ՈՉ ԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Հ. ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ «ՏԵՐԸ» ԵՎ «ԱՇՆԱՆ ԱՐԵՎ» ՎԻՊԱԿՆԵՐՈՒՄԽոսակցական  լեզվի`  գրական  լեզվից  ունեցած  հիմնական  տարբերություններըդրսևորվում են շարահյուսության՝ այսինքն` նախադասության կառուցման մեջ։
 Խոսակցական  լեզվի  շարահյուսության  ամենաբնորոշ  հատկանիշը  խոսքի  կառուցման ազատությունն է, ինչը պայմանավորված է խոսքի նախապատրաստված չլինելով1։
  Բառերն այստեղ դասավորվում են հիմնականում ոչ թե գրական լեզվի նորմայի պահանջներով, այլ ինչպես թելադրում է տվյալ խոսքային իրադրությունը. կախվածայն բանից, թե տվյալ խոսքում որ բառն է կարևոր ու առաջնային, այդ բառն էլ դրվումէ նախադաս2։
 Մինչ  Հ.  Մաթևոսյանը  մեր  արձակը  զարգանում  էր  կանոնավոր  արձակի  շրջանակներում։
   Հ.  Մաթևոսյանը  եկավ  նոր  շունչ  ու  նոր  ոգի  հաղորդելու  մեր  գրականմտքի  պատմությանը`  հայ  գրականության  մեջ  բացելով  արձակի  նոր  փուլ։
   Նա  քանդեց  սյուժեի  զարգացման  կանոնիկությունը։
   Եթե  նախորդները  սյուժեի  տարբեր  մասերը  միացնում  էին  իրար,  բերում  վերջնական  հանգուցակետի,  Հ.  Մաթևոսյանը  իրգործերում  քանդում  ու  մասնատում  է  սյուժեի  տարբեր  մասերը։
   Այլ  կերպ  ասած`  ենթարկում է մոնտաժի։
  Դրանում բնականաբար մեծ էր նրա մասնագիտական կողմնորոշումը։
  Ստեղծագործական այս հնարքը որոշ դեպքերում առաջ է բերում ընթերցանության  դժվարություններ,  մտքի  խճողում,  սակայն  հեղինակը  դրա  պատասխանըտվել է` ասելով. «Չնայած ինձ հաճախ են կշտամբել, որ իմ տեքստը դժվար է ընթերցվում, որ  նրա միջով պետք է ճեղքելով անցնել, ինչպես փշոտ  մացառուտների, ես երբեք  չէի  ուզենա  իմ  տեքստը  բոլորին  հասկանալի  դարձնել»3։
   Ժանրային  որոշակիությունը գրողի վարպետության չափանիշներից է, սակայն Հ. Մաթևոսյանը միտումնավոր  խարխլում  է  այդ  որոշակիությունը։
   Կորցնում  է  տիրոջ  իրավունքը,  ավելի  ճիշտ,այդ  իրավունքը  խլում  են  «անհայրենիք  շան  որդիները»,  նյութական  և  բարոյականաղետներ սփռում ամենուր և մնում անպատիժ»4։
 Ժանրի տարբերակումը մեծապես կապված է ոճի հետ։
  Ոճի նորացումը խնդիր էդնում  ժանրի  նորացման։
   Այս  խնդիրը  վերաբերում  է  հատկապես  «Տերը»  վիպակին։
 Պատմողի սուբյեկտիվ խոսքը, աշխարհի, բնության օրենքների նկատմամբ սեփականդիրքորոշումը,  գեղարվեստական  պատկերի  մեջ  ես-մենքի  ընդգծված  արտահայտությունը  «պատումը  մի  կողմից  «ծռում»  են  դեպի  էպիկականությունը»5,  մյուս  կողմիցմարդու  ներքին  որոնումները,  հոգեբանական  խոր  բացահայտումները  փիլիսոփայական ջիղ են հաղորդում։
  Ոճի համար շատ կարևոր է պատումը, հեղինակային խոսքի1 Տե´ս «Ժամանակակից հայերեն խոսակցական լեզուն», Երևան, 1981, էջ 103։
 2 Տե´ս Եզեկյան Լ., Հայոց լեզվի ոճագիտություն, Երևան, 2003, էջ 80։
 3 «Մաթևոսյանական արձագանքներ», Երևան, 2005, էջ 103։
 4 Աղաբեկյան Կ., Հրանտ Մաթևոսյան, Ծմակուտի վիպասքը, Երևան, 1988, էջ 332։
 5 Աղաբաբյան Ս., Հոդվածներ, դիմանկարներ, հուշեր, Երևան, 1982, էջ 267։
 գործառույթը  կառույցում։
   Հարուստ  ու  բազմազան  է  պատումը  Հ.  Մաթևոսյանի  արձակում։
   Այստեղ  հեղինակային  խոսքը  հաճախ  ներծծված  է  կերպարների  խոսքի  մեջև երբեմն դժվար է տարբերակել, թե որտեղ է վերջանում հեղինակի և որտեղ սկսվումհերոսի խոսքը։
 Հ. Մաթևոսյանի «Աշնան արև»-ը բացահայտում էր մաքառող հայ կնոջ կերպարը,որի նախատիպը մինչ այդ բացակայում էր հայ նորագույն գրականության մեջ։
  «Տերը»անտառի զավակ և այդ աշխարհի տեր  Ռոստոմի, որ  նաև իր մենք-ի  մեջ ողջ  ցեղն էպարունակում,  հոգեկան  ցավի  ու  տառապանքի  պատկերն  է։
   «Երկրի  օրինականտերը  կորցնում  է  տիրոջ  իրավունքը,  ավելի  ճիշտ,  այդ  իրավունքը  խլում  են«անհայրենիք  շան  որդիները»,  նյութական  և  բարոյական  աղետներ  սփռում  ամենուրև մնում անպատիժ»1։
 Հ.  Մաթևոսյանի  ներդրումը  մեծ  է  ոչ  միայն  գրականության  մեջ  բերած  նորությունների,  այլև  գրականության  լեզվի  զարգացման  մեջ։
   Մաթևոսյանը  եկավ  ապացուցելու, որ բարբառը նույնպես կարելի է հմտորեն գործածել գրական լեզվի հետ համատեղ`  չփչացնելով  դրանցից  և  ոչ  մեկը։
   Բացի  դրանից,  նա  ցույց  տվեց,  որ  գյուղական  կյանքը  կարելի  է  վերարտադրել`  առանց  տուրք  տալու  զուտ  բարբառային  ևխոսակցական բառերի` հենվելով գերազանցապես քերականական կառույցների վրա։
 Հ.  Մաթևոսյանի  խոսքարվեստի  յուրահատկությունը  և  կառույցի  բացառիկությունը մեծապես պայմանավորված են հենց շարահյուսական առանձնահատկություններով։
   Նա  բերեց  խոսքի  կառուցման  մինչ  այդ  նախադեպը  չունեցող  համակարգ,որով առանձնահատուկ է նրա մուտքը մեր գրականության արձակի ոլորտ։
 Խոսակցական լեզվին ընդհանուր առմամբ հատուկ չեն բարդ կառույցի երկարաշունչ նախադասությունները։
 Այն իրավիճակներում, որտեղ հանդես են գալիս հերոսները երկխոսություններով,հիմնականում պարզ ու ոչ երկարաշունչ նախադասություններ են`« - Սերո։
 - Ես գալիս եմ Երևան։
 - Ոչ մի Երևան։
  Ճաշի´դ, շուտ։
  Բրթիր, բրթած կեր։
 - Չեմ բրթում» (Ա 61)։
 Բայց Հ. Մաթևոսյանը կիրառել է նաև այնպիսի երկարաշունչ նախադասություններ,  որոնք  բնորոշ  են  խոսակցական  լեզվին,  երբ  հերոսը,  որը  նախապես  չի  նախապատրաստել իր խոսքը, խոսում է մի բանից, ապա երկար տալիս է դրա նկարագրությունը, որ ունկնդրողը տեսանելիության չափ պատկերավոր տեսնի իրավիճակը`«Իբր թե հին պատանին էինք և հին օրերում կրծքահար ձյունը ջահել գայլի նմանճղելով քաշում էինք կանանց խոտի քարավանը, մեր բեռն ուղղակի ձիաբեռ էր, բայցքաշում  ու  խեղդվում  էինք,  ձյունը  ճղած  գնում  ու  խեղդվում  էինք,  հետո  զառիվերինդեմ  ընկանք,  բեռը  մեր  գլուխը  ճնշեց,  բերանքսիվայր  ընկանք  խոտի  բեռան  տակ  ևչէինք  կարողանում  ելնել,  անասունի  պես  չորեքթաթվում  ու  դարձյալ  ընկնում  էինք  ևդարձյալ  չորեքթաթվում  և  դարձյալ  ընկնում  էինք  և  բեռը  մեզ  հաղթեց,  հիմա  նրատակ  չէինք  էլ  շարժվում,  բեռն  անշարժ  էր,  և  մի  կնոջ  ու  մի  տղամարդու  ձայն  մերգլխին խոսում էր» (Տ 559)։
 Խոսակցական  ոճին  հատուկ  են  զեղչված  անդամներով  նախադասությունները.զեղչվել կարող են նախադասության տարբեր անդամներ, այսպես, զեղչվում է ենթական`« - Ասում եք ու չեք անում, եսի՞մ։
 - Էն անգամ բա չեկա՞» (Ա 49)։
 1 Աղաբեկյան Կ., էջ 332։
 Ստորոգյալը` « - Ո՞վ է թութ կերել, հետո էլ վարունգ կերել, հետո էլ ուռել։
 - Վրացոնց Ավագը» (Ա 65)։
 Ենթական և ստորոգյալը միաժամանակ`« - Իսկ ես որտեղի՞ց իմանայի։
 - Խելքի´ց» (Ա 59)։
 Հաճախ երկխոսությունը արտահայտվում է մեկ բառով`« - Ինչո՞վ են պարապում։
 - Պահակություն» (Ա 73)։
 Նախադասության  որևէ  անդամի  զեղչելը  կախված  է  իրադրության  մեջ  խոսակցության նյութի նախօրոք իմացությունից, ինչպես`« - Շու՞տ են մեռնում։
 - Շուտ են մեռնում, ասում են սրտի լարը կտրվում է» (Ա 58)։
 Խոսքն  այստեղ  բանաստեղծների  մասին  է,  որը  հայտնի  է  Սիմոնին  Աղունի  հետերկխոսության ընթացքից։
 Երկխոսությունների  ժամանակ  պատասխան  նախադասությունը  հաճախարտահայտվում է եղանակավորող բառով`« - Նեծծվելը ներծծվելը չի՞։
 - Երևի» (Ա 58)։
 Հաճախ  խոսակցական  լեզվում  «քերականորեն  արտահայտված  ստորոգմանանհրաժեշտություն չի զգացվում»1, այսպես`« - Կեր,- ասաց նա,- հավ էլ եմ տալու։
  Ինչքա՞ն էի տանելու, ինչքա՞ն է պակաս։
 - Երեք հարյուր։
 - Ինչքա՞ն երեք հարյուր, երեք հազա՞ր։
 - Երեք հազար»։
 « - Սաքոն սարում է, նրա տալիքն էլ վաթսուն ռուբլի։
 - Վեց հարյու՞ր։
 - Վեց հարյուր»։
 Զեղչումներ  հնարավոր  են  նաև  հրամայական  նախադասություններում»2,  ինչպես`« - Ես գալիս եմ Երևան։
 - Ոչ մի Երևան։
  Ճաշի´դ, շուտ» (Ա 61)։
 Այս օրինակում ստորոգյալը զեղչվել է, բայց նախադասությունն իր հրամայականհնչերանգը չի կորցրել։
 Երկխոսություններին  բնորոշ  մյուս  առանձնահատկություն  էլ  հետևյալն  է,  երբխոսողը  չի  պատասխանում  զրուցակցի  տված  հարցին,  տալիս  է  այլ  պատասխան,որից ենթադրելի է հարցի պատասխանը։
 « - Քեզ ո՞վ է պահելու էնտեղ։
 - Արմենի տանը» (Ա 52)։
 Սերոյի  տված  պատասխանից  ենթադրվում  է  Աղունի  հարցի  պատասխանը`Արմենը։
 Խոսակցական լեզվին շատ են բնորոշ անշաղկապ նախադասությունները։
  Հ. Մաթևոսյանի  այս  երկու  ստեղծագործություններում  հիմնականում  զեղչվում  են  ստորադասական  շաղկապները։
   Ամենից  հաճախ  հանդիպում  են  որ,  թե  ստորադասականշաղկապների զեղչման օրինակներ.1 «Ժամանակակից հայերեն խոսակցական լեզուն», էջ 105։
 2 Նույն տեղում։
 «Եկել եք մեր տխրության վրա ծիծաղեք» (Տ 422) (որ)։
 «…ուրեմն ուզում ես հիմա էլ դեմից նայենք» (Տ 426) (որ)։
 «Ձին պահեցինք, սպասեցինք գա հասնի» (Տ 477) (որ)։
 «Մենք չէինք հասկանում մեզ ինչն է անհանգստացնում» (Տ 478) (թե)։
 «…անկապ բառեր էինք մրթմրթում և կարծում էինք հաղթել ենք» (Տ 422) (թե)։
 «Սխալվեցինք,  կարծեցինք  գնում  է  երկրախույզների  հետ  հացի  նստի»  (Տ  514)(թե)։
 Այժմ ներկայացնենք այլ շաղկապների զեղչման օրինակներ`«Ձեզ նման սև լինեի` քթիս մուրը չէր երևա» (Ա 71) (եթե)։
 «Սաքոն սարում է` Լուսիկը տանը կլինի» (Ա 63) (իսկ, հետևաբար)։
 «Հիշեր,  ամաչեր,  զղջար  շանորդին  սպառնալիքով  պարծեցավ  (Տ  473)  (փոխանակ)։
 Երբեմն,  կրկնելով  զրուցակցի  խոսքը,  խոսողը  դնում  է  դրա  մեջ  ծաղր,  զայրույթ.ինչպես` Աղունը, կրկնելով որդու ասածը, զայրանում է նրա վրա` միևնույն ժամանակծաղրելով նրա անըմբռնողականությունը`« - Մինչև Գոմեր գամ, հայրիկի հետ ետ կդառնամ։
 - Թռիր տուն, շուտ։
  Հավերը, շունը, ոչխարը հանդից գալու, խոզը հանդից գալու`«մինչև Գոմեր հետներդ գամ» (Ա 77)։
 Ի  տարբերություն  նախօրոք  կառուցված  գիտական  կամ  պաշտոնական  խոսքի`խոսակցության թեման հաճախ փոխվում է ուրիշ թեմայի, որը տրամաբանական կապչունի նախորդի հետ` « - Բավական է, լավ, եզները իրար սիրում են, մի դռան շները իրար չեն կրծումԱղունը Սիմոնին օր չի տալիս, բավական է։
  Աստված ինձ անմեր է ստեղծել։
  Սերո՜…ճամփի  վրա  եմ,  դու  էլ  գիտես,  որ  քո  աչքը  ծանր  է…  Քո  էդ  սուրբ  գիրքն  ինձ  վրաչազդե´ց» (Ա 35)։
 Կամ` երբ Աղունը խոսում է սկեսրոջ հետ, նկատելով մոտեցող Արուսին, դիմում էորդուն`«  -  Ուրախության  եմ  գնում,  պայծառ  օրս  մի  պղտորեք։
   Սերո,  շունը  պահիր`  էնկնիկը գա» (Ա 34)։
 Հ.  Մաթևոսյանը  այնպես  է  կառուցում  այսպիսի  իրադրությունները  խոսքով,  որստեղծվում են տեսանելիության հասնող հստակ պատկերներ։
 Երկխոսություններում  տարածված  են  կրկնությունները։
   Երբեմն  կրկնվում  է  խոսողի դեմքը` անձի կարևորությունը, պատասխանատվությունը ընդգծելու միտումով`«  -  Էդ  գործի  տերն  եմ  ու  ե´մ,  այսինքն  վախ  չունեմ,  աչքներիդ  առաջ`  կդնեմ  ուկճնշեմ» (Տ 515)։
 Հաճախ  կրկնվում  է  ամբողջական  միտք`  ասելիքի  կարևորությունն  ընդգծելունպատակով, այսպես`« - Էլյայի մահը իմացա՞ր, իմացա՞ր որ Էլյան մեռավ» (Տ 470)։
 «…մեռնելով  տնքում  ու  բարձրանում  էինք  ուչէինք  կարողանում,չէինքկարողանում» (Տ 430)։
 Չնախապատրաստված խոսքում երբեմն նորից է գործածվում նախադասությանորևէ անդամը։
  Սա հաճախ լինում է այն դեպքում, երբ գլխավոր ասելիքը ընդմիջվումէ  հավելյալ  տեղեկությամբ,  և  հերոսը  բառը  կրկնում  է`  վերհիշելով  կամ  հիշեցնելովհիմնական ասելիքը։
 «Պահել  ենք,  շահել  ենք,  ձեռներիս  սովոր  է,  Սարգսանց  ամբողջ  մեծ  հովտից(ասում է փռվում բացվում Կապուտլեռ սարի ամբողջ լանջը բռնում էր),  մեծ հովտիցջոկվում, խաղալով-խաղալով գալիս մեր բռնից պատառ է ուտում» (Տ 465)։
 Չնայած խոսակցական ոճին հատուկ չեն դերբայական դարձվածով կառույցները,այնուամենայնիվ  բավական  շատ  են  անորոշ  դերբայի  գործիական  հոլովով  կառույցները1. բերենք այդպիսի օրինակներ`«Մենք խզզալով ու խեղդվելով դուրս եկանք կալերը…» (Տ 419)։
 «Նրանք խմբվեցին ու թշնամաբար ետ-ետ նայելով գնացին» (Տ 440)։
 «Մեր գլխի վրայով` պժժալով մի քար թռավ» (Տ 441)։
 Երբեմն  նույն  նախադասության  մեջ  գործածվում  են  գործիական  հոլովովկազմված  դերբայական  դարձվածներ։
   Սրանք  խոսքին  խոսակցական  երանգ  ենհաղորդում, ինչպես` «Սա արձակ-համարձակ, մեջը միշտ չգիտես խուլիգան տղայի մարտահրավեր թեքմայքոտ պարմանուհու աղջիկ չդառնալու երդում,  փեշի կարճությունից չքաշվելով ևտղայական շարժման հետ ազդրերը բացվելուց չամաչելով, չգիտենք լեզուն թե ծամոնծամելով դանդաղ մոտեցավ, թափով հանկարծ քացի տվեց ջրամանին, դարձյալ դանդաղ`  երկար,  սիրուն  ոտքերը  կատվի  պես  փափուկ  փոխելով`  գնաց  դեպի  ջրամանը…» (Տ 494)։
 Շարադասությունը  խոսակցական  լեզվում  կանոնավոր  չէ։
   Հենց  այստեղ  է,  որ  Հ.Մաթևոսյանը  կարողացել  է  այնպես  դասավորել  նախադասության  անդամները,  որստեղծագործությունը  կարդալիս  զգում  ես  տողերի  արանքից  խոսող  լեզվական  կանոնների  չտիրապետող  գյուղացու  հոգեբանությունը։
   Բերենք  մի  քանի  հետաքրքրական օրինակներ`« - Ավտո-խփելու համար ութ տարի չեն տալիս. մեջն ո՞ւմ աղջիկ-երեխան է եղել,ընտանիքդ  մինչև  նրանց  ազատվելը  ո՞նց  ես  պահելու,  ազատվեն  էլ`  նրանք  ի՞նչ  ենլինելու, դու այ թե ինչից խոսիր,- ասացինք» (Տ 470)։
 «…Սա ինքը Դոնբաս ցուլն է. մեր էն ժամանակ առատ ու հարվածային ամեն ինչըԴոնբաս էր կամ Ստախանով…» (Տ 465)։
 «Էդ  մասին  էլ  խոսք  չլինի,  շատ  ուժեղ  կնեղանանք,  բեռան  տակ  հայվանդ  սպասում է, գնա» (Տ 508)։
 Խոսակցական  լեզվում  սովորական  են  համաձայնության  ու  խնդրառությանսխալները։
  Հ. Մաթևոսյանը ևս օգտագործել է ոճավորման այս հնարանքը, ինչպես`«Ֆուտբոլային  խաղը  վերջացել  էր,  գոհ  ու  ոգևորված  տղերքի  մի  խումբ  ակումբից ելել, դեպի գարեջուրն էին գնում» (Տ 504)։
 Այս օրինակում խախտված է ենթակայի և ստորոգյալի համաձայնությունը։
  «Գետակի քարերին ոտ խփեց և ուլի պես ցատկոտելով անցավ» (Տ 499)։
 Այստեղ էլ սխալը խնդրառական է։
  Բանավոր խոսակցական լեզվին հատուկ է հանպատրաստից  խոսքը, երբ հերոսը չի կարգավորում իր մտքերը և չի շարադրում հերթականությամբ։
  Հաճախ միտքըընդհատվում է մեկ այլ ասելիքով, որով հերոսները որոշակի լրացուցիչ տեղեկությունեն հաղորդում։
  Այս կառույցի նախադասությունները շատ-շատ են հատկապես «Տերը»վիպակում։
  Հեղինակը շատ դեպքերում հավելյալ տեղեկությունը ներկայացնում է փակագծերում։
  «Անտառտնտեսության  մեր  պետը  (մենք  չգիտեինք`  որ  նա  մեր  պետն  է,  ինքըշատ լավ գիտեր` որ մենք իր ենթական ենք) մաքուր, սպիտակ կոստյումով կանգնել էրխնձորենու նախշուն ստվերում…» (Տ 426)։
  «…առաջարկ  եղավ  ձեղունի  կղմինդրը  ոչ  թե  հատիկ-հատիկ  իջեցնել-դարսել(«Ում է պետք էնտեղ ներկած թիթեղ է, չէ՞ լինելու») այլ ճոպանները գցել տրակտորովքաշել («Տասն օրվա գործը երկու օրում կարվի») և որ Ամերիկան հին շինություններն1 Եզեկյան Լ., Էջ 77։
 ուղղակի  պայթեցնում  է  («Կինոյում  եմ  տեսել»։
   «Պողպատի  մեջ  են  առնում  ուտրաքացնում») (Տ 419)։
 Թերևս  այս  շարքում  պետք  է  ներկայացնենք  նաև  խոսակցական  լեզվին  բնորոշայնպիսի  կառույցները,  որոնցում  ասելիքը  ընդմիջվում  է  մեկնողական  նախադասությամբ`«Սա  երեխային  գցել  ու  ինքը  փախել  էր,  նրա  բղավոցն  ու  մի  բառը`  «դաժան»,չնայած մեր զույգ ականջը զույգ ափով փակել էինք, մենք լսեցինք» (Տ 434)։
 «Ելավ, քամակը թափ տվեց, ծխախոտը գցեց ու ոտքով,  չնայած այդտեղ հրդեհիենթակա բան չկա, տրորեց և մեր ետևից բակ մտավ» (Տ 471)։
 «Քու  հերը,  ձեռը  չնայած  ոչ  մի  անգամ  դհոլ  առավ,  ոչ  բերանը`  զուռնա,  մեր  մեջնստած էր (Տ 458)։
 Չնախապատրաստված  խոսքի  արդյունք  է  նաև  երկրորդական  նախադասությունների միջադաս գործածությունը` «մի միտքը չավարտած մեկ այլ մտքի սկսելը»1։
 Այս երևույթը հատուկ է նաև գրական լեզվին, բայց Հ. Մաթևոսյանը այնպիսի տեղումէ  ընդհատել  գլխավոր  նախադասությունը`  սկսելով  երկրորդականը,  որ  ստեղծվում  էանմիջական, չնախապատրաստված խոսքի որակ, ինչպես`«Մենք խզզալով ու խեղդվելով դուրս եկանք կալերը, ձիու մասին`  որ խլշվել մեզէր նայում` ասացինք «դու ես» գնացինք դեպի գոմը» (Տ 419-420)։
 «Ատելությունը  վարակիչ  է,  ծերունու  նկատմամբ  սիրո  և  ներողամտության  մերվերաբերմունքից` երբ դարձանք մեր քրոջ զավակին, հետք էլ չմնաց» (Տ 520)։
 Խոսակցական  ոճի  նախադասություններում  շատ  են  հանդիպում  ժամանակայինտարբերություններ`«Մեր տիկնոջ ձայնը և շան շղթայի զնգոցը եկան` «քըս», մեր տիկինը շանը քսի էրտալիս,  հետո  եկավ  շան  կենտ  մի  բերան  հաչը`  «համ»,  և  մենք  խուլ  տնքում  ու  մերգլուխը պատին էինք խփում» (Տ 434)։
 «… և երեխան ճիշտ մեր շարժուձևով լվացվում էր, ձեռքերը մեզ նման քամեց, ևայդ հանգամանքից մենք զգացվեցինք, մեր խոսքը կարկամեց» (Տ 463)։
 Հ. Մաթևոսյանը կիրառում է նաև այլ միջոցներ, խոսքի կառուցման ձևեր, որոնքնույնպես  նպաստում  են  ասելիքին  խոսակցական  երանգ  հաղորդելուն։
   Դրանցից  մեկը  բազմաթիվ  որոշիչների  գործածությունն  է.  սրա  միջոցով  հեղինակը  կարծես  ստիպում է հերթով հիշել պատկերվող առարկայի բոլոր մանրամասնությունները։
  Գեղարվեստական պատկերի կերտման այս հնարքը խոսքին հաղորդում է նաև դանդաղկոտության, ձգձգվածության երանգ։
  Այսպես.«Երեխան  սպիտակ  ձիավոր  սև  յափնջավոր  հրացանավոր  Ռոստոմի  նկարիառջև կանգնել էր» (Տ 464)։
 «…պապին նկարել էին կոլխոզային տոհմական վիթխարի ցուլի հետ» (Տ 465)։
 «…մեր  աղմուկի  վրա  սիրուն,  բաց,  անպաշտպան,  իգական  այդ  ընտանիքըդուրս եկավ» (Տ 468)։
 «…թվում  է  ճանկռտոցի  վրա  մազը  կարճ  կտրած,  մուգ  բաճկոնակով,  բուկըկոճկած  սպիտակ  մաքուր  վերնաշապիկով  խստաբարո  օրիորդ  ուսուցչուհինգնաց...» (Տ 490)։
 «…անտառի  խորքերը  գնացող  արահետի  վրա  բացվող  մետաղե  ճաղավոր,ներկած այդ դռնակը զգույշ խնամքով ծածկեցինք…» (Տ 587)։
 Գրական  լեզվում  նախադասության  մեջ  մեկից  ավելի  դիմավոր  բայերի  առկայության դեպքում հանգույցը սովորաբար դրվում է առաջին բայից հետո։
  Հ. Մաթևոս1 Պողոսյան Պ., Խոսքի արվեստը, Երևան, 1983, էջ 250։
 յանը,  խախտելով  գրական  լեզվի  այս  սկզբունքը,  գրականություն  է  բերել  խոսակցական լեզվի դրսևորման ևս մի միջոց։
 «Մենք մեր ծունկընկերոջը գետնում, նրա բոլոր շարժումները կաշկանդում, վրանպինդ նստում, ու երեխայի բաց հպարտությամբ  դառնում էինք անտառապահին» (Տ489)։
 «…անցնող  աղջիկներն  ու  հարսները  իրար  ականջի  քչփչում,  ծիծաղում,  հետոտեղյակներն  ասում  էին,  որ  արդեն  ամուսնացած  ենք,  և  լռում  ու  տխրում  էին»  (Տ424)։
 «Հրանդը գնում խնձորը գտնում, գալիս մեքենային լավ նայում ու կողբեցու վրահիանում է» (Տ 486)։
 «Կողբեցին  ջուրը  խմում,  նայում,  տեսնում,  հասկանում  է,  որ  նրա  ուզածը  այդէ» (Տ 487)։
 «Քարտաշն  ու  աշակերտը  իրենց  խաչքարը  Մուրադենց  կարմիր  քարհանքումտաշել, մի ջահել ծառի վրա կապել, եզան նման երկուսով լծվել, բերել հասցրել էինահա-ահա սողանի գլուխը» (Տ 495)։
 Հ.  Մաթևոսյանի  բերած  հաջորդ  նորությունը  խոսքում  նույն  ժամանակի  բայերիգործածությունն  է,  որ  նույնպես  կապված  է  նախօրոք  չմտածված  խոսքի  հետ,համոզվենք օրինակներով`«Այդտեղ մարդիկ էին ապրել, ուրախացել, տխրել, հպարտացել- հիմա լքված էր»(Տ 420)։
 «Ձին  պահեցինք,  սպասեցինք  գա  հասնի,  որպեսզի  մեր  գլուխը  կշտամբանքովօրորենք, ծլթծլթացնենք, ասենք» (Տ 477)։
 « - Որ իրավունք չունեք մտնեք մարդու երկիրն ու քանդեք, քայքայեք, կեղտոտեքու թողնեք, գնաք» (Տ 478)։
 «Դժվար  ասելիք  ուներ.  տատամսեց  չուզեցավ  ասել,  բայց  վճռականությունըհավաքեց, դաժանացավ ու ասաց…» (Տ 515)։
 «Գետնին մեր աչքով ընկավ կոտրած դանակը, կռացանք, վերցրինք, նայեցինք ունետեցինք, պողպատալարը ծալեցինք մեր գրպանում դրինք ու գնացինք» (Տ 536)։
 Բացի  հիշյալ  առանձնահատկություններից`  վիպակներում  հանդիպում  ենք  խառը, անկանոն, զուտ խոսակցական բնույթի նախադասությունների, ինչպես`«Քո հասակին էինք` ամուսնացրին, այսինքն ինչպես որ դու հիմա որբ լինես, մենքբռնենք  էն  չափարի  վրայի  խակի  հետ  ամուսնացնենք.  հարազատը  հարազատին  էդպես  չի  անի.  հարազատը  հարազատին.  խակ  հիմարությունից  սա  որ  ասի  էլ  դպրոցչեմ գնում, չի ասի լավ ես անում, հնգամյա անգրագիտությունն էլ քեզ բավական է…»(Տ 463)։
 «Ո՞վ կաս էդտեղ» (Տ 475)։
 Շարահյուսական  առանձնահատկություններում  ավելի  հստակ  է  երևում  Հ.  Մաթևոսյանի գրչի հզորությունը։
  Այստեղ նա ոչ միայն օգտագործել է արդեն հայտնի շարահյուսական  կաղապարներ,  այլև  գործածել  է  մի  շարք  միջոցներ,  շարահյուսականնոր  կառույցներ,  որոնք  նույնպես  խոսակցական  երանգ  են  հաղորդում  խոսքին։
   Համեմատելով  ուսումնասիրվող  երկու  ստեղծագործությունները`  տեսանք,  որ  «Աշնանարև» վիպակում հեղինակը խոսքի անկաշկանդության հասել է գերազանցապես քերականական իրողությունների միջոցով։
  «Տերը» վիպակում դրսևորվել են խոսակցական  լեզվի  կառուցման՝  նրա  բերած  նորարարությունները`  բազմաթիվ  որոշիչներիգործածություն, նույն ժամանակի շատ բայերի կիրառություն, մի քանի դիմավոր բայերի դեպքում օժանդակ բայի վերջադաս կիրառություն և այլն։
 Ալետա ՀակոբյանՈՉ ԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Հ. ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ«ՏԵՐԸ» ԵՎ «ԱՇՆԱՆ ԱՐԵՎ» ՎԻՊԱԿՆԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ Հ. Մաթևոսյան, ոչ գրական բառապաշար, քերականական կառույցներ, խոսքի անմիջականություն, շարադասության փոփոխություն։

Աշխատանքում  ուսումնասիրված  են  ոչ  գրական  շարահյուսական  առանձնահատկությունները  Հ.  Մաթևոսյանի  «Տերը»  և  «Աշնան  արև»  վիպակներում։
   Հանգել  ենք  եզրակացության, որ Հ. Մաթևոսյանին հաջողվել է խոսքին խոսակցական երանգ հաղորդել գերազանցապես  շարահյուսական  կաղապարներով,  այլ  ոչ  թե  բարբառային  բառերի  կուտակումներով։
   Նա գործածել է ոչ միայն արդեն հայտնի շարահյուսական կաղապարներ, որոնց միջոցով խոսքին տալիս է խոսակցական երանգ, այլև գրականություն է բերել նոր միջոցներ, որոնցով հնարավոր  է  խոսքին  անմիջականություն  հաղորդել,  օրինակ`  բազմաթիվ  որոշիչների  կիրառությունը, խոսքում նույն ժամանակով արտահայտված բայերի առատ գործածությունը, զուտ խոսակցական լեզվին բնորոշ խառը, անկանոն նախադասությունների գործածությունը և այլն։
