ԷԱԿԱՆ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅԱՆ՝ ՈՐՊԵՍ ԳՈՐԾԱՐՔԻ ԱՆՎԱՎԵՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԻ ՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԻՐԱՌ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՔաղաքացիական օրենդրությունը, լինելով ՀՀ իրավական համակարգի հիմնարար և ինքնուրույնճյուղ,  նախ  և  առաջ,  ուղղված  է  ապահովելու  ապրանքադրամական  հարաբերությունների  կայունությունն  ու  միասնականությունը։
   Պրակտիկայում  քաղաքացիաիրավական  հարաբերություններն  առավելապես ծագում են գործարքներից։
  Գործարքները, լինելով իրավական հետևանքներ առաջացնելունուղղված գործողություններ, ունեն կամային բնույթ։
  Բայց այն հարցը, թե ինչին պետք է տրվի նախապատվություն գործարքի վավերությունը պարզելու համար`  ներքին կամքին,  թե կամահայտնությանը,վիճարկելի է։
 Հատկանշական  է,  որ  այս  հարցի  կապակցությամբ  տեսության  մեջ  գոյություն  ունի  3  հիմնականմոտեցում։
  Կամքի տեսության հիմնադիրն է համարվում Ֆ. Կ. Սավինյին իր «Ժամանակակից հռոմեական իրավունքի համակարգ» աշխատությամբ։
 1 Պայմանագրի վավերության համար անհրաժեշտ պայման համարելով կամքը` հեղինակը գրում է. «Այն դեպքում, երբ բացակայում է կամքի և կամահայտնության  համապատասխանությունը,  բացակայում  է  ազատ,  իրական  կամքը,  և  կա  միայն  կամքի  պատրանք։
   Առաջացող  արատավորությունը,  մտնելով  իրավական  դաշտ  որպես  խոչընդոտ,  առաջացնում  էպոզիտիվ հակազդեցության անհրաժեշտություն»2։
 Բացարձակ ձևով, թերևս, նման տեսակետն ընդունելի չէ։
  Հնարավոր են դեպքեր, երբ կողմի վրաօրենքով դրված է պարտականություն մտնել գործարքի մեջ (օրինակ` նախնական պայմանագիր), որիդեպքում պարտադիր չէ, որ կամքը համապատասխանի կամահայտնությանը։
  Առաջնայնություն տալովներքին  կամքին`  անտեսում  ենք  նախ  և  առաջ  պոզիտիվ  դրսևորում  ստացած  գործարքի  նշանակությունը։
  Կամքի տեսությունը չափազանց վերացական և անորսալի է դարձնում քաղաքացիական իրավահարաբերություններն առհասարակ և գործարքների կիրառումը մասնավորապես։
 Երկրորդ տեսությունը նախապատվությունը տալիս  է կամահայտնությանը։
  Սրա ներկայացուցիչներից են Իերինգը, Գոդեմը, Զանկովսկայան։
  Հիմնվելով «արտաքին փաստերին վստահելու» սկզբունքի  վրա`  կամքը`  որպես  իրավական  նշանակություն  չունեցող  երևույթ,  անտեսվում  է3։
   Այս  տեսությանհամաձայն`  գործողություններն  ու  իրավաբանական  հետևանքները  կապված  են  հենց  կամահայտնության  հետ,  ինչն  էլ  հաղորդում  է  կայունություն  քաղաքացիաիրավական  հարաբերություններին։
   Բայցմիևնույն ժամանակ անտեսելով ներքին կամքի կարևորությունը` բացառվում է այնպիսի գործարքներվիճարկելու հնարավորությունը, որոնք, օրինակ, կնքվել են սպառնալիքի ազդեցության տակ։
 Մեր կողմից ավելի ընդունելի է երրորդ տեսությունը, որն, ըստ էության, միավորում է առաջին երկուսը։
  Սրա համաձայն` գործարքի վավերության համար առաջնային են կամքի ու կամահայտնությանմիասնությունը։
  «Միայն այնպիսի գործողությունն է համարվում իրավաբանական, որը ներկայանում էորպես կամային գործունեություն. կամքի առկայությունն էլ, սակայն, բավարար չէ. իրավական նշանակություն ունեն միայն արարքները` ենթակա արտաքին բնութագրման»,- նշել է այդ կապակցությամբ Դ.Ի.  Մեյերը4։
   Կարևորելով  և´  կամքը,  և´  կամահայտնությունը`  այս  տեսությունը  միանշանակ  լուծում  չիտալիս հակասություն առաջանալու դեպքում ծագող խնդրին և միայն հավատարիմ է մնում այդ երկուսի միասնության գաղափարին։
 Ըստ էության՝ ներքին կամքը չի կարող դիտվել որպես իրավաբանական փաստ։
  ՀՀ Քաղաքացիական  օրենսգրքի  համաձայն`  գործարքները  քաղաքացիների  և  իրավաբանական  անձանց  գործողու1 Տե՛ս Томсинова А., Понятие “Willenserklärung” (волеизъявление) в германском гражданском уложении 1900 г., Вестн. моск.ун-та,  сер.  11,  Право.  2012,  №  5,  էջ  49-63,  հասանելի  է՝  http։
 //tomsinov.com/IGPZS/WILLENSERKLARUNG.pdf,  մատչելի  էր՝08.03.2015 դրությամբ։
 2 Տե՛ս Савиньи Ф.К., Система современного римского права, Том II, изд. Статут, Москва-Одесса 2012, էջ 266-267։
 3  Տե՛ս  Проблемные  аспекты  условий  действительности  сделки,  հասանելի  է՝  http։
 //www.jourclub.ru/31/1786/,  մատչելի  էր՝08.03.2015 դրությամբ։
 Տե՛ս  Мейерհասանելիէ՝http։
 //civil.consultant.ru/elib/books/45/page_21.html#29։
 թյուններն են։
  Պայմանագիր կնքելու համար անհրաժեշտ է երկու կողմի (երկկողմ գործարք) կամ երեքու  ավելի  կողմերի  (բազմակողմ  գործարք)  համաձայնեցված  կամքի  արտահայտությունը։
   Միակողմգործարք կնքելու համար անհրաժեշտ և բավարար է մեկ կողմի կամքի արտահայտությունը։
  447 հոդվածով  պայմանագրի  պայմանները  մեկնաբանելիս  դատարանը  պետք  է  ելնի  նրանում  պարունակվողբառերի  և  արտահայտությունների  տառացի  նշանակությունից։
   Այս  ամենը  հիմք  ընդունելով`  կարողենք փաստել, որ մեր օրենդրությունն առավելություն է տալիս կամահայտնության տեսությանը` առաջնորդվելով կամքի և կամահայտնության համապատասխանության կանխավարկածով։
 Միևնույն ժամանակ, ամրագրելով կամքի ինքնավարության սկզբունքը` օրենսդիրը սահմանում է,որ  քաղաքացիական  իրավահարաբերության  յուրաքանչյուր  սուբյեկտ  կարող  է  ազատորեն  ձևավորելև  արտահայտել  սեփական  կամքը։
   Իսկ  օրենսգրքի  306-313  հոդվածները,  ներկայացնելով  գործարքիանվավերության պայմանները, վերաբերում են կա´մ սխալ ձևավորված` այսպես կոչված «արատավոր»կամքին (օրինակ՝ մինչև 14 տարին լրացած երեխայի կնքած գործարքը), կա´մ ներքին կամքի անհամապատասխանությանը  կամահայտնությանը  (շինծու  գործարք)։
   Փաստորեն,  բացարձակ  ձևով  օրենքնառաջնահերթություն չի տալիս մի տեսությանը` անտեսելով մյուսը, այլ համադրելով երկուսը` այն դառնում է երրորդի ինքնատիպ դրսևորում։
  Հիմք ընդունելով դա` քննարկենք էական նշանակություն ունեցող  մոլորության`  որպես  կամքի  և  կամահայտնության  անհամապատասխանությամբ  կնքված  գործարքների անվավերության վերաբերյալ գործող իրավական կարգավորումը։
 Սույն հարցի ուսումնասիրությունը սկսենք էական մոլորության հասկացության պարզաբանումից։
 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն` էական նշանակություն ունի գործարքի բնույթի կամ դրաառարկայի  այնպիսի  հատկանիշների  վերաբերյալ  մոլորությունը,  որոնք  զգալիորեն  պակասեցնում  ենայն ըստ նշանակության օգտագործելու հնարավորությունները։
  Փաստացի, այս դեպքում կողմերի ներքին կամքը չի համապատասխանում կամահայտնությանը, այն կարող է առաջանալ շրջահայեցությանպակասի,  կողմերից  որևէ  մեկի  դրսևորած  ինքնավստահության,  երրորդ  կողմի  գործողություններիարդյունքում, նաև կողմերից անկախ հանգամանքներում։
  Միևնույն ժամանակ մոլորությունը գործարքի կողմի դիտավորյալ և ուղղորդված գործունեության հետևանք չէ։
 Այն դեպքում, երբ գործարքի վերաբերյալ կողմի սխալ ընկալումը առաջանում  է մյուս կողմի անհրաժեշտ զգոնության բացակայության, այսինքն` անզգուշության արդյունքում, օրենքի առաջ ծագում էխնդիր՝  արգելելու  մոլորություն  առաջացրած  կողմի  առաջադրած  գործաքի  կիրառումը։
   Ընդ  որում,օրենքը արդյունավետ է, երբ կիրառում է «զգոն» կողմի կամքը, զգոնության բացակայության դեպքումայն  չի  կիրառվի։
   ԱՄՆ  Լուիզիանա  նահանգի  իրավակիրառ  պրակտիկան  հանգել  է  նրան,  որ  իրավական իմաստով սխալը1 առկա է 2 պայմանի առկայության դեպքում`1)  մոլորությունն  այնպիսին  է,  որ  իրականությունն  իմանալու  դեպքում  մոլորության  տակհայտնված կողմը չէր մտնի գործարքի մեջ, 2)  մոլորության  տակ  գործող  կողմը  գիտեր  կամ  պարտավոր  էր  իմանալ  մոլորության  առարկայիկարևորությունը  մյուս  կողմի  համար։
   Միևնույն  ժամանակ  սխալի  առկայության  գիտակցումըպարտադիր պայման չէ2։
 Առաջին կետը մեկնաբանում է այն պայմանը, որի դեպքում մոլորությունը կլինի էական։
  Այս մոտեցումն ունի կիրառական մեծ նշանակություն. այն գրեթե լիովին սահմանազատում է պարզապես մոլորությունը  էական  մոլորությունից՝  արդյունքում  հնարավորինս  չափ  նվազագույնի  հասցնելով  դատարանի հայեցողությունը այդ հարցի որոշման կապակցությամբ։
  Մեր օրենսդրության կարգավորումն այդառումով  հստակ  չէ.  այն  էական  մոլորության  առկայությունը  կապում  է  գործարքի  բնույթի  կամ  դրաառարկայի  այնպիսի  հատկանիշների  հետ,  որոնք  զգալիորեն  պակասեցնում  են  այն  ըստ  նշանակության օգտագործելու հնարավորությունները։
  Կարծում ենք, որ էական մոլորության առկայության փաստը պետք է նախ և առաջ կապել այն պայմանների հետ, որոնց բացակայության դեպքում կողմը (կողմերը) չէր մտնի այդ գործարքի մեջ։
  Հիմնավորելու համար այդ տեսակետը դիտարկենք ՌԴ դատականպրակտիկայի  մի  դեպք։
   Արբիտրաժային  վճռաբեկ  դատարանն  անվավեր  է  ճանաչել  առուծախի  պայմանագիրը` հենվելով այն փաստի վրա, որ գնորդը գործել է մոլորության ազդեցության տակ` մասնավորապես՝  կարծելով,  թե  ներմուծում  իրականացնող  կազմակերպությունն  ունի  համապատասխան  լիցենզիա3։
   Հատկանշական  է,  որ  այդ  որոշումն  ընդունվել  է  մինչև  օրենսդրական  փոփոխությունը,  երբգործում էր նույն կարգավորումը, ինչ նախատեսված է մեր ներկայիս օրենսդրությամբ։
 1 Տե՛ս Louisiana Civil Code, Chapter 4, Section 1։
 2 Տե՛ս Redmann D., The Role of "Unilateral" Error in Contract Rescission, Construction, and Damage Valuation։
  A Modest Proposal,է՝http։
 //digitalcommons.law.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5471&context=lalrev, մատչելի էր՝ 08.03.2015։
 3 Հասանելի է՝ http։
 //iv.garant.ru/SESSION/PDA/linkProxy?subjectId=70561464&linkType=65537, մատչելի էր՝ 08.03.2015։
 հասանելիՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  178-րդ  հոդվածը  վերջին  փոփոխմամբ  էական  մոլորությանսահմանման  մեջ  նշում  է,  որ  կողմը,  ողջամիտ  և  օբյեկտիվ  գնահատելով  իրավիճակը,  չէր  կնքի  գործարք,  եթե  իմանար  փաստացի  առկա  դրությունը։
   Վերջին  դրույթը  ամբողջապես  ընդունելի  չէ։
   Փաստացի,  առկա  դրությունը  լայն  հասկացություն  է  և  կարող  է  նաև  չվերաբերել  բուն  գործարքին։
   Դրահետ  մեկտեղ  առանձին  թվարկվում  են  այն  կետերը,  որոնց  կապակցությամբ  կարող  է  ծագել  մոլորություն։
  Օրենքի նման ծանրաբեռնումը, կարծում ենք, ավելորդ է. այն, փաստացի, իրականացնում է նորմի մեկնաբանում, չնայած միևնույն ժամանակ ունի նաև դրական նշանակություն. նպաստում է հոդվածի  միատեսակ  կիրառմանը։
   Դիտարկենք  ևս  մեկ  կարգավորում։
   ԱՄՆ  Կալիֆորնիա  նահանգի  Քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն` «Փաստական սխալն այնպիսի սխալ է, որը, ծագած չլինելով սխալառաջացրած կողմի վրա դրված պարտականության չարաշահումից, ենթադրում է. 1) առկա կամ գոյություն ունեցած այնպիսի փաստի չիմացություն կամ մոռացություն, որն էական է գործարքի համար, 2)հավատ առ այն, որ գործարքի համար էական նշանակություն ունեցող փաստը  գոյություն ունի (ունեցել  է),  սակայն  իրականում  այն  չկա  (չի  եղել)1»։
   Հոդվածն  անմիջապես  ընդգծում  է  կողմի  բարեխղճության պարտադիր պայմանը, ինչը կարևոր հանգամանք է մոլորությունը խաբեությունից տարանջատելու համար։
  Այս հոդվածի կիրառման արդյունավետությունը նաև նրանում է, որ առանձին չեն թվարկվում  այն  կետերը,  որոնց  կարող  է  վերաբերել  մոլորությունը  գործնականում.  տալով  ընդհանուր  ձևակերպում` այն ընդգրկում է իր մեջ բոլոր հնարավոր տարբերակները։
  Կարծում ենք՝ այսպիսի կարգավորումը առավել օպտիմալ տարբերակ է։
 Մեր  օրենսդրությունը  մոլորության  առաջացումը  վերագրում  է  միայն  գործարքի  բնույթին  կամդրա առարկայի հատկանիշներին, ինչը սպառիչ չլինելու պատճառով կարող ենք նաև համարել օրենսդրական  կարգավորման  բաց։
   Վճռաբեկ  դատարանը  2009  թ.  կայացրել  է  էական  մոլորության  վերաբերյալ  նախադեպային  որոշում,  որով  ասվում  է.  «…Էական  նշանակություն  ունի  գործարքի  բնույթի,մասնավորապես`  գործարքի  էության,  դրա  հետևանքների,  կողմերի  հարաբերությունների  բովանդակության վերաբերյալ մոլորությունը։
  Գործարքի առարկայի հատկանիշների վերաբերյալ մոլորությունընշանակում է, որ կողմերը կամ նրանցից մեկը  նկատի է ունեցել ոչ այն առարկան, որին վերաբերում էկնքված գործարքը, այլ իր հատկանիշներով տարբերվող մեկ այլ առարկա»2։
  Այս որոշմամբ կարգավորումը դարձել է առավել կոնկրետացված, բայց, կարծում ենք, ոչ ամբողջական։
  Այսպես դրանից դուրսկմնա  այն  իրավիճակը,  երբ  մոլորությունը  վերաբերի  կողմին  կամ  նրա  հատկանիշներին։
   Այդպիսիդեպք է եղել ՌԴ դատական պրակտիկայում։
  Անհատ  ձեռնարկատերը  դիմել էր  դատարան գործարքըանվավեր ճանաչելու համար այն հիմքով, որ գործարք կնքելիս ենթադրում էր ոչ թե այն իրավաբանական անձին, որի հետ փաստացի այն կնքվել է, այլ նույն անվանումը կրող, սակայն պետական գրանցման այլ համար ունեցող իրավաբանական անձին։
  Հայցը բավարարվեց, իսկ Արբիտրաժային վճռաբեկդատարանը հաստատեց, որ հոդվածը սպառիչ չի թվարկում այն հանգամանքները, որոնց կապակցությամբ կարող է առաջանալ էական մոլորություն3։
  Առհասարակ շատ երկրների օրենսդրություններն եննախատեսում  այլ  հանգամանքների  հետ  մեկտեղ  նաև  կողմի  հատկանիշների  կապակցությամբ  մոլորություն առաջանալու հնարավորությունը։
 Ի մի բերելով կատարված դիտարկումները` նշենք, որ կարգավորման առավել արդյունավետ ձևըկլինի հետևյալը. գործարքը համարվում է էական նշանակություն ունեցող մոլորության ազդեցությամբկնքված, եթե կողմը, որ հայտնվել է մոլորության մեջ, իմանալով և ողջամտորեն գիտակցելով գործարքով նախատեսված պայմանների իրական բովանդակությունը, չէր մտնի գործարքի մեջ։
 Կարևոր է ճիշտ տարանջատում իրականցնել մոլորության և խաբեության միջև։
   Գործնականումանվավերության այս երկու պայմանների տարբերակումը խնդրահարույց է, ուստի այս կամ այն խնդրիկապակցությամբ  հնարավոր  է  և  չհասնել  միանշանակ  լուծման։
   Կարծում  ենք,  որ  տարանջատմանհիմքում դնելով մեղքի դրսևորումը` հնարավոր կլինի ինչ-որ չափով հստակություն բերել այս ոլորտին։
 Ինչպես  վերը  նշեցինք,  ԱՄՆ  Լուիզիանա  նահանգը  յուրահատուկ  մոտեցում  է  դրսևորել  մոլորությունըձևակերպելիս։
   Այժմ  անդրադառնանք  երկրորդ  կետին,  որը  առավել  վիճարկելի  է։
   Նշելով,  որ  սխալիառկայության գիտակցումը պարտադիր չէ՝ ստացվում է, որ գիտակցելու դեպքում ևս առկա է մոլորություն,  մինչդեռ  այդ  դեպքում  արդեն  գործ  ունենք  կողմի  անբարեխղճության  հետ։
   Կողմի  անբարեխղճությանն անդրադարձել է Վճռաբեկ դատարանը խաբեության վերաբերյալ նախադեպային որոշմամբ.  «Խաբեությունն  անձին  գիտակցաբար  մոլորության  մեջ  գցելն  է`  նրա  հետ  գործարք  կնքելունպատակով։
   …Խաբեությամբ  կնքված  գործարքներում  մեկ  կողմի  անբարեխղճությունն  անպայմանենթադրվում է4»։
 1 Տե՛ս California Civil code, Article 1577։
 2 Տե՛ս ԵՔԴ/0724/02/08/2009, «Գևորգ Զուրունյան ընդդեմ Դավիթ Քիթապսզյանի, Վարազդատ Եղոյանի»։
 3 Տե՛ս Дело № А40-154129/13 02.06.2014, Москва.4 Տե՛ս ԵՇԴ/1671/02/09 2011 թվականի հուլիսի 01։
 Ռուսաստանում կիրառվում էր այն տեսակետը (նախկին օրենդրական կարգավորմամբ), որն ընդգծում  է  ոչ  թե  պարզապես  մեղքի,  այլ  մեղքի  անփութության  ձևի  առկայության  պարտադիրությունը՝մանրամասնելով, որ դիտավորության դեպքում կառնչվենք խաբեության հետ1։
  Այդ ձևով ավելի է կարևորվում  բարեխղճությունը`  չգիտեր,  սակայն  կարող և  պարտավոր  էր։
   Հարկ  ենք  համարում  նշել,  որմեղքի  նմանատիպ  բաժանումը  բնորոշ  է  քրեական  իրավունքին,  մինչդեռ  քաղաքացիական  իրավունքում  նախատեսվում  է  երկու  ձև`  դիտավորություն  և  անզգուշություն`  երկու  ենթատեսակով`  մեղմ  ևկոշտ2։
   Ուստի,  հարցի  կարգավորման  համար  նպատակահարմար  է  անզգուշության  ձևի  կիրառումը,ինչպես  արել  է,  օրինակ,  Էստոնիան,  որի  քաղաքացիական  օրենսգիրքը  և´  մոլորության,  և´  խաբեության համար նախատեսում է, որ այն անձը, ում հայցով գործարքը ճանաչվել է անվավեր, կարող է պահանջել իրական վնասի հատուցում։
   Մյուսը կողմը չի  հատուցում պատճառված վնասը, եթե չգիտեր ևպարտավոր չէր իմանալ մոլորության, խաբեության մասին3։
 Մեր  օրենսդրության  ներկայիս  կարգավորումը  ընդգծում  է  պարզապես  մեղքի  առկայության  անհրաժեշտությունը՝ իրական վնասի հատուցման հարցի կարգավորման համար։
  Գտնում ենք, որ ավելինպատակահարմար կլինի, եթե հոդվածի այդ մասում նշվի, որ կողմը, որի հայցով գործարքն անվավերէ ճանաչվել, պարտավոր է մյուս կողմի պահանջով հատուցել նրան պատճառված իրական վնասը, բացառությամբ այն դեպքի, երբ մոլորությունն առաջացել է մյուս կողմի անզգուշության արդյունքում։
  Իսկառաջնորդվելով  քաղաքացիական  իրավունքում  գործող  մեղավորության  կանխավարկածով`  կողմնինքը պետք է ապացուցի իր մեղքի բացակայությունը։
  Առաջարկվող կարգավորումը նախ կարևորում էգործարքի մեջ մտնելիս յուրաքանչյուր կողմի համար պատշաճ շրջահայեցություն դրսևորելու անհրաժեշտությունը, նաև ընդգծելի է դարձնում ոչ թե պարզապես մեղքի, այլ մեղքի անզգուշության ձևի առկայության պարտադիրությունը (չկարևորելով ենթատեսակը)։
 Հետաքրքիր է նաև, որ Գերմանիայի Քաղաքացիական օրենսգիրքն անդրադառնում է միայն տուժած կողմի բարեխղճությանը. «Փոխհատուցման պարտականություն չի առաջանում, եթե տուժած կողմը գիտեր անվավերության հիմքի մասին կամ դրսևորել է անփութություն (պարտավոր էր իմանալ)»4։
 Բացի այն, որ այս կարգավորումն ուղղված է կանխելու փոխհատուցում  ստանալու հնարավոր չարաշահումները, այն նաև տալիս է մոլորության յուրօրինակ սահմանում` կարևորելով նաև տուժողի բարեխըղճությունը։
 Փաստորեն, կարելի է հանգել այն եզրակացության, որ մոլորության ծագման հիմքերից է անզգուշությունը, որը կարող է դրսևորել թե´ տուժած կողմը և թե´ կոնտրագենտը, իսկ օրենքը պաշտպանում էայն կողմի շահերը, ով գործարք կնքելիս ցուցաբերել է անհրաժեշտ զգոնություն և շրջահայեցություն։
 Այսպիսով,  մենք  տեսանք,  թե  որքան  մեծ  է  էական  մոլորության`  որպես  գործարքի  անվավերության  պայմանի  ճշգրիտ  սահմանման  ու  կիրառման  կարևորությունը։
   Ծագելով  հռոմեական  իրավունքից` այն իր արտացոլումն է գտել շատ երկրների օրենսդրություններում, ընդ որում, համապատասխաննորմի  սահմանումը  բոլոր  երկրներում  տարբեր  է։
   Լինելով  գործարքի  մեջ  մտած  կողմի  սուբյետիվ  ընկալման արդյունք` կարևոր է դառնում հստակություն հաղորդել վավերության որոշման պրոցեսին։
 Լուիզա ՄելիքսեթյանԷԱԿԱՆ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅԱՆ՝ ՈՐՊԵՍ ԳՈՐԾԱՐՔԻ ԱՆՎԱՎԵՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԻ ՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԻՐԱՌ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ գործարք, կամք, կամահայտնություն, էական մոլորություն, խաբեություն, անվավերություն, բարեխղճություն։

Էական նշանակության մոլորության ազդեցության տակ կնքված գործարքը, լինելով կամքի և կամահայտնության անհամապատասխանությամբ կնքված գործարք, մոլորության ազդեցության տակ հայտնված անձի հայցով  կարող է ճանաչվել անվավեր։
  Պրակտիկայի տեսանկյունից կարևոր է պարզել այն չափանիշները, որոնք հնարավորություն կտան հստակ տարանջատել մոլորությունը անվավերության մեկ այլ պայմանից` խաբեությունից, ապա  նաև  առհասարակ  մոլորությունն  էական  մոլորությունից։
   Այդ  հարցերի  պարզաբանումը  հնարավոր  է  դառնում`  հիմնվելով  արտասահմանյան  երկրների  համապատասխան  իրավական  կարգավորումների  ու  դատական  պրակտիկայի վրա և համադրելով դրանք ներպետական կարգավորման հետ։
