Հայ  պատմագրությունումհիմնովինուսումնասիրված չէ հայկական մասոնական օթյակների պատմությունըև  դրանց  անդամագրված  երևելի  անդամների  գործունեությունը։
   Այսիմաստով  բացառություն  չէ  նաև  Առաջին  աշխարհամարտի  ավարտիցհետո  Կ.  Պոլսի  Բերա  թաղամասում  հիմնված  հայ  ազատորմնադրության  պատմության  մեջ  թվովհայկական«Հայաստան»  թիվ  1185  օթյակը։
   Բավական  ինքնատիպ  այս  օթյակիմասին քիչ բան է հայտնի, որը պայմանավորված է մեզ հասած նյութերիբայցխիստսակավությամբ։
   Օթյակիսահմանափակ,չորրորդմասինմիաժամանակ  հետաքրքիր  տեղեկություններէ  տալիս  օթյակիԳերհարգելի  Վարպետներից  Արմենակ  Ֆեներճյանը՝  Բոստոնում  լույստեսնող  «Հայրենիք»  ամսագրում։
   Հայ  պատմագիտության  համար«Հայաստան»  թիվ  1185  օթյակի  պատմության  ուսումնասիրությունըխիստ  արդիական  է  հետևյալ  առումներով.  առաջին՝  «Հայաստան»  թիվ1185  օթյակը  դարձավ  19-րդ  դարի  երկրորդ  կեսում  Զմյուռնիայումհիմնված  հայկական  «Տիգրան»  թիվ  1014,  Կ.  Պոլսի  «Սեր»  և  Խարբերդի«Եփրատ»  թիվ  1078  օթյակների  մասոնական  գործունեության  արժանիշարունակողը՝  մասոնության  հիմնարար  գաղափարների  տարածմանուղղությամբ։
   Երկրորդ՝  «Հայաստան»  անունով  հայկական  օթյակունենալու  անհրաժեշտության  վկայություն  է  այն  փաստը,  որ  1994թ.դեկտեմբերին  Ամերիկայի  Միացյալ  Նահանգներում  «Կոլումբիայիօկրուգի  Մեծ  օթյակի»  հայ  անդամները  հիմնեցին  «Հայաստան»  թիվ  94օթյակը։
   Երրորդ՝  ներկայումս  Հայաստանի  Հանրապետությունում«Հայոց գերագույն օթյակի» հովանավորությամբ գործում են 11 օթյակներ,որոնք  իրենց  շարքերում  համալրում  են  200-ից  ավելի  հայ  ազատորմնադիրների1։
  Նրանք շարունակում են անցյալում աշխարհի տարբերերկրներումհայ  ազատորմնադիրներիորնուսումնասիրության առանձին նյութ է։
 աշխարհամարտիմասոնականՕսմանյանկայսրությունումիրենցգործունեությունը։
   Նրանք  աշխատանքները  վերսկսեցին  միայն  1918  թ.հոկտեմբերի  30-ի  Մուդրոսի  զինադադարից  հետո,  երբ  դրա  համարնպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին։
  Մուդրոսի զինադադարից հետոթուրքական  որևէ  օթյակ  չէր  աշխատում։
   Իրենց  գործունեությունըվերսկսեցին  բացառապես  Կ.Պոլսում  հիմնված  եվրոպական  օթյակները,մասնավորապես՝  անգլիական(«Oriental»)  թիվ  687,իտալական  «Վերածնված  Բյուզանդիա»  («Byzanzia  risorta»),  հունական«Ներդաշնակության»  («Harmonia»)  և  ֆրանսիական  «Վերածնունդ»  («Larenaisance») օթյակները։
 լավագույն  ավանդույթները,դադարեցրինմասոնականհիմնվածհայկականօթյակներիև«Արևելյան»ԱռաջինտարիներինօթյակներըԱռաջին  աշխարհամարտի  ավարտիցհետո  Թուրքիայումնպաստավոր  քաղաքական  պայմաններ  ստեղծվեցին  հայկականմասոնական նոր օթյակ ստեղծելու համար։
  Հայ ազատ որմնադրությունը«կրկին փիւնիկի նման անգամ մը, եւս հոգի կառնէ Թուրքիոյ մէջ»2։
  Դրավկայությունը  1918  թ.  դեկտեմբերի  4-ին  հայ  ազատ  որմնադիրների         Կ.  Պոլսում  հիմնած  «Հայաստան»  թիվ  1185  օթյակն  է։
   Օթյակի  10հիմնադիրները  պատերազմից  առաջ  անդամագրվել  էին  Թուրքիայումգործող  ֆրանսիական  և  անգլիական  օթյակների։
   Նրանցից  Կ.Պոլսի«Թուրքիա»  («La  Turguie»)  ֆրանսախոս  օթյակին  1909  թ.  անդամագրվելէին  Թորգոմ  Պոյաճյանը  և  Արմենակ  Ֆեներճյանը,  իսկ  1910  թ.՝  ՊողոսԱլանը,  Հրանտ  Տողրամաճյանը,  Երվանդ  Բեքմեզյանը,  ԲարունակՄաղաքյանը  և  Երվանդ  Մսրյանը։
   «Թուրքիա»  օթյակը  հիմնվել  էրԷդինբուրգի  «Շոտլանդական  Մեծ  օթյակի»  արտոնագրով  և  գործում  էրնրա հովանու ներքո3։
  «Հայաստան» օթյակի մյուս հիմնադիրները՝ ԱրշակՓափազյանը,  Մինաս  Մարտիրոսյանըև  Վահան  Պեշիրյանըներկայացնում  էին  անգլիական  «Էշթոն  Իգերթոն»  («Ashton  Eagerton»)օթյակը,  որին  անդամագրվել  էին  1912  թվականին։
   Հիմնադիրանդամների  առաջին  նիստը  տեղի  է  ունեցել  1918  թ.  դեկտեմբերի  2-ին     Կ.  Պոլսում՝  ֆրանսախոս  «Թուրքիա»  թիվ  1045  օթյակի  քարտուղարԱրմենակ  Ֆեներճյանի  գրասենյակում։
   Նրանք  որոշել  են  իրենց  օթյակըկոչել  «Հայաստան»  և  գործել  «Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակի»  հովանուներքո։
   Այդ  նպատակով  նրանք  դեկտեմբերի  2-ին  նամակ  հղեցին«Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակի»  քարտուղար  Դեյվիդ  Ռիդին։
   Նամակումիրենց  եղբայրական  շնորհավորանքները  և  ողջույններն  էին  հղում  ՄեծԲրիտանիայի,  Շոտլանդիայի  և  Իռլանդիայի,  ինչպես  նաև  համայնաշխարհի  ազատ  որմնադիրներին  Առաջին  աշխարհամարտի  ավարտիկապակցությամբ։
   Նրանք,  մասոնականգաղափարախոսությամբ,պատերազմի ավարտը համարում էին «արդարության մեծ հաղթանակ...,որը  ձեռք  բերուեցաւ  տիեզերական  համաշխարհային  արիւնահեղպատերազմին  մէջ՝  բռնակալութեան  ոճրագործ  տիրապետութեանվրայ»4։
   Հայ  ազատ  որմնադիրները  նամակում  միաժամանակ  հատուկընդգծում  էին  պատերազմի  տարիներին  հայ  ժողովրդի  ունեցած«անօրինակ տառապանքները և անհուն կորուստները»։
  Կարևորվում էր2Ֆէնէրճեան  Ա.,  Ազատ  որմնադրութիւնը  հայոց  մէջ.  «Սէր»  օթեակը.-«Հայրենիք»,Բոստոն, 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 94։
 3  Ֆէնէրճեան  Ա.,  Ազատ  որմնադրութիւնը  Մօտաւոր  Արեւելքի  մէջ,  -  «Կեանք  եւԱրուեստ»,  Տարեգիրք  Ե  տարի,  Փարիզ,  1935,  էջ  77,  Ֆէնէրճեան  Ա.,  Ազատորմնադրութիւնը  հայոց  մէջ,  «Սէր»  օթյակը,  -  «Հայրենիք»,  Բոստոն,  1955,  սեպտեմբեր,թիվ 9, էջ 94։
 4 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ  9, էջ 95։
 «անկախ  Հայաստանի»  ստեղծումը,  որը  հայ  մասոնները  համարում  էին«ազգային  բաղձանք»  և  դրան  հասնելու  համար  ակնկալում  էին«Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակի»«բարյացակամ  օժանդակությունը»5։
 Որոշվեց  պաշտոնապես  դիմել  «Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակին»,  որպեսզիազատ որմնադրության սկզբունքների հիման վրա թույլատրվի ստեղծելհայկական  օթյակ,  որը  կունենա  «իր  պատուաբեր  դիրքն  յօգուտ  հայազգին»6,  գոյություն  ունեցող  հազարավոր  անգլիական,  շոտլանդական,ամերիկյան, ֆրանսիական և այլ ազատ որմնադիրների քույր օթյակներիշարքում։
   Դեկտեմբերի  4-ին  Ա.  Ֆեներճյանի  գրասենյակում  տեղիունեցավ  հայկական  օթյակի  հիմնադրման  արարողությունը7։
   Օթյակիհիմնադիր  անդամները  խնդրեցին  Թորգոմ  Պոյաճյանին  անգլերենիցհայերեն  թարգմանել  շոտլանդական  կանոնակարգով  նախատեսվածծեսերն  ու  արարողությունները,  որպեսզի  իրենց  գործունեությունումառաջնորդվեն  դրանցով։
   Թ.  Պոյաճյանը  կատարեց  իր  մասոնեղբայրների  խնդրանքը  և  1919  թ.  Կ.Պոլսում  հրատարակեց  «Ներքինկանոնագիր  եւ  պարտաւորութիւնք  Հայաստան  թ.  1185  օթյակի»,  որըվավերացրել  էր  Շոտլանդական  գերագույն  օթյակը։
   Հայ  մասոնությանպատմության  մեջ  սա  եզակի  դեպք  է,  երբ  օթյակը  տպագրում  էր  իրկանոնադրությունը։
  Մինչ այդ հիմնված հայկական օթյակներից ոչ մեկըիր  ներքին    կանոնադրությունը  չէր  հրատարակել։
   Դեկտեմբերի  4-իննիստում  որոշվեց  նաև  ներկա  գտնվող  հիմնադիր  անդամներիցձևավորել  օթյակի  ղեկավարություն։
   Քվեարկության  արդյունքումմիաձայն «Հայաստան» թիվ 1185 օթյակի առաջին Գերհարգելի Վարպետընտրվեց  Թորգոմ  Պոյաճյանը,  Մեծ  Վերահսկող՝  Երվանդ  Մսրյանը,Կրտսեր  Վերահսկող՝  Պողոս  Ալանը,քարտուղար՝  ԱրմենակՖեներճյանը,  գանձապետ՝  Երվանդ  Բեքմեզյանը,  կրտսեր  սարկավագ՝Հրանտ  Տողրամաճյանը,  ներքին  պահապան՝  Արշակ  Փափազյանը  ևարտաքին  պահապան՝    Բարունակ  Մաղաքյանը8։
   Օթյակի  անդամներիհամար  պարտադիր  համարվեց  ծիսական  արարողությունների  ևաշխատանքային գործունեության ընթացքում սև հագուստ կրելը։
 1918  թ.  դեկտեմբերի  18-ին  «Հայաստան»  օթյակի  անդամները  Մինչ  «Շոտլանդիայի  Մեծերկրորդ  անգամ  ժողով  հրավիրեցին։
 5 Նույն տեղում։
 6 Նույն տեղում։
 7 «Կեանք եւ Արուեստ», 1935, էջ 778 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ  9, էջ 95։
 օթյակից»  հավաստագիր  ստանալը  որոշվեց  օթյակի  աշխատանքներըղեկավարելու  համար  ստեղծել  ժամանակավոր  դիվան՝  ատենապետ    Թ.  Պոյաճյան,  գանձապետ՝  Ե.  Բեքմեզյան  և  քարտուղար՝  Ա.  Ֆեներճյանկազմով։
   Օթյակիներկաներինտեղեկացրեց,  որ  ինքը  պատերազմի  ավարտի  կապակցությամբ,  բացի«Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակից»,  շնորհավորական նամակներ  է հղել  նաևՓարիզի  երկու  օթյակներին,  «Իտալիայի  Մեծ  Արևելք»  և  «ՀունաստանիՄեծ  օթյակին»։
   Ներկաները  նրան  շնորհակալություն  հայտնեցին  այդծառայության համար։
 քարտուղար  Ա.  Ֆեներճյանը1918  թ.  դեկտեմբերի  27-ին  տեղի  ունեցավ  օթյակի  հերթականնիստը,  որը  քննարկեց  «Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակին»  ներկայացվելիքխնդրագիրը։
   Անգլերեն  խնդրագիրը  ներկայացրեց  օթյակի  անդամԱրշակ  Փափազյանը,  որն  աննշան  խմբագրական  փոփոխություններովընդունվեց։
   Օթյակի  քարտուղար  Ա.  Ֆեներջյանին  հանձնարարվեցխնդրագրի խմբագրված տեքստը մեքենագրել և ստորագրել տալ օթյակիբոլոր  անդամներին։
   1919  թ.  մայիսի  1-ին  «Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակը»պաշտոնապես  վավերացրեց  «Հայաստան»  օթյակի  խնդրանքը  և  նրանշնորհեց  իր  արտոնագիրը։
   «Հայաստան»  օթյակն  այդ  կապակցությամբհունիսիորոշվեց ժամանակշնորհակալական նամակ ուղղել մայր օթյակի քարտուղարին։
 հրավիրեց,որի12-ինժողով1919  թ.  հունիսի  26-ին  «Հայաստան»  օթյակի  ղեկավարությունը  միշարք  հարցերի  պարզաբանման  նպատակով  «Շոտլանդիայի  Մեծօթյակին»  դիմել  է  հերթական  խնդրագրով։
   1919  թ.  դեկտեմբերի  3-ին«Շոտլանդիայի Մեծ օթյակը» հայ մասոնական օթյակին տվել է մի քանիհանձնարարականներ։
   Մասնավորապես՝օթյակինպարզաբանվել  է,  որ  այն  հայերը,  ովքեր  թուրքական  տարբերօթյակներում  ստացել  են  ազատ  որմնադրի  առաջին,  երկրորդ  և  երրորդաստիճան,  չեն  կարող  ընդունվել  «Հայաստան»  օթյակի  մեջ  որպեսանդամ։
   «Շոտլանդիայի  Մեծ  օթյակի»  գլխավոր  քարտուղարը  հայմասոններին  ակնարկում  էր  «Թուրքիայի  Մեծ  Արևելք»  («Grand  Orient  ofTurkey»)  օթյակը,  որի  առաջին  Գերհարգելի  Վարպետը  հայոցցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչ, ներքին գործերի նախարար,մեծ  եպարքոս  Թալեաթ  փաշանէր9։
   Գլխավոր  քարտուղարը«Հայաստան»9  Թալեաթ  փաշա  (1874-1921)  ոչ  միայն  պետական  գործիչ  էր  և  «Միություն  ևառաջադիմություն»  երիտթուրքական  կուսակցության  պարագլուխներից  մեկը,  այլևբարձրաստիճան  մասոն։
   Նա  1890-ական  թվականների  վերջին«ՎերածնվածՄակեդոնիա»  («Makedonia  Rizorta»)  օթյակի անդամ  էր,  1908  թ. դարձավ  «Երիտասարդպարզաբանում էր, որ ովքեր ցանկություն են հայտնում անդամագրվելու«Հայաստան»  օթյակին,  պարտավոր  են  օթյակին  դիմել  սահմանվածկարգով և ստանալ պատշաճ պատասխան։
  «Շոտլանդիայի Մեծ օթյակի»մեծ  քարտուղարը  հայ  մասոնների  ուշադրությունը  հրավիրում  էր  այնբանի  վրա,  որ  թուրքական  օթյակների  հայ  անդամները  չեն  կարողանդամագրվել  հայկական  օթյակին  իրենց  ունեցած  աստիճանով  ևակնկալել  աստիճանի  բարձրացում։
   Այդպիսի  ցանկություն  ունեցողմարդիկ  կարող  են  «Հայաստան»  օթյակի  անդամ  դառնալ  միայնընդհանուր  հիմունքներով։
   Շոտլանդական  օթյակի  քարտուղարըմիաժամանակ  հրահանգում  էր,  որ«Թուրքիայի  Մեծ  օթյակին»պատկանող  որևէ  մարմին  իր  անդամներով  չի  կարող  ճանաչվել«Հայաստան»  օթյակի  կանոնավոր  մարմինը,  հետևաբար  չի  կարողընդունվել  «Հայաստան»  օթյակի  մեջ։
   Առաջնորդվելով նույն  սկզբունքով՝«Հայաստան»  օթյակի  անդամներին  չէր  թույլատրվում  իրականացնելմասոնական  որևէ  գործողություն  կամ  հարաբերություն  այդ  մարմնիհետ10։
 Այս  հանձնարարականները  բխում  էին  «Հայաստան»  օթյակիանդամների  շահերից  և  ամբողջովին  համապատասխանում  էին  նրանցդիրքորոշմանը։
  Հայ ազատ որմնադիրները քաջատեղյակ էին, որ 1915 թ.հայության զանգվածային կոտորածների և եղեռնագործության գլխավորգաղափարախոսներըկազմակերպիչները  Թալեաթ  փաշայիգլխավորած  «Երիտասարդ  Թուրքիա»  և  «Թուրքիայի  Մեծ  Արևելք»մասոնական  օթյակների  բարձրաստիճան  անդամներն  էին,  ովքեր«Միություն  և  առաջադիմություն»  կուսակցության  պարագլուխներնէին11։
   «Հայաստան»  օթյակի  անդամները  նաև  իրազեկ  էին,  որ  ՄեծևԹուրքիա»  օթյակի  Մեծ  Վարպետ,  իսկ  1909  թ.  օգոստոսին  ընտրվեց  «Թուրքիայի  ՄեծԱրևելք»  օթյակի  Մեծ  Վարպետ,  որը  Թուրքիայի  անտեսանելի  կառավարությունն  էր։
 Տե՛ս  Heyd  Uriel.  Foundation  of  Turkish  Nationalizm,  London,  1950,  p.  98;  WalkerChristopher. Armenia։
  The Survival of Nation, New York, 1980, p. 344; Robinson Richard. TheDickran.  Armenia։
   The  Case  for  a  Forgotten  Genocide,  Westwood,  New  Jersey,  1972,  p.  98,Ղազարյան  Հ.,  Ցեղասպան  թուրքը,  Պէյրութ,  1968,  էջ  316-317,  Կիրակոսյան  Ջ.,Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ, Երևան, 1982, գիրք առաջին, էջ 242։
 10 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 96։
 11  Տե՛ս  H.C.  Armstrong.  Gray  Wolf.  The  Life  of  Kemal  Ataturk.  New  York,  1961,  p.  20;  В.1, с. 35; Ռ. Բինոն, Հայերու բնաջնջումը. Գերմանական մէթոտ-թրքական գործելակերպ,եղեռնի  զոհ  են  դարձել  իրենց  մասոն  եղբայրները,  մասնավորապես՝«Սապահ»  թերթի  խմբագիր,  Գերհարգելի  Վարպետ  Տիրան  Քելեկյանը12,թուրքական  օթյակների  անդամ,  մեջլիսի  պատգամավոր,  գրող  ԳրիգորԶոհրապը,  դաշնակցական  գործիչ  Վարդգես  Սերինգյուլյանը13  ևուրիշներ։
 1920  թ.  հոկտեմբերի  18-ի  երկուշաբթի  օրը՝  ժամը  20  անց  30-ին,      տանումէրՀայաստանիաշխատանքները«Հայաստան»  օթյակի  հանդիսավորԿ.  Պոլսի  Բերա  թաղամասի  Քուլօղլու  փողոցի  թիվ  1  տանը  տեղի  էունեցելբացումը։
   Բացմանարարողությանը  ներկա  էին  200-ից  ավելի  հյուրեր։
   Հանդիսավորարարողությունը ղեկավարել է Կ.Պոլսի «Արևելյան» («Oriental») թիվ 687օթյակի  նախկին  Գերհարգելի  Վարպետ  անգլիացի  Փերսի  Լիթը14։
 «Հայաստան»  օթյակը  հայ  ազատ  որմնադրության  պատմության  մեջհանդիսանում  է  մինչ  այդ  հիմնված  հայկական  օթյակներից  միակը,  որնիրառաջինհանրապետության  եռագույն  դրոշի  առկայության  պայմաններում15։
 «Հայաստան»  թիվ  1185  օթյակը  հայկական  մյուս  օթյակներիցառանձնանում  է  նաև  նրանով,  որ  եղել  է  բացառապես  հայ  ազատորմնադիրներից կազմված ամենամեծաքանակ անդամ ունեցող օթյակը։
 Օթյակի  անդամների  քանակի  մասին  միակ  տեղեկությունը  հայտնածԱրմենակ  Ֆեներջյանը  տարբեր  թվեր  է  ներկայացնում։
   Նա  «Կյանք  ևԱրվեստ»  ամսագրում  օթյակի  հայ  անդամների  թիվը  ներկայացնում  է125 մարդ16, իսկ «Հայրենիք» ամսագրում տպագրած հոդվածում գրում է,որ  օթյակը  «ունեցած  է  հարյուրի  մոտ  անդամներ»17։
   Իր  գործունեությանտարիներին «Հայաստան» օթյակն ունեցել է վեց Գերհարեգելի Վարպետ՝Թորգոմ  Պոյաճյան,  Մինաս  Մարտիրոսյան,  Արմենակ  Ֆեներճյան,Տիգրան  Պարսամյան,  Վահե  Հինդլյան  և  Լևոն  Ճգնավորյան18։
   ՕթյակիԿ.Պոլիս,  1919,  էջ  49,  Ր.  Մեվլան  Զադե,  Օսմանյան  յեղափոխութեան  մութ  ծալքերը  ևիթթիհատի հայաջինջ ծրգիրները, Պէյրութ, 1968։
 12 «Հայրենիք», 1955, դեկտեմբեր, թիվ 12, էջ 81։
 13 Կիրակոսյան Ջ., նշվ. աշխ., գիրք առաջին, էջ 323-324, գիրք երկրորդ, Երևան, 1983, էջ74։
 14 «Կեանք եւ Արուեստ», 1935, էջ 77, «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 97-98։
 15 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 97։
 16 Տե՛ս «Կեանք եւ Արուեստ», 1935, էջ 78։
 17 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 98։
 18 Նույն տեղում։
 ղեկավարման  տարիներին  նրանք  «խիստ  փայլուն  գործունեութիւն»19ծավալեցին։
 «Հայաստան» թիվ 1185 օթյակը Թուրքիայում գործած միակ օթյակնէ,  որին  աշխարհիկ  մարդկանցից  զատ  անդամագրվել  էին  նաևհոգևորականներ։
   Նրանցից  առաջինը  օթյակի  անդամ  է  ձեռնադրվելՀովհան  Ծայրագույն  վարդապետ  Կարապետյանը։
   Նա  «Հայաստանիկոչնակ»  թերթի  1924  թ.  հոկտեմբերի  4-ի  համարում  «Գիտակից  սեր»վերնագրով մաղթանք է հղել «Հայաստան» օթյակին։
 Ինը  քառատողից  բաղկացած  այդ  բանաստեղծության  մեջհեղինակը ցանկություն է հայտնում «սիրել Տիեզերքն անհուն, անբաժանընկեր  ըլլալ  աստղերուն,  …  սիրել  մարդկությանն  ամբողջ,լսելօգնութեան  ընդհանուր  կոչ,  …  սիրել  գեղարվեստն  անճառ,  գիտութեանակէն  սերտել  անխափան՝  ԱստուածացումիԻ  պատասխան  այս  ցանկության՝  մի  ձայն  նրան  ասում  է.  եթեցանկանում  ես  սիրել  Տիեզերքն  անհուն,  ապա  «սիրէ  նախապես  քուհայրենի տուն», եթե ցանկանում ես սիրել մարդկությունն ամբողջ, ապա«սիրէ  իսկապես  եղբայրդ  ողբակոծ»,  և  եթե  ցանկանում  ես  սիրելգեղարվեստն  անճառ,  ապա  ամենից  առաջ  «սիրէ  ջերմապէս  պարզկեանքը տիպար»։
  Անսալով այդ ձայնի խորհրդին՝ հեղինակն այնուհետևգրում է.լուսաշող  ճամբան»։
 «Անկեղծ պաշտումով սիրեցի իմ տուն,Ըսի օտարին. «Ալ եղբայր ես դուն»,Կեանքի ուղիեն վազեցի առաջ,Եւ անձնանուէր ծառայութեան մէջ,Գտայ հոգեկան տաճարներ անշեջ»20։
 Հովհան վարդապետ  Կարապետյանի  բանաստեղծությունն իր վրակրում  է  մասոնական  գաղափարախոսության  մի  շարք  հիմնարարդրույթների  ազդեցությունը։
   Դրանք  ամրագրված  են  «մասոնությանպատմահայր»21որմնադիրներիՋեյմս  Անդերսոնի22«Ազատ19 «Կեանք եւ Արուեստ», 1935, էջ 78։
 20 Տե՛ս Յովհան, Գիտակից սէր, - «Հայաստանի կոչնակ», Նյու Յորք, 1924, 4 հոկտեմբերի, թիվ 40, էջ 1267։
 22  Ջեյմս  Անդերսոն  (1680-1739),  շոտլանդական  պրեսբիտերական  եկեղեցու  քահանա,  աստվածաբան,խորհրդանշանական  մասոնության  հիմնադիր,  բարձրապատիվ  մասոն,  Լոնդոնի  և  Վեստմինսթրի  մեծօթյակի  Գերհարգելի  Վարպետ,  1723թ.  հրատարակել  է  մասոնական  օթյակների  գործունեությունըկանոնակարգող  աշխատանք,  որը  հայտնի  է  Անդերսոնի  սահմանադրություն  անունով։
   Տե՛ս  Ридли  Дж.որըէանհատիբարոյականհամարվումհամակարգ»25,Սահմանադրությունում»23,«մասոնությանԱստվածաշունչ»։
  Մասոնությունը «հոգու վիճակ է»24, «իր գեղեցկությամբսքանչելի«մշտականկատարելագործման  մասին  բարոյական  ուսմունք»26։
   Մասոնությունընպատակ  է  հետապնդում  բարոյապես  ազնվացնել  մարդկանց  ևմիավորել  նրանց  եղբայրական  սիրո,  հավասարության,  փոխօգնությանև  հավատարմության  հենքի  վրա»27։
   Այս  դրույթներն  ամրագրված  ենՀովհան  վարդապետ  Կարապետյանի՝  «Հայաստան»  օթյակին  ուղղվածմաղթանքի  մեջ։
   Դրա  վկայությունը  նրա  օգտագործած  «անհունՏիեզերք»,  «անբաժան  ընկեր»,  «մարդկությանն  ամբողջ»,  «եղբայր  եսդուն»,  «փոխադարձ  սեր»,  «կյանքի  ուղի»,  «գեղարվեստն  անճառ»,«հոգեկան  տաճար»,  «լուսաշող  ճամբա»  և  այլ  արտահայտություններնեն,  որոնցից  յուրաքանչյուրը  մասոնության  գաղափարախոսության  ևբառապաշարի  բաղադրիչ  են։
   Մասոնական  գաղափարախոսությունըսահմանում  է,  որ  յուրաքանչյուր  մարդ  կոչված  է  ազատ  և  լիարժեքզարգացնել  իր  ընդունակությունները,  խավարից  անցնել  դեպի  լույս,տգիտությունից՝  դեպի  գիտելիքներ,  մահից՝  դեպի  անմահություն,  որըտեղի  է ունենում միայն մարդկային ոգու տաճարում կամ մասոնականօթյակում, որտեղ բոլորը եղբայրներ են28։
 Հովհան  վարդապետ  Կարապետյանը«Հայաստան»  օթյակինանդամագրված միակ հոգևորականը չէր։
  1923 թ. հունիսի 4-ի երեկոյան«Հայաստան»էԱրտավազդ  վարդապետ  Սյուրմեյանը29,  որին  ներկա  են  եղել  մեծ  թվովհանդիսավորությամբ  անդամագրվելօթյակին29 Արտավազդ արքեպիսկոպոս Սյուրմեյանը (1889-1951) քսան տարուց ավելի ծառայել է Հալեպիև Բեյրութի  Հայաստանյայց եկեղեցուն և տեղի հայ համայնքին։
  1946 թ. մեկնել է Փարիզ՝ որպեսՀայրապետական  լիազոր  ներկայացուցիչ՝  վերակազմելու  համար  Եվրոպայի  թեմը։
   Նա  նաևձեռագրագետ էր, պատմաբան ու բանասեր, հրատարակել և խմբագրել է «Հայ քնար», «Սասուն»,«Հայ  խոսնակ»  պարբերականները,  «Տաթև»  տարեցույցը։
     Հեղինակել  է  պատմագիտական  միշարք  երկեր,  աշխատակցել  «Բազմավեպ»,  «Հանդես  ամսօրյա»,  «Հայաստանի  կոչնակ»,«Էջմիածին» և այլ պարբերականների։
  Հուղարկավորվել է Փարիզի Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը։
 Տե՛ս «Հայաստանի կոչնակ», 1946, 5 հոկտեմբերի, թիվ 40, էջ 954։
 ազատ  որմնադիրներ30։
   1936  թ.  նա  Հալեպի  Քառասուն  Մանկանցեկեղեցում  պատարագ  է  մատուցել  Անգլիայի  մասոն  թագավոր  Ջորջ     V-ի31  մահվան  կապակցությամբ,  որին  ներկա  են  եղել  Անգլիայիհյուպատոսը  և  օտարերկրյա  բազմաթիվ  հյուրեր։
   Նա  «Հայաստան»օթյակի նախկին Գերհարգելի Վարպետ Արմենակ Ֆեներճյանին խնդրելէ իր կարդացած քարոզը ուղարկել «Անգլիայի Մեծ օթյակին»32։
 հնարավորություն1923  թ.  դեկտեմբերի  17-ին  «Հայաստան»  օթյակի  ԳերհարգելիՎարպետի  պաշտոնում  Արմենակ  Ֆեներճյանին  փոխարինել  է  ՏիգրանՊարսամյանը։
  Նոր Գերհարգելի Վարպետին Ա. Ֆեներճյանը մաղթանքիխոսք  է  հղել,  որը  լի  է  մասոնական  գաղափարախոսության  տարբերդրույթներով։
   Այնէ  տալիս  անմիջականպատկերացում կազմել մասոնական օթյակում վարպետի պաշտոնը մեկազատ  որմնադրից  մյուսին  անցնելու  մասոնական  արարողակարգիմասին։
   Մաղթանքի  խոսքում  բարձրաստիճան  մասոն  Ա.  Ֆեներճյանը,դիմելով իր իրավահաջորդին, ասել է. «Խոսքս ձեզ ուղղելով, Գերհարգելիեղբայր  իմ,  նախ՝  կուզեի,  որ  դուք նկատէք  այս  պաշտօնը  ամենաբարձրպատիւը, զոր Եղբայրութիւնը կրնայ շնորհիլ իր օթեակին որեւէ եղբօրը։
 Այն  պատասխանատութիւնները,  որոնք  կապուած  են  այս  պաշտօնինհետ,  շատ  մեծ  ու  ծանր  են  եւ  կը  պահանջեն  մտքի  ու  սրտի  շատ  մըյատկութիւններ։
  Յաջորդ առաջնորդ մը ըլլալու համար, պէտք է ունենալշատ  նուրբ  ձիրքեր  եւ  բարեմասնութիւններ։
   Եւ  ասոնց  ամէնէնցայտունները  պէտք  է  ունենայ  նոր  Գերհարգելի  վարպետը,  որ  էյարգանք,  համարում  եւ  սէր  իր  եղբայրներուն  վրայ։
   Մտքիյատկութիւններով եւ ի մասնաւորի սրտի յատկութիւններով, դուք պիտիյաջողիք  շահիլ  ձեր  եղբայրներուն  վստահութիւնը,  հաւատարիմ,ուղղամիտգուրգուրանքը։
   Ձերպարտականութիւնը պէտք է ըլլայ լուսաւորել անոնց միտքերը ճշմարիտեւօժանդակութիւնը,գորովը30 «Հայրենիք»,1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 100։
 31  Ջորջ  V  (1865  ⁄  1910-1936)-Մեծ  Բրիտանիայի  և  Հյուսիսային  Իռլանդիայի  ՄիացյալԹագավորության  միապետ,  բարձրաստիճան  մասոն։
   1932  թ.  դեկտեմբերի  25-ինառաջին  անգամ  Ծննդյան  տոների  կապակցությամբ  ռադիոյով  շնորհավորել  է  իրհայրենակիցներին,  որի  տեքստը  գրել  էր  անգլիական  նշանավոր  գրող  և  մասոնՌեդյարդ  Կիպլինգը։
   Գերմանացի  կոմպոզիտոր  Պաուլ  Հինդեմիթը  թագավորիհիշատակին նվիրել է «Սգո երաժշտություն»։
   Տե՛ս Harold Nicolson. King George the Fifth;С.  Наследники  Королевы  Виктории  и  первые  британские  монархи    ΧΧ  в։
   Эдуард  VII  и32 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 100։
 իմաստութեամբ,  խոհականութեամբ  եւ  չափաւորութեամբ;  Եթէ  ձերդիրքը եւ վարմունքը այն բարձր արուեստին, զոր մենք ի գործ կը դնենքդարերէ ի վեր, ուղղիչ է, այն ատեն դուք պիտի ստանաք անհրաժեշտ եւկարևոր ուժը  այս  ձեր ստանձնելիք  պաշտօնին  համար  եւ կարող պիտիըլլաք  քողազերծ  ընել  գեղեցկութիւնը  այն  թաքուն  վարդապետութեան,որ կը կազմէ հիմը Ազատ Որմնադրութեան։
 ձերվրայՕթեակինյառաջադիմութիւնըդրուածպարտականութիւն  մըն  է։
   Ինչպէս  որ  մարդկային  կեանքը  կը  կայանայմարմին,  մտքի  եւ  հոգիի  աւելի  մօտ  գործակցութեան  մէջ,  նոյնպէս  ալօթեակի  մը  կեանքը  կը  կայանայ  անոր  նիւթական,  բարոյական  եւհոգեկան  սերտ  գործակցութեան  մէջ։
   Իւրաքանչիւր  Ազատ  Որմնադիրիպարտականութիւնն  է  աշխատել  հանդարտօրէն  իր  անկիւնին  մէջ՝չլինելու համար այն վսեմ անտեսանելի տաճարը, ուր պիտի զարգանանիր  մտային,  բարոյական  եւ  հոգեկան  ուժերը,  որոնք  միանալով  բոլորեղբայրներու  միացեալ  ջանքերուն,  պիտի  կրնան  վերջնականապեսկերտել մարդկային կատարելագործութիւնը։
 Դուք,  նոր  ընտրուած  Գերհարգելի  վարպետ,  պիտի  տաք  այսխորունկ  դասերուն  իրական  ցայտուն  նշանակութիւնը  ոչ  միայն  ձերխօսքերով,  այլ  նաև  ձեր  կեանքով,  վարքով  ու  բարքով։
   Գերհարգելիվարպետը  միշտ  պէտք  է  յիշէ,  թէ  երկրիս  վրայ  է  եւ  թէ  անոր  տաճարըանհուն  եւ  յաւիտենական  է.  թէ  մարդու  մը  սիրտը  խաղաղութեան,անբծութեան,  ուժի,  գութի  եւ  յոյսի  տաճարն  է։
   Շատ  բարձր  է  ձեզիյանձնուած  վստահութիւնը  եւ  վստահ  եմ  թէ  չպիտի  ուզէիք  եւ  չպիտիհամարձակեիքայդպարտականութիւններէն,  որ  ձեր  ուսերուն  վրայ  դրուեցան  այս  երեկոյ,եղբայրութեան քուէներով։
  Սորվինքէ՝ ուսուցանելէ առաջ։
  Հնազանդինք՝հրամայելէ  առաջ։
   Լաւ  հասկանանք՝  որեւէ  խնդիր  քննադատելէ  առաջ։
 Ահա  մի  քանի  ճշմարտութիւններ  օթեակի  մըյառաջադիմութեանհամար։
   Ուրեմն,  կը  մաղթեմ,  որ  կարողանանք  միացնել  ձեր  անձին  մէջմտատիպար գերհարգելի վարպետի բոլոր հատկութիւնները»33։
 պարկեշտփախիլմարդ,իբրեւ«Հայաստան»  օթյակն  իր  աշխատանքները,  ըստ  ԳերհարգելիՎարպետ  Վահե  Հինդլյանի,  դադարեցրել  է  1925  թվականին՝  ունենալովգործունեության «փայլուն շրջանակ»34։
  Այս օթյակն էլ արժանացավ նույնճակատագրին,  ինչ  Զմյուռնիայի    «Տիգրան»  թիվ  1014,  Կ.  Պոլսի  «Սեր»  և33 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 98-99։
 34 «Հայրենիք», 1955, սեպտեմբեր, թիվ 9, էջ 100։
 Խարբերդի  «Եփրատ»  թիվ  1078  օթյակները։
   Ամեն  անգամ  Թուրքիայումստեղծված քաղաքական անբարենպաստ պայմանների պատճառով հայէին  դադարեցնել  իրենցազատ  որմնադիրները  հարկադրվածգործունեությունը։
 մասոնությաներկնակամարում  գիսաստղի  պես  փայլեց  ու  կարճատև  կյանք  ունեցավ,այնուամենայնիվլուրջ  հետք  թողեց  հայ  ազատ  որմնադրությանպատմության մեջ։

 Առաջին  աշխարհամարտի  ավարտից  հետո  Թուրքիայում  օթյակների  հնարավոր  օթյակներ։
   Օգտվելով  այդ  գործունեությունը  հնարավորությունից՝  մի  խումբ  հայ  ազատ  որմնադիրներ,  ովքեր  աշխարհամարտից  առաջ  անգլիական  և  ֆրանսիական  օթյակների  անդամ  էին,  Կ.  Պոլսում  1918  թ.  դեկտեմբերին  հիմնեցին  «Հայաստան»  թիվ  1185  հայկական  օթյակը։
   Հայ  մասոնության  պատմության  մեջ  «Հայաստան»  օթյակը  հանդիսացել  է  մինչ  այդ  հիմնված  օթյակներից  միակը,  որը  համալրված  էր  բացառապես  հայերից,  այդ  թվում՝  հոգևորականներից,  արգելվում  էր  թուրքերի  անդամակցությունը։
   Օթյակն  իր  աշխատանքներն  իրականացնում  էր  հայոց  եռագույն  դրոշի  ներքո։
   Հայ  ազատ  որմնադրության  երկնակամարում  գիսաստղի  պես  փայլատակած  այս  եզակի  օթյակը  1925  թ.  հարկադրված  դադարեցրել  է  գործունեությունը։
