ԱԶԱՏԱԶՐԿՄԱՆ ՀԵՏ ՉԿԱՊՎԱԾ ՊԱՏԺԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄԸԱՆՉԱՓԱՀԱՍՆԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲՊատիժը  հանցագործությունից  հետո  քրեական  իրավունքի  երկրորդ  հիմնականինստիտուտն է։
  Անչափահասների նկատմամբ նշանակվող պատիժների համակարգնաչքի  է  ընկնում  իր  կարևորությամբ  և  առանձնահատկությունների  սահմանման  անհրաժեշտությամբ։
   21-րդ  դ.  նախաշեմին  անչափահասների  խնդիրները  շարունակումեն մտահոգել ողջ մարդկությանը։
  Այս խնդրի լուծման ուղիներ փնտրում են աշխարհիգրեթե բոլոր պետություններում, այդ թվում՝ ՀՀ-ում։
  Չենք կարող ժխտել այն փաստը,որ  անչափահասների  կողմից  կատարվող  հանցագործություններն  առանձնանում  ենիրենց բնորոշ հատկանիշներով, որոնց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս  գտնելու  այնպիսի  լուծումներ,  մշակելու  պատիժների  այնպիսի  համակարգ,  որնառավելագույնս  կնվազեցնի  անչափահասների  հանցավորության  ծավալները,  կհանգեցնի  առողջ  իրավագիտակցություն  ունեցող  երիտասարդության  ձևավորմանը։
   Անչափահասների նկատմամբ նշանակվող պատիժների համակարգն աչքի չի ընկնում իրբարձր  արդյունավետությամբ։
   Պատիժների  համակարգում  ընդգրկված  պատժատեսակներից  գործում  է  միայն  ազատազրկումը,  որն  իր  բացասական  ազդեցությունն  էթողնում անչափահասի ապագա կյանքի վրա, դժվարացնում է հասարակությանը վերաինտեգրվելը։
   Ուստի  առավել  նպատակահարմար  ենք  գտնում  անչափահասներինկատմամբ պատիժ նշանակելիս շեշտը դնել ազատությունից զրկելու հետ չկապվածպատժատեսակների  վրա՝  պայմաններ  ստեղծելելով  անչափահասների  ուղղումն  առանց հասարակությունից մեկուսացնելու ապահովելու համար։
 ՀՀ  քրեական  օրենսգրքում  ամրագրված  պատիժների  համակարգում  ազատազրկման հետ չկապված պատժատեսակներն են տուգանքը և հանրային աշխատանքները։
   Դրանցից  յուրաքանչյուրին  առանձին-առանձին  անդրադառնանք՝  դրանց  էությունը, առկա խնդիրները պարզելու և համապատասխան լուծումներ տալու համար։
 Տուգանք։
   Այս  պատժատեսակը,  որն  ամենամեղմն  է  ընդհանուր  պատժի  համակարգում, օրենսդրի կողմից նախատեսվել է նաև անչափահասների նկատմամբ  նշանակվող պատիժների համակարգում։
  Համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 87 հոդվածի  1-ին  մասի՝  տուգանքը  կիրառվում  է  անչափահասի  ինքնուրույն  վաստակի  կամայնպիսի  սեփական  գույքի  առկայության  դեպքում,  որի  վրա  կարող  է  տարածվելբռնագանձում։
  Վերոնշյալ դրույթի մեկնաբանությունից ակնհայտ է դառնում, որ տուգանքի կիրառումն անչափահասի նկատմամբ ոչ բոլոր դեպքերում է հնարավոր, մասնավորապես՝ այն դեպքում, երբ անձն ունի ինքնուրույն վաստակ կամ բռնագանձմանենթակա  սեփական  գույք։
   Մեր  կարծիքով՝  ճիշտ  է  այս  դրույթի  նախատեսումը  ՀՀքրեական  օրենսգրքում,  քանզի  դա  բխում  է  անձնական  պատասխանատվությանսկզբունքից և հնարավորություն չի տալիս տուգանքը կիրառել այն դեպքում, երբ անչափահասը սեփական եկամուտ կամ գույք չունի։
  Այստեղից հետևում է, որ բռնագանձում չի կարող տարածվել նրա ծնողների գույքի վրա, ինչպես կիրառվում էր քրեականնախկին  օրենսգրքով,  որի  արդյունքում  խախտվում  էին  ոչ  միայն  պատժի  անհատականացման և անձնական պատասխանատվության սկզբունքները, այլև անխուսափելիության սկզբունքը, քանի որ հանցանք կատարածը ոչ մի հարկադրանք չէր կրում։
 ՀՀ  քրեական  օրենսգրքով  նախատեսվում  է,  որ  անչափահասների  նկատմամբնշանակված տուգանքը կիրառվում է անչափահասի ինքնուրույն վաստակի կամ այնպիսի  գույքի  առկայության  դեպքում,  որի  վրա  կարող  է  տարածվել  բռնագանձում,  ևբացառություն չի նախատեսում։
  Նմանատիպ կարգավորումն ուշադրության է արժանի ու գովելի է, սակայն պրակտիկան այլ բան է ցույց տալիս, մասնավորապես՝ անչափահասների  նկատմամբ  նշանակված  տուգանքը  հիմնականում  մարում  են  նրանցծնողները1։
  Արդյունքում, հանցանքը կատարում է անչափահասը, իսկ պատիժը կրումեն  ծնողները,  քանի  որ  անչափահասը  սեփական  եկամուտ  չունի։
   Ներկա  պայմաններում  տուգանքի  նշանակումը  դիտվում  է  որպես  պատժից  ազատում։
   Այս  ամենից  հետո  անհասկանալի  է,  թե  տուգանքը  որքան  արդյունավետ  կարող  է  լինել  անչափահասի նկատմամբ և որքանով կնպաստի վերջինիս ուղղման գործընթացին։
 Իրավաբանական  գրականության  մեջ  կարծիքներ  են  արտահայտվել,  որ  առհասարակ  տուգանքի  նշանակումով  չի  իրականացվում  պատժի  ուղղման  նպատակը։
 Դրանով պարզապես հանցագործին ավելորդ անգամ հիշեցվում է հետագայում ավելիշրջահայաց  և  հաշվենկատ  լինելու  անհրաժեշտության  մասին։
   Սրա  հետ  կապվածպետք  է  նշել,  որ  ԳԴՀ  օրենսդրությամբ  դրամական  տուգանք  անչափահասներինկատմամբ  չի  կիրառվում։
   Տուգանքի  նշանակումը  համարվում  է  դաստիարակչականներգործության համար ոչ պիտանի միջոց։
  Փոխարենը ԳԴՀ օրենսդրությամբ նախատեսված է այնպիսի քրեաիրավական միջոց, ինչպիսին է հանրորեն օգտակար գործունեություն իրականացնող հաստատության օգտին դրամական վճարումներ կատարելը, որը նշանակվում է միայն այն անչափահասների նկատմամբ, ովքեր մանր իրավախախտումներ  են  կատարել  և  ունեն  սեփական  միջոցներ։
   Բացի  այդ,  այս  վճարումները  կարող  են  իրականացվել  հանցավոր  գործունեության  արդյունքում  ստացվածեկամուտը բռնագրավելու ընթացքում։
 Որպեսզի  դատապարտյալի,  ինչպես  նաև  հասարակության  կողմից  տուգանքըգնահատվի  որպես  քրեական  պատիժ,  ամենից  առաջ  պետք  է  լինի  այնպիսին,  որզգալիորեն շոշափի դատապարտյալի գույքային շահերը։
  Այս առիթով Մ. Շարգորոդսկին գրել է. «Տուգանքը պետք է լինի բավականաչափ խոշոր չափերով, որպեսզի զգալի  լինի  տվյալ  մարդու  համար  և  կարողանա  ահաբեկող  ներգործություն  ունենալ»2։
 Անչափահասների դեպքում խնդիրը կրկնակի է. նախ և առաջ այն պետք է իսկապեսանչափահասի  միջոցներից  գանձվի,  և  երկրորդ՝  լինի  զգալի։
   Ուստի  անհրաժեշտ  էիրավակիրառ  ոլորտում  միջոցներ  ձեռնարկել  այս  խնդիրների  լուծման  ուղղությամբ,և  սույն  պատժատեսակը  նշանակել  այն  դեպքում,  երբ  հաստատապես  հայտնի  է  անչափահասի մոտ միջոցների առկայությունը։
 Վերոնշյալը  հաշվի  առնելով՝  առաջարկում  ենք  տուգանք  պատժատեսակը  սահմանել  միայն  16  տարին  լրացած  այն  անչափահաս  ամբաստանյալների  նկատմամբ,ովքեր  ինքնուրույն  գումար  են  վաստակում,  աշխատում  են  գործատուի  հետ  կնքվածաշխատանքային  պայմանագրով։
   Բացի  այդ,  տուգանքի  վճարման  համար  պետք  էսահմանել  տարաժամկետ  վճարման  համակարգ՝  սահմանելով  վճարման  ենթականվազագույն գումարի չափը։
 Տուգանքն  անչափահասի  նկատմամբ  նշանակվում  է  պատիժը  նշանակելու  պահին ՀՀ-ում սահմանված նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից հինգհարյուրապատիկի չափով։
  Կարծում ենք, որ ներկա իրադրությունում տուգանքի չափի նման1  Տե՛ս  «Հայաստանում  անչափահասների  նկատմամբ  նշանակված  տուգանքը  հիմնականում  մարում  եննրանց ծնողները», հասանելի էր՝ http։
 //shamshyan.com/old/arm/EJqQDUOa8P.html։
 2 Տե՛ս Цветинович А., Дополнительные наказания, Куйбышев, 1989, էջ 14։
 սահմանները, հաշվի առնելով անչափահասների եկամուտների հնարավոր ծավալները,  համապատասխանում  են  արդարության,  համաչափության  և  ողջամտության  չափանիշներին, եթե լուծենք տուգանքը փաստացի վճարողի հետ կապված խնդիրը։
 Տուգանքը լայնորեն կիրառվում է Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Շվեդիայում, Իտալիայում,  Շվեյցարիայում  և  այլ  երկրներում։
   Այդ  երկրների  քրեական  օրենսդրությանմեջ  տարբերակվում  են  տուգանքի  մի  քանի  տարատեսակներ։
   Դրանցից  ամենատարածվածը  դրամական  տուգանքն  է,  որի  չափը  որոշում  է  դատարանը`  քրեականօրենսգրքում  նշված  սահմաններում։
   Որոշ  երկրներում,  օրինակ՝  Իսպանիայում,  Գերմանիայում,  Ֆրանսիայում,  Ավստրիայում,  տուգանքը  նշանակվում  է  օրական  դրույքաչափով,  այսինքն`  որոշակի  օրերի,  ամիսների  և  տարվա  աշխատավարձին  համապատասխան։
   Գերմանիայում  գործում  է  նաև  ունեցվածքային  տուգանքը,  որը  նշանակվում է ոչ թե իբրև ազատազրկման այլընտրանք, այլ դրա հետ միասին։
  Ի տարբերություն դրամական տուգանքի, այն օրական դրույքաչափերի համակարգով չի հաշվվում, այլ դատարանի կողմից որոշված դրամական գումարի վճար է։
 Հանրային աշխատանքներ։
  Հարկ է նշել, որ մեր իրականության համար այս նորպատժատեսակը  բավականին  մեծ  արդյունավետությամբ  կիրառվում  է  ԱՄՆ-ում,Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Շվեդիայում և այլ երկրներում։
  Հանրային աշխատանքները,  որպես  պատժատեսակ,  առաջին  անգամ  1971  թ.  նախատեսվել  են  Շվեյցարիայիքրեական օրենսգրքում։
  Սկզբում այս պատժատեսակը կիրառվում էր միայն անչափահասների  նկատմամբ`  որպես  հիմնական  պատիժ։
   Հետագայում  այն  կիրառվեց  նաևչափահասների  նկատմամբ`  որպես  լրացուցիչ  պատիժ։
   Այսպիսով,  Շվեյցարիայի  քրեական  օրենսգիրքն  առաջինն  է  Եվրոպայում,  որ  հանրային  աշխատանքները  նախատեսել  է  որպես  հիմնական  պատիժ1։
   Շվեդիայում  հանրային  աշխատանքները  սահմանված են 40-ից 200 ժամ տևողությամբ։
  Այս պատժատեսակը կիրառվում է այն դատապարտյալների նկատմամբ, որոնց կապակցությամբ որոշում է կայացվել պատիժըպայմանականորեն  չկիրառելու  մասին։
   Հանրային  աշխատանքներն  իրականացվումեն  պրոբացիայի  ծառայության  տեսուչի  հսկողության  ներքո։
   Դատարանը,  հանրայինաշխատանքներ  նշանակելով,  որոշում  է  դրա  ժամկետը`  հաշվի  առնելով  կատարվածհանցագործության  ծանրությունը,  ինչպես  նաև  նշում  է  ազատազրկման  այն  ժամկետը,  որը  կարող  է  նշանակվել  դատապարտյալի  նկատմամբ,  եթե  նա  չարամտորենխախտի  հանրային  աշխատանքների  կատարման  պայմանները։
   Աշխատանքներիբնույթն  ու  տեղը  որոշվում  են  պրոբացիոն  ծառայության  կողմից2։
   Հետխորհրդայիներկրներից  հանրային  աշխատանքների  կիրառման  ուղղությամբ  առավել  հաջող  արդյունքների է հասել Լատվիան, որտեղ 3 տարվա ընթացքում այն 1.4%-ից աճել է մինչև 8%, իսկ հանրային աշխատանքների դատապարտող դատավճիռները դատարանիկողմից կայացվող որոշումների ընդհանուր զանգվածում մոտ 10% են։
  Հանրային օգտակար  աշխատանքները  Ֆինլանդիայում  փորձարարական  հիմունքներով  սկսեցինկիրառվել 1991 թ., իսկ 1994 թ. ապրիլի 1-ից այդ համակարգն ընդգրկեց ողջ երկիրը։
 Ֆրանսիայում այն կոչվում է աշխատանք ի շահ հասարակության և կիրառվում է դատապարտյալի համաձայնությամբ։
  Ֆրանսիայում և Անգլիայում այն 40-ից 240 ժամ է։
 Այս պատժատեսակի առավելությունն այն է, որ հանրային  աշխատանքների դատապարտված անձը, չխուսափելով պատժից, միաժամանակ չի հեռացվում իր ընտանիքից,  միկրոմիջավայրից,  պահպանում  է  աշխատանքը,  խուսափում  սոցիալականօտարացման  երևույթից,  ուղղիչ  հիմնարկի՝  հաճախ  կործանարար  ազդեցությունից։
 Սակայն,  ցավոք,  Հայաստանում  հանրային  աշխատանքները  դեռևս  արդյունավետ1 Տե՛ս “Уголовное право зарубежных государств. Общая часть”, Москва, 2003, էջ 91։
 2 Տե՛ս “Уголовный кодекс Швеции”, СПб., 2001, էջ 6։
 համարվել  չեն  կարող։
   2003  թ.  օգոստոսի  1-ից  2006  թ.  դեկտեմբերն  ընկած  ժամանակահատվածում  ՀՀ-ում  գրանցվել  են  հանրային  աշխատանքների  կիրառման  մոտերեք  տասնյակ  դեպքեր,  բայց  դրանք  բոլորն  էլ  վերաբերել  են  այն  իրավիճակներին,երբ  տուգանքը  վճարելու  անհնարինության  դեպքում  դատարանը  տուգանքը  կամդրա չվճարված մասը փոխարինել է հանրային աշխատանքներով։
  Այդ ընթացքում չիգրանցվել  մի  դեպք,  երբ  հանրային  աշխատանքները  կիրառվել  են  ազատազրկմանդատապարտված անձի խնդրանքով՝ որպես ազատազրկման այլընտրանք1։
  Նման վիճակը,  բնականաբար,  պայմանավորված  է  մի  շարք  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  գործոններով։
  Այդ գործոնների թվին են դասվում թե´ դատապարտյալների աշխատանքն օգտագործել ցանկացող գործատուների սակավությունը, թե´ հանրային աշխատանքների կիրառումն ապահովող հստակ գործող մեխանիզմի բացակայությունը, թե´ դատապարտյալների՝  հանրային  աշխատանքների  կատարմանը  ներգրավվելու՝  ազգայինմենթալիտետով  պայմանավորված  անհանդուրժողականությունը,  թե´  մտավախությունը, որ այս պատժատեսակի կիրառումը կարող է նոր հորիզոններ բացել  կոռուպցիայի ծաղկման համար։
  Այս ամենին գումարվում է նաև օրենսդրական մակարդակովմի շարք բացերի առկայությունը։
  Չնայած այս ամենին, գտնում ենք, որ օրենսդրականլիարժեք  կարգավորման  դեպքում  հանրային  աշխատանքներ  պատժատեսակը  արդյունավետ կաշխատի անչափահասների նկատմամբ, պարզապես պետք է փոփոխվինաև  նախատեսվող  աշխատանքների  բնույթը.  դրանք  պետք  է  նպաստեն  անչափահասի  կողմից  մասնագիտության  ձեռքբերմանը,  որևէ  արհեստի  յուրացմանը  կամդաստիարակչական նշանակություն կունենան։
 ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  54-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն.  «Հանրային  աշխատանքները դատարանի կողմից նշանակված, իրավասու մարմնի կողմից որոշվածվայրում չվարձատրվող, դատապարտյալի կողմից հանրության համար օգտակար աշխատանքների  կատարումն  է։
   Հանրային  աշխատանքները  կարող  են  նշանակվել  ոչմեծ կամ միջին ծանրության հանցագործություններ կատարած առավելագույնը երկուտարի  ժամկետով  ազատազրկման  դատապարտված  անձանց  նկատմամբ»։
   Հանրային աշխատանքներ չեն կարող նշանակվել դատավճռի կայացման պահին 16 տարինչլրացած  անձանց  նկատմամբ՝  ելնելով  մարդասիրության  սկզբունքից։
   Իսկապես,  16տարին  չլրացած  անձանց  դեպքում  այս  պատժատեսակի  կիրառումը  ժամանակակիցիմաստով  նպատակահարմար  չէ,  սակայն  դրա  նոր  բովանդակության  դեպքում  կարելի է վերանայել նաև այս նվազագույն տարիքը։
  Ակնհայտ է, որ եթե հանրային աշխատանքները  զուգակցվեն  արհեստի  ուսուցմամբ,  ապա  կարելի  է  կիրառել  նաև  16տարին  չլրացած  անչափահասների  նկատմամբ։
   Առաջարկում  ենք  անչափահասներիդեպքում հանրային աշխատանքներ նշանակել ոչ միայն ոչ մեծ և միջին ծանրության,այլև  բռնությամբ  կամ  այն  գործադրելու  սպառնալիքով  չզուգորդված  ծանր  հանցագործությունների  դեպքում,  քանի  որ  այս  խումբ  անչափահասները  ևս,  ազատությանմեջ գտնվելով, կարող են ուղղվել այս պատժատեսակի կիրառմամբ։
 Ուշագրավ է հատկապես այն հանգամանքը, որ հանրային աշխատանքները նշանակվում  են  որպես  որոշակի  ժամկետով  ազատազրկման  այլընտրանքային  պատժատեսակ,  և  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  հատուկ  մասի  որևէ  հոդվածի  սանկցիայում  այսպատժատեսակը չի նախատեսվում։
  Այս պատժատեսակի կիրառման համար անհրաժեշտ է, որ ուժի մեջ մտած դատավճիռն ի կատար ածելու կարգադրությունն ստանալուց  հետո`  20-օրյա  ժամկետում,  դատապարտյալը  գրավոր  դիմում  ներկայացնի։
   Այսդրույթը նախատեսված է ինչպես չափահաս, այնպես էլ անչափահաս հանցագործների համար։
  Մեր կարծիքով օրենսդիրն այս ընթացակարգը շատ է բարդացրել, և ան1 Տե՛ս http։
 //iravaban.net/1766.html։
 չափահասների դեպքում պատժատեսակն ու դրա կիրառման հիմքերը պետք է առանձին սահմանվեին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 5-րդ բաժնում, ինչպես սահմանվել են մյուսպատժատեսակները։
   Առաջարկում  ենք  հանրային  աշխատանքները  որպես  հիմնական  պատժատեսակ  նախատեսել  նաև  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  հատուկ  մասի  որոշհանցագործությունների  պատժամիջոցներում,  մասնավորապես՝  հասարակականկարգի  դեմ  ուղղված  հանցագործությունների  դեպքում։
   Այս  խումբ  հանցագործությունների  դեմ  պայքարում  այս  պատժատեսակը  արդյունավետ  միջոց  կարող  է  հանդիսանալ (օրինակ՝ խուլիգանություն կատարած անձանց ուղղման գործում)։
 ՀՀ քրեական օրենսգրքի 54-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ այս պատժատեսակը նշանակվում է 270-ից 2200 ժամ ժամկետով։
  Կարող ենք փաստել, որ այս շրջանակների  սահմանումն  արդարացված  չէ  հատկապես  անչափահասների  դեպքում։
 Առաջարկում  ենք  նախ  և  առաջ  անչափահասների  դեպքում  իջեցնել  նվազագույն  ևառավելագույն չափերը։
  Գտնում ենք, որ ինչպես հանրային աշխատանքների առավելագույն և նվազագույն սահմանները, այնպես էլ ազատազրկում պատժատեսակի փոխարինման  համապատասխանեցումն  օժտված  են  մի  շարք  առանձնահատկություններով։
   Մեր  կարծիքով՝  դա  այնքան  էլ  արդարացի  չէ  անչափահասների  համար,  ևառաջարկում ենք 270 ժամը, որը հավասարազոր է մոտավորապես 3 ամսվա, կրճատել  1  ամսվա,  այսինքն՝  90  ժամվա,  ինչի  հիման  վրա  կարելի  է  նաև  կրճատել  վերինսահմանը։
   Այս  առումով  կարևոր  է  մեջբերել  ՌԴ  քրեական  օրենսգրքով  նախատեսված պարտադիր աշխատանքները, որոնք կարող են անչափահասի նկատմամբ նշանակվել  40-ից  160  ժամվա  չափով։
   Մեր  կողմից  ընդունելի  է  համարվում  ՌԴ  այս  մոտեցումը,  որը  բխում  է  մարդասիրության  սկզբունքից,  ինչպես  նաև  այն  հանգամանքից,  որ  չի  կարելի  անչափահասի  նկատմամբ  նշանակել  նույն  չափի  պատիժ,  ինչ  չափահասի նկատմամբ է նշանակվում։
  Բացի այդ՝ ՌԴ քրեական օրենսգրքի համաձայն՝պարտադիր  աշխատանքները  անչափահասների  կողմից  կատարվում  են  նրանց  կարողությունների սահմաններում՝ ուսման և հիմնական աշխատանքային ժամերից հետո, ազատ ժամանակ1։
 Համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 51-րդ հոդվածի 4-րդ մասի՝ տուգանքը վճարելու  անհնարինության  դեպքում  դատարանը  տուգանքը  կամ  տուգանքի  չվճարվածմասը  փոխարինում  է  հանրային  աշխատանքներով`  հանրային  աշխատանքների  5ժամը  նվազագույն  աշխատավարձի  դիմաց։
   Եթե  տուգանքը  կամ  տուգանքի  չվճարված մասը հանրային աշխատանքներով փոխարինելու համար կատարված հաշվարկի արդյունքում ստացվում է պակաս, քան 270 ժամը, ապա նշանակվում է 270 ժամ,իսկ եթե այն գերազանցում է 2200 ժամը, ապա նշանակվում է 2200 ժամ։
 Այս  նորմի  կիրառումն  անչափահասների  նկատմամբ  ևս  ունի  իր  առանձնահատկությունները։
  Քանի որ անչափահասների նկատմամբ նշանակվող տուգանք պատժատեսակի չափը  տատանվում է նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից մինչևհինգհարյուրապատիկն ընկած սահմաններում, գտնում ենք, որ տուգանքի փոխարինման ժամանակ պետք է նվազագույն սահման ամրագրված չլինի, հակառակ դեպքումկստեղծվի  անարդարացի  իրավիճակ,  և  պատիժը  կփոխարինվի  ավելի  խիստ  պատժատեսակով  այն  դեպում,  երբ  անչափահասն  օբյեկտիվ  պատճառներով  ի  վիճակի  չէվճարել տուգանքը։
  Այս հարցի վերաբերյալ իր դիրքորոշումն է արտահայտել նաև ՀՀՍահմանադրական դատարանը։
  Մինչ Սահմանադրական դատարանի որոշման կայացումը,  այն  դեպքում,  երբ  հաշվակցում  էին  կատարում,  օրինակ`  տուգանքի  չվճարածմասը  հանրային  աշխատանքներով  փոխարինելու  համար,  և  արդյունքում  հանրայինաշխատանքների ժամկետը 270 ժամից պակաս էր ստացվում, ապա նշանակվում էր1 Տե՛ս “Уголовное право”, 2006, էջ 23։
 270 ժամ։
  Սահմանադրական դատարանի 2013 թ. ապրիլի 23-ի ՍԴՈ-1082 որոշմամբՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  51-րդ  հոդվածի  4-րդ  մասն  այնքանով,  որքանով  տուգանքըկամ տուգանքի չվճարված մասը հանրային աշխատանքներով փոխարինելու համարկատարված  հաշվարկի  արդյունքում  համարժեքորեն  չի  երաշխավորում  270  ժամիցպակաս տևողությամբ հանրային աշխատանքների կիրառման իրավական հնարավորություն  այն  անձանց  նկատմամբ,  որոնք  չունեն  տուգանքը  վճարելու  հնարավորություն`  արգելափակելով  նրանց  իրավական  պաշտպանության  արդյունավետ  միջոցիիրավունքի իրացումը, ինչպես նաև տարբերակված մոտեցում չի դրսևորում տուգանքը  վճարելու  անհնարինության  և  դրանից  խուսափելու  հանգամանքների  միջև,  ճանաչվել է ՀՀ Սահմանադրության 18-րդ հոդվածին հակասող և անվավեր։
 ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  84-րդ  հոդվածի  5-րդ  մասի  համաձայն՝  հանրային  աշխատանքները  կատարելուց  չարամտորեն  խուսափելու  դեպքում  հանրային  աշխատանքների չկրած մասը դատարանը փոխարինում է կալանքով կամ որոշակի ժամկետով  ազատազրկմամբ`  վերջիններիս  մեկ  օրը  հաշվարկելով  հանրային  աշխատանքների  3  ժամվա  դիմաց։
   Անչափահասների  դեպքում  հանրային  աշխատանքներից  վերադարձը դեպի ազատազրկում անթույլատրելի է։
  Հաշվի առնելով անչափահասներիառանձնահատկությունները՝ պետք է հնարավորինս զերծ մնանք նման իրավիճակներից, ուստի առաջարկում ենք հանրային աշխատանքները կատարելուց չարամտորենխուսափելու դեպքում դրանք փոխարինել տնային կալանքով։
 Հիշատակության  է  արժանի  նաև  այն,  որ  ՀՀ  աշխատանքային  օրենսգրքի  17-րդհոդվածի  համաձայն.  «…Տասնչորսից  մինչև  տասնվեց  տարեկան  անձինք  կարող  ենընդգրկվել  միայն  նրանց  առողջությանը,  անվտանգությանը,  կրթությանը  և  բարոյականությանը  չվնասող  ժամանակավոր  աշխատանքներում`  սույն  օրենսգրքի  101-րդհոդվածին,  140-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  1-ին  կետին,  155-րդ  հոդվածին  համապատասխան։
  Տասնչորսից մինչև տասնութ տարեկան անձինք չեն կարող ընդգրկվել աշխատանքի հանգստյան, ոչ աշխատանքային` տոնական և հիշատակի օրերին, բացառությամբ  մարզական և մշակութային միջոցառումներին մասնակցելու դեպքերի։
  14ից  մինչև  16  տարեկան  անձանց  հետ  կնքվում  է  ժամանակավոր  աշխատանքայինպայմանագիր»։
 Ըստ  էության,  հանրային  աշխատանքներ  կատարելը  պետք  է  նախ  համապատասխանի աշխատանքային օրենսգրքով սահմանված պահանջներին։
  Ճիշտ է, օրենքով  նախատեսված  է,  որ  դատավճիռը  կայացնելու  պահին  16  տարին  չլրացած  անձանց  նկատմամբ  հանրային  աշխատանքներ  չեն  նշանակվում,  սակայն  նույնիսկ  16տարին լրացած անձանց դեպքում կատարելը (հանրային աշխատանքների ներկա բովանդակության պայմաններում) կարող է ծանր հետևանքներ թողնել նրանց հետագահոգեկան, մտավոր ու ֆիզիկական զարգացման վրա և բացասաբար ազդել հասարակության  մեջ  նրանց  հաստատման  ու  ինքնագնահատականի  ձևավորման  վրա։
   Այսպատժատեսակի նշանակման համար որպես հիմք պետք է ընդունվեն 16 տարին լրացած  անչափահասների  ունակությունները,  կրթական  աստիճանը,  հետաքրքրությունները, և նրանք պետք է ներգրավվեն այնպիսի աշխատանքներում, որոնց կատարումըչի  հանգեցնի  անչափահասի  ֆիզիկական,  մտավոր  և  հոգեբանական  զարգացմանխաթարման։
   Կարծում  ենք,  որ  մեր  կողմից  առաջարկված  օրենսդրական  փոփոխությունները  կարող  են  նպաստել  անչափահասների  նկատմամբ  նշանակվող  ազատազրկման հետ չկապված պատիժների արդյունավետությանը։
 Տիգրան Ղազարյան ԱԶԱՏԱԶՐԿՄԱՆ ՀԵՏ ՉԿԱՊՎԱԾ ՊԱՏԺԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄԸԱՆՉԱՓԱՀԱՍՆԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ Բանալի բառեր՝ անչափահաս, տուգանք, հանրային աշխատանքներ, պատիժ,հանցավորություն, պատժի համակարգ, պատասխանատվություն, պատժի նպատակներ։

Պատիժը  հանցագործությունից  հետո  քրեական  իրավունքի  երկրորդ  հիմնական  ինստիտուտն է։
  Անչափահասների նկատմամբ նշանակվող պատիժների համակարգն աչքի է ընկնում  իր կարևորությամբ և առանձնահատկությունների սահմանման անհրաժեշտությամբ։
  21-րդ դ.  նախաշեմին անչափահասների խնդիրները շարունակում են մտահոգել ողջ մարդկությանը։
  Այս  պայթյունավտանգ խնդրի լուծման ուղիներ փնտրում են աշխարհի գրեթե բոլոր պետություններում,  այդ  թվում՝  ՀՀ-ում։
   Անչափահասների  նկատմամբ  նշանակվող  պատիժների  համակարգն  աչքի  չի  ընկնում  իր  բարձր  արդյունավետությամբ։
   Պատիժների  համակարգում  ընդգրկված  պատժատեսակներից գործում է միայն ազատազրկումը, որն իր բացասական ազդեցությունն է  թողնում անչափահասի ապագա կյանքի վրա, դժվարացնում է հասարակություն վերաինտեգրվելը,  ուստի  հեղինակը  առավել  նպատակահարմար  է  գտնում  անչափահասների  նկատմամբ  պատիժ  նշանակելիս  շեշտը  դնել  ազատությունից  զրկելու  հետ  չկապված  պատժատեսակների  վրա։
   Հեղինակի  կարծիքով՝  անհրաժեշտ  է  պայմաններ  ստեղծել,  որպեսզի  անչափահասների  ուղղումն ապահովվի առանց հասարակությունից մեկուսացնելու։
