«Չարենցի  տաղանդը  նման  էր  ալեկոծ  ծովի  վրա  տարուբերվող,բարձրացող  նավին,  որը,  այնուամենայնիվ,  տեսնում  է  հեռվից  վառվողփարոսը,  գնում  է  դեպի  փափագած  ափերը»  [3],-  այսպիսին  է  ՀրանտԹամրազյանի  կարծիքը  Եղիշե  Չարենցի  մասին։
   Եվ  իսկապես,հայկական  պոեզիայի  ամենակարկառուն  ներկայացուցիչներից  մեկը՝Չարենցը,  իր  ստեղծագործություններում  ներկայացրած  թեմաներըերբեմն  շոշափում  է  այնքան  տարբեր  տեսանկյուններից,  որ  դժվար  էհավատալ, թե դրանց հեղինակը միևնույն բանաստեղծն է։
  Չնայած դրան՝բանաստեղծի  ձեռագիրը  մատնում  է  իրեն,  և  Չարենցին  հնարավոր  չէշփոթել  ուրիշի  հետ։
   Բանաստեղծի  հախուռն  խառնվածքը  իրանդրադարձն  է  գտնում  բանաստեղծություններում՝  առավել  արտահայտված  լինելով  ինչպես  թեմաների,  այնպես  էլ  բանաստեղծականձևերի ու հանգավորման տեսակների բազմազանությամբ։
  Աշխատանքինպատակն  է  ցույց  տալ  Չարենցի  բանաստեղծությունների  առանձնահատկությունները,  հանգերի  ու  հանգավորումների  հետաքրքիրընտրությունը։
   Հոդվածը  կարևոր  է  նրանով,  որ  հանգամանորենուսումնասիրվում  են  Չարենցի՝  կայուն  ձևերով  գրված  բանաստեղծությունները հիմնականում տաղաչափական տեսանկյունից։
 «Գիրք  իմացության»  շարքում  առկա  են  մի  շարք  արևելյանբանաստեղծական ձևեր։
  «Այս գրքում նա ի մի բերեց իր տաղաչափականբոլոր  որոնումները  և  հասավ  մի  արդյունքի,  որն  անկրկնելի  էր  իրհարստությամբ,  համադրականությամբ,  բազմաշերտությամբ  և  միայն[2]։
   Շարքը  բացվում  էՉարենցին  բնորոշ  ինքնատիպությամբ»քառյակներով,  որոնք  Չարենցը  գլխագրել  է«Ռուբայիներ»։
   Այսքառյակները  թվով  քսանչորսն  են  և  համարակալված  են  հայերենիմեծատառերով։
   Թեմատիկ  առումով  քառյակներում  կարելի  է  ներքինկապ նկատել։
  Ա-ից մինչև ԺԵ քառյակները [4] իմաստուն լինելու մասինեն։
   Չարենցը  խոսում  է  երկրորդ  դեմքով։
   Ընդհանրապես,  այսքառյակները ուղղված են ինչ-որ մեկին։
  Բայց հարց է առաջանում՝ ու՞մ՝ընթերցողի՞ն,  երևակայական  ունկնդրի՞ն,  թե՞  նույնիսկ  Աստծուն։
   Այսխնդրի լուծումը տալիս է Զ քառյակը, որից պարզ է դառնում, որ Չարենցըհենց ինքն իր հետ է խոսում․ԶԴու Տերյանից սովորեցիր լսել տրտունջը ոգու,Ա՛յն, որ մեր մեջ նվում է միշտ, գանգատվում ու մորմոքում․Բայց արդ՝ քո մեջ ծայր է առնում ա՛յլ մեղեդի մի անվերջ․Թումանյանի հուրն է անշեջ քո կրակը բորբոքում։
 Չարենցը  իր  քառյակներում  օգտագործել  է  a-a-b-a  հանգավորում։
 Բայց  այս  հանգավորումը  Չարենցի  մոտ  ձեռք  է  բերում  հետաքրքիրառանձնահատկություններ։
   Դրանք  առավել  պարզ  տեսնելու  համարգրենք  ԺԳ,ԺԴ,ԺԷ  և  ԺԹ  քառյակների  վերջին  բառերը,  որոնք«պատասխանատու» են հանգավորման համար․ԺԳ՝ անտես, բանտես, ոգուդ, կաշկանդես,ԺԴ՝ անձուկ, կանչում, հաճախ, խանձում,ԺԷ՝ հարազատ, բյուրհազար, քարոզում, գազան,ԺԹ՝ մեծ, կրկես, ահեղ, մեջ։
 ԺԳքառյակիաչքիհանգավորումըորևէառանձնահատկություն  չունի։
   Տվյալ  դեպքում  այն  գրել  ենք  մյուսքառյակների  առանձնահատկությունները  ընդգծելու  համար։
   ԺԳքառյակը ունի ճշգրիտ հանգ [5]։
  Ուսումնասիրությունը հետաքրքրանումէ,  երբ  ուշադրություն  ենք  դարձնում  մյուս  քառյակներին  և  նրանցմոտավոր  հանգերին  [5]։
   Մոտավոր  հանգի  դեպքում  հանգ  ստեղծելուընկնողհամար օգտագործվում են նմանություն ունեցող հնչյուններ կամ իրարիցտարբեր  հնչյուններ,  որոնք,  դրվելով  ձայնավորների  կողքին,  ստեղծումեն հանգը։
  ԺԴ քառյակը ևս ունի a-a-b-a հանգավորում․ բայց ինչու՞, եթեպարզ  երևում  է,  որ  առաջին  տողը  ունի  –ուկ  վերջնավանկը,  իսկ  նրահետ  հանգավորվող  երկրորդ  և  չորրորդ  տողերը՝  -ում։
   Բանն  այն  է,  որբանաստեղծությունը  հանգավորելու  համար  առաջին  հերթին  պետք  ենձայնավորներ։
   Բաղաձայնները  միայն  լրացուցիչ  գեղեցկություն  ենհաղորդում  և  հանգաստեղծիչ  գործառույթչեն  իրականացնում։
 Հետևաբար,  ԺԴ  քառյակում  հանգ  ստեղծելու  բեռը  իրենց  վրա  ենվերցնում ոչ թե բառավերջի -կ և -մ բաղաձայնները, այլ վերջին վանկերի-ու- ձայնավորը։
  Պետք է նշել, որ այս դեպքում հեշտ է օգտագործել իրարնման  հնչյուններ։
   Օրինակ՝  ԺԷ  քառյակում  -տ,  -ր,  -ն  հնչյուններըարտասանության  հանգիստ  տոնայնություն  ունեն։
 Այս  տեսանկյունիցհետաքրքիր  է  ԺԹ  քառյակում  առաջին,  երկրորդ  և  չորրորդ  տողերիտողավերջին  բառերի  ընտրությունը՝  մեծ,  կրկես,  մեջ։
   Իհարկե,  առաջինհարցը, որ կարող է ծագել, այն է, որ -ծ, -ս և -ջ հնչյունները իրար ոչնչովնման  չեն,  և  բանաստեղծությունը  կարելի  էր  կառուցել՝  ընտրելով  այլբառեր։
   Սակայն  այս  հնչյունները  իրար  նման  են  ավելի,  քան  կարելի  էպատկերացնել։
  Բանն այն է, որ փոքր երեխաները ծ-ի փոխարեն հենց սկամ  ջ  են  արտասանում։
   Իսկ  տաղանդավոր  բանաստեղծը  հնչյուններիայսորսալ։
   Ուրեմն,բանաստեղծությունը  տաղաչափական  այս  տեսանկյունիցլիովինհաջողված գործ է։
 նրբություններըմիանգամիցկարողէՀնչյունների  ընտրությունից  բացի  պետք  է  ուշադրություն  դարձնելնաև հանգավորմանը, բառերին և դրանց իմաստներին, եթե գործ ունենքՉարենցի  նման  բանաստեղծի  հետ։
   Տվյալ  դեպքում  քառյակներըստացված  են  նաև  նրա  համար,  որ  բանաստեղծը  մեկտեղել  է  մի  քանիկարևոր  հանգամանք։
   Չարենցը  համադրել  է  նման  հնչյունները,  ապագտել  ամենաճշգրիտ  բառը,  որը  ունի  հանգի  համար  կարևոր  հնչյուն  ևմասնակցում է տողի ու ամբողջ քառյակի իմաստաստեղծմանը։
 Չարենցի  բանաստեղծություններում  իրենց  ուրույն  տեղը  ունենիգական  հանգերը,  որոնց  պատճառով  հանգավորման  տեսակը  որոշելըբարդանում  է։
   «Հանգն  սկսվում  է  վերջին  շեշտված  ձայնավորից,  ուստիվերջին  անշեշտ  ձայնավորով  միայն  կարելի  չէ  հանգ  կազմել.»,-  նմանդիրքորոշում  ունի  Մ.  Աբեղյանը  Թումանյանի  բանաստեղծություններըվերլուծելիս,-Իրար  հետ  հանգակից  չեն,  ինչպես  դրել  է  Թումանյանը,«շողերը-ձորը»,  «մութը-Դեբեդը»։
   Դրանք  նույնիսկ  առձայնույթ  չենկազմում։
   Հանգերի  համար  պետք  է  լիներ  շողերը-գիշերը  կամ  ձորըհորը,  այսպես  և՝  մութը  գութը  կամ  Դեբեդը-հետը»  [1]։
   Ասվածը  ավելիլավ  պատկերացնելու  համար  տիպիկ  օրինակ  է  «Ռուբայաթ»  շարքիերկրորդ քառյակը.Քո ամեն ակնթարթը մի սերմ է,Որ կրում է իր մեջ իր մահը.Բայց հոգին քո -  խնդուն ու անահ էԵվ մի՛շտ խանդավառ է ու ջերմ է։
 Քառյակի տողերն ունեն միայն իգական հանգեր։
  Կենտրոնանալովմիայն  վերջին  ձայնավորների  վրա՝  կարող  ենք  ասել,  որ  քառյակը  ունիկա՛մ  a-b-a-a,  կա՛մ  a-a-a-a  (հաշվի  առնելով  «ը»  և  «է»  ձայնավորներիմիմյանց  հետ  հանգավորվելու  ունակությունը)  հանգավորում։
   Սակայն,հետևելով  Աբեղյանին,  հանգավորումը  որոշելու  համար  ուշադրությանկենտրոնում  պետք  է  պահել  նաև  նախավերջին  վանկի  ձայնավորները,որովհետև  հենց  դրանք  են  շեշտվում։
   Տողերի  նախավերջին  և  վերջինձայնավորները հետևյալն են՝Առաջին տող՝ ե, է,Երկրորդ տող՝ ա, ը,Երրորդ տող՝ ա, է,Չորրորդ տող՝ ե, է։
 Բացի  ձայնավորներից՝  օգնության  են  գալիս  նաև  տողավերջինբառերը և բաղաձայնները։
  Ինչպես Էդ. Ջրբաշյանն է նշում, կարևորվումէ հանգի ոչ միայն արտասանական, այլ նաև իմաստային կողմը. «Հանգըհաճախ իմաստային զգալի դեր է խաղում։
  Բանաստեղծները ձգտում ենտողերի  վերջում  դնել  և  հանգավորել  կարևոր  բառերը,  որոնք  կրկնվողհնչյունների շնորհիվ ավելի մեծ ուշադրություն են գրավում» [6]։
  Առաջինև  չորրորդ  տողերի  «սերմ  է»  և  «ջերմ  է»  բառերը  արտասանությամբհամարյա  նույնն  են  (բացառությամբ  միայն  առաջին  բաղաձայնների)  ևհանգավորվում են իրար հետ։
  Չնայած երրորդ տողը վերջանում է նույնձայնավորով,  ինչ  առաջինը  ևչորրորդը,  այնուամենայնիվ  այնհանգավորվում  է  ոչ  թե  վերջիններիս,  այլ  երկրորդ  տողի  հետ։
   Նախ՝երկու  տողերի  նախավերջին  ձայնավորները  նույնն  են,  և  երկրորդ՝տողավերջին  «մահը»  և  «անահ  է»  բառերը  արտասանությամբ  իրարավելի  մոտ  են  կանգնած։
   Ստացվում  է,  որ  քառյակը  ունի  a-b-b-a օղակաձև  հանգավորում։
   Այսպիսով՝  իգական  և  մոտավոր  հանգերիմիահյուսման  դեպքում  տողերը,  եթե  նույնիսկ  վերջին  վանկում  ունենմիևնույն ձայնավորը, կարող են չհանգավորվել իրար հետ։
 1926  թվականին  գրված  «Ռուբայաթ»  շարքում  կա  քառասունչորսքառյակ։
  Շարքը կոչվում է «Ռուբայաթ», ինչը ռուբայի (քառյակ) [7] բառիհոգնակի  ձևն  է  և  նշանակում  է  քառյակներ։
   Առաջին  առանձնահատկությունը, որ միանգամից աչքի է զարնում, տողերի ծավալն է։
  Այսշարքում  կան  և՛  կարճ,  և՛  երկար  տողերով  գրված  քառյակներ։
 Երկրորդից  մինչև  տասնչորսերորդ  և  քսանյոթերորդ  քառյակները  կարճտողերով են գրված, իսկ մնացածը՝ երկար։
 Կարճ  տողերով  գրված  քառյակները  տողերում  ունեն  ութից  տասըվանկ։
   Երկար  տողերով  քառյակների  տողերում  վանկերի  թիվըտատանվում  է  տասներեքից  քսանի  մեջ։
   Այս  քառյակների  թերևսամենակարևոր  առանձնահատկությունը  այն  է,  որ  առկա  են  իգականհանգեր  [5]։
   Նման  հանգեր  կան  և՛  կարճ,  և՛  երկար  տողեր  ունեցողքառյակներում։
   Չարենցի  քառյակները,  գրված  լինելով  արական  ուիգական  հանգերը  ճշգրիտ  և  մոտավոր  հանգերի  հետ  համադրելումիջոցով, ունեն յուրահատուկ հանգավորումներ։
  Այսպիսով՝ II քառյակըունի  a-a-a-a  հանգավորում,  և  բոլոր  տողերը  վերջանում  են  իգականհանգով  (սերմ  է,  մահը,  անմահ  է,  ջերմ  է)։
   VII  քառյակում  գործում  էօղակաձև հանգավորումը, և տողերից միայն երկրորդն ու երրորդը ունենիգական  հանգ  (հատնումը,  գտնում  է)։
   Իսկ  ահա  XVII  քառյակը,  որ  թեևդարձյալ  ունի  a-a-b-a  հանգավորում,  բայց  միայն  հանգավորվողառաջին, երկրորդ, չորրորդ տողերն ունեն իգական հանգ։
  Այս քառյակիմյուս  կարևոր  առաձնահատկությունն  այն  է,  որ  նշված  տողերումիգական հանգը միևնույն բառի օգտագործման միջոցով է ստեղծվում։
 Նա գնաց ու կրկին եկավ – երեկվա իմ սիրած սիրեկանը,Բայց տեսա, որ արդեն չկա – երեկվա իմ սիրած սիրեկանը։
 Կանգնած է մի երրո՛րդը դեմս․- այդ նա չէ՛ այլևս, նա չէ՛․Եկած է – ու կարծես չեկած – երեկվա իմ սիրած սիրեկանը։
 Ճշգրիտ  և  մոտավոր  հանգերով  գրված  որոշ  քառյակներիհանգավորումը  կարելի  է  միանգամից  երկու  տեսակի  մեջ  տեղավորել։
 Օրինակ՝ կարելի է ընդունել, որ երրորդ քառյակը, որը կարճ տողերով էգրված, ունի և՛ a-a-a-a, և՛ a-b-a-b հանգավորում.Նա թե՛ կյանք է, թե՛ մահ․- ակնթարթը․Անհատնում հատնում է, վառք է․Եվ այսպես՝ մշտատև է աշխարհքը․Անդադար թարթում է – ու անթարթ է։
 Նախ՝ աչքի է զարնում այն փաստը, որ առաջին տողը երրորդի հետունի  նույն  հանգը,  իսկ  երկրորդ  տողը  հանգավորվում  է  չորրորդի  հետ։
 Այս  տեսանկյունից  նայելով՝  կասենք,  որ  քառյակը  ունի  a-b-a-bհանգավորում։
  Բայց ավելի մանրամասն ուսումնասիրությունը կարող էայլ  հորիզոն  բացել։
   Պատճառն  այն  է,  որ  քառյակի  բոլոր  տողերը  իրարհետ  կապված  են  մոտավոր  հանգերով,  և  դրանք  ստեղծվում  ենարտասանությամբ  իրար  նման  ը  և  է  ձայնավորների  օգնությամբ։
 Ուշադրություն դարձնելով սրան՝ առանց երկմտելու կարող ենք ասել, որքառյակը ունի նաև a-a-a-a հանգավորում։
 Իգական և արական հանգերը կիրառելու որևէ սկզբունք չի ընտրելՉարենցը։
   Այսպես՝  տասներկուերորդ  քառյակում  միայն  երրորդ  տողնունի իգական հանգ, յոթերորդ քառյակի՝ երկրորդ և երրորդ, վեցերորդի՝առաջին  և  երրորդ,  երրորդի՝  բոլոր  տողերը,  տասներորդի՝  երկրորդ  ևերրորդ,  տասնմեկերորդի՝  առաջին  տողը։
   Որոշ  քառյակներում,  որոնքունեն a-a-b-a հանգավորում, Չարենցը հանգավորվող տողերն ավարտելէ  իգական  հանգով։
   Այդպիսին  է  XXXIII  քառյակը։
   Իսկ  ահա  XXIX,  XXX,XXXI,  XXXII,  XXXIV,  XXXV,  XXVI  քառյակների  բոլոր  տողերն  ունենիգական հանգեր։
 Չարենցի  մի  շարք  քառյակներ  վերջանում  են  ռեֆրենով  [5]։
 Այդպիսին են երկար տողերով գրված համարյա բոլոր քառյակները։
  Կաննաև  որոշ  քառյակներ,  որտեղ  ոչ  միայն  տողի  վերջնամասն  է  կրկնվում,այլ  նաև  որոշ  տողեր  կարող  են  սկսվել  նույն  բառով։
   Այդպիսին  ենXXXVII և XXXV քառյակները։
 Դեռ երեկ քո միտքը խավար էր, - իմաստուն ես արդեն հիմա դու․Դու տեսար վիթխարի այս արարը, - իմաստուն ես արդեն հիմա դու․Դու տեսար պատմության խոհանոցը, մխացիր ճենճերում դու նրաԵվ գիտես, թե ո՛վ է խոհարարը․․․ Իմաստուն ես արդեն հիմա դու։
 Եթե  տողերի  վերջնամասում  կրկնվող  բառերն  ու  արտահայտությունները  սերտորեն  կապված  են  հանգավորման  հետ  (օրինակ՝  a-a-b-aհանգավորում  ունեցող  քառյակներում  կրկնվող  բառեր  և  արտահայ  երկրորդ  և  չորրորդտություններ  կան  հանգավորվող  առաջին,տողերում),  ապա  սկզբում  գրված  կրկնվողբառերի  դեպքումօրինաչափություն  չի  նկատվում։
   Ինչպես  տեսնում  ենք,  վերոնշյալքառյակի  վերջնամասում  կրկնվող  նախադասությունը  համընկնում  էհանգավորվող  տողերի  հետ,  իսկ  տողերի  սկզբում  առկա  «դու  տեսար»նախադասությունը  հանգավորման  հետ  ներքին  կապի  մեջ  չէ։
   a-a-b-aհանգավորում ունեցող այլ քառյակներում այս երևույթը հանդիպում է միքանի  անգամ․  XXXVIII  առաջին  և  երրորդ  տողերը  սկսվում  են  «քեզ»բառով, XXXIX երկրորդ և երրորդ տողերը՝ «դրանով» բառով, XL երկրորդև երրորդ տողերը՝ «որ» բառով։
 ԵթեդրանգումարենքԵզրահանգում։
   Չարենցը  լավ  գիտեր  հայերենի  տված  ռիթմիկառանձնահատկությունները։
 նաևհանգաստեղծման  և  թեմատիկ  ընտրություն  կատարելու  տաղանդը,ապա  դժվար  չի  լինի  կռահել,  թե  ինչու  են  Չարենցի  բանաստեղծությունները մշտապես հետաքրքրություն առաջացնում վերլուծողներիշրջանում։
  Քառյակներում յուրահատուկ ձևով միահյուսված են տարբերհանգեր,  որոնց  շնորհիվ  և՛  հետաքրքիր,  և՛  բարդ  է  դառնումհանգավորման տեսակը որոշելը։
  Չարենցի քառյակներում կիրառությունունեն  նաև  մոտավոր  հանգերը։
   Բանաստեղծը  մոտավոր  հանգստեղծելիս  օգտվում  է  ոչ  միայն  հնչյունների  արտասանությանհնարավորությունից,  այլ  նաև  ընտրում  այնպիսի  բառեր,  որոնքիմաստային  առումով  լրացնում  են  իրար։
   Չարենցը  կարողացել  էյուրացնել  տարբերդրանքհարմարեցնել  հայոց  լեզվի  տված  հնարավորություններին՝  այսպիսովհարստացնելով և՛ հայ, և՛ համաշխարհային պոեզիան։

Հոդվածի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  Չարենցի  քառյակները  և  դրանց  հանգերը։
   Չարենցը  ոչ  միայն  հետևել  է  դասական  բանաստեղծական  կայուն  ձևերին,  այլ  նաև  օգտագործել  տարբեր  հանգեր  (արական,  իգական  և  այլ  հանգեր)։
   Բանաստեղծը  բառեր  ընտրելիս  ուշադրություն  է  դարձնում  և՛  ռիթմին,  և՛  իմաստին։
   Այս  առանձնահատկություններն  են,  որ  Չարենցի  քառյակները  դարձնում  են  առավել հետաքրքիր։
