Հակամարտությունների լուծումը այսօր համարվում է համաշխարհային հանրության առջեւ ծառացած գերխնդիրներից մեկը, որոնց լուծման ուղիների շուրջ առաջացած տարաձայնությունները եւ քաղաքական ակտիվությունը կարելի է համարել համոզիչ փաստարկ հօգուտ այն բանի, որ հակամարտությունները ոչ միայն տարաբնույթ են եւ բազմակողմանի, այլեւ շոշափում են բազմաթիվ պետությունների շահերը։
  21-րդ դարի սկզբին դեռեւս չլուծված է մնում համաշխարհային հասարակությանը հուզող ամենաբարդ թնջուկներից մեկը՝ արաբաիսրայելական հակամարտությունը։
   Առաջանալով 1947թ. որպես իսրայելա-պաղեստինյան խնդիր՝ հակամարտությունը հետագա տարիներին վերաճեց արաբա-իսրայելականի՝ իր ոլորտը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ներառելով Մերձավոր Արեւելքի գրեթե բոլոր 295ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ երկրներին, ինչպես նաեւ համաշխարհային գերտերություններին, որոնք ունեն իրենց ռազմավարական շահերը այս ռեգիոնում։
   Այս առումով, ցայսօր միջազգային դիվանագիտության օրակարգում են մնում հակամարտության լուծմանն ուղղված ջանքերը եւ քննարկվող հարցի արդիականությունը շարունակում է մնալ համաշխարհային գերակա խնդիրներից մեկը։
  Հոդվածում նպատակ է դրված ներկայացնել Քեմփ-Դեւիդի համաձայնագրի պատմական նշանակությունը արաբաիսրայելական հակամարտության կարգավորման գործընթացում, ինչպես նաեւ այն խնդիրները, որոնք առաջացան համաձայնագրի կնքման ընթացքում եւ դրան հաջորդող ժամանակահատվածում։
   փորձ է արվում ցույց տալ համաձայնագրի կնքման գործընթացում ԱՄՆ-ի ունեցած դերակատարումը։
   Արաբաիսրայելական հակամարտության ուսումնասիրությամբ զբաղվել են հայկական, ռուսական, արեւմտյան եւ արաբական արեւելագիտական դպրոցների ականավոր ներկայացուցյիչները։
  Խնդրո առարկա հարցին իրենց աշխատություններում անդրադարձել են Ն. Հովհաննիսյանը, Ե. Աբգարյանը, Ս.Ավանեսովը, Ա. Թոփալյանը, Ռ. Կարապետյանը, Շ. Կարամանուկյանը, Հ. Սարգսյանը, Ա. Հովհաննիսյանը։
  1973թ. հոկտեմբերյան պատերազմի ավարտից հետո հստակորեն երեւում էին այն գործոնները,որոնք խոսում էին արաբա-իսրայելական հակամարտության խաղաղ կարգավորման օգտին՝ 1.պատերազմի ժամանակ երեւացին արաբական երկրների աճած ուժն ու հզորությունը, 2.արաբական երկրների հայտարարած նավթային էմբարգոն նախատեսում էր ինչպես նավթի արդյունահանման, այնպես էլ արտահանման ծավալի կրճատում կիրառել արեւմտյան այն երկրների դեմ, որոնք այս կամ այն կերպ օժանդակում էին Իսրայելին։
  3.պարտությունը Վիետնամում ստիպում էր ԱՄՆ-ին ավելի ու ավելի սահել միջազգային լարվածության թուլացման դիրքեր։
  [3, с. 128] ԱՄՆ-ը սկսում է քայլեր ձեռնարկել Իսրայելի, Եգիպտոսի եւ Սիրիայի միջեւ՝ զորքերի տարաբաժանման ուղղությամբ, որի նպատակը ըստ ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Քիսինջերի. «Իսրայելի կողմից գրավված տարածքների պահպանությունը ապահովելու հնարավորության ստեղծումն էր»։
   [2, с. 129] ԱՄՆ-ի կողմից ավելի ու ավելի էր նկատ296ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վում մտումներ՝ դուրս մղելու ԽՍՀՄ-ին մերձավորարեւելյան կարգավորման շրջանակներից, իսկ Եգիպտոսն ավելի էր հակվում միայն ԱՄՆ-ի հետ համագործակցության։
   Ինչպես նշում է Ե.Մ.Պրիմակովը. «Արդարացնելով իրենց կուրսը Ժնեւի կոնֆերանսում՝ ամերիկյան պաշտոնատար անձինք ասում էին, թե այն ժամանակ պայմաններ չկային եւ ընդհանրապես պայմաններ չկան Մերձավոր Արեւելքում համապարփակ կարգավորման համար։
   Այդ պատճառով էլ հարկ եղավ ընթանալ մասնակի լուծումների ուղիով։
   Այդ ուղու կողմնակիցները մեղադրում էին ԽՍՀՄ-ին, որ նա զանց է առնում ըստ էտապների միջոցառումները»։
   [1,էջ82] 1973թ. դեկտեմբերի 21-ին համաձայնություն ձեռք բերվեց, իսկ 1974թ. հունվարի 11-18-ը, Կահիրե-Սուեզ խճուղու 101-րդ կմ-ի վրա ստորագրվեց զորքերի տարաբաժանման վերաբերյալ իսրայելա-եգիպտական համաձայնագիրը։
   Ժնեւում ստորագրվեց նմանատիպ համաձայնագիր՝ սիրիական եւ իսրայելական զորքերի տարաբաժանման վերաբերյալ։
   Սիրիային վերադարձվեց Գոլանյան բարձունքների մի մասը՝ Կունեյտրան, այն պայմանով, որ այստեղ ստեղծվի ապառազմականացված գոտի եւ տեղակայվեն ՄԱԿ-ի զինված ուժեր։
  1975թ. սեպտեմբերի 1-ին Ժնեւում սկսվեց նոր կոնֆերանս, իսկ սեպտեմբերի 4-ին Եգիպտոսը եւ Իսրայելը ստորագրեցին Սինայի համաձայնագիրը։
   Այն նախատեսում էր իսրայելական զորքերի հետքաշում, Միլթա եւ Գիդի լեռնանցքների անցում Եգիպտոսին։
   Եգիպտոսը իրեն վերադարձրեց Սինայի 10%-ը։
   Իսրայելի ռազմական նավերը ստանում էին Սուեզի ջրանցքով ազատ երթեւեկության իրավունք։
   2-րդ փաստաթղթով ԱՄՆ-ը պարտավորվում էր հասնել Եգիպտոսի կողմից համաձայնագրի անխախտ կատարմանը եւ արգելել նրա մասնակցությունը Իսրայելի դեմ ուղղված գործընթացներին։
   [4, с. 194] Սինայի համաձայնագրի ստորագրումից հետո ԱՄՆ-ի մերձավորարեւելյան քաղաքականության մեջ նկատվեցին փոփոխություններ։
  «Քարտերը եւ պետքարտուղար Ս. Վենսը եկել էին այն համոզման,որ քայլ առ քայլ լուծումը սպառել է իրեն եւ ժամանակն է փնտրել համապարփակ կարգավորման ուղիներ»։
   [2, с. 159] ԱՄՆ-ի մոտեցման այս միտումները պայմանավորված էին հետեւյալ գործոններով. 1. Նախ հարկավոր էր պահպանել սերտ հարաբերությունները արաբական պահպանողական վարչակարգերի հետ։
  297ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 2. Հաշվի առնելով «նավթային էմբարգոյի» դառը փորձը՝ խուսափել դրա կրկնումից։
  3. Հարկ էր հաշվի նստել այն փաստի հետ,որ պաղեստինյան հիմնախնդիրը եւս կարիք ուներ որոշակի առաջխաղացման։
  4. ԱՄՆ-ը հասկանում էր, որ առանց ԽՍՀՄ-ի մասնակցության հնարավոր չէր Մերձավոր Արեւելքում հասնել լուրջ կարգավորման։
  Հոկտեմբերի 1-ին հրապարակվեց Մերձավոր Արեւելքի վերաբերյալ խորհրդա-ամերիկյան համատեղ հայտարարություն՝ անհապաղ եւ համապարփակ լուծումով կարգավորել արաբա-իսրայելական հակամարտությունը, իսրայելական զորքերի դուրս բերել 1967թ. գրավված տարածքներից եւ ապահովել արաբ բնակչության օրինական իրավունքները։
   Ժնեւյան կոնֆերանսին պետք է մասնակցեին բոլոր շահագրգիռ կողմերը՝ այդ թվում, նաեւ պաղեստինյան կողմը։
   Թվում էր, թե ԱՄՆ-ը վերադառնում է ԽՍՀՄ-ի հետ համագործակցության դիրքեր, սակայն Մերձավոր Արեւելքում տեղի ունեցան իրադարձություններ, որոնք «թաղեցին» խորհրդա-ամերիկյան համատեղ հայտարարությունը։
  Իսրայելում 1977թ. պառլամենտական ընտրությունների ժամանակ հաղթանակած «Լիկհուդ» դաշինքը՝ Մ.Բեգինի գլխավորությամբ հանդես էր գալիս պաղեստինյան հարցի կապակցությամբ չափազանց կոշտ դիրքորոշումով։
   1977թ. հուլիսին Բեգինը հանդիպեց Քարտերի հետ եւ երաշխիքներ ստացավ, որ Քարտերը այլեւս չի խոսի իսրայելական զորքերի դուրսբերման եւ ինչ-որ «պաղեստինյան հայրենիքի մասին»։
   Բեգինը հրաժարվեց գրավված տարածքներում հրեական նոր բնակավայրերի կառուցումը սառեցնելու առաջարկից։
   Բեգինը եւ նրա առջնորդած «Հերուտ» կուսակցությունը առաջնորդվում էին «Մեծ Իսրայել» ստեղծելու գաղափարով։
   Նրանք ՄԱկ-ի ԳԱ 181-րդ բանաձեւը անվանում էին որոշում արեւմտյան Պաղեստինի բաժանման մասին։
   Արտգործնախարար Դայանը պահանջում էր շրջանառությունից հանել «պաղեստինյան հայրենիք» արտահայտությունը եւ բացառել որեւէ կերպ ՊԱԿ-ի ներկայացուցչի մասնակցությունը Ժնեւի կոնֆերանսին։
   Հրապարակվեց իսրայելա-ամերիկյան համատեղ հայտարարություն։
   Ըստ ԱՄՆ-ի ազգային անվտանգության հարցերով նախագահի խորհրդական Բժեզինսկու, այդ հայտարարությունն էլ իր հերթին վրդովեցրեց արաբներին։
  298ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Հաջորդ գործոնը, Եգիպտոսի նախագահ Սադաթի նամակն էր Քարտերին. «որտեղ ասվում էր, որ ոչինչ չպետք է խանգարի Եգիպտոսի եւ Իսրայելի միջեւ ուղղակի բանակցություններին»։
   Եվ վերջապես ամենակարեւոր գործոնը, որը ստիպեց ԱՄՆ-ին սահել հարցի կարգավորման սեպարատ դիրքեր՝ 70-ական թթ. վերջերին ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության մեջ միջազգային լարվածության թուլացման կուրսից ԱՄՆ-ի հեռանալու միտումն էր։
   Դա պետք է արտացոլվեր նաեւ մերձավորարեւելյան քաղաքականության մեջ։
  Վերը նշված գործոնները նպաստում էին, որպեսզի ԱՄՆ-ը ամեն կերպ աջակցեր պաղեստինյան խնդրի սեպարատ կարգավորմանը՝ իր «դրոշի ներքո» եւ նվազագույնի հասցներ ԽՍՀՄ-ի մասնակցությունը այդ գործընթացին։
   ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Վենսը Եգիպտոսին ներկայացրել էր պաղեստինյան հարցի վերաբերյալ իր սեփական ծրագրերը՝ հանրաքվեի անցկացում արեւմտյան ափի եւ Ղազայի վերջնական ապագան որոշելու համար, որեւէ խոսք չկար ՊԱԿ-ի եւ գրավված տարածքներից իսրայելական զորքերի դուրսբերման մասին։
  Անցման շրջանում արեւմտյան ափում պետք է հաստատվեր համատեղ իսրայելա-հորդանանյան կառավարում։
   Իսրայելի որոշ ազդեցիկ քաղաքական գործիչներ՝ Ի.Ալոնը, Շ.Պերեսը եւ այլն, կողմ էին Հորդանանի հետ հարաբերություններ հաստատելու միջոցով մշտական խաղաղություն սահմանել արեւմտյան ափի վրա, բայց ոչ դրանց ուղղակի անեքսիայի ձեւով։
  ԱՄՆ-ը ուզում էր ցույց տալ, որ սեպարատ բանակցությունները ոչ թե իր, այլ Իսրայելի եւ Եգիպտոսի նպատակն են։
   Նոյեմբերի 19-ին Սադաթը ուղեւորվեց Երուսաղեմ եւ ելույթ ունեցավ Քնեսետում։
   Պահպանելով ձեւական կողմը՝ ԱՄՆ-ը դեռ խոսում էր Ժնեւի կոնֆերանսի մասին,բայց միաժամանակ առաջ էր քաշում «համակենտրոն շրջանագծերի» տեսությունը՝ կարգավորել Իսրայելի հարաբերությունները նախ Եգիպտոսի, ապա Հորդանանի եւ պաղեստինցիների, իսկ վերջում՝ Սիրիայի հետ։
   1978թ. մարտին Վաշինգտոնում տեղի ունեցած Բեգին-Քարտեր հանդիպման ժամանակ,ԱՄՆ-ի նախագահը հայտարարեց, որ Իսրայելի պահանջները հանգում են «6 ոչերի». 1. Իսրայելը չի ցանկանում հեռանալ արեւմտյան ափից։
   2. Չի դադարեցվում հրեական նոր բնակավայրերի կառուցումը գրավված տարածքներում։
   3.Իսրայելը չի հեռանա Սինայից կամ 4.չի թողնի ՄԱԿ-ի 299ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ու Եգիպտոսի հովանու տակ։
   5.Իսրայելի չի ընդունում, որ 242-րդ բանաձեւը վերաբերում է արեւմտյան ափին ու Ղազային։
   6.Պաղեստինիցի արաբներին հնարավորություն չի տրվի որոշելու իրենց ապագան։
  1978թ. սեպտեմբերի 5-ին ԱՄՆ-ում, Քեմփ-Դեւիդում Իսրայելի եւ Եգիպտոսի միջեւ սկսվեցին բանակցություններ, որոնք տեւեցին 13 օր։
  Բեգինի նպատակն այն էր, որ հաշտության միջոցով արաբական երկրների միացյալ ճակատից դուրս բերել ամենահզոր արաբական երկրին։
   Սադաթը իր հերթին հույս ուներ ստանալ Սինայի թերակղզին եւ պատրաստ էր աչք փակել արեւմտյան ափի եւ Ղազայի հարցում Իսրայելի հավակնությունների վրա։
   Բայց Սադաթին պետք էր որեւէ կերպ քողարկել այդ ամենը։
   Քարտերը մի կողմից նա համոզում էր Սադաթին, որ հաշտությունը հետ կբերի Սինան, իսկ մյուս կողմից համոզում էր Բեգինին, որ հաշտությունը կմեծացնի Իսրայելի ապահովությունը։
   Գլխավոր խոչընդոտը բանակցությունների ժամանակ արեւմտյան ափի եւ Ղազայի ապագայի հարցն էր։
   Սեպտեմբերի 13-ին Քարտերի առաջարկով 242-րդ բանաձեւից որոշվեց հանել «պատերազմի միջոցով տարածքներ գրավելու անթույլատրելիություն» արտահայտությունը։
   242-րդ բանաձեւի տեքստը պարզապես կցվեց «Մերձավոր Արեւելքում հաշտության պայմանագիր կնքելու շրջանակներ» փաստաթղթին։
   [5] Սա ճանապարհ հարթեց II փաստաթղթի համար, որը կոչվեց «Եգիպտոսի եւ Իսրայելի միջեւ հաշտության պայմանագիր կնքելու շրջանակներ»։
   [5] Երեք երկրների ղեկավարների նամակները, որպես պաշտոնական փաստաթղթեր կցվեցին այդ շրջանակներին։
   Քարտերի նամակում ասվում էր «Ամեն մի պարբերությունում, որտեղ հոլովվում է արեւմտյան ափ արտահայտությունը, Իսրայելի կառավարության կողմից պետք է եւ կարող է մեկնաբանվել որպես Հուդա եւ Սամարիա»։
   Շահարկելով Իրանում տեղի ունեցող դեպքերը, հակաշահական շարժումը անհանգստացնում էր նաեւ Սադաթին, 3 օրվա ընթացքում Վենսը հասավ նրան, որ Սադաթը հրաժարվեց արեւմտյան ափում ընտրությունների կոնկրետ ժամկետ նշանակելու իր պահանջից, բայց առաջ քաշեց նոր պահանջ. «ինքնավարություն մտցնել նախ Ղազայում»։
   Իրանական խաղաքարտի գործարկումը տվեց իր արդյունքները։
   1979թ. մարտի 26-ին Վաշինգտոնում ստորագրվեց խաղաղության պայմանագիր Եգիպտոսի եւ Իսրայելի 300ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ միջեւ,որը ուժի մեջ մտավ 1979թ-ի դեկտեմբերի 25-ին։
   Ըստ պայմանագրի՝ 1. Իսրայելի եւ Եգիպտոսի միջեւ հաստատվում է խաղաղություն։
  2. Իսրայելի եւ Եգիպտոսի միջեւ հաստատվում են դիվանագիտական հարաբերություններ։
  3. Իսրայելական զորքերը դուրս են բերվում Սինայից։
  4. Ճանաչվում է Եգիպտոսի սուվերենությունը այն սահմաններում «որը եղել է Եգիպտոսի եւ Պաղեստինի մանդատային տարածքի սահման։
  5. Իսրայելական նավերը ազատ երթեւեկելու են Սուեզի ջրանցքի շրջանում։
   Աքաբայի ծովածոցը համարվում է ազատ նավագնացության գոտի։
  6. Եգիպտական կառավարությունը իրավունք ունի մեկ դիվիզիա ունենալ Սուեզից 50կմ արեւելք։
  7. Աքաբայի ծոցից արեւմուտք գտնվող 20-40 կմ տարածք գտնվելու է ՄԱԿ-ի ուժերի հսկողության տակ։
  8. Իսրայելական զորքերը չեն հեռանա արեւմտյան ափից եւ Ղազայից, այլ կտեղաբաշխվեն անվտանգության գոտիներում։
  9. Այդ տարածքներում պետք է ապահովվի ոչ թե տարածքային, այլ բնակչության ինքնավարություն։
  Նշենք, որ այս վերջին կետը նշված էր ոչ թե պայմանագրի տեքստում, այլ Սադաթի եւ Բեգինի՝ Քարտերին ուղղված համատեղ նամակում։
   Ինչ խոսք պայմանագիրը ամերիկյան դիվանագիտության խոշոր հաղթանակն էր, բայց ոչ հարցի վերջնական լուծումը։
  Այսպիսով, կարելի է հանգել այն եզրակացության, որ. 1. Քեմփ-Դեւիդի համաձայնագիրը պառակտեց արաբական աշխարհը եւ Սիրիան, Լիբանանը, Ալժիրը, Իրաքը, Եմենը եւ ՊԱԿ-ը հայտարարեցին, որ այն անօրինական է եւ խզեցին դիվանագիտական հարաբերությունները Եգիպտոսի հետ, 2. 1978թ. ապրիլյան հեղափոխությունը Աֆղանստանում եւ 1979թ. Իրանական հեղափոխությունը ստիպեցին ԱՄՆ-ին Քեմփ-Դեւիդի համաձայնագրի հիման վրա հաստատվել ռազմաստրատեգիական կարեւոր նշանակություն ունեցող Սինայի թերակղզում եւ արդեն 1980թ. Անցկացնել ամերիկա-եգիպտական համատեղ զորավարժություններ, 301ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 3. Քեմփ-Դեւիդի համաձայնագիրը, բացի վերոհիշյալից, ԱՄՆ-ին հնարավորություն տվեց« խուսափելով համապարփակ կարգավորումից եւ պահելով լարվածությունը Մերձավոր Արեւելքում, պահպանել ազդեցությունը իր եվրոպական դաշնակիցների եւ Ճապոնիայի վրա, որոնք մեծապես կախված էին մերձավորարեւելյան նավթից։

1973թ. Արաբա-իսրայելական պատերազմից հետո մի շարք հանգամանքներ նպաստեցին հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցություններ սկսելուն։
  Նախ՝ 1974թ. հունվարի 11-18-ը ստորագրվեց զորքերի տարաբաժանման վերաբերյալ իսրայելա-եգիպտական համաձայնագիրը, որից հետո 1975թ. սեպտեմբերի 1-ին Ժնեւում սկսվեց կոնֆերանս, իսկ սեպտեմբերի 4-ին Եգիպտոսը եւ Իսրայելը ստորագրեցին Սինայի համաձայնագիրը։
  ԱՄՆ-ի ջանքերն ուղղված էին եգիպտա-իսրայելական սեպարատ հաշտություն կնքելուն, որի արդյունքում սկսվեցին Քեմփ-Դեւիդյան բանակցությունները եւ 1979թ. մարտի 26-ին Վաշինգտոնում ստորագրվեց խաղաղության պայմանագիր,որը ուժի մեջ մտավ 1979թ-ի դեկտեմբերի 25-ին։
