Գիտ. ղեկավար՝  տ.գ.դ., պրոֆ. Հ. Սարգսյան Կոռուպցիայի  իրողությունն  ինչպես  հանրային  կյանքում,այնպեսէլ  տնտեսական  համակարգերում  ուսումնասիրվումէքաղաքաիրավագիտական  և  սոցիալտնտեսագիտական  առումներով։
 ևԾավալվումգիտահետազոտական  աշխատանքներ,  որոնք  ուսումնասիրում  ենկոռուպցիայի  ունեցած  բացասական  հետևանքները  տնտեսականտարբեր  ցուցանիշների  վրա։
   Հատկանշական  կարևորություն  եններկայացնում, մասնավորապես, այն ուսումնասիրությունները, որտեղդիտարկվումկառավարմանարդյունավետության և հանրային բարեկեցության մակարդակի վրա,քանի  որ  սոցիալ-տնտեսական  քաղականության  և  կառավարմանելակետայիներկրումհանրային բարեկեցության մակարդակի բարձրացումը։
 Այս համատեքստում տնտեսական գրականությունում առավելհայտնի  աշխատանքներից  կարելիէ  առանձնացնել  Նորֆի16ուաշխատությունը,կառավարությունը մարդու կողմից ստեղծված սահմանափակումներիհամակարգ  է,  որը  բավական  մեծ  ազդեցություն  ունի  տնտեսականգործակալների  որոշումների  ընդունման  վրա։
   Ուստի  արդյունավետկառավարումը, որը ավելի է նպաստում արդյունավետ աշխատանքիբաժանմանը, արտադրողական ներդրումների ներգրավմանը, սոցիալտնտեսականէարձանագրել տնտեսական աճի ավելի բարձր ցուցանիշ։
  Մյուս կողմից,համաձայն  Հոլլի  և  Ջոնսի17,  եթե  արդյունավետ  կառավարումընպաստում  է  տնտեսական  աճին,  ապա  վատ  կառավարումը՝սեփականության  իրավունքի  իրացվածության  ցածր  աստիճանը,16 Տե՛ս North D. C., Institutions, Institutional Change, and Economic Performance, New York։
 Cambridge University Press, 1990։
 17 Տե՛ս Hall, Robert E.,  Jones C. I., Why Do Some Countries Produce so Much More Outputper Worker Than Others?, Quarterly Journal of Economics, 1999, 114(1), էջ 83-116։
 քաղաքականությանիրականացմանը,մղումհամաձայնորիինստիտուտներնԱյս  հոդվածը  նպատակիրավունքի գերակայության ցածր մակարդակը, ոչ օպտիմալ հարկայինհամակարգի  առկայությունը,  կոռուպցիայի  բարձր  մակարդակըհանգեցնում են հանրային բարեկեցության անխուսափելի անկման։
 Ի լրացում վերը նշված պնդումների՝ կատարված բազմաթիվփորձագիտական գնահատականները18  փաստում են կառավարմանարդյունավետության  և  տնտեսական  աճի  դրական  կախվածությանմասին։
   Այսպիսի  ուսումնասիրություններից  են,  օրինակ,  Ալամի,Քիթենջի և Բեդանի, Աճեմողլու, Ջոնսոնի և Ռոբինսոնի, Աճեմողլու ևՌոբինսոնի,  Բարրոյի,    Նաքի  և  Քիֆերի,  Կաուֆմանի  և  Քրեյի,Կաուֆմանի,  Քրեյի  և  Մաստուցիի  հետազոտությունները  և  այլն։
 Սակայն, մյուս կողմից, կոռուպցիոն գործընթացները բացասաբար ենազդում արդյունավետ կառավարման վրա, և վերջինս հանգեցնում էավելի ցածր հանրային բարեկեցության մակարդակի։
 է  հետապնդում  ներկայացնելկոռուպցիայի  մակարդակը  ՀՀ-ում,  ինչպես  նաև  վերջինիս  ունեցածազդեցությունը հանրային բարեկեցության մակարդակի վրա։
 Պետական  և  հանրային  ինստիտուտներում,  ինչպես  նաևամբողջ  երկրում  առկա  կոռուպցիայի  փաստացի  մակարդակիգնահատման կառուցակարգերից մեկը խորքային հարցումներն են ևայդ հարցումների վրա հիմնված փորձագիտական գնահատականները։
 Այս տեսակի գնահատականներից են, օրինակ, կոռուպցիայի ընկալմանհամաթիվը` ԿԸՀ (CPI - Corruption Perceptions Index), որը յուրաքանչյուրտարի  գնահատվում  և  հրապարակվումէ  <<ԹրանսփարենսիԻնթերնեյշնալի>>  (Transparency  International)  կողմից,    կոռուպցիայիհամաշխարհային  բարոմետրը՝  ԿՀԲBarometer) և այլն։
  Ստորև ներկայացված են 2013 թ.-ի  ԿՀԲ-ի, ինչպեսնաև 2010-2015 թ.թ.-ի ընթացքում ԿԸՀ-ի արդյունքները Հայաստանի18  Տե՛ս  Rafayet  Alam,  Kitenge  E.,  Bedane  Economics  Bulletin,  2017,  Volume  B.,''Government Effectiveness and Economic Growth'', 37, Issue 1, էջ 222-227, Acemoglu D.,Johnson S., Robinson J.A., The colonial origins of comparative development։
  An empiricalinvestigation,  American  Economic Review,  2001,  91  (5),  էջ  1369–1401,  Acemoglu  D.,Institutions, 2010, 1 (2), Barro, R.J., Determinants of economic growth։
  A cross-countryperformance։
  Cross-country tests using alternative institutional measures, Economics andPolitics, 1995, 7 (3), էջ 207–227, Kaufmann D., & Kraay A., Growth without Governance,Economia, 2002,  3(1), էջ 169– 229, Kaufmann D., Kraay A., Mastruzzi M., Governancematters VII։
  Governance indicators for 1996–2007, World Bank Policy  Research Paper,2008։
 համար՝  համեմատելով  Արևելյան  Եվրոպայի  և  ԱՊՀ  որոշ  երկրներիհետ։
 Աղյուսակ 1Կոռուպցիայի  համաշխարհային  բարոմետր19  2013թ.  (այլ  երկրների,համաշխարհային  միջինի  և  թվարկված  երկրների  միջին  ցուցանիշիհամեմատությամբ)ր ի կ ր Ե յ ր ե ն ն ւ ո թ ւ ո ց կ ա ս ւ ո Կ յ ն ւ ո թ ւ ո ն ա խ շ ի ր ի դ ս ն ե ր օ ն ա կ ա ն ա ր ա դ ր հ ր ո Խ յ ն ւ ո թ ւ ո ն ա կ ի տ ս Ո ծ ա վ տ ա հ ր ո վ ա ն ս ա մ ս ե ն զ ի Բ ր ե ն ց ո ջ ի մ ա վ տ ա ր Լ յ յ ր ե ն ա ն ո տ շ ա պ ր ե ն ղ ո ա ռ ա ծ ն ի ա ր ն ա հ ն ա կ ա տ ե Պ յ գ ր ա կ ա մ ա հ ն ա կ ա տ ա Դ ր ե ն Կ Հ ն ա կ ա ն ո ր Կ յ ր ե ն ն ւ ո թ ւ ո պ ր ե կ ա մ զ ա կ ր ե ժ ւ ո ծ ա վ ն ի Զ գ ր ա կ ա մ ա հ ն ա կ ա թ ր Կ ր ե ն կ ր ա ն մ ի հ ն ա կ ա հ ա պ ա ջ ղ ո ռ Ա ՀամաշխարհայինմիջինԹվարկվածերկրների միջինՀայաստանԱդրբեջանՎրաստանՄոլդովաՌուսաստանՈւկրաինաՂազախստանԷստոնիաԼատվիաԼիտվաԹուրքիա19 Տե՛ս http։
 //transparency.am/storage/GCB2013_Tables_am.pdfԵրկիրԱղյուսակ1-ումըստցածրհամադրվելմակարդակ/բացակայություն։
 Յուրաքանչյուրպարունակողոլորտների/հաստատություններիներկայացված  են  կոռուպցիայի  մակարդակի  վերաբերյալ  հանրայինկարծիքի գնահատականներ։
  Յուրաքանչյուր ոլորտի/հաստատությանկոռումպացվածության  աստիճանը  գնահատվում  է  1-5  բալայինսանդղակով,  որտեղ  5  բալը  նշանակում  է  բարձր  կոռուպցիոնմակարդակ  տվյալ  ոլորտում/հաստատությունում,  իսկ  1  բալը՝կոռուպցիայիՍտացվածմիջինհամաշխարհայինարդյունքներըգնահատականների և թվարկված երկրների միջին գնահատականներիամենաբարձրհետ։
 կոռուպցիոնոլորտները/հաստատություններըգնահատականմգացված են։
 Աղյուսակ 2 Կոռուպցիայի ընկալման համաթիվը20 (ԿԸՀ) Հայաստանի համար2010-2015 թ.թ. ժամանակային միջակայքում՝ այլ երկրների, համաշխարհայինմիջինի և թվարկված երկրների միջին ցուցանիշի համեմատությամբ2014թ.  2015թ.Համաշխարհային միջինԹվարկված երկրների միջինՀայաստանԱդրբեջանՎրաստանՄոլդովաՌուսաստանՈւկրաինաՂազախստանԷստոնիաԼատվիաԼիտվաԹուրքիաԱղյուսակ  2-ում  ներկայացված  է  Հայաստանի  կոռուպցիայիընկալման  համաթիվը  2010-2015  թվականներին  այլ  երկրներիհամեմատությամբ։
   Յուրաքանչյուր  երկրի  կոռումպացվածությանաստիճանը գնահատվում է 0-100 բալային սանդղակով, որտեղ 0 բալընշանակում  է  բացարձակ  բարձր  կոռուպցիոն  մակարդակ  տվյալ20 Տե՛ս http։
 //transparency.am/hy/cpi2010թ.  2011թ.  2012թ.2013թ.ենտողումհամադրվելՍտացված  արդյունքներըերկրում,  իսկ  100  բալը՝  կոռուպցիայի  ցածր  մակարդակ  կամբացակայություն։
 ենհամաշխարհային միջին գնահատականների և թվարկված երկրներիմիջին գնահատականների հետ։
 Մոդելի  նկարագրությունը։
   Կոռուպցիայի  ազդեցությունըհանրային  բարեկեցության  մակարդակը(հոդվածում  հանրայինմարդկայինբարեկեցությանզարգացվածությանհամարօգտագործվել  է  հետևյալ  գծային  ռեգռեսիոն  մոդելը  (պանելայինտվյալների դիտարկմամբ)՝մակարդակըհամաթվի(cid։
 1851)(cid։
 3036)(cid։
 3047) = (cid։
 1855)(cid։
 1867)(cid։
 1866)(cid։
 1871)(cid։
 1872).+(cid։
 2010)(cid։
 3038)(cid։
 1850)(cid։
 3038)(cid։
 3036)(cid։
 3047) +(cid։
 2013)(cid։
 3036)(cid։
 3047) (1),մոտարկվումմիջոցով)  գնահատելուէԳնահատման  համար,  մասնավորապես,  օգտագործվել  են  5բացատրող փոփոխականներ ( (cid։
 1863) = 5 դեպք)՝(cid։
 1851)(cid։
 3036)(cid։
 3047) = (cid։
 1855)(cid։
 1867)(cid։
 1866)(cid։
 1871)(cid։
 1872).+(cid։
 2010)(cid։
 2869)(cid։
 1850)(cid։
 2869)(cid։
 3036)(cid։
 3047) +(cid։
 2010)(cid։
 2870)(cid։
 1850)(cid։
 2870)(cid։
 3036)(cid։
 3047) +(cid։
 2010)(cid։
 2871)(cid։
 1850)(cid։
 2871)(cid։
 3036)(cid։
 3047) +(cid։
 2010)(cid։
 2872)(cid։
 1850)(cid։
 2872)(cid։
 3036)(cid։
 3047) +(cid։
 2010)(cid։
 2873)(cid։
 1850)(cid։
 2873)(cid։
 3036)(cid։
 3047) +(cid։
 2013)(cid։
 3036)(cid։
 3047)   (2),որտեղ  (cid։
 1861)-րդ երկրի համար (cid։
 1872)-րդ ժամանակահատվածում՝էիրավիճակըսոցիալ-տնտեսական(վերջինս(cid։
 1851)(cid։
 3036)(cid։
 3047)-ն  մարդկային  զարգացվածության  համաթիվնկոմուլյատիվ  համաթիվ  է  և  բաղկացած  է  հետևյալ  ցուցանիշներից՝շնչային  ՀՆԱ-ն  արտահայտված  գնողունակության  պարիտետով,կյանքի միջին տևողություն, կրթության միջին տևողություն), (cid։
 1850)(cid։
 2869)(cid։
 3036)(cid։
 3047)-ն կոռուպցիայի ընկալման համաթիվն է,(cid։
 1850)(cid։
 2870)(cid։
 3036)(cid։
 3047)-ն կառավարման որոշումներում հովանավորչության համաթիվն է, (վերջինս(cid։
 1850)(cid։
 2871)(cid։
 3036)(cid։
 3047)-ն  մրցունակության  համաշխարհային  համաթիվն  էկոմուլյատիվ  համաթիվ  է  և  բաղկացած  է  զանազան  քաղաքական,իրավական  ևնկարագրողցուցանիշներից),(cid։
 1850)(cid։
 2872)(cid։
 3036)(cid։
 3047)-ն կառավարման ծախսերի անարդյունավետության համաթիվն է,(cid։
 1850)(cid։
 2873)(cid։
 3036)(cid։
 3047)-ն քաղաքական կայունության համաթիվն է,(cid։
 2013)(cid։
 3036)(cid։
 3047)-ն գնահատման սխալն է։
 Գնահատման համար արհրաժեշտ տվյալները ձեռք են բերվելչորս հիմնական միջազգային շտեմարաններց (Համաշխարհային բանկ,<<Թրանսփարենսիhակակոռուպցիոնկազմակերպություն,  ՄԱԿ-ի  մարդկային  զարգացման  գրասենյակ,Համաշխարհային  տնտեսական  ֆորում)։
   Գնահատման  համարօգտագործվել են 129 երկրների 5 ժամանակահատվածի (2010-2014թ.թ.) ցուցանիշներ։
 Գնահատման  արդյունքները։
   Վերը  նկարագրված  մոդելիգնահատման արդյունքները ներկայացված են աղյուսակ 3-ում։
 ինթերնեյշնալ>>Dependent Variable։
  HUMAN_DEVELOPMENT_INDEXMethod։
  Panel Least SquaresSample (adjusted)։
  2010 2014Periods included։
  5Cross-sections included։
  129Total panel (unbalanced) observations։
  619Գնահատված մոդելի արդյունքներըԱղյուսակ 3նշաններըհամապատասխանումԻնչպես  պարզ  է  դառնում  աղյուսակ  3-ից,  ստացվածարդյունքները նշանակալի են, անշեղ են և ունակ։
  Մոդելում կախյալփոփոխականները 80.2%-ով (Adjusted  R-squared=0.802) բացատրումեն  կախյալ  փոփոխականին։
   Բոլոր  փոփոխականները  գնահատվածգործակիցներիենտնտեսագիտական  տեսությանը։
   Մոդելումնպատակադրվածբացատրող  փոփոխականը՝  կոռուպցիայի  ընկալման  համաթիվը,դրական  ազդեցություն  ունի  կախյալ  փոփոխականի՝  մարդկայինզարգացվածության  համաթվի  վրա  (0.09)։
   Սա  նշանակում  է,  որկոռուպցիայի  ընկալման  համաթվի  միավոր  աճը(ավելի  ցածրկոռուպցիայի մակարդակ) կհանգեցնի մարդկային զարգացվածության(ավելի  բարձր  բարեկեցությանհամաթվի  0.09  միավոր  աճինմակարդակ)։
 արդյունավետությանտեսանկյունից,  անհրաժեշտէուժգնացնելհակակոռուպցիոնկառավարմանՈւստիԱվետիսյան Գեորգիքաղաքականության  արդյունավետ  մշակումը,  իրականացումը  ևմշտադիտարկումը,  քանի  որ  կոռուպցիան  նշանակալիորեն  իրբացասական  հետևանքն  է  թողնում  հանրային  բարեկեցությանմակարդակի վրա։
 ԿՈՌՈՒՊՑԻԱՆ ԵՎ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԲԱՐԵԿԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր  -  կոռուպցիա, կոռուպցիայի  ընկալման  համաթիվ ։

Հոդվածում  ներկայացված  են  ՀՀ-ում  կոռուպցիայի  մակարդակի  վերաբերյալ  որոշակի  գնահատականներ՝  կատարելով  համեմատական  վերլուծություն ԱՊՀ և Կենտրոնական ու Արևելյան Եվրոպայի որոշ երկրների  միջև։
  Կատարված է ռեգռեսիոն վերլուծություն, որը հնարավորություն կտա  բացահայտել  կոռուպցիայի  ազդեցությունը  հանրային  բարեկեցության  մակարդակի վրա։
