ԱՆՏԻՈՔԻ ՀԱՅԱԶԳԻ ԴՈՒՔՍԵՐ ԽԱՉԱՏՈՒՐԻ ՈՒ ՊԵԽՏԻ (ԵՊԻԽՏ) ՆՈՒՅՆԱՑՄԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ11-րդ դ. 20-ական թթ. Վասպուրականի հայերի՝ Սեբաստիայում և հարակից շրջաններում վերաբնակեցմամբ  սկիզբ  առավ  հայ  հասարակության  արտագաղթի  նոր  ալիք,  որը  հետևանք  էր  Բյուզանդական  կայսրության  նվաճողական  ու,  ինչպես  պիտի  պարզվեր  մի  քանի  տասնամյակ  անց,  անհեռանկար քաղաքականության, այնպես էլ երկրի ներսում ընթացող քաղաքական անցանկալի զարգացումների։
   Բնութագրական  է,  որ  սեփական  հայրենիքը  լքողների  շարքերում  էին  նաև  ավատատիրականավագանու  ներկայացուցիչներ,  ինչպես  նաև՝  զինվորական  գործիչներ։
   Արիստակես  Լաստիվերտցուհաղորդմամբ. «հեծելազօրն անտերունչ շրջեալ ոմն ի Պարսս, ոմն ի Յոյնս, ոմն ի Վիրս»1։
  Այս գործընթացը, ի վերջո, առաջ բերեց միանգամայն նոր իրավիճակ. հայության ներուժի իրացման շրջանակներնընդլայնվում են՝ Մեծ Հայքից բացի ընդգրկելով նաև բազմաթիվ այլ տարածքներ։
  Արձանագրված նշանակալի փոփոխությունները Կ. Մութաֆյանի կողմից բնորոշվել են որպես հայկական աշխարհի (Monde Arménien)2 առաջացում։
  Այս ամենի համապատկերում չափազանց խոսուն պետք է համարել Կ. Կահենի  դիտարկումը.  «Ամենակարևոր  արտագաղթերը  հայերինն  ու  թուրքերինն  են»3։
   Հայազգի  գործիչները, հայտնվելով այլադավան երկրներում ու հաճախ կրոնափոխման ենթարկվելով, սկսում են ծավալել քաղաքական ու ռազմական տպավորիչ գործունեություն, ինչի տրամաբանական արդյունքը պետքէ համարել, օրինակ, հայազգի վեզիրների հանդես գալը Ֆաթիմյան Եգիպտոսում4։
  Հենց այսպիսի չափազանց ուշագրավ մի դրվագ էլ հայազգի դուքսերի ասպարեզ գալն է Անտիոքում։
  Որպես այդ քաղաքի  դուքսեր  սկզբնաղբյուրները  հիշատակում  են  3  գործիչների՝  Պեխտ,  Խաչատուր,  Վասակ  Պահլավունի։
  Հետազոտողների մի խումբ, որոշակի ընդհանրություններ տեսնելով առաջին երկուսի գործունեության մեջ, հանդես է գալիս նրանց նույնացման տեսակետի օգտին։
  Նմանաբնույթ հրապարակումների  պայմաններում  անհրաժեշտ  ենք  համարում  հիմնահարցի  վերստին  քննարկումը  սկզբնաղբյուրներում առկա վկայությունների և արձանագրված բոլոր ուսումնասիրությունների լայն հենքի վրա։
 Բյուզանդական  պատմագիրներից  չորսը՝  Հովհաննես  Սկիլիցեսը,  Ատալիատեսը,  Նիկեփոր  Բրիենոսը և Փսելլոսը հետաքրքրական տեղեկություններ են հաղորդում հայազգի Խաչատուրի մասին, որինՌոմանոս  Դ  Դիոգենես  կայսրը  (1068-1071/72  թթ.)  1069  թ.  վստահում  է Անտիոքի  դուքսի  պաշտոնը։
 Աղբյուրները  լռում  են  նրա  նախընթաց  գործունեության  մասին՝  բավարարվելով  միայն  անձնականհատկանիշների  արձանագրմամբ։
   1068-1069  թթ.  նշանավորվում  են  կայսեր  արևելյան  ռազմարշավով5, որին ի պատասխան սելջուկ-թյուրքերն արշավում են Իկոնիայի շրջան՝ ասպատակելով ու կողոպտելով այն։
  Հերակլեայում գտնվող Ռոմանոս Դիոգենեսը, Անտիոքի դքսին ուղարկելով օժանդակ զորամասեր, հրահանգում է ջախջախել վերադարձող հակառակորդի ուժերը։
  Խաչատուրին, այնուհանդերձ,չի  հաջողվում  լիարժեք  կերպով  կատարել  ստացած  հանձնարարականը.  Մամիստրայի  (Մամեստիա)շրջանում միակ հաջողությունը թալանի հետգրավումն էր սելջուկներից։
  Հակառակորդը, հաղթահարելով Խաչատուրի դիմադրությունը, Սարվանդիկոնով (Սարվանդիքար) անցնում է Ամանոսի (Սև) լեռներիշրջան,  այնտեղից  էլ՝  Հալեպ։
   Հայազգի  դքսին,  սակայն,  վիճակված  էր  առավել  վճռական  դերակատարություն ունենալ մոտ ապագայում ծավալվելիք իրադարձություններում։
 1071 թ. օգոստոսի 19-ին Մանազկերտի դաշտում կայսեր գլխավորած բյուզանդական բանակի ևսելջուկ-թյուրքական  զորքերի  միջև  տեղի  ունեցավ  ճակատամարտ,  որի  ճակատագրական  նշանակությունը  համաշխարհային  պատմության  համապատկերում  անքննարկելի  է։
   Բյուզանդական  ուժերի1 Յուզբաշյան Կ., Պատմութիւն Արիստակիսի Լաստիվերտցւոյ, աշխատասիրությամբ, Երևան, 1963, էջ 60։
 2 Մութաֆյան Կ., Մերձավոր Արևելքի Հայաստանը, Բանբեր Մատենադարանի, հ. 20, Երևան, 2014, էջ 447։
 4 Բալդարյան Ս., Ֆաթիմյան Եգիպտոսի հայազգի  առաջին վեզիրը, «Անհատը պատմության հոլովույթում» (գիտաժողովի նյութերի ժողովածու), Երևան, 2015, էջ 65։
 կարգապահության անբավարար մակարդակը, ինչպես և՝ զորահրամանատարների մի մասի դավաճանական  կեցվածքը  կանխորոշեցին  ճակատամարտի  ելքը։
   Ջախջախված  Ռոմանոս  Դիոգենեսը,  գերիընկնելով  հակառակորդի  ձեռքը,  հարկադրված  եղավ  համաձայնելու  խիստ  աննպաստ  պայմանագրիկնքմանը։
  Այն նախատեսում էր, տարածքային զիջումներից բացի, տարեկան 1000 դինարի վճարում ևսելջուկների տիրապետության ճանաչում։
  Այս պայմաններում բյուզանդական վերնախավն ընտրեց Ռոմանոս  Դ-ին  գահընկեց  հայտարարելու  և  գահը  Միքայել  Է  Դուկասին  հանձնելու  ուղին։
   Պայմանագրիկնքումից հետո ազատ արձակված Ռոմանոս Դիոգենեսին, այդպիսով, այլ բան չէր մնում, քան պայքարծավալել իր կայսերական իրավունքների վերահաստատման համար։
  Սակայն իր դեմ ուղարկված Կոստանդին  Դուկասից  պարտություն  կրելով՝  նա  գերի  ընկնելուց  մի  կերպ  փրկվեց՝  շնորհիվ  Անտիոքիդքսի  աջակցության։
   Վերջինս  ոչ  միայն  կանգնեց  գահազուրկ  կայսեր  պաշտպանության  դիրքերում,այլև նրան հաստատեց իր տիրույթներում ընկած Ադանայում։
  Այս անցուդարձերից էլ սկիզբ է առնումԽաչատուրի առանցքային դերակատարության պատմությունը։
  Նա մի կողմից ձեռնամուխ է լինում նորզորամասերի հավաքագրման գործին, իսկ մյուս կողմից՝ կապեր հաստատում սելջուկ-թյուրքերի հետ՝ակնկալելով  օգնական  ուժերի  ստացում։
   Փաստորեն  առաջ  է  գալիս  չափազանց  զարմանալի  իրավիճակ, երբ Մանազկերտի ճակատամարտում իրար դեմ ելած Ռոմանոս Դիոգենեսն ու Ալփ Արսլանը (Ալփասլան) այժմ արդեն հայտնվում են դաշնակիցների կարգավիճակում։
  Գործադրված ջանքերը, այդուամենայնիվ, ի զորու չեղան բեկում մտցնելու իրադարձությունների զարգացման մեջ։
  Կոստանդին Դուկասին  փոխարինած  Անդրոնիկոս  Դուկասը  1072  թ.  Ադանայի  մոտ  ոչ  միայն  պարտության  մատնեցդաշնակից  ուժերին,  այլև  գերի  վերցրեց  նրանց  առաջամարտիկ  Խաչատուրին։
   Ինչ  վերաբերում  է  Ռոմանոս  Դիոգենեսի  հետագա  ճակատագրի  հարցադրմանը,  ապա  գերեվարությունից  խուսափելով  ևԱդանայի  բերդում  ամրանալով  հանդերձ՝  նա,  շատ  չանցած,  հարկադրված  եղավ  հանձնվել  հակառակորդին։
  Սելջուկյան գերությունից ազատված երբեմնի կայսրը կուրացվեց և, այդպիսով, ունեցավ անփառունակ վախճան1։
  Ահա այդ իրադարձության արձագանքն ասորի պատմագիր Անանուն Եդեսացումտապատկերում.  «Տեսե՛ք,  արդ,  քրիստոնյաների  դաժանությունը  և  այլազգիների  մարդասիրությունը»2։
  Այսպիսով՝ 1069-1072 թթ. Անտիոքի դքսի պաշտոնն զբաղեցրած հայազգի Խաչատուրը նշանակալի  դերակատարություն  ունեցավ  Մանազկերտի  ճակատամարտին  հաջորդած  իրադարձություններում՝  ստանձնելով  Ռոմանոս  Դ-ի  կայսերական  իշխանության  վերականգման  համար  մղվող  պայքարիառաջամարտիկի դերը։
 Հարկ  ենք  համարում  անդրադառնալ  առանձնակի  հետաքրքրություն  ներկայացնող  մի  իրողության, այն է՝ Խաչատուրի կերպարի արտացոլմանը «Սայիդ Բաթթալ Ղազի» թյուրքական դյուցազնավեպում։
   Այն,  հիմնված  լինելով  Մելիտենեի  ամիրայի՝  «հավատի  մարտիկ»  (ղազի)  Սայիդ  Բաթթալիսխրանքների (9-րդ դ.) նկարագրության վրա, պարունակում է նաև սելջուկ-թյուրքական նվաճումներիառաջին շրջանի (11-րդ դ.) արձագանքը։
  Ի հիշատակ 1071 թ. հետո Ռոմանոս  Դիոգենես կայսեր հետհաստատված համագործակցության՝ թյուքական էպոսը պահպանել է մահմեդականություն ընդունածբյուզանդական  երեք  կայսրերի  (Asator,  Takfur,  Kanathus)  մասին  տեղեկություններ։
   Հատկանշական  է,որ  ուսումնասիրողները  չեն  առարկում  բյուզանդագետ  Հ.  Գրեգուարի  առաջ  քաշած  տեսակետին,  որըAsator-ին նույնացնում է Խաչատուրի հետ3։
  Ավելորդ համարելով նրա մասին դյուցազնավեպում առկավկայությունների  ներկայացումը4՝  միայն  նշենք,  որ  Խաչատուրի  հիշատակությունը  թյուրքական  էպոսում թե՛ հիշողությունն է  Ալփ Արսլանի հետ Ռոմանոս կայսեր ու նրա հայազգի աջակցի հաստատածքաղաքական  դաշինքի  և  թե՛  արձագանքն  այն  բացառիկ  դերակատարության,  որ  խաղաց  Անտիոքիդուքսը 1071-1072 թթ. անցուդարձերում5։
 Նույն  այս  ժամանակահատվածում  հայկական  աղբյուրները  որպես  Անտիոքի  դուքս  հիշատակումեն Պեխտին6։
  Այս անունը հանդես է գալիս նաև Եպիխտ7, Բեխդ8 տարբերակներով։
  Հատկանշական է,որ Ա. Կաժդանը, օրինակ, նրանց չի միավորում 1 անձի մեջ9, մինչդեռ ըստ Հ. Բարթիկյանի առավել հա1 Cheynet J.-Cl., Manzikert։
  un désastre militaire?, ‘’Byzantion’’, t. L, fasc. 2, 1980, pp. 410-438.2  Եդեսացի  Ա.,  Ժամանակագրություն,  բնագրից  (թարգմ.  Տեր-Պետրոսյան  L.,  Օտար  աղբյուրները  Հայաստանի  ու  հայերիմասին), հ. 12, Երևան, 1982, էջ 30։
 3 Գրեգուար Հ., Խաչատուր-Ասադոր, (թարգմ. Պէրպէրեան Հ.), Սիոն, 1952, թ. 1-12, էջ 29-31։
 4 Այս մասին հանգամանալից տե՛ս անդ, էջ 30-31։
 6 Ուռհայեցի Մ., Ժամանակագրութիւն, (քննական բնագիրը  Մելիք-Ադամյան  Մ., Տեր-Միքայելյանի Ն.), Երևան, 1991, էջ 170։
 Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք, Վենետիկ, 1956, էջ 84։
 7 Ուռհայեցի Մ., էջ 230։
 8 Վարդան վարդապետ, Հաւաքումն պատմութեան, Վենետիկ, 1862, էջ 105։
 վանական  տեսակետի՝  այդ  անվանումները  «էպիխտես»  հունարեն  բառի  տառադարձման  ավելի  կամպակաս ճշգրիտ ձևերն են1։
 Խոսելով 1065 թ. իրադարձությունների մասին՝ Մատթեոս Ուռհայեցին հիշատակում է «տուկ Անտիոքայ քաղաքին» Պեխտի՝ պաշարված Եդեսիային ռազմական օգնություն ցուցաբերելու հանգամանքը։
  Տեղի դքսի պրոքսիմոսը, սակայն, սելջուկ-թյուրքերին դիմադրություն ցուցաբերած Պեխտին օգնելու  փոխարեն  դավաճանական  դիրք  գրավեց։
   Նշենիկ  բերդի  մոտ,  ի  վերջո,  կարողանալով  պարտության  մատնել  հակառակորդին՝  Անտիոքի  դուքսը  կատարվածի  մասին  հայտնեց  Կոստանդին  Ժ  Դուկասին,  որը  պաշտոնազրկեց  Եդեսիայի  դքսին,  իսկ  վերջինիս  պաշտոնյան  մահապատժի  ենթարկվեց2։
 Նույն  պատմագրի  վկայությամբ՝  Անդրիուն  բերդի  իշխան  Եպիխտը  1076  թ.  (այս  թվականի  ներքոզետեղված իրադարձությունները տեղի են ունեցել 2 տարի անց՝ 1078 թ.3) սպանվում է «չարագործ եւպիղծ  կրօնաւորի»  կողմից4։
   Մատթեոս  Ուռհայեցուց  օգտվելով՝  նույն  դեպքերի  համանման  նկարագրություն է տալիս նաև Սմբատ Սպարապետը5։
  Հայ պատմագիրներից Վարդան Արևելցին ևս վկայություններ  ունի  այս  գործչի  մահվան  հանգամանքների  վերաբերյալ։
   Հաղորդելով  «ի  բերդն  իւր  Անդրիօնն» կատարված սպանության մասին՝ նա տալիս է հույն հոգևորականի անունը6։
  Ըստ Ա. Կաժդանիընկալման՝  պատմագրի  տեղեկությունների  հիման  վրա  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  դուքսը  սպանվել  էքաղկեդոնականություն ընդունելու հաջորդ տարում7։
  Այս ամենը ցույց է տալիս, որ Վարդան Արևելցուշարադրանքն  անկախ  է  Մատթեոս  Ուռհայեցու  նկարագրությունից,  որը  չի  հիշատակում  նշվածմանրամասները։
   Հայկական  աղբյուրներում  Պեխտի  մասին  վկայությունները  սրանով  սպառվում  են։
 Հավելենք, որ նրա մասին մեկ հաղորդում էլ պահպանվել է արաբական աղբյուրներում8։
 Նույն  ժամանակահատվածում  գործելու  և  նույն  պաշտոնը  ստանձնած  լինելու  հանգամանքնուսումնասիրողների  մեծ մասին ստիպել է հակվել Խաչատուրի և Պեխտի նույնացման մտքին։
   ԴեռևսՄ.  Չամչյանցից9  սկիզբ  առած  այդ  մտայնացումը  շարունակություն  է  ստացել  Ղ.  Ալիշանի10,  Ա.  Ալպոյաճյանի11, Հ. Աճառյանի12, մեր օրերում՝ Ե. Քասունու13, Կ. Մաթևոսյանի14 ուսումնասիրություններում։
 Հետազոտողների մեկ այլ խումբ՝ Ժ. Լորան15, Հ. Գրեգուար16, Ա. Կաժդան17, Հ. Բարթիկյան18, Ժ. Դեդեյան19,  հանդես  է  եկել  այդ  տեսակետի  քննադատմամբ՝  բացառելով  խնդրո  առարկա  գործիչների  նույնացման հավանականությունը։
 Նախքան  Ժ.  Լորանի  հոդվածի  ասպարեզ  գալն  ուսումնասիրողներն  առանց  մանրազնին  քննության ըստ էության բավարարվում էին այն կռահումով, որ բյուզանդական աղբյուրներում հիշատակվողԽաչատուրը  պետք  է  լինի  հայկական  աղբյուրներում  նույն  պաշտոնով  հանդես  եկող  Պեխտը։
   Նշվածբյուզանդագետի  ուսումնասիրության  հրատարակումից  հետո  նշված  գործիչների  նույնացման  տեսակետի  կողմնակիցներն  արդեն  հարկադրված  եղան  առաջ  քաշել  տարբեր  փաստարկներ՝  Ժ.  Լորանինհակադարձելու  և  սեփական  դիրքորոշումը  հիմնավորելու  համար։
   Ստորև  կփորձենք  նախ  ցույց  տալշրջանառված փաստարկների, դրանով նաև՝ Խաչատուրին ու Պեխտին նույնացնող տեսակետի ոչ ծանրակշիռ լինելը և ապա դրանց փոխարեն առաջարկել նոր, առավել հիմնավոր փաստարկներ հակադիրկարծիքի օգտին։
 1 Ուռհայեցի Մ., էջ 500, ծան. 234։
 2 Անդ, էջ 170։
 3  Տեր-Պետրոսյան  Լ.,  Խաչակիրները  և  հայերը,  հ.  Ա,  Երևան,  2005,  էջ  418։
   Մաթևոսյան  Կ.,  Անի-Շիրակի  պատմության  էջեր,Երևան, 2010, էջ 151, ծան. 6։
 4 Ուռհայեցի Մ., էջ 230։
 5 Սմբատ Սպարապետ, էջ 84։
 6 «Հայր խոստովանութեան նորա  Աբէլ հոռոմ» (ընդգծումը մերն է,-Ս. Բ.). տե՛ս Մեծին Վարդանայ Բարձրբերդցւոյ ՊատմութիւնՏիեզերական, Մուկուա, 1861, էջ 140։
 9 Չամչեանց Մ., Պատմութիւն Հայոց, հ. Բ, Երևան, 1984, էջ 972։
 10 Ալիշան Ղ., Սիսուան, Վենետիկ, 1885, էջ 46։
  Վարդան վարդապետ, էջ 105, ծան. 1։
 11 Ալպոյաճեան Ա., Պատմութիւն Հայ Կեսարիոյ, հ. Ա, Գահիրէ, 1937, էջ 439, ծան. 1։
 12 Աճառյան Հ., Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Ա, Երևան, 1942, էջ 404։
 13  Քասունի  Ե.,  ԺԱ.  դարու  Անտիոքի  հայ  կառավարիչներ  Պեխտ-Խաչատուր  եւ  Վասակ  Պահլաւունի,  Հայկազեան  հայագիտական հանդէս, 1971, հ. 2, էջ 123-134։
 14 Մաթևոսյան Կ., էջ 150-169։
 15  Լօրան  Յ.,  Խաչատուր  իշխան  Անտիոքի  1068-1072,  Հանդէս  ամսօրեայ,  1930,.  1-12,  էջ  303-310։
   Նույնը  տե՛ս  Laurent  J.,16 Գրեգուար Հ., էջ 29։
 18 Սկիլիցես Հ.,, (թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Բարթիկյան Հ.), Երևան, 1979, էջ 376։
 Ե.  Քասունին,  ներկայացնելով  Խաչատուրի  ու  Պեխտի  մասին  պահպանված  վկայությունները,եզրակացնում է. «Ասպարեզի ու նկարագրի այս նմանութիւններն իրաւունք չե՞ն տար մեզի մտածելու,որ Պեխտ և Խաչատուր նոյն անձն է1»։
  Կասկածից վեր է, որ «ասպարեզի ու  նկարագրի նմանութիւններ» արտահայտությունը հեռու է լուրջ փաստարկի համար գոնե բավարար լինելուց։
  Նախ՝ «ասպարեզի նմանութիւնը» խիստ խնդրական է, քանի որ Մեծ Անտիոքից բացի հայտնի է նաև նույնանուն բնակավայր  Լեռնային  Կիլիկիայում։
   Մյուս  կողմից՝  զարմանք  է  հարուցում  «նկարագրի  նմանության»քննարկումը։
  Այսպես՝ Խաչատուրի նախընթաց գործունեության մասին լռող բյուզանդական հեղինակները  բավարարվում  են  նրա  ռազմական  ունակությունների  արձանագրմամբ.  «Այս  հայը  տուած  էրապացոյցներն  իր  քաջութեանը…  ապացուցած  էր  իր  տաղանդն  իբր  զորավար»2։
   Ե.  Քասունին  այսամենը  կամայականորեն  կապում  է  1065  թ.  Նշենիկ  բերդի  մոտ  ծավալված  իրադարձություններին՝այդպիսով  «բացահայտելով»  «նկարագրի  նմանութիւն»։
   Ակնհայտ  է,  որ  այդ  տրամաբանությամբԽաչատուրին  կարելի  է  վերագրել  ռազմական  բազմապիսի  սխրանքներ՝  անտեսելով  աղբյուրագիտական լրացուցիչ փաստարկման անհրաժեշտությունը։
 Ինչ  վերաբերում  է  Կ.  Մաթևոսյանի  բերած  փաստարկներին,  ապա  դրանք  հիմնված  են  ՍամվելԱնեցու  երկի  2  ձեռագրերում  պահպանված  գրչական  հավելումների  վրա։
   Հետազոտողը  գիտականշրջանառության  մեջ  է  դնում  երկու  հատկանշական  տեղեկություն  Պեխտի  վերաբերյալ։
   Առաջինի  համաձայն՝  «Ի  ՇԺԹ  (1070)  Գողձախմատն  աւերեաց  զՍեւ  լեառն  և  կոտորեաց  զնա  Գրիգոր  Պիխտն  իդաշտն  Հարունոյն  ի  մամխենուտն»3։
   Երկրորդ  տեղեկությունը  վերաբերում  է  նրա  մահվան  հանգամանքներին. «ՇԻԱ (1072) զՊիխտն յԱնդրիոնն խեղդեցին ծառայք իւր»4։
 Փաստորեն  1070  թ.  Հարունի  դաշտում  Պեխտը,  որի  Գրիգոր  անունը,  շնորհիվ  նոր  աղբյուրի,պարզ է դառնում, պարտության է մատնել ոմն Գողձախմատի։
  Կ. Մաթևոսյանը, այս իրադարձությունըհամադրելով Խաչատուրի ու սելջուկների՝ բյուզանդական աղբյուրներում վկայված բախմանը, նույնացնում է դրանք, ըստ այդմ էլ՝ գործիչներին։
  Հետազոտողը, մեր համոզմամբ, հաշվի չի առնում 2 կարևորհանգամանք։
  Նախ՝ Խաչատուրի և սելջուկների ընդհարումը տեղի է ունեցել 1069 թ.5, մինչդեռ Պեխտիմասին  տեղեկությունը  վերաբերում  է  հաջորդ  տարվան։
   Դրանից  բացի՝  տարբեր  են  2  բախումներինկարագրերը։
   Մի  դեպքում՝  հակառակորդն  արևմուտքից  Տարսոնի  ու  Մամեստիայի  տարածքով  անցնում է Սև լեռների շրջան, այնտեղից՝ Հալեպ, իսկ մյուս դեպքում՝ Սև լեռների շրջանն ավերած թշնամինշարժվում  է  հակառակ  ուղղությամբ՝  դեպի  հյուսիս՝  Հարունի  դաշտ։
   Ակնհայտ  է,  որ  խոսքը  միանգամայն տարբեր իրադարձություների մասին է։
 Անցնելով  Կ.  Մաթևոսյանի  կողմից  շրջանառության  մեջ  դրված  հաջորդ  վկայությանը՝  նշենք,  որայն տարբեր է Պեխտի սպանության մասին Մատթեոս Ուռհայեցու և Վարդան Արևելցու վկայություններից։
   Չի  համընկնում  ինչպես  թվականը  (1072  թ.  և  1078  թ.),  այնպես  էլ  սպանության  իրագործողը(«հոռոմ աբեղա» և «ծառայք իւր»։
  Ինչպես վերևում ցույց էինք տվել, այս դեպքի վերաբերյալ ՎարդանԱրևելցու  պատմածն  անկախ  է  Մատթեոս  Ուռհայեցու  հաղորդումից,  այսինքն՝  գործ  ունենք  2  ինքնուրույն ու իրար լրացնող վկայությունների հետ։
  Հետևապես՝ դրանք առավել արժանահավատ ու արժեքավոր են, քան խնդրո առարկա գրչական հավելումը։
  Կարծում ենք՝ այն պետք է հանել Պեխտին հիշատակող ստուգապատում վկայությունների ցանկից։
 Հանրագումարի բերելով նշված դիտարկումները՝ կարող ենք արձանագրել, որ  Պեխտի ու Խաչատուրի նույնացման օգտին Կ. Մաթևոսյանի բերած փաստարկները ևս, որոնք, ինչպես նշվեց, հիմնվածեն Սամվել Անեցու երկի ընդմիջարկությունների վրա, համոզիչ չեն։
 Այժմ  անդրադառնանք  2  ուշագրավ  նկատառումների,  որոնք  էական  պարզաբանում  են  մտցնումքննարկվող խնդրում։
  Մեր կարծիքով՝ Խաչատուրը, որը, գահազուրկ կայսեր հետ պայքարի դուրս գալով  Միքայել  Է  Դուկասի  դեմ,  ըստ  էության  հակապետական  գործողության  էր  դիմել,  չէր  կարող  ողջլինել  1072  թ.  հետո։
   Պետական  հեղաշրջման  փորձի  առաջամարտիկը  պետք  է  արժանանար  համանման  ճակատագրի,  ինչ  որ  բաժին  հասավ  Ռոմանոս  Դիոգենեսին։
   Պատահական  չէ,  որ  բյուզանդականաղբյուրներում  նրա  մասին  վերջին  տեղեկությունը  վերաբերում  է  հենց  1072  թ.։
   Ուստի,  առավելհավանական է կարծել, որ հակապետական ելույթի կազմակերպիչ Անտիոքի դուքսը, իշխանությունիցհեռացվելուց բացի, արժանացել է նախկին կայսեր ճակատագրին։
  Տրամաբանական է, որ նա չի կարողնույնանալ 1078 թ. որպես Անդրիունի իշխան հիշատակվող Պեխտի հետ։
 1 Քասունի Ե., էջ 127։
 2 Անդ, էջ 126։
  Լօրան Յ., էջ 303։
 3 Մաթևոսյան Կ., էջ 156-157։
 4 Անդ, էջ 157։
 Ինչ վերաբերում է Պեխտին, ապա, մեր կարծիքով, նրա՝ «տուկ Անտիոքայ» տիտղոսը վերաբերումէ  սոսկ  Լեռնային  Կիլիկիայի  Անտիոք  բնակավայրին։
   Դա  կարելի  է  բխեցնել  նրա  մասին  հիշատակություններում առկա տեղանուններից։
  Անդրիունը, որի բերդը նրան էր հանձնված, գտնվում էր Մարաշիցմի փոքր արևմուտք։
  Հարունի դաշտը, որի շրջանում Պեխտը ռազմական հաջողության է հասել, ընկածէ Մարաշից փոքր-ինչ հարավ։
  Նշված տեղանուններն էլ հարակից են Հյուսիսարևելյան Կիլիկիային, ուրև գտնվում է Անտիոք բնակավայրը։
  Մյուս կողմից էլ՝ եթե նա զբաղեցներ Մեծ Անտիոքի դքսի պաշտոնը,  ապա  բյուզանդական  աղբյուրներում  դա  կարձանագրվեր  այնպես,  ինչպես  Նիկեփորիցեսի,  Նիկեփոր  Բոտանիատեսի,  Խաչատուրի  պարագայում։
   Կարծում  ենք,  որ  Պեխտին  պետք  է  համարել  հենցՓոքր Անտիոքի կառավարիչ։
 Այսպիսով՝ քննադատության չեն դիմանում այն փաստարկները, որոնք բերվում են ի պաշտպանություն  Անտիոքի  դուքսեր  Խաչատուրի  և  Պեխտի  նույնացման։
   1071-1072  թթ.  տարածաշրջանի  իրադարձություններում առանցքային դերակատարություն ստանձնած Խաչատուրը հակապետական ելույթի անհաջող ելքից հետո հեռացել է պատմական ասպարեզից։
  Իսկ ինչ վերաբերում է Պեխտին, ապանա էլ, մեր կարծիքով, կառավարել է սոսկ Փոքր Անտիոքում։
 Սարգիս ԲալդարյանԲանալի բառեր՝ Անտիոք, հայազգի դուքս, Պեխտ, Խաչատուր, նույնացման անհավանականությունԱՆՏԻՈՔԻ ՀԱՅԱԶԳԻ ԴՈՒՔՍ ԽԱՉԱՏՈՒՐԻ ՇՈՒՐՋ։

Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  հայկական  ու  բյուզանդական  սկզբնաղբյուրներում  որպես  Անտիոքի  դուքսեր  հիշատակվող  Խաչատուրի  ու  Պեխտի  նույնացման  հարցի  նորովի  քննարկումը։
   Պահպանված  վկայությունների  հիման վրա ներկայացվում է Խաչատուրի գործունեության տպավորիչ պատկերը։
  Փորձելով հերքել նրան Պեխտի  հետ  նույնացնելու  օգտին  բերվող  փաստարկները՝  հեղինակն  առաջարկում  է  նրանց  դիտել  որպես  առանձին  գործիչներ։
