Հայը պատկանում է այն եզակի ազգերի թվին, որոնց մեծ մասը բնակվումէ հայրենիքի սահմաներից դուրս՝ ձևավորելով հայկական հզոր սփյուռք։
 «Սփյուռք» տերմինը (հուն. διασπορά, «ցրված, սփռված») բնութագրում էազգի (էթնոսի) այն հատվածը, որը, ապրելով իր պատմական հայրենիքից դուրս,ձևավորել է համախմբված և կայուն էթնիկ խմբեր։
  Բացի դրանից, այն առանձնանում  է կազմակերպված  համապատասխան սոցիալական  ինստիտուտներիառկայությամբ,  որոնք  երաշխավորում  են  սեփական  ինքնության  ու  ընդհանրության  պահպանումը1։
   Այսինքն՝  սփյուռքն  իրենից  ներկայացնում  է  տվյալազգի ներկայացուցիչների տեղաբաշխումը տարբեր երկրներում, որը հետևանքէ սեփական երկրից բնակչության արտագաղթի։
  Վերջինիս պատճառները կարող են լինել տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական և այլն։
 Պետք  է  փաստել,  որ  և՛  գիտական,  և՛  հասարակական  ու  քաղաքականշրջանակներում  սփյուռքի  արժևորումը  գնահատվում  է  խիստ  հակադիրդիրքերից։
 Մասնավորապես, մի կողմից ցանկացած պետության կամ ազգի համարհայրենիքի ֆիզիկական սահմաններից դուրս բնակվող, բայց նրա հետ կապերըպահպանող  որոշակի  թվով  հայրենակիցների  առկայությունը  գնահատվում  էխիստ  դրական  գործոն,  իհարկե,  եթե  սփյուռքի  հայրենակիցների  և  հայրենաբնակների  թվերի  միջև  առկա  է  տրամաբանական  համամասնություն։
   Հատկապես,  երբ  խնդիրը  դիտարկվում  է  ժամանակակից  համաշխարհայնացմանպայմաններում՝  ներկա  տեղեկութային  տեխնոլոգիաների  հնարավորությունների  պրիզմայից։
   Այսինքն՝  ներկա  «փոքրացած»  աշխարհում,  որտեղ  իրարիցհեռու գտնվող աշխարհագրական շրջանները վիրտուալ իմաստով մոտեցել ենմիմյանց, արտերկրաբնակ հայրենակիցների ներկայությունը հնարավորությունէ տալիս ներգրավվելու համաշխարհային հասարակության զարգացման տրամաբանության մեջ (գաղափարների, մշակութային արժեքների փոխակերպմանտեսքով) առավել ակտիվ մասնակցել միջազգային գործընթացներին, բայց միաժամանակ ապահովել սեփական ինքնուրույնությունը աշխարհաքաղաքական,1 Социология։
  Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов, В. Л. Абушенко, Г. М. Евелькин,     Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.։
  Книжный Дом, 2003.աշխարհատնտեսական  և  աշխարհամշակութային  տուրբուլենտության  պայմաններում։
 Գնահատման  հաջորդ  հարթությունը  վերաբերում  է  այն  օբյեկտիվ իրողությանը,  որ  ցանկացած  սփյուռքի  համար  ժամանակի  մեջ  ռեալ  է  ուծացմանվտանգը,  քանի որ իրենց  էթնիկ-մշակութային  կենսունակության կայուն  սնուցումից կտրված լինելու հանգամանքը արտերկրաբնակների ապագա սերունդներին օբյեկտիվորեն հեռացնում է ազգային նույնականացման առանցքից։
 Խնդրի  նման  երկփեղկվածությունը  ամբողջ  թափով  արտահայտվում  էհայ  ազգի  համար։
   Այսօր,  երբ  հայաստանաբնակների  թիվը  մի  քանի  անգամզիջում  է  արտերկրաբնակ  հայրենակիցների  թվին,  օբյեկտիվ  անհրաժեշտություն է առաջանում արմատապես վերաարժևորել Հայաստան-սփյուռք փոխհարաբերությունների  ժամանակակից  տրամաբանությունը  և  գտնել  ազգի  երկուհատվածների  փոխգոյության  ու  փոխգործակցության  առավել  արդյունավետհարթություն։
 Այս ամենով հանդերձ, ամբողջանում է հայրենի գիտական շրջանակներիհամար ձևավորվող սոցիալական նոր պատվերը։
  Խնդրի բարդությունն ու բազմաշերտությունը գիտական գնահատման տարբեր տեսանկյուններ է բացում։
 Սույն աշխատանքը Հայաստան-սփյուռք փոխառնչությունների դիտարկումը և գնահատումը իրականացնում է աշխարհագրության, մասնավորապես՝հասարակական աշխարհագրության դիրքերից՝ հիմնվելով նրա ժամանակակիցմեթոդաբանական զինանոցի վրա։
  Մեր կարծիքով, դա հնարավորություն կտախնդրի  քննարկման  համար  առավել  լայն  տեսադաշտ  ընտրելու,  քանի  որաշխարհագրական գիտությունների համակարգի ժամանակակից սոցիալականև  գիտական  ֆունկցիան  հնարավորություն  է  տալիս  խնդիրը  դիտարկելու  ոչմիայն  աշխարհայացքային,  ճանաչողական-տեղեկատվական  և  համամշակութային նշանակության, այլև գիտագործնական տիրույթում։
 Հայկական  սփյուռքի  ձևավորման  պատմաաշխարհագրական ընթացքըդիտարկելիս  կարելի  է  փաստել,  որ  յուրաքանչյուր  պատմական  ժամանակաշրջան  առանձնանում  է  իր  ինքնատիպ  բնույթով, որը  պայմանավորված  է  ինչպես սեփական հայրենիքից հեռանալու պատճառներով, այնպես էլ սփյուռքյանհամայնքների  ինքնակազմակերպման  աշխարհագրական  առանձնահատկություններով։
   Այն,  որ  հայկական  սփյուռքի  համայնքներ  գոյություն  են  ունեցելպատմական  վաղ  անցյալում՝  հայ  ազգի  նախնական  ինքնակազմակերպմանըզուգահեռ,  վավերացված  է  ինչպես  օտարազգի,  այնպես  էլ  հայրենի  մատենագրության մեջ։
  Սակայն, սեփական երկրից դուրս մեր հայրենակիցների անընդհատ  տեղաշարժը  չի  կարելի  դիտարկել  սովորական  միգրացիոն  գործընթացների տրամաբանության մեջ, որտեղ առանձնացվում են առանձին, եզակի պատճառներ։
  Հայ ազգի պարագայում շատ հաճախ եզակի գործոնները միաձուլվելեն՝  բազմապատկելով  և  առավել  ազդեցիկ  դարձնելով  արտագաղթելու  պատճառները։
  Որպես հիմնական պատճառ՝ շատ հաճախ մատնանշվում է հայկական  պետականության  բացակայությունը,  որի  պարագայում  օտար  կեցությանճնշումը, ոչ հազվադեպ նաև` ֆիզիկական գոյության սպառնալիքն ստիպել ենմեր հայրենակիցներին հեռանալ սեփական երկրից։
  Սակայն, հաճախ, պետականության  պարագայում  նույնպես  մեր  հայրենակիցներն  արտագաղթել  են`կտրուկ  նվազեցնելով  սեփական  երկրի  պետական-հասարակական  ներուժը,որի արդյունքում կորսվել է նաև բուն պետականությունը։
 Այսպիսով, ստեղծված է երկփեղկված իրավիճակ, որի հիմքում էլ գտնվումէ հայկական սփյուռքի ձևավորման օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ հիմքերը։
  Այդ հիմքերի  վերլուծության  համար  առանձնացնում  ենք  դիտարկման  երկու  հարթություն.•  Հայկական սփյուռքի ձևավորման օբյեկտիվ պատճառներ։
  Պատճառների այսխումբը  միշտ  գերակշռող  է  եղել  պետականության  բացակայության  պարագայում, երբ սեփական երկրում օտար համակեցության ձևերի պարտադրումը,անհատների,  նույնիսկ  հասարակական  խմբերի  համար  միևնույն  է  դարձրելինքնակազմակերպման տարածական հիմքերը՝ սեփական թե օտար երկրում։
 Այս  հարթության  մեջ  առավել  ակներև են  ֆիզիկական  գոյության  պահպանմամբ պարտադրված և օտարների կողմից կազմակերպված բռնագաղթերը,որոնք ցավալիորեն մեր պատմության ընթացքում ոչ հազվադեպ են եղել։
 Այս  պարագայում  գոյության  իրավունք  ունի  նաև  այն  տեսակետը,  որպետականության կորուստների և սեփական երկրից բռնագաղթվելու պատճառները  չի  կարելի  դիտարկել  միայն  օբյեկտիվ  հիմքի  վրա։
   Այսինքն՝  հայրենազրկվելու  և  այլ  աշխարհագրական  տարածություններում  ինքնակազմակերպվելու պատճառները չի կարելի քննարկել միայն տարածաժամանակային օբյեկտիվ  գործոնների  տիրույթում`  անբարենպաստ  աշխարհագրական  դիրք,  ժամանակի  աշխարհաքաղաքական  իրողությունների  անբարենպաստ  ընթացք,էթնիկ օտար տարրերի էքսպանսիոն հավակնություններ և այլն։
  Ակնհայտ է, որպատմական իրադարձությունների ոչ ցանկալի տրամաբանությամբ զարգացումը կանխորոշվել է նաև սուբյեկտիվ պատճառներով։
  Մասնավորապես` պետականության  բացակայության  պարագայում  ազգի  գոյությունն  ապահովվել  է  իհաշիվ  ձևավորված  ազգակցական-արյունակցական  ամուր  կապերի,  որպեսհետևանք՝  անհատական-ազգային  ինքնության  պահպանումը  առաջնային  էհամարվել  հավաքական  ազգային  համակեցությունից,  այսինքն՝  պարտադիրսեփական աշխարհագրական տարածությունում կենսագործելու հավաքականգաղափարից։
  Իսկ այս պարագայում, հայրենիքից հեռանալու, հայրենազրկվելու և բռնագաղթվելու իրողությունների նկատմամբ ձեռք է բերվել պասիվ հարմարվողականություն։
 Պարզ է, որ այս ամենը մեր կողմից դիտարկվող խնդիրներին հաղորդումէ  սուբյեկտիվ  բնույթ։
   Սակայն,  պետք  է  հաշվի  առնել  այն  հանգամանքը,  որտևական ժամանակ գոյատևման խնդիր ունեցող ազգն իր տառապանքներն ուփորձություններն իմաստավորելու համար ի վերջո հանգելու էր փոխհատուցման կենսափիլիսոփայության։
  Հետևաբար, պետականության բացակայությանպայմաններում  արտագաղթելու,  բռնագաղթվելու  և  ընդհանրապես  հայրենազրկվելու  պատճառներով  ձևավորված  սփյուռքի  համար  ընդունում  ենք  օբյեկտիվ հիմքը։
 •  Դիտարկման հաջորդ հարթությունը վերաբերում է հայկական սփյուռքիձևավորման սուբյեկտիվ պատճառներին, որոնք ամբողջ թափով արտահայտվելեն  հատկապես  պետականության  գոյության  պայմաններում։
   Սեփականերկրում, ինքնաիրացման հնարավորություններից զրկվելով, մեր հայրենակիցները շատ հաճախ պետությունն իր աշխարհագրական և սոցիալ-քաղաքականիմաստով շարունակել են օտար համարել և սեփական ինքնաիրացման համարփնտրել են այլ տարածություններ։
  Իհարկե, այս պարագայում առաջին պլան էմղվում հայ տեսակի հզոր ներուժը, որի իրացման համար հաճախ անկախ պետականությունը  նույնպես  չի  կարողացել  ապահովել  անհրաժեշտ  միջավայր։
 Սակայն, չի կարելի անտեսել նաև ազգային կենսափիլիսոփայության սկզբունքների  ազդեցությամբ  ձևավորված  և  որոշակի  ժամանակի  մեջ  գործառվող  ազգային մտածելակերպը։
  Վերջինս գրեթե միշտ կառուցված է եղել ազգային կենսափիլիսոփայության  անհատական  և  հավաքական  տրամաբանություններիհակասության  վրա։
   Այսինքն`  ազգային  հավաք  ինքնությանը  հաճախ  հակադրվել  են  անհատական-անձնային  հաջողությունները,  որի  պարագայում  երկրորդ պլան է մղվել աշխարհագրական տարածությունը։
  Որպես օրինակ՝ կարելիէ  փաստարկել  նորօրյա  պատմության  ընթացքում  հայկական  երկու  անկախհանրապետությունների  գոյության  ժամանակաշրջաններում1  բնակչության1 Մասնագիտական գրականության մեջ հաճախ 20-րդ դարում հայկական երեք հանրապետության գոյություն է փաստարկվում՝ 1918-1920թթ., 1920-1991թթ. և 1991թ.-ից հետո։
  Սակայն, մերմիգրացիայի բացասական հաշվեկշիռը։
  Մասնավորապես՝ Առաջին հանրապետության  անկախության  երկու  տարիների  ընթացքում  (1918-1920թթ.)  Հայաստանի բնակչության թիվը 1մլն 200 հզ-ից նվազել է մինչև 720 հզ1։
  Իսկ Երկրորդհանրապետության գոյության 20 տարիների ընթացքում (1991-2010թթ.) արտագաղթի ցուցանիշները կազմել են 700 հզ - 1 մլն 300 հզ2։
  Ակնհայտ է, որ քննարկվող  ժամանակշրջաններում  բնակչության  աշխարհագրական  տեղաշարժերիմեջ  արտագաղթի  կտրուկ  գերակշռումը  պայմանավորվել  է  քաղաքական,  սոցիալ-տնտեսական և հոգեբանական օբյեկտիվ պատճառներով՝ պատերազմական իրավիճակներ, սոցիալ-տնտեսական խիստ ծանր պայմաններ և քաղաքացիական անարդարության ու անհավասարության դրսևորումներ։
  Սակայն, մերկարծիքով, վերջիններս հիմնականում ոչ թե պատճառ են արտագաղթի, այլ հետևանք։
  Այսինքն՝ արտագաղթով կտրուկ նվազում է հասարակական-քաղաքացիական  կենսունակությունը,  հիմնախնդիրների  նկատմամբ  դիմադրողականությունը, ինչի պատճառով հասարակության սոցիալական լարվածության աճըկրում  է  պարբերական  բնույթ։
   Հետևաբար,  պետականության  պայմաններում,արտագաղթի  միջոցով  սփյուռքի  ձևավորման  պատճառները  մենք  համարումենք սուբյեկտիվ։
 Ընդունելով  հայկական  սփյուռքի  ձևավորման  վերը  քննարկված  պատճառների  տարանջատման  պայմանականությունը՝  այնուամենայնիվ  պետք  էնշենք, որ հաճախ դրանք փոխպայմանավորել են միմյանց և, ըստ այդմ, հաճախակի են դարձրել Հայաստանից արտագաղթելու իրողությունը։
 Որպես հետևանք՝ այսօր հայրենիքի բնակչության թիվը մի քանի անգամգերազանցող բազմամիլիոնանոց հայկական սփյուռքի գոյությունն է, որն աչքի էընկնում  խիստ  բազմաշերտությամբ։
   Իհարկե,  վերջինս  առաջին  հերթին  պայմանավորված  է  սփյուռքյան  գաղթավայրերի  ինքնակազմակերպման  աշխարհագրական  առանձնահատկություններով։
   Սակայն,  նույն  բազմաշերտությանմեջ բավականին ակնառու է նաև հայրենիքից հեռանալու պատճառների տարբերությունը։
   Վերջինիս  ճիշտ  գնահատումը  հնարավորություն  կտա  առավելարդյունավետ դարձնելու ոչ միայն սփյուռքյան կառույցների գործունեությունը՝կարծիքով, 1920-1991թթ. ընթացքում գոյատևած Հայաստանի Խորհրդային  ՍոցիալիստականՀանրապետությունը չի կարելի համարել անկախ հանրապետություն, քանի որ այն չի հանդիսացել միջազգային իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտ։
 1 Լ. Հ. Վալեսյան, Հայկական ՍՍՀ տնտեսական աշխարհագրություն, Ե., 1981, էջ 84։
 2 Տե՛ս, Migration Presents Challenges and Opportunities for Armenia New Report Says, Yerevan, Armenia,գաղթավայրերի միասնականության ապահովման տեսանկյունից, այլև Հայաստանի  քաղաքականությունը  սփյուռքի  նկատմամբ,  որի  մեկնակետը  պետք  էհանդիսանա կազմակերպված հայրենադարձությունը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Հայկական  սփյուռք  տարեգիրք,  ՀՀ  սփյուռքի  նախարարություն,  Եր.,  ՀՀՍփյուռքի նախարարություն, 2011, 530 էջ։
 2.  Լ.  Հ.  Վալեսյան,  Հայկական  ՍՍՀ  տնտեսական  աշխարհագրություն,  Եր.,«Լույս» հրատ, 1988, 451 էջ։
 3.  Ա.  Հ.  Ներսիսյան,  «Հայաստանը  աշխարհաքաղաքական  մեծ  խաղատախտակում», Վանաձոր, «Սիմ» հրատ., 2013, 331 էջ։
 4.  Է.  Ա.  Հարությունյանի  «Ազգային  կենսափիլիսոփայության  պատմափիլիսոփայական  վերլուծություն»,  «Անցումային  հասարակության  սոցիոմշակութային  փոխակերպումներ»  հոդվածների  ժողովածու,  Եր.,  «Նոյյան  տապան»հրատ., 2002, էջ 29-51։
 6.  Социология։
  Энциклопедия/Сост. А.А. Грицанов, В.Л. Абушенко, Г.М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Минск։
  Книжный Дом. 2003. 1312 с.Տեղեկություններ հեղինակի մասինՆերսիսյան Արմեն Հովհաննեսի – աշխ. գիտ. թեկ., դոցենտ, ԳՊՄԻ,Email։

Հոդվածում  քննարկված  են  հայկական  սփյուռքի  ձևավորման  աշխարհագրական  առանձնահատկությունները։
   Վերջիններիս  տարածաժամանակային  վերլուծության  համար  ընտրվել  է  հասարակական  աշխարհագրության  մեթոդաբանական տեսանկյունը, քանի որ աշխարհագրական գիտությունների  համակարգի ժամանակակից սոցիալական և գիտական ֆունկցիան հնարավորություն  է  տալիս հետազոտական  խնդիրները դիտարկելու  ոչ  միայն  աշխարհայացքային,  ճանաչողական-տեղեկատվական  և  համամշակութային  նշանակության, այլև գիտագործնական տիրույթում։
    Աշխատանքում, հետազոտական խնդիրների լուծման տրամաբանության  համապատասխան, քննարկվել են հայկական սփյուռքի ձևավորման օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  պատճառները,  որոնց  բացահայտումը  հնարավորություն  կտա  սահմանելու  Հայաստան-սփյուռք  փոխհարաբերությունների  առավել  արդյունավետ  հարթություն՝  մեկնակետ  ընդունելով  հայրենադարձությունը՝  որպես  այլընտրանք չունեցող գործընթաց։
