ԵՐԲ ԱՅԼ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ԿԱՄ ԱՐԲԻՏՐԱԺԱՅԻՆ ՏՐԻԲՈՒՆԱԼԻՎԱՐՈՒՅԹՈՒՄ ԱՌԿԱ Է ՆՈՒՅՆ ԱՆՁԱՆՑ ՄԻՋԵՎ ՆՈՒՅՆԱՌԱՐԿԱՅԻ ՄԱՍԻՆ ԵՎ ՄԻԵՎՆՈՒՅՆ ՀԻՄՔԵՐՈՎ ՎԵՃԻՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԳՈՐԾՔաղաքացիադատավարական  իրավունքի  ոլորտում  դատական  պաշտպանության  իրավունքի  սահմանափակումը  օրենսդրական  ճշգրիտ  կարգավորման արժանի նուրբ հարցերից է։
  «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների  պաշտպանության  մասին»  1950  թ.  եվրոպական  կոնվենցիայի  (այսուհետ՝  Կոնվենցիա) 6-րդ  հոդվածը  հռչակում  է արդարացի դատաքննության  իրավունքը  և  դրա  երաշխիքները։
  Միաժամանակ,  թեև  այս  հոդվածըբառացիորեն  չի  նախատեսում  դատարան  դիմելու  իրավունքը  («դատարանմտնելու  կամ  դատարանի  իրավունք»1),  Մարդու  իրավունքների  եվրոպականդատարանն  իր  մի  շարք  որոշումներում  հանգել  է  այն  եզրակացությանը,  որԿոնվենցիայի 6-րդ հոդվածը բոլորի համար երաշխավորում է իրենց քաղաքացիական  իրավունքների  և  ազատությունների  պաշտպանությանը  վերաբերողցանկացած  հայցով  դատարան  դիմելու  իրավունքը,  որը  պետք  է  ապահովվիԿոնվենցիան  վավերացրած  պետությունների  կողմից  որպես  արդարացի  դատաքննության իրավունքի անքակտելի մաս և դրա իրացման անհերքելի երաշխիք,  և  որ վերջինիս կարևորագույն  բաղադրատարրերից  է  նաև  դատարանիմատչելիության  իրավունքը,  որի  արդյունավետ  իրականացման  համար  Կոնվենցիան մասնակից պետությունների վրա դնում է համապատասխան միջոցներ  ձեռնարկելու  պարտականություն՝  միաժամանակ  չբացառելով  այդ  իրավունքի միայն այնպիսի սահմանափակումների հնարավորությունը, որոնք «հետապնդում են իրավաչափ նպատակներ և ողջամտորեն համաչափ են այդ հետապնդվող  նպատակներին»2։
   Այս  իրավունքներն  իրենց  արտացոլումն  ենգտել ՀՀ Սահմանադրության 18-րդ և 19-րդ հոդվածներում, իսկ քաղաքացիական  իրավունքների  պաշտպանության  նպատակով  դատարան  դիմելու  իրավունքը երաշխավորվում է ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի(այսուհետ՝  ՀՀ  քաղ.  դատ.  օրենսգիրք)  2-րդ  հոդվածով։
   Այս  օրենսդրականդրույթներն  ունեն  հռչակագրային  բնույթ  համապատասխանաբար  ՀՀ  իրա1 Մոուբրեյ Էլ., «Գործեր և նյութեր. Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա»,  Երևան,2010, էջ 398, էջ 415։
 վունքի  համակարգի  և  քաղաքացիադատավարական  իրավունքի  ճյուղի  համար։
  Դրանք ամրապնդվում են իրավական այն բոլոր նորմերով, որոնք բովանդակում  են  դատական  պաշտպանության  իրավունքի  արդյունավետ  իրականացման երաշխիքներ։
 Մերօրյա  դատական  պրակտիկայի  վիճակագրական  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  դատավարական  իրավունքների  և  հատկապես  արդարդատաքննության  իրավունքի  պաշտպանության  հայցերը  քանակական  առումով  չեն  զիջում  նյութական  իրավունքների  պաշտպանության  հայցերին։
   Դահավասարապես վերաբերում է նաև վերաքննիչ և վճռաբեկ բողոքներին։
 Քաղաքացիական իրավունքների դատական պաշտպանության իրավունքի  սահմանափակմանն  են  առնչվում  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու  ևհայցադիմումը  վերադարձնելու  դատավարական  ինստիտուտները։
   Դրանցհիմքերը սպառիչ կերպով թվարկված են ՀՀ քաղ. դատ. օրենսգրքի համապատասխանաբար 91-րդ և 92-րդ հոդվածներում։
  ՀՀ գործող օրենսդրությամբ այլդատարանի  կամ  արբիտրաժային  տրիբունալի  վարույթում  նույն  անձանցմիջև  նույն առարկայի  մասին և  միևնույն  հիմքերով վեճի  (այսուհետ՝  նույն  վեճի)  վերաբերյալ  գործի  առկայությունը միաժամանակ  հիմք  է  թե՛  հայցադիմումի ընդունումը մերժելու  և  թե՛  հայցադիմումը վերադարձնելու  համար։
  Հարց էառաջանում՝  ինչպիսի  որոշում  պետք  է  կայացնի  դատարանը  այս  պարագայում՝  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու՞,  թե՞  այն  վերադարձնելու։
   Այստեղկարևոր է շեշտել այն հանգամանքը, որ դատավարական վերոնշյալ երկու գործողությունները  միանգամայն  տարբեր  իրավական  հետևանքներ  են  ունենումանձի  դատական  պաշտպանության  իրավունքի  վրա։
   Դրանք  տարբեր  ծավալով են սահմանափակում հայցվորի՝ դատարան դիմելու իրավունքը, հակառակդեպքում  այս  երկու  դատավարական  ինստիտուտները  չէին  տարանջատվի։
 Նման  հետևության  հիմնավորում  է  այն,  որ  ՀՀ  քաղ.  դատ.  Օրենսգրքի  92-րդհոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ հայցադիմումում թույլ տրված խախտումներըվերացվելու  և  եռօրյա  ժամկետում  դատարան  կրկին  ներկայացվելու  դեպքումհայցադիմումը  դատարանում  ընդունված  է  համարվում  սկզբնական  ներկայացնելու օրը։
  Իսկ 91-րդ հոդվածով նման հնարավորություն նախատեսված չէ,ինչից էլ ենթադրվում է, որ վերադարձման համար հիմք հանդիսացած հանգամանքները վերանալու դեպքում նույն հայցապահանջը կարող է նորից ներկայացվել  դատարան,  մինչդեռ  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու  հիմքերնիրենց բնույթով անփոփոխելի են և չեն կարող վերանալ՝ ի տարբերություն հայցադիմումը  վերադարձնելու  հիմքերի։
   Այսպիսով՝  հայցադիմումի  ընդունումըմերժելու և այն վերադարձնելու դատավարական ինստիտուտների տարբերակումը պայմանավորված է դրանց հիմքերի այսպես կոչված, հայցի իրավունքիդրական  և  բացասական  նախադրյալների3  բնույթով։
   Ուստի  ակնհայտ  է,  որնույն վեճի վերաբերյալ գործի առկայությունը չի կարող լինել և՛ հայցադիմումըվերադարձնելու, և՛ հայցադիմումի ընդունումը մերժելու հիմք։
  Հատկանշականէ,  որ  ԼՂՀ  օրենսդիրը  թույլ  է  տվել  նույն  սխալը,  որն  առկա  է  ՀՀ  քաղաքացիադատավարական օրենսդրության մեջ4։
  Այս կազուսային իրավիճակը, որը, ամենայն  հավանականությամբ,  զուտ  վրիպակի  արդյունք  է,  երբեք  չի  դարձելքննարկման  առարկա,  և  այս  հարցին  անդրադարձ  չի  կատարվել  ոչ  Դատարանների  նախագահների  խորհրդի,  ոչ  էլ  Վճռաբեկ  դատարանի  կողմից։
 Օրենսդրական  այս  սխալը  գուցե  «խոշոր  վնաս»  չի  պատճառում  արդար  դատաքննության իրավունքի իրացմանը, սակայն դա չի նսեմացնում խնդրի լուծման անհրաժեշտությունը։
 Դատարան  դիմելու  իրավունքի  սահմանափակումը  նույն  վեճի  վերաբերյալ  գործի  առկայության  հիմքով  պայմանավորված  է  նույնական  հայցերովդատարան դիմելու հնարավորությունը բացառելու և դատական համակարգիգործունեության արդյունավետությունն ապահովելու անհրաժեշտությամբ։
  Այնուղղված  է  նաև  դատարանի  վճռի  բացառիկության  ապահովմանը,  որպեսզիբացառվի միևնույն գործով մեկից ավելի գործն ըստ էության լուծող դատականակտերի գոյությունը։
  Ի՞նչը կարող է պատճառ հանդիսանալ, որ հայցվորը դատարան կամ արբիտրաժային տրիբունալ հայցադիմում ներկայացնելուց հետոկրկին  նույն  պահանջով  և  նույն  հիմքերով  հայց  ներկայացնի  այլ  դատարանկամ  արբիտրաժային  դատարան  միևնույն  պատասխանողի  դեմ։
   Նման  հանգամանքները  կարող  են  կրել  թե՛  սուբյեկտիվ  և  թե՛  օբյեկտիվ  բնույթ։
   Օրինակ՝անձը հայցադիմումը ներկայացնելուց հետո, վստահ չլինելով, որ իր գործն ընդդատյա  է  հենց  այդ  դատարանին  կամ  արբիտրաժային  տրիբունալին,  առանցհայցադիմումը վերադարձնելու պահանջ ներկայացնելու կրկին հայցադիմում էներկայացնում, կամ վերաքննիչ դատարանը հայցվորի բողոքի հիման վրա բեկանում է առաջին ատյանի դատարանի վճիռը կամ վերացնում նրա որոշումըև գործն ուղարկում նոր քննության, իսկ հայցվորն ինչ-ինչ պատճառներով նորից հայց է ներկայացնում առաջին ատյանի դատարան։
 Հայցի  նույնությունը  ենթադրում  է  երեք  պայմանների  միաժամանակյաառկայություն՝ կողմերի, այսինքն՝ քաղաքացիական վարույթում հակադիր շահերով  օժտված  անձանց  նույնություն,  հայցի  առարկայի,  այսինքն՝  հացվորիկողմից պատասխանողին ուղղված նյութաիրավական պահանջի նույնություն,հայցի  հիմքի,  այսինքն՝  այն  հանգամանքների  նույնություն,  որոնց  վրա  հիմն3  Պետրոսյան  Ռ.  Գ.,  Հայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  դատավարություն,Երևան, 2012, էջ 249։
 4 ԼՂՀ քաղ. դատ. օրենսգիրք, հոդված 81, մաս 3, հոդված 82, մաս 4։
 վում  են  հայցապահանջները5։
   Սրանցից  որևէ  մեկի  փոփոխության  դեպքումհայցն այլևս չի կարող համարվել նույնական նախկինում հարուցված հայցին։
 Նախ  կարևոր  է  պարզել,  թե  կողմերի  ինչպիսի  համապատասխանությունն  է  համարվում  նույնական։
   Նույն  անձանց  միջև  վեճի  վերաբերյալ  գործառկա է, եթե հայցադիմում է ներկայացվում միևնույն հայցվորի (կամ նրա իրավահաջորդի)  կողմից  միևնույն  պատասխանողի  (կամ  նրա  իրավահաջորդի)դեմ6։
  Այսինքն՝ կարևոր է ոչ միայն անձանց, այլ նաև և հատկապես նրանց դատավարական  կարգավիճակի  նույնությունը։
   Օրինակ՝  ամուսնալուծությանպահանջով հայց է հարուցվում դատարան ամուսնու կողմից այն դեպքում, երբարդեն միևնույն պահանջով հայց է հարուցվել դատարան կնոջ կողմից։
  Որպեսհակադիր  կողմեր՝  հանդես  են  գալիս  նույն  անձինք,  սակայն  տարբեր  դատավարական կարգավիճակներով։
  Եթե դիտարկումը կատարենք հարցի ըստ էության  լուծման  արդյունքի  տեսանկյունից,  ապա  նման  հայցերը  պետք  է  դիտելնույնական, քանի որ երկու գործերի քննության արդյունքում էլ ենթադրվում էմիևնույն  իրավական  հետևանքը.  առաջին  հայցի  մերժումով  կամ  բավարարմամբ կորոշվի նաև երկրորդ հայցով գործի ելքը, հետևաբար իմաստազուրկ էդառնում նման հայցերի միաժամանակյա քննումը։
  Սակայն այս տրամաբանությամբ  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելը  կամ  հայցադիմումը  վերադարձնելըանհիմն է և ոչ իրավաչափ, քանի որ տարբեր հայցվորների կողմից ներկայացված  հայցերի  առարկաները  և  հիմքերը  ողջամտորեն  նույնը  լինել  չեն  կարող։
 Այսպիսով՝  այս  պարագայում  նույնը  չեն  ո՛չ  կողմերը,  ո՛չ  էլ  հայցի  հիմքն  ու  առարկան,  և  ամուսինների  հայցերը  պետք  է  զուգահեռաբար  քննության  առնվեն հայցադիմումը վերադարձնելու կամ դրա ընդունումը մերժելու այլ հիմքերիբացակայության դեպքում։
 Հաջորդիվ  պետք  է  պարզել  ներկայացվող  հայցի  և  առկա  վեճի  վերաբերյալ  գործի  առարկաների  նույնությունը։
   Վերջիններս  կհամընկնեն,  եթե  պատասխանողին  ուղղված  նյութաիրավական  պահանջները  բացարձակապեսնույնը լինեն իրենց ծավալով, էությամբ և բովանդակությամբ։
  Հայցի առարկանայն  նյութաիրավական  պահանջն  է,  որը  հայցվորը  ներկայացնում  է  պատասխանողի դեմ, և որի վերաբերյալ դատարանը որոշում է կայացնում։
  Ընդ որում՝հայցի առարկայից պետք է տարբերել հայցի օբյեկտը՝ այն առարկան, որին ուղղված  է  հայցի  առարկայի  բովանդակությունը  կազմող  նյութաիրավականպահանջը7։
   Երբ  հարուցվող  հայցով  այդ  պահանջը  բովանդակային  առումովտարբերվում է նույն անձանց միջև միևնույն հիմքով վեճի վերաբերյալ գործովնյութաիրավական  պահանջից,  հայցերի  առարկաների  նույնությունը  բացա5 ՀՀ Սյունիքի մարզի Ներքին Հանդ համայնք v. «Գ. Արշակյան» ՍՊԸ (թիվ ԵԿԴ/0407/02/11 քաղ.գործով ՀՀ ՎԴ որոշում)։
 6 Ramsay v. Pigram (1968) 118 CLR at 282 (HCA), per McTiernan J (Ավստրալիա); Toronto (City) v.Canadian Union of Public Employee, supra fn 34 (Կանադա)։
 7 ԵԱՔԴ/4351/02/14 քաղ. գործով ՀՀ վերաքննիչ դատարանի որոշում։
 կայում  է։
   Օրինակ՝  մի  գործով  առաջին  ատյանի  ընդհանուր  իրավասությանդատարանը պայմանագիրն առոչինչ ճանաչելու և անվավերության հետևանքներ  կիրառելու  պահանջների  մասին  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու  վերաբերյալ որոշում է կայացրել՝ հիմքում դնելով միայն այն հանգամանքը, որ այլդատարանի վարույթում առկա է նույն անձանց միջև վերոնշյալ պայմանագիրըանվավեր ճանաչելու պահանջի վերաբերյալ գործ8։
  Դատարանը առհասարակչի  հիշատակել  հայցի  հիմքի  մասին,  մինչդեռ  Վերաքննիչ  դատարանը  արդարացիորեն բեկանել է  այդ որոշումը՝ պատճառաբանելով, որ դատարանը  նույնվեճի վերաբերյալ գործի առկայության հիմքով հայցադիմումի ընդունումը մերժելու  (կամ  հայցադիմումը վերադարձնելու  ‒  Լ.Դ.) վերաբերյալ  որոշում  կայացնելիս պարտավոր է  անդրադառնալ  և՛  հայցի  սուբյեկտային  կազմին,  և՛  հայցիտարրերին՝  առարկային  և  հիմքին՝  հիմնավորելով  դրանցից  յուրաքանչյուրինույնությունը։
  Սակայն միաժամանակ Վերաքննիչ դատարանը վերոնշյալ որոշման բեկանման հիմքում չի նշել, որ հայցի առարկաները տարբեր են եղել, մինչդեռ առաջին ատյանի դատարանը դրանք նույնացրել է9։
 Հատկանշական  է  այն  փաստը,  որ  հայցերի  առարկաները  նույնը  չեն  կարող լինել նաև այն դեպքում, երբ երկրորդ հայցի առարկան ավելի լայն ծավալով նյութաիրավական պահանջ է բովանդակում։
  Մասնավորապես նույն անձիկողմից գումարի բռնագանձման պահանջի վերաբերյալ միևնույն հայցը կրկիններկայացվելու դեպքում դատարանը պետք է հայցադիմումի ընդունումը մերժի  կամ  հայցադիմումը  վերադարձնի,  եթե  նախորդ  հայցով  պահանջի  համեմատ գումարի չափը չի փոփոխվել։
  Սակայն եթե գումարի բռնագանձման պահանջը  մասնակիորեն  համընկնում  է  նախորդ  հայցով  պահանջվող  գումարիչափին, այսինքն՝  երկրորդ հայցով  հայցվորը պարզապես ավելացրել է  հայցագինը,  ապա  այս  պարագայում  հայցերի  առարկաները  տարբեր  կլինեն,  ուստիդատարանը  պետք  է  կրկին  ներկայացված  հայցն  ընդունի  վարույթ,  գումարիայն մասի բռնագանձման պահանջը, որն արդեն իսկ այլ դատարանի կամ արբիտրաժային տրիբունալի վարույթում առկա գործով վեճի առարկա է, պետք էթողնի առանց քննության10 և մնացած մասով քննի գործը։
 Եվ վերջապես, դատարանը պետք է պարզի հայցերի հիմքերի նույնությունը։
  Հայցի հիմքը կարող է բաղկացած լինել ինչպես միայն փաստական հիմքից,այսինքն՝  այն  փաստական  հանգամանքներից,  որոնք  ընկած  են  հայցապահանջի հիմքում, այնպես էլ՝  փաստական  և իրավական  հիմքերից. իրավականհիմքն այն իրավական նորմերն են, որոնք կարգավորում են վիճելի իրավահարաբերությունը։
   Վերջիններիս  մատնանշումը  հայցադիմումում  օրենսդրությամբ  ուղղակիորեն  չի  պահանջվում՝  ի  տարբերություն  հայցի  փաստական8  ԵԱՔԴ/4351/02/14  քաղ.  գործով  ՀՀ  Արաբկիր  և  Քանաքեռ-Զեյթուն  վարչ.  շրջաններիընդհանուր իրավ. դատարանի որոշում։
 9 ԵԱՔԴ/4351/02/14 քաղ. գործով ՀՀ վերաքննիչ դատարանի որոշում։
 10 ՀՀ քաղ. դատ. օրենսգիրք, հոդված 103, մաս 2։
 հիմքի,  ինչն  էլ  խոսում  է  այն  մասին,  որ  նույն  սուբյեկտային  կազմի  դեպքումհայցերի նույնությունը պարզելու համար անհրաժեշտ է համադրել հայցերի առարկաներն ու փաստական հիմքերը11։
 Այսպիսով՝  դատաքննության  արդյունավետությունն  ու  գործն  ըստ  էության լուծող դատական ակտերի բացառիկությունն ապահովելու և միաժամանակ  անձի՝  իր  խախտված  քաղաքացիական  իրավունքների  վերականգնմանհամար դատարան դիմելու իրավունքի արդյունավետ իրականացման հնարավորությունն անհիմն կերպով չսահմանափակելու համար դատարանն այլ դատարանի  կամ  արբիտրաժային  տրիբունալի  վարույթում  նույն  վեճի  վերաբերյալ գործի առկայության հիմքով հայցադիմումի ընդունումը մերժելիս կամ այնվերադարձնելիս պետք է անդրադառնա նշված բոլոր տարրերին, պարզաբանիև  ցույց  տա  դրանց  նույնությունը  ներկայացված  հայցի  սուբյեկտային  կազմի,առարկայի և հիմքերի հետ, այսինքն՝ կայացնի հիմնավորված որոշում։
 Հայցադիմումը  վերադարձնելու  ուրույն  մեխանիզմներ  են  նախատեսվածառաջատար  իրավական  համակարգեր  ունեցող  մի  շարք  արտասահմանյաներկրներում։
   Մասնավորապես  Իտալիայի  քաղաքացիադատավարականօրենսդրությամբ  նախատեսված  է  “litispendenza”  կամ  “lis  alibi  pendens”  ինստիտուտը,  որ  նշանակում  է  ինչպես  «դատարանի  վարույթում  առկա  գործ»,այնպես էլ «իրավիճակ, երբ նույն անձանց միջև նույն առարկայի վերաբերյալ ևմիևնույն հիմքերով վեճի վերաբերյալ գործեր են առկա տարբեր դատարանների վարույթներում»։
  Վերջինս հիմք է “lis alibi pendens” կիրառելու համար. դատարանը,  որին  առաջինն  է  հայցը  ներկայացվել,  կամ  որն  առաջինն  է  գործըվարույթ ընդունել, համարվում է պատշաճ դատարան, ուստի մյուս դատարանը  պետք  է  օրենքով  սահմանված  կարգով  հրաժարվի  գործի  քննությունից՝հայտարարելով  իր  ոչ  պատշաճ  դատարան  լինելը,  և  Դատական  գործերիգլխավոր ռեգիստրից պահանջի դատարաններում քննվող գործերի ցուցակիցհանել  իր  վարույթ  ընդունված  գործը12։
   Այս  դատավարական  կառուցակարգիառավելությունն այն է, որ Իտալիայում առկա է Դատական գործերի գլխավորռեգիստր՝  ընդհանուր  տեղեկատվական  բազա,  որտեղ  գրանցվում  են  Իտալիայի  դատարանների  վարույթներում  առկա  բոլոր  գործերը։
   Հայաստանի  Հանրապետությունում  չեն  գործում  այնպիսի  կառուցակարգեր,  որոնք  թույլ  կտանդատավորներին  հայցադիմումը  կամ  դիմումն  իրենց  աշխատակազմ  ընդունելիս արագ  ստանալ արժանահավատ  և  ամբողջական  տեղեկություն  նույն  անձանց  միջև  նույն  առարկայի  վերաբերյալ  և  միևնույն  հիմքերով  վեճի  վերաբերյալ  գործերի  առկայության  կամ  բացակայության  մասին,  ինչն  էլ  էականորենկհեշտացներ  դատական  համակարգի  աշխատանքը։
   Հատկանշական  է  նաև11 ԵԱՔԴ/4351/02/14 քաղ. գործով ՀՀ վերաքննիչ դատարանի որոշում։
 այն փաստը, որ Իտալիայում “lis alibi pendens” ինստիտուտը կիրառելի է միայնայն դեպքում, երբ նույն վեճի վերաբերյալ գործ է քննվում միևնույն ատյանի այլդատարանում13,  մինչդեռ  ՀՀ  գործող  քաղ.  դատ.  օրենսգրքում  ամրագրվածձևակերպումը թույլ է տալիս հայցադիմումի ընդունումը մերժել կամ այն վերադարձնել նաև այլ ատյանի դատարանում նույն վեճի վերաբերյալ գործի առկայության դեպքում։
 Նիդեռլանդների  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքում  “lispendens”  դատավարական  ինստիտուտը  դրսևորվել  է  յուրօրինակ  ձևակերպմամբ.  եթե  քաղաքացիական  գործն  առաջինը  հարուցվել  է  օտարերկրյա  դատարան, որի արդյունքում կարող է կայացվել այնպիսի վճիռ, որը կարող է ճանաչվել  Նիդեռլանդների  կողմից,  իսկ  անհրաժեշտության  դեպքում՝  կատարվելհարկադրաբար, ապա հոլանդական դատարանը, որն ավելի ուշ է միևնույն վեճի  վերաբերյալ  նույն  կողմերի  միջև  գործն  իր  վարույթ  ընդունել,  կարող  է  կասեցնել  գործի  վարույթը  մինչև  արտասահմանյան  դատարանի  կողմից  վճիռկայացնելը, և եթե պարզ է դառնում, որ վճիռը, իրոք, կարող է ճանաչվել Նիդեռլանդների  կողմից,  իսկ  անհրաժեշտության  դեպքում՝  կատարվել  հարկադրաբար, ապա հոլանդական դատարանը պարտավորվում է կարճել գործի վարույթը14։
 Դիտարկման  է  արժանի  «ՀՀ  քաղ.  դատ.  օրենսգրքում  փոփոխություններկատարելու  մասին»  ՀՀ  օրենքի  նախագիծը,  որով  խնդրո  առարկայի  օրենսդրական  նոր կարգավորում  է  առաջարկվել։
  Դրա առավելությունը ներկայումսգործող օրենսգրքի համեմատությամբ այն է, որ հստակեցված է նույն վեճի վերաբերյալ  գործի  առկայության  դեպքում  դատարանի  իրավասություններիշրջանակը։
   Գործը  վարույթ  ընդունելու  հարցը  որոշելիս  նման  հիմքի  առկայության փաստը պարզվելու դեպքում դատարանը պետք է վերադարձնի հայցադիմումը15.  Հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու  հիմքերի  շարքում  այն  բացակայում  է16։
   Զուգահեռներ  անցկացնելով  վերոնշյալ  օրենքի  նախագծի  և  ՀՀվարչական դատավարության օրենսգրքի միջև՝ պետք է նկատել, որ ի տարբերություն  վերոնշյալ  օրենքի  նախագծի՝  ՀՀ  վարչական  դատավարությանօրենսգրքի 80-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ դատարանը մերժում է հայցադիմումի  ընդունումը,  եթե  այլ  դատարանի  վարույթում  առկա  է  նույն  անձանց  միջև  նույն  առարկայի  մասին  և  միևնույն  հիմքերով  վեճի  վերաբերյալգործ։
   Վարչադատավարական  և  քաղաքացիադատավարական  ոլորտները13 Տե՛ս նույն տեղում։
 14 Code of Civil Procedure of the Netherlands, Article 12։
 15  «Հայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքում  փոփոխություն կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի նախագիծ, հոդված 125,մաս 9։
 16  «Հայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքումփոփոխություն կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի նախագիծ, հոդված124։
 սերտ  փոխկապակցված  են  այնպես,  որ  այս  տարբերությունը  տեսականորենչի  կարող  պայմանավորված  լինել  նրանց  ճյուղային-իրավական  առանձնահատկություններով։
   Ողջամտորեն  ենթադրելի  է,  որ  դա  տեսաբանների  կարծիքների երկփեղկման հետևանք է։
 Գտնում ենք, որ այլ դատարանի կամ արբիտրաժային տրիբունալի վարույթում նույն վեճի վերաբերյալ գործի առկայության հիմքով հայցադիմումի ընդունումը  պետք  է  մերժվի  հետևյալ  պատճառաբանությամբ։
   Նախ,  ինչպես  նշվեցվերևում,  ենթադրվում  է,  որ  վերադարձման  համար  հիմք  հանդիսացած  հանգամանքները վերանալու դեպքում հայցապահանջը կարող է նորից ներկայացվել  դատարան,  մինչդեռ  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու  հիմքերն  իրենցբնույթով անփոփոխելի են և չեն կարող վերանալ՝ ի տարբերություն հայցադիմումը վերադարձնելու հիմքերի։
  Երբ հայց է ներկայացվում դատարան, իսկ այլդատարանի կամ արբիտրաժային տրիբունալի վարույթում արդեն իսկ առկա էնույն  վեճի  վերաբերյալ  գործ,  դա  թույլ  է  տալիս  կանխատեսել,  որ  այդ  գործովվեճը ապագայում կլուծվի գործն ըստ էության լուծող դատական ակտի կայացմամբ կամ գործի վարույթը կկարճվի օրենքով նախատեսված հիմքերի առկայության դեպքում17։
  Եթե հայցադիմումի ընդունումը մերժվի, հետագայում նույնվեճի վերաբերյալ գործով համապատասխան վճռի՝ օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո հայցադիմումը կրկին դատարան ներկայացվելու դեպքում հայցադիմումի  ընդունումը  միանշանակ  կմերժվի18։
   Իսկ  երբ  այլ  դատարանի  կամ  արբիտրաժային տրիբունալի վարույթում առկա նույն հայցը կամ դիմումն առանցքննության  է  թողնվում,  կայացվում  է  համապատասխան  որոշում։
   ՀՀ  քաղ.դատ. օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի բովանդակությունից երևում է, որ եթե հայցը  կամ  դիմումը  թողնվում  է  առանց  քննության,  ապա  գործի  վարույթը  ավարտված չի համարվում. այն կարող է վերսկսվել հայցը կամ դիմումն առանցքննության  թողնելու  համար  հիմք  հանդիսացած  հանգամանքները  վերանալուց  հետո  հայցվորի  կամ  դիմողի  դիմումով  կա՛մ  հայցը,  կա՛մ  դիմումն  առանցքննության  թողնելու  մասին  որոշումը  վերացնելու  դեպքում։
   Նույնը,  անշուշտ,վերաբերում է գործի վարույթը կասեցնելուն19։
  Եթե դատարան ներկայացվածհայցադիմումի ընդունումը մերժվի նույն վեճի վերաբերյալ գործի առկայությանհիմքով,  իսկ  հետագայում  այդ  գործով հայցն  առանց  քննության  թողնելու  մասին որոշում կայացվի, հայցվորի կողմից նույն հայցը դատարան կրկին ներկայացվելու  դեպքում  հայցադիմումի  ընդունումը  պետք  է  մերժվի  նույն  անձանցմիջև  նույն  առարկայի  մասին  և  միևնույն  հիմքերով  վեճի  վերաբերյալ  գործիառկայության  հիմքով,  քանի  որ  գործը  շարունակում  է  մնալ  դատարանի  վարույթում,  քանի  դեռ  տվյալ  գործով  վճիռ  չի  կայացվել։
   Անձն  իր  գործի  արդար17 ՀՀ քաղ. դատ. օրենսգիրք, հոդված 109, հոդված 110։
 18 ՀՀ քաղ. դատ. օրենսգիրք, հոդված 91, մաս 2։
 19 ՀՀ քաղ. դատ. օրենսգիրք, հոդված 107, հոդված 108։
 դատաքննության  իրավունքի  իրացման  հնարավորությունն  ամեն դեպքում  չիկորցնում. նա կարող է վերադաս ատյան բողոքարկել հայցն առանց քննությանթողնելու  մասին  որոշումը,  և  եթե  որոշումը  վերաքննության  կամ  վճռաբեկության  կարգով  վերացվի,  հայցվորը  հնարավորություն  կունենա  ստանալու  իրգործի  արդարացի  քննություն  և  լուծում։
   Այսինքն՝  ըստ  էության,  անիմաստ  էնույն  վեճի  վերաբերյալ  գործի  առկայությունը  հայցադիմումը  վերադարձնելուհիմքերի  շարքում  նախատեսելն  այն  մտավախությամբ,  որ  եթե  այս  հիմքովհայցադիմումի ընդունումը մերժվի, կարող է խախտվել անձի՝ իր իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանության նպատակով դատարան դիմելու իրավունքը։
   Առանձին  քննարկման  է  ենթակա  այն  դեպքը,  երբ  հայցվորը  հրաժարվում է հայցից գործի դատական քննության նախապատրաստական փուլում։
  ՀՀ քաղ. դատ. օրենսգրքի 110-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ գործիվարույթի  կարճման  դեպքում  նույն  վեճի  վերաբերյալ  չի  թույլատրվում  կրկինդիմել դատարան՝ բացառությամբ այն դեպքի, երբ հայցվորը հայցից հրաժարվել է դատաքննության նախապատրաստական փուլում։
  Այսինքն՝ եթե հայցադիմումի  ընդունումը  մերժվում  է  նույն  վեճի  վերաբերյալ  գործի  առկայությանհիմքով,  իսկ  հայցվորն  այդ  գործի  դատաքննության  նախապատրաստականփուլում  հրաժարվում  է  հայցից,  նա  կարող  է  նորից  դիմել  դատարան  նույնական հայցով։
  Սա շեղում է նույնական հայցերով դատարան դիմելու հնարավորությունը  բացառող  իրավական  կարգավորման  ընդհանուր  կանոնից,  որըհնարավորություն է ընձեռում իր տնօրինչական իրավունքները բարեխղճորենիրացնող հայցվորին չզրկվելու դատարան դիմելու և իր գործի արդարացի դատաքննության իրավունքից։
 Այսպիսով՝  այն  հարցը,  թե  ինչպես  պետք  է  վարվի  դատարանը՝  մերժի՞հայցադիմումի  ընդունումը,  թե՞  վերադարձնի  այն,  այլ  դատարանի  կամ  արբիտրաժային  տրիբունալի  վարույթում  նույն  անձանց  միջև  նույն  առարկայիմասին  և  միևնույն  հիմքերով  վեճի  վերաբերյալ  գործի  առկայության  դեպքում,եթե  այդ  փաստը  հայտնաբերվում  է  մինչև  գործը  վարույթ  ընդունելը,  գործողՀՀ  քաղ.  դատ.  օրենսգրքով  մնում  է  հակասական  և  ճշգրտորեն  չկարգավորված։
  Ուստի միանգամայն արդարացված է ՀՀ քաղ. դատ. նոր օրենսգրքի նախագծով  փոփոխված  իրավակարգավորման  առաջարկը։
   Սակայն  միևնույնժամանակ գտնում ենք որ, ըստ էության, սխալ է նույն վեճի վերաբերյալ գործիառկայությունը հայցադիմումը վերադարձնելու հիմքերի շարքում նախատեսելը, և անիմաստ է հեղինակների մտավախությունն այն մասին, որ եթե այս հիմքով  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժվի,  կարող  է  խախտվել անձի՝  դատարանդիմելու իրավունքը, քանի որ հայցադիմումի ընդունումը մերժելու դեպքում միկողմից  այդ  իրավունքի  արդյունավետ  իրացման  լծակները  շարունակում  ենպահպանվել, իսկ մյուս կողմից բացառվում է նույնական հայցերով դատարանդիմելու հնարավորությունը և ապահովվում է դատական համակարգի գործունեության արդյունավետությունը։
 Հարկ է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ ՀՀ դատական համակարգի  աշխատանքն  առավել  արդյունավետ  դարձնելու  համար  անհրաժեշտ է կատարել փոփոխություն նաև «Դատարանների գործավարության կանոնները  հաստատելու  մասին»  ՀՀ  դատարանների  նախագահների  խորհրդի2007  թ.-ի  դեկտեմբերի  21-ի  թիվ  23Լ  որոշման  մեջ։
   Մասնավորապես  առաջարկվում է հավելել կանոն, որով դատարանի գրասենյակի գործավարը հայցնընդունելու և «Դատական համակարգ» ծրագրում գրանցելու պահին կստուգինույն  անձանց  միջև  վեճի  առկայությունը  (բայց  ոչ  հայցերի  առարկաների  ևհիմքերի  նույնությունը20),  որևէ  դատարանում  և  այդ  գործի  ու  ներկայացվածհայցադիմումի միջև կստեղծի էլեկտրոնային կապ։
  Սա հնարավորություն կտադատարանին առանց կողմերի միջնորդության անդրադառնալու հայցի ընդունումը մերժելու հարցին՝ արդեն իսկ որպես հիմք ունենալով էլեկտրոնային համակարգում զետեղված տեղեկատվությունը։
 Լիլի ԴրմեյանԵՐԲ ԱՅԼ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ԿԱՄ ԱՐԲԻՏՐԱԺԱՅԻՆ ՏՐԻԲՈՒՆԱԼԻ ՎԱՐՈՒՅԹՈՒՄ ԱՌԿԱ ԷՆՈՒՅՆ ԱՆՁԱՆՑ ՄԻՋԵՎ ՆՈՒՅՆ ԱՌԱՐԿԱՅԻ ՄԱՍԻՆ ԵՎ ՄԻԵՎՆՈՒՅՆ ՀԻՄՔԵՐՈՎՎԵՃԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԳՈՐԾԲանալի բառեր` Նույն անձանց միջև վեճի վերաբերյալ գործ, նույն առարկայի մասին վեճիlis pendens, հայցադիմումի ընդունումը մերժել, հայցադիմումը վերադարձնելԱմփոփում։

Դատական  պաշտպանության  իրավունքի  սահմանափակումն  օրենսդրական  ճշգրիտ  կարգավորման  արժանի  նուրբ  հարցերից  է,  որին  սերտորեն  առնչվում  են  հայցադիմումը  վերադարձնելու  և  դրա  ընդունումը  մերժելու  դատաիրավական  ինստիտուտները։
   Սույն  աշխատանքում  անդրադարձ  է  կատարվում  այլ  դատարանի  կամ  արբիտրաժային  տրիբունալի վարույթում նույն անձանց միջև նույն առարկայի մասին և միևնույն հիմքերով վեճի  վերաբերյալ  գործի  առկայության  հիմքով  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու  և  նույն  հիմքով  հայցադիմումը  վերադարձնելու  ինստիտուտների  հարաբերակցության  հարցին  ինչպես ՀՀ գործող քաղ. դատ. օրենսգրքով, այնպես էլ «ՀՀ քաղաքացիական դատավարութան օրենսգրքում փոփոխություն կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագծով, ինչպես նաև  զարգացած  իրավական  համակարգեր  ունեցող  որոշ  երկրների  (Իտալիա,  Նիդեռլանդներ)  օրենսդրական կարգավորումներին։
    Գործող  օրենսգրքում  առկա  կազուսային  իրավիճակը  վերացնելուն  ուղղված  օրենսդրական  փոփոխությունների  նախագծով  առաջարկվող  իրավակարգավորումը,  անշուշտ,  անհրաժեշտություն է, սակայն գտնում ենք, որ, ըստ էության, սխալ է նույն վեճի վերաբերյալ  գործի  առկայությունը  հայցադիմումը  վերադարձնելու  հիմքերի  շարքում  նախատեսելը,  և  անիմաստ է հեղինակների մտավախությունն այն մասին, որ եթե այս հիմքով հայցադիմումի  ընդունումը  մերժվի,  կարող  է  խախտվել  անձի՝  դատարան  դիմելու  իրավունքը,  քանի  որ  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժելու  դեպքում  մի  կողմից  այդ  իրավունքի  արդյունավետ  իրացման  նույնական հայցերով դատարան դիմելու հնարավորությունը։
    Միաժամանակ  ՀՀ  դատական  համակարգի  աշխատանքը  առավել  արդյունավետ  դարձնելու  համար  առաջարկվում  է  «Դատարանների  գործավարության  կանոնները  հաստատելու  մասին»  ՀՀ  դատարանների  նախագահների  խորհրդի  որոշման  մեջ  հավելել  կանոն,  որով  դատարանի  գրասենյակի  գործավարը  հայցն  ընդունելու  և  «Դատական  համակարգ»  ծրագրում  գրանցելու  պահին  կստուգի  նույն  անձանց  միջև  վեճի  առկայությունը  որևէ  դատարանում  և  այդ  գործի  ու  ներկայացված  հայցադիմումի  միջև  կստեղծի  էլեկտրոնային կապ։
