ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆԻ «ՑԵՂԻՆ ՍԻՐՏԸ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՈՒՄ«Ցեղին  սիրտը»  Դանիել  Վարուժանի  բանաստեղծությունների  երկրորդ  ժողովածուն  է,  որը  նորաստիճան նշանավորեց հեղինակի ստեղծագործական ճանապարհին՝ դառնալով արևմտահայ բանաստեղծության  շքեղ  նվաճումներից  մեկը։
   Յուրօրինակ  պոետական  արծարծումներով  և  մարտնչող  բանաստեղծության  շնորհիվ  Դ.  Վարուժանը  դարձավ  ժամանակի  գրական  նոր  շարժման  կենտրոնականդեմքը։
  Սուլթանական մռայլ տիրապետությանը հաջորդած ետսահմանադրական տարիներին նա պայքարի  ու  ոգորումի  սերմեր  էր  ցանում  արևմտահայ  իրականության  մեջ։
   Ազգային-ազատագրականպայքարի գիտակցության արթնացման նոր ալիքը Վարուժանի պոեզիան դարձրեց քաղաքականապեսհասուն։
   Հայրենասիրությունը,  Վարուժանի  գրքի  հայտնությունից  հետո,  այլևս  սոսկ  զգացմունք  չէր,այլև  պոետական  հավատամք  և  գեղարվեստական  պարտադրող  ներկայություն  մի  իրականությանմեջ,  որն  ամենից  առավել  կարիք  ուներ  ազգային  գաղափարների  համարձակ  ներկայացման։
   «Ցեղինսիրտը»  ժողովածուն  նոր  բովանդակությամբ  ու  նոր  պոետական  դրսևորումներով  շարունակեց  Խ.Աբովյանի,  Ղ.  Ալիշանի,  Մ.  Պեշիկթաշլյանի,  Րաֆֆու,  Սիամանթոյի  ռոմանտիկական  ավանդույթները։
 Վարուժանը դարձավ այդ ավանդույթները ստեղծագործաբար զարգացնողը։
 Պ.  Սևակն  ուշագրավ  դիտարկում  ունի  Վարուժանի  ազգային-հայրենասիրական  քնարի  համամարդկային նշանակության մասին։
  «….Վարուժանի հայրենասիրությունը կրում է շատ ավելի ընդհանրական, շատ ավելի համընդհանուր բնույթ և այդ ոչ թե բացասական իմաստով, այլ այն իմաստով, որայստեղ  («Բագինին  վրա»  շարքում՝  Ռ.  Հ.)  ազգային  տառապանքն  ու  թշվառությունը  «տողի  մեջ»  փոխարկվում են համամարդկային ապրումների «տողից դուրս»»1։
 Ուշագրավ  է,  որ  ժողովածուի  վերաբերյալ  առաջին  արձագանքն  ու  առաջին  բնորոշումները  հենցհեղինակային են. «… «Ցեղին սիրտը» բաղկացած է երեք մասե. «Բագինին վրա», ուր ջանացեր եմ տալմեր  ժողովրդի  զոհաբերությանց  ողբերգական  դրվագները.  իսկ  «Կրկեսին  մեջ»  բաժինը  կբովանդակեանոր  հերոսական  պայքարներուն  նվիրված  երգեր։
   Երրորդ  բաժինն  արդեն  հայտնի  է,  դյուցազնավեպեր են»2։
  Գրքի վերաբերյալ ժամանակի մամուլի արձագանքն առավելապես դրվատական էր. մասնավորապես՝  շեշտվում  էր  ժողովածուի  հայրենասիրական  ոգին  և  ազգային-գաղափարական  հագեցվածությունը։
   Գրքի  համար  բնաբան  է  ընտրվել  Գողթան  երգերից  Վահագնի  առասպելի  «Երկնէր  երկին…»-ի տողը՝ «Ընդ եղեգան փող բոց ելաներ»։
  Եվ առաջին բանաստեղծությունը՝ «Ձոն»-ը, ոչ միայնխտացնում  է  ողջ  գաղափարական  ասելիքը՝  վերածվելով  յուրատեսակ  պոետական  ուղերձի,  այլևհնչում  է  իբրև  խրոխտ  ու  տիեզերաղողանջ  ձոն՝  նվիրված  հայրենիքին,  նրա  ազատության  համարմղվող  սուրբ  պայքարին,  ցեղի  վերածննդին։
   Զարմանալի  ամուր  և  կառուցիկ  այս  քերթվածը,  ինչպեսնշում  է  Վ.  Գաբրիելյանը,  արդարև  կարելի  է  համարել  հայրենիքի  ազատությանը  ձոնված  լավագույնստեղծագործություններից մեկը հայ և համաշխարհային պոեզիայում3. Ու պայքա՜ր, պայքա՜ր, պայքա՜ր երգեցի.– Ձեզի ընծա՜, հայ մարտիկներ – Գրիչս եղավ անթրոց սրտերու հնոցի…– Ձեզի ընծա՜, քաջ մարտիկներ – Եղեգնյա գըրչով վըրեժ երգեցի.Ընդ եղեգան փող բո՛ց ելաներ4։
 «Ցեղին  սիրտը»  ժողովածուն  ունի  նաև  «Նախերգանք»,  որը  վերաբերում  է  գրքի  երեք  բաժիններին և ներկայանում է «Նեմեսիս» քերթվածով՝ ևս մեկ անգամ երևան հանելով բանաստեղծի և, ի դեմսնրա,  ժողովրդի  վրիժառու  ոգին,  որը  չի  կոտրվում  անցյալի  արհավիրքներից,  նախճիրներից  ու  սար1 Սևակ Պ., Երկեր երեք հատորով, հ. 3, Երևան, 1983, էջ 494։
 2 Պատրիկ Ա., Դանիել Վարուժանն իմ հուշերում, Երևան, 1965, էջ 69։
 3 Գաբրիելյան Վ., Դանիել Վարուժան, կյանքը և գործը, Երևան, 1978, էջ 98։
 4 Վարուժան Դ., Երկերի լիակատար ժողովածու (այսուհետ՝ ԵԼԺ), Երևան, 1986, էջ 70։
 սափներից։
  Իսկ Նեմեսիսի՝ վրիժառության աստվածուհու քանդակը կերտող արվեստագետը ժողովրդիհոգեմտավոր կարողությունները խտացնողն է, որը սեփական անցյալի կարծր որձաքարից կերտում էսեփական ապագան կանխորոշող վրիժառության աստվածուհուն՝ ամբողջովին ապավինելով նրա զորությանը։
   Վարուժանի  հայրենասիրական  պոեզիային  հատուկ  ընդվզումի  և  լավատեսության  ոգին  իսկզբանե բացում են հույսի և լույսի, պայքարի ու վերածնության Դուռը, թեև այնուհետ հաջորդելու ենգալիս  առաջին՝  «Բագինին  վրա»  շարքի  մռայլ  պատկերներն  ու  դրվագները։
   Մենք  սույն  հոդվածումհիմնականում կանդրադառնանք ժողովածուի երկրորդ՝ «Կրկեսին մեջ» շարքին, քանի որ հատկապեսայս շարքում է, որ Վարուժանն արծարծում է ապստամբության, ազգային վերածննդի գաղափարները։
 Վարուժանը  սիրում  է  բանաստեղծական  ասելիքը  խտացյալ  ներկայացնել  նախ  խորագրերում,ապա  նաև՝  վերնագրերում։
   Այս  մասին  ահա  թե  ինչ  է  ասում  դարձյալ  ինքը՝  բանաստեղծը.  «…  19041907 շրջանն էր, երբ հայությունը կը խեղդվեր սուրի և սովի մղձավանջին մեջ, ու ես չուզեցի տեղ տալիմ  անհատական  ցավերուս,  գրեթե  բռնի  լռեցուցի  իմ  սիրտս  ու  նախընտրեցի  երգել  Ցեղին  սիրտը,որուն  բախյունները  կզգայի  իմ  մեջս,  իմ  սեփական  արյունիս  խորը։
   Հայությունը կուլար  ու կըմռնչերիմ մեջս (ընդգծումը մերն է-Ռ. Հ.)»1։
  Ակնհայտ է, որ «հայության լացը» այնպես ուժգին ու այնքան խորնէր համակել բանաստեղծին, որ նա կարիք չուներ իր «սիրտը լռեցնելու». նա ամբողջովին տոգորված էրհայրենասիրության  կրակով  ու  ազգային  գափափարներով  և  դարձել  էր  Ցեղին  սիրտը։
   Ժողովածուիհայրենասիրական պաթոսն ուժգնանում և առավել ցայտուն է դրսևորվում «Կրկեսին մեջ» խորագիրըկրող բանաստեղծական շարքում2։
 Հատկանշական  է,  որ  բանաստեղծն  իր  ժողովրդի  ապագան  կապում  է  կնոջ  հետ.  ազգային  վերածնությանը  նվիրված  նրա  բանաստեղծությունների  հերոսները  կանայք  են.  իբրև  հայ  ժողովրդիպատմության  հավիտենական  ուղեկիցներ՝  նրանք  խտացնում  են  Վարուժանի  այն  գաղափարականհամոզումը, թե «ցեղին սիրտը» բաբախուն ու վրեժով առլեցուն են պահում հենց հայ դուստրերը, հայմայրերը։
   Ահա  ինչու  նրա  բանաստեղծություններում  հայտնվում  են  կին  հերոսներ՝  Հայուհի  («Կռվիերթ»),  Վերածնուհի  («Վերածնություն»,  «Ապրիել»  ևն)  և  նույնիսկ  Մարտկուհի  («Կռվի  երթ»)  անուններով.Վերածնուհին է, լեռներու՛ աղջիկ,Մրըրկին պես զորեղ, վարդին պես գողտրիկ,Իր հույնով գըծված շըրթունքին աղուԿա համբույր մ’հուռթի, արևու քըթթում,Եվ կ’այրի հոգին տենչով մը՝ տալուԽոցելով՝ ծաղիկ, մահով` ստեղծում3։
 Ազգային  վերածնության  գաղափարի  բանաստեղծական  կատարյալ  մարմնավորում  է  «Կրկեսինմեջ»  շարքի  «Վերածնություն»  բանաստեղծությունը։
   Հերոսուհին,  որ  դարձյալ  Վերածնուհի  անուննունի,  թեև  «նախճիրներու  ծնունդ»  է,  բայց  վերածնվելու,  վեր  հառնելու  շնորհով  է  օժտված՝  այնպես,ինչպես այն ժողովուրդը, ում խորհրդանշում է.Կ’ելլե՜մ, կ’ելլեմ. նախճիրներու ծընունդ եմ.Կըրակին չափ գերահըզոր, գերբնականԻնչպես մարդուն գիտակցությունն. ու կ’ելլե՜մ։
 Վայրկայն մ’ալ դեռ և ահաՎարդի թերթե ծընած ոգվո մ’հանգունակԱ՛լ կազատեմ ոտքերս արյան քողերեն…4։
 Այս բանաստեղծությունն ամբողջ ժողովածուի գաղափարական շեշտադրման առումով որոշակիորեն առանձնանում է մյուսներից՝ իր մեջ խտացնելով այն հիմնական ասելիքը, որն իր տարբեր տեսանկյուններով հետո դեռ պիտի բացվի-արծարծվի գրքի մյուս քերթվածներում։
 Ազգային  վերածնության  գաղափարի  ջահակիրը,  ըստ  Վարուժանի,  գեղջկական  ընտանիքում  մեծացող  սերունդն  է,  որը,  չնայած  (կամ  թերևս՝  այդ  պատճառով)  դժվարին  մանկության  ու  երիտասար1 Վարուժան Դ., ԵԼԺ, հ. 3, էջ 463-464։
 2 Ի դեպ, վարուժանագիտությունը գրեթե անպատասխան է թողել հարցը, թե ինչու՞ է բանաստեղծը շարքը խորագրել «Կրկեսինմեջ». հիրավի՝ ինչու՞ «կրկեսի»։
  Կարծում ենք՝ այդ բառի կիրառությունն ուղղակի կապ չունի դրա իմաստի արդի ըմբռնման հետ.«կրկես» ասելով՝ բանաստեղծը նկատի ունի ասպարեզ կամ ձիընթացք (տե՛ս Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, Վենետիկ, 1836,հ. 1, էջ 1134), որում, ի տես և ի մրցակցություն մյուս ժողովուրդների ու ցեղերի, ընթացել է մեր ժողովրդի հերոսական պատմությունը։
  Ուշագրավ է, որ ասպարեզ նշանակությունից բացի՝ կրկես նշանակել է նաև երիտասարդանոց (տե՛ս նույնը), որը շարքիխորագրի  համար  Վարուժանի  այս  բառընտրությունը  դարձնում  է  միանգամայն  հատկանշական  այնքանով,  որքանով  իր  ժողովրդի վերածնության գաղափարը հեղինակն ուղղակի առնչում է երիտասարդության՝ Վերածնուհիների և Հայկակների հետ։
 3 Վարուժան Դ., ԵԼԺ, հ. 1, էջ 155։
 4 Նույն տեղում, էջ 152։
 դությանը  (նրանց  օրորանը  «Շինված  է  նոճիով՝  Եվ  արյունով  ներկված.  Կերգեն  բուերն  իրեն  քով.Կ՛օրրե  մըրրիկը  կատղած»),  այնուամենայնիվ,  հայի  այն  զարմն  է,  ում  բանաստեղծը  կոչում  է  Հայկակներ,  և  որոնք  «վաղն  ըլլալու  են  Ռազմիկ  մ'հրաչյա,  շանթող  ամպ»։
   Բանաստեղծն  այդ  սերնդից  մեծ,գրեթե  փրկչական  ակնկալիքներ  ունի,  քանզի  այն  «Մեզ  մսուրն  Հիսուս  մը  կուտա,  Իսկ  հայ  օրոցք՝Ապըստամբ»։
 Դ.  Վարուժանի  գրքում  ազգային  վերածննդի  գաղափարաբանությունը  հստակ  շաղկապված  էանձնազոհության պատրաստ երիտասարդ սերունդ դաստիարակելու գաղափարի հետ։
  Բանաստեղծըտարակույս չունի, որ միայն հայրենիքին ու ազգին անմնացորդ նվիրումը կարող է հայրենիքի ու ազգիհամար  նոր  օր  բերել,  «նոր  Արշալույս»  ծագեցնել։
   «Վիրավորը»  քերթվածում,  որը,  ինչպես  բանաստեղծն  է  հուշում,  գրվել  է  հայ-թաթարական  «կռիվներուն  առթիվ»,  «ազատության  ճամբուն  վրա  ինկած» մարտիկը կյանքը զոհում է հանուրի ազատության համար, հանուն իր ազգի վերածնության.… Վերքն է խոր.Հրաբորբ արյունը՝ ուրախԳըտած ազատ իր անցքենԴուրս կը վազե։
  Կարմրած ծոցին մեջ մազոտՄեզի համար նոր Արշալույս մը կ’եփի1։
 «Հրաբորբ  արյունը՝  ուրախ»  փոխաբերությունն  ապշեցնում  է  ոչ  միայն  իր  անսպասելիությամբ,այլև «նոր Արշալույս եփելու» պատկերն ավարտին հասցնելու ունակությամբ։
 Ակնհայտ  է,  որ  Վարուժանի  հայրենասիրական  գաղափարները  կյանքի  կոչվելու  սոսկ  մեկ  ճանապարհ  ունեին՝  պայքարի  ճանապարհը.  ահա  թե  ինչու  նրա  բանաստեղծություններում  մեծատառհայտնվում են նաև «Ապըստամբ» (էջ 163) և «Ապըստամբություն» բառերը («….Ձյունեն դուրս, ցըցունվիզով  դեպ  արփին՝  Ապըստամբությու՛ն  եմ  ձեզի  բերեր»,  155),  որոնք  մեծատառ  գրությամբ  ոչ  միայնշեշտվում-կարևորվում են, այլև յուրօրինակ կերպով խորհրդանշում են գաղափարներ։
 Բանաստեղծական  արվեստի  կատարելությամբ  առանձնանում  է  «Դյուցազնի  մը  սուրին»  քերթվածը։
   Այն  փառաբանություն  է  «սուրին»,  դրանով  իսկ՝  դյուցազնին,  որն  ազգային  վերածննդի  համարպայքարող հայ քաջորդին է։
  Իսկ ազատության սրի «արարման» պատկերը պարզապես փառահեղ է.Անոր մետաղը Վրեժին ճոխ հանքերեն են պեղեր,Գեհենական հաղթ դարբին մ’է կըռեր զայն փողփողէջ,Հետո հըսկա հասակովն աստվածաբար ջըրդեղերԱրդարության լույսին մեջ2։
 Բանաստեղծը «պաշտում է արդար Սուրը». վերջինս նրա գրչի տակ դարձյալ հայտնվում է մեծատառ  գրությամբ՝  խորհրդանշելով  հայ  ժողովրդի  վերածննդի  սուրբ  գաղափարի  իրականացման  համար  մղվող  պայքարը,  հերոսությունը,  զոհաբերումն  ու  անձնվիրումը։
   Հատկանշական  է  նաև,  թե  ինչպիսի  համարձակությամբ  Վարուժանն  անվանում  է  իր  ժողովրդի  ներկա  թշվառ  կացության  գլխավորմեղավորին, որին էլ պիտի ուղղված լինի Արդարության սրի կայծակնացայտ հարվածը։
  Բանաստեղծնասում  է.  «Ես  կպաշտե՜մ  Սուրդ  արդար՝  մահիկին  դեմ  լուսնային»։
   Թվում  է՝  սովորական  պատկեր  է՝լուսնային  մահիկի  դեմ  փայլող  սուր,  սակայն  պոետական  հանճարը  գտել  է  բանաստեղծական  պատկերով իր ժողովրդի պատմության մի մղձավանջային դրվագը՝ թուրքի տիրապետությունն ակնարկելուհնարանքը։
 Այսպիսով՝ «Ցեղին սիրտը» ժողովածուում Վարուժանը Սուրը հռչակում է որպես իր նոր հավատքը՝ «Ան հավատքն է իմ սրտիս» (էջ 185)։
  Եվ քանի որ նրա սիրտը Ցեղին սիրտն է, պատկերն ամբողջանում  է  հետևյալով՝  Ցեղին  սիրտը  մի՛  հավատք  ունի՝  «Սուրի՛»  հավատքը,  պայքարի  և  ոգորումի,վերածնվելու և հառնելու հավատքը։
 Ռուզան ՀովասափյանԱԶԳԱՅԻՆ ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆԻ «ՑԵՂԻՆ ՍԻՐՏԸ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՈՒՄԲանալի բառեր՝ ազգային վերածննդի գաղափարախոսություն, բանաստեղծական արվեստ, թուրքական տիրապետություն, նախճիր, գրական շարժում, ազատագրական պայքար, ռոմանտիկական ավանդույթներ։

Հոդվածում անդրադարձ է կատարվում Դանիել Վարուժանի «Ցեղին սիրտը» բանաստեղծությունների ժողովածուին  ազգային  վերածննդի  գաղափարների  արծարծման  տեսանկյունից։
   Բանաստեղծը  սուրը  հռչակում  է  իր  նոր հավատքը՝ «այն հավատքն է իմ սրտիս», և քանի որ բանաստեղծի սիրտը հենց ցեղին սիրտն է, ուրեմն ցեղի՝  ազգի  վերածննդի գաղափարն  ուղղակի  կապվում  է սրի,  ասել  է  թե՝  ազգային-ազատագրական  պայքարի  գաղափարախոսության հետ։
