Կենդանի խոսքն այն կենսատու անփոխարինելի աղբյուրն է, որից լեզուն սնուցվում և ամրապնդվում է:   Մեր նախորդ հրապարակումներում մենք ուսումնասիրել ենք Շիրակի տարածքի բարբառների հնչյունական համակարգի առանձնահատկությունները, մասնավորապես բաղաձայնների հնչյունաբանական փոփոխությունը [2, 3], հնչյունական զուգահեռությունների փոխհարաբերությունները [4]:   Այս հոդվածում մենք ուսումնասիրել ենք բարբառային առանձնահատկությունների դրսևորումները ՝ պարզելու համար խոսակցական քերականական զուգահեռությունների հարաբերակցությունը: Հիմնվելով Կարնո և Մուշի բարբառներում բարբառային առանձնահատկությունների դրսևորումների վրա, Գ. Ahահուկյանի տվյալների [7], Կարնո և Մուշի բարբառներում հետազոտողների կողմից արձանագրված լեզվական փաստերի [6, 1] Նախորդ հրապարակումներում մենք ուսումնասիրել ենք հնչյունական վանկերի և խոսքի փոխհարաբերությունները `օգտագործելով բազմաչափ բարբառների դասակարգման աղյուսակներ:  Այս հոդվածում մենք կցանկանայինք դիտարկել Գյումրու բարբառի, Ոսկեհասկի ենթախմբի, Արթիկ-Մարալիկի և Ամասիայի տարածքների բարբառի քերականական առանձնահատկությունների դրսևորումները, որոնք մենք առանձնացրել ենք Շիրակի տարածքում: Ստորեւ մենք կներկայացնենք բարբառների բազմաբնույթ դասակարգման աղյուսակները, որոնց օգնությամբ կփորձենք պարզել խոսքի քերականական համեմատությունների հարաբերակցությունը: Աղյուսակները ցույց են տալիս Գ. Մուշի, Կարնոյի և Լենինականի բարբառային կենտրոնների տվյալները `կապված ahահուկյանի կողմից արված հայերենի բարբառների բազմաբնույթ դասակարգման հետ, որի կողքին կներկայացնենք Գյումրու բարբառի բարբառային առանձնահատկությունները, Ոսկեհասկի ենթալբառը, Արթիկ-Մարալիկ մ Ամասիայի տարածքներ բարբառային տեղեր / տես! 1, 2 /:  Սյունակները, որոնք լրացնում ենք աղյուսակներում, տրված են շեղատառերով:  Աղյուսակներում պլյուսների և մինուսների հարաբերակցությունը ավելի ակնհայտ կլինի: Շիրակի տարածքի բարբառները անվանման եւ դերանվան քերականական փոփոխությունների համակարգում ունեն հետեւյալ հատկանիշները .1 / 51,54 /: Հոգնած լանջերի առկայությունը, որոնք գոյություն ունեին Կարնո-Մուշի բարբառներում ՝ Լենինականի բարբառով, մինչ այժմ գոյություն չունի Շիրակի մարզի ոչ մի բարբառում: 2./56/: Հոգնակիի հոլովումը / n / er- ի հետ, որը Գ. Ahահուկյանի կողմից կազմված աղյուսակներում դա նշան է, այսինքն `այս երեւույթը գրանցված չէ ոչ Կարնոյի, ոչ էլ Մուշի բարբառներում: Ուգահեռաբար կա նաև na և holovum / pab-pabi // pabu /: 3/58, 59 /: Գ Ahահուկյանը շեղատառով նշում է Մուշի և Կարնոյի բարբառների բացառիկ կազմը, իսկ 59-րդ առանձնահատկությունը, որը վերաբերում է ts-ov- ի բացառիկ կազմին, նշվում է.   Հետաքրքիր է, որ այս երկու հատկությունների դիմաց մենք նշել ենք + Շիրակի տարածքի բոլոր բարբառների համար, քանի որ այսօր Շիրակում -են էն-ից ստացված հակումները գրեթե հավասարապես օգտագործվում են բացառիկ կոմպոզիցիայում / հեռու մնացեք ինձանից // հեռու մնացեք ինձնից /: 4/67 /: Բազմ հատկանիշների դասակարգման 67-րդ քերականական առանձնահատկության ներքո այն արձանագրում է ցուցադրական դերանունների թեք բաղաձայններում լրացուցիչ t, d- ի առկայությունը (հոգնակի թվով հոգնակի թվով (isi-atra, isigistor, edi-adra, eni-ador) ,  Գ Featureահուկյանի սեղաններում այս հատկությունը նշված է միայն մուշի բարբառի համար:  Մինչդեռ այսօր այս հատկությունը առկա է Արթիկ-Մարալիկ շրջանի բարբառներում `Ոսկեհասկի ենթաբարբառում, բայց դա չկա Գյումրիի բարբառում: 5/68 /: Ոսկեհասկի բարբառում, ինչպես Շուշի բարբառում, ինդեքսային դերանունների երկիմաստ հատկություն կա, երբ առաջին դեմքը բացակայում է, ինչը և խոսում է Մշո բարբառի հետ նմանության մասին / Սա տուն է - Տուն է / Այս առաջին դեմքի դերանունը բացակայում է դա // ասել է /: 6/70 /: Նվիրատուի հոդավորումը, որը բնորոշ էր Կարնո և Մշոբար բարբառներին, այսօր արձանագրվում է Ոսկեհասկի և Ամասիայի բարբառներում: 7/71 /: Կարնո-Մշոբար բարբառներին բնորոշ անորոշ հոդի ածանցումը ներկայիս Շիրակի տարածքում այլեւս գոյություն չունի: 8/72 /: F նախդիրի օգտագործումը, որը հատուկ է Մուշի բարբառին, նշվում է os նշանով Ոսկեհասկի ենթագրում, քանի որ այս հատկությունը առկա է միայն դերանվան համակարգում, և ոչ հետընթաց: 9/73 /: Մուշի բարբառին բնորոշ ժամանակակից գրական լեզվի (ինձ հետ) հետագա կապերի նախադասության օգտագործումը այլևս չի գործում Շիրակի տարածքում, նույնիսկ Ոսկեհասկի ենթաբաժնում: Անվան և դերանվան քերականական փոփոխություններին վերաբերող առանձնահատկություններից 5-ը ընդհանուր են Շիրակի տարածքի բարբառների համար: 1/53 /: Ան / կ / հոգնակի ձևի գոյություն / ձիան, իշվանք, ախպրդանք /: 2/58, 59 / Ինչպես արդեն նշեցինք վերևում, բացառիկ կոմպոզիցիայի լանջերը հավասարապես գործում են Շիրակի տարածքում: Այս հատկանիշով իմ շրջանի բարբառները տարբերվում են Կարնոյի և Մուշի բարբառներից, միևնույն ժամանակ, եզակի մոտեցում է դրսեւորվում ամբողջ Շիրակի տարածքում: 3/65 /: I- ի գոյությունը դերանունների թեք բաղաձայններում: 4/66 /: / I / k / dzigig, esig, isig / հետ դերանունների առկայությունը: 5/74 /: Անձի և իրի կողմերը տարբերակելու առանձնահատկությունը: Աղյուսակ 1-ում ներկայացված են ելույթների քերականական առանձնահատկությունները, որոնք վերաբերում են և՛ և, և՛ և՛, և՛, և՛, և՛ փոփոխվող և՛ և փոփոխվող փոփոխվող փոփոխվող վան վան վանում և, և, և, և և և և, և, և 1 Աղյուսակ 1. ժ / հն ի: r: ա K: Քերականական առանձնահատկություններ / հոմանիշներ / Անվան և դերանվան հնչյունաբանական փոփոխություններ ա k: ա n: ի: n: ե: L: շ: ւ: o: M: նրա: մ: ւ: Գյո. կս: ա ժ: ե: k: s: Ո: անագ r: ա -Մ: k: ի: թ: r: ա ai: s: ա մ: ա Շիրակի տարածքի բարբառները միմյանցից տարբերվում են հետևյալ բանավոր հատկանիշներով .1 / 76 /: Կառնոյի և Մուշի բարբառներում, իսկ Շիրակում ՝ Ոսկեհասկի ենթալբառում, առաջին և երկրորդ / el / il / շեղման բայերի հոլովման բայերի միջև տարբերություն կա: Ամասիայի շրջանի բարբառներում:   Այս հատկությունը բացակայում է Արթիկ-Մարալիկ տարածքում: Գյումրիում մենք այս հատկությունը նշել ենք + ̅ նշանով, որը պայմանավորված է ժամանակակից լեզվի ազդեցությամբ: 2/77 /: Չորրորդ / ul / լարվածության առկայությունը ընդհանուր է Մուշի բարբառի և Ոսկեհասկի ստորաբաժանման համար: 3/78 /: Գ Ahահուկյանի կողմից կազմված աղյուսակներում Կարին և Լենինական համար 78-րդ հատկանիշը նշված է +1-ով, որը վերաբերում է ku / k, k, k, g, c / ներկա / և անցյալ անկատար / time / kertam, kudem / բաղադրությանը: ,  Մենք այս հատկությունը նշել ենք նույն +1 նշանով Գյումրիի և Ամասիայի համար: Իսկ Արթիկ-Մարալիկ բարբառում ներկա մասնակիցը ունի ոչ թե համեմատական, այլ վերլուծական կառուցվածք, այն կազմված է անկատար բայով, օժանդակ բայով (ertem em, udim em), ուստի սյունակում + - ով նշված 82-րդ հատկությունը: այս բարբառի 4/82 /: Ով է ներկա և Անցյալ անկատար, այսինքն ՝ ներկա ժամանակի գոյությունը գոյություն ունի միայն Արթիկ-Մարալիկ շրջանի բարբառներում (գալիս եմ, տեսնում եմ, գնում եմ): 5/84 /: Մարդու հետ դերբի է տեղի ունենում միայն Մուշի և Ոսկեհասկի բարբառով բարբառով / էլետ - յելման, այրված - այրված /: 6/85 /: Կատարողի կազմը R- ով / տվել / տվեց /, որը Գ. Jահուկյանը նշում է + -ով Կարինի համար, Լենինականը ՝ Մուշի համար, այսօր այն գործում է միայն Ոսկեհասկի խոսքի ենթաբաժնում ՝ Ամասիայի տարածքի բարբառներով: 7/86 /: Ուկրաինայի ածանցյալը կազմավորվում է Մուշի բարբառով ՝ Ոսկեհասկի (կռվան) ենթաբաժնում: 8/92 /: Վարողի առաջին վանկի տառադարձումը (di) Արթիկ-Մարալիկ և Ամասիա բարբառի քերականական հատկություններից է, որը բնորոշ չէ Գյումրիին կամ Ոսկեհասկիին: 9/95 /: Դա առաջին / ե / անվավեր բայերի ոչ կատարյալ բնութագիրն է Մուշի բարբառի և Ոսկեհասկի ստորաբաժանման համար: Այլ բարբառներում այս հատկությունը բացակայում է (ես գրել եմ - գրում եմ): 10/98 /: Բացասականի բացասական ձևերի կրկնությունը (օժանդակի կրկնությունը) բնութագրում է մշո բարբառի և Ոսկեհասկի ենթա-ենթականին, որը բացակայում է այլ բարբառներում (ես դա չեմ գրել): 11/100 /: Ի թիվս սահմանափակ բաշխվածությամբ բայական հատկությունների, որոնք նշում է Գ. Ahահուկյանը, Մուշում փոխարեն Ոսկեհասկում եզակի առաջին անձի անկատար, բազմակի ձու (այո, մենք դա չենք տեսել) փոխարեն, որը Շիրակի այլ բարբառներում բացակայում է , Բայի հոլովման համակարգում, ինչպես պարզ է, գրեթե բոլոր հատկությունները տարածված են Մշոբարի բարբառի սկ Ոսկեհասկի սյունակների մեջ:  Իսկ իմ շրջանի բոլոր բարբառների համար բայական համակարգում ընդամենը 2 հատկանիշ է տարածված .1 / 89 /: Անցյալ ժամանակի օժանդակ բայը օժտված է yi / e / y / i-ey /: 2/99 /: Բացասական բայի հատուկ ձևերի առկայությունը l / kartal-karta, g'rel-g're / անկմամբ: Աղյուսակ 2-ը ցույց է տալիս բայերի հոլովման առանձնահատկությունները: ժամ / ժամ ի: r: ա K: Քերականական առանձնահատկություններ / հոմանիշներ / Բայերի հոլովման տարբերությունները Աղյուսակ 2.n: ա k: ա n: ի: n: ե: L: շ: ւ: o: M: նրա: մ: ւ: Գյո. կս: ա ժ: ե: k: s: Ո: k: ի: թ: r: ա անագ r: ա M: ai: s: ա մ: ա Այժմ փորձենք համեմատել բարբառային կենտրոնների ընդհանուր և տարբերակող քերականական առանձնահատկությունները աղյուսակների տվյալների հիման վրա: Կառնոյի բարբառը և Ամասիայի շրջանի բարբառներն ունեն ընդհանուր 9 9 51 / 51,52,54,55,56,59,63,71,74 / վերաբերմունքի բայ վերաբերմունք 5 / 53,58 բայ 65,66,70 / 3 ընդհանուր / 76,78,99 / և դիֆերենցիալ / 85,89,92 / առանձնահատկություններ: Կարնոյի բարբառը և Արթիկ-Մարալիկի բարբառը ունեն 5 ընդհանուր / 53,58, 65, 66, 74 / և 10/51, 52, 54, 55, 56, 59, 63, 67, 70, 71 / վերաբերմունք ՝ կապված քերականական առանձնահատկությունների հետ դերանվան և 1//99 / ընդհանուր վերաբերմունք 6/76, 78, 82, 85, 89, 92 / բայերի հոլովման հետ կապված տարբերակիչ հատկություններ: Հիմա համեմատենք Գ. Ahահուկյանի ներկայացրած տվյալները Գյումրիի բարբառային կենտրոնների վերաբերյալ մեր կողմից կազմված Լենինականի զուգակցված եզրակացությունների աղյուսակներն են:   Հետևյալ պատկերը գրանցված է աղյուսակներում: Լենինականն ու Գյումրին ունեն 6 ընդհանուր / 53, 54, 58, 65, 66, 74 / և 7 տարբերակիչ / 51, 52,55, 56, 59, 70, 71/3 բայերի հոլովման 3 ընդհանուր հոլովակներ / 76, 78, 99 / և 2 դիֆերենցիալ / 85,89 / զուգահեռներ: Մուշի և Ոսկեհասկի բարբառի միջև զուգահեռների ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ վերոհիշյալներն ունեն 8 ընդհանուր / 53, 55, 58, 65, 66, 67, 68, 72 / և 9 տարբերակումներ / 51, 54, 56 Դերանվան հետ կապված, 69, 70,71: , 73, 74, 75 / զուգահեռներ:  Հետաքրքիր է, որ բայի հոլովման բոլոր 11 զուգորդումները ընդհանուր են. / 76, 77, 78, 84, 85, 86, 89, 65, 98, 99, 100 /: Ամփոփելով մեր դիտարկումները ՝ կարելի է նշել, որ Ամասիայի շրջանի բարբառները Կարնոյի բարբառից տարբերվում են 14 հատկանիշներով, իսկ հատկությունների ընդհանուր քանակը 22 է:   Արթիկ-Մարալիկ շրջանի բարբառները Կարնոյի բարբառից տարբերվում են 21 հատկանիշներով և ունեն 16 ընդհանուր հատկություններ:  Գ. Լենինականի ելույթի մասին Compահուկյանի բերած տվյալները Գյումրու ներկայիս բարբառի հետ համեմատելով `մենք արձանագրում ենք 19 ընդհանուր և 18 տարբերակիչ հատկությունների առկայությունը:   Իսկ Մուշի բարբառի և Ոսկեհասկի ենթագիտակցությունն ունի 28 ընդհանուր և 20 տարբերակիչ հատկություններ: Այսպիսով, վերը բերված համառոտ տվյալներից կարելի է պատկերացնել, թե Շիրակի մարզի բարբառներն ինչպիսի հարաբերությունների և փոխադարձ ներթափանցումներ ունեն, ինչն է փոխել ժողովրդի կենդանի խոսքը ժամանակի ընթացքում: Գրականություն 1. Բաղդասարյան-Թափալցյան Ս., Մուշի բարբառ, Երեւան, ԽՍՀՄ ԳԱ հրատ., 1958,277 էջ: 2. Գորգյան Լ.Վ., Համաձայնների ձայնային փոփոխությունը Շիրակի բարբառներում, ahահուկյանական ընթերցումներ, հանրապետական ​​գիտական ​​նստաշրջանի զեկույցներ, Երեւան, «angանգակ», 2012, էջ 67-76: 3. Գորգյան Լ.Վ., Շիրակի բարբառների հնչյունական համակարգը, Հանրապետական ​​գիտական ​​նստաշրջան, Նյութերի ժողովածու, Գյումրի, «Դպիր» հրատարակչություն, 2008, էջ 4-7: 4. Գորգյան Լ.Վ., Շիրակի տարածքում խոսքի հնչյունական համեմատության փոխհարաբերությունները, GSPI գիտական ​​տեղեկագիր, հատոր Բ, Գյումրի, 2014, էջ 65-75: 5. Մկրտչյան Հ.Մ., Կարնոյի բարբառը, ԽՍՀՄ ԳԱ հրատ., Երեւան, 1952, 189 էջ: 6. ahահուկյան Գ.Բ., Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երեւան, Գահրատ, Հայկական ԽՍՀ, 1972, 347 էջ: Տեղեկատվություն հեղինակի մասին Լուսինե Վահրամի Գ. Գորգյանի - ՀՊՄՀ, մանկավարժության և սոցիալական աշխատանքի ամբիոնի ասիստենտ, մի բան: գիտնականի թեկնածու, էլ. ։

Հոդվածում  ներկայացրել  ենք  Շիրակի  տարածքի  խոսվածքների  արդի  վիճակը,  փորձել  ենք  բացահայտել  խոսվածքների  փոխհարաբերությունները,  փոխներթափանցումներն ու փոխազդեցությունները։
  Ցույց ենք տվել բարբառային  հատկանիշների  առանձնահատկությունները՝  բացահայտելու  քերականական զուգաբանությունների փոխհարաբերությունները։
