ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԱՆՀԵՏԱՈՈՒԹՅԱՆ GEՐԻ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴՐԻ ՄԱՍԻՆ ՀՀ բուսականությունը շատ բազմազան է (նկ. 1), ինչը պայմանավորված է ՀՀ եզակի աշխարհագրական դիրքով, երկրաբանական զարգացման առանձնահատկություններով, ռելիեֆի բարդությամբ և կլիմայական պայմանների խայտաբղետությամբ:  Հայաստանը միջանկյալ տեղ է գրավում կովկասյան երկու ֆլորիստիկական «Իրանահայ գավառների» շարքում:   Կովկասյան հսկայական նահանգը բնութագրվում է բուսականության մեսոֆիլ տեսակներով (անտառներ և մարգագետիններ), իսկ իրանահայ նահանգը ՝ չոր տեսակներ (անապատ, կիսաանապատ, ֆրիգանոիդային բուսականություն, ինչպես նաև տերագակտիկական տափաստաններ):   Հայաստանի Հանրապետության սահմաններում իրանահայ նահանգը ներառում է Միջին Արաքսի դեպրեսիան իր լանջերով, Արփա գետի ավազանը և Մեղրու տարածաշրջանի հարավային մասը [1, 2]: Կովկասը և իրանահայ գավառների փոխազդեցությունը ստեղծեցին մեծ եղջերաթաղանթի համայնքներ, որոնց բաշխումը ենթակա է ուղղահայաց գոտիավորման օրենքի:  Մեր հանրապետությունում գործում է բարձր բուսականության 7 գոտի:  Ստորին գոտիները զբաղեցնում են անապատներն ու կիսաանապատները, բարձրերը ՝ ալպյան բուսականությունը, և դրանց թվում կան տափաստաններ, անտառներ, մարգագետիններ և բուսականության այլ տեսակներ: Houseերմոցային էֆեկտի ազդեցության տակ ջերմաստիճանը բարձրանում է, մթնոլորտային տեղումները նվազում են, ինչի արդյունքում հանրապետության լանդշաֆտային գոտիները աստիճանաբար վեր են գաղթում:  Եթե ​​մութ է: Առաջին հազարամյակում անապատային բուսականության գոտին կազմում էր ՀՀ տարածքի մոտ 0,3% -ը, այնուհետև 1998 թ.-ին: Ըստ տվյալների ՝ այն գրեթե եռապատկվել է և կազմում է ՀՀ տարածքի մոտ 0,8% -ը:  Գնահատվում է, որ անապատային բուսականության տարածքը կկազմի Հայաստանի Հանրապետության տարածքի 5% -ը (նկ. 3) [4]:  Կիսաանապատային բուսականության գոտին մութ է: կազմում էր ՀՀ տարածքի մոտ 4,4% -ը, ապա 1998 թ. Ըստ տվյալների ՝ այն հասել է մինչեւ 15% -ի:  Ըստ կանխատեսումների, կիսաանապատային բուսականության գոտու տարածքների աճ է սպասվում, այն կհասնի մոտ 17% -ի (նկ. 2):  Անապատ-կիսաանապատային բուսականության գոտիներում, որտեղ ապրում է Հանրապետության բնակչության մեծ մասը, տեղումների նվազման պատճառով խոնավության գործակիցը կնվազի:  Գոլորշիացման կրճատումն իր հերթին կհանգեցնի ջերմաստիճանի բարձրացման:   Քիչ թաքնված ջերմությունը ծախսվելու է գոլորշիացման վրա, ինչը կբարձրացնի հողի մակերեսի ջերմաստիճանը:  Այս ամենն իր հերթին կհանգեցնի մի շարք բուսական համայնքների ոչնչացման կամ վերափոխման:   Եթե ​​մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում անապատ-կիսաանապատային բուսականության գոտին զբաղեցնում էր 700-800 մ, ապա այժմ նրա սահմանը 1200-1300 մ բարձրության վրա է, և կանխատեսվում է անապատ-կիսաանապատային բուսականության գոտի բարձրանալ մինչեւ 14001500 մ (նկ. 2) [4]: Տափաստանային բուսականության գոտին մութ է: Առաջին հազարամյակում այն ​​կազմում էր ՀՀ տարածքի 15,2% -ը, իսկ այժմ ՝ 37% -ը:  Տափաստանային բուսականության գոտին ավելացել է անտառների հաշվին. վերջին տարածվում է 1600-1700 մ-ից 2400 մ (նկ. 2): Կանխատեսվում է, որ ջերմոցային էֆեկտի պատճառով տափաստանային բուսականության գոտին կտեղափոխվի մի քանի հարյուր մետր մինչև 2500-2600 մետր: Մթաa Առաջին հազարամյակում անտառները կազմում էին Հայաստանի Հանրապետության տարածքի մոտ 40,3% -ը, իսկ այժմ `6% -ը:   Ըստ կանխատեսումների, անտառային գոտին դժվար թե կրճատվի, եթե անտառահատումները չեն գերազանցի անտառապատման աշխատանքները (նկ. 3): Ալպյան գոտու մոտակայքում առաջին հազարամյակում այն ​​զբաղեցնում էր ՀՀ տարածքի 30.3% -ը, իսկ այժմ նրա տարածքը կազմում է մոտ 28.2%:   Կանխատեսվում է, որ ալպյան գոտու տարածքը կնվազի մինչև 22,5% (նկ. 3):   Ալպյան բուսականության գոտին նախկինում տարածվում էր շուրջ 2300-2400 մետրից մինչև 2800 մ, իսկ այժմ ՝ 2600-3000 մ:   Տափաստանների պատճառով ալպյան բուսականության գոտու տարածքը նվազել է:  Ըստ կանխատեսումների, ալպյան գոտուն հարող տարածքը կնվազի, կլինի վերևի միգրացիա:   Այն կտարածվի 2800-2900 մետրից 3200 մ բարձրությունների վրա, և դրանով կնվազի նրանց զբաղեցրած տարածքը (նկ. 2) [4]: Գծապատկեր 1. Հայաստանի բուսականության գոտիները [5] Ալպյան բուսական գոտին առաջին հազարամյակում այն ​​զբաղեցնում էր ՀՀ տարածքի մոտ 9,5% -ը, իսկ 1998 թ. Տվյալներով ՝ տարածքը նվազել է ՝ հասնելով 7,7% -ի: ,  Ըստ կանխատեսումների, ալպյան բուսականության գոտու տարածքը կրկին կնվազի 6.4% -ով:  Ալպյան գոտու տարածքի նվազման պատճառը լանդշաֆտների վերևի միգրացիան է:  Ներկայումս ալպյան գոտին տարածվում է 3000-3500 մ բարձրությունների վրա: Գծապատկեր 2. Հայաստանում բուսական աշխարհի տարածական տարածման դինամիկան [4] Նկար 3. ՀՀ Կարմիր գրքում ընդգրկված վտանգված բույսեր [4] Բուսական աշխարհի պաշտպանության խնդիրը կենսական նշանակություն ունի ամբողջ մարդկության համար:  Հայաստանի Հանրապետության ֆլորիստիկական հարստությունը ներառում է շուրջ 3600 բույս, և 1200 տեսակ մակաբուծական սունկ [6]:  Բույսերի տեսակների 123-ը էնդեմիկ են, որոնց պաշտպանության համար անհրաժեշտ են արդյունավետ միջոցառումներ:   Նման միջոցներից մեկը ՀՀ բույսերի «Կարմիր գիրքն» է:  «Բուսական աշխարհի մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն `« Հայաստանի Հանրապետության բույսերի կարմիր գրքի մասին »ՀՀ օրենքի 14-րդ հոդվածը, որը համապատասխանում է միջազգային պահանջներին, պարունակում է տեղեկություններ վտանգված հազվագյուտ բույսերի տեսակների կարգավիճակի, աշխարհագրական բաշխման, էկոլոգիական պայմանների, կենսաբանական առանձնահատկությունների մասին: , ընթացիկ կարգավիճակի և պահպանության միջոցառումները: Կարմիր գրքում գրառումը հիմնված է տեսակների քանակի ՝ բաշխման սահմանների կրճատման, կենսապայմանների վատթարացման մասին ՝ տվյալների վերացման վտանգի մասին [6]: ՀՀ բույսերի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակությունն ընդգրկում է ընդամենը 387 տեսակ, որոնց վիճակն առավել տագնապալի է, այդ թվում ՝ ոզնի Գարիելյան, փշոտ տանձ, թխկի նման, վառ դեղին հատապտուղ, գազազե, տարեկան զանգակ և այլն [7 ]  ՀՀ Կարմիր գրքի երկրորդ հրատարակության մեջ ընդգրկված բոլոր տեսակների վիճակի գնահատում և դրանց կատեգորիաների որոշումը կայացվել է միջազգային ընդունված ստանդարտների հիման վրա:  Տեսակների գնահատման ժամանակ հաշվի են առնվել ընդարձակ նոր նյութեր, որոնք կուտակվել են Կարմիր գրքի առաջին հրատարակությունից հետո 20 տարի շարունակ: ՀՀ բույսերի «Կարմիր գիրքը» պահելու կարգի համաձայն `ՀՀ« Կարմիր գիրք »պահող հանձնաժողովի նիստում քննարկվել է ՀՀ բույսերի« Կարմիր գիրքը », որն տվել է իր դրական եզրակացությունը:  ՀՀ բույսերի «Կարմիր գիրքը» հաստատվել է ՀՀ կառավարության կողմից 2010 թ. Հունվարի 29-ին: Թիվ 72-Ն առում որոշումը ներառում է 452 բույսերի և 40 տեսակի սնկերի նկարագրություն:   Բացի այդ, «Կարմիր գրքի» երկրորդ բաժինը տեղեկատվություն է տրամադրում 223 բույսերի տեսակների վերաբերյալ, որոնց վիճակը մտահոգիչ է, ինչպիսիք են մուշկը, հակինթ ատտրպատականյանը, վեներանավարները, թեփի բաժանարարը, սոխ ակակա, հովանոց դեղին, կոճղարմատը, վրացական այծը [6]: ՀՀ «Կարմիր գրքի» երկրորդ հրատարակությունում աճել է բույսերի քանակը, բայց միևնույն ժամանակ «Կարմիր գրքի» առաջին հրատարակության ցուցակում բույսերի շատ տեսակներ որոշ պատճառներով չեն ընդգրկվել:   Նման բույսերի տեսակների թիվը հասնում է 160-ի:   Բույսերի այս տեսակները մի շարք պատճառներով չեն ընդգրկվել Կարմիր գրքի երկրորդ հրատարակությունում: Ներկայումս աշխարհում «Կարմիր գրքին» զուգահեռ գործում է այսպես կոչված «Կանաչ գիրքը»:   Բույսերը, որոնք ժամանակին ընդգրկվել են «Կարմիր գիրք» ցուցակում, որոշակի բարելավմամբ, ընդգրկվել են «Կանաչ գրքույկ» ցուցակում:  Այլ կերպ ասած, շատ բույսերի տեսակների բնապահպանական միջոցառումների արդյունքում դրանք ավելի կայուն վիճակում են, կամ հայտնաբերվել են նոր բնակավայրեր. տեսակի գոյությանը ուղղակի սպառնալիք չկա:  Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բույսերի մի քանի տասնյակ նոր բնակավայրերի հայտնաբերման կապակցությամբ դրանք հանվել են «Կարմիր գիրք» ցուցակից:  Կան որոշ տեսակներ, որոնք հազվադեպ են Հայաստանում, բայց ինտենսիվորեն տարածվում են այլ մարզերում:  Նման տեսակների օրինակներն են. Լեռնաշխարհի թխկու, վարսակի ալյուր Կոչի, գազ գյուն, գազ գոկչա, պարսկերեն, պատվուկ Կալվեր, քրքում Ադամ, դակտիլորիս իբերիական, միայնակ մեծ, շուշանագույն, գիհ, հատապտուղ, անուշահոտ, անուշահոտ եղինջ:   Վերջինս բավականին տարածված է Հայաստանում:   Օրինակ ՝ զանգի մի ոտանի «լեգեոնի բուն» տարածված է Միջերկրական ծովի ավազանում, իսկ կայսերական գլանը հազվագյուտ տեսակ է Հայաստանում, բայց տարածված է աշխարհում: Հայաստանում կան բույսեր, որոնք լավ ուսումնասիրված չեն, սխալ տվյալների հիման վրա, բուսական շատ տեսակներ ընդգրկվել են Հայաստանի բուսական աշխարհի մեջ:  Սակայն ներկայումս դրանք հանվել են Հայաստանի բուսական աշխարհից և, հետևաբար, երկրորդում բացակայում են Հայաստանի «Կարմիր գրքի» առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված բույսերը:  Նման բույսերի օրինակ են վարսակի ոզնին, հորթ ոզնին, փշոտ տանձը, հովտաշուշանը, մանր ոլոռը և հարթ խոտը:  Համաձայն միջազգային Կարմիր գրքի ՝ տասնամյակներ շարունակ չհնձված խոտաբույսերը համարվում են մեռած:  Treeառատեսակների համար այս ժամանակահատվածը 100 տարի է: ավելին  Հայաստանում այդպիսի բույսերի շարքում էին. Ոզնի Արաքսյան, ոզնի Գաբրիելյան, ոզնի Վեդի, սոխի ցանց, գազի սայլ, դու ՝ Միքելի, հմուտ մամուռ, լուռ Առնոլդ: ՀՀ «Կարմիր գրքի» առաջին հրատարակությունում շատ բույսերի անուններ սխալ են ընտրված, բայց ներկայումս նրանք գտնվում են նոր անունով, ներկայացված են «Կարմիր գրքի» վերջին հրատարակությունում:  Նման տեսակներն են. Անատոլիայի կտավատը, կտավատի սելջուկը, Տուրնեֆորտի կանգառը, անդրկովկասյան ձնծաղիկը, դեղին համեմը, հռոմեական դակտիլորիսը և այլն: Ամփոփելով ուսումնասիրությունը ՝ մենք եկել ենք հետևյալ եզրակացությունների: - Պաշտպանված տարածքներում շատ քիչ կիսաանապատային լանդշաֆտներ կան, այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է ավելացնել պահպանվող տարածքներ, որոնցում կլինի կիսաանապատային գոտի:  Կիսաանապատներն ինտենսիվորեն օգտագործվում են գյուղատնտեսական նպատակներով, քանի որ ոռոգումից բերվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բարձր բերքատվություն, ինչը նպաստում է կիսաանապատային բնական էկոհամակարգերի վերափոխմանը:  Չի թույլատրվում ոչնչացնել Կարմիր գրքում նշված որևէ բույսերի տեսակներ. Վայրի բուսական աշխարհը զգալի վնասներ է կրում դեկորատիվ բույսերի, խոտաբույսերի անվերահսկելի հավաքածուից, ինչը էապես հանգեցնում է տեղական բնակչության կրճատմանը կամ վերացմանը, ինչպես ալոե վերայի դեպքում , Դրանք վնասված են, քանի որ դրանք ծառայում են որպես արոտավայրեր. Խոնավ տարածքների էկոհամակարգերը նույնպես ենթարկվում են մարդու ինտենսիվ ազդեցության, ինչպիսիք են ճահիճների չորացումը, ջրային ռեսուրսների օգտագործումը ոռոգման համար, ջրամատակարարումը հիդրոէներգիայի համար:   Հետեւաբար, այս էկոհամակարգերը ոչնչացումից փրկելու համար անհրաժեշտ է կարգավորել մարդու տնտեսական գործունեությունը շատ ոլորտներում: Գրականություն 1. Աֆրիկյան Կ., Հայաստանի Հանրապետության բուսականություն, Հայաստանի ազգային ատլաս, Երեւան, 2007, էջ 78-79: 2. Գասպարյան Ա., Բույսերի աշխարհագրություն, Երեւան, 1971, 488 էջ: 3. Հայաստան: Կլիմայի փոփոխության հիմնախնդիրները (հոդվածների ժողովածու), / Ա.Հ. Գաբրիելյանի խմբագրությամբ / Երեւան, 1999, էջ: 360 4. Հայկական բույսերի «Կարմիր գիրք», Երեւան, 2010, 591 էջ: 5. ՀՍՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն, Երեւան, 1971, 469 էջ: Նարինե Հայրապետյան ՀՀ անհետացման եզրին գտնվող բույսերի պաշտպանության խնդրի մասին ։

Հոդվածը վերաբերվում է ՀՀ տարածքի անհետացման եզրին գտնվող բույսերի պահպանման հիմնախնդրին։
   Հոդվածում  վերլուծվել  են  ՀՀ  բուսական  գոտիների  փոփոխությունների  դինամիկան  և  ՀՀ  «Կարմիր  գրքերում»  գրանցված բույսերը։
  Բացահայտվել է, որ ՀՀ «Կարմիր գրքի» երկրորդ հրատարակության մեջ բույսերի քանակը ոչ  միայն ավելացել է, այլև 160 տեսակի բույսեր ինչ-ինչ պատճառներով չեն ներառվել։
