Աշխարհիկ պետություն հայեցակարգի ներդրումը, անկասկած, անհրաժեշտ խթան է Հայաստանի Հանրապետությունում ժողովրդավարական հասարակություն կառուցելու համար:   Բայց նախքան աշխարհիկ դառնալը անհրաժեշտ է նկատել, թե Հայաստանն ինչ պատմական ժամանակաշրջաններ է մտել կրոնի և հոգևոր դասի նկատմամբ վերաբերմունքի առումով:  Այս առումով անհրաժեշտ է ներկայացնել փուլ առ փուլ նկարագրությունը աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունների միջև Հայաստանի պատմության սկզբից մինչև Հայաստանի երրորդ Հանրապետություն, ընդգծել նախաքրիստոնեական և հետքրիստոնեական հայկական առանձնահատկությունները: պետություն, բացահայտեք պետությունն ու հոգևորականությունը պատմական որոշակի ժամանակահատվածում: ,   Վերոհիշյալի համատեքստում այս հարաբերությունների և դրանց էվոլյուցիայի հետևյալ պատմական ժամանակաշրջանները պայմանականորեն կարելի է առանձնացնել. 1) աստվածաբանական շրջան, 2) թագավորի և քահանայապետի պաշտոնների բաժանման ժամանակաշրջան, 3) քրիստոնեությունը որպես պետական ​​կրոն, 4) Հայաստանի առաջին հանրապետության ժամանակաշրջան, 5) աթեիզմ Սովետական ​​շրջան, 6) աշխարհիկ պետության ժամանակակից ժամանակաշրջան:   Ավելին, այս փուլերն ունեն իրենց առանձնահատկություններն ու զարգացման նշանակությունը:   Մասնավորապես. 1. Աստվածաբանական ժամանակաշրջանի վերաբերյալ: Հին Հայաստանում ՝ թագավորական կառավարության կողքին, կար մեկ այլ ազդեցիկ դաս ՝ հոգևորականություն:   Հոգևորականության դասը բնութագրվում էր իր շոշափելի դերակատարմամբ պետական ​​կառավարման և հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում:   296 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ Թագավորական ընտանիքը զբաղեցնում էր քահանայապետի պաշտոնը, և թագավորը նույնպես գործում էր որպես քահանայապետ:  Հին շումերական արձանագրություններում կան վկայություններ հայկական առաջին պետական ​​կազմավորման `Արատտա 1-ի մասին:   Արատտան, որը շումերական դիցաբանության մեջ հիշատակվում է որպես «սուրբ օրենքների և անմահների երկիր», այն աստվածապետությունն էր, որում աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունը գտնվում էր հոգևորականների ձեռքում, որոնք երկիրը ղեկավարում էին Աստծո անունով:   Արատտա արքան, ով իրեն համարում էր պատերազմի աստվածուհի Ինաննայի կողմից նշանակված արքա, նույնպես երկրի քահանայապետն էր:   Դրան կից գործում էր գերագույն խորհրդատվական մարմինը ՝ ավագանին, որը վերահսկում էր աշխարհիկ և հոգևոր ոլորտները:   Թեոկրատիան ՝ որպես պետության ձևին բնորոշ, բնորոշ էր նաև Արատտայից հետո մնացած հայկական պետական ​​կազմավորումներին:   Վանի թագավորությունն ուներ իր պետական ​​դավանանքը, որը որպես կայսրության տարբեր ժողովուրդների կողմից պաշտվող աստվածությունների և հավատալիքների ամուր համակարգ, հայկական լեռնաշխարհի բնակչության միավորմանը նպաստող հանգամանքներից մեկն էր 3:   Արարատյան թագավորության (Ուրարտու) իշխող հարստությունը կրոնականորեն կապված էր Խալդի կրոնական կենտրոն Մուսասիրի տաճարի հետ:   Թագավորը գերագույն աստված Խալդիի ներկայացուցիչն էր և գործում էր նրա անունից:  Հոգևորականների արտոնյալ դասը վայելում էր թագավորական կառավարության հովանավորությունը:   Քահանաները գործել են Պատմագիտության մեջ ընդհանուր կարծիք չկա ուրարտական ​​թագավորների կողմից կառուցված TaArtta- ի գտնվելու մասին:   Տարբեր հեղինակներ այն տեղադրել են Աֆղանստանի, Իրանի և Հայաստանի տարբեր շրջաններում:   Մեր դատողություններում մենք հիմք ենք վերցրել պատմաբաններ Արտակ Մովսիսյանի և Մարտիրոս Գավուկչյանի տեսակետները Արրատի տեղակայման, պետական ​​կառուցվածքի և այլ հարցերի վերաբերյալ:  Տե՛ս Արտակ Մովսիսյան: 5000-ամյա հայկական պետականություն: Հանրային մատչելի պատկերագիրք (երկրորդ վերանայված հրատարակություն) Էդիթ Պրինտ հրատարակչություն Երևան 2016 էջ 9:  Տե՛ս, S. Գ. Հմայակյան, Վանի թագավորության պետական ​​կրոնը (գլխավոր խմբագիր ՝ Բ. Բ. Պիատրովսկի) Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ - Երևանի ՀԳՀ հրատարակչություն: 1990 էջ 9:  297 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ, ղեկավարում է տաճարի գույքը, որը հիմնականում առաջացել էր թագավորների նվիրատվություններից:   Այդ պատճառով հոգևորականությունն անվերապահորեն ընդունեց միապետի բացարձակ իշխանությունը և նրա գերակայությունը պետական ​​և հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտների նկատմամբ:  Այս շրջանի իրավական աղբյուրներն արտահայտվել են սեպագիր գրառումների տեսքով:   Դրանք գրված են հիմնականում այն ​​ժամանակվա կրոնական համոզմունքների ոգով, որտեղ խստագույն իրավական պատասխանատվությունը համարվում էր աստվածային պատիժը:  2. Թագավորի և քահանայապետի պաշտոնները բաժանելու ժամանակաշրջանի մասին: Հայ Երվանդունու օրոք պետական ​​կառավարման համակարգում արմատական ​​փոփոխություն տեղի ունեցավ աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունների հարաբերակցության տեսանկյունից:   Եթե ​​նախկինում հայոց արքան գործում էր որպես քահանայապետ-արքա, ապա այժմ տարանջատում է տեղի ունենում արքայի և քահանայապետի պաշտոնների միջև 4:   Մովսես Խորենացին վկայում է, որ Վաղարշակ թագավորը քահանայապետի պաշտոնը ժառանգել է հին հայկական ցեղերից մեկից `Վահունիներից, ովքեր իրենց համարում էին Վահագն 5 աստծո սերունդ:  Թագավորները փորձեցին այս հեղինակավոր և ազդեցիկ դասը կանխատեսելի դարձնել ՝ իրենց մերձավոր ազգականներին նշանակելով քահանայապետներ:   Թագավորի հարազատները նույնպես պատասխանատու էին քահանայական ծիսակատարությունների կատարման համար:   Մովսես Խորենացին վկայում է այն փաստի մասին, որ Երվանդ IV արքան իր եղբորը ՝ Երվազին նշանակեց քահանայապետ 6:   Մեկ այլ ցուցմունքի համաձայն ՝ Արտաշես Ա. Բարետես, Արտակ Մովսիսյան: 5000-ամյա հայկական պետականություն Գիտության մատչելի պատկերագիրք (երկրորդ վերանայված հրատարակություն) Էդիթ Պրինտ հրատարակչություն Երևան 2016 էջ 29:  Տե՛ս Movses Khorenatsi Հայոց պատմություն, քննության ծագումը և ներածությունը Մ. Աբեղյանի և Ս. Հարությունյանի կողմից, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն Երևան, 1991 թ. Գլուխ Հ.  Տե՛ս Movses Khorenatsi Հայոց պատմություն, Քննության ծագումը և ներածությունը Մ. Աբեղյանի և Ս. Հարությունյանի կողմից, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն Երևան, 1991 թ. Գլուխ Խ.  298 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅԱՆ Քահանան իր որդուն ՝ Մաջանին, նշանակում է Արամազդի կուռքի քահանայապետ 7:   Վերոնշյալ ապացույցները հաստատում են այն պնդումը, որ քահանայության նշանակումը ուղղակիորեն կախված էր թագավորի հայեցողությունից և ուղղված էր քաղաքական դիրքի ամրապնդմանը:  Քրիստոնեության տարածումը Հայաստանում բախվեց պետության կտրուկ հակազդեցությանը:   Այլախոհության դեմ պայքարում պետությունը վերահսկողություն հաստատեց ամբողջ հոգևոր դաշտի վրա ՝ սահմանելով կրոնը որպես իշխանության լծակներից մեկը:   Ագաթանգեղոսը մեջբերում է արքա Տրդատ Գ-ի իր երկու հռչակագրերից երկուսում, որոնք պատիժներ են սահմանում նրանց համար, ովքեր հավատարիմ են այլ կրոնի կամ հեթանոսությունից բացի այլ կրոն են ընդունելու 8:  Բնականաբար, այս շրջանում խոսք չէր կարող լինել աշխարհիկ պետության որևէ բաղադրիչի մասին:  Խղճի և դավանանքի ազատության իրավունքը և ընդհանրապես կրոնական բազմակարծությունը ոչ միայն գոյություն չունեին, այլև այն պատկերացնելու տեսանելի հեռանկար չունեին:   Տրդատ արքայի կողմից տրված հրովարտակներից, ինչպես նաև Դիոկղետիանոս կայսեր Տրդատ հռչակագրի բովանդակությունից պարզ է դառնում, որ այդ ժամանակ քրիստոնեությունը աղանդի կարգավիճակ ուներ և դրա դեմ ուժեղ պետական ​​դիմադրություն կար:   Հետագայում, քրիստոնեության ճանաչմամբ, մի ամբողջատիրական հավատալիքը փոխարինվեց մյուսով, և հերետիկոսությունն արգելվեց:   Հայ ականավոր իրավաբան Խ. Սամուելյանը ենթադրում է, որ Տրդատ Մեծի կողմից քրիստոնեությունը պետական ​​կրոն հռչակելու քաղաքական գործողությունը թուլացած իշխանությունն ամրապնդելու մտադրություն էր `ապավինելով« նոր կրոնի կենտրոնամետ հիերարխիկ համակարգին », որը, սակայն, այլ ընթացք ստացավ եկեղեցին 9:  Տե՛ս, Նույն տեղում, Գլ. Տասներեք.  Տե՛ս, Ագաթանգեղայ: Հայաստանի պատմություն, քննության բնագիր Գ. Տեր-Մկրտչյան և Ս. Կանայանց: Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն Երեւան 1983 էջ 83:  Տե՛ս Խ. Սամուլեյան հին հայկական իրավունքի պատմություն հատոր 1, «Արմֆան» հրատարակչություն Երևան 1939 էջ 41:  299 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ 3. Քրիստոնեությունը որպես պետական ​​կրոն ճանաչելու ժամանակահատվածի մասին: Հայոց Արշակունու օրոք քրիստոնեությունը հայտարարվեց որպես պաշտոնական կրոն, իսկ քրիստոնեության տարածումը սկսվեց պետական ​​մակարդակով:   Եթե ​​մինչ քրիստոնեություն ընդունելը պետությունը խիստ վրեժ էր տեսնում իր հետևորդների և քարոզիչների դեմ, ապա քրիստոնեությունը պետական ​​կրոն հռչակելուց հետո աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունները, դաշնակցելով միմյանց, կատաղի պայքար սկսեցին հոգևորականության և «կուռքի» դեմ: երկրպագուներ »:  Քրիստոնեության հաղթանակը և պաշտոնական կրոնի կարգավիճակ ձեռք բերելը ոչինչ չփոխեցին աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունների փոխհարաբերություններում:   Փոխվեց միայն հոգևոր թեման, բայց հարաբերությունների տրամաբանությունը մնաց նույնը:   Եկեղեցու դասը հոգևոր իշխանությունը ժառանգեց քահանայությունից:   Ընդհանրապես, հոգևորականությունը պետության ներսում հոգևոր միապետություն էր ՝ իր հիերարխիայով, ներքին կառուցվածքով և հարկերի հավաքագրման և ազատման արտոնյալ կարգավիճակով:   Նրան տրվեց մեծ փորձության գործակալությունը 10:   Պետությանը վերաբերող ամենակարևոր խնդիրները քննարկվել են համաշխարհային գիտաժողովներում, որին մասնակցել են բարձրաստիճան նախարարներ, զինվորականներ, դատավորներ և այլք:   Հատկանշական է, որ այս հանդիպումներում քննարկվում էր հոգևոր առաջնորդ ընտրելու հարցը:  Արքեպիսկոպոս Մալաքիան շատ ճշգրիտ է նկատում: Օրմանյան. «... Հայաստանում կաթողիկոսությունը պարզապես և բացարձակապես եկեղեցական չէր:   Բոլոր պատրիարքները պետական ​​գործերում վայելում էին հատուկ պաշտոն և հատուկ ձեռներեցություն ՝ թե՛ որպես Պահլավունիների, թե՛ Պարթեւազանց տան նախահայր, թե՛ որպես արքայական տոհմի և խնամիների արյունակից ազգական, թե՛ որպես հոգևորական: Տե՛ս Հակոբ Մանանդյան: Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, հրատարակված է Մելքոնյան Հիմնադրամի Երեւան, 1934 թ. Էջ 60:  Տե՛ս Բյուզանդական հայի Ֆաուստուսի պատմությունը, բնօրինակ Կ. Պատկանյան: Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն Երեւան 1987 էջ 72:  300 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Կառավարության ղեկավար, որը գերագույն իշխանություն ուներ հոգևոր, կրթական, բարեգործական և դատական ​​հարցերի նկատմամբ »12:  Ստեղծման օրվանից եկեղեցին ստանձնեց արդարադատություն իրականացնելու գործառույթ, որը պահպանեց նույնիսկ պետականության բացակայության պայմաններում:   Եկեղեցական կանոնները, կարգավորելով հասարակության տարբեր ոլորտները, ընդունվել են եկեղեցական ժողովներում:   Այդ հանդիպումներն, ըստ էության, նաև ազգային հավաքույթներ էին, քանի որ դրանք շոշափում և քննարկում էին ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ-առօրյա բնույթի խնդիրներ և ենթակա էին պարտադիր կատարման Հայաստանի ամբողջ բնակչության կողմից:   Խոսելով Աշտիշատի, Շահապիվանի, Աղվենիի, Դվինի, Պարթավիի, Սսիի (1243), Ձագավանի (1268), Երուսաղեմի (1651) ժողովների մասին և շեշտը դնելով մի շարք ընդհանուր հատկությունների վրա, ինչպիսիք են հրապարակայնությունը, այլ որոշումների նկատմամբ գերակայությունը, գաղափարական Հստակ ուղղությունը , ազգային համաձայնությամբ ընդունվելու հանգամանքը, պրոֆեսոր Գ. Հարությունյանը գալիս է այն եզրակացության, որ դրանք հիմնադիր ժողովներ էին 13:  Բացի վերին հոգևորականության անդամներից, աշխարհիկ գործիչներ ՝ նախարարական տան անդամներ, իշխաններ և երբեմն նույնիսկ թագավորներ:   Փավստոս Բուզանդը Աշտիշատի ժողովը նկարագրում է որպես «... ձեռնադրված, կազմված, կանոնակարգված, պատճենահանված» 14, որից պարզ է դառնում, որ այդ ժողովները ոչ միայն հոգևոր բնույթի կանոններ են սահմանում, այլ նաև, թե ինչպես է «պատճենված» բառը (օրենք) , , իրականացրել է օրենսդրական գործունեություն:   Եկեղեցու իրավական կարգավորման դերը հատկապես արտահայտվել է ընտանեկան օրենսդրության մեջ. Ամուսնություն, տե՛ս, M. Ormanian, Azgapatum, հատոր A, գիրք ABC Azgapatum Հայ Ուղղափառ եկեղեցու անցքերը սկզբից մինչև մեր օրերը պատմում է Ա. Հատոր, մաս Ա., Բ. Պարոն Տաճատ Սրապեանի, Պէյրութ, տպ. Սեւան, 1959 էջ 93:  Տե՛ս, Հարությունյան Գ.Գ. Սահմանադրական մշակույթ: Պատմության դասեր և ժամանակի մարտահրավերներ (խմբ. Գ. Դանիելյան, Ռ. Ավագյան, Կ. Միրումյան), տպ. ՝ (խմբագրումներով) Երեւան, Նժար 2016 էջ 85:  Տե՛ս Բյուզանդական հայի Ֆաուստուսի պատմությունը, բնօրինակ Կ. Պատկանյան: Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն Երեւան 1987 էջ 118:  301 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Որդեգրման, ազգակցական կապի, ծնող-երեխա փոխհարաբերությունները որոշելու ժամանակ 15:  Սկզբնական շրջանում Հայոց կաթողիկոսի ձեռնադրումը ուղղակիորեն պայմանավորված էր Հունաստանի Մետրոպոլիտենի և Կեսարիայի եկեղեցական սինոդի համաձայնությամբ:   Բայց Հայ Հռոմի պապը սկսեց եկեղեցու ազգայնացումը ՝ առանց Կեսարիայի թույլտվության ձեռնադրելով Շահակ Ա Մանազկերցին Հայոց կաթողիկոս:  Փավստոսի վկայությունը ցույց է տալիս, որ Հռոմի պապի օրոք, Հայաստանի քրիստոնեական պատմության մեջ գուցե առաջին անգամ, ներդրվել է խղճի և դավանանքի ազատության իրավունքը ՝ հավատարիմ մնալ նախընտրելի կրոնին:   Արդյունքում, որոշ մարդիկ վերադարձան հին հավատը ՝ յուրաքանչյուրը «անելով ինչ ուզում էր, դա արեց համարձակորեն» 16:   Միևնույն ժամանակ, Հռոմի պապը վերացրեց պտուղը և տասանորդի հարկերը, յոթ եկեղեցական հողերից բռնագրավեց հինգը ՝ հօգուտ դատարանի, մեկ քահանայի և մեկ սարկավագի համար թողնելով միայն երկուսը, և նրանց հարազատներին ուղարկեց դատարանում ծառայելու:   Պարսկաստանի հետ մերձեցումը, որը դավանում էր մազդեզական կրոն, պետք է սրի հարաբերությունները մի կողմից թագավորի և եկեղեցու, մյուս կողմից թագավորի և բյուզանդական էլիտայի միջև, ինչը հանգեցրեց Հռոմի պապի սպանությանը:   Փաստերից մեկն այն է, որ Հռոմի Պապի խղճի և դավանանքի ազատության իրավունքի վրա հիմնված նոր հասարակություն կառուցելու մոդելը, որտեղ բոլորը դավանում էին իրենց ուզածը, աշխարհիկ պետության համարձակ տեսլականն էր:   Որքան էլ ժամանակագրողները Հռոմի Պապ անվանակոչեն, ամեն դեպքում կարծում ենք, որ աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունների ոլորտում նրա ձեռնարկած բարեփոխումները բավականին առաջադեմ և հավակնոտ էին այդ ժամանակների համար:   Խղճի և դավանանքի ազատությունը, որը վաղ միջնադարում, իհարկե, դեռ չուներ իր իրավական ձևակերպումը, իրականում կիրառվում էր ՝ ապահովելով համընդհանուր կրոնական բազմակարծությունը:  Տե՛ս Խ. Սամուլեյան հին հայկական իրավունքի պատմություն հատոր 1, «Արմֆան» հրատարակչություն Երևան 1939 էջ 43:  Տե՛ս Բյուզանդական հայի Ֆաուստուսի պատմությունը, բնօրինակ Կ. Պատկանյան: Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն Երեւան 1987 էջ 352:  302 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Քրիստոնեության պետական ​​կրոնի կարգավիճակը պահպանվել է նաև Բագրատունի և Կիլիկյան Հայաստանում:   Առանց ուժեղ աշխարհիկ իշխանության ՝ եկեղեցին չէր կարող պահպանել իր տնտեսական կայունությունը, միևնույն ժամանակ հուսալիորեն ապահովելով քրիստոնեական հոտի առաջնորդությունը:   Եկեղեցին հանդես էր գալիս որպես թագավորական կառավարության հոգեւոր հովանավոր:   Կրոնական դասերի բազմազանությունը, եկեղեցական ենթակառուցվածքների զարգացումը ուղղակիորեն համամասնական էր լուսավորչական-միաստվածական կրոնը մերժող ուղղությունների ճնշմանը, նրանց անդամների դարձի գալուն:   Արտաքին գործերում եկեղեցին փորձում էր անձեռնմխելի պահել իր սեփական կրոնական գիծը ՝ չհնազանդվել բյուզանդական պատրիարքների և կայսրերի ճնշումներին:   Հարկ է նշել, որ Բյուզանդիայի պահանջը `հայերին պարտադրել սեփական եկեղեցու դավանանքը, ոչ միայն նեղ կրոնական խնդիր էր:   Աստվածաբանական հարցերն իրենց հերթին հետապնդում էին հեռահար քաղաքական նպատակներ: այսինքն `զրկել Հայաստանին իր հոգևոր անկախությունից և պարարտ հող ստեղծել դրա ամբողջական նվաճման համար:   Դա էր պատճառը, որ դեռ 451 թ.-ին Քաղկեդոնի խորհրդում «Քրիստոսի երկու բնությունների» շուրջ կրոնական հակասությունները նույնպես շրջադարձային նշանակություն ունեցան միջպետական ​​հարաբերություններում:  Խոսելով Բագրատունյաց թագավորության իրավական համակարգի մասին ՝ պրոֆեսոր Խ. Սամուելյանը նշում է, որ Մխիթար Գոշի «Դատաստանի մատյանում» կան դրույթներ, որոնք կրում են Բագրատունյաց շրջանի իրավական համակարգի ազդեցությունը 17:   Առանձնացված արքայական հրամանագրերը գրանցվել են փոխաբերական արձանագրություններում:   Բացի այդ, նահանգում կիրառվել են մի շարք արտասահմանյան օրենքներ և ժողովածուներ 18:  Կիլիկյան Հայաստանում, բացի սովորական և կանոնական իրավունքից, իրավունքի աղբյուր են հանդիսանում Դավիթ Ալավկորդիի կանոնները, Մխիթար Գոշի և Սմբատ Սպարապետի դատական ​​գրքերը, ինչպես նաև օտար երկրներից փոխառված ծածկագրերը:  Տե՛ս Խ. Սամուլեյան. Հին հայկական իրավունքի պատմություն հատոր 1, «Արմֆան» հրատարակչություն Երևան 1939 էջ 138:  Տե՛ս Թորոսյան Հ. Դատարան և վարույթ Հայաստանում X-XIII դ. Ե., 1985, էջ. 44  303 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ Կանոնական իրավունքի եզակի աղբյուր կարելի է համարել Ներսես Շնորհալու «Ընդհանուր թուղթը», որը կանոնակարգման ոգով գրված աշխատանք է ՝ հասարակության տարբեր խավերի հարաբերությունների կարգավորման իմաստով:  Կիլիկյան Հայաստանում գործադիր իշխանությունն իրականացվում էր արքայական գործակալությունների միջոցով, որոնք նշանակվում էին ոչ թե ժառանգականության, այլ անհատական ​​հմտությունների և դիրքին համապատասխանության հիման վրա 19:   Թագավորի քարտուղարը, որը հայտնի է նաև որպես գործավար կամ կանցլեր, սովորաբար Սիսի արքեպիսկոպոսն էր, չնայած պատահում էր նաև, որ մեկ այլ բարձրաստիճան հոգևորական նշանակվում էր գործավար:   Կանցլերը նույնպես ազդեցիկ դերակատար էր պետության արտաքին հարաբերությունների մեջ, քանի որ մասնակցում էր պետական ​​դիվանագիտական ​​աշխատանքներին, վարում բանակցություններ:  4. Հայաստանի առաջին հանրապետության շրջանի մասին: Պետության և կրոնի և օրենքի փոխհարաբերությունների միջև ստեղծվեց որակապես նոր իրավիճակ, երբ վեց դար տևող պետության բացակայությունից հետո վերականգնվեց հայկական պետականությունը:   Առաջին հանրապետության գոյության դժվարին տարիներին Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին ձեռնամուխ է եղել պետության ստեղծման ավանդական առաքելությանը:   Եկեղեցուն, որը անիշխանության տարիներին միշտ կրել էր հալածանքների ծանր լուծը, լայն հնարավորություն էր ընձեռվել ինքնուրույն գործելու Առաջին հայկական հանրապետության հովանու ներքո:   Նշենք, որ առաջին հանրապետության առաջատար գործիչների մեծ թվաքանակը Գևորգյան հոգեւոր ճեմարանի շրջանավարտներն ու ուսուցիչներն էին 20:   Ընդունվեց միջանկյալ պայմանագիր պետության և եկեղեցու իրավական հարաբերությունները կարգավորելու համար, որի բովանդակության հիմքում ընկած էին եկեղեցու և պետության միջև առկա բարեկամական հարաբերությունները:   Համաձայնագրի առաջին կետը սահմանված էր. «Հայ Արատես, Ս. Բորնազյան, Սոցիալ-տնտեսական կապերը Կիլիկիայի հայկական պետության մեջ ՀՍՍՀ ԳԱ Գիտությունների Ակադեմիայի 12-14-րդ դարերի հրատարակչությունում Երեւան 1973 էջ 68  Սիմոն Վրացյանը, Նիկոլ Աղբալյանը, Ավետիս Ահարոնյանը և այլք:  304 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ Կելտական ​​Մայր եկեղեցին օրհնում է Հայաստանի Հանրապետության օրինական պատրիարքական իշխանությունը, և Հայաստանի Հանրապետությունը երաշխավորում է Մայր Աթոռի և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի Սրբազան Քահանայապետի գերագույն և ազգային իրավունքները ազգային-եկեղեցական և կրոնական հարցերում »21:   Պակտի երկրորդ կետը սահմանում էր. «Հայ առաքելական Սուրբ եկեղեցին ինքն իրեն հռչակում է ինքնիշխանությունից անկախ, որով վավերացնում է իր տնտեսական գործունեության կառավարումը» 22:   Բացի այդ, Ուխտը եկեղեցուն տվեց լայն ազատություն `իրականացնելու իր կրթական գործառույթը:   Եկեղեցին կարող էր բացել դպրոցներ և կրոնական հաստատություններ, ունենալ կառավարությանն առընթեր լիազոր ներկայացուցիչ և հրապարակել եկեղեցական պաշտոնական հրատարակություններ ՝ անկախ պետության միջամտությունից:  5. Աթեիզմի խորհրդային շրջանի մասին: Խորհրդային Միության գոյության յոթ տասնամյակների ընթացքում Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին կրեց պետության տոտալիտար վերահսկողության բոլոր հետևանքները ՝ զրկվելով իր անդամների կրոնական կարիքները ազատորեն բավարարելու իրավունքից:  Չնայած Խորհրդային Միության Սահմանադրությունը երաշխավորում էր ցանկացած դավանանք հավատալու կամ չհավատալու իրավունքը, այդ ոլորտում պետական ​​քաղաքականությունը վարում էր աթեիստական ​​քարոզչություն ՝ խախտելով խղճի ազատության սահմանադրորեն ամրագրված իրավունքը:   Սոցիալիստական ​​համակարգի կառուցումը և դասերի վերացման հեռավոր տեսլականը պետք է կոտրեին «ցարիզմի» մեջ արմատավորված տարբեր սովորույթներն ու նորմերը, որոնցից մեկը կրոնական էր:  Տե՛ս Սանդրո Բեհբուդյան, Փաստաթղթեր Հայոց եկեղեցու պատմության մասին, Գիրք Ե, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին Առաջին հանրապետության ԳՈՐՈՒՄ, 2 դեկտեմբերի. 1920 թ., Երեւան 1999 էջ 516-517:  Տե՛ս Սանդրո Բեհբուդյան, Փաստաթղթեր Հայոց եկեղեցու պատմության մասին, Գիրք Ե, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին Առաջին հանրապետության ԳՈՐՈՒՄ, 2 դեկտեմբերի. 1920 թ., Երեւան 1999 էջ 516-517:  Arարական Ռուսաստանը կրոնը վերցրեց իր պաշտպանության տակ:   Օրենքը չէր սահմանում նույնիսկ խղճի պաշտոնական ազատությունը, արգելված էր աթեիզմը 305 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Հայաստանի առաջին հանրապետության վերացումը, որի արդյունքում դրա խորհրդայնացումը, նոր պատմական ժամանակաշրջանի սկիզբն էր:   1920-ի դեկտեմբերի 17-ին, Հայաստանի հեղափոխական կոմիտեի որոշմամբ, դպրոցն առանձնացվեց եկեղեցուց, իսկ դեկտեմբերի 19-ին բռնագրավվեցին Էջմիածնի վանքի շենքերը և ունեցվածքի մի մասը, ներառյալ Djեմարանի 24 շենքը: ,   Հետագայում հարյուրավոր եկեղեցիներ քանդվեցին, որից մնաց միայն 4-ը, 800-ը փակվեցին վարչական կարգով:   Մի քանի կազմակերպություններ ստեղծվեցին եկեղեցին քանդելու համար 25:  Սոցիալիստական ​​շինարարության շրջանում աթեիզմի քարոզչության բովանդակությունը, ձևերն ու մեթոդները սահմանող ամենակարևոր փաստաթուղթը հայտնի բոլշևիկ VI- ն էր: Լենինի «Մարտական ​​մատերիալիզմի նշանակության մասին» հոդվածը (1922), որում ասվում էր, որ անհրաժեշտ է զանգվածներին տալ ամենատարբեր նյութերը աթեիստական ​​քարոզչության վերաբերյալ, նրանց արթնացնել իրենց կրոնական նիրհից, ցնցել տարբեր կողմերից, տարբեր եղանակներ և այլն:  և հայհոյանքը հետապնդվեց:   Կրոնական կազմակերպությունները բաժանվել էին չորս խմբի:   Առաջին խումբը ներկայացնում էր իշխող Ռուս Ուղղափառ եկեղեցին:   Այն ղեկավարվում էր պետական ​​մարմնի ՝ Սուրբ սինոդի կողմից, և ֆինանսավորվում էր թագավորական գանձարանի կողմից:   Երկրորդ խումբը բաղկացած էր կրոնական կազմակերպություններից, որոնք պաշտպանում էին ինքնավարությունը, բայց նրանք պետական ​​խնամքի տեսանկյունից զիջում էին Ռուսաստանի Ուղղափառ եկեղեցուն:   Դրանց թվում էին կաթոլիկ, լյութերական, բարեփոխված, հայ-Գրիգորյան եկեղեցիներ և այլն:   Երրորդ խումբը ներառում էր այնպիսի կրոնական կազմակերպություններ, որոնց թույլատրվում էր գոյություն ունենալ, բայց պետական ​​աջակցություն չունեին, ինչպիսիք են բապտիստները և մենոնիտները:   Վերջապես, մի ​​շարք կրոնական դավանանքներ, որոնք բացահայտորեն հակադրվում էին Ուղղափառ եկեղեցուն, հետապնդվում էին բռնապետության կողմից (դուխոբորներ, մոլոկաններ, անտերիացիներ և այլն):  Տես, Արուսյակ Տերճանյան: Հայ Առաքելական եկեղեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, Նոր կյանքի ինստիտուտ հրատարակչություն Երեւան 2001 էջ 19:  Տե՛ս, Վ., Ենգիբարյան, Ա. Չախոյան, Հոգևոր իրավունքի հիմունքներ: ՀՀ դատավորների միություն, խմբ. Սարգսյան Արթուր Սարկավագ. Երեւան Անտարես 2011 էջ 45-46:  Տե՛ս Գիտական ​​աթեիզմ, երկրորդ հրատարակություն, Հայաստան հրատարակչություն, Երեւան, 1980, էջ: 220  306 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ 1922 ԽՍՀՄ առաջին սահմանադրությունը, որն ընդունվեց 1945 թ., Հռչակեց եկեղեցու և պետության առանձնացումը եկեղեցուց:   Սահմանադրության 52-րդ հոդվածը հաստատեց. «ԽՍՀՄ քաղաքացիներին երաշխավորված է խղճի ազատությունը, այսինքն ՝ ցանկացած դավանանք հավատալու կամ չհավատալու, կրոնական ծեսեր կատարելու կամ աթեիստական ​​քարոզչություն խթանելու իրավունքը:   Արգելվում է թշնամանք և ատելություն և ատելություն հրահրել կրոնական համոզմունքների հետ կապված: »27   Խորհրդային Միությունում քաղաքացիները կարող էին մասնավոր կերպով կրոն ուսուցանել և կրոն ուսումնասիրել:   Նողներին արգելված չէր տանը երեխաներին կրոն սովորեցնել, բայց այդպիսի ուսուցումը չպետք է լինի խմբային դպրոցի բնույթ:   ԽՍՀՄ-ում եկեղեցուց առանձնանալը նշանակում էր, որ կրոնական կազմակերպությունների ցանկացած ազդեցություն անթույլատրելի է հանրային կրթության և դաստիարակության վրա 28:   Սովետական ​​օրենսդրությունը արգելում էր կրոնական միություններին և երկրպագուներին օգտագործել քաղաքական ելույթների համար կրոնական հավաքույթներ և այլ հավաքույթներ ՝ ընդդեմ պետական ​​շահերի ՝ հավատացյալներին ստիպելով հրաժարվել իրենց քաղաքացիական պարտականություններից և օգտվել իրենց իրավունքներից ՝ սովետական ​​օրենքներից 29:  1930-ական թվականներին ստալինյան բռնաճնշումների զոհ դարձան շատ հոգևորականներ, այդ թվում Խորեն Ա Կաթողիկոս Մուրադբեկյանը (1932-1938), որը խորհրդային գործակալների կողմից սպանվեց իր առանձնասենյակում 30:   Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Խորհրդային Միության ղեկավարությունը մեղմացրեց իր կոշտ դիրքորոշումը եկեղեցու նկատմամբ և վարեց ֆավորիտիզմի քաղաքականություն:  Հայկական ՍՍՀ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության որոշում, Վ. Ենգիբարյան, Ա. Չախոյան, Եկեղեցական պետություն և հասարակություն Երևան 2009 թ. Էջ 16:  Տե՛ս Վ. Ենգիբարյան, Ա. Չախոյան, Եկեղեցու պետություն և հասարակություն Երևան 2009 էջ 20:  Տե՛ս Վ. Ենգիբարյան, Ա. Չախոյան, Կրոնի իրավունք Երևան Անտարես 2008 էջ 37:  Տե՛ս, V, Ենգիբարյան, Ա. Չախոյան, Հոգևոր իրավունքի հիմունքներ: ՀՀ դատավորների միություն, խմբ. Արթուր սարկավագ Սարգսյան: Երեւան Անտարես 2011 էջ 46:  Ընդունված 307 ԴԱՏԱՐԱՆ «1940-ին Էջմիածնի վանքի տարածքում հրավիրվեց եկեղեցական ժողով օտարերկրյա թեմերի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ 31:   Եկեղեցու կողմից նվիրատվություններ էին կազմակերպվում, որի արդյունքում ստեղծվեց «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյունը, որն օգնեց սովետական ​​բանակին ֆաշիզմը ջախջախելու գործում 32:  6. Աշխարհիկ պետության ժամանակակից շրջանի մասին: Խորհրդային Միության փլուզման տրամաբանական շարունակությունը, անկախության ձեռքբերումը օրակարգ մտցրեց պետության և կրոնական կազմակերպությունների միջև նոր հարաբերությունների վերականգնումը:   ՀՀ անկախության հռչակագրով սահմանվել է խղճի ազատության, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների հավասարության սկզբունքը ՝ անկախ ազգությունից, ռասայական պատկանելությունից և դավանանքից 33:   1991 թ.-ին ընդունվեց «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ գործող օրենքը, որով ամրապնդվեց ՀՀ քաղաքացիների խղճի իրավունքը `հավատալ ցանկացած կրոն, թե ոչ, 34 հաստատեց նրանց հավասարությունը օրենքի առջև` անկախ կրոնի կամ կրոնական պատկանելության հանդեպ ունեցած վերաբերմունքից 35:   Անկախության հռչակագիրը դարձավ հիմնական իրավական փաստաթուղթը, որի հիման վրա 1995 թ. Հուլիսի 5-ին ընդունվեց ՀՀ Սահմանադրությունը:   1995 Չնայած Սահմանադրության տեքստը սահմանում էր մտքի, խղճի և դավանանքի ազատության իրավունքը 36, այն, այնուամենայնիվ, բաց էր: Տե՛ս Արուսյակ Տերճանյան: Հայ Առաքելական եկեղեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, Նոր կյանքի ինստիտուտ հրատարակչություն Երեւան 2001 էջ 30-31:  Տես, Արուսյակ Տերճանյան: Հայ առաքելական եկեղեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, Նոր կյանքի ինստիտուտ հրատարակչություն Երեւան 2001 էջ 45:  Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակագիրը (ընդունված է 1991 թվականի օգոստոսի 23-ին, աղբյուր ՝ http:  //www.gov.am/am/independence/):  Տե՛ս «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենք 1 (ընդունված է ՝ N-0333-1, 17.06.1991 թ., Աղբյուր ՝ ՀՀ ԳԽՀ 1991/12):  Տե՛ս «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենք 2 (ընդունված է ՝ N-0333-1, 17 հունիսի, 1991 թ., Աղբյուր ՝ ՀՀ ԳԽՀ 1991/12):  Տե՛ս ՀՀ Սահմանադրություն (ընդունվել է 05.07.1995 թ., Աղբյուր ՝ http:  //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docID=1):  308 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ Լքված պետության և կրոնական կազմակերպությունների միջև համագործակցության հարցը:   «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքն իր նախաբանում ազգային առաքելական եկեղեցու կարգավիճակ էր վերապահել Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն, որն ամրագրվել է Սահմանադրության մեջ 2005-ին, իսկ այնուհետև 2015-ին `աշխարհիկությունը համարելով հիմնական սկզբունքներից մեկը: սահմանադրական կարգ:  Այսպիսով, ներկայացված դիտարկումների արդյունքների հիման վրա կարելի է ներկայացնել հետևյալ եզրակացությունները. Ա) Հայ ժողովուրդը պատմականորեն մեծ կարևորություն է տվել կրոնին ՝ ընդգծելով վերջինիս դերը իր համոզմունքների բավարարման գործում:   Հայաստանի պատմության մեջ ընդունված վերաբերմունքը կրոնի և դրա ենթակառուցվածքների նկատմամբ շատ բազմազան է:   Այս իմաստով հայկական պետությունն անցել է տրամագծորեն հակառակ փուլեր ՝ յուրաքանչյուրում ունենալով իր նվաճումներն ու կորուստները:   Քահանայության տարանջատումը թագավորի պաշտոնից առաջին կառուցվածքային տեղաշարժն էր աշխարհիկ և հոգևոր իշխանության հարցերում, որն ավարտեց աստվածապետության երկար ժամանակաշրջանը:  բ) Պետությունը, քրիստոնեության հովանու ներքո, որոշ բացառություններով, համագործակցություն հաստատեց նրա հետ ՝ պայքարելով կրոնական բազմակարծության դեմ:  գ) Առաջին Հանրապետության գոյության երկդարյա շրջանը նշանավորվեց պետություն-եկեղեցի բարեկամական հարաբերությունների ակտիվ կառուցմամբ, ինչը, սակայն, ընդհատվեց խորհրդային աթեիզմի գաղափարախոսությամբ:  դ) Ներկա փուլում Հայաստանի Հանրապետությունը աշխարհիկ պետություն է, որտեղ յուրաքանչյուր ոք ունի խղճի և դավանանքի ազատության իրավունք:   Մենք կարծում ենք, որ պետության զարգացման նման ձևաչափը համեմատելի է ժողովրդավարական, ինքնիշխան, իրավական պետության կառուցման տեսլականի հետ:  , ։

Հոդվածը նվիրված է հայկական պետության սկզբնավորման ժամանակներից մինչեւ նորանկախ հանրապետության շրջանը` պետության, կրոնի եւ իրավունքի հարաբերակցության որոշ առանցքային հիմնախնդիրների վերլուծությանը։
  Սույն հարաբերությունների համատեքստում հստակեցվում են միմյանց հաջորդող վեց պատմաշրջանները։
  Պատմական եւ իրավական փաստերի վերհանման եւ դրանց վերլուծության միջոցով բացահայտվում է պետության որդեգրած դիրքը` հոգեւոր կառույցների, կրոնավոր դասի եւ առհասարակ կրոնի նկատմամբ։
