ԳԱՂԹԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԸ ՎԵՐԱԲԵՐՈՂ ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՌԵՐԻ ԵԶՐՈՒԹԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄՀայրենիքից,  բնօրրանից  հեռանալու  և  այլ  վայրերում  բնակություն  հաստատելու  երևույթը՝  կամավոր կամ բռնի, և դրան սերտորեն կապված իրողությունները հայերենում ի հայտ են բերում բառերիընդարձակ  մի  շարք՝  գաղութ,  համայնք,  գաղթաշխարհ,  սփյուռք,  ցրոնք,  աքսոր,  պանդուխտ,  ղարիբ,նժդեհ, տարագիր, տարաբնակ, վտարանդի, փախստական, աստանդական, գաղութաբնակ, դրսեցի ևայլն։
   Այս  բառերի  և  նրանցից  ածանցմամբ,  բառաբարդմամբ  կազմված  մյուս  բառերի  մի  մասն  այսօրգործածվում է իբրև եզրույթ, և հարկ է ուշադրություն դարձնել մի կողմից՝ գիտական գրականությանմեջ  դրանց  կիրառումներին,  նրբիմաստներին,  քանի  որ  եզրույթի  առաջնային  հատկանիշը  մենիմաստությունն  է,  մյուս  կողմից՝  դրանք  թարգմանելու  հնարավորությանը,  որը  ևս  կարևոր  նախապայման է եզրույթի համար։
  «Սփյուռք. անդրազգային հետազոտությունների հանդեսի» խմբագիր, սփյուռքի տեսաբան Խաչիկ Թեոլեոլյանը, քննելով հայկական իրականության մեջ դիսկուրսիվ անցումն աքսորից  դեպի  սփյուռք  (from  exile  to  diaspora),  համառոտ  անդրադառնում  է  հայերենում  գաղթականությանը վերաբերող մի քանի բառերի՝ նշելով, որ դա կարող է նյութ  դառնալ առանձին բանասիրականբնույթի հոդվածի1։
  Աշխատանքը գրելու միտքը ծագել է այդտեղից, թեև կփորձենք ոչ թե զուտ բանասիրական  քննություն  կատարել,  այլ  որոշ  դիտարկումներ  անել  այդ  բառերից  մի  քանիսի  եզրութայինարժեքի  վերաբերյալ.  սփյուռք,  գաղթաշխարհ,  ցրոնք,  գաղթօջախ,  համայնք,  պանդուխտ,  փախստական, գաղթական, վտարանդի, աքսորյալ, տարագիր։
 Սփյուռք  եզրույթի  սահմանումն  այսօր  մեծապես  կապվում  է  ամերիկյան  բազմակրթանքայինսփյուռքյան դիսկուրսի հետ, որտեղ այն ամենաքննարկվող հարցերից է։
  Սփյուռքը, որը նախապես կիրառվել է հրեական, ապա նաև՝ հունական և հայկական համապատասխան սոցիալական ձևավորումներն անվանելու համար, 1960-ական թթ․ ի վեր սկսել է զբաղեցնել ավելի լայն իմաստաբանական տիրույթ՝ ընդգրկելով այնպիսի իրողություններ, ինչպիսիք են էթնիկ փոքրամասնությունները, փախստականները,  աքսորյալները,  տարագիրները  և  այլն2։
   Հետազոտողները  ցուցաբերում  են  ոչ  միասնականմոտեցում՝  կամ  որևէ  խմբի  վերաբերյալ  եզրույթի  կիրառության  համար  կարևորելով  որոշակի  բնութագրիչների  առկայությունը3,  կամ  այն  անխտիր  կիրառելի  համարելով  հայրենիքից  դուրս  գտնվողցանկացած խմբի համար՝ անկախ սփռումի պատճառներից, չափից։
  Հայության դեպքում հստակ է, որայն հնագույն, «դասական» սփյուռքներից է։
  Հայերենում սփռված հայության համար` որպես հավաքականության, սփյուռքից բացի կիրառվում է նաև գաղթաշխարհ բառը։
 Սփյուռքը diaspora-ի համարժեքն է։
  Նույնն է նաև ծագումը՝ բնիկ հնդեվրոպական sphere-s «ցրել»արմատից4։
  Գաղթաշխարհի գաղութ արմատը բնիկ սեմական բառ է, որի պարզ արմատն է gala՝ «բնակիչներին  վտարելով  երկիրը  դատարկել»  իմաստով  (եբրայերեն`  galut  «աքսոր  տարվելը,  աքսորական1  Tölölyan  Kh.,  Elites  and  Institutions  in  the  Armenian  Transnation։
   Conference  on  Transnational  Migration։
   ComperativePerspectives. Princeton University, 2001, http։
 //www.transcomm.ox.ac.uk/working%20papers/WPTC-01-21%20Tololyan.doc.pdf.2  Tölölyan  Kh.,  Rethinking  Diaspora(s)։
   Stateless  Power  in  the Transnational  Moment,  Diaspora։
   A Journal  of  Transnational  studies,3 Ամենահաճախ հղվող հարացույցն է Վ. Սաֆրանի հարացույցը՝ 1. Խմբի անդամները կամ նրանց նախնիները սփռվել են ելմանկենտրոնից դեպի երկու կամ ավելի օտար (ծայրամասային) շրջաններ, 2. Պահպանել են իրենց իսկական հայրենիքի ֆիզիկականտեղակայման, պատմության և նվաճումների մասին հավաքական հիշողությունը, տեսլականը կամ առասպելը, 2. Համարում են,որ անհնար է ամբողջությամբ ինտեգրվել ընդունող հասարակությունում, ուստի և մասամբ օտարված են զգում, 4. Նախնիներիհայրենիքը համարում են իրենց իսկական, իդեալական հայրենիքը, որտեղ իրենք կամ իրենց սերունդներն ի վերջո պետք է վերադառնան,  5.  Հավաքական  ուժերը  նվիրաբերում  են  հայրենիքի  պահպանությանը  կամ  վերականգնմանը,  անվտանգությանը  ևբարգավաճմանը, 6. Շարունակում են անձնապես կամ միջնորդավորված կապված մնալ հայրենիքին, որն էլ պայմանավորում էնրանց  համերաշխությունը  և  էթնոհամայնքային  գիտակցությունը։
   Տե՛ս  Safran  W.,  Diasporas  in  Modern  Societies։
   Myths  of4 Տե՛ս Ջահուկյան Գ.,Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Երևան, 2010, էջ 698։
 ներ, գաղթականներ»)1։
  Ժամանակակից հայերենում գաղութը (գաղթօջախ, գաղթավայր) «այն երկիրը,երկրամասը  ևն,  որտեղ  գաղթականությունը  բնակություն  է  հաստատել»  իմաստից  բացի  ունի  նաև«իմպերիալիստական պետության կողմից բռնատիրված և շահագործվող երկիր», «կալանավորներին`գերիներին  պահելու  տեղ»  և  այլ  իմաստներ2։
   Ժամանակից  եբրայերենում  diaspora-ն  հենց  հրեականսփյուռք իմաստով արտահայտվում է galut բառով, որում ակնհայտորեն առկա է բացասական երանգը՝«արտաքսում»3։
 Թեև  հայկական  բառարաններում  գաղթաշխարհ  բառը  կարող  է  բացատրվել  սփյուռք  բառով`«օտար  երկրներում  հաստատված  հայկական  գաղութները  միասին  վերցրած,  սփյուռք»4,  սակայնպատմագիտության մեջ ընդունված է սփռված հայության պատմությունը բաժանել Հայ գաղթաշխարհի և Հայ սփյուռքի (Սփյուռքի)՝ հիմք ընդունելով, որ Ցեղասպանությունից հետո գաղթաշխարհը ձեռքբերեց նոր դիմագիծ, ստանձնեց նոր խնդիրներ, աշխարհայացքային և կազմակերպական առումներովանցում կատարեց դեպի որակապես տարբերվող նոր հարթություն5։
  Այսինքն՝ նախաեղեռնյան և հետեղեռնյան իրականություններն անվանվում են համապատասխանաբար՝ գաղթաշխարհ և սփյուռք։
 Անգլերենով  գրված  ուսումնասիրություններում  diaspora-ն՝  սփյուռքը,  կիրառվում  է  նաև  նախաեղեռնյան իրականության համար, oրինակ՝ Ս. Ասլանյանը Նոր Ջուղայի վաճառականական ցանցն անվանում  է  առևտրային  սփյուռք  (trade  diaspora)6։
   Պատճառն  այն  չէ,  պարզապես,  որ  անգլերենում  չկագաղթաշխարհ  բառի  համարժեքը7։
   Որպես  սոցիալական  ձևավորում  Հայ  գաղթաշխարհը  տիպիկսփյուռքային  երևույթ  է՝  սփյուռք  բառի  այսօրվա  ընկալմամբ,  ընդ  որում՝  բառի  կիրառման  ամենախըստապահանջ մոտեցմամբ8։
 Ուշագրավ է, սակայն, որ սփյուռք բառը, որպես ինքնաբնութագրող բառ՝ սկզբնապես չի գործածվել  հայության  շրջանում։
   Անդրադառնալով  այդ  հարցին՝  Է.  Մելքոնյանը  նշում  է,  որ  1920-ականներիկեսին է պատմական այդ նոր իրականությունն արտերկրի հայկական հրապարակումներում աստիճանաբար սկսում անվանվել  սփյուռք՝ համապատասխան հունական diaspora-ին։
   Հղելով «Նոր ԲառգիրքՀայկազեան Լեզուի» բառարանին՝ հեղինակը կարևորում է, որ ո՛չ այստեղ, ո՛չ նրանից առաջ՝ հայ միջնադարյան  պատմիչների  շարադրանքներում,  ո՛չ  էլ  ավելի  վաղ  բառը  չի  գործածվել  հայերի  վերաբերյալ9, և իրողությունը բացատրում է նրանով, որ հայ ազգը չի եղել սփռված. չնայած գաղթերին՝ հայության  ճնշող  մեծամասնությունը  մշտապես  ապրել  է  իր  հայրենիքում10։
   Նկատենք,  որ  «Նոր  ԲառգիրքՀայկազեան  Լեզուի»  բառարանը,  որը  հայ  բառարանագրության  մեջ  կոթողային  աշխատություն  է  ևուղենշային, այս դեպքում  հետաքրքական է այն առումով, որ նրա հեղինակները հայրենիքից անջատված,  հեռավոր  Վենետիկում  հաստատված  Մխիթարյան  միաբաններն  էին,  ովքեր,  փաստորեն,  իրենցչեն համարում սփյուռքային։
 Ավելի վաղ Հ. Մելիքսեթյանը, փորձելով ճշգրտում կատարել գաղութահայ և սփյուռքահայ բառերիհասկացությունների հարցում, որոնք հավասարապես գործածվում էին հայրենիքից դուրս ապրող հայկական համայնքների վերաբերյալ, նշում է. «Այդ հին և նոր հայկական համայնքներն իրարից տարբերվում  են  ոչ  միայն  իրենց  ծագումով,  այլև  հայ  իրականության  մեջ  ունեցած  դերով  ու  բնույթով։
   Ուստի,տարաշխարհի  ներկա  համայնքների  համար,  մեր  կարծիքով,  ավելի  նպատակահարմար  է  գործածելսփյուռքահայ  բառը։
   Հայկական  նախկին  գաղութներն  առաջացել  և  գոյություն  են  ունեցել  այն  ժամա1 Աճառյան Հր., Հայերեն արմատական բառարան, h. 1, Երևան, 1971, էջ 505։
 2 Տե՛ս Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 1, Երևան, 1969, էջ 364։
  Տե՛ս նաև  Աղայան Է., Արդի հայերենբացատրական  բառարան,  h.  1,  Երևան,  1976,  էջ  217։
   Գաղութ  արմատից  կազմված  բառեր  են՝  գաղթածին,  գաղթանիստ,գաղթարան, գաղթակայան, գաղթաշենք, գաղթահայ ևն, անձնանուն՝ Գաղթուհի։
 3 Милитарев А., О содержании термина «диаспора» (к разработке дефиниции), Диаспоры, N 1.,1999, с. 29։
 4 Աղայան  Է., h. 1, էջ 216։
  Տե՛ս նաև Ճէրէճեան Գ., Տօնիկեան  Փ., Տէր Խաչատուրեան  Ա., Հայոց Լեզուի Նոր բառարան, հ. 1,Պէյրութ, 1992, էջ 316։
 5  Եղիազարյան  Ա.,  Հայ  սփյուռքի  պատմության  պարբերացումը,  Հայագիտության  հարցեր,  Երևան,  2014,  էջ  33։
   Տե՛ս  նաևՄելիքսեթյան  Հ.,  Հայրենիք-սփյուռք  առնչությունները  և  հայրենադարձությունը  (1920-1980թթ.), Երևան,  1985,  էջ  3։
  Տե՛ս  նաևՄելքոնյան Էդ., Սփյուռք, «Հայ Սփյուռք», հանրագիտարան, Երևան, 2003, էջ 9։
 6  Aslanian  S., Trade diaspora versus  Colonial State։
   Armenian  Merchants,  the  English  East  India Company, and  the  High  Court  of7 Խ. Թեոլեոլյանը բառի իմաստը հայերենին չտիրապետողներին բացատրելու համար բառացի թարգմանում է՝ galut-word, տե՛սTölölyan Kh., Elites and Institutions in the Armenian Transnation։
  Conference on Transnational Migration։
  Comperative Perspectives.Princeton University, 2001, http։
 //www.transcomm.ox.ac.uk/working%20papers/WPTC-01-21%20Tololyan.doc.pdf։
 8 Լևոն Աբրահամյանը նկատում է, որ թերևս սփյուռք և գաղթավայր (գաղթաշխարհ) տարբերակումներից խուսափելու և բոլորերևույթներն  ամբողջությամբ  ընգրկելու  համար  է  Գ.  Բարտակչյանը  գերադասում  գործածել  dispersion  բառը  diaspora-իփոխարեն։
  Տե՛ս Աբրահամյան Լ., Հայաստանը և Հայկական սփյուռքը. տարանջատում և հանդիպում, 21-րդ դար, 1(11), 2006, էջ38։
 9 Բառը բացատրվում է Սփռումն. Տարածութիւն ամենայն վայր կամ կողմն. և Ազգ ցրուեալ։
  Ապա՝ բերվում են օրինակներ, որոնքվերաբերում են հրեաներին։
  Տե՛ս Նոր Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի, Երևան, 1979, էջ 765-766։
 10 Дятлов В., Мелконян Э., Армяская диаспора։
  очерки социокултурной типологии, Ереван, 2009, с. 42.նակ, երբ դեռ հայ ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունն ապրում էր իր հայրենիքում։
  Մինչդեռ ժամանակակից  հայկական  սփյուռքը  ձևավորվեց  թուրքական  կառավարության  կազմակերպած  գենոցիդի  հետևանքով,  արևմտահայության  զանգվածային  տեղահանությունից  հետո,  երբ  հայ  ժողովրդի  պատմական հայրենիքի մի մեծ մասն ուղղակի հայազրկվեց»1։
 Սփյուռք բառի՝ որպես ինքնաբնութագրող բառի առաջին կիրառություններից է Երվանդ Օտյանիվեպի խորագրում հունական տարբերակը՝ «Հայ Տիասբորան»2։
  Իսկ հետագայում, բառի դիրքերի ամրապնդման  և  տարածման  հարցում  մեծ  է  եղել  Բեյրութում  1958թ.  Սիմոն  Սիմոնյանի  հրատարակած«Սփյուռք» շաբաթաթերթի ազդեցությունը (Խ. Թեոլեոլյան)3։
 Ակնհայտ  է,  որ  գաղթաշխարհ-սփյուռք  առանձնացումը  պատմագիտության  մեջ  վերաբերում  էբացառապես նրանց որակական տարբերություններին, այլ ոչ թե տեսական ընդհանրացումներին։
  Իսկերբ diasporan-ն կիրառվում է նախաեղեռնյան իրականության համար, նկատի է առնվում այն, որ ժամանակակից սփյուռքի տեսության դիտանկյունից Հայ գաղթաշխարհը միանշանակ սփյուռք է։
 Սփռված  ժողովրդի  մեկ  այլ  անվանումն  է  ցրոնքը4,  որի  բառարանային  բացատրությունը  հետևյալն է՝ «Ցրուիլը (ժողովուրդի), տարտղնում»5 «1. ցրուիլը ցիրուցան ըլլալը, 2. այն տեղն ուրկէ ցրուումըկսկսի»6։
  Ինչպես տեսնում ենք, ցրոնքը չի մատնանշում ցրվելու կոնկրետ հանգամանք, պատճառ և կարող է վերաբերել որևէ ցանկացած ժողովրդի սփռումին և միանգամայն համապատասխան dispersionեզրույթին՝  որպես  սփռումի  բոլոր  տեսակներն  ընդգրկող  հասկացության։
   Խ.  Թեոլեոլյանը  նկատում  է,որ  ցրոնքը  երանգավորում  ունի՝  բարձր  ոճի  բառաշերտին  է  պատկանում7։
   Իսկ  ոճական  կամ  հուզարտահայտչական  զանազան  երանգավորումները  եզրույթի  դեպքում  ընդունելի  չեն8։
   Գուցե  առարկելի է, սակայն կարծում ենք՝ սա չի խանգարում dispersion-ցրոնք թարգմանությանը։
  Եզրույթի համարպետք  է  ընտրել  չեզոք  բառ,  իսկ  գուցե  բառն  էլ  կորցնի  ոճական  երանգը,  երբ  սկսի  գործածվել  իբրևեզրույթ։
 Գաղութ, գաղթօջախ և գաղթավայր բառերին զուգահեռ գիտական գրականության մեջ գործածվում է համայնքը (community)։
  Այն, ի տարբերություն առաջինների, պարունակում է ոչ թե հայրենիքիցհեռացած լինելու, այլ անջատականության իմաստը՝ տարբեր հիմունքներով՝ «ցեղային, տոհմային, ազգային, լեզուական, մշակութային, ներքին վարչական, դասակարգային, բայց յատկապէս կրօնական հիմունքով  կազմակերպուած  անջատ  խմբաւորում  երկրի  բնակիչներուն  միջեւ,  հասարակութիւն,  ժողովուրդ, հանրութիւն»9։
  Գաղթօջախը, գաղթավայրը, սկզբում դեռևս մնայուն միավոր չէ և կարող է դադարել  գոյություն  ունենալուց։
   Այն  պահից  սկսած,  երբ  գաղթօջախը  ստանում  է  մնայուն  բնույթ,ստեղծում  ներքին  կյանքի  կազմակերպման  համար  անհրաժեշտ  կառույցներ  և  հաստատություններ,վերածվում է համայնքի։
 Բավական ընդարձակ է հոմանշային այն շարքը, որը մատնացույց է անում հայրենիքից հեռացածմարդուն՝ գաղթական, աքսորյալ, պանդուխտ, ղարիբ, նժդեհ, վտարանդի, տարագիր, փախստական ևայլն։
   Այստեղ  աքսորյալ-վտարանդի-տարագիր-աքսորյալ  շարքը  մատնանշում  է  ոչ  կամավոր,  հարկադրված հեռացում սեփական երկրից՝ փոքր-ինչ երանգային տարբերություններով. աքսոր (հունարեն՝εξορία, փոխառվել է միջնորդավորված՝ ասորերենից՝ aksoria, eksoria)՝ «բնակած քաղաքից կամ երկրիցդուրս քշելը` որպես պատիժ»10, վտարանդել (պահլավական vitar՝ վրայից անցնել ձևից)՝ «քշել հեռացնել»11, տարագրել (հնխ. ter-վրայից այն կողմ անցնել)՝ հայրենիքից՝ մշտական բնակավայրից արտաքսել12։
   Հարկադրաբար  հեռացում  է  արտահայտում  նաև  փախստական  բառը,  որի՝  որպես  եզրույթիսահմանումը մանրամասնորեն տրված է ՄԱԿ-ի փաստաթղթերում։
  Այն իրավական սահմանում է, որը1 Մելիքսեթյան Հ., էջ 49։
 2 Օտյան Ե., Հայ Տիասբորան (ժամանակակից աստանդական կեանքէ), Երևան, 1999։
 3 Խաչիկ Թոլոլյան, Սփյուռքները և սփյուռքագիտությունը վերջին տասնամյակում, 24.08.2012, http։
 //www.arteria.am/hy/1331123076։
 4 Ցրոնք անունը կրել է նաև Մշո դաշտի ամենանշանավոր գյուղերից մեկը։
  Առաջին անգամ հիշատակում է Մովսես Խորենացին։
 Ըստ ավանդության՝ այստեղ բնակվում էին Նոյի որդի Սեմի կրտսեր զավակ Տարբանի 30 տղաներն ու 15 աղջիկները։
  Տարբանիանունով գավառը կոչում է Տարոն, իսկ գյուղը՝ Ցրոնք, քանի որ այստեղ նրա որդիներն իրարից բաժանվում են։
  Գյուղը ավերվելէ,  և  բնակիչների  մեծ  մասը  բնաջնջվել  է  Մեծ  եղեռնի  ժամանակ։
   Տե՛ս  Բարսեղյան.  Հ.,  Հայաստանի  և  հարակից  շրջաններիտեղանունների բառարան, հ. 5, Երևան, 1986-2001, էջ 165։
 5 Կռանեան Վրդ. Ա., Բառգիրք հայերէն լեզուի, Պէյրութ, 1998, էջ 469։
 6 Ճէրէճեան Գ., Տօնիկեան Փ., Տէր Խաչատուրեան Ա., հ. 1, էջ 1019։
 8 Եզեկյան Լ., Հայոց լեզվի ոճագիտություն, Երևան, 2007, էջ 35։
 9  Ճէրէճեան  Գ.,  Տօնիկեան  Փ.  Տէր  Խաչատուրեան  Ա.,  հ.  1,  էջ  1117։
   Համայնքն  ունի  նաև  քաղաքի  կամ  գյուղի  բնակիչներիկազմակերպություն, բնակիչների ընդհանրությունն իբրև հավաքական միավոր և այլ իմաստներ։
  Տե՛ս Աղայան Է., հ. 1, էջ 803։
 10 Աճառյան Հր., հ. 1, էջ 370։
 11 Նույն տեղում, էջ 351։
 12 Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 4, Երևան, 1980, էջ 457։
 տրվում է այն տեսանկյունից, թե ում կարելի է ճանաչել փախստական, ում՝ ոչ։
  Հակիրճ՝ փախստականը(refugee)  անձին  և  ազատությանը  սպառնացող  վտանգի  կամ  իր  նկատմամբ  կիրառվող  ծայրահեղխտրականության պատճառով իր երկրից ֆիզիկապես օտարված անձն է, որը հարկադրված է լքել իրերկիրը և ապաստան փնտրել այլ երկրում1։
 Պանդուխտ  (իրանական  փխ.)  ղարիբ  (արաբ.,  պարս.՝  garib)  բառերի  դեպքում  հարկադրանքիիմաստն  առկա  չէ,  եթե  հաշվի  չառնենք,  որ  հայրենի  երկրում  ստեղծված  սոցիալ-տնտեսական  ծանրպայմանները ևս ինչ-որ իմաստով հարկադրանք են։
  Պանդխտությունը, ղարիբությունն ապրուստ վաստակելու նպատակով ժամանակավոր արտագնացությունն է։
  Հայերի մեջ տարածվել է օտար նվաճողների,  հատկապես  օսմանյան  սուլթանության  տիրապետության  ժամանակներից2։
   Նժդեհը  բառարանների  մեծ  մասում  բացատրվում  է  պանդուխտ  բառով.  իմաստային  նրբերանգները  նշում  է  Հր.  Աճառյանը`  «երկուսի  տարբերութիւնն  այն  է,  որ  նժդեհ  շեշտում  է  օտար  երկրի  մէջ  բնակութիւն,  իսկ  պանդուխտ օտար տան մէջ բնակութիւն»3։
  Օտար տան մեջ բնակություն ասվածը, կարծում ենք, Հր. Աճառյանը  բխեցրել  է  նրանից,  որ  պանդուխտ  բառի  ստուգաբանության  համար  բերված  մի  քանի  տարբերակներից  մեկն  է  պանդոկ  բառի  հետ  կապելը։
   Նժդեհի  համարժեք  որոշ  դեպքերում  դրվում  է  նաևվտարանդին, որում, ինչպես նշվեց, առկա է հարկադրանքի իմաստը4։
 Գաղութ  (galut)  բառում  առկա  իմաստային  բացասական  երանգի  մասին  արդեն  նշեցինք։
   Բառարանների մի մասն ընդգծում է այդ իմաստը՝ «Որևէ աղետի հետևանքով թողնել իր հայրենիքը՝ բնակավայրը, այլ երկիր տեղափոխվել»5, մի մասը՝ ոչ՝ «Հայրենի երկրից հեռանալ և բնակություն հաստատելայլ երկրում»6։
  Ակնհայտ է, որ բառում (ինչպես և սեմական արմատում) սկզբնապես կան ողբերգականերանգները, սակայն ժամանակակից հայերենում բառիմաստի ընդլայնում է նկատվում, և գաղթականբառն  ընկալվում  է  բավական  չեզոք՝  ընդգրկելով  հայրենիքից  հեռանալու  բոլոր  կերպերը։
   Սա  հիմք  էտվել  միգրանտի,  միգրացիոն  ծառայության  փոխարեն  առաջարկելու  գաղթական,  գաղթականականկամ գաղթային ծառայություն արտահայտությունները7, ինչը միանգամայն ընդունելի է։
  Մի փոքրիկ վերապահություն  սակայն.  հղված  հոդվածում  Է.  Մելքոնյանը,  հաշվի  առնելով  գաղթական  բառի  բառարանային  բացատրությունը,  նշում  է,  թե  որքանով  է  արդարացի  1915  թ.  Ցեղասպանությունից  ևբռնագաղթից  հետո  աշխարհում  պարտադրաբար  ցրված  մարդկանց  անվանել  գաղթական՝  «Նրանցհիմնական մասը ոչ «թողել» էր իր հայրենիքը որևէ աղետի հետևանքով, և ոչ էլ հայրենիքը թողնելով՝«փախել» էր ուրիշ տեղ։
  Նրանք հենց իսկ բռնագաղթվել էին իրենց հայրենիքից թուրքական իշխանությունների կողմից և մինչև օրս էլ զրկված են հայրենիք վերադառնալու հնարավորությունից։
  Այլ կերպասած,  նրանք  գաղթականի  առանձին  տեսակ  են,  որը  հստակ  արտացոլում  է  վտարանդի  տերմինը»8։
 Համաձայնելով վտարանդի եզրույթի ճշգրտության հետ, կարծում ենք՝ գաղթականի գործածումը սխալչէ,  ոչ  միայն  նրա  իմաստի  ընդգրկունության,  այլև  այն  պատճառով,  որ  նրա  բացատրության  մեջ«աղետ» ասվածը կարող է վերաբերել նաև ցեղասպանությանը. սփյուռքահայ գրականության մեջ կամսփյուռքահայ մտավորականների խոսքում Ցեղասպանությունը հաճախ անվանվում է հենց Աղետ։
 Ամփոփենք.1.  Գաղթաշխարհ  և  սփյուռք  եզրույթները  համապատասխանում  են  diaspora  եզրույթին՝  այնվերապահությամբ, որ դրանք մատնանշում են միևնույն երևույթի որակապես տարբեր փուլերը։
 2. Առաջարկում ենք dispersion եզրույթը թարգմանել ցրոնք՝ հաշվի առնելով, որ այն ունի որոշակիոճական  երանգավորում,  որը,  սակայն,  կարող  է  կորչել  բառի  որպես  եզրույթ  գործածվելուընթացքում։
 3.  Գաղութ,  գաղթօջախ,  գաղթավայր,  համայնք  բառերը  հավասարապես  գործածվում  են  որպեսհամարժեքներ։
  Սրանցից համայնքում է, որ ընդգծված է որոշակի հաստատությունների առկայության, ներքին կազմակերպվածության իմաստը։
 1  Մանրամասն  տե՛ս  Ավագյան  Գ.,  Փախստական  հասկացության  բովանդակային  բնութագիրը,  Լրաբեր  հասարակականգիտությունների, N 1, 1999, էջ 89-95։
 2Պանդուխտ, նժդեհ և ղարիպ բառերը գործածվում են նաև աշխարհում մարդու անցավորության իմաստով. օր`  Պանդուխտ եմես առաջի քո, նժդեհ և անցաւոր, որպէս ամենայն հարք իմ (Սաղմ. ԼԸ-13)։
  Հայ միջնադարյան գրականության մեջ, հայրեններումևս առկա է այդ մոտիվը՝ Իմ և ձեր է այս աշխարհ, յորում և դուք եք պանդխտեալ… (Հովհաննես Սարկավագ)։
 3 Աճառյան Հր., հ. 1, էջ 449։
 4 Կռանեան Ա., էջ 336։
 5 Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 1, էջ 364։
  Տե՛ս նաև Աճառյան Հ., հ. 1, էջ 505։
 6 Աղայան Է., հ. 1, էջ 216։
  Տե՛ս նաև Մալխասյանց Ս., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1, Երևան, 1944, էջ 407։
 7 Մելքոնյան Է., Ներգաղթ, հայրենադարձություն դիսկուրսիվ տերմինաբանությունը Հայաստան-Սփյուռք հարաբերություններում,  Հայ  գաղթականությունը  և  Հայրենիք-Սփյուռք  կապերը  1918-1985թթ.,  Միջազգային  գիտաժողովիզեկուցումներ, Երևան 2011, էջ 4։
 8 Մելքոնյան Է., էջ 4։
 4. Ժամանակակից հայերենում տեղի է ունեցել գաղթել բառի իմաստային ընդլայնում. այն սկսել էընդգրկել հայրենիքից հեռանալու բոլոր կերպերը, ոչ թե միայն որևէ աղետի հետևանքով հեռանալը։
 5. Տարագիր, փախստական, վտարանդի, աքսորյալ բառերը բոլորն էլ մատնանշում են հարկադիր,պանդուխտ,  նժդեհ,  ղարիպ  բառերը  կամավոր  հեռացում՝  երանգային  ինչ-ինչ  տարբերություններով։
 Հրածին ՎարդանյանԳԱՂԹԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԸ ՎԵՐԱԲԵՐՈՂ ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՌԵՐԻ ԵԶՐՈՒԹԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ Սփյուռք, ցրոնք, գաղթօջախ, համայնք, գաղթական, աքորական, վտարանդի, փախստական։

Հայերենում  կան  գաղթականությունը  և  դրան  սերտորեն  կապված  իրողություններն  անվանող  մի  շարք  բառեր։
   Հոդվածում  քննարկվում  են  դրանց  նրբիմաստները  և  եզրութային  արժեքները՝  եզրահանգելով,  որ  diaspora-ն միաժամանակ համապատասխանում է և՛ գաղթաշխահին, և՛ սփյուռքին՝ այն վերապահությամբ, որ դրանք  անվանում  են  միևույն  երևույթի  որակապես  տարբեր  փուլերը։
   Առաջարկվում  է  dispersion  եզրույթը  թարգմանել  ցրոնք։
  Մատնացույց է արվում գաղթել բառի իմաստային ընդլայնումը, աքսորական-վտարանդի-փախստական, և  գաղթօջախ-գաղթավայր-համայնք բառերի երանգային տարբերությունները։
