ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԻՄՈՒՄՆԵՐ  Այլ կերպ ասած, ձևական որոշակիությունն անհրաժեշտ էր իրավական ակտերը նյութապես, նյութապես ներկայացնելու համար 1: Սահմանադրական դատարանի որոշումներն ինքնին իրավունքի աղբյուրներ են, բայց իրավական գրականության մեջ այս կարծիքը միատեսակ չէ:  Շատ հեղինակներ կարծում են, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումները չեն հանդիսանում օրենքի աղբյուր, քանի որ այդ ատյանը գործում է որպես բացասական օրենսդիր ՝ այս կամ այն ​​դրույթը ճանաչելով հակասահմանադրական 2 2:  Այնուամենայնիվ, այս կարծիքը չի կարող միանշանակ ընդունվել:  Գործնականում սահմանադրական դատարանները որոշ չափով խուսափում են այս կամ այն ​​դրույթը հակասահմանադրական ճանաչելուց, քանի որ այն «իրավական խնդիրներ» է հարուցում օրենսդիր և իրավապահ ոլորտում:  Սահմանադրական դատարանները հիմնականում հանդես են գալիս վիճահարույց դրույթի և (կամ) մեկնաբանությունների սահմանադրական բովանդակության բացահայտմամբ: Դոկտրինալ աղբյուրներում, ներառյալ նախադեպերի կայացման միջազգային դատարանների պրակտիկայում, արմատավորվել է այն դիրքորոշումը, ըստ որի դատարանի կողմից արտահայտված իրավական դիրքորոշումները պայմանականորեն բաժանվում են երկու խմբի ՝ ratiodecidenti (արդյո՞ք դատարանի վճիռներն են 1 Տե՛ս Մանասյան Ա.Ա., Սահմանադրական դատարանի որոշումների տեղը Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգում և նրանց դերը սահմանադրական կայունության ապահովման գործում, Երևան, 2013, ԵՊՀ հրատարակչություն, էջ 56: 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 77: հռչակել Սահմանադրության դրույթի իրավական բովանդակությունը կամ օրենքի դրույթի սահմանադրական բովանդակությունը) և obiter dictum (այնպիսի իրավական դիրքեր, որոնք կոչված են հիմնավորելու դատարանի կամ դատարանի որոշմամբ տրված մեկնաբանությունը, այսպես կոչված, «սովորաբար հայտարարել է ») Ելնելով վերոգրյալից `անդրադառնանք Սահմանադրական դատարանի որոշումներից մեկին (CCP -652), որում ասվում է, որ Սահմանադրական դատարանն իրավասու է ներկայացնել վերջնական իրավական դիրքորոշում Սահմանադրության դրույթների վերաբերյալ` նորմատիվի սահմանադրականությունը գնահատելիս: գործում է  Այդ իրավական դիրքորոշումների բովանդակությունը սահմանադրական նորմի պաշտոնական մեկնաբանությունն է: «Սահմանադրական դատարանը նշում է, որ մանկատան որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումները կոչված են ապահովելու ՀՀ Սահմանադրության և սահմանադրական օրինականության առավել ամբողջական և միատեսակ ընկալումը իրավապահ պրակտիկայում, կիրառել և կիրառել նորմատիվ ակտեր` ուղղված իրավապահ պրակտիկային համապատասխան են դրանց սահմանադրական բովանդակությանը »:   Որպես սահմանադրական իրավունքի պոտենցիալ աղբյուր, դրանք հիմնարար նշանակություն ունեն Սահմանադրական դատարանի որոշումներից բխող օրենսդրական (նորմատիվ) գործունեության համար:   Իր որոշումների մեջ բացահայտելով օրենքի սահմանադրական բովանդակությունը (դրա առանձին դրույթների նորմերը) կամ այլ իրավական ակտերի նորմերը `Սահմանադրական դատարանն արտահայտում է իրավական դիրքորոշումներ, որոնց հիման վրա որոշում է տվյալ նորմատիվ իրավական ակտի իրավական ուժի հարցը: անվավեր ճանաչելով այն:   Այդ պատճառով անհրաժեշտություն է առաջացել այդ ակտով (նորմերով) կարգավորվող հարաբերությունների հետագա կարգավորման, և, հետևաբար, պետական ​​իշխանության իրավասու մարմնի օրենսդրական (օրենսդրական) գործունեության համար: » Մեկ այլ որոշման մեջ ասվում է հետևյալը. ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կարգավիճակի և իր որոշումների իրավական ուժի առանձնահատկության պատճառով 3 տե՛ս «Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» ՀԿ «Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպերի կիրառում ՀՀ դատարանների կողմից », Երեւան, 2011, էջ 150-55: Սահմանադրական դատարանը գտնում է, որ այս որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումները. Ա) ուղղակիորեն բխում են Սահմանադրական դատարանի լիազորություններից, հետևաբար կրում են ձևական բնույթ, բ) ունեն հատուկ իրավական ազդեցություն, ուղղված են ինչպես կոնկրետ գործով, այնպես էլ գ) հանրային-իրավական հարաբերությունների բոլոր սուբյեկտները (համապարփակ են), գ) ունեն անորոշ վավերականություն, կարող են փոփոխվել միայն Սահմանադրական դատարանի որոշումներով, դ) կանչվել են ՀՀ իրավական համակարգում նպաստել իրավական անորոշության վերացմանը իրավական պրակտիկան, որոշ դեպքերում, իրավական հարաբերությունների սահմանադրականացման հիմքն են, դրանք նաև իրավական կարգավորման ժամանակավոր միջոց են) ՀՀ Սահմանադրության նորմերի պաշտոնական մեկնաբանությունների »(SDO-943): Այս ամենի հետ մեկտեղ հարկ է նշել, որ Սահմանադրական դատարանի օրենսդրական գործունեությունը ենթակա է որոշակի սահմանափակումների: Հարկ է նշել, որ որքան էլ Սահմանադրական դատարանը իրականացնի օրենսդրական գործունեություն, դա կընկալվի միայն մեկ ձևով, այն է `բացահայտել իրավական որոշակիության սկզբունքի անթույլատրելիությամբ օժտված իրավական նորմերի սահմանադրական բնույթը:   Այնուամենայնիվ, այն իրավունք չունի իրականացնել օրենսդրական գործունեություն դասական իմաստով `օրենքի ուղղակի արգելքի ուժով:  Այնուամենայնիվ, գործնականում կան դեպքեր, երբ Սահմանադրական դատարանը, դուրս գալով իր իրավասության սահմաններից, իրականում իրականացնում է օրենսդրական գործունեություն:  Այսինքն ՝ այն չի տալիս օրենքի դրույթների պաշտոնական մեկնաբանություններ, բայց լրացնում է ցանկացած իրավական ակտ ՝ ստեղծելով համապատասխան «բացակայող» դրույթ (օրինակ ՝ SDO-1348 որոշումը կարող է օգտագործվել):  Ակնհայտ է, որ Սահմանադրական դատարանի վերաբերյալ օրենսդրական ձևակերպումը գործնականում հակասում է Սահմանադրական դատարանի իրավասությանը:   Այլ կերպ ասած, Սահմանադրական դատարանը չի սահմանափակվում վիճելի դրույթի սահմանադրականությունը որոշելու համար սահմանադրության պաշտոնական մեկնաբանություններով, բայց ընդլայնելով իր իրավասության շրջանակը `փաստացի իրականացնում է օրենսդրական գործունեություն:   Որպեսզի որոշվի, թե որ նախապատվությունը տալ, Սահմանադրական դատարանի իրավասության ամրագրված անվերապահ հետևողականությունը կամ Սահմանադրական դատարանի կողմից գործնականում հաճախ իրականացվող իրավական գործունեությունը, անհրաժեշտ է հաշվի առնել երկուսի արդյունավետության աստիճանը:  Սահմանադրական դատարանի նշված որոշման մեջ բարձրացված հարցին տրվեց իրավական լուծում, որը հնարավորություն տվեց խուսափել իրավական բախումից `այդպիսով լրացնելով օրենքի բացը, որը, իհարկե, գալիս էր Սահմանադրության համակարգված վերլուծությունից:  Նմանատիպ մյուս այս դեպքերը ցույց են տալիս, որ Սահմանադրական դատարանի օրենսդրական գործունեությունն ավելի գործնական և արդյունավետ է: Սահմանադրական դատարանի մասին օրենքի համաձայն, Սահմանադրական դատարանը չի իրականացնում իրավական գործունեություն:   Ըստ այս օրենքի, Սահմանադրական դատարանի գործունեությունը կարելի է բնութագրել որպես գործունեություն, որը հստակեցնում է օրենքների կամ այլ իրավական ակտերի նորմերի կիրառման ուղին:   Բայց նման եզրակացության կարելի է հանգել միայն օրենքը վերլուծելով:   Գործնականում Սահմանադրական դատարանի որոշումները կարող են հանդես գալ որպես իրավական կարգավորող կամ նույնիսկ օրենսդիր: Մեր կարծիքով, Սահմանադրական դատարանի կողմից իրականացվող իրավասությունն ավելի արդյունավետ է, քանի որ ցանկացած օրենքի փոփոխության համար Ազգային ժողով դիմելը կարող է օբյեկտիվ պատճառներով անհարկի ձգձգումների հանգեցնել, որի արդյունքում անհատի մի շարք սահմանադրական իրավունքներ կարող են խախտվել Այսպիսով, մենք կարող ենք այնպիսի առաջարկ ներկայացնել, համաձայն որի ՝ Սահմանադրական դատարանի լիազորությունները կարող են փոքր-ինչ ընդլայնվել ՝ թույլ տալով վերջինիս փոքր քանակությամբ իրավական գործունեություն իրականացնել: Անհերքելի է, որ նման դիրքորոշումն ունի իր բացասական կողմը, այսինքն ՝ նման իրավական կարգավորում հաստատելով ՝ Սահմանադրական դատարանը կարող է դառնալ օրենսդիր մարմին ՝ սասանելով խորհրդարանի լիազորությունները ՝ խախտելով իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը:   Նման վտանգից խուսափելու համար մեր առաջարկած իրավական կարգավորումը պետք է ունենա որոշակի սահմանափակումներ:   Այսինքն ՝ հնարավորություն տալ Սահմանադրական դատարանին օրենսդրական գործունեություն իրականացնել միայն համապատասխան օրենսդրության վիճելի դրույթում առկա իրավական սողանցքի առկայության դեպքում ՝ առանց ստանձնելու խոշոր իրավական ինստիտուտների և օրենքների ստեղծման առաքելությունը: Հաջորդ խնդիրը, որն առաջանում է Սահմանադրական դատարանի որոշումները դատական ​​ակտերի վերանայման համակարգում կիրառելիս, վերաբերում է Վճռաբեկ դատարանի կողմից Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումների ընկալմանը:  Ինչպես ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի, այնպես էլ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի համապատասխան հոդվածները սահմանում են, որ Վճռաբեկ դատարանը հիմք է ընդունում Սահմանադրական դատարանի որոշման մեջ արտահայտված դիրքորոշումը, որը նշված է որոշման վերջնական մասում:  Այնուամենայնիվ, այս դրույթներն արդարացված չեն: «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի համաձայն `Հայաստանի Հանրապետությունում ընդունված իրավական ակտերը Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրական դատարանի, ՀՀ առաջին ատյանի դատարանի, Դատարանի որոշումներ, վճիռներ կամ վճիռներ են: Բողոքարկում, Վճռաբեկ դատարան (այսուհետ ՝ դատական ​​ակտեր): Աշխատակազմի ղեկավարների կողմից ընդունված անհատական ​​հրամաններ և հրամաններ:  Հետևաբար, Սահմանադրական դատարանի որոշումները համարվում են իրավական ակտեր, և իրավական ակտերի նորմերի մեջ պարունակվող գաղափարը պետք է հասկանալ բովանդակության ընդհանուր այլ դրույթների հետ համակարգված վերլուծության մեջ:   Եվ այս պարագայում դա ոչ միայն եզրափակիչ մասն է, այլ սպառիչ պատասխանը «իրավական հարցին»: Վերջինս բխում է Սահմանադրական դատարանի որոշման պատճառաբանող մասում կատարված իրավական վերլուծությունից, որի բովանդակության և՛, և՛ և՛ և՛, և՛ և՛՛ և՛՛ և՛՛ և՛՛ բովանդակությունն են: Ինչպես նշված է ՍԴ -943 որոշման մեջ, եզրափակիչ մասի վրա հիմնված եզրակացությունների էության և բովանդակության անտեսման դեպքում կարող է երաշխավորվել դատարանի որոշումների կատարումը, ինչը խարխլում է սահմանադրական արդարադատության էությունը: Արդարության էությունը, ցավոք, հետևյալն է. Դա Սահմանադրության մեջ ամրագրված պետական ​​գործունեության հատուկ տեսակ է, որն իրականացվում է միայն դատարանի կողմից `լուծելու նպատակով դատական ​​հարկադիր որոշումների օրինականությունը, արդարացումը և կարգը ապահովող օրենքով սահմանված պահանջների և կարգի խստորեն պահպանմամբ: սահմանադրական, քաղաքացիական, քրեական և վարչական գործեր:  Արդարադատության հիմնական առանձնահատկությունը դատարանների կողմից կայացված ակտերի կատարումն է, որոնք արդարության բաղկացուցիչ մասն են, և եթե կատարումը չապահովվի, արդարադատության առաքելությունը կլինի դեկլարատիվ, հետևաբար, այն չի իրականացվի ՝ սահմանադրական արդարադատություն: Նշված խնդրից բխում է նաև հետևյալ ենթահարցը. Եվ ի՞նչ պետք է անել, եթե Սահմանադրական դատարանի որոշման պատճառաբանության և վերջնական մասերում արտահայտված դիրքորոշումները հակասում են միմյանց:   Համաձայն «Իրավական ակտերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 24-րդ հոդվածի `միևնույն իրավական ակտի տարբեր մասերի միջև հակասությունների դեպքում` տվյալ իրավական ակտի էությունից կամ դրա սկզբունքներից բխող մասերի դրույթները: կիրառվում են իրավահարաբերությունները կարգավորող օրենքը: Վերոնշյալ իրավական կարգավորումից բխում է, որ պատճառահետեւանքային մասը պետք է նաև հայտնվի որպես նոր հանգամանք, քանի որ միայն պատճառահետեւանքային մասին ծանոթանալու դեպքում է հնարավոր հասկանալ `կա՞ արդյոք հակասություն վերջնական« պատճառահետեւանքային մասերի »միջև Սահմանադրական դատարանի որոշումը `այդ որոշման հիման վրա պաշտոն ընտրելու մասին: տրված հարաբերությունները կարգավորող օրենքի էությունից կամ սկզբունքներից: Ինչպես հայտնի է, պրակտիկան կարող է շատ ավելի բազմազան լինել, քան կարգավորող նորմերը, որոնք կարող են կամ չհամապատասխանել, կամ չպարունակեն շատ հարցերի պատասխաններ:  Նման բացթողումներից մեկը դատական ​​ակտերի վերաբերյալ պարզաբանումներ տալու ինստիտուտն է: Սահմանադրական դատարանի որոշումը երբեմն կարող է լինել անորոշ, անորոշ, ապակողմնորոշիչ այն անձի համար, ով դիմել է դատարան:   Այս պրակտիկան, առաջին հերթին, հակասում է ՀՀ Սահմանադրության մեջ ամրագրված իրավական որոշակիության սկզբունքին, ապա խախտում է անհատի սահմանադրական իրավունքները, արդարադատության մատչելիության իրավունքները, արդար դատաքննության իրավունքը:   Արդարադատության մատչումը ենթադրում է ոչ միայն անձի դատարան դիմելու անվերապահ իրավունքը, այլև անձի `դատարան դիմելու հնարավորությունը` իր ենթադրյալ խախտված իրավունքի վերաբերյալ հարցերին պատասխանելու համար: Միշտ չէ, որ հնարավոր կլինի խուսափել անորոշ ձևակերպումներից, դատական ​​ակտի սխալ մեկնաբանություններից, նույնիսկ հակասությունների առկայությունից, այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է օրենսդրության մեջ ներառել Սահմանադրական դատարանի որոշումների վերաբերյալ պարզաբանումներ տալու ինստիտուտը:  Առաջարկվում է ներկայացնել այս ինստիտուտը, որը լույս կսփռի անորոշ ձևակերպումներ և բախման դրույթներ պարունակող որոշումների վրա: Վիկտորյա Հակոբջանյան ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԴԱՏԱՐԱՆԻ Վերանայման համակարգ Հիմնաբառեր. Սահմանադրական դատարանի որոշումներ, իրավական դիրքեր: ։

Սահմանադրական դատարանը կարևորագույն գործառույթ է իրականացնում արդարադատության համակարգում՝ ուղղորդելով դատարաններին ավելի արդար և հստակ որոշում  կայացնելու  և  վերականգնելու  մարդու  և  քաղաքացու  խախտված  իրավունքներն  ու  ոտնահարված  օրինական  շահերը։
   Շատ հաճախ  է  լինում,  երբ  Սահմանադրական  դատարանն  իր  բարձրարժեք  դիրքորոշումներով  թույլ  է  տալիս  ՀՀ  դատարաններին  կայացնելու  այնպիսի որոշումներ, որոնք ճակատագրական կարող են լինել արդարադատության հիմքերի ամրապնդման և կատարելագործման հարցում։
   Այդ իսկ պատճառով Սահմանադրական դատարանի որոշումները պետք է լինեն հիմնավորված,  արդյունավետ  կիրառման  համար՝  էլ  ավելի  կատարելագործված։
   Այս  ամենը  հիմք  հանդիսացավ  ուսումնասիրելու  հիշյալ  ոլորտի  բացերը  և  վերհանելու  այն  հիմնախնդիրները, որոնց առկայությունը կարող է խոչընդոտ հանդիսանալ սահմանադրական արդարադատության արդյունավետ իրականացմանը։
  Ոլորտի ցայտուն և պրոբլեմատիկ կողմերը  ներկայացված  են  սույն  գիտական  հոդվածի  շրջանակներում  մեր  կողմից  կատարված  ուսումնասիրության արդյունքների հիման վրա։
