ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՂԵՎՈՆԴԻ «ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ» ԵՐԿՈՒՄՂևոնդ պատմագիրը, ում կոչել են նաև Ղևոնդ Երեց, VIII դարի հայ պատմագրության ականավոր ներկայացուցիչն է։
 Միջին  դարերում  գրագետ  եկեղեցականները  կրթվում  էին  ճգնավորական  ոգով՝արհամարհանք տածելով դեպի իրենց սեփական անձը։
   Գրքի մեջ  հեղինակի՝ իր մասին խոսելը կհամարվեր խոնարհությանը հակառակ մի գործ։
  Դրա համար մենք, բացի  սակավաթիվ  բացառություններից  ու  տեղեկություններից,  շատ  բան  գրեթե  չգիտենք մեր հին հեղինակների մասին։
  Միայն այնքանը կարելի է ասել, որ Ղևոնդը եղելէ  եկեղեցական.  ոմանք  նրան  վարդապետ  են  կոչում,  ուրիշները՝  երեց։
   Իր  գրքի  վերջում գրված հիշատակարանից իմանում ենք, որ աշխատությունը գրել է  «ի հրամանէտեառն  Շապհոյ  Բագրատունւոյ»1։
   Պատմությունը  հասնում  է  մինչև  788  թ.,  վերջինմասերը նա հորինում է իբրև ժամանակակից։
 Աշխատանքի  նպատակն  է  Ղևոնդի  երկում  ուսումնասիրել  բառակազմությունը,ցույց  տալ,  թե  ինչ  միջոցներ  ու  եղանակներ  է  կիրառել  հեղինակը  բառակազմությանու բառակերտման գործընթացում։
 «Բառակազմություն»  բառը,  որպես  լեզվաբանական  տերմին,  գործածվում  էերկու  իմաստով,  1.  տվյալ  լեզվի  բառակազմական  համակարգը,  2.  բառագիտությանմի բաժինը, որ ուսումնասիրում է տվյալ լեզվի բառակազմական համակարգը։
 Բառակազմական  համակարգը  ներկայացնում  է  տվյալ  լեզվի  բառակազմականմիջոցների  ու  եղանակների,  բառակազմական  տիպերի  ու  դրանց  կաղապարների  ևբառերի  կազմության  հետ  կապված  հնչյունաբանական  իրողությունների  ամբողջությունը։
 Իբրև  բառակազմական  համակարգի  ուսումնասիրություն՝  բառակազմությունըկարող  է  լինել  պատմական  և  համաժամանակյա։
   Պատմական  բառակազմություննուսումնասիրում  է  տվյալ  լեզվի  բառակազմական  համակարգը  սկզբից  մինչև  տվյալփուլը՝  իր  պատմական  զարգացման  մեջ։
   Համաժամանակյա  բառակազմություննուսումնասիրում  է  տվյալ  լեզվի  պատմության  տվյալ  փուլի  բառակազմական  համակարգը2։
 Բառերի  բառակազմական  վերլուծության  դեպքում  առանձնացվում  և  բնութագրվում են բառակազմական միավորները։
 Այսպես՝  թե՛  ձևութային,  թե՛  ձևաբանական,  թե՛  բառակազմական  վերլուծությանդեպքում գործ ունենք հիմնական ձևույթների՝ արմատների նույն կազմի հետ, սակայնորպես բառակազմական վերլուծության հիմնական միավոր այստեղ ընդունում ենք ոչթե արմատը, այլ հիմքը։
  Վերջինս կարող է լինել ինչպես պարզ, անտրոհելի, այսինքն՝1 Տե՛ս Պատմութիւն Ղևոնդեայ Մեծի Վարդապետի հայոց, Պետերբուրգ, 1887, էջ 170։
 2 Տե՛ս Աղայան Էդ., Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Երևան, 1984, էջ 207-208։
 համընկնել  արմատի  հետ,  այնպես  էլ  բաղադրյալ,  այսինքն՝  ձևավորված  հիմքակազմտարրերով։
 Հիմքը,  հիմնական  և  երկրորդական  ձևույթների  հետ  զուգորդվելով,  կարող  էստանալ  հատուկ  ձևավորում։
   Հիմքերի  այդ  ձևավորման  և  զուգորդման  առանձնահատկությունների  հիման  վրա  էլ  տարբերակվում  են  քերականական  (ձևաբանական)և  բառակազմական  հիմքերը։
   Բաղադրյալ  բառերի  մեծ  մասում  անվանական  հիմքըհամընկնում է ուղղական հոլովաձևին, իսկ բայականը` բայարմատին։
  Սակայն քիչ չենև  այն  դեպքերը,  երբ  անվանական  հիմքերը  հանդես  են  գալիս  եզակի  և  հոգնակիտարբեր  հոլովաձևերով,  իսկ  բայականները՝  ներկայի  կամ  անցյալ  կատարյալիհիմքին, անորոշ դերբային, պատճառական անցյալի հիմքին1։
 Լ. Հովսեփյանը «Գրաբարի բառակազմությունը» աշխատության մեջ առանձնացնում  է  առաջնային  և  երկրորդային  հիմքեր,  ըստ  որի՝  «առաջնային  են  բառակազմական  տեսակետից  պարզ,  այլևս  բառակազմական  մասնիկների  չտրոհվող  հիմքերը,մինչդեռ  երկրորդային  հիմքերը  բառակազմական  տեսակետից  պարզ  չեն,  այսինքն՝իրենցից  ներկայացնում  են  առաջնային  հիմքերի  միացություններ  բառակազմականայլ նշանների հետ»2։
 Էդ. Աղայանն առանձնացնում է սերող և բաղադրող հիմքեր3։
 Բառածանցումն  ու  բառաբարդումը  դիտվում  են  իբրև  բառակազմության  գլխավոր եղանակներ։
 Բառաբարդում։
   Բառաբարդումը  հիմնական  ձևույթների  (արմատների)  կամառանձին  բառերի  բաղադրությամբ  նոր  բառեր  կազմելու  եղանակն  է։
   Բառաբարդման  կաղապարները  կարելի  է  բաժանել  երկու  հիմնական  խմբի՝  համադրական  ևվերլուծական (հարադրական) բարդությունների։
 Համադրական  բարդությունները  բաղադրիչների  միավորումով  ստացված  բարդություններն են։
  Այս բարդությունները կարող են լինել հոդակապով և առանց հոդակապի.  «ըստ  որում,  որևէ  կանոն  չկա,  որով  կարողանայինք  որոշել,  թե  երբ  պետք  էբարդ բառի սերող և բաղադրող հիմքերը կապակցվեն հոդակապով, իսկ երբ առանցհոդակապի»4։
 Ղևոնդի  «Պատմութիւն»  երկում  բարդությունների  մեջ  գերակշռում  են  հոդակապով  կազմությունները  (թվով  161),  իսկ  անհոդակապ  բարդությունները  համեմատաբար քիչ են (թվով 61)։
 Սերող  պարզ  հիմքերով  առաջնային  հոդակապով  բարդությունների  կաղապարըկունենա հետևյալ բանաձևը՝ SjS։
 SjS  -  աշխարհագիր  (100),  անուշահոտ  (22),  դառնաշունչ  (25),  մահաբեր  (20)  ևայլն։
 SjS  (բարդությունների  առաջնային  հիմքը  հանդես  է  գալիս  հնչյունափոխվածձևով) – կանխագուշակ (97) (ու>ǿ), ցրտաշունչ (144) (ու>ը)։
 SfjS  (առաջին  բաղադրիչն  ունի  քերականական  ձևավորում)  -  այրեցածին  (16),բարեացապարտ (99) ։
 (երկրորդ  հիմնային  բաղադրիչն  ունի  քերականական  ձևավորում)բանտամուտ (104), միածին (90), գանալից (10)։
 SjS  (կրկնավոր  հոդակապավոր  բարդություն)  -  զանազան  (105),  մեծամեծ  (17),չարաչար (67) և այլ բազմաթիվ մասնակաղապարներ։
 1 Տե՛ս Հովսեփյան Լ., Գրաբարի բառակազմությունը, Երևան, 1987։
 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 60-63։
 3 Տե՛ս Աղայան Էդ., էջ 247, 248։
 4  Տե՛ս  Գալստյան  Ս.,  Բուն  (իսկական)  բարդ  և  ածանցավոր  բառերի  կազմության  քայլերի  բանաձևման փորձ, «ԲԵՀ», 2002, № 1, էջ 17։
 Ղևոնդի երկի անհոդակապ բարդությունները բաշխվում են SS հիմնակաղապարի հետևյալ տարբերակներով։
 SS - այսքան (50), այսօր (36), երկձի (95) և այլն։
 SS – (առաջին բաղադրիչը հնչյունափոխված է) – հրձիգ (17), հրկէզ (27) – (ու>ը)։
 SfS  (առաջին  բաղադրիչը  քերականորեն  ձևավորված  է)  –  հօրեղբայր  (128),նախատորդի (107) և այլն։
 SSf  –  (երկրորդ  բաղադրիչը  քերականորեն  ձևավորված  է)  –  ձեռնտու  (126),ունկնդիր (71), այլիմաց (50) և այլ բազմաթիվ մասնակաղապարներ։
 Բարդությունների մեջ կան հարադրությամբ կապված վերլուծական ձևեր՝ բայական հարադրություններ (թվով 156) և անվանական հարադրություններ (թվով 22)։
 Բայական  հարադրություններ  -  ակն  ունիմ  (96),  ի  գլուխ  տանել  (123),  ողորմութիւն առնել (27)…։
  Անվանական հարադրություններ  - ազգի ազգի (137), ճակատ առճակատ  (25),  պէս  պէս  (42),  մի  մի  (59)….։
   Ղևոնդն  իր  երկում  գործածել  է  նաև  խոսքային պատրաստի միավորներ՝ դարձվածքներ (թվով 27)1։
  Բերենք մի քանի օրինակներ՝ ածել սուր, աշխարհագիր առնել, գետավէժ լինել, ընդդէմ ունել և այլն։
 Ածանցում։
   Գրաբարի  բառակազմության  երկրորդ  հիմնական  եղանակը  ածանցումն է։
  Ածանցումը արմատի, բառի կամ բառահիմքի և բառակազմական ձևույթների (ածանցների) միացությամբ նոր բառեր կազմելու երևույթն է։
 Ածանցները, բառակազմական ձևույթներ լինելով, արտահայտում են, ոչ թե նյութական, կոնկրետ, այլ ընդհանուր, վերացական իմաստ։
 Ածանցման  հիմնակաղապարն  է  մեկ  հիմնական  և  մեկ  երկրորդական  ձևույթի(ածանցի)  բաղադրությունը։
   Ըստ  հիմնական  ձևույթի  նկատմամբ  ունեցած  դիրքիածանցները բաժանվում են երկու խմբի՝ նախածանցներ և վերջածանցներ։
  Ածանցավոր  բառերի  սերող  հիմքերը  կարող  են  լինել  ոչ  միայն  առաջնային  հիմքեր,  այլևբաղադրյալ կազմություններ, այդ թվում՝ բարդ բառեր։
 Ըստ  այդմ`  ստացվում  են  նախածանցների  ու  վերջածանցների,  ինչպես  նաևտարբեր ձևավորում ունեցող հիմքերի ու ածանցների բազմազան զուգորդություններ։
 Ածանցներն  անտարբեր  են  հիմքի  կառուցվածքի  նկատմամբ,  բայց  ընտրություն  կահիմքի  դասի  խոսքիմաստային  պատկանելության  առումով  (որոշակի  ածանցներկցվում են որոշակի խոսքի մասերի), ինչպես նաև ստացված արդյունքի առումով (որոշակի ածանցներ կերտում են որոշակի խոսքի մասեր)2։
 Վերջածանցավոր կազմությունները ներկայանում են Sa հիմնակաղապարով (մերընտրանքում  առկա  է  642  օրինակ),  իսկ  նախածանցավորները՝  as  (63  օրինակ)։
 Այսինքն՝ Ղևոնդի երկում նախածանցման կաղապարները զիջում են վերջածանցմանկաղապարներին մոտավորապես 10 անգամ։
 aS  (միարմատ  մեկ  նախածանցով  կազմություն)  -  անարատ  (83),  անթիւ  (5),ապարասան  (161),  տկար  (27),  չմարգարէ  (52),  ցարդ  (122),  առաջ  (29),  բաղայս  (21),ընդդէմ (28), իսպառ (59), համարձակ (141), զինչ (47), վերընկալ (107), թերևս (118)…։
 aSf (հիմքը քերականորեն ձևավորված է)  - անդարձ (29), անկողին (27), չկայ (23)և այլն։
 ajS  (միարմատ  հոդակապով  նախածանցավոր  կազմություն)  –  համատոհմ  (115),տարապարտ (122) և այլն։
 a(Sa) – (նախածանցավերջածանցավոր կազմություն) - ակամայ (4), անորակ (66),անհաճոյ (20), անհանգիստ (35), առօրեայ (163) և այլն։
 Եվ այլ բազմաթիվ մասնակաղապարներ։
 1 Տե՛ս Ղազարյան Ռ., Գրաբարի դարձվածաբանական բառարան, Երևան, 2012։
 2 Տե՛ս Հովսեփյան Լ., էջ 120-130։
 Sa  (մեկ  վերջածանց  ուենցող  կազմություն)  -  գողաբար  (92),  ուժգին  (97),կոտորած  (72),  դիակ  (10),  բաւական  (43),  վնասակար  (142),  արժան  (27),  համառօտ(42), արդար (45) և այլնSa  (հնչյունափոխված  հիմքով  վերջածանցավոր  բառերի  կաղապար)  -  բնաբար(82) – (ոյ>ը), գիտակ (81) – (է > ի), ըղձանք (141) – (ի > ը) և այլն։
 Sfa  (քերականական  ձևավորում  ունեցող  հիմքով  վերջածանցավոր  կաղապար)  արարած (49), ուսուցիչ (84), սերմանող (4), գալուստ (41) և այլն։
 Եվ այլ բազմաթիվ մասնակաղապարներ։
 Բայածանցում։
   Բայերը  միշտ  կազմված  են լինում  հիմքից  և  վերջավորությունից,այդ  պատճառով  մենք  բայերը  քննում  ենք  ածանցավոր  կազմությունների  մեջ։
   Բունբայական արմատներով կազմությունների կաղապարն է Sa-ն (244 օրինակ)։
 Sa - աշխատել (5), արգելուլ (5), ասել (4), դատիլ (21), դողալ (87), խորհիլ (18) և այլն։
 Sa - անիծել (5) – (է > ի), գթալ (11) – (ու > ը), պղծել (10) – (ի > ը) և այլն։
 Sfa - այստեղ հիմքն ունի քերականական ձևավորում՝1) ուղղական հոլովից տարբեր հոլովաձև՝ անուանեմ (16)։
 2) սոսկածանցավոր բայեր՝ արկանել (6), երկնշիլ (13)…։
 3) պատճառական բայեր՝ անցուցանել (7), կորուսանել (21) և այլն։
 Sfa  –  (հնչյունափոխված  հիմքով  սոսկածանցավոր  և  պատճառական  բայեր)՝ամրացուցանել (24) – (ու > o), իջանել (20) - (է > ի) և այլն։
 S (a + a) - բարձրանալ (25), գոհանալ (34) և այլն։
 Եվ այլ բազմաթիվ կաղապարներ։
 Այսպիսով, քննելով բառակազմությունը Ղևոնդի «Պատմութիւն» երկում, եկել ենքայն եզրակացության, որ դեռևս 8-րդ դարում բազմազան ու բազմապիսի են եղել բառաբարդման  և  ածանցման  կաղապարները։
   Ղևոնդի  երկում  ածանցման  կաղապարները  գերազանցում  են  բառաբարդման  կաղապարներին։
   Հոդակապով  կազմությունները (թվով 161) անհոդակապ բարդություններին (թվով 61)  գերազանցում են տասնանգամ,  այնպես,  ինչպես  վերջածանցման  կաղապարներն  են  գերազանցում  նախածանցման  կաղապարներին  մոտ  10  անգամ։
   Կարևոր  է  նաև  այն,  որ  Ղևոնդն  իր  երկում գործածել է թվով 27 դարձվածքներ և բուն բայական արմատներով 244 կազմություններ։
 Անի ԿարապետյանԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՂԵՎՈՆԴԻ «ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ» ԵՐԿՈՒՄԲանալի բառեր՝ Ղևոնդի «Պատմութիւն», բառակազմություն, բառաբարդում, ածանցում։

Մեր ուսումնասիրության առարկան բառակազմությունն է Ղևոնդի «Պատմութիւն» երկում։
   Մենք  փորձել  ենք  ցույց  տալ  Ղևոնդ  պատմագրի  կողմից  գործածված  բառաբարդման  և  ածանցման կաղապարների յուրահատկությունները։
   Հանգել  ենք  այն  եզրակացության,  որ  հայերենում  բառակազմությունը  ի  սկզբանե  եղել  է  բազմաձև, ունեցել է հստակ կաղապարներ և աչքի ընկել բարդությամբ։
