ՀՐԱԴԱԴԱՐԻ ԽԱԽՏՄԱՆ ԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼՐԱՏՎԱԴԱՇՏՈՒՄ1994 թ. մայիսի 12-ին ՀՀ պաշտպանության նախարարը, ԼՂՀ պաշտպանությանբանակի  հրամանատարն  ու  Ադրբեջանի  Հանրապետության  պաշտպանության  նախարարը  ստորագրեցին  հրադադարի  մասին  համաձայնագիր,  որով  կողմերը  համաձայնեցին  հետևյալի  մասին.  «Ապահովել  կրակի  և  ռազմական  գործողություններիլիակատար դադարեցումը` սկսած 1994 թ. մայիսի 12-ի 00 ժամ 01 րոպեից։
  Մինչև ոչուշ,  քան  1994  թ.  մայիսի  11-ը  հրադադարի  մասին  համապատասխան  հրամաններըկտրվեն  և  կհաղորդվեն  ռազմական  ստորաբաժանումների  հրամանատարներին,որոնք  պատասխանատու  են  դրանց  իրականացման  համար։
   Մայիսի  12-ին`  մինչևժամը 23.00, Կողմերը կփոխանակեն հրադադարի մասին իրենց հրամանների տեքստերը`  դրանց  հնարավոր  փոխադարձ  լրացման  և  հետագայում  համանման  փաստաթղթերի հիմնական դրույթների ներդաշնակեցման նպատակով»1։
 Զինադադարի  ստորագրումից  անցել  է  20  տարի,  իսկ  պայմանագրի  առաջին  ուամենակարևոր կետն այդպես էլ անկատար է մնացել։
 Սույն աշխատանքով ներկայացնում ենք, թե տարվա ընթացքում հատկապես որշրջաններում  է  ակտիվանում  հակառակորդը,  և  ինչպես  է  այդ  ակտիվությունը  լուսաբանվում հայկական լրատվադաշտում։
 Ուսումնասիրելով  հրադադարի  խախտման  մասին  մի  քանի  տարվա  պաշտոնական  (ՀՀ  Զինված  ուժերի  և  ԼՂՀ  Պաշտպանության  բանակի)  տվյալները`  պատկերնայսպիսին է.  2010 թ.՝ 7450 կրակոց,  2011 թ.՝ 12619 կրակոց,  2012 թ.՝ 15232 կրակոց,  2013 թ.՝ 12739 կրակոց2։
 Ինչո՞վ  է  պայմանավորված  հակառակորդի  ակտիվությունը։
   Ըստ  մեր  մշտադիտարկման  արդյունքների`  հակառակորդը  հրադադարն  ինտենսիվորեն  խախտում  էտարվա ընթացքում հատկապես նախանշված օրերին, օրինակ`   Սև  հունվար  կամ  Արյունոտ  հունվար  (ադր.`  Qara  Yanvar,  1990  թ.  հունվարի19-ի  լույս  20-ի  գիշերը  խորհրդային  բանակը  ներխուժեց  Բաքու,  որի  հետևանքով մահացան հարյուրավոր մարդիկ),   Հունվարի 28` ՀՀ զինված ուժերի կազմավորման օր,   Փետրվարի 25-26՝ Խոջալուի դեպքեր, որոնք ադրբեջանական կողմը փորձումէ աշխարհին ներկայացնել իբրև «ցեղասպանություն»,   Փետրվարի 27՝ Սումգայիթի ջարդեր,   Մայիսի  9  և  12`  Շուշիի  ազատագրում  և  հրադադարի  հաստատման  համաձայնագիր,   Սեպտեմբերի 2 և 21՝ Արցախի և ՀՀ Անկախության օրեր, 1 Տե՛ս ԼՂՀ պաշտոնական կայք՝ http։
 //www.nkr.am/hy/ceasefire-agreement/147/։
 2 Տե՛ս «Երկիր Դեյլի» կայքի ինֆոգրաֆիկան՝ http։
 //www.yerkir.am/am/news/57632.htm։
   Ամանոր,   Հայաստանի  զինված  ուժերում  տարվա  մեջ  երկու  անգամ  գարնանային  ևաշնանային զորակոչի-զորացրման ժամանակահատված,   Գարնանային ինժեներական աշխատանքներ կատարելու շրջան,  ՀՀ և ԱՀ արտաքին գործերի նախարարների հանդիպումներ,   ՀՀ նախագահի այցելություն սահմանամերձ շրջաններ,   Ադրբեջանի  ներքին  քաղաքականություն,  մասնավորապես՝  2013-2014  թթ.պաշտպանական համակարգում կադրային փոփոխություններ (պաշտպանության  նախարարի՝  Զաքիր  Հասանովի  նշանակումը  և  դրան  հաջորդող  մյուսփոփոխությունները)։
 Այժմ ներկայացնում ենք, թե ինչպես են այս իրադարձությունները մեկնաբանվումհայկական մամուլում։
 2014  թ.  հունվարի  19-ի  լույս  20-ի  գիշերը  Արցախում  հայ-ադրբեջանական  զորքերի  շփման  գծի  հյուսիսարևելյան  (Ջրաբերդ)  և  հարավարևելյան  (Կորգան)  ուղղություններում  հակառակորդի  դիվերսիոն  խմբերի  ներթափանցման  միաժամանակյափորձեր եղան։
  Զոհվեց կրտսեր սերժանտ Արմեն Լևոնի Հովհաննիսյանը։
  Դրանից հետո սահմանի ամբողջ երկայնքով լարվածությունն ավելի ուժգնացավ, իսկ որոշ «փորձագետներ»  սկսեցին  կանխագուշակել  լայնամասշտաբ  մարտական  գործողությունների վերսկսում։
  Հունվարի 20-ին հայկական կողմը հայտարարեց, որ հունվարի 19-իդիվերսիան  անպատասխան  չի  մնա։
   Հաջորդ  օրը  ադրբեջանական  կայքերով,  այդթվում՝  Ադրբեջանի  պաշտպանության  նախարարության  պաշտոնական  կայքով  հայտարարվեց, որ հայկական կողմը նախահարձակ է եղել։
 «Ադրբեջանի ՊՆ հայտարարությունը, թե իբր մենք ենք նախահարձակ եղել, հերթական ապատեղեկատվությունն է։
  Հակառակորդի ստորաբաժանումները տասն անգամ ավելի ինտենսիվորեն կրակել են երեկ գիշերը՝ խախտելով հրադադարի ռեժիմը։
 Մենք երեկ  խոստացել էինք համապատասխան ձևով պատասխանել հունվարի  19-իդիվերսիային,  քաջատեղյակ  լինելով  դրան՝  վախեցած  կրակել  են  ամբողջ  գիշերառաջնագծի  ողջ  երկայնքով։
   Մեր  ստորաբաժանումների  պատասխան  կրակի  արդյունքում հակառակորդը լռել է, մենք զոհեր ու տուժածներ չունենք»1, - ի պատասխանադրբեջանական  կայքերի  կեղծ  տեղեկատվության,  հայտարարել  է  ՀՀ  ՊՆ  մամուլիքարտուղար Արծրուն Հովհաննիսյանը։
 Հավելենք, որ, ըստ Պաշտպանության բանակի օպերատիվ տվյալների, հունվարի12-ից  18-ն  ընկած  ժամանակահատվածում  հայ-ադրբեջանական  հակամարտ  զորքերի  շփման  գծում  հակառակորդի  կողմից  հրադադարի  պահպանման  ռեժիմը  խախտվել է շուրջ 150 անգամ, որի ընթացքում տարբեր տրամաչափի հրաձգային զինատեսակներից հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակվել է ավելի քան 800 կրակոց2։
 Համեմատելով  այս  թվերը  միայն  հունվարի  20-ի  մասին  հրապարակված  թվերիհետ՝ ստացվում է հետևյալ պատկերը. 1 շաբաթվա ընթացքում՝ ավելի քան 800 կրակոց, 1 օրվա ընթացքում՝ ավելի քան 2000 կրակոց3։
 Այսպիսով, հակառակորդը «սև հունվարի»-ի ընթացում էականորեն ակտիվանումէ, խախտում հրադադարի ռեժիմը, որի արդյունքում դժբախտաբար հայկական կողմըմարտական  զոհ(եր)  է  ունենում։
   Ըստ  այդմ`  հունվարի  19-ի  ադրբեջանական  դիվերսիոն  գործողությանը  փաստացիորեն  հունվարի  20-ին  հետևում  է  ինտենսիվ  կրակնառաջնագծի ողջ երկայնքով, ընդ որում՝ ադրբեջանական կողմի նախահարձակ լինե1 Տե՛ս «Ռազմինֆո» ռազմական լրատվական կայքի հրապարակումը՝ http։
 //razm.info/29642։
 2 Տե՛ս Պաշտպանության բանակի մամուլի ծառայության (այսուհետ՝ ՊԲ ՄԾ) հրապարակումը՝ http։
 //nkrmil.am/main/am/newsMore650.html։
 3 Տե՛ս ՊԲ ՄԾ հրապարակումը՝ http։
 //nkrmil.am/main/am/newsMore653.html։
 լու  պայմաններում։
   Այս  հանգամանքը  հերթական  անգամ  փաստում  է,  որ  Ադրբեջանում պաշտպանության նոր նախարարի նշանակումը չի ազդել ընդհանուր իրավիճակի  վրա.  Ադրբեջանը  շարունակում  է  Հայաստանի  նկատմամբ  իր  որդեգրած  քաղաքականությունը,  իսկ  Ադրբեջանի  նախագահի  ու  բարձրաստիճան  պաշտոնյաների՝վերջին  շրջանում  հաճախ  հնչող  Արցախյան  հիմնախնդրին  խաղաղ  լուծում  տալուկոչերը զուտ հերթական քարոզչական քայլերն են։
 Ընդամենը  1  օր  անց,  երբ  դեռ  սահմանին  իրավիճակը  բավականին  լարված  էր,հակառակորդը սկսում է ինտենսիվորեն կրակել նաև հայ-ադրբեջանական սահմանի՝Տավուշի մարզի սահմանամերձ գյուղերի ուղղությամբ։
 Հայկական լրատվական մի շարք կայքեր, մասնավորապես՝ news.am-ը, երեկոյանսկսում  է  լուրեր  տարածել  հետևյալ  վերնագրով.  «Ադրբեջանական  կողմը  կրակում  էԱյգեպար և Ներքին Կարմիրաղբյուր գյուղերի ուղղությամբ. բնակիչներին տարհանելեն»։
   Բովանդակությունն  այսպիսին  է.  «Ադրբեջանական  կողմը  մոտ  1  ժամ  առաջկրակ  է  բացել  Տավուշի  մարզի  սահմանամերձ  Այգեպար  և  Ներքին  Կարմիրաղբյուրգյուղերի  ուղղությամբ.  գյուղացիներին  տարհանել  են  իրենց  տներից,  և  այժմ  նրանքգտնվում են հատուկ կացարաններում։
  Այս մասին  NEWS.am-ին հայտնեցին Այգեպարի բնակիչները, որոնց սարսափեցրել են այդքան մեծ քանակությամբ կրակոցները»1։
 Ինչ-որ  ընդհանրական  գնահատական  տալով`  լրատվամիջոցը  ապատեղեկատվություն է տարածում։
  Հրադադարի հաստատումից հետո հրադադարի խախտումների դեպքում հայկական ոչ մի գյուղից բնակչությունը երբեք չի տարհանվել և չի տեղափոխվել որևէ «հատուկ կացարան»։
  Ի՞նչ է նշանակում «այս մասին հայտնեցին այգեպարի բնակիչները», երբ մի շարք այլ լրատվամիջոցներ ստիպված եղան կեսգիշերինհերքել  մի  լրատվամիջոցի  անպատասխանատու  հայտարարությունը։
   Հետաքրքիրնայն է, որ լրատվամիջոցը, շատ լավ հասկանալով, որ վաղ թե ուշ բացահայտվելու է իրապատեղեկատվությունը,  մեկ ժամվա մեջ փոխում է  իր նյութի վերնագիրը՝ դարձնելով «Ադրբեջանական կողմը կրակում է Այգեպար եւ Ներքին Կարմիրաղբյուր գյուղերի  ուղղությամբ»։
   Ավելին,  կայքը  խմբագրում  է  նաև  նյութի  տեքստը`  հանելովապատեղեկատվություն պարունակող հատվածները։
 «Ադրբեջանական  կողմը  մոտ  1  ժամ  առաջ  կրակ  է  բացել  Տավուշի  մարզի  սահմանամերձ  Այգեպար  և  Ներքին  Կարմիրաղբյուր  գյուղերի  ուղղությամբ.  գյուղացիներին  տարհանել  են  իրենց  տներից  և  այժմ  նրանք  գտնվում  են  հատուկ  կացարաններում։
   Այս  մասին  NEWS.am-ին  հայտնեցին  Այգեպարի  բնակիչները»։
   Խմբագրվածհատվածում  այլևս  չկա  «որոնց  սարսափեցրել  են  այդքան  մեծ  քանակությամբ  կրակոցները» նախադասությունը։
  Միգուցե մեկ ժամվա ընթացքում այլևս նրանց չի սարսափեցրել, դրա համար էլ կայքը որոշել է խմբագրել։
 Ստացվում է, որ հայկական լրատվական որոշ կայքեր ապատեղեկատվություն ենտարածում  հայ  հասարակության  շրջանում  և  ավելացնում  հունվարի  19-ից  սկսվածլարվածությունն  ու  վախը։
   Ադրբեջանական  կողմը  հանգիստ  օգտագործում  է  այսփաստն  ու  ներկայացնում,  որ  իբր  «հայերը  լքում  են  իրենց  տները,  որ  իրենց  զինվածուժերը չեն կարողանում պաշտպանել իրենց, որ Ադրբեջանը շատ հզոր է» և այլն։
 Հայտնի  է,  որ  մարդիկ  հակված  են  ավելի  շատ  հավատալու  նախնական  տեղեկատվությանը, քան հետո տրվող պարզաբանումներին։
  Երբ տրվում է ճշգրիտ տեղեկատվություն,  որ  ոչ  ոքի  չեն  տարհանել,  և  իրավիճակը  վերահսկվում  է  հայկականզինված ուժերի կողմից, հանրության մեծամասնությունը մտածում է, որ դա արվում էլարված մթնոլորտը թուլացնելու, ինչպես նաև ուշադրություն շեղելու համար։
  Այս իսկպատճառով նման աշխատաոճը սպառնալիք է մեր ազգային անվտանգությանը, քա1 Տե՛ս http։
 //news.am/arm/news/190568.html։
 նի որ ճգնաժամային իրավիճակում չկա երաշխիք, որ կեղծ տեղեկատվությունն իրական վնաս չի տա, կստեղծի խուճապ` հարվածելով առաջին հերթին սահմանին կանգնած զինծառայողին և սահմանապահ գյուղի բնակչին։
 Մեկ այլ օրինակ. հակառակորդը կրկին խախտեց հրադադարի ռեժիմը հունվարի28-ին, որի պատճառով Արցախում հյուսիսային ուղղությամբ տեղակայված զորամասերից մեկի պահպանության տեղամասի մարտական դիրքում հակառակորդի դիպուկահարի գնդակից զոհվեց Կարեն Գալստյանը։
 Անդրադառնանք ևս մեկ կարևոր կետի, թե ինչպես 2013 թ. հոկտեմբերի 22-ին ևդրանից  հետո  հակառակորդը  որոշեց  «նվեր  մատուցել»  Ադրբեջանի  պաշտպանության  նորանշանակ  նախարարին։
   Ադրբեջանի  նախագահ  Իլհամ  Ալիևի  հրամանագրով  երկրի  պաշտպանության  նախարար  Սաֆար  Աբիևին  փոխարինեց  ԶաքիրԱսքեր օղլու Հասանովը։
  Միևնույն ժամանակ Ի. Ալիևի հրամանագրով Զ. Հասանովըստացավ  գեներալ-գնդապետի  զինվորական  կոչում1։
   Նույն  օրը`  հոկտեմբերի  22-ին՝ժամը 13-14-ի սահմաններում, ՀՀ Տավուշի մարզում՝ Բերդ-Իջևան ավտոճանապարհիՊառավաքարի  հատվածում,  զինծառայողներին  մարտական  հերթապահության  տեղափոխող  զինվորական  մեքենաների  շարասյան  վրա  բացված  կրակի  հետևանքովզոհվեց ժամկետային զինծառայող, շարքային Գարիկ Պողոսյանը2։
  Հրազենային տարբեր  աստիճանի  վիրավորումներ  ստացան  ժամկետային  զինծառայողներ,  շարքայիններ Արթուր Անդրանիկյանը, Արայիկ Ժամհարյանը և Մարտին Պետրոսյանը։
 ՀՀ  պաշտպանության  նախարարությունը  հայտարարեց,  որ  հակառակորդի  այսհանցավոր քայլն անպատասխան չի մնա, և հերթական անգամ սադրանքի պատասխանատվությունը կմնա սանձազերծողի վրա։
 Ամփոփելով  նշենք,  որ  կնքված  հրադադարն  ամեն  պահի  կարող  է  փոխարինվելմարտական գործողություններով։
  Չլուսաբանել միջադեպերը չի կարելի, քանի որ հակառակ  դեպքում  խաղաղության  պատրանքը  քնեցնելու  հատկություն  ունի,  ինչը  հայհասարակության  համար  պակաս  վտանգավոր  չէ,  քան  հոգեբանական  անընդհատճնշումը։
   Հայկական  լրատվադաշտում  գործող  ռազմավերլուծական  «Ռազմինֆո»կայքը վերլուծական մի նյութ ունի, որտեղ հրադադարի խախտումը համարվում է հոգեբանական  գործողություն.  «Հաճախակի  հրաձգությունը  մեր  զինծառայողներինպահում  է  անընդհատ  լարված  վիճակում  (որին  գումարվում  է  դիրքերում  հերթապահության  ծանր  ռեժիմը),  ինչն  էլ  իր  հերթին  մեծացնում  է  զանազան  միջադեպերի  ուդժբախտ  պատահարների  հավանականությունը,  որոնց  հետևանքով  ոչ  մարտականկորուստներ կարող են լինել»3։
 Ադրբեջանական կողմը շատ լավ հասկանում է, որ դիրքերում հրաձգության կամողբերգական  միջադեպերի  մասին  հայկական  լրատվամիջոցներով  մշտապես  հաղորդվող լուրերը հոգեբանական ճնշման տակ են պահում հայկական լսարանը։
  Ամենայդպիսի հաղորդագրություն մտահոգության, սթրեսի, երբեմն նույնիսկ խուճապայինտրամադրությունների  աղբյուր  է  դառնում  ապագա  զորակոչիկների  և  պարտադիրզինծառայություն  անցնող  երիտասարդների  ազգականների  համար։
   Իսկ  սահմանամերձ  գյուղերում  մշտապես  հնչող  կրակոցներից  զատ  բնակիչներին  թևաթափ  են  անում մայրաքաղաքից հնչող անհիմն դատողություններն ու ապատեղեկատվությունը՝իբրև թե իրենք թողնում են գյուղերը կամ իրենց տները։
  Պատերազմող երկրի համարպատրաստված ու գրագետ լրատվադաշտ ունենալն ինչ-որ տեղ չի զիջում նաև հզորբանակին, քանի որ իրական պատերազմում հաղթելու կարևոր գրավականներից մեկը նաև տեղեկատվական պատերազմում հաղթելն է։
 1 Տե՛ս http։
 //razm.info/23478։
 2 Տե՛ս http։
 //razm.info/23432։
 3 Տե՛ս http։
 //razm.info/5475։
 Հասմիկ ՄելիքսեթյանԵՐԲ Է ԱԿՏԻՎԱՆՈՒՄ ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԸ. ՀՐԱԴԱԴԱՐԻ ԽԱԽՏՄԱՆ ԼՈՒՍԱԲԱՆՈՒՄԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼՐԱՏՎԱԴԱՇՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ Հայաստան, Ադրբեջան, հրադադարի խախտում, հայ-ադրբեջանական սահման, առաջնագիծ։

Հոդվածում  ներկայացվում  է,  թե  զինադադարի  հաստատումից  20  տարի  անց  ինչպես  է  խախտվում հրադադարի ռեժիմը, հատկապես որ օրերին և ինչի հետ կապված է շփման գծում  ակտիվանում  հակառակորդը։
   Անդրադարձ  է  կատարվում  նաև  հրադադարի  ռեժիմի  խախտման  լուսաբանմանը,  թե  ինչպես  այն  կարող  է  հոգեբանական  ազդեցություն  ունենալ  հասարակության, մասնավորապես` սահմանամերձ գյուղերի բնակիչների վրա։
