ԼՈՒՐԻՍՏԱՆԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՐՍԱՆՅԱ UԵԿԱՎԱՐԱԿԱՆ ԳՈՐԸՆԹԱԻ ՈՐՈՇ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԵՐ ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԲԱԽՏԻԱՐԻ ՉԵՆ ԿՈՉՈՒՄ  Այստեղ ապրում են ավելի քան 30 խմբեր. Ցեղեր ՝ քրդեր, բախտիարներ, թաքստոցներ, լաքեր, թալիշներ, բալուչիներ, գուրաններ, գիլանցներ, մազանդարաններ, սեմնացիներ, խորասանյաններ և այլն   Իրանական համայնքներից բացի, Իրանում կան նաև այլ ազգային առանձնահատկությունների ներկայացուցիչներ ՝ հայեր, արաբներ, թյուրքական խմբեր:   Իրանի պատմության և ներկա իրավիճակի ուսումնասիրությունը հնարավոր է առանց երկրում ապրող ցեղերի մշակույթի, կյանքի ձևի և ավանդույթների համակողմանի ուսումնասիրության:   Այս հոդվածում մենք անդրադարձել ենք Իրանի Լոռեստան, Չահարմահալ և Բախտիարի Բախտիարի նահանգներում կատարված հարսանեկան ծեսերի ամփոփ ուսումնասիրությանը: Լեյքերսը, նորությունները և Բախտիարին իրանական ցեղային միությունների առանձին ճյուղ են և իրանական մշակույթի կրողներ են:  Վ.Մինորսկին նշում է, որ լաքերը Իրանի քրդական ցեղերի ամենահարավային մասնաճյուղն են, երբեմն դրանք խառնվում են նորությունների հետ:  Սակայն դրանք բոլորովին այլ ցեղեր են 1:  Միայն կենսակերպի իմաստով այս իրանական խմբերը կարելի է տեսնել քրդերի հետ մուրացկանության համակարգում: Lacquer նորությունների հարսանեկան ծեսերը, ավանդական ծեսերը հիմնված են հին սովորույթների վրա: Երբ երիտասարդները դառնում են տասնյոթ-տասնութ տարեկան, նրանք ունենում են ամուսին ընտրելու խնդիր:  Իրենց ծնողների հետ ամուսնանալու ցանկության ուղերձը փոխանցելու համար երիտասարդներն օգտագործում են մի շարք միջոցներ, անուղղակիորեն:  Երբ տղան մտադիր է ամուսնանալ, նա այնքան էլ չի օգնում հայրիկին գյուղատնտեսական և տնային գործերում ՝ փորձելով դա բացատրել ծնողներին:   Եվ քանի որ լաքերի համար այս հարցը բարձրացնելը բարոյապես անընդունելի է, ծնողները դիմում են ամուսնության հարցերում մեծ հեղինակություն ունեցող մարդկանց ՝ միջնորդներին:  Այս ընթացքում խնդրի մասին տեղյակ մեկը, հանդես գալով որպես միջնորդ, խոսում է նրա հետ ամուսնության մասին:  Հայրը հայտարարում է հարսանիքն անցկացնելու իր պատրաստակամության մասին և միջնորդին հրամայում է եւս երկու անձանց հետ գնալ աղջկա տուն խնամակալության:   Նշենք, որ գյուղում ապրող երիտասարդներն աղջիկ են ընտրում ՝ ըստ իրենց դիրքի ու ունեցվածքի:   Երեխաները միանշանակ ենթարկվում են իրենց ծնողների կամքին:   Այնուհետև խնամակալության համար ընտրված անձինք գնում են հարսնացուի հայրը `խնդրին տեղեկացնելու համար:  Փեսայի հարազատներից մեկը, դիմելով աղջկա հորը, ասում է. «Այդ մարդու որդուն պետք է ընդունես որպես քո ծառա և ամուսնացնես քո աղջկան»: Աղջկա հայրը սկզբում լռում է, կարծես թե համաձայն չէ նրանց առաջարկի հետ 2:  Սակայն միջնորդներից մեկի հորդորով նա սկսում է խոսել ամուսնության ծախսերի, վճարված գումարի (mahriye) մասին:   Այդ ընթացքում խնամակալներից յուրաքանչյուրը, ավանդույթի համաձայն, կրճատում է հարսանեկան արարողության համար նախատեսված ծախսերը: Ֆինանսական խնդիրները լուծելու համար հարսն ու փեսան հայրերը հանդիպում են առանձին ՝ նշելով հարսին տրված գլխարկի չափը («շիրբահ տր»):  Նշանադրության նախօրեին փեսան նախապես որոշված ​​գումարի մի մասը հանձնում է աղջկա հորը, որպեսզի նա կարողանա կազմակերպել հարսանիքը ՝ իր աղջկա օժիտը գնելու համար («jahizye»): Այնուհետեւ սկսվում է նշանադրության արարողությունը («նամզադի»), երբ փեսան նվերներով գնում է հարսնացուի մոտ:  Քանի որ ընտանիքներում գերակշռում է պարկեշտությունը, մինչ ամուսնությունը փեսան իրավունք չունի հայացք գցել իր ապագա ամուսնուն, ինչպես հարսնացուն իրավունք չունի նայելու փեսային:  Ընթրիքից հետո փեսան վերադառնում է տուն և հարսանիքից ամիսը մեկ անգամ կարող է այցելել միայն 3: Նշանադրության օրը փեսայի հարազատները նվերներով, երգերով ու երաժշտությամբ գալիս են հարսին ու հանձնում պատրաստած նվերները:  Հարսնացուի միությունը ստեղծվում է «aqd» (նշանադրություն) կոչվող արարողությամբ 1: Հարսանիքի օրը որոշում կայացնելուց հետո սկսվում են հարսանեկան արարողության նախապատրաստական ​​աշխատանքները:  Հարսնացուի ընտանիքը ոչխար է որպես հարսանեկան նվեր ուղարկում գյուղապետին, ինչը մեծ հարգանք է վայելում գյուղացիների շրջանում:  Տղայի ընտանիքը այնուհետև տեղեկացնում է գյուղի մոլլային, որ հրավերներ կատարի հարազատներին հրավիրելու համար, քանի որ հրավիրվում են երաժիշտներ, հարսանեկան հանդեսը ուղեկցելու տեղական գործիքներով ՝ հիմնականում զուռնա-դհոլով: Հրավեր ստանալուց հետո հարազատները շտապեցին ներկա լինել հարսանեկան արարողությանը:   Փեսայի սերտ կապերով պատանիները ՝ աշխույժները, ձիեր են հեծնում ու գնում հարսնացուի տուն: Հասնելով վայր ՝ երիտասարդները ձիավարության ցույցեր են կազմակերպում ՝ իրենց քաջությունն ու ուժը ցույց տալու համար, իսկ հարսնացուի հարազատները նրանց ակնածանքով են դիմավորում:  Հյուրերը հարսանիքի գիշերը նշում են հարսնացուի օջախում: Հաջորդ առավոտ կանայք հարսին տանում են զուգարան, լողացնում և զարդարում ծեսերով:   Հեննան անխախտ դեր ունի այս պաշտամունքի մեջ:   Հարսին տնից դուրս բերելուց առաջ դռան առաջ դրվում է ամուսնության պայմանագիրը («aqdname»), որով պետք է անցնի հարսնացուն:   Սրա նշանակությունը հետևյալն է. «Այս փաստաթղթի համաձայն ՝ դուք ուրիշի կյանքի գործընկեր եք, պետք է հավատարիմ լինեք նրան ձեր ողջ կյանքի ընթացքում»: Նախքան հարսնացուն հեռանա իր տնից, նրա եղբայրը կամ հայրը նրա մեջքին կապում են մետաքսե գոտի, որի տակ դնում է քաղցրավենիք:  Հարսնացու մտնելուց հետո փեսան պետք է բացի գոտին և բաժանի քաղցրավենիք նվերներ մատուցող երիտասարդներին:   Մինչդեռ գոտում քաղցրավենիքի առկայությունը վկայում է նորապսակների երջանիկ, խաղաղ ու ներդաշնակ կյանքի մասին: Գոտի կապելու ծեսը կապված է զրադաշտական ​​ավանդույթի հետ ՝ որպես աշխատանքի նոր խորհրդանիշի:   Դուստրը, մտնելով կյանքի նոր, պատասխանատու փուլ, ստանձնում է իր ամուսնուն հավերժ հավատարիմ մնալու պարտավորությունը:  Հարսնացուն սպիտակ հագնված է:  Սպիտակ գույնը խորհրդանշում էր մաքրությունն ու անկեղծությունը:  Oroրադաշտականության մեջ «սպիտակ» -ը խորհրդանշում էր մաքրությունն ու մաքրությունը, երբ զրադաշտական ​​համայնքին միանալու պահին մի երեխա սպիտակ շապիկով էր հագնվում ՝ որպես սպիտակ նշանակության դրվագ: Երբ հարսը տուն է մտնում, փեսայի ծնողները շաբաշ են կազմակերպում («āšdbāš», «šābāš»), այսինքն ՝ նրա գլխին ու դեմքին փող են ցանում:  Այս պահին մի կին մոտենում է հարսին ՝ մի կողմում պահելով պղնձե սկուտեղ, որի մի կողմից այրվող կրակ էր, իսկ մյուս կողմից ՝ գարի, ջուր և ճրագ:  Սկզբում հարսնացուի դեմքն ու գլուխը ցողեք գարիով և ջրով: Սա խորհրդանշում է հարսն ու փեսան միմյանց հանդեպ լի սիրով:   Հետո նրանք կրակի վրա աղ դրեցին ՝ հարսնացուն չար աչքից պաշտպանելու համար:  Այրվող լամպն ունի այն խորհրդանիշը, որ ամուսինների ամբողջ կյանքը պայծառ է: Երբ հարսը մտնում է փեսայի տուն, նախ նրան տալիս են մի տղա, որպեսզի նրա առաջնեկը տղա լինի: Ամբողջ երեկոն շարունակվում է ձիավարության և նետաձգության տպավորիչ խաղերով, ինչպես նաև փայտերով պարելով, որոնք հարսանեկան հանդեսի զգալի մասն են կազմում:   Հարկ է նշել, որ այս տեսակի խաղային մրցույթները Իրանում տարածված են եղել հին ժամանակներից:   Դրանք դեռ նկարագրված են Պահլավիի աշխատություններում (Շապուհի Հաջիաբադի արձանագրությունը, «ellsանգերի հիշողությունը» և այլն): Հարսի գյուղ մտնելուն պես փեսան և մի քանի ընկերներ կանգնում են մուտքի մոտ ՝ քաղցրավենիք շաղ տալով հարսի գլխին ՝ ի նշան ամուսնու մշտական ​​գերակայության և հովանավորչության:  Նորապսակները միմյանց մի կտոր քաղցրավենիք են նվիրում, և նրանք երկու կտոր շաքար են մանրացնում իրենց գլխին, որպեսզի նրանց ամբողջ կյանքը լինի քաղցր և սիրով լի: Այսպիսով, հարսանեկան արարողությունը շարունակվում է մինչ ուշ գիշեր:   Հետո փեսան գնում է նոր կոշիկների համար հատուկ կահավորված սենյակ ՝ «հեջլե»:  Հեջլը մտնելուց հետո նա պետք է նայի դեպի եռանիկա 3, ծնկի իջնի, աղոթի, երջանկություն խնդրի ամուսնական կյանքի մնացած մասի համար և խնդրի բարեկեցություն: 1-ը ամուսնության պայմանագիր է, որն անցկացվում է հարսնացուի տանը:  Տե՛ս Betteridge A., Javadi H., Aqd, Encyclopaedia Iranica, 1986, http: //www.iranicaonline.org/articles/aqd-marriage-contrucl-rnarriagc-contruct-ceremonv. 2 Modi J., The parsis- ի navjote արարողությունը, http: //www.avesta.org/ritual/navjote.htm: 3 մահմեդականներ աղոթելիս դեմքերը շրջում են դեպի Մեքքա կամ ալ-Կաաբա:  Իսլամի տարածման առաջին տարիներին Երուսաղեմը սրբազան քաղաք էր:   Այնուամենայնիվ, Մուհամեդ մարգարեն (Խ.Ա.Ո.Ն.) Մեքքայից Մեդինա ուխտագնացություն կատարելուց տասնյոթ ամիս անց, մահմեդականները սկսեցին դեմ առ դեմ աղոթել Կաաբայի հետ:  Տե՛ս Rezvan E., al-Kibla, Islam. Клонциклопедический словарь, Москва, 1991, с. 136. Բակտայարների շրջանում, երբ փեսան պատրաստ է ամուսնության բոլոր ավարտին բոլոր հարսնացու ընտանիքի հետ բանակցությունները բավականին մեծ հարսանիք կազմակերպելու համար, փեսան կամ նրա եղբայրը գնում են այն տոհմերը, որոնք ինչ-որ կերպ կապված են նրանց հետ ՝ բուրուզի նվեր, որը ներառում է ոչխար, այծ և այլն) հավաքելու համար:  Այս կենդանիները օգտագործվում են հարսանեկան ընթրիք պատրաստելու համար:   Սա օգնում է հարսն ու փեսային խուսափել ֆինանսական բեռից:  Այսպիսով, կարելի է ասել, որ սա այն եզակի ավանդույթներից է, որը պահպանվել է Բախտիարացիների շրջանում, դա նրանց սոցիալական և մշակութային գործունեության մի մասն է:   Այս պատրաստություններից հետո ընտանիքի անդամներն ու հարազատները հավաքվում են հարսանիքի օրը:   Կանայք տղամարդիկ հեծնում են, քայլում, սազում, դհոլնվագ: Հարսանիքին, ինչպես բոլոր ընտանեկան արարողություններին, մասնակցում են ամբողջ ցեղի անդամները:   Ավանդույթի համաձայն, նրանք հավաքվում և քննարկում են հարսանիքի ծախսերը («pul-e arusi»):  Այնուամենայնիվ, ավելի աղքատ ընտանիքները ստիպված են տարիներ խնայել իրենց հարսանիքը նշելու համար:  Խանների, պետերի, տոհմերի առաջնորդների հարսանիքները նշվում են մեծ շքեղությամբ և տևում են 2-3 շաբաթ 1: Բախտիարիների շրջանում հարսանեկան արարողությունը ուղեկցվում է ավանդական տարբեր խաղերով ու պարերով, որոնցից մի քանիսը նշված են ստորև: Պարեք թաշկինակով («dasmal bazi»): Այս տեսակի պարի մեջ կանայք և աղջիկները կազմում են տղամարդկանց շրջան, երկու ձեռքի թաշկինակ են թափահարում երաժշտության մեջ ՝ ոտքերը երաժշտության համար տեղափոխելու համար:   Կանայք և տղամարդիկ պարում են նույն խմբում, քանի որ հարսանեկան արարողության ժամանակ թույլատրվում է նրանց մասնակցությունը մեկ պարային խմբում: Նրանք կարող են միավորվել մյուս պարողների հետ դհոլ և սազ երաժշտության ներքո: Կանանց պարը բավականին տպավորիչ է, քանի որ նրանք հագնում են գունագեղ հագուստ, զարդեր և թաշկինակներ 2: Դանդաղ պար Այս պարի ընթացքում պարողները ռիթմով կատարում են երեք քայլ առաջ և երեք քայլ հետ:  Այստեղ ռիթմն ավելի դանդաղ է, քան Բախտիարի մյուս պարերում: Արագ պար Այս պարի քայլերը նույնն են, ինչ դանդաղ պարում, բացառությամբ, որ ռիթմն ավելի ուժեղ է:   Պարողները արագ թաշկինակները շարժում են գլխի շուրջ և դնում ուսերին:  Նրանք քայլեր են կատարում առաջ: Արձանի պար: Այս պարը կատարվում է սազի հնչյունների ներքո:  Երբ երաժշտությունը դադարում է, պարողները անշարժ կանգնում են այնտեղ, որտեղ այդ պահին են; նրանք չեն շարժվում, քանի դեռ երաժշտությունը չի շարունակվում:   Փորձառու պարողներ, ովքեր կանգնած են և շարժվում են ճիշտ պահերին: Փեսայի տուն տանող ճանապարհին սազ / դհոլ երաժշտություն է նվագվում, կանայք երգում են «դովալի» կոչվող երգ, իսկ տղամարդիկ ձի են նստում ու կրակում:  Այս ընթացքում փեսան ձիավարելիս «գողանում» է հարսնացուի վարագույրը ու հեռանում:  Մյուս ձիավորները փեսայի հետ ընկնում են վարագույրը վերցնելու համար:  Երբ ինչ-որ մեկին հաջողվում է այն փեսայից վերցնել, մյուսները հետապնդում են նրան: սա շարունակվում է մինչև նրանք հասնեն փեսայի տուն: «Չոո բազի» կամ «տարկե բազի» կոչվող խաղը) խաղում են երկու տղամարդիկ, ովքեր ցույց են տալիս իրենց քաջությունը պաշտպանել ցեղին պատկանող տարածքը:   Սա ցեղի անդամներին տալիս է անվտանգության զգացում և կանխում արտաքին թշնամիների կողմից հնարավոր հարձակումները:  Չուբազիի համար օգտագործվում են երկու փայտե ձողեր, որոնք կոչվում են «տարկե» և «դարակ»:  «Տարկե» -ը նռան, ուռենու կամ թթի ծառի ճյուղերից կտրված բարակ փայտե փայտ է, որը դրվում է ջրի մեջ ՝ այն ավելի ճկուն դարձնելու համար:  «Դարակ» -ը խիտ, կաղնու ծառ է, որն օգտագործվում է հարձակվողներից պաշտպանվելու համար:   Խաղը սկսվում է Sazi Jdhol- ի երաժշտությունից:  Հաստ ձեռնափայտ ունեցող անձը ավելի շատ առաջ է շարժվում, քան բարակ ձեռնափայտ ունեցող մասնակիցը, պարային շարժումներ կատարելիս նրանք պահում են ձողերը երկու ուսերին, ձողերի երկու կողմերն էլ երկու ձեռքով պահում են և մի քանի անգամ քայլում:   Երբ բարակ ձեռնափայտով տղամարդը հարձակվում է, մյուսը շրջվում է պաշտպանվելու համար ՝ իր փայտի մի ծայրը դնելով ոտքերի մոտ, իսկ մյուս ծայրը հենվում է ուսին:  Մասնակիցը բարակ փայտով առաջ է գնում և հարվածում իր փայտով: Եթե ​​հարվածը դիպչի հակառակորդի ծնկներին, խաղը շարունակվում է, իսկ եթե այն խփում է հաստ փայտի, մասնակիցները փոխանակում են ձեռնափայտերի:  Բոլորը, ովքեր ներկա են Sazi- ի երաժշտությանը, ծափահարում են բուռն ծափահարություններով: Երբ արարողությունն ավարտվում է, փեսան պատրաստվում է հարսին իր տուն տանել (այս գործընթացը կոչվում է «արուսբարուն»):  Այդ պահին հարսի եղբայրը, սպիտակ հագուստով փաթաթված, կոնֆետ է ամրացնում հարսի մեջքին:   Սա կյանքի քաղցրության խորհրդանիշն է:   Այնուհետև հարսնացուն սպիտակ գլխաշոր է հագնում ՝ գլուխը և դեմքը ծածկելով մետաքսե շղարշով («բուրկա»): Բախտիարիները հավատում էին, որ հարսնացուի մեջքին շաքար կամ կոնֆետ ավելացնելը օրհնություն կբերի նրան:  Երբ հարսը ժամանում է փեսայի տուն, նա ներս չի մտնում, քանի դեռ փեսայի հորից նվեր չի ստացել:  Սա կոչվում է «ger zanon»:  Նվեր ստանալուց և տուն մտնելուց հետո ոչխարները զոհաբերում են հարսնացուի համար:   Ոչխարի արյունը քսում են հարսնացուի կոշիկներին `նրանց կյանքը օրհնելու համար: Խնջույքից հետո և ընդունելությունից հետո, ավանդույթի համաձայն, հյուրերը նվերներ են մատուցում հարսին (Բախտիարներն այս նվերը անվանում են «յուզի»): Բախտիարների շրջանում ժողովրդական պարը խորհրդանշում է համերաշխություն և միասնություն, նրանք պարում են ձեռք ձեռքի տված, կողք կողքի:  Danceեղի մի խումբ անդամների հետ պարը ցույց է տալիս, որ բոլոր որբերը համախմբված են ցանկացած արտաքին հարձակման դեմ և վճռական են պահպանելու իրենց մշակութային արժեքները 1: Այսպիսով, նկարիչների ծեսերն ու ծեսերը, նորությունները, Բախտիարիներն արտացոլում են համաիրանական իրականությունն ընդհանրապես:   Նրանց ավանդույթների արմատները բավականին խորն են. overամանակի ընթացքում դրանք որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվել, մասամբ բովանդակային առումով, որոնք հիմնականում պայմանավորված են իսլամի ազդեցությամբ: Հասմիկ Գալստյան Հարսանիքի արարողակարգի որոշ մանրամասներ ԻՐԱՆԻԱԲԱԼԵԼԻ ԵՎ ԲԱԽՏԻԱՐԻ, ԼՈՒՐԻՍՏԱՆԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ Հիմնաբառեր. Իրանական ցեղեր, հարսնացուներ, ժողովուրդներ, նորություններ ծիսական, խնամակալության, նշանադրության, սովորույթների, ավանդական խաղերի և պարեր , ։

Իրանական հասարակությունն իր մեջ ներառում է բազմաթիվ իրանական ցեղեր և հանրույթներ։
  Սույն հոդվածում  անդրադարձ  ենք  կատարել  Չահարմահալ  և  Բախթիարի,  Լուրիստան  նահանգներում  բնակվող  լուրերի,  լաքերի և բախթիարների հարսանեկան արարողությանը։
  Ծեսն անց է կացվում հետևյալ փուլերով` խնամախոսություն, նշանադրություն, ամուսնական պայմանագրի` «aqd»-ի կնքում, հարսանիք։
  Վերջինս ուղեկցվում է հետաքըրքիր  ավանդական  պարերով  և  խաղերով։
   Այս  ծիսակատարության  մեջ  հիմնականում  պահպանվել  են  հին  սովորույթներն ու բարքերը։
