Կովկասը կենսաբազմազանությամբ աշխարհի առավել հարուստ տարածաշրջաններից մեկն է [1,2]։
   Թռչունների, ինչպես նաեւ նրանց մակաբույծների հետազոտություններին վերջին տարիներին առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում։
   Թռչուններն ախտահարվում են վիրուսային, բակտերիալ, մակաբուծային եւ սնկային պաթոգեններով եւ կարող են նրանց պահեստարաններ հանդիսանալ [3,4]։
  Ինֆեկցիոն եւ հայտնաբերվում մակաբուծային են տասնամյակներում վայրի Այս հիվանդությունները, բնության մեջ, հատկապես հաճախացել հիվանդությունները են կարեւոր նրանք, վերջին գործոն են որոնք մի քանի բնական էկոհամակարգերի գործունեության մեջ [5,6]։
   Ինչպես հայտնի է, արյան սպորավոր մակաբույծները կարող են կենսաբազմազանության ոչնչացման պատճառ հանդիսանալ, ինչը հատկապես վտանգավոր է էնդեմիկ ֆաունայի համար [1,2]։
  213Մեր ուսումնասիրության առարկա հանդիսացող թռչունների արյան սպորավորներին պատկանող Plasmodium, Haemoproteus եւ Leucocytozoon ցեղերի մակաբույծները փոխանցվում են բազմազան եւ բավականին լայն տարածում ունեցող երկթեւանի միջատների միջոցով` մոծակների, գիշերային մլակների, մժիկների [7]։
   Այս միջատները կոսմոպոլիտ են եւ հայտնաբերվել են բոլոր մայրցամաքներում` բացառությամբ Անտարկտիդայի։
  Գրավոր աղբյուրներում բավարար տեղեկություն չկա թռչունների արյան մակաբույծների ուսումնասիրությունների վերաբերյալ։
   Մեր հետազոտությունների նպատակն է բացահայտել թռչունների արյան մակաբույծների բազմազանությունը եւ տարածվածությունը կենսաբազմազանությամբ հարուստ Կովկասյան տարածաշրջանում։
  Նյութեր եւ մեթոդներ։
  մեթոդներ ։
   2010 թ. մայիսից օգոստոս ընկած ժամանակահատվածում հավաքվել է թռչունների տեսակի շուրջ արյան նմուշ` Հայաստանի Հանրապետության (ՀՀ) եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (ԼՂՀ) (206 նմուշ), ինչպես նաեւ ՌԴ Կրասնոդարի երկրամասի (190 նմուշ) մի շարք անտառային վայրերից (նկ. 1)։
  Նկար 1. Նմուշի հավաքման վայրերը Հայաստանում (Armenia), ԼՂՀ-ում եւ ՌԴ-ում (Russia)։
  214Թռչունների որսն իրականացվել է համապատասխան ցանցերի միջոցով։
   Որոշվել է յուրաքանչյուր թռչնի տեսակը, ապա երակից վերցվել է արյան նմուշը։
   Արյունը պահվել է սենյակային ջերմաստիճանում էթանոլի 96%-ոց լուծույթում։
  Բոլոր թռչուններն օղակավորվել են` բացառելու համար միեւնույն առանձնյակի կրկնակի որսը, եւ բաց են թողնվել։
  Արյան նմուշից անջատվել է ամբողջական ԴՆԹ-ն (եւ՛ թռչնի, եւ՛ մակաբույծի առկայության դեպքում)։
   Թռչնի մոտ Haemoproteus spp., Plasmodium spp . եւ Leucocytozoon spp. առկայությունը պարզելու համար կիրառվել է ՊՇՌ (պոլիմերազային շղթայական ռեակցիաներ) մեթոդը։
   Մակաբույծի նույնականացման համար կիրառվել են պրայմերներ, որոնք ծածկում են նրա միտոքոնդրիալ ցիտոքրոմ Բ գենը, որն ամենալայն կիրառություն ունեցող մարկերն է վերոհիշյալ մակաբույծների հայտնաբերման համար [8,9]։
  ՊՇՌ-ն իրականացվել` է oգտագործելով հետեւյալ պրայմերները` HAEMNF Ռեակցիայի պայմաններն են` 30 վրկ – 95 Օ C, 30 վրկ – 52 Օ C, եւ 45 վրկ 72 Օ C 40 ցիկլով։
  Ցիկլիկ ռեակցիաներից առաջ նմուշներն ինկուբացվել են 95 Օ C` 15 րոպե տեւողությամբ եւ ռեակցիայից հետո 60 Օ` C 10 րոպե տեւողությամբ։
   12,5 μl ռեակցիայի լուծույթը պարունակել է 2 μl անջատված ԴՆԹ-ից, 0,24 uM յուրաքանչյուր պրայմերից, 1x of GoTaq® Flexi Buffers, 0,287 mM` dNTP, 2 mM` MgCl 2 , 5,978 μl` H 2 O եւ 1,2 u` Taq ԴՆԹ պոլիմերազա (Promega Corporation) վերջնական կոնցենտրացիաներով։
  ԴՆԹ-ի առկայությունը պարզելու համար վերջնանյութը ենթարկվել է էլեկտրոֆորեզի 2,0% ագարոզային գելի վրա, արդյունքը դիտվել է ՈՒՄ ճառագայթների տակ։
   Դրական արդյունք ցույց տված նմուշները մաքրվել են` օգտագործելով ExoSAP-IT PCR Clean-up Kit (USB Corporation), եւ ուղարկվել են Macrogen (Macrogen corporationNetherlands) նուկլեոտիդային հաջորդականության որոշման համար։
   Հաջորդականությունները մշակվել են BioEdit ծրագրով [10], եւ հապլոտիպերը որոշվել են DNAsp 5 ծրագրով [11]։
   Պարզելու համար հապլոտիպերի պատկանելությունն այս կամ այն 215մակաբույծի տեսակին, դրանք համեմատվել են գեների միջազգային բանկում եւ MalAvi բազայում [9] առկա հաջորդականությունների հետ։
  Արդյունքներ։
  Արդյունքներ ։
  Ուսումնասիրված նմուշներից, որոնք ներկայացնում են թռչունների 34 տեսակ, վարակվածների թիվը կազմել է 249 նմուշ` 29 թռչնատեսակ։
  Աղյուսակ 1 ՊՇՌ հետազոտության արդյունքները Հայաստանում եւ ՌԴ Կրասնոդարի մարզում Հայաստան Նմուշների քանակը Թռչնի տեսակը ՌԴ Կրասնոդարի մարզ Թռչ. Վարակված Թռչ . Վարակ ված. ված . առանձ էքստենսիվու ուառ անձ. անձ . էքստենսիվ ու - Թռչ. Թռչ . առանձ. առանձ . Վարակված Վարակ ված. ված . էքստենսիվու էքստենսիվ ուու քանակը քանակ ը թյու թյ ունը ու նը քանակը քանակ ը թյու թյ ունը ու նը Մնացած տեսակները 144 76 64,5% (49) 68 69,1% (47) Ընդհանուր 396 206 57,7% (119) 190 70,0% (133) Նմուշ Նմու շ ներ ( ընդհանուր) ընդհանուր ) Վարակվածներ ( ընդհանուր) ընդհանուր ) 216Համեմատվել են Հայաստանի եւ ՌԴ Կրասնոդարի երկրամասի թռչունների վարակվածության աստիճանները որոշ տեսակների համար, ինչպես նաեւ ընդհանուր վարակվածության աստիճանները (աղ. 1)։
  Ուսումնասիրվել են նուկլեոտիդային հաջորդականություններ, որոնք ներկայացնում են 40 առանձին հապլոտիպեր. դրանցից 26-ը ներկայացնում են Haemoproteus spp., 11-ը` Plasmodium spp. եւ միայն 3-ը` Leucocitozoon spp. (աղ. 2)։
  Հայտնաբերվել են նաեւ որոշ նոր հապլոտիպեր, որոնք մինչ օրս գրանցված չեն եղել գեների միջազգային բանկում։
  Աղյուսակ 2 Թռչունների մակաբույծների նուկլեոտիդային հաջորդականությունները եւ հապլոտիպերի քանակը Նուկլեոտիդային հաջորդականություն – 147 (40 հապլոտիպ) Նոր Գեն բանկ Կոսմ. Նոր Գեն բանկ Եվր. Կոսմ. 2 հապլ. 16 հապլ. Քննարկում եւ Նոր Եվր. 5 հապլ. 8 հապլ. Գեն բանկ Կոսմ. Եվր. 1 հապլ. 5 հապլ. 1 հապլ. եզրակացություն։
  եզրակացություն ։
  Վերջին 0 հապլ. 2 հապլ. տասնամյակների ընթացքում, երբ մակաբույծների ուսումնասիրության ոլորտ ներմուծվեցին պոլիմերազային շղթայական ռեակցիաների վրա հետաքրքրություն էր հիմնված մեթոդները ներկայացնում հատկապես թռչնի մալարիան, էկոլոգիական եւ որը էվոլյուցիոն առումներով, մեծ թափով սկսեց ուսումնասիրվել [9]։
   Չնայած նրան, որ ժամանակակից մեթոդները հեշտացրել են մակաբույծների ուսումնասիրությունները, դրանք եւս զուրկ չեն թերություններից եւ կարիք ունեն հետագա զարգացման եւ կատարելագործման։
  217Հայտնի է, որ ՊՇՌ մեթոդով աշխատելիս չի կարելի լիարժեք համոզված լինել, որ բացասական արդյունք ցույց տված նմուշներում մակաբույծներ չկան այնուամենայնիվ մեր վերլուծությունները հիմնվում են ստացված եւ առկա արդյունքների վրա։
  Թռչունների վարակվածության էքստենսիվությունը կազմում է 62,8%, ինչը այլ աշխարհագրական տարածքների համեմատ բավականին բարձր ցուցանիշ է [15,16]։
  Ուսումնասիրված թռչունների համարյա բոլոր տեսակների մոտ վարակվածության մակարդակը Կրասնոդարի երկրամասում ավելի բարձր է, քան Հայաստանում, ինչը հավանաբար պայմանավորված է բնակլիմայական պայմաններով։
  նուկլեոտիդային հաջորդականությունների հետազոտության արդյունքում հայտնաբերվել են թռչունների մալարիա հարուցող մակաբույծների 3 ցեղեր, որոնցից առավել հաճախ հանդիպում է նուկլեոտիդային հաջորդականություն (71,4%), նրան հաջորդում են Plasmodium spp. ` 31 նուկլեոտիդային հաջորդականություն (21,1%) եւ Leucocytozoon spp.` 11 նուկլեոտիդային հաջորդականություն (7,5%)։
   Մեր հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել են նաեւ 14 նոր հապլոտիպեր, որոնք մինչ այժմ ոչ մի տեղ գրանցված չեն եղել, ինչը վկայում է տարածաշրջանում թռչունների արյան սպորավորների էնդեմիկության բավականին բարձր մակարդակի մասին։
   Հայտնաբերվել են նաեւ 7 կոսմոպոլիտ հապլոտիպեր, որոնք գրանցված են եղել նաեւ այլ աշխարհամասերում։
   Հաշվի առնելով այն, որ մակաբույծներն ունեն չափազանց ցածր սպեցիֆիկություն թռչունների տեսակների նկատմամբ [14], կարելի է խոսել առկա վտանգի մասին, այսինքն` մակաբույծները համաճարակի պոտենցիալ աղբյուր են, ինչը հատկապես վտանգավոր է էնդեմիկ ֆաունայի համար։
  Հետազոտությունը կատարվել է Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամի ֆինանսական աջակցությամբ։

Մակաբույծների բազմազանությունը եւ տարածվածությունը որոշելու նպատակով գենետիկական ուսումնասիրության են ենթարկվել Հայաստանի, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության եւ ՌԴ Կրասնոդարի երկրամասի 12 տարբեր վայրերից հավաքված թռչունների արյան նմուշներ։
  ՈՒսումնասիրվել են նաեւ նուկլեոտիդային 147 հաջորդականություններ, որոնք ներկայացնում են տարբեր հապլոտիպեր։
  Ստացված արդյունքները ցույց են տալիս Կովկասի տարածաշրջանում թռչունների՝ մակաբույծներով վարակվածության եւ մակաբույծների էնդեմիկության բավականին բարձր մակարդակ։
