկմանոլորտ,  ինչը  երեխայի  մոտ  կձևավորի  պիտանելիության  և  ինքնավստահության  զգացում,  ընդլայնել  երեխաների  հետաքրքրություններիշրջանակը։
   Սրանք  այն  կարևոր  քայլերն  են,  որոնք  կտանեն  անձնայինանօգնականության դրսևորման ցածրացմանը։
 ԱնընդհատանձնայինԱյսպիսով,անօգնականությամբկրտսերդպրոցականների  հետ  հոգեբանական  աշխատանքներ  տանելիսանհրաժեշտ է ցուցաբերել համալիր մոտեցում՝ աշխատել թե՛ ծնողների,թե՛  կրտսեր  դպրոցականների  հետ,  և  ուշադրություն  դարձնել երեխաների  իմացական,  հուզակամային,  մոտիվացիոն  ոլորտներիառանձնահատկություններին։
   Այսկտանբարձրացնելադապտացիայիունակությունները  ժամանակակից  կյանքի  անորոշ  և  անընդհատփոփոխվող պայմանների նկատմամբ։
 դպրոցականներիքայլերը  թույլկրտսերբոլորвоздействия։
   психотерапия,  игры,  саморегуляция  поведения,  поощрениеформах։

Հոդվածում  վեր  է  հանվում  կրտսեր  դպրոցականների  մոտ    հոգեվիճակով  պայմանավորված  անձնային  անօգնականության  Կրտսեր  վարքային  խնդիրների  դպրոցականների  անձնային  անօգնականությունն  արտահայտվում  է  նախաձեռնողության,  վարքային  ինքնուրույնության  բացակայություն,  հոգեկան  անկայունության  վիճակ,  նեգատիվիզմ,  կամակորություն,  պասիվություն։
  Վարքային այսպիսի խնդիրների հաղթահարման համար  անհրաժեշտ  են  ազդեցության  համալիր  մեթոդներ  և  եղանակներ՝  հոգեթերապիաներ, խաղեր, վարքի ինքնակարգավորում, դրական գծերի  շեշտադրում  վարքի  խրախուսում,  պիտանելիության  զգացման,  որոշման  կայացման  ընդունակության  ձևավորում, ընտրության հնարավորության տրամադրում։
