ԳԵՐԱՐԱԳ  ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ՓՆՋՈՎ ՃԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԴՈԶԱՅԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ԷՖԵԿՏԸ ՄԱՐԴՈՒ ՔՐՈՆԻԿ ՄԻԵԼՈԻԴ ԼԵՅԿԵՄԻԱՅԻ ԲՋԻՋՆԵՐՈՒՄՎերջին  տարիներին  զարգացել  է  լազերով մակածվող  էլեկտրոնների  արագացման նոր տեխնոլոգիան։
  Լազերով մակածվող էլեկտրոնային փունջը առանձնանում էֆեմտո  և  պիկովայրկյան  տևողությամբ  գերակարճ  իմպուլսներով,  ինչը  ստեղծում  էռադիոկենսաբանական արդունավետության բարձրացման եզակի հնարավորություն[1]։
 Տարբեր  հեղինակների  կողմից  իրականացվել  են  արագացուցիչներով«invitro»և«invivo»  մակածված  կենսաբանական  էֆեկտների  հետազոտություններ։
 Լազերով  արագացված  պրոտոնների  և  էլեկտրոնների  ազդեցությունը  ԴՆԹ-իվնասվածքների և բջիջների կենսունակության վրա, ուսումնասիրվելէ մարդու «invitro»նորմալ  և  ուռուցքային  բջիջներում։
   Ակնկալվում  է,  որլազերով  մակածվածլիցքավորված  մասնիկներով  ճառագայթումը  ապագայում  կարող  է  ունենալկլինիկական կիրառում [2]։
 Կենսաբանական  օբյեկտների  վրա  ճառագայթման  ազդեցության  կարևոր  ասպեկտներից  է  ճառագայթման  դոզայի  հզորության  էֆեկտը։
   Իոնիզացնող  ճառագայթմանցածր  և  բարձր  հզորությամբ  դոզաներով  ճառագայթված  մարդու  արյան  բջիջներումդիտվել  է  տարբեր  գեների  էքսպրեսիայի  փոփոխություն։
   Մասնավորապես,  ճառագայթման  բարձր  հզորությամբ  դոզաների  դեպքում  փոխվել  է  B  -  բջիջ  միջնորդավորված  իմունիտետի,  բնական  բջջասպանների  ակտիվության,  բջիջ-բջիջազդանշանների  ձևավորման  համարպատասխանատու  գեների  էքսպրեսիան։
   Ինչպեսև  սպասվում  էր,  ճառագայթման  բոլոր  դոզաների  պայմաններում  առկա  էր  p53  գենի  էքսպրեսիայի  բարձրացում  [3]։
   Գերբարձր  հզորությամբ  դոզան  առաջացնում  է  մելանոմայիբջիջների կենսունակության ավելի արտահայտված նվազում, քան ցածր հզորությամբդոզան,  դեռ  ավելին,  այն  հանգեցնում  է  բջիջների  ապոպտոզի  և  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  մակարդակի  մեծացմանը  [4]։
   Սակայն  այլ  հեղինակների  տվյալներով  ճառագայթման  տարբեր  հզորությամբ  դոզաները  չեն  դրսևորում  նշանակալից  ազդեցություն  բջիջների  կենսունակության  կամ  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  վերականգնման  վրամարդու  գլիոբլաստոմայի  U87-MG  և  T98G[5],  պարանոցի  քաղցկեղի  SiHa,թոքերիկարցինոմային  H460,  և  կրծողների  թոքի  քաղցկեղի  V79  բջջային  գծերում  [6]։
 հզորության  ազդեցությանՃառագայթմանբջիջներիկենսունակության և ԴՆԹ-ի  վնասվածքների վերականգնման վրա   հայտնաբերվել  է նաև  ռենտգենյան ճառագայթման ենթարկված գլիոմայիբնային   բջիջներում [7]։
 բացակայությունըՃառագայթման  դոզայի  և  դոզայի  հզորության  ազդեցությունների,  ինչպես  նաևնորմալ  և  քաղցկեղային  բջիջների  զգայունության  վերաբերյալ  հետազոտություններըխիստ կարևոր են ռադիացիոն կենսաբանության և մասնավորապես՝ քաղցկեղի բուժման բնագավառներում գերարագ էլեկտրոնային փնջի կիրառումը խթանելու համար։
 Աշխատանքի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  դոզայի  հզորության  էֆեկտը  «AREAL»գծային  արագացուցչի  գերարագ  էլեկտրոնային  փնջով  ճառագայթված  K-562  (մարդուքրոնիկ միելոիդ լեյկեմիա) բջիջներում՝ կիրառելով ԴՆԹ-կոմետների մեթոդը։
 Ուսումնասիրության  օբյեկտը  և  մեթոդները։
   Հետազոտության  օբյեկտ  ենհանդիսացել  K-562լեյկեմիա)  բջիջները։
   Գերարագէլեկտրոնային  փնջով  ճառագայթված  բջիջներում  գնահատվել  են  ԴՆԹ-ի  վնասվածքները և վերականգնումը ԴՆԹ-կոմետների մեթոդով։
 (մարդու  քրոնիկ  միելոիդԲջիջների  կուլտիվացում։
   K-562  բջիջները  կուլտիվացվել  են  RPMI-1640  միջավայրում,  որին ավելացվել է 10% ցլասաղմնային շիճուկ, 2 Մմ   L-գլյուտամին, 100 IU/mlպենիցիլինև 100 մկգ/մլ ստրեպտոմիցին։
 Բջջային  կուլտուրաների  ճառագայթումը։
   Բջիջները  ճառագայթվել  են  «AREAL»գծային  արագացուցչի  միջոցովլազերով  մակածված  գերկարճ  էլեկտրոնայինփնջերով։
   Նախքան  ճառագայթումը,  2  մլ  բջջային  սուսպենզիա  0.5  ×  105  բջիջ/մլխտությամբ  էպենդորֆների  մեջ  տեղադրվել  է  հորիզոնական  ուղղությամ  բարագացուցչից առաքված փնջից 1 սմ հեռավորության վրա։
  Բջիջները ճառագայթվել են 0 և 8գր դոզաներով 3.6  և  36 Գր/րոպե դոզայի հզորությամբ։
 ԴՆԹ կոմետների մեթոդ։
  ԴՆԹ-ի վնասվածքները և վերականգնումը գնահատելուհամար  իրականացվել  է  հիմնային  ԴՆԹ-կոմետների  մեթոդը  [8]  ճառա-գայթումիցանմիջապես  հետո  և  24  ժանց։
   0  ժ-ն  ընտրվել  է  ԴՆԹ-ի  առաջնային  վնասվածքներիգնահատման  համար,  իսկ24  ժ-ը՝ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  վերա-կանգնումըգնահատելու համար։
 Յուղազերծված  ապակիները  պատվելեն  1  %-անոց  ագարոզով  և  պահվել  37°Cջերմաստիճանային  պայմաններում    12-24    ժամ՝  պնդանալու  համար։
   20  մկլ    K-562 բջիջների  սուսպոնզիան  խառնվել  է  80  մկլ  հալման  ցածր  ջերմաստիճան  ունեցողագարոզի  (LMA)  0.5  %  լուծույթի  հետ։
   100  մկլ  բջիջների  և  ագարոզի  խառնուրդըկաթեցվել  է  առարկայակիր  ապակիների  վրա։
   Այնուհետև  տեղադրվել  են    +4°C  ջերմաստիճանային պայմաններում  10 րոպե՝ երկրորդ շերտի պնդանալու համար։
  Ապատեղադրվել են լիզիս-բուֆերիմեջ (2.5 M NaCl, 100 mM EDTA, 10 mM Tris, pH=10.0  և Triton X  ջերմաստիճանային  պայմաններում՝  սպիտակուցների  ևթաղանթների  քայքայման  համար։
   Որից  հետո,  պատրաստուկները    տեղադրվել    են   1  ժամհիմնային  բուֆերով (300 mM NaOH և 1 mM EDTA) լցված  էլեկտրոֆորեզի  սարքի  մեջ  30րոպե՝    ԴՆԹ-ի    ապապարուրման    և    հիմնային  լաբիլ  սայթերի    հայտնա-բերմանհամար։
   Էլեկտրոֆորեզ  իրականացվել  է    25  Վ    լարման  և  300  մԱ    հոսանքի հզորության   պայմաններում  20  րոպե   տևողությամբ։
   Էլեկտրոֆորեզից հետո պատրաստուկները  մշակվել  են    չեզոքացնող  բուֆերով  (0.4  Մ  Tris,  pH=7.5)  15  րոպեի  ընթացքում և  ներկվել  20 մկգ/մլ   էթիդիումի բրոմիդի  լուծույթով։
 Յուրաքանչյուր  տարբերակում  վերլուծվել  է  180-ական  բջիջ։
   ԴՆԹ-ի  վնասվածքների որոշման համար օգտագործվել է Օլիվիպոչիմոմենտ (Olive Tail Moment, OTM)պարամետրը, որը հավասար է կոմետիպոչում ԴՆԹ-ի տոկոսային պարու-նակությանև պոչի երկարության արտրադրյալին։
  Կոմետների պատկերները վեր-լուծվելեն «CometIV  software»  համակարգչային  ծրագրի  միջոցով։
   Ստացված  տվյալներիվիճակագրությունն  իրականացվել  է  «Statgraphics  2.1»  ծրագրի  միջոցով  «Mann-Withney(U)»ոչ պարամետրիկ թեստի կիրառմամբ։
 Հետազոտության արդյունքները։
   «AREAL»  արագացուցչի  միջոցով      8  Գր,  3.6  և  36Գր/ր դոզայի հզորությամբ էլեկտրոնային փնջով մակածված ԴՆԹ-ի վնասվածքները ևդրանց  վերականգնումը  K-562  բջիջներում  ներկայացված  են  աղյուսակ  1-ում։
 Կոմետների  պատկերները  ներկայացված  են  նկար  1-ում  և  2-ում։
   ԴՆԹ-կոմետ-ներիմեթոդի  ընտրությունը  պայմանավորված  է  ռադիոկենսաբանության  մեջ  դրա  լայնօգտագործմամբ[9]։
 Դոզ ա,ԳրԴոզայի հզորություն, Գր/ր0  ժ24 ժ0  ժ24 ժԱղյուսակ 1. Բարձր (36 Գր/ր)  և ցածր (3.6 Գր/ր) հզորությամբ դոզայով գերարագէլեկտրոնային փնջով ճառագայթված K-562 բջիջներում ԴՆԹ-ի  վնասվածքներիմակարդակը (OTM, միջին±ստանդարտ սխալ) ճառագայթումից 0 և 24 ժամ անց*p<0.05   հավաստի տարբերություն համեմատած համապատասխան ստուգիչի հետ։
 #p  <  0.05    հավաստի      տարբերություն  համեմատած  0  ժ  ճառագայթումից  հետոստացված տվյալների հետ։
 Նկար 1. Կոմետների պատկերները չճառագայթված K-562 բջիջներումԱԲՆկար 2. Կոմետների պատկերները 8 Գր դոզայով ցածր (3.6 Գր/ր) (Ա) և բարձր (36 Գր/ր)(Բ) հզորությամբ ճառագայթումից անմիջապես հետո K-562 բջիջներումՃառագայթումից  անմիջապես  հետո  դիտվում  է  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  աճ  ինչպես ցածր (3.6 Գր/ր), այդպես էլ բարձր (36 Գր/ր) դոզայի հզորության դեպքում։
  Ցածր ևբարձր  հզորությամբ  դոզաները  հանգեցնում  են  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  նույն  մակարդակին։
   Ցածր  հզորությամբ  դոզայով  ճառագայթումից  24  ժ  հետո  ԴՆԹ-իվնասվածքների  քանակը  նշանակալիորեն  նվազել  է  ճառագայթումից  անմիջապեսհետո  դիտարկված  մակարդակի  համեմատ,  և  այն  գրեթե  չի  տարբերվում  համապատասխան  ստուգիչից։
   Այսպիսով,  ճառագայթումից  հետո  ԴՆԹ-ի  վնասվածքներիմեծ  մասը  կարող  է  ամբողջովին  վերականգնվել։
   Ճառագայթումից  24  ժ  հետո  OTM-իմակարդակը հավաստի նվազում է նաև բարձր հզորությամբ դոզայով ճառագայթվածբջիջներում,  սակայն մնում է բարձր համեմատած համապատասխան ստուգիչի հետ։
 Այսպիսով,  բարձր  հզորությամբ  դոզայով  ճառագայթման  դեպքում  ԴՆԹ-ի  վնասվածքները  մասնակիորեն  են  վերականգնվում։
   ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  վերականգնումըմկներիլիմֆոցիտներում  ճառագայթումիցբջիջներում`ճառագայթումից 24 ժամանց [10], «Saccharomyces cerevisiae» խմորասնկային բջիջներում`ճառագայթումից 4 ժամանց [11]։
  Սակայն, նշված հեղինակների կողմից ճառագայթմանդոզայի հզորության էֆեկտը ԴՆԹ-ի վերականգնման վրա չի ուսում-նասիրվել։
 է  ԴՆԹ-կոմետների72  ժամանց[9],նկարագվածկիրառմամբմեթոդիՉնայած  բարձր  և  ցածր  հզորությամբ  դոզաները  հանգեցնում  են  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  նույն  մակարդակին,  ԴՆԹ-ի  վերականգնումը  ցածր  հզորությամբ  ճառագայթման դեպքում իրականացվում է ավելի  լիարժեք։
  Ստացված տվյալները բացատրելու  համար  կատարվել  է  ըստ  բջիջների  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  բաշխմանվերլուծություն  (աղյուսակ  2),  քանի  որ  ԴՆԹ  կոմոտների  մեթոդը  թույլ  է  տալիսնկարագրել[12]։
   Ստացվածարդյունքների  համաձայն՝  ցածր  հզորությամբ  ճառագայթման  դեպքում  գերակշռումեն 20-30 և 30-40 ОТМ–ի սահմաններում ԴՆԹ-ի վնասվածքներ ունեցող բջիջները։
  Բարձրհզորությամբ  ճառագայթման  դեպքում  գերակշռում  են  բջիջները,  որոնց  ԴՆԹ-իվնասվածքների  մակարդակը  գտնվում40-50  ОТМ–իսահմաններում։
 Առկա են նաև 50-ից  բարձր ОТМ ունեցող բջիջներ։
 բջջային  պոպուլյացիայիհետերոգենությունը30-40  և  էԱյսպիսով,  չնայածոր  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  միջին  մակարդակը  3.6  Գր/ր  և  36Գր/ր  ճառագայթման  պայմաններում  նույնն  է,  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  բաշխումնէականորեն  տարբերվում  է։
   3.6  Գր/ր  ճառագայթման  դեպքում  գերակշռում  են  ԴՆԹ-իվնասվածքների  ցածր  և  միջին  մակարդակով  բջիջները,  իսկ  36  Գր/ր  ճառագայթմանդեպքում՝  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  բարձր  մակարդակով  բջիջները։
   Այսպիսով,    բարձրհզորությամբ  դոզայով  ճառագայթված  բջիջներում  ԴՆԹ-ի  վնասվածության  ավելիբարձր մակարդակը հանգեցնում  էԴՆԹ-ի վերականգնման նվազման։
 ОТМ-իմակարդակը3.6 Գր/ր36 Գր/րԲջիջներիընդհանուրքանակըԲջիջների%ըԲջիջներիընդհանուրքանակըԲջիջների%ը50-իցբարձրԱղյուսակ 2.8 Գր բարձր և ցածր դոզայի հզորությամբ ճառագայթումից անմիջապեսհետո ԴՆԹ-ի վնասվածքների բաշխումը K-562 բջիջներում (հիմնված  180  բջիջներիվերլուծության վրա)հզորությամբդոզաներով  մակածված  ԴՆԹ-իԵզրակացություն։
   ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  և  ռեպարացիայի  ուսումնասիրությունը «AREAL» գծային արագացուցչով՝ գերարագ էլեկտրոններով ճառագայթված K-562բջիջներում ԴՆԹ-կոմետների մեթոդով, թույլ է տալիս եզրակացնել, որ 8 Գր դո-զայովճառագայթված  բջիջներում  դիտվում  է  ԴՆԹ-ի  վնասվածքների  քանակի  հավաստիբարձրացում՝ համեմատած ստուգիչի հետ։
  Ճառագայթման բարձր (36 Գր/ր) և ցածր (3.6Գր)վնասվածքների  միջինմակարդակները  հավաստիչեն  տարբերվում։
   Սակայն  բջիջներում  ԴՆԹ-իվնասվածքների բաշխման համաձայն՝ դոզայի հզորության մեծացումն առաջացնում էԴՆԹ-ի  տարբեր  մակարդակի    վնասվածքներով  բջիջների  հարաբերության  շեղումիօգուտ  ավելի  վնասված  բջիջների՝  նվազեցնելով  նաև  դրանց  վերականգման  ունակությունը։
   Այսպիսով,  ստացված  տվյալների  համաձայն՝  ճառագայթման    դոզայիհզորության  բարձրացումը  հանգեցնում  է  ուռուցքային  բջիջների    ռեպարացիայիճնշման՝ մեծացնելով ճառագայթման  հակաուռուցքային  պոտենցիալը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Gauduel  Y.,  Laser-Driven  Particle  Acceleration  Towards  Radiobiology  and  Medicine,  Springer։
 Նիկոլյան ՍոնաԳԵՐԱՐԱԳ  ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ՓՆՋՈՎ ՃԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԴՈԶԱՅԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆԷՖԵԿՏԸ ՄԱՐԴՈՒ ՔՐՈՆԻԿ ՄԻԵԼՈԻԴ ԼԵՅԿԵՄԻԱՅԻ ԲՋԻՋՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ գերարագ էլեկտրոնային փունջ, դոզայի հզորության էֆեկտ, ԴՆԹ-իվնասվածքներ և վերականգնում, ԴՆԹ-կոմետների մեթոդ։

Ուսումնասիրվել  է  դոզայի  հզորության  էֆեկտը՝  գերարագ  էլեկտրոնային  փնջով  ճառագայթված  K-562  (մարդու  քրոնիկ  միելոիդ  լեյկեմիա)  բջիջներում՝  կիրառելով  ԴՆԹ-կոմետների  մեթոդը։
   Ցածր  (36  Գր/ր)  հզորությամբ  ճառագայթմամբ  մակածված  ԴՆԹ-ի  վնասվածքները  դրսևորում  են՝  ըստ  բջիջների  բաշխման  արտահայտված  տարբերություններ։
   Բարձր  հզորությամբ  դոզայով  ճառագայթման  ժամանակ  գերակշռում  են  ԴՆԹ-ի  ավելի  բարձր  վնասվածությամբ  բջիջները,  որով  և  պայմանավորված  է  ԴՆԹ-ի  վերականգնման  ավելի  ցածր  մակարդակը՝ համեմատած ցածր հզորությամբ դոզայով ճառագայթված բջիջների։
