ՌԵԿՎԻԶԻՑԻԱՆ` ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԴԱԴԱՐՄԱՆ ՀԻՄՔԻրավունքի  ցանկացած  համակարգում  սեփականության  իրավունքը  հանդես  էգալիս որպես կենտրոնական և կարևորագույն ինստիտուտ։
 ՀՀ Սահմանադրությունը (այսուհետ` Սահմանադրություն), կարևորելով սեփականության իրավունքի դերն իրավունքի ողջ համակարգում, ամրագրել է սեփականատիրոջ իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությանն ուղղված դրույթներ։
 Սեփականատիրոջ  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանություննառավել  կարևորվում  է  սեփականության  իրավունքի  հարկադիր  դադարման  պարագայում,  և  դրա  ապահովման  համար  անհրաժեշտ  է  ունենալ  իրավական  դաշտ`  միխնդիր,  որ  լուծված  չէ  այնպիսի  իրավական  ինստիտուտի  պարագայում,  ինչպիսին  էռեկվիզիցիան։
   ՀՀ  օրենսդրության  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  ռեկվիզիցիան կիրառվում է արտակարգ բնույթ կրող հանգամանքների առաջացման դեպքում,երբ  անհրաժեշտություն  է  առաջանում  անհապաղ  վերցնել  քաղաքացիներին  և  իրավաբանական  անձանց  պատկանող  գույքը՝  առաջնահերթ  մի  շարք  խնդիրների  լուծման  համար։
   Հաշվի  առնելով  ռեկվիզիցիայի  կիրառմամբ  հետապնդվող  նպատակների  կարևորությունը,  արդյունավետության  ապահովումը,  սեփականատիրոջ  իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությանն ուղղված երաշխիքներն ապահովելու  կարևորությունը՝  անհրաժեշտ  է  նախատեսել  այն  միջոցները,  որոնց  կարելի  էդիմել արտակարգ բնույթ կրող հանգամանքների առաջացման պարագայում։
 Հաշվի  առնելով  այն,  որ  ոչ  մի  պետություն  ապահովված  չէ  արտակարգ  բնույթիհանգամանքներից,  գնալով  ավելի  է  կարևորվում  և  արդիական  դառնում  գույքի  առգրավման կապակցությամբ առաջացող հարաբերությունների ուսումնասիրությունը։
 Սահմանադրության  31-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն՝  «Ոչ  ոքի  չի  կարելիզրկել  սեփականությունից,  բացառությամբ  դատական  կարգով`  օրենքով  նախատեսված դեպքերի»։
  Սահմանադրության 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասի մեկնաբանությունիցբխում  է,  որ  անձն  իր  սեփականությունից  կարող  է  զրկվել  բացառապես  օրենքովնախատեսված  դեպքերում,  այլ  կերպ  ասած՝  օրենքով  պետք  է  հստակ  ամրագրումստանան  սեփականությունից  անձին  զրկելու  հիմքերը,  ընդ  որում՝  անձը  կարող  է  սեփականությունից զրկվել միայն դատական կարգով։
 Սեփականության իրավունքի պաշտպանությանն ուղղված երաշխիքների առկայությունն  առաջին  հերթին  կարևորվում  է  սեփականության  իրավունքի  դադարմանժամանակ։
   Սեփականության  իրավունքի  դադարման  եղանակները  կարելի  է  դասակարգել` ելնելով նրանից, թե սեփականության իրավունքը դադարել է սեփականատիրոջ կամքով, թե նրա կամքից անկախ, կամ նրա կամքին հակառակ։
  Հակառակ սեփականատիրոջ կամքի կամ նրա կամքից անկախ սեփականության իրավունքը կարող էդադարել միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում և սահմանված կարգով1։
 1  Տե′ս  Բարսեղյան  Տ.,  Հայաստանի  Հանրապետության  քաղաքացիական  իրավունք,  մաս  Ա,  3-րդ  հրատ.,Երևան, 2009, էջ 298։
 Գրականության  մեջ  արտահայտվել  են  տարբեր  տեսակետներ  «ռեկվիզիցիա»հասկացության վերաբերյալ։
  Ռեկվիզիցիան բնութագրվում է որպես քաղաքացիներիև  իրավաբանական  անձանց  սեփականության  իրավունքի  դադարման  ավանդականհիմք,  որը  կիրառվում  է  բացառապես  արտակարգ  բնույթ  կրող  հանգամանքներում,հասարակական շահերի նկատառումով և համարժեք փոխհատուցմամբ1։
 Ռեկվիզիցիան  սեփականության  իրավունքի  դադարման  հիմք  է,  որի  կիրառմանժամանակ  վերցված  սեփականությունը  օգտագործվում  է  արտակարգ  բնույթ  կրողհանգամանքների դեմ պայքարելու և դրանց վտանգավոր հետևանքները վերացնելուհամար2։
  Ռեկվիզիցիան (լայն իմաստով) դինամիկ իրավահարաբերությունների բարդհամակարգ է, ինչպես հանրային, այնպես էլ՝ մասնավոր իրավական բնույթի3։
 Օ. Վինոգրադովն առաջարկում է «ռեկվիզիցիա» հասկացության հետևյալ բնորոշումը.  «Դաշնային  օրենսդրությամբ  սահմանված  կարգով  արտակարգ  իրավիճակ,արտակարգ  կամ  ռազմական  դրություն  առաջանալու  դեպքում  գույքը,  անձի,  հասարակության  և  պետության  շահերից  ելնելով,  գործադիր  իշխանության  մարմիններիորոշմամբ  կարող  է  օտարվել  կամ  ժամանակավորապես  վերցվել  սեփականատիրոջից`  օրենքով  սահմանված  կարգով  և  պայմաններում`  գույքի  արժեքի  փոխհատուցմամբ (ռեկվիզիցիա)»4։
 Ռեկվիզիցիան  սեփականության  իրավունքի  դադարման  այնպիսի  հիմք  է,  որիկիրառումը  հանգեցնում  է  մեկ  անձի  մոտ  սեփականության  իրավունքի  դադարման,միաժամանակ այլ անձի մոտ սեփականության իրավունքի ծագման5։
 Վ.  Սիտյուգինայի  կարծիքով՝  ռեկվիզիցիան  մի  կողմից  սեփականության  իրավունքի  դադարման,  մյուս  կողմից՝  ռեկվիզիցիայի  ենթարկված  գույքի  նկատմամբպետության սեփականության իրավունքի ձեռքբերման ածանցյալ հիմք է6։
 ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  (այսուհետ`  ՀՀ  քաղ.  օր.)  285-րդ  հոդվածի  1-ինմասի  համաձայն՝  «Տարերային  աղետների,  տեխնոլոգիական  վթարների,  համաճարակների դեպքում և արտակարգ բնույթ կրող այլ հանգամանքներում գույքը կարող էoրենքով  սահմանված  պայմաններում  և  կարգով,  պետական  մարմինների  որոշմամբ,վերցվել  սեփականատիրոջից`  ի  շահ  հասարակության`  դրա  արժեքը  վճարելու  պայմանով  (ռեկվիզիցիա)»։
   Անդրադառնանք  Սահմանադրության  31-րդ  հոդվածի  2-րդմասով  ամրագրված  դրույթին`  դիտարկելով  այն  ռեկվիզիցիայի  կիրառման  համատեքստում։
  ՀՀ քաղ. օր.-ի 285-րդ հոդվածը Սահմանադրության 31-րդ հոդվածի 2-րդմասում  ամրագրված  դրույթի  համատեքստում  դիտարկելիս  պարզ  է  դառնում,  որօրենքում պետք է ամրագրում ստանան ռեկվիզիցիայի կիրառման կոնկրետ դեպքերը,այն հիմքերը, որոնց պարագայում հնարավոր է կիրառել ռեկվիզիցիա։
  Այսինքն, Սահմանադրությունը հստակ պահանջ է առաջադրում՝ համապատասխան օրենքով կոնկրետ  սահմանելու  այն  դեպքերը,  որոնց  առկայության  պարագայում  հնարավոր  է  անձին զրկել սեփականությունից, այդ թվում՝ ռեկվիզիցիայի կիրառմամբ պայմանավորված անձին իր սեփականությունից զրկելու պարագայում։
 1  Տե′ս  Горбачев  Д.,  Конституционные  гарантии  охраны  права  собственности,  “Хозяйство  и  право”,  1997,հասանելի էր՝ http։
 //www.juristlib.ru/book_337.html։
 2  Տե′ս  Таскин  Н.,  Реквизиция  как  один  из  случаев  принудительного  прекращения  права  собственности  наземельные участки, “Юрист”, 2003, N 3, հասանելի էր՝ http։
 //www.lawmix.ru/comm/4148։
 3 Տե′ս Афанасьева Е., Реквизиция։
  гражданско-правовой аспект, автореф. дис. к.ю.н., Томск, 2009, էջ 105։
 4  Տե′ս  Виноградов  О.,  Реквизиция  как  особое  юридическое  основание  прекращения  права  собственности,“Хозяйство и право”, 2008, N 12 (383), էջ 85։
 5 Տե′ս “Гражданское право. Часть первая”, учебник, под ред. А. Калпина, А. Масляева, Москва, 1997, էջ 244245։
 6 Տե′ս Сытюгина В., Реквизиция։
  проблемы правового регулирования, “Юридическая наука”, 2011, N 2, էջ 74,հասանելի էր՝ http։
 //cyberleninka.ru/article/n/rekvizitsiya-problemy-pravovogo-regulirovaniya։
 Թեև  ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  285-րդ  հոդվածի  դրույթներն  ուղղված  են  առգրավման  կապակցությամբ  առաջացող  հարաբերությունների  իրավական  կարգավորմանը,  սակայն  ՀՀ  քաղ.  օր.-ը,  ըստ  էության,  սահմանում  է  միայն  ռեկվիզիցիայի  կիրառմամբպայմանավորված  հարաբերությունների  իրավական  կարգավորմանն  ուղղված  ընդհանուր դրույթներ` իր հերթին հղում կատարելով այլ իրավական ակտի, որով պետք էհստակ  սահմանվեն  առգրավման  հիմքերը,  պայմանները,  կարգը  և  այլ  հարցեր։
   Ցավոք,  պետք  է  արձանագրել,  որ  մինչ  օրս  չի  ընդունվել  համապատասխան  օրենք,  որիմիջոցով համապարփակ իրավական կարգավորում կստանան վերոնշյալ հարցերը։
 Սեփականությունից  զրկելու  հիմքերին  վերաբերող  օրենքը  սահմանադրականլինելու  համար  հստակությամբ  պետք  է  ձևակերպի  համապատասխան  իրավականընթացակարգերը,  «օրենքով  նախատեսված  դեպքերում»  սեփականությունից  անձանց զրկելու՝ պետության իրավունքի իրականացման հիմքերը և պայմանները1։
 Արտակարգ բնույթ կրող հանգամանքների վրա հասնելու դեպքում ՀՀ քաղ. օր.-ի285-րդ  հոդվածով  սահմանված  պահանջներով  առաջնորդվելը  չի  կարող  դիտարկվելորպես բավարար իրավական հիմք՝ սեփականատիրոջից գույքը վերցնելու համար, ևկհանգեցնի  Սահմանադրությամբ  ամրագրված  պահանջների  խախտման։
   Սեփականության իրավունքի անձեռնմխելիության սահմանադրական սկզբունքն առաջին հերթին ենթադրում է, որ անձը սեփականության իրավունքից կարող է զրկվել միայն այնպիսի հիմքերով, որոնք  ուղղակիորեն նախատեսված  են օրենքի մակարդակ ունեցողիրավական ակտերով2։
  Դրանից հետևում է, որ անհրաժեշտ է ընդունել ռեկվիզիցիայիվերաբերյալ  առանձին  օրենք,  որի  միջոցով  բավարար  հստակությամբ  կսահմանվենռեկվիզիցիայի  կիրառման  իրավական  ընթացակարգերը,  մանրամասն  կարգավորումկստանան այն հարցերը, որոնք վերաբերում են ռեկվիզիցիայի կիրառման պայմաններին,  այն  գույքին,  որը  կարող  է  ի  շահ  հասարակության  հարկադրաբար  վերցվել,  սեփականատիրոջը  տրվող  փոխհատուցման  հարցերին  և  այլն,  ինչը  կնպաստի  սեփականատիրոջ իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությանը։
 Սահմանադրության  31-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  տառացի  մեկնաբանությունիցբխում  է,  որ  անձին  սեփականությունից  կարող  է  զրկել  միայն  դատարանը`  օրենքովսահմանված  դեպքերում։
   Սահմանադրության  31-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասը  սեփականությունից զրկելու բոլոր հնարավոր տարբերակները հայտարարում է ապօրինի՝ բացի օրենքով նախատեսված դեպքերից և դատական կարգով իրականացվածներից3։
 Վերլուծենք վերը նշված նորմը ՀՀ քաղ. օր.-ի 285-րդ հոդվածի համատեքստում։
 ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  285-րդ  հոդվածի  մեկնաբանությունից  բխում  է,  որ  գույքը  կարող  էվերցվել  սեփականատիրոջից  ոչ  միայն  դատարանի,  այլև  պետական  իրավասու  այլմարմինների  որոշմամբ։
   Սահմանադրությունը  «պետական  մարմիններ»  արտահայտության տակ սովորաբար նկատի ունի պետական իշխանության մարմիններին (Ազգային ժողով, Կառավարություն, արդարադատության մարմիններ)4, մինչդեռ Սահմանադրության 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասի վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ նմանիրավունք  կարող  է  վերապահվել  միայն  դատարանին`  որպես  արդարադատությունիրականացնող միակ մարմնի։
 Վերը նշված խնդրի կարգավորման վերաբերյալ գրականության մեջ արտահայտվում  են  տարբեր  տեսակետներ։
   Գ.  Գաջիևի  կարծիքով՝  գոյություն  ունեն  իրավական1 Տե′ս «Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեկնաբանություններ», խմբ.՝ Գ. Հարությունյանի, Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, էջ 366։
 2 Տե′ս նույն տեղում, էջ 365։
 3 Տե′ս նույն տեղում, էջ 368։
 4  Տե′ս  Այվազյան  Ն.,  Հայաստանի  Հանրապետության  սահմանադրական  իրավունք,  4-րդ  հրատ.,  Երևան,2008, էջ 434։
 նորմեր,  որոնք  նախատեսում  են  անձին  սեփականությունից  զրկելու  հնարավորություն  նաև  առանց  դատարանի  որոշման,  բայց  դա  չի հակասում  Սահմանադրությանպահանջներին,  քանի  որ  սեփականատերը  իրավունք  ունի  դատական  կարգով  բողոքարկելու սեփականությունից զրկելու վերաբերյալ ցանկացած ակտ1։
  Իրավաբանների  մեկ  այլ  խումբ  գտնում  է,  որ  եթե  «դատական  կարգով»  արտահայտությունը  մեկնաբանվի որպես ցանկացած ակտի հետագա բողոքարկման հնարավորություն, ապականտեսվեն  իրավունքների  և  ազատությունների  դատական  պաշտպանության  սահմանադրական երաշխիքները2։
 Մ. Մալեինի կարծիքով՝ արտադատական կարգով ռեկվիզիցիայի կիրառումը կարելի է, քանի որ պետական մարմինների կողմից գույքը վերցնելու մասին ժամանակինորոշում  չկայացնելու  դեպքում  անհնար  է  արագ  և  արդյունավետ  կանխարգելել  կամվերացնել արտակարգ իրավիճակների պատճառով առաջացած հետևանքները3։
 Հետաքրքիր է այս առումով Ն. Տասկինի տեսակետը ՌԴ քաղ. օր.-ի 242-րդ հոդվածի  վերաբերյալ4։
   Վերջինիս  կարծիքով՝  հոդվածում  օգտագործվող  «պետականմարմիններ» հասկացությունը ենթադրում է անձին սեփականությունից զրկելու հնարավորություն նաև վարչական կարգով, և հոդվածի վերլուծությունից կարելի է հանգել միայն այն եզրակացության, որ տեղական ինքնակառավարման մարմիններն իրավասու չեն՝ գույքի առգրավման վերաբերյալ որոշում կայացնելու5։
 Հաշվի առնելով առկա իրավակարգավորումը` հակված ենք այն տեսակետին, որՍահմանադրության 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսվում է միայն դատարանիորոշմամբ  անձին  սեփականությունից  զրկելու  հնարավորություն։
   Սակայն  պետք  չէանտեսել,  որ  արտակարգ  բնույթ  կրող  հանգամանքի  առաջացումն  ինքնին  պահանջում է անհապաղ այս կամ այն գործողությունն իրականացնելու անհրաժեշտություն,և  այս  դեպքում  ակնհայտ  է  դատարան  դիմելու  հետ  կապված  խնդիրների  առկայությունը։
   Ռեկվիզիցիայի  դեպքում  արտակարգ  իրավիճակը  կարող  է  անհնարին  դարձնել նաև դատարան դիմելու հնարավորությունը6։
 Մի պահ պատկերացնենք՝ ՀՀ-ում առկա է որևէ համաճարակի տարածման ռեալվտանգ,  և  եթե  անհապաղ  չձեռնարկվեն  համապատասխան  միջոցներ,  այն  կարող  էժամերի  ընթացքում  տարածվել  և  վտանգել  հազարավոր  մարդկանց  կյանքեր։
   Այսպարագայում մի կողմից պետք է նախատեսվեն երաշխիքներ` ուղղված սեփականատիրոջ  իրավունքների  պաշտպանությանը`  միաժամանակ  նախատեսելով  այնպիսիընթացակարգեր,  որոնք  սեփականատիրոջ  իրավունքները  չոտնահարելով  հանդերձկապահովվեն  արտակարգ  բնույթ  կրող  հանգամանքներում  ռեկվիզիցիայի  ժամանակին  և  արդյունավետ  կիրառումը,  հակառակ  պարագայում  ռեկվիզիցիայի  կիրառումըդառնում է անարդյունավետ և ոչ նպատակահարմար։
 Սահմանադրության  31-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասում  այս  ասպեկտով  հաշվի  չենառնվել ռեկվիզիցիայի կիրառման առանձնահատկությունները։
  Կարծում ենք` ռեկվիզիցիայի պարագայում գույքը սեփականատիրոջից վերցնելու իրավունք կարող է վերապահվել ՀՀ առողջապահության նախարարությանը (համաճարակների և առողջա1  Տե′ս  Гаджиев  Г.,  Конституционные  гарантии  предпринимательской  деятельности,  “Хозяйство  и  право”,1995, N 8, էջ 30։
 2 Տե′ս Кочура В.,  Изъятие  имущества  у  собственника  без  решения  суда,  “Хозяйство  и  право”, 1996,  № 8, էջ83-84։
 3 Տե′ս Виноградов О., էջ 88-89։
 4  Նշենք,  որ  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  285-րդ  հոդվածը  ՌԴ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  242-րդհոդվածի վերարտադրությունն է։
 5 Տե′ս Таскин Н.։
 6  Տե′ս  Կարապետյան  Ն.,  Ռեկվիզիցիան`  որպես  հասարակության  և  պետության  կարիքների  համարսեփականության օտարման հիմք, «Պետություն և իրավունք», 2009, N 4 (46), էջ 55։
 պահության ոլորտին առնչվող այլ հանգամանքների դեպքում) և ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարությանը (տարերային աղետների, վթարների և համանման այլհանգամանքների դեպքում)։
  Որոշ հեղինակներ կարծում են, որ նպատակահարմար էփոփոխության  ենթարկել  Սահմանադրության  հոդվածը`  այն  շարադրելով  հետևյալխմբագրությամբ. «Ոչ ոք չի կարող զրկվել սեփականությունից այլ կերպ, քան դատարանի որոշմամբ` բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի»1։
 Յու. Տոլստոյը ևս գտնում է, որ սահմանադրության հոդվածը պետք է ձևակերպելհետևյալ  կերպ.  «….դատարանի  որոշմամբ,  բացառությամբ  օրենքով  նախատեսվածդեպքերի։
  Գույքը վերցնելու մասին որոշումը կարող է բողոքարկվել դատական  կարգով»։
   Ա.  Մանուկյանը  գտնում  է,  որ  սահմանադրական  նորմը  չի  համապատասխանում  հասարակության  տնտեսական  պայմաններին,  իսկ  դատարանները  պատրաստչեն այդպիսի օպերատիվությամբ քննարկել բոլոր վեճերը2։
 Ռեկվիզիցիային  վերաբերող  դրույթներ  տեղ  են  գտել  նաև  ՀՀ  հողային  օրենսգրքում (այսուհետ` ՀՀ հող. օր.)։
  ՀՀ հող. օր.-ի 105-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝«Տարերային աղետների, վթարների, համաճարակների և արտակարգ բնույթ կրող այլհանգամանքների դեպքում հողամասը կամ դրա մասը պետական մարմնի որոշմամբկարող է վերցվել սեփականատիրոջից` ի շահ հասարակության` դրա արժեքը վճարելու պայմանով (ռեկվիզիցիա)»։
  ՀՀ հող. օր.-ում, որպես արտակարգ բնույթ կրող հանգամանք (ի թիվս այլ հանգամանքների), նախատեսվում են «վթարները», ի տարբերություն ՀՀ քաղ. օր.-ի 285-րդ հոդվածի, որի 1-ին մասում օգտագործվում է «տեխնոլոգիական  վթարներ»  հասկացությունը։
   Այսինքն,  ՀՀ  հող.  օր.-ը,  ի  տարբերություն  ՀՀքաղ.  օր.-ի,  չի  սահմանափակվում  միայն  տեխնոլոգիական  վթարները  որպես  արտակարգ  բնույթ  կրող  հանգամանք  դիտարկելով,  այլ  որպես  այդպիսին  է  դիտարկումնաև  վթարների  այլ  տեսակները։
   Այս  առումով  առավել  համապարփակ  իրավակարգավորում է նախատեսել ՀՀ հող. օր.-ը, քանի որ որպես արտակարգ բնույթ կրող հանգամանք կարող են դիտարկվել ոչ միայն տեխնոլոգիական վթարները, այլ նաև վթարների  այլ  տեսակներ  (օրինակ՝  արտադրական,  ռադիացիոն  և  այլն)։
   Հաշվի  առնելովվերը նշվածը` կարծում ենք, որ ՀՀ քաղ. օր-ի 285-րդ հոդվածի 1-ին մասի «տեխնոլոգիական վթարների» բառերը անհրաժեշտ է փոխարինել «վթարների» բառով։
 ՀՀ  հող.  օր.-ի  105-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի  համաձայն՝  «Սույն  հոդվածի  1-ին  կետում  նշված  հանգամանքները  վրա  հասնելու  դեպքերում,  եթե  բացակայում  է  հողամասի կամ դրա մասի ռեկվիզիցիայի անհրաժեշտությունը, հողամասը կամ դրա մասըժամանակավորապես, այդ հանգամանքների գործողության ժամանակահատվածում,կարող  է  օգտագործվել  պետության  կամ  համայնքների  կարիքների  համար`  այդ  հողամասի  սեփականատիրոջ  իրավունքների  ժամանակավոր  սահմանափակման  հետկապված վնասների հատուցմամբ»։
  Հողային օրենսդրությամբ նախատեսված ռեկվիզիցիայի  կարգավորմանն  ուղղված  հոդվածում  նման դրույթի  առկայությունը  տարաբնույթ  մեկնաբանությունների  տեղիք  է  տվել։
   Ս.  Բոգոլյուբովի  կարծիքով  հողայինօրենսդրությունը նախատեսում է ռեկվիզիցիայի 2 տեսակ` 1) հողամասը կարող է ժամանակավորապես  վերցվել  սեփականատիրոջից`  վտանգավոր  հետևանքների  կանխարգելման  համար,  և  հետագայում  վերադարձվել  սեփականատիրոջը  (օրինակ՝տարբեր  համաճարակների  և  նմանատիպ  այլ  դեպքերում),  2)  հողամասը  կարող  էհարկադրաբար  վերցվել  սեփականատիրոջից  (համապատասխան  վճարմամբ)  կամվերջինիս ցանկությամբ փոխարինվել համարժեք հողամասով3։
 1 Տե′ս “Гражданское право”, учебник, т. 1, под ред. А. Сергеева, Ю. Толстого, 4-е изд., Москва, 2005, էջ 368։
 2 Տե′ս նշված հեղինակների կարծիքները՝ ըստ Կարապետյան Ն., էջ 55։
 3  Տե′ս  “Комментарий  к  Земельному  кодексу  Российской  Федерации”,  под  ред.  С.  Боголюбова,  Е.  Мининой,Москва, 2002, հասանելի էր՝ http։
 //www.lawmix.ru/commlaw/1791։
 Իրավաբանների  մեկ  այլ  խումբ  գտնում  է,  որ  հողամասը  կամ  դրա  մասը  ժամանակավորապես, արտակարգ բնույթ կրող հանգամանքների գործողության ժամանակահատվածում օգտագործելը, այդ հողամասի սեփականատիրոջ իրավունքների ժամանակավոր  սահմանափակման  հետ  կապված  վնասների  հատուցմամբ,  չի  կարողհամարվել  ռեկվիզիցիայի  ինքնուրույն  տեսակ։
   Այս  տեսակետն  արտահայտել  է  Ն.Տասկինը, ով գտնում է, որ իրականում հնարավոր են այնպիսի դեպքեր, երբ առաջանում է ոչ թե հողամասը հարկադիր կարգով վերցնելու, այլ ժամանակավորապես օգտագործելու  անհրաժեշտություն`  առանց  սեփականության  իրավունքի  դադարման,օրինակ՝ հողամասի օգտակար հատկությունների պահպանման նպատակով1։
 Գրականության  մեջ  արտահայտված  մեկ  այլ  տեսակետի  համաձայն  գոյությունունի ակնհայտ անհամապատասխանություն քաղաքացիական և հողային օրենսդրությամբ նախատեսված ռեկվիզիցիայի կարգավորմանն ուղղված նորմերի միջև, որը չիկարող արդարացվել նրանով, թե հողային օրենսգիրքը նախատեսում է հողամասերիգույքային շրջանառության հատուկ իրավական կարգավորում2։
 Վերլուծելով  նշված  դիրքորոշումները՝  մենք  նույնպես  այն  կարծիքին  ենք,  որ  ՀՀհող.  օր.-ի  105-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասով  նախատեսված`  հողամասը  կամ  դրա  մասըժամանակավորապես  արտակարգ  բնույթ  կրող  հանգամանքների  գործողության  ժամանակ  պետության  կամ  համայնքների  կարիքների  համար  օգտագործելը  չի  կարողդիտարկվել որպես ռեկվիզիցիայի երկրորդ տեսակ՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ.1.   ՀՀ  հող.  օր.-ի  105-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի  վերլուծությունից  բխում  է,  որ  հողամասը (կամ դրա մասը) վերցվում է ժամանակավորապես պետության կամհամայնքների  կարիքների  օգտագործման  նպատակով,  մինչդեռ  ռեկվիզիցիայի  դեպքում  գույքը  վերցնելը  չի  սահմանափակվում  ժամանակով  և  դրաօգտագործման հնարավորությամբ։
 2.   Ռեկվիզիցիան  հանդիսանում  է  սեփականության  իրավունքի  դադարմանհիմք,  մինչդեռ  ՀՀ  հող.  օր.-ի  105-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասում  հստակ  նշվում  է,որ այս դեպքում տեղի է ունենում ոչ թե սեփականության իրավունքի դադարում, այլ դրա ժամանակավոր սահմանափակում։
 3.   ՀՀ հող. օր.-ի 105-րդ հոդվածի 3-րդ մասում հստակ շեշտադրվում է այն հանգամանքը,  որ  հողամասը  ժամանակավորապես  կարող  է  օգտագործվել  պետության  կամ  համայնքների  կարիքների  համար  այն  դեպքում,  երբ  բացակայում է հողամասի (կամ դրա մասի) ռեկվիզիցիայի անհրաժեշտությունը։
 Ռեկվիզիցիայի կիրառման պարագայում առավել հիմնարար նշանակություն ունիսեփականատիրոջը տրվող հատուցման իրավական կարգավորման խնդիրը։
  ՀՀ քաղ.օր.-ում այս խնդրին նվիրված է միայն  285-րդ հոդվածի 1-ին մասը, որը սահմանում է,որ  գույքը  կարող  է  վերցվել  սեփականատիրոջից  միայն  դրա  արժեքը  վճարելու  պայմանով,  իսկ  նույն  հոդվածի  2-րդ  մասը  սահմանում  է,  որ  սեփականատերը  կարող  էդատարանում վիճարկել հարկադրաբար վերցված գույքի հատուցման արժեքի չափը։
 ՀՀ քաղ. օր.-ի 285-րդ  հոդվածի 1-ին մասի վերլուծությունից կարող ենք  հանգելհետևյալ եզրակացությանը.1.  Ռեկվիզիցիա կիրառելիս նախատեսվում է սեփականատիրոջը ոչ միայն նախնական, այլև հետագա փոխհատուցում տրամադրելու հնարավորություն։
 2.   ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսդրությամբ  չի  կոնկրետացվում,  որ  խոսքը  սեփականատիրոջը  տրվող  «համարժեք  փոխհատուցման»  մասին  է,  քանի  որօրենսդրությամբ առաջադրվում է միայն գույքի արժեքը վճարելու պահանջ։
 1 Տե′ս Таскин Н.։
 2 Տե′ս Ромадин М., Проблемы применения реквизиции земельных участков в свете нового Земельного кодексаРФ, “Мир права”, 2003, № 3, հասանելի էր՝ http։
 //uristy.ucoz.ru/publ/15-1-0-745։
 Ռեկվիզիցիայի  կիրառման  պարագայում  սեփականատիրոջը  ոչ  միայն  նախնական,  այլև  հետագա  հատուցում  տրամադրելու՝  օրենքով  ամրագրված  հնարավորությունը  թելադրված  է  օբյեկտիվ  անհրաժեշտությամբ,  քանի  որ  այն  կիրառվում  է  արտակարգ  բնույթ  կրող  հանգամանքների  առաջացման  պարագայում,  երբ  բարդանումէ սեփականատիրոջը նախնական հատուցման տրամադրման ապահովումը։
 Ինչ վերաբերում է  ՀՀ օրենսդրությամբ  միայն գույքի  արժեքը վճարելու պահանջառաջադրելուն,  կարծում  ենք`  այն  չի  բխում  սեփականատիրոջ  շահերից,  քանի  որգույքի արժեքի չափով սեփականատիրոջը հատուցում տրամադրելը բավարար երաշխիք  չէ  վերջինիս  իրավունքների  լիարժեք  պաշտպանության  համար։
   Գույքի  արժեքիչափով  փոխհատուցման  տրամադրման  պարագայում  պետք  է  հաշվի  առնվեն  ոչ  միայն  գույքի  շուկայական  արժեքի  չափով  անձին  փոխհատուցում  տրամադրելու  անհրաժեշտությունը,  այլև  այն  վնասները  հատուցելու  անհրաժեշտությունը,  որոնք  սեփականատերը կրել է համապատասխան գույքը վերցնելու պատճառով։
 Գույքի  առգրավման  պարագայում  սեփականատիրոջը  տրվող  փոխհատուցմանիրավական կարգավորման վերաբերյալ տարբեր հեղինակների կողմից առաջադրվելեն  տարբեր  տեսակետներ,  որոնք  հիմնականում  հանգել  են  այն  եզրակացության,  որռեկվիզիցիային  նվիրված  օրենսդրության  դրույթների  կիրառումը  պահանջում  է  հատուկ  իրավական  ակտի  կամ  քաղաքացիական  օրենսդրության  մեջ  համապատասխան փոփոխություններ կատարելու անհրաժեշտություն1։
 ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  285-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի  համաձայն՝  «Անձը,  ում  գույքը  հարկադրաբար  վերցվել  է,  իրավունք  ունի  պահանջել,  որ  իրեն  վերադարձվի  պահպանված գույքը, եթե վերացել են այն հանգամանքները, որոնց կապակցությամբ կատարվել է ռեկվիզիցիա»։
  Հարկ է նշել, որ ՀՀ քաղ. օր.-ի 285-րդ հոդվածում բացակայում ենդրույթներ  այն  մասին,  թե  ինչպես  պետք  է  լուծվեն  փոխհատուցման  տրամադրմանհետ  կապված  հարցերը  սեփականատիրոջ  կողմից  գույքը  հետ  վերադարձնելու  պահանջ ներկայացնելու և այն հետ վերադարձնելու պարագայում։
 Քննարկենք հետևյալ հնարավոր տարբերակները.1.   Սեփականատիրոջը  տրվում  է  նախնական  հատուցում,  և  նա  հետագայումպահանջում է իրեն վերադարձնել պահպանված գույքը, 2.  Սեփականատիրոջը  նախնական  հատուցում  չի  տրվում,  վերանում  են  այնհանգամանքները,  որոնց  կապակցությամբ  կիրառվել  է  ռեկվիզիցիան,  և  սեփականատերը պահանջում է իրեն վերադարձնել պահպանված գույքը, 3.  Սեփականատիրոջը տրվում է հետագա փոխհատուցում, միաժամանակ նաևպահպանված  է  լինում  ռեկվիզիցիայի  կիրառմամբ  պայմանավորված,  սեփականատիրոջից վերցված գույքը, և սեփականատիրոջ կողմից պահանջ է ներկայացվում այն հետ վերադարձնելու մասին։
 Երրորդ  տարբերակի  պարագայում,  երբ  սեփականատիրոջը  տրվում  է  հետագահատուցում, վերջինս այլևս իրավունք չպետք է ունենա պահանջել՝ հետ վերադարձնելու պահպանված գույքը, այլ կերպ ասած՝ հետագա հատուցում տալն անձին պետք էզրկի  գույքը  հետ  պահանջելու  հնարավորությունից՝  հաշվի  առնելով,  իհարկե,  այնհանգամանքը,  որ  անձն  իրավունք  ունի  պահանջել  նաև  իրեն  հատուցել  գույքի  օգտագործման ժամանակահատվածում իր կրած վնասները (առկայության դեպքում)։
 Ն. Կարապետյանի կարծիքով՝ հետագա փոխհատուցում ստանալն անձին պետքէ զրկի գույքը բնեղենով ստանալու իրավունքից2 ։
 1 Տե′ս Малеина М., Реквизиция. Комментарий к статье 242 Гражданского кодекса РФ, “Журнал российскогоправа”, 2006, № 8, հասանելի էր՝ http։
 //www.juristlib.ru/book_3118.html։
 2 Տե′ս Կարապետյան Ն., էջ 59։
 Առաջին  տարբերակի  դեպքում  սեփականատերը  պարտավորվում  է  վերադարձնել  իրեն  տրված  փոխհատուցումը`  հաշվանցելով  իր  կրած  վնասները  (առկայությանդեպքում)։
  Ն. Տասկինը արդարացի է համարում Մ.  Մասևիչի արտահայտած այն տեսակետը, որ գույքը սեփականատիրոջը վերադարձնելու պարագայում վերջինս պետքէ վերադարձնի իրեն տրված փոխհատուցումը` հաշվի առնելով հասարակության կամպետության  կարիքների  համար  գույքի  օգտագործման  ժամանակահատվածում  դրաարժեքի  նվազեցումը1։
   Այս  պարագայում  պետք  է  ղեկավարվել  ռեստիտուցիայի  կամանհիմն հարստացման ընդհանուր կանոններով (ՀՀ քաղ. օր., 1094-րդ հոդված)2։
 Երկրորդ  տարբերակի  պարագայում,  երբ  սեփականատիրոջը  պետք  է  տրամադրվի հետագա հատուցում, բայց այն դեռ չի տրամադրվել, սեփականատերը իրավունք ունի պահանջել իրեն վերադարձնել պահպանված գույքը, տրամադրել հատուցում  նաև  իր  կրած  վնասների  համար  (առկայության  դեպքում)։
   Այն  դեպքում,  երբփոխհատուցումը  նախնական  չէ,  նախկին  սեփականատերը  իրավունք  ունի  պահանջել նաև ՀՀ քաղ. օր.-ի 411-րդ հոդվածով նախատեսված տոկոսները3։
 Ռեկվիզիցիայի  կիրառման  պարագայում  փոխհատուցումների  իրավական  կարգավորման հետ կապված մյուս խնդիրը բաց թողնված օգուտը հատուցելու հարցն է։
 Որոշ  հեղինակների  կարծիքով՝  բաց  թողնված  օգուտը  հատուցելու  պահանջ  ներկայացնելը  օրինական  է  միայն  այն  պարագայում,  երբ  անձը  կրել  է  վնասներ  օրենքիխախտմամբ  կիրառված  ռեկվիզիցիայի  պարագայում4։
   Ա.  Մանուկյանի  արտահայտած  տեսակետի  համաձայն՝  բաց  թողնված  օգուտը  ենթակա  է  հատուցման  բոլորդեպքերում5։
 Մենք համաձայն ենք այն տեսակետին, որ ՀՀ քաղ. օր.-ի 17-րդ հոդվածում խոսվում  է  իրավունքի  խախտմամբ  պատճառված  վնասների  հատուցման  մասին,  այսինքն՝ ընդգծվում է, որ վնասների հատուցումը կիրառելի է  քաղաքացիաիրավականցանկացած խախտման դեպքում6։
 Գույքի առգրավման կապակցությամբ առաջացող հարաբերությունների իրավական  կարգավորմանը  նվիրված  սույն  աշխատանքի  շրջանակում  կատարված  վերլուծությունները վկայում են այն մասին, որ դեռևս չի ձևավորվել ռեկվիզիցիայի կիրառման  կապակցությամբ  առաջացող  հարաբերությունների  կարգավորմանն  ուղղվածօրենսդրական  դաշտ,  իսկ  առկա  իրականության  վերլուծությունը  վկայում  է  այն  մասին,  որ  գոյություն  ունեն  իրավական  կարգավորման  բազմաթիվ  բացեր,  որոնք  հրատապ լուծման կարիք ունեն։
 1 Տե′ս Таскин Н.։
 2  Տե′ս  Կարապետյան  Ն.,  Սեփականության  անձեռնմխելիության  սկզբունքը  քաղաքացիական  իրավունքում, ատեն., Երևան, 2010, էջ 154-155։
 3 Տե′ս նույն տեղում, էջ 155-156։
 4 Տե′ս Таскин Н.։
 5 Տե′ս նույն տեղում։
 6  Տե′ս  Բարսեղյան  Տ.,  Գույքային  պատասխանատվության  ինստիտուտի  էվոլյուցիան  և  արդիականհիմնահարցերը, Երևան, 2006, էջ 149։
 Շուշանիկ ՂուկասյանՌԵԿՎԻԶԻՑԻԱՆ` ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԴԱԴԱՐՄԱՆ ՀԻՄՔԲանալի բառեր՝ ռեկվիզիցիա, սեփականության իրավունքի հարկադիր դադարում, հողամասիկամ դրա մասի ռեկվիզիցիա, արտակարգ բնույթ կրող հանգամանք, տարերային աղետ, վթար,փոխհատուցումների իրավական կարգավորման հիմնախնդիր գույքի առգրավման դեպքում։

Ռեկվիզիցիան  սեփականության  իրավունքի  հարկադիր  դադարման  հիմք  է,  որը  կիրառվում է արտակարգ բնույթ կրող հանգամանքների դեպքում, երբ անհրաժեշտություն է առաջանում  վերցնել  սեփականատիրոջը  պատկանող  գույքն  առաջնահերթ  և  հրատապ  խնդիրների  լուծման  նպատակով։
   Գործող  օրենսդրության  վերլուծությունը  վկայում  է  այն  մասին,  որ  այս  ոլորտում  բացակայում է  համապարփակ  իրավական  կարգավորումը։
  Կարգավորում  չեն ստացել  ռեկվիզիցիայի  կիրառման  կարգի  և  պայմանների,  գույքն  առգրավելու  իրավունք  ունեցող  մարմինների, սեփականատիրոջը տրվող փոխհատուցման և այլ հարցեր։
    Աշխատանքում  հիմնավորվել  է  ռեկվիզիցիայի  վերաբերյալ  առանձին  օրենքի  ընդունման  անհրաժեշտությունը,  քննարկվել  են  ռեկվիզիցիայի  կիրառման  կարգի,  սեփականատիրոջը  տրվող  փոխհատուցման  հետ  կապված  հարցերը,  և  ներկայացվել  են  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքում համապատասխան փոփոխություններ ու լրացումներ կատարելու առաջարկներ։
