Բացահայտելու համար ՀՀ-ում Կրթության եւ աշխատաշուկայի միջեւ բազմաբնույթ կապերի առանձնահատկությունները, այս հոդվածի շրջանակներում վերլուծել ենք զբաղվածների թիվն ըստ կրթական մակարդակի, գործազուրկների թիվն ըստ կրթական մակարդակի, շրջանավարտների որակի գնահատումը գործատուների կողմից եւ աշխատաշուկայում առաջարկ - պահանջարկի հարաբերակցությնունն ըստ ոլորտների։
  2015թ. տվյալներով ՀՀ-ում ըստ կրթական մակարդակի զբաղվածների բաշխումը ցույց է տալիս, որ բարձրագույն եւ հետբուհական կրթություն ունեցողները համալրում են զբաղվածների ընդամենը 28%ը (344.700 մարդ)` զբաղվածության մակարդակով զիջելով միջնակարգ ընդհանուր կրթություն ունեցողներին (զբաղվածների 43%-ը կամ 461.700 մարդ)[5]։
   Միջին մասնագիտական եւ թերի բարձրագույն կրթություն ունեն զբաղվածների 24%-ը, 2%-ն ունեն նախամասնագիտական կրթություն, 7%-ը` հիմնական ընդհանուր կրթություն, իսկ 1%ը` հաճախել են միայն տարրական դպրոց։
  Նմանատիպ ցուցանիշներ են գրանցվել նաեւ գործազրկության դեպքում. կրթական ամենաբարձր մակարդակ ունեցողները (գրանցված գործազուրկների 27.8%-ը կամ 67.800 մարդ) զգալի կշիռ ունեն գործազուրկների ընդհանուր քանակում եւ այդ ցուցանիշով զիջում են միայն միջնակարգ ընդհանուր կրթություն ունեցողներին (40.9% կամ 99.700 մարդ)։
  Զբաղվածների եւ գործազուրկների թվերի համեմատությունն ըստ առանձին կրթական մակարդակների ցույց է տալիս, որ աշխատանքի տեղավորման առավել լայն հնարավորություններ ունեն հատկապես 227ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ միջնակարգ ընդհանուր կրթություն ունեցողները։
   Նման եզրահանգման համար հիմք են հանդիսացել ըստ կրթական մակարդակների առանձնացված բնակչության տեսակարար կշիռը զբաղվածների եւ գործազուրկների ընդհանուր թվում։
   Այսպես, միջնակարգ ընդհանուր կրթություն ունեն զբաղվածների 43%-ը եւ գործազուրկների 40%-ը։
  Զբաղվածների եւ գործազուրկների թվում տեսակարար կշիռն ի նպաստ զբաղվածների է բարձրագույն եւ հետբուհական կրթություն ունեցողների շրջանում (զբաղվածների 29.1%-ը եւ գործազուրկների 27.8%-ը) ինչպես նաեւ տարրական եւ ոչ լրիվ տարրական կրթություն ունեցող բնակչության դեպքում. բնակչության այս խմբին է բաժին ընկնում զբաղվածների 5.4%-ը եւ գործազուրկների 4.15%-ը։
   Հիմնական ընդհանուր եւ նախամասնագիտական կրթությամբ բնակչության զբաղվածության եւ գործազրկության ցուցանիշները համամասնական են։
  ՀՀ տնտեսությունում զբաղվածների ընդհանուր թվում ունեցած տեսակարար կշռի համեմատ գործազուրկների ընդհանուր թվում մեծ է միջին մասնագիտական եւ թերի բարձրագույն, ինչպես նաեւ բարձրագույն եւ հետբուհական կրթություն ունեցող բնակչության տեսակարար կշիռը։
   2015թ. տվյալներով, միջին մասնագիտական կրթություն են ստացել զբաղվածների 22.7%-ը եւ գործազուրկների 27%-ը։
  Ստացվում է, որ ՀՀ տնտեսության մեջ միջին մասնագիտական եւ բարձրագույն կրթություն ունեցողներն ավելի ցածր՝ միջնակարգ ընդհանուր կրթական մակարդակ ունեցող բնակչության համեմատ աշխատանքի տեղավորման համար առավել սահմանափակ հնարավորություններ ունեն։
  Աշխատանքի եւ որակավորման համապատասխանությունն առավել մեծ է տարրական եւ ոչ լրիվ տարրական (98,4%), հիմնական ընդհանուր (99,8%) եւ միջնակարգ ընդհանուր (99,5%) կրթություն ունեցողների շրջանում։
   Եվ ընդհակառակը` կրթության առավել բարձր մակարդակներում փաստացի եւ աշխատանքի համար պահանջվող որակավորումների միջեւ խզումն ավելանում է։
   Մասնավորապես, 2014թ. կատարած աշխատանքը համապատասխանել է կրթական որակավորմանը նախամասնագիտական (արհեստագործական) կրթություն ունեցողների 72,8%-ի, միջին մասնագիտական կամ թերի բարձրագույն կրթություն ունեցողների 69%-ի եւ բարձրագույն կամ հետբուհական կրթություն ունեցողների 81%-ի դեպքում, ինչը նշանակում է, որ ո228ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րակավորված մասնագետների շրջանում բարձր է հատկապես «մասնագիտական գործազրկության» մակարդակը։
  Մասնագիտական որակավորում չունեցող բնակչության մոտ կատարած աշխատանքի եւ որակավորման համապատասխանության բարձր ցուցանիշը, մեր կարծիքով, հիմնավորվում է նրանով, որ այս խմբում ընդգրկված անձինք զբաղեցնում են ամենացածր որակավորում կամ ընդհանրապես որակավորում չպահանջող աշխատատեղերը, ուստի, զբաղված լինելու դեպքում նրանք մեծամասամբ աշխատում են իրենց որակավորմանը համապատասխան։
   Մինչդեռ բարձրագույն կրթություն ունեցողները որակավորմանը համապատասխան աշխատանք չգտնելու դեպքում ստիպված են լինում անցնել ավելի ցածր որակավորում պահանջող աշխատանքների։
   Միեւնույն ժամանակ, առանց որակավորման համապատասխանությունը հաշվի առնելու` գործատուներն ավելի հակված են աշխատանքի ընդունել բարձրագույն կրթություն ունեցողներին։
  Տեղական գործարարների եւ ղեկավարների կողմից ծավալուն քննարկումների առարկա են դարձել աշխատուժի որակը եւ շրջանավարտների անբավարար կրթական մակարդակը։
   Գերակշռող է այն տեսակետը, որ ընդհանուր առմամբ շրջանավարտները պատրաստ չեն աշխատելու իրենց մասնագիտական ոլորտներում՝ ինչպես տեսական, այդպես էլ գործնական գիտելիքների եւ հմտությունների պակասի պատճառով։
   Այսպիսով, մեծ ճեղքվածք կա կրթական համակարգի կատարելագործվածության մակարդակի եւ տնտեսության իրական պահանջարկի միջեւ։
   Օգտվելով աշխատաշուկայի` բարձրագույն կրթությամբ մասնագետների գերհագեցվածությունից` գործատուները չարդարացված պահանջներ են ներկայացնում (աշխատանքային փորձ, օտար լեզուների գերազանց իմացություն, վերապատրաստման եւ համապատասխան որակավորման փաստաթղթերի առկայություն եւ այլն) այնպիսի աշխատատեղերի համար, որոնք նախատեսված չեն որակավորված աշխատուժի համար եւ որոնց համար առաջարկվող աշխատանքի վարձատրությունն էականորեն ցածր է համապատասխան փորձառություն ունեցող աշխատողների վարձատրության չափից։
  Ստացվում է, որ բարձրագույն կրթությամբ կադրերն աշխատաշուկայում առավել խոցելի են մյուս աշխատանքային ռեսուրսների համեմատ եւ ավելի հաճախ են գործազրկությունից խուսափելու նպատա229ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կով համաձայնում ստանձնել իրենց որակավորմանը չհամապատասխանող աշխատանք։
  Այս ամենը վկայում է այն մասին, որ ՀՀ աշխատաշուկան գերհագեցած է բարձրագույն կրթությամբ մասնագետներով։
   Ստեղծված իրավիճակը նպաստում է ՀՀ-ից «ուղեղների արտահոսքի» տեմպերի աճին։
  Տարիներ շարունակ գործատուների պահանջների եւ աշխատաշուկայում առաջարկ-պահանջարկի հարաբերակցության անտեսումը հանգեցրել է առանձին մասնագիտությունների գծով կադրերի գերարտադրությանը, բուհ-գործատու, բուհ-աշխատաշուկա կապերի խզմանը, ինչի պայմաններում բուհի շրջանավարտ լինելն ամենեւին էլ աշխատանքով ապահովման երաշխիք չէ։
  Կրթական համակարգում բնակչության ներգրավվածության բարձր ցուցանիշի եւ կրթության ցածր որակի պարադոքսը կարող է բացատրվել Հայաստանի կրթական համակարգում ներդրումների շատ ցածր մակարդակով։
   Այսպես՝ աշխարհի երկրներում կրթական ներդրումների եւ բարձրագույն կրթության մեջ ներգրավվածության ցուցանիշները քարտեզագրելու դեպքում պարզ է դառնում, որ Հայաստանը մեկն է բարձրագույն կրթական համակարգում մեկ ուսանողի վրա կատարվող ծախսերի ամենացածր մակարդակն ունեցող երկրներից։
  ՀՀ տնտեսության առաջնահերթ հատվածներում իրականացված աշխատուժի առաջարկի եւ պահանջարկի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ցածր գիտելիքահեն (տեքստիլ եւ թեթեւ արդյունաբերություն, ժամագործություն, ադամանդագործություն, ոսկերչություն եւ սննդի արդյունաբերության ճյուղեր) ոլորտներում բարձր որակավորում չպահանջող հաստիքների որոշ մասում ներկայումս ներգրավված են բարձրագույն կրթություն ունեցող մասնագետներ։
   Իրականում վերոնշյալ հաստիքներին անհրաժեշտ են ոլորտի նախնական եւ միջին մասնագիտական կրթությամբ մասնագետներ։
   Սակայն, ներկայումս Հայաստանում գրեթե բոլոր ոլորտներում առկա է վերոնշյալ նախնական եւ միջին մասնագիտական կրթական համակարգի բաց, որը պետք է լրացվի` ոլորտների աշխատուժի պատրաստումը օպտիմալացնելու եւ ոլորտի կարիքները արդյունավետ հասցեագրելու համար։
  Վերջին շրջանում միջազգային պրակտիկայում լայն կիրառություն են գտել ԲՈՒՀ-աշխատաշուկա կապի ամրապնդմանն ուղղված 230ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նորագույն մեխանիզմները։
   Այսպես, օրինակ, Նիդերլանդներում, այն պրոֆեսորները, որոնք դասավանդում են օգտակար, շահութաբեր դասընթացներ, պետք է ավելի լավ վարձատրվեն։
  Կրթական ծրագրերի նախագծման ասպարեզում գերիշխող է դառնում «թյունինգ» մեթոդաբանությունը, որը հնարավորություն է տալիս նախագծվող ծրագրերի կառուցվածքն ու բովանդակությունը համապատասխանեցնելու աշխատաշուկայի կարիքներին եւ պահանջմունքներին։
  Աշխատաշուկայի կողմից բուհերի շրջանավարտների ամբողջ առաջարկը կլանելու համար անհրաժեշտ է շարունակական տնտեսական աճ, որը կուղեկցվի նոր աշխատատեղերի ստեղծմամբ։
  Ընդհանուր առմամբ, ՀՀ տնտեսության գրեթե բոլոր ոլորտներում առկա են որոշակի անհամամասնություններ։
   Սա հատկանշական է այն աշխատատեղերի համար, որոնց դեպքում բարձրագույն կրթությունը պարտադիր պահանջ է (մասնավորապես ՏՏ ոլորտը). նշված հանգամանքն ընդգծում է Հայաստանի բուհական համակարգի անկատարությունը, որը գործատուների համար արտահայտվում է շրջանավարտների վերապատրաստմանն ուղղված լրացուցիչ ֆինանսական եւ ժամանակային ծախսերով։
  Միեւնույն ժամանակ, բարձրագույն կրթությամբ նոր աշխատուժի նկատմամբ պահանջարկը բարձր կլինի գիտալիքահեն եւ աշխատատար ոլորտներում։
   Հաշվի առնելով տնտեսական զարգացման միտումներն ու կառուցվածքային փոփոխությունները, ինչպես նաեւ մի շարք շուկաների աճի կանխատեսումները՝ մոտակա տարիներին նոր թափուր աշխատատեղերի ստեղծումը առավել հավանական է հետեւյալ ոլորտներում` ֆինանսական/բիզնես ծառայություններ, ՏՏ, ինտերնետ ծառայությունների տրամադրում եւ ճշգրիտ ճարտարագիտություն, առողջապահական ծառայություններ, առեւտուր եւ այլն։
   Ավելին, տնտեսության ընդհանուր զարգացմամբ պայմանավորված` կանխատեսվում է տնտեսագետների պահանջարկի աճ գրեթե բոլոր ոլորտներում։
  Այսպիսով, ՀՀ կրթական ծառայությունների եւ աշխատանքի շուկայի համադրական վերլուծությունը թույլ է տվել կատարել հետեւյալ եզրահանգումները.  Կրթական ծրագրերում գերակշռում է սովորողների տեսական պատրաստվածությունը, շրջանավարտները չունեն կյանքի եւ մասնա231ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ գիտական գործունեության համար բավարար կիրառական կարողություններ ու հմտություններ, արդյունավետ մասնագիտական կողմնորոշում,  թույլ է կրթության տարբեր մակարդակների, ինչպես նաեւ կրթության եւ տնտեսության միջեւ երկխոսությունը, բավարար չեն սոցիալական գործընկերության մեխանիզմները, կրթության համակարգը չի կարողանում արագ եւ արդյունավետ արձագանքել հասարակության եւ տնտեսության արագընթաց զարգացումներին։
  Իրավիճակը բարելավելու նպատակով անհրաժեշտ ենք համարում՝  Աշխատաշուկայի հետ հակադարձ կապի հաստատումը, գործատուների ներգրավումը կրթական ծրագրերի փորձաքննության եւ արդիականացման գործընթացներում։
   Շրջանավարտների ծառայունակության եւ մրցունակության բարձրացումը։
   Դասավանդող անձնակազմի կրթության ժամանակակից մեթոդներին եւ տեխնոլոգիաներին տիրապետման, վերապատրաստման արդյունավետության բարձրացումը, մանկավարժների մասնագիտական առաջխաղացման արդյունավետ համակարգի ներդրումը։
   Կրթական ծրագրերի տնտեսական համապատասխանության բարձրացումը, դրանց ուղղվածությունների եւ բովանդակության մերձեցումը աշխատաշուկայի արդի պահանջներին, ինչը ենթադրում է մասնագիտությունների առկա մանրամասնեցված ցանկի վերանայում եւ վերակողմնորոշում դեպի շուկայական պահանջարկը։
  Մեր կարծիքով, առաջադրված խնդիրների լուծման մեխանիզմները պետք է դիտարկել ոչ թե համապետական, այլ ներբուհական մակարդակով` յուրաքանչյուր բուհի համար առաջարկելով իր գործունեության առանձնահատկություններից բխող դեղատոմս։

Կրթության եւ աշխատաշուկայի, բուհերի եւ իրական հատվածի միջեւ հարաբերությունները ճանաչվել են նորարարության եւ մրցունակության ապահովման հիմնական բանաձեւը։
  ՀՀ-ում նման կապերի թուլացումը հանգեցրել է որոշակի մասնագիտությունների գծով բարձ232ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րագույն կրթությամբ աշխատանքային կադրերով աշխատաշուկայի հագեցմանը, նրանց խոցելիության բարձրացմանը եւ, որպես հետեւանք, «ուղեղների արտահոսքի»։
  Մի շարք այլ մոտեցումների հետ մեկտեղ հոդվածում առաջարկվում է նաեւ օրենսդրական մակարդակով դիվերսիֆիկացնել աշխատավարձի դրույքաչափերը՝ կախված աշխատողների կրթական եւ որակակական հատկանիշներից։
