Նախաբան։
   Հայտնի  է,  որ  ցանկացած  երկրի  տնտեսականզարգացումըբնութագրողցուցանիշների  հաշվարկման  մեթոդաբանության  մշակումը  և  դրահետագա  կատարելագործումը  վիճակագրության  հիմնախնդիրներից  է։
 Տարբեր  հասարակական  կազմակերպությունների,  անհատների կողմիցպարբերաբարցուցանիշներիհաշվարկման  մեթոդներ,  որոնք  համակողմանիորեն  բնութագրել  ենկենսամակարդակըներկայացվելնշվածվերըեներկրի  տնտեսական  և  սոցիալական  զարգացումը։
   Այդ  ցուցանիշներիցեն.•  Ջինիի գործակիցը (1912թ. Կորրադո Ջինի),•  Մարդկային  զարգացման  ինդեքսը  (1990թ.,Մահբուբ  ալ  Հաք,Ամարտյա Սեն),•  Տնտեսական  ազատության  ինդեքս(1995թ.,  Ժառանգությունհիմնադրամ (The Heritage Foundation )),•  Կայուն  տնտեսականբարեկեցությանինդեքս(1972թ.,                 Ու. Նորդհաուս, Ջեյմս Թոբին),•  Տնտեսական  կայուն  զարգացման  գնահատման  ցուցանիշ  (SEDA)(2012թ. Բոստոնի խորհրդատվական խումբ BCG)։
 Սույն  հետազոտության  նպատակն  է  պարզաբանել  ՀՀ-ում  20092018թթ.  գործազրկության  մակարդակի,  բնակչության  մեկ  շնչին  ընկնողՀՆԱ-ի  ազդեցությունը  տնտեսական  կայուն  զարգացման  գնահատմանցուցանիշի՝SEDA-ի  վրա,  ինչպես  նաև  ցույց  տալ  վերջինիսազդեցությունը ՀՀ բնակչության բարեկեցության բարձրացման վրա։
 2012թ.-ին  BCG-ն  մշակեց  Տնտեսական  կայուն  զարգացմանգնահատման  ցուցանիշը  (այսուհետև՝  SEDA),  որի  նպատակն  էր  օգնելերկրներին  ազգային  ռազմավարական  ծրագրերը  մշակել  բնակչությանբարեկեցության  համակողմանի  և  օբյեկտիվ  գնահատականի  հիմանվրա։
 Աղյուսակ 1.ԽմբերըSEDA ցուցանիշի բաղադրիչները [7]ԲնութագրիչներԵկամուտներՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՏնտեսական կայունությունՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆԶբաղվածությունԱռողջապահությունԿրթությունԵնթակառուցվածքներՀավասարությունՔաղաքացիական հասարակությունԿառավարումՇրջակա միջավայրԳործնականում տնտեսական զարգացումը հենվում է բնակչությանբարեկեցության ապահովման և տնտեսական աճի խթանման վրա։
  SEDAցուցանիշը  ցույց  տվեց,  որ  երկրները  միայն  կայուն  տնտեսական  աճիպայմաններում  կարող  են  ապահովել  բնակչության  ընդհանուրբարեկեցություն։
   2012թ.-ին  առաջին  անգամ  հաշվարկված  SEDAցուցանիշը  թույլ  տվեց  ներկայացնել,  թե  ինչպես  են  մի  շարք  երկրներիհարստությունը  արդյունավետ  փոխակերպվում  բարեկեցության  [7]։
 SEDA  ցուցանիշը  օբյեկտիվ  մեծություն  է,  իր  հաշվարկները  չենպարունակում  սուբյեկտիվ ընկալում  ունեցող  մեծություններ  (ինչպիսինէ  «Երջանկության  ինդեքսը»)։
   SEDA  ցուցանիշը  հաշվարկվում  է  երեքխմբերով  ներկայացվող  10  չափումների  հիման  վրա,  որոնք  իրենցհերթին(աղյուսակ 1)։
  SEDA ինտեգրալ ցուցանիշը հաշվարկվում է ներքոհիշյալբնութագրիչները արտացոլող ցուցանիշների նորմավորման հիման վրա։
 SEDA  ինտեգրալ  ցուցանիշը  գնահատվում  է  0-ից  100  միավորսանդղակով  (0-ի  դեպքում  երկրում  տնտեսական  աճը  չի  նպաստումբնակչության  կենսամակարդակի  բարձրացմանը,  100-ի  դեպքումտնտեսական  աճը  անմիջականորեն  նպաստում  է  բնակչությանկենսամակարդակի բարձրացմանը)։
 վիճակագրականբնութագրվումենցուցանիշներով     Սույն հետազոտության նպատակն է բացահայտել, թե ՀՀ-ում 20092018թթ.  գործազրկության  մակարդակը,  բնակչության  մեկ  շնչին  ընկնողՀՆԱ-ն ինչպես են ազդում  SEDA ինտեգրալ ցուցանիշի վրա։
 ֆինանսատնտեսական  գրանցվել  է  գործազրկությանԱղյուսակ  2-ում  ներկայացված  տվյալներից  երևում  է,  որ  20092011թթ.համաշխարհայինճգնաժամովպայմանավորված  ՝  ՀՀ-ում  բարձրմակարդակ  (2010թ.-ին՝  19.0%),    բնակչության  մեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-ինվազագույն  մակարդակ  (2009թ.-ին՝968.5  հազար  դրամ),  իսկ  20112012թթ. նվազել է SEDA ինտեգրալ ցուցանիշը (2011թ.-ին կազմել է 49.94միավոր,2009թ.-իհամեմատությամբ  ՀՀ-ում  գործազրկության  մակարդակը  նվազել  է  2.4տոկոսային  կետով,  բնակչության  մեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-ն  ավելացել  է1054.1 հազար դրամով։
  Նույն ժամանակահատվածում  SEDA ինտեգրալցուցանիշը բարձրացել է 1.6 միավորով։
 2012թ.-ին՝2018թ.-ինմիավոր)։
 Ուսումնասիրվող ժամանակաընթացքում ՀՀ-ում SEDA ինտեգրալցուցանիշի վրա գործազրկության մակարդակի և բնակչության մեկ շնչիհաշվով  ՀՆԱ-ի  ազդեցության  գնահատման  համար  կառուցվել  էժամանակի գործոնը ներառող ռեգրեսիոն մոդել՝որտեղ՝- արդյունքային և գործոնային հատկանիշներն են,- ժամանակի գործոնն է, ( btxaxaayttt22110ˆtttxxy21,,tnt;.....3;2;1-ն՝ պարամետրերն են [1]։
 ՀՀ-ում գործազրկության մակարդակը, բնակչության մեկ շնչի հաշվովՀՆԱ-ն և SEDA ինտեգրալ ցուցանիշը 2009-2018թթ. ՏարիներԳործազրկությանմակարդակը, %Բնակչության մեկSEDA ինտեգրալշնչի հաշվով ՀՆԱ-ն,ցուցանիշը,հազար դրամմիավորԱղյուսակ 2.Քանի որ ուսումնասիրվող ցուցանիշները իրենցից ներկայացնումեն փոխկապակցված ժամանակային շարքեր, ապա դրանց զարգացմանմիտումների  չեզոքացման  նպատակով  մոդելում  ընդգրկվել  է  նաևժամանակի գործոնը [1]։
 Կատարվել են հետևյալ նշանակումները՝- SEDA ինտեգրալ ցուցանիշն է t-րդ տարում, միավոր,- գործազրկության մակարդակն է t-րդ տարում,%,-բնակչության մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն է t-րդ տարում, հազար դրամ։
 Ուսումնասիրվող  երևույթների  միջև  ձևավորված  կապի  սերտությանաստիճանի գնահատման համար կառուցվել է կոռելյացիոն մատրիցա։
 Կոռելյացիոն մատրիցաինտեգրալցուցանիշԳործազրկությանմակարդակԱղյուսակ 3.Բնակչությանմեկ շնչի հաշվովՀՆԱSEDA ինտեգրալցուցանիշԳործազրկությանմակարդակԲնակչության մեկշնչի հաշվով ՀՆԱbaaa,,,210tytx1tx2Աղյուսակ  3-ում  ներկայացված  վերլուծության  արդյունքներիցերևում  է,  որ  ուսումնասիրվող  տարիներին  ՀՀ-ում  գործազրկությանմակարդակի և բնակչության մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի միջև ձևավորվել էհակադարձ ուժեղ կապ։
  SEDA ինտեգրալ ցուցանիշի և գործազրկությանմակարդակի  միջև  նույնպես  ձևավորվել  է  հակադարձ,  սակայն  միջինուժգնության  կապ։
   Բնակչության  մեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-ի  և  SEDAինտեգրալ ցուցանիշի միջև ձևավորվել է ուղիղ միջին ուժգնության կապ։
 Աղյուսակ  4-ում  ներկայացված  են  ուսումնասիրվող  երևույթներիմիջև ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքները։
 Աղյուսակ 4.ՀՀ-ում գործազրկության մակարդակի, բնակչության մեկ շնչի հաշվովՀՆԱ-ի և SEDA ինտեգրալ ցուցանիշի միջև ռեգրեսիոն վերլուծությանարդյունքները 2009-2018թթ. տվյալներովՑուցանիշներՌեգրեսիոն մոդելըԱրդյունքներԲազմակի կոռելյացիայի գործակիցըԲազմակի դետերմինացիայի գործակիցըՄոդելի նշանակալիությանգնահատականըԱղյուսակ4-ում  ներկայացված  ռեգրեսիոն  վերլուծությանարդյունքներից  երևում  է,  որ  ուսումնասիրվող  երևույթների  միջևձևավորվել  է  ուժեղ  կապ  ( )։
   Կառուցված  ռեգրեսիոն  մոդելիհամաձայն՝  2009-2018թթ.  ՀՀ-ում  գործազրկության  մակարդակի  մեկտոկոսով  կրճատումը  հանգեցրել  է  SEDA  ինտեգրալ  ցուցանիշի  0.39)։
  Նույն ժամանակահատվածում ՀՀմիավորով բարձրացմանը ( ում  բնակչության  մեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-իյուրաքանչյուր  հազարդրամով ավելացմանը զուգընթաց՝ SEDA ինտեգրալ ցուցանիշը նվազել է0.005 միավորով ( )։
  Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածումSEDA  ինտեգրալ  ցուցանիշը,  բացի  մոդելում  ընդգրկված  գործոններից,այլ  գործոնների  ազդեցության  արդյունքում  տարեկան  միջին  հաշվովբարձրացել է 0.61 միավորով ( Կատարված  վերլուծության  արդյունքները  փաստում  են,  որգործազրկությաննշանակալիազդեցություն  է  թողել  SEDA  ինտեգրալ  ցուցանիշի  բարձրացման  վրա,կրճատումը  ավելի)։
 մակարդակիtxxyttt61.0005.039.078.61ˆ21627.0R392.02R29.1F76.462;31;05.0kkcritF627.0R39.01a005.02a61.0bբնակչության  մեկքանշնչի  հաշվով  ՀՆԱ-ի  փոփոխությունը։
 Ուսումնասիրվող  ժամանակահատվածում  ՀՆԱ-ն  ունեցել  է  աճիմիտումներ,  սակայն  այն  գրեթե  չի  նպաստել  ՀՀ-ում  բնակչությանբարեկեցության բարձրացմանը։
 ԿատարվածԵզրահանգում։
 վերլուծության  արդյունքներըփաստում  են,  որ  գործազրկության  մակարդակի  կրճատումը  ավելինշանակալի  ազդեցություն  է  թողել  SEDA  ինտեգրալ  ցուցանիշիբարձրացման  վրա,  քան  բնակչության  մեկ  շնչի  հաշվով  ՀՆԱ-իփոփոխությունը։
   Ուսումնասիրվող  ժամանակահատվածում  ՀՆԱ-նունեցել  է  աճի  միտումներ,  սակայն  այն  գրեթե  չի  նպաստել  ՀՀ-ումբնակչության բարեկեցության բարձրացմանը։
 регрессионная  модель,  решение  которой  показало  следующее։

Հոդվածում  ուսումնասիրվել  է  SEDA  ցուցանիշի  հաշվարկման  նրա  մեթոդաբանությունը,  կառուցվածքային  Որպես  հետազոտության  ժամանակահատված  է  ընտրվել  2009-2017թթ.։
   Սույն  հոդվածում  նպատակ  բացահայտել  գործազրկության  մակարդակի  և  բնակչության  մեկ  շնչին  ընկնող  ՀՆԱ-ի  ազդեցությունը  SEDA  ցուցանիշի  վրա։
   Կառուցվել  է  բազմագործոնային  ռեգրեսիոն  մոդել,  որի  վճռումը  ցույց  է  տվել,  որ  չնայած  ՀՀ-ում  տվյալ  ժամանակահատվածում  ՀՆԱ-ն  ցուցաբերել  է  աճի  միտումներ,  սակայն  այն  բարեկեցության  բարձրացմանը։
