ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՌՈՒՍԱԿԱՆԱՑՄԱՆՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ XIX Դ. ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ(ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼԻ ԳԱՎԱՌԻ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)XIX  դ.  սկզբին  նպաստավոր  ռազամաքաղաքական  իրադրություն  էրստեղծվել Անդրկովկասին տիրանալու համար, և ցարական իշխանությունները  չհապաղեցին  օգտվել  առիթից1։
   Անդրկովկասյան  երկրամասը  գրավելուցհետո  ռուսական  իշխանությունները  ձեռնամուխ  եղան  վերջինիս  ռուսականացման գործին։
  Ի դեպ, «ռուսականացում» ասելով հասկանում ենք՝ ա. ռուսական օրենքներ և վարչաձև,  բ. երկրամասում ռուս տարրի վերաբնակեցում։
 Երկրամասը  հավատարիմ  ժողովրդով  բնակեցնելու  և  ֆինանսատնտեսականտեսանկյունից  նորանվաճ  շրջանները  գայթակղիչ  դարձնելու  համար  ցարական իշխանությունները 1819 թ. փորձեցին այժմյան Վրաստանի և Ադրբեջանի  հանրապետությունների  տարածքներում  վերաբնակեցնել  Վիրտեմբերգյանգերմանացիների  500  ընտանիք2։
   Բայց  գերմանացիների  վերաբնակեցումըսպասված  օգուտը  չտվեց,  քանի  որ  վերջիններս  թեև  արագ  բարելավեցին  իրենց  տնտեսական  վիճակը,  սակայն  վարում  էին  մեկուսացված  կյանք  և  չնպաստեցին երկրամասի ընդհանուր զարգացմանը։
  Գերմանական ծրագրի անհաջողությունից  հետո  իշխանությունները  փորձեցին  նորանվաճ  երկրամասիյուրացման  և  ռուս-պարսկական  սահմանի  ամրացման  խնդիրը  լուծել  80000մալոռուս  (ուկրաինական)  կազակների  Արևելյան  Հայաստանի  սահմանամերձշրջաններ վերաբնակեցնելով և այդտեղ «զինվորական բնակավայրեր» ստեղծելով3։
 Արաքսի  կազակություն  ստեղծելու  ծրագրի  ջատագովները  Կովկասյանկորպուսի հրամանատար` Ի. Պասկևիչը, և ռուսական բանակի գլխավոր շտա1 Մանրամասն տե´ս Դիլոյան Վ., Արևելյան Հայաստանը XIX դարի առաջին երեսնամյակին և հայռուսական հարաբերությունները, Երևան, 1989։
 2  Հայրապետյան  Ա.,  Ռուս  վերաբնակներն  Ալեքսանդրապոլի  գավառում,  Շիրակի  պատմամշակութային ժառանգությունը (այսուհետև՝ ՇՊՄԺ), 8-րդ միջազգային գիտաժողով, Գյումրի, 2010,էջ 90։
 3  Հայրապետյան Ա., Արևելյան Շիրակը 19-րդ դարի առաջին կեսին, Գյումրի, 2005, էջ 68։
 բի պետ Դիբիչն էին4։
  Համաձայն վերջիններիս կանխատեսումների՝ այս զինվորական բնակավայրերը պետք է աճեին ու զարգանային Ռուսաստանից պարբերաբար ստացվող համալրումների հաշվին։
  Այդ տեղաշարժերը նախ և առաջհնարավորություն կտային ազատելու Մալոռուսիան ավելորդ բնակչությունից,զուգահեռ  կապահովեին  պարսկական  սահմանի  անվտանգությունը  և  տեղիժողովուրդների  հնազանդությունը։
   Նոր  բնակլիմայական  պայմաններին  հարմարվելուց հետո կազակները կփոխարինեին ռուսական ներքին նահանգներիցԱնդրկովկաս  ուղարկված  ռուս  զինվորներին,  ինչը  հնարավորություն  կտարկանխելու զորքերում առկա մահացության բարձր ցուցանիշները5։
  Ծրագիրն իրագործելու նպատակով 1827 թ. կոմս Պ. Տոլստոյի գլխավորությամբ ստեղծվեց հատուկ կոմիտե` կազակներին ընդունելու, բնակեցնելու, ինչպես նաև կազակային 10  օկրուգներ (ամեն  օկրուգին  հատկացվելու  էր 200000 դեսյատինհող  և  8000  բնակիչ)  ստեղծելու  համար6։
   Սակայն,  վերոհիշյալ  ծրագրի  իրագործումը  գերազանցապես  երկար  ժամանակ  և  մեծ  ծախսեր  պահանջելուպատճառով այդ շրջանում չիրագործվեց։
 Փոխարենը ցարիզմը իր սահմանամերձ շրջանների մի մասը էթնիկ հուսալի տարրով շուտափույթ բնակեցնելու նպատակով կազմակերպեց 8249 ընտանիք  պարսկահպատակ  հայերի  ներգաղթ։
   Արևելյան  Հայաստանում  մալոռուսկազակներ վերաբնակեցնելու Ի. Պասկևիչի երկրորդ և երրորդ ծրագրերը ևսնույն  պատճառներով  չիրագործվեցին։
   Չհամակերպվելով  կրած  անհաջողության  հետ՝  1829  թ.  Ի.  Պասկևիչն  արքունիք  ներկայացրեց  նոր  ծրագիր`  այսանգամ  առաջարկելով  Արևելյան  Հայաստանում  բնակեցնել  20000  ընտանիքկազակների։
   Այս  ծրագրին  ևս  արքունիքը  ընթացք  չտվեց,  և փոխարենը, ինչպես գիտենք, ընդամենը 95000 ռ. ոսկով և 380000 ռ. արծաթով կազմակերպեց 12357 ընտանիք արևմտահայերի վերաբնակեցումը։
 Երկրամասում ռուսական գաղութներ հիմնելու Ի. Պասկևիչի երրորդ անհաջող փորձը թվագրվում է 1830 թ.-ով։
  Այս անգամ կառավարչապետն առաջարկում  էր  Անդրկովկասում  անհապաղ  անցկացնել  վարչատարածքային  բաժանում  և  հաստատել  ռուսական  կառավարչաձև։
   «Ինքնակալական  պետության  անհրաժեշտ  հատկությունն  է,‒  գրում  էր  նա,‒  ստեղծել  նաև  ռուսական4   Գրիգորյան   Զ.,  Ռուսաստանի  հետ  Արևելյան  Հայաստանի  միավորման  նշանակությունը  հայժողովրդի  ազգահավաքման  և  գոյատևման  համար,  «Պատմա-բանասիրական  հանդես»(այսուհետև՝ ՊԲՀ), Երևան, 1978, № 3, էջ 17։
 5 Հայրապետյան Ա., Էթնո-ժողովրդագրական և կրոնադավանական իրավիճակը Ալեքսանդրապոլի  գավառում  (1840-1850-ական  թթ.),  ՀՀ  ԳԱԱ  ՇՀՀ  կենտրոնի  «Գիտական  աշխատություններ», հ. 6, Գյումրի, 2003, էջ 74։
 6 Պարսամյան Վ., Գրիբոյեդովը և հայ-ռուսական հարաբերությունները, Երևան, 1947, էջ 104։
 գաղութներ, հիմնել զինվորական բնակավայրեր, ինչպես նաև ռուս գյուղացիների բնակավայրեր»7։
 Չնայած Ի. Պասկևիչի ողջ ջանքերին՝ այս ծրագիրը ևս իր ծախսատարության  պատճառով  կյանքի  չկոչվեց։
   Ցարական  արքունիքը  Անդրկովկասի  ռուսականացմանը լրջորեն ձեռնամուխ եղավ միայն XIX դ. 40-ական թվականների կեսերից, երբ իր տիրապետությունը երկրամասում և Արևելյան Հայաստանում ամրապնդելու նպատակով սկսեց իրագործել ռուս աղանդավորների վերաբնակեցման քաղաքականությունը։
 Վերջին  տարիներին,  պայմանավորված  ժողովրդագրական  նոր  գործընթացներով, նաև հարցի գիտաքաղաքական կարևորությամբ, զգալիորեն աճելէ հետաքրքրությունը ժողովրդագրական խնդիրների նկատմամբ։
  Ցարիզմի Արդրկովկասում վարած վերաբնակեցման քաղաքականության ուսումնասիրությունը արդիական է այնքանով, որքանով կարևորվում է երկրամասի ռազմավարական և տնտեսական նշանակությունը Ռուսաստանի համար, ինչպես XIXդարում  և  XX  դարասկզբին,  այնպես  էլ  այսօր։
   Անդրկովկասն  աշխարհագրական այն դարպասն էր, որով Ռուսաստանը ներթափանցում էր Փոքր Ասիա, ևերկրամասի ռուսականացմամբ ցարական ինքնակալությունը փորձում էր հիմնավորապես խառնել արևմտաեվրոպական տերությունների ռազմաքաղաքական նախագծերը տարածաշրջանում։
 Վերջին ծրագիրը ևս Ի. Պասկևիչի «փայլուն» մտահաղացումն էր։
  Դեռևս1830 թ. ապրիլին նա ցարին մի նամակ է, գրել, որում կարևորել էր Ռուսաստանի  ներքին  նահանգների  ռուս  աղանդավորների`  որպես  «անհանգիստտարրի»  վերբնակեցումը  Անդրկովկասում։
   Ընդ  որում՝  այս  ծրագիրն  առաջարկվում  էր  իրագործել  զորակոչի  միջոցով.  նախատեսվում  էր  զորակոչել  ոչմիայն  առողջներին,  այլև  խեղանդամներին,  փախստականներին  և  նույնիսկթափառաշրջիկներին8։
 Արևելյան Հայաստանի վերաբնակեցման առաջին երկու ծրագրերի հեղինակները  Երևանի  գավառապետ  Բլավատսկին  (Երևանի  և  Նոր  Բայազետիգավառների համար նրա կազմած վերաբնակեցման ծրագրի իրագործման արդյունքում  մինչև  Առաջին  համաշխարհային  պատերազմը  Երևան‒Դարաչիչագ‒Դիլիջան‒Շորժա-Նոր  Բայազետ  խճուղիներով  անցնող  անծանոթին  կարող  էր  թվալ,  թե  երկրամասի  հիմնական  բնակիչները  ռուսներն  են9)  և  Անդրկովկասի վերաբնակեցման ժամանակավոր կոմիտեի նախագահ, Անդրկովկասյան երկրամասի գլխավոր վարչության խորհրդի անդամ Ֆադեևն էին (վերջի7 Հայրապետյան Ա., Էթնո-ժողովրդագրական և կրոնադավանական իրավիճակը Ալեքսանդրապոլի գավառում (1840-1850-ական թթ.), էջ 74։
 8 Նույն տեղում, էջ 74։
 նիս  ջանքերով  իրագործվեց  Ալեքսանդրապոլի  գավառի  վերաբնակեցումը)։
 Նշված քաղաքականությունն իրագործելիս ցարիզմը առաջին հերթին ընտրեցՌուսաստանի կլիմային մոտ վայրեր, ինչպիսիք կարող էին լինել Լոռին, Գյոկչան,  Դիլիջանը  և  Զանգեզուրը։
   Սակայն  գաղութարարների  առաջին  խնդիրըայս տարածքներից տնտեսական օգուտ քաղելն էր, որովհետև ցարիզմի մտահոգությունը  այն  էր,  որ  գյուղատնտեսական  մթերքները  պետք  է  տեղում  արտադրվեին, այլն ոչ թե ներմուծվեին։
  Ասվածը ավելի պատկերավոր դարձնելուհամար ներկայացնում ենք ռուս հեղինակ Շավրովի տեսակետը Կասպիականավազանի տնտեսական անհրաժեշտության մասին. «Մեր տնտեսական շահերը Կասպիական ավազանում այնքան ակնառու են, որ աչք են ծակում։
  Ինչո՞ւմենք գնենք բրինձ, բամբակ և այն Եգիպտոսում, Հնդկաստանում և Ամերիկայում,  երբ  այդ  բոլորը  մենք  կարող  ենք  աճեցնել  մեր  անդրկովկասյան  հողերում»10։
 Իշխանությունների  մեծապետական  ծրագրերն  իրագործելու  նպատակովստեղծվեց  վերաբնակեցման  ժամանակավոր  կոմիտե,  որի  նախագահ  հաստատվեց Անդրկովկասյան երկրամասի գլխավոր վարչության անդամ, խորհրդատու Ֆադեևը։
  Մի քանի տարի անց՝ 1849 թ. դեկտեմբերի 21-ին, կոմիտեիփոխարեն ստեղծվեց Անդրկովկասյան երկրամասի պետգույքերի վարչություն,որի ծավալելիք գործունեության իրական ուղղությունները նշված են 1850 թ.մարտի  4-ին  Ֆադեևի՝  Երևանի  նահանգապետ  Բալավատսկուն  ուղարկած գրության  մեջ.  «Անդրկովկասյան  երկրամասի  պետգույքերի  վարչության  նորկանոնադրության հաստատման կապակցությամբ ռուս վերաբնակների տեղավորման  գործը,  որը  մտնում  էր  ռուս  վերաբնակների  տեղավորման  նախկինժամանակավոր  կոմիտեի  պարտականության  մեջ,  այսուհետև  մտնում  է  տեղական նահանգային և գավառային ղեկավարության պարտականության մեջ,պետգույքերի  վարչության  շրջանակներում։
   Այդ  կապակցությամբ  ես  փոխարքայի հաստատմանն եմ ներկայացնում վերաբնակների վերաբնակեցման, տեղավորման և ընդհանուր ղեկավարման համար նախագիծ»11։
 1850 թ.  մարտի 13-ին Ֆադեևը  փոխարքային  գրել  է. «1848-1849 թվականներն  ընթացան  Ռուսաստանի  ներքին  նահանգներից  եկող  ռուս  վերաբնակներին  տեղավորելու  համար  հողերի  ընտրությամբ»12։
   Ֆադեևը  փոխարքայի  խորհրդատուն  էր,  ինչը  հնարավորություն  տվեց  վերջինիս  իրագործելուիր հեռահար նպատակները։
  1849 թ. մայիսի 13-ին նա Ալեքսանդրապոլի գավառի  վերաբնակեցման  կապակցությամբ  Երևանի  նահանգապետին  գրել  է.«Այստեղ  ռուսական  վերաբնակեցման  համար  նախատեսված  է  երկու  հողա11 Հայթյան Ա., Հայաստանի ռուս վերաբնակները (1830-1920), Եր., 1989, էջ 40։
 12 Նույն տեղում, էջ 43։
 մաս, մեկը Շորագյալի Էլիդար կոչված տեղամասն է, որը… չափված է, նրա վերաբերյալ կազմված է հատուկ պլան։
  Նրանում կա 6928 դեսյատին օգտակարհողամաս,  հետևաբար,  նախատեսելով  յուրաքանչյուր  ընտանիքի  համար  30դեսյատին,  այնտեղ  կարելի  է  բնակեցնել  մինչև  230  ընտանիք։
   Այդ  տեղամասում  ռուսական  ընտանիքների  բարեկեցության  համար  բոլոր  հնարավորությունները կան, այն գտնվում է Ալեքսանդրապոլ‒Ախալցխա ճանապարհի մոտ,հեռու չէ արդեն գոյություն ունեցող ռուսական ինչպես դուխոբորների, այնպեսէլ մոլոկանների գյուղերից։
  Իմ համոզմամբ, ինչպես նաև գավառապետի կարիքով, ոչ մի արգելք չկա այդ տեղամասը ռուսական վերաբնակներով զբաղեցնելու համար։
 Մյուս  տեղամասը  այդ  բանի  համար  նախատեսված  է  Ալեքսանդրապոլքաղաքը՝  այնտեղ  20  ընտանիք  միայն  արհեստավորներ…  բնակեցնելու  համար»13։
 Ֆադեևը ծրագրել էր վերաբնակեցնել Ալեքսանդրապոլի հարթավայրը, Ախուրյան գետի միջին հոսանքի ձախափնյա տարածությունները և Լոռվա դաշտը։
  «Առավել օգտակար է 100 ընտանիք ունեցող ռուսական գյուղերը հիմնել(Երևան‒Ալեքսանդրապոլ‒Թիֆլիս)  երկայնքով…ցարական  ճանապարհիգարնանից մինչև խոր աշուն այդ ճանապարհով անընդհատ անցնում են Կողբի աղահանքից աղ տեղափոխող փոխադրամիջոցները, և քանի որ հիմա ջուրկա, ապա կառապանները ձգտում են այդ կետին։
  Եթե այստեղ լինի ռուսականգյուղ,  ապա  գյուղացիները,  զանազան  պարենային  ապրանքներ  վաճառելով,նշանակալից եկամուտ կստանան։
  Բացի դրանից՝ իրենք ևս կարող են զբաղվել  Կողբից  Ալեքսանդրապոլ  աղ  փոխադրելով։
   Նրանք  փոխադրական  կապկպահպանեն  Ալեքսանդրապոլի  և  Երևանի  միջև,  իսկ  երբ  այդ  ճանապարհիվրա փոստային ուղի բացվի, ապա գյուղացիները հնարավորություն կստանանփոստակայան պահելու»։
  Այսպես՝ Ֆադեևի հիմնական նպատակը Ալեքսանդրապոլի  գավառի  բոլոր  ճանապարհները  ռուսական  գյուղերով  շրջապատելնէր։
 Ռուս իշխանավորների համառ ջանքերի արդյունքում 1844 թ. Թիֆլիս‒Ալեքսանդրապոլ ռազմուղու վրա՝ Մեծ Ղարաքիլիսա գյուղի տարածքում, հիմնվեց  Ալեքսանդրապոլի  գավառի  առաջին  ռուսական  բնակավայրը`  Վորոնցովկան,  որից  հետո  մեկը  մյուսի  հետևից  հիմնվեցին  Պրիվոլնոյե,  Պակրովկա,Գյառ-գյառ (ռուսական) և Նիկոլաևկա ռուսական գյուղերը։
  Ինչ վերաբերում էԱխուրյանի  միջին  հոսանքի  ձախափնյա  տարածություններին,  ապա  այստեղռուսական բնակեցումներ չիրագործվեցին, քանի որ այս ժամանակ ընթանում13  Ավդալբեգյան  Խ.,  Հողային  հարցը  Արևելյան  Հայաստանում  (1801-1917  թթ.),  Եր.,  1959,  էջ219-220։
 էին  Արագածի  ստորոտից  սկիզբ  առնող  ջրանցքի  վերականգնման  աշխատանքները։
 Վերաբնակեցման գործը նոր հարթության վրա դրվեց, երբ 1850 թ. մարտի  28-ին  Երևանի  նահանգապետը  փոխարքայից  թույլտվություն  ստացավՖադեևի  և  Բլավատսկու  ծրագրերը  կյանքի  կոչելու  համար։
   Արդյունքում  Արևելյան  Հայաստան  տեղափոխվեցին  և  15080  դեսյատին  6574  սաժեն  հողիվրա (այդ թվում՝ Ալեքսանդրապոլի գավառում` Էլիդար թաղամասում 6928 դեսյատին և 1574 սաժեն, Ալեքսանդրապոլ քաղաքի մոտ` 60 դեսյատին, Դարաչիչագի  և  Ալեքսանդրապոլի  միջև  ընկած  Միսխանա  տեղամասում`  1906  դեսյատին) հաստատվեցին ևս 500 ընտանիք ռուս աղանդավորներ։
  Այս կապակցությամբ  Կովկասյան  փոխարքայության  քաղաքացիական  վարչության  պետգեներալ Բեհբութովը գրեց Երևանի նահանգապետին. «Պետգույքերի էքսպեդիցիան ի նկատի ունենալով ձերդ պայծառափայլության կարծիքը… այն մասին,  որ  Երևանի  նահանգում  ռուսական  բնակավայրերի  բազմապատկումըԴուք ևս ձեր կողմից գտնում եք շատ օգտակար, նկատի ունենալով, որ այն կնպաստի անմարդաբնակ վայրերի ուժեղացմանը, գյուղատնտեսական արտադրության ավելացմանը և արդյունաբերության ուժեղացմանը, և այն իրագործելու համար ոչ մի դժվարություն չի ակնկալվում… Պետգույքերի էքսպեդիցիանբոլոր նախատեսումներին… փոխարքան տվեց իր համաձայնությունը և թույլատրեց իրագործել այն»14։
 Այսպիսով՝  ցարիզմին  գաղութացման  այս  փուլում  հաջողվեց  Ալեքսանդրապոլի գավառում իրագործել նախապես ծրագրված գործը։
  Թիֆլիս‒Ջալալօղլի‒Ղարաքիլիսա‒Դիլիջան  փոստային  մայրուղու  վրա  հիմնադրվեցին  ռուսական  Նովո-Միխայլովկա,  Վորոնցովկա  (Տաշիր),  Պրիվոլնոյե,  Նիկոլաևկա,Գյառգյառ, Պոկրովկա, Նիկիտինովկա (Ֆիոլետովո), Վոսկրեսենովկա (Լերմոնտովո) գյուղերը։
 Իսկ  ընդհանուր  առմամբ,  չնայած  ցարիզմի  գործադրած  ողջ  ջանքերին,գաղութացման  քաղաքականությունն  Արևելյան  Հայաստանում,  մասնավորապես Ալեքսանդրապոլի գավառում, ձախողվեց։
  Ռուսներին նախ չհաջողվեց վերաբնակեցնել  Ախուրյանի  միջին  հոսանքի  ձախափնյա  տարածությունները։
 Չիրագործվեցին  նաև  Ալեքսանդրապոլ‒Ղարաքիլիսա‒Ջալալօղլի‒Դիլիջանճանապարհի վրա ռուսական բնակավայրեր հիմնելու ծրագրերը։
 Ֆադեևյան  ծրագրով  Ալեքսանդրապոլի  գավառում  հիմնադրված  վերջիներկու  գյուղերը  ուղղափառներով  բնակեցված  Նիկոլաևկան  ու  Նովո-Ալեքսանդրովկան էին։
  Առաջինը հիմնվել էր 1858 թ. Բորժոմի գավառի Ցիխիսդտվարի (26 ընտանիք) և Բակուրիանի (16 ընտանիք) գյուղերից, իսկ Նովո-Ալեք14 Հայթյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 49-50։
 սանդրովկան`  ըստ  Երևանի  նահանգապետի  1862  թ.  մարտի  4-ին  Կովկասիփոխարքային  ներկայացրած  թիվ  481  զեկուցագրի`  Աստրախանի  նահանգիՉերնոյարի գավառի Կորմովսկոյ գյուղից (10 ընտանիք) Ալեքսանդրապոլի գավառ տեղափոխվածների կողմից15։
 Մեր կարծիքով՝ վերաբնակեցման կամ ռուսականացման քաղաքականությունը և´ դրական, և´ բացասական գործընթաց էր։
  Վերաբնակեցումը կարելիէ դրական համարել, քանի որ ցարիզմի Անդրկովկասում իրագործած այս քաղաքականության շնորհիվ երկրամասը նոր շունչ ստացավ, և կարճ ժամանակում  տնտեսական  վերելք  ապրեց։
   Այս  առիթով  Ֆադեևը  գրում  է.  «Ռուս  վերաբնակաները Անդրկովկասյան երկրամասում հատկապես օգտակար են նրանով,  որ  բարեկարգ  բնակավայրերի  ստեղծման  օրինակ  են  հանդիսանում  ևնպաստում  են  փոստային  և  առևտրական  հաղորդակցությանը,  այնպիսի  նորցանքատեսակների մշակում են սկսում, որոնք Անդրկովկասում մինչ այդ հայտնի չէին, ինչպես օրինակ հնդկացորենը, տարեկանը, կարտոֆիլը և այլն, բնիկներից ավելի լավ են օգտագործում ալրաղացները։
  Իրենց մեջ ունեն շատ լավարհեստավորներ,  որոնք  այս  երկրամասում  պակասում  են  և  ընդհանրապեստեղական  շինականներից  ավելի  ձեռներեց  ու  գործունյա  են…  բնիկները  սկսում են նրանցից ընդօրինակել տնտեսական և կենցաղային մի շարք բարեփոխումներ»16։
 Հաստատվելով  Անդրկովկասում,  մասնավորապես  Արևելյան  Հայաստանում՝ ռուս վերաբնակները կարճ ժամանակահատվածում հարմարվեցին տեղիպայմաններին և հակառակ գերմանացիներին՝ զարկ տվեցին տեղի տնտեսությանը։
   Վերջիններս  հմուտ  ատաղձագործներ,  կաշվեգործներ,  անասնապահներ, մեղվապահներ և հողագործներ էին17։
  Ի վերջո բարեկարգվեցին մի շարքհայկական  բնակավայրերը  կամ  հիմնվեցին  ռուսական  նոր  բնակավայրեր`Վորնցովկա,  Սեմյոնովկա,  Ելենովկա  և  այլն։
   Ինչպես  վերևում  արդեն  նշվեց,նման  գյուղերի  առկայությունը  (գյուղերի  արտաքին  տեսքը,  բնակարաններիարտաքին հարդարանքը, վերաբնակների ջանքերը հիշյալ բնակավայրերը բարեկարգելու  ուղղությամբ)  կարող  էր  միայն  օրինակ  ծառայել  տեղացիներին։
 Բացի դրանից, հիմք ընդունելով Վ. Դիլոյանի, Լեոյի, Ա. Հայթյանի և մյուսներիպնդումները,  մենք  ևս  գտնում  ենք,  որ  ցարիզմի  ռուսականացման  քաղաքականությունը  Անդրկովկասում,  մասնավորապես  Արևելյան  Հայաստանում  մասամբ արդարացված էր։
  Ըստ Վ. Դիլոյանի՝ Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի ենթակայության տակ անցնելուց հետո հայ ժողովրդի մի մասի համար զարգացման անհամեմատ նպաստավոր հեռանկարներ ստեղծվեցին. վերջ տրվեցավատատիրական  անիշխանությանը,  արևելյան  բռնապետական  կարգերին,տեղացիներին  կյանքին  ու  ունեցվածքին  կայուն  երաշխիքներ  տրվեցին,  ինչպես նաև խթանվեց արտադրողական ուժի աճը18։
 Ուշագրավ  է  Լեոյի  տեսակետը.  «…Հայ  ժողովուրդը  ինքնաբերաբար,  իրսեփական բնազդի թելադրությամբ միակերպ էր լուծել իր ֆիզիկական գոյության  պահպանման  առեղծվածը,…  դա  ռուսաց  տիրապետության  տակ  գոնեկյանքի և գույքի երաշխավորություն էր»19։
 Ըստ Ա. Հայթյանի՝ ռուսների վերաբնակեցումը դարձավ ռուս ժողովրդի միփոքր մասի և հայ ժողովրդի համատեղ ապրելու, աշխատելու և բարեկամության ամրապնդման կոնկրետ արտահայտությունը20։
 Վերաբնակեցման  գործընթացն  ուներ  նաև  բացասական  կողմեր.  բավական  է  միայն  նշել  Արևելյան  Հայաստանի  սակավահողությունը,  տեղացիներիոչ բարեհամբույր վերաբերմունքը վերաբնակների նկատմամբ, էլ չենք խոսումռուսներին  շնորհված  բազմաթիվ  արտոնությունների մասին։
  Ինչ  վերաբերումէ ռուսականացման քաղաքականության ձախողմանը, ապա կարծում ենք, որինչպես Ռուսական կայսրությունը, այնպես էլ ներկայիս Ռուսաստանի Դաշնությունը,  խնդիր  ունի  վերանայելու  իր  իսկ  որդեգրած  գաղութատիրական  քաղաքականությունը, այն է` Անդրկովկասը Ռուսաստանի գաղութային կցորդն է։
 Այս անհեռատես քաղաքականության պատճառով էլ Ռուսաստանը ժամանակառ ժամանակ արժանացել է և շարունակում արժանանալ իր դաշնակիցներիև հատկապես հայության անվստահությանն ու ապակողմնորոշմանը։
 Մելքոնյան ՎարդուհիԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՌՈՒՍԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ XIX Դ. ԴԱՐԻԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ (ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼԻ ԳԱՎԱՌԻ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)Բանալի բառեր` ժողովրդագրական գործընթացներ, Ալեքսանդրապոլի գավառ, Ալեքսանդրապոլ քաղաք, Էլիդար թաղամաս, ցարական իշխանություններ, ռուսականացում, վերաբնակեցումԱմփոփում։

Արևելյան  Հայաստանի  ռուսականացման  առաջին  լուրջ  փորձերը  ցարական  իշխանությունների կողմից արվեցին արդեն XIX դ. առաջին կեսերին Ալեքսանդրապոլի  գավառում։
   Վերաբնակեցման  ծրագիրը  մշակեց  փոխարքայի  խորհրդատու  Ֆադեևը։
   Վերջինս  ծրագրել  էր  վերաբնակեցնել  Ալեքսանդրապոլի  հարթավայրը,  Ախուրյան  գետի  միջին  հոսանքի  ձախափնյա  տարածությունները  և  Լոռվա  դաշտը։
  1849-1850 թթ. ընկած ժամանակահատվածում Թիֆլիս‒Ջալալօղլի‒Ղարաքիլիսա‒Դիլիջան փոստային մայրուղու վրա հիմնադրվեցին ռուսական Նովո‒Միխայլովկա,  Վորոնցովկա,  Պրիվոլնոյե  և  այլ  գյուղեր։
   Այնուամենայնիվ,  գաղութացման  քաղաքականությունն  Ալեքսանդրապոլի  գավառում  ընդհանուր  առմամբ  ձախողվեց. չվերաբնակեցվեցին Ախուրյանի միջին հոսանքի ձախափնյա տարածությունները,  ինչպես  նաև  չիրագործվեցին  Ալեքսանդրապոլ‒Ղարաքիլիսա‒Ջալալօղլի‒Դիլիջան ճանապարհի վրա ռուսական բնակավայրեր հիմնելու ծրագրերը։
