Այս հարցի արծարծումը մեր կողմից պայմանավորված էր հիմնականումադրբեջանական «պատմագրության» այն բարբաջանքներով, թե իբր հայկականպետականությունը  այս  տարածքում  (Հարավային  Կովկաս)  ստեղծվել  է  արհեստականորեն՝  արտաքին  ուժերի  (ի  նկատի  ունի  Ռուսական  կայսրության)գործուն աջակցության շնորհիվ, իսկ նրա տարածքի անբաժանելի մաս հանդիսացող  Նախիջևանի  գավառը  վարչաքաղաքական  և  վարչատարածքային  առումներով  մաս  է  կազմել  «ադրբեջանական  հնագույն  պետական»  կազմավորումներին։
 Հոդվածը  շարադրելիս  մենք  զուգահեռաբար  խոսելու  ենք  և՛  «Աշխարհացոյց»-յան Նախճավան գավառի, և՛ Նախճավան քաղաքի մասին։
 Նախիջևանը,  ըստ  «Աշխարհացոյց»-ի,  Մեծ  Հայքի  Վասպուրական  նահանգի  34-րդ  գավառն  էր`  1220  կմ  քառ.  տարածքով[4,  էջ  7]։
   Նախիջևանի  գավառը տեղագրվում էր Արաքս գետի միջին հոսանքում՝ նրա ձախ ափին։
 Առաջին պատմական տեղեկությունները Նախիջևանի մասին տալիս ենուրարտական սեպագիր աղբյուրները։
  Խոսքը վերաբերում է Մենուա արքայի (Ք.ա. 810-786 թթ.) Օձասար լեռան լանջի ժայռերին թողած մի արձանագրությանը,որը հայտնաբերել է երկրաբան Վ. Ա. Իգումնովը 1988թ.։
  Այդ արձանագրությանմեջ հաղորդվում է. «1.Խալդյան զորությամբ Իշպուինե Սարդուրորդին ասում է,2.Մինուա Իշպուինորդին Արծինե (քաղաքի) երկիրը գրավեց, Իշ (քաղաքի) [երկիրը] (գրավեց)։
  3.Արծիկումե (քաղաքի) երկիրը (գրավեց), Այանիանե (քաղաքի)երկիրը գրավեց, (մարդկանց) սպանեց, վտարեց։
  4.Վերադարձին հիմնեց Խալդեիկոթողը Բուլուա-(լեռան)-վրա։
  Սահմանեց կարգ։
  5.Առարկաններն այս Խալդեինթող-զոհաբերվեն`  (մեկ)  ցլիկ  (թող-զոհաբերվի)  Խալդե  տիրոջն-իր  բարձրյալ`Բուլուա-(լեռան)-վրա» [14, էջ 57-58]։
 Նախիջևանի վերոհիշյալ արձանագրության տվյալներից պարզվում է, որդեռևս Իշպուինիի և Մենուայի համատեղ գահակալման օրոք ուրարտացիներըիրենց  արշավանքներից  մեկի  ընթացքում  անցել  են  Արաքսի  ձախ  ափը,  Արարատյան դաշտից հարավ-արևելք, Ջուղա քաղաքի մոտակայքում[11, էջ 210]։
 Հայ մատենագիրներից ամենահին և վարչաքաղաքական տեսանկյունիցխիստ արժեքավոր տեղեկությունը Նախիջևան գավառի մասին տալիս է ՄովսեսԽորենացին՝ ասելով, որ Ք.ա. VI դ. Երվանդյան Տիգրանը. «Իսկ զԱնոյշ զառաջինկինն Աշդահակայ աղջկունս` հանդերձ պատանեկօք և այլ բազում գերեօք, որչափ թէ աւելի քան զբեւր մի, բնակեցուցանէ յարևելեայ ուսոց մեծի լերինն` (ՄեծՄասիս) մինչև ի սահմանս Գողթանն, որ են Տամբատ, Ոսկիողայ, Դաժգոյնք, ևոր այլք առ եզերբ գետոյն դաստակերտք, յորոց մինն է Վրանջունիք, մինչև հանդէպ ամրոցին Նախջաւանու. և զերիս աւանսն Խրամ և զՋուղայ և զԽոշակունիս։
 Իսկ  ի  մեւս  կողմանէ  գետոյն  զբոլոր  դաշտն,  որոյ  գլուխն  Աժդանական,  մինչևցնոյն  ինքն ամուրն Նախճաւանոյ»[18,  էջ  84-85]։
   Պատմահոր  հաղորդած  վերոհիշյալ տեղեկությունից կարելի է ենթադրել, որ սկսած Ք.ա VI դ.՝ Նախիջևանիգավառը Հայոց արքունիքի արքունապատկան տիրույթ էր։
  Մովսես Խորենացուհաղորդած մեկ այլ տեղեկություն վկայում է, որ հին Հայաստանի ավագ նախարարական տների կազմում գտնվող Մարդպետունիների կալվածքները և իրավասությունները  տարածված  էին  «յԱտրպատականէ  մինչև  ցՃուաշ  և  Նախճաւան»[18,  էջ  105]։
   Պատմահոր հաղորդած այս  տեղեկությունը հիմք է տալիսեզրակացնելու, որ  հին շրջանում Նախիջևանը չի մտել Մարդպետականի մեջ,այլ մեկ ուրիշ վարչական միավորի` Սյունիք աշխարհի մեջ[10, էջ 381-382]։
 I  դարում  Հայոց  արքունիքը  Նախիջևանի  գավառը  անհայտ  պատճառներով անջատել է Սյունիքից և մտցրել Մարդպետականի մեջ։
  Ինչպես նշում է Բ.Հարությունյանը.  «Տրամաբանական է  կարծել,  թե  նման  վարչական  փոփոխությունը  նպատակ  ուներ  սահմանազատել  արքունի  տիրույթները  Սյունյաց  իշխանների ժառանգական տիրույթներից»[10, էջ 382]։
  Եվ քանի որ Մարդպետունիների  նախարարական  տունը,  որն  իշխում  էր  արքայական  գանձերի  և  կանանոցի վրա[12, էջ 64], իր հերթին արքունապատկան տիրույթները վերահսկողմարմին էր, ուստի արքունիքը նպատակահարմար է գտել նրան կցել Նախիջևանգավառը։
  Ամենայն հավանականությամբ, մինչև Արշակունիների գահի անկումը՝ 428 թ., Նախիջևան քաղաքն ու գավառը՝ որպես արքունական տիրույթ, մնումեն Մարդպետունիների իրավասության ներքո։
 Արշակունիների  անկումից  հետո  իրավականորեն  վերանում  է  նաևՄարդպետունիների իշխանական տունը, իսկ նրանց պատկանող արքունականկալվածքները, այդ թվում՝ Նախիջևան գավառը՝ նույնանուն քաղաքով, անցնումէ Արծրունիներին[21, էջ 319-320]։
  Նախիջևան քաղաքն ու գավառը վերջիններիսժառանգական  տիրույթներում  մնացին  ընդհուպ  մինչև  VIII  դ.  սկզբները,  երբպայմանավորված Հայաստանի վարչաքաղաքական իրավիճակով, այն անցավարաբներին`  դառնալով արաբ ոստիկանների տեղապահների նստավայրը։
 Խալիֆայության  ժամանակաշրջանում  արաբ  պատմագիրների  ու  աշխարհագիրների  մեծ  մասը Արմինիան  բաժանում  է  չորս  մասի։
   Ըստ այս  վարչական  բաժանման՝  Նախիջևանը  (Նաշավան),  Վասպուրականի  (Բասֆուրաջան),  Դվինի  (Դաբիլ),  Շիրակի  (Սիրաջ),  Տայքի  (Թայր),  Բագրևանդի  (Բաղրավանդ)  հետ  միասին  մտնում  էր  երրորդ  Արմինիայի  մեջ[13,  էջ  16-17]։
   Այստեղուշադրության  է  արժանի  այն  հանգամանքը,  որ  Նախիջևանը  հիշատակվում էՎասպուրականից անջատ,  հանգամանք, որը մեզ թույլ է տալիս ենթադրել, որՆախիջևան  քաղաքն  իր  համանուն  գավառով  դուրս  էր  բերվել   Արծրունիներիժառանգական  տիրույթներից  և  դարձել  էր  արաբներին  ենթակա  վարչաքաղաքական միավոր։
  Այն  արաբների տիրապետության տակ մնաց մինչև IXդ. կեսերը։
   Նախիջևանն  իր  դիրքով  արաբներին  հետաքրքրել  է  թե՛  որպես  ռազմական, տնտեսական  նշանակություն ունեցող գավառ և թե՛ որպես  վարչաքաղաքական միավոր։
 Դատելով IX դ. պատմիչ Թովմա Արծրունու[5, էջ 404] հաղորդած տեղեկություններից՝ 705 թ. Նախիջևանի ու Խրամի եկեղեցիներում հայ նախարարներին այրելուց հետո արաբ զորավար Կաշմը (Կասըմ) Նախիջևանն անջատել էՎասպուրականից,  քանի  որ  այն  արդեն  դարձել  էր  Արմինիայի  արաբ  ոստիկանների  տեղապահների  նստավայր.  «Եւ  Մահմետի  առեալ  զհրամանն  անիրաւ` հրամայէր Կասմոյ ումեմն, որ էր հրամանատար նորուն ի կողմանսն Նախճաւան քաղաքի»[16, էջ 32-33]։
  Թ. Հակոբյանը նշում է. «Այս դեպքերին հաջորդածդարերում Նախիջևանը հաստատուն կերպով չէր պատկանում Սյունյաց և Արծրունյաց սահմանակից նախարարական տներից որևէ մեկի, այլ կռվախնձոր էրհիշյալ  իշխանական  տների  միջև»[8,  էջ  35]։
   Մեր  կարծիքով,  դժվար  թե  նմանհարվածից  հետո  ուժասպառ  եղած  վերոնշյալ  նախարարական  տներըկարողանային ակտիվ պայքարի մեջ մտնել Նախիջևանին տիրելու համար։
 Հավանական է կարծել, թե IX դ. կեսերին, արաբական տիրապետությանթուլացմանը զուգընթաց, Սյունյաց գահերեց իշխանները, ընդարձակելով իրենցտիրույթները հարավ՝ մինչև Արաքս գետը, տիրանում են Նախիջևան գավառինու քաղաքին, [22, էջ 183]։
  Այն, որ վերջիններս Սյունյաց իշխանների տիրույթներում  էին,  հաստատվում  է  Թովմա  Արծրունու  հետևյալ  հաղորդումից,  որիհամաձայն՝ Վասպուրականի իշխան Դերենիկի մահից (886 թ.) հետո նրա երեքորդիները  բաժանում  են  Վասպուրականը,  և  նրանցից  ոչ  մեկի  տիրույթներումՆախիջևանը  չի հիշատակվում.  «...և անհակառակող  գտեալ  բարուք՝  բաժանենզաշխարհս յերիս մասունս տալով Աշոտի, որպէս ասացաք յառաջագոյն՝ զգահննախնական  իշխանութեան  այլովք  յոլովագոյն  միջոցօք  աշխարհիս,  մինչևյամուրն Նախճավանու»[5, էջ 374]։
 Սակայն Նախճավան գավառն ու քաղաքը Սյունյաց իշխանների ձեռքումմնացին մինչև X դ. սկզբները։
  Ինչպես երևում է Շապուհ Բագրատունու «Պատմագրութիւն»-ից,  Սմբատ  I-ին  թագավորը,  ընդարձակելով  Բագրատունիներիտիրույթները, գրավում է Պարտավը, Սյունիքը, Նախիջևանը, Երնջակը, Վաղարշավանը, Բասենը, Ապահունիքը, Հարք և Տարոնը[15, էջ 50]։
 Այսպիսով,  Նախիջևան  գավառն  իր  քաղաքով  կրկին  դառնում  է  արքունական տիրույթ, և դրանով էր բացատրվում Սմբատ I-ի` Նախիջևանը որոշծառայությունների  դիմաց  մերթ  Արծրունիներին,  մերթ  Սյունիներին  նվիրելուհանգամանքը։
  Հենց այս ժամանակ է, որ Նախիջևան քաղաքի շուրջ մեծ հակասություն  է  առաջանում  Սյունյաց  և  Արծրունյաց  իշխանների  միջև,  որի  առիթը905թ.՝ Աշոտ Արծրունու մահից հետո, Սմբատ I թագավորի՝ Նախիջևանը որոշծառայությունների դիմաց Սյունյաց Սմբատ իշխանին նվիրելն էր։
 Նախիջևան քաղաքն իր շրջակայքով երկար ժամանակ չմնաց Սյունյացիշխանների ձեռքում, որովհետև Սմբատ I թագավորի սպանությունից հետո այնդարձավ Ատրպատականի ամիրա Յուսուֆի փոխանորդ Նսըրի նստավայրը[17,էջ 143]։
 Փաստորեն Ատրպատականի տիրակալի արշավանքներից հետո Նախիջևանը  վարչական  և  տարածքային  առումով  անջատվել  էր  Սյունիքից  և  անցելարաբներին, որտեղ կազմավորվել էր էմիրություն[20, էջ 125]։
 Այսպիսով, Նախիջևանը հողի գերագույն սեփականության իրավունքովչի  պատկանել  հայ  նախարարական  տներից  որևէ  մեկի։
   Արքայական  գահիկորստից հետո, եթե անգամ Նախիջևան քաղաքն իր գավառով  անցնում էր Արծրունյաց  կամ  Սյունյաց  իշխանական  տներին,  ապա  շատ  կարճ  ժամանակով,քանի որ նրա վարչաքաղաքական և ռազմաստրատեգիական նշանակությունըայնքան մեծ էր, որ օտար նվաճողները այն պահում էին իրենց գերիշխանությաններքո։
 X  դ.  70-ական  թթ.  Հայոց  շահնշահ  Աշոտ  III  Ողորմածին  հաջողվեց  իրգերիշխանությունը հաստատել Նախիջևանում։
  Մեզ է հասել Աշոտ III Ողորմածի  հրովարտակը  Նախիջևանից  ոչ  հեռու  գտնվող  Սուրբ  Ստեփանոս  Նախավկայի վանքին կալվածքներ նվիրելու մասին, Խաչիկ կաթողիկոսի հաստատության  գիրը  Աշոտ  III  թագավորին`  Նախավկայի  վանքին  նվիրած  կալվածներիվերաբերյալ և Աշոտ III-ի դուստր Հռիփսիմեի ընծայագիրը նույն վանքին. «ՆԻԵ(976  թ.)  տումարիս  արամեան...Անդառնալի  և  բարձր  հրամանաւ  մերու  թէմ  ևվիճակ սահմանեցաք, զոր և սահմանեալ էր ի նախնեաց մերոց և ի սուրբ հայրապետէն մերոյ Տեառն Ներսիսէ թոռին մերոյ սուրբ Լուսաւորչին, նախ և առաջհոյակապ և հռչակաւոր մայրաքաղաքն Նախչուան…Ազատ և Գիրան, Ջուղայ ևիւր վանք, Աստապատ և իւր վանք, Շամբ և իւր վանք, Ջաղաց տեղն և իւր վանք,Արարք և իւր վանք…»[1, էջ 2-11]։
  Ինչպես վկայում է այս փաստաթուղթը, 976թ.զորքով  Մաղարդա  Սուրբ  Ստեփանոս  Նախավկայի  վանքն  է  գալիս  Աշոտ  IIIՈղորմածը և վանքին է նվիրում Նախիջևանն ու ընդարձակ կալվածքներ շրջակա այլ գավառներից։
  Այս փաստը չի կարելի մեկնաբանել այլ կերպ, քան Դվինիցհարավ ընկած Արաքսի հովիտը Բագրատունյաց թագավորությանը միացնելուկամ նվազագույնը` նրա գերիշխանությանը ենթարկելու իրողություն[9, էջ 116]։
 Կարելի  է  ենթադրել,  որ  Նախիջևանը  արքունական  մյուս  տիրույթների  հետ1045թ.՝ հայոց պետականության անկումից հետո, անցնում է Բյուզանդիայի գերիշխանության տակ։
 Վարչաքաղաքական  այս  իրավիճակը  բավական  կարճ  տևեց։
   1063  թ.սելջուկյան  սուլթան  Ալփասլանը  գրավում  է  Նախիջևան  քաղաքը՝  այն  դարձնելով իր նստավայրը։
  Սելջուկյան տիրապետության շրջանում այն վերածվումէ կարևոր վարչաքաղաքական կենտրոնի, որտեղ կազմավորվում է ամիրայություն։
  Նախիջևանի ամիրի իշխանությունը տարածվում էր Հարավարևելյան Հայաստանի ու Ատրպատականի վրա[3, էջ 217-218]։
  Սելջուկյան տիրապետությանշրջանը  Նախիջևանում  ավարտվում  է  XII  դ.  կեսերին,  որից  հետո  քաղաքն  ուգավառը անցնում են Ատրպատականի Ելտկուզյան Աթաբեկությանը՝ դառնալովնրա  ռազմական  ու  վարչական  կարևորագույն  հենակետերից  մեկը,  և  պատահական  չէ  այն  իրողությունը,  որ  Ատրպատականում  բարձր  դիրքի  հասածԵլիկում Օրբելյանը՝ որպես «այս կողմերի գործակալ և զորագլուխ», տիրույթներստացավ  Նախիջևան  քաղաքում  ու  նրա  շրջակայքում։
   Վերջինս  իր  գավառովդարձավ  Օրբելյան իշխանական տան ժառանգական տիրույթն ու նստոցը [17,էջ 8, 280-288]։
 XII  դ.  վերջին  ազատագրված  Հյուսիսարևելյան  Հայաստանը  բաժանվեցԶաքարյանների  միջև։
   Նախիջևան  քաղաքը  և  նրա  շրջակայքը  բաժին  ընկավԻվանե աթաբեկին[6, էջ 154]։
  Նախիջևանը երկար ժամանակ չմնաց Զաքարյանների տիրույթներում։
  1225 թ. Հայաստանի գավառները ծանր հարված ստացանԽորեզմի շահ Ջալալ ադ Դինից։
  Ի թիվս Հայաստանի այլ գավառների՝  ավերածության է ենթարկվում նաև Նախիջևանը[2, էջ 499]։
  Այնուհետև Ջալալ ադ Դինըհաստատվում է Ատրպատականում` Նախիջևան քաղաքը դարձնելով իր նստավայրը[19, էջ 52]։
  Վերջինս կարճ ժամանակով է մնում Ջալալ-ադ-Դինի ձեռքում։
 Քաղաքի  բնակիչների  խնդրանքով,  դիմում  են  Խլաթում  նստող  Մալիք  ալԱշրաֆի նաիբ (տեղակալ) Հաջիբ Հուսամ ալ-Դինին և քաղաքը հանձնում նրան.«Բանն այն է, որ Ջալալ-ադ-Դինի վերաբերմունքը վատ էր ժողովրդի նկատմամբ,և զորքն էլ կողոպտում էր»,-գրում է Իբն-ալ-Ասիրը[3, էջ 334]։
 Վարչաքաղաքական այս ձևափոխումները պահպանվեցին մինչև 1236 թ.,երբ մոնղոլները, նվաճելով ողջ Հյուսիսարևելյան Հայաստանը, կատարեցին նորվարչական բաժանումներ։
  Նախիջևանը Վրաստանի և Հյուսիսարևելյան Հայաստանի հետ մտնում էր Գյուրջիստանի վիլայեթի մեջ, որի կենտրոնը Թիֆլիսն էր։
 Շուտով  Հյուսիսարևելյան  Հայաստանում  կազմվեց  չորրորդ  թումանը,  որըՍյունիքի իշխանության հետ ընդգրկում էր նաև Նախիջևանը (Վասպուրականնահանգի Նախճավան և Գողթն գավառների տարածքը - Հ. Փ.)։
  Սակայն Սյունիքը շուտով անջատվեց Գյուրջիստանի վիլայեթից՝ դառնալով մոնղոլական խաներին անմիջականորեն ենթակա թուման [7, էջ 356-358]։
  XIV դ. վերջերին ԼենկԹեմուրի կատարած վարչատարածքային բաժանումով Նախիջևանը Հայաստանի ու Հարավային Ատրպատականի հետ կազմեց մեկ վարչական միավոր, որիկառավարիչը կոչվում էր Էմիրապետ։
  Վերջինիս նստավայրը Թավրիզ քաղաքնէր [7, էջ 358-361]։
  Լենկ-Թեմուրի ստեղծած պետությունը կարճատև կյանք ունեցավ։
  Նրա մահից հետո այդ ընդարձակ պետությունը շատ արագ քայքայվեց, իսկՀայաստանում իրենց տիրապետությունը հաստատեցին կարա-կոյունլու և ակկոյունլու քոչվոր ցեղերը։
  XV դ. ընթացքում վերոհիշյալ քոչվոր ցեղերի տիրապետության շրջանում աստիճանաբար ձևավորվում է Թուման-ե Նախիջևան վարչական միավորը, որն ընդգրկում էր ավելի ընդարձակ տարածք, քան «Աշխարհացոյց»-յան Նախճավան գավառը (Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառը,ինչպես նաև Սյունիք նահանգի Ծղուկ, Ճահուկ, Երնջակ և Վայոց ձոր գավառները - Հ. Փ.)։
 Այսպիսով,  Նախիջևանն  իր  վարչաքաղաքական  բացառիկ  նշանակությամբ մեծ դեր է խաղացել Հայոց պատմության ողջ ընթացքում, ինչպես անկախպետականության,  այնպես  էլ  նրա  բացակայության  պայմաններում։
   Այն  հնագույն շրջանից եղել է Մեծ Հայքի՝ վարչաքաղաքական կարևոր նշանակությունունեցող գավառներից մեկը, որը ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում երբեք չկորցրեց իր վարչաքաղաքական նշանակությունը և որպես Մեծ Հայքի օրգանական մաս՝ հայ ժողովրդի հայրենիքի անքակտելի բաղադրիչներից մեկն է։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Աբրահամյան  Հ.,  Կալվածագրեր  և  տնտեսական  այլ  գործարքների  վերաբերյալ արխիվային վավերագրեր, Եր., 1941, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 191 ¿ç։
 2.  Ալիշան Ղ., Սիսական, Վենետիկ, ի Մխիթարայ Վանս, Ի Ս. Ղազար, 1893, 522էջ։
 3.  Արաբական աղբյուրներ, Իբն-ալ-Ասիր, թարգմանություն բնագրից, առաջաբանը  և  ծանոթագրությունները՝  Ա.  Տեր-Ղևոնդյանի,  Եր.,  1981,  ՀՍՍՀ  ԳԱհրատ., 443 էջ։
 4.  Երեմյան  Ս.,  Հայաստանն  ըստ  «Աշխարհացոյց»-ի,  Եր.,  1963,  ՀՍՍՌ  ԳԱհրատ., 155 էջ։
 5.  Թովմայի  վարդապետի Արծրունւոյ պատմութիւն  տանն  Արծրունեաց, Թիֆլիս, 1910, Աղանեանցի տպ., 529 էջ։
 6.  Կիրակոսի  վարդապետի  Գանձակեցւոյ  պատմութիւն  Հայոց,  Թիֆլիս,  1909,Էլեքտրաշարժ Տպարան օր. Ն. Աղանեանցի Պօլից, 420 էջ։
 7.  Հակոբյան  Թ.,  Հայաստանի  պատմական  աշխարհագրություն,  Եր.,  1968, «Միտք» հրատ., 508 էջ։
 8.  Հակոբյան Թ., Սյունիքի թագավորությունը, Եր., 1966, «Միտք» հրատ., 220 էջ։
 9.  Հայ ժողովրդի պատմություն, ակադ. հրատ., հ. Գ, Եր., 1976, 1031 էջ։
 10. Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական բաժանման համակարգնըստ «Աշխարհացոյց»-ի, մաս Ա, Եր., 2001, ԵՊՀ հրատ., 403 էջ։
 11. Հարությունյան Ն., Նոր ընթերցումներ և մեկնաբանություններ Նախիջևանիսեպագրում, ՊԲՀ, 2000, N 2, էջ 196-212։
 12. Մանանդյան Հ., Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, Եր., 1934,ԵՊՀ հրատ., 336 էջ։
 13. Նալբանդյան Հ., Արաբական աղբյուրները Հայաստանի և հարևան երկրներիմասին, Եր., 1965, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 258 էջ։
 14. Նախիջևանի հիմնահարցը Մոսկվայի 1921 թ. մարտի 16-ի ռուս-թուրքականպայմանագրում,Գիտաժողովի նյութեր, Եր., 2001,«Նախիջևան» հրատ., 202 էջ։
 15. Շապհոյ Բագրատունւոյ պատմագրութիւն, Էջմիածին, 1921, տպարան ՄայրԱթոռ Սրբոյ Էջնիածնի, 96 էջ։
 16. Պատմութիւն  Ղեւոնդայ  մեծի  վարդապետի  Հայոց,  Ս.  Պետերբուրգ,  1887,  իտպարանի Ի. Ն. Սկորոխոդովի, 201 էջ։
 17. Ստեփանոսի  Սիւնեաց  եպիսկոպոսի  պատմութիւն  Տանն  Սիսական,  Մոսկվա, ի տպարանի ճեմարանի Արեւելեան Լեզուաց, 1861, 386 էջ։
 18. Սրբոյ հորն մերոյ Մովսիսի Խորենացւոյ պատմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1910,Աղանեանցի տպ.,  430 էջ։
 19. Վրացական աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, թարգմ. Լ. ՄելիքսեթԲեկ, հ. Բ, Եր., 1936, Մելքոնյան ֆոնդի հրատ., 170 էջ։
 20.  ՈՒթմազյան Հ., Սյունիքը IX-X դդ., Եր., 1958, ԵՊՀ հրատ., 380 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՓանոսյան Հրաչյա Երանի - ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի հայցորդ,E-mail։

Աշխատանքում հայ պատմագիտական միտքը հպանցիկ է անդրադարձել  Նախիջևան գավառի և քաղաքի պատմության ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի  առանձին  դրվագներին,  և  այդ  ուսումնասիրություններն  ամբողջությամբ  պատմական  ակնարկի  բնույթ  են  կրում։
   Մեր  խնդիրն  է  տպագիր  աղբյուրների  հաղորդած  տեղեկությունների  համակողմանի  քննության  և  վերլուծության  հիման  վրա  ներկայացնել  ուսումնասիրվող  ժամանակահատվածում  Նախիջևանի վարչաքաղաքական և վարչատարածքային ձևափոխումները։
  Արժանահավատ  և  անհերքելի  տեղեկություններով  հավաստել,  որ  Նախիջևանի  գավառն ու քաղաքը ուսումնասիրվող պատմաշրջանում վարչաքաղաքական և  վարչատարածքային  առումներով  մաս  են  կազմել  հայկական  բոլոր  թագավորություններին և պետական կազմավորումներին։
