Հ. Թումանյանի ստեղծագործություններում մշակութային-գրական հնագետների և հնագիտական ​​դրդապատճառների դրսևորումների վերաբերյալ դիտարկումները Թումանյանի գիտության մեջ նոր ուսումնական կետեր որոնելու արդյունք են:   Այս հոդվածի նպատակն է բացահայտել աշխատանքներում որսորդության և վիշապամարտի հնատիպ մոտիվների օգտագործման առանձնահատկությունները: Որպես գրողի մեծանունի ընդհանուր էթնոկուլտուրական (համընդհանուր) դիտարկում, սրանք բնորոշ հայկական մոտիվներ են, որոնց միջոցով բացահայտվում են հեղինակի աշխարհայացքի, գեղագիտական ​​և բարոյական իդեալների բովանդակության մի քանի էական կողմեր: Էլ-մոտիվների վերոհիշյալ հնագիտական ​​արքետիպին հասնելու համար մեր խնդիրն էր շրջել ժամանակակից գրականության տեսության մեջ արտահայտված որոշ գաղափարների:   Մենք ընդգծել ենք, որ որսի հնագույն դրդապատճառը բացահայտվել է ինչպես աշխարհի տարբեր ազգերի գրողների, այնպես էլ Թումանյանի աշխատություններում Հ.   Իշխան Թաթուլի երազանքի «Թմկաբերդիյարում» գրական վերլուծության ոլորտում գրական վերլուծության ոլորտում մենք հիմնականում նկատել ենք «Թումկաբերդ Արում» բանաստեղծությունը գրողի արձակի ստեղծագործություններից, որոշ քառյակներ, «Արջաորս», «Եղջերուիմուտ», « Եղնիկները »,« Պատմությունը »: դաշտում: Թումանյանի վերը նշված աշխատությունները («Էդ. Rրբաշյան, Հ. Թամրազյան, Մ. Մկրյան, Ա. Եղիազարյան, Ռ. Վարդանյան) վերլուծվել են գրողների (Էդ. Rրբաշյան, Հ. Թամրազյան, Մ. Մկրյան, Ա. Եղիազարյան, Ռ. Վարդանյան), բայց չեն մեկնաբանվել վիշապների տեսակետից: Սրան գումարած ՝ նախկինում «Հնէաբանները» գտել էին հնատիպ մոտիվներ Հ. «Թումանյանի աշխատանքները» երաժշտագետների կողմից հատուկ ուսումնասիրության առարկա չէին: Modernամանակակից հայ գրականության մեջ այդպիսի առաջին փորձերից մեկը կատարել ենք մեր «Մշակութային-գրական հնէաբանությունները Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործություններում» վերնագրով հոդվածում [7]: Այս հոդվածը դրա տրամաբանական շարունակությունն է: «Թումանյանի ստեղծագործություններում որսի եզակի գաղափարական դրսևորումները» մոտիվ-հնագիտական ​​թեման բխում է բարդ բովանդակությամբ հնագիտության շրջանակներից:   Այնուամենայնիվ, դա ունի իր նախադրյալները և քննարկումների շրջանակը:   Առաջին հերթին, մենք որսորդությունը համարում ենք հնագիտական ​​մոտիվ, քանի որ ժամանակակից գրականության տեսության մեջ «Արխետիպը հաճախ նույնացվում կամ փոխկապակցված է շարժառիթի հետ» [10, 569]:   Եվրո գենոլոգիական հետազոտության տեսանկյունից գյուղը հարստացավ որսի անհրաժեշտությամբ ՝ համարյա «մահվան» աստիճանով:   Այն դիտվում էր որպես աշխատանք և սնունդ ստանալու միջոց, գեղագիտական ​​կենդանական աշխարհի տեսակները հաճույքով ուսումնասիրելու հնարավորություն:   Որսը մարդու ֆիզիկական և մտավոր կարողությունների զարգացումն էր: Քաջություն բերեք, հաղթահարեք մարդկային էներգիայի վտանգները, հաղթահարեք մարդկային հետախուզության առավելությունները և այլն:   Այնուամենայնիվ, որսորդությունն աստիճանաբար զարգացրեց մարդկային մտքի մտածողության ունակությունները համաշխարհային ճանաչողության գործընթացում:   Նման գործունեության մեջ մարդկանց բառապաշարը կապվում է գործողությունների համապատասխան իմաստներն արտահայտող բառերի հետ:   Որսի խորհրդանշական ընկալումները նույնիսկ հասկացությունների տեսական համակարգ են դարձել: Որսի նկարագրությունը և դրան վերաբերող հասկացությունները մշակույթի պատմության մեջ լայնորեն օգտագործվել են իրենց ուղղակի և խորհրդանշական, այլաբանական իմաստներով:   Դրանք դրսեւորվել են առօրյա կյանքում, գրականության փիլիսոփայական դատողություններում:  Առօրյա կյանքում, տարբեր իրավիճակներում, մենք օգտագործում ենք, օրինակ, այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են ՝ «ընկերուհուն հետևելը», նրա հետքերով գնալը, նրա սերը որսալը, աղջկա / տղայի հայացքը կամ սիրտը բռնելը, նոր որոնել գաղափար գիտության մեջ, հետազոտություն կատարել, որոնել, երգել ռիթմում և պոեզիայում: որսալ (Մ. Մեծարենց), երգերով որս (Ե. Չարենց):  Պատահական չէ, որ հանճարեղ աշուղ-բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի մականունը որոշ բանասերների կողմից թարգմանվում է որպես «երգի որսորդ»:   Ապահով է ասել, որ որսորդությունը `դրա հետ կապված բառացի կամ խորհրդանշական իմաստով հասկացությունները դեռ ընկալվում և օգտագործվում են մեր կյանքի տարբեր ոլորտներում: Մեթոդական Ինչպե՞ս ասել ՝ գիտության տեսքով, որսի ոլորտում: Ահա գրականագետ, հունահռոմեական գեղագիտական ​​մտքի ականավոր հետազոտող ՝ որսի բարձր, փիլիսոփայական ազնիվ իմաստը բացահայտելու տեսանկյունից: Հայտնի հույն փիլիսոփա Պլատոնի երկխոսություններում որսի շարժառիթ-խորհրդանշական իմաստի մեկնաբանման վերաբերյալ Los պարզաբանումներ:  Եզրափակիչ դիտողություններ անելով ՝ նա գրում է. «Այսպիսով, հաճույքը և հաճույքը, theշմարտությունը, այս ամենը Պլատոնի որսի առարկան է, նույն իմաստով, երբ որսորդը հետապնդում է իր որսը» [11, 278]:   Ավելին, ըստ Ա. Լոսի, պլատոնական դիալեկտիկան մտածողության «ձև» է և «մեթոդ» [11, 280]: Գեղեցկությունը, առաքինությունը, որսորդական բարիքի իմաստությունը, որսորդության արտահայտությունների դրդապատճառը ռուսերենով բավականին ուշադիր ուսումնասիրված է ժամանակակից հայտնի գրականագետ Ա.Բոլշակովայի կողմից [9]: Համացանցում տեղադրված «Հնագույնը որպես հնագիտություն.   Պուշկինայից մինչ Սոլժենիցի »-ը XIX դարի ռուսական գրականության մեջ որսի նկարագրությանը նվիրված տասը դասախոսությունների շարքում 4-րդն է (« 19-րդ դարի ռուսական գրականության մեջ սիրո մոտիվները »): Գրականագետը մանրամասն խոսում է Ռուսաստանի դասական գրողների (Ա. Պուշկին, Ի. Տուրգեն, Լ. Տոլստոյ և այլն) որսի դրդապատճառի տարբեր դրսևորումների գեղարվեստական ​​նկարագրության մասին ՝ հղում անելով ռեալիզմից փիլիսոփայական իմաստներին: խորհրդանշական, մինչդեռ հայ գրականության մեջ որսի հնագույն դրդապատճառի որսորդի կերպարը յուրովի է պատկերված մեկնաբանություններով:  Որսը նկարագրվելու է տարբեր տեսանկյուններից: Ալիշանի, Րաֆֆի, Լ. Բաշալյան, Նար-Դոս, Ա. Ահարոնյան, Վ. Միրաքյան, Ա. Բակունցի, Ավ. Իսահակյան, Ե. Չարենց, Վ. Անանյան, Հ. Մովսեսի և այլոց աշխատություններում: Ահա մի քանի ուշագրավ օրինակներ:   Ստեղծելով հայ մարդկանց պատկերներ որսորդության մեջ հայ արդիականության ոլորտում, որոշ գրողներ դրանք ներկայացնում են ազգային-ազատագրական պայքարի հետ իրենց հարաբերությունների համատեքստում:   «Կայծերում» (1883-1887) ֆիլմում Րաֆֆին ստեղծեց որսորդ Ավոյկերպարին, որը վեպի հնարավոր գաղափարախոսություններից մեկն է:   Ազատագրական պայքարի աջակիցներից է այն պատրաստած «պրոպագանդիստ» երիտասարդության (Կարո, Ասլան) հովանավորը և, հեղինակի խոսքերով,:   Հատկանշական է, որ Լ. Բաշալյանի «Քահանաների ուխտը» (1890) վեպի հերոսը Ակոպ-Տեր Մեսրոպն է:   Նկարագրելով որսորդական հրացանով որսորդության հաճույքը նկար Նկարագրելով կրակոցով որսորդության հաճույքը ՝ հեղինակը ի դեմս իր ժամանակակից հայ գրականության մեջ ավելացրել է զենք օգտագործող հայ մարդկային կերպարների շարքը:   Ավետիս Ահարոնյանի «Բաշոն» վեպի հերոսը (1896) գյուղի գյուղացի zզրոյի տպավորիչ կերպարն է, ով զբաղվում է որսորդությամբ և ունի բացառիկ պատվի զգացում:   Նա դառնությամբ խոստովանեց, որ եթե իր որսը վայրի կենդանիներ էին, ապա Օսմանյան կայսրությունում քրդական որսը, ցավոք, հայեր են, այդ թվում ՝ որդին:     Իր հարսի սպանությունն ու առեւանգումը նրան դրդում է քրդերի դեմ, որոնք հովանավորվում են վրեժխնդրությունից և հիմնականում թշնամաբար են տրամադրված հայերի նկատմամբ:   Եվ ահա, «Սպանվածը» Նար-Դոս (1889) վեպում Ռուբեն Թուսյանի `հաճույքի համար պարզապես որսորդելու դեպքը պատկերված է որպես գեղարվեստական ​​իրավիճակի դրվագներից մեկը, որը նպաստում է այս երկտողանի բովանդակության խթանմանը և հարստացմանը:   Եվ որսորդական աղավնու զոհից ստացված այս արտահայտությունը դարձավ վեպի վերնագիրը ՝ մի կողմից խորհրդանշելով գլխավոր հերոսուհուն ՝ Սառային, իսկ մյուս կողմից ՝ քիչ թե շատ նրա կողմից սպանված նորածին երեխային: Նոր ժամանակների հայ գրողները գրել են թուրքական որսորդների որսորդների և դրա դրդապատճառի խորհրդանշական նշանակության մասին: Հետաքրքիր են Ա. Բակունցիի, Է. Չարենցի հիշատակումները: Ա. Բակունցի «Մթնաձոր» պատմվածքում (1926 թ.) Պատմվածքում գյուղացի Ավինը զբաղվում է որսորդությամբ:   Անտառապահ Պանինի խնդրանքը `իրեն որսորդ ուղարկելու համար, իրական որսի միջոցով, անօգնական գյուղացու համար կամայականորեն ավարտվում է գրեթե ողբերգականորեն: Իր ռուբիներից մեկում նա նպատակասլաց և փոխաբերական իմաստով օգտագործեց որսի խորհրդանշական իմաստը: Չարենց:   Պատկերացնելով բանաստեղծին ՝ որպես երգի որսորդ, նա գրում էր ոչ թե բանաստեղծը շատ բան գրելու ունակության համար, այլ, ըստ էության, նրա համար, որ սոցիալական և անհատական ​​խնդիրների ճշգրիտ հայտնագործություններ կատարեր, որոնք արձագանք են գտել բոլորի համար:  Ուստի նա գրեց. «Յուրաքանչյուր բանաստեղծ գալիս է, իր հետ բերում է անտեսված նետ, և վերցնում է նետը, մեդիտացնում-որսում է երգերի մեջ: Բայց նա դառնում է բանաստեղծ ոչ թե նետի չափով, այլ հանճարների աճի նշանի առատությամբ: Որսի դրդապատճառը, դրա անմիջական դրսևորումները առօրյա կյանքում `կենդանիների և դրանց տեսակների աշխարհը ճանաչելու գեղագիտական ​​հաճույք ստանալու տեսանկյունից, պատկերված է հայտնի գրող, իսկական որսորդ Վախթանգ Անանյանի հուշերում, հատկապես որսորդության մեջ: պատմություններ Որսորդական երգերի և բանաստեղծական ընդլայնումների թեման դարձել է նաև ժամանակակից բանաստեղծ Հակոբ Մովսեսի «Յոթերորդ որսը» (2013) բանաստեղծությունների ժողովածուն: Գաղափարների որս ՝ իր կողմերով խորհրդանշական «Արջի որս» իմաստով, որս Որսորդության դրդապատճառն իր իրական և խորհրդանշական իմաստներով Հ. Թումանյանի ստեղծագործություններում:   Առօրյա կյանքի «Եղնիկի մահը» արտացոլվեց հատկապես «Եղնիկը» -ում գրողի արձակում:   Այս մոտիվի համատեքստում գրողի ուշադրությունը կենտրոնացած էր դրա դրսևորումների վրա, որոնք բացահայտում էին հումանիստական ​​աշխարհայացքի բնութագրական ասպեկտները, իսկ Թումանյանի աշխատություններում ՝ մոտիվն արտահայտվում էր որպես ռեալիզմի նկարագրություն, որպես պատկերման միջոց, որպես պատկերապատում սկզբունքները. Համենայն դեպս, գրողի վերոհիշյալ պատմություններում որսի դրդապատճառը ներկայացված է հիմնականում առօրյա կյանքում, բնության մեջ ՝ որպես գաղափարական տարբեր մոտեցումներ:   «Արջաորսմ» (1899, 1913) գեղագիտական ​​որսում, վտանգելով պատկերումը, իրատես հեղինակը նկարագրում է արջի որսը ՝ օբյեկտիվորեն դիտելով դրա դրսևորումները Լոռվա ձորերում բնակվող գյուղական կյանքում:   Որսը գյուղացու համար մի կողմից ապրուստի միջոց է վայրի բնության մեջ (օրինակ, պատմողի մտադրությունը `վայրի մեղուների մեղրը ստանալու համար), մյուս կողմից` իր պահած կենդանիները `խոզեր, վայրի գազաններ, այս դեպքում: արջեր - կյանքի ուղի:   Խոզ գողանալու պատճառով արջի որսի հետ կապված միջադեպը բացահայտում է պատմողի գաղափարները արջի բնավորության, հնարամտության և վայրի գազանի դեմ մեն-մենակ գնալու համարձակության մասին:   Սակայն փախչելով արջի ճիրաններից ՝ նա երկրորդ փորձի ժամանակ ատրճանակով ծանր վիրավորեց նրան, բայց վիրավոր գազանի կատաղությունից վախն այնքան մեծ էր, որ նա չհետապնդեց դրան ՝ վերջապես որսին տիրելու համար:  Եթե ​​այս պատմության մեջ Թումանյան հեղինակի վերաբերմունքը որսի նկատմամբ ուշադիր հետին պլան է մղվում պատմության օբյեկտիվ բնույթի պատճառով, ապա «Եղջերու մահը» (1898), «Եղնիկը» (1909) -ում արտահայտված է հեղինակի մոտեցումը որսի նկատմամբ «անտառի գեղեցիկ գեղեցկություն», մահացու վիրավորված եղնիկ:   Նման մոտեցման արտահայտությունը հեղինակի ցանկությունն է `հասկանալու ծանր վիրավորված եղջերուի հոգեկան վիճակը, նրան օժտելու այն որոշակիորեն« զգալու »և« հիշելու »ունակությամբ:  Կարեկցանքի գրական հնարքի միջոցով վայրի կենդանուն վերագրելով մարդկային-հոգեկան որոշ հատկություններ ՝ նա խորապես ափսոսում է, որ որսորդը գնդակահարել է բնության այդ արտասովոր արարածը:  Մարդն այդպիսով իր ձեռքերով ոչնչացրել էր բնության գեղեցկությունը: ինչ-որ իմաստով «Եղջերու մահը» կարելի է գտնել այստեղ: Թումանյանն արդեն առաջնորդվում է աշխարհայացքում ձեւավորված այն գաղափարով, որ մարդը պետք է կարողանա ապրել ոչ միայն իր մարդկային, այլ նաեւ կենդանական կյանքով:   Մեծ գրողի և մտածողի հսկայական մարդկությունը տարածվեց բնության մեջ բնակվող վայրի կենդանիների դիտարկման արդյունքում:  Նման մոտեցումը նրա մեջ բացահայտեց համոզիչ կենդանասեր, նույնիսկ վայրի կենդանիների վիճակով մտահոգ մարդ: Կենդանիների կյանքի մասին մտածելու, կենդանական աշխարհի գեղեցկությունը պահպանելու գաղափարը գեղարվեստորեն արտահայտվել է բարձր մակարդակով և ամբողջությամբ արտահայտվել գրողի «Եղնիկներ» պատմվածքում:  Այստեղ հեղինակը ինքը «պատմող» է, գրական կերպար, որը որսորդ Օսեփի առաջարկով գնում է նրա հետ եղջերու որսելու:   Գյուղից Օսեփը փորձառու, գործնականում մտածող որսորդ է: Նա նաև հակված է վայելել որսը, համտեսել որսորդի միսը և պատմողին դարձնել այդ գործընթացների հաղորդակիցը:   Եվ ահա, Բոստանչի Օվագիմը եզակի հոգով օժտված անձն է, որը զգայուն հոգով է օժտված իր կյանքի փորձից բերված օրինակով:     Մայր եղջերուի և նրա ձագի կողմից կողքից եղնիկը սպանելու ցավոտ արտահայտությունները, նրա սատկած թոռան և մոր սուգի զուգահեռ զուգահեռները ծառայում են այդ նպատակին:   Օվագիմը, պատմելով որսորդ Փիրումի մասին լեգենդը, հաստատում է որսի գաղափարը:  Պատմության մեջ, ի տարբերություն որսորդ Օսեփի իրատեսական կերպարի, այգեպան Օվագիմի բուն ջենտլմեն է:   Նա բանաստեղծական խառնվածքով, աշուղական երգեր երգելու հակում ունեցող գյուղացու տեսակ է: Ներկաների խնդրանքով Բոստանչին նույնիսկ իր հին ձիու հետ միասին կատարեց «Քյարամ և Ասլի հեքիաթներից» երգ, իսկ եղջերուների որսը դատապարտվեց: Օսեփի հետ եղջերուների որսին մասնակցած պատմող-հեղինակը հայտնի բանաստեղծ էր ՝ բանաստեղծական ոգով, բնության ու նրա կենդանի արարածների գեղեցկությունը գնահատող անձնավորություն:   Որսահրապարակում նրա դեմ հանկարծակի հայտնված եղջյուրները կախարդում են նրան իր բնական, կենդանական գեղեցկությամբ ու աչք շոյող տեսքով:   «Ես», - գրում է հեղինակը, առաջին անգամ վայրի բնության եղնիկներին տեսա:  Նա դուրս եկավ խաղաղ հպարտությամբ, ազնիվ և հիանալի, ինչպես բնության բոլոր գեղեցկությունների տերն ու թագավորը:   Կիսովը, դեռ անտառում կանգնած, ուռած մռութը դրեց գետնին, ապա բարձրացրեց գլուխը, վայրի շնորհով կծկեց իր երկար պարանոցը և նայեց ինձ: Իմ կյանքում երբևէ տեսած ամենագեղեցիկ տեսքը »[4, 89]: Թումանյանը, գտնելով Օսեփի կրակոցից ծանր վիրավորված եղնիկին, սպանդի պահին զգայուն վերաբերմունքով ընկալում է եղնիկի տանջանքը, խորը ցավը, որն առաջացել է բնական գեղեցկությամբ մարդու կողմից օժտված վայրի կենդանու անկման պատճառով:   Այս իրավիճակում ոչ միայն հաճելի չէ եղնիկների որսի հաջող ավարտը, այլ «բնության բոլոր գեղեցկությունների» թագավորի ոչնչացումը վերածվում է մարդածին տգեղության ու դաժանության, ինչը նպաստում է նրա մարդկայնացմանը: գոյություն. «Ես երեսս շրջեցի այնպես, կարծես սարերին էի նայում:  Ետևից լսեցի խեղդված տնքոց… և, չգիտեմ ինչու, ես սկսեցի մտածել կյանքի ու մահվան մասին, կյանքը կյանքն ինձ այնքան տգեղ էր թվում… »[4, 90]: Որքան շատ փիլիսոփայական խորաթափանցություն ունեցող կենդանիներ: Վերջին երկու հատորներում Թումանյանը ներկայացնում է ինքնապաշտպանության ներկայացուցիչների, մարդու մարդու բնության, մարդու և ֆաունայի հարաբերությունները `իր լայն մարդասիրական գաղափարների տեսանկյունից:  Նա համոզված էր, որ մարդը պետք է ապրի ոչ միայն իր, այլ նաև կենդանիների կյանքով ՝ հոգ տանելով նրանց մասին:   Ի վերջո, մարդու համար բնորոշ որոշակի հոգեկան ապրումներ հոգալու բնազդի «հետախուզության» գաղափարը արտահայտվում է նրանց սերունդների նկատմամբ նրանց հոգեկան վերաբերմունքի մեջ:   Մասնավորապես, եղջերուների որսին վերաբերող Թումանյանի բացասական վերաբերմունքը `մեր կյանքի ընթացքում մեր ժողովրդի սոցիալ-պատմական գոյությամբ, որսի չկարգավորված, տարրական բնույթով:   Դա է պատճառը, որ որսորդության բարոյական-գործնական ասպեկտների պրոֆեսիոնալ որսորդ և գրող Վախթանգ Անանյանը, հաշվի առնելով մարդկանց մեջ որսի բարոյականության նկատմամբ ընդունելի պահանջները, 1944 թ. Գրել է իր հրապարակած հոդվածում: «Այդ բարոյականությամբ (բարոյականության համաձայն - Գ. Խ.) Ձագի վրա զենք բարձրացնելը մեղք է, մորը սպանելը մեղք է, հղի կենդանուն խանգարելը մեղք է, դատապարտելի ագահություն է: սպանել ավելի քան 1-2 կենդանու, մեղք է սպանել կենդանուն ջուր խմելիս »: «Հին որսորդները երկնքի բարկությամբ սպառնացին այս ավանդույթը խախտած մարդկանց» [1, 394]:   1950-ականներին պետական ​​հսկողության տակ գտնվող այս այլ ողջամիտ պահանջների կիրառումը: Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունում գտնվելու ընթացքում նա այդ մասին գրել է իր հուշերում: Վերադառնալով Թումանյանի մտքերին ՝ ասենք, որ նա մտահոգված էր ոչ միայն բնական գեղեցկության, եղջերուի ճակատագրով, այլ իմ կենդանական աշխարհի բոլոր արարածներով:   Քանի որ անասունությունը նրա աշխարհայացքի մշտական ​​բաղադրիչն էր, նա իր սրտացավ վերաբերմունքն արտահայտեց ծեծից վնասված թռչնի վիճակի վերաբերյալ: մի երգահան ՝ զգայուն, արտահայտիչ ՝ իր իսկ գեղարվեստական ​​ձևով: Նա թռավ ու վիրավոր գնաց:                                Այն միշտ թռչում է մտքումս ՝ արյունոտ ու կորած: Փաստորեն, որսի հնագույն դրդապատճառի շրջանակներում գրողի սոցիալական և գեղագիտական ​​իդեալները, որոնց սկզբունքներից մեկը բնության մեջ մեծ կյանք ապրելու մարդու գերագույն ցանկությունն էր:   Բայց մարդը, ինչպես գիտենք, դեռ չի հասել բանաստեղծի երազած անմեղ մարդու իդեալին:   Ըստ Թումանյանի, մարդկությունը պետք է օգտագործի կենդանական սիրո զգացումը համընդհանուր համերաշխության, եղբայրության և բարեկամության իդեալին հասնելու ցանկության հետ միասին:   Ավելին, ըստ երեւակայության, մարդը ոչ միայն պետք է լիովին ներդաշնակ լինի կենդանական աշխարհի հետ, այլև պետք է շարունակի հետաքրքրվել և ապրել ամբողջ տիեզերքի կյանքով:  Եվ քանի որ նա նկատեց առաջադեմ մարդկանց ձգտումները հասարակության մեջ, ուստի գրեց. «Նրա մեջ (իր ժամանակի զարգացած անհատների և ազգերի մեջ - Գ. Խ.) Անասունության խոր և վսեմ զգացումը աստիճանաբար որոշվում, շեշտվում և հաստատվում է , որը տանում է դեպի մեծ տիեզերական կյանք »[5, 170]:   Այս ուղղությամբ դատողություններ անելիս գրականագետ Ա. Եղիազարյանը ավելացնում է, որ ըստ գրողի, «կատարյալ մարդու ժողովրդական կյանքը մեծ կյանք է, տիեզերական կյանք» [2, 15]:   Նման եզրակացության համար հիմք են հանդիսանում Թումանյանի վերը նշված աշխատությունները, որոնք քննարկում են որսի հնագույն դրդապատճառը: հոնքերով որսորդական այծի հետ:   Փաստորեն, այդ մեծ կյանքի տեսանկյունից Թումանյանն արտահայտեց որոշ դեպքերում իր բացասական վերաբերմունքը, կենդանիների նկատմամբ վերաբերմունքի արտահայտումը, «Կեղծ որսորդը» հայտնի հեքիաթը (1910):   Որսի դրդապատճառը պատկերող նախորդ նկարներում գրողը, ինչպես շեշտեցինք, նկարագրել է իրական որսը:  Եվ ահա «Կեղծ որսորդը» հեքիաթը:  Հայտնի է, թե ինչ է մտածել Թումանյանը հեքիաթի ժանրի մասին: «Դա, - գրել է նա, - գրականության բարձրագույն արտահայտությունն է, որոնք բոլորը հավերժական խորհրդանիշներ են» [6, 472]:   Հետևաբար, ժողովրդական հեքիաթի հիման վրա ստեղծված այս երկուսում գրողը, փաստորեն, օգտագործեց որսի խորհրդանիշը ՝ համատեքստում անդրադառնալով իր գաղափարներին և կոսմոպոլիտ կյանքում ապրելու գեղագիտական ​​իդեալին:   Ուստի այս հեքիաթում զավեշտալի պատմության միջոցով ծաղրվում է որսորդների պարծենալը որսորդության դեպքերով: Եվ այլն »[4, 216]: Հատկանշական է, որ Թումանյանը որսորդության հնատիպ մոտիվի հետ կապված դրվագները օգտագործում է որպես փոխաբերություն ՝ իր խոսքերը փոխաբերական դարձնելու համար:   Մեր գաղափարը հաստատող տպավորիչ օրինակ է «Թմկաբերդ Արում» պոեմի առաջաբանի հետևյալ մասը. Հե ,յ, լավ եղիր, լսիր, արի մի բան ասեմ հիմա, իմ խոսք, տե՛ս ուր է գնում, ինչպես համարձակ որսորդի ճայը: Կարծում ենք, որ բանաստեղծության իրադարձությունները պատմող աշուղը համեմատելով «համարձակ որսորդի ճաքի» հետ գնալու հետ ՝ բանաստեղծը նկատի ուներ իր պատկերացրած իրական որսորդին: Եվ այդպիսի որսորդը ոչ միայն ճշգրիտ է կրակում, այլև հետևում է որսորդական բարոյականության այն սկզբունքներին, որոնք դարեր շարունակ գերակշռել են մարդկանց մեջ:   Այլ կերպ ասած, մեծ գրողն ու մտածողը դեմ չէ որսորդությանը ընդհանրապես, բայց նա դեմ է որսորդության այն բնական տարբերակին, որը շրջանցում է կենդանիների սիրահար որսորդական բարոյականության մասին ավանդաբար ընդունված պատկերացումները: Այսպիսով, որսորդության դրդապատճառը կարելի է այլ կերպ մեկնաբանել `կապված հնագույն մոտիվների մշակութային-գրական աշխարհայացքի անփոփոխ տարբերակի հետ (անփոփոխի տարբերակ):  Որսը, այլ ոչ թե պարզապես որս պատկերելը, հաճախ արտահայտվում է որսորդ-գրողի սիմվոլիզմով ՝ գեղարվեստական ​​մտածողության առանձնահատկություններով: ինչը պայմանավորված է նրանով, որ գրողի կյանքի իմաստում, իմաստով, «Տմկաբերդը վերցնելն է»: Այժմ անդրադառնանք վիշապամարտի հնագույն դրդապատճառին (1905)   Մեր կարծիքով, այս բանաստեղծության VIII մասում, որը մեծ արժեք ունի Թումանյանի ձիու և բովանդակության տեսանկյունից, վիշապամարտի հնատիպ մոտիվը ներկայացված է Թմուկ բերդի արքայազն Թաթուլիերազում ՝ եզակի գրականությամբ մշակում.  Երազի բեմի դրվագը թումանյանական հայտնի գիտնականներին, մասնավորապես ակադեմիկոսներ Էդ. Rրբաշյանը և Հ. Թամրազյանը հետաքրքրված էին, բայց տարբեր տեսանկյուններից:   Այսպիսով, օրինակ, Էդ. Rրբաշյանը գրում է. «Թաթուլի երազի տեսարանը ժանտախտից առաջ (Գլուխ VIII) վերցված է հեքիաթային բանաստեղծությունների զինանոցից, կամ, անկասկած, սա միակ մասն է, որը ոչ մի նշանակալի բան չի ավելացնում, նույնիսկ մասամբ թվում է, թե դուրս է բանաստեղծության արագ զարգացումը »: Թամրազյան.  Նա առարկեց rրբաշյանին և գրեց. «Բայց ոչ:  Սա սովորական նկարագրություն չէ, այլ տեսողություն, որը գեղագիտական ​​առանձնահատկություններ է ստեղծում ինչպես բանաստեղծական կառուցվածքում, այնպես էլ հոգեբանական մթնոլորտում »[3, 290]:   Այնուհետև, զարգացնելով նրա մտքերը Թումանյանի գաղափարների մասին `մարդկային կյանքում երազների նշանակության, գրողի ստեղծագործություններում դրանց օգտագործման մասին, գրականագետը հավելում է.« Թումանյան [8, 364]:   Նա համաձայն չէր այս տեսակետի հետ, նա երազող էր, նա մեծ իմաստ գտավ տեսիլքների մեջ, որոնք մարդու առեղծվածային զգացմունքների պատասխանն են:  Rightիշտ չէ՞, գյուղացի աղջկա երազանքը «Անուշում»: Ասես դժբախտ Սարոյաներ ոչխարը խաղում էր մութ հովտում ՝ մարդկային ձայնով, իսկ հովվի մայրը «վերցրեց իր առաջին աղեղն ու պարեց»: Ահա այսպիսին են մի շարք հատվածներ «Դեպի Անհյունից»:   Այս երազները կենսական երեւույթների ճնշման արձագանքներն են կամ զգացմունքների մի տեսակ շարունակություն:   Սա այս նույն պատմության հանճարեղ պատասխանն է Թաթուլի երազը »[3, 290]: Սահմանափակ ներկայացում Ընդհանրապես, համաձայնվելով Հ. Թամրազյանի վերոնշյալ տեսակետի հետ, մենք ուզում ենք ներկայացնել մեր գաղափարները արքայազն Թաթուլի երազած տեսարանի վերաբերյալ:   Նկատի ունեցեք հետևյալը, որ «Անուշ», «Դեպի Անհուն» և «Տմկաբերդը վերցնելը» բանաստեղծություններում նկարագրված երազների միջև զգալի տարբերություն կա:   Առաջին երկու բանաստեղծությունների հերոսների երազանքները, այսպես ասած, պատկանում են անհատական ​​երազանքների տեսակին:   Դրանք կապված են մեկ երգի հերոսների ողբերգական ճակատագրերի սպասման հետ (Սարոն ՝ «Անուշում», Հասմիկը ՝ «Դեպի Անհուն» պոեմում):   Մինչդեռ, կարծում ենք, արքայազն Թաթուլի երազում, կարծում ենք, հեղինակը գիտակցաբար կամ ենթագիտակցորեն ներկայացրել է վիշապամարտի (կամ օձի մենամարտի) հնագույն մոտիվը, որը ներկայացնում և մեկնաբանում է իր ուրույն պատկերմամբ:   Թմուկ բերդի իշխան Թաթուլը, իբր քնարական ժանրին պատկանող բանաստեղծության գլխավոր հերոսը, հերոսական կերպարը, այնուամենայնիվ, շատ բան չի խոսում իր իսկ բառերով (միայն մեկ անգամ ՝ ի պատասխան Նադիր շահի):  Երազանքի թատրոնը օգնում է ներկայացնել հերոսի ներաշխարհի և բնավորության այնպիսի հատկություններ, որոնք կարող են նպաստել նրա `որպես գրական հերոսի, հոգեբանական նկարագրի նոր բացահայտմանը: Բացի այդ, աշխարհի տարբեր ազգերի բանահյուսական ժանրերում (հեքիաթ, էպոս, լեգենդ և այլն) նախկինում բացահայտվել է վիշապի կամ հրեշի դեմ հերոսի ճակատամարտի հնագույն մոտիվը ՝ վիշապի ճակատամարտը:   Վիշապի պայքարի շարժառիթ հերոսը պայքարում է հանուն մարդկանց շահերի, ինչպես նաև բարձր մշակութային արժեքների պաշտպանության համար, իսկ հրեշը խորհրդանշում է էկոհամակարգը ՝ կյանքի չարիքը:   Թումանյանի բանաստեղծությունը, քանի որ այն հիմնականում լեգենդի գրական մշակում է, ուստի Թաթուլի երազը կապված է նման համընդհանուր գերխնդրի հետ:   Իր փառաբանողի դավաճանության պատճառով, որը Թաթուլը կանխատեսում է երազում աղետից վերջին վայրկյանին, նա ի վիճակի չէ պայքարել երազի հրեշի դեմ, իսկ բանաստեղծության գեղարվեստական ​​իրականության մեջ ՝ Նադիր շահի բանակի դեմ:   Մինչ այդ պահը ոչնչացվում են հայրենասեր իշխանն ու նրա բանակը, որոնք համարձակորեն մարտնչում են թշնամու դեմ:   Մնում է հարցը ՝ հնարավո՞ր է հաղթել չարին սկզբունքորեն ՝ չարին, կյանքի տարբեր դրսեւորումներով:  Փաստորեն, այս հարցի պատասխանը բացահայտում է բանաստեղծության բովանդակության հիմնական կողմերն ու գաղափարները: Ըստ հերոսների ճակատագրի ՝ Թումանյանը չի առաջարկել վերոհիշյալ խնդրի վերջնական և անձեռնմխելի լուծում:   Սակայն հարցի պատասխանը հեղինակը ներկայացրեց այլ կերպ ՝ օգտագործելով բանաստեղծության գեղարվեստական ​​ամբողջության մեջ մեռնելու, անմեղ մարդու իդեալ ունենալու բարոյականությունը:   Ուստի, հաշվի առնելով բանաստեղծության կառուցվածքային և բովանդակային շերտերը, կարող ենք ասել, որ ըստ Թումանյանի, չարը կարող է սկզբունքորեն հաղթել թշնամուն, եթե նրանց դեմ պայքարող ժողովուրդը համերաշխ գործի, նրանք չեն ենթարկվում թշնամու կամքին: , նրա սադրանքները:   Այս սկզբունքը հաստատում է բանաստեղծության սյուժեում պատկերված իրադարձությունների տրամաբանությունն ամբողջությամբ:   Թշնամու առջև, ըստ էության, հուսալի, ամուր, ամուր մեջք ունենալու հանգամանքը ենթադրվում է որպես նախապայման նշանակել, որ Թաթուլը համարձակ պատասխան տա Նադիր շահին: Գիլխովում շատ ամպեր կանցնեն, սարը միշտ անսասան է: Բացի այդ, հեղինակը ցանկանում էր հաստատել այն միտքը, որ սկզբունքորեն հնարավոր է հաղթել չարերին, անգամ հզոր թշնամուն, եթե նրանց դեմ հանդես եկողները պաշտպանում են իրենց հայրենիքը:   Այս գաղափարը հաստատելու համար կարող եք վկայակոչել հետևյալ հատվածը: Իրանը, Թուրանը կենդանացել են, Թաթուլն անպարտելի է, անպարտելի, orkորկն ու Բաբան խորտակվել են, Նիրա ամրոցը միշտ կանգուն է: Թաթուլին ոգեշնչում է նաև իր հիանալի կնոջ սերը:  Նադիր շահի զավթիչ ուժերի դեմ պայքարում հայրենասեր իշխանը և նրա բանակը պարտվում են միայն այն ժամանակ, երբ իշխանի փառքը հրապուրվում է պալատական ​​աշուղի, հարբած Թաթուլն ու նրա զինվորները երգով Նադիր շահի նվաճողը դառնալու խոստումներով, կրակ բացում գիշերը թշնամու դեմ: Գլխավոր հերոսի պայքարը չարի դեմ կամ ձախողվում է դավաճանի մեղքով, բայց այն չի մնում առանց հետքի:   Չարի դեմ պայքարող իշխանի համարձակ պահվածքը այլ, բայց խոր ազդեցություն է թողնում չարիքի հեղինակներ ՝ Շահ Թմկատիրուհիի վրա:   Եվ իրոք, թվում է, որ շահը ուրախ չէր գրավել վաղուց նվաճած բերդը ՝ իշխան Թաթուլիկի դավաճանության միջոցով:   Մի պահ հզոր բռնապետը համակված էր տեղի ունեցածի վշտով, նա մտածում էր կյանքում ոչ մեկին չհավատալու, նույնիսկ «սիրված կնոջը տրված բաժակին»: Նրա հանցագործությանը հաջորդած ողբերգությունը զղջման խոր զգացողություն առաջացրեց տիկին Տմկայի հոգում:   Եվան կարծես նրա մեջ արթնացրեց անգիտակից առնական սկիզբը (ըստ Կ. Յունգի տեսության ՝ Animusarchetype); Նա քեզանից համարձակ ու գեղեցիկ էր: Նա բարձրահասակ ու ազնիվ մարդ էր: Նա երբեք դղյակ չէր վերցրել ՝ դավաճանելով մի կնոջ:   Այլ կերպ ասած, պատասխանելով հարցին, պետք է ասենք, որ գլխավոր հերոսի գործողությունները, նրա անձնազոհությունն ու քաջությունը չեն վերացնում չարը, բայց նրա քաջությունը, ազնվությունն ու հայրենասիրությունը չեն կարող դրականորեն ազդել մարդկանց վրա, նույնիսկ նրանց, ովքեր նպաստել են հերոսական ոչնչացում, նրանց անձնական, եսասիրական: կատարել ցանկություններ: Այսպիսով, Հ. Թումանյանի երկերը վերաբերում էին որսորդության հնագույն մոտիվին և վիշապամարտի հնատիպ մոտիվի գործածությանը հոդվածում տեղ գտած «Թմկաբերդիում» պոեմում ՝ գեղագիտական ​​և բարոյական իդեալների համատեքստում:   Մենք մատնանշել ենք վերոհիշյալ մոտիվներով աշխատությունների փոխհարաբերությունները հայ-համաշխարհային գրականության մեջ համապատասխան դրդապատճառներ արտահայտելու գրական ավանդույթի հետ: ։

Հոդվածում  արքետիպագիտության և  թումանյանագիտության  որը  նորություն  վիշապամարտի  արքետիպային  օրինաչափությունների  հայեցակետերից Հ. Թումանյանի որոշ երկերի ուսումնասիրման փորձ է  կատարվել,  մեջ։
   Որսորդության  մոտիվների  դրսևորումների գրականագիտական դիտարկումների շնորհիվ նկատելի  են  դառնում  հանճարեղ  հայ  գրողի  մի  շարք  ստեղծագործությունների  խորքային  ուրույն  առնչությունները  համամարդկային  մշակութայինգրական  ժառանգության  հետ։
   Թե՛  որսորդության  արքետիպային  մոտիվի  հետ  առնչվող  ստեղծագործությունները  և  թե՛  «Թմկաբերդի  առումը»  պոեմում  /Թաթուլի  երազում  արտահայտված/  վիշապամարտի  մոտիվի  կիրառումը  քննաբանվում  են  Թումանյանի  գեղագիտական,  բարոյաբանական  իդեալների,  տիեզերական  կյանքով  ապրելու  շուրջ  նրա հայացքների համապատկերում։
