Յուրաքանչյուր անջատողական շարժման հիմքում ընկած են որոշակի պատճառներ, որոնք էլ հիմք են հանդիսանում որոշ խմբերի կողմից անջատողական շարժումներ սկսելու համար։
   Ուսումնասիրելով այդ հարցերը, մենք կարող ենք պարզել, թե ինչու են առանձին խմբերը ցանկանում անջատվել բուն պետությունից։
   Յուրաքանչյուր անջատողական շարժում ունի իրեն բնորոշ պատճառներ եւ նպաստող գործոններ, այդ իսկ պատճառով մենք կփորձենք ուսումնասիրել դրանցից ամենատարածվածները։
  Կ. Սանստեինն առանձնացրել է անջատողականության մի քանի պատճառներ, դրանք են՝ քաղաքացիական իրավունքների կամ քաղաքացիական ազատության սահմանափակումը, տնտեսական շահագործումը, պատմական գործընթացները, մշակութային ինտեգրացիան եւ այլն [6, էջ 654-655]։
   Նշված պատճառներն էլ մենք կփորձենք ուսումնասիրել, քանի որ նրանք են համարվում հիմնական պատճառ333ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ներն անջատողական շարժումներում, չնայած նրան, որ այս պատճառներին կից կարող են լինել նաեւ այլ շատ նպաստող գործոններ։
  Անջատողականության պատճառներից է քաղաքացիական իրավունքների կամ քաղաքացիական ազատության սահմանափակումը։
  Ենթամիավորումը կարող է անջատվել բուն պետությունից, քանի որ քաղաքացիները ենթարկվում են պետության կողմից ճնշումների, սահմանափակվում է քաղաքացիների ազատությունը։
   Վառ օրինակ կարելի է բերել Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանը, որտեղ համատարած սահմանափակվում էին ազատ խոսքի իրավունքը եւ քաղաքացիների ազատությունը, որոնք էլ հանդիսացան նպաստող գոծոններ՝ պետության կազմից դուրս գալու համար։
   Կառավարական ճնշումները կարող են սահմանափակել բնակչության մի մասի ազատ խոսքի իրավունքը, որն էլ կառաջացնի խտրականություն այդ խմբի նկատմամբ։
   Եթե ճնշումները համատարած են այդ խմբի նկատմամբ, ապա անջատողական դրսեւորումը կարող է դիտարկվել որպես համապատասխան հակազդեցություն։
   Անջատողական շարժումներն այդ դեպքում փորձում են կանխել ճնշումները եւ բարելավել իրենց նախկին կարգավիճակը։
   Միայն քաղաքական ճնշումները չեն կարող բավարար հիմք հանդիսանալ անջատվելու համար, սակայն անջատման իրավունքն անհրաժեշտ է օգտագործել առավելագույնս, քանի որ եթե նույնիսկ ենթամիավորումը չկարողանա անջատվել, ապա կարող է որոշակի արտոնություններ ձեռք բերել։
  Պետության կազմից դուրս գալու սահմանադրական իրավունքը կարող է կիրառվել, երբ սահմանափակվում են քաղաքացիական իրավունքները եւ քաղաքացիների ազատությունը։
   Այս փաստարկը հիմնված է Թ. Ջեֆերսոնի աշխատության վրա, ըստ որի «եթե որեւէ միության մեջ գտնվող պետություն կհայտարարի, որ գերադասում է անջատվել, ապա ես առանց տատանվելու կասեմ՝ թող նրանք անջատվեն» [6, էջ 657]։
   Քաղացիական իրավունքների եւ ազատության սահմանափակումը հիմք հանդիսացավ Արեւելյան Եվրոպայում անջատողական շարժումների առաջացման համար։
  Անջատողականության ավելի լուրջ պատճառ է տնտեսական շահագործումը, քանի որ այս դեպքում ենթամիավորումը կորցնում է որոշակի եկամուտներ, որոնք տրվում են կենտրոնական կառավարությանը։
   Տնտեսական շահագործումն աստիճանաբար քայքայում է ենթա334ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ միավորումների ռեսուրսները՝ նվազեցնելով նրանց եկամուտները։
   Այս քայլով եկամուտներն օգտագործվում են ընդհանուր նպատակների համար։
   Կենտրոնական իշխանությունների այսպիսի քաղաքականությունը կարող է նպաստող հանգամանք հանդիսանալ անջատման համար։
  Հարավսլավիայի փլուզման հիմնական պատճառը դարձավ հենց այս հանգամանքը, որտեղ տնտեսապես հարուստ Սլովենիան եւ Խորվաթիան մտավախություն ունեին, որ հետագայում նրանց միջոցները կարող են տրամադրվել Հարավսլավիայի մաս կազմող այլ պետություններին։
   Իսկ ներկայումս, տնտեսական շահագործման վառ օրինակ կարելի է համարել Կատալոնիայի դեպքը, որտեղ Իսպանիան օգտագործում է նրա եկամուտները եւ քիչ բաժին է հատկացնում Կատալոնիայի բնակչության կարիքների համար։
   Թերեւս սա կարելի է համարել կատալոնական անջատողական դրսեւորման հիմնական պատճառը։
  Կ. Սանստեինը գտնում է, որ տնտեսական շահագործումը կարող է իսկապես լուրջ դեր խաղալ անջատման համար, սակայն, մյուս կողմից, հնարավոր չէ առավել ճշգրիտ հաշվարկել եկամուտներն ու ծախսերը, քանի որ ենթամիավորումները տնտեսապես փոխկապակցված են միմյանց [6, էջ 661]։
   Ենթադրենք, որ որոշ դեպքերում ենթամիավորումները ենթարկվում են տնտեսական շահագործման, ապա այս խնդրի միակ լուծումը չի կարող համարվել անջատվելը, այլ կարելի է որոշակի դրույթների փոփոխմամբ հստակ սահմանել այս խնդիրների լուծումները։
  Անջատողականությանը նպաստող գործոններից է նաեւ «պատմական անարդարության» գաղափարը, այսինքն` մի պետություն, որը նախկինում եղել է անկախ եւ ինքնիշխան, պատերազմի միջոցով հայտնվել է այլ պետության կազմում, որն էլ ստիպում է նրան անջատման միջոցով ուղղել պատմական սխալը։
   Այս գաղափարը հետագայում խթան հանդիսացավ Բալթյան երկրներում անջատողական շարժումներ սկսելու համար, որոնք բռնի կերպով միացվել էին ԽՍՀՄ-ին, որի փլուզումից հետո անկախացան ոչ միայն այդ երկրները, այլ նաեւ այն պետությունները, որոնք նույնպես բռնի կերպով էին միացվել ԽՍՀՄ-ին։
   Այս փաստարկի հիման վրա պետությունները ունեն բարոյական իրավունք անջատվելու համար։
  Անջատողականության պատճառներից կարելի է առանձնացնել նաեւ մշակութային ինտեգրացիան, որտեղ, Կ. Սանստեինի կարծիքով, 335ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պետության մեջ գտնվող ենթամիավորումը իրեն ընկալում է որպես էականորեն տարբերվող նորմերի եւ սովորույթների կրող [6, էջ 664]։
  Այս հանգամանքը կարող է համարվել նպաստող գործոն անջատողական դրսեւորումներ ցուցաբերելու համար, ինչպես դա եղավ Չեխոսլովակիայում, մասնավորապես՝ Սլովակիան, որը ավելի ջերմ էր վերաբերվում կաթոլիկ եկեղեցուն եւ գյուղատնտեսապես ավելի զարգացած երկիր էր համարվում, քան Չեխիան։
   Իհարկե, մշակութային միատարրությունը կարող է մեծ ռիսկեր պահանջել, սակայն տարբեր խմբերի միջեւ շփումը կարող է առաջացնել այլ նորմեր, եւ, ամենակարեւորը, կարող է լուրջ խթան հանդիսանալ ժողովրդավարական կարգեր հաստատելու համար։
   Չի կարելի ասել, որ անջատման պարագայում արդարացված կլինի նրանց քայլը, քանի որ հետագայում կարող են առաջանալ այնպիսի խնդիրներ, որոնք տվյալ ենթամիավորումը կամ խումբը չկարողանա միայնակ լուծել։
   Երբեմն անջատման կոչերը հնչում են զգացմունքային հողի վրա, որը հաճախ հրահրվում է որոշ խմբերի կողմից։
   Մշակութային ինտեգրացիան՝ համեմատած մյուս պատճառների հետ, ավելի թույլ պատճառ է հանդիսանում անջատման համար, սակայն այս պարագայում նախընտրելի կլինի բանակցային կարգավորման միջոցով չթողնել, որ լարվածությունը մեծանա։
  Որոշ տեսաբաններ անջատողականության պատճառներից առանձնացնում են նաեւ կենտրոնական կառավարության նկատմամբ վստահության բացակայությունը, երբ իշխանությունների կողմից կիրառվում է այնպիսի քաղաքականություն, որը կարող է հանգեցնել ճգնաժամային իրավիճակի [5]։
   Այս պարագայում ենթամիավորումն առանձնանում է եւ սկսում ինքնուրույն լուծել իր առջեւ ծառացած խնդիրները։
   Կենտրոնական իշխանության նկատմամբ վստահության բացակայությունը հաճախ դրսեւորվում է կառավարման դաշնային կամ համադաշնային համակարգ ունեցող երկրներում, սակայն այս գործոնի առկայությունը համարվում է շատ թույլ, ուստի այն հաճախ չի հանգեցնում անջատման։
  Ուսումնասիրելով անջատողական դրսեւորումների պատճառները եւ նպաստող գործոնները կարելի է փաստել, որ, թեեւ յուրաքանչյուր անջատողական շարժման հիմքում ընկած են որոշակի պատճառներ, սակայն դրանք կարող են ունենալ նաեւ այլ շատ հարակից գործոններ։
  336ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Այս ենթագլխում մենք փորձեցինք ընդգրկել ամենատարածված պատճառները, որոնք ներկայումս կարելի է շատ հանդիպել ոչ միայն եվրոպական անջատողական դրսեւորումներում, այլ նաեւ ողջ աշխարհում։
   Այնուամենայնիվ, եվրոպական պետություններն օրենսդրական կամ սահմանադրական փոփոխությունների միջոցավ փորձում են հանդարտեցնել ազգայնական տրամադրությունները, որոնց հիմնական նպատակը իրենց երկրի տարածքային ամբողջականության պահպանումն է։
  ԵՄ պատմության ավելի քան հիսուն տարիների ընթացքում ինտեգրացիան համարվել է խաղաղության պահպանման գլխավոր երաշխիքը։
   Դրա հիմնական նպատակը նոր պատերազմների կանխումն է, ինչպես նաեւ ինքնորոշման իրավունքի իրականացումը՝ միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխան։
   ԵՄ ինստիտուցիոնալ համակարգի անկյունաքարը դրվեց եվրոպական ինտեգրացիայի «հիմնադիր հայր» Ժ. Մոնեի կողմից։
   Այդ քարը դարձավ այն սկզբունքը, որ հետագայում պաշտոնապես հնչեցվեց Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ռ. Շումանի կողմից 1950 թ. մայիսի 9-ի հռչակագրում. «Դեպի միասնական Եվրոպա տանող հաջող շարժման կարեւորագույն պայմանը ինտեգրացիայի եւ ընդհանուր ինստիտուտների այնպիսի համակարգի իրավական բազայի ձեւավորումն է, որոնք ունեն մասամբ միջպետական, մասամբ վերազգային բնույթ» [1, էջ 58]։
   Այսինքն՝ այդ համակարգը օժտված կլինի մասնակից պետությունների համար պարտադիր որոշումներ ընդունելու եւ դրանց կատարումը վերահսկելու իրավունքով։
  Սառը պատերազմից հետո եվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացները տեղի ունեցան մի քանի փուլերով, իսկ Հարավսլավիայի, Չեխոսլովակիայի բաժանումները եւ ԽՍՀՄ փլուզումը Եվրոպայում առաջացրեցին նոր ինտեգրացիոն գործընթացներ, քանի որ Արեւելյան Եվրոպայում առաջացել էին նոր ինքնիշխան պետություններ։
   Եթե նախկինում Արեւելյան Եվրոպան համարվում էր ԽՍՀՄ ազդեցության գոտի, ապա ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այս տարածաշրջանի նկատմամբ հետաքրքրությունը մեծացավ եւ ԵՄ-ն սկսեց այս պետությունները եւս ընդգրկել եվրոպական ազդեցության ներքո։
   Վերջին դեպքերը ցույց են տալիս, որ Արեւելյան Եվրոպայի համար մղվող պայքարում կողմերը շատ խիստ գործողությունների են դիմում։
   Վառ օրինակնե337ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րից է ուկրաինական դեպքը, որտեղ ուկիաինացի ժողովուրդի մի մասը փորձում էր անդամագրվել եվրոպական կառույցին, սակայն դրան ի պատասխան, Ուկրաինայի արեւելյան հատվածում սկսեցին անջատողական շարժումները, որից հետո, ինչպես հայտնի է, անջատողական դրսեւորմամբ հանդես եկավ Ղրիմը, որը դե ֆակտո Ռուսաստանի տարածքում է, բայց դե յուրե նրա անկախությունը ճանաչում չգտավ այլ երկրների կողմից, նույնիսկ ՌԴ-ին մոտ կանգնած երկրները՝ Ղազախստանը, Հայաստանը, Բելոռուսը չեն ճանաչել Ղրիմի անջատումը։
  Եվրոպական երկրները մշտապես դեմ են արտահայտվել միակողմանի անջատողականությանը, քանի որ նոր պետությունների առաջացումը կարող է խնդիրներ առաջացնել եվրոպական հանրության համար, սակայն երբ հարցը քննարկվում է տվյալ պետության շահերին համապատասխան, պետությունը կարող է փոխել իր կարծիքը անջատողականության եւ նոր պետությունների ստեղծման վերաբերյալ։
   Այս փաստի իրավացիությունը կարելի է ապացուցել ՌԴ-ի օրինակով, երբ նա կողմ արտահայտվեց Ղրիմի ժողովրդի ազատ ինքնորոշմանը, սակայն, մյուս կողմից, այդ պետությունը չի ճանաչում օրինակ՝ Արցախի ժողովրդի ազատ ինքնորոշումը։
   Նույնն էլ կարելի է փաստել ԵՄ պարագայում, որ այդ կառույցը ընդունում է Կոսովոյի անկախությունը, սակայն, մյուս կողմից, անտեսում է Արցախի ինքնիշխանությունը։
   Սա ապացուցում է այն հանգամանքը, որ յուրաքանչյուր պետություն կամ միջազգային կազմակերպություն անջատումը դիտում է միայն իր շահերից ելնելով, այլ ոչ թե որեւէ շրջանում ապրող ժողովրդի ազատ ինքնորոշման իրավունքի հարգմամբ։
  Ֆ. Լեթամենդիան կարծում է, որ ԵՄ-ն փորձում է լուծել ազգային ինքնորոշման խնդիրը հակամարտությունների լուծման տեսանկյունից, սակայն դրա հիմնական նպատակը լարվածությունը կանխելն է եւ թույլ չտալը, որ դրանք վերաճեն պատերազմների [4, էջ 5]։
   Այս քաղաքականությունը մշտապես եղել է եվրոպական երկրների օրակարգում, սակայն եվրոպական երկրները չունեն վերահսկողական եւ կանխարգելիչ միջոցներ, որպեսզի չթողնեն, որ այդ դրսեւորումները վերաճեն զինված ընդհարման եւ խախտեն Եվրոպայի անվտանգությունը եւ կայունությունը։
  338ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Եվրոպական անջատողականության վառ օրինակ կարելի է համարել Կոսովոյի նախադեպը, որն այսօր սկսել է պետականաշինության գործընթացները՝ Եվրոպայի լիիրավ պետություն համարվելու համար, քանի որ նրա անկախությունը ընդունել են արդեն աշխարհի 100-ից ավելի երկրներ։
   Սակայն նախկին Հարավսլավիայում, բացի Կոսովոյի խնդիրց, կան էլի շատ տարածքային վեճեր, որոնցից կարելի է նշել նաեւ Կոսովոյի հյուսիսային հատվածը՝ Պրիշտինան, Սերբիայի հյուսիսում գտնվող Վոեւոդինոն, Խորվաթիայի տարածքում գտնվող Իստրիան, Ռիջեկան եւ այլն։
   Ինտեգրացիոն գործընթացների համատեքստում ԵՄ-ն մտադիր է ասոցացման եւ կայունացման մասին համաձայնագիր կնքել Կոսովոյի հետ, որի մասին հայտնել է Պրիշտինայում գտնվող ԵՄ-ի ընդլայնման եւ հարեւանության քաղաքականության հարցերով հանձնակատար Յ. Հանը [2]։
  Ֆ. Լաթամենդին գտնում է, որ ԵՄ-ի քաղաքականությունն այս ուղղությամբ «եվրոպականացման» տրամաբանությամբ է կառուցվում, այսինքն դա մի գործընթաց է, որը ենթադրում է հակասությունների լուծում՝ եվրոպական կառույցների միջոցով [4, էջ 6]։
   Դա նշանակում է ինտեգրվել եվրոպական կառույցներին, որոնք կփորձեն ապահովել անջատման շնորհիվ առաջացած վեճերի խաղաղ կարգավորումը։
  Սակայն ինչպես ցույց է տալիս փորձը, այդ կառույցները ոչ մի լուրջ աշխատանք չեն տանում, քանի որ չունեն պարտադրող մեխանիզմներ հակամարտությունների կարգավորման համար։
   Որոշ տեսաբաններ ԵՄ պետությունների ինքնորոշման հետ կապված եւ դրանցում ծագած կոնֆլիկտների հարցում հիմնականում կիրառում են դրանց կառավարման 3 ձեւեր՝ 1. պետության ինքնիշխանության եւ տարածքային ամբողջականության պահպանում, 2. բանակցային ճանապարհով հակամարտությունների կարգավորում եւ պայմանավորվածությունների ձեռքբերում, 3. անջատման ընդունում [4, էջ 6-7]։
  Յուրքանչյուր տարածքային անջատման եւ դրա արդյունքում առաջացած կոնֆլիկտում ԵՄ-ն կիրառում է այս երեք ձեւերից մեկը՝ հաշվի առնելով եվրոպական անվտանգության պահպանման հիմնական սպառնալիքները։
  339ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՄ դերակատարությունը անջատողականության վերաբերյալ կարելի է քննարկել հետեւյալ հարցադրումով. ինչպե՞ս ազգայնականներին հանդարտեցնել։
   Ոմանց կարծիքով, նրանց գործունեությունը վտանգում է եվրոպական քաղաքականության ինքնակառավարումը, իսկ ոմանք էլ կարծում են, որ յուրաքանչյուր ազգ՝ ազատագրվելով այլ տիրապետությունից, հնարավորություն է ընձեռում ձեւավորել «նոր Եվրոպա» [3, էջ 76-77]։
   Այնուհանդերձ, «նոր Եվրոպա» ստեղծելու գաղափարն այդքան էլ մեծ տարածում չունի, քանի որ Եվրոպայում այսօր առկա բազմաթիվ անջատողական շարժումները չեն խրախուսվում եվրոպական հանրության կողմից։

Չնայած բազմաթիվ դժվարությունների՝ եվրոպական ինտեգրացիան համարվում է փաստ։
  Եվրոպական ինտեգրացիոն քաղաքականության հիմնական նպատակը կայանում է անվտանգության ապահովումը եւ կայուն փոխհարաբերությունների հաստատումը եվրոպական երկրների միջեւ։
  Սակայն, բացի եվրոպական անվտանգության ապահովումից, ԵՄ-ն կարեւորում է նաեւ եվրոպական երկրներին վերահսկողության տակ պահելը, մասնավորապես այն երկրներին, որոնցում ավելի շատ է անջատողական դրսեւորումների վտանգը։
  Չնայած ինտեգրացիան ժամանակակից Եվրոպայում մեծ թափ է հավաքել, սակայն այն չի կարող զսպող գործիք դառնալ ազգայանականությանը, որի հետ է կապվում նաեւ անջատողական շարժումների ակտիվացումը։
