Թեման արդիական է, քանի որ 100 տարի առաջ ոչ սովորական պայմաններում  կիրառված  մանկավարժական,  ֆիզիկական  և  բարոյական  դաստիարակության ձևերն ու մեթոդները որբանոցներում  մեծ հետաքրքրություն ունեն,չեն կորցրել իրենց թարմությունը և խիստ ուսանելի են ներկա սերնդի համար։
 Այն առնչվում է հայ մատաղ սերնդի ֆիզիկական, բարոյական և ռազմահայրենասիրական  դաստիարակության,  եղեռնից  փրկված, որբացած  սերնդի  կրթության, առողջության, դաստիարակության և բնականոն զարգացման հետ։
 Աշխատանքի  նպատակն  է  անդրադառնալ  ոչ  սովորական  պայմաններում  ծնունդ  առած  ֆիզիկական  դաստիարակության  ձևերին,  միջոցներին  ևմեթոդներին Ալեք-Պոլի ամերիկյան որբանոցներում 1920-1925թթ.։
 Մեր առջև խնդիր ենք դրել, օգտագործելով արխիվային նյութերը, ի հայտբերել Վահան Չերազի ազգանվեր, որբախնամ և մարզչական գործունեությունըԱլեք-Պոլի ամերիկյան որբանոցներում, որով Կազաչի պոստի որբանոցի առօրյան նոր ձև ու բովանդակություն ստացավ։
 Վահան  Չերազը  ծնվել  է  Կ.Պոլսում  1886թ.-ին  և  ապրել  եվրոպականերկրներում՝  Անգլիայում,  Ֆրանսիայում,  բայց  սիրահարված  էր  Հայաստանին։
 Հայաստանի  առաջին  հանրապետության  կրթության  և  մշակույթի  նախարարՆիկոլ Աղբալյանի հրավերով 1920թ. ժամանում է Հայաստան և ձեռնամուխ լինում նորանկախ հանրապետության մատաղ սերնդի ֆիզիկական դաստիարակության ազգօգուտ գործին։
  Չերազին մեծ ճանաչում բերեցին ոչ միայն իր գործինանմնացորդ  նվիրումը,  այլ  նաև  իր  մասնագիտական  պատրաստվածությունը՝մանկավարժության,  հոգեբանության,  մարզական  գիտելիքների    տեսական  ևգործնական խորը իմացությունը, համարձակ  ու անկոտրում բնավորությունը,կրթական  և  դաստիարակչական  գործի  կազմակերպման  բնատուր  շնորհքը։
 Նրա կատարած որբախնամ գործունեությունը Ալեք-Պոլի ամերիկյան որբանոցներում  ստիպեց  ամերիկացիներին  անթաքույց  հիացմունքով  խոսել  նրա  կազմակերպչական,  մանկավարժական,  մարզչական,  սկաուտյան  գործունեությանմասին։
    Եվ  շուտով ամերիկացիներին  պարզ դարձավ,  որ  որբախնամ  գործունեության  մեջ  է  մուտք  գործել  անկրկնելի, անզուգական,  իր  սեփական  տեսակետներն ու սկզբունքներն ունեցող շնորհալի անձնավորություն, որը նոր շունչև կյանք հաղորդեց որբանոցային մեռած կյանքին։
  Ցեղասպանությունը վերապրած որբերի վիճակը ներկայացրել է Ջեյմս Բարտոնը, իր «Մերձավոր Արևելքինպաստամատույց  առաքելության  պատմությունը»  /1915-1930թթ./  գրքում։
   Այստեղ  գրում  է՝  քաղաքակիրթ  երկրներում  ապրող  մարդկանց  համար  դժվար  էպատկերացնել հազարավոր երեխաների խմբեր, որոնց դեմքին ժպիտ երբեք չիհայտնվում, և որոնք խաղալու ցանկություն չունեն, դա նոր գտնված երեխաներիամենաանբնական  ու  ամենազարհուրելի  հատկանիշն  էր։
   Նրանց  կեղտոտ  ուտկար  մարմինները  և  ցնցոտիները  տեսնելը  առանց  այդ  էլ  ցավալի  էր,  բայցխմբերով  կծկված  մանուկների  տեսարանը,  առանց  ժպիտի  կամ  որևէ  բանինկատմամբ հետաքրքրության բացակայությունը, շատ խղճալի էին։
  Երեխաներըլաց չէին լինում կամ նվնվում, կամ որևէ բան խնդրում,  նրանք պարզապես օրերով  անշարժ  նստում  էին  դեմքի  հուսահատ  արտահայտությամբ,  առանց  միմյանց  նկատմամբ  հետաքրքրության։
   Այս  բոլորը  վկայում  էին  նորմալ  մանկության  իսպառ  բացակայությունը։
   Ահա  այսպիսին  էր  վիճակը  Ալեք-Պոլի  ամերիկյան որբանոցներում մինչև Չերազը։
  Այս կաթվածահար վիճակի համար ելքգտնելու հարցը օրվա ամենամեծ խնդիրն էր, և հրավիրվեց Վահան Չերազը, որնառաջարկեց լուծում գտնել՝ «Բնավորություն կերտող» կարգապահական մեխանիզմներ կիրառելով։
   Դրանց  մեջ  էին  մտնում  հիգիենան,  ֆիզիկական  վարժությունները,  սպորտի  տարբեր  ձևերը,  խստորեն  համակարգվող  օրվա  ռեժիմը։
 Միջոցառումների այս համակարգը միտված էր որբ երեխաներին հետագա հասարակական կյանքին  նախապատրաստելու։
   Համակարգի  ողջ    կառուցվածքըհարմարեցված  էր  կրթությունից  և  կարգապահությունից  զուրկ  երեխաներինհնարավորին  չափ  առողջ  չափահասություն  ապահովելու  համար։
   Որբանոցների քանակով ամենամեծը թերևս այդ տարիներին «Որբերի քաղաք» հռչակվածԱլեք-Պոլին  էր՝  մոտ  50  հազար  որբերով,  որտեղ  էլ  իր  ազգանվեր  գործունեությունն սկսեց Վահան Չերազը։
  Նա կարծես հայրենիք էր եկել՝ որբերի արցունքըչորացնելու,  դուրս  գցելու  ներս  ընկած  կրծքերը,  ուղղելու  կորացած  ողնաշարերը, ջլապնդելու  բարակ  թևերն ու սրունքները։
 Ամերիկացիների տված բարձրորակ սնունդը, հագուստը, Վահան Չերազիջանքերով  իրականացրած  ֆիզիկական  գերազանց  պատրաստվածությունը,կոփվածությունը,  տարբեր  կանխարգելիչ  միջոցառումները  տվեցին  բարեբերարդյունք, մահացածությունը որբանոցում 1921թվականի 400-ից 1922թ.-ին իջավ40-ի։
  Անձնական շահեր չուներ Վահան Չերազը և ձգտում էլ չուներ ունենալու։
 «Իմ ամենամեծ սեփականությունը հայ պատանիների մարմնակրթական գործնէ, որի մեջ ես կգտնեմ իմ հոգեկան բավականությունը և ազգային պարտականությունը»,- իր նամակներից մեկում գրում էր նա։
 Ալեք-Պոլի  Կազաչի  պոստի  որբանոցային  առօրյան  այսպիսին  էր՝  վերկաց՝ առավոտյան ժամը  6։
 00-ին, 6։
 15 - 6։
 45-ը՝  մարզանք, ջրային շփումներ,  նախաճաշ, դպրոց, դասախոսություններ, մորզեի ապարատով տեղեկագրերի ընդունում և հաղորդում, դրոշակախոսություն։
  Չերազը 3 ամիսը մեկ կատարել էանտրոպոմետրիկ  չափումներ՝  որոշելու  մարզվողների  քաշի,  հասակի,  մկանային  զանգվածի  փոփոխությունները։
   Քաղաքի  մարզական  տարբեր  կազմակերպությունների  ղեկավարները  մեծ  հիացմունքով  են  դիտել  Կազաչի  պոստիմարզական հաջողությունները՝ ֆուտբոլից, ատլետիկայից և այլ մարզաձևերից։
 Նա  Ախուրյան  գետի  մոտ  ջրացատկելու  փայտե  աշտարակ  էր պատրաստել  ևորբանոցի  երեխաներին  սովորեցնում  էր  լող  և  ջրացատկ։
   Չերազի  նախաձեռնությամբ 1921թ. կազմվում է ֆուտբոլային լիգա՝ բաղկացած վեց խմբերից, որոնքերեք տարի շարունակ մրցել են միմյանց հետ։
 Վահան Չերազի նամակների ուսումնասիրությունը, որոնք նա ուղարկելէ  Կ.  Պոլիս՝  ՀՄԸՄ–ի  կենտրոնական  վարչություն,  մեզ  լրիվ  պատկերացում  էտալիս  1920-1925թթ.  Ալեք-Պոլի, Կազաչի  պոստի,  ամերիկյան  որբանոցի  մարզական գործունեության, անցկացված միջոցառումների, հայրենանվեր գործերիմասին։
 Նամակներից մեկում Չերազը գրում է. «Տղաներս հունական արձաններիշարք են։
  Նրանց մարմինը և մկանների կավը իմ ձեռքին է, կավելացնեմ, կպակասեցնեմ,  կձևավորեմ,  կկոփեմ։
   Այն  մարմնակրթական  ծրագիրը,  որը  տարիներով երազած եմ, իրականություն է դարձել այստեղ, երեք ամիսը մեկ կչափեմտղաներիս և ամեն անգամ 1,2,3 կգ-ով կամ սմ-ով ավելացած կլինեն և՛ քաշը, և՛կուրծքը, և՛ սրունքը»։
  Չկասկածելով կարելի է պնդել, որ Վահան Չերազի մանկավարժական և մարզչական գործունեությունը 1920-1925թթ. Ալեք-Պոլի որբանոցներում տվել է գերազանց արդյունք։
  Նախկինում հայհոյանք անող պատանիներն իսպառ մոռացել էին անցյալը, կիրառված մանկավարժական մեթոդներըամբողջովին վերափոխել էին նրանց։
 Աստվածատուր  շնորհով  էր  օժտել  արարիչը  Չերազին։
   Նա  խիստ  կարևորել  է  կրթության,  դաստիարակության,  հավատքի,  հայրենասիրության,կարգ ու կանոնի դերը ազգապահպանման գործում։
  Նա նշում էր, որ մարմնակրթանքը ազգի գոյության խնդիրն է։
  Մարզված է ազգը՝ ուրեմն հաջողություններ կունենա, հակառակ դեպքում պարտությունները անխուսափելի են։
  У Чераза было характерное великим людям свойство։
  несмотря на то, что1.  Վ. Անդրեասյան, Հայ սկաուտին առաջնորդը,  Փարիզ, France, 1946, 312 էջ։
 2.  Վ.  Անդրեասյան,  Վահան  Չերազը  և  իր  երգն  Հայաստանի,  Բեյրութ,  Սևան,Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1977, 540 էջ։
 3.  Գ. Բուտաև, Ա. Չարչօղլյան, Ց. Սիմոնյան, Ֆիզիկական կուլտուրայի պատմություն,  մաս Բ, Երևան, «Լույս», 1958, 470 էջ։
 4.  Հայաստանի Հանրապետության պետական կենտրոնական արխիվ     Ֆ-207, ց1, գ. 227 թ. 55,     Ֆ-207, ց1, գ. 227 թ. 9Ֆ-207, ց1, գ. 227 թ. 20,     Ֆ-207, ց1, գ. 227 թ.թ. 22-255.  Ռ. Պապոյան, Ֆիզիկական կուլտուրան Հայաստանում 1918-1923թթ., Գյումրի, «Դպիր», 2002, 105 էջ։

Չերազը պատմական կերպար է՝ իր ազգային, մարդկային, բարոյական,  հայրենասիրական,  մանկավարժական  գաղափարներով  և  գործունեությամբ։
   Հայրենասեր,  առողջ  և  ուժեղ  սերունդ  դաստիարակելու  համար  մենք  պետք  է  Վահան  Չերազի  ժառանգությունը,  նրա  դաստիարակության  յուրահատուկ  ձևերն  ու  մեթոդները  հասանելի  դարձնենք  մեր  ժամանակների  երիտասարդ  սերնդին և ֆիզկուլտուրայի ապագա մասնագետներին։
  Չերազը ուներ մեծերին  բնորոշ հատկանիշ. որքան էլ փոքր ու թշվառ ժամանակներում ապրեր, ստեղծում էր մեծ ժամանակ և կարողացավ այնպիսի հայրենանվեր, բազմակողմանի  գործունեություն  ծավալել  Ալեք-Պոլի ամերիկյան  որբանոցներում,  որն  ուսումնասիրությունների կարիք ունի։
