Որպես հուսալի գիտելիք, նախ պետք է նշել, որ Արարատի լեռները, երկիրը և Սուրբ Գրքում նշված թագավորությունը համապատասխանում են Հայաստանին, և երկրորդ, որ Միջագետքի սուրբ առանցքների տապանող սարը (Կորդվաց լեռներ): ) Ուրարտու-Հայաստան-Հայաստանն է:   Տե՛ս մատենագիտական ​​տեղեկատվության վերաբերյալ վերջին հոդվածները [1-3]:  Theրհեղեղի հրեական ավանդույթի կրողը և տարածողը հիմնականում հրեաներն են հայրենիքում և սփյուռքում և ընդհանրապես հրեաները:   Եթե ​​Միջագետքի լեգենդը հունահռոմեական աշխարհում տարածվել է որպես ճանաչողական գիտելիք, ապա հրեական սփյուռքում Նոյի առասպելը ՝ որպես կրոնական սուրբգրային գիտելիքներ:   Հետևաբար, նրանց նախաքրիստոնեական շրջաններն անհամեմատելի էին Միջագետքի օգտին, նույնիսկ եթե հաշվի առնենք, որ հելլենիստական ​​ժամանակաշրջանում եբրայերենից կտրված հրեաները սուրբ կրոնական տեղեկատվություն էին քաղում իրենց կողմից թարգմանված Հունական Աստվածաշնչից (Յոթանասնից առաջ = Ք.ա. յոթանասուներորդ III): Ես դդ.)   Կարող է պատահել, որ այս պահից հետագա քրիստոնյաների շրջանում շատ տարածված մի երեւույթ ՝ աշխարհը «բիբլիֆիկացնելու» կամ այլ կերպ ասած ՝ համաշխարհային պատմությունը Աստվածաշնչին հարմարեցնելու միտում:   Հասկանալի է, որ այս միտումը պետք է հիմնված լիներ Սուրբ Գրությունների, հատկապես «esisննդոց» գրքի և մարգարեությունների վրա:   Վերոնշյալ միտումը, բնականաբար, դրսեւորվեց Սփյուռքի այն բնակավայրերում, որտեղ հրեաներն ապրում էին համայնքում:  246 Հայտնի է, որ մ.թ.ա. Ես դ. Առաջին եռամսյակում հայոց արքա Տիգրան Մեծը մեծ թվով հրեաների տեղավորեց Հայաստանի քաղաքներում, ներառյալ Կապադովկյանները, Կիլիկացիները, Հույները և Հրեաները:   Վերջիններս նախկինում էլ էին Հայաստանում բնական, ցրված տեղահանության (միգրացիայի) միջոցով (տե՛ս Demողովրդագրական շարժումները Հայաստանում Ք.ա. 1-ին դարում [4], էջ 156166), ուստի դրանք ոչ մի նշանակալից հետք չթողեցին հայ իրականության մեջ: , բայց ահա Ք.ա. I դ. II կեսին, երբ հրեա գաղթականները, որոնք V դ. Հայկական իրականության մեջ նրանց անվանում են հրեաներ, նրանք զանգվածաբար բնակություն են հաստատել և ինտեգրվել նոր սոցիալ-տնտեսական և մշակութային միջավայրում:   Դժվար չէ պատկերացնել, որ այս առումով գաղութը «Հայահրեից» բերեց գաղութը, քանի որ Սուրբ Աստվածաշունչը հարուստ հնարավորություն տվեց հրեաներին փառաբանել իրենց նոր բնակավայրը որպես «դրախտ» և Նոյի տապանի հանգստավայր: ,   Ավելին, սուրբ գրությունների հիշատակումների և աշխարհագրական և տեղանունային տվյալների «բարենպաստ» համադրությունը հնարավորություն էր տալիս գերազանցել ոչ միայն աշխարհի հրեական գաղութները, այլև հյուրընկալող երկրի այլ հրեական համայնքները:   Ավելորդ է ասել, որ իրենց գաղութի և երկրի գովազդները Հայաստանի հրեաները փոխանցում էին տարբեր առևտրի կենտրոններ և Երուսաղեմ ուխտավորներ ՝ բոլոր հրեաների լուրերի համար:   Փաստորեն, եթե դարեր առաջ Արարատ-Հայաստան երկիրը հայտնվել է Սուրբ գրքում [5], ապա մ.թ.ա. I- AD I cc. Սուրբ գիրքը հայտնվում է Հայաստանում, քանի որ հրեական համայնքների միջոցով հայերը յուրացրել են ոչ միայն Սուրբ Գրքի որոշ տեղեկություններ, այլև համայնքի նորաստեղծ ավանդույթներն ու մեկնաբանությունները:  Փավստոս Բուզանդի «Պատմությունից» հայտնի է, որ Գողթնի Նախչըվան քաղաքում կար «հրեական» համայնք, որը բոլոր մյուս համայնքների հետ միասին IV դ. 60-ականները գրավված պարսկական Շապուհ II- ի կողմից:   Մեծ Հայքի հրեական գաղութը գոյություն ունի շուրջ չորս հարյուր տարի, և այդքան երկար ժամանակ Նախիջևանի գաղութի գաղափարը, որ Նոյի տապանը հայտնվեց Մասիս-Արարատի գագաթին կամ Տարոնի հրեաների համոզմունքը, որ իրենց նախնին ՝ Սեմը Սիմ լեռան վրա ապրող կարող էր տարածված լինել: ստորոտում, և որ նրանք սկսեցին ցրվել directionsրոնքից տարբեր ուղղություններով և այլն:   Հետաքրքիր է, որ Սիմ-Քրոնքի կեղծ ստուգաբանական ավանդույթին հետեւած հրեաները Կորդուկի Judուդիթ լեռը համարում էին Նոյյան տապանի հանգրվանը, քանի որ վերջինս նրանցից 247-ով ավելի մոտ էր և հրապարակավ ընդունված էր տարածքում:   Միևնույն ժամանակ, հնարավոր էր, որ Գողթնի բնակիչները իրենց գավառի անվանումը ընկալում էին որպես «գաղթ» բառի փոփոխված ձև, քանի որ Նոյի հետնորդների գաղթը սկսվել էր այնտեղից և այլն:  Կասկած չկա, որ շատ հրեական համայնքներ իրենց շրջանի ամենաբարձր լեռները դիտում էին որպես Նոյյան տապանի հավանական հավակնորդներ, քանի որ նրանք բոլորն էլ լավ հասկանում էին, որ իրենց Աստվածաշունչը որոշակի վայր չի անվանում («Արարատ լեռան վրա»), ուստի այն պետք էր գտնել ,   Դրա համար, ինչպես ասվեց, շրջակա միջավայրում բարձր լինելը բավարար չէ, անհրաժեշտ է լրացուցիչ սեղմիչ:   Եվ Նախչըվանի «հրեաները» գտան այդ պայքարը: Նրանք ուշադրություն են դարձրել այն փաստի վրա, որ ամենաբարձր Ավագ-Ազատ-Մասիսի (5165 մ) ստորոտում գտնվող քաղաքը կոչվում է ... Նախիջեւան:   Ենթադրաբար փոքր է, լեռան լանջին գտնվող գյուղը կոչվում է նաև ... Ակորի (Արկուրի):   Ահա ձեզ համար հզոր մարտեր `տապան լեռը հիմնավորելու և աշխարհին և տեղի հայերին տեղեկացնելու համար, որոնց համար Ազատ-Մասիսը առասպելական և մութ լեռ է, հերոսների և դևերի հանգրվան:  Փորձենք այս դիտարկումները տեղադրել համապատասխան փաստերով պատմական հիմքի վրա:  Արեւելյան Հայաստանում պատմական Գողթ գավառի հայտնի կենտրոն Նախչըվան, որը հայերենում հիշատակվում է V դարից, ժողովրդական լեզվով մինչ օրս կոչվում է Նախիջեւան:   Տեղանվան նախնական և վերջնական տարբերակների միջև պետք է ենթադրել, որ «Նախճավան» / «Նախճևան» կապը կապող օղակ էր, ինչը կարելի է տեսնել ոչ միայն քաղաքի և գավառի թուրքական արտասանությունից, այլև հայերենից: ժողովրդական բարբառներ և խոսակցական լեզու:  Դատելով հանրաճանաչ վարկածից («Ես մի փոքր ուշ գնացի Շիրվանա, նրանք եկան Նախչըվան» 1), որ XIX-XX դդ. Այն տարածվել էր Ելիզավետպոլի նահանգի hazազախ նահանգում, Նախիջևանին զուգահեռ, անունը նույնպես օգտագործվել է անցյալ դարում:   Նախիջեւան> Նախիջեւան խաչմերուկի հնությունը կարելի է կռահել ՝ որոշելով Նախիջևանի ձևի հնությունը:  Ասվածը (= կարծես թե նրանք Շիրվանից քիչ լինեին, հիմա եկել են Նախիջևանից) հաճախ օգտագործում էին պապիկիս ծնողները ՝ XX դարի սկզբին ծնված, որոնցից լսել էր հայրս ՝ Սամվել-Անդրանիկ Սահակյանը (1930-2013):   Բացատրելով վերջինիս ՝ ասացվածքն օգտագործվում էր այն ժամանակ, երբ տարբեր տեղերից անսպասելի հյուրեր գալիս էին տուն, իսկ հյուրասիրելու բան չկար:  248 Դրանից առաջ պետք է հիշեցնել, որ Նախչըվան անունը իրանական փոխառություն է հայերենում, հավանաբար, նախաարշակունյան ժամանակաշրջանից:   Իհարկե, տեղանունի ստուգաբանության առկա փորձերը համոզիչ չեն, որոնք անունը բխում են կովկասյան ազգանունից «նախ» կամ նախճիրի իմաստից (= սպանդ, որս):   Տողերս գրողը ամերիկացի իրանագետ Jamesեյմս Ռասելին հարցրեց տեղանվան մասին իր ասպիրանտուրայում, երբ վերջինս մասնակցում էր Երևանում հայագիտության առաջին միջազգային սիմպոզիումին:  Ի պատասխան նա կասկածելիորեն հայտնեց ենթադրություն, որ «նախչուանը» կարող է նշանակել ամենակարևորը, ամենակարևորը, առաջինը:   Այս կասկածը, սակայն, կարող է փարատվել, եթե այդպիսի տեղանուն կիրառվի կառավարության նստավայրի վրա:   Օրինակ, ցանկացած իշխանական նահանգում անունը լիովին արդարացված կլիներ, եթե այն ընդգծեր գյուղի կամ քաղաքի, ինչպես նաև թագավորական ընտանիքի և արքունիքի իշխանական բնույթը:   Եվ իսկապես, այդ իմաստի դեպքում հնարավոր է, որ նույն տեղանունը կրկնվի տարբեր տարածքներում ՝ Գողթ, Շիրակ և այլն:   Այդ տեղանունների շարքում է նաև Մամիկոնյանների Տայքից հայտնի Իշխան (հիշեք Ներսես Տայեց կամ Իշխան կաթողիկոս) գյուղի անունը, որը պետք է հասկանալ իշխանամետ իմաստով:   Օրինակ, ըստ պատմաբան Մովսես Խորենացու (III դ., Լ. Բ.), Շիրակ Նախչուան գյուղը, որը Արշակունիների տոհմի ժամանակ Կամսարականի իշխանների նստավայրն էր, իսկապես իշխան էր ոչ միայն անունով, այլ նաև այլ հատկություններով (բնակավայր Կամսարական մարդկանց, ստորգետնյա մառան և այլն):   Երբվանի՞ց Նախիջևանը հայերենով Նախիջևան հնչեց:   Առողջ դատողությունը ենթադրում է, որ փոխառված անունը ստեղծվել է ժողովրդական լեզվով:   Այսինքն, եթե վարկը տրվել է Երվանդյանների ժամանակ, ապա ամենաուշը մ.թ.ա. III դար Մենք կունենայինք Նախիջևանի ձև:  Բարեբախտաբար, այս հարցում միայն տրամաբանությամբ չենք առաջնորդվում:   Մենք ունենք AD I դ. Josephոզեֆուս Պլավիուսի հեղինակած վկայությունը:   Իր «Հրեական հնություն» գրքում, պատմելով ջրհեղեղի սյուժեն, նա գրում է. «Երբ տապանը կանգ առավ Հայաստանի լեռան վրա, Նոկոսը (= Նոյ) ... մնաց այնտեղ:   Եվս յոթ օր սպասելուց հետո նա բաց թողեց տապանի կենդանիներին, և նա դուրս եկավ իր ընտանիքի հետ, զոհեր մատուցեց Աստծուն և իր ընտանիքի հետ հյուրասիրեց:   Հայերը դեռ այս վայրն անվանում են վայր իջնելու տեղ (Αποβατηρίον-Α.Σ.), Քանի որ այնտեղ տապանը փրկվել է, և բեկորները մինչ այժմ ցուցադրվում են այդ վայրում »([6], էջ 54):   Գիտնականները գրեթե միաձայն համաձայն են, որ հունարեն Αποβατηρίον բառը հայերեն Նախիջևանի 249 օրինակների թարգմանություն է ([3], էջ 274 և ուրիշներ, [7]):   Հետագայում, ըստ Հովսեփոսի, «Ապոբաստերիոնը» որպես տեղանուն օգտագործվել է Եվստատիոս Անտիոքացու կողմից (IV դար) [8], և Հիերոնիմոսը, թարգմանելով այն լատիներեն, գրում է. կամ ծագում) (Hieronimus, Opera omnia, Ed. Vallarsi, vol. III, p. 125 (մեջբերում ըստ [2]):  Հասկանալի է, որ հայերը մինչ օրս այդ տեղն անվանում են Նախիջեւան:   Այդ դեպքում ո՞վ որոշեց, որ դա Նոյի հետ կապ ունի և զեկուցեց reportedոզեֆին:   Միանշանակ Նախիջևանի հրեական համայնքի ներկայացուցիչները, ովքեր Երուսաղեմ էին գնացել ուխտագնացությամբ:   Josephոզեֆուսի կողմից տրամադրված այս տեղեկատվությունը անգնահատելի է նաև այլ առումներով:   Նախ, որ հաստատվում է «Նախիջևան» ձևի վաղ գոյությունը, երկրորդ, որ Հայաստանի «հրեաները», արագ տիրապետելով խոսակցական հայերենին, կեղծ կամ այսպես կոչված ստուգաբանությունների միջոցով հորինել են Աստվածաշնչին համապատասխանող լեգենդներ, և որ Նախիջևանն ընկալվել է որպես Նոյի առաջին ապաստարանը մ.թ. .ա. Ես դ. Երկրորդ կեսից սկսած, երրորդը, որը ամենակարևորն է, հետագայում նրանք ակամայից ստեղծեցին տապան խորհրդանիշ Մասիս-Արարատը, որը քրիստոնյա հայ ժողովրդի համար դաստիարակեց իր ազգային ինքնությունը:  Բայց ասվում էր, որ տապանակ լեռան լեգենդի իրական հիմքը ծառայում էր ոչ միայն Նախիջևանը, այլև Ակորի անունը:  Չնայած Աքորի անունը նշված չէ, բայց Աստվածաշունչը անուղղակիորեն ենթադրում է, որ Աքորը լեռան լանջին պարտեզ տնկեց:   Համենայն դեպս, վերջինը բխում է առաջինից, ուստի կա՛մ հրեաները ամրապնդեցին տապան պահող Մասիսի փաստը, կա՛մ, ամենայն հավանականությամբ, տեղի հայերը, Նոյի և Նախիջևանի լեգենդների ազդեցության տակ, մտերմացան հարեւան հրեաները:   Փաստն այն է, որ որթատունկի մասին հնագույն տեղեկությունները դեռ հին են (1-ին դար), ինչը վկայում են Josephոզեֆ Պլավիոսի աշխատություններում, որը, ցավոք, տեղ չգտավ հայերեն թարգմանության մեջ (հմմ. [6] և Հովսեփոս Ֆլավիուս, Antiq Jud., (163) (մեջբերված է [2], էջ 35) և Հոբելյանների գրքում [9]:   Այնուամենայնիվ, նրանք, որպես S. բերանի բայեր ուղղակիորեն գրքից, ոչ մի կապ չունեն հայերի կամ հայ հրեաների հետ:   Ինչ վերաբերում է Հոբելյանական գրքին, ապա պետք է ասել, որ քննարկվող որթատունկի պատմությունը եկել է նույն բանավոր ավանդույթից, բացառությամբ Կորդուկի, քանի որ այն վերաբերում է Լյուբար լեռին ([9], էջ 9):  Կարելի է ենթադրել, որ եթե Մասիս լեռան ստորոտում գտնվող քաղաքի անունը Նախիջեւան չլիներ, ապա Մասիսը տապան լեռ չէր լինի, կամ էլ 250 այլ լեգենդներ կլինեին հորինված:   Կամ եթե հրեական կամ հրեական համայնք լիներ Նախիջևանի Շիրակ բնակավայրում կամ Վանանդի Իջավան գյուղում, միգուցե Արագածը դառնար տապանակ լեռան թեկնածուն և այլն:   Սա պատմվածքի ժանրի պոեզիայից ստացված եզրակացություն է, այլ ոչ թե կանխատեսում:  Հնարավոր է ՝ Նախիջեւան անվան «ապացուցողական» ուժն այնքան մեծ էր, որ նրա ազդեցության տակ «բնակավայր քաղաք» նշանակող մեկ այլ տեղ հետագայում հայտնվեց Կորչայք նահանգում ՝ արդեն քրիստոնեական կամ իսլամական միջավայրում:  Փաստորեն, բոլոր վեճերը, որոնք արվել են այն հարցի շուրջ, թե երբ է Մասիսը տապան լեռ ճանաչվել, քանի որ այդ ավանդույթը սկիզբ է առել մ.թ.ա. Այն գոյություն է ունեցել անընդմեջ 1-ին դարից մինչև այսօր:   Համեմատության համար հիշենք, որ հայկական Կորչայք կամ Կորդուկ նահանգի տապանակակիր Judուդի լեռան ավանդույթը սկիզբ է առել հին ժամանակներից, գուցե մ.թ.ա. II հազարամյակից սկսած, քանի որ այն ժամանակ, երբ Միջագետքի վեպը ջրհեղեղ էր հյուսվում, տարբեր սեմական էթնիկ տարրեր արդեն ապրում էին Արարատ-Ուրարտու-Հայաստանի հարավային շրջաններում:   Այդ պատճառով Կորդովաց լեռների բարձր գագաթին տրված բոլոր անունները սեմական ծագում ունեն 2, ուստի Արարատ և Քարդու անունները հորինված են, և Սարարադը պետք է համարվի գրական թյուրիմացության արդյունք, ինչպես Մ. Էմին, Սբ. Մալխասյանց, Ֆրիդրիխը և ուրիշներ:  Համաձայն մշակութային ավանդույթների ժառանգության և ներթափանցման օրենքների, միանգամայն սպասելի էր, որ Միջագետքի լեգենդի օրինակը և նրա տապան լեռը տեղայնացնեին Կորդուքում Նոյի տապանի պատմությունը, քանի որ դա գուցե առաջինն էր գուշակել Նիկողայոսին Դամասկոս դ.)   Սակայն այս բնական մշակութային ֆենոմենը շեղեցին Հայկի կենտրոնում բնակվող հրեաները, ովքեր աշխարհին զեկուցեցին, որ Ազատ-Մասիսը տապանի նման սար է ՝ ցույց տալով Նոյի նախահայրի էջի և Նախիջևանի կապը:   Այս լուրը դեռ հայտնի չէ «Հոբելյանների գրքի» հեղինակին, բայց միևնույն ժամանակ, նա արդեն հայտնի է Josephոզեֆոս Պլավիոսին:   Վերջինս բազմակողմանի հեղինակ է, ով գիտի թե՛ Միջագետքի տապան լեռը, թե՛ եբրայերենը: Արդյո՞ք Kordu (+ q) տեղանունը նույն ծագումը չունի:   Հարցը հիմնավորված է, եթե հաշվի առնենք, որ նրա նմանությունը Գուդրոնին պատահական չէ, իսկ եթե ոչ ՝ հարցը ավելորդ է, մի խոսքով ՝ դա պատմական-համեմատական ​​հնչյունաբանության խնդիր է:  251 վեպերից բաղկացած նոր տապանակ սարը, հետեւաբար, ինքնին կապող դեր է ստանձնում երկու ավանդույթների միջեւ:  Վերոհիշյալ դրույթներից խնդիր է առաջանում: Ի՞նչ մտածեց Josephոզեֆը, երբ տեսավ, որ Նոյի պատմությունը չի համընկնում Միջագետքի հեղինակների հետ:   Հաշվի առնելով, որ երկու պատմությունները վերաբերում են Նոյին ՝ միայն անունը փոխելով, նա փորձեց հաշտեցնել և հաշտեցնել դրանք:   Եվ դա պարզ երեւում է նրանից, որ Հովսեփոսը նախ պատմում է Նոկոսի մասին, հետո բերում է Միջագետքի ավանդույթի պատմողների կարծիքները, կարծես թե ցույց է տալիս, որ խոսքը նույն ջրհեղեղի մասին է:  Սա կարող է հաստատվել այն փաստով, որ Josephոզեֆոսը եբրայերեն պատմության մեջ ներմուծել է Միջագետքի պատմության որոշ տարրեր:   Դրանց թվում են, օրինակ, երբ նա գրում է, որ «մարդկանց մեծ մասը չի կարողացել խուսափել ջրհեղեղից, քանի որ նրանք չեն կարողացել փրկվել» ([6], էջ 54), կամ երբ նա գրում է, որ «այն դեռ ցույց է տրված այդ վայրում (տապանը) բեկորներ »[6]:   Ավելին, Հովսեփին թվաց, որ իր նախորդներից ոմանք կարող են մանրամասներ իմանալ, ինչպիսիք են տապանի գտնվելու վայրը կամ տապանի վայր ընկնելու վայրը:   Իզուր չէ, որ «Հոբելյանների գրքի» հեղինակը կարծում էր, որ Նոյյան տապանը վայր ընկնելու վայրը Լուբար լեռն է, որն իրականում Միջագետքի էպիկական տարրերից մեկն է:   Ահա այս երկու դյուցազներգական պատմությունների և դրանց տարբերությունների հաշտեցման համադրությունը, որը մենք տեսնում ենք սաղմնային վիճակում «Հրեական հնություն» և «Հոբելյանական գիրք» աղբյուրներում, շուտով կպատկերացվի և կդառնա ոճական հնարք Քրիստոնյա պատմաբաններ (Եվսեբիոս Կեսարացի, Մովսես Խորենացի և ուրիշներ):   Քրիստոնեության տարածման հետ մեկտեղ ավելացան հրեական ավանդույթի հետևորդները, բայց նրանց մեծ մասը վաղ դարերում դեռ հակված էին ցույց տալ Կորդուկի տապան լեռները:   Ինչպես վկայում են Բուզանդը, Խորենացին և այլոք:   Սակայն հետզհետե ավելի ու ավելի արմատավորվում և տարածվում է կենտրոնական Հայաստանի հրեաների և տեղի քրիստոնյա հայերի կարծիքը, թե Մասիսը տապան լեռ է:   Մրցակցային մշակույթի այս հետաքրքիր դրսեւորումը երկու լեռների համար աշխարհագրական նոր անուն է ծնել: Արարատի Judուդի լեռան դեպքում, Արարատի Մասիսի դեպքում:   Ինչո՞ւ Երբ գիրքը տիրապետում էին տեղի քրիստոնյաները, սկզբում մի քանի լեզուներով (ասորերեն, հունարեն), ապա թարգմանվում էր հայերեն, աստվածաշնչյան «Արարատի լեռներում» արտահայտությունը բառացիորեն ընկալվում էր Արարատի լեռներում ՝ որպես հողատարածք , բայց սկսեց հասկանալ, ավելի ճիշտ ՝ իմաստավորել: որպես լեռան անուն Արարատ լեռան 252 թ.   Այս համոզմունքն աստիճանաբար ամրապնդվեց վեպի զուգահեռ շրջանառության շնորհիվ, բայց ավելի վաղ վկայություններ են պահպանվել Կորդուկից, ինչը երեւում է նրա հիշատակումներից (Եփրեմ Ասորի, Հակոբ Մծբնացի, Փավստոս Բուզանդ, Մովսես Խորենացի):   Հետաքրքիր է, որ Հակոբ Մծբնացու պահվածքի հրաշքի էպիկական տարրերը, որոնք պատմվել են Կորդուկ լեռան շուրջ (ասորական Քարդու լեռ, որը հորինվել է գավառի անունից և Judուդի-Գուդ անունն է), հետագայում տեղափոխվել են դեպի Մասիս, այնպես որ մինչ օրս հիշատակվում է Մասան: Հակոբ աղբյուր:   Այնուամենայնիվ, Մասիսը հավանաբար արդեն ուշ էր Արարատ անունը գործածելու համար, քանի որ մենք գտնում ենք Գր – ի ամենավաղ վկայություններից մեկը: «Նարեկացի» գրքում (X դ.), Որտեղ Արարատ լեռը փոխաբերական իմաստով ընդունվում է ոչ թե որպես մասշտաբ, ինչպես սխալմամբ է թարգմանվել, այլ որպես բարձրության չափանիշ ՝ բարձր կետ ([10], էջ 127):   Նույնիսկ եթե դիտարկենք Եղիշեից եկող Վարդան Արեւելցու վկայությունը, մենք կունենանք ոչ միայն V դ. նշել, բայց նաև երկու զուգահեռ անունների փաստարկ: «Ոմանք քրդերին ասում են Արարատ լեռը, բայց թող ճշմարիտ ճշմարտությունը հայտնի լինի նրան Մասիս Գոլում» ([11], էջ 245):   Ինչու Մասիս, քանի որ, ըստ հեղինակի, գավառի անունը Այրարատ է, որից էլ գալիս է Արարատ անունը:   Սա հիմք է տալիս պնդելու, որ գավառից լեռնանուն ստանալու օրինակը վերցվել է Այրարատից ՝ օգտագործված Կորդուկում (տե՛ս Այրարատ> Արարատ, Կորդուկ> Կորդու> Քարդու), իսկ մինչ այդ երկուսն էլ ստացել են նույն լեռանունը. Արարատ / Արարատ:   Ապագայում տապանակ սարը ավելի շատ կապվելու է Այրարատ նահանգի, քան Կորդուկի հետ, մինչ վերջինիս վտարելը:   Ամենահին վկայություններից է Հիերոնիմոսի հիշատակումը (IV դար), որում, սակայն, լեռան անունը չի նշվում 3, բայց որը մեծ դեր կխաղա տապան-կրող Մասիս-Արարատը արմատավորելու գործում Քրիստոնեական Եվրոպա:  , ։

Ցույց է տրվում, թե ինչպես Հայկական լեռնաշխարհից իբրեւ տապանակիր լեռներ ընտրվեցին Կորդված լեռների Ջուդի լեռը՝ միջագետքյան (շումերա-աքքադաԱյս փաստի եւ լեռնանունների գործածման հետաքրքիր վերլուծություն է տվել Ա. Մուշեղյանը (տե՛ս [2], էջ 11-16, 31-33)։
  253բաբելոնյան) վիպական ավանդույթում, Մասիս-Արարատը՝ եբրայական ավանդույթում։
  Հետագայում, երբ քրիստոնեության եւ իսլամի շնորհիվ տիրապետող դարձավ միայն Նոյան տապանի առասպելը, Նոյի տապանակիրը դարձավ ՄասիսԱրարատը՝ քրիստոնեական աշխարհում եւ Ջուդի լեռը՝ իսլամական աշխարհում։
  Այս իրավիճակը պահպանվում է մինչեւ մեր օրերը։
