ՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒՄԸԵՎ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶՈՒՄ Գյուղատնտեսությունը,  որը  գրեթե  ամբողջությամբ  տարվում  է  բաց  երկնքիտակ և համարվում է մարդկային գործունեության  ամենակարևոր  ոլորտներից  մեկը,ենթարկվում  է  ջրաջերմային  ռեսուրսների  անկանխատեսելի  փոփոխությունների։
 Գյուղատնտեսական արտադրության բոլոր օբյեկտների՝ մշակաբույսերի, կենդանիների,  հողի,  ջրի  արտադրողականությունը  մեծապես  կախված  են    կլիմայական  ևեղա-նակային պայմաններից։
  Եղանակային  անբարենպաստ  երևույթների  ուսումնասիրությունները  հատկապես կարևորվում են լեռնային տարածաշրջանների համար, քանի որ այստեղ ագրոմիջավայրի փոփոխությունները շատ արագ են ընթանում։
 Աշխատանքում  բնական  պայմանների  վտանգավորությունը  գնահատվել  է  ոչմիայն արդի, այլև կլիմայի գլոբալ փոփոխության պայմաններում։
  Աշխատանքի նպատակն  է  ուսումնասիրել  Տավուշի  մարզում  բնական  արտակարգ  երևույթների՝երաշտների,  խորշակների,  ցրտահարությունների,  քամիների,  կարկտահարությանվտանգավորության  աստիճանը,  գնահատել  վերջիններիս  պատճառած  վնասները,նշել դրանցից պաշտպանվելու կամ դրանք մեղմելու ուղիները։
           Տավուշի  մարզը  գտնվում  է  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքի  հյուսիս-արևելքում։
   Այն  ծալքաբեկորավոր  լեռնաշղթաների,  սարավանդների,  գետայինխորը հովիտների, կանիոնների, միջլեռնային գոգավորությունների բարդ համակարգէ։
   Մարզի  ռելիեֆի    բարձրությունները  տատանվում  են  380  մ-ից  (Դեբեդի  հովիտ)մինչև 3000 մ-ի (Հալաբ լեռ, 3016 մ) սահմաններում։
  Մասնատված լեռնային ռելիեֆըկարևոր դեր ունի կլիմայական պայմանների ձևավորման գործում։
 Երաշտները, խորշակները, քամիները, ցրտահարությունները, կարկտահարությունը ՀՀ տարածքին և, մասնավորապես, Տավուշի մարզին բնորոշ, առավել հաճախակի կրկնվող վտանգավոր երևույթներից են, որոնք ինտենսիվությամբ, առաջացման ժամանակի առումով, տևողությամբ և տարածմամբ զգալի վնաս են հասնցումտնտեսությանը։
 Երաշտը  բարդ  օդերևութաբանական  երևույթ  է,  որը  պայմանավորված  է  օդիբարձր ջերմաստիճանների (>25-300), օդի փոքր հարաբերական խոնավության (≤30%), տեղումների երկարատև և զգալի պակասով։
 Երաշտների  ազդեցությունը  մշակաբույսերի  բերքատվության  վրա  կախված  էբազմաթիվ գործոններից՝ երաշտի երևան գալու պահից, ինտենսիվությունից, տևողությունից, քամու արագությունից, բույսերի վեգետացիայի փուլից, դրանց երաշտադիմացկունությունից, ինչպես նաև կիրառվող ագրոտեխնիկայի մակարդակից։
 Երաշտներն ըստ ծագման դասվում են երկու տիպի՝ մթնոլորտային և հողային։
 Հողային երաշտների դեպքում բույսերը տուժում են անձրևների երկարատև բացակայությունից  և  հողի  արմատաբնակ  շերտում  օգտակար  խոնավության  պակասից։
 Մթնոլորտային երաշտի դեպքում հողում կարող են լինել օգտակար խոնավությանորոշ  պաշարներ,  սակայն  բույսերը  տուժում  են  օդի  բարձր  ջերմաստիճանից  ևհարաբերական ցածր խոնավությունից։
  Այդ դեպքում բույսի վերերկրյա օրգաններիջրի պահանջը զգալիորեն գերազանցում է արմատային համակարգից ստացվող ջրիմուտքին։
  Սովորաբար հողային երաշտին նախորդում է մթնոլորտայինը, որից հետոդրանք միասին են դրսևորվում՝ ունենալով անդառնալի հետևանքներ [7]։
 Տավուշի  մարզում  երաշտային  երևույթներ  դիտվում  են  տարվա  բոլոր  սեզոններին։
  Աշնանային, ձմեռային և գարնանային երաշտները սովորաբար լինում են ոչբարձր (20-250) ջերմաստիճանային, բայց երկարատև անձրևազրկության պայմաններում։
  Ամառային երաշտների ժամանակ օդի ջերմաստիճանը ցերեկը բարձրանումէ  25-300-ից  բարձր։
   Հատկապես  երաշտներն  ուժեղ  են  լինում  այն  ժամանակ,  երբվեգետացիոն ժամանակահատվածում տեղումների քանակը կազմում է նորմայի 4050  %-ը,  չոր  տասնօրյակների  թիվը  հասնում  է  4․5–5․5-ի,  իսկ  օդի  միջին  ջերմաստիճանը  2․8-3․80-ով  գերազանցում  է  նորմային։
   Ուժեղ  երաշտի  ցուցանիշ  էհամարվում համապատասխանաբար 62-70 %, 28-32 չոր տասնօրյակներ և 1․1-2․20միջին ջերմաս-տիճանների գերազանցում նորմայից [1]։
 Տավուշի  մարզն  առանձնանում  է  երաշտային  օրերի  նվազագույն  քանակով(Բագրատաշեն, Բերդ), որտեղ տեղումները համեմատաբար շատ են, իսկ ցերեկայինտաքացումները՝ ոչ բարձր (Նկար 1 և Աղյուսակ 1)։
 Նկար 1. Մթնոլորտային տեղումների քանակը Տավուշի մարզումԲաց. բարձրություն,Օդի ջերմաստիճանըմետրԱղյուսակ 1. Տավուշի մարզում 25, 30, 350 ջերմաստիճաններով օրերի թիվը           Նկար 1-ից երևում է, որ Տավուշի մարզում առավելագույն տեղումները (800 մմից  ավելի)  թափվում  են  Գուգարաց  լեռների  գագաթամերձ  գոտում,  իսկ  ամենաքիչտեղումները  (մինչև  600  մմ)՝  գետերի  ստորին  հոսանքների  շրջանում՝  400-600  մբարձրություններում։
 Աղյուսակ  1-ում  տրված  է  բարձր  ջերմաստիճանով  (25-350)  օրերի  թիվը,  որըկախված է տեղանքի բարձրությունից։
  Եթե 400 մ-ի վրա 250-ից բարձր օրերի թիվը118 է, ապա 1600 մ-ի վրա՝ 37, իսկ 300-ից բարձրի դեպքում՝ համեմատաբար 52 և 2օր։
 Հետաքրքիր է այդ տվյալների համեմատությունը ՀՀ մյուս (ներքին) շրջաններիհետ։
   Այսպես,  600  մ-ի  վրա  250-ից  բարձր  ջերմաստիճաններով  օրերի  թիվը  եթեհասնում է 98-ի, ապա ներքին շրջաններում՝ 145 օրվա և այլն։
 Տավուշի  մարզում  երաշտներով  տասնօրյակների  թիվը  տրված  է  Նկար  2-ում։
 Ինչպես  երևում  է  նկարից,  20-40  օր  տևողության  երաշտներ  դիտվում  են  հիմնականում  մարզի  ցածրադիր  շրջաններում՝  400-800  մ  բարձրություններում։
   Սակայնպետք  է  նշել,  որ  համեմատաբար  խոնավ  կլիմայի  պայմաններում  երաշտներիտևողությունը ՀՀ ներքին շրջանների համեմատ բավականին փոքր է։
 Տավուշի մարզում 2000 թ.-ին դիտված տևական երաշտը և սակավաջրությունըմեծ վնաս հասցրեցին գյուղատնտեսությանը [3]։
 Նկար 2.  Երաշտային տասնօրյակների թիվը Տավուշի մարզումԽորշակը  չոր  և  տաք  քամի  է,  որն  արագ  խախտում  է  ջրային  հաշվեկշիռը։
 Որպես խորշակի չափանիշ ընդունվում է միաժամանակ դիտվող օդերևութաբանական  հետևյալ  տարրերի  համատեղ  ազդեցությունը՝  հարաբերական  խոնավությունը≤30 %, օդի ջերմաստիճանը՝ ≥250-ից և քամու արագությունը՝ ≥5 մ/վրկ [2]։
 Սովորաբար խորշակների ներթափանցման ժամանակ մշակաբույսերը գտնվումեն բուռն զարգացման փուլում, որի պատճառով նկատվում է բերքատվության զգալիանկում, իսկ առանձին դեպքերում՝ նաև բույսերի ոչնչացում։
  Քանի որ խորշակայինեղանակները տևում են մի քանի օր (մինչև 5-6), այդ պատճառով բերքատվությանկորուստն էապես կախված է երկրագործության կուլտուրայից և ագրոտեխնիկականմիջոցառումների  մակարդակից։
   Բույսերի  վրա  խորշակների  ազդեցությունը  խորանում է հողում խոնավության պակասի պատճառով, երբ խզում է առաջանում տրանսպիրացիայի  միջոցով  գոլորշացող  և  արմատային  համակարգով  ջրի  մուտքի  միջև։
 Խորշակային  օրերին  ջրամատակարարվող  դաշտերը  գրեթե  չեն  տուժում,  կամտուժում են նվազագույն չափով։
 Խորշակների ինտենսիվությունը որոշվում է քամու արագության և օդի հագեցման պակասորդի (ժամը 1300-ին) համադրությամբ (տրված է Աղյուսակ 2-ում)։
 ԽորշակներիՀագեցման պակասորդի արժեքները ժ 1300-ին ինտենսիվությունըԹույլՄիջակԻնտենսիվՇատ ինտենսիվքամու արագության  դեպքում≥ 8 մ/վրկ< 8 մ/վրկԱղյուսակ 2. Խորշակների ինտենսիվության որոշումը քամու արագության և օդի հագեցմանպակասորդի ցուցանիշների համադրությամբՏավուշի  մարզում  խորշակային  իրավիճակներ  դիտվում  են  25-45  օր։
   Այստեղհիմնականում դիտվում են թույլ խորշակներ [5]։
  Ինտենսիվ և շատ ինտենսիվ խորշակներ գրեթե չեն դիտվում (Նկար 3)։
 Նկար 3. Խորշակներով օրերի թիվը Տավուշի մարզումՏարվա ընթացքում ամենից վտանգավոր, ինտենսիվ խորշակներ դիտվում ենհուլիս և օգոստոս ամիսներին։
  Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ եթե հողումառկա է խոնավության բավարար քանակ (20 մմ՝ 0-20 սմ շերտում, ավելի քան 50 մմ՝0-50 սմ և մոտ 100 մմ՝ 0-100 սմ շերտում), ապա հացահատիկային ցանքերը, պտղատուները  և  խաղողի  վազն  առանց  վնասի  կարող  են  դիմանալ  թույլ  խորշակներինմինչև 5, միջին ինտենսիվության դեպքում՝ 3-4, ինտենսիվները՝ 2-3 օր [4]։
 Կլիմայի  գլոբալ  փոփոխության  պայմաններում  ուժեղանալու  է  երաշտների  ևխորշակների բացասական ազդեցությունը մշակաբույսերի բերքատվության վրա։
  Այդազդեցությունը մեղմելու և մշակաբույսերի հարմարվողականությունը բարձրացնելունպատակով  պետք  է  ձեռնարկվեն  մի  շարք  միջոցառումներ  և  ապահովվեն  նորտեխնոլոգիաներ։
  Դրանց թվում կարևոր տեղ պիտի տրվի երաշտադիմացկուն մշակաբույսերի և սորտերի շրջանացմանը, հատկապես այն շրջաններում, որտեղ երկրագործությունը տարվում է անջրդի պայմաններում։
  Պետք է ընտրել այնպիսի սորտեր,որոնք  ժառանգական  հատկանիշներով  ավելի  դիմացկուն  են  օդի  չորայնությաննկատմամբ և երաշտի պայմաններում կարող են ապահովել նորմալ բերք։
  Կարևոր էնաև մշակաբույսերի ճիշտ պարարտացումը [6]։
 Կարկտահարությունը ՀՀ-ում, և մասնավորապես՝ Տավուշի մարզում, օդերևութաբանական ամենավտանգավոր երևույթներից է, որը մեծ վնաս է հասցնում տնտեսությանը։
  ՀՀ տարածքում տեղի բարձրության մեծացմանը զուգընթաց կարկտայինօրերի  քանակն  ավելանում  է  1  օր/200  մ  գրադիենտով։
   Կարկտաամպրոպայիներևույթների  մեծ  մասն  օրվա  ընթացքում  դիտվում  է  ժամը  13-2000-ին,  իսկ  օրվաառավելագույն դեպքերը՝ ժամը 1700-ին։
 Ուսումնասիրելով  2006-16  թթ.  Տավուշի  մարզի  տարածքում  դիտված  կարկտային դեպքերի թիվը, եկել ենք այն եզրակացության, որ գրանցված դեպքերի 50 %ը դիտվել է Դիլիջանում, իսկ կարկտահատիկի տրամագիծը կազմել է 6-25 մմ։
  Այսընթացքում Իջևանում կարկտային օրերի թիվը կազմել է 10, իսկ Բագրատաշենում՝ 1օր [5]։
 Տավուշի մարզում կարկուտով օրերի թիվը տրված է Նկար 4-ում։
  Պարզ երևումէ, որ ըստ բարձրության կարկուտով օրերի թիվն աճում է՝ 1-2-ից մինչև 10 և ավելի օր։
 Նկար 4. Կարկուտով օրերի թիվը Տավուշի մարզումՔամու արագության ամսական և տարեկան միջին մեծությունները մարզում ըստբարձրության աճում են։
  Մարզի բարձր լեռնային շրջաններում քամու առավելագույնարագությունները (≥20 մ/վրկ) դիտվում են ձմռանը, իսկ ցածրադիր և նախալեռնայինշրջաններում,  պայմանավորված  լեռնահովտային  շրջանառությամբ՝  ամռանը,  իսկնվազագույնը՝ ձմռանը։
 Մարզում  ուշ  գարնանային  և  վաղ  աշնանային  ցրտահարությունները  պայմանավորված են հիմնականում արևմտյան և հյուսիսարևմտյան ցուրտ օդային ներխուժումներով։
   Գոգավորությունների  հատակում  սառնամանիքային  ժամանակահատվածը 2-26 օրով երկար է 100-ից բարձր ջերմաստիճաններով ժամանակահատվածիտևողությունից։
  Վեգետացիոն ժամանակաշրջանի երաշտային տարիներից Տավուշիմարզում ամենից ընդարձակ տարածքներ են խոցվել 1935, 1941, 1961, 1964, 1985,2017 թթ.։
 Վերլուծելով  1955-2016  թթ.  Տավուշի  մարզի  օդերևութաբանական  կայաններիգրանցած առավելագույն և նվազագույն ջերմաստիճանների ընթացքը, պարզվում է,որ տեղի է ունեցել և´ նվազագույն, և´ առավելագույն ջերմաստիճանների աճ՝ կազմելով  համապատասխանաբար  1․5-2․10  և  1․0–2․00։
   Նույն  ժամանակահատվածումնվազել են նաև մթնոլորտային տեղումները և´ տարվա կտրվածքով, և´ վեգետացիոնշրջա-նում։
  Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կլիմայի գլոբալ փոփոխությանպայմաններում նկատվում է օդերևութաբանական վտանգավոր երևույթների ինտենսիվացում, կրկնման մեծ հաճախականություն և տարածական մեծ ընդգրկում։
 Ամփոփելով  ուսումնասիրության  արդյունքները  հանգել  ենք  հետևյալ  եզրակացություններին՝•  Տավուշի  մարզն  առանձնանում  է  երաշտային  օրերի  նվազագույն  քանակով։
 Ցածրադիր  գոտում  (400-600  մ)  250  ջերմաստիճաններով  օրերի  թիվն  ըստբարձրության նվազում է 10 օր/100 մ, 600-1000 մ-ում՝ 7օր /100 մ, իսկ 1400-1600մ-ում՝ 5-6 օր/100 մ գրադիենտով։
 •  Մարզում  խորշակային  իրավիճակները  դիտվում  են  25-45  օր  տևողությամբ։
 Հիմնականում դիտվում են թույլ խորշակներ, որոնց ամենամեծ հավանականությունը (90-98 %) դիտվում է միայն 400-800 մ բարձրություններում։
  Տևողությունը800 մ բարձրություններում կտրուկ նվազում է՝ հասնելով 7 օրվա։
 •  Կարկտաամպրոպային  երևույթների  մեծ  մասն  օրվա  ընթացքում  դիտվում  էժամը  1300-2000-ին,  իսկ  օրվա  առավելագույն  դեպքերը՝  ժամը  1700-ին։
   2006-16թթ.  Տավուշի  մարզում  կարկտային  օրերը  մեծ  թիվ  են  կազմում  Դիլիջանում՝կարկտային դեպքերի 50 %-ը։
 •  Քամու  արագության  ամսական  և  տարեկան  արժեքներն  ըստ  բարձրությանաճում  են։
   Առավելագույն  արժեքները  (≥20  մ/վ)  դիտվում  են  ձմռանը,  իսկցածրադիր և նախալեռնային շրջաններում՝ պայմանավորված լեռնահովտայինշրջանառությամբ՝ ամռանը, իսկ նվազագույնը՝ ձմռանը։
 •  Ուշ գարնանային և վաղ աշնանային ցրտահարությունները պայմանավորված ենարևմտյան  և  հյուսիսարևմտյան  ցուրտ  օդային  ներխուժումներով։
   Սառնամանիքային  ժամանակահատվածը  գոգավորությունների  հատակում  2-26  օրովերկար է 100-ից բարձր ջերմաստիճաններով ժամանակահատվածի տևողությունից։
  Այսինքն, ավելի վտանգավոր են մարզի ցածրադիր շրջանները։
 •  Հաշվարկները  ցույց  են  տալիս,  որ  1955-2016  թթ.  ընթացքում  աճել  են  և´նվազագույն,  և´  առավելագույն  ջերմաստիճանները՝  համապատասխանաբար1․5-2․10  և  1․0–2․00։
   Նույն  ժամանակահատվածում  նվազել  են  նաև  մթնոլորտային  տեղումների  քանակը  և´  տարվա  կտրվածքով,  և´  վեգետացիոն  շրջանում։
  Այս միտումը շարունակվում է կլիմայի գլոբալ փոփոխությունների պայմաններում։
  Այն կհանգեցնի օդերևութաբանական վտանգավոր երևույթների ինտենսիվացման։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Գյուլխասյան Մ. Ս., Կլիմայի փոփոխության պայմաններում դաշտային մշակաբույսերի հարմարվողականության միջոցառումների տեխնոլոգիական կարիքների գնահատումը։
  Կլիմայի փոփոխության հիմնահարցերը, Երևան, 2003, էջ 145-53։
 [2] Թորոսյան Ա. Ս., Մելքոնյան Հ. Ա., Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը ՀՀտարածքում  առավել  վտանգավոր  կամ  տարերային  հիդրոօդերևութաբանականերևույթների  փոփոխության  վրա։
   Կլիմայի  փոփոխության  հիմնահարցերը,  Երևան,1999, էջ 59-63։
 [3] Խոյեցյան Ա. Վ., Մկրտչյան Ռ. Ս., Անապատացման պատճառահետևանքայինկապերը  և  տարածաժամանակային  գնահատման  սկզբունքները  ՀՀ-ում,  Երևան2006, էջ 38-46։
 [4]  Խաչատրյան  Լ.  Հ.,  Կլիմայի  փոփոխության  հետևանքով  հողի  խոնավությանպաշարների կանխատեսվող փոփոխությունները որպես գյուղատնտեսական կուլտուրաների  խոցելիության  ցուցանիշ։
   Կլիմայի  փոփոխության  հիմնահարցերը,  Երևան,1999, էջ 183-7։
 [5] Հայաստանի ազգային ատլաս, հատոր Ա, Երևան, 2007, էջ 51-7։
 [6] Ղանդիլյան Պ. Ա., Գյուլխասյան Մ. Ս., Կլիմայի համամոլորակային փոփոխության պայմաններում ՀՀ դաշտային մշակաբույսերի ադապտացիոն հնարավորությունների  պարզաբանումը  և  խոցելիության  նվազեցման  ռազմավարության  հիմնականուղղությունները։
  Կլիմայի փոփոխության հիմնահարցերը, Երևան, 1999, էջ 168-73։
 Հակոբյան ՍասունՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒՄԸ ԵՎԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶՈՒՄԲանալի բառեր՝ օդերևութաբանական երևույթներ, երաշտներ, խորշակներ,ցրտահարություններ, կարկտահարություն, կլիմայի գլոբալ փոփոխություններ։

Գյուղատնտեսական արտադրության բոլոր օբյեկտների՝ մշակաբույսերի, կենդանիների, հողի, ջրի արտադրողականությունը մեծապես կախված են կլիմայական և  եղանակային  պայմաններից։
   Աշխատանքում  քննարկվում  են  Տավուշի  մարզում  բնական  արտակարգ  երևույթների,  մասնավորապես՝  երաշտների,  խորշակների,  ցրտահարությունների,  քամիների,  կարկտահարության  վտանգավորության  աստիճանը, գնահատվում է դրանց պատճառած վնասների չափը, նշվում դրանցից պաշտպանվելու կամ մեղմելու ուղիները։
