Նախաբան   Ընտանեկան բռնության խնդիրը հայտնվել է «մնացած» գիտությունների ուշադրության կենտրոնում:   Այս հարցը նախկինում չի արծարծվել հայ պատմագրության մեջ, բայց ընտանեկան հետազոտությունների բռնության պրակտիկան, որն այժմ ԽՍՀՄ առօրյա կյանքի պատմության գլխավոր խնդիրներից է, տարածված էր Հայաստանում 1960-ականներին:   Բնական է, որ իշխանությունները լռում էին որսի մասին, ժամանակի մամուլը լուռ էր, այդ խնդիրները նույնպես նշվում էին պետական ​​կուսակցական մարմինների տարբեր զեկույցներում և զեկույցներում:   Լավագույն դեպքում ընտանեկան բռնությունը դիտարկվում է համատեքստում ՝ անտեսելով այն առաջ բերող սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատուկ ներուժը և անհերքելիորեն քրեականացնելով այդ հանցագործությունները փաստացի համատեքստում: Լռության պատճառները.   Այս պատճառների ուսումնասիրությանը նվիրված հոդվածը, որում փորձեցինք ընտանեկան բռնությունը դիտել որպես 1960-ականների սովետահայ իրականության սոցիալական երեւույթ:   Հետազոտական ​​նյութը հիմնականում Խորհրդային Հայաստանի People'sողովրդական դատարանի մեղադրական եզրակացության նյութերն էին, որոնցում ուշագրավ մանրամասներ էին չարաշահումների դրդապատճառների և դրանց հետ կապված հասարակության ընկալումների մասին: Մենք նաև անդրադարձանք ընտանիքին վերաբերող հարցերում խորհրդային իշխանությունների որդեգրած քաղաքականությանը և ընտանեկան բռնության կանխարգելման վրա այդ քաղաքականության հետևանքներին: Սոցիալ-հոգեբանական վարքի, մտածելակերպի և գաղափարների ընդհանուր մոդելները տարածված էին 1950-60-ականների ընտանեկան հարաբերություններում:   Նշված ժամանակահատվածում ընտանեկան բռնության դեպքերը հիմնականում խանդի դրսևորումներ էին:   Ավելին, խանդը ոչ միայն բռնության գործադրման հզոր հոգեբանական շարժառիթ էր, այլև ընտանեկան մտածելակերպի, ընտանեկան հարաբերություններում նահապետական ​​ընկալումների արտահայտում:   Օրինակ ՝ 1966-ին Կամոյի շրջանի Գեղարքունիք գյուղում ամուսինը դանակով սպանեց կնոջը ՝ սպանելով նրա նորածին երեխային ՝ կասկածելով, որ երեխան իրենը չէ:   Իրավապահ մարմիններին տված ցուցմունքում նա ասաց, որ եթե կասկածում է կնոջ հավատարմության մեջ, ապա ինքը մեղավոր չէ նրա սպանության մեջ [4, p. 19]:  Իրականում, հանցագործի համար նախանձը ոչ թե մեղմացնող հանգամանք էր, այլ բացառող հանգամանք, նա իրեն համարում էր բոլորովին անմեղ ՝ հիմնվելով կանանց բարոյականության վերաբերյալ իր ավանդական տեսակետների վրա:   Մյուս դեպքը տեղի է ունեցել 1969 թ.   Ամուսիններն ապրում էին Էջմիածնի շրջանի Փարաքար գյուղում ՝ ամուսնու եղբոր տանը:   Որոշ ժամանակ զույգը կասկածում էր կնոջը եղբոր հետ մտերիմ հարաբերությունների մեջ պահելու մեջ, նրան տարել էր Երևան և հատուկ դաժանությամբ սպանել նրան Հրազդանի կիրճի հարակից տարածքում ՝ մարմինը նետելով ջրանցքը [5, p. 66-69]:   Հետաքրքիրն այն է, որ սպանությունից հետո նա գնացել է իր հարազատների մոտ ՝ հանցագործությունը պատմելու իր մյուս եղբայրներին:  Եղբայրներից մեկը նույնիսկ օգնեց նրան կոծկել հանցագործության հետքերը:   Այս դեպքը բավականին հետաքրքիր է այն առումով, որ հանցագործի ագրեսիվ վերաբերմունքը դրսեւորվում էր բացառապես կնոջ նկատմամբ, և այն եղբայրության հետ, որով նա կասկածում էր կնոջը, իրականում նա էր մեղավոր:   Այստեղ, փաստորեն, հայրապետական ​​ավանդույթը արգելում էր եղբորը բռնաբարել, բայց չէր կանխում «անբարոյական կնոջ» սպանությունը: Կնոջը սպանելուց հետո Կամոյի շրջանի Լանջաղբյուր գյուղի բնակիչներից մեկը ստիպված է եղել դիմել իր հարազատներին ՝ պաշտպանություն ստանալու համար, բայց այս դեպքում նրան չեն օգնել ոչ քույրը, ոչ էլ հայրը:   Վերջինս նույնիսկ ասաց նրան, որ մարդասպանը չի ընդունելու իր տանը, և որ նա անմիջապես պետք է ոստիկանության աշխատակիցներին զեկուցի իր խոստովանությունը, որը նա արել է [2, 83-88]: չի աշխատում.   Սպանություն Կրասնոսելսկի շրջանի Վերին mbամբարակ գյուղի բնակիչներից մեկը 1964 թ. Նա սպանել էր իր նախկին կնոջը և երեխաներին:   Դեռևս իրենց ընտանիքում 1955 թվականից ի վեր, ամուսնու անհիմն խանդի հողի վրա ծագած վեճերը, ի վերջո, բերում են հրեշավոր հանցագործության, որը չի տեղավորվում նրա մարդկային դաժանության մեջ:   Բազմիցս կնոջից բաժանվելուց հետո Ռուսաստանում թափառելուց հետո ամուսինը վերադառնում է հայրենի գյուղ, որտեղ ամեն օր բնակություն է հաստատում: Երբ նա աշխատանքից տուն է գալիս, իր հետ բերում է կոնյակ ու խմում մինչեւ գիշերվա ժամը 3-4-ը:   Երբ կինը խնդրում է իրեն անջատել ռադիոն, նա պատասխանում է, որ դա այլեւս իմաստ չունի, քանի որ շուտով նա կսպանի բոլորին:   Շուտով նա իրագործեց իր հրեշավոր մտադրությունը ՝ որսորդական հրացանով նախ կրակելով կնոջ, ապա վեց և չորս տարեկան որդիների վրա (հայրը կասկածում էր, որ այդ տղաներն իրենը չեն, կինը դրանք ուրիշ տղամարդուց էր վերցրել): Բոլոր երեքին սպանելուց հետո նա հանձնվեց իրավապահ մարմիններին: Կա նաև նույն հոգեբանական վերաբերմունքը սեփական արարքի նկատմամբ, այսինքն ՝ զղջման իսպառ բացակայությունը, սեփական խանդի ընդունումը որպես մեղավորությունն արդարացնող հանգամանք:   Երբ նա հանցագործություն է կատարում, դեռ վիրավոր կինը (կինը չի արթնանում, որպեսզի երեխաները 1) Մի հրապարակեք որոշ տեղեկություններ `կապված հոդվածում նկարագրված իրադարձությունների հետ, դեպքի օրը մարդկանց անունները դեպքի մեջ ներգրավված անձանց էթիկական պատճառներով: մահանում է հիվանդանոցում տեղի ունեցած հարվածներից) պատգարակով դուրս է բերվում սենյակից, տղամարդը նույնիսկ օգնում է պատգարակի դռան դուռը բացել ՝ կատարելով հետևյալ արտահայտությունը. «Unfortunatelyավոք, շունը չի մահացել» [3, 83-84 ] միջև նման ճանաչելի հակամարտություններին ծանոթ միջամտությունը հիմնականում բացատրվում է ավանդականի միջոցով: Հարազատները փորձում էին կարգավորել նրանց:   Դիտարկվում է չհրապարակել, չթաքցնել հակամարտությունները ընտանիքի ներսում, չմտածել, որպեսզի խուսափեն այսպես կոչված «խայտառակությունից» հարազատների մտքում:   Մեր ուսումնասիրած բոլոր դեպքերում զոհերի անմեղությունը հաստատվել է հարազատների և ընկերների ցուցմունքներով:   Չնայած որոշ բացառություններին, կանայք հիմնականում հավատարիմ էին ամուսնական ավանդական արժեքներին:   Ի տարբերություն դրա, առօրյա կյանքում տղամարդկանց ցածր սոցիալական և բարոյական պատասխանատվությունն առավել ընդգծված է:   Դրա օրինակը 1966-ին տեղի ունեցած դեպքն է. Ուրախ:  Theույգը գրանցեց ամուսնալուծությունը, հաջորդ երեկոյան ամուսինն ու իր սիրուհին այցելեցին նրա բնակարան, որտեղ նա բնակվում էր ՝ իր նախկինին:   Կնոջ և սիրուհու միջև վեճ է ծագել այն բանից հետո, երբ կինը նախատել է ամուսնու տիրուհուն հետևյալ արտահայտությամբ. «Երեկ մենք ամուսնալուծվելու ենք հուղարկավորության միջոցով, դեռ հնարավոր է միանալ: Ինչու եք եկել և ոչնչացրել ուրիշի ընտանիքը: »   Ամուսինը միջամտեց վեճին, հարվածեց նախկին կնոջը, նրա մայրը կեր ընկերուհուն ՝ սպանելով բոլորին [4, p. 22]: Հանցագործություններից կարելի է եզրակացնել, որ տղամարդկանց շրջանում ընտանիքի նկատմամբ անպատասխանատու վերաբերմունքն ավելի հաճախակի էր, ինչը հաճախ արտահայտվում էր ֆիզիկական վրեժխնդրության դեպքում:   Օրինակ ՝ 1963 թ. Մարտունիավանում, Մարտունու շրջանում, այն բանից հետո, երբ կինը փորձեց կանխել նրա մեկնումը Վրաստան, ամուսինը հարվածեց կնոջ գլխին ՝ պատճառելով լուրջ անհամատեղելի մարմնական վնասվածքներ:   Կնոջը թողնելով անօգնական ՝ նա մեկնում է Վրաստան և նույնիսկ այն ժամանակ, երբ հարազատները հեռագրում էին նրան մահամերձ վիճակի մասին, նա այլևս չէր վերադառնում: Այնտեղ նա երկրորդ անգամ ամուսնացավ մաքուր խղճի մտոք. Վերադառնալուց հետո մեծ ատելություն ունենալով իր առաջին կնոջից ունեցած երեխաների հանդեպ, վերջապես նա սպանեց նրանց իր երկրորդ կնոջ հետ միասին [4, p. 1-9]:   Մյուս դեպքը տեղի է ունեցել Կիրովականի մարզի Կոլագերան գյուղում:   Չնայած պատկառելի պատմությանը ՝ ամուսինը մտերիմ հարաբերությունների մեջ է եղել շատ այլ կանանց հետ, օրինական կնոջ բազմաթիվ նկատողություններից հետո նա որոշել է մեկընդմիշտ ազատվել նրանից:   Նա այդ մտադրությունը կյանքի է կոչել 1958 թվականին ՝ կնոջ դաժան սպանությամբ:  Նախ նա ցած նետեց պատշգամբից, ապա սկսեց խեղդել նրան, իսկ հետո, տեսնելով, որ վերջինս չի մահացել, ուրախ հարվածներով խոշտանգեց նրան մինչև մահ [1, p. 1] մասին.   Մեղադրական եզրակացությունները, ուսումնասիրված նյութերը ցույց են տալիս, որ բռնության ենթարկված կանայք հնարավորություն չեն ունեցել պաշտպանել իրենց երեխաներին:   Սա հատկապես այն դեպքն է, երբ նշված հանցագործությունները գրանցվում են իրենց սոցիալական և իրավական պաշտպանության շրջանակներում, դրանք ցույց են տալիս, որ տեղական իշխանությունները ոչ մի արդյունավետ քայլ չեն ձեռնարկել այդ հանցագործությունները կանխելու համար:   Մենք չենք տեսնում դեպք, երբ կինը դիմի ոստիկանություն, բողոք ներկայացնի ամուսնուց, մենք չտեսնենք տեղական կանխարգելիչ աշխատանք նման խնդիրներ ունեցող ընտանիքների հետ, արդյունավետ կրթական ազդեցություն չենք տեսնում հակասոցիալական վարք ունեցող տղամարդկանց վրա:   Նման պահվածքը դեկլարատիվ բնույթ ունի, քննադատվում է քարոզչական հայտարարություններում: Ներկայացված բոլոր դեպքերում կանանց նկատմամբ ատելությունը կատաղության նույն զարգացումն ուներ ՝ կասկածից մինչ սպանություն:   Հարկ է նշել, որ այդ հանցագործությունների առանձնահատուկ դաժանությունը պայմանավորված չէ հանցագործների սադիստական ​​հակումներով:   Բոլոր մեղադրական եզրակացություններում պարունակվող դատաբժշկական փորձաքննությունների եզրակացությունն այն է, որ այդ տղամարդիկ հոգեկան սթափ վիճակում են, տեղյակ են իրենց արարքների մասին միայն ընդհանուր հոգեկան խնդիրների և իշխանությունների ներկայացուցիչների հրապարակումների ծանրության մասին:  Սպանությունները կատարվել են հիմնականում ալկոհոլի ազդեցության տակ, բայց դատելով գործողությունների հանգամանքներից ՝ նրանք ոգելից խմիչք են օգտագործել քաջություն ստանալու համար, և հանցագործությունը կատարվել է սթափ վիճակում: Սպանությունները նախանձից կամ անցանկալիից ազատվելու մտադրությունից ծնված հանցագործություններ էին:  Այս հանգամանքը մեզ հնարավորություն է տալիս եզրակացնելու, որ նրանց նկատմամբ ատելության պատճառներն ավելի խորն էին և պայմանավորված էին ամուսնական խնդիրների ավանդական մոտեցումներով: [7] Տղամարդկանց բռնակալությունը այս պարագայում կարելի է համարել արձագանք հասարակության նահապետական ​​ավանդույթին 2, այս ընտանիքների մշտական ​​ուղեկիցները եղել են խանդի, բռնության տեսարաններ: Գյուղական հասարակություններում կանանց նկատմամբ վերաբերմունքը հիմնված էր նրանց սոցիալական կարգավիճակի ավանդական հասկացության, ընտանեկան իրավունքից զուրկ, ընտանեկան պարտականությունների վրա:   Նման իրավիճակը կնոջ լիազորությունները սահմանափակեց կենցաղային պարտականությունների մակարդակով և, իհարկե, նրան խոցելի դարձրեց տղամարդու կողմից հաճախ խեղաթյուրված ներկայացվածների առջև:   Պետությունը գործում էր միայն հետընթաց ՝ դատելով հանցագործներին ՝ հիմնականում կիրառելով առավելագույն պատիժներ, բայց իրականում դա ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել հանցագործությունների պատճառների վրա:   Սա ուներ իր պատճառները, որոնք հիմնականում պայմանավորված էին կանանց խնդիրների վերաբերյալ խորհրդային իշխանությունների վարած քաղաքականությամբ:  Եկեք քննարկենք այդ քաղաքականության որոշ ասպեկտներ: Մասնավորապես, ընտանիքի հոգեբան Իվան Գերոնիմուսն իր հոդվածում, անդրադառնալով հետխորհրդային և հետհեղափոխական Ռուսաստանում ընտանեկան բռնություններին, իր պատճառները դասակարգելու հարցում առանցքային դեր է խաղում պատրիարքական մշակույթին:   Մեր ուսումնասիրած նյութերը, ընդհանուր առմամբ, թույլ են տալիս հետազոտության նման վարկածը ընդունելի համարել սովետական ​​հետազոտության դեպքում: Այսպիսով, եթե 1920-ականներին բոլշևիկները, ոգևորված հին բուրժուական հասարակության վերացումով և նոր, սոցիալիստական ​​«պետության գաղափարախոսությամբ», վերանայվում էին մոտեցումները:   Խորհրդային տերությունները աստիճանաբար հրաժարվեցին կանանց կողմից հռչակված «սոցիալական ակտիվության» և այսպես կոչված «կյանքի հեղափոխության» սկզբունքներից `ի տարբերություն 1930-ականների պետության առջև ծառացած մարտահրավերների:   1930-ական թվականներին կանանց սոցիալական ակտիվությունը սկսեց բացասական ազդեցություն ունենալ ծնելիության վրա, և երկիրը, հաշվի առնելով լարված միջազգային իրավիճակը, կարիք ունեցավ զինվորների:   Ստալինյան սահմանադրության համաձայն, աբորտները արգելվել են 1936 թվականին, պետությունը սկսել է ավելի մեծ դեր ունենալ ընտանեկան հարաբերություններում, և ազատ ամուսնական հարաբերություններն այլևս չեն խրախուսվում:   1944 թ. Հուլիսի 8-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի հրամանագրով պետությունը ճանաչեց ամուսինների իրավունքներն ու պարտականությունները միայն գրանցված ամուսնության դեպքում, իսկ չգրանցված ընտանիքները զրկվեցին պետության աջակցությունից: Հետագա մյուս հրամանագրերը պետության համար շատ դժվարացնում էին ամուսնալուծությունները խրախուսելը, ինչը համարվում էր խորհրդային քաղաքացու բարոյական անկայունության խորհրդանիշ: Դժվար չէ տեսնել, որ այս փոփոխությունները կանանց խոցելի են դարձրել շատ հարցերում:   Նախ `կենցաղային պարտականությունների հնարավորությունների բացակայությունը, տղամարդկանցից տնտեսական կախվածությունը, երեխաների բնականոն դաստիարակությունը և նրանց աշխատանքը խորացնելու դժվարությունը: 3« Կենցաղային հեղափոխության »սկզբունքն էր ՝ ազատել կանանց տնային աշխատանքից ՝ ծառայությունների ոլորտի զարգացման միջոցով: ,   Սնունդը մատուցելու էին ճաշարաններ, լվացքատներ, երեխաների կրթություն, մանկապարտեզներ, դպրոցներ: Փաստորեն, ընտանիքում հնարավոր էր միայն ծայրը ծայրին հասցնել, քանի որ նրանք չէին ցանկանում կորցնել իրենց ապրուստը: Նրանք խուսափում էին ամուսնալուծությունից, ինչը, ի դեպ, հանրային սկանդալ էր:   Բնական է, որ այս դեպքում ընտանիքում ծնված կոնֆլիկտները կամ կարգավորվել են կանանց ինքնազոհաբերման հաշվին, կամ էլ հանգեցրել են նրանց նկատմամբ բռնության:   Եթե ​​սրան գումարենք ընտանիքի ավանդական նահապետական ​​պատկերացումները, որոնք բնութագրվում էին ընտանիքի հարաբերություններում տղամարդկանց թելադրելու և ուղղորդելու բացառիկ մենաշնորհով, պարզ է դառնում, որ 1960-ականներին Խորհրդային Հայաստանում կանանց իրավունքների պաշտպանության և նրանց հասարակական դերի բարձրացման հասկացությունները չի աշխատում Ընտանեկան խնդիրը հարաբերությունների մեջ, բռնությունը Վերջապես, հավելենք, որ այս հոդվածը, իհարկե, սպառիչ չէ, և դրա համար անհրաժեշտ է համապարփակ, խորը հետագա վերլուծություն ՝ հաշվի առնելով Հայաստանում հետազոտության ցածր մակարդակը:   Հետևաբար, թեմայի հետագա ուսումնասիրության համար մենք համարում ենք աղբյուրների առավել համապարփակ օգտագործումը, ինչպես նաև հարցի քննարկումը սովորական իրավունքի տեսանկյունից: Սովետահայ իրողությունների հիմքը 1960-ականներին: ։

Հոդվածն անդրադառնում է 1960-ական թվականների խորհրդահայ  իրականության  դեռևս  չուսումնասիրված  կողմերից  մեկին՝  կանանց  նկատմամբ  ՀԽՍՀ  ժողովրդական  դատարանի  մեղադրական  նյութերի  միջոցով  փորձ  է  արվում  հիմնական  առանձնահատկությունները և պատճառները։
