ԲՈՂՈՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵՎ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄՀռոմի կաթոլիկ եկեղեցին ժամանակի ընթացքում իր ազդեցության տակ էր առելոչ միայն հոգևոր, այլև աշխարհիկ կյանքի ոլորտները։
  16-րդ դ. սկզբին գերմանականհասարակության բոլոր շերտերում սկիզբ առած դժգոհությունները եկեղեցական բարեփոխումներ  անցկացնելու  պահանջի  տեսք  են  ստանում։
   Պապից  պահանջում  էին,որ  նա  հրաժարվի  աշխարհիկ  իշխանությունից,  իսկ  հոգևոր  իշխանությունից  օգտվիառանց ճնշումների` եկեղեցական օրենքների սահմաններում1։
  Այդ պահանջները հիմքեն  դնում  ռեֆորմացիոն  շարժմանը,  որն  առաջինը  կյանքի  է  կոչվում  Գերմանիայում։
 Ռեֆորմացիայի սկիզբը կապվում է գերմանացի գիտնական-աստվածաբան ՄարտինԼյութերի (1483-1546) 1517 թ. հակակաթոլիկական ելույթի հետ, որով նա կանգնումէ  հասարակական  կյանքի  կենտրոնում2։
   Հասարակական  բարենպաստ  կարծիքի  ևաջակցության պայմաններում Ռեֆորմացիան արագորեն ընդգրկում է լայն զանգվածներ`  վերաճելով  համաժողովրդական  շարժման։
   Յուրաքանչյուր  սոցիալական  շերտՌեֆորմացիայի գաղափարների մեջ տեսնում էր իր շահերի արտահայտությունը3։
 Չնայած  միապետությունը  բացասաբար  էր  նայում  Ռեֆորմացիային,  քանի  որդրա մեջ վտանգ էր տեսնում իր մեծապետական քաղաքականության համար, սակայնստեղծված միջազգային իրադրությունը, արտաքին վտանգը թույլ չեն տալիս զբաղվելներկայսերական  գործերով։
   Կայսեր  երկարատև  բացակայությունը  նպաստում  է  ռեֆորմացիոն շարժման հետագա ծավալմանը և վերածմանը սոցիալական պայքարի։
 Մինչ  1526  թ.  Ռեֆորմացիան  ավելի  շատ  կրում  էր  ժողովրդական  շարժմանտեսք,  սակայն  Գյուղացիական  պատերազմի  ճնշումից  հետո  շարժման  գլուխ  ենկանգնում աշխարհիկ իշխանները, որոնք լյութերականության գաղափարներն օգտագործում են իրենց շահերի` եկեղեցական հողերի աշխարհիկացման, ինչպես նաև եկեղեցական  իշխանությունն  իրենց  ձեռքում  կենտրոնացնելու  համար։
   Հենց  Լյութերըհասարակության մեջ, որպես իր գաղափարները կյանքի կոչող ուժ, տեսնում էր միայնաշխարհիկ իշխաններին4։
 1526  թ.,  օգտվելով  կայսերական  ռայխստագում  Կարլոս  5-րդի  բացակայությունից, ինչպես նաև նրա և պապի միջև առաջացած անդունդից, Շպեերյան ռայխստագը պաշտոնապես չեղյալ է հայտարարում Վորմսի էդիկտը և որոշում կայացնում, որովբոլոր  կալվածքներին  իրավունք  էր  տրվում  կրոնի  հարցում  վարվել  այնպես,  ինչպեսպահանջում  է  Աստծո  և  կայսեր  առաջ  պարտավորվածությունը։
   Դրանով  անուղղակիորեն ճանաչվում էր Ռեֆորմացիայի օրինականությունը5։
 1529  թ.  Կարլոս  5-րդը  Շպեերում  հրավիրում  է  ռայխստագ,  որն  այլ  ընթացք  էստանում։
   Այստեղ  մեծամասնություն  են  կազմում  կաթոլիկները,  որոնք  քննադատումեն Լյութերի ուսմունքը, պահանջում Վորմսի էդիկտի իրականացում և Ռեֆորմացիայի օգտին նախորդ  Շպեերյան ռայխստագի որոշման  մերժում։
  Ապրիլի 19-ին, ընդդեմԿարլոս  5-րդի`  Ռեֆորմացիան  արմատախիլ  անելու  մտադրության  և  ի  պաշտպանություն  Լյութերի,  գրավոր  բողոքով  հանդես  են  գալիս  գերմանական  5  իշխաններ,նրանց են միանում 14 քաղաքներ։
  Նրանք միավորվում են և իրենց բողոքը հայտնումռայխստագի որոշման դեմ։
  Այդ ժամանակից Ռեֆորմացիայի կողմնակիցները կոչվումեն բողոքականներ, իսկ հոսանքը` բողոքականություն1։
 Հարցին  վերջնական  լուծում  տալու  նպատակով  1530  թ.  կայսրն  Աուգսբուրգումհրավիրում  է  կայսերական  ռայխստագ,  որին  անձամբ  ներկայանում  է։
   Այդ  առիթովբողոքականները` Ֆ. Մելանխտոնի գլխավորությամբ, կազմում և ռայխստագ են ներկայացնում  բողոքականության  «Դավանանք»-ը,  որը  համակարգում  էր  լյութերականության  գաղափարախոսությունը,  սկզբունքային  տարբերությունները  կաթոլիկությունից։
  Այն ստանում է «Աուգսբուրգյան դավանանք» անունը՝ բողոքականների համար կայսեր դեմ միասնական ճակատով հանդես գալու միջոց դառնալով2։
 Լյութերն  այդ  ժամանակ  գտնվում  էր  Սաքսոնիայի  ծայր  հարավում  գտնվող  Կոբուրգյան  ամրոցում  և  հետևում  Աուգսբուրգի  իրադարձություններին։
   Հենց  այդ  ժամանակ,  որպես  նրա  լիազորության  և  հեղինակության  հաստատում,  ի  հայտ  է  գալիսԼյութերի կնիքը կամ Լյութերի վարդը` նրա սկզբնատառերով, ինչի մեկնաբանությունըներկայացնում  է  Լյութերի  ուսմունքի  համառոտ  տեսությունը։
   Այդ  կնիքի  վրա  պատկերված վարդը և խաչը հիմք են տալիս հետագայում առնչություններ գտնել Լյութերիկնիքի և ռոզենկրոյցերների` Վարդի և Խաչի եղբայրության խորհրդանիշների միջև։
 1530-ական  թթ.  Հաբսբուրգների  կողմից  կաթոլիկության  բռնի  վերականգնումըբավական  իրական  էր,  ինչը  սպառնում  է  ընդհանրապես  բողոքականության  գոյությանը։
  Եթե կայսրը միավորեր իր իսպանական և գերմանական ուժերը, հեշտությամբկոչնչացներ  ցանկացած  բողոքական  իշխանի։
   Այդ  պատճառով  1531  թ.  բողոքականիշխանները  Շմելկալդենում  փոխադարձ  աջակցության  և  պաշտպանության  դաշինքեն  կնքում3։
   Դրան  հետևում  է  1532  թ.  կայսեր  ու  բողոքականների  միջև  Նյուրենբերգում  կնքված  փոխզիջման  համաձայնությունը,  որով  բողոքականները  պահում  էինիրենց դավանանքը` մինչև  անգամ ստանում համաեկեղեցական ժողովի հրավիրմանիրավունք։
   Դա  դառնում  է  առաջին  կրոնական  խաղաղությունը։
   Կողմերը  պարտավորվում  են  մինչև  ռայխստագի  հրավիրումը  չհակամարտել  կրոնական  հարցերով4։
 Այդպիսով, ռեֆորմացիոն շարժումն ամբողջովին հանձնվեց ազնվականությանը։
  Հռոմի  կախվածությունից  ազատվելու  պահանջը  բավարարվեց  մասամբ,  սակայն  կատարյալ անկախացում տեղի չունեցավ, քանի որ վերահսկողությունը ոչ թե հանձնվեցժողովրդին` համայնքի անդամներին, այլ կախվածության մեջ մնաց արտաքին ուժից։
 1546 թ. Կարլոսը, իշխանների հզորացման մեջ վտանգ տեսնելով իր հաբսբուրգյան  մեծապետական  քաղաքականության  համար,  որոշում  է  անցնել  հարձակման  ևվերջ դնել լյութերականությանը Գերմանիայում։
  Դա գերմանական տարածքում առաջին  կրոնական  պատերազմն  էր5։
   Գաղտնի  բանակցությունների  ընթացքում  կայսրինհաջողվում  է  մասնատել  բողոքականներին  ու  ստանալ  կուրֆյուրստ  Յոահիմ  2-րդԲրանդենբուրգցու և դուքս Մորից Սաքսոնացու աջակցությունը։
  Օգնություն ստանալով նաև Նիդեռլանդներից ու Հռոմից` Կարլոս 5-րդին հաջողվում է ռազմական առա1  Рыжов  К.,  Рыжова  Е.,  с.  391.  Тальберг  Н.,  с.  68.  “Сто  человек,  которые  изменили  ход  истории։
   Мартин3 Նույն տեղում։
 վելություն ստանալ։
  1547 թ. Մյուլբերգի ճակատամարտում Շմելկալդենյան միությանզորքերը ջախջախվում են, գլխավոր առաջնորդները` գերի ընկնում։
  Բողոքականներիմիությունը ցրվում է, և լյութերականներին ստիպում են հրաժարվել իրենց ուսմունքիսկզբունքային դրույթներից, ինչը լուրջ դժգոհություններ է առաջացնում երկրում։
 Թուլացնելով  բողոքականներին`  կայսրը  ձեռնամուխ  է  լինում  նրանց  կաթոլիկությանը  միացնելուն։
   Նրա  հանձնարարությամբ  1548 թ.  կազմվում  է  համաձայնեցված«Դավանանք», որը պետք է ընդունեին երկու կողմերը։
  1548 թ. Աուգսբուրգյան ռայխստագում բողոքականներին պարտադրվում է կրոնական դաշինք, որի համաձայն` բողոքական իշխանների տարածքներում տարածվելու էր բարեփոխված կաթոլիզմ1։
 1551  թ.  Հաբսբուրգների  դեմ  միաժամանակ  ռազմական  գործողություններ  ենծավալում  Ֆրանսիան  և  Օսմանյան  կայսրությունը,  ինչի  շնորհիվ  բարենպաստ  պայմաններ  են  ստեղծվում  բողոքականների  համար։
   Մորից  Սաքսոնացին  կտրուկ  փոխում է իր քաղաքականությունը` կանգնելով հակահաբսբուրգյան ուժերի գլուխ` լուրջֆինանսական  օգնություն  ստանալով  Ֆրանսիայից։
   1552  թ.  բողոքականներն  անսպասելի ներխուժում են  Թիրոլ. կայսրը հազիվ է խուսափում գերությունից, իսկ կաթոլիկական զորքերը շրջապատվում են։
  Նասայում 1552 թ. կնքված դաշինքը չեղյալ էհայտարարում  Աուգսբուրգյան  կրոնական  փոխհամաձայնությունը  և  ճանաչում  լյութերականությունը2։
  1555 թ. Աուգսբուրգյան ռայխստագում կնքվում է կրոնական դաշինք Կարլոս 5-րդ կայսեր և բողոքական իշխանների միջև։
  Կայսրն ստիպված էր լյութերականությունն ընդունել ոչ որպես հերետիկոսություն, այլ որպես ինքնուրույն կրոնական  դավանանք,  որը  հավասար  դիրք  ունի  կաթոլիկության  հետ։
   Լյութերականներին  տրվում  է  հավատի  ազատություն։
   Կայսրության  հպատակների  հավատի  հետկապված  հարցերը  տրվում  են  տեղական  իշխանների  ձեռքը.  ամեն  իշխան  ինքն  էրորոշում  իր  հպատակների  կրոնը3։
   Աուգսբուրգյան  խաղաղությունը  եվրոպականքաղաքակրթության  պատմության  մեջ  միջեկեղեցական  համաձայնության  առաջինփորձն էր, սակայն հնարավոր չեղավ խաղաղությունը հավերժ պահպանել։
 Աուգսբուրգյան  հաշտության  արդյունքում  գերմանական  իշխանների  կաթոլիկական  ճամբարին  են  մնում  Հաբսբուրգների  ժառանգական  բոլոր  հողերը,  Բավարիան,Ֆրանկոնիան, Հռենոսի և Հյուսիսարևմտյան Գերմանիայի հոգևոր իշխանություններըև Էլզասը։
  Հյուսիսգերմանական իշխանությունները, Պրուսական դքսությունը, Բրանդենբուրգը,  Սաքսոնիան,  Հեսսենը,  Բրաունշվեյգը,  Վերին  ու  Ներքին  Պֆալցները  ևՎյուրտեմբերգը  կազմում  էին  բողոքական  խմբավորումը։
   Երկու  խմբավորումներն  էլառճակատվում էին ոչ միայն կրոնական, այլև քաղաքական ասպարեզում4։
 Այսպիսով,  Լյութերի  գործունեությամբ  սկիզբ  առած  Ռեֆորմացիան  ունենում  էխոր  հետևանքներ,  որոնցից  ավելի  ակնհայտ  են  կրոնականն  ու  քաղաքականը։
  Ամենաակնհայտ  հետևանքը  բողոքական  հոսանքի  առաջացումն  էր,  ինչն  էլ  իր  հերթինհիմք  է  հանդիսանում  քրիստոնեական  նոր  ուղղությունների  առաջացման  համար։
 Մինչ 1517 թ., որպես միակ եկեղեցի, ճանաչվում էր Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին, և բոլոր  նրանք,  ովքեր  այն  չէին  ընդունում,  կոչվում  էին  հերետիկոսներ։
   Այդպիսի  մթնոլորտն  արգելում  էր  անկախ  մտածողության  ձևավորմանը։
   Ռեֆորմացիայից  հետոկրոնական այլ ուղղությունների հետևելու հնարավորություն է արդեն ստեղծվում։
 Ռեֆորմացիայի մյուս հետևանքն այն էր, որ դավանական երկու ուղղություններիմիջև հակամարտությունը սկիզբ է դնում քաղաքացիական, միջպետական և նույնիսկ2 Նույն տեղում, էջ 261։
 истории”, с. 29. http։
 //www.booksgid.com. համաեվրոպական  (Երեսնամյա  պատերազմ)  պատերազմների,  որոնք  ուղեկցվում  ենարյունահեղություններով,  բնակչության  թվաքանակի  կրճատմամբ,  տնտեսական  ուֆինանսական ճգնաժամով։
 Բողաքականությունից  առանձնանում  են  քրիստոնեական  նոր  ուսմունքներ`  լյութերականությունը,  ցվինգլիականությունը,  կալվինականությունը,  անգլիկանությունը,անաբապտիստությունը, որոնք ընդհանուր գծերով հակադրվում են կաթոլիկությանը,բայց  չեն  ձուլվում  և  հաճախ  հակադրվում  են  միմյանց`  պահպանելով  աստվածաբանական  տարաձայնությունները  և  իրենց  եկեղեցիների  առանձնահատկությունները1։
 Լյութերականությունը  տարածվում  է  դեռևս  Լյութերի  կենդանության  օրոք`  ընդգրկելով Հյուսիսային Գերմանիան, Դանիան, Նորվեգիան, Իսլանդիան, Շվեդիան2։
 Շվեյցարիայում  բողոքականության  գլխավոր  արտահայտիչը  դառնում  է  ռեֆորմացիոն  եկեղեցին`  Ուլրիխ  Ցվինգլիի  և  Ժան  Կալվինի  գլխավորությամբ,  որոնց  դավանանքը տարածվում է երիցականության տեսքով։
  Ռեֆորմացիան Ցվինգլիի  գլխավորությամբ  ունենում  է  ոչ  միայն  կրոնական,  այլև  սոցիալական  լայն  փոփոխություններ։
  1522 թ. Ցվինգլին և նրա կողմնակիցները ձևավորում են հատուկ համայնք։
  Նրակողմնակիցների և կաթոլիկների միջև բախումը սկիզբ է դնում քաղաքացիական պատերազմի,  որի  արդյունքում  զոհվում  է  նաև  Ցվինգլին։
   Նրան  հաջորդում  է  Ժան  Կալվինի  գործունեությունը։
   Նա  Ժնևում  մտցնում  է  եկեղեցական  խիստ  կանոնակարգ`հաճախ կիրառելով դաժան միջոցներ3։
 Ֆրանսիայում  կալվինականությունը  տարածվում  է  դեռևս  Կալվինի  կենդանության օրոք, և նրա հետևորդները կոչվում են հուգենոտներ։
  Նոր ուսմունքը հետևորդներ  է  գտնում  ազնվականների,  հոգևորականների  և  հասարակ  ժողովրդի  շրջանում,սակայն  հետապնդվում  է  արքաների  կողմից։
   Հալածանքներից  խուսափելու  համարնրանք  ստեղծում  են  կուսակցություն։
   Հուգենոտների  և  հերետիկոսության  թշնամիկաթոլիկ ուժերի միջև, որոնց գլխավորում էին դուքս  դը’ Գիզը և արքայամայր Եկատերինա Մեդիչին, սկիզբ է առնում զինված պայքար, որ տևում է 36 տարի և ավարտվում պատմության մեջ հայտնի արյունալի «Բարդուղիմեոսյան գիշերով», երբ 1572 թ.օգոստոսի 23-ի լույս 24-ի գիշերն սպանվում են մոտ 30 հազար հուգենոտներ4։
 Շոտլանդիայում  կալվինականության  սկզբունքներով  քարոզչություն  է  տանում Ջոն  Նոքսը5։
   1560  թ.  Նոքսը  և  նրա  կողմնակիցները  գրավում  են  իշխանությունը  ևհասնում  նրան,  որ  շոտլանդական  պառլամենտը  կալվինականությունն  ընդունի  որպես  պետական  դավանանք։
   Նա  Կալվինի  օրինակով  ստեղծում  է  իշխանություն,  որտեղ յուրաքանչյուր համայնքի գլուխ կանգնած է երեցը, ինչի հետևանքով շոտլանդական կալվինիստները կոչվում են պրեսբիտերականներ6։
 Նիդեռլանդներում ևս, որը մտնում էր Հռոմեական Սրբազան կայսրության մեջ ևպատկանում  էր  իսպանական  գահին,  տարածվում  է  բողոքականությունը,  չնայածԿարլոս 5-րդի կողմից  կիրառված դաժան միջոցներին։
  Այստեղ  Ռեֆորմացիան  ստանում  է  ազգային  և  կրոնական  շարժման  տեսք,  վերածվում  քաղաքացիական  պատերազմի, ինչի արդյունքում ծաղկուն Նիդեռլանդները հասնում են ճգնաժամի։
  80 տարիտևած ընդհարումներից հետո երկիրը բաժանվում է  երկու մասի` հարավային կաթոլիկ Բելգիայի և հյուսիսային բողոքական Հոլանդիայի7։
 7 Նույն տեղում։
 Բողոքական  ուսմունքները  մուտք  են  գործում  նաև  Անգլիա,  սակայն,  ի  տարբերություն այլ վայրերի, այստեղ դրանց տարածումը հետապնդում է զուտ քաղաքականնպատակներ  և  սկզբնական  շրջանում  չուներ  ձևավորված  դավանանք։
   Անգլիկանեղեղեցու ընդհանուր սկզբունքները ձևավորվում են ավելի ուշ և միջին տեղ զբաղեցնում  բողոքականության  ու  կաթոլիկության  միջև։
   1559  թ.  պառլամենտը  եկեղեցումհաստատում է թագավորական իշխանության գերիշխանությունը և եկեղեցական կառուցվածքը, որով վերջնականապես ձևավորվում է անգլիական պետական եկեղեցին։
 Երկրում  հանդես  են  գալիս  պուրիտանները,  որոնք  ծայրահեղ  բողոքականներ  էին  ևպահանջում էին անգլիական եկեղեցին մաքրել կաթոլիկության մնացուկներից1։
 Բողոքականության  արդյունքում  առաջացած  անաբապտիստությունը,  ինչպեսնաև  պուրիտանականությունը,  գրավում  են  ծայրահեղական  դիրք`  քննադատելովինչպես կաթոլիկությունը, այնպես էլ բողոքականությունը։
  Անաբապտիստները, որոնքիրենց անունն ստացել են վերակնքվելու պատճառով, պահանջում էին հասուն տարիքում  գիտակցական  մկրտություն  համայնքի  բոլոր  անդամներից  և  դրան  համապատասխան լիակատար հավասարության սոցիալական ծրագիր ունեին2։
 Կաթոլիկության  հզորության  վերականգնման  քայլերի  մեջ  կարևոր  փուլ  հանդիսացավ  16-րդ  դ.  ճիզվիտների  նոր  վանական  կարգի  հանդես  գալը,  որոնց  գլխավորնպատակը  հերետիկոսության  բացահայտումն  ու  դաժան  ճնշումն  էր։
   Նրանց  հաջողվում  է  գերմանական  որոշ  տիրույթներում  կանգնեցնել  բողոքականության  հետագատարածումը։
   Հատկապես  վառ  է  արտահայտվում  նրանց  գործունեությունը  Լիտվայում, մասամբ` Լեհաստանում3։
 Կաթոլիկության և բողոքականության բախման ամենախոշոր ու երկարատև քաղաքական հետևանքը Երեսնամյա պատերազմն էր (1618-1648 թթ.)։
  Այն իր բնույթովառաջին համաեվրոպական հակամարտությունն էր և դաժան հետևանքներ է ունեցելեվրոպական երկրների, հատկապես` Գերմանիայի համար, որը հասնում է լիակատարսնանկացման, որոշ բնակավայրեր ամբողջովին դատարկվում են։
  1648 թ. կնքվում էՎեստֆալյան  դաշինքը,  որտեղ  վերջնականապես  հաստատվում  է  Գերմանիայումբոլոր բողոքականների և կաթոլիկների հավասարությունը4։
 Ռեֆորմացիոն  շարժման  արդյունքում  քրիստոնեական  աշխարհը  զրկվում  էմիասնական քրիստոնեական մշակույթից, սակայն ազգային եկեղեցիների ստեղծումընպաստում  է  եվրոպական  ժողովուրդների  ազգային  գիտակցության,  մշակութային  ևկրթական  աստիճանի  աճին։
   Աստվածաշնչի  ուսումնասիրման  անհրաժեշտությունըառաջ  է  բերում  կրթական  հաստատությունների  անհրաժեշտություն,  մի  շարք  լեզուների  համար  ստեղծվում  են  գրեր,  որպեսզի  հնարավորություն  ստանան  դրանցովտպագրել Աստվածաշունչը։
 Բացի  ակնհայտ  ու  խոշոր  հետևանքներից`  հիմք  է  դրվում  ներկրոնական  բացահայտ  պայքարին։
   Բողոքականության  պաշտոնական  հաստատումով  սկիզբ  է  դրվումքրիստոնեության  ներսում  բազմաթիվ  շերտավորումների,  խմբավորումների,  աղանդների  առաջացմանը։
   Դրանցից  յուրաքանչյուրն  ունի  իր  գաղափարախոսությունը,նպատակներն  ու  ձգտումները  և  պայքար  է  մղում  հակառակորդ  գաղափարախոսությունների դեմ։
  Այդ դիմակայությունը նույնիսկ հիմա պակաս վտանգավոր չէ, քանի որթեև  չի  հանգեցնում  բաց  պայքարի,  բայց  մասնատում  է  հասարակական  կարծիքը,3 Նույն տեղում։
 իրենց ազդեցության ու գաղափարների տակ առնում մարդկանց` զրկելով ինքնուրույնմտածելու և գործելու ընդունակությունից։
 Սևակ ՍարգսյանԲՈՂՈՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵՎ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄԲանալի բառեր՝ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցի, կաթոլիկություն, բողոքականություն,Ռեֆորմացիա, Մարտին Լյութեր, Կարլոս 5-րդ։

Հոդվածում ներկայացվում է, թե ինչպես է Ռեֆորմացիան սկիզբ առել Մարտին Լյութերի  գործունեությամբ,  այնուհետև  տարածվել  է  և  հիմք  դարձել  քրիստոնեական  կրոնադավանական  ուղղություններից  մեկի՝  բողոքականության  համար։
   Բողոքականությունը  կրոնական  և  քաղաքական  զգալի  հետևանքներ  ունեցավ  Եվրոպայում։
   Որպես  բողոքականության  ուղղություններ՝  ձևավորվեցին  լյութերականությունը,  ցվինգլիականությունը,  կալվինիզմը,  անգլիկանությունը, անաբապտիզմը։
  Կաթոլիկության և բողոքականության բախման արդյունքում Եվրոպայում  տեղի  են  ունեցել  արյունալի  պատերազմներ,  որոնք  բնակչության  թվի  կրճատման  և  ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի պատճառ են դարձել։
