ՏԵՂԱՆՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԵԿՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Գ. ՂԱՓԱՆՑՅԱՆԻ «ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ. ՀԻՆ ՇՐՋԱՆ» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋՏեղանունները  լեզվի  բառապաշարի  յուրօրինակ  և  հարուստ  տեղեկատվություն  պարունակողշերտերից են։
  Լինելով լեզվական փաստեր՝ դրանք նաև յուրօրինակ հայելի են, որոնցով արտացոլվումեն  ժողովուրդների  պատմությունը,  լեզուն,  ազգային  նկարագիրն  ու  հոգեկերտվածքը։
   Տեղանվանծնունդն  արդյունք  է  պատմական,  աշխարհագրական,  լեզվական  և  քաղաքական  գործոնների։
   Տեղանունների  ուսումնասիրությունը  վերաբերում  է  լեզվի  զարգացման  թե՛  համաժամանակյա,  թե՛  տարաժամանակյա փուլերին1։
 Իբրև  գիտակարգ՝  տեղանվանագիտությունը  կամրջում  է  մի  քանի  գիտություններ՝  լեզվաբանություն, պատմություն, աշխարհագրություն, հոգեբանություն, ազգագրություն։
  Տեղանվանագիտությունըերիտասարդ գիտակարգ է. ծագում է 18-19-րդ դարերից, թեպետ տեղանունն   ունի  6  և  ավելի  հազարամյակների պատմություն։
 Մեր  զեկուցման  նպատակն  է  քննել  Գրիգոր  Ղափանցյանի  մատնանշած  տեղանունները՝  դրանքհամեմատելով Հ. Բարսեղյանի, Թ. Հակոբյանի, Ստ. Մելիք-Բախշյանի հեղինակած «Հայաստանի և հարակից  շրջանների  տեղանունների  բառարան»  հինգհատորյակի  համապատասխան  վկայություններիհետ («Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», Թ.Խ. Հակոբյան, Հ.Խ. Բարսեղյան, Ստ.Տ. Մելիք-Բախշյան, Երևան, 1986, 1988, 1991, 1998, 2001)։
 Գրիգոր  Ղափանցյանը  (1887-1956)  Պետերբուրգի  համալսարանի  արևելյան  լեզուների  ֆակուլտետի  փայլուն  փաղանգից  է։
   Իր  մենագրություններում՝  «Լեզվաբանական  դիսցիպլինաներ  և  լեզու»(1914), «Ընդհանուր լեզվաբանություն» (Ե., 1937-39), «Ուրարտուի պատմությունը» (1940), «Հայերենիև  լազո-մեգրելական  լեզուների  փոխհարաբերության  մասին»  (ռուս.,  Ե.,1952),  «Հայաստան՝  հայերիբնօրրան» (ռուս. 1947), «Հայոց լեզվի պատմություն» (Ե., 1961), «Историко–лингвистические работы»,1-2 (Е., 1956-1975), և բազմաթիվ այլ հետազոտություններում անդրադարձել է ընդհանուր և համեմատական լեզվաբանության, հայոց լեզվի և հայոց պատմության, հայ ժողովրդի կազմավորման ակունքների և ցեղակցական կապերի ցայսօր հրատապ խնդիրներին։
 Ղափանցյանի «Հայոց լեզվի պատմություն. հին շրջան» աշխատությունը մեծ գիտնականի կենդանության օրոք անտիպ մնացած միակ գործն է, որում հայագետը քննական մոտեցմամբ ուսումնասիրելէ բոլոր փաստերը հին և մեռած լեզուների առնչակցության վերաբերյալ, միմյանց է համադրել պատմական, դիցաբանական, լեզվական և ազգագրական հարուստ նյութերը։
  Ելնելով այդ ընդհանրություններից՝  ուրվագծել  է  փոքրասիական  հին  լեզուների՝  խեթերենի,  ուրարտերենի,  խուռիտերենի,  լազո-մեգրելերենի՝ հայերենի վրա ունեցած ազդեցությունները2։
  Ղափանցյանը մանրակրկիտ քննության է առելբազմաթիվ տեղանուններ, ցեղանուններ ու տոհմանուններ, տվել է հայերենի և հիշյալ լեզուների ընդհանրությունները բառապաշարի և քերականության մակարդակներում։
 1. Գ. Ղափանցյանը հիշատակում է  Այլաբերք գյուղանունը՝ ներկայիս Ալա-փարսը, որը գտնվել էՄեծ  Հայքի  Կոտայք  գավառում։
   2.  Նա  բառը  բացատրում  է  իբրև  «Այլ  անունով  տոհմեր»՝  նշելով,  որ«բեր» նշանակում է «տոհմ, ցեղ», իսկ այլ-ը տոհմի անվանումն է, ինչպես Աղիովիտը՝ ծագած Էլի/ Այլիտոհմից։
 3.  Նույն  «բեր»  արմատն  ենք  տեսնում  Առբերան(ի)  տեղանվան  մեջ,  որը  գավառ  էր  Վասպուրականի նահանգում։
  Աղբյուրներում վկայված է 5-րդ դարից և հայտնի է եղել շուրջ 13 անվանումներով,օրինակ՝  Ամկո  երկիր,  Գնունիս,  Տարբերունի։
   Անվան  հիմքում  ընկած  է  ar-  փոքրասիական  արմատը,որը նշանակում է «արծիվ», «նվեր», «ընկեր», այս դեպքում՝ «արծիվ», և խոսում է արծվի տոտեմապաշտության հնագույն հետքերի մասին։
 4.  Արհիթան,  որը  եղել  է  քաղաք  Արևմտյան  Հայաստանում՝  ավելի  որոշակի՝  Հայասայում,  ունիխեթական ծագում. հիմքում ընկած է irhi// erhi` «սահման» բառը, իսկ -ita-ն մասնիկ է, որով խեթերենում1 Հմմտ. Դիլբարյան Ն., Պատմաաշխարհագրական և լեզվագրական գործոնները հայերենի տեղանուններում, Երևան, 2001, էջ6-11։
 2 Հմմտ. Ղափանցյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. հին շրջան, Երևան, 1961, էջ 62-68։
 կազմվում  էր  գործիական  հոլովը,  և  որն  առկա  է  Անձիթ  (գավառ  Չորրորդ  Հայքում),  Ամիթ,  Խարզիթ,Սևիթ տեղանուններում։
  irhi// erhi արմատն առկա է Արխաշեն-ի կազմում, որը Գեղամա լեռնագագաթներից է և հայտնի է այլ անվանումներով ևս, ինչպես՝ Արքաշեն, Արխաշան, Ծաղկավետ։
 Ասիանիկ  ber  արմատն  է  ընկած  Արմավիր,  Շուլավեր,  Տալավեր  և  Վաղավեր  տեղանուններիհիմքում,  պարզապես  ber-ը  ենթարկվել  է  հնչյունական  ձևափոխության՝  հայերենին  բնորոշ  բ//վ  անցմամբ, որը երևում է Բիայնա-Վան, ուրարտ. abili-ավելի, ebani-ավան և այլ օրինակներում։
 5. Արմավիր` հնագույն քաղաք է Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհում, հիշատակվում է Մ. Խորենացու, Եղիշեի, Ղ. Փարպեցու, Սեբեոսի, Հ. Դրասխանակերտցու, Վ. Արևելցու և այլոց կողմից, վկայված էմոտ 14 անվանումներով, որոնցից թվենք մի քանիսը՝ Արամայիր, Արգիշտիխինիլի, Արմավիա, իսկ Ք.ա.3-րդ դարի վերջից և 2-րդ դարի սկզբից՝ «Լքված մայրաքաղաք»։
  Ըստ Խորենացու՝ հիմնադրվել և անվանակոչվել է Հայկի թոռ Արամայիսի անունով։
  Հավանական է նաև, որ նշանակում է «արմա-էրի ցեղիքաղաք» և ուրարտական Արգիշտիխինիլիի հայկական տարբերակն է։
 6. Շուլավեր` բնակավայր է Թիֆլիսի նահանգում. եղել են նաև համանուն գետակ, ավան և գյուղ։
 Տեղանունը վկայված է առավելապես վրացական աղբյուրներում։
 7.  Տալավեր`  գյուղ  է  Արևմտյան  Հայաստանում՝  Վանի  նահանգում,  հայտնի  է  նաև  Թախավեր,Տալվեր անուններով։
 8.  Վաղավեր  անունով  գյուղեր  հայտնի  են  Էրզրումի,  Այրարատի,  Սյունիքի  նահանգներում,  ՄեծՀայքի Շիրակ և Կոտայք գավառներում, Կարսի մարզում և ԼՂՀ Հադրութի շրջանում։
  Ղափանցյանն անդրադառնում է նաև Հայաստանի տարբեր անվանումներին, որոնցով մեր հայրենիքըհայտնի է եղել օտարներին։
 9. Խոսելով այդ անվանումներից Արմինայի մասին՝ նա այն ենթարկում է բառակազմական վերլուծության.  արդյունքում  ունենում  ենք  arminaya`  «արմինացի»  և  -ina  տեղանվանակերտ  մասնիկը,  որնառկա է Hatte-ina, Lulu-ina (Լուլու ցեղի տեղ, թշնամու երկիր), Bia-ina (Բիա ցեղի երկիր՝ Վան), Naşibina(Մծբին),  Palestina  (Փղշտացիների  երկիր),  ինչպես  նաև  Կարին,  Պաղին,  Աղին,  Թալին,  Արտինտեղանուններում1։
  Ըստ Ղափանցյանի՝ Արմինան համընկնում է հետագա Անգեղտանը, որն ուրարտական, խեթական և ասորեստանյան արձանագրություններում հնչվել է Arme//Arime, հետագայում՝ Արմինա։
  Մայրաքաղաքը եղել է Նիհիրան (Nihira// Nihria), որը խուռիտերենում նշանակել է «ամրոց, դղյակ»,ավելի ուշ փոխարինվել է angl<agil=սումերական egal, աքքադական ekall-u` «պալատ» բառով։
  Հայերենում արտահայտվել է Անգեղ ձևով։
 10.  Հայ  -  ազզի  ցեղանունից  է  առաջացել  Ազա  գյուղանունը։
   Համանուն  գյուղ  հիշատակված  էԳողթնում  և  Փոքր  Հայքում,  իսկ  հնագույն  երկիր՝  Արարատյան  դաշտում՝  հայտնի  նաև  Ազաինի  անվամբ։
 Բալա ցեղանունն է ընկած մի շարք տեղանունների հիմքում։
 11. Բալանռոտը կամ Ռոտի Բալան գետ է Կասպից ծովի ավազանում և հայտնի է նաև Բալհաբ,Բոլհ-առու անուններով։
 12. Բաղքը և Բաղաց աշխարհը (13) գավառներ են Սյունիքում։
 14. Բաղաբերդի հիշատակությունը չենք գտնում հին պատմիչների երկերում, իսկ ժողովրդականավանդությունը տեղանունը կապում է Սյունյաց Բաղ նահապետի անվան հետ. իբրև Սիսակյաններիցոմն Բաղակ Ձորք գավառը ժառանգություն է ստացել և այնտեղ հիմնել Բաղակի քար ամրոցը, որն էլվերանվանվել  է  Բաղաբերդ։
   Ինչպես  վկայում  են  Գ.  Ղափանցյանն  ու  Ն.  Ադոնցը,  անվան  ծագումնիրականում էթնիկական է։
  Ադոնցի կարծիքով տեղանունն առաջացել է «բաղաս-ճաց» ցեղից։
 15. Կարաբալա կամ Բալա Կարան տեղանվան հիմքում ևս ընկած է Ղափանցյանի մատնանշածբալա ցեղանունը, որը նշանակում է «բալա ցեղ», «ցեղ բալա» և ըստ Ղափանցյանի՝ գտնվում է Արցախում, իսկ «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»-ում վկայված չէ2։
 16.  Քսենոփոնի,  Բուզանդի,  Խորենացու,  Եղիշեի,  Սեբեոսի,  Հովհ.  Մամիկոնյանի,  Դրասխանակերտցու  և  Լաստիվերտցու  երկերում  բազմիցս  հիշատակված  Բասեն  գավառանունը  (գտնվում  էր  Այրարատում) ծագել է բասյանների կամ փասյանների ցեղանունից։
  Բացի «Բասեն»-ից` հայտնի է ևս 37անվանումներով, ինչպես՝ Բագսեն, Բիսանե, Որդունյաց երկիր,   Ֆասիանք…17.  Բարտավը  (Պարտավ)՝  քաղաք,  որի  հիմքն  է  մեգրելական  bardi  արմատը,  նշանակում  է«թուփ» (чаща, терновый куст), տառացի՝ «բարտուտ»՝ թփուտ։
  -Ավ(աւ)-ը տեղանվանակերտ մասնիկ է,որը հանդիպում  է Որդնաւ, Կճաւ, Ձիրաւ, վրաց Thelavi («թեղուտ»)  տեղանուններում։
  Հիշյալ քաղաքըգտնվում  էր  Մեծ  Հայքի  Ուտիք  նահանգում,  հիմնադրվել  է  Առանշահիկ  Վաչե  Բ-ի  կողմից  462թ.-  ին.որոշ  մատենագիրների  վկայությամբ`  քաղաքը  հիմնադրվել  է  պարսից  Պերոզ  արքայի  հանձնարարությամբ։
 18. Գամիրք-Կապադովկիա տեղանունը Ղափանցյանը կապում է գիմիրի (gimirri) ցեղանվան հետև ենթադրում է, որ հայոց «գմիր» նշանակում է «հերոս, զորավար»։
  Նշված վայրը հայտնի է նաև Գամի1 Հմմտ. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային շրջան, Երևան, 1987, էջ 279-292։
 2 Տե՛ս Ղափանցյան Գ., էջ 38։
 ռա, Իմա, Կատպատուկ, Սպիտակ Ասորիք և այլ անուններով։
  Գամիրք-Կապադովկիան եղել է երկրամաս, երկիր և պրովինցիա Փոքր Ասիայի արևելքում՝ Ալիս գետի միջին հոսանքի շրջանում։
  Վկայված էվաղնջական  ժամանակներից՝  Խեթական  պետության՝  նրա  տարածքում  գտնվելուց  ի  վեր։
   Ղափանցյանի  ստուգաբանությունից  զատ՝  կա  ևս  երկու  ստուգաբանություն.  ա)  Կապադովկիա  նշանակում  է«երկիր ընտիր երիվարների», բ) ծագել է Կապատագ գետի անունից։
  Հին Գամիրք անունը կապվում էՔ.ա. 8-րդ դարում նախկին Խեթական պետության տարածք ներթափանցած կիմերների անվան հետ1։
 19. Գարդաբանի (Գարդավան) տեղանունը բաղադրված է ebani կամ abani արմատներից, որոնցից ebani-ն վրացերեն նշանակում է «երկիր», abani-ն՝ մեգրելերեն «տեղ», ubani-ն՝ քարթվելերեն «տեղամաս, թաղամաս»։
  Հայերենին բնորոշ b>v և e>a անցումներով ստացվել է Գարդավան։
  Սույն տեղանունն  ունի  մոտ  13  այլ  անվանում  ևս՝  Կուրտմանիկ,  Փառիսոս,  Քրթմանիկ  և  այլն,  տեղակայված  էրՄեծ Հայքի Ուտիք աշխարհի Գարդմանաձոր գավառում։
  Վկայված է Ստ. Տարոնցի Ասողիկի, Հ. Դրասխանակերտցու աշխատություններում և վրաց աղբյուրներում։
 20. Գեղարքունիք (Welikuni) տեղանունը ծագել է ուրարտերեն wel` «գունդ, զորագունդ» բառից,որը համապատասխանում է ռուսերենի полк` «գունդ» բառին. volk հայերեն նշանակում է «ժողովուրդ»,իսկ  wel  արմատը  թարգմանվում  է  «գյուղ,  գեղջուկ»՝  w>g  փոխանցումով։
   Ինչպես  Ղափանցյանը,  այնպես էլ Ն. Ադոնցն անվան ծագումը կապում են Արաքսի շրջանում ապրած գեղ ցեղի անվան հետ, իսկՊատմահոր կարծիքով տեղանունն առաջացել է Հայկի ժառանգ Գեղամի անունից։
  Որոշ ուսումնասիրողներ  այն  նույնացնում  են  ուրարտական  արձանագրություններում  հիշատակվող  Կիեխունի  երկրամասի հետ։
  Ըստ «Աշխարհացոյց»-ի՝ գավառը  տեղակայված էր Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգում՝ Սևանա լճի ավազանում։
 21. Դատվան տեղանունն ունի խուռիտական ծագում. Dada անունն է՝ կապված խեթական բևեռագրական  Patta  և  խեթական  հիերոգլիֆական  Tatta  աստվածանվան  հետ։
   Բառացի  նշանակում  է«Դատ  աստծո  բնակավայր»,  իսկ  Դատ  աստվածը  փոխարինում  էր  ջրի  և  ամպրոպի  աստված  Տեշուպին։
   Հիշատակվում  են  այլ  անվանումներ  ևս՝  Ալթայթուանա,  Տադվան,  Ցորկոնք  և  այլն։
   Դատվանանունով ունեցել ենք գյուղ, ավան, ամրոց, նավահանգիստ և գյուղաքաղաք Մեծ Հայքի Տուրուբերանաշխարհի Բզնունիք կամ Բիթլիս նահանգի Բիթլիս համանուն գավառում և գյուղ՝ Դիարբեքիրում։
 22.  Հայ  ժողովրդի  հնագույն  բնօրրաններից  է  Եկեղիքը,  որ  բառացի  նշանակում  է  «դաշտայիններ»։
  Ծագել է սեմական ehi-u` «դաշտ» բառից (Եկեղյաց դաշտն է)։
  Եղել է Անահիտ դիցուհու սրբատեղին, իսկ քրիստոնեության դարձից հետո՝ Լուսավորչի տան սեփականությունը։
  Պայմանավորված այդպատմական  փոփոխություններով՝  հայտնի  է  եղել  նաև  Անաիտիկա,  Անահիտի  գավառ,  Լուսավորչիգավառ ու ևս 40 այլ անուններով, օրինակ՝ Եկլեց, Չելզենե, Սենե…. Հարկ է նշել, որ անվանումը որևէկապ չունի «եկեղեցի» տերմինի հետ, իսկ անվան մյուս տարբերակներից Եկելեսենե-ն կամ Ակիլիսենեն ոչնչով չեն առնչվում թուրքերեն «քիլիսա»՝ «եկեղեցի» բառին։
  Հավանական է նաև Եկեղիք-ի ծագումը Գեղի կամ Եկեղի տեղանունից։
 23. Եղիվարդ տեղանունը  տառացի նշանակում է «վերին ջուր». խեթերենի եղի-ն վերին-ն է, իսկվարդ-ը՝  ջուր-ը։
   «Եղի»  արմատը  պահպանվել  է  նաև  այլ  տեղանունների  կազմում՝  Եղիպատրուշ՝  «վերին քաղաքիկ», Եղիվանք՝ «վերին վանք»։
  Եղիվարդ կամ Եղվարդ անունով գյուղ հիշատակվում է ՄեծՀայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառում և Կապան քաղաքից ոչ հեռու, իսկ հնավայր և քաղաք՝  ներկայիս  Կոտայքի  մարզում։
   Տեղանունը  ենթարկվել  է  ժողովրդական  ստուգաբանության։
   Ըստդրանցից մեկի՝ երբ Նոյի տապանից տեսնում են՝ Արայի լեռան ստորոտից ջուրը  քաշվել է, բացականչում  են՝  «եղև  արդ»՝  «այժմ  արդեն  ջուրը  քաշվել  է»։
   Համաձայն  մյուս  ավանդազրույցի՝  գյուղին  կիցավերակ մենաստանում պահպանվում էր Քրիստոսի գեղարդը, որով էլ պայմանավորված՝ գյուղը նախկոչվել է Գեղարդ, ապա՝ Եղվարդ։
  Վերջինի հետ է կապված Արայի և Շամիրամի մղած մարտերից մեկը։
  Եղվարդում են ծնվել Մովսես Բ Եղվարդեցի (574-604) և Մաշտոց Ա Եղվարդեցի (897-898) կաթողիկոսները։
  Վերջինը Լ. Շանթի «Հին աստվածներ» դրամայի գլխավոր հերոսի նախատիպն է։
 24. Ուրարտական թագավորության երկրամասերից մեկն Էրիայան երկիրը կամ Էրիաինին է, որիուրարտերեն  անվանումն  է  Eria-հi  ebani։
   Ղափանցյանն  այն  կապում  է  Էրիա  ցեղանվան  հետ,  որնիրանական ծագում ունի։
  Արևելագետ Նիկոլսկին Էրիայան երկրի և այժմյան Երևանի անունների միջևնմանություններ էր տեսնում, սակայն այդ տեսակետը մերժվել է Ն. Ադոնցի կողմից։
  Երկրամասը հիշատակված է Արգիշտի Ա-ի սեպագրերում։
 25. ԼՂՀ Մարտունու շրջանում գտնվող Թաղավարդ գետի և գյուղի անվան հիմքում ընկած է վերոհիշյալ վարդ/ վերդ արմատը, որը ծագել է խեթական wātar > հայոց vard` «ջուր» արմատից և նշանակում  է  «ներքին  ջուր»։
   Ի  դեպ,  նույն  vard  արմատն  է  ընկած  նաև  «վարդավառ»  բառի  հիմքում։
   Ժողովրդական  ստուգաբանությամբ  վայրը  կոչվել  Թաղավարդ՝  ժամանակին  շատ  վարդերի  թփեր  (թաղեր) ունենալու պատճառով։
 26.  Լահիրհիլա  կամ  Լահիրխիլա  տեղանունը  (հնագույն  քաղաք  Հայասայում)  բարդ  բառ  է՝բաղկացած  Lahir-  այրանունից  և  խեթական  hila`  «հյուղ»  բաղադրիչներից։
   Այրանունը  հնչվել  է  Lahr-,1 Տե՛ս Ջահուկյան Գ., էջ 495։
 որը  երևում  է  կապադովկիական  բնիկ  մի  բառի  մեջ՝  La-ah-ra-ah-šu  (Lahr-ahšu).  «-ahšu»  նշանակում  է«իշխան,  տոհմապետ»,  մտնում  է  մի  շարք  նման  կազմությունների  մեջ՝  Berw-ahšu,  Azzan-ahšu,  Hištahšut-Kin-ahšu։
  Lahr-hila բառացի նշանակում է «Լախրի հյուրասենյակ, նախասենյակ»։
 27. Գ. Ղափանցյանը հիշատակում է Լեթառիճ գյուղանունը, որը գտնվել է պատմական Փոքր Հայքում՝ Սեբաստիայի նահանգի Շապին Գարահիսարի գավառում։
  Տեղանվանագիտական բառարանումվկայված  է  Լաթառիճ  տարբերակով։
   Տեղանունը  Ղափանցյանը  ծագած  է  համարում  *Լաթարառիճձևից,  որը  տառացի  նշանակում  է  «հացահատիկի  տեղ»՝  «Հացավան».  ծագել  է  խեթերեն  aladdar  (laddar)  բառից,  որը  համարժեք  է  հայերենի  «աղանդեր/  աղընդեր»,  «մրգեղեն»,  «չարազ»,  «աղանձ»,  «հացահատիկ» բառերին։
 Աշխատության մեջ հիշատակվում են նաև մի քանի տեղանվանակերտ ածանցներ, որոնցից է ք-ն.Կոտայք,  Կորճայք,  Ռշտունիք,  Մոկք  տեղանուններում  այն  ընտանիքների  և  տոհմերի  վկայություն  է։
 Սակայն ք-ն ոչ միշտ է տեղանվանակերտ. այդպես է, օրինակ, Կարք (=Կարս), Դողք (=Դողս), Երերուք,Եկեղիք, Կեչառուք տեղանունների դեպքում1։
 28.  Կոտայքը  եղել  է  գավառ  Մեծ  Հայքի  Այրարատ  աշխարհում,  վկայված  է  շուրջ  20  այլ  անվանումներով (օրինակ՝ Խատա գավառ, Կայտա, Ղրխբուլաղ.…)։
  Տեղանունը հնագույն ծագում ունի. Կապվում  է  համանուն  ցեղի  հետ,  նույնացվում  է  ուրարտական  սեպագրերի  էտունի  երկրանվան  հետ։
   Ալիշանը հավանական է համարում Պտղոմեոսի հիշատակած Կոտակենե գավառի և Կոտայքի նույնը լինելը։
  Մեկ այլ առիթով հայագետն անունը ծագած է համարում Մազազ գավառի Կուտիս գյուղանունից։
 Ուսումնասիրողներից  ոմանք  անունը  սերած  են  համարում  մի  իշխանի  անունից,  ուրիշները՝  ԿոտայքիԿետրոն  (այժմ՝  Գետամեջ)  գյուղի  կամ  էլ՝  Գեղարքունյաց  գավառի  Կոթ  (Կոթաքար)  գյուղաքաղաքիանունից՝ իբրև Կոթա փոխադրվածների կամ Կոթայեցիքի գավառ։
  Տեղանվան մասին վկայություններկան  «Աշխարհացոյց»-ում,  մատենագիրներից  առաջինը  հիշատակում  է  Սեբեոսը  (7-րդ  դար)։
   Արաբպատմագիր Բալաձորին հիշատակում է Կույտա ձևով, իսկ Մ. Չամչյանն անվանում է Խատա կամ Խատայոց գավառ։
  Մեր օրերում համանուն գյուղ կա Աբովյանից 5 կմ հյուսիս-արևելք։
 29. Կորճայքը Մեծ Հայքի 15 աշխարհներից էր։
  «Աշխարհացոյց»-ում, Խորենացու և այլ պատմիչների երկերում կոչված է  Կորճեք։
  Ավելի հաճախ հիշատակվում է իր ամենանշանավոր գավառի՝ Կորդուքի անունով։
  Առաջին վկայությունները գտնում ենք Քսենոփոնի մոտ՝ հիշված իբրև հարուստ, զարգացած և բարգավաճ երկիր։
 30.  Ռշտունիքը  եղել  է  գավառ  Մեծ  Հայքի  Վասպուրական  նահանգում։
   Հայտնի  է  Արխարունիք,Մանակերտ, Ոստան, Տոսպ և այլ անվանումներով։
  Անվան ծագումը կապվում է Ուրաշտու (Ուրարտու)և Ռիշուանի երկրանունների հետ, որոնք հիշատակված են ասորեստանյան և ուրարտական սեպագիրաղբյուրներում։
 31.  Մոկքը  Մեծ  Հայքի  ամենից  փոքր  նահանգն  էր,  ունեցել  է  մոտ  15  այլ  անվանումներ  ևս,  ինչպես՝ Մաեկաց, Մոքսենե, Մուշկի և այլն։
  Անունը մի դեպքում բացատրվում է հնագույն մոսկ, մուշկ ցեղանվան, մեկ այլ դեպքում՝ մոգ (կրոնական իմաստով) բառի միջոցով։
 32.  Հայոց  աշխարհի  հնագույն  անվանումներից  է  Հայասան,  որը  հիշատակվում  է  20-րդ  դարումհայտնաբերված  խեթական  արձանագրություններում։
   Բառացի  նշանակում  է  «Հայա  ցեղի  (աստծո)տեղ»։
   Բաղադրված  է  -սա (-sa)  մասնիկից,  որն  էլ  իր  հերթին  կազմված  է  -ս  (-s) (լուվի լեզվով)  և ա  (a)մասնիկներից,  ցույց  է  տալիս  տեղ  և  կրում  է  խեթա-լուվիական,  այսինքն՝  արևմտյան  փոքրասիականլեզուների ազդեցությունը2։
  Այդ մասնիկով են բաղադրված մի շարք տեղանուններ, ինչպես՝ Խաթուսա,Խուտլուսա  (Խութլասա)՝  «խուռիտների  տեղ»,  Զազզիսա՝  «զազաների  տեղ»,  Նինասա՝  «Նինա  աստծոտեղ», Տարխունտասա՝ «Տարխունտ աստծո տեղ»։
  Հայասան հաճախ միավորում են Ճորոխի ավազանում գտնվող իր հյուսիսարևելյան հարևան Ազզայի հետ և այդ ցեղային միությունն անվանում Հայասա-Ազզի։
  Ոմանք էլ Ազզին ուղղակի նույնացնում են Հայասայի հետ։
  Այն փաստը, որ Հայասան, հայասցիները և Հայաստանն անառարկելիորեն կապված են միմյանց հետ, անվիճելի է, սակայն այդ առնչությունները դեռևս լիովին լուսաբանված չեն։
 33. Մարդերի, մադերի (=մարեր) և մաննացիների ցեղանուններից են առաջացել Մարդադ, Մարդպետարան  (34),  Մանաղի  (Մանանաղի)  (35)  տեղանունները,  որոնք  կազմում  են  Ամատունի  «Մուրացան»  նախարարությունները3։
   Առաջին  երկուսը  տեղանունների  բառարանում,  սակայն,  վկայված  չեն,իսկ Մանանաղին, որ հայտնի է նաև Դերջան Վերին, Լակզո ձոր, Մանանալիս անվանումներով, գտնվելէ  Բարձր  Հայքում։
   Թեև  առաջինը  հիշատակել  է  Խորենացին,  սակայն  Ղափանցյանն  իբրև  առաջինհիշատակություն ընդունում է Սեբեոսինը՝ առաջարկելով Ղ. Փարպեցու բերած Մանաղւոյ ձևը դարձնելՄարդաղւոյ,  ինչպես  կա  նաև  Եղիշեի  մոտ։
   Ղափանցյանի  մեկնաբանությամբ  անունն  առաջացել  էՄանաղի ձևից՝ Դարանաղիի համաբանությամբ։
  Ստուգաբանում են նաև Մանան (անձնանուն) + աղի1 Տե՛ս Ղափանցյան Գ., էջ 55-56։
 2 Տե'ս Ջահուկյան Գ., էջ 322-332։
 3 Տե՛ս Ղափանցյան Գ., էջ 46։
 (=ali` ածանց) ձևով։
  Ադոնցը մի տեղ հիշատակում է Մանրաղի գավառը, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, վրիպակ է։
 36. Նպատ` լեռ է Հայկական լեռնաշխարհում և հայտնի է Աղի, Թափաշեիտ, Նիֆաթ, Նոյապատ,Նպատական և այլ անուններով։
  Վկայված է ինչպես հայկական, այնպես էլ հունական, լատինական ուվրացական  աղբյուրներում։
   Կապված  է  լեռան  աստծո՝  Nupatik-ի  անվան  հետ։
   Լեռը  պահել  է  աստծոգործառույթը՝  ի  դեմս  նրա  լանջին  կառուցված  հռչակավոր  «Երեք  եկեղեցու»  (Ուչքիլիսա)՝  Հին  Բագավանի, որ տառացի նշանակում   է «Աստուծո տեղ, վայր» (խուռիտ.)։
 37. Շաղագոմ` (Շաղագումգ, Շաղգամք, Շատալագոմ, Շատգոմք և այլն) եղել է գավառ Մեծ Հաքի Բարձր Հայք աշխարհում։
  Առաջին հիշատակությունը Ղազար Փարպեցունն է։
  Հայ պատմագիրներիվկայությամբ Մաշտոցն իր աշակերտների առաջին խմբին ուսուցանել է հենց այս գավառում և այստեղէ  բացել  առաջին  դպրոցը։
   Տեղանունը  կազմված  է  խեթական  շաղ՝  «մեծ»  արմատից  և  նշանակում  է«մեծ գոմ»։
  Այդ արմատը պահպանվել է շաղակրատել (շատախոսել), շաղաւաշուրթն (խաբեբա), շաղաշոյտ (անմիտ, խենթուկ) բառերում։
 38. Շաշվերդ` գետ է Արաքսի ավազանում։
  Առաջացել է Շաղվերդ ձևից. հիմքում ընկած է վերդ՝«ջուր»  արմատը,  որը  ծագել  է  խեթերեն  wetar  բառից։
   Նույն  արմատն  առկա  է  Օլավերդ,  Լաստիվերդ,ինչպես նաև վերոհիշյալ Եղիվարդ և Թաղավարդ տեղանունների հիմքում։
 39.  Pattariga  (Patarič)  տեղանունը,  որն  ունեցել  է  14  ուրիշ  անվանումներ  էլ  (օրինակ՝  Բգառիճ,Բթառիճ, Պիտտերիչ, Փիթարիջ.…), գյուղ է Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգի Երզնկայի գավառում։
  14-րդ դարի մի բևեռագրում վկայված է Փթառիճ ձևով։
  Համարժեք է ուրարտերեն patari` «քաղաք»  (այստեղ՝  «փոքր  քաղաք»  կամ  «բերդիկ»)։
   Համապատասխանում  է  Երզնկայի  մոտ  գտնվողԲըթառիճ ավանին։
 -arig//-rig  (-ariga//-riga)-ն  տեղանվանակերտներ  են,  առկա  են  Բթառիճ,  Գաղտառիճ,  Գայլառիճ,Զարդառիճ,  Խոկառիճ,  Արջոյ  առիճ-առինջ  տեղանունների  կազմում,  նշանակում  են  «տեղ,  բնակատեղի»։
   Համեմատենք  մեգրելական  orenji  ձևի  հետ,  որի  ն  բաղաձայնը  ծագել  է  ջ,  ճ-  ից  առաջ,  ինչպեսԱռինջ,  կարմունջ,  դառնունջ  (դառն  բույս)  բառերում։
   Փոքր  Ասիայում  «առիճ»  բառի  հետ  պահպանվելեն խեթական բառեր, օրինակ՝ Aladar-ariza` «հացագյուղ»։
  «Aladdar» խեթերենում նշանակում է «ցորենի հատիկներ» (հմմտ. աղանդեր<alander<aladdar), որը ladar-ի կրճատ տարբերակն է (տե՛ս Լեթառիճ)։
 40.  Ջաջուռ  տեղանունը  (ավան,  գետակ,  գյուղ,  լեռ  Փամբակի  լեռնաշղթայում)  սերում  է  խուռիերեն  Zaza  բառից։
   41.  Նույն  արմատը  պահպանվել  է  Զազ  և  Զազի  դուզ  (42)  (հարթություն  Աշտարակում) տեղանուններում, որոնք տեղանունների բառարանում վկայված չեն։
  Ղափանցյանը ենթադրում է,որ Ջազ-ը և Ջաջուռ-ը բարբառային ձևեր են, որոնցում զ-ն վերածվել է ջ-ի։
  Այդ տեղանունները հայտնիեն  Նուզիից  և  Կապադովկիա  տաբլետներից՝  որպես  բնիկ  տեղական  բառեր՝  Zazia,  Zaz,  Zaza  (աստված),  Zazuni1։
   43.  Զազա  քաղաքանվան  հետ  Հ.  Մանանդյանը  կապում  է  խեթական  արձանագրություններում հիշատակվող Զազզիսա երկրի անունը։
 44. Սպեր` գավառ (նաև գյուղ, գյուղաքաղաք) էր Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգում։
 Հիշատակվել  է  հայկական,  հունահռոմեական,  ասորական,  բյուզանդական,  վրացական,  թուրքականաղբյուրներում։
  Ղ. Ինճիճյանը դրախտի չորս գետերից մեկը նույնացնում է Ճորոխի հետ, իսկ Խավիլաերկիրը՝ Խալիբների երկրի հետ, որտեղ, ըստ Աստվածաշնչի, ոսկի կար։
  Հենց այդ երկրի մեջ է մտցնումնաև Սպերը, իսկ Ղափանցյանն անունը կապում է եսպերիտների ցեղանվան հետ։
 45.  Տամբեր`  գավառ  է  Մեծ  Հայքի  Պարսկահայք  աշխարհում,  հիշատակված  է  նաև  Տամբեթ,Տամբերս, Տամբերք, Տանբեր անուններով։
  Բառացի նշանակում է «տամ,տոհմ»։
 46. Մեծ Հայքի աշխարհներից Տուրուբերանը (Կողմն Տարօնոյ, Տարբերունի, Տարուբերան)՝ իբրևնահանգի անուն, հազվադեպ է հիշատակվում. թերևս միայն Եղիշեի, Խորենացու, Շիրակացու կողմից։
 Անունը գործածվել է երկու ձևով՝ Տուրուբերան և Տարուբերան։
  Ընդ որում, Ա. Շիրակացին, զգալով, որանունը քիչ գործածական է և շատերին անհայտ, ծանոթագրում է` իբրև թե Տուրուբերան հենց Տարոնիաշխարհն է («Կողմն Տարօնոյ»)։
  Բառացի «տավր(ու)» նշանակում է «տոհմեր» կամ «ցեղեր», իսկ tauz`«ցուլ»։
  Տարբերունի նշանակում է «Տարուբերանի հետ»։
 47. Ութբրուն` գյուղ է Սյունիքում։
  Բառացի նշանակում է «ութ տոհմ»։
 48. Փամբակ տեղանունը համապատասխանում է p΄ap΄ala (''обрыв, пропасть'') բառին, որում -ala-նածանց է (ինչպես boši` «տղա», bošala` «երիտասարդություն, քաջություն», kazaxi` «գյուղացի, կազակ»,kazaxala`  «առաքինություն»)։
   P΄ap΄-ը  համապատասխանում  է  հայերեն  փամբ  (փամփ)  բառին,  որից  էլ՝Փապշէն և Փամբակ տեղանունները։
  Խուռիտերեն pab նշանակում է «սար, լեռ», որից ծագել են Paphi//Pab-hi`  «լեռնային»,  ուրարտ.  Baba`  «սար,  լեռ»,  հայերեն  պամպ՝  «բարձր  տեղ»,  բաբա՝  «բլուր»,  ափափայ՝ «դժվար և ապառաժ տեղեր» բառերը։
  Մեգրելերեն p΄ap΄ala նշանակում է «լեռնայնություն, ապառաժություն»՝ սարի հատկություն։
 1 Ղափանցյան Գ., էջ 125։
 49.  Քաշաթաղ  տեղանունը  (գավառ  Սյունիքի  նահանգում,  գետ  Արաքսի  ավազանում,  լեռնագագաթ  Փոքր  Կովկասում)՝  հիշատակված  նաև  Քաշաթաղաց  գավառ,  Քաշտաղ,  Քշտաղք  և  այլ  անուններով, առաջացել է Քաջբերունի/ Քաշբերունի ձևից, որն էլ իր հերթին՝ kaš (=kaška/ gašga) ցեղանունից։
 50.  Նույն  ծագումնաբանությունն  ունեն  Քաշի  մարգ  և  Քաշունիք  (51)  տեղանունները,  որոնցիցառաջինը  գյուղ  է  Վայոց  ձորի  գավառում։
   Հիշատակում  է  Ստեփանոս  Օրբելյանը  (13-րդ  դար),  իսկՔաշունիք անվամբ գավառ կար Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհում և գյուղ՝ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանում։
 52. Աղձնիք նահանգի Քեղ գավառում գտնվող Քղիմար բերդը (նաև բերդաքաղաք) հիշատակվածէ  հայկական  և  բյուզանդական  աղբյուրներում։
   Յ.  Մարկվարտը  նույնացնում  է  ասորեստանյան  ևուրարտական արձանագրություններում հիշատակված Կուլլիմերի տեղանվան հետ, ուրիշները՝ խեթական  աղբյուրներում  նշված  Կուտմար  բերդաքաղաքի  հետ։
   Տեղանվան  ասուրական  տառադարձությունն է Kullumeri, սկզբում հնչել է Kullimer// Kulimar, հետո՝ Khelimar։
 Քրիստինե ԲագրատյանՏԵՂԱՆՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԵԿՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Գ. ՂԱՓԱՆՑՅԱՆԻ «ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ. ՀԻՆ ՇՐՋԱՆ» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ Գր. Ղափանցյան, «Հայոց լեզվի պատմություն. հին շրջան» աշխատություն, տեղանուններ, ցեղանուններ, տոհմանուններ, դիցանուններ, ստուգաբանություն։

Նշանավոր  լեզվաբան  Գրիգոր  Ղափանցյանն  իր  «Հայոց  լեզվի  պատմություն.  հին  շրջան»  աշխատության  մեջ ուսումնասիրել է բազմաթիվ տեղանուններ, ցեղանուններ և տոհմանուններ։
  Սույն զեկուցման մեջ քննել ենք  Ղափանցյանի  առանձնացրած  շուրջ  հինգ  տասնյակ  տեղանունները՝  դրանք  համեմատելով  Հ.  Բարսեղյանի,  Թ.  Հակոբյանի, Ստ. Մելիք-Բախշյանի հեղինակած «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»  հինգհատորյակի համապատասխան վկայությունների հետ։
  Համեմատությունից պարզ է դարձել, որ «Հայոց լեզվի  պատմություն.  հին  շրջան»  աշխատությունում  հիշատակված  մոտ  52  տեղանունների  գերակշիռ  մասն  ունի  իր  համապատասխան  վկայությունները  տեղանունների  բառարանում.  չվկայված  են  5  տեղանուններ,  որոնց  վերաբերյալ  Ղափանցյանը  հաղորդում  է  ոչ  միայն  լեզվաբանական,  այլև  աշխարհագրական  բավարար  տեղեկություններ։
  Տեղանունների մեծ մասը ստուգաբանվում է առաջին անգամ։
