Նախաբան։
   Անչափահասներիէականազդեցությունողջհանցավորության  վրա։
   Սա  պայմանավորված  է  այն  հանգամանքով,  որանչափահասները,գտնվելով  խոցելի  տարիքում,  արագորենինտեգրվում են հանցավոր ենթամշակույթի տարրեր կրող «համայնքին»։
 Սրա  հետևանքով  դրանում  առկա  հակաիրավական  վարքագիծըամրապնդվումֆիզիկականխթանիչներում,  որն  էլ  ապագայում  այդ  վարքագիծը  շտկելու  և պրոֆեսիոնալիզմի  մակարդակի  հասցնելու  միջոցով  ծնում  է  հանրորենվտանգավոր նոր արարքներ, ինչն ունի իր տեղը հանցավորության մեջ։
 է  անչափահասներիհոգևորևԱյսհանգամանքովմիշտօրակարգային  է  լինում  անչափահասների  վերաբերյալ  օրենսդրությանմշակումը, համակարգումն ու զարգացումը։
 էլ  պայմանավորված՝գրեթեՄինչ անդրադառնալը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով1 (այսուհետ՝  Օրենսգիրք)  քննչական  գործողություններին  անչափահասների  մանսակցության  առանձնահատկություններին,  հարկենքհամարում  անդրադառնալ  այն  հարցին,  թե  ինչ  է  նշանակումանչափահաս՝  դատավարական  իմաստով։
   Այս  առումով,  կարծում  ենք,ընդունելի  է  իրավաբանական  գրականության  մեջ  արտահայտված  այնկարծիքը,  համաձայն  որի՝  «թեև  ՀՀ  քրեական  դատավարությանօրենսգրքի  50-րդ  գլուխը  նվիրված  է  անչափահասների  վերաբերյալվարույթի առանձնահատկությունների կարգավորմանը, սակայն ինչպեսայդ  գլխի  դրույթներում,  այնպես  էլ  օրենսգրքում  ընդհանրապեսբացակայում  է  «անչափահաս»  հասկացությունը։
   Իսկ  այս  վարույթըկիրառելու  չափանիշ  է  համարվում  մինչև  18  տարեկան  հասակումհանցանք  կատարած  լինելը  (439-րդ  հոդված,  մաս  1-ին),  այսինքն՝վարույթի  կարգը  կիրառելու  չափանիշը  նյութաիրավական  է,  ոչ  թեդատավարական» [1]։
 է,որըձեռքբերմաննհամակարգնպատակաուղղվածՔննչական գործողությունը քրեադատավարական օրենսդրությամբսահմանված  կարգով  վարույթն  իրականացնող  մարմնի  կողմիցմինչդատական  և  դատական  քննության  փուլում  հետքառաջացմանմեխանիզմի շրջանակում իրականացվող որոնողական և ճանաչողականգործողություններիէապացուցողական  տեղեկության  ձևավորմանը  [2]։
   Այլ  կերպ՝  քննչականգործողությունները,  ինչպես  ամբողջ  քրեական  դատավարության,այնպես  էլ  դրա  առանձին  վարույթներով  (այդ  թվում՝  անչափահասինվերաբերող),  ապացույցներիգործողությունների  համակարգ  է։
   Սրանից  հետևում  է,  որ  ապացուցողականգործունեության հիմքում ընկած են հենց քննչական գործողությունները։
 Քննչական  գործողություններին  անչափահասի  մասնակցությանվերաբերյալ  առանձնահատկությունները  վերաբերում  են  անչափահասին  քննչական  գործողության  կանչելու  կարգին,  այն  անձանցշրջանակին,  ովքեր  կարող  են  մասնակցել  անչափահասի  մասնակցությամբ  իրականացվող  քննչական  գործողությանը,  հարցաքննությանիրականացման  դատավարական  կարգին,  ինչպես  նաև  պաշտպանիպարտադիր  մասնակցությանը  [3]։
   Պետք  է  նշել,  որ  Օրենսգիրքըուղղված2 ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք, ընդունվել է 1998 թվականի հուլիսի 1-ին ՀՀ Ազգայինժողովի  կողմից,  ուժի  մեջ  է  մտել  1999  թվականի  հունվարի  12-ին,  գործում  է։
   ՀՕ-248,  ՀՀՊՏ1998.09.21/22(55)։
 սահմանում  է  միայն  հարցաքննությանը  անչափահասի  մասնակցությանը  վերաբերող  առանձնահատկությունները։
   Օրենսգրքում  չկաառանձին  հոդված,  որը  նվիրված  լինի  քննչական  գործողություններինանչափահասի  մասնակցության  դատավարական  առանձնահատկություններին։
 Այս  խնդրի  լուծման  նպատակով  անհրաժեշտ  է  նշել  Նախագծի 212-րդ  հոդվածի  իրավակարգավորումը,  որը  հնարավորինս  փորձել  էամրագրել  այն  ընդհանուր  դրույթները,  որոնք  կարելի  է  տարածելքննչական գործողության մասնակցող անչափահասի վրա։
  Այս հոդվածիառաջին  մասի  համաձայն՝  անչափահասի  կամ  անգործունակիմասնակցությամբ  քննչական  գործողության  կատարմանը  ներգրավվումէ  հոգեբանի  որակավորում  ունեցող  անձ  (հոգեբան)։
   Անչափահաս  կամանգործունակ  տուժողի  կամ  վկայի  մասնակցությամբ  քննչականգործողության կատարմանն իրավունք ունի մասնակցել նրա օրինականներկայացուցիչը։
 Վերը  նշված  հոդվածի  առաջին  մասից  պարզ  է  դառնում,  որՆախագիծը  էականորեն  առաջընթաց  է  արձանագրել  Օրենսգրքիհամապատասխան  նորմերի  համեմատ։
   Այդ  մասին  է  վկայում  այն,  որՆախագծով  բոլոր  քննչական  գործողություններին  անչափահասիմասնակցության  դեպքում  ներգրավվում  է  հոգեբան։
   Նշենք,  որՕրենսգրքով  միայն  անչափահաս  տուժողի  և  վկայի  համար  էնախատեսված  առանձին  կարգավորում  առ  այն,  որ  նրանցհարցաքննությունը  կատարվում  է  մանկավարժի  մասնակցությամբ։
 Սակայն սա վերաբերում է այն անչափահաս տուժողին կամ վկային, ում16 տարին չի լրացել (Օրենսգրքի 207-րդ հոդվածի 2-րդ մաս)։
 Այժմ անդրադառնանք նշված դրույթների տարբերություններին։
 Նախ,  Օրենսգիրքը  չի  նախատեսում  քննչական  գործողություններին  անչափահասի  մասնակցության  առանձնահատկություններ,  այնվերաբերում  է  միայն  հարցաքննությանը։
   Սրանից  բացի,  Օրենսգրքիսահմանափակ  կարգավորումները  վերաբերում  են  միայն  անչափահասվկային  կամ  տուժողին։
   Այստեղ  հարց  է  առաջանում.  իսկ  այնդեպքերում,  երբ  հարցաքննվում  է  անչափահաս  կասկածյալը  կամմեղադրյալը  կամ  էլ  դատապարտյալը,  անհրաժեշտ  չէ՞  արդյոք  այդդեպքում  նույնպես  մանկավարժ  ներգրավել  [4]։
   Չէ՞  որ  մանկավարժներգրավելու էությունը այն է, որ հարցաքննողը հնարավորինս այնպիսիհարցաքննության  տակտիկա  մշակի,  որը  ավելի  քիչ  բացասականհոգեբանական  ազդեցիկ  գործոն  կունենա  անչափահասի  վրա։
 Ուշադրության  է  արժանի  նաև  այն  հանգամանքը,  որ  այս  ամենըվերաբերում  է  մինչև  16  տարեկան  տուժողին  կամ  վկային,  այնինչՆախագծի՝ վերը նշված հոդվածում տարբերակում չի դրվում մինչև 16 և16-18  տարեկան  անչափահասների  միջև,  այլ  խոսվում  է  հենցանչափահասի մասին։
 Հաջորդ նկատառումը վերաբերում է մանկավարժի կամ հոգեբանիմասնակցության արդյունավետությանը։
  Ճիշտ է, մանկավարժը անցնումէ  դասընթացներ  նաև  հոգեբանությունից,  բայց  գրեթե  հնարավոր  չէհանդիպել մի իրավիճակի, որ նա ավելի պատրաստված լինի կամ ավելիբարձր պրոֆեսիոնալիզմ դրսևորի, քան հոգեբանը, որը տիրապետում էմանկական հոգեբանության առանձնահատկություններին։
  Այս առումովևս  կարծում  ենք,  որ  գերադասելի  է  հենց  հոգեբանի,  այլ  ոչ  թեմանկավարժի մասնակցությունը, ինչն ամրագրված է Նախագծում։
 քննչականգործողությանէեղանակներգտնիԱնչափահասի՝ծանուցման  այլմասնակցությունըապահովվում  է  նրա  օրինական  ներկայացուցչի  միջոցով  (Օրենսգրքի205-րդ  հոդվածի  4-րդ  մաս)։
   Դատավարական  գրականության  մեջօրինական  ներկայացուցչի  միջոցով  կանչելու  վերաբերյալ  արտահայտվել  է  կարծիք  առ  այն,  որ  դա  նպատակահարմար  է  այն  դեպքում,  երբանչափահասի  ծնողները  բնութագրվում  են  դրական,  այսինքն՝  զերծ  ենհակաօրինական վարքագիծ ցուցաբերելուց։
  Այն դեպքում, երբ ծնողներըբնութագրվում  են  բացասական,  վարույթն  իրականացնող  մարմինըպետք[5]։
   Այդպիսիհնարավարություն  վարույթն  իրականացնող  մարմնին  ընձեռում  էՕրենսգրքի  205-րդ  հոդվածի  4-րդ  մասը,  համաձայն  որի՝  արգելանքիտակ  չգտնվող  անչափահասները,  որպես  կանոն,  կանչվում  են  իրենցօրինական  ներկայացուցիչների  միջոցով։
   Այստեղ  «որպես  կանոն»արտահայտությունը  թույլ  է  տալիս  եզրակացնել,  որ  հնարավոր  ենդեպքեր,  երբ  անչափահասը  կանչվի  այլ  անձանց  միջոցով,  որպիսիքկարող  են  լինել,  օրինակ,  ուսման  վայրի  վարչակազմը  կամ  քննիչիհայեցողությամբ այլ հաստատության ղեկավար կազմը կամ այլ անձինք,որոնք  կարող  են  պատշաճ  կերպով  ապահովել  անչափահասիներկայությունը։
   Անչափահաս  տուժողի  կամ  վկայի  հարցաքննությանըիրավունք  ունի  մասնակցելու  նրա  օրինական  ներկայացուցիչը։
   Սանշանակում  է,  որ  քննչական  գործողություն  իրականացնողը  որևէպարտավորություն  չունի  ներգրավելու  օրինական  ներկայացուցչին,բայց  բոլոր  այն  դեպքերում,  երբ  նա  ցանկություն  է  հայտնում  ներկագտնվելու,  քննիչը  պարտավոր  է  ապահովել  նրա  ներկայությունը։
 Իհարկե, նշվածը կրկին չի վերաբերում անչափահաս կասկածյալին կամմեղադրյալին, ինչը մեր կարծիքով բացթողում է։
   Արդեն  նշեցինք,  որ  անչափահասի  հարցաքննությանը  ներկագտնվելու  իրանունք  ունեն  նրա  օրինական  ներկայացուցիչը,  ինչպեսնաև  մանկավարժը։
   Թեպետ  ուղղակիորեն՝  Օրենսգրքի  քննչականգործողությունների  համակարգում  չկա  նշում  պաշտպանի  պարտադիրմասնակցության վերաբերյալ, այլ այն նշված է որպես կասկածյալի կամմեղադրյալի  իրավունք,  սակայն  դրա  պարտադիրությունը  ընդգծվում  էՕրենսգրքի  69-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  5-րդ  կետում,  համաձայն  որի՝քրեականմասնակցությունըպարտադիր  է,  երբ  հանցանքը  կատարելու  պահին  կասկածյալը  կամմեղադրյալն  անչափահաս  է։
   Այս  դրույթի  ուժով  վարույթն  իրականացնող մարմինը պարտավորվում  է անչափահասի նկատմամբ ցանկացածքննչական գործողություն իրականացնել պաշտպանի մասնակցությամբ։
 Ընդ  որում,  եթե  անչափահասը  հրաժարվի  պաշտպանից,  նա  իրավունքունի  չընդունելու  անչափահաս  կասկածյալի  կամ  մեղադրյալի  կողմիցպաշտպանից հրաժարումը (Օրենսգրքի 72-րդ հոդվածի 2-րդ մաս)։
 վարույթին  պաշտպանիգործովԱնչափահասիժամկետներիհարցաքննությանվերաբերյալՕրենսգրքի  և  Նախագծի  կարգավորումները  չեն  տարբերվում։
   ԻնչպեսՕրեսնգրքում,  այնպես  էլ  Նախագծում  հարցաքննությունը  չի  կարողտևել  անընդմեջ  4  ժամից  ավելի,  իսկ  անչափահասի,  ինչպես  նաևհոգեկան  խանգարմամբ  կամ  ծանր  հիվանդությամբ  տառապող  անձիհարցաքննությունը՝ 2 ժամից ավելի։
  Հարցաքննությունը թույլատրվում էշարունակել  հարցաքննվող  անձին  հանգստի  և  սնվելու  համարանհրաժեշտ  առնվազն  1  ժամ  ընդմիջում  տրամադրելուց  հետո։
   Օրվամեջ  հարցաքննության  ընդհանուր  տևողությունը  չի  կարող  գերազանցել8,  իսկ  անչափահասի,  ինչպես  նաև  հոգեկան  խանգարմամբ  կամ    ծանրհիվանդությամբ  տառապող  անձի  համար՝  6  ժամը։
   Այստեղ  առկա  չէորևէ  տարբերություն։
   Մեր  կարծիքով՝  այս  կարգավորումները  պետք  էտարածել  նաև  առերեսման  վրա,  քանի  որ  այն  հարցաքննությանտարատեսակ  է։
   Այս  խնդրի  լուծման  նպատակով  Նախագծի  224-րդհոդվածի  2-րդ  մասում  սահմանված  է՝  առերեսումը  կատարվում  էհարցաքննության`  սույն  օրենսգրքով  սահմանված  կարգով`  հաշվիառնելով  սույն  հոդվածով  սահմանված  առանձնահատկությունները։
 Սրանից  հետևում  է,  որ  անչափահասի  նկատմամբ  նշված  քննչականգործողությունը  իրականացնելիս  վարույթն  իրականացնող  մարմինըպարտավոր  է  պահպանել  անչափահասի  հարցաքննության  համարսահմանված ժամկետները։
 Վարույթն  իրականացնող  մարմինը  մինչև  հարցաքննություննսկսելը տասնվեց տարին չլրացած վկային կամ տուժողին բացատրում էգործին վերաբերող ամեն ինչի մասին ճշմարտացիորեն պատմելու նրապարտականությունը,  բայց  նա  չի  նախազգուշացվում  ցուցմունքներտալուց  հրաժարվելու  կամ  խուսափելու  կամ  ակնհայտ  սուտցուցմունքներ  տալու  համար  օրենքով  սահմանված  պատասխանատվության  մասին։
   Այս  դրույթը  պահպանվել  է  նաև  Նախագծում,սակայն  վերաբերում  է  անչափահասին՝  անկախ  դատավարականկարգավիճակից,  ինչը,  մեր  կարծիքով,  ավելի  համապարփակկարգավորում  է  (Նախագծի  212-րդ  հոդվածի  3-րդ  մաս)։
   Սակայնավելացել  է  ևս  մեկ  կարգավորում,  որը  վերաբերում  է  անչափահասմեղադրյալին։
   Նախագծի  415-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն՝  եթետասնվեց տարին չլրացած մեղադրյալը ցուցմունք տալու ցանկություն էհայտնում, ապա վարույթն իրականացնող մարմինը նրան տեղեկացնումէ  ճիշտ  ցուցմունք  տալու  պարտականության  մասին,  սակայն  չինախազգուշացնում սուտ ցուցմունք տալու համար օրենքով սահմանվածպատասխանատվության մասին։
 Եզրակացություն։
 Օրենսգիրքըսահմանումէքննչականդատավարականբոլորքննչականմասնակցությանըէմիայնհարցաքննությանը  անչափահասիվերաբերողառանձնահատկություններ։
   Օրենսգրքում  չկա  առանձին  հոդված,  որըգործողություններին  անչափահասնինվիրվածմասնակցությանառանձնահատկություններին։
 Նախագիծը առանձնացնում է ընդհանուր նորմեր, որոնց ուժով, օրինակ,հոգեբանը  պարտադիր  մասնակցություն  է  ունենում  անչափահասներիմասնակցությամբիսկՕրենսգրքով  միայն  մանկավարժ  է  մասնակցում  անչափահասիհարցաքննությանը,  որի  արդյունավետությունը  հոգեբանի  համեմատությամբ,  մեր  կարծիքով,  ավելի  պակաս  է։
   Օրենգիրքը  մինչև  16տարեկան  անչափահասի  մասնակցությամբ  իրականացվող  հարցաքննության  մասին  է  խոսում,  իսկ  Նախագիծը  նշում  է  անչափահաս,որն  ավելի  ընդգրկուն  հասկացություն  է։
   Նախագծով  հարցաքննությաննույն  կարգը կիրառվում է առերեսման դեպքում. դրա  մասին է վկայումՆախագծի  224-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասը,  որում  սահմանված  է՝առերեսումը  կատարվում  է  հարցաքննության`  սույն  օրենսգրքովսահմանված  կարգով`  հաշվի  առնելով  սույն  հոդվածով  սահմանվածգործողություններին,քննչականառանձնահատկությունները։
   Սրանից  հետևում  է,  որ  անչափահասինկատմամբ  նշվածգործողությունը  իրականացնելիսվարույթն  իրականացնող  մարմինը  պարտավորէ  պահպանելանչափահասի  հարցաքննության  համար  սահմանված  ժամկետները,ինչը  կարգավորված  չէ  Օրենսգրքով,  և  այս  հարցի  լուծման  նպատակովառաջարկում  ենք  նույնաբովանդակ  կարգավորում  նախատեսելՕրենսգրքում։
 Հոդվածը  ներկայացվել  է  ՇՊՀ-ի  29.09.2020թ.-ի  ուսանողականգիտաժողովին։

Սույն  աշխատանքում  համապարփակ  ձևով  ներկայացված  են  քննչական  անչափահասին  գործողություններին  նրանց  մասնակցելու  առանձնահատկություններ։
   Վերլուծված  են  հայրենական  քրեադատավարական  օրենսդրությունը  և  դատկան  պրակտիկան,  ներկայացված  են  տեսական  մեկանաբանությունները։
   Համաեմատականներ  են  անցկացված  ՀՀ  քրեական  դատավարության  գործող  օրենսգրքի  և  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի նախագծի միջև։
