ՀՀ-ՀԱՊԿ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ URԱՐԳԱՄԱՆ ԱՅՍՕՐ ԴԻՆԱՄԻԿԱ Հայաստանը, լինելով ՀԱՊԿ հիմնադիր անդամ, ակտիվ է դաշինքի շրջանակներում:   Հայաստանի Հանրապետությունը մեծ ներդրում ունի կառույցի ռազմաքաղաքական-իրավական հիմքերի հաստատման գործում:  Հայաստանը փորձում է ամբողջությամբ մասնակցել ՀԱՊԿ նախաձեռնություններին ՝ նպաստելով իր ազգային անվտանգության միջավայրի կառուցվածքային բարելավմանը և ամրապնդմանը: ՀԱՊԿ-ի կարևորությունը Հայաստանի համար նշվում է նաև Ազգային անվտանգության ռազմավարության և ռազմական դոկտրինի փաստաթղթերում: Ազգային անվտանգության ռազմավարության համաձայն ՝ Հայաստանի Հանրապետության արտաքին անվտանգության ապահովման ռազմավարությունն իրականացվում է երեք հիմնական հարթություններում ՝ միջազգային, տարածաշրջանային և համահայկական:  Միջազգային էներգետիկ ռազմավարությունը ներառում է անդամակցություն ՀԱՊԿ-ին, ինչը Հայաստանի անվտանգության ապահովման բաղադրիչներից մեկն է:  Ազգային անվտանգության ռազմավարության մեջ նշվում է. «Պայմանագրի ռազմական բաղադրիչը արտոնյալ պայմաններ է ապահովում անդամ պետություններին ռազմատեխնիկական մատակարարումների համար, ինչը Հայաստանի համար առաջնային նշանակություն ունի»: Անվտանգության ոլորտի մեկ այլ կարևոր փաստաթղթում ՝ Ռազմական դոկտրինը, ՀԱՊԿ ծրագրերին ակտիվ և գործնական մասնակցությունը միջազգային ռազմա-ռազմատեխնիկական համագործակցության առաջնահերթություններից է:  Դոկտրինը նախատեսում է մշակել ռազմական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները, տարածաշրջանային հիմունքներով կոլեկտիվ անվտանգության համակարգի զարգացումը, ԱՊՀ-ՀԱՊԿ հակաօդային պաշտպանության համակարգի կատարելագործումը, ռազմատեխնիկական համագործակցությունը և ռազմական անձնակազմի վերապատրաստումը [2]: , Ինչպես տեսնում ենք, հայեցակարգային փաստաթղթերում ՀԱՊԿ դերը բարձր է գնահատվում Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ապահովման ոլորտում, այն համարվում է ՀՀ ռազմական պաշտպանության օրգանական մաս: Հայաստանի համար ՀԱՊԿ-ին անդամակցությունը հատկապես ձեռնտու է դաշինքի ռազմական բնույթին:  Խոսքն առաջին հերթին ՀԱՊԿ ռազմատեխնիկական համագործակցության ոլորտում զեղչեր տրամադրող ռեժիմի մասին է:  Ռուսաստանը ՀԱՊԿ անդամ երկրներին ռազմական արտադրանք է մատակարարում 2003 թվականից ՝ Ռուսաստանի միջոցով:  Այս հանգամանքն, իհարկե, մեծ նշանակություն ունի Հայաստանի Հանրապետության համար ՝ հաշվի առնելով զենքի առկայության կարևորությունը Հայաստանի Հանրապետության անվտանգության ապահովման գործում: Ինչպես արդեն նշվեց, ՀԱՊԿ-ի կողմից առաջադրված կարևորագույն խնդիրներից մեկը ՀՕՊ համատեղ համակարգի ստեղծումն է:  Այս համատեքստում, կարծում ենք, հնարավոր է հղում կատարել «Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև կովկասյան տարածաշրջանում ՀՕՊ համատեղ տարածաշրջանային համակարգի ստեղծման մասին» համաձայնագրին [3]:  Այն հաստատվել է Ռուսաստանի կառավարության կողմից 2015 թվականի հոկտեմբերի 23-ին, իսկ Ազգային ժողովը ընդունել է 2016 թվականի հունիսի 30-ին [4]:   ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Բորդյուժան իր կարծիքը հայտնեց այս համաձայնագրի վերաբերյալ. «Ռուս-բելառուսական համատեղ ռուս-ղազախական հակաօդային պաշտպանության համակարգերն արդեն գործում են, և Հայաստանի հետ մի քանի տարի է, ինչ ստեղծվել է նման համակարգ:  Նման տարածաշրջանային համակարգերի ստեղծումը գործընթացի առաջին փուլն է, երկրորդ փուլում այդ համակարգերը կգործեն նույն կանոնների համաձայն, ինչը թույլ կտա հետագայում ՀԱՊԿ տարածքում ստեղծել ՀՕՊ համակարգ: «[5]   Այս առնչությամբ Պաշտպանության նախկին փոխնախարար Դ. Տոնոյանը նշեց. «Փաստաթուղթը ստեղծում է իրավական հիմք Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կովկասյան տարածաշրջանում Հայաստանի և Ռուսաստանի պետական ​​սահմաններում հակաօդային պաշտպանության համակարգ ստեղծելու համար»:   Դա թույլ կտա ոչ միայն Հայաստանում տեղակայված 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի հակաօդային պաշտպանության ուժերին օգտագործել ավիացիա, այլև Հայաստանի Հանրապետության օդային տարածքի պաշտպանության ընթացքում Ռուսաստանի Դաշնության Հարավային ռազմական օկրուգի ուժերին:   Այն կտրամադրի լրացուցիչ երաշխիքներ Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության անվտանգության համար: «[6]  Փաստորեն, Հայաստանը, լինելով տարածաշրջանի միակ ներկայացուցիչը ՀԱՊԿ-ում, միանում է ՀԱՊԿ համատեղ հակաօդային պաշտպանության համակարգ ստեղծելու նախաձեռնությանը, որը հիմնված կլինի վերոհիշյալ ռուս-հայկական համատեղ համակարգի վրա: Հայաստան-ՀԱՊԿ հարաբերությունները զարգանում են շատ առումներով:   Հատկանշական է, որ Հայաստանը ակտիվորեն ներգրավված է ՀԱՊԿ մի շարք զորավարժություններում, որոնց մի մասն անցկացվում է Հայաստանում: Աշխատանքի շրջանակներում անդրադառնանք վերը նշված զորավարժություններին: Մասնավորապես, 2008 թ. Հունիս-օգոստոս ամիսներին Հայաստանը հաջողությամբ անցկացրեց «Ռուբեժ 2008» համատեղ հրամանատարաշտաբային զորավարժությունը «ՀՀ ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության համատեղ պաշտպանության նախապատրաստում» թեմայով [7], որը հնարավորություն տվեց ստուգելու անդամ պետությունների նվիրվածությունը հավաքական պաշտպանություն: ագրեսիայի սպառնալիքի կամ ագրեսիայի ակտի դեպքում ձեռնարկվելիք միջոցները: 2009 թ.-ին Մոսկվայում կայացած ՀԱՊԿ հանդիպման ժամանակ, որը վարում էր ՀԱՊԿ նախագահող երկրի ղեկավար Ս.Սարգսյանը, որոշում կայացվեց «Արագ արձագանքման հավաքական ուժեր» (RRF) ստեղծելու մասին:   Այս ուժերի կազմավորումն էլ ավելի ամրապնդեց ՀԱՊԿ ռազմական բաղադրիչը: Գործընկերություն 2012 զորավարժությունն անցկացվեց Հայաստանում 2012 թվականի փետրվարի 19-ին `անդամ պետությունների հատուկ ստորաբաժանումների մասնակցությամբ:  Ըստ սցենարի ՝ RRF ուժերը պետք է ճնշեին ՀԱՊԿ անդամակցության դեմ ռազմական ագրեսիան:   Theորավարժությունների ընթացքում (ներգրավված էր 2000 մարդ - ավելի քան 500 միավոր ռազմական տեխնիկա) հատուկ ստորաբաժանումները հստակ կատարեցին իրենց առաջադրանքները: Ամփոփելով զորավարժությունների արդյունքները ՝ Ն.Բորդյուժան նշել է. «Militaryորավարժություններն անցել են շատ բարձր մակարդակով:   Բոլոր ստորաբաժանումները հաջողությամբ լուծեցին իրենց առաջադրանքները և, որ ամենակարևորն է, դա արեցին միասին շատ սահուն: «[9] 2015-ի սեպտեմբերի 30-ից հոկտեմբերի 4-ը ՀՀ ՊՆ «Բաղրամյան» զորավարժարանում անցկացվեց ՀԱՊԿ հավաքական խաղաղապահ ուժերի «Անբաժան եղբայրություն 2015» զորավարժությունը: ՀԱՊԿ միացյալ շտաբի և քարտուղարության ներկայացուցիչներ [10]:  Theորավարժությունների հիմնական նպատակներն էին `փոխըմբռնման ամրապնդումը. զորավարժություններին ներգրավված ՀԱՊԿ խաղաղապահ ուժերի համագործակցություն; 10]: 2016 թ.-ի մայիսի 24-26-ը Հայաստանում տեղի ունեցավ ՀԱՊԿ ՌՕՈՒ-ի անդամ ուժերի «Կոբալտ -2016» մարտավարական-մասնագիտական ​​զորավարժությունը [11]:  Theորավարժություններին մասնակցել է ավելի քան 600 անձնակազմ և շուրջ 40 միավոր տեխնիկա:   Theորավարժությունների ընթացքում ստորաբաժանումները կատարել են հետևյալ խնդիրները. Կանխել ահաբեկչական կազմակերպությունների գործունեությունը, զենքի, պայթուցիկ նյութերի և թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության սահմանափակում:  Հայաստանի Հանրապետությունում վերջին համատեղ զորավարժությունը «Գործընկերություն 2017» -ն էր, որում ներգրավված էին 2000-ից ավելի 400 զինտեխնիկա ՝ շուրջ 2000 զինծառայողներից [12]: Վերոհիշյալ զորավարժությունները ՀԱՊԿ շրջանակներում անցկացվող հերթական զորավարժությունների մի քանի մասն են, որոնց մասնակցությունը անդամ պետությունների զինծառայողներին զինում է նոր գիտելիքներով և հմտություններով: 2015 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Տաջիկստանի մայրաքաղաք Դուշանբեում տեղի ունեցավ ՀԱՊԿ ՀԱՊԿ նստաշրջանը, որտեղ Հայաստանը Տաջիկստանից ստացավ ՀԱՊԿ նախագահության ռոտացիան:  Նիստի ընթացքում Ս.Սարգսյանը ներկայացրեց առաջիկա տարվա ՀՀ Նախագահի առաջնահերթությունները. • ՀԱՊԿ հավաքական ներուժի բարձրացում `կազմակերպության հիմնական օրենսդրության համաձայն, • ՀԱՊԿ գործունեության հայեցակարգային հիմքերի հետագա զարգացում: , ճգնաժամերի արձագանքման համակարգ, • ՀԱՊԿ արդյունավետության ինստիտուցիոնալ ասպեկտների իրականացում ՀԱՊԿ համակարգի հետ համագործակցության զարգացմանն առնչվող հարցերի բարձրացում: Ս. Սարգսյանը հավելեց. «Մենք մտադիր ենք կենտրոնանալ միջազգային ահաբեկչության, ծայրահեղականության, նեոֆաշիզմի, շովինիզմի և այլատյացության այլ ձևերի համատեղ արձագանքման խնդիրների վրա:   Այս համատեքստում մենք մեծապես կարևորում ենք կիբերանվտանգության ոլորտում համատեղ ուժերի ակտիվացումը: «[13] ՀՀ նախագահության շրջանը նշանավորվեց նրա ակտիվ գործունեությամբ և արդյունավետությամբ:   2015-16 թվականներին ձեռնարկված միջոցառումներն ամփոփվել են 2016 թվականի հոկտեմբերի 14-ին կայացած ՀԱՊԿ Անվտանգության խորհրդի նիստի ժամանակ, որին չի մասնակցել ազախստանի Նախագահը: Նազարբայ Նիստի ընթացքում ընդունված երկու տասնյակ փաստաթղթերից կարելի է առանձնացնել և մինչև 2025 թվականը ՀԱՊԿ ռազմավարության ընդունում, որը նույնպես Հայաստանի նախագահության առաջնահերթություններից է: Ընդունված ռազմավարությունը ներառում է կառուցվածքի զարգացման առումով այնպիսի կարևոր կետեր, ինչպիսիք են. • ՀԱՊԿ հավաքական անվտանգության մարտահրավերներն ու սպառնալիքները, Հայաստանի համար ընդունվեց նաև Երևանի գագաթնաժողովը ՝ ընդունելով «statementարաբաղյան հակամարտության կարգավորման մասին հայտարարություն»: Հայտարարությունում որպես քաղաքական բանակցությունների պայման նշվում է Արցախի հարցով Վիեննայում և Սանկտ Պետերբուրգում ձեռք բերված պայմանավորվածությունների կատարումը:  Բացի այդ, Հելսինկիի եզրափակիչ ակտի սկզբունքները դիտարկվում են որպես հակամարտության կարգավորման հիմք, մասնավորապես ՝ ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառում, պետությունների տարածքային ամբողջականություն, իրավունքների հավասարություն ՝ ժողովուրդների իրավունք ինքնորոշման Նման շեշտադրմամբ հայտարարության ընդունումը նշանակալից իրադարձություն էր ՀԱՊԿ մակարդակում ՝ հաշվի առնելով այն փաստը, որ նույն ՀԱՊԿ նման երկրները բավականին սերտորեն համագործակցում են Ադրբեջանի հետ ՝ հնարավորության դեպքում խթանելով վերջինիս շահերը: Այն փաստը, որ Ազգային անվտանգության խորհրդի նախկին գլխավոր քարտուղար Յուրի Խաչատուրովը ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը ստանձնել էր 2017-ի մայիսի 2-ին, իսկ գեներալ-լեյտենանտը 2018-ի մարտի 22-ի հրամանագրով, վկայում է հայկական կողմի հզորության մասին: Հայկազ Բաղմանյանը նշանակվել է ՀԱՊԿ միացյալ շտաբի պետի տեղակալ:   Այս երկու պաշտոններում Հայաստանի ներկայացուցիչների նշանակումը չափազանց կարևոր է, քանի որ դրանք էլ ավելի են ամրապնդում հայկական կողմի դիրքերը ՀԱՊԿ-ում: Փաստորեն, գտնվելով պատերազմական իրավիճակում, կայուն, հուսալի անվտանգության համակարգերի առկայությունը կենսական նշանակություն ունի Հայաստանի համար, որտեղ ՀԱՊԿ-ը նույնպես իր ուրույն տեղն ունի:  Այն փաստը, որ ՀԱՊԿ-ը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս կառուցել ավելի կենսունակ անվտանգության համակարգեր, անհերքելի է:  ՀԱՊԿ շրջանակներում կազմակերպված մի շարք միջոցառումների և զորավարժությունների շնորհիվ Հայաստանի զինված ուժերը դառնում են ավելի հմուտ և արդյունավետ:   ՀԱՊԿ շրջանակներում զեղչային համակարգով Ռուսաստանից զենք գնելու հնարավորությունը հատկապես օգտագործվում է Հայաստանի համար: Բացի այդ, կառույցը հարթակ է, որտեղից կարելի է բարձրաձայնել Հայաստանի Հանրապետության համար հուզող անվտանգության խնդիրները: Այնուամենայնիվ, ՀԱՊԿ-ը, որպես իր անդամների հավաքական անվտանգությունն ապահովող ռազմաքաղաքական կառույց, դեռ գտնվում է սաղմնավորման փուլում. Հայաստանը դա պետք է հաշվի առնի ինչպես կառույցից իր սպասելիքները որոշելու, այնպես էլ պաշտպանական քաղաքականությունը մշակելու հարցում:  Թերագնահատել ՀԱՊԿ-ի դերը Հայաստանի անվտանգության համակարգում տեղին չէ, այնուամենայնիվ, ՀԱՊԿ-ի գերագնահատումը ավելի վտանգավոր է, ինչը կարող է վճռորոշ նշանակություն ունենալ վճռական պահին:  Ընդհակառակը, կարելի է պնդել, որ ներկայումս Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև երկկողմ ռազմական համագործակցությունը արտաքին սպառնալիքի դեպքում Հայաստանի համար ավելի հուսալի աջակցություն է, քան ՀԱՊԿ-ն իր պասիվ դիրքորոշմամբ, կամ Բելառուսն ու Kazakhազախստանը երկիմաստ և հակասական վարքով , ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ (կազմված հղումը [1] Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ռազմավարություն, URL.   http: //www.mfa.am/u_files/file/doctrine/Doctrinearm.pdf (հղումը կազմված է ՝ 15-07-2017): [2] ՀՀ ռազմական դոկտրին, URL:  http: //www.mil.am/media/2015/07/768.pdf (հղումը կազմված է ՝ 14-06-2017): [3] ՀՀ պաշտպանության նախարարության տեղեկանքը հայ-ռուսական համատեղ հակաօդային պաշտպանության համակարգի վերաբերյալ, URL: http: //www.lragir.am/index/arm/0/politics/view/134102 (12-04-2017): [4] Հայ-ռուսական հակաօդային պաշտպանության համակարգի մասին համաձայնագիրը ընդունվել է Ազգային ժողովի կողմից, URL: http: //www.panorama.am/hy/news/2016/06/30/%D4%B1%D4%BA%D5%80%D5%95%D5%8A/1605345 (հղումը ՝ 08-05-2017) , [5] Բորդյուժա. ՀՕՊ համակարգերի միավորումը պաշտպանություն է ՀԱՊԿ ամբողջ տարածքում, http: //www.verelq.am/hy/node/8811 (հղումը կազմված է ՝ 02-01-2018): [6] Ինչպե՞ս կաշխատի հակաօդային պաշտպանության համատեղ համակարգը Ռուսաստանի հետ, բացատրեց փոխնախարարը, URL:  http: //epress.am/2015/11/12/. [7] Հայաստանում մեկնարկել են ՀԱՊԿ «Ռուբեժ -2008» զորավարժությունները, URL:  http: //www.panarmenian.net/arm/news/26576/ (հղումը կազմված է ՝ 18-02-2018): [8] ondոնդյան Ա., Ազգային շահերի խնդիրը Հայաստանի Հանրապետության անվտանգության ապահովման գերակա միջավայրում, Երեւան 2011, էջ 127-9: союзников, URL:  http: //www.odkb-csto.org/training/detail.php?ELEMENT_ID=1157: [10] Հայաստանում մեկնարկել է ՀԱՊԿ «Անբաժանելի եղբայրություն 2015» զորավարժությունը, URL:  https: //m.armeniasputnik.am/photo/20151001/778623.html: [11] Մեկնարկեց «Կոբալտ -2016» զորավարժությունը, URL:  http: //www.a1plus.am/1459267.html (հղումը կազմված է ՝ 22-01-2018): [12] ՀԱՊԿ զորավարժությունները Հայաստանում: շուրջ 2 հազար զինվոր Ավելի քան 400 ռազմական տեխնիկա, URL:  https: //armeniasputnik.am/armenia/20171009/8978412/armenia-hapkzoravarjutiun.html (հղումը կազմված է ՝ 29-10-2017): [13] Հայաստանը ստանձնեց ՀԱՊԿ նախագահությունը: Առաջնահերթություններից մեկը կառուցվածքի ՝ URL- ի ներուժի բարձրացումն է:  http: //www.panarmenian.net/arm/news/197385/ (հղումը կազմված է ՝ 11-18-2017): URL.  http: //odkb-csto.org/documents/detail.php?ELEMENT_ID=8380. [15] Յուրի Խաչատուրովը նշանակվել է ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար, URL:  https: //razm.info/100254 (հղումը կազմված է ՝ 26․11․2017): [16] NH-177-A «Հ. Բաղմանյանին Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության Միացյալ շտաբի պետի տեղակալ նշանակելու մասին », URL:  http: //www.president.am/hy/decrees/item/4402/ (հղումը կազմված է ՝ 24-01-2018): Կիրակոսյան Դավիթ ՀՀ-ՀԱՊԿ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ CԱՐԳԱՄԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱ ԱՆՎՏԱՆԳ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՕՐԱԿԱՐԳ Հիմնաբառեր. ՀՀ, ՀԱՊԿ, edինված ուժեր, անվտանգություն, ռազմական համագործակցություն: ։

Հայաստանը՝  որպես  ՀԱՊԿ  հիմնադիր  անդամ-պետություն,  ակտիվ  գործունեություն է ծավալում դաշինքի շրջանակներում՝ մեծ ներդրում ունենալով կառույցի  ռազմաքաղաքական  և  իրավական  հիմքերի  կայացման  գործում։
   Հայաստանը  փորձում է ամբողջ ծավալով մասնակցել ՀԱՊԿ նախաձեռնություններին՝ նպաստելով  կառույցի  կատարելագործմանն  ու  ազգային  անվտանգության  միջավայրի  ամրապնդմանը։
    Հոդվածում  ներկայացվել  է  դաշինքի  շրջանակներում  պետությունների  փոխգործակցության  հիմնական  ուղղությունները  և  այդ  համագործակցության  շահավետությունը  ՀՀ  ազգային  անվտանգության  ապահովման  համատեքստում։
   Հոդվածի  նպատակն է հիմնավորել ՀՀ անդամակցության նպատակահարմարությունը ՀԱՊԿին՝ ներկայացնելով դաշինքի կողմից տրվող երաշխիքները և առկա խնդիրները։
