ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐՈՒՄ ՍՏԱՎՐՈՊՈԼԻ ՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔԸ Հայկական սփյուռքի գործոնը կարևոր է արդի հայկական ժամանակաշրջանի պատմության մեջ:   Այսօր աշխարհի շատ երկրներում, բացի բնիկ, մեծամասնություն կազմող բնակչությունից, ապրում են տարբեր ժամանակներում, տարբեր պատճառներով հայրենիքից ներգաղթած օտարերկրացիներ ՝ ազգային փոքրամասնություններ:   Արտերկրի հայերը հիմնում են դպրոցներ, եկեղեցիներ, հասարակական կազմակերպություններ, որոնց միջոցով փորձում են պահպանել իրենց ինքնությունը:  Սակայն Սփյուռքի գոյատևման հիմնական գրավականը հայրենիքի ՝ Հայաստանի Հանրապետության հետ կապի առկայությունն է 1: Հայրենիքում տեղի ունեցած հասարակական-քաղաքական փոփոխությունները, անկախ Հայաստանի Հանրապետության ազգային պետականության հաստատումը վերացրին գաղափարական խոչընդոտները, որոնք գոյություն ունեին Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունների ոլորտում Խորհրդային Միության գոյության տարիներին: Հայաստան-Սփյուռք հարաբերությունների ներկա փուլում արտերկրում գտնվող հայերի մտավոր ներուժի արդյունավետ օգտագործումը կարող է էական օգուտներ բերել ինչպես Հայաստանին, այնպես էլ Սփյուռքին:  Արտերկրի հայերն ավելի լավ են տեղեկացված իրենց երկրների քաղաքական իրավիճակի, ներքին և արտաքին քաղաքական գործընթացների, իրենց միտումների մասին: Եթե ​​Խորհրդային Միության գոյության ընթացքում սփյուռքահայ ասելով նկատի ուներ Ամերիկայում, Եվրոպայում, Մերձավոր Արևելքում, Աֆրիկայում, Ավստրալիայում ապրող հայերը, ապա ԽՍՀՄ փլուզումից հետո «սփյուռք» տերմինը աստիճանաբար կիրառվում է Ռուսաստանի հայերի և ԱՊՀ-ն   Խորհրդային Միության տարբեր հանրապետություններում, ինչպես նաև երկրի այլ ազգային փոքրամասնություններում ապրող հայերը շուրջ 70 տարի զրկված էին կազմակերպված համայնքային գործունեություն իրականացնելու հնարավորությունից:   Միայն Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նորանկախ պետություններում ստեղծվեցին հայկական համայնքներ, ստեղծվեցին տարբեր ազգային կազմակերպություններ: 1992 «Ռուսաստանի հայերի միությունը» ստեղծվեց 2010 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Կրասնոդարում ՝ Ռուսաստանի հայկական համայնքների շուրջ 100 պատվիրակների մասնակցությամբ: Ստեղծվեց Ռուսաստանի հայերի միություն, որն ընդգրկում էր 33 համայնք:   Միությունն ընդգրկում էր Կրասնոդարի, Ստավրոպոլի, Ռյազանի, Կրասնոյարսկի, Մոսկվայի, Չիտայի և այլ մարզերի և քաղաքների հայկական կազմավորումները:   Ներկայացնելով Ռուսաստանում բնակվող հայերին `միությունը հանդես եկավ քաղաքական հայտարարություններով և միջոցներով` պաշտպանելու Հայ դատը:  1999 թ. Սեպտեմբերին կայացած Հայաստան-Սփյուռք համահայկական առաջին համաժողովից հետո Մոսկվայում հայկական կազմակերպությունների միավորման գործընթացն արագացավ:  Այդ ժամանակ Ստավրոպոլում կար 28 քաղաքային-գյուղական համայնք 2: Էրեբունի հայկական մշակութային և լուսավորչական ընկերությունը նշանակալի դեր խաղաց տարածաշրջանում ազգային մշակույթի վերածննդի գործում:  Այս ընկերության հիմնական նպատակը տեղի հայերին համախմբելն էր, նրանց մեջ հետաքրքրություն առաջացնել մայրենիի, հայկական մշակույթի նկատմամբ, հայրենիքի հետ կապեր հաստատել 3:   Խոսելով սփյուռքահայության ինքնության պահպանման մասին `անհրաժեշտ է առանձնացնել Հայ առաքելական եկեղեցու դերը, որը շարունակում է կատարել պետության փոխարինողի իր դերը` այն համարվում է ժողովրդի հավաքատեղի: Նույնիսկ այն սփյուռքահայերը, ովքեր քննադատաբար են վերաբերվում եկեղեցուն, այն դիտարկում են որպես ավանդական արժեք:  2009 42 տարի անց նոյեմբերի 22-ին Ստավրոպոլում վերակառուցվեց Սբ. Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ հայկական եկեղեցին, որը քանդվել է 1967 թվականին:   Թեղի 1 Սարդարյան Ս., Հայկական սփյուռքի արդի հիմնախնդիրների մասին, 21-րդ դար, Նորավանք, № 1 (53), 2014, էջ 111-117: 2 Պետրոսյան Կ., Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունները 1988-2001 թվականներին, Երեւան, 2011, էջ. 51 3 Նույն տեղում: Նա ունեցել է եկեղեցու գմբեթի խաչն ու զանգերը վառելու արարողությունը, որը նախագահում էր Հարավային Ռուսաստանի Հայ առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոս Մովսես Մովսիսյանը 1: Ստավրոպոլի հայկական համայնքը կազմավորվել է 11-14-րդ դարերում:  Բայց Ստավրոպոլի հայերի հիմնական մասը Լեռնային Karabakhարաբաղից գաղթած հայ բնակչության հետնորդներն են, որոնք 18-19-րդ դարերի ընթացքում տեղափոխվել են տարածաշրջան:   Պյատիգորսկ քաղաքում մեծ թվով հայեր կան:  Լորիս Մելիքովի ջանքերով Պյատիգորսկ քաղաքը դարձավ վարչական կենտրոն, ճիշտ այնպես, ինչպես նրա օգնությամբ կառուցվեց Սպասկի եկեղեցին:   Այսօր քաղաքում ապրում է 40,000 հայ, ինչը կազմում է ընդհանուր բնակչության 20% -ը:  Սուրբ Սարգիս եկեղեցին գործում է Պյատիգորսկում:  Կա նաև մեկ հայկական դպրոց 2: Հաջորդ քաղաքը, որտեղ հայերը մեծ թիվ են կազմում, Սուրբ Խաչն է, այժմ ՝ Բուդյոնովսկը, որը հիմնադրել են 1799 թվականին Karabakhարաբաղից բռնագաղթած հայերը:  1910 Այսօրվա դրությամբ քաղաքում ապրում էր 15 հազար մարդ, որոնցից 10 հազարը ռուսներ և ուկրաինացիներ էին, իսկ հայերի թիվը հասնում էր 5 հազարի:  Այսօր 60 հազար բնակչությունից ավելի քան 12 հազար (ավելի քան 20%) հայեր են 3:  Քաղաքում կա 2 հայկական եկեղեցի (նախկինում կար երեք հայկական եկեղեցի). Սուրբ Հարություն, Սուրբ Խաչ, հայկական դպրոց, մշակութային կենտրոն 4: Հայկական Էդիսիա (Եդեսիա) գյուղը գտնվում է շրջանի Կուրսկի շրջանում ՝ Կուր գետի ափին: Այսօր գյուղում կա 6000 հայ բնակիչ:   Գյուղը հիմնադրվել է 1797 թվականին: Պողոս I5- ի հրամանով:   Սկզբնապես գյուղն անվանակոչվել է Յուրա գետի անունով:   Այն հայտնի էր նաև Դերբենդ, Հայկական գյուղ, Կասա-Յամա անուններով:  Առաջին վերաբնակիչների նախաձեռնությամբ 1802 թ. Գյուղում եկեղեցի է կառուցվում:  Ավելի ուշ, տեղափոխումների պատճառով, 1830-ին հին եկեղեցու փոխարեն: Կառուցվում է նորը, որը, սակայն, երկար ժամանակ չի դիմանում ժամանակի փորձություններին: Գյուղացիները սկսում են նոր եկեղեցու կառուցումը, որի բացումը տեղի է ունենում 1914 թվականին:   1988-ի Սպիտակի երկրաշարժի և Հայաստանի շրջափակման պատճառով արտագաղթած հայերի մեծ մասը ապաստանել է Կրասնոդար-Ստավրոպոլի տարածքներում `Ռոստովի մարզում, Մոսկվայում: Significantգալի թվով հայեր Ռուսաստանից արտագաղթել են Ադրբեջանից և Աբխազիայից:   Ռուսաստանում հայկական սփյուռքի հիմնական մասը բնակվում է երկրի հարավում:   1989 Ըստ տվյալների ՝ Ռուսաստանում ապրող 532,4 հազար հայերից 183 հազարը ապրում էր Կրասնոդարի երկրամասում, 73 հազարը ՝ Ստավրոպոլի երկրամասում, իսկ 63 հազարը ՝ Ռոստովի մարզում 7:  2005 Ըստ պաշտոնական տվյալների, Ռուսաստանում ապրում է շուրջ 1,1 միլիոն հայ, այլ աղբյուրների համաձայն ՝ 2-2,5 միլիոն 8:  Ստավրոպոլի երկրամաս, 2002 Մարդահամարի արդյունքում ընդհանուր բնակչությունը հասել է 2 միլիոն 735 հազարի:   Էթնիկ կազմը հետեւյալն է. Ռուսներ ՝ 2․231․759 մարդ, հայեր ՝ 149․249 մարդ, Դարգիններ ՝ 40․218 մարդ, հույներ ՝ 34․078 մարդ:   2010 Ստավրոպոլում անցկացված մարդահամարի արդյունքում տարածաշրջանում բնակվող հայերի թիվն աճել է ՝ կազմելով 161 324 մարդ 9: Այսօր հետխորհրդային շրջանի հայկական համայնքներում կան մի շարք խնդիրներ, որոնք շատ մտահոգիչ են: 1. Հայկական կրթությանը լուրջ վտանգ կա:  Կիրակնօրյա դպրոցները, որոնք նախկինում դեր էին խաղում, այսօր կորցրել են իրենց գրավչությունը, և երիտասարդները նախընտրում են հաճախել օտար լեզուների դասընթացներ:  Այն դեպքում, երբ ձուլման գործընթացներն ընթանում են արագ տեմպերով, մայրենի լեզուն կորցնում է հայկական ինքնության իր նախկին ՝ պատմական պահպանման գործառույթը:  Մայրենիի «նահանջի» հիմնական պատճառներից մեկն այն է, որ հայոց լեզվի և հայոց պատմության դասավանդման մակարդակը միշտ չէ, որ բարձր է, քանի որ չկան համապատասխան ուսուցիչներ կամ դասագրքեր: Ստավրոպոլում վերակառուցվեց 1 Սբ. Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, ՊանԱրմենիա, 27.11.2009, http: //www.panarmenian.net/arm/news/39803/: 2 Պյութագորասի ճարտարապետություն, KMV Line, http: //kmvline.ru/arch/b_91.php.http: //miasin.ru/news/com/item512.html.http: //kavkasia.net/Armenia/2010/1278093590.php.5 Таты-армяне, иран11зычные армне, 7.11.2007, http: //forum.vardanank.org/index.php?showtopic=161&st=0&start=0.6 Հակոբյան Ա., Եդեսիա: նախանձախնդիր ազգային ինքնության համար, Նորավանք, 03.04.2005, http: //www.noravank.am/upload/pdf/arsen_hakobyan.pdf7 Դոլբակյան: ,., Россия и армяне.  тысячелетие сотворчества, http: //www.sarinfo.org/armw/?c=armenians&a=armrus_dolbakyan.8 ՀՀ կառավարության 2011 թ. սեպտեմբերի 22-ի նիստի N 37 արձանագրային որոշում, էջ 2, https: //www.egov.am/u_files/file/decrees/arc_voroshum/09/qax37-15_1%5B1%5D.pdf. 9 Ստավրոպոլի շրջանի տարածաշրջանային վարչություն SAR, Ռուսաստանի հայերի միություն, http: //sarinfo.org/regional/?r=stavropol. 2. Հայերը շարունակում են մնալ հիմնական մրցակիցը տեղացիների ընկալումներում:  Տեղացիների խոսքով ՝ իրենց հիմնական մրցակիցը հայերն են, հատկապես ռեսուրսների բաշխման, ներքին աշխատաշուկայում դիրքեր գրավելու առումով:   Հայերի շուրջ անհանդուրժողականության մթնոլորտն, իհարկե, արդի հրատապ խնդիրներից մեկն է: 3. Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում գործող հայկական համայնքները բազմաշերտ են, քանի որ դրանց ձևավորումը տեղի է ունեցել փուլ առ փուլ:  Արտագաղթի վերջին ուժեղ ալիքի հետևանքով արտագաղթի վերջին ուժեղ ալիքի պատճառով այստեղ եկած հայերի երկու հատվածների միջև բաժանարար գործոններ կան, որոնք ենթաէթնիկ են:   Միևնույն ժամանակ, նոր ալիքը միատարր չէ. Մարդիկ Karabakhարաբաղից, Երևանից, Կիրովաբադից, Բաքվից և այլոք:   Այսինքն ՝ հայկական համայնքներում կղզիների և ներքին բաժանումները տեղի են ունենում ոչ միայն ժամանակային, այլ նաև տարածական-աշխարհագրական առումով: Այսպիսով, արտագաղթի վերջին ալիքի պատճառով Ռուսաստանի հայ համայնքները կորցրեցին իրենց միասնությունը 1: Կարինե Երանոսյան ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐՈՒՄ ՍՏԱՎՐՈՊՈԼԻ ՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔԸ Հիմնաբառեր. Հայկական համայնք, հայկական ինքնություն, Պյատիգորսկ, Բուդյոնովսկ, Էդիսիա ։

Ստավրոպոլի  հայկական  համայնքը  ՌԴ  ամենահայաշատ  համայնքներից  մեկն  է։
   Ստավրոպոլում  հայերը  բնակչության թվով երկրորդն են` ռուսներից հետո, և ի տարբերություն շատ այլ ազգերի, համահավաք բնակվում  են առանձին բնակավայրերում։
  Երկրամասի հայկական համայնքում նկատելի է ինքնության պահպանման խնդիրը։
  Այս խնդիրների հաղթահարմանն է ուղղված մայր հայրենիքի հետ զանազան կապերի ու հարաբերությունների  հաստատումը, ինչպես օրինակ երկրամասում բնակվող հայության ընդգրկումը մշակութային, կրթական, հասարակական տարբեր նախաձեռնություններում և ծրագրերում։
