 Նախիջևանի  խնդիրներին  վերաբերող  յուրաքանչյուր  լուսաբանում,  որընվիրված  կլինի  նրա  պատմությանը,  ժողովրդագրությանը,  մշակույթին,  պատմաճարտարապետական  ժառանգությանը,  չափազանց  արդիական  է  ու  հրատապ։
  Հայագիտության մեջ միայն վերջին տարիներին է անդրադարձ կատարվել  նրա  պատմության  առանձին  խնդիրների  պարզաբանմանը,  ներկայումս քաղաքական ավելի մեծ նշանակություն ու կարևորություն է ստանում Նախիջևանի ամբողջական պատմության ուսումնասիրությունը։
  Բռնակցված լինելովԱդրբեջանին՝  խեղաթյուրվել  է  նրա  պատմությունն  առավել  մեծ  թափով  ուեռանդով  վերջին  քսան  տարիների  ընթացքում,  որտեղ  պետական  մակարդակով  ամբողջությամբ  ոչնչացվել  է  հայկական  մշակութային  շերտը,  իրենց«պատմագրության»  էջերից  մաքրվել  են  հայկական  հետքերը՝  իր  հայրենիքիանքակտելի մասը կազմող երկրամասից։
 Սույն հոդվածում փոքրիկ անդրադարձ է կատարվել Նախիջևանի երկրամասի  հայ  կաթոլիկ  համայնքի  ներքին  կյանքին,  որը  մեծ  արժեք  ու  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում։
   Հայ  և  օտար  աղբյուրների  վերլուծության  շնորհիվ  վեր  է  հանվել  մեկուկես  հարյուրամյակ  ընդգրկող  ժամանակահատվածիհայ  համայնքի  կենսագործունեությանը  վերաբերող  ամբողջական  պատկերը։
 Հայ  կաթոլիկ  համայնքը  խոշոր դեր է  խաղացել  Նախիջևանի երկրամասի  քաղաքական,  տնտեսական  ու  մշակութային  կյանքում։
   Մենք  սույն  հոդվածումքննության  կառնենք  երկրամասում  կաթոլիկության  սկզբնավորման,  տարածման, զարգացման, անկման և հայ կաթոլիկ համայնքի՝ Արևելքի ու Արևմուտքիդիվանագիտական շփումներում ունեցած դերին վերաբերող հարցերը։
 Կաթոլիկությունը  Նախիջևանի  երկրամաս  էր  ներթափանցել  XIVդ.սկզբներին՝  ֆրանցիսկյան  և  բենեդիկտյան  կրոնավորների  կողմից,  որոնք  լայնքարոզչություն  էին  ծավալել  Թուման-ե  Նախիջևանի*  Ազատ-Ջիրանի  ու  Դարաշամբի  մահալների  հայկական  գյուղերում,  և  մեր  մատենագրության  մեջհայտնի են ունիթոր կամ ունիթոռ անունով։
  Թուման-ե Նախիջևան վարչամիավորն ընդգրկում էր Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Նախճավան և Գողթն,Սյունիքի՝  Վայոց  ձոր,  Ճահուկ,  Երնջակ  ու  Ծղուկ  գավառները։
   Այն  հյուսիսարևմուտքից  սահմանակից  էր  Երևանի  վիլայեթին,  արևելքից՝  Ղափանաթիօրոտին  (գավառ)։
  Երկրամասի  բնական  սահմաններն  անցնում  էին  արևմուտքում՝ Արփա գետով, հյուսիսում՝ Վարդենիսի լեռնաշղթայով, արևելքում՝ Սյունյաց  լեռնաշղթայով,  հարավում՝  Արաքս  գետի  երկարությամբ  ձգվող  հարթավայրով  [17,  p.  303]։
   Թուման-ե  Նախիջևանը  բաժանվում  էր  երկու  մեծ  շրջանների՝  Ջուղայի  և  Շահապունիքի,  որոնց  գլխավոր  քաղաքներն  էին  Օրդուբադնու  Նախիջևանը  [23,  p.  362]։
   Սրանք  իրենց  հերթին  տրոհվում  էին  մահալների,Ջուղան՝  Ազատ-Ջիրանի  ու  Դարաշամբի,  Շահապունիքը՝  Դարալագյազի  մահալի ու Սիսականի օլքայի [12, էջ 47, 77]։
  Ազատ-Ջիրանի մահալը տարածվումէր Գեղան գետի ավազանում՝ ընդգրկելով Մեծ Հայքի Վասպուրական ու Սյունիք  նահանգների  Գողթն  ու  Երնջակ  գավառները,  արևելքում  սահմանակցումէր Սյունյաց լեռնաշղթային։
  Սրան արևմուտքից սահմանակից էր Դարաշամբիմահալը, որից բաժանվում էր Երնջակ գետով, ընդգրկում էր Վասպուրականի՝Նախճավան ու Սյունիքի Ճահուկ գավառները։
  Դարաշամբի մահալը փռված էրՆախիջևան գետի ավազանում։
  Այն արևելքից սահմանակից էր Երնջակ գետին,հյուսիսից՝  Վայոց  ձորի  լեռներին,  արևմուտքից՝  Արփա  գետին,  հարավայինսահմանն հասնում էր մինչև Արաքս գետ [11]։
 1318թ. Հռոմի Հովհաննես XXII պապի կոնդակով ստեղծվեց արևելյան գավառների    արքեպիսկոպոսությունը,  որի    կենտրոնը  Պարսկաստանի  Սուլթանիե քաղաքն էր [15,էջ 1714]։
  1330թ. Քռնայում (բնակավայր Նախիջևանում Հ. Փ.)հավաքված 12 վարդապետներ՝ մեծ մասամբ Հովհաննես Քռնեցու աշակերտներից, որոշում են կայացնում ոչ միայն անձամբ, այլև իրենց ենթակա հավատացյալ ժողովրդով հնազանդվել Հռոմի պապին և ընդունել կաթոլիկ եկեղեցու դավանանքը։
  1350թ. Նախիջևան քաղաքը դառնում է կաթոլիկ եպիսկոպոսությաննստավայր, իսկ մեկ դար անց Սուլթանիեից եպիսկոպոսության կենտրոնը տեղափոխվում  է  այստեղ  [6,  էջ  200]։
   XIVդ.  կեսերին  դոմինիկյան  կրոնավորներԲարդուղիմեոս  Բոլոնացու  և  Պետրոս  Արագոնացու  ակտիվ  գործունեությանարդյունքում Նախիջևանի վերոհիշյալ մահալներում ձևավորվեցին հայ կաթոլիկների կամ ունիթորների մի շարք համայնքներ [19, p. 514-522], որտեղ Իննոկենտիոս VI պապի 1356 թ. կոնդակով ձևավորվեց կաթոլիկ առանձին միաբանություն՝ դոմինիկյանների ուխտի գլխավորի անմիջական ենթակայությամբ [1,էջ  388]։
   Հայ  կաթոլիկ  համայնքի  գործունեությունը  տևեց  շուրջ  չորս  դար՝  XIVմինչև XVIII դ. կեսերը [2, էջ 80]։
 XVII  դ.  սկզբներին  Նախիջևանի  երկրամասի  հայ  կաթոլիկ  համայնքըբավականին մարդաշատ էր և ուներ տասը գործող եկեղեցի [3, էջ 148]։
  Ըստ Ղ.Ալիշանի՝ ունիթոր հայերի թիվը վերը նշված շրջաններում հասնում էր 19 հազարի։
  Այս ազգաբնակչությունը տեղավորված էր 3 քաղաքներում ու 12 գյուղերում և ընդհանուր առմամբ կազմում էր 1830 տուն [1, էջ 385-387]։
  Սակայն Ալիշանի մոտ մի փոքր վրիպակ կա, որը նույնությամբ կրկնել են խնդրին այս կամայն  կերպ  անդրադարձած  որոշ  ուսումնասիրողներ։
   Համաձայն  Նախիջևանիերկրամասի հայ  կաթոլիկների արքեպիսկոպոս  Ազարիա Ֆրիտոնի  1601թ. զեկուցագրի՝  գավառում  ապրում  էր  մոտ  1780  տուն  հայ  ընտանիք  կամ  19400բնակչություն,  որոնք  տեղաբաշխված  էին  Նախիջևանի  երկրամասի՝  Ապարաներ,  Ապրակունիս,  Քռնա,  Սալթաղ,  Խոշկաշեն,  Մեծշեն,  Գանձակ,  Շահապունիք,  Ղարաղուշ,  Ցղնա  և  հարևան  Մակուի  շրջանի  Կեծուկ  ու  Արտազ  գյուղերում։
     XVIIդ.    սկզբներին  այս  բնակավայրերում  հայ  բնակչության  կողքինհայտնվում  են  193  մահմեդական  ընտանիքներ  [20,  p.  416-449],  որոնց  էթնիկպատկանելությունը ճշտել անհնար է։
 Նախիջևանի  երկրամասի  հայ  կաթոլիկ  համայնքի  դերը  մեծացավ  հատկապես XVII դ.։
  Կաթոլիկ եկեղեցու սևեռուն ուշադրությունը Նախիջևանի վրապայմանավորված էր առաջին հերթին նրանով, որ այդ երկրամասի վրայով էինանցնում  առևտրական  տարանցիկ  ճանապարհները  և  նրա  բնակավայրերիցշատերը (Նախիջևան, Ջուղա, Ագուլիս, Օրդուբադ, Հ. Փ.) միջազգային առևտրիկարևորագույն հանգույցներ էին, որտեղ Արևելքից ու Արևմուտքից հսկայականհարստություն էր կուտակվում։
  Սեֆյան շահերին Նախիջևանի կաթոլիկ հայերը  հետաքրքրում  էին  այնքանով,  որ  արևմտաեվրոպական  պետություններիօգնության կարիքը ունենալով՝ նրանք փորձում էին այդ երկրների օգնությամբպայքարել  Օսմանյան  կայսրության  դեմ  և  Արևմուտք  էին  ուղարկում  Նախիջևանի  և  Ջուղայի  հայ քրիստոնյա  վաճառականներին, որոնք  դիվանագիտական գործունեություն էին իրականացնում եվրոպական երկրներում։
 Ընդառաջելով  եվրոպացիների  միջնորդությանը՝  դեռ  շահ  Իսմայիլ  I-ն(1502-1524թթ.)  էր  մի  շարք  արտոնություններ  շնորհել  Նախիջևանի  երկրամասի հայ կաթոլիկներին [7, էջ 176]։
  Սակայն շահերի փոփոխության ժամանակնախորդների  շնորհումները  կորցնում  էին  իրենց  ուժը  և  կարիք  ունեին  վերահաստատման։
   Հռոմի  պապի  և  արևմտաեվրոպական  թագավորների  միջնորդությամբ  շահ  Աբբասի  (1587-1629թթ.)  կառավարման  շրջանում  վերահաստատվեցին  հին  արտոնությունները,  Նախիջևանի  կաթոլիկ  հայ  համայնքներիմեծ մասը «խասս» հայտարարվեց` իմունիտետի իրավունք ստացավ տեղականհարկահանների  հանդեպ  [1,  էջ  394]։
   Պարսից  արքունիքի  հետ  դիվանագիտական կապեր պահպանելը հիանալի առիթ էր տալիս Հռոմի պապին և արևմտաեվրոպական  միապետներին՝  հովանավորելու  Նախիջևանի  երկրամասի  հայկաթոլիկներին։
   Այս  երկրներից  շատ  հաճախ  դեսպանություններ  էին  գալիսՍպահան։
   Եվ  նրանք  բոլորն  էլ  տանում  էին  հանձնարարական  նամակներ,որոնց  մեջ  Հռոմի  պապը  և  արևմտաեվրոպական  միապետները  խնդրում  էինշահերին հովանավորել և պաշտպանել իրենց կրոնակից հայ կաթոլիկներին [4,էջ 317]։
 Այսպես,  երբ  Պողոս  V  պապի  կողմից  հատուկ  պատվիրակ  նշանակվածՊողոս Չիթթադինի կրոնավորը, Դոմինիկյան, Օգոստինյան և Կարմելիտականմիաբանների  ուղեկցությամբ՝  1615թ.  դեկտեմբերի  13-ին  Ֆահրապատ  քաղաքում ներկայանում է շահ Աբբասին, վերջինս մի շարք արտոնություններ է տալիս  Նախիջևանի  երկրամասի  կաթոլիկ  հայերին՝  մասնավորապես  արգելվումեն  մանկաժողովները, վերադարձվում է  բռնագրավված  գույքը  և  կաթոլիկներիկենտրոն  հանդիսացող  Ազատ-Ջիրանի  մահալում  նշանակվում  է  հայ  կառավարիչ [15, էջ 606]։
 Նախիջևանի  երկրամասի  կաթոլիկ  հայերի  նկատմամբ  ուշադրություննավելի  է  մեծանում  XVII  առաջին  քառորդից,  երբ  Հռոմն  սկսում  է  առանձինուշադրություն դարձնել Արևելքի քրիստոնյաների վրա և ավելի լուրջ քայլերի էդիմում՝  նրանց  իրեն  ենթարկելու  համար։
   1622  թ.  Գրիգոր  XV  պապը  Հռոմումհիմնում է կրոնական մեծ հաստատություն, որն ստանում է «Հավատի պրոպագանդայի սուրբ միաբանություն» անունը։
  Հայ կաթոլիկ գրականության մեջ այսմիաբանությունը կոչվում է «Սուրբ ժողով տէ փրոփականդայ ֆիդէ», «Սուրբ ժողով տարածման հաւատոյ» և «Սրբազան համագումար հաւատոյ»։
  1627թ. Ուրբանոս  VIII  պապը  կաթոլիկ  քարոզիչներ  պատրաստելու  համար  Նախիջևանում հիմնում է բազմալեզու դպրոց [15, էջ 318]։
  Կաթոլիկ հայերի համար բացված  այս  դպրոցում  ուսուցչություն  էին  անում  Վատիկանից  ուղարկված  բազմաթիվ  կրոնավորներ,  որոնցից  մեկը  դոմինիկյան  Պողոս  Պիրոմալին  էր,  որը1632թ.  հաստատվել  էր  Հայաստանում  և  1654-1664թթ.  Նախիջևանի  արքեպիսկոպոսն  էր  ու  կառավարում  էր  կաթոլիկ  հայերի  համայնքը  [15,  էջ  606]։
   Վերջինս այն կրոնավորն էր, որի միջոցով «Փիլիպպոս կաթողիկոսն Էջմիածնի գրեաց  առ  Իննոչենցիոս  Ժ  զդաւանութիւն  կաթողիկէ  հաւատոյ,  զոր  ԻԵ  եպիսկոպոսունք  եւ  ութ  վարդապետք  ստորագրեցին  եւ  ի  ձեռն  Պօղոսի  ԲիրոմալիիՏոմինիքանին առաքեաց ի Հռոմ» [14, էջ 177-178]։
 1669թ. Կղեմես IX պապի, Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս XIV թագավորի, Տոսկանայի  մեծ դուքսի  և  վենետիկյան  սենատի հատուկ  հանձնարարականներովՍպահան  է  ուղարկվում  Նախիջևանի  արքեպիսկոպոս  Մատթեոս  Հովհաննիսենցը՝ իրեն ենթակա հայ կաթոլիկների օգտին արտոնություններ ձեռք բերելու[8,  էջ  64-67]։
   Այդ  բանակցությունների  շնորհիվ  վերահաստատվեցին  Նախիջևանի  երկրամասի  հայ  կաթոլիկների  նախկին  արտոնությունները։
   Այսինքն՝հայ  կաթոլիկ  համայնքները  «խասս»  հայտարարվեցին,  ճանաչվեցին  «ենթակահատկապես  և  անմիջապես  շահին,  ազատ  մասնավոր  որևէ  իշխանի  իրավասությունից»։
  Դա նշանակում էր, որ կաթոլիկ համայնքներն այսուհետև գտնվելու  էին  շահի  անձնական  խնամակալության  ու  հովանավորության  ներքո  ևանմիջականորեն նրան էին մուծելու հարկերը և տուրքերը կամ ձեռք էին բերելու հարկային «իմունիտետի» իրավունք [16, p. 385]։
  Այս իրավունքները Նախիջևանի երկրամասի հայ կաթոլիկները ձեռք էին բերել դեռ շահ Աբբաս I-ի օրոք,սակայն  պարսկական  պաշտոնյաները  անուշադրության  էին  մատնել  շահերիհրամանները, և կարիք էր լինում, որ յուրաքանչյուր նոր շահ վերահաստատերիր նախորդի առանձնաշնորհումները։
 Կաթոլիկ եկեղեցու հարաբերությունները պարսկական արքունիքի հետառանձին կարևորություն են ստանում XVIIդ. երկրորդ կեսին՝ Ֆրանսիայի թագավոր  Լյուդովիկոս  XIV  ժամանակ։
   Հենց  այս  ժամանակ  էլ  Նախիջևանի  երկրամասը դառնում է պարսկական  արքունիքի  և Արևմուտքի  քաղաքական  հարաբերությունների  կարևոր  հանգույց,  քանի  որ  այդ  առիթը  կար,  և  դա  Նախիջևանի  կաթոլիկ  հայերն  էին,  որոնք  արժանացել  էին  Ֆրանսիայի  թագավորիուշադրությանը [4, էջ 323]։
  Այսպես, 1664 թ. փետրվարի 7-ին իր գրած նամակիմեջ Լյուդովիկոս XIV-ը ակնարկում էր, որ կաթոլիկներն էլ, ինչպես մյուս քրիստոնյաները, ենթարկված են Պարսկաստանում գործող «Իմամ Ջաֆարի» օրենքին [22, p. 288-289], որի համաձայն՝ ամեն մի քրիստոնյա, ընդունելով մահմեդականություն,  տիրանում  էր  քրիստոնյա  ազգականների  ունեցվածքին  [5,  էջ219-221]։
  Խնդրելով, որ վերացվի այս օրենքը, թագավորն շտապում էր ավելացնել, թե իր խոսքը միայն այն քրիստոնյաների մասին է, որոնք իրենց անվանումէին ֆրանկ (կաթոլիկ) և բոլորովին չի վերաբերում հերձվածողներին, այսինքն՝ոչ կաթոլիկ հայերին [4, էջ 323]։
 Չնայած  Արևմուտքից  հղված  բազմաթիվ  նամակներին  ու  դիմումներին՝կաթոլիկ  հայերի  դրությունը  շարունակում  էր  մնալ  ծանր։
   1682թ.  հոկտեմբերի15-ին Լյուդովիկոս XIV հանձնարարականով Պարսկաստան ժամանած՝ ճիզվիտական  քարոզիչ  հայր  Պետրոսը,  շահ  Սուլեյմանին  (1666-1694թթ.)  է  հաղորդում  Ֆրանսիայի  թագավորի  մտահոգությունները  Նախիջևանի  երկրամասիկաթոլիկ հայերի նկատմամբ կիրառվող շարունակական բռնությունների առնչությամբ [18,p.262-263]։
  Եթե XVIIդ. կեսերին Նախիջևանի երկրամասում հաշվվում էին 5-7 հազար հայ կաթոլիկներ, ապա XVIIIդ. սկզբներին նրանց թիվը չէրանցնում մի քանի տասնյակ մարդուց [10, էջ 9]։
  Այսպիսի ծանր պայմաններումէր  ապրում  արևմտաեվրոպական  պետությունների  ու  Հռոմի  պապի  հովանավորությունը  վայելող  կաթոլիկ  հայությունը։
   Սրա  պատճառը  Պարսկաստանիանկայուն  վարչաքաղաքական  համակարգն  էր.  շահերի  հրամանները  կա՛մչէին հասնում տեղի կառավարիչներին, կա՛մ ուղղակի անտեսվում էին նրանցկողմից,  և  բնականաբար  նման  արտաքին  դիվանագիտական  միջամտությունները  չէին  կարող  որևէ  ազդեցություն  ունենալ  և  կանխել  այն  բոլոր  ապօրինությունները, որոնք բխում էին պարսկական նեխած պետական համակարգից։
 Չնայած  արևմտաեվրոպական  պետությունների  և  Հռոմի  պապերի  հովանավորությանն  ու  շոշափելի  օգնությանը  երկրամասի  կաթոլիկ  հայերին՝XVIIIդ. կեսերին նրանց կենսագործունեությունը դադարում է։
 Նախիջևանի երկրամասի հազարավոր կաթոլիկ հայ ընտանիքներ 1746թ.արտագաղթում  են  Փոքր  Ասիայի  թուրքական  տարածքներ,  մասնավորապես՝Զմյուռնիա  [1,  էջ  406-407]։
   Կաթոլիկ  հայերի  մի  քանի  համայնքներ  դավանափոխվում ու մահմեդականություն են ընդունում։
  Այս մասին Ղազար Ջահկեցինգրում  է.  «Նմանապէս  և  յերկրին  Նախիջևանայ  Ախթարմայից  գեղօրայքն  բազումք  դարձան  ի  կրօնս  պարսից,  որպէս  Սալիթաղ,  Քռնա,  որ  զառաքինութեանց և մոլութեանց և զԱլպերտն անդ թարգմանեցին, և կէծուկ, սոքա ամենեքեան, իսկ Ապրակունիս, և Շահբունիս, և Խոշկաշէն և Ապարաններ որէ եպիսկոպոսարան իւրեանց, սոցա մեծ մասն, բայց ի գեօղաքաղաքին Ճահկայ եղեալախթարմայքն  ոչ  դարձան  ի  կրօնս  պարսից  վասն  ազգիս  միաբնակաց,  որ  զետեղեալ եմք ի միջի նոցա» [9, էջ 334]։
  Կաթոլիկություն ընդունած հայ բնակչությունը, կտրված լինելով իր եկեղեցուց, որի դերը անգնահատելի էր հայապահպանման գործում, հեռանալով իր ազգային մշակույթից, ավելի հեշտությամբ էրզոհ  դառնում մահմեդական  իշխանությունների  ձուլման  քաղաքականությանը[3, էջ 151]։
 Այսպիսով,  XVIIIդ.  կեսերին  վարչաքաղաքական  անկայուն  համակարգիև  նրանից  բխող  ծանր  հարկապահանջության,  կյանքի  ու  գույքի  անվտանգության  բացակայության,  արժանապատվության  ոտնահարման  պատճառներովՆախիջևանի  երկրամասի  կաթոլիկ  հայերի  մի  մասը  մահմեդականացավ,  իսկմյուս մասը տարագրվեց։
  Հավատասփյուռ ժողովին ներկայացված մի զեկուցագրի  համաձայն՝  Քռնա  և  Ապարաններ  գյուղերից  «Խուլիխանի  (Նադիր  շահ1736-1747թթ.  Հ.Փ.)  վերջին  գազանային  պատերազմներէն»  Հայ  եղբարք  քշուեցան [13, էջ 21]։
  Ղ. Ալիշանի տվյալներով այդ իրադարձություններից հետո Նախիջևան  այցելած  իտալացի  միսիոներները  հանդիպեցին  ընդամենը  60-70  կաթոլիկ հայերի [1, էջ 387]։
 Եզրակացություն.  Եվրոպական  պետությունների  և  Հռոմի  պապի ուշադրությունը Նախիջևանի երկրամասի կաթոլիկ հայերի նկատմամբ հսկայականտպավորություն  պիտի  թողներ  պարսկա-թուրքական  տիրապետության  տակտառապող  հայության  մնացած  հատվածի  վրա,  քանի  որ  այդ  ուշադրությունըերևակայական չէր, այլ իրական օգուտներ էր բերում, իհարկե, սա էլ իր հերթինպետք  է  արթնացներ  այն  հույսը,  թե  կարելի  է  դավանափոխությամբ  հասնելֆիզիկական ապահովության։
  Սակայն կաթոլիկ հայերը այդպես էլ ֆիզիկականապահովության չհասան, սա հստակ երևում է Հայաստանում XVIIդ. վերջերինմիսիոներական  գործունեություն  ծավալած  ճիզվիտական  քարոզիչների  նամակներից, որոնցից մեկում ասվում է. «...ես չեմ կարող առանց սարսափի հիշել,թե  ինչպիսի  ծանր  պայմաններում  էին  ապրում  Նախիջևանի  գավառի  հայկաթոլիկները մահմեդականների մեջ...» [21, էջ 195]։
  Այնուամենայնիվ հայ կաթոլիկ  համայնքը,  ձևավորվելով  որպես  ինքնուրույն՝  ներքին  կյանքով  ապրողմիավոր, մեծ նպաստ բերեց Նախիջևանի երկրամասի և Արևմուտքի ու Արևելքի  միջազգային  դիվանագիտական  հարաբերությունների  մեջ՝  կարևոր  դերխաղալով  մի  կողմից՝  Հռոմի  պապի  ու  եվրոպական  միապետների,  մասնավորապես Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XIV-ի, իսկ մյուս կողմից՝ պարսից շահերիարքունիքների միջև ընթացող դիվանագիտական շփումներում։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Ալիշան Ղ., Սիսական, Վենետիկ, 1893, 522 էջ։
 2.  Ալիշան Ղ., Տեղագիր Հայոց Մեծաց, Վենետիկ, 1855, 105 էջ։
 3.  Բայբուրդյան  Վ.,  XVII  դ.  Արևելյան  Հայաստանում  կաթոլիկ  միսիոներներիգործունեության պատմությունից, ՊԲՀ, 1989, N 2 էջ 148։
 4.  Լեո, Հայոց պատմություն, հ. Գ, Ե. 1969, 517 էջ։
 5.  Կարապետյան  Մ.,  «Իմամ  Ջաֆարի»  օրենքը  և  արևելահայերը  (XVII-XVIIIդդ.), ՊԲՀ, 1988, N 1, էջ 219-221։
 6.  Կոստիկյան  Ք.,  Կաթոլիկական  քարոզչությունը  Իրանում  և  հայ  իրականությունը, Մերձավոր  և Միջին Արևելքի  երկրներ և  ժողովուրդներ, Արևելագիտական ժողովածու, XXI, Ե., 2002, էջ 200։
 7.  Հովհաննիսյան Ա.,  Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, հ.Բ, Ե., 1959, 611 էջ։
 8.  Հովհաննիսյան  Ա.,  Նոր  նյութեր  հայ-ունիթորական  պատմագրությունից,«Արարատ», 1915, էջ 64-67։
 9.  Ղազար Ջահկեցի, Գիրք աստուածաբանական, որ կոչի դրախտ ցանկալի, Կ.Պոլիս, 1735, 704 էջ։
 10. Ճեմճեմեան  Ս.,  Նախիջեւանի  Հայոց  վարժարանը  եւ  Հռոմը,  Վենետիկ-Ս.Ղազար,  2000, 271 էջ։
 11. Մաշտոցի  անվան  մատենադարան,  Կաթողիկոսական  դիվան,    թղթ.  N  1ա,վավ.  99։
 12. Մատենադարանի  պարսկերեն  հրովարտակներ,  պրակ  III,  կազմեց՝  Ք.Կոստիկյան, Ե., 2005, էջ 47, 77։
 13. Ոսկյան Գ., Համառոտ ակնարկ մը քարոզող և միաբանող եղբարց պատմության Հայաստանի մեջ, Բազմավեպ, 1922, հունվար, էջ 21։
 14. Ստեփանոսի Ռօշքայ, Ժամանակագրութիւն կամ տարեկանք եկեղեցականք,հրատարակեց՝  Հ.  Համազասպ  Ոսկեան,  Մխիթ.  Ուխտէն,  Վիեննա,  1964,  էջ177-178։
 15.  Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Բ, մաս Գ, Պէյրութ, 1959, 2305 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՓանոսյան Հրաչյա Երանի - ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի հայցորդ, E-mail։

Կաթոլիկությունը  Նախիջևանի  երկրամաս  էր  ներթափանցել  XIVդ.  սկզբներին  ֆրանցիսկյան  և  բենեդիկտյան  կրոնավորների  կողմից,  որոնք  լայն  քարոզչություն  էին  ծավալել  Նախիջևանի  Ազատ-Ջիրանի  ու  Դարաշամբի  մահալների  հայկական  գյուղերում  և  մեր  մատենագրության  մեջ  հայտնի  են  ունիթոր կամ ունիթոռ անունով։
   Գտնվելով Արևելքի ու Արևմուտքի առևտրական ճանապարհների խաչմերուկում՝ հայ կաթոլիկ համայնքը մեծ հետք թողեց Նախիջևանի երկրամասի  տնտեսական,  քաղաքական  ու  մշակութային  կապերի  ստեղծման  ու  զարգացման  գործում։
   XVIIդ.  սկզբներին  մինչև  շահ Աբբաս  I-ի  (1587-1629թթ.)  կողմից կազմակերպած բռնագաղթը Նախիջևանի երկրամասի Ազատ-Ջիրանի  և  Դարաշամբի  մահալների  10  գյուղերում  ապրում  էր  1780  տուն  կամ  19400  մարդ հայ կաթոլիկներ։
    XVIIդ.  ընթացքում  Նախիջևանի  երկրամասի  հայ  կաթոլիկները  հայտնվեցին  պարսից  արքունիքի  ու  արևմտյան  պետությունների  դիվանագիտական  հարաբերությունների  առանցքում,  որի  արդյունքում  հայ  կաթոլիկ  բնակավայրերը «խաս» հայտարարվեցին, այսինքն՝ ենթարկվեցին անմիջապես  շահին։
    Այնուամենայնիվ  XVIIIդ.  կեսերին  պարսկական  պետության  վարչաքաղաքական  անկայուն  համակարգի,  դրանից  բխող  ծանր  հարկապահանջության,  կյանքի  ու  գույքի  անվտանգության  բացակայության,  արժանապատվության  ոտնահարման  պայմաններում  Նախիջևանի  երկրամասի  հայ  կաթոլիկների մի մասը մահմեդականացավ, իսկ մյուս մասը բռնագաղթվեց։
