Նախաբան։
   Ընտանեկան  բռնությունների  հիմնախնդիրը  եղել  ևմնումև  այլգիտությունների  ուշադրության  կենտրոնում։
   Հայ  պատմագիտությանմեջ այս խնդիրը նախկինում արծարծված չի եղել, սակայն  ԽորհրդայինՀայաստանի  առօրեականության  պատմության  նկատմամբ  ներկայումսհիմնախնդրիաճողԸնտանեկանհետազոտությանբռնությունների  պրակտիկան,նյութից,տարածված  էր  1960-ական  թվականների  Հայաստանում։
   Բնական  է,  որսրա մասին լռում էին իշխանությունները, լռում էր ժամանակի մամուլը,այս  հիմնախնդիրըէր  մատնված  նաև  պետականկուսակցական  մարմինների  տարաբնույթ  հաշվետվություններում  ևզեկուցագրերում։
   Լավագույն  դեպքում  ընտանեկան  բռնություններըդիտարկվումհամապատկերում՝անտեսելով  սրանք  ծնող  առանձնահատուկ  սոցիալ-հոգեբանականկարևորությունն  անժխտելիդատելով  փաստականհամատեքստում  այսհանցանքներիքրեականէ։
 լռությանէինպատճառները։
   Այդ  պատճառների  ուսումնասիրությանը  նվիրված  էներկայացվող հոդվածը, որում փորձել ենք ընտանեկան բռնություններըդիտարկել  որպես  1960-ականների  խորհրդահայ  իրականությանսոցիալական  ֆենոմեն։
   Որպես  հետազոտական  նյութ  են  ծառայելհիմնականում  Խորհրդային  Հայաստանի  ժողովրդական  դատարանիմեղադրական  նյութերը,  որոնցում  ուշագրավ  մանրամասներ  կանբռնությունների  դրդապատճառների    և  դրանց  վերաբերող  հանրայինընկալումների վերաբերյալ։
 Անդրադարձել  ենք  նաև  ընտանիքին  վերաբերող  հարցերումխորհրդային  իշխանությունների  որդեգրած  քաղաքականությանը  և  այդքաղաքականության՝ ընտանեկան բռնությունների կանխարգելման վրաունեցած ազդեցություններին։
 թթ.ընտանեկան1950-60-ականհարաբերություններումտարածված են եղել սոցիալ-հոգեբանական վարքագծի, մտածելակերպիև  պատկերացումների  ընդհանուր  մոդելներ։
   Նշված  ժամանակաշրջանում  ընտանեկան  բռնությունների  դեպքերը  մեծ  մասամբ  եղել  ենխանդի  դրսևորումներ։
   Ընդ  որում՝  խանդը  ոչ  միայն  բռնությանգործադրման հոգեբանական հզոր շարժառիթ էր, այլև հանդիսանում էրյուրօրինակ  մտածողության,  ընտանեկան  հարաբերություններումհայրիշխանական  ընկալումների  արտահայտություն։
   Օրինակ՝  1966  թ.Կամոյի  շրջանի  Գեղարքունիք  գյուղում  ամուսինը  դանակի  տասըհարված  էր  հասցրել  կնոջը՝  սպանելով  նաև  իր  նորածին  երեխային՝կասկածներ  ունենալով,  որ  այդ  երեխան  իրենը  չէ։
   Իրավապահմարմիններին  իր  տված  ցուցմունքներում  նա  ասել  էր,  որ,  եթե  կնոջհավատարմությանն ինքը կասկածել է, ուրեմն նրա սպանության համարմեղավոր չէ [4, թ. 19]։
  Փաստորեն՝ հանցագործի համար խանդը ոչ թե իրարարքի  հանցավորությունը  մեղմացնող,  այլ  բացառող  հանգամանք  էր,և նա իրեն լիովին անմեղ էր համարում՝ ելնելով կնոջ բարոյականությանմասին  իր  ավանդապաշտական  պատկերացումներից։
   Մյուս  դեպքըտեղի  է  ունեցել  1969  թ.։
   Ամուսիններն  ապրել  են  Էջմիածնի  շրջանիՓարաքար  գյուղում՝  ամուսնու  եղբոր  տանը։
   Որոշ  ժամանակ  անցամուսինը  կնոջը  կասկածել  է  եղբոր  հետ  ինտիմ  կապ  ունենալու  մեջ,տարել  է  նրան  Երևան  և  առանձնակի  դաժանությամբ  սպանելՀրազդանի  կիրճի  մերձակա  տարածքում՝  դիակը նետելով  ջրանցքի  մեջ[5,  թ.  66-69]։
   Հետաքրքրականն  այն  է,  որ  սպանությունից  հետո  նագնացել  է  իր  հարազատների  մոտ  և  իր  մյուս  եղբայրներին  պատմելկատարած հանցանքի մասին։
  Եղբայրներից մեկը նույնիսկ օգնել է նրանդիտավորությունհանցագործության  հետքերը  կոծկելու  հարցում։
   Այս  գործը  բավականհետաքրքիր  է  այն  իմաստով,  որ  հանցագործի  կողմից  ագրեսիվվերաբերմունքը  դրսևորվել  է  բացառապես  կնոջ  հանդեպ,  իսկ  եղբորնկատմամբ,  որի  հետ  կապի  մեջ  նա  կասկածել  էր  կնոջը,  ըստ  էության,հանցավորեղել։
   Այստեղ,  փաստորեն,հայրիշխանական  ավանդույթն  արգելում  էր  եղբոր  վրա  ձեռքբարձրացնել,  սակայն  չէր  խանգարում  սպանել  «անբարոյական  կնոջը»։
 Կնոջը  սպանելուց  հետո  հարազատների  պաշտպանությանն  էր  դիմելնաև  Կամոյի  շրջանի  Լանջաղբյուր  գյուղի  բնակիչներից  մեկը,  այսդեպքում,  սակայն,  նրան  չէին  օգնել  ոչ  քույրը  և  ոչ  էլ  հայրը։
   Վերջինսնրան  նույնիսկ  ասել  էր,  որ  մարդասպանին  իր  տանը  չի  ընդունի,  և  որորդին  պետք է  անհապաղ  ներկայանա  միլիցիայի  աշխատակիցներին  ևխոստովանի իր արարքը, ինչը և որդին արել էր [2, թ.83-88]։
 չիէ  աշխատանքի։
   ՍպանությանԿրասնոսելսկի  շրջանի  Վերին  Ճամբարակ  գյուղի  բնակիչներիցմեկը  1964թ.  սպանել  էր  իր  նախկին  կնոջը  և  երեխաներին։
   Դեռևս  1955թ.-ից  նրանց  ընտանիքում  ամուսնու  անհիմն  խանդի  հողի  վրա  ծագածվեճերն  ի  վերջո  հանգեցնում  են  իր  դաժանությամբ  մարդկայիներևակայության  մեջ  չտեղավորվող  հրեշավոր  հանցագործության։
   Միքանի  անգամ  կնոջից  բաժանվելուց  և  Ռուսաստանում  թափառաշրջիկկյանք վարելուց հետո ամուսինը վերադառնում է հայրենի գյուղ, որտեղտեղավորվումօրն1  ամուսինը,աշխատանքից  տուն  գալով,  հետը  կոնյակ  է  բերում  և  խմում  մինչևգիշերվա  ժամը  3-4-ը։
   Երբ  կինը  խնդրում  է  նրան  անջատելռադիոընդունիչը,նապատասխանում է, որ դա արդեն իմաստ չունի, որովհետև ինքը շուտովբոլորին  էլ  սպանելու  է։
   Իր  հրեշավոր  դիտավորությունը  նա  շուտովիրագործում  է՝  որսորդական  հրացանով  սկզբում  կրակելով  կնոջ  վրա,որից  հետո  իր  վեցամյա  և  չորսամյա  տղաների  վրա  (հայրը կասկածումէր, որ այս տղաներն իրենը չեն, կինը նրանց ունեցել է այլ տղամարդուց)։
 Երեքին էլ սպանելուց հետո նա հանձնվում է իրավապահ մարմիններին։
 Սեփական  արարքի  հանդեպ  հոգեբանական  նույն  վերաբերմունքը,այսինքն՝ զղջման լիակատար բացակայությունը և սեփական խանդն իրհանցանքն  արդարացնող  հանգամանք  ընդունելն  առկա  է  նաև  այսդեպքում։
   Երբ  ոճրագործի՝  դեռևս  վիրավոր  կնոջը  (կինը  ստացածչարթնանան,որպեսզիերեխաները1  Ելնելով  էթիկական  նկատառումներից՝  հոդվածի  մեջ  նկարագրված  դեպքերինառնչվող  որոշ տվյալներ՝  դեպքի  օրը  և  դեպքին առնչված  մարդկանց անունները,  չենքհրապարակում։
 հարվածներից  մահանում  է  հիվանդանոցում)  պատգարակով  դուրս  ենբերում  սենյակից,  տղամարդը  նույնիսկ  օգնում  է  բացել  պատգարակինխանգարող դռան փեղկը՝ անելով հետևյալ արտահայտությունը. «Ափսոսայդ շունը չսատկեց» [ 3, թ. 83-84]։
 և  այդճանաչողկոնֆլիկտներինհիմնականումմիջամտումընտանիքներըբացատրվումէ  ավանդականԱռհասարակ  խանդի  թիրախում  հիմնականում  հայտնվում  էինկանայք, և զոհերն էլ կանայք էին, և նմանատիպ հանցագործություններիգլխավոր  առանձնահատկությունն  այն  էր,  որ  մեծ  մասամբ  այս  կանայքամուսնական  դավաճանության  մեջ  մեղադրվումէին  անհիմն։
 Ընտանեկանէինհարազատները՝  փորձելով  հարթել  դրանք։
   Նկատվումէ  նաևչհանրայնացնելու,  ընտանիքի  ներսում  թաքցնելուկոնֆլիկտներըմիտում,մտածողությամբինչըպարտադրված՝  այսպես  կոչված  «խայտառակությունից»  խուսափելու՝ հարազատների  մտայնությամբ։
   Մեր  կողմից  ուսումնասիրված  բոլորդեպքերում  զոհերի  անմեղությունը  հաստատվել  է  հարազատների,մարդկանցբարեկամներիվկայություններով։
   Կարելիչնայած  որոշբացառությունների,  կանայք  ընդհանուր  առմամբ  հավատարիմ  էինամուսնաընտանեկան  ավանդական  արժեքներին։
   Սրան  հակառակ՝կենցաղայինհամապատկերում  առավելընդգծված  է  տղամարդկանց  ցածր  սոցիալական  և  բարոյականպատասխանատվությունը։
   Ասվածի  համար  օրինակ  կարող  է  ծառայելդեպքը, որ տեղի է ունեցել 1966 թ. Երևանում։
  Ամուսինները գրանցել ենիրենց ապահարզանը, և հաջորդ օրվա երեկոյան ամուսինը իր սիրուհուհետ այցելել է իր բնակարան, որտեղ բնակվելիս է եղել նաև իր նախկինկինը։
   Կնոջ  և  սիրուհու  միջև  ծագել  է  վեճ  այն  բանից  հետո,  երբ  կինըհանդիմանել է ամուսնու սիրուհուն հետևյալ արտահայտությամբ. «Երեկենք մենք զագսի միջոցով ամուսնալուծվել, և դեռ հնարավոր է՝միանանք։
 Ինչու՞  եք  եկել  և  քայքայում  եք  ուրիշի  ընտանիքը»։
   Վեճին  միջամտել  էամուսինը  և  հարվածներ  հասցրել  նախկին  կնոջը,  նրա  մորը  ևընկերուհուն՝ սպանելով բոլորին [4, թ. 22]։
 հանցագործություններիէ  եզրակացնել,  որ,Տղամարդկանցշրջանում  ավելի  հաճախէր  դրսևորվումանպատասխանատու  վերաբերմունք  դեպի  ընտանիքը,  ինչը  շատհաճախ  արտահայտվում  էր  նաև  ֆիզիկական  հաշվեհարդարով  ուսպանությամբ։
   Օրինակ՝  1963  թ.  Մարտունու  շրջանի  Մարտունիավանում  ամուսինը  այն  բանից  հետո,  երբ  կինը  փորձել  է  թույլ  չտալնրան  մեկնել  Վրաստան,  հարվածել  է  կնոջ  գլխին՝  հասցնելով  կյանքիհետ  անհամատեղելի  մարմնականլուրջ  վնասվածք։
   Անօգնականթողնելով  կնոջը՝  մեկնել  է  Վրաստան  և  անգամ,  երբ  իր  հարազատներըհեռագրել են նրան կնոջ մահամերձ վիճակի մասին, նա չի վերադարձել։
 Այնտեղ  հանգիստ  խղճով  ամուսնացել  է  երկրորդ  անգամ  ևվերադառնալուց  հետո,  առաջին  կնոջից  ունեցած  երեխաներինկատմամբ  տածելով  մեծ  ատելություն,  ի  վերջո  իր  երկրորդ  կնոջ  հետմիասին  սպանել  է  նաև  նրանց  [4,  թ.  1-9]։
   Մյուս  դեպքը  տեղի  է  ունեցելԿիրովականի  շրջանի  Քոլագերան  գյուղում։
   Չնայած  պատկառելիտարիքին՝ ամուսինն ինտիմ հարաբերությունների մեջ է եղել բազմաթիվայլ կանանց հետ և օրինական կնոջ բազմաթիվ հանդիմանություններիցհետո  որոշել  է  մեկընդմիշտ  ազատվել  նրանից։
   Իր  այս  մտադրությունընա իրագործել է 1958 թ.՝  կնոջ դաժան սպանությամբ։
  Նախ կնոջը ցած էնետել  պատշգամբից,  հետո  սկսել  է  խեղդել,  իսկ  հետո,  տեսնելով,  որվերջինս  չի  մահացել,  ուրագի  հարվածներով  տանջամահ  է  արել  նրան[1, թ. 1]։
 մասին։
   Մեղադրականնյութերը,Հետազոտված նյութերը ցույց են տալիս, որ բռնության ենթարկվածկանայք  իրենց  և  երեխաներին  պաշտպանելու  հնարավորություն  չենունեցել։
   Խոսքը  գնում  է  հատկապես  նրանց  սոցիալական  և  իրավականպաշտպանությանորոնցումարձանագրված  են նշված  հանցանքները,  ցույց  են  տալիս, որ  տեղականիշխանությունների կողմից այս հանցագործությունների կանխարգելմանուղղությամբ  գործուն  քայլեր  չեն  եղել։
   Մենք  չենք  հանդիպում  որևէդեպքի, երբ կինը դիմեր միլիցիա և բողոքեր ամուսնու դեմ, չենք տեսնումտեղականկանխարգելիչաշխատանք նման խնդիրներ ունեցող ընտանիքների հետ, չենք տեսնումդաստիարակչական  արդյունավետ  ներգործություն  հակասոցիալականվարքագիծ  դրսևորող  տղամարդկանց  վրա։
   Նման  վարքագիծըբնույթի  հռչակագրային,քննադատվումքարոզչականհայտարարություններում։
 Ներկայացված  բոլոր  դեպքերում  կնոջ  նկատմամբ  ատելություննունենում  էր  կասկածներից  մինչև  սպանության  հանգեցնող  մոլեգինատելության  նույն  զարգացումը։
   Պետք  է  հատուկ  նշել,  որ  այսհանցանքների  առանձնակի  դաժանությունը  պայմանավորվածչէհանցագործներիսադիստականհակումներով։
   Մեղադրական  բոլոր  եզրակացություններում  առկա  էդատաբժշկական  փորձաքննություններիեզրակացությունն  այստղամարդկանց  հոգեկան  սթափ  վիճակի  և  սեփական  արարքներիէր  միայն  ընդհանուրևհոգեկան  խնդիրներովկամիշխանությաններկայացուցիչներիհրապարակումներումծանրությունը գիտակցելու մասին։
  Սպանությունները կատարվել են մեծմասամբ  ալկոհոլի  ազդեցության  տակ,  սակայն,  դատելով  արարքներիհանգամանքներից,  ալկոհոլը  նրանք  օգտագործել  են  համարձակությունձեռք  բերելու  համար,  իսկ  ոճիրը  հղացել  են  սթափ  վիճակում։
 Սպանությունները  եղել  են  խանդի  ազդեցությամբ  կամ  էլ  անցանկալիկնոջից ազատվելու մտադրությունից ծնված հանցագործություններ։
  Այսհանգամանքը  մեզ  տալիս  է  հնարավորություն՝  եզրակացնելու,  որկանանց  նկատմամբ  ատելություն ծնող  պատճառներն  ավելի  խորքայինէին  և  պայմանավորվածէին  ամուսնաընտանեկան  հարցերումավանդական  մոտեցումներով  [7]։
 ՏՏղամարդկանց  դեսպոտիզմն  այսդեպքում  կարելիէ  համարել  հասարակության  մեջ  առկահայրիշխանական  ավանդույթի  արձագանք2,  և  խանդի  տեսարանները,բռնությունները  եղել  են  այս  ընտանիքների  ամուսնական  կյանքիմշտական  ուղեկիցները։
 գյուղական  հասարակություններում  կանանց  հանդեպ  վերաբերմունքը  ձևավորվում  էր  նրանցսոցիալական  կարգավիճակի,  ընտանիքում  նրանց  իրավազուրկ,ձայնազուրկ  և  կենցաղային  պարտականություններով  կաշկանդվածլինելու  ավանդական  պատկերացումների  հիման  վրա։
   Նմանիրավիճակը  սահմանափակում  էր  կնոջ  իրավասությունները  մինչևկենցաղային  պարտականությունների  մակարդակ,  և,  բնականաբար,դարձնում խոցելի տղամարդու կողմից հաճախ արտահայտվող անառիթագրեսիայի  հանդեպ։
   Պետությունը  ներգործում  էր  միայն  հետևանքիվրա՝  դատելով  հանցագործներին  և  մեծ  մասամբ  նշանակելով  պատժիառավելագույն չափեր, սակայն հանցանքները ծնող պատճառների վրա,փաստորեն,  ազդեցություն  չէր  ունենում։
   Սա  ուներ  իր  պատճառները,որոնք  հիմնականում  պայմանավորված  էին  կանանց  հիմնախնդիրներիառնչությամբ  խորհրդային  իշխանությունների  վարած  քաղաքականությամբ։
  Դիտարկենք այդ քաղաքականության որոշ կողմեր։
 Հատկապեսէլևայնպես2 Ընտանեկան  հոգեբան Իվան  Գերոնիմուսն  իր  հոդվածում, անդրադառնալով  ինչպեսհետխորհրդայինմինչհեղափոխական,ժամանակաշրջաններում  Ռուսաստանում  ընտանեկան  բռնություններին,  սրանցպատճառների  դասակարգման  մեջ  առանցքային  կարևորությունէ  տալիսհայրիշխանական  մշակույթին։
   Մեր  կողմից  հետազոտված  նյութերն  ընդհանուրառմամբ թույլ են տալիս  նման հետազոտական կանխավարկածը ընդունելի համարելնաև  Խորհրդայինդեպքերիհետազոտության պարագայում։
 Հայաստանում  տեղիխորհրդայինունեցածնմանատիպարդարացիդիրքերից,որըենթադրում«պետականֆեմինիզմից»,հասարակությանԱյսպես՝    եթե  1920-ական  թվականներին  բոլշևիկները,  խանդավառված  հին  բուրժուական  հասարակության  վերացման  և  նոր՝ստեղծմանսոցիալիստական«պետականգաղափարով,  հանդես  են  գալիս  այսպես  կոչվածֆեմինիզմի»էրկանանցիրավահավասարություն  և  «բուրժուական  ստրկացնող  կենցաղից»նրանց  ազատագրում,  ապա  1930-ականներին  այս  մոտեցումներըվերանայվեցին։
   Խորհրդայինիշխանություններն  աստիճանաբարհրաժարվեցինկանանցորովհետևհասարակական  ակտիվության  և,  այսպես  կոչված,«կենցաղիհեղափոխության»3    վերաբերյալ  հռչակված  սկզբունքները  հակադրվումէին  1930-ականներին  պետության  համար  առաջացած  մարտահրավերներին։
   1930-ական  թվերին  կանանց  հասարակական  ակտիվություննսկսեց  բացասաբար  անդրադառնալ  ծնելիության  վրա,  իսկ  երկրին,հաշվի  առնելով  միջազգային  լարված  իրադրությունը,  անհրաժեշտ  էինզինվորներ։
   Ստալինյան  սահմանադրությամբ  արդեն  1936  թվականինարգելվեցին  աբորտները,  պետությունն  սկսեց  ավելի  կարևորելընտանեկանհարաբերությունների  դերը,  ազատ  ամուսնական  հարաբերություններն  այլևսչէին  խրախուսվում։
   1944  թ.  հուլիսի  8-ին  ԽՍՀՄ  Գերագույն  խորհրդիհրամանագրով  պետությունը  միայն  գրանցված  ամուսնության  դեպքումէր  ճանաչում  ամուսինների  իրավունքները  և  պարտականությունները,չգրանցված  ընտանիքները  զրկվում  էին  պետական  աջակցությունից։
 Հետագայում  ընդունված  այլ  հրամանագրերով  խիստ  դժվարացվեցամուսնալուծությանչէրխրախուսվում  պետության  կողմից,  դա  համարվում  էր  խորհրդայինքաղաքացու բարոյական անկայունության խորհրդանիշ [6]։
 պատասխանատվությամբամուսնալուծությունըգործընթացը,փոխադարձԴժվար  չէ  նկատել,  որ  այս  փոփոխությունները  կանանց  շատհարցերում  դարձնում  էին  խոցելի։
   Նախ՝  կենցաղային  պարտականություններովքիչհնարավորությունըտնտեսականկախվածությունը  տղամարդուց,  երեխաների  նորմալ  դաստիարաև  աշխատելունրանցկաշկանդվածխորացնումլինելըէր3  «Կենցաղի  հեղափոխության»    սկզբունքը  ենթադրում  էր  սպասարկման  ոլորտիզարգացման  միջոցով  ազատել  կնոջը  տնային  աշխատանքներից։
   Սնունդը  պետք  էմատուցվեր  ճաշարաններում,լվացքատներում,  իսկերեխաների  կրթությամբ  և  դաստիարակությամբ  պետք  է  զբաղվեին  մսուրմանկապարտեզները և դպրոցները։
 լվացքը  պետք  է  արվերկությունը,  ըստ  էության,  հնարավոր  էր  միայն  ընտանիքում,  և  սաապահովելու,  ինչպես  նաև  ապրուստի  միջոցներից  չզրկվելու  համարնրանք  խուսափում  էին  ամուսնալուծությունից,  ինչը,  ի  դեպ,  նաևհասարակական  պարսավանք  հարուցող  երևույթ  էր։
   Բնական  է,  որընտանիքում  ծնված  կոնֆլիկտներն  այս  պարագայում  կամ  հարթվումէին  ի  հաշիվ  կանանց  ինքնազոհաբերությունների,  կամ  էլ  հանգեցնումէին  նրանց  նկատմամբ  բռնության։
   Եթե  սրան  ավելացնենք  նաևընտանեկանհայրիշխանական,ավանդական  պատկերացումները,  որոնք  բնորոշվում  էին    ընտանեկանհարաբերություններում  տղամարդկանց  թելադրման  և  ուղղորդմանբացառիկ  մենաշնորհով,  ապա  պարզ  է  դառնում,  որ  ԽորհրդայինՀայաստանում  1960-ական  թվականներին  կանանց  իրավունքներիպաշտպանության  և  նրանց  հասարակական  դերի  բարձրացմանհայեցակարգերը չէին գործում։
 հարաբերություններում  առկաընտանեկանհիմնախնդիրը,բռնություններիՎերջում  ավելացնենք  նաև,  որ  սույն  հոդվածով,  բնականաբար,  չիսպառվումինչըբազմակողմանի և խորքային հետագա վերլուծությունների կարիք ունի՝հաշվի  առնելով  նաև  նրա  հետազոտության  ցածր  մակարդակըՀայաստանում։
   Ուստի  թեմայի  հետագա  ուսումնասիրություններիհամար  կարևորում  ենք  նաև  առավել  բազմակողմանի  աղբյուրագիտականօգտագործումը,  ինչպես  նաև  հիմնախնդրիդիտարկումը սովորույթային իրավունքի դիրքերից։
 բազայիсоветско-армянской  реальности  1960-ых  годов։

Հոդվածն անդրադառնում է 1960-ական թվականների խորհրդահայ  իրականության  դեռևս  չուսումնասիրված  կողմերից  մեկին՝  կանանց  նկատմամբ  ՀԽՍՀ  ժողովրդական  դատարանի  մեղադրական  նյութերի  միջոցով  փորձ  է  արվում  հիմնական  առանձնահատկությունները և պատճառները։
