ՎԿԱՅՈՒՀԻՆԵՐԻ ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՀԱԼԱԾՈՂՆԵՐԻ ԴԱՐՁԸ`ԻԲՐԵՎ ԲԱՐՈՅԱԽՐԱՏԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑ ՎԱՂ ՔՐԻՍՏՈՆԵԱԿԱՆՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆՍույն  հոդվածը  նվիրված  է  քրիստոնեական  դարձի  գաղափարաբանությանը,վերջինիս վերաբերյալ միջնադարյան հայ իրականության մեջ տարածված պատկերացումներին՝ մասնավոր, անհատ կերպարների միջոցով։
  Հոդվածի շրջանակներումնպատակ ենք դրել հասկանալու հատկանշական այն սցենարները, որոնցով պայմանավորվել է դարձի գալու գաղափարը։
  Փորձել ենք նաև հասկանալ վկայուհիների ևնրանց  հալածողների՝  որպես  հակադիր  բևեռների  միջև  առկա  խորը  հակասությունները և ծայրահեղ տարբերությունը՝ իբրև վերջիններիս դարձի գալու կարևորագույն  գործոն։
   Աշխատանքում  փորձ  է  արվել  նորովի  մոտենալ  հիշյալ  հակադիրբևեռների  բնութագրիչներին,  գործողությունների  դրդապատճառներին,  կատարվողհրաշքների  խորհրդաբանությանը։
   Ուշագրավ  է,  որ  նման  եղանակով  հնարավոր  էնաև որոշակի պատկերացում կազմել միջնադարյան հայ իրականության մեջ բարու,բարոյականի,  հասարակական  բարիքի  գաղափարների  մասին։
   Չափազանց  հետաքրքիր է այս օրինակներով հասկանալ «լավ» և «վատ», «ճիշտ» և «սխալ», «բարի»և «չար» որակումների փոխատեղումներն ու ոչ նույնարժեք էությունը, մասնավորապես, հեռավոր անցյալի ընդունված բարոյական սկզբունքների տեսանկյունից։
  Այս ևնման  հարցերի  անդրադառնալու  համար  անհրաժեշտ  է  այն  պայմանների  ու  հանգամանքների իմացությունը, որոնցից ծնվել են այդ արժեքները, փոփոխվել, արմատացել կամ մոռացվել։
 Միջնադարյան հայ իրականության մեջ քրիստոնեական դարձի մասին բազմաթիվ պատումներ կան, որոնցում իրենց ուրույն տեղն ունեն քրիստոնյա վկայուհիները,հրեշտակները, իշխանական անձինք։
  Այդ պատումներում հստակ երևում են հակադիր երկու բևեռներ, որոնց բնութագրիչները տարբեր աղբյուրներում աչքի են ընկնումիրենց  չափազանցվածությամբ  և  հատկանիշների  ծայրահեղ  դրսևորմամբ։
   Ծայրահեղության այս սկզբունքը պահպանվում է մեզ հայտնի դարձի բոլոր պատումներում։
 Հոդվածի առանցքում ներկայացված են դարձի առավել հայտնի երկու պատում՝«Հռիփսիմեան կույսերի նահատակությունն ու Տրդատ թագավորի դարձը» և «Կիպրիանոսի դարձը»։
 Հայ  իրականության  մեջ  թերևս  ամենահայտնի  վկայուհիների՝  Հռիփսիմեանկույսերի  մասին  Ագաթանգեղոսն  իր  «Պատմություն  Հայոց»  աշխատության  մեջհետևյալ բնութագրիչներն է տալիս. «.....լեռներում մեկուսացած, բուսակեր, ժուժկալ,պարկեշտ և սրբանվեր կանայք էին, քրիստոնեական հավատքով լի, որոնք գիշեր ուցերեկ և ամեն ժամանակ փառավորությամբ և օրհնությամբ իրենց աղոթքը  արժանավորապես դեպի վեր առ Աստված էին ուղղում։
  Նրանց գլխավորի անունն էր Գայանե,որն ուներ մի սան՝ աստվածապաշտ մարդու դուստրերից՝ թագավորական տոհմից,որի  անունն  էր  Հռիփսիմե»  [1]։
   Այս  դրական  և  վեհ  բոլոր  բնորոշումներին  իհակադրություն՝  Ագաթանգեղոսի  մոտ  Տրդատ  թագավորը  ներկայանում  է  որպեսամբարտավան, հեթանոս, գոռոզ և եսակենտրոն միապետ, ով ամեն կերպ ուզում էհագուրդ տալ իր ցանկություններին։
  Տեսնելով Հռիփսիմեին՝ Տրդատը հմայվում է նրագեղեցկությամբ  և  ցանկանում  բռնությամբ  տիրանալ  նրան,  սակայն  մերժում  էստանում։
   Ապա  արքան  հրամայում  է  բերել  Գայանեին  և  սպանելու  սպառնալիքովստիպում, որ իր սանին համոզի կատարելու արքայի հրամանը։
  Սակայն մայրապետըսրտապնդում է Հռիփսիմեին, պատվիրում չերկյուղել և չենթարկվել հեթանոս թագավորին [5]։
  Այդ խոսքերի և հակադրվելու համար արքայի մարդիկ նրան դաժան ծեծիեն  ենթարկում,  քարերով  հարվածում  բերանին,  կոտրում  ատամները,  ապա  քարշտալով հեռացնում սենյակից։
  Թագավորի հետ Հռիփսիմեն միայնակ է մնում, սակայնիր  զորեղ  ուժով  ու  քաջագործություններով  հռչակված  արքան  գրեթե  յոթ  ժամմաքառելուց հետո պարտվում է Սուրբ Հոգով զորացած կույսին։
  Պատմիչը վկայում է,որ հեռանալով պալատից՝ Հռիփսիմեն մի բարձրադիր վայրում աղոթում է, որտեղ էլնրան գտնում և անասելի կտտանքների են  ենթարկում պալատական իշխաններն ուդահիճները։
   Լուր  ստանալով  Հռիփսիմեի  նահատակության  մասին,  թագավորըսաստիկ տրտմում է, ապա հրամայում հաշվեհարդար տեսնել մայրապետ Գայանեիհետ։
  Արքայի և նրա մերձավորների վրա տիրոջ պատուհասը հասավ, և արքան վայրիխոզի կերպարանք ստացավ։
  Նրա բոլոր մերձավորները սգի մեջ էին։
  Այդ ժամանակԱստծուց տեսիլ երևաց թագավորի քրոջը՝ Խոսրովիդուխտին, և ասաց, որ 15 տարիԽոր  Վիրապում  պահվող  Գրիգոր  Լուսավորիչը  կարող  է  միայն  արքային  փրկել։
 Լուսավորիչը  նախ  հողին  հանձնեց  կույսերի  մարմինները  (թեպետ  9  օր  ու  գիշերնրանց  մարմինները  դրսում  էին  եղել,  բայց  պահպանվել  էին  Աստծո  զորությամբ),այնուհետև  պատվիրեց  թագավորին  ապաշխարել։
   70-օրյա  ապաշխարությունիցհետո Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի աղոթքով Աստված Տրդատին վերադարձրեց մարդկային կերպարանքը [1]։
 Ուշագրավ է, որ երկրորդ պատումն իմաստային ուղղվածությամբ աղերսվում էՀռիփսիմեան  կույսերի  մարտիրոսության  և  Տրդատ  արքայի  դարձին։
   Այն  ներկայացնում է Կիպրիանոս հայրապետի և Հուստիանե կույսի պատմությունը։
  Նախապեսհեթանոս,  ապա  քրիստոնեության  պարծանք  համարվող  սուրբ  եպիսկոպոս  Քրիստոսի  վկա  Կիպրիանոսը1  [9],  ծագումով  Անտիոքից,  քրիստոնեական  բոլոր  եկեղե1 Կիպրիանոսի և Հուստիանեի մասին վկայությունները կազմել է Պ. Ֆրանչիդե Կավալիերին։
  Նրանցմասին  պահպանված  հիշատակություններում  կան  որոշ  անհամապատասխանություններ։
   Մեկխոսվում է Անտիոքում գործունեություն ծավալած Կիպրիանոսի, մյուս դեպքում՝ Կարթագենցի Կիպրիանոսի  մասին։
   Կարթագենցի  եպիսկոպոսը  հիշատակվում  է  379  թվականով,  այնինչ  անտիոքցիցիների  տոնակատարություններում  իր  տեղն  ունի  ամենավաղ  շրջանից  և  քաջածանոթ է իր թողած գրական նյութերով։
  Երրորդ դարում ապրած փիլիսոփա հեթանոսը, որը հայտնի է եղել իբրև «քաջ ճարտախոս», «մոգ ճարտար» և «քուրմ կռոց»,ունեցել է Թասիկոս Կեկիլիոս մականունը։
  Ժամանակակիցների մոտ այնքան մեծ էեղել նրա համբավը, որ անգամ վախեցել են նրա ստվերից. ըստ ավանդության՝ նաայնքան հմտացած է եղել մոգության մեջ, որ դևերին և քաջքերին համարձակորենհրամաններ  է  տվել,  որոնք  էլ  առանց  վարանելու  կատարել  են  նրա  կամքն  ուցանկությունները [4]։
 Ստացվեց  այնպես,  որ  Ագլաիդաս  անունով  մի  երիտասարդ  ցանկացավՀուստիան անվամբ մի գեղեցիկ կույսի կնության առնել․ ուղարկում էր թանկարժեքբազում  նվերներ,  գեղեցիկ  հանդերձներ,  ոսկի  և  արծաթ,  բայց  կույսը,  անարգելովամեն  հարստություն,  հետ  էր  դարձրել  այդ  բոլորը։
   Երիտասարդը  դիմում  է  Կիպրիանոսին, վերջինս գործի է դնում մոգության ոլորտում ունեցած բոլոր հմտությունները։
   Կիպրիանոսը  կույր  ու  խուլ  մնաց  Տիրոջ  խաչի  նշանի  զորության  հանդեպ  ևբազմաթիցս  պոռնկության  կատաղի  դևերի  ուղարկեց  Հուստիանին  գայթակղելու,որոնք նրա երևակայության մեջ պատկերում էին երիտասարդ Ագղավիդոսի (օտարալեզու գրականության մեջ՝ Ագլաիդաս) պատկերը, և ցանկասիրական մտքերով փորձում գայթակղել նրան, բայց սուրբ կույսը քուրձ հագնելով, ջերմեռանդ աղոթքներովու  մարմինը  պահքով  ու  ծոմով  տկարացնելով՝  հաղթում  է  իր  մեջ  առաջացածցանկությանը, իսկ ամոթահար ու պարտված դևերը վերադառնում են Կիպրիանոսիմոտ։
  Երբ դևերը հայտնվում էին՝ գայթակղելու Հուստիանեին, իսկույն խաչակնքվումէր՝ ապավինելով Քրիստոսի խաչին, ապա սրտով դիմում էր Երկնային Փեսային, իսկդևերը նույն պահին աներևույթ չքանում էին [2]։
  Այդ ժամանակ Կիպրիանոսը հասկացավ, որ միայն Քրիստոսի անունից և խաչի նշանից պարտվող դևերն անզոր են, ևայդ ժամանակ նրա միտքը լուսավորվեց Աստծու զորությամբ։
  Նա մտածեց՝ եթե խաչինշանն  այդպիսի  զորություն  ունի,  ապա  որքան  Խաչյալը  կունենա,  ապա,  դարձիգալով, հրաժարվեց չարի արվեստից՝ ապավինելով փրկչին։
 Վերոնշյալ երկու դարձի պատումների վերաբերյալ կարելի է մի քանի հետևություններ անել, որոնք լույս կսփռեն երևույթի թաքնված կողմերի վրա։
 Առաջին հետևությունն այն է, որ նախ կոնֆլիկտ է տեղի ունենում երկու հակադիրկողմերի միջև, որտեղ մի կողմը՝ հասարակության մեջ բարձր դիրք ունեցող անձինքեն․ մի կողմից՝ Տրդատ թագավորը, մյուս կողմից Կիպրիանոսը ձգտում են գայթակղելանմեղության  խորհրդանիշ  կույսերին՝  Հռիփսիմեին  և  Հուստիանեին,  ովքեր  քրիստոնեական  հավատարմության  երդում  են  տվել։
   Դիմադրելով  բոլոր  գայթակղութԿիպրիանոսը  Խոստովանության  տեքստերում  թվագրվում  է  350-370  թթ.։
   Բացի  այդ  Անտիոքիեպիսկոպոսների ցուցակում Կիպրիանոս անունով եպիսկոպոս չի եղել։
  Այս հարցը քննարկվել է 1959թ.-ին  Օքսֆորդի  համալսարանում  տեղի  ունեցած  կոնֆերանսի  ժամանակ։
   Ի  վերջո,  լեգենդներիպատմական ճշմարտացիության բացակայություն պատճառով Կիպրիանոսը և Հուստիանեն 1968 թ.ին հանվել են Վատիկանի սրբերի ցանկից (սրբերի շարքին էին դասվել 4-րդ դարում)։
 յուններին՝ հարստության և ամուսնության առաջարկներին, կույսերն առաջացնում ենտվյալ դեպքում ակնհայտ հակահերոսների ցասումը, որին անպայմանորեն հետևումեն անմարդկային կտտանքները։
  Զարմանալիորեն, քրիստոնեական հավատի համարնահատակված  վկայուհիներն  են,  որ  դառնում  են  իրենց  հետապնդողների  հոգևորփրկության բանալին։
 Այստեղ  հատկապես  ուշագրավ  է  այս  երկու  բևեռների  նպատակային  ուղղվածությունը։
  Կույսերն ամեն կերպ փորձում են Աստծուն ապավինելով բարին տարածել,լուսավորել  հասարակությանը  և  հավասարություն  ու  արդարություն  հաստատել։
 Նրանց  ամեն  գործողություն  բխում  է  հավատքից  և  միտված  է  այդ  հավատքըտարածելուն։
  Տրդատ թագավորի և Կիպրիանոսի դեպքում տեսնում ենք հետևյալը։
 Հեթանոս թագավորը հավատում է հեթանոս աստվածների, իրեն համարում է երկրիվրա  գլխավոր  աստծո  փոխանորդը։
   Անձնական  դիրքի,  շահի  գիտակցումը  և  դրագերագնահատումը, ինչպես նաև քրիստոնեական հավատի նկատմամբ նման դաժանդիմադրությունն առավելապես ներկայացվում է իբրև թագավորի խավարամտությանարդյունք, մինչդեռ դարձը նրա լուսավորման և փրկության ճանապարհն է։
 Կիպրիանոսի  դեպքում  ևս  տեսնում  ենք  նույն  ձգտումներն,  ինչը  Տրդատթագավորի դեպքում։
  Այստեղ Կիպրիանոսն իր բոլոր հմտությունները գործի է դնումՀուստիանեին  գրավելու,  ում  հանդեպ  ևս  բնազդային  մղումներ  ունի,  բայց  դատապարտվում է անհաջողության։
 Երկրորդ  հետևությունը  այն  է,  որ  վկայուհիների  մոտ  գերակայում  էր  անանձնականության սկզբունքը։
  Այս տեսանկյունից կարելի է հետաքրքիր համեմատությունկատարել կույսի և մոմի միջև։
  Ինչպես մոմն է վառվում կամ «ինքնազոհաբերվում», որլուսավորի  իր  շուրջը,  այնպես  էլ  կույսն  է  ենթարկվում  չարչարանքների  և  նահատակվում հանուն վեհ արժեքի։
  Նրանց սերն առ Աստված և Նրա խոսքը տարածումըվեր էր սեփական շահից։
  Նրանց հիմնական ձգտումն իրենց անձից վեր կանգնածտարրի վերականգնումն էր, այդ տարրի հաղթանակը (եթե երկու հակադիր բևեռներիպայքարի տեսանկյունից նայենք)։
  Նման հաղթանակի արդյունքում միայն հասարակությունն  ավելի  բարի,  առաքինի,  բարոյական  կդառնար։
   Եթե  փորձենք  այս  նույնդիտանկյունից վերլուծել հակադիր բևեռի գործողությունները, ապա կտեսնենք, որ թե՛Կիպրիանոսի, թե՛ Տրդատ թագավորի դեպքում գերակա է սեփական ես-ի գերագնահատումը, անձի կամային ինքնության բացարձակությունը։
  Բուրգի գլխին կանգնած էանհատը,  ով  գործում  է  հանուն  սեփական  շահի՝  անտեսելով  հասարակությանշահերը,  ով  իր  հեղինակության  պահպանումը  պատկերացնում  է  միայն  այդ  կերպ։
 Իհարկե,  վերոնշյալ  գործողությունների  և  դրանցից  բխող  հետևանքների  գլխավորպատճառն  անգիտությունն  է,  որը  մարդուն  դարձնում  է  կույր,  բնազդներով  առաջնորդվող, թույլ, տվյալ դեպքում՝ ինքնահաստատման կարիք ունեցող։
  Ինչպես Եղիշենէ ասում՝ «....և բոլոր չարիքները մարդու միտքն են մտնում անուսումնությունից։
  Կույրըզրկվում  է  արեգակի  ճառագայթներից,  իսկ  տգիտությունը  զրկում  է  կատարյալկյանքից։
  Լավ է աչքով կույր լինել, քան մտքով կույր լինել։
  Ինչպես որ հոգին մեծ էմարմնից, այնպես էլ մտքի տեսողությունը մեծ է մարմնի տեսողությունից» [3]։
 Մյուս կարևոր հետևությունն այն է, որ Կիպրիանոսի, Տրդատ թագավորի դարձըշարունակական և անդառնալի գործընթաց է։
  Վերոնշյալ պատումներում կա ևս մեկանդառնալի  գործընթաց՝  վկայուհիների  նվիրումը  քրիստոնեկան  հավատին։
   Չկապատմության մեջ այդպիսի դեպք, երբ կույսերն ուրանան քրիստոնեությունը և շրջվենդեպի հեթանոսական կրոնը։
 Կույսերը  նաև  մի  շարք  առանձնահատկություններ  ունեին,  որոնցից  ամենակարևորը, թերևս, բժշկելու շնորհն էր։
  Վառ օրինակներից է Սուրբ Նունեն, ով քրիստոնեություն  է  քարոզել  Վրաստանում։
   Սուրբ  Նունեին  հաջողվում  է  բժշկել  վրացՆանա  թագուհուն,  նրա  զավակին  ու  թագավորին՝  այսպիսով  ամբողջ  արքունիքինբերելով հավատքի է։
  Նա հրաժարվում է բոլոր թանկարժեք նվերներից և քարոզումՏիրոջ Ավետարանը [6]։
  Իր բժկություններով հայտնի է նաև Սուրբ Երմոնե կույսը, ովհիմնում է մի բուժարան, որտեղ բժշկում է բոլոր կարիքավորներին՝ քարոզելով Տիրոջխոսքը [7]։
  Այս տեսանկյունից օրինակները բազմաթիվ են։
 Դարձի պատմությունների և վկայուհիների վարքը ներկայացնող պատմությունների  անբաժան  մասն  են  նաև  տեսիլքները  և  հրեշտակները,  որոնք  անհրաժեշտպահին ուղղորդում կամ փրկում էին կույսերին։
  Օրինակ՝ Սուրբ Եփիմիա կույսը, ումկրկին  քարկոծում  էին  քրիստոնեական  հավատին  հարելու  համար,  չարչարում  ևանիվների տակ փորձում ճզմել, բայց նույն պահին երկնքից իջնում են հրեշտակներըև ազատում կույսին չարչարանքից [8]։
 Ամփոփելով  կարելի  է  ասել,  որ  վաղ  քրիստոնեական  վկայուհիների  շուրջգոյություն  ունեցող  իրական  կամ  անիրական  բազմաթիվ  պատումները  նպատակունեին  ակնհայտ  հակադրությունների  ներկայացման  միջոցով  ընդգծել  հեթանոսաշխարհի  մեղսավոր,  դաժան  և  խավար  բնույթը՝  ցույց  տալով  Աստծո  խոսքովլուսավորվելու, մաքրվելու և փրկության արժանանալու ճանապարհը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Ագաթանգեղոս, Պատմություն հայոց, Երևան, 1977, էջ 67-99։
 [2] Բաբաջանյան Մ., Կիպրիանոս, Երևան, 2014 թ., URL։
  http։
 //www.irates.am/hy/1396943729 (հղումը կատարվել է՝ 07.06.2018)։
 [3] Եղիշե, Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին, Երևան, 1994, էջ 59։
 [4] Ղազարյան Դ., Կիպրիանոս հայրապետը և Հուստիանե կույսը 15-16-րդ դդ․ ժապավենաձև հմայիլների գեղարվեստական հարդարանքում, Երևան, 2014, էջ 244-8։
 [5] Մաքուր և լուսե երանելի վկայուհիները, Երևան, 2013 թ., URL։
  http։
 //www.holytrinity.am/posts/view/941 (հղումը կատարվել է՝ 06.06.2018)։
 [6] Սուգիասյան Կ., Սբ. Նունե և Սբ. Մանե կույսերը, Երևան, 2014 թ., URL։
  http։
 //www.surbzoravor.am/post/view/surb-nune-ev-surb-mane-kuyserihishatakutyan-or (հղումը կատարվել է՝ 04.06.2018)։
 [7] Սուրբ Երմոնե և Նեկտարինե կույսերը, Երևան, 2018 թ., URL։
  http։
 //www.qahana.am/am/holidays/2018-10-02/1 (հղումը կատարվել է՝05.06.2018)։
 [8] Վարք Սրբոց, Հատոր Բ, Ս. Էջմիածին, 2010 թ., URL։
  http։
 //www.surbzoravor.am/post/view/vkayabanutyun-surb-epimia-kuysi-ev-qristosiqarasuniny-vkaneri (հղումը կատարվել է՝ 04.06.2018)։
 Հարությունյան ԻնգաՎԿԱՅՈՒՀԻՆԵՐԻ ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՀԱԼԱԾՈՂՆԵՐԻ ԴԱՐՁԸ`ԻԲՐԵՎ ԲԱՐՈՅԱԽՐԱՏԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑ ՎԱՂ ՔՐԻՍՏՈՆԵԱԿԱՆՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆԲանալի բառեր՝ քրիստոնեական դարձ, Հռիփսիմեան կույսեր, Կիպրիանոս,անանձնականության սկզբունք, անգիտություն, դարձի շարունակականություն։

Սույն հոդվածը վերաբերում է քրիստոնեական դարձի գաղափարաբանությանը,  վերջինիս վերաբերյալ միջնադարյան հայ իրականության մեջ տարածված պատկերացումներին։
  Հոդվածի շրջանակներում մեր առաջ նպատակ ենք դրել հասկանալու,  թե ինչն էր մարդուն ստիպում դարձի գալ, և ինչպես ստացվեց, որ վերջինս շարունակական բնույթ էր կրում։
  Նոր լույսի ներքո փորձել ենք հասկանալ վկայուհիների և  նրանց  չարչարողների՝  որպես  հակադիր  բևեռների  միջև  առկա  խորը  հակասությունները, և չնայած այդ հակասություններին՝ այն հանգամանքին, թե վերջիններիս  ինչպես դարձի եկան։
  Փորձել ենք նորովի մոտենալ այս հակադիր բևեռների բնութագրիչներին, կատարվող գործողու-թյունների դրդապատճառներին։
  Քանզի միայն  այս  ամենի  ուսումնասիրության  արդյունքում  կարող  ենք  ընդհանրական  պատկերացում կազմել միջնադարյան հայ իրականության մեջ բարու, բարոյականի, հասարակական բարիքի և մի շարք այլ երևույթների ու հասկացությունների մասին։
