ՀՀ տնտեսության ժամանակակից միտումները գնահատելու համար անհրաժեշտ է տարածաշրջանային մոտեցում:   Չնայած վերջին երկու տասնամյակում Հայաստանում որոշակի նախադրյալներ են ստեղծվել տարածքային տնտեսական քաղաքականության իրականացման համար, մշակվել և իրականացվել են տարբեր սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրեր, այնուամենայնիվ, տարածքային զարգացման անհամաչափությունները շարունակում են խորանալ և հիմնականում արտահայտվում են աճող տնտեսական մայրաքաղաքի դերն ու նշանակությունը:  Հայաստանի Հանրապետության տարածքային զարգացման անհամաչափությունն ուսումնասիրվել է բազմաչափ վիճակագրության երկու մեթոդներով `գործոնային և կլաստերային վերլուծություն:   Գործոնների վերլուծությունը ուսումնասիրվող փոփոխականությունների զանգվածը բաժանում է փոքր թվով խմբերի, այսինքն ՝ տվյալների ոչ համակարգված զանգվածը վերափոխվում է մի քանի մակրո փոփոխականների, որոնք ավելի համակարգված են նկարագրում ուսումնասիրվող օբյեկտի տարբեր բնութագրերը:   Կլաստերի վերլուծությունը թույլ է տալիս նաև առանձնացնել գործոնները, որոնք միավորում են վիճակագրորեն նույնական փոփոխականները, բայց ավելի հաճախ այն օգտագործվում է դիտարկվող օբյեկտները խմբերի դասակարգելու համար:  Բազմաչափ վերլուծության համար ընտրվել են հետևյալ ցուցանիշները, որոնց տվյալները ներկայացված են Աղյուսակ 1-ում. 1. Բնակչության մեխանիկական ավելացման գործակից, ‰ (X 1), 2. demողովրդագրական խնամքի գործակից,% (X 2), 3: Աղքատության մակարդակ,% (X 3), 4. Աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության գործակից,% 217 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 5. Գործազրկության մակարդակ,% (X 5), 6. Տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարար կշիռը ընդհանուր բնակչության մեջ,% (X 6), 7. Տղամարդկանց մասնաբաժինը աշխատանքային ռեսուրսների ընդհանուր քանակում,% (X 7), 8. Համախառն տարածաշրջանային արտադրանք մեկ շնչի հաշվով, հազ. Դրամ (X 8), 9. միջին ամսական անվանական աշխատավարձ, հազ. Դրամ 10. Մեկ շնչի հաշվով ներմուծման ծավալը, հազ. Դրամ (X 10):  Աղյուսակ 1. ՀՀ մարզերի որոշ սոցիալ-տնտեսական փոփոխականներ 2015 թ. Երևանի մարզերում Արագածոտն -16.17 63.05 16.1 59.08 5.7 Արարատ -10.46 63.39 27.3 63.62 8.3 49.4 46.29 1324 135.6 181.26 Արմավիր -5.82 64.51 29.6 61.23 Գեղարքունիք Լոռի -14.35 63.32 36.2 49.26 56.2 49.56 36. 42 50.5 946 146.1 218.62 Շիրակ -16,66 61,52 45,3 45,44 19 43,7 45,33 762 124,2 Սյունիք Վայոց Ձոր -12,74 58,82 16,9 68,00 10,1 51.9 44,00 1075 Տավուշ -9,52 59,68 35,3 57,48 12,1 50,2 46,65 696 128,3 33,02 * Աղբյուր `http: // www.  //armstatbank.am/pxweb/hy/ArmStatBank/?rxid=002cc9e9-1bc8 Հարկ է նշել, որ ITA- ն հաշվարկվել է ըստ հետևյալ սկզբունքի [1, էջ 33]: Նախ, ՀՀ 2015 թվականի համախառն ավելացված արժեքը բաժանվեց գործունեության չորս հիմնական տիպերի ՝ արդյունաբերություն, 218 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, գյուղատնտեսություն, շինարարություն և ծառայություններ:   Այնուհետև որոշվեցին վերոհիշյալ ճյուղերի արժեքային ցուցանիշների տարածաշրջանային կառուցվածքները, որոնց հիման վրա ստացվեցին գործունեության չորս հիմնական տեսակների տարածաշրջանային ավելացված արժեքներ (յուրաքանչյուր մասնաճյուղի ավելացված արժեքը բազմապատկելով տարածաշրջանային բաժնեմասի վրա) տվյալ ճյուղի):   Ավելին, մարզերի արժեքների որոշակի շեղումներ հնարավոր են `21 տեսակի տնտեսական գործունեության 4 խոշոր խմբերի բաժանման, ինչպես նաև արտադրանքի ոլորտային արժեքի ցուցիչների և արտադրանքի ավելացված արժեքների մեթոդաբանական տարբերությունների պատճառով: գործունեության տեսակները:  Գործոնների և կլաստերի վերլուծությունը կատարվել է SPSS ծրագրակազմի փաթեթի միջոցով [2, էջ 40-76]:  Աղյուսակ 2-ը ցույց է տալիս գործոնների վերլուծության նախնական վիճակագրությունը [3, p. 121]:  Աղյուսակ 2. Ընդհանուր տատանումների բաժանում 1.733 17.335 77.783 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. Համապատասխանաբար, վերլուծության համար ընտրվել են երեք գործոններ: Առաջինը բացատրում է ընդհանուր ցրման 39.8% -ը, երկրորդը `23.9% -ը, երրորդը` 14.0% -ը, և երեք գործոնները միասին կազմում են ընդհանուր ցրման 77.8% -ը:  Գործոնների վերլուծության արդյունքները մեկնաբանելու հաջորդ քայլը `Պտտվող բաղադրիչի մատրիցան դիտելն է [3, p. 135]:   Այս աղյուսակը գործոնների վերլուծության հիմնական արդյունքն է, որն արտահայտում է փոփոխականների ըստ գործոնների դասակարգման արդյունքները:  Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 3-ից, ուսումնասիրված 10 փոփոխականները դասակարգվել են ըստ երեք գործոնների, ընդ որում ՝ առաջինը կարող է ներառել 3, երկրորդը ՝ 4, իսկ երրորդ 3 փոփոխականները:  Աղյուսակ 3. Բաղադրիչների շրջված մատրիցը Առաջին գործոնը կոչվեց ժողովրդագրական, քանի որ այն ներառում էր աշխատանքային ռեսուրսների տղամարդկանց բաժինը (0.818), բնակչության մեխանիկական աճը (0.788) և ժողովրդագրական խնամքը բնութագրող փոփոխականները (-0.699):  220 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Երկրորդ գործոնը կոչվում է սոցիալական, քանի որ այն ներառում է զբաղվածությունը, գործազրկությունը, տնտեսապես ակտիվ բնակչության մասնաբաժինը ընդհանուր բնակչության մեջ և աղքատության մակարդակը:  Տնտեսական անվանումը կրող երրորդ գործոնը ներառում է երեք փոփոխական `մեկ շնչին ընկնող տարածաշրջանային համախառն արտադրանք (0.929), միջին ամսական անվանական աշխատավարձ (0.909) և մեկ շնչի հաշվով ներմուծում (0.589):  Աղյուսակ 3-ի տվյալները ցույց են տալիս, որ ՀՀ մարզերի սոցիալական զարգացման վրա ամենամեծ ազդեցությունը թողել է տնտեսության մեջ բնակչության զբաղվածությունը, որի փոխկապակցվածության գործակիցը 0.894 է `2 գործակցով, երկրորդը` գործազրկության մակարդակն է -0,809 հարաբերակցության գործակից:   Երրորդ փոփոխականը `աղքատության մակարդակը, նույնպես հակադարձ կապ ունի վերջինիս հետ` -0.760:   Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ ՀՀ մարզերի սոցիալական վիճակը, առաջին հերթին, լավ է ազդում զբաղվածության բարձր մակարդակի վրա, ինչը հանգեցնում է ցածր գործազրկության և, որ ավելի կարևոր է, ցածր աղքատության:   Ավելին, սոցիալական իրավիճակը գնահատող այս փոփոխականներն ի վերջո որոշում են ներկա ժողովրդագրական իրավիճակի `արտագաղթի ինտենսիվության և, որպես անմիջական հետևանք, տղամարդկանց մասնաբաժնի անկում բնակչության կառուցվածքի ամենազգայուն գործընթացի առաջացում և զարգացում, հատկապես աշխատանքային ռեսուրսները:   Դա նշանակում է, որ արտագաղթի ինտենսիվությունը բարձր է այն մարզերում, որտեղ բնակչության զբաղվածության մակարդակը ցածր է, ուստի աղքատության և գործազրկության մակարդակները բարձր են:  Գործոնների արժեքներն ըստ մարզերի ներկայացված են Աղյուսակ 4-ում, որի տվյալները ցույց են տալիս, որ Երևանը բոլոր գործոններով առաջատարն է, ավելին `մարզերի և մայրաքաղաքի տարբերությունն ըստ« տնտեսական »գործոնի առավել քան ակնհայտ է:  Դիտարկված ցուցանիշի համաձայն `Երևանին հաջորդում են Սյունիքի և Կոտայքի մարզերը:   «Սոցիալական» գործոնով Երեւանից հետո առաջատարները Շիրակի ու Կոտայքի մարզերն են:  221 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 4. Գործոնների առանձնահատկությունները ըստ մարզերի և գ. Երեւանի մարզեր Factor 1 Factor 2 Factor 3 Yerevan 1,575 1,286 2,155 Արագածոտն -0,613 -1.375 -1.067 Արարատ -0.044 -0.665 0.637 Արմավիր 0.076 -0.092 0.422 Գեղարքունիք 0.989 -0.401 -1.108 Լոռի 0.870 0.18 -1.0904941 - 0.169 -1.442 -0.214 Տավուշ -0.340 0.148 0.160 Գործոնների վերլուծությունը թույլ է տալիս Հայաստանի մարզերը խմբավորել ըստ առանձին գործոնների, բայց այս մեթոդը չի իրականացնում միասին վերցրած բոլոր գործոնները:   Կլաստերի վերլուծության առավելությունն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս դասակարգել ոչ միայն ուսումնասիրված փոփոխականները, այլ նաև դիտարկվող օբյեկտները ՝ ըստ ցանկացած թվով գործոնների կամ փոփոխականների [4, p. 6]:  Նկար 1-ում ներկայացված է կլաստերի կապի կարգը բնութագրող դենդոգրամը, որը ցույց է տալիս ՀՀ մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հստակ ասիմետրիկությունը:   Նախ ՀՀ մարզերը բաժանվեցին երկու կլաստերի `Երևանի և այլ մարզերի, այնուհետև մարզերն բաժանվեցին երեք կլաստերի, ընդ որում` երկու և չորս կլաստերի ձևավորման միջև հեռավորությունը շատ մեծ է `գրեթե 25-ից: 7.5 սանդղակով:  222 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Գծապատկեր 1. ՀՀ մարզերի դասակարգման դենդոգրամ:  Առաջին կլաստերը ներառում է Երեւան քաղաքը, որտեղ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 4 կլաստերում առավելագույնն է `1678 հազ. Դրամ:   Այս կլաստերում նույնպես մեկ շնչի հաշվով ներմուծման ծավալը և ամսական միջին անվանական աշխատավարձը նույնպես բարձր են, բայց գործազրկության մակարդակը նույնպես բարձր է:  Երկրորդ և երրորդ կլաստերներին բնորոշ է մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի միջին մակարդակը (համապատասխանաբար `1246,3 և 1199,5 հազար դրամ):  Երկրորդ կլաստերը ներառում է 4 մարզեր. Լոռի, Կոտայք, Արագածոտն, Սյունիք, իսկ երրորդ կլաստերը ներառում է Արարատի և Վայոց Ձորի մարզերը, որտեղ դիտարկվող փոփոխականների արժեքները գրեթե միջին են I և IV կլաստերի համապատասխան ցուցանիշների համեմատ: ,  Չորրորդ կլաստերը ներառում է Շիրակի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի, Տավուշի մարզերը, որոնք գտնվում են անմխիթար վիճակում, առաջին հերթին տնտեսական գործոնի շնորհիվ:   Այս կլաստերում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի միջին ցուցանիշը նվազագույն 223 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՆ է `այլ կլաստերի համեմատ (982,5 հազար դրամ), ցածր է նաև ամսական միջին աշխատավարձի չափը:  Այսպիսով, գործոնային և կլաստերային վերլուծությունները հնարավորություն են տվել կատարել Հայաստանի Հանրապետության մարզերի բազմաչափ դասակարգում և ուսումնասիրել տարածքային զարգացման անհամաչափության վրա որոշ գործոնների բարդ ազդեցությունը:  , ։

Յուրաքանչյուր երկրի առաջընթացի հիմքում տարածքային կայուն զարգացումն է, բոլոր տարածքների համաչափ զարգացման ապահովումը, ուստի կարեւոր խնդիր է տարածքային զարգացման անհամաչափությունները պայմանավորող գործոնների բացահայտումը եւ դրանց վարիացիայի բնութագրումը։
  Սույն հոդվածում նկարագրված է բազմաչափ վիճակագրության երկու` գործոնային եւ կլաստերային վերլուծության մեթոդների կիրառությունը ՀՀ սոցիալ-տնտեսական ու ժողովրդագրական մի շարք բնութագրիչների տարածքային անհամաչափությունն ուսումնասիրելու նպատակով։
