«ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ» ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆԴԻՆԱՄԻԿԱՆ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԷՔՍՊԱՆՍԻԱՆ (2014-2018 ԹԹ.) «ԻՇԻՊ»-ի  և  «ԻՊ»-ի  տարածքային  ընդգրկման  դինամիկան։
   ՄերձավորԱրևելքում իր գործունեությունն սկսելով որպես ալ-Կաիդայի ճյուղավորումներից մեկը՝«Իրաքում  և  Շամում  իսլամական  պետություն»  (այսուհետ՝  ԻՇԻՊ)  կազմակերպությունը 2012 թ. դարձավ սիրիական հակամարտության հակամարտող կողմ։
  Այդ պահիցսկսած կառույցը կարողացավ շատ արագ ազդեցիկ ուժ դառնալ մերձավորարևելյանտարածաշրջանում՝ մեկը մյուսի հետևից տարածքներ գրավելով Սիրիայում, իսկ 2013թ․-ի վերջից և 2014 թ․-ի սկզբից՝  նաև հարևան Իրաքում։
  2014 թ․  հունիսի 29-ինկառույցն  ինքնահռչակվեց  խալիֆայություն՝  ստանալով  «Իսլամական  պետություն»(ԻՊ) անվանումը1 [1]։
  Օգտվելով պետական իշխանությունների թուլությունից և միջէթնիկական ու միջցեղային հակամարտություններից՝ ԻՊ-ի ղեկավար շրջանակներինհաջողվեց բազմապատկել կողմնակիցների շրջանակները և մեծացնել ազդեցությանոլորտները [2]։
   2014 թ. ԻՊ-ն ուներ տարածքային առավելագույն ընգրկվածություն։
  Իսլամական ծայրահեղ արմատական խմբավորմանը 2014 թ. հունվարին հաջողվել էր գրավելՍիրիայի  հյուսիսային  քաղաք  Ռաքքան2  [3]՝  այն  դարձնելով  Սիրիայում  ծայրահեղարմատական խմբավորման հենակետ, ապա՝ խալիֆայության de facto մայրաքաղաք,ինչպես նաև սիրիական Դաբիկ քաղաքը3 [4], Հոմսը և Քոբանին։
  2014 թ հունիսի 9ին ԻՇԻՊ-ի վերահսկողության տակ հայտնվեց ածխաջրային ռեսուրսներով հարուստ,Իրաքի  հյուսիսարևմտյան,  մեծությամբ  երկրորդ  քաղաքը՝  Մոսուլը4։
   Խմբավորումը1 2014 թ. հուլիսի 29-ին` Սուրբ Ռամադան ամսվա առաջին օրը, իսլամական ծայրահեղ արմատականխմբավորման առաջնորդ Աբու Բաքր ալ-Բաղդադին, ով այդ ժամանակ դարձել էր խալիֆ և ստացելԻբրահիմ  անունը,  հանդես  եկավ  «Իրաքում  և  Շամում  Իսլամական  պետության»  (այսուհետ՝  ԻՇԻՊ)գործունեության դադարեցման մասին և «Իսլամական պետություն» (այսուհետ՝ ԻՊ) խալիֆայությանհիմնելու մասին հայտարարությամբ։
 2  Ռաքքայի  գրավումը  ռազմավարական  կարևոր  նշանակություն  ուներ  ԻՇԻՊ-ի  համար,  քանի  որկառույցը հնարավորություն ստացավ ազդեցություն հաստատել Եփրատ գետի հյուսիսարևելյան ափիողջ երկայնքով։
 3 Քաղաքը սիմվոլիկ նշանակություն ուներ կառույցի համար։
  ԻՊ-ականները հավատում էին, որ Դաբիքքաղաքը պետք է լիներ մուսուլմանների և անհավատ քրիստոնյաների բախման վերջին վայրը, որտեղմուսուլմանները  վերջնական  պարտության  կմատնեին  վերջիններիս։
   Այդ  իսկ  պատճառով  ԻՊ-ն  իրպարբերական լրագիրն անվանեց «Դաբիկ»։
 4 Իրաքում Մոսուլը դարձավ ԻՊ-ի հենակետ, բացի այն որ քաղաքն ուներ ռազմավարական կարևորտեղակայություն այն նաև աչքի էր ընկնում նավթի և մարմարի հսկայական պաշարներով։
 վերահսկողություն  հաստատեց  նաև  այնպիսի  խոշոր  քաղաքների  նկատմամբ  ինչպիսիք էին Ֆալուջան, Թիկրիտը [5]։
  Արդյունքում, 2014 թ. հոկտեմբերի դրությամբծայրահեղ  արմատական  խմբավորումը  վերահսկում  էր  Սիրիայի  կենտրոնականհատվածից ընդհուպ Բաղդադ [6] ընկած 34․000 կմ2 տարածք [7]։
 Սակայն հետագա տարիներին կառույցը սկսեց քայլ առ քայլ տարածքներ զիջել։
 Մասնավորապես՝  2015  թ.  մարտի  31-ի  դրությամբ  Իրաքի  իշխանություններին  հաջողվեց  ազատագրել  Թիկրիտ  քաղաքը5։
   2015  թ.  նոյեմբերից  2016  թ.  փետրվարնընկած ժամանակահատվածում իրաքյան ուժերը շիական զանգվածի ու քրդերի հետհամատեղ կարողացան ազատագրել Իրաքի Անբար նահանգի կենտրոնը՝ սուննիաբնակ Ռամադին, քրդաբնակ Սինջարի շրջանը, իսկ 2016 թ. հունիսին ազատագրվեցԻՊ-ի կարևոր հենակետերից մեկը՝ Ֆալուջան [3]։
  2016 թ. հոկտեմբերի 17-ից սկսվեցՄոսուլի  ազատագրման  ռազմագործողությունը,  որը  հանգուցալուծվեց  2017  թ.փետրվարի 19-ին6 [8]։
  Նվազեց նաև ահաբեկչական գործողությունների քանակը7 [9]։
 Սիրիայում հակաահաբեկչական կոալիցիայի օդային հարվածների արդյունքում 2015թ. հունվարի 25-ին ազատագրվեց սահմանային Քոբանի քաղաքը։
  2016 թ. օգոստոսի16-ին  Սիրիայի  ժողովրդավարական  ուժերն  արաբ  և  քուրդ  գրոհայինների  աջակցությամբ, ամերիկյան օդային ուժերի հետ համատեղ, ԻՊ-ի դեմ երկամսյա պայքարիարդյունքում ազատագրեցին Սիրիայի հյուսիսում գտնվող Մանբիջ քաղաքը [10]։
  2016թ.  հոկտեմբերի  կեսերին  ԻՊ-ին  հասցվեց  խոշորագույն,  խորհրդանշանականհարված՝  Սիրիայի  ապստամբները  գրավեցին  սիրիական  Դաբիկ  քաղաքը,  որտեղջիհադիստները  խստացել  էին  պայքարն  ապոկալիպսիսի  վերածել  [8]։
   2017  թ.հոկտեմբերի  դրությամբ  կառույցը  կորցրել  էր  վերահսկողությունը  քաղաքային  իրհիմնական հենակետերի նկատմամբ և վերահսկում էր միայն Սիրիայի և Իրաքի տարածքի մի փոքրիկ անկլավային հատված [8], իսկ 2018 թ. հունվարի դրությամբ ԻՊ-նարդեն վերահսկում է իր տարածքի ընդամենը 2 %-ը [11]։
 Դեպքերի այսպիսի ընթացքը թույլ տվեց ԻՊ-ի դեմ պայքարի մեջ ներառված միշարք դերակատարների՝ ԱՄՆ-ի ղեկավարությամբ համաշխարհային հակաահաբեկչական  կոալիցիային,  ինչպես  նաև  Իրաքի  գործող  իշխանոություններին,  ՌԴ-ին  ևայլոց, պաշտոնապես հայտարարել, որ ԻՊ-ի դեմ պատերազմն ավարտված է, քանզիվերջինս կորցրել էր իր վերահսկողության տակ գտնվող տարածքի 98 %-ը, իսկ ՌԴ-նհայտարարեց  Սիրիայից  ռուսական  զորքերի  մասնակի  դուրս  բերման  մասին  [12]։
 5  Իրաքի  իշխանությունները  հայտարարեցին  ավելի  քան  10  ամիս  ԻՊ-ի  վերահսկողության  տակգտնվող Թիկրիտ քաղաքի ազատագրման մասին, որտեղ կառավարական ուժերը շիա գրոհայիններիհետ համատեղ ռազմական գործողություններ էին սկսել մարտի 2-ից։
 6 Իրաքի դաշնային ուժերը քրդերի հետ համատեղ և ԱՄՆ-ն օդային ուժերի աջակցությամբ ազատագրեցին նախ Մոսուլ քաղաքի արևելյան հատվածը և ապա՝ քաղաքն ամբողջությամբ։
 7 2015 թ. դրությամբ ԻՊ-ն շարունակում էր Իրաքում իրականացնել ահաբեկչական գործողություններ,սակայն ի տարբերություն 2014 թ.-ի, նվազել էր 23 %-ով (2014 թ. իրականացվել է  ահաբեկչական 959գործողություն, իսկ 2015 թ․՝ մինչև 741)։
 2017 թ. մայիսին ԱՄՆ-ի, սիրիայի քրդերի և արաբ գրոհայինների կողմից Մոսուլի,ապա Ռաքքայի գրավումը համարվեց ԻՊ-ի դեմ պայքարում հիմնական, խոշոր հաղթանակ, քանզի այս երկու քաղաքաներն ամենախոշոր հենակետերն էին Սիրիայումև  Իրաքում,  իսկ  Ռաքքան  դե  ֆակտո  համարվում  էր  խալիֆայության  «մայրաքաղաքը»։
 ԻՊ-ի  ռազմաքաղաքական  և  տնտեսական  ձեռքբերումներին  նպաստողգործոնները և պատճառները։
  Իսլամական պետությունը բնույթով եզակի ֆենոմենէ, որն ունեցավ մեծ հաջողություններ և հսկայական ազդեցություն մուսուլման հանրության  շրջանում  և  ոչ  միայն։
   «Իսլամական  պետություն»  իսլամական  ծայրահեղարմատական կառույցի գրանցած հաջողությունները պայմանավորված էին հետևյալմի քանի իրողություններով։
 Առաջին.  ԻՊ-ը  Մերձավոր  Արևելքում  սկսված  նոր  «սառը  պատերազմի»  անմիջական  հետևանք  էր,  որի  ստեղծման  խորքային  պատճառ  դարձավ  մերձավորարևելյան  պետական  իշխանությունների  անկարողունակությունը՝  վերահսկելուսեփական  երկրի  սահմաններն  ու  տարածքը,  հոգալու  բնակչության  կարիքները  ևվերջապես ձևավորելու քաղաքական ընդհանուր ինքնություն, որը կմիավորեր երկրիքաղաքական  միտքը՝  նպաստելով  պետության  կայուն  զարգացմանը  [13]։
   Կենտրոնական իշխանությունների թուլացման և բացակայության պայմաններում, կոնֆեսիոնալ,  էթնիկ,  ցեղային  և  տարածաշրջանային  տարբեր  ուժերի  և  խմբավորումներիակտիվացման հետևանքով կենտրոնական իշխանության բացերը լրացնելու համարգաղափարական  մոտիվ,  ռազմական  գործողությունների  փորձ  և  զգալի  ֆինանսական ու ռազմական ռեսուրսներ ունեցող իսլամական արմատական խմբավորումնիրեն  խալիֆայություն  հռչակեց՝  քաղաքական  լուծումներ  տալով  մուսուլման  հանրության խնդիրներին։
 Երկրորդ. Իսլամական պետությունն ուներ ֆինասատնտեսական բավարարներուժ,  ինչը  թույլ  էր  տալիս  կառույցին  վարելու  սոցիալ-տնտեսական  անկախգործունեություն։
   Կարելի  է  տարանջատել  ջիհադիստների  ֆինանսավորման  հինգհիմնական  աղբյուր։
   Առաջին  աղբյուր.  իսլամական  ավանդական  հարկեր,  կանոնավոր  հատկացումների  ձևով  նիվիրատվություններ,  հավատացյալների  բարեգործական կարիքների համար տրվող նվիրաբերություններ, այլ կերպ՝ զաքաթին8 [14]։
 Երկրորդ  աղբյուր.  մուսուլմանական  դրամական  ավանդական  փոխանցումներիհամակարգն  է,  որը  կոչվում  է  խավալյա  [15]։
   Այսպիսի  փոխանցումներին  հետևելգրեթե անհնար է։
   Երրորդ աղբյուր. ԻՊ-ն զգալի շահույթ էր ստանում պատերազմ8 Ներսից  պատկերը  հետևյալն  էր.  դրամահավաքն  իրականացվում  էր  աղքատ  կարիքավորներինտրամադրելու,  ինչպես  նաև  ամբողջ  աշխարհում  իսլամի  գաղափարների  տարածմանը  նպաստելուհամար։
  Սակայն արտաքինից պատկերն այլ էր. մարդկանցից օրինական կերպով գանձված գումարըկիրառվում էր անօրինական նպատակների իրագործման համար, այսինիքն, տեղի էր ունենում ոչ թե«կեղտոտ փողերի լվացում» այլ «մաքուրի աղտոտում»։
 ների ժամանակ ստացվող ավարից, ինչպես նաև իր վերահսկողության տակ գտնվողտարածքներում  հայտնված  պատմամշակութային  արժեքավոր  հուշարձանների  ևթանկարժեք հինավուրց իրերի վաճառքից։
  ԻՊ-ն բռնազավթում էր նաև տարահանվածների կամ իսլամականների դեմ կռվող անձանց ունեցվածքը։
  Չորրորդ աղբյուրնանօրինական,  ստվերային  բիզնեսն  էր՝  թմրամիջոցների,  զարդերի,  ոսկու  անօրինական ներմուծումը և արտահանումը։
  Բացի այդ, հանցավոր բիզնեսը ներառում էրպատանդների  հանձման  դիմաց  փրկագնի  ստացումը  (20  մլն  դոլար  2014  թ.ընթացքում) [16]։
  Ի թիվս ֆինանսավորման այլ աղբյուրների՝ ջիհադիստների եկամտիամենամեծ  աղբյուրն  ածխաջրածնային  ռեսուրսների  վաճառքն  էր  (Հինգերորդաղբյուր)։
   ԻՊ-ի  վերահսկողության  տակ  էին  գտնվում  էներգակիրներով  հարուստսիրիական  և  իրաքյան  որոշ  տարածքներ,  որտեղ  կառույցը  զբաղվում  էր  նավթագազային  պաշարների  վաճառքով,  մասնավորապես`  սիրիական  Ալ-Թանաք  և  ԱլՕմար հանքավայրերը [17], ինչպես նաև Իրաքի հյուսիսարևմտյան նավթային հանքավայրերը։
  Նավթային վաճառքներն իրականցվում էին ինչպես Սիրիայի և Իրաքիտարածքով  անցնող  նավթամուղերով  և  գազամուղերով,  այնպես  էլ  կիրառում  էինինքնաշեն խողովակաշարեր և ավտոցիստերներ, որոնց օգնությամբ էլ հիմնա-կանումիրացնում էին նավթը սև շուկայում՝ վաճառելով նավթը սիրիական կողմին, այնպեսէլ՝ քրդական և թուրքական։
  ԻՊ-ի վերահսկողության տակ գտնվող ածխա-ջրածնայինպաշարների հիմնական սպառողը սիրիական կողմն էր՝ պաշտոնական Դամասկոսը,որն  էներգակիրների  լուրջ  պակաս  էր  զգում՝  մի  կողմից  կորցրած  պաշարների  ևավերված  ենթակառուցվածքների,  մյուս  կողմից  իր  հանդեպ  կիրառվող  պատժամիջոցների  պատճառով։
   ԻՊ-ը  նավթի  վաճառքի  մյուս  մեծածավալ  ուղղությունըԹուրքիան էր։
  Պետք է նշել, որ այս ուղղությամբ վաճառքը տեղի էր ունենում երկուտարբերակով։
   Մեկը  անմիջականորեն  ԻՊ-ից  թուրքական  կողմ,  մյուսը՝  ԻՊ-իցքրդական կողմ-թուրքական կողմ տարբերակներով։
  ԻՊ-ի և թուրքական կողմի միջևանմիջական վաճառքը կատարվում էր ավտոցիստերների և պոլիվինիլքլորիդե (ՊՎՔ)ինքնաշեն նավթամուղերով, որոնք անցնում էին սիրիաթուրքական սահմանի տակով։
 Քրդական  ուղղությամբ  նավթը  վաճառվում  էր  հիմնականում  ավտոցիստերներիմիջոցով, իսկ այնուհետև թուրքիրաքյան նավթամուղի Խուրմալա Դոմե-Ֆիշխաբուրբանուկ հատվածով արտահանվում էր Թուրքիա [18]։
  ԻՊ-ի` նավթի վաճառքից ստացվող  տարեկան  շահույթը  կազմում  էր  1-2  մլրդ  ամերիկյան  դոլար։
   Սև  շուկայումվաճառվող էժան նավթի հիմնական մասը, միանալով և միախառնվելով թուրքականենթակառուցվածքներից  տեղափոխվող  նավթին,  օրինականացվում  էր  և  մտնումշուկա՝ գերշահույթ ապահովելով ներգրավված կողմերին9 [19, 18]։
  Հատկանշական է9 2014  թ. սեպտեմբերին ԻՊ-ը  սև  շուկայում 1 բարել  նավթը  վաճառել  էր 35-40 ԱՄՆ  դոլարով,  իսկհոկտեմբերին՝ 20 ԱՄՆ դոլար գնով։
  Միջին հաշվարկով ստացվում է, որ ԻՊ-ը սիրիական տարածքներից վաճառված նավթից ունենում էր մոտ 22.3 մլն ԱՄՆ դոլարի օրական շահույթ։
  Մոտավորապես1-1.5 մլն ԱՄՆ դոլար օրական էլ ԻՊ-ի գանձարան էր մտնում իրաքյան նավթի վաճառքից։
 այն փաստը, որ ԻՊ-ն էներգակիրներով հարուստ տարածքներից ստանալով նավթ ևվաճառելով  այն,  շահույթը  համաչափ  բաշխում  էր  այլ  քաղաքներում  և  բնակավայրերում` համակարգելով նավթի գնագոյացումը։
 Երրորդն Իսլամական պետության դեմ պայքարող պետությունների միջև առկահակասություններն  էին։
   Սիրիական  հակամարտության  ընթացքում  թե´  տարածաշրջանային, թե´ համաշխարհային պետական և ոչ պետական դերակատարններփորձում էին ստեղծված իրավիճակից օգուտներ քաղել՝ առկա մյուս խաղացողներինև  հնարավոր  բոլոր  ռեսուսներն  օգտագործելով  ի  նպաստ  իրենց  երկրի  պետականշահի։
   Տարածաշրջանային  դերակատարների  շարքում  էին  Ծոցի  երկու  պետությունները՝ Սաուդյան Արաբիան, Կատարը, և տարածաշրջանում առաջնորդության նորհայտ ներկայացրած Թուրքիան։
  Սաուդյան Արաբիան և Կատարը, օգտվելով Սիրիայում ստեղծված քաղաքական անկայուն իրադրությունից, փորձեցին տապալել գործողշիա-ալևիական  վարչակարգը  և  փոխարենն  իշախանության  բերել  իրենց  գաղափարակից սուննի-մուսուլմաններին։
  Այդ նպատակով սկսեցին ակտիվ ֆինանսական,գաղափարական  և  ռազմական  աջակցություն  ցուցաբերել  սիրիական  ընդդիմությանը10, որի մեջ 2012 թ. դրությամբ մտնում էր նաև իսլամական ծայրահեղ արմատականների մեզ շատ հայտնի կառույցը՝ ԻՊ-ը։
  Արդյունքում, ԻՊ-ը՝ կազմելով սիրիականընդդիմության մի մաս և Ասադի վարչակարգի դեմ կռվող կողմ, անմիջապես օգտվելէ  արտաքին  հնարավոր  այն  աջակցությունից,  որը  տրվել  է  ընդդիմադիրներինսիրիական հակամարտության ամբողջ ընթացքում։
 Սիրիական  ճգնաժամում  թուրքական  իշխանություններն  սկսեցին  ուղղակի  ևանուղղակի աջակցություն ցուցաբերել սիրիական ընդդիմությանը։
  Ջիհադականների«թուրքական  մայրուղիով»  էին  անցնում  ոչ  միայն  ԻՊ-ը  զինյալները,  այլև  նրանցուղարկվող զինամթերքի և այլ անհրաժեշտ իրերի մի մասը։
  Ծայրահեղ արմատականխմբավորմանը  տրմադրված  աջակցությունն  առաջին  հեթին  պայմանավորված  էրԹուրքական իշխանությունների կողմից իրականացվող «բաց սահմանների քաղաքականությամբ»։
   Խոսքը  վերաբերում  է  պաշտոնական  Անկարայի  հետևյալ  դիրքորոշմանը.  Վերջինիս  գիտությամբ  ու  թողտվությամբ,  իսկ  հաճախ  նաև  թուրքականհատուկ  ծառայությունների  օժանդակությամբ  զինված  ահաբեկիչները  Թուրքիայովանարգել ներթափանցում էին Սիրիա։
  Ժամանակի ընթացքում Թուրքիան դարձավԵվրոպայից,  Ասիայից  և  Ամերիկայից  ժամանող  զինյալների  հիմնական  մայրուղին,որով  վերջիններս  կարողանում  էին  հասնել  Սիրիա։
   «Կոսովոյից,  Մակեդոնիայից  ևԲոսնիայից ԻՊ-ին միացած հարյուրավոր մարդկանց համար Թուրքիան ծառայում էր10 Ծոցի երկու պետությունները՝ դաշնակից ԱՄՆ-ի թողտվությամբ, ձգտում էին Սիրիայի տարածքովնավթային  խողովակաշարեր  անցկացնել,  իսկ  ԻՊ-ն  պետք  է  լիներ  այն  հիմնական  գործիքը,  որիօգնությամբ  հնարավոր  կլիներ  վերահսկել  Սիրիայի  նավթահանքերի  գործունեությունը։
   Սակայնփորձը՝ հարստանալու Սիրիայի հաշվին, ձախողվեց, իսկ «զենքը», որ պետք է գործեր թշնամու դեմ,սկսեց աշխատել ի վնաս վերջիններիս։
 որպես  հիմնական  տարանցիկ  ուղի»։
   Սա  է  պատճառը,  որ  հաճախ  ահաբեկչականկազմակերպությունը որակում են որպես Թուրքիայի կողմից ստեղծված «ֆրանկենշտայնյան  հրեշ»  [20,  21]։
   Սիրիական  ընդդիմությանն  օժանդակելու  Թուրքիայիորոշումն ուներ չորս հիմնական պատճառ։
  Առաջինը պայմանավորված էր Անկարայի,այսպես կոչված, աշխարհաքաղաքական կողմնորոշմամբ։
  Լինելով Հյուսիս-Ատլանտյան դաշինքի անդամ՝ Թուրքիան չէր կարող չմիանալ արևմտյան ուժերի գործողություններին՝  տապալելու  «բռնարար  Ասադի  արյունոտ  վարչակարգը»։
   Բացի  այդ,Թուրքիան ձեռք կբերեր հետասադական Սիրիայում գերակայություն և ազդեցություն՝դարձնելով  Սիրիան  Թուրքիայից  կախյալ  երկիր,  ինչը  թույլ  կտար  Անկարայինմասամբ բավարարել տարածաշրջանում առաջնորդությունը ստանձնելու իր ձգտումները։
  Երկրորդ հանգամանքը Թուրքիայի գաղափարական մերձությունն էր սիրիական  ընդդիմության  հիմնական  ուժերի  հետ։
   Իսլամամետ  թուրքական  իշխանությունները շահագրգիռ էին Դամասկոսում տեսնել սուննի իսլամական ուժեր, որոնցից«Մուսուլման եղբայրներ» խմբավորման հետ Անկարան ուներ շատ ջերմ հարաբերություններ։
  Երրորդ կարևոր հանգամանքը քրդական գործոնն էր։
  Վտանգը, որ Սիրիայիհյուսիսի քրդաբնակ շրջանում (առավել հայտնի է քրդերեն անվամբ՝ Ռոժավա) կարողէր  ստեղծվել  քրդական  անկախ  պետություն  և  սպառնալ  Թուրքիայի  տարածքայինամբողջականությանը,  ստիպում  էր  պաշտոնական  Անկարային  բավականին  մեծդերակատարում ունենալ սիրիական քաոսում [21]։
  Չորրորդ հանգամանքը Սիրիայիտարածքում ապրող մոտ 3 մլն թուրքմեններն էին, որոնց հաճախ անվանում են նաևթուրքոմաններ։
   ԻՊ-ը  ջոկատներում  կռվում  էր  1000-3000  Թուրքիայի  քաղաքացի(թուրքական  ընդդիմադիր  որոշ  ուժերի  պնդումներով,  այդ  թիվը  հասնում  էր  մինչև5000  մարդ  [22]։
    Թուրքիան  աջակցում  էր  Սիրիայի  թուրքոմանների  հակակառավարական պայքարին, քանզի նպատակ ուներ Սիրիայի հյուսիսում հակակշիռ ստեղծել Սիրիայի քրդական այն ուժերին, որոնք ինքնավարության էին ձգտում [23]։
 Ինչ  վերաբերում  է  համաշխարհային  դերակատարներին,  ապա  վերջիններսոչնչով  հետ  չմնացին  տարածաշրջանային  խաղացողներից։
   ԱՄՆ-ն  չհապաղեցօգտվել Սիրիայում ստեղծված անկայուն դրությունից՝ Մերձավոր Արևելքում ևս մեկանգամ դիրքերն ամրապնդելու համար Իրաքի ոչ այնքան հաջողված փորձը մասամբկիրառելով  նաև  Սիրիայում։
   Ժողովրդավարության  քողի  տակ,  քաղաքական  նպատակներն  իրագործելու  համար՝  վերջինս  ձգտում  էր  վերացնել  Սիրիայում  առկահակաամերիկյան տրամադրությունները՝ Ասադի վարչակարգը տապալելու գնով։
  Իսկայդ  իրագործելու  համար,  միաժամանակ  խուսափելով  անմիջական  ռազմականներկայությունից՝  սիրիական  հակամարտության  սկզբնական  փուլում  ԱՄՆ-ն  սկսեցանուղղակի  և  ուղղակի  կերպով  ֆինանսական,  ռազմական  և  այլ  օգնություն  տրամադրել  սիրիական  ընդդիմությանը։
   Այս  հատկացումներից  անմիջապես  օգտվեցինԻՊ-ականները։
 Քաղաքական  մի  շարք  վերլուծաբաններ,  արևելագետներ  և  ոլորտի  այլ  մասնագետներ  գտնում  են,  որ  ԻՊ-ը  ձևավորումն  առավել  հին  իրողություն  է,  և  այնպայմանավորված  է  ԱՄՆ-ի  կողմից  Իրաք  ներխուժմամբ՝  տարանջատելով  Միջագետքում  ահաբեկչական  խմբավորման  ձևավորմանը  նպաստող  չորս  հիմնականգործողություն,  որ  իրականացրեց  Բուշի  վարչակարգն  Իրաք  ներխուժումից  հետո։
 Առաջին.  Արտաքին  ռազմական  օկուպացիան,  որպես  կանոն,  ռադիկալացնում  էտեղական բնակչությանը և ծնում բռնի ուժ։
  Նույնը տեղի ունեցավ Իրաքում։
  ԱՄՆ-իստեղծած համատարած քաոսը, գնդակահարությունները, խոշտանգումները նպաստեցին, որ հազարավոր իրաքցիներ ապաստան գտնեն իսլամական գաղափարներովառաջնորդվող, բավականին ակնհայտ հաջողություններ գրանցած խմբավորումներիմեջ, որոնցից մեկն էլ Աբու Մուսաբ ալ-Զարկաուիի գլխավորած կառույցն էր։
  Երկրորդ.ԱՄՆ-ն  հետևողականորեն  ոչնչացրեց  կենտրոնական  կառավարման  ամբողջհամակարգը և իսպառ  վերացրեց գործող քաղաքական կարգերը [24], իսկ ԱՄՆ-իհաստատած նոր կարգերը՝ ինստիտուցիոնալիզացված ժողովրդավարական համակարգը,  Սահմանադրությունը,  ընտրական  մեխանիզմները  և  կուսակցական  համակարգերը,  պարզապես  նպաստեցին  կրոնական  որոշակի  խմբի՝  շիաների  իշխանության  գալուն,  իսկ  երբեմնի  իշխանության  կանգնած  սուննիները  դարձան  երկրիհիմնական  ընդդիմությունը  և  Իրաքում  ԱՄՆ-ի  հաստատած  կարգերի  համար  մեկթշնամիները։
  Երրորդը 2003 թ. մայիսին ԱՄՆ-ը կողմից իրաքյան բանակի լուծարումնէր։
   Նախկին  զինվորականներին  ոչինչ  չէր  մնում,  քան  ահաբեկչական  խմբավորումներին անդամակցելը։
  ԱՄՆ-ն մեկ գիշերվա մեջ գործազուրկ դարձրեց ավելի քանկես  միլիոն  լավ  զինված  և  մարտական  պատրաստություն  անցած  իրաքցի  զինվորների։
   Սադամ  Հուսեյնի  իշխանության  տապալումից  հետո  Իրաքում  նախկինվարչակարգին պատկանող մոտ 90.000 տարրեր կային, որոնց մեջ էին իրաքյան մոտ26.000  հատուկ  գվարդիականներ,  Սադամ  Հուսեյնի  մոտ  30.000  ֆիդայիներ  ևնախկին վարչակարգի մոտ 30.000 սպաներ, հետախուզական ծառայությունների ևբաասական այլ աշխատակիցներ ու զինվորականներ։
  ԻՇԻՊ-ի զինյալներից շատերըիրաքի բանակի նախկին զինծառայողներ և սպաներ էին, որոնք ենթարկվում էին Ս.Հուսեյնին մինչև 2003 թ. ԱՄՆ ներխուժումը Իրաք [25]։
  Չորրորդ. ԱՄՆ-ն անմիջապեսնպաստեց  ծայրահեղ  իսլամական  արմատական  գաղափարների  տարածմանը  ևիսլամիստների  համախմբմանը՝  մեկտեղելով  բոլորին  (այստեղ  խոսքը  Բուքայիհամակենտրոնացման  ճանբարի  մասին  է)։
   Իրաք  ներխուժումից  հետո  Միացյալնահանգները բռնազավթված տարածքներում գործող անհնազանդ տարբեր խմբավորումների անդամներին (հաճախ առանց մեղադրանք առաջադրելու) բանտարկեցԻրաքի  հյուսիսում  գտնվող  Բուքայի  համակենտրոնացման  ճամբարում։
   Այստեղիսլամիստները ոչ միայն տարածում էին իսլամական ծայրահեղ արմատական գաղափարնները, այլև՝ մշակում իրենց ապագա գործունեությունը։
  Դրանց շարքում էր նաև«ԻՊ»-ի խալիֆ Աբու Բաքր ալ-Բաղդադին։
  Ինչ  վերաբերում  է  մերձավորարևելյան  զարգացումներում  մեկ  այլ  ակտիվդերակատարի՝  Ռուսատանի  Դաշնությանը,  ապա  ՌԴ-ն  արտաքին  քաղաքականառաջնահերթությունն  Ասադի  ռեժիմի  պահպանումն  էր,  նոր  միայն  ԻՊ-ի  դեմպայքարը։
  Սիրիական հակամարտությունում11 ՌԴ-ն պաշտոնապես դիտորդի դերումէր։
   Անդրադառնալով  հակամարտության  տարբեր  մասնակիցների  և  ԻՊ-ի  շուրջստեղծված  իրավիճակին,  հնչում  էին  քննադատություններ  ինչպես  Արևմուտքիմերձավորարևելյան  քաղաքականության  վերաբերյալ,  այնպես  էլ  դատապարտողհայտարարություններ  ԻՊ-ի  գործունեության  մասին՝  ընդգծելով,  որ  ռուսականմիջամտությունը հնարավոր է միայն Սիրիայի և Իրաքի օրինական իշխանություններիհետ համագործակցության համատեքստում։
  2015 թ. սեպտեմբերին Սիրիայի նախագահ Բաշար ալ-Ասադի անմիջական խնդրանքով ՌԴ-ի զինված ուժերը մտան Սիրիա`հիմնելով  ավիաբազա  Հմեյմիմում  և  ռազմածովային  բազա  Տարտուսում։
   ՌԴ-նմիացավ  ԻՊ-ի  դեմ  պայքարին,  սակայն  վերջինս  գործում  էր  ԱՄՆ-ի  գլխավորածհամաշխարհային  հակաահաբեկչական  կոալիցիայից  դուրս։
   Ռուսական  օդուժը  ևհատուկ  նշանակության  ջոկատները  հսկայական  աշխատանք  տարան՝  օգնելովսիրիական  կառավարական  ուժերին  ԻՊ-ի  և  հակակառավարական  ուժերի  դեմպայքարում ստանձնել առաջնահերթությունը։
  Այժմ Ռուսաստանի Դաշնության առաջնային խնդիրն է կասեցնել ռազմական փորձ ձեռք բերած և ահաբեկչական գործողություններում բավականին հմտացած անձանց վերադարձը հայրենիք և խոչընդոտելվերջիններիս ձեռք բերված փորձի կիրառումը հայրենիքում [26]։
  Վերջին նպաստող հանգամանքն ԻՊ-ի դեմ պայքարի սխալ ընտրությունն էր։
 Պայքարը տարվում էր ԻՊ-ի՝ որպես մեկ ահաբեկչական խմբավորման դեմ, մինչդեռԻՊ-ն պարփակված չէր միայն այն սահմաններով, որն ուրվագծում էր իսլամականների պետությունը․ այն արդեն իսկ ձեռք էր բերել ցանցային բնույթ [27]։
  Եթե 2001 թ.սկիզբ առած համաշխարհային հակաահաբեկչական պայքարի հիմնական խնդիրնահաբեկչական  կառույցների  հայտնաբերումն  էր  և  համապատասխան  առաջնորդիլիկվիդացումը  (Ալ-Կաիդա  և  Ուսամա  Բեն-Լադեն),  ապա  ԻՊ-ի  դեպքում  այսպիսիքաղաքականությունն անարդյունավետ էր, քանզի ԻՊ-ում բոլորն էին առաջնորդներ,իսկ  կառույցի  բնույթը՝  ցանցային։
   Պետությունների,  այսպես  կոչված,  «հապաղելու»քաղաքականությունը երկու կարևոր և առանցքային խնդիր էր լուծում։
  Առաջին. ԻՊը  մագնիսի  պես  ձգում  էր  ահաբեկչական  հնարավոր  բոլոր  տարրերին։
   Աշխարհիտարբեր  ծայրերից՝  ԱՄՆ-ից,  ԵՄ  երկրներից,  նախկին  ԽՍՀՄ  տարածքի  պետություններից  և  այլն,  հազարավոր  հանցագործ  տարրեր  եկան  համալրելու  ԻՊ-ի  շար11  Սիրիայում  ՌԴ-ի  ոդրեգրած  քաղաքականությունը  հետևյալն  էր.  Վերահսկել  և  սահմանափակելարևմտյան  ազդեցությունը,  զսպել  իսլամական  ծայրահեղ  արմատական  խմբավորումներին,  վերահսկել  և  կանխել  նավթի  գների  կտրուկ  իջեցումը,  ընդլայնել  ռուսական  ազդեցությունը  տարածաշրջանում։
 քերը։
   Միաժամանակ  ընթանում  էր  հակառակ  գործընթաց՝  վերը  նշված  պետություններից  իսլամական  ծայրահեղ  արմատական  ահաբեկչական  հնարավոր  զանգվածների կտրուկ նվազում։
  Այս համատեքստում պետությունների հիմնական խնդիրը՝ահաբեկիչների  հնարավոր  հետդարձի  ուղիների  արգելափակումն  էր։
   Երկրորդխնդիրը. Համախմբել իսլամական ծայրահեղ արմատական ահաբեկչական հնարավոր  բոլոր  տարրերին  մեկ  վայրում  և  ոչնչացնել  այն  որոշակի  տարածքում,  քանզիմիայն համակարգված պայքարը կտա սպասված արդյունքներ, որովհետև այլ է, երբպայքարն  ընթանում  է  որոշակի  վայրում  և  կոնկրետ  կառույցի  դեմ,  և  այլ  է,  երբպայքարը տարերայնորեն է և ընթանում է աշխարհով մեկ սփռված ահաբեկչականխմբավորումների դեմ։
 Դիտարկելով ԻՊ-ի զարգացման դինամիկան խալիֆայության հռչակումից հետոմինչ 2017 թ.-ը, հստակ կարելի է նշել, որ պայքարն ԻՊ-ի դեմ առարկայական՝ տարածքային կորուստների տեսնկյունից բավականին արդյունավետ էր, քանզի այսօրջիհադիստները վերահսկող տարածքներ գրեթե չունեն [8]։
  Սակայն իսլամա-կաններիխալիլֆայության տապալումն ընդամենն այդ տեսակի ԻՊ-ի պարտությունն էր, որըմիաժամանակ  մեկ  այլ  տեսակի  ԻՊ-ի  սկզիբ  դարձավ։
   Այսինքն,  եթե  ԻՊ-ը  որպեստարածքներ վերահսկող վերանում է, ապա ԻՊ-ը՝ որպես գաղափարական ուժ շարունակելու է գործել, քանզի այն վերածվել է ցանցի, որն ունի և դեռ կգտնի նոր լսարաններ և գաղափարակիցներ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆURL։
   https։
 //www.washingtonpost.com/world/defiant-message-from-islamic-state-leadera622dae742a2_story.html?utm_term=.2804fe30e834 (Accessed։
  12.12.2017). Hassan H.,Weiss M., ISIS։
  Inside the Army of Terror, Bleecker Street, New York, 2016, p. 7.2017, URL։
  https։
 //www.pri.org/stories/2017-02-19/timeline-islamic-states-gains-andlosses-iraq-and-syria) (Accessed։
  21.03.2018).URL։
  https։
 //www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-syria-dabiq-islamicstate-daesh-apocalypse-propaganda-army-forces-attack-battle-a7362921.html (Accessed։
 URL։
  https։
 //mgimo.ru/upload/iblock/e33/e33e2c2042f5315ff21cde7205e7175a.pdf(Accessed։
  12.12.2017).[6] Elias P. L.,Terrorismo 2.0։
  El Nuevo Arma De Estado Islamico,  5º Doble Grado enRelaciones Internacionales y Traducción e Interpretación, Madrid, 2015, p. 22, URL։
 https։
 //repositorio.comillas.edu/xmlui/bitstream/handle/11531/397/TFG000356.pdf?seque nce=1 (Accessed։
  11.12.2017).URL։
  https։
 //edition.cnn.com/2014/08/08/world/isis-fast-facts/index.html (Accessed։
 URL։
  https։
 //www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/rise-and-fall-ofisis/?utm_term=.b81ffbff03d5 (Accessed։
  02.12.2018).Center,  URL։
   https։
 //www.state.gov/documents/organization/257738.pdf(Accessed։
 [10]  US-Backed  Fighters  Take  Town  of  Manbij  from  Isis,  The  Guardian,  URL։
 https։
 //www.theguardian.com/world/2016/aug/06/us-backed-syrian-fighters-take-town-ofmanbij-from-isis (Accessed։
  02.03.2018).[11] Chughtai A., Syrian Civil War Map։
  Who's in Control Where, Al Jazeera, April 15,2018,  URL։
 https։
 //www.aljazeera.com/indepth/interactive/2015/05/syria-country-divided150529144229467.html (Accessed։
  16.03.2017).URL։
  http։
 //www.bbc.com/news/world-middle-east-27838034 (Accessed։
  06.03.2017).URL։
  http։
 //www.realinstitutoelcano.org/publicaciones/libros/Informe-Estado-IslamicoEspana.pdf (Accessed։
  12.12.2017).UK,  December  7,  2015,  URL։
   http։
 //uk.businessinsider.com/isis-funding-zakat-marketcomparisons-taxes-2015-12 (Accessed։
  09.02.2018). URL։
  https։
 //www.pravda.ru/world/21-03-2016/1295775-igil-0/ (Accessed։
  11.02.2018).18,  2015,  URL։
   https։
 //www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/11/18/how-isismakes-its-money/?utm_term=.6312d3c1d860 (Accessed։
  12.02.2018).policy,  October  24,  2017,  URL։
   https։
 //www.centerforsecuritypolicy.org/2017/10/24/sdfcaptures-al-omar-oil-field-from-the-islamic-state/ (Accessed։
  16.02.2018).[18]  Քոչարյան  Հ.,  «Իսլամական  պետության»  ածխաջրածնային  հզորությունները,ԵՊՀ Քաղաքակրթական և մշակութային հետազոտությունների կենտրոն, Վերլուծական  տեղեկագիր  N  7,  Երևան,  2015  թ.,  էջ  211-2,  URL։
   https։
 //cccsysu.com/wpcontent/uploads/2015/04/H.-Kocharyans-article.pdf (Accessed։
  19.03.2018).And  Banned  By  The  West,  25  October,  2014,  URL։
   http։
 //www.businessinsider.com/r(Accessed։
  12.02.2018).URL։
   https։
 //www.gatestoneinstitute.org/4698/turkey-frankenstein-monster(Accessed։
 16.12.2018)։
  Այս մասին է խոսում նաև ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ավագգիտաշխատող,  ԵՊՀ  քաղաքական  ինստիտուտների  և  գործընթացների  ամբիոնիասիստենտ, թուրքագետ Լ. Հովսեփյանը մեզ հետ ունեցած իր հետ հարցազրույցում։
 (Մարտի 6, 2018)։
 [21] Գեղամյան Վ., Թուրքիայի դերը «Իսլամական պետություն» կազմակերպությանկայացման գործում, Վերլուծական տեղեկագիր № 7, Երևան 2015, էջ 178, 176։
 URL։
  http։
 //www.hurriyetdailynews.com/opinion/serkan-demirtas/more-than-1000-turksfighting-for-the-islamic-caliphate--69867 (Accessed։
  16.12.2017).[23] Aksoy M. A., Syrian Turkmen։
  Fighting to Survive, Al Jazeera, August 16, 2017, URL։
 https։
 //www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2017/08/syrian-turkmen-fightingsurvive-170806082405511.html (Accessed։
  06.03.2018).URL։
  https։
 //www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf (Accessed։
  14.03.2018).[25]  Գրիգորյան  Ս.,  Իսլամական  պետություն։
   Ակունքներից  մինչև  խալիֆությանհռչակում, Երևան, ԵՊՀ, 2016 թ., էջ 73։
 Junio  26,  2017,  URL։
   https։
 //www.20minutos.es/noticia/3072584/0/rusia-ataca-estadoislamico-siria/ (Accessed։
  19.12.2017).[27] Հարցազրույց ԵՊՀ ՀՀԻ հայ-քրդական առնչությունների բաժնի գիտաշխատող,ԵՊՀ Միջազային հարաբերությունների և դիվանագիտության ամբիոնի դասախոս,պատմական գիտությունների թեկնածու, արաբագետ Ս. Գրիգորյանի հետ։
 Կարապետյան Ռոզա«ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ» ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆԴԻՆԱՄԻԿԱՆ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԷՔՍՊԱՆՍԻԱՆ (2014-2018 ԹԹ.)Բանալի բառեր՝ իսլամական ծայրահեղ արմատական կառույց, ԻՇԻՊ, Իսլամականպետություն, Մերձավոր Արևելք, սիրիական ճգնաժամ, ԻՊ-ի դեմ պայքարումներառված պետություններ, ԻՊ-ի տարածքային ընդգրկման դինամիկա,ածխաջրածնային ռեսուրսներ։

Սույն  հոդվածում  մեր  հիմնական  նպատակն  է  ուսումնասիրել  իսլամական  ծայրահեղ արմատական կառույցի՝ 2014 թ. հունիսի 29-ին «Իսլամական պետություն»  ինքնահռչակված  խալիֆայության  ազդեցությունը  մերձավորարևելյան  տարածաշրջանային զարգացումներում, մասնավորապես՝ Սիրիայում և Իրաքում ծավալվող  քաղաքական  գործընթացներում։
   Մեր  հիմնական  խնդիրներն  են  հետազոտել  և  վերլուծել  2014-2018  թթ.  ընկած  ժամանակահատվածում  իսլամական  ծայրահեղ  արմատական  տիրույթում  գործող  խմբավորման  տարածքային  ընդգրկման  դինամիկան, միաժամանակ ուսումնասիրել և հետազոտել կառույցի ռազմաքաղաքական և  տնտեսական  ձեռքբերումներին  նպաստող  գործոններն  ու  պատճառները։
   Վերոհիշյալի ուսումնասիրության արդյունքում եզրահանգել ենք, որ կառույցն առանցքային  դերակատարում ունեցավ մերձավորարևելյան զարգացումներում և, ստանալով ցանցային  բնույթ,  շարունակում  է  սպառնալ  տարածաշրջանի  կայունությանը  և  հաստատված ստատուս քվոյին։
