ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐԻ՝ ԿՅԱՆՔԻ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈԽՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՀոգեբանական տեսությունների վերաիմաստավորման և նոր հայեցակարգերի ձևավորման շնորհիվ  որոշ  տեսություններ  սկսեցին  ուսումնասիրել  կանանց  և  տղամարդկանց  հոգեբանական  առանձնահատկությունները։
   Վերջին  ժամանակներում  սեռերին  բնորոշ  հոգեբանական  յուրահատկություններին  վերաբերող  հարցերը  հասարակության  կողմից  ակտիվ  քննարկման  առարկա  են  դարձել։
   Կնոջ  ևտղամարդու  հոգեբանության  ուսումնասիրումն  առհասարակ  մեծ  նշանակություն  ունի  հասարակության համար, քանի որ թույլ է տալիս հասկանալ հասարակության և անհատի զարգացման օրինաչափությունները։
  Հասարակության մեջ տեղի ունեցող դինամիկ փոփոխությունների հետևանքով փոխվելէ  կնոջ  և  տղամարդու  մասին  սոցիալական  պատկերացումները,  իսկ  պատճառներից  մեկը  նրանցստանձնած դերերի փոխակերպումն է։
  Ժամանակակից աշխարհը մի կողմից մեծ հնարավորություններէ  տալիս  անձին  ինքնաիրացվելու  համար,  մի  այլ  կողմից,  պարտադրում  սոցիալականացման  ընթացքում վերարտադրել մշակույթով սահմանված կնոջ և տղամարդու դերերը։
 Հայաստանյան  հասարակությունն  էլ  զերծ  չէ  որոշակի  արժեքային  փոփոխություններից։
   Դրանք,բնականաբար, անդրադառնում են նաև երիտասարդների գենդերային հայացքների, պատկերացումների  վերաձևավորման,  վերադրսևորման  վրա,  ուստի  անհրաժեշտություն  է  առաջանում  հասկանալու,թե այդ փոփոխություններն ինչպես են ազդում երիտասարդների ապագայի պլանավորման վրա։
  Հատկապես,  հետաքրքրում  է  նրանց  աշխատանքի,  ընտանիքի,  ապագայի  ընդհանուր  պլանավորման  մասին պատկերացումները, ինչը թույլ կտա հասկանալ  ինչ դեր ու նշանակություն  են տալիս դրանց, ինչպիսի հեռանկարներ ունեն ապագայում, ինչպիսի դիրքորոշումներով են առաջնորդվում, ինչպիսի ռազմավարություն ընտրում նվաճումներ ունենալու համար։
  Այս ամենը թույլ է տալիս կանխատեսել, թե ինչից է կախված մեր երկրի տնտեսական, մշակութային զարգացումն ապագայում, ինչն արդիական հարցերից մեկն է ներկա ժամանակներում։
 Չնայած նրան, որ շատ տեսաբաններ անդրադարձել են կյանքի ռազմավարություն, գենդեր հասկացություններին, դրանց տարբերակմանը, այնուամենայնիվ այս երկու ոլորտների միջև կապին վերաբերող ուսումնասիրությունները շատ քիչ են  թե՛ արտասահմանում, թե՛ մեզանում։
  Ուստի հետաքրքիրէ՝ արդյո՞ք կա նման կապ, եթե այո, ապա ինչպե՞ս են դրսևորվում դրանք, ինչպիսի՞ տարբերություններկան  տղաների  և  աղջիկների  կյանքի  կողմնորոշման,  կյանքի  ոճի  ընտրության  մեջ։
   Ենթադրելի  է,  որկնոջ և տղամարդու դերի մասին գենդերային պատկերացումները պայմանավորում են կյանքի ռազմավարության ընտրության առանձնահատկությունները։
 Գենդերը  հոգեբանության  մեջ  սոցիալ­կենսաբանական  բնութագիր  է,  որի  օգնությամբ  մարդիկբնորոշում  են  կին  և  տղամարդ  հասկացությունները,  նրանցից  ակնկալվող  դերերը,  սպասելիքները,վարքը1։
   Հայաստանյան  հասարակությանը,  կարծում  եմ,  բնորոշ  է  գենդերային  տարբերություններիկարծրատիպային ընկալումը։
  Մենք  մեզ գիտակցում  ենք որպես  կին և  տղամարդ՝ համապատասխանմշակութային բնութագրումների։
  «Մշակութային կարծրատիպն ուսուցման, շփման գործընթացում անհատին  ներշնչված  ստանդարտիզացված,  կոլեկտիվ  փորձն  է,  որն  օգնում  է  նրան  կողմնորոշվել  կյանքում, կարգավորում է վարքը համապատասխան նորմերով, կանոններով։
  Հետագայում անհատը, ինքնըստինքյան, վերարտադրում է տվյալ սոցիալական խմբին բնորոշ դիրքորոշումները»2։
 Ժամանակակից սոցիալական տեսության մեջ գենդեր հասկացությանը զուգընթաց արմատացել էնաև  գենդերային  նույնականություն  հասկացությունը,  որը  սահմանվում  է  որպես  սեփական  անձիգիտակցում`  կապված  առնականության  և  կանացիության  մշակութային  սահմանումների,  բնութագրումների հետ։
  Այս հասկացությունը ներառում է սուբյեկտիվ փորձ, ինչպես նաև ենթադրում է տղամարդկային և կանացի գծերի ներանձնայնացում` միջանձնային փոխազդեցության ընթացքում։
  Գենդե1 Տե՛ս Берн Ш., Гендерная психология. Законы мужского и женского поведения, Санкт-Петербург, 2008, էջ 21։
 2 Кон И., Мужчина в меняющемся мире, Москва, 2009, (հասանելի է psyfactor.org/lib/male-female.htm հղմամբ)։
 րային  նույնականությունը  սոցիալական  նույնականության  բազային  բաղադրամասերից  է։
   Սոցիալական նույնականությունը Ես­կոնցեպցիայի մասն է կազմում և ձևավորվում է սոցիալական խմբում իրանդամակցության գիտակցությունից, դրան տրվող արժեքային և հուզական նշանակությունից։
 Անձի գենդերային նույնականություն ասելով մշտապես ենթադրում ենք ինքնորոշում։
  Գենդերայիննույնականության  սուբյեկտիվ  կողմը  պայմանավորված  է  անհատի  դիրքորոշմամբ`  դասելով  իրենտվյալ գենդերային խմբին։
  Այս դեպքում խոսքն անձնային գենդերային նույնականության մասին է, որըենթադրում  է  անհատի  կողմից  սուբյեկտիվորեն  ընկալվող  և  ընդունելի  կայուն  կերպար։
   Գենդերայիննույնականության  օբյեկտիվ  կողմը  պայմանավորված  է  հասարակության  կողմից  մեզ`  որպես  տվյալխմբի  ներկայացուցչի  ընկալելու  հետ՝  համապատասխան  տվյալ  մշակույթում  ընդունելի  կոդերի  հետ։
 Սա վերագրվող գենդերային նույնականությունն է1։
 Ս. Բեմը սեռային նույնականության տակ հասկանում է այս կամ այն մշակույթում տվյալ սեռի համար  ամրապնդված  կամ  խրախուսված  վարք,  որը  կախված  է  երեխայի  Ես­ի  սխեմաներից2։
   Նա  զարգացնում  է  գենդերի  լինզաներ  տեսությունը։
   Գենդերի  լինզաներ  նա  համարում  է  սեռի  վերաբերյալգոյություն ունեցող նախնական դրույթները, որոնք առկա են մշակութային դիսկուրսում,  սոցիալականինստիտուտներում  և  մարդկանց  գիտակցությունում։
   Ըստ  Բեմի՝  այդ  լինզաները  ոչ  միայն  աշխարհընկալման, իրականության իմաստավորման և հասկացման ուղղություն են տալիս, այլև ձևավորում ենսոցիալական իրականությունը3։
 Շ.  Բերնն  առանձնացնում  է  մարդու  գենդերային  նորմերին  ենթարկվելու  երեք  տիպ՝  զիջողականություն,  ներանձնայնացում,  նույնականացում։
   Զիջողականությունը  սոցիալական  նորմերին  ենթարկվելու  այնպիսի  ձև  է,  երբ  մարդը  չի  ընդունում  դրանք,  սակայն  վարքը  համապատասխանեցնում  էդրանց  պատժից  խուսափելու  համար։
   Ներանձնայնացման  դեպքում  անձն  ամբողջովին  ընդունում  էգենդերային  նորմերը։
   Նույնականացման  դեպքում  անձը  կրկնում  է  դերային  մոդելների  գործողությունները4։
 Բերնը դուրս է բերում գենդերային նույնականության ձևավորման չորս փուլեր՝•  Գենդերային նույնականացում, երբ երեխան վերագրում է իրեն այս կամ այն սեռին, •  Գենդերային  հաստատունություն,  երբ  երեխան  հասկանում  է,  որ  գենդերը  մշտական  է  և  այնհնարավոր չէ փոխել,•  Տարբերակված նմանակում ` ցանկություն լինելու ամենալավ աղջիկը կամ տղան,•  Գենդերային ինքնակարգավորում, երբ երեխան կարողանում է կարգավորել սեփական վարքըգենդերային նորմերին համապատասխան։
 Որոշ  հեղինակներ  առանձնացնում  են  նաև  սեռային  ինտենսիֆիկացիայի  փուլը,  երբ  սեռայինտարբերություններն  ուժեղանում  են։
   Սեռային  ինտեսիֆիկացիայի  պատճառներից  մեկը,  ըստ  Գրոտերի, ծնողների վարքն է. մայրն ավելի շատ շփվում է աղջկա, հայրը` տղայի հետ։
  Առավել ուժեղ է ազդումհասակակիցների  ազդեցությունը։
   Օրինակ՝  դեռահասները,  հակառակ  սեռի  հավանությանն  արժանանալու  համար  սեռային  նորմերին  համապատասխան  են  սկսում  իրենց  դրսևորել։
   Տղաներն  սկսումեն ընդգծել իրենց մասկուլին գծերը, իսկ աղջիկները` ֆեմինին։
  Ֆրոյդիստները սեռային նույնականացման գործընթացում կարևորում են հույզերի և նմանակման դերը։
  Այս ուղղության կողմնակիցները ենթադրում  են,  որ  երեխան  անգիտակցաբար  կրկնօրինակում  է  իր  սեռի  ներկայացուցիչների  վարքը,առաջին հերթին հակառակ սեռի ծնողի, որի տեղն ուզում է գրավել։
 Սոցիալական  տեսության  համաձայն՝  մոդելավորումը  և  ամրապնդումը  երեխայի  մոտ  կախված  էծնողների  վարքային  մոդելներից,  կանանց  և  տղամարդկանց  կերպարների  հետ  նույնացվելուց։
   Ընդորում, երեխայի համար կարևոր է դառնում ոչ թե այն մարդու սեռը, ում նմանակում է, այլ այն ինֆորմացիան,  որ  տվյալ  մարդու  վարքը  համապատասխանում  է  տվյալ  սեռին։
   Սեռային  տիպականացմանտեսության համաձայն՝ ծնողները տղաների մոտ խրախուսում են առնական, իսկ աղջիկների մոտ` կանացի վարքը։
 Կոգնիտիվ զարգացման տեսության համաձայն՝ երեխան ծնողից ստանում է սեռադերային վարքիմասին  ինֆորմացիա,  հետո  սկսում  է  հասկանալ  իր  սեռային  պատկանելությունը  և  սեռի  անդարձելիությունը։
  Սկզբում նա հասկանում է՝ ինչ է ասել կին և տղամարդ լինելը, հետո որոշում է, թե ով է նա,այնուհետև  համապատասխանեցնում  է  իր  վարքը  պատկերացումներին։
   Գենդերային  նույնականացումն  այստեղ  դիտարկվում  է  որպես  երեխայի  զարգացման  կարևորագույն  կողմ։
   Կոլբերգի  սեռայիննույնականացման կոգնիտիվ տեսության համաձայն՝ գենդերային դերերի զարգացումը կախված է կոգ1 Տե՛ս Խաչատրյան Ն., Գենդերի սոցիալական հոգեբանություն. ուսումնական ձեռնարկ, Երևան, 2007, էջ 124։
 2 Տե՛ս Ильин Е., Пол и гендер, Санкт-Петербург, 2010, էջ 111։
 3 Տե՛ս Խաչատրյան Ն., 2007, էջ 111։
 4 Տե՛ս Ильин Е., 2010, էջ 116։
 նիտիվ զարգացումից, երեխաները սեռային նույնականացման են գալիս նախքան սոցիալական փորձիձեռք բերումը, որից հետո ակտիվ սոցիալականացման են ենթարկվում1։
 Գենդերային սխեմաների տեսությունը սոցիալական ուսուցման և կոգնիտիվ զարգացման տեսությունների  միավորումն  է։
   Այս  տեսության  համաձայն՝  գենդերային  սխեմաները  սպասելիքների  և  համոզմունքների ամբողջություներ են, որոնք վերագրվում են երկու սեռերին, ազդում նրանց ընկալած ինֆորմացիայի մշակման և պահպանման վրա։
 Ն.  Չոդորոուն  գտնում  է,  որ  երեխայի  վերաբերմունքն  իր  և  աշխարհի  նկատմամբ  պայմանավորված  է  վաղ  տարիքի  հարաբերությունների  փորձով։
   Մի  կողմից՝  երեխան  ցանկանում  է  պահպանելմիասնությունը  մոր  հետ,  մյուս  կողմից`  զգում  է  իր  զարգացման  հնարավորությունը`  առանձնանալովայդ  կապից։
   Մոր  խնամքը  վաղ  տարիքում  տղաների  և  աղջիկների  մոտ  առաջացնում  է  որոշակի  գիտակցական և անգիտակցական դիքորոշումներ կնոջ և տղամարդու նկատմամբ։
  Կնոջից ակնկալվումեն ինքնազոհություն, հոգատարություն, ինչպես նաև կնոջ հետ է կապվում անուժության վախը։
  Տղամարդը  երեխաների  պատկերացումներում  կապվում  է  իդեալականացված  կերպարների  և  անձնայինաճի հնարավորությունների հետ2։
 Է. Էրիքսոնն իր հոգեսեռական զարգացման ութ փուլերում, պատանեկության տարիքի գերխնդիրէ համարում նույնականության ձեռքբերումը։
  Աղջիկը  պահպանում է իր նույնականությունն անորոշության  մեջ,  մինչև  հաջորդ  փուլի  մտերմության  զգացումի  առաջ  գալը,  քանի  որ  կնոջ  ինքնաճանաչումըսերտ առնչություն ունի մտերիմ փոխհարաբերությունների հաստատման հետ։
  Տղաների մոտ մտերմության զգացումը հաջորդում է նույնականության ձեռք բերմանը3։
 Ջ.  Միլլերի  առաջարկած  մոտեցումն  անվանվում  է  հարաբերությունների  կենտրոնացված  մոդել,որտեղ  նա  զարգացնում  է  հետևյալ  հիմնական  թեմաները`  մշակութային  միջավայր,  հարաբերություններ, անձնային աճի ուղիներ։
  Մշակութային միջավայրը սահմանափակում է կնոջ ակտիվությունը։
  Մշակութային  միջավայրը,  անձնային  աճ  խթանելու  փոխարեն,  վախ  է  առաջացնում  հարաբերություններհաստատելու  նկատմամբ։
   Այնինչ,  մարդկանց  միջև  տարբերությունները  հասկանալն  անձի  և  միջանձնային  հարաբերությունների  զարգացման  ամենանշանակալի  ուղիներից  է։
   Կնոջ  կյանքի  հիմնականշարժիչ  ուժը  շփման,  փոխադարձության  ձգտումն  է,  որը  նրա  ներքին  Ես­ի  հիմքն  է։
   Մարդկանց  փոխհարաբերությունների կորիզն է կազմում էմպաթիան և վստահությունը։
  Միլլերը նշում է, որ պետք է վերանայել  կախվածություն  հասկացությունը։
   Ուրիշներից  կախված  լինել  մեկնաբանվում  է  որպեսինֆանտիլ  վարքի  ձև,  և  որ  կախվածություն  վարվելաձևն  ավելի  շատ  կանանց  է  վերագրվում։
   Այնինչդա պետք է համարվի անհրաժեշտ որակ հոգեբանական առողջության զարգացման և անձնային աճիհամար։
  Այս ամենի հաշվի առնելը կօգնի ավելի խորը հասկանալ կնոջ հոգեբանությունը4։
 Գենդերային  դերն  անձի  գենդերային  սոցիալականացման  մեխանիզմներից  է։
   Գենդերային  դերասելով հասկանում ենք վարքի որոշակի ձև՝ համապատասախան սոցիալական նորմերին, սպասելիքներին,  վերագրումներին,  որոնք  ընդունվում  և  յուրացվում  են  սեռերի  կողմից։
   Գենդերային  դերերըկապված են գենդերային  կարծրատիպերի հետ, որոնք կանացի և առնական վարքի և բնավորությանգծերի  ստանդարտացված  պատկերացումներ  են,  իսկ  դրանք  իրենց  հերթին  կարող  են  լինել  ընդհանրացված  և  սխալ։
   Սոցիալական  հոգեբաններից  շատերը  գտնում  են,  որ  ավանդական  գենդերային  դերերը սահմանափակում են անձի զարգացումը և հանգեցնում սոցիալական անհավասարության։
  Տղամարդկանց  և  կանանց  ավանդական  դերերը  փոխլրացնում  են  միմյանց  և  կապված  են  նրանց  կենսաբանական  տարբերությունների  հետ։
   Շատերի  կարծիքով՝  կանայք  հավասար  չեն  տղամարդկանցկարգավիճակով,  աշխատանքի  վարձատրությամբ,  հասարակական  դիրքով,  իշխանությամբ։
   Նմանկերպ  կանանց  դերերը  սահմանափակվում  են,  ավելի  հաճախ  են  ենթարկվում  սեռական  բռնության։
 Այն,  որ  հասարակության  մեջ  կանանց  գնահատում  են  միայն  իրենց  երիտասարդության,  բարետեսության, հմայքի համար, կանանցից շատերի մոտ առաջ են բերում թերարժեքության զգացում, ցածր ինքնագնահատական։
 Գենդերային  կարծրատիպերն  ընկած  են  նաև  այն  դերերում,  որոնք  խաղում  են  կանայք  և  տղամարդիկ  գործունեության  տարբեր  ոլորտներում։
   Առաջինն  ընտանիքում  դրսևորվող  դերերն  են։
   Կինընշանակալից  է  տնային  տնտեսուհու  և  մոր  դերում,  իսկ  տղամարդը՝  ընտանիքը  նյութապես  ապահովելու,  մասնագիտական  հաջողություններին  հասնելու  դերերում։
   Երկրորդը  մասնագիտական  գործունեության մեջ դրսևորվող դերերն են։
  Կանանց վերագրվում են կատարողական և ծառայողական գործունեությունները  (կրթություն,  առողջապահություն,  առևտուր,  սոցիալ­կենցաղային),  իսկ  տղամարդ1 Տե՛ս Ильин Е., 2010, էջ 127-128։
 2 Տե՛ս Чодороу Н., Воспроизводство материнства. Психоанализ и социология гендера (հասանելի էwww.koob.ru/chodorow/motherhood հղմամբ)։
 3  Տե՛ս  Крайг  Г.,  Бокум  Д.,  Психология  развития  (հասանելի  է  www.koob.ru/kraig_bokum_1/kraig_bokum_psihologia_razvitijaհղմամբ)։
 4 Տե՛ս Фрейджейр Р., Фэйдимен Д., Личность։
  Теории, упражнения, эксперименты, 2004։
 կանց` գործիքային ոլորտի, տեխնիկայի, ստեղծագործական և կազմակերպչական, կառավարման, ֆիզիկական  աշխատանքի  գործունեություն։
   Երրորդը`  քաղաքական  գործունեություն,  որտեղ  մեծամասնության կարծիքով, կինն անելիք չունի։
 Համաձայն Ֆ. Ջեյմսի՝ գենդերային կարծրատիպերի  ամրապնդումը նպաստում է տղամարդկանցդոմինանտությանը,  կանանց`  խտրականությանը։
   Բացի  այդ  կան  նոր  տեսակետներ,  որ  ավանդականսեռային  դերերը  սահմանափակում  են  ոչ  միայն  կանանց,  այլև  տղամարդկանց։
  Դրանք  հոգեկան  լարվածության աղբյուր են։
  Այն կանայք և տղամարդիկ, ովքեր չեն հետևում, չեն ընդունում կարծրատիպերը,  ենթարկվում  են  հասարակական  քննադատության։
   Պետք  է  սակայն  ընդունել,  որ  դրանք  շատ  հաճախ աղճատում են իրականության պատկերը1։
 Գենդերային  պատկերացումները  սոցիալական  ենթատեքստով  պայմանավորված  հայացքներ,բացատրություններ  են՝  հասարակությունում  տղամարդկանց  և  կանանց  դերերի  բաշխման  և  կարգավիճակի  հաստատման  վերաբերյալ։
   Գենդերային  պատկերացումները  գիտելիքներ  են  այն  մասին,  թեինչպիսի դերեր պետք է իրականացնեն կանայք և տղամարդիկ կոնկրետ սոցիալական պայմաններում,ինչպիսին է նրանց նշանակությունը, ինչպիսի վարքային մոդելներ նրանք պետք է կիրառեն  միջավայրում։
  Այսպիսի գիտելիքներ ձեռք են բերվում մարդկանց հետ շփման և փոխազդեցության գործընթացում։
   Գենդերային  պատկերացումները  տվյալ  հասարակությունում  գործող  գենդերային  գաղափարախոսության արդյունք են2։
  Գենդերային գաղափարախոսությունը կանանց և տղամարդկանց սոցիալական կարգավիճակի և դերային բովանդակությունների մասին հայացքների և պատկերացումների համաձայնեցված համակարգ է, որին պետք է հետևել՝ որպես հասարակության անդամներ3։
  Գենդերայինգաղափարախոսությունը սեռերի միջև հաստատված հարաբերությունների մոդելների պահպանումն է,այն նաև սոցիալական կազմակերպվածության մեխանիզմ է։
  Պատկերացումները դիտարկում են գենդերային  գաղափարախոսության  տիպերին  համապատասխան։
   Առանձնացվում  են  ավանդական  ևէգալիտար պատկերացումներ։
 Էգալիտար  պատկերացումների  համաձայն՝  կանայք  և  տղամարդիկ`  որպես  տվյալ  սոցիալականխմբի ներկայացուցիչներ, նման են միմյանց։
  Այս նմանությունը վերաբերվում է նաև նրանց հոգեբանական  առանձնահատկություններին,  անձնային  յուրահատկություններին,  որոնք  անհրաժեշտ  են  սոցիալական դերեր ստանձնելիս։
  Հետևաբար հիմքեր չկան  տարբերակելու նաև կանանց և տղամարդկանցդերերը, քանի որ դրանք նման են և փոխարինելի։
  Հասարակության մեջ գոյություն ունեցող գենդերային տարբերակումները և բևեռացումները կենսաբանորեն չեն հիմնավորվում, այլ սոցիալական կառուցակցման արդյունք են4։
 Ավանդական  պատկերացումների  համապատասխան  տղամարդկանց  և  կանանց  անձնային  բնորոշումների և սոցիալական դերերի միջև տարբերություններ կան. դրանք միմյանց հակասում են։
  Կենսաբանական  սեռային  տարբերությունները  տեղափոխվում  են  սոցիալական  ոլորտ։
   Դրանից  ելնելով՝առանձնացնում են տղամարդկանց և կանանց հատուկ դերեր։
  Էգալիտար գենդերային պատկերացումների  համաձայն՝  տղամարդկանց  և  կանանց  կարգավիճակները,  դիրքերը  չպետք  է  հիեարխիկսկզբունքով դասավորվեն, այլ պետք է հաստատվեն հավասար իրավունքների, հնարավորություններիդաշտում։
   Ավանդական  պատկերացումների  համաձայն՝  տղամարդիկ  պետք  է  լիդերի  կարգավիճակգրավեն, դոմինանտ լինեն տարբեր սոցիալական կազմակերպություններում, հասարակական կառույցներում։
  Տղամարդիկ պետք է բարձր պաշտոններ գրավեն, քանի որ նրանք, համեմատած կանանց, կատարյալ են անձնային պլանում։
  Համաձայն էգալիտար գենդերային պատկերացումների՝ յուրաքանչյուրսեռի  կենսաբանական  յուրահատկությունները  չեն  կարող  գենդերային  անհավասարության  պատճառներ  լինել։
   Գենդերային  մոտեցման  ժամանակ  կարևոր  են  սոցիալ-մշակութային  գնահատականները  ևմեկնաբանությունները, ինչպես նաև գլխավոր համակարգի փոփոխությունները։
  Ավանդական պատկերացումների համաձայն՝ կանանց և տղամարդկանց միջև կենսաբանական տարբերությունները հիմնարար են, ուստի տղամարդու գերիշխանությունը բնական և օրինաչափ երևույթ է5։
 Գենդերային  նախապաշարմունքները  բացասական  և  աղճատված  բովանդակությամբ  դիրքորոշումներ  են  հակառակ  սեռի  ներկայացուցիչների  նկատմամբ։
   Դրանք  վերագրվում  են  նրանց,  ովքերխախտում են տղամարդու և կնոջ ավանդական դերային վարքը6։
 Հիմնվելով մեր առջև դրված նպատակից և խնդիրներից՝ 2013 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին իրականացվել է հետազոտություն։
  Ընտրանքը կազմվել է մի քանի չափանիշների վրա՝ սեռ, տա1 Տե՛ս Ильин Е., 2010, էջ 79։
 2 Տե՛ս Гендерная психология,Практикум, 2-е изд. (под ред. И. Клецина), Санкт-Петербург, 2009, էջ 318։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 318։
 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 319։
 5 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 320-322։
 6 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 324։
 րիք, ընտանեկան կարգավիճակ, կրթություն, զբաղվածություն։
   Ընդգրկված են եղել 100 հարցվող` 50իգական սեռի ներկայացուցիչ, 50 արական` 20­35 տարիքային սահմանում։
 Կատարելով  հետազոտական  վերլուծություն,  եկել  ենք  այն  եզրակացության,  որ  աղջիկների  ևտղաների  միջև  կան  տարբերություններ  և  նմանություններ  գենդերային  դիրքորոշումների  և  կյանքիպլանավորման ռազմավարության ընտրության հարցում։
 Աղջիկների մեծամասնությունն ունի ոչ ավանդական գենդերային դիրքորոշում, ընդ որում, չամուսնացած  աղջիկները,  իսկ  տղաների  մեծամասնությունն  ունի  ավանդական  գենդերային  դիրքորոշում։
 Աղջիկները և տղաները կարևորում են կյանքի պլանավորման ճկուն, հանկարծակի փոփոխություններին միշտ պատրաստ լինելու ռազմավարությունը։
  Սոցիալական, տնտեսական կտրուկ փոփոխությունները ստիպում են ժամանակակից երիտասարդներին ապագան հստակ, կանոնավոր ձևով չպլանավորել,  կարծեք,  չկա  ապագայի  հանդեպ  վստահություն,  ապագայի  հստակ  հեռանկարներ,  ավելի  նախընտրելի է մոտակա տարիների ընթացքում անելիքների պլանավորումը կամ ընդհանրապես խուսափելպլանավորումից,  և  միշտ  պատրաստ  լինել  հանկարծակի  փոփոխություններին,  որոնք  լարվածությունեն  առաջ  բերում  երիտասարդների  մոտ։
   Աղջիկները  կարևորում  են  արժանավայել  կեցությամբ  ապրելու, իսկ տղաները՝ ինքնակատարելագործվելու, սեփական հետաքրքրությունները, գաղափարները կիսող անձանց հետ շփվելու ռազմավարությունները։
  Աղջիկները և տղաներն ընտանիքին տալիս են արժեքային  նշանակություն`  ընտանիքը  դիտելով  որպես  սերնդի  շարունակության  և  ավանդույթներիպահպանման  կարևոր  միջոց։
   Ընդ  որում,  կարծես  թե  ընտանիքի  նկատմամբ  գիտակցված  մոտեցումնայդքան էլ արտահայտված չէ։
  Աղջիկները, ունենալով ոչ ավանդական գենդերային դիրքորոշում, ընտրում  են  ընտանիքի  ավանդական  ռազմավարությունը։
   Նման  հակասությունն  աղջիկների  մոտ  ներքինկոնֆլիկտների առաջացման պատճառ են դառնում։
 Դիտարկելով  կյանքի  ռազմավարության  և  գենդերային  դիրքորոշումների  փոխպայմանավորվածությունը՝ դուրս է բերվել այն, որ էգալիտար գենդերային պատկերացումներ ունեցող անձանց մոտ գերակշռում  է  կյանքի  հանկարծակի  փոփոխություններին  պատրաստ  լինելու  ռազմավարությունը։
   Ոչավանդական  և  ավանդական  գենդերային  նախապաշարմունքներով  անձինք  կարևորում  են  կյանքիհստակ  պլան  ունենալու,  աշխատանքում՝  հանգստի  կազմակերպման  ռազմավարությունները։
   Էգալիտար գենդերային նախապաշարմունքներ ունեցող անձանց մոտ  գերակշռում են ապագան ճկուն պլանավորելու, աշխատանքում շփվելու, ինքնակատարելագործվելու ռազմավարությունները։
 Անժելա ԱֆյանԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐԻ՝ ԿՅԱՆՔԻ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈԽՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ գենդերային դիրքորոշումներ, գենդերային պատկերացումներ, էգալիտար-ավանդական գենդերային պատկերացումներ, գենդերային նախապաշարմունք, կյանքի ռազմավարություն։

Հոդվածում  անդրադարձ  է  կատարվում  գենդերային  դիրքորոշումների  ձևավորման  վրա  ազդող  գործոններին,  ներկայացվում  են  մի  շարք  տեսությունները,  որոնք  մեկնաբանում  են  նշված  հիմնահարցը։
   Հիմք  ընդունելով  իրականացված հետազոտության արդյունքները՝ ներկայացվում է հայաստանյան իրականությանը վերաբերող մի  շարք  եզրահանգումներ,  համաձայն  որոնց  աղջիկների  մեծամասնությունն  ունի  էգալիտար  գենդերային  պատկերացումներ,  սակայն  ընտրում  են  ավանդական  ընտանեկան  ոճը,  աշխատանքում  նախընտրում  են  բարեկեցությունը,  տղաների  մեծամասնությունն  ունի  ավանդական  գենդերային  պատկերացումներ,  ընտրում  են  ավանդական  ընտանեկան  ոճը,  աշխատանքում  նախընտրում  են  ինքնակատարելագործման  ռազմավարությունը։
   Էգալիտար գենդերային պատկերացումներ ունեցող անձանց մոտ գերակշռում է կյանքի հանկարծակի փոփոխություններին պատրաստ լինելու ռազմավարությունը։
