Գիտ. ղեկավար՝ տ.գ.,դ., պրոֆ. Մ. Մելքումյանառաջընթացի,գիտատեխնիկականտնտեսության գլոբալացման  և մարդկային գործոնի աճին զուգահեռաճում  է  նաև  ռիսկերի  կառավարման  կաևորության  դերը։
   Վերջինսռիսկերի նույնականացման, վերլուծության և որոշումների կայացմանգործընթացն  է,  որը  նպատակաուղղված  է  ռիսկային  դրականհետևանքներիհետևանքներինվազեցմանը։
 Ինչպես նշել է Գերմանիայի հետազոտությունների ինստիտուտիտնօրեն,  պրոֆեսոր  Հիբերտ  Մարկլը`    21-րդ  դարում  շուկաներիմրցակցությանգլոբալացմամբպայմաններում  հաղթանակ կտանեն ոչ թե մեծ ձեռնարկություններըփոքրերի,  այլ  ավելի  դինամիկներն  ու  ճկուններն  արտաքինփոփոխություններինարձագանքողներինկատմանբ10։
 Համաշխարհային փորձը վկայում է, որ ձեռնարկատիրություննանհնար է առանց ռիսկի, ուստի ձեռնարկատիրական ռիսկայնությանորոշումը,  ռիսկի  գնահատման  համար տվյալների  հավաքագրումը ևմշակումը,գալուհավանականության  որոշումը,  ռիսկի  մեծության  և  ռիսկայնությանաստիճանի  բացահայտումը,  ռիսկի  կառավարման  եղանակներիընտրության  և  դրանց  նվազեցման  ուղիները  պետք  էլինենձեռնարկատիրական գործունեության անբաժան գործընթացները։
 Ձեռներեցի խնդիրը պետք է լինի ոչ թե ռիսկից ընդհանրապեսխուսափումը,  քանի  որ  դա  հնարավոր  չէ,  այլ  դրանց  նվազեցմաննպատակով ռիսկի ուսումնասիրումը, կանխատեսումը, գնահատումը ևկառավարումը,  իսկ  հնարավորության  դեպքում  նաև  դրանցվերածումը դրական գործոնի, որը հավելյալ եկամտի աղբյուր կարող էիրավիճակներիառավելդանդաղխիստռիսկայինհանդեսվրաէնյութականևսոցիալականևգործունեությանԱնարդյունավետ2)  Տնտեսականձեռնարկատիրականկորուստներիլինել։
  Վերջինս էլ իր առջև խնդիր է դնում գնահատման մեթոդների ևռիսկերի արդյունավետ կառավարման համակարգի մշակում։
 Ռիսկերի  կառավարման  այս  կամ  այն  մեխանիզմներիընտրությունը  զգալիորեն  կախված  է  ռիսկերի  բազմազանությունից,որոնք  ուղեկցում  են  ձեռնարկատիրական  գործունեությունը,  ևգործունեության  արդյունքներիդրանց  ազդեցությանաստիճանից։
 գործունեությանիրականացումը բերում է ռիսկի գործոնի մեծացմանը, որն իր հերթինինչպես  առանձինհանգեցնումձեռնարկության, այնպես էլ ընդհանուր տնտեսության մակարդակով։
 Այդ կորուստները կարող են ի հայտ գալ հետևյալ  ուղղություններից`       1)  Ունեցվածքի,  եկամտի,  մարդկանց  կյանքի  և  այլարժեքների մասնակի կամ ամբողջական կորուստը վթարներիարդյունքումբացթողումներըպոտենցիալ շահույթի չստացման արդյունքում, որի պատճառըորոշ  տեսակներիննախագծերինչմասնակցելն է` դրանք անհիմն կերպով որպես բարձր ռիսկայինհիմնավորելու պատճառով3)  Ռիսկերի  կառավարմանն  ուղղված  անարդյունավետծախսումները և այլն։
     Կորուստների բոլոր երեք ուղղություններն էլ կարող են նվազելհաշիվծախսումներիիկետովարդյունավետության բարձրացման։
 Ձեռնարկատիրական  գործունեության  մեջ  ի  հայտ  եկողկորուստներն ըստ առանձնահատկությունների կարելի է դասակարգելհետևյալ կերպ11`նախագծովչնախատեսված  ծախսեր  են  կամ  նյութական  օբյեկտների  ուղղակիկորուստներ` բնեղեն արտահայտությամբ (կառույցներ, հումք, նյութեր,սարքավորումներ,  արտադրանք,էներգիա  և  այլն)։
   Սրանցիցյուրաքանչյուրն  ունի  իր  չափման  միավորը,  սակայն որպես  կորուստդրանց ընդհանուր չափը գնահատելու համար բերվում են արժեքային արտահայտության։
 11 Գագիկ Խաչատրյան, ձեռնարկության էկոնոմիկա և կառավարում, Երևան 2009թ. Էջկատարվողերրորդ    Նյութականկորուստներ`դրանքէ։
 Սովորաբարկամարտադրանքի(ծառայության),բեռների  տեղկորուստներ`պատահականաշխատանքային    Աշխատանքայիննախատեսվածից  ավելիուշացումը,կամչնախատեսված հանգամանքներով առաջացած աշխատաժամանակիկորուստներնկորուստարտահայտվում  են  մարդ/ժամեր,  մարդ/օրեր  կամ  պարզապեսաշխատանքային  ժամերով։
   Արժեքային  տեսքի  բերելու  համարաշխատանքային ժամը բազմապատկվում է մեկ ժամի արժեքին։
 Ֆինանսական  կորուստներ` ուղղակի  դրամական կորուստներեն կապված չնախատեսված վճարումների, տույժերի, տուգանքների,լրացուցիչ հարկերի վճարման, դրամական միջոցների և արժեթղթերիկորստի  հետևանքով,  ինչպես  նաև  ձեռնարկության  պարտքերըչվերադարձնելու, նախատեսված աղբյուրներից գումարներ չստանալուհետևանքովդրամիփոխանակային  կուրսի  փոփոխության,  արժեթղթերի  արժեզրկմանպատճառով։
 Ժամանակի  կորուստները`    ծագում  են  այն  դեպքում,  երբձեռնարկատիրական  գործունեության  գործընթացն  ընթանում  էդանդաղ(պատվերներինախագծովհասնելու  ժամանակիկատարմանհետաձգումը և այլն)։
  Նման կորուստները գումարային տեսքի բերելուհամար  անհրաժեշտէ  հստակեցնել,  թե  ձեռնարկատիրականգործունեությունից ստացվող եկամտի ինչպիսի կորուստներ են ունակառաջացնել ժամանակի պատահական կորուստները։
  Հատուկ կորուստներ` մարդկանց առողջության և կյանքի հետկապված  կորուստները,  շրջակա  միջավայրին  հասցրած  վնասներն,ինչպեսբարոյահոգեբանականանբարենպաստ հետևանքները։
  Որպես կանոն հատուկ կորուստներըշատ դժվար են արտահայտել քանակական և դեռ ավելին` արժեքայինարտահայտությամբ։
 են  արտադրականմերՍտորևձեռնարկությանը  բնորոշ  կորուստները,  որոնք  ձեռնարկատիրականռիսկի արդյունք են.•  Արտադրանքի (ծառայության) իրացման ծավալների նվազում`կապված  արտադրական  համակարգերի  արտադրողականությանկրճատմամբ (սարքավորումների անգործության կամ արտադրականկարողությունների ոչ լիարժեք օգտագործման,  աշխատաժամանակիկորստների,  խոտան  արտադրանքի  ավելացմամբ  և  այլպատճառներով),  որն  էլ  հանգեցնում  է  պլանավորվածից  ցածրհասույթի  ստացման։
   Նշված  կորուստների  մեծությունը  արժեքայինարտահայտությամբ  կարելի  է  հաշվարկել  հետևյալ  մեթոդովկողմիցներկայացվածնաև  այլսոցիալականուհանգեցնումհավանականսահմանվածգնիշուկայականհամարէ  թողարկվոր  արտադրանքիկորստով,են∆Կ1=∆ՔxԳ,  որտեղ  ∆Կ1-ն  հավանական  կորուստն  է  դրամովարտահայտված,  ∆Ք-ն  կրճատված  արտադրանքի  հավանականքանակությունն է, Գ-ն միավոր արտադրանքի շուկայական գինն է։
 • Վաճառքինվազում,որըորակականպայմանավորվածհատկանիշներիկառուցվածքիանբարենպաստ տեղաշարժերով, պահանջարկի կրճատմամբ և այլն,որոնքկորուստների։
   Նշվածկորուստների  մեծությունը  կարելի  է  գնահատել  հետևյալ  մեթոդով`∆Կ2=∆ԳxՔ,  որտեղ  ∆Կ2-ն  հավանական  կորուստն  է  գնի  նվազմանարդյունքում,  ∆Գ-ն  արտադրանքի  միավորի  գնի  կրճատմանմակարդակն  է,  Ք-ն  արտադրական  ծրագրով  իրացման  համարնախատեսված արտադրանքի ծավալն է։
 Նյութական  ծախսումների  աճը`  պայմանավորվածհումքի, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի գերծախսով տանում էկորուստների,  որը  հաշվարկվում  է  յուրաքանչյուր  ռեսուրսիգերծախսը բազմապատկելով նրա միավորի գնին` ∆Կ3=∆Ն1  xԳ1+∆Ն2xԳ2+…+∆Նn  xԳn,  որտեղ  ∆Կ3-ն  հավանականկորուստն է նյութական ծախսումների աճի արդյունքում, ∆Նn-nրդ  նյութական  ռեսուրսի  հավանական  գերծախսն  է,  Գn-n-րդմիավոր ռեսուրսի գինն է։
 Նմանատիպ եղանակով կարելի է հաշվարկել նաև բարձրացվածհարկերի,  տուրքերի  և  տուգանքների  պատճառով  կորուստներիմեծությունըձեռնարկատիրական  գործունեությանընթացքում դրանց մակարդակը փոխվում է ի վնաս ձեռնարկության,աղետների հետևանքով առաջ եկող կորուստները (∆Կ5)` չնայած այնբանի, որ վերջինիս հետևանքով առաջ եկող կորուստները դժվար էհաշվարկելը։
 Եվ այսպես, ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ  ի հայտեկող  կորուստների  ընդհանուր  մեծությունը  կարելի  է  հաշվարկելստորև բերված բանաձևով`                                  Կ=∆Կ1+∆Կ2+∆Կ3+...+∆Կn       որտեղ∆Կn-n-րդ աղբյուրից ծագած կորուստն է։
 Վերոնշյալ կորուստներից խուսափելու և դրանք նվազագույնիհասցնելու գլխավոր պայմանը ռիսկերի կառավարման արդյունավետուղիների ընտրությունն ու իրականացումն է։
 Ռիսկերի կառավարումը որպես համակարգ բաղկացած է  երկուկառավարվողենթահամակարգերից`ենթահամակարգիցենթահամակարգից(կառավարմանուկառավարող(∆Կ4),եթեօբյեկտ)մենեջերը,և  այլք),կառավարման  տեսության(կառավարման  սուբյեկտ)։
   Որպես  կառավարման  օբյեկտ  հանդես  էգալիս  ռիսկը,  իսկ  որպես  կառավարման  սուբյեկտ`  առանձինանհատները  կամ  մարդկանց  հատուկ  խմբերը(ձեռնարկատերը,ֆինանսականռիսկ-մենեջերը,  ապահովագրությանմասնագետներըորոնք  տարբերեղանակներովնպատակաուղղված  ազդեցություն  են  ունենում  կառավարմանօբյեկտի վրա։
 Ռիսկերի  կառավարման  հիմնական  խնդիրներն  են`  ռիսկայինոլորտների  բացահայտումը,  ռիսկի  մակարդակի  գնահատումը,ձեռնարկատիրոջ համար տվյալ ռիսկի ընդունելի լինելու աստիճանիվերլուծությունը,  ռիսկերի  կրճատման  ուղղությամբ  միջոցառումներիմշակումը,  և  եթե  ռիսկային  դեպքը  արդեն  տեղի  է  ունեցել,կորուստները նվազագույնի հասցնելու ուղղությամբ միջոցառումներիձեռնարկումը։
 հիմնվելովՌիսկերիպրակտիկայի  վրա,  մշակվել  են  որոշակի  սկզբունքներ  և  մեթոդներ,որոնք  հնարավորություն  են  ընձեռում  արդյունավետ  իրականացնելռիսկերի կառավարման գործընթացը։
 ռիսկերիկառավարման տարբեր փուլային հաջորդականություն։
  Այսպես` Ն. Ա.Կազակովան  առաջադրում  է  ռիսկերի  կառավարման  հետևյալփուլային հաջորդականությունը12՝1.  Բոլոր  հնարավոր  ռիսկային  գործոնների  որակականվերլուծություն,2.  Ռիսկերի  դասակարգում  ըստ  կարևորության  ևկանխատեսելիության աստիճանի,3.  Ռիսկիգնահատումմակարդակիգոյություն  ունեցող  տնտեսամաթեմատիկական  մեթոդներիհիման վրա, 4.  Ռիսկերի  թույլատրելի  մակարդակի  և  սահմաններիորոշում,5.  Ռիսկային գործոնների ազդեցության կրճատման կամչեզոքացմանն ուղղված կոմպլեքս միջոցառումների մշակում։
  Գոյություն  ունի  նաև  ռիսկերի  կառավարման  հետևյալՏարբեր  տնտեսագետներ  առաջարկում1.  ռիսկերի կառավարման պլանավորում, ընթացակարգային մոտեցումը1313 A Guide to the Project Management Body of Knowledge-http։
 //www.pmi.orgմեջ,ենքանակական2.  ռիսկերի նույնականացում,3.  ռիսկերի որակական վերլուծություն,4.  ռիսկերի քանակական վերլուծություն,5.  ռիսկերին արձագանքելու պլանավորում,6.  ռիսկերի մոնիտորինգ և վերահսկում։
 որակական(մասնավորապեսԸստ էության  ռիսկերի կառավարման ընթացակարգերն ունենգնահատում,ընդհանրություններքանակական գնահատում, ռիսկերին արձագանքելու միջոցառումներիպլանավորում),  բայց  միևնույն  ժամանակ  կան  տարբերություններ`կապված  հեղինակի  կողմից  առաջադրված  ռիսկերի  կառավարմանառանձնահատկությունների հետ։
 Ի.Գ.  Լապուստան  առաջադրում  է  ռիսկերի  կառավարմանհետևյալ սեղմ փուլերով ընթացակարգը14`1.  ձեռնարկատիրական ռիսկի բացահայտում,2.  ռիսկի գնահատում,3.  ռիսկերի կառավարման մեթոդների ընտրություն,4.  ընտրված մեթոդների կիրառում,5.  արդյունքների գնահատում։
 Ելնելով  մասնագիտական  գրականության  մեջ  գոյությունունեցող  քննական  վերլուծության  արդյունքներից`  մեր  կողմիցառաջադրվում  է  ռիսկերի  կառավարման  ընթացակարգի  փուլերիհետևյալ հաջորդականությունը`վերլուծություն,1.  Նպատակների սահմանում,2.  Ռիսկերի կառավարման պլանավորում,3.  Ռիսկերը  պայմանավորող  գործոնների  որակական4.  Ռիսկերի նույնականացում,5.  Ռիսկերի  դասակարգում  ըստ  կանխատեսելիությանաստիճանի,6.  Ռիսկերի  մակարդակի  քանակական  գնահատումժամանակակից  տնտեսամաթեմատիկական  մեթոդների  հիմանվրա,7.  Ռիսկերի  դասակարգում  ըստ  կարևորության`  հաշվիառնելով  թույլատրելի  մակարդակը  և  հնարավոր  վնասիսահմանները,8.  Ռիսկային  գործոնների  ազդեցության  նվազեցմանը9.  Մոնիտորինգ և վերահսկողություն։
 կարծիքովնպատակաուղղված համալիր միջոցառումների մշակում,  Այսպիսիկնպաստի  ռիսկիկառավարման  գործընթացի  մշակմանը  և  արդյունավետությանբարձրացմանը։
 ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԵՎ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆՄխիթարյան ՄարինաԲանալի բառերարդյունավետություն, ռիսկածին գործոններ, ապահովագրում։

Հոդվածում քաննարկվել են ռիսկի կառավարման արդի հիմնախնդիրները։
  Բացահայտվել են դրանց առաջացման պատճառները։
  Ուսումնասիրվել են այն ուղիները, որոնք հնարավորություն կնձեռեն նվազեցնել ձարկատիրական գործունեության ռիսկերը։
  Առաջադրվել են ռիսկերի գնահատման մոտեցումներ, որոնք հաշվի են առնում ռիսկի առաջացման պատճառները եւ աղբյուրները։
  Վերջիններիս կիրառումը հեղինակի կարծիքով կբարձրացնի տնտեսվարող սուբյեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունավետությունը։
