Ճանաչված գրող Գուրգեն Խանջյանի բազմաժանր ստեղծագործությունըվաղուց է արժանացել  ժամանակակից հայ գրականագետների ուշադրությանը։
 Նրա  պատմվածքները,  վիպակները,  վեպերը,  պիեսները`  իրենց  հետաքրքրողմասնագիտական  խնդիրների  դիտանկյուններից  ուսումնասիրել  և  գրականագիտական վերլուծության են ենթարկել Ս.Սարինյանը  [14, էջ 308-318], Դ.Գասպարյանը  [4, էջ 365-376], Զ.Ավետիսյանը [3, էջ 191-202], Ժ. Քալանթարյանը [16,էջ 137-160], Ա.Ավանեսյանը [2], Ս.Մարգարյանը [12, էջ 180-189, 207-218], Հ.Սարիբեկյանը [13, էջ 322-327], Ս.Աբրահամյանը [1] և ուրիշներ։
  Հանրապետությանգիտական  և  գրական  մամուլում  [7,8,9,10]  մենք  մի  քանի  հոդվածներ  ենքտպագրել գրողի պիեսների մասին։
 Այս հոդվածում մեր ուշադրությունը սևեռել ենք Գ. Խանջյանի պիեսներինոր ժողովածուի [6]  ստեղծագործություններից մի քանիսում ազգային կյանքիհիմնախնդիրները պիեսների գեղարվեստական համակարգում վերարծարծելուև  իմաստավորելու  հեղինակի  գեղարվեստական  յուրահատուկ  մոտեցումներիվրա։
  Ժամանակակից թեմատիկա ունեցող պիեսներում դրամատուրգն ավելի ուավելի է մոտեցել իրականության պատկերման ռեալիստական սկզբունքներին։
 Իսկ կերպարների ստեղծման գոյապաշտական ու հոգեվերլուծական եղանակները որոշ պիեսներում բացահայտում են գործող անձանց բնավորության ինքնատիպ կողմերը։
  Բացի այդ, արդիական թեմատիկայով պիեսները հարուստ ենկենսական բովանդակությամբ, մարդկային նոր ու բարդ հարաբերություններով,կերպարները  մարմնավորվել  են  հաճախ  իբրև  տիպականացված  բնավորություններ,  որոնք  անհատականացված  են  իրենց հոգեբանությամբ,  կենսափորձով, ճակատագրերով, խոսքի լեզվաոճական առանձնահատկություններով։
  Իսկգործող անձերին իրենց խոսքով բնութագրելու գործում Գ. Խանջյանի բարձրակարգ վարպետությունը վկայում է, որ նա իր հերոսների նախատիպերին լավ էուսումնասիրել։
  Եթե նրանցից ոմանք տիպական էլ չեն, ապա  հեղինակը կարողացել է տեսնել տվյալ սոցիալական կարգավիճակում հայտնված  մարդկանցբնավորության մեջ հատկանշական գծեր և այնպիսի արարքներ, որոնց շնորհիվնրանք դարձել են իրական ու համոզիչ, §հնարավոր¦ ու §հավանական¦, ինչպիսին, ըստ Արիստոտելի, պետք է լինի գրական պատկերն ընդհանրապես [4, էջ163-164]։
 Անշուշտ, որոշակի առնչություններ կան գրողի գեղարվեստական արձակի  և  պիեսների  միջև։
   Գրականագետ  Զ.Ավետիսյանն,  օրինակ,  բնութագրելովգրողի արձակի գլխավոր յուրահատկությունը, գրում է. §Նորօրյա աշխարհը ղեկավարող բյուրոկրատական ապարատը մարդուն ուրիշ ոչինչ չի բերում, բացիանօրեն  իրականությունից,  որ  ոչ  մի  կերպ  չի  ենթարկվում  բանականությանտրամաբանությանը։
  Սա է ճանաչված արձակագիր Գուրգեն Խանջյանի ստեղծագործությունների կենսական, բայց ոչ կենսախինդ իրականությունը, որն իրարտացոլումն է գտել նրա համարյա բոլոր ստեղծագործություններում…¦ [3, էջ191]։
   Գրողի  արձակին  բնորոշ  այդպիսի  իրականության  պատկերման  հաճախենք  հանդիպում  նաև    նրա  թատերգությունների  գեղարվեստական  միջավայրում։
   Սակայն  որոշ  պիեսների  մեջ  հեղինակը  ներարկում  է    լավատեսական,կենսահաստատ  հոսանք։
   Կյանքի  դժվարություններին  դիմակայելու  գործումհանդես են գալիս ավանդական ու մարդկային բնականոն կյանքով ապրելու հակում ունեցող կերպարներ։
  Հետևաբար, Գ. Խանջյանի պիեսների գեղարվեստական  տիրույթում  կյանքն  ավելի  բազմագույն  է։
   Հույսեր  չկապելով  պետությանկողմից հանդես բերվող նախաձեռնությունների հետ՝ հեղինակը ցույց է տալիս,որ կեցության դաժան իրողությունների կողքին գեթ որոշ անհատներ փորձումեն  հոգատարություն  հանդես  բերել  ուրիշների  նկատմամբ,  իսկ  երիտասարդներից մեկն էլ վերափոխվում է սիրո զգացմունքի ազդեցությամբ։
 Վերոհիշյալ  պատկերացումների  տեսանկյունից  դիտարկենք  §Որբերիընտանիքը¦,  §Էս  տան  տեղը  ուրիշ  տուն  էր¦,  §Անմեղսունակների  պարը¦,§Քյառթուական պոեմ¦ պիեսները։
  Սկսենք առաջինից։
   Դրամատուրգը, ուրույննախասիրությամբ, նոր ժամանակների համար թերևս հատկանշական սոցիալական բևեռացման երևույթները նկատի ունենալով, իր պիեսներում հաճախ էպատկերում հասարակության ստորին հարթակում հայտնված, մուրացկանությամբ իրենց գոյությունը պահպանող մարդկանց։
  Այդպիսին են §Որբերի ընտանիքը¦  պիեսի  գրեթե  բոլոր կերպարները,  բացի Հարութից,  իսկ  բոլորի համարընդհանուրն այն է, որ նրանք տվյալ պահի դրությամբ, անկախ տարիքից, որբերեն։
  Դրամատուրգի մտահղացման համաձայն՝ Հարութի ցանկությամբ մուրացկաններ Օհանը, Քնարը, միայնակ ապրող ութսունամյա Իսկուհին, մարմնավաճառ Աստղիկը, վերջում նաև փոքրիկ Նորիկը հավաքվում են նրա տանը։
  Իրադրության անսովորության մեջ պարզաբանում է կատարում Հարութը։
  Նա շինարար է, լավ է վաստակում, սակայն ընտանիք չունի և ահա ներքին պահանջով,հոգու թելադրանքով ուզում է նրանց շնորհիվ իր տան մեջ հայկական, ավանդական  ընտանիքի  բոլոր  բաղկացուցիչ  անդամներով  (հայր,  մայր,  տատիկ,  կին,երեխա) մի նոր ընտանիք ունենալ։
  Դրամատուրգը պիեսի ժանրային առանձնահատկությունը ենթավերնագրով  ընդգծել  է,  թե այն  §դրամատիկական կատակերգություն¦ է։
  Կատակերգականն այստեղ այն է, որ անցյալում տարբեր ճակատագրեր ունեցած մարդիկ իրենց տարիքի ու հանգամանքների բերումով՝ սոսկՀարութի ցանկությամբ են հայտնվում մի հարկի տակ, ինչը, չնայած անսովորությանը, նրանց համար էլ է ի վերջո ցանկալի դառնում։
  Սակայն նրանք տարբերանցյալ են ունեցել, Օհանը նույնիսկ ենթադրում է, որ ինքը գնչուական ծագումունի։
   Քնարը  օպերային  երգչուհի  է  եղել,  Աստղիկը  մարմնավաճառությամբ  էզբաղվել՝ իր համակրանքին արժանացած տղամարդու կողմից թրաֆիքինգի ենթարկվելով։
  Իսկուհին ուսուցչուհի է եղել, ամուսնացել է երկու անգամ, սակայնհիմա միայնակ է։
  Այսպիսի անցյալ ունեցող մարդկանց համակեցության փորձը,նրանց  անհատական,  կենցաղային,  սովորութային  նախասիրությունները  չենկարող նաև կատակի, հումորի, հեգնանքի տեղիք չտալ։
  Պիեսում երգիծականըհեղինակը  ներկայացրել  է  կերպարների  խոսքի,  երկխոսության,  կենցաղայիննիստուկացի ցուցադրմամբ։
 Քանի որ պիեսը կառուցված է Գ.Խանջյանի, ինչպես նաև ընդհանրապեսժամանակակից դրամատուրգիային բնորոշ իրադրության և խոսքի կառուցմանեղանակով,  ապա  նրանում  դրամատիզմը  ևս  արտահայտվել  է  կերպարներիզգալիորեն հագեցած երկխոսությունների միջոցով։
  Վերոհիշյալ գործող անձանցանցյալի մասին պատմությունները բացահայտում են որբացած, հարազատներից զրկված մարդկանց կյանքի դրամատիկական ելևէջները։
   Բացի այդ, նրանցճակատագրերի  միջոցով  ակներև  է  դառնում  ժամանակակից  իրականության,Հայաստանում անկախության վաղ շրջանի տնտեսության քայքայման աղետալիհետևանքները շնորհալի մարդկանց ճակատագրերում։
  Հիմնականում մեր երկրի համար ծանր այդ տարիներին է, որ վերոհիշյալ մարդիկ շեղվում են իրենց քիչթե շատ բնականոն կենցաղի հունից, հայտնվում կյանքի հատակում, դառնումմուրացիկ, մարմնավաճառ, անապաստան։
  Ինչևէ. բոլորին էլ իրենց կյանքի այսշրջանում  հեղինակը,  իր  գոյապաշտական  աշխարհընկալման  նախասիրություններից ելնելով, բերում է մի յուրօրինակ սահմանային վիճակի առջև, որիընթացքում էլ բացահայտում է նրանց էության մի շարք կողմերը։
 Կատակերգականին դրամատիկականը միահյուսվում է այն պահից, երբՀարութը  նրանց  հայտնում  է  իր  մտադրության  մասին։
   Ազգային  ավանդույթների,  ընտանեկան  բնականոն  կյանքի  հունից  ելած  մարդիկ  նախապես  իբրևվարկած,  հիպոթետիկ  կերպով  կարծես  ընդունելի  են  համարում  առաջարկը,փորձում են մտնել իրենց դերերի մեջ։
  Ինչ խոսք, մարդը ձգտում է նաև կայունություն  ստեղծել  իր  կյանքում,  հասնել  որոշակի  հարաբերական  ներդաշնակության։
  Նման ներդաշնակություն է փորձում ստեղծել Հարութը։
  Դրամատիկական բացահայտ բախում կերպարների միջև չկա։
  Բայց հեշտ չէ նաև առաջարկըմիանգամից  ընդունելը,  քանի  որ  նրանցից  յուրաքանչյուրն,  այնուամենայնիվ,տարբեր  ուղիներով  է  անցել  իր  կյանքի  ճանապարհը։
   Քնարի  ու  Օհանի  մեջմուրացկանների կյանքը նույնիսկ անհատական ազատության յուրօրինակ զգացում է առաջ բերել, և նրանք անգամ մտածում են, որ ընտանեկան պարտականությունները կարող են սահմանափակել նախկինում ունեցած ազատությունը։
 Իսկ Աստղիկն, իր ծանր անցյալի փորձը նկատի ունենալով, բարեմտորեն կարծում է, թե ինքը երեխա չի ունենա և կդժբախտացնի Հարութին և ուզում է հրաժարվել նրա հետ ամուսնանալու առաջարկությունից։
  Իսկուհին տարիքով ամենամեծն է և Հարութի առաջարկած  դերի մեջ մտնելով՝ ջանում է բոլորի նկատմամբ  հոգատարություն  հանդես  բերել՝  ուժեղ  բնավորության  գծերով  օժտվածընտանիքի  տատիկին  բնորոշ  պահվածքով։
   Ինչևէ.  հեղինակը    բոլոր  գլխավորկերպարների հանդեպ էլ աստիճանաբար համակրանք է առաջ բերում։
  Համախմբման այդպիսի փորձը, համենայնդեպս, անկայուն է թվում, ինչն էլ հենց դրամատիկ լարվածությունը պահպանում է մինչև վերջ։
  Շարունակ թվում է, թե ինչոր  շարժառիթ,  ինչ-որ  պատճառ  կարող  է  հեշտությամբ  խարխլել  նրանց  այդպայմանական համախմբվածությունը։
  Այստեղ արժե հիշեցնել Լ-Զ. Սյուրմելյանի  հետևյալ  դիտարկումը.  §Եվ  հակադիր ուժերի  բախման  մեջ  հաճախ ավելիդրամատիկական արդյունքի ենք հասնում, երբ ընթերցողի համակրանքը գրեթեհավասարապես բաշխված է հակամարտող կողմերի միջև, և նրանք համարյահավասար վերաբերմունքի են արժանանում։
  Ընթերցողը նույնպես վստահ չէ, թեում է  սատարելու, և երկու կողմերն էլ հավակնում են նրա համակրանքին¦ [15,էջ 153]։
   Այս պիեսում, իհարկե, բախվող կողմեր չկան, ամեն մեկն, ինքնուրույնորոշում կայացնելով, կարող է համեմատաբար ներդաշն հարաբերություններիմեջ ներգրավվել։
  Պարզապես նրանցից ոմանց բնավորությունների համատեղելիության և անհամատեղելիության երկընտրանքն է դրամատիկական լարվածություն պահպանում պիեսի ընթացքում։
 Դրամատիկականի ու կատակերգականի միահյուսմամբ ստեղծված գեղարվեստական միջավայրում, պիեսում պատկերված ձևով ընտանիք ստեղծելու  Հարութի  երազանքի  իրականացումն  ավարտվում  է  փոքրիկ,  որբ  Նորիկիծննդյան օրը նշելու արարողության դրվագով։
  Առաջադրված թեմայի նման լուծումը հեղինակի բարի ցանկության արտահայտությունն է։
  Դրամատուրգը փորձում  է  հաստատել,  որ  միայն  կենսաբանական,  արյունակցական  անմիջականկապերով չէ, որ ընտանիք է ստեղծվում։
  Կյանքի փորձություններին ու քաոսինդիմակայելու համար ընտանիք ունենալու դարավոր ավանդույթով ձևավորվածզգացողությունն ու ներքին պահանջը, ընտանիքի անդամներին բնորոշ կապերիմեջ լինելը բացառիկ արժեք են անհատի, մանավանդ հայի համար։
  Հետևաբարդրանք պետք է պահպանել նույնիսկ պիեսում պատկերված տարբերակով, թեևպետք է ընդունենք նաև այն ակնհայտ իրողությունը, որ պիեսում ներկայացված§ընտանիքը¦,  բնականաբար,  ներքին  անկայունության  նախադրյալներ  ունի։
 Սակայն անկայունության նախադրյալներ կարող են լինել նաև բնականոն ճանապարհով ստեղծված սովորական ընտանիքներում։
  Երկու դեպքում էլ պարզապես անհրաժեշտ է, որ ընտանիքի բոլոր անդամներն իրենց անհատական ումիասնական  ջանքերը  գործադրեն՝  հարազատներին  բնորոշ  փոխհարաբերությունները պահպանելու համար։
 Մեր իրականության մեջ մարդկային հարաբերությունների բարդություններն ու անհատների հոգեբանական բարդույթները Գ.Խանջյանը թատերգականգրական հնարանքների կիրառմամբ բացահայտում է հատկապես սովորականընտանիքի  անդամների  խճճված  փոխհարաբերությունների հանգույցները  գեղարվեստորեն քանդելու և ներկայացնելու միջոցով։
  Հանրապետության մեջ անկախության  տարիներին  ձևավորված  պետական-հասարակական  կարգի,տնտեսական դժվարությունների, ազգային նախկին կացության հարաբերականկայունության փլուզման առաջ բերած միջավայրում նոր նկատելի տեղաշարժերեն կատարվում հայկական ընտանիքներում։
  Մասնավորապես, ավելի ու ավելիեն շատանում արտագնա աշխատանքի /կամ ընդմիշտ/ գնացողները, հետևաբար  առաջանում  են  հայ  ընտանիքի անդամների  ճակատագրերի  նոր  տարբերակներ, ինչպես նաև գրական նոր տիպեր։
  Այս տեսակետից ուշագրավ է  §Էստան տեղը ուրիշ տուն էր¦ պիեսը։
   Կենտրոնական կերպարի՝ Հայկի ենթագիտակցության միջոցով վերհուշի, ֆանտաստիկայի, միֆական տարրերի օգտագործմամբ  այստեղ  ներկայացվում  է  անկախության  շրջանի  հայ  ընտանիքիանդամների  ճակատագիրը՝  դրամատուրգիական  խոսքի կառուցման  հեղինակային  հնարամտությամբ  ու  պատկերավորությամբ։
   Տարողունակ  երկխոսությունները Հայկի ու նրա մեռած հարազատների ուրվական-կերպարների հետբացահայտում են նրանց անցյալը, մարդկային հարաբերությունների էությունը,բարոյահոգեբանական  նկարագիրը,  արյունակից  հարազատների հոգեզգացական, միմյանց հանդեպ սեռական հակումների բնազդային, անգիտակցական ուգիտակցված  ընկալումները։
   Այդ  ամենի  մեջ  հառնում  է  ընտանիքում  չարի  ուբարու  դրսևորումների  այնպիսի  համադրություն,  որի  մեջ  հոգեվերլուծականճանաչողության դերակատարությունը գրողի բացահայտումներում զգալի տեղէ  գրավում։
   Հոգեվերլուծության  տեսության  մեջ  արծարծված  հոգեբանականբարդույթների    [8,  էջ  240-276]  մասին  պատկերացումներն  ուրույն  կերպով  ենդրսևորվել  պատանեկության շրջանում Հայկի հանդեպ նրա մոր ու քրոջ սեռական սիրո հակումները ներկայացնելիս։
  Նման շեղումներն ազգային բարոյականության ավանդական արժեհամակարգից ու կարծրատիպերից ի հայտ են գալիս  գլխավոր  կերպարի  ենթագիտակցության  շնորհիվ  արթնացած  հիշողությունների  դաշտում,  նրա  հարազատների  խոստովանությունների  միջոցով։
 Նրա ծնողները, տատը, պապը, քույրը, քեռին  մահացել են անկախության տարիներին երկրում ստեղծված տնտեսական ծանր պայմանների, իսկ ոմանք էլ (քույրը, քեռին)՝  նաև հոգեկան շեղումների պատճառով։
 Հայկը  հայտնվել  է  ԱՄՆ-ում,  փորձել  է  օգնել  Հայաստանում  մնացածհարազատներին, սակայն չնչին օգնությունը էական նշանակություն չի ունեցել։
 Նրա  հիշողությունից  ծնված հարազատների ուրվական-կերպարները,  ներկայանալով իրենց լավ ու վատ կողմերով, մեղադրում են նրան իրենցից հեռանալու,իրենց լիարժեք կերպով չօգնելու համար։
  Հայկը փորձում է արդարանալ՝ շեշտելով, որ նրանք էլ սուրբ չեն եղել։
  Բայց ահա Միացյալ Նահանգներից նրա ամերիկացի կինն է զանգում, նրանց խոսակցությունից պարզվում է, որ Հայկը բանկում գումար ունի, որից միայն ինքը կարող է օգտվել։
  Իսկ նա եկել է Հայաստան,որ  իր  հայրական  տունը  ծախի՝  իբրև  թե  պարտքերը  փակելու  համար։
   Հայկիժլատությունը, որն իր հերթին, անկախության առաջին տարիներին ցրտի, սովիհետ  միաժամանակ իր  հարազատների կործանման  պատճառ է  դառնում,  բարոյահոգեբանական  ճգնաժամ  է  առաջ  բերում  նրա  ներաշխարհում։
   Մարդբորենու խորհրդանշական ներկայությունը մղում է մտածելու Հայկի մեջ ապրողբնազդական, կենդանական  ծագում ունեցող,  եսասիրական  նախապաշարվածության  մասին։
   Սեփական  անձի  մասին  մտասևեռումը,  հակադրության  ուհակասության մեջ է հայտնվում ընտանիքի հանդեպ հոգատարություն հանդեսբերելու, սոցիալական փորձով ու ազգային ավանդույթներով ամրապնդված ընտանիքի  նկատմամբ  բարոյական  պարտքը  չկատարելու  զգացումների  հետ։
 Գլուխ  չհանելով  այդ  հակասական  զգացողություններից  ու  ելք  չգտնելով  իրմտապատրանքներից  ազատվելու  համար,  հեղինակային  մտահղացման  համաձայն, այդ ամենը նրան ինքնասպանության է մղում։
 Գ.  Խանջյանն  իր  ստեղծագործություններում  գերադասում  է  չստեղծելբևեռացված  արժանիքներ  ու  արատներ  ունեցող  կերպարներ։
   Նրա  աշխարհայացքի ու գեղագիտության տիրույթում, թատերգական երկերում, այդ թվումնաև այս պիեսում, մարդիկ, անհատ-անձնավորությունները հանդես են գալիսիբրև  իրենց կենսափորձով  ձևավորված  գեղարվեստական  կերպարներ, որոնքունեն իրենց թերությունների ու արժանիքների մասին ուրույն պատկերացում,ինչպես  նաև  իրենց  ճշմարտությունը  կյանքի  ու  նրա  հետ  իրենց  հարաբերությունների  մասին։
   Իրենց  ապրած  կյանքը  յուրովի  են  արդարացնում  Հայկիծնողները,  ԱՄՆ-ում  հայտնված,  ազատության  ու  անազատության  հակասությունները ճաշակած Հայկն իր հերթին է արդարանում՝ որպես մեկը, ով աշխարհի ճանաչողության, նրանում իր ընդունակությունների չափով ինքնահաստատման,  ինքնակայացման  պահանջ  ունի։
   Սակայն  ինքնարդարացման  ձգտումըՀայկին չի փրկում կործանումից, որովհետև անհրաժեշտ էր հաշվի առնել նաևայլոց  (այս  պիեսում  նաև  հարազատների)  ճշմարտությունը,  պատասխանատվության զգացում ունենալ յուրայինների ճակատագրի հանդեպ։
  Իսկ արյունակցական առնչությունների կամա թե ակամա անտեսումը չի կարող նաև բարոյահոգեբանական ճգնաժամ չառաջացնել ավանդական ընտանեկան կապերի միջավայրում մեծացած հայ մարդու, անհատի հոգում ընդհանրապես։
  Գուցե Հայկիիրական,  ենթադրյալ,  ամերիկյան  պրագմատիկ  մտածողությունը  յուրացրածնախատիպը նրա պես ինքնասպանություն չգործեր։
  Թվում է՝ դրամատուրգն իրմիջամտությամբ  պիեսի  հղացքի  տիրույթում  պարզապես  պատժել  է  նրան,քանզի բարեկամներին սատար չկանգնելու Հայկի ինքնարդարացումները հեղինակին անհամոզիչ են թվում. չէ՞ որ Հայկն, այնուամենայնիվ, ժամանակ է գտելտունը վաճառելու նպատակով Հայաստան գալու։
  Բայց և այնպես, մեր կարծիքով, Հայկի ինքնասպանությունը գեթ ընտանիքի մյուս անդամներից նրա առավելությունների  մասին  է  վկայում։
   Նրանց  կործանման  մեջ  Հայկի  անձնականբարոյական պատասխանատվության զգացումն է, ի վերջո, նրան ենթագիտակցորեն մղում կատարելու այդ քայլը։
 Իր ընտանիքի անդամների  մահվան մեջ մեղքի բեռը միայն Հայկի վրա չիծանրանում, որովհետև, ինչպես պարզվում է, նրա հայրը և մայրը եսասեր մարդիկ են եղել։
  Նրանք ընտանիքին ծանր կացությունից դուրս բերելու խնդրի լուծումը կապել են միայն Հայկի հետ։
  Մինչդեռ, օրինակ, առողջ, հյուրանոցներումտարբեր կանանց հետ զվարճացող  հայրը մեծ հաջողությամբ, ցանկության դեպքում, կարող էր նաև այդ տարիներին ընտանիքի հոգսերի մասին մտածել և ծանրվիճակից դուրս գալու ելքեր գտնել։
  Գ.Խանջյանի այս և այլ պիեսներում մարդկային հարաբերությունների բարդությունները հաճախ արծարծվում ու գեղարվեստորեն  պատկերվում  են  անհատ-անձնավորության  ազատության  ու  պատասխանատվության  միջև  ունեցած  հոգեբանական  երկընտրանքների  տիրույթում։
   Իր  հերոսների  արատներն  ու  արժանիքները  բացահայտելով  ուցուցադրելով  նաև հոգեվերլուծական դիտարկումների մակարդակով՝ դրամատուրգն ամեն դեպքում շարունակում է նրանց  հանդեպ իր վերաբերմունքը ներկայացնել  բարոյականության  ազգային  ու համամարդկային  ընդունելի  չափանիշների տեսանկյուններից։
 §Անմեղսունակների  պարը¦  դրամայում  ընտանիքի  անդամների  փոխհարաբերությունների բարդությունը դրսևորվում է տարբեր  համամասնությամբու հասարակական-բարոյական խնդիրների առնչություններով։
  Անկախությանտարիներին ընտանիքի հայրը՝ Սմբատը, իր ընդունակությունների, նախաձեռնության, գործարարության շնորհիվ բարեկեցիկ կյանք է ապահովել ընտանիքիհամար։
  Սակայն նա էլ իր նմանների պես անթերի չէ, հաճախ է տրվել զվարճությունների, սիրուհիներ է ունեցել։
  Իսկ  երբ ձախողվել են գործերը, և նա հուսահատության  դուռն  է  հասել,  իր  նամակով  ջանացել  է  ոչ  միայն  հարազատզավակներին՝ Կարինեին ու Կարենին, այլև թիֆլիսեցի մի անբարոյական կնոջից ծնված որդուն՝ Արսենին, բաժին հանել իր ունեցվածքից։
  Բայց ահա երախտամոռ  զավակները  (Կարինեն  ու  Կարենը)  իրենց  հոր՝  հուսահատությունիցինքնասպանություն գործելու անհաջող փորձից հետո ամենևին չեն ջանում հոգեկան  ընկճվածության վիճակում  գտնվող  Սմբատին  նեցուկ  դառնալ։
   Ընդհակառակը, նամակով իրենց բաժին թողած գումարին ու տան ունեցվածքին տիրանալու համար քույր ու եղբայր ամեն ինչ անում են հարազատ հորը մի անգամ ևսժամանակից  շուտ  մահվան  դուռը  հասցնելու  և  նույնիսկ  սպանելու  համար՝նրան  սառնասրտորեն  կամրջից  նետելով։
   Հոր  ձեռներեցությամբ  վաստակածմիջոցներով  ապրող  Կարինեն  ու Կարենը դարձել  են  շահամոլ,  եսասեր,  ծույլ,որևէ գործ կատարելու անընդունակ։
  Նրանց համար գերխնդիր է դառնում իրենցանբովանդակ կյանքը կարգավորել հայրական փողերով։
  Նման մտասևեռումն էլնրանց,  հոգեկան  որոշ  տատանումներով  հանդերձ,  դարձնում  է  հաշվենկատհանցագործ-հայրասպաններ։
 Գ.Խանջյանը  ջանում  է  ժամանակակից  երիտասարդների  հեռանկարըկապել ազգային ու համամարդկային մշակույթի մեջ ձևավորված քաղաքակիրթապրելու ավանդույթների ու բարոյական արժեքների հետ։
  Նա այս տեսլականըներկայացնում է իր պիեսներում արտահայտված թե՛ դրամատիկ և թե՛ կատակերգական  գրական  հնարանքների  կիրառման  միջոցով։
   Ահա  այս  առումովգուրգենխանջյանական  ուրույն  պատկերացումով  է  ստեղծվել  §Քյառթուականպոեմ¦  կատակերգությունը։
   Հայաստանում  քյառթուական  մշակույթի  տիպական  կրողներ  են  մեծ  վաճառատան  (սուպերմարկետ)  տիրոջ որդի  Գագիկն  ունրա ազդեցության տակ գտնվող ընկերը՝ Սիսակը։
  Հեղինակը նրանց ներկայացնում  է  քյառթուական  բառապաշարով,  մտածելակերպով,  վարքագծով։
   Նրանցայդ պահվածքը դիպուկ է ծաղրում հարևանի դուստր Մանեն, որին սիրահարված է Գագիկը։
  Վերջինս, թվում է, զարգացած տղա է, ազգայինը, ավանդականըարժևորում  է,  սակայն  հոր  միջոցների  շնորհիվ  խույս  է  տալիս  բանակումծառայելուց, որի պատճառով ևս ծաղրվում ու հեգնանքի է արժանանում Մանեիկողմից։
   Երգիծական  քննադատության  աղբյուր  է  դառնում  ընդհանրապեսքյառթուական պատկերացումներ ունեցող տղաներին բնորոշ մի շարք կողմերի՝մտածողության, կենցաղավարության  ցուցադրումն  ու  այդպիսիների  անլրջությունը,  իրենց  սոսկ  անձնական  բարեկեցությամբ  ու  շահերով  մտահոգվածությունը,  ինչպես,  օրինակ,  Գագոյի՝  իբրև  թե  ազգայինը,  ավանդականը  սիրելուիրենց շահերով (§ճշտով¦) պայմանավորված նախասիրությունը։
  Նրա այդպիսիպատկերացումների անհամապատասխանությունն իսկական ազգայինի, մասնավորապես  հայրենասիրության,  հայրենիքին  բանակում  ծառայելու  միջոցովապացուցելու հետ, կրկին ծաղրում է Մանեն։
  Քյառթու Գագոյի ամբարտավանության հիմքում, այսպիսով, հոր շնորհիվ  բարեկեցիկ ապրելու, բանակից ծանոթների միջոցով, կաշառատվությամբ ազատվելու հնարավորություն ունենալնէ. §ԳԱԳՈ- Է գայի… Բայց գորձը պտի էփեր, չէ՞, գայի` վզիս տային` տանեի՞ն…Պատկերցընըմ  ե՞ս  ընձի  բանակում,  հրաման  տան,  գոռան  վրես…  Ընձի,  էստղուն… Կգժվեմ, ախպեր, գլխից կխփեմ սաղին, խասյաթս գեշ ա, գիդաս¦ [6, էջ350]։
  Մինչդեռ քյառթու Սիսոն, որի հայրը այդպիսի հնարավորություններ չունի,Գագոյի  հոր  օգնությամբ  բանակից  ազատվելու  դեպքում  պատրաստ  է  նրանցհամար կատարել «ցածրակարգ» աշխատանքներ։
  Ինչևէ. հեղինակի խորաթափանց դիտարկումը բացահայտում է քյառթուական պահվածքի ցուցամոլական,մյուսներից, այնուամենայնիվ, արտաքուստ ինչ-որ բանով տարբերվելու սնանկությունը,  այդ  ամենի  անլրջությունն  ու  պայմանականությունը։
     Նման  պահվածքի ու մտածողության հիմքը, այնուամենայնիվ, քիչ թե շատ ունևոր մարդկանց տղաներն ու նրանց հետ տարիքային, թաղի սահմաններում ինքնապաշտպանական տրամաբանությամբ ու բնազդներով, գեղարվեստական ճաշակի նախասիրություններով  կապված  որոշ  ընկերներն  են.  նրանք  ռաբիս  երաժշտություն են  լսում, ընդգծված  ժարգոնով են  խոսում,  սև  շորեր  են  հագնում, ունենկենցաղավարության  ընդհանուր  պատկերացումներ  և  այլն։
   Այդպիսի  հիմքովկապերն  ու  հանգամանքները,  ինչպես  կյանքում  ամեն  ինչ,  նաև  փոխվում  ենժամանակի մեջ ու հանգամանքների բերումով։
 Գագոյի քյառթուական պահվածքի վրա իր դերակատարությունն է ունենում ահա սիրո  զգացմունքի գործոնը։
  Նա սիրահարված է Մանեին ու թեև մեկտարի  շրջագայել  է  Արևելքի  երկրներում  բանակում  ծառայելուց  խույս  տալուհամար,  բայց  և  այնպես  չի  կարողացել  մոռանալ  աղջկան։
   Նա  ինչ-որ  հանգամանքներում  նախկինում  նույնիսկ  պաշտպանել  է  Մանեին։
   Աղջկա  նկատմամբ զգացմունքները խոր նստվածք են թողել Գագիկի հոգում։
  Մանեի ծաղրնու քննադատությունը Գագոյի ու նրա ընկերոջ քյառթուական վարքագծի նկատմամբ, ի վերջո, որոշակի դրական ազդեցություն են գործում Գագոյի վրա։
  Նաաստիճանաբար փոխում է իր պահվածքը, փորձում է քիչ առ քիչ քյառթուականժարգոնից հրաժարվել։
  Մանեի համակրանքին արժանանալու համար նույնիսկՍիսակի  հետ  հոգատարություն  են  հանդես  բերում  Մանեի  ընկերոջ՝  Արամիտատիկի նկատմամբ, սննդամթերք տանում նրան։
  Ավելին. Մանեի սիրուն արժանի լինելու համար Գագոն որոշում է, այնուամենայնիվ, գնալ բանակ։
  §ԳԱԳՈՀա, ես, մեքենաբար… չէ… ինքնակամ։
  Գնամ սահմանին կանգնեմ, որ դու էստեղհանգիստ համալսարան ընդունվես` սովորես¦ [ 6, էջ 401],- ասում է նա Մանեին։
 Իրական կյանքում գուցե այլ կերպ կարող է ընթանային Գագոյի և Մանեինախատիպեր  հանդիսացող  տղաների  ու  աղջիկների  հարաբերությունները։
 Բայց և այնպես մենք հեղինակին չենք կարող զրկել նաև գեղարվեստական միջոցներով  իր  երիտասարդ  հերոսներին  կյանքում  կողմնորոշելու  իրավունքից։
 Մանավանդ  որ  քյառթուական  տիպը  դրսևորվում  է  հիմնականում  երիտասարդների  շրջանում,  իսկ  նրանք  իրենց  տարիքի  բերումով  հաճախ  անկայուննախասիրություններ  են  հանդես  բերում,  շատ  շուտ  են  հրապուրվում  անսովորով,  սիրում  են  մյուսներից  ինչ-որ  բանով  արտաքուստ  տարբերվել, ինչպեսնաև  կարճ  ժամանակ  անց  հրաժարվում  են  անցյալում  նախասիրած  ինչ-ինչհակումներից։
   Նման  բարոյահոգեբանական  համապատկերի  վրա  իսկական,ինքնաբուխ սիրո զգացմունքը կարող է որոշակի վերափոխիչ դերակատարություն ունենալ։
  Այս հանգամանքը թերևս նկատի ունենալով էլ՝ դրամատուրգն իրստեղծած  գեղարվեստական  իրականության  մեջ  Գագիկին  սիրո  զգացմունքիդաշտում վերափոխվելու հնարավորություն է տվել։
  Ուստի, կատակերգությունըվերնագրված է  §Քյառթուական  պոեմ¦, որտեղ կարևորվել  է  ահա  սիրո զգացմունքի դերակատարությունը երիտասարդ Գագիկի մտածողության վերափոխման գործում։
  Քանզի, եթե կատակերգության ժանրին պատկանող պիեսը նաև§պոեմ¦ է, ուրեմն քնարականության, սիրո զգացմունքի վճռորոշ ազդեցությունունենալու դերն ու նշանակությունն է առաջին պլան մղվել Մանեի նկատմամբԳագոյի ներաշխարհի կողմնորոշումների տիրույթում։
 Այսպիսով՝  Գ.  Խանջյանի  վերոհիշյալ պիեսներում  արտացոլվել  են  մերժամանակաշրջանի մարդկային բարդ փոխհարաբերությունների  մռայլ ու լուսավոր  օազիսներ  ունեցող  կողմերը։
   Կյանքի  պատկերման  գեղարվեստականհամակարգում ռեալիստական, գոյապաշտական, հոգեվերլուծական սկզբունքների որոշ դրսևորումներին համադրվել են կյանքի ու անհատի բարեփոխմանմասին  դրամատուրգի  մարդասիրական,  ազգօգուտ  կենսադիրքորոշման  ուբարի կամքի արտահայտությունները։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1. Աբրահամյան Ս., Տեքստ և բնագիր, Երևան, «Վարդ Հրատ» հրատ., 2010, 388 էջ։
 2. Ավանեսյան Ա., Արդի հայ դրամատուրգիան /1991-2008/, Երևան,  «Գրականէտալոն»  հրատ.,   2011, 252 էջ։
 3.  Ավետիսյան Զ., Գրական ստեղծագործության հոգեբանություն, Երևան, ԵՊՀհրատ., 2011, 240 էջ։
 4. Արիստոտել. Պոետիկա, Երևան, «Հայպետհրատ» հրատ., 1955,  255 էջ։
 5. Գասպարյան Դ., Երկնային շուշան, Երևան, «Զանգակ-97» հրատ., 2004, 760 էջ։
 6. Խանջյան Գ., Արտավազդ-Շիդար, Պիեսներ, Երևան, «Անտարես» հրատ., 2015,672 էջ։
 7. Խաչիկյան Գ. Գուրգեն Խանջյանի դրամատուրգիայի մի քանի առանձնահատկությունները // Գիտական տեղեկագիր, 2014, Պրակ Բ, Թիվ 1, Էջ 17-26։
 8. Խաչիկյան Գ. Արդիականության գեղարվեստական համապատկերը ԳուրգենԽանջյանի դրամատուրգիայում//Գիտական տեղեկագիր, 2015, Պրակ Բ, Թիվ1, էջ 10-21։
 9.  Խաչիկյան  Գ.  Մտորումներ  Գուրգեն  Խանջյանի  «Արտավազդ-Շիդար»  դրամայի շուրջ, Նորք, 2015, Թիվ 4, էջ  146-152։
 10. Խաչիկյան Գ. Օլիգարխը և իր միջավայրը Գուրգեն Խանջյանի «Արմագեդոն» պիեսում// Նորք, 2016, Թիվ 2, Էջ 144-150։
 11.  Հոգեվերլուծություն,  ուսումնական  ձեռնարկ,  Երևան,  «ԱՐՎԱ  ՊՐԵՍՍ»հրատ., 2007, 368 էջ։
 12. Մարգարյան Ս. Գրական զուգահեռներ, Երևան, ՀԳՄ հրատ., 2009, 248 էջ։
 13.Սարիբեկյան  Հ.  Գուրգեն  Խանջյանի  «Հիվանդանոց»  վեպը  անկախությանհամատեքստում//Գրականագիտականգրականությանշրջանիհանդես, 2012, Թիվ  ԺԳ /13/, էջ 322-326։
 հայ14.  Սարինյան  Ս.  Հայոց  գրականության  երկու  դարը,  Գիրք  4-րդ,  Երևան,«Տիգրան Մեծ»  հրատարակչություն, 2004, 636 էջ։
 15. Սյուրմելյան Լևոն-Զավեն. Արձակի տեխնիկա, չափ և խենթություն, Երևան,ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»  հրատարակչություն, 2008, 334 էջ։
 16. Քալանթարյան Ժ. Ուրվագծեր արդի հայ գրականության, Երևան, «Զանգակ97» հրատարակչություն, 2006, 208 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինԽաչիկյան Գագիկ Վահեի- ՇՊՀ, Հայ գրականության, նրա դասավանդման մեթոդիկայի և լրագրության ամբիոնի վարիչ, բ. գ. դ., դոցենտ, E-mail։

Հոդվածում վերլուծվել են Գ. Խանջյանի §Արտավազդ-Շիդար¦ պիեսների  ժողովածուի արդիական թեմատիկայով երկերը։
  Նրանցում մեր իրականության  մեջ  դրսևորվող  մարդկային  բարդ  փոխհարաբերություններն  ու  անհատ-անձնավորությունների  հոգեբանական  բարդույթները  պատկերված  են  ընդհանուր  առմամբ կատակերգականի ու դրամատիկականի գեղարվեստական պատկերման  գրական  եղանակներով  ու  հնարանքներով։
   Պիեսներում  ռեալիստական,  հոգեվերլուծական, գոյապաշտական պատկերման սկզբունքներին համադրվել  են դրամատուրգի աշխարհայացքին բնորոշ կյանքի ու անհատի բարեփոխման  մասին  մարդասիրական, ազգօգուտ կենսադիրքորոշումն ու  բարի  կամքի  արտահայտությունները։
