Ընդունելով, որ խորհրդարանական դիվանագիտությունն այլեւս իրականություն է, այլ ոչ թե պարզապես գիտական բանավեճի առարկա դիվանագիտության ոլորտի հնարավոր զարգացումների վերաբերյալ` քաղաքական գործիչներն ու հետազոտողները փաստում են, որ այն գործառում է առեղծվածով. դիվանագիտությունը փաստացիորեն շարունակում է մնալ գործադիր իշխանության գործառույթը, միեւնույն ժամանակ այն դաշտ է, որից խորհրդարանը լիովին բացառված չէ։
   Սա առեղծված է, քանզի դիվանագետը «ծառայության մեջ է» կառավարությունում, մինչդեռ խորհրդարանականն ազատ է արտահայտվելու եւ կաշկանդված չէ գործադիր պարտավորություններով 1 ։
  Արդյունքում ինչպիսի՞ դիրք է զբաղեցնում խորհրդարանական դիվանագիտությունն ավանդականի նկատմամբ, ի՞նչ առանձնահատկություններով եւ լրացուցիչ առավելություններով է օժտված, եւ ինչո՞վ կարող է խորհրդարանն առհասարակ արդարացնել իր միջամտությունը մի ոլորտի, որն ավանդաբար համարվել է գործադիր իշխանության բացառիկ առանձնաշնորհը։
   Դիվանագիտության հետ կապված այս լարվածությունը գործադիրի եւ խորհրդարանի միջեւ եղել եւ շարունակում է մնալ խորհրդարանական դիվանագիտությանն առնչվող բազմաթիվ բանավեճերի հիմնական լեյտմոտիվը։
  «Պետք է խոստովանեմ, որ երբ Մալթայի արտաքին գործերի նախարարն էի, խորհրդարանական դիվանագիտությանը նայում էի այլ կերպ, քան այն ինձ ներկայանում է այսօր, երբ Մալթայի խորհրդարանի խոսնակն եմ։
   Արտգործնախարար եղած ժամանակ խորհրդարանական դիվանագիտությունն ինձ սկզբնապես թվում էր ներխու445ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ժում դիվանագիտության բացառիկ ոլորտ, որը վերապահված է պետությանն ու արտաքին գործերի նախարարի կողմից ղեկավարվող ազգային դիվանագիտական կորպուսին։
   Դա, անշուշտ, պարզամիտ պատկերացում էր եւ ոչ ճիշտ. ավելի ուշ ես հասկացա, որ նա, ով ընդհանուր առմամբ ընկալվում է իբրեւ մրցակից, կարող է դառնալ նաեւ հզոր դաշնակից»,- 2012թ. մայիսին Դուբրովնիկ քաղաքում (Խորվաթիա) անցկացված «Դիվանագիտությունը եւ միջմշակութային երկխոսությունը» թեմայով ֆորումում հայտարարել էր Մալթայի խորհրդարանի Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Մ. Ֆրենդոն 2 ։
   Անդրադառնալով խորհրդարանական դիվանագիտության առանձնահատկություններին եւ առավելություններին՝ խոսնակը նշել էր. «Խորհրդարանականները կարող են հանրության աչքից ավելի հեռու գործել, քան գործադիրի անդամները։
   Նրանք ավելի հեշտությամբ կարող են «կոտրել սառույցը», նախապատրաստել ու հարթել ճանապարհ։
  ... Այն դեպքում, երբ ավանդական դիվանագիտությունը հանդիսանում է պետական թագավորության գլուխը, սահմաններից այն կողմ գտնվող խորհրդարանական միջոցներն առանձնապես կարեւոր են այդ գլուխը սառը պահելու եւ դիվանագիտական բանավեճերի հետ կապված կրքերը հանդարտեցնելու համար» 3 ։
   Ըստ Մ. Ֆրենդոյի՝ խորհրդարանական դիվանագիտությունը շատ արդյունավետ է բոլոր այն երկկողմ հարցերում, որոնցում խորհրդարանականներն ու դիվանագետներն ունենում են նույն դիվանագիտական ուղերձը, եւ որտեղ խորհրդարանականները կարող են դառնալ անդրկուլիսյան դիվանագիտության կարեւոր աղբյուր՝ լավագույն դրսեւորումներով 4 ։
  Իսպանացի քաղաքական գործիչ Պ. Գարսիա-Էսկուդերո Մարկեսը նշում է խորհրդարանական դիվանագիտության հետեւյալ առանձնահատկությունները.  խորհրդարանականների կողմից օգտագործվող մեթոդները պակաս ձեւական բնույթ են կրում, ինչը հեշտացնում է արտաքին քաղաքականության որոշ հարցերի լուծումը, Նույն տեղում։
  Նույն տեղում։
  446ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ  խորհրդարանական պատվիրակությունները, իբրեւ կանոն, բաղկացած են խորհրդարանում ներկայացված տարբեր քաղաքական խմբերի ներկայացուցիչներից՝ ներկայացուցչական բազմակարծություն, որը հարստացնում է արտաքին փոխգործակցությունը,  լրացնում է դասական դիվանագիտությանը, որի հետ նա պարտավոր է համագործակցել՝ չմոռանալով, որ գործադիր իշխանությունն է պատասխանատու արտաքին քաղաքականության ուղղորդման համար,  ունի հասանելիություն այն հարցերին, որոնք մատչելի չեն կառավարությանն իր ֆորմալ կապերում, ուստի հաճախ ծառայում է իբրեւ նախնական քայլ,  կարող է ծառայել իբրեւ գործադիր իշխանության վերահսկողության գործիք,  կայունությունը երկրի կառավարության մեջ հնարավոր փոփոխությունների նկատմամբ,  հարում է ժողովրդավարական սկզբունքներին ու գաղափարներին, ինչը միանգամայն հասկանալի է՝ հաշվի առնելով խորհրդարանական այն ինստիտուտները, որոնցից ծագում է,  եւ վերջապես, խորհրդարանի արտաքին քաղաքական գործունեությունը բնորոշվում է նրանով, որ հաշվի է առնում ոչ միայն պետության, այլ նաեւ միջազգային հանրության շահը 5 ։
  «Խորհրդարանական դիվանագիտության կարեւոր առանձնահատկություններից է նաեւ, որ այն իր տրամադրության տակ ունի հատուկ քաղաքական մեխանիզմներ եւ ինստիտուտներ, որոնք թույլ են տալիս արդյունավետ կերպով ազդել իրենց կառավարությունների արտաքին քաղաքական որոշումների վրա։
   Ի տարբերություն ավանդական դիվանագիտության` խորհրդարանական դիվանագիտությունն ավելի ազատ է եւ կաշկանդված չէ կառավարական տարատեսակ հրահանգներով»,Եվրոպական սենատների ասոցիացիայի՝ 2010թ. ապրիլին Հռոմում տե447ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ղի ունեցած «Խորհրդարանական դիվանագիտության զարգացումը 21րդ դարում. սենատների դերը» թեմայով նիստում նշել էր ՌԴ Դաշնության խորհրդի նախագահ Սերգեյ Միրոնովը։
   Ամենագլխավորն, ըստ Ս. Միրոնովի, այն է, որ թեեւ խորհրդարանականները չունեն հավատարմագրեր, նրանք ունեն ոչ պակաս ծանրակշիռ մանդատ` ընտրողների, այսինքն` իրենց պետությունների ժողովուրդների մանդատը 6 ։
  Ավանդական եւ խորհրդարանական դիվանագիտության տարբերությանն անդրադառնալով՝ ՌԴ Պետդումայի միջազգային գործերի կոմիտեի նախագահ Դ. Ռոգոզինը նշել էր. «Խորհրդարանական դիվանագիտության հիմնական գործընկերները խորհրդարաններն են, այլ ոչ թե նախագահները եւ գործադիր իշխանությունը։
   Խորհրդարանականներն՝ իբրեւ արտաքին քաղաքականություն իրականացնողներ, ոչ մի դեպքում չեն կրկնօրինակում ԱԳՆ-ի աշխատանքը, բայց լուծում են որոշակի խնդիրներ իրենց, կարելի է ասել «հորիզոնական» մակարդակում» 7 ։
  «Խորհրդարանը քաղաքական մարմին է. որոշումներն ընդունվում են խմբակցությունների կողմից կազմված մեծամասնությամբ։
   Իրենց գործունեության բնույթով եւ ընտրազանգվածի առաջ ունեցած պարտավորություններից ելնելով` պատգամավորները խորհրդարանի հանձնաժողովների (այդ թվում եւ միջազգային) նիստերում պետք է անցկացնեն համապատասխան գիծ, քանզի այդ լիազորությունը նրանց փոխանցվել է բնակչության այն խմբերի կողմից, որոնց նրանք ներկայացնում են»,- նշում են ռուս տեսաբաններ Յու. Կոսովն ու Վ. Տորոպիգինը՝ ընդգծելով, որ դրանում է էական տարբերությունը գաղափարապես չեզոք գործադիր իշխանությունից, որն իր գործունության մեջ չի բախվում միեւնույն հարցի նկատմամբ տարբեր մոտեցումների (երբեմն` տրամագծորեն հակառակ) համաձայնեցման խնդրին։
  Դա կարեւորագույն առանձնահատկություններից մեկն է 8 ։
   «Մյուս կող448ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մից, պետության պաշտոնական դիրքորոշման հետ ոչ այդքան սերտ կապը տալիս է բանակցություններում մանեւրելու հնարավորություն»,նշում են հեղինակները եւ հիշեցնում, որ հենց խորհրդարանականներն առաջին անգամ նստեցին ԼՂ հակամարտության կարգավորմանն ուղղված բանակցությունների սեղանի շուրջ, քանզի կառավարական կառույցների չափազանց կոշտ դիրքորոշումը թույլ չէր տալիս նման առաջին քայլն անել 9 ։
  2011թ. Նոր Դելիի Ջավահարլալ Ներուի անվան համալսարանում «Խորհրդարանական դիվանագիտության հնարավորություններն ու առավելությունները» վերնագրով իր զեկույցի շրջանակներում Ավստրիայի Ազգային խորհրդի նախագահ Բարբարա Պրամմարը եւս՝ իբրեւ խորհրդարանական դիվանագիտության էական առանձնահատկություն, նշել էր նրա մեծ ճկունությունն ու բաց բնույթը. «Պատգամավորները չունեն արարողակարգային սահմանափակումներ, դրանով իսկ պարտադրված չեն սեփական երկրի, հետեւաբար եւ իրենց կառավարության պաշտոնական դիրքորոշումը ներկայացնել։
   Հենց այդ պատճառով խորհրդարանական դիվանագիտությունը ժողովուրդների միջեւ ուղիղ կապ հաստատելու լավագույն հնարավոր այլընտրանքն է» 10 ։
  2012թ. հոկտեմբերին Կանադայի Քվեբեկ քաղաքում խորհրդարանական դիվանագիտության դերին նվիրված «կլոր սեղան»-ի ժամանակ Հնդկաստանի ներկայացուցիչն ընդգծել էր, որ խորհրդարանականների դիվանագիտական նախաձեռնությունները չպետք է դիտարկել ճիշտ նույն կերպ, ինչ պետական դիվանագիտության հովանու ներքո իրականացվողները. «Չնայած երկուսն էլ ունեն իրենց սահմանափակումները՝ վստահությունը, հարգանքն ու փոխադարձությունն անհրաժեշտ են, մասնավորապես, խորհրդարանական դիվանագիտություն իրականացնելիս» 11 ։
   Նույն «կլոր սեղան»-ի ընթացքում 449ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Քվեբեկի Ազգային ժողովի նախագահ Ջ. Շանյոնը նշել էր, որ խորհրդարանականններն օժտված են խոսքի ազատությամբ եւ անկախության որոշակի աստիճանով, ինչը մերձեցրել է նրանց՝ թույլ տալով ավելի անմիջականորեն եւ առավել մեծ ճկունությամբ հասկանալ թեմաներն ու լուծել հիմնախնդիրները՝ հավելելով, որ շնորհիվ իր անկախ, բազմակուսակցական բնույթի` խորհրդարանական դիվանագիտությունը բացառիկ եւ պարտադիր է 12 ։
  Այսպիսով, ի տարբերություն պաշտոնական դիվանագիտության, խորհրդարանական դիվանագիտությունը պակաս ֆորմալ բնույթ ունի։
   Դիվանագետը գործադիր իշխանության ներկայացուցիչն է, ով արտահայտում է պետության դիրքորոշումները։
   Խորհրդարանի անդամները, սակայն, քաղաքական գործիչներ են, ովքեր ցանկացած հարցի շուրջ կարող են ունենալ պետության պաշտոնական դիրքորոշման հետ համընկնող կամ չհամընկնող քաղաքական համոզմունքներ։
  Միջազգային երկխոսության մեջ նրանք ավելի ազատ են, կաշկանդված չեն դիվանագիտական արարողակարգով պայմանավորված սահմանափակումներով։
   Նման ճկունությունը խորհրդարանականներին թույլ է տալիս ավելի բաց բանավիճել օտարերկրյա գործընկերների հետ եւ առաջ քաշել միջազգային բարդ հիմնախնդիրների նորարարական լուծումներ։
   Շնորհիվ այս առավելությունների՝ քաղաքական գործիչների եւ հետազոտողների մեծ մասն արտահայտվում է խորհրդարանական դիվանագիտության օգտին՝ համարելով այն արժեքավոր լրացում դասական դիվանագիտության համար։
  «Խորհրդարանական դիվանագիտությունը կարող է լրացնել կառավարության դիվանագիտությանը, քանզի խորհրդարանի անդամները կարող են ավելի ճկուն լինել դիվանագիտական գործունեությանը մասնակցելիս»,- Խորհրդարանների գլխավոր քարտուղարների ասոցիացիայի` 2012թ. հերթական նիստում (Քվեբեկ, Կանադա) «Խորհրդարանական դիվանագիտություն՝ դիվանագիտություն ժողովրդավարական մանդատով» վերտառությամբ իր ծա450ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վալուն զեկույցի շրջանակներում նշել էր Նիդեռլանդների ներկայացուցիչ Գ. Համիլտոնը՝ ընդգծելով, որ խորհրդարանական դիվանագիտությունը ո՛չ կրկնօրինակում, ո՛չ էլ փոխարինում է ավանդական դիվանագիտությանը» 13 ։
  «Խորհրդարանականներն ազատ են միջազգային շփումներում առավել կոշտ պահանջներ ներկայացնելու, քան կառավարության ներկայացուցիչներն են ի զորու անել դա»,- 2006թ. մայիսին Խորհրդարանի նախագահների եվրոպական համաժողովում (Թալին, Էստոնիա) նշել էր Շվեդիայի խորհրդարանի խոսնակ Բյորն ֆոն Սյուդովը՝ հավելելով, որ խորհրդարանականների ներդրումը հաճախ դիտվում է իբրեւ ողջունելի լրացում կառավարության ներկայացուցիչների աշխատանքին» 14 ։
  Ըստ մեքսիկացի միջազգայնագետ Խ. Մունյոս Լեդո Կաբրերայի` խորհրդարանական դիվանագիտությունն աջակցում, ամրապնդում է ավանդական դիվանագիտական մեթոդները. «Այսօր դա միջազգային հանրության ունեցած, թերեւս, միակ գործիքն է, որը պետություններին թույլ է տալիս հարթել տարաձայնությունները, երկխոսության, քննարկումների եւ կանոնակարգված բանակցությունների միջոցով հաշտեցնել, անգամ միավորել շահերը» 15 ։
  Նույն կարծիքին է գայանացի դիվանագետ Օ. Իսմայելը՝ «խորհրդարանական դիվանագիտությունն առանձնակի օգտակար գործիք է եւ կատարյալ լրացում ավանդական դիվանագիտության համար» 16 ։
  Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի` «Խորհրդարանական դիվանագիտության խթանումը» վերտառությամբ զե451ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կույցը (2010թ.) խորհրդարանական դիվանագիտությունը բնորոշում է իբրեւ «ավանդական դիվանագիտության լրացուցիչ գործիք»։
  Այստեղ տեղին է նշել, որ ավանդական դիվանագիտության հետ փոխհարաբերության համատեքստում ոչ միանշանակ մեկնաբանությունների է արժանանում կառավարության պաշտոնական դիրքորոշումից խորհրդարանական դիվանագիտության անկախության հարցը։
   «Եթե խորհրդարանական դիվանագիտությունն իրենից ներկայացնում է ավանդական դիվանագիտության եւս մեկ խողովակ, ապա, ըստ ամենայնի, պետք չէ նրան չափազանց մեծ ուշադրություն դարձնել»,- գրում է հույն միջազգայնագետ Ս. Ստավրիդիսը եւ հավելում. «Իսկ եթե, ընդհակառակը, այն դիվանագիտության նոր ձեւ է, որը գրեթե դե ֆակտո ներառում է ժողովրդավարացման տարր, ապա պետք է ավելի մեծ ուշադրության արժանա»։
   Հեղինակի կարծիքով` խորհրդարանական դիվանագիտությունը պետք է հանդիսանա ոչ թե պաշտոնական քաղաքականության հերթական խորհրդարանական արտահայտողը, այլ դառնա խորհրդարանականների միջեւ իրական երկխոսություն 17 ։
   Իր աշխատանքներից մեկում նման կարծիք է հայտնում Բրյուսելի Բաց համալսարանի Եվրոպական հետազոտությունների ինստիտուտի գիտաշխատող Դանիել Ֆիոթը՝ նշելով, որ եթե խորհրդարանականները չափազանց մոտ եւ չտարբերակելի են սեփական կառավարությունից, ապա դա կարելի է համարել խորհրդարանական դիվանագիտության թույլ կողմ։
   Ըստ Դ. Ֆիոթի` խորհրդարանական դիվանագիտության ուժը նրա անկախությունն է կառավարությունից եւ այլ հաստատություններից 18 ։
   Ռուս տեսաբաններ Յու. Կոսովն ու Վ. Տորոպիգինը կարծում են, որ խոսել խորհրդարանական դիվանագիտության մասին` իբրեւ պետության արտաքին քաղաքական մեխանիզմում ինքնուրույն ճյուղի, կարելի է միայն առանձին մեխանիզմի, կազմակերպական կառուցվածքի իմաստով, այլ ոչ թե առանձին քաղաքականության անցկացման 19 ։
  452ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Յուրաքանչյուր երկրի միջազգային հեղինակության համար կարեւոր է միջազգային հարթակներում երկրի արտաքին քաղաքական խնդիրները հնչեցնելիս հանդես գալ միասնական դիրքորոշումներով, հետեւաբար արդյունավետ պրակտիկա ապահովելու համար դիվանագիտության այս երկու ճյուղերը պետք է գործեն միմյանց հետ հստակ համակարգմամբ։
   Չնայած կառավարության շրջանակներում լայնորեն ընդունված է, որ խորհրդարանի ավելի լայն ներգրավվածությունը միջազգային հարաբերություններին նվազեցնում է նրա ավանդաբար ընկալվող դերն, այնուամենայնիվ, արդյունքը կլինի փոխշահավետ, եթե քաղաքականությունը մշակվի համատեղ, եւ նրանց հարաբերությունները հիմնվեն փոխադարձ վստահության վրա 20 ։
   Այդ դեպքում ընդունվող արտաքին քաղաքական որոշումները կհիմնվեն ավելի լայն կոլլեկտիվ կարծիքի վրա, կբարձրանա կոլեգիալության մակարդակը։
   Մանավանդ, ինչպես նշում է Մալթայի խորհրդարանի Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Մ. Ֆրենդոն, եթե հաշվի առնենք, որ շատ միջազգային խնդիրներ ազգային համերաշխության խնդիրներ են, գոյություն ունի լայն հարթակ խորհդարանական դիվանագիտության եւ ավանդական դիվանագիտության համագործակցության համար։
   Հետեւաբար, «խորհրդարանական դիվանագիտությունը չպետք է դիտարկվի իբրեւ անհրաժեշտ տհաճություն կամ մրցակցող գործունեություն, այլ հավատալ դրա` ազգային դիվանագիտական ջանքերի արդյունավետությունն ուժեղացնելու պաշար եւ աղբյուր լինելուն 21 ։

Ի տարբերություն պաշտոնական դիվանագիտության՝ խորհրդարանական դիվանագիտությունը պակաս ֆորմալ բնույթ ունի։
  Դիվա453ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նագետը գործադիր իշխանության ներկայացուցիչն է, ով արտահայտում է պետության դիրքորոշումները։
  Խորհրդարանի անդամները, սակայն, քաղաքական գործիչներ են, ովքեր ցանկացած հարցի շուրջ կարող են ունենալ պետության պաշտոնական դիրքորոշման հետ համընկնող կամ չհամընկնող քաղաքական համոզմունքներ։
  Նման ճկունությունը խորհրդարանականներին թույլ է տալիս ավելի բաց բանավիճել օտարերկրյա գործընկերների հետ եւ առաջ քաշել միջազգային բարդ հիմնախնդիրների նորարարական լուծումներ։
