Democraticանկացած ժողովրդավարական քաղաքացիական հասարակությունում իշխանության գործող տերը և տերը ժողովուրդն է, որն այն իրականացնում է հիմնականում ընտրությունների միջոցով:   Հաշվի առնելով այս հանգամանքը ՝ հայեցակարգային մտածող Իմմանուել Կանտը իր «Բարոյականության մետաֆիզիկա» աշխատությունում նշում է, որ միայն ընտրելու կարողությունը մարդուն որակավորում է որպես քաղաքացի 1:   ՀՀ Սահմանադրությունը հռչակում է ժողովրդավարության սկզբունքը, որը հիմնականում իրականացվում է ընտրական իրավունքի իրացման միջոցով:   Byողովրդի կողմից ընտրված ներկայացուցչական մարմինների գործունեությունն իր հերթին ազդում է պետական ​​կառուցվածքի բոլոր տարրերի վրա, ուստի դժվար է պատկերացնել ժամանակակից ժողովրդավարական պետություն ՝ առանց պատշաճ կերպով ներդրված ընտրական համակարգի:  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 48-րդ հոդվածը պարունակում է հիմնական դրույթներ `կապված քաղաքացիների ընտրական իրավունքի հետ:   Այսպիսով, տասնութ տարին լրացած ՀՀ քաղաքացիներն իրավունք ունեն քվեարկել և մասնակցել հանրաքվեների:  2015 Հանրաքվեով փոփոխված Սահմանադրությունը մարդու իրավունքների սահմանափակման նոր մոտեցում է որդեգրել:   Մասնավորապես, ցանկացած իրավունքի, այդ թվում ՝ ընտրելու իրավունքի ցանկացած սահմանափակման հիմքերը սպառիչ կերպով սահմանված են Սահմանադրությամբ:   Այս առումով, Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 48-րդ հոդվածի չորրորդ կետը սահմանում է ընտրելու իրավունքի սահմանափակման դեպքերը, ըստ որոնց `ընտրելու և ընտրվելու, հանրաքվեներին մասնակցելու հնարավորությունը չի կարող ժառանգվել): 4 էջ 235. 360 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ 1. 1. դատարանի որոշմամբ անգործունակ ճանաչված անձինք, 2. դիտավորյալ կատարված ծանր հանցագործությունների համար օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով դատապարտված անձինք, ովքեր պատիժ են կրում:  Այլ հանցագործությունների համար դատապարտված և իրենց պատիժը կրող քաղաքացիները նույնպես ընտրվելու իրավունք չունեն:  Չնայած նշված սահմանադրական նորմը արտացոլում է Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացված եվրոպական տարածաշրջանային և համընդհանուր միջազգային-իրավական փաստաթղթերի պահանջները, այդուհանդերձ, հայկական պետականության ձևավորման տարբեր ժամանակաշրջանում խնդիրն ունեցավ եզակի հայեցակարգային դրսեւորում, որի փորձը կարող է լինել ուսանելի ժամանակակից շրջանում:  Այս հոդվածում մենք կփորձենք առանձնացնել քաղաքացիների ընտրական իրավունքի սահմանափակման «հայկական» նախասովետական ​​շրջանի փորձը:  Դարեր շարունակ զրկված լինելով պետականությունից ՝ հայ իրավական միտքը չի դադարել թուրք-պարսկական տիրապետությունից դուրս գալու և պետության կառավարման արդյունավետ համակարգ ստեղծելու ուղիներ որոնել:  Առաջին նման փորձը կարելի է համարել Շահամիր Շահամիրյանի «Փառքի որոգայթ» ստեղծագործությունը 1773 թ.-ին, որում, բացի սահմանադրական իրավունքի մի շարք խնդիրներից, ընտրությունները ներկայացվում են նաև որպես իշխանությունների ձևավորման ձև:   Այսպիսով, աշխատանքի 14-րդ գլուխն ասում է. «Հայ աշխարհում բոլոր պաշտոններն ընտրովի են:   Մարդիկ ընտրվում են յուրաքանչյուր մարզից, որն ունի մինչև 12 հազար տուն:   Ինչքան ընտրվում է, նրանց միջեւ վիճակ գցելով, նորից ընտրվում են երկու հոգի, որոնց իրավունք է տրվում նստել հայկական տան աթոռին և լինել 12 հազար տան պատգամավոր:  Հեղինակը հետաքրքիր անդրադարձ կատարեց ընտրական իրավունքի սահմանափակման խնդրին ՝ նշելով, որ ընտրելու իրավունքը (պասիվ ընտրական իրավունքը) կսահմանափակվի միայն բարոյական հատկանիշներով, մասնավորապես ՝ վերապահելով ընտրելու և ընտրվելու իրավունքը «ծնված Հայաստանում»: , հեզ ու խոնարհ անձնավորություն »:   Փաստորեն, Շահամիր Շահամիրյանը համարեց, որ այդ ժամանակ ընտրելու իրավունքի (ակտիվ ընտրական իրավունքի) իրականացման կոորդինացված հարթությունը դիտարկվում է քաղաքացիական հասարակության կողմից, քանի որ քաղաքացու հեզությունն ու առատաձեռնությունը տրամաբանորեն բխում են վերջինիս կրթված լինելուց և մի շարք այլ բարոյական հատկությունների:   Հետեւաբար, այդ կատեգորիայի քաղաքացիները կարող էին միայն զերծ մնալ ընտրակաշառքի առարկա դառնալու գայթակղությունից:  Պակաս ուշագրավ չէ նաև մեկ այլ արժեքավոր հուշարձան, որը հայ իրավական և քաղաքական մտքի գոհարն է `« Հայ ազգային սահմանադրությունը », որը հայերի կողմից ընդունվել է 1860 թվականին:  Այն նաև պարունակում է մանրամասն դրույթներ ընտրական իրավունքի վերաբերյալ:   Այսպիսով, Փաստաթղթի համաձայն, ընտրելու իրավունքը վերապահված էր քսանհինգ տարեկան բարձր անձանց, ովքեր Օսմանյան կայսրության հպատակներ էին 3:   Այստեղ ընտրելու իրավունքի հիմնական չափանիշը ազգային տուրք վճարելն էր (տարեկան առնվազն յոթանասունհինգ հազար համախառն տուրք) և անձնական արժանիք ունենալը, որը վերաբերում էր թագավորական արքունիքում և այլ պաշտոններում գտնվողներին, բժիշկներին, հեղինակների օգտակար գրքեր, ուսուցիչներ և այլ ծառայություններ ազգին: ,   Նշված փաստաթուղթը, բացի ընտրական իրավունքի գրաքննությունից, ամրագրել է նաև այդ իրավունքի սահմանափակման հիմքերը:   Այսպիսով, դատարանում ձայնի իրավունքից զրկվել են հետևյալ անձինք. Քրեական հանցագործությունների համար դատապարտված անձինք, որոնք, ըստ օրենքի, քաղաքականապես մահացել էին պետության համար. ված նրանց, ովքեր խարդախության մեջ էին հայտնվել ազգային գործերի վարչարարության մեջ, ովքեր դատապարտվել էին Ազգային ժողովներից մեկի կողմից. Շահամիր Շահամիրյան. Գրաբարից թարգմանեց Պ. Խաչատրյանը, Երևան, Հայաստան, 2002 էջ 78 Հայաստանի ազգային սահմանադրություն, «Պոլիս-Ստամբուլ» տպարանի Կ. Միհենդիսյան, 1863, հոդված 66 Հայաստանի ազգային սահմանադրություն, «Պոլիս-Ստամբուլ» տպարան Y. Mihendisian, 1863, Article 65 362 JURISDICTION  ինչպես նաև խելագարությունից տառապող անբուժելի հոգեկան հիվանդներ 5:  Եթե ​​ըստ Շահամիրյանի ՝ ընտրելու իրավունքի սահմանափակումները զուտ բարոյական հիմք ունեին, ապա «Ազգային Սահմանադրության» համաձայն ՝ թե՛ ընտրական իրավունքի գրաքննությունը, թե՛ սահմանափակումների դեպքերը շատ ավելի լայն էին, որոնք իրականում ներառում էին արարքը (խարդախության համար բռնվել): )  Արեւելյան Հայաստանի բնակչության ընտրական իրավունքի իրացումը, որը մաս էր կազմում Ռուսական կայսրությանը, առավել ինքնատիպ էր:   Քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամի ընթացքում, 1905 թվականի օգոստոսի 5-ին, Նիկոլայ Երկրորդ ցարը ստորագրեց մանիֆեստ `ստեղծելով« իրավական-խորհրդատվական »դումա:   Փաստաթղթի համաձայն, Բուլինին դումայի պատգամավորների ընտրությունները պետք է իրականացնեին ընտրողների պետական ​​ընտրական ժողովները, այսինքն ՝ ներդրվեց միջնորդավորված ընտրությունների ինստիտուտը:  Մասնավորապես, Պատգամավորների օգտին քվեարկելու իրավունքը վերապահված էր հետևյալ 4 կուրիաներին (ընտրական խմբեր). Առնվազն 100 դեկանի հող ունեցող հողատերեր, 1500 ռուբլուց ոչ պակաս գույք ունեցող քաղաքացիներ և Վոլոստների և կայանների իշխանություններին 6:  Ինչպես երեւում է վերը նշվածից, ցարական փաստաթուղթը նախատեսում էր բավականին բարձր գույքի գրաքննություն ընտրելու իրավունքի համար, որի արդյունքում հասարակության լայն շերտեր ՝ կանայք, զինվորականներ, ուսանողներ 7, քաղաքի աղքատները, դատապարտյալներ 8 և այլք: զրկվել են քվեարկելու իրավունքից 9:   Կայսրության շուրջ 15 միլիոն հպատակներ օժտված էին ընտրելու իրավունքով, որը հայ ազգի ազգային սահմանադրությունն էր, «Պոլիս-Ստամբուլ» տպարան Յ. Միհենդիսյանը, 1863, հոդված 67 F. Ն. Սամոիլով, «Ինչպե՞ս ընտրությունները կատարվեցին ցարիզմի ժամանակ» Երևան, Պետական ​​հրատարակչություն 1937, էջ 5 Պետական ​​ժողով, 5 օգոստոսի 1905 թ., Հոդված 6, Նույն տեղում, հոդված 7 Москва, Высша էջ школа, 1968, էջ: 265 363 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ բնակչության 1/3-ը 10.   Այս հանգամանքն ապացուցում է, որ բացակայում էր ընդհանուր ընտրական իրավունքի սկզբունքը, որի արդյունքում պետական ​​իշխանության ձևավորումը դարձավ բացառապես հարուստ խավի մենաշնորհը ՝ խարխլելով ժողովրդավարության գաղափարը:  Ընտրական իրավունքի դերը վերագնահատվեց 1918 թվականին: Հայաստանի Առաջին Հանրապետության կազմավորմամբ:   Պետք է հաշվի առնել, իհարկե, որ պատմաքաղաքական ծանր շրջանը լուրջ մարտահրավերներ առաջ բերեց Առաջին Հանրապետության կառավարությանը, և արդյունքում, նույն թվականին կազմավորված Հայաստանի ազգային խորհրդում չընտրվեցին, բայց նշանակված տեղակալներ:   Հետաքրքիր միջադեպ գրանցվեց այս կապակցությամբ 1919 թ. Փետրվարի 28-ին Խորհրդարանի 73-րդ նիստի բացման ժամանակ, երբ հասարակությունից բացականչություններ լսվեցին: «Մենք չենք ցանկանում նման խորհրդարան», «Մենք պահանջում ենք ընտրված խորհրդարան», «Դուրս ինքնահռչակ պատգամավորներ» 11:   ՀՀ խորհրդարանի Սոցիալ-դեմոկրատական ​​խմբակցության կողմից Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակավոր կանոնադրության նախագծի վերաբերյալ տրված բացատրության մեջ ասվում է. «... Իրերի նման դասավորությունը կարող էր միաձուլվել միայն ժամանակավորապես, որպեսզի առաջին իսկ հնարավորության դեպքում արդարացվեր հնարավոր ընտրությունները պետք է անցկացվեն համընդհանուր ընտրական իրավունքի սկզբունքի հիման վրա »:  Հաշվի առնելով վերը նշվածը ՝ 1919 թվականին ընդունված «Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունների մասին» օրենքն արդեն մանրամասն կարգավորում է ընտրությունների անցկացման կարգը:   Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանն ընտրվում է բնակչության կողմից առանց գենդերային խտրականության, ընդհանուր և հավասար ընտրական իրավունքի հիման վրա, ուղղակի ընտրությունների և գաղտնի քվեարկության միջոցով, օգտագործելով Պետական ​​պալատի համեմատական ​​ներկայացուցչությունը, Վյուպուսկի N2 (68), էջ 5 Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի արձանագրություն 1918-1920, Երեւան, Հայաստանի ազգային արխիվ, 2009, էջ: 216 Հայաստանի ազգային արխիվ, Հիմնադրամ 198, ցուցակ 2, դեպք 64 364 ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ.   Օրենքի 2-րդ հոդվածը սահմանում է, որ Հայաստանի Հանրապետության երկու սեռերի քաղաքացիները, ովքեր ընտրությունների օրը լրացել են քսան տարեկան, իրավունք ունեն մասնակցելու խորհրդարանական ընտրություններին:   Երբ օրենքն ընդունվեց, զինվորական ծառայության մեջ գտնվողների ընտրական իրավունքի հարցը քննարկման առարկա դարձավ 13:   Ի վերջո որոշվում է, որ նրանք, ովքեր իրական զինծառայության մեջ են, իրավունք չունեն մասնակցել ընտրություններին:   Այս առիթով ուշագրավ է Պաշտպանության նախարար Ախվերդովի բացատրությունը ընտրություններին զինծառայողների մասնակցության աննպատակահարմարության մասին, որում մասնավորապես ասվում է. «... որ բանակը լինի միասնական և ենթարկվի կամքին կառավարության, այն պետք է չեզոք լինի »14:   Ընտրություններին չեն մասնակցել նրանք, ովքեր օրինական կերպով ճանաչվել են խելագար կամ խելագար, ինչպես նաև խնամակալության ենթակա խուլ մարդիկ:  Օրենքի 5-րդ հոդվածը վերաբերում է ընտրական իրավունքից զրկելու դեպքերին: հետևաբար իրավունք չունեին քվեարկելու և ընտրվելու. 1. Նրանք, ում իրավունքները չեն վերականգնվել ավելի վաղ և դատապարտվել են օրինական ուժի մեջ մտած վճիռներով. ա) պատիժը կրելուց և պատիժը կրելուց տասը տարի անց դատապարտվել է իրավունքների զրկման կամ սահմանափակման 5 տարի չի անցել այն պահից, երբ նա արտաքսվեց, տեղափոխվեց ուղղիչ հիմնարկ, փակվեց ուղղիչ հիմնարկում, բանտարկվեց բանտում կամ բանտում և կրեց իր պատիժը:  2. Որո՞նք են դատապարտված վստահված անձանց գողության, խարդախության, վաճառքի կամ վատնելու, գողությունը թաքցնելու, բացահայտ գողություն ձեռք բերելու և գրավադրելու, կեղծիքի, Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի 1918-1920թթ. Նիստերի արձանագրությունների համար Հայաստանի արխիվներ, 2009 էջ Հայաստանի ազգային արխիվներ, Հիմնադրամ 198, ցուցակ 2, դեպք 84 365 ԴԱՏԱՊԱՐՏՈՒՄ ՝ կաշառակերության, կոռուպցիայի, կաշառքի, ինչպես նաև կավատության և մարմնավաճառության, ինչպես նաև ընտրությունների ազատության և օրինականության խախտմանն ուղղված գործողությունների համար: օրենսդիր մարմինների և ինքնավար մարմինների կողմից, և պատժի կրումից դեռ երեք տարի հետո չէ:  3. Պարտապանները, որոնք հայտարարվել են չարամիտ սնանկ `դատական ​​որոշումների հիման վրա, որոնք ստացել են օրինական ուժ, և այդ ճանաչումից անցել է ոչ ավելի, քան երեք տարի: Նույն հոդվածի 8-րդ կետը հավելում է, որ «նրանք, ովքեր կզրկվեն ազատությունից ընտրությունների ընթացքում կամ օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռների հիման վրա, կամ ովքեր դատարանի առջև կկանգնեն որպես հանցագործության մեղադրյալներ և նրանց նկատմամբ որպես խափանման միջոց Նրանք կընտրվեն պահակի հսկողության ներքո, նրանք նույնպես իրավունք չեն ունենա մասնակցել ընտրություններին:  Փաստորեն, Հայաստանի Հանրապետության գործող Ընտրական օրենսգրքի (սահմանադրական օրենք) և «Հայաստանի առաջին հանրապետության խորհրդարանական ընտրությունների մասին» օրենքի միջև երեք շատ կարևոր տարբերություններ կան:   Նախ խուլերը ձայնի իրավունք չունեին, ինչը օրենքի ժամանակակից իմաստով ամենեւին հիմք չէ նրանց անգործունակ ճանաչելու համար:   Երկրորդ, ազատազրկման դատապարտվածները պատիժը կրելուց անմիջապես հետո չվերադարձան քվեարկելու իրավունք, ինչպես նաև մարման ժամանակահատվածում չէին կարող մասնակցել ընտրություններին:  Վերջապես, ձերբակալվածները զրկվեցին նաև ընտրելու իրավունքից, ինչը վատթարացրեց անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը:  Այս դրույթների լույսի ներքո, 1919 թ. Հունիսի 21-23-ը Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում տեղի ունեցան առաջին և միակ խորհրդարանական ընտրությունները:  , ։

Հոդվածում պատմական անդրադարձ է կատարվել հայ իրավաքաղաքական իրականության մինչխորհրդային հատվածի ընտրական իրավունքի ընկալմանը։
  Քննարկվել են թե՛ ակտիվ (ընտրելու), թե՛ պասիվ (ընտրվելու) ընտրական իրավունքի սահմանափակման հիմքերը ինչպես հայկական պետության բացակայության պայմաններում, այնպես էլ Հայաստանի առաջին Հանրապետության ընդունած իրավական ակտերում։
  Հեղինակի կողմից վեր են հանվել եւ մեկնաբանվել արդի օրենսդրության հետ համեմատականներն ու ընդհանուր գծերը։
