ԿԱՍԿԵՐԻ ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՏԿԱՆԵԼՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԽեթական ժամանակաշրջանում Փոքր Ասիա թերակղզու հյուսիսային և հյուսիսարևելյան շրջաններում աղբյուրները հիշատակում են «կասկերի ցեղամիության» մասին։
  Մինչ օրս խեթագիտությունը վերջնական պատասխան չունի այս ռազմաշունչ ցեղերի էթնիկական պատկանելության մասին։
  Ժամանակին Գր. Ղափանցյանի կողմիցկարծիք  է  առաջարկվել,  թե  կասկերը  մերձավորություն  են  ցուցաբերում  կասիտներիհետ (սեպագրում՝ gal-zu, gal-du, gal-šu; աքքադականում՝ Kaššū<d kaš-šu-u>)1։
 Կասկերի  լեզվի  գենետիկ  կապն  այլ  լեզուների  հետ  դեռևս  ամբողջովին  պարզված չէ։
  Կասիտերենից  հայտնի  մի  քանի  բառերը  մերձավորություն  չեն  ցուցաբերումսեմական լեզուներին։
  Էլամերենի հետ առնչությունը նույնպես կասկածելի է։
  Շրջանառության մեջ է այն վարկածը, թե կասիտերենը ազգակից է հնդարիական լեզվաընտանիքին։
  Լ. Կլեյնը, հենվելով մի շարք ստուգաբանությունների վրա, կասիտերենը բխեցնում է միտաննիական արիացիների լեզվից2։
  Անկախ հետազոտողներ Առնո Ֆուրնեիև  Ալլեն  Բորմհարդի՝  վերջերս  հրատարակած  աշխատության  մեջ  կասիտների  լեզունազգակից է համարվում խուրրա-ուրարտական լեզուներին3։
 Տեղանունների հոգնակիակերտ ք-ով և հայցական ս-ով ձևերը (ինչպես նաև եթեբառավերջի  –k(a)-ն  դիտվի  որպես  էթնիկական  ցուցիչ,  ինչպես  օրինակ`  –ak  վերջածանցը (Մանդ-ակ, Սիս-ակ, Բալ-ակ)) հաճախ ծագում են ցեղանուններից (հմմտ. Հայք«Հայաստան»,  Վիրք  «Վրաստան»  ևն.  նույնիսկ  պատմական  ժամանակներում՝  Սյունիք)4, ապա կաշկ էթնոնիմում նման էթնիկական ցուցիչ կարելի է համարել  –k-ն, իսկբուն  էթնոնիմը՝  kaš  (կաշ)5։
   Կասկերի  մի  մասը  հաստատվում  է  Զագրոսի  լեռներում,Հյուսիսային  Միջագետքում։
   Գր.  Ղափանցյանը  զգուշավոր  հիշատակում  է,  որ  այժմյան Շիրազում (Իրան)` Ֆիրուզաբադ քաղաքի մոտ, և Իրաքում՝ Սուլեյմանիե քաղաքիմոտ,  ապրում  են  «կաշկա»  ցեղերը։
   Ելնելով  միայն  էթնոնիմների  արտաքին  նմանությունից` դեռևս հնարավոր չէ վերջնականորեն մերժել կամ հաստատել կասիտների ևկասկերի նույնացման վարկածը, սակայն կարող ենք որոշ փաստարկներ բերել՝ կապված վերջին տարիներին այս ուղղությամբ գիտության ձեռքբերումների հետ։
 Պետք  է  նշել,  որ  որևէ  լեզվին  պատկանող  անունների  գոյությունը  ցուցական  էայդ  լեզվի  ներկայության  համար  կոնկրետ  տարածքում  (գոնե`  ինչ-որ  ժամանակա1 Капанцян Г., Историко-лингвистические работы, т. II, Ереван, 1975, с. 132-136. Կասիտների ամենահին հիշատակությունը կապված է Հյուսիսային Միջագետքի հետ, նրանից արևմուտք՝ Եփրատի միջին հոսանքի ևAlalah VII-ի մոտ։
  Ամենաուշ հիշատակությունը Ք.ա. 1-ին հազ. 1-ին կեսին է։
  Fournet A., The Kassite language4 Պետրոսյան Ա., Խեթերենի հետքեր Հայկական լեռնաշխարհի արևելքում և հարավ-արևելքում. Խալդյանզորությամբ…,  «Բորիս  Պիոտրովսկու  ծննդյան  100-ամյակին  նվիրված  հոդվածների  ժողովածու»,  Երևան,2010, էջ 26, 65-77։
 հատվածում),  և  որևէ  տարածքում  այդպիսի  անունների  նույնիսկ  փոքր  քանակությունը չի կարող համարվել ժխտող փաստ։
 Ըստ  Գր.  Ղափանցյանի`  հայկական  նախարարական  տների  անուններում  և  տեղանուններում  կան  կասկերից  մնացած  ազդեցություններ։
   Այսպես,  Քաջբերունի  իշխանական տան անվանումը բխեցնում է khaj-քաջ-«խիզախ» և ber արմատից՝ «ցեղ»իմաստով։
   Գր.  Ղափանցյանը  հնարավոր  է  համարում  այն,  որ  առաջին  մասը՝  khaj-ը,ծագում է khaš (կաշ) էթնոնիմից։
  Նրա կարծիքով` Սյունիքում պահպանվել է կասիտական ցեղերի տեղաշարժի մասին վկայող մի քանի տեղանուն՝ Քաշաթաղ, Քաշաթաղք.  Քաշի  մարգ,  Քաշունիք՝  -uni  վերջածանցով։
   Սյունիքում  մեծ  թիվ  են  կազմում  այնտեղանունները,  որոնք  մերձավորություն  են  ցուցաբերում  հին  Փոքր  Ասիայի  տեղանունների հետ՝ bal-(pal-), Aza-(Azzi), Xndzorek, Arinj։
 Կասկերի անվանումը վաղուց արդեն մոտեցնում են հյուսիսկովկասյան չերքեզների  անվանը։
   Ք.ա.  2-րդ  հազարամյակի  վերջի  ասորեստանյան  աղբյուրները  կասկերիանվանը համարժեք օգտագործել են ապիշլու (աբեշլա) ցեղանունը, որը նույնանում էկովկասյան ափշուա ցեղանվանը։
  Այսպիսով, էթնոնիմների միջոցով կապ է հաստատվում փոքրասիական կասկերի և հյուսիսկովկասյան ցեղերի միջև1։
 Խորհրդային պատմագիտությունը հավանական է համարում կասկերի լեզվի մերձակցությունը  խեթերենին։
   Իգոր  Դյակոնովը  կասկերի  բնակության  տարածք  համարում է Հյուսիսարևելյան Փոքր Ասիան և հարավային մերձսևծովյան գոտին (Պոնտոս)՝Հալիս գետի վերին ավազանից մինչև Վերին Եփրատ՝ Երզնկայից արևմուտք` ներառյալ Իրիսև Լիկոս (Գայլ-գետ՝ Կելկիթ) գետերի հովիտները։
  Բացառված չէ նաև, որ Հալիս  և  Լիկոս  գետերի  ակունքների  շրջանից  հյուսիս-արևելք՝  ներկայիս  Տրապիզոնի  ևԲաթումի շրջանները նույնպես բնակեցված են եղել կասկական ցեղերով2։
 Սակայն մենք ոչինչ չգիտենք կասկերի ինքնանվան մասին։
  Բանն այն է, որ խեթերը, «Խաթթիի մարդիկ» ասելով, նկատի ունեն ոչ թե լեզվով, պատշամունքով, այլ աշխարհագրական իմաստով միավորվող հանրությանը3։
  Խեթական տեքստերում էթնիկական  ընդհանրության  աշխարհագրական  մոտեցումը  բարդացնում  է  հարցի  վիճակը։
   «Կասկերի  երկրի  մարդիկ»  ասելով`  խեթերն  արդյոք  նկատի  են  ունեցել  էթնիկկասկերի՞ն, թե՞ երկրամասի մյուս բնակչությունը ներառյալ։
  Նույնն է նաև «Հայասայիմարդիկ»  կամ  «Պախուվայի  մարդիկ»  եզրույթների  դեպքում։
   Վերջին  շրջանի  ուսումնասիրություններում  Հայասայի  և  Պախուվայի  բնակչության  մեջ  առանձնացնում  ենմի  քանի  շերտեր՝  լուվիական,  հնդարիական,  իրանական,  վաղնջահայկական  և  այլն։
 Սա  արդեն  խոսում  է  այն  մասին,  որ  «կասկերի  երկրի  մարդիկ»  ասելով՝  խեթերը  ինկատի ունեին ոչ թե կասկերին, այլ տարբեր ցեղերի աշխարհագրական տարածքը։
 Ըստ  Ա.  Պետրոսյանի`  հավանական  զուգահեռներ  կան  Սևանի  ուրարտական  ևՓոքր Ասիայի խեթական տեղանունների միջև, և կան տեղանուններ, որոնք կարող ենստուգաբանվել խեթերենով (դա, իհարկե, չի բացառում այլալեզու ցեղերի գոյություննայս տարածքներում)4։
  Զուգահեռները բերում ենք աղյուսակի տեսքով (աղ. 1).Աղյուսակ 1Ուրարտական սեպագիր տեղանուններԽեթական սեպագիր տեղանուններ1 Ղազարյան Ռ., Կասկերի երկիրը ըստ սեպագիր աղբյուրների, ՄՄԱԵԺ, XXVI, Երևան, 2007, էջ 52-65։
 3 Glatz C., Matthews R., Anthropology of a Frontier Zone։
  Hittite-Kaska Relations in Late Bronze Age North-Central4 Պետրոսյան Ա., էջ 7, 32-34։
 Taruiša  (հաճախ նույնացվում է Տրոյայի հետ)Մերձսևանյան տարածքի այն տեղանունները, որոնք, ըստ Ա. Պետրոսյանի, ստուգաբանվում են խեթերենի տվյալներով, սրանք են. Ariaini – arriya «լվալ», Elaini – ila(n)«աստիճան»,  Ešumua  –  հմմտ.  -muwa  տարրը  խեթական  անվանաբանության  մեջ,Guriani – «դաշտ», Qu’albani (= Quwalwani) – ku(e)luwana «լվալու տեղ, թաս», Šanatuaini–  šanatta  «չկառուցված»,  šanattaya,  šanatti  (?),  tuwa  «հեռու»,  Teriani  –  terya  «երրորդ»,Ueliku-ni/hi – uelku «խոտ», Uhini – uhhi – «նայել, տեսնել»։
 Ք.ա. 2-րդ հազարամյակում Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան որոշ շրջաններ,ինչպես Ալզի, Իսուվա և Հայասա-Ազզի երկրները, ի տարբերություն արևելյան շրջանների, եղել են խեթական նշանակալի ազդեցության ներքո։
  Սակայն արևելյան շրջանների  այս  ցեղերը  տարբերակվում  են  Փոքր  Ասիայի  խեթերից  և  կարող  են  կոչվել  Ա.Պետրոսյանի առաջարկված տերմինով՝ «արևելյան խեթեր»,  (Šiw  - «արևի աստված»դիցանունը,  որ  անհետացել  էր  արդեն  նախագրային  խեթերենում,  և  արևմտյանշրջանների հետ հնագիտական կապերի բացակայությունը ցույց են տալիս, որ նրանքչէին կարող գաղթած լինել արևմուտքից)։
  Խեթերենին ազգակից բարբառ(ներ)ը հայերենում  որոշ  փոքրասիական  փոխառությունների  աղբյուր  կարող  էին  լինել։
   Հնարավոր է, որ խեթական այս լեզվի կամ բարբառների կրողները տարածված լինեին նաևՀայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան և այլ շրջաններում ևս1։
 Մինչև  վերջերս  կարծիք  կար,  որ  կասկերը  խեթական  կայսրության  հյուսիսայինշրջաններում,  մասնավորապես`  Տիլիուրա  և  Ներիկ  քաղաքներում,  հաստատվել  ենՔ.ա. 16-րդ դարում` խեթական թագավոր Հանտիլիի օրոք։
  Այնտեղից նրանք ռազմական  ասպատակություններ  սկսեցին  և  Հանտիլիին  ստիպեցին  իրենցից  պատնեշ  կառուցել։
   Նախկինում  Լաբարնան  և  Խաթուսիլիսը  չէին  թողնում  նրանց  անցնելKumušmaĥ գետը։
 1997-2001  թթ.  Պափլագոնիայի  հնագիտական  արշավախմբի  աշխատանքայինհինգ սեզոնների արդյունքները ցույց տվեցին, որ այդ տարածքի բնակավայրերը տարբերվում  են  կայսրության  այլ  վայրերի  բնակավայրերից։
   Դատելով  գրավոր  աղբյուրներից`  կասկական  դաշնությունը  բաղկացած  էր  12  ցեղերից։
   Խեթական  տեքստերըկասկերին  բաժանում  են  հյուսիսային,  հարավային,  արևելյան,  արևմտյան  խմբերի։
 Կասկերը  պատերազմի  ժամանակ  ունակ  էին  ռազմադաշտ  դուրս  բերել  5-9  հազարզինվոր և 800 կառք։
 Կասկերի թողած նյութական մշակույթը նույնացնում են Kmik-Kastemonu հուշարձանի  հետ2։
   Հետաքրքրական  է,  որ  մինչ  օրս  հնագետները  չեն  գտել  կասկական  թաղումների  հետքեր։
   Գենզը  նշում  է,  որ  առայժմ  հայտնի  չէ,  թե  արդյոք  Պոնտոսի  ուշբրոնզի դարի խեցեղենը նման է խեթականին կամ եղել է տեղական՝ կասկական խեցեղեն։
   Հարցն  այնքան  է  բարդանում,  որ  մասագետները  նույնիսկ  բացառում  են  տեղական խեցեղենի գոյությունը3։
  Մասնագետների կողմից տարբերակ է առաջարկվել,1 Հետաքրքիր է, որ այստեղ կարելի է գտնել որոշ խուռիական տեղանուններ, օրինակ` Azameruni – հմմտ.խուրր. azammi - «արձան», azamarule - ?, Tarzuaini – taršuwani (= tarzuwani) «մարդկություն» (գրեթե նույնական Ուրմիա լճից հարավ գտնվող Tarzu’ana-ni-ին)։
 որ  կասկերը  օգտագործել  են  խեթական  խեցեղեն,  այդ  պատճառով  էլ  տարբերակելհնարավոր չէ։
  Այս տեսակետը նույնպես քննության չի դիմանում, քանի որ Պափլագոնիայում և Պոնտոսում խեթական ավանդույթի խեցեղեն չի հայտնաբերվել։
 Gavra  մշակույթը,  որը  հնագետները  ելակետային  են  համարում  Մայկոպյան  մշակույթի համար, իր ժամանակագրական և տարածական առումով առավել տրամաբանական է կապել խեթերի և կասկերի հետ1։
  Գլատզը և Մեթյուզը հնարավոր են համարում կասկական խեցեղենի նույնացումը Խաթթիի անկումից հետո վաղ երկաթի դարում  Խաթուսասում  (Բողազքյոյ)  հայտնաբերված  խեցեղենի  հետ,  որը,  իրոք,  որոշավանդույթներով ծագում է հյուսիսից2։
  Այսպիսով, ստացվում է այնպես, որ կասկերիվաղբրոնզեդարյան խեցեղենը տարբերակվում է վաղերկաթեդարյանով։
 Խեթական այն տեղանունները, որոնք վերջանում են –iya և –uwa վերջածանցներով,  էթնիկական  ցուցիչ  չեն  հանդիսանում,  իսկ  –ška  վերջածանցը  թվում  է`  ավելիկոնկրետ պատկանելություն է ցույց տալիս, օրինակ` Tatiška, Duduška, Munišga, Karikurišga,  Zianteška,  անգամ`  Kaška։
   Հյուսիսային  տեղանուններում  հաճախ  է  հանդիպումնաև -ura մասնիկը, օրինակ` Gazziura, Tiliura, Urauna և այլն։
  Այս մասնիկը խեթագետները ստուգաբանում են որպես «1. գարուն, 2. շատրվան»3։
 Ինչ  վերաբերվում  է  անձնանուններին,  այստեղ,  ինչպես  Իտամար  Զինգերն  էմատնանշում, գործ ունենք որոշ խնդիրների հետ.1.  Արդեն  նշվեց,  որ  կասկերի  անվան  տակ  հաճախ  հանդես  է  գալիս  ոչ  թե  բունէթնիկական ընդհանրություն, այլ էթնոմշակութային առումով միմյանց մոտ կանգնածժողովուրդների խմբեր։
 2. Տեքստերում հանդիպում են այնպիսի անձնանուններ, որոնք պարունակում ենէթնոլեզվաբանական  այլ  տարրեր,  օրինակ`  Kaškaili,  որտեղ  -aili  վերջածանցը  խեթերենում  պատկանելություն  ցույց  տվող  վերջածանց  է4,  ինչպես  նաև`  Kaškamuwa,  որտեղ –uwa-ն տիպիկ լուվիական վերջածանց է։
 Դա  կարող  է  վկայել  միայն  այն  մասին,  որ  կասկական  ցեղերի  բնակության  տարածքում  եղել  է  հ-ե  տարր,  իսկ  թե  հ-ե  կոնկրետ  ինչ  լեզվակիրներ  են  եղել  այդ  տարածքում, ապագա ուսումնասիրության հարց է։
 Իտ.  Զինգերն  առանձնացնում  է  նաև  խեթական  և  կասկական  դիցանուններիմերձություն։
   Որոշ  ծեսերում  նկարագրվում  է,  որ  Կասկա  երկրի  աստվածները  դիտվում  էին  որպես  թշնամի  երկրի  աստվածներ,  որոնք  պայքարում  էին  Խաթթիի  աստվածների  դեմ։
   Մի  ծեսում  նշվում  է,  որ  կասկերը  շրջափակեցին  Խաթթի  երկրի  աստվածներին՝ Zithariya-ին, Արիննա քաղաքի Արևի աստծուն, Ներիկ քաղաքի Ամպրոպիաստծուն  և  պահապան  աստված  Տելեպինուին։
   Zithariya-ն,  որը  կասկերի  գլխավորաստվածն էր, ծագում է հյուսիսային Zithara քաղաքից, որտեղ վերջինիս պաշտամունքային ատրիբուտներից էր KUŠkurša-ն՝ ոչխարի բրդից պատրաստված ինչ-որ բան։
 Կաշկերի և խեթերի դիցարանների նմանությունները և նույնությունները մասնագետներին հանգեցրել են այն գաղափարին, որ կասկական դիցարանը խեթական դիցարանի  տեղական  տարբերակն  է։
   Խեթա-կասկական  նմանությունները  հանդիպումեն հիմնականում տեղանունների և դիցանունների ստուգաբանություններում։
  Դեռևս1961 թ. Գ. Գեորգաձեն հանգել է այն եզրակացության, որ կասկերը խեթական ցեղերի մեկուսացած, տեղայնացված մի տարբերակն են և հյուսիսում են հանգրվանել խե4  URUni-ši-li(IBoT 1.36 iii 64), na-a-ši-li (KBo 5.11 i 3), ne-eš-[u]m!-ni-[li] (VBoT 2, 24) և ka-ni-šu-um-ni-l[i] (KUB41.14,  8),  երկիրը  Nešite,  Neša  /  Kaniš,  տե՛ս  Kloekhorst  A.,  Etymological  Dictionary  of  the  Hittite  Inheritedթերի կողմից կազմակերպվող նվաճողական արշավանքների ժամանակ։
  Մերձսևծովյան  շրջաններում  մեծ  են  տեղական  բնակչության  հետքերը,  որոնք,  ինչպես  պատմական փորձն է ցույց տվել, ձուլվել են նոր՝ եկվոր բնակչության մեջ և ձևավորել որակապես  նոր,  խառը  մշակույթ1։
   Ինչպես  Իտ.  Զինգերն  է  նշում,  խեթերի  և  կասկերի  միջևհարաբերությունները  պետք  է  դիտարկել  հենց  այս  դիրքերից,  այսինքն`  խեթերըբնակվել են առավել բերքառատ գետային հովիտներում, ունեցել իրենց քաղաքականկենտրոնները՝  Խաթուսասը  և  Զալպան,  իսկ  լեռնային  շրջաններում  մեկուսացածբնակչությունը մեզ հայտնի է կասկեր անվամբ։
 Որոշ մասնագետներ առանձնացնում են գենետիկական ազգակցություն Կենտրոնական Փոքր Ասիայից մինչև Պոնտոս բնակված ցեղերի միջև։
  Հնարավոր է նաև մշակութային շփում խեթերի և խուրրիների միջև։
  Այսպես, խեթերի և խուրրիների գլխավոր աստվածների անունները և պաշտամունքները  ազդվածություն են ցուցաբերում՝խեթերի լուսնի աստված Kašku - խուրր. Kušuh, խեթական Šimešu – խուրր. Šimegi։
 Կասկերի ցեղամիությունից արևելք տեղադրվում է Հայասա-Ազզի ցեղամիությունը։
  Հուկկանայի և Սուպիլուլիումայի միջև կնքված պայմանագրում Հայասայի գլխավոր  աստվածը  գրված  է  DU.GUR  գաղափարագրով,  որը,  ըստ  Զինգերի  և  Ֆորրերի,համապատասխանում է խեթական Šulinkate աստծուն։
  Ինչպես նշել ենք, Հալիսից հարավ  առանձնացվել  է  նաև  Tarumu-ի  հիշատակությունը,  որը  համապատասխանում  էխաթ. Taru-ին։
  Եթե Հայասայում առանձնացվում է խեթական սուբստրատ, ապա խեթական ցեղերի տարածումն ընդարձակվում է Սև ծովի առափնյա շրջաններում։
 Բենիկ ՎարդանյանԿԱՍԿԵՐԻ ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՏԿԱՆԵԼՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ Հին Փոքր Ասիա, խեթեր, կասկեր, Հանտիլի Ա, Սուպիլուլիումա, կասիտներ,ապիշլու (աբեշլա) ցեղանուն, խաթա-կասկական ընդհանրություն, կասկական դիցարան, խաթական սուբստրատ։

Կասկերի  էթնիկական  պատկանելության  համար  առաջարկվել  է  ազգակցություն  կասիտական  ցեղերի  հետ, որը չի դիմանում  քննությանը։
  Խորհրդային  պատմագիտությունը  հավանական  է  համարում  կասկերի  լեզվի  մերձակցությունը  խեթերենին,  իսկ  վերջինս  էլ՝  աբխազադըղեական  լեզուներին։
   Գ.  Գեորգաձեն  հանգել  է  այն  եզրակացության,  որ  կասկերը  խեթական  ցեղերի  մեկուսացած,  տեղայնացված  մի  տարբերակն  են  և  հյուսիսում  են  հանգրվանել  խեթերի  կողմից  կազմակերպվող  նվաճողական  արշավանքների  ժամանակ։
   Այսինքն,  խեթերը  բնակվել  են  առավել  բերքառատ  գետային հովիտներում և  ունեցել  իրենց  քաղաքական  կենտրոնները։
