ԴՐՎԱԳՆԵՐ ԵԳԻՊՏԱՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ․ ՀԱՅԵԳԻՊՏԱԿԱՆ ՄԻՋՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸՀայերը Եգիպտոսում հաստատվել են շատ վաղուց։
  Եգիպտոսում հաստատվածառաջին  հայերի  մասին  տեղեկությունը  վերաբերում  է   մ.թ.ա.  1-ին  դարին։
   Եգիպտոսի երկարամյա  կառավարիչ,  հռոմեացի   Սալլյուստոս   պատմիչը  հայտնում  է,  որԵգիպտոսում բավականին թվով հայեր էին ապրում և իշխող դիրքեր ունեին [1]։
 1805 թ. Եգիպտոսի կուսակալ է նշանակվել Մուհամեդ Ալին, ում իրականացրածվարչական  ու  տնտեսական  բարենորոգումները  զգալիորեն  նպաստել  են  երկրիսոցիալ-տնտեսական  և  քաղաքական  զարգացմանը։
   Մուհամեդ  Ալին  բարյացակամվերաբերմունք ուներ հայերի նկատմամբ։
  Ինչպես նշում է պատմաբան Արշակ Ալպոյաճյանը,  «միշտ  սիրեց  հայերը»  և  «քաջալերեց  զանոնք»,  քանզի  նրանք  «անշահախնդիր տարր մըն» էին, «կրնային եվրոպացիներեն ավելի օգտակարապես ծառայել»  [2]։
   Կրոնական  հանդուրժողականության  պայմաններում  հայերը  երկրի  գրեթեբոլոր ոլորտներում բարձր դիրքեր են զբաղեցրել։
  XIXդ. վերջին և XX դ. սկզբին հայերըմեծ դեր էին խաղում Եգիպտոսի տնտեսական կյանքում՝ հաջողությամբ մրցակցելովթե՛ իրենց տեղական, թե՛ այլ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչ գործընկերներիհետ։
  Հայերը կարևոր պաշտոններ էին վարում Եվրոպական գործերի և եգիպտականվաճառականության  դիվանում,  որն  արտաքին  գործերի  և  առևտրի  բարձրագույնմարմինն էր։
  Այդ դիվանի հաջորդական երեք նազիրներն են եղել Պողոս Յուսուֆյանը(1808-1844  թթ.),  Յակուբ  Արթին  բեյ  Չրաքյանը  (1844-1850  թթ.)  և  Առաքել  բեյՆուբարյանը (1850-1853 թթ.)։
  Աչքի է ընկել նաև Ստեփան բեյ Դեմիրճյանը (1855-1857թթ. ղեկավարել է երկրի Արտաքին նախարարությունը)։
  Պետական ղեկավար պաշտոններում գործել են նաև Խոսրով Չրաքյանը (1800-1873 թթ.), Արիստակես ԱլթունՏյուրին (1804-1858 թթ.) և այլք։
  Հաճախ օտարները Եգիպտոսի Արտաքին և առևտրինախարարությունն  անվանել  են  «Պալե  Արմենիեն»  և  գնահատել  հայ  գործիչներիհեղինակությունը՝  «Հայերը  մուտք  են  գործել  ամեն  տեղ։
   ...Հայկական  համայնքնամենազորն է փոխարքայի արքունիքում» [3]։
 1841 թ. անգլիական դիվանագիտությունը կարողացավ հասնել Մուհամեդ Ալիիհրաժարականին՝  արդյունքում  կրճատելով  Եգիպտոսի  արտաքին  քաղաքական  ևտնտեսական մի շարք իրավասություններ։
  19-րդ դարի կեսին Եգիպտոսը մասամբանցել  է  Մեծ  Բրիտանիայի  գաղութային  վերահսկողության  ներքո։
   Նուբար  փաշաՆուբարյանը 1857 թ. նշանակվել է Երկաթուղու և տրանսպորտի վարչության պետ,հետո չորս անգամ եղել է Արտաքին գործերի նախարար (1866-1874, 1875-1876, 18781879, 1884-1888 թթ.), ապա երեք անգամ՝ վարչապետ (1878-1879, 1884-1889, 18941895  թթ.)։
   Հետագայում  դարձել  էր  նաև  Մուհամեդ  Ալիի  որդու՝  Իբրահիմի  թարգմանիչն  ու  խորհրդատուն  [4]։
   Նրա  անմիջական  մասնակցությամբ  1876  թ.  Եգիպտոսում  ստեղծվել  էին  Միջազգային  (կամ  Խառը)  դատարանը  և  Նոթաբլներիպալատը, որով վերջ էր դրվել օտար տերությունների քաղաքական միջամտությանը։
 Հայերը գլխավորապես բնակվում էին Կահիրեում և Ալեքսանդրիայում։
  Ըստ Ա.Գարտաշյանի՝  Ալեքսանդրիայի  հայկական  գաղութը  սաղմնավորվել  է  ֆրանսիացիների    ներխուժման  տարիներին  [5]։
   1891  թ․-ին  Եգիպտոսի  Արտաքին  գործերինախարար  էր  նշանակվել  հայազգի  Տիգրան  փաշա  տ’Ապրո  Բագրատունին  ևիրականացրել  է  մի  շարք  բարեփոխումներ՝  ավատատիրության  հետամնացությանհաղթահարման, եգիպտական բանակի ամրապնդման քաղաքականության ուղղությամբ  [2]։
     Եգիպտոսի  հայ  համայնքին  հնուց  ի  վեր  տեղական  իշխանություններըճանաչվել  են  իբրև  հոգևոր  համայնք՝  շնորհելով  անհրաժեշտ  արտոնություններ։
 Մինչև  1311  թ.  եգիպտահայ  եկեղեցական  համայնքը  գտնվել  է  Կիլիկիո  կաթողիկոսության, 1311-1839 թթ.՝ Երուսաղեմի, 1867 թվականից՝ Կ. Պոլսի պատրիարքությունների, իսկ ահա 19-րդ դարի վերջից՝ Մայր Աթոռ Սբ Էջմիածնի կաթողիկոսությանենթակայության ներքո։
 1885  թվականից,  ի  պաշտպանություն  Բեռլինի  վեհաժողովի  61-րդ  հոդվածովնախատեսված՝ Արևմտյան Հայաստանում կատարվելիք բարենորոգումների, եգիպտահայ համայնքում ծավալվում է լայն շարժում։
  Այս հարցում բախվում են համայնքիաշխատավոր  խավերը  և  ունևորները։
   Այդ  ժամանակ  նորաստեղծ  մի  շարք  ընկերություններ պահանջում էին բողոքի ձայն բարձրացնել ընդդեմ թերակատար բարենորոգումների։
   Այդ  ընկերություններից  «Հառաջադիմասերներ»-ի  միությունն  էր,  որսկզբում  կապված  էր  Մ.  Փորթուգալյանի  «Հայաստանի  զանգվածներու  միության»հետ։
  Վերջինիս պայքարն ուժգնացել է Ալեքսանդրիայում՝ կապված «Նեղոս» շաբաթաթերթի  լույսընծայման  հետ։
   Պահպանողականների  ու  «Հառաջադիմասերների»պայքարը հանգեցրել էր ոստիկանության միջամտությանը։
  Ի վերջո, նրանց հաջողվելէր  կառավարության  միջոցով  բանտարկել  «Հառաջադիմասերների»-ի  ղեկավարներին և փակել «Նեղոս» շաբաթաթերթը [6]։
 Պետք է նշել, որ  20-րդ դարի սկզբից եգիպտահայ համայնքում գործող ազգայինկուսակցությունների քաղաքական կողմնորոշումն արևմտյան բուրժուազիայի շահերիհամապատասխան արևմտաեվրոպական էր։
  Վերակազմյալ Հնչակյան, Հայ սահմանադրական  ռամկավար  ու  Դաշնակցություն  կուսակցությունները,  պատրանքներսնուցելով  թուրքական  բուրժուազիայի  հռչակած  ազատության  և  արդարությանսկզբունքների  նկատմամբ,  ոչ  թե  առաջ  էին  քաշում  Հայաստանի  անկախությանհարցը, այլ բավարարվում էին ընդամենը ներքին ինքնավարությամբ։
 Բալկանյան պատերազմի տարիներին ակտիվանում է ներհամայնքային կյանքը։
 1912 թ. նոյեմբերի 3 թվակիր նամակով «Եգիպտահայ գաղութի ներկայացուցիչները»(Է. Աղաթոն, Տիգրան խան Քելեկյան, Վահան Մալեզյան, Առաքել Փափազյան, ԼևոնՄկրտիչյան, Վահան Զարդարյան և ուրիշներ) Ամենայն հայոց Գևորգ Ե կաթողիկոսինդիմում  են  գրում,  ապա  դեկտեմբերի  13-ին  եգիպտահայերի  անունից  հեռագիրդիմումներ  ուղարկվում  մեծ  տերություններին  (Ռուսաստանի  ցարին,  Անգլիայի  ուԻտալիայի  թագավորներին,  Գերմանիայի  և  Ավստրո-Հունգարիայի  կայսրերին,Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի նախագահներին)։
  1913թ. հունվարին Կահիրե է հասնում Ամենայն հայոց կաթողիկոսի կոնդակը, որով Պողոս Նուբարը նշանակվում է կաթողիկոսական պատվիրակ (հետագայում ստեղծվեց նաև Ազգային պատվիրակությունը)։
 Առաջին  համաշխարհային  պատերազմի  տարիներին  եգիպտահայ  համայնքնանգնահատելի ավանդ է ունեցել հայ գաղթականներին ու կամավորներին օժանդակելու  գործում։
   Հենց  պատերազմի  սկզբում  Կահիրեի  ու  Ալեքսանդրիայի  հայերըԹիֆլիս  ուղարկեցին  20.000  ռուբլի,  ապա  Պողոս  Նուբարի  ջանքերով  հիմնվեց«Ազգային շահերու պաշտպանության հիմնադրամը», իսկ մինչև  1915 թ. մարտի 15-ըհավաքել և Էջմիածին է ուղարկվել 60.000 ռուբլի [7]։
  Ըստ որոշ տեղեկությունների՝մինչև  1915  թ.  իրադարձությունները  20.000  հայ  էր  բնակվում  Եգիպտոսում  ևՀաբեշստանում  [8]։
   Հայությանը  օժանդակելու  համար  ստեղծվում  է  Հայկականբարեգործական ընդհանուր միությունը (հիմնադրվել է 1906 թվականի ապրիլի 15-ինԿահիրեում՝ ազգային գործիչ Պողոս Նուբարի և եգիպտահայ համայնքի ականավորներկայացուցիչների նախաձեռնությամբ)։
  Ստեղծվել է նաև հայկական Կարմիր խաչը(1915 թ., Ալեքսանդրիա)։
  1915 թ. դեկտեմբերին ֆրանսիական և անգլիական նավերը,տեսնելով  Մուսալեռան  հերոսական  ինքնապաշտպանների  «Քրիստոնյաներըվտանգի մեջ են» գրությունը, օգնության եկան և տեղափոխեցին ինքնապաշտպանվող 4058 հայերին Պորտ Սաիդ, որտեղ հետագայում շատերը մտան Ֆրանսիական(հայկական) լեգեոնի կազմի մեջ։
 1919-1923 թթ. Եգիպտոսում բռնկված համաժողովրդական ապստամբությունըցնցեց բրիտանական կայսերապաշտության հիմքերը։
  1919 թ․-ի հակաբրիտանականապստամբությունն իր դրոշմը թողեց հայ-եգիպտական հարաբերությունների հետագա  զարգացման  վրա։
   Արդյունքում  թալանվեցին  հայերի  կրպակներն  ու  վաճառատները․ ներխուժեցին բնակարաններ, կոտորեցին որոշ թվով հայերի [7]։
  1922 թ.Եգիպտոսը հռչակվեց սահմանադրական միապետություն։
  Մարտի 15-ին Եգիպտոսիթագավոր  դարձավ  Ֆուադը,  իսկ  մեկ  տարի  անց՝  1923  թ.  ապրիլի  19-ին,  հրապարակվեց  Եգիպտոսի  սահմանադրությունը,  որով  ազգային  փոքրամասնություններին իրավունք էր տրվել ինքնուրույն վարելու ներհամայնքային գործերը։
 1920 թ. նոյեմբերին դրամահավաքության նպատակով Անդրանիկը երկու ամսովմեկնել է նաև Եգիպտոս` Ալեքսանդրիա, ապա Կահիրե` արժանանալով եգիպտահայերի  ջերմ  ընդունելությանը։
   Այնուհետև  Անդրանիկը  մեկնել  է  Պորտ  Սայիդ,  ծանոթացել  հայկական  վրանաքաղաքի  և  հայ  լեգեոնականների  կյանքին  [9]։
   Հայժողովրդի կյանքում բացառիկ իրադարձություն էր Հայաստանի օգնության կոմիտեիստեղծումն Ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի նախագահությամբ(հիմնադրվել է  1921 թվականի սեպտեմբերին  Երևանում)։
  ՀՕԿ-ի խնդիրն էր օգնելՄայր Հայաստանի սովյալ բնակչությանը, օժանդակել շինարարությանը, սերտ կապեր  հաստատել  աշխարհով  մեկ  սփռված  հայ  տարագիրների  հետ,  նրանց  համախմբել հայրենիքի շուրջը։
  Եգիպտոսի ՀՕԿ-ը կազմվեց 1926 թ. փետրվարի 28-ինԿահիրեում։
   Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմը  կարևորագույն  իրադարձություն  էր,  որը  փոխեց  իրերի  առկա  վիճակը  միջազգային  հարաբերություններում  ևընդհանրապես  աշխարհում։
   1943  թ.  եգիպտահայերը  մասնակցեցին  «ՍասունցիԴավիթ» տանկային զորասյան օգտին կազմակերպված հանգանակությանը։
  Հասարակության  բոլոր  խավերը,  ինչպես  գրում  է  եգիպտահայ  գրող,  հրապարակախոսԳառնիկ  Սվազլյանը.  «ավուր  հացի  համար  պայքարող  ընտանիքի  հայրեր»  ինքնաբուխ կերպով մուծել են իրենց լուման» [10]։
 Պետք է նշել, որ եգիպտահայության կյանքում բացառիկ նշանակություն ունեցավ Եգիպտահայ ազգային խորհրդի ստեղծումը։
  Խորհուրդը կյանքի կոչվեց Կահիրեում  (1945  թ.  հոկտեմբերի  11,  Ալ.  Սարուխանի  նախագահությամբ)  և  Ալեքսանդրիայում (1945 թ. դեկտեմբերի 12, Ս. Շահպազի նախագահությամբ, Հ. Գալընյանի, Տ.Սեֆերյանի,  Համբար  Դավթի,  Գ.  Սվազլյանի  և  այլոց  անդամակցությամբ)  իրարիցանջատ գործող ազգային խորհուրդների միավորմամբ, որոնց աջակցում էին Ռամկավար-ազատական  ու  Հնչակյան  կուսակցությունները։
   Եգիպտահայ  ազգայինխորհրդի նպատակն էր. «1)  պահանջել  կցումը  Խ.  Հայաստանի՝  Թուրքիո  կողմե  բռնագրավված  հայկական նահանգներուն, որոնք ճշտված են Սևռի դաշնագրով ալ։
 2) Ըլլալ ջատագով ներգաղթին և անոր սատարել։
 3)  Մեր  դատին  պաշտպանությունը  հանձնել  անվերապահորեն  Խ.  Հայաստանին, որ իր կարգին կվայելե Խորհրդ. Միության... պաշտպանությունը։
 4) Մշակութային և հայրենասիրական կապեր հաստատել Մայր հայրենիքի հետ»և այլն [7]։
 Եգիպտահայ ազգային խորհրդի կատարած կարևոր քայլերից էր 1946 թ. ՄԱԿի նստաշրջանին ուղարկված հուշագիրը, որտեղ չորս լեզվով (հայերեն, արաբերեն,անգլերեն, ֆրանսերեն) ներկայացվում էր հայ ժողովրդի արդարացի պահանջները։
 Եգիպտահայ ազգային խորհուրդը գործեց մինչև 1948 թվականը, երբ բրիտանականկայսերապաշտները հալածանքներ սկսեցին ազգային-ազատագրական ուժերի դեմ։
 1950-ական  թվականների  սկզբից  եգիպտահայ  համայնքը  սկսել  է  նվազել՝  անխուսափելիորեն հանգեցնելով համայնքի ներուժի, ինչպես նաև եգիպտական հասարակության մեջ ինտեգրվածության աստիճանի նվազմանը։
   1952 թվականի Հուլիսյանհեղափոխությունը, որը  կազմակերպել էին Գամալ Աբդել Նասերն ու նրա կողմնակիցները,  տապալում  է  Եգիպտոսի  իշխանությունը։
   Գամալ  Աբդել  Նասերի  կառավարման ժամանակ ևս բազմաթիվ հայեր լքում են Եգիպտոսը [11]։
 Ինչպես Եգիպտոսի ամբողջ պատմական ընթացքի, այնպես էլ եգիպտահայերիկյանքի ու գործունեության համար շրջադարձային էին Անվար ալ-Սադաթի նախագահության տարիները (1970-1981 թթ.)։
  Եգիպտահայերի՝ վերը նշված արտագաղթըքիչ թե շատ կանխվել է Սադաթի հռչակած «բաց դռների» քաղաքականությամբ։
  Այնհնարավորություն է տվել գործարար մարդկանց, այդ թվում՝ հայերին, ինչ-որ չափովկայունացնելու  իրենց  տնտեսական  դրությունը։
   Ըստ  որոշ  տվյալների՝  1974  թ.Եգիպտոսում  հայերի  թիվը  10  հազարից  փոքր-ինչ  ավելի  է  եղել։
   Սադաթի  նախագահության  հենց  առաջին  տարիներին  եգիպտահայ  ազգային  իշխանություններըկարողացան  հաջողություն  արձանագրել՝  կապված  ազգապատկան  հողերի  վերադարձի հետ, ինչը փաստում են Կահիրեի առաջնորդարանի հաղորդագրությունները[12]։
   Եգիպտոսի  հայ  համայնքի  պատմական  այս  շրջանն  ավարտվեց  1981  թ.հոկտեմբերի  6-ին,  երբ  Կահիրեի  արվարձանում  ռազմական  շքերթի  ժամանակսպանվեց Եգիպտոսի նախագահ Սադաթը։
  Չնայած Եգիպտոսի իշխանությունների,մասնավորապես՝ Սադաթի հայանպաստ քաղաքականությանը՝ հայերը շարունակումէին  արտագաղթել,  ինչին  նպաստեց  1970-ական  թթ.  վերջին  և  1980-ական  թթ.սկզբին պետության ներքաղաքական սրված իրավիճակը։
 Եգիպտոսն  արաբական  աշխարհի  առաջին  երկրներից  էր,  որ  ճանաչեցՀայաստանի Հանրապետության անկախությունը 1991 թվականին։
  ՀՀ անկախությանձեռքբերումից  հետո  հայ-եգիպտական  հարաբերությունները  թևակոխեցին  որակապես  նոր  փուլ,  ինչը  բազում  հնարավորություններ  ընձեռեց  թե՛  երկկողմ,  և  թե՛բազմակողմ համագործակցության համար [13]։
  1992 թ․ մարտի  9-ին երկու երկրներիմիջև  հաստատվել  են  դիվանագիտական  հարաբերություններ։
   Նույն  թվականիսեպտեմբերին  Կահիրեում  բացվել  է  Մերձավոր  Արևելքում  Հայաստանի  Հանրապետության  դիվանագիտական  առաջին  ներկայացուցչությունը։
   Ինչպես  իրավացիորեն նշել է Պերճ Թերզյանն իր  «ՀՀ Եգիպտոսի Դեսպանատան Ծննդոցը» գրքում,«Արդարեւ,  ՀՀ  Եգիպտոսի  դեսպանատան  կայացման  մեջ  կարեւոր  դեր  ունեցանԳահիրէի ազգային առաջնորդարանը, ՀԲԸՄ-ը, շօշափելի նիւթական աջակցութիւնբերող քանի մը անհատներ եւ, անոնց կողքին, եգիպտահայ համայնքին զաւակներէնշատեր,  իւրաքանչիւրը  ըստ  իր  կարելիութեան  կամ  բարիկամեցողութեան»  [14]։
 Դեսպանությունը  տեղակայված  է  Կահիրեի  Զամալեք  կղզի-թաղամասում,  որտեղգտնվում են նաև բազմաթիվ այլ պետությունների դեսպանություններ։
  1993 թ. ապրիլից  Երևանում  գործում  է  Եգիպտոսի  դեսպանությունը։
   1992  թ․-ին  ՀայաստանիՀանրապետության  արտգործնախարար  Րաֆֆի  Հովհաննիսյանը  մեկնել  է  Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետություն, հանդիպումներ ունեցել քաղաքական մի շարքգործիչների  հետ՝  արդյունքում  1992  թ․  մարտի  9-ին  կնքվելով  «ՀՀ  և  ԵԱՀ  միջևդիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին» համաձայնագիրը։
  Այսայցին  նախորդել  էր  1992  թ․-ին  Եգիպտոսի  փոխվարչապետ  Քամալ  ալ-Գանզուրիայցը  Հայաստան։
   1992  թ.  մայիսին  Հայաստանի  առաջին  նախագահ  Լևոն  ՏերՊետրոսյանը  պետական  այցով  մեկնել  է  Եգիպտոս,  հանդիպել  նախագահ  Հոսնի Մուբարաքի, արտգործնախարար Ամրո Մուսայի, և, իհարկե, եգիպտահայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ։
  Պաշտոնական այցի շրջանակներում 1992 թ․ մայիսի27-ին կնքվել է «ՀՀ և ԵԱՀ միջև տնտեսական և գիտատեխնիկական համագործակցության մասին» համաձայնագիրը։
  Այսպիսով, նորանկախ Հայաստանի և Եգիպտոսիմիջև  բուռն  համագործակցություն  է  սկսվում  քաղաքական,  տնտեսական,  մշակութային և գիտական ոլորտներում՝ շարունակվելով նաև հետագա տարիներին։
 Փաստորեն,  հայ-եգիպտական  միջպետական  հարաբերությունների  զարգացման  գործում  անուրանալի  է  եգիպտահայ  համայնքի,  նրա  նշանավոր  ներկայացուցիչների ակտիվ գործունեության, ինչպես նաև հայ-եգիպտական դարավոր բարեկամության  դերը։
   Եգիպտահայ  համայնքը  ներկայումս  էլ  ծավալում  է  հայանպաստգործունեություն՝  մտապահելով  անցյալի  վառ  ու  կարևոր  դրվագները։
   Այսպիսով,հայկական սփյուռքի մաս կազմող յուրաքանչյուր համայնք պետք է ծավալի հայաստանակենտրոն նպատակային և կազմակերպված գործունեություն այնպես, ինչպեսեգիպտահայ  համայնքը։
   Ուստի,  հայ  իրականության  մեջ  բացառիկ  նշանակությունունեցող  այս  համայնքի  գործունեությունն  ուսանելի  օրինակ  է  կազմակերպվածհայկական համայնքի և մշակութային օջախի համար, որտեղ զարգացել և ժամանակիընթացքում  պահպանվել  են  հայկական  ինքնության  և  ազգային  նկարագրի  բոլորբաղադրատարրերը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Մսըրլյան Գ., Ականաւոր հայեր Եգիպտոսի մէջ, Գահիրէ, 1947, էջ 12։
 [2] Ալպօյաճեան Ա., Արաբական Միացյալ Հանրապետութեան Եգիպտոսի Նահանգըեւ հայերը (Սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը), Գահիրէ, 1960, էջ 61-2, 95-7։
 [3]  Ավագյան  Ք.,  Եգիպտոս,  «Հայոց  պատմություն»,  հ.  3,  գիրք  երկրորդ,  Երևան,2015, էջ 334։
 [4]  Robert  Hunter  F.,  Egypt  Under  the  Khedives,  1805-1879։
   From  HouseholdURL։
   https։
 //www.amazon.com/Egypt-Under-Khedives-GovernmentBureaucracy/dp/977424544X (Accessed։
  15.04.2018).[5]  Գարտաշեան  Ա.,  Նիւթեր  Եգիպտոսի  հայոց  պատմութեան  համար,  հատոր  Բ,Վենետիկ, 1986, էջ 115։
 [6] Աբրահամյան Ա., Համառոտ ուրվագիծ. Հայ գաղթավայրերի պատմություն, հատոր Բ, Երևան, 1967, էջ 63-4։
 [7]  Թոփուզյան  Հ.,  Եգիպտոսի  հայկական  գաղութի  պատմություն  (1805-1952),Երևան, 1975, էջ 173, 220, 270-1։
 [8] Մելիքսեթյան Հ., Արևմտահայերի բռնագաղթը և սփյուռքահայերի հայրենադարձությունը Սովետական Հայաստան (1915-1940 թթ.), Երևան, 1975, էջ 110։
 [9]  Ավագյան  Ք.,  Զորավար  Անդրանիկ  Օզանյանի  գործունեությունը  արտերկրում(1919–1927 թթ.), Պատմա-բանասիրական հանդես, № 2 , Երևան, 2015,  էջ 143-65։
 [10] Սվազլյան Գ., Հայրենիքիս համար, Երևան, 1965, էջ 36։
 [11] Agnieszka Dobrowolska, Jaroslaw Dobrowolski, Heliopolis։
  Rebirth of the City ofthe Sun, Egypt, 2006, p. 1667, URL։
 https։
 //books.google.am/books?id=g1s80vojgmEC&printsec=frontcover&dq=heliopolis+eb Q6AEIJTAA#v=snippet&q=armenians&f=false (Accessed։
  18.05.2018).[12]  Խաչատրյան  Ա.,  Եգիպտահայ  համայնքը  1970-1981  թվականներին,  Երևան,2008, էջ 49-55։
 [13]  Կարապետյան Ռ.,  Կահիրեի  համալսարանում  հայագիտական  կենտրոնի  հիմնադրման պատմությունը,  Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, № 3, Երևան,2016, էջ 46, URL։
  http։
 //lraber.asj-oa.am/6598/1/45.pdf (հղումը կատարվել է՝ 13․02․2018)։
 [14] Թերզյան Պ., ՀՀ Եգիպտոսի Դեսպանատան Ծննդոցը», Գահիրէ, 2012, էջ 12, URL։
 http։
 //egypt.mfa.am/u_files/file/Egypt/Genesis%20of%20the%20embassy%20new.pdf։
 Թոփակյան ՄարիամԴՐՎԱԳՆԵՐ ԵԳԻՊՏԱՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ․ ՀԱՅԵԳԻՊՏԱԿԱՆ ՄԻՋՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ Եգիպտոսի հայ համայնք, Մուհամեդ Ալի, Առաջին և Երկրորդհամաշխարհային պատերազմներ, Եգիպտահայ Ազգային խորհուրդ, Հուլիսյանհեղափոխություն, դիվանագիտական հարաբերություններ։

Այս հոդվածը սեղմ ակնարկ է եգիպտահայ համայնքի, նրա անցյալի և ներկայի  իրողությունների, երկրում գործող համազգային կառույցների և դրանց գործունեության,  Հայաստանի  հետ  եգիպտահայ  համայնքի  հարաբերությունների  մասին։
   Եգիպտահայ  համայնքը  բոլոր  պատմափուլերում  նշանակալի  հաջողությունների  է  հասել  երկրի պետական-քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և հոգևոր-մշակութային կյանքի  տարբեր ոլորտներում՝ շնորհիվ երկրում հայերի նկատմամբ դրական վերաբերմունքի։
