Արտաշես Հարությունյանն արևմտահայ գրականության այն երախտավորներից  է,  որի  գրական-հասարակական  կյանքը  համընկավ  թուրքականբռնապետության հայաջինջ քաղաքականության տարիներին, երբ արյան մեջ էրհեղվում  ազգային  ու  մտավոր  ինքնության  արտահայտման  ամեն  մի  փորձ։
 Հասարակական-քաղաքական  կյանքի  տարուբերումների  այս  շրջանում  արևմտահայ մշակույթի կարող ուժերը մեծավ մասամբ տարագրված էին։
  Իր սթափկանխատեսումներով ու անաչառ գրական-հրապարակախոսական հոդվածներով  արևմտահայ  մշակութային  մտքի  վրա  իշխում  էր  Արտաշես  Հարությունյանը՝ կենդանի պահելով դժգունացած մտավորական կյանքը։
 1908-1910-ական թվականներին «Ազատամարտ», «Հայ գրականություն»,«Ձայն հայրենյաց», «Բյուզանդիոն» պարբերականներում Արտաշես Հարությունյանը  (1873-1915)  հանդես  է  գալիս  ազգային-քաղաքական  հարցեր  շոշափողհրապարակա-խոսական հոդվածներով։
 Երիտթուրքերի  պետական  հեղաշրջումն  ու  հուլիսյան  սահմանադրությունը  ռոմանտիկական  պատրանքներ  ներշնչեցին  հայությանը։
   Տարագրվածմտավորականներից շատերը բռնեցին ետդարձի ճամփան։
  Սահմանադրությունից  ընդամենը  քսան  օր  անց  «Ազատության  բարիքը»  հրապարակախոսականհոդվածում Հարությունյանը գրում է. «Աստված իմ, ի՞նչ զարհուրելի երազե մըկ’արթննանք։
  ...Կապրեի՞նք։
  Համր, եղերական մարտիրոսություն մըն էր։
  Պիտիգրենք, պետք է, որ գրենք պատմությունն այս երեսնամյա մարտիրոսության» [2]։
 Մի  ներքին  տագնապով  Արտ.  Հարությունյանը  կանխատեսում  էր,  որ1908  թվականի  համաժողովրդական  ցույցերն  ու  տոնախմբությունները  տեղիպիտի տային համազգային սուգ ու ավերի և «...օսմանյան Սահմանադրությունը,որ  իր  ազատաշունչ  տրամադրություններով  կարելիությունը  կը  խոստանարպարգևել  ցեղային  մասնահատկությանց»[2,  էջ  793],  ազգային  քաղաքականության  նորովի  ծրագրով  պիտի  նյութեր  նոր  ոճիրներ։
   1909  թվականի  կիլիկյանդեպքերը հաստատեցին գրողի տագնապները։
 Ի  մի  բերելով  հայ  ժողովրդի պատմական  անցյալն  ու  դժնդակ  ներկան`նա գրում է. «Առանց քնարերգության և առանց հռետորական պչրանքի... անհույզլրջությամբ մը պիտի կարենանք արձանագրել, թե` մարդկության պատմությանդրվագները փառավորող կարմիր գինարբուքներուն մեջ հայուն արյունը միակնէ ամենեն ավելի առատորեն մատռվակվածը, հագեցնելու համար արյունախանձբնազդին  պարբերական  հեշտախնդիր  պապակները»[3]։
   Հրապարակախոսըթվարկում է որոշակի փաստեր. «Ճինկիզ խան այդ արյունով ներկեց իր` մսակերթաթարի  ցախ  ու  ցանցառ  մորուքը,  Լենկթիմուր`  անով  օծեց  իր  խարանավորկաղ գազանի մաղձագույն մորթը. Բուղա` հայու արյունով լոգանքներ առավ, իրգինով  վագրի  կատաղություններուն  ու  տենդերուն  հուրքը  ամոքելու  համարև Ապտուլ Համիտ, ներկա ժամանակներու ամենեն արյունարբու և ամենեն մռայլու  նենգամիտ  Կորիլլան,  իր  երկդիմի  խառնածինի  պարբերական  մոլեխանձխելահեղությունները երեսուն տարի հայու արյուն խմելով կը հանդարտեցներ»[2, էջ 795]։
 Երիտթուրքերի  հուլիսյան  սահմանադրությունը  խոստանում  էր  վերջդնել գոյապայքարի բոլոր ձևերին և «հայուն արյունն ալ չպիտի վազեր», «հրաշքով մը, վեց հարյուր տարվան բաց վերքը» պետք է սպիանար[3]։
  Սակայն հօդսեն ցնդում ակնկալիքները, քանզի «Սահմանադրությունը, - գրում է Հարությունյանը, - ուժ մը չէր, ընդհանրական և լիակատար հաղթանակ մը չէր, այլ` խոստում մը և ժպիտ մը միայն»[3]։
  Չէ՞ որ 95-96թթ. արյունալի կոտորածների ժամանակավոր  դադարը  նոր  թափով  ու  բարբարոսությամբ  «վերստին  արյունեցավ,արյունեցավ`  անօրինակ  ահավոր  արյունահոսությամբ  մը,  թերևս  խեղդելուհամար ծիլ տվող անորոշ կանաչությունները»[3]։
 Արտաշես Հարությունյանը թուրքական կառավարությունից պահանջումէ վերջակետ դնել «քաղաքագիտական, դիվանագիտական թե բարբարոսական»բոլոր որոշումներին, որոնք «ամենքն ալ ծառայելով մահկանացու մարդոց միևնույն  եսական  ու  գազանական  բնազդներուն  գոհացմանը»,  հատկապես  թափվում  են  հայության  գլխին։
   Հրապարակախոսը  դիմակազերծում  է  թուրքականկառավարության  «բարոյականության»  քարոզները,  բացահայտում  թուրքերիքաղաքական, տնտեսական ու մշակութային զարգացման ծայրահեղ հետամնացությունը։
  Գրողի վրդովմունքը փոխվում է բողոքի պոռթկման. «Ինչո՞ւ խուժանըկը ջարդե, կը ջնջե զմեզ,- հարցնում է նա ու ավելացնում.-հինցած, անժամանակդարձած... բարոյականության հակապատկեր մըն է...»[4, էջ 1]։
 Անողոք քննադատության ենթարկելով «Ժեոն թուրքերի» վարած քաղաքականությունը` երեք տարիների փորձից հետո Ա. Հարությունյանը գալիս է այնեզրակացության,  որ,  «...բացի  կարգ  մը  ձևական  շռայլություններե  և  հարաբերական  խաբեպատիր  ազատությունե  մը»,  սահմանադրությունը  ոչ  մի  նորություն  չբերեց։
   Իրողության  պատճառների  որոնումը  ևս  հանգեցնում  է  այնեզրակացության, որ թուրքական պետությունը առաջադեմ երկրների հետ բաղդատվելու  ոչ  մի  եզր  չունի։
   Ըստ  Արտ.  Հարությունյանի`  սահմանադրությունըկոչված էր ոչ միայն բարվոք վիճակ ստեղծելու թուրքական տիրապետության լծիտակ  գտնվող  ժողովուրդների  համար,  այլև  խորտակելու  հենց  թուրքերի  հետամնացության կապանքները։
 Թուրք ազգի մարդատյաց վարքագծին հրապարակախոսը տվել է դիպուկբացատրություն.  այն  սերվում  է  խուժդուժ,  վայրենաբարո  խավերի  մեջ  արմատավորված ազգային էգոիզմի զգացմունքներից։
 Ժողովուրդների ազգային ինքնության բնաջնջմանը նպատակաուղղվածթուրքական  կառավարության  քաղաքականությունը  սրատում  էր  ազգայինազատագրական  պայքարի  ամեն  մի  բռնկում։
  Օսմանյան  կառավարությանգործնական  քաղաքականությունը`  ազգային  ճնշում,  բռնի  տեղահանություն,կրոնափոխություն,  մեջընդմեջ  կոտորածներ,  ուղղվում  էր  հայերի,  արաբների,հույների,  բուլղարների,  սերբերի,  քրդերի  ոչնչացմանը։
  Արտ.  Հարությունյանըդիմակազերծում է թուրքական ռազմաֆեոդալական բյուրոկրատիայի քաղաքականությունը և գրում. «Արդարություն ոչ թե հայուն համար, ոչ թե թուրքին համար, ոչ թե քյուրտին համար, ոչ թե հույնին համար, ոչ թե պալկարին համար, ոչթե  առնավուտին  համար,  ոչ  թե  արաբին  համար,  այլ`  որևէ  զգացումե,  որևէկիրքե, որևէ հաշիվե դուրս, անխտրական ու բացարձակ Արդարությունը` Արդարության համար»[5, էջ 248]։
 Ինչպես նկատում ենք, Հարությունյանը պաշտպան է կանգնում հանուրմարդկության երջանկությանն ու բարօրությանը։
 Իսկ ո՞ւր է քաղաքակիրթ Եվրոպան, մարդու իրավունքների պաշտպանը,մարդասիրության  քարոզիչը։
   Հրապարակախոսը  քննադատում  է  եվրոպականպետությունների անտարբերությունը և աշխարհի ժողովուրդներին է ուղղում իրհարցումը. մի՞թե «Տոնքիշոթին հետ գերեզման մտած» ազնվականություն է բարբարոս  ցեղի  արյունլվա  ճիրաններից  եղերական  ոչնչացման  դատապարտվածհայի  փրկության  խնդիրը։
   «Շահապարտ  ու  նենգամիտ  պաշտոնական  Եվրոպան, ... զգացինք թե իր երբեմնակի լացած բոզի արցունքները, թափված հայունվիրավոր արժանապատվության վրա, անոր կսկիծը կը ավելցնե, իրեն կեղծավորության ծաղկալից թույնով»[3]։
 Գրողը  անողոք  քննադատության  է  ենթարկում,  Վարուժանի  խոսքերովբնորոշված, «Եվրոպական պետությունների պոռնկացած դիվանագիտությունը»և  զարմանում  է,  թե  Եվրոպան  ինչպես  է  աղարտում  առաջադեմի  իր  անունը։
 Բայց ազատագրական գաղափարաբանություն արծարծող մեր մյուս գրողներիպես համոզվում է, որ քաղաքակիրթ Եվրոպայի շահերը չեն համընկնում «հայուններուն»,  և  որ  «եվրոպական  դիվանագիտությունն  անտարբեր  է  մեր  մարտիրոսացման արյունազանգ  տեսարանին  հանդեպ»  [3]։
   Ադանայի  աղետը Հարությունյանին ստիպում է վերլուծել երիտթուրքերի կատարած պետական հեղաշրջման արդյունքները։
 1910  թվականին  «Ձայն  հայրենյաց»-ի  էջերում  «Շահեկան  էջեր  ռուս  հեղափոխական  պատմութենեն» հոդվածում,  Արտ.  Հարությունյանն  անդրադառնում  է  ցարական  Ռուսաստանի  քաղաքական  կյանքի  ներքին  տեղաշարժերիքննությանը։
   Նա  արևմտահայությանը  հիշեցնում  է  1879-1880  թվականներինՌուսաստանում  ստեղծված  հեղափոխական  իրադրության  առանձին  դրվագներ,  Ալեքսանդր  II  ցարի,  ներքին  գործերի  մինիստր  կոմս  Սիպյակինի,  Պոբեդանոսցևի, «Ռուսիո բռնապետական կարկառուն դեմք Ֆոն Փլեհվեի», Կովկասիփոխարքա իշխան Գոլիցինի, Բոբրիկովի, Անդրեևի սպանության դեպքերը։
 Ինչպես նկատում ենք, քաղաքական հարցեր շոշափող հրապարակախոսը  դառնում  է  արևմտահայ  այն  եզակի  մտածողներից  մեկը,  որը  հասարակական-քաղաքական  հեղաբեկումների  շրջանում  պաշտպան  կանգնեց  հեղափոխական  պայքարի  գաղափարին։
   Ազնիվ  հայրենասերի  ոգևորությամբ,  Արտ.Հարությունյանը մասնակից է դառնում զորավար Անդրանիկի կամավորականջոկատի մղած ազգային-ազատագրական կռիվներին։
 Անդրանիկ  Զորավարի  մշակած  ռազմավարության  շնորհիվ  անհամեմատ փոքրաթիվ ուժերով մեծ վնաս է հասցվում թուրքական բանակին, և նրահրամանատար  Յավեր  փաշան  գերվում  ու  խայտառակ  ձևով  ուղարկվում  էՍոֆիա` բուլղարների ցարին[6, էջ 75]։
 Թուրքերը  վրեժխնդիր  են  լինում  նաև  Արտաշես  Հարությունյանից,  որբալկանյան պատերազմի օրերին «…կը մասնակցեր այն գործունեության, որուննպատակն էր խնդրել հաղթական պետություններեն, որ Մալկարան ևս մտներՊուլկարական սահմանի մեջ» [7]։
 Քաղաքի վերագրավումը նրանց կողմից այնքան արագ է տեղի ունենում,որ Հարությունյանների ընտանիքը չի հասցնում անցնել Բուլղարիա։
  Թուրքերիբարբարոս  վրեժխնդրությունը  քաղաքում  ստեղծում  է  մղձավանջային  վիճակ։
 «Զինված  հայ  տղամարդիկ,  հայկական  թաղամասի  շրջանակներում  անցնումէին  տնից  տուն  և  արթուն  հսկում,  որ  չլինի  թե  թուրքերը  նահանջի  ժամանակջարդ կատարեն։
  Եվ թուրքերը փորձեցին այդ։
  Նախքան Մալկարան բուլղարներին հանձնելը ցանկացան կոտորել հայերին, բայց հայերը նախապատրաստվածէին... Դպրոցի դիրեկտոր Հ. Օշականը, բանաստեղծ Արտաշես Հարությունյանը,եղբայրը` գրող Վահանն ու անգամ իրենց հայրը` հաջի Արթի աղան, զինվել էինու  որոշել  դիմադրել`  վստահ  լինելով,  որ  բուլղարական  բանակը  գտնվում  էՄալկարայի դռների առաջ…» [7]։
 Գավառներում  սկսվել  էին  հայերի  տեղահանություններն  ու  ջարդերը։
 «Հայ մտավորականության ընտրանին կը քալեր դեպի Գողգոթա»[8]։
 Թուրքական աշխարհակալական մարմաջը հայ ժողովրդի պատմականկենսագրության էջը լրացրեց մի նոր «կարմիր գինարբուքով» (Արտ. Հարությունյան)։
   Արվեստի  մեծ  քուրմերն  ընկնում  էին  կացնահար։
   Հարյուրավոր  հայերձերբակալվում  էին։
   Հայոց  աշխարհը  վերածվում  է  ընդարձակ  սպանդանոցի։
 Օրեր ու գիշերներ ոճիրը շարունակվում է։
 Բանտարկված  որդուն  փրկելու  նպատակով  Հարությունյանի  հայրըգնում է Պոլիս։
  Հայության սարսափը դարձած մալկարացի Ալի Րիզան ՀուսեյինԷֆենտի  կոչված  բռնապետի  թոռնորդին  էր։
   ճանաչելով  հանդերձ  Արթինաղային՝ Ալի Րիզան անմիջապես ձերբակալում է նրան։
  Պոլսի բանտերի նախկին  տնօրեն  չեթեճի  Իպրահիմի  հրամանով  վերսկսում  են  գազանաբարո  խոշտանգումները։
   Հակոբ  Սարգսյանը  վկայում  է,  որ  գրողը  արիությամբ  է  տարելզարհուրելի  տանջանքները.  «Արտաշես  տեսած  էր  իր  ծերունի  հոր  լացը,  բայցինքը ոչ իսկ աղաչանքի բառ մը փախցուցած էր դահիճներու հասցեին»[9]։
  Պատմում  են  նաև,  որ  համեմատաբար  լավ  ինքնազգացողության  օրերին  Արտ.  Հարությունյանը խանդավառությամբ խոսում էր գրականության մասին։
 Ժամանակակիցների հուշերից ներկայանում է գրողի բարոյական նկարագիրը.  «Տառապանքի  վայրկյաններուն  մեջ…  ենթարկված  ամենեն  դառն  վիճակին, մեր գտնված սենյակի պատուհանեն կը նայեր դուրսի բակը լեցված կիներուն,  տղաքներուն,  ու  մոռցած  իր  ցավերը  կը  տոչորվեր  անոնց  ցավերով,գրում է Ա. Մուբահեաճյանը։
 - Քանի՜-քանի՜ անգամ հարցուց ինծի. «Ի՞նչ պիտիըլլա ասոնց վիճակը, երբ աքսորեն անոնց այրերը։
  Այս կիներն ու փոքրիկներըսովամահ  պիտի  ըլլան»  [10]։
   Գիշերով  երեք  զինված  թուրք  պահապաններիհսկողությամբ տարվում են երկու անպաշտպան հայերը, որոնք, արդարև, մահվանից բացի ուրիշ ոչնչի չէին կարող սպասել։
 «Մահվան  դեմ`  ինչպես  ալ  գոցես  աչքերդ,  ով  իմ  լավագույն  մարդս,  եսհամոզված եմ, արիի զվարթությունը բացվեցավ ոսկիի պես քու մաքուր արյունիդ միջեն ու այնքան սիրած Մեթերլինկիդ հոգիեն երիզ մը իջավ քու վրադ։
  Ուհակառակ  անոր  որ  ոճիրն  էր  քեզ  զգետնողը,  քու  պատանքդ  ժպիտ  մը  եղավ,Մեթերլինկի ժպիտ»[11], - գրում է Հակոբ Օշականը։
 Արտաշես Հարությունյանը չունեցավ Աստծո պարգևած կյանքը բնականոն  ապրելու  բարեբախտությունը  և  դարձավ  1915-ի  անասելի  եղեռնագործության  զոհերից  մեկը՝  կիսելով  անթիվ-անհամար  հայերի՝  թուրքական  կազմակերպված սպանդից նահատակվելու ճակատագիրը։
 Արտ.  Հարությունյանի  թողած  արժեքավոր  գրական  էջերում  այսօր  էլերևակվում են տեսաբան վերլուծողի առաջադեմ դիրքորոշումն ու ակտիվ քաղաքացիությունը ժամանակի հասարակական-քաղաքական կացության ընկալման ու գնահատման լայն դիտակետով։
  Նա չոգևորվեց երիտթուրքերի խոստացած ազգային ինքնավարության հեռանկարներով, դիմակազերծում էր Օսմանյան կայսրության և երիտասարդ թուրքերի վարած հակաժողովրդական գործելակերպն  ու  իմպերիալիստական  պետությունների  դիվանագիտական  ձեռնածությունները՝ ներկայացնելով իր գեղարվեստական առաջադեմ դիրքորոշումնու ակտիվ քաղաքացիությունը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  ԳԱԹ, Արտաշես Հարությունյանի արխիվ, գործ №23, էջ 14։
 2.  Հարությունյան  Ա.  Հ.,  «Ազատության  բարիք»,  «Արևելյան  մամուլ»,  Պոլիս,1908, №34, էջ 793-796։
 3.  Հարությունյան Ա. Հ., «Անցամաքելի շնչերակը», Կ. Պոլիս, «Ազատամարտ»1909, №11,12։
 4.  Հարությունյան  Ա.  Հ.,  «Վրիպած  հրաշք  մը»,  «Հայ  գրականություն»,Զմյուռնիա, 1912, №7, էջ 1-5։
 5.  Հարությունյան Ա. Հ., «Շահեկան էջեր ռուս հեղափոխական պատմութենեն»,«Ձայն հայրենյաց», 1910, №13, էջ 248։
 6.  Փանիկյան Օ. Ս., Մահից դեպի կյանք, Երևան, 1965, 334 էջ։
 7.  ԳԱԹ, Արտաշես Հարությունյանի արխիվ, գործ 63։
 8.  Պարսամյան Մ. Ա., Արտաշես Հարությունյան «Իր կյանքն ու գործը», «Հայրենիք», Բոստոն, 1928թ., №49, 50։
 9.  Աղասյան  Մ.,  «Արտաշես  Հարությունյան»,  «Նոր  օր»,  Աթենք,  1930,  20ապրիլի։
 10.  ԳԱԹ, Արտաշես Հարությունյանի արխիվ, գործ №66-68։
 11.  Օշական Հ. Հ., «Արտաշես Հարությունյան», «Հուշեր», «Ճակատամարտ», Պոլիս, 1919, 15 հունիսի։
 Տեղեկություններ հեղինակների մասինԱնահիտ Գևորգի Նահապետյան - բան. գիտ. թեկնածու, դոցենտ, ԳՊՄԻհայ գրականության, նրա դասավանդման մեթոդիկայի և լրագրության ամբիոնի դասախոս։
 Մարի Վարուժանի Սողոմոնյան - «№ 7 հիմնական դպրոց» ՊՈԱԿ –ում և ՀՊՏՀ վարժարանումհայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ։

Հոդվածում երևակվում է XX դարասկզբին հայ ժողովրդին բաժին ընկած  աննախադեպ  ոճրագործության  սահմռկեցուցիչ  ողբերգությունը։
   Ներկայացվում է 1908-1910թթ.-ին «Ազատամարտ», «Հայ գրականություն», «Ձայն հայրենյաց»,  «Բյուզանդիոն»  պարբերականներում  Արտաշես  Հարությունյանի  (18731915)՝ ազգային-քաղաքական հարցեր քննարկող հրապարակախոսությունը որպես  Օսմանյան  կայսրության  և  երիտթուրքերի  անողոք  քննադատության  վավերագրեր՝  լուսաբանելով  գրողի  առաջադեմ  դիրքորոշումն  ու  ակտիվ  քաղաքացիությունը։
