Միջնադարյան հուշարձաններ և պատմախարտարապետականկոտոժեներՀեղագիտության ինստիտուտի հնագիտության և հնագիտական ​​արշավախմբի Hayastani (Գիտությունների ազգային ակադեմիայի ղեկավար, Ա. Բոբոխյան), համագործակցելով երկրաբանության ինստիտուտի, Գերմանիայի Տուբինգենի համալսարանի հին և վաղ պատմության ինստիտուտի հետ, Մանհեյմի արխեոմետրիայի կենտրոնը և Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի Հալլեի միջառարկայական խումբը, «Ուշկիանի» ծրագրի շրջանակներում նա 2010 թվականից շարունակում է իր միջառարկայական հետազոտությունները ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Սոթքի մարզում [1] [2]: Այս հետազոտությունների շրջանակներում բրոնզե-երկաթի դարաշրջանի հուշարձանների շրջանում ուսումնասիրվել, չափվել և պեղվել են Սոթքի միջնադարյան հուշարձանները: Groundամաքային հետախուզությունից հետո արշավախումբը շտապեց պեղել միջնադարյան «Սոթք 1» ամրոց-բնակավայրերը, որոնք բնակվում էին վաղ բրոնզի դարից մինչև ուշ միջնադար «Սոթք 2» պայմանական անվամբ: Սոթք 1 ամրոցի պեղումների արդյունքում պարզվեց, որ ամրոցը հենակետ էր միջնադարյան Դվին-Պարթավ առևտրային ճանապարհին և այն վերահսկելու համար Արշավախմբի կողմից իրականացված պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել, չափվել, նկարագրվել, փաստաթղթավորվել է նոր հայտնաբերված և միջնադարյան հուշարձաններ, որոնք ընդգրկվել են Հայաստանի Հանրապետության մշակութային և պատմական հուշարձանների պետական ​​ցուցակում: Հետազոտությունների արդյունքում վերջին տարիներին հրատարակվել են մի շարք գիտական ​​հոդվածներ և ներկայացվել են զեկույցներ միջնադարի պատմության, նյութական մշակույթի, որմնադրության, առևտրային հարաբերությունների, խեցեգործության և տապանաքարի պատկերագրության առանձին դրսեւորումների վերաբերյալ: 1 Վերոհիշյալ ամրոցների պեղումների ընթացքում հայտնաբերված խեցեգործության մանրամասն ուսումնասիրության արդյունքների հիման վրա մենք համահեղինակ ենք Ph.D. «Էջմիածին» ամսագրում տպագրության համար Դիանա Միրիջանյանի կողմից պատրաստվել է «Միջնադարյան սոթքը ժամանակակից հնագիտական ​​հետազոտությունների լույսի ներքո» հոդվածը `նվիրված այս հուշարձանների թվագրման և գործառական նշանակության խնդիրներին: Պատմական տվյալների և դաշտային հետազոտական ​​աշխատանքների ուսումնասիրության արդյունքում հաստատվել է, որ 18-20-րդ դդ. Այն փաստը, որ տեղի մահմեդական բնակչությունն ուժեղացրեց միջնադարյան հուշարձանների, պատմաճարտարապետական ​​հուշարձանների (աշխարհիկ շենքեր, քրիստոնեական հուշարձաններ և այլն) ոչնչացումը, ինչի մասին ակնարկում է արքեպիսկոպոս Մեսրոպ Սմբատյանցը ՝ բարձրաստիճան հոգևորական, որը գյուղ էր այցելել 1862 թվականին [ 4]: Մենք տեսածը համեմատեցինք եկեղեցիների, խաչքարերի, տապանաքարերի, վիմագրական արձանագրությունների վերաբերյալ հրատարակությունների հետ, որոնք «տեսանք» մեր գիտարշավից առաջ Սոթքի միջնադարյան հուշարձաններն ուսումնասիրած գիտնականների հետազոտության արդյունքում: ՀՀ պատմության կողմից հաստատված ՀՀ պատմության պատմական և մշակութային անշարժ հուշարձանների պետական ​​ցուցակ 2:   Պարզվեց, որ շատ հակասություններ կան: Ստեղծված իրավիճակը, որը գյուղում ավելի քան երկու դար հայ բնակչության բացակայության արդյունք էր [5], կրոնական և էթնիկական տարաձայնությունների պատճառով (Սոտկիթարի շրջանի թյուրքալեզու բնակչությունը ադրբեջանական ինքնություն ձեռք բերեց Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում ; Սոտքի շրջանի պատմության և մշակույթի հավակնություններ) [6]: 2 ՀՀ Կառավարություն, 2002 թ. Հունվարի 9-ի N 80-Ն որոշման համաձայն, Գեղարքունիքի մարզի Սոթք գյուղում գրանցվել է 39 հուշարձան, պատմաճարտարապետական ​​հուշարձան և պահպանության 7 միավոր `ըստ պատմական և պետական ​​ցուցակի: Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի հուշարձաններ: 3 Այնուամենայնիվ, Հայաստանում սովետական ​​կարգերի հաստատման առաջին տարիներից, չնայած փոքր ծավալներով, կատարվել են չնչին նորոգումներ: Հայաստանի հնությունների պահպանման կոմիտեն տեխնիկական զննում է իրականացրել Սոթքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում: Չնայած սահմանափակ ֆինանսական միջոցներին ՝ այն փոքր նորոգումներ է կատարել:  Ստեղծվել է տեղական հնությունների թանգարան, կազմակերպվել է թափված աղբի հավաքածու ՝ մշակութային արժեքները կորստից փրկելով:  Այս տարիների ընթացքում այս կոմիտեի գործունեության վերաբերյալ ավելի մանրամասն տե՛ս Քալանթար Ա., Հայաստանի հնությունների պահպանման կոմիտե, Երեւան, 1931, 15 էջ: Սակայն միայն մի քանի տարի անց հանձնաժողովին ուղարկված նամակից մենք տեղեկանում ենք, որ եկեղեցին վերածվել է գոմի: Կոմիտեի տարածաշրջանային ներկայացուցիչը կենտրոնից խնդրում է միջոցներ ձեռնարկել հուշարձանը փրկելու համար: տե՛ս մանրամասները: Սարգսյան Ա., Հովսեփյան Ե., Մարտիսրոյան Մ., Դարեր շարունակ ժառանգված դարերից:  Փաստաթղթեր Խորհրդային Հայաստանում պատմամշակութային հուշարձանների պահպանության պատմությունից:   1921-1941, Բանբեր Հայաստանի արխիվների, 1982, 3 (64), էջ 89-112:  1986-1991թթ. Պատմական հուշարձանների պահպանության հայկական ընկերության օգնությամբ Սոթքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում իրականացվել են վերականգնման աշխատանքներ, որոնք, սակայն, պատերազմի սկզբից անավարտ են մնացել: Քրիստոնեական գերեզմանատունը, որը կառուցվել է Սոթք 1 ամրոցի անկումից հետո, պեղումների արդյունքում ամրացվել է վերջինիս հողային ավերակների վրա, բայց տեղում կանգնած ոչ մի տապանաքար չգտանք:   Միևնույն ժամանակ, 1960-ականներին, վիմագիր Սեդրակ Բարխուդարյանը տեսավ և լուսանկարեց գերեզմանատան վերջին խաչքարը, որը կանգնած էր քարքարոտ պատվանդանի վրա, հրապարակեց վերջինիս վիմագրությունը (Սոթք 1 ամրոցի վերջին կանգուն խաչքարը գերեզմանոցի վերածված առաջինը տպագրեց ազգագրագետը: ] Ավելի վաղ նույն ճակատագրին էին ենթարկվել նաեւ գերեզմանոցի որոշ խաչքարեր ու գերեզմանաքարեր, որոնք այժմ մասամբ են պահպանվել: 19-րդ դարում գյուղ այցելած տեղագրագետները կհրապարակեն այստեղ գտնված երեք խաչքարային վիմագրեր, որոնք այլևս հասանելի չեն:  Նույն գերեզմանատանը են գտնվում նաև հայտնի քառախոր խաչաձեւ քանդակները, որոնցից մեկը խարխուլ վիճակում տեղափոխվել է Էջմիածին, իսկ մյուս երկուսը ավելի վաղ տեղափոխվել են Թբիլիսիի Կովկասի թանգարան: Ամփոփելով, կարելի է ասել, որ արշավախմբի հետազոտությունները Սոթքի հնագիտական ​​տեղանքներում նոր լույս են սփռում տարածաշրջանի պատմության և մշակույթի վրա, բացահայտում նոր փաստեր ՝ հիմք ապագա հետազոտությունների համար: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [1] Մանուկյան Մ., Հայաստանի Հանրապետության մարզեր, քաղաքներ և գյուղեր, Երեւան, 2013, էջ 436-453: ֆինանսական ռեսուրսների կտրուկ նվազման պատճառով:   Տե՛ս Հարությունյան Վ., Ազգային ավարտների հանրագումարը, Երեւան, 1999, էջ 25, 89: ,  Գրիգորյան Ա., Սոտքից նոր հայտնաբերված տապանաքարեր, «Էջմիածին», 2017. Ե., Էջ 121-134:  Գրիգորյան Ա., Սոթքի շրջանի հնագույն միջնադարյան հուշարձաններ, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, 2, Հաբիթուս, Մարդաբանական-հնագիտական ​​ուսումնասիրություններ, 2, Երևան, 2017, էջ 249-263: , [5] Կորկոտյան.., Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին դարում (1831-1931), Երեւան, 1932, աղյուսակ 110: [6] Կարապետյան Ս., Հայաստանի պատմական հուշարձանների վիճակը Հայաստանի հարեւան երկրներում, «Հանուն հայերի» շաբաթաթերթ, 23 ապրիլի, 2002 թ., Էջ 9-12:   Պետրոսյան Հ., Մշակութային էթնոցիդը Արցախում (մշակութային ժառանգության շորթման մեխանիզմներ), Կաչար, 2010, 4 (47-58), էջ 137-149: Կիրակոսյան Լ., Մշակութային ցեղասպանություն (Արցախի ճարտարապետական ​​հուշարձանների օրինակով), Հայագիտության հարցեր, հանդես, 1, Երեւան, 2014, էջ 107-119: [7] Լալայան Ե., Ազգագրական հանդես, էջ. XIX, Թիֆլիս (Վրաստան), 1910, էջ 25-27: [8] Բարխուդարյան Ս., Հայ վիմագրության դիվան, պր. IV, Երեւան, 1973, էջ. 328333: [9] Հարությունյան Ա., Վաղարշապատ:  Վանքեր և արձանագրություններ, Ս. Էջմիածին, 2016, էջ 114-115:  Սաղումյան Ս., Վիմագրության մասունքներ, «Էջմիածին», 1994, Հ., Էջ 100-112:   Կարապետյան Ս., Կովկասի թանգարանի հայկական հավաքածուն, Երեւան, 2004, էջ 78-80: Գրիգորյան ԱվետիսՍՈՏՔԻ ՄԻIEՆՈՐԴԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ ԵՎ ՊԱՏՄԱԲԱՆ-CHարտարապետական ​​հիմնաբառեր. Սոթք, պեղումներ, միջնադարյան հուշարձաններ, բերդ, քրիստոնեական գերեզմանատուն, խաչքար: ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ. ։

Սոթքի  տարածաշրջանում  միջգիտակարգային  արշավախմբի  կողմից  ի  թիվս  ավելի  վաղ  թվագրվող  հնագիտական  հուշարձանների՝  շարունակվում  են  իրականացվել նաև միջնադարյան հուշարձանների և պատմաճարտարապետական կոթողների  ուսումնասիրություններ,  որոնք  ենթադրում  են  հուշարձանների  չափագրում,  նկարագրում,  պեղումներ  և  հաշվառում։
   Այդ  հետազոտությունները  նոր  լույս  են  սփռում տարածաշրջանի պատմության և անցյալի մշակույթի վրա, ի հայտ բերում  նոր փաստեր՝ հիմք դառնալով ապագա ուսումնասիրությունների համար։
