Գիտ. Գիտական ​​ղեկավար. ՀՀ ԳԱԱ անդամ, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆ. Գ. Ghaարիբյան Հանքարդյունաբերությունը զարգացած և զարգացող մի շարք երկրների տնտեսության կարևորագույն ճյուղերից մեկն է:  Դա կարևոր է ինչպես ՀՀ տնտեսության համար, այնպես էլ դրա առանձին մարզերի համար:  ՀՀ լեռնահանքային արդյունաբերությունը ստեղծում է աշխատատեղեր, հարկերի տեսքով ապահովում է պետության եկամուտները, իր ներդրումն ունի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) արդյունքում, քանի որ արտահանման ծավալի մեջ ունի իր դերը:  Այնուամենայնիվ, լեռնահանքային արդյունաբերության դերը սահմանափակվում է վերոնշյալ ուղղակի ազդեցության գործոններով:   Այսպիսով, հանքարդյունաբերական ընկերություններն իրենց գործունեության համար անհրաժեշտ միջոցներ են ձեռք բերում մատակարարներից, մատակարարներն էլ իրենց հերթին ապրանքներ են գնում այլ ընկերություններից:   Մատակարարող ընկերություններն իրենց հերթին հարկեր են վճարում պետությանը, ստեղծում աշխատատեղեր, ավելացված արժեք և ապրանքներ:   Բացի այդ, հանքարդյունաբերության ոլորտի աշխատողները իրենց աշխատավարձի մի մասը ծախսում են տեղական արտադրության ապրանքների և ծառայությունների վրա: Այսպիսով, լեռնահանքային արդյունաբերության ազդեցությունը ներքին տնտեսության վրա ներառում է անմիջական ազդեցություն ՝ գումարած լեռնահանքային արդյունաբերության տնտեսական ազդեցությունը լեռնահանքային արդյունաբերության տնտեսական ազդեցության վրա: Լեռնահանքային արդյունաբերություն Քանակական տնտեսական ազդեցության գնահատումը օգտագործում է այսպես կոչված IMPLAN մեթոդաբանությունը, որը հիմնված է մուտքային-ելքային մոդելի վրա:  Այս մոտեցման հիմնական տրամաբանությունն այն է, որ տնտեսության մեկ ճյուղի ցանկացած փոփոխություն շղթայական ազդեցություն ունի ամբողջ տնտեսության վրա:   Այսպիսով, ապրանքների և ծառայությունների սպառման աճը հանգեցնում է արտադրության աճի, որն էլ իր հերթին բերում է մատակարարների արտադրության աճի: Ընդհանուր առմամբ, լեռնահանքային արդյունաբերության տնտեսական ազդեցությունը գնահատվում է 3 մակարդակով. Ուղղակի, անուղղակի նույնականացված 1. - Ուղղակի ազդեցությունն առաջանում է ոլորտի ձեռնարկությունների տնտեսական ակտիվությունից:  Հանքարդյունաբերության ոլորտի համար սա նշանակում է ոլորտի անմիջական ազդեցությունը տնտեսության վրա, ինչպիսիք են այս ոլորտի ձեռնարկությունների արտադրանքը, աշխատողների քանակը և այլն, ներառյալ արտադրանքի փոփոխությունից բխող տնտեսական ակտիվությունը: - Անուղղակի ազդեցությունն առաջանում է լեռնահանքային արդյունաբերություն մատակարարողների տնտեսական գործունեությունից: - Խթանիչ էֆեկտը պայմանավորված է լեռնահանքային արդյունաբերության և մատակարարող ընկերությունների աշխատողների աշխատավարձերի փոփոխությամբ:  Օրինակ ՝ այս ոլորտների աշխատողները աշխատավարձերի բարձրացման արդյունքում կարող են ավելացնել իրենց ծախսերը ռեստորաններ և խանութներում:  Այս փոփոխություններն ազդում են հարակից ձեռնարկությունների գործունեության վրա 2: Այսպես կոչված մուտքային-ելքային անիմատորները օգտագործվում են ուղղակի, անուղղակի և տնտեսական ազդեցությունը գնահատելու համար:   Առավել հաճախ օգտագործվում են արտադրության ծավալը, ՀՆԱ-ն, աշխատողների քանակը և հարկերը 3: Ներկայացված են այդ ակտիվներից յուրաքանչյուրում ստորև և յուրաքանչյուրը:  Ապրանք. Ներկայացվում է որպես հանքարդյունաբերական ձեռնարկությունների գործունեության բոլոր արդյունքները (եկամուտները):  ՀՆԱ-ն արդյունաբերության կողմից տնտեսության ավելացված արժեքն է: Հարկ է նշել, որ դա պետք է տարբերել արտադրանքից, քանի որ լեռնահանքային արդյունաբերությունը ձեռք է բերում արտադրության միջոցներ, որոնք արդեն ներառված են մատակարար ընկերությունների ավելացված արժեքի մեջ:  Աշխատանք. Աշխատողների թիվն է որպես հանքարդյունաբերության արտադրության ֆոն: , Հարկերը լեռնահանքային արդյունաբերության գործունեության շնորհիվ պետության կողմից ստացված հարկային եկամուտներն են: Անհրաժեշտ ենք համարում համառոտ ներկայացնել ներդրում-արդյունքի մոդելի հիմնական մեթոդաբանությունը, որի հիման վրա կգնահատվի լեռնահանքային արդյունաբերության տնտեսական ազդեցությունը 4: 1 Բրիտանական Կոլումբիայի հանքարդյունաբերության կուտակում, Տնտեսական ազդեցության վերլուծություն, 2011 թվականի հոկտեմբեր, էջ 112 Mclntosh C., The Regional Economy, էջ 15: 4 Մեթոդաբանությունը ներկայացնելու համար օգտագործված մեթոդաբանություն. Miller R., Blair E., InputOutput Analysis.  Հիմնադրամներ և ընդլայնումներ, Քեմբրիջի համալսարան, 2009, Պյատտ Գ. Եվ Ռաունդ.., Սոցիալական հաշվապահության մատրիցներ:  Պլանավորման հիմք, Վաշինգտոն, 1985 թ. Նախ և առաջ, մուտքային-ելքային մոդելը ստեղծվում է `հաշվի առնելով որոշակի տնտեսական տարածք` տարածաշրջան, երկիր և այլն:  Տնտեսությունը բաժանված է արտադրության տարբեր հատվածների:  Տնտեսության յուրաքանչյուր ճյուղ միաժամանակ հանդես է գալիս որպես գնորդ և վաճառող: Այլ կերպ ասած, տնտեսության յուրաքանչյուր ճյուղ ներգրավում է արտադրության համար անհրաժեշտ միջոցները, որոնք ապրանք են այլ ճյուղերի համար:  Տնտեսության ճյուղերի արտադրության և իրացման գործառնությունները կարող են գրանցվել ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ դրամական արտահայտությամբ:  Այնուամենայնիվ, նպատակահարմարությունից ելնելով, սովորաբար օգտագործվում է դրամական արտահայտությունը: Մուտք-արդյունքի մոդելի կարևոր բաղադրիչներից մեկը տնտեսական գործարքների ծավալն է տնտեսության տնտեսական հատվածների միջև, ինչը կնշանակի ոլորտի արտադրության միջոցների պահանջարկ, i հատվածի արտադրանք նույն ժամանակահատվածում:   Մյուս կողմից, յուրաքանչյուր երկրում կան միավորներ, օրինակ ՝ տնային տնտեսություններ, կառավարություն և այլն, որոնք ստեղծում են տնտեսության ճյուղերի արտադրանքի վերջնական պահանջարկը: Ենթադրենք, տնտեսությունը բաղկացած է n ոլորտներից:  Եկեք x- ը նշի i հատվածի ընդհանուր ելքը i- ով վերջնականորեն i հատվածի ելքը fi- ով, ապա մենք կարող ենք գրել հետևյալ հավասարումը: արտադրության միջոցները և վերջնական պահանջարկը: Նույն տրամաբանությամբ մենք կարող ենք գրել տնտեսության բոլոր ճյուղերի արտադրության հավասարումները: Այստեղից մենք կարող ենք գրել, որ X = Zi + F (3), որտեղ Z- ը ներկայացնում է միջ-արդյունաբերական գործառնություններ:   Ապրանքի միջ-արդյունաբերական շարժումը կարող է ներկայացվել աղյուսակով, որը կոչվում է արտադրանքի միջ-արդյունաբերական շարժման մուտքային-ելքային աղյուսակ: Աղյուսակ 1. Արտադրանքի միջ-արդյունաբերական շարժման մուտքային-ելքային աղյուսակ: Արդյունաբերության գնումներ Վաճառքի մասնաճյուղեր Արտադրության այս բոլոր միջոցները (z1j,… zij,…, znj) կազմում են ավելացված արժեք j- րդ հատվածում:  Բացի այդ, պարզ է, որ ներմուծվող հատվածը որպես արտադրության միջոց օգտագործում է ոչ ներմուծվող ապրանքները:  Սա հատկապես ճիշտ է ՀՀ լեռնահանքային արդյունաբերության դեպքում, որտեղ գործող ձեռնարկությունները ներմուծում են արտադրության համար անհրաժեշտ միջոցների մեծ մասը:   Այսպիսով, օրինակ, Կապանի կոմբինատը 2014 թ. Տեղական մատակարարներից միջոցներ ստանալու համար: ծախսել է իր կապիտալ ծախսերի միայն 25% -ը և գործառնական ծախսերի 38% -ը 1:   Աղյուսակում յուրաքանչյուր սյունակ ցույց է տալիս յուրաքանչյուր հատվածի ելքերը (մուտքերը), իսկ յուրաքանչյուր շարքում `յուրաքանչյուր հատվածի արդյունքները (ելքեր): այստեղից էլ գալիս է մուտքային-ելքային աղյուսակը: Հասկանալի է, որ այս պարագայում դիտարկվելու է միայն մեկ արդյունաբերություն, (ժ-րդ) հանքարդյունաբերության արդյունաբերության փոխկապակցումը տնտեսության այլ ճյուղերի հետ:  Այդ նպատակով պետք է ձեւավորվի լեռնահանքային արդյունաբերության արտադրական գործառույթը: Արտադրության գործառույթը և Ներածություն-Արդյունք մոդելը, որի հիմնական ենթադրություններից մեկն այն է, որ արտադրության միջոցների միջ-արդյունաբերական տեղաշարժը տեղի է ունենում որոշակի ժամանակահատվածում, օրինակ `որոշակի տարում:  Ենթադրենք, որ zij- ը տվյալ տարվա ընթացքում ինքնաթիռ արտադրողների կողմից գնված ալյումինի արտադրության ծավալն է:   Ալյումինի և արժեքը կլինի օդանավի արտադրության հարաբերակցությունը (ասենք aij), այսինքն ՝ օդանավ արտադրողների կողմից արտադրված օդանավի արժեքի և օդանավի արտադրության արժեքի հարաբերակցությունը:   Այս հարաբերակցությունը կոչվում է մուտքային-ելքային գործոն:   Ենթադրենք z14 = 300 $, իսկ x4 = 15,000 $:  Այդ դեպքում aij = 300/15000 = 0,02:  Սա նշանակում է, որ $ 1 օդանավ արտադրելու համար անհրաժեշտ է 0,02 դոլար ալյումին: (4) բանաձևից մենք կարող ենք գրել. Aij * xj = zij:   Այս գործակիցն անփոփոխ է, եթե անհրաժեշտ է իմանալ, թե որքան ալյումին է անհրաժեշտ $ 45,000 օդանավ արտադրելու համար, ելքային արդյունքը տալիս է պատասխանը. Aij * xj = zij, 0,02 * 45,000 = 900 $, եթե օդանավի արտադրանքը եռապատկվի, ապա ալյումինի եռակի արտադրություն, որն օգտագործվում է օդանավ արտադրողների կողմից:   Փաստորեն, մուտքային ելքի մոդելում aij- ը նշում է ֆիքսված հարաբերակցությունը արտադրանքի տվյալների և արտադրության միջոցների միջև: Բացի այդ, մուտքային-ելքային վերլուծությունը ենթադրում է, որ արդյունաբերությունն օգտագործում է արտադրության միջոցները ֆիքսված համամասնություններով:   Ենթադրենք, որ տվյալ ժամանակահատվածում ավիաշինությունը (x4) արտադրության միջոցներ է գնում տնտեսության 2-րդ ճյուղից z24 = 750 դոլար:   Հետեւաբար ՝ a24 = z24 / x4 = 750/15000 = 0,05: x4 = 15000 $ Ապրանք արտադրելու համար պահանջվող արտադրության միջոցներն օգտագործվում են համամասնորեն p12 = z14 / z24 = 300/750 = 0.4: Եթե ​​x4- ը $ 45000 է, ապա z24- ը կլինի 0,05 * 45000 = 2250 $, իսկ z14` $ 900, 1 և 2 հատվածների արտադրության միջոցների համամասնությունը կլինի 900/2250 = 0,4, ինչպես նախորդ դեպքում:   Փաստորեն, p12 = z14 / z24 = a14x4 / a24x4 = a14 / a24 = 0,02 / 0,05 = 0,4:  Այստեղից եզրակացնում ենք, որ արտադրական միջոցների համամասնությունը ֆիքսված է, քանի որ ֆիքսված են ելքային ելքի գործակիցները: Տնտեսության j- րդ ճյուղի արտադրական գործառույթը կախված է արտադրության համար անհրաժեշտ միջոցներից: (4) բանաձևը մենք ստանում ենք. Այսպիսով, արտադրական ֆունկցիայի ամենատարածված մարմնավորված մուտքային-ելքային մոդելում բոլոր գործակիցները նույնն են և հավասար են xj ճյուղի ելքին:  Արտադրության բոլոր միջոցների եռապատկումը կհանգեցնի տվյալ ճյուղի արտադրության եռապատկմանը: Այժմ եկեք հաշվարկենք Կապանի գործարանի արտադրական ֆունկցիան ՝ ելնելով 2014 թ., Տվյալների հիման վրա:   Ըստ 2014 թ. Կայունության հաշվետվության, մատակարարման շղթան կարելի է բաժանել երկու խմբի `գործառնական ծախսեր և կապիտալ ծախսեր 1:  2014 թ.-ի տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունից մենք տեսնում ենք, որ այդ տարվա կապիտալ ծախսերը կազմել են $ 15.036 մլն, իսկ գործառնական ծախսերը `$ 36.142 մլն, իսկ եկամուտները` $ 38.810 մլն 2:  Հաշվի առնելով այն փաստը, որ նույն տարում գործառնական ծախսերի 38% -ը տեղական էր, վարձակալներից միջոցների ձեռքբերումը և կապիտալ ծախսերի 25% -ը կարող են z2j = 36,142 * 0,38 = 13,734: a2j = 13734/38810 = 0.35.  p12 = z1j / z2j = 3759/13734 = 0.27:  Այսինքն ՝ xj = (z1j / a1j, z2j / a2j) = 38,810 միլիոն դոլար: Այսպիսով, մենք կօգտագործենք արտադրական ֆունկցիան ՝ հանքարդյունաբերության արդյունաբերության անուղղակի տնտեսական ազդեցությունը գնահատելու համար: Ինչ վերաբերում է խթանման գնահատմանը, ապա այն հաշվարկելու ենք ՝ ելնելով լեռնահանքային արդյունաբերության աշխատողների թվից, մատակարարման ոլորտում, նրանց ստացած աշխատավարձերի չափից ՝ օգտագործելով «սպառման շեմ» հասկացությունը: Հարկ է նշել, որ հետագա դիտարկումների և հետազոտությունների ընթացքում մենք կփորձենք ձեռք բերել հանքարդյունաբերության արդյունաբերության ուղղակի, անուղղակի և տնտեսական ազդեցության քանակական գնահատականներ `հիմնվելով վերը նշված մուտքային-ելքային մեթոդաբանության վրա, համապատասխան համակարգչային ծրագրերի: Առնո Հովակիմյան ՆԵՐՄՈՒՄԱՆ-ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՄՈԴԵԼԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ. Հանքարդյունաբերության տնտեսագիտական ​​ազդեցության գնահատում Արդյունաբերություն Հիմնաբառեր. Լեռնահանքային արդյունաբերություն, արտադրության արտադրանք, տնտեսական ազդեցություն ։

Հոդվածում  նկարագրվում  է  input-output  մոդելի  մեթոդաբանությունը՝  նկատի  ունենալով  լեռնահանքային  արդյունաբերությունը։
   Այլ  կերպ  ասած,  վեր  է  հանվել  input-output մոդելի այն հիմնական հասկացությունները և լեռնահանքային արդյունաբերության  այն  հիմնական  առանձնահատկությունները,  որոնք  անհրաժեշտ  են  ՀՀ  լեռնահանքային  արդյունաբերության  ուղղակի,  անուղղակի  և  խթանող  տնտեսական ազդեցության քանակական գնահատականներ ստանալու համար։
  Հիմնվելով input-output մոդելի մեթոդաբանության և Dundee Precious Metals ընկերության  2014  թ.  տվյալների  վրա՝  կազմվել  է  Կապանի  կոմբինատի  արտադրական  ֆունկցիան։
