ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՕՏԱՐՈՒՄ. ՏԵՍԱՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԱրդի հասարակությունների հատկանշական բնութագրերից մեկը սոցիալական օտարում բարդ և բազմաչափ երևույթն է։
  Այն իր խորքային ազդեցություններով,  տարատեսակ  դրսևորումներով  բնորոշ  է  ներկայիս  հասարակական կյանքի կարծես բոլոր ոլորտներին, մակարդակներին։
  Սոցիալական օտարումն  այս  կամ  այն  ձևով  զուգահեռվում,  համադրվում  է  և  միասնականորենհանդես  է  գալիս  այնպիսի  երևույթների  հետ,  ինչպիսիք  են  սոցիալական  դեզինտեգրացիան, անոմիան, անհատականացումը և այլն։
  19-րդ դարավերջի ևհատկապես  20-րդ  դարի  ինտենսիվ  արդյունաբերականացումը,  շուկայականհարաբերությունների  տրամաբանության  ներխուժումը  կյանքի  բոլոր  ոլորտներ,  սպառողական  հարաբերությունների,  նեոլիբերալիստական,  շահամետարժեհամակարգի ամրագրումը ու շարունակական, անկանխատեսելի զարգացումները  հասարակականի  բարդացման  պարագայում  սուբյեկտին  վերածումեն  արտադրական,  առևտրային,  փոխանակման  հարաբերությունների  անդեմօբյեկտի։
   Այսպիսով՝  կարևորելով  սոցիալական  օտարումը  արդի  հասարակություններում՝  հոդվածում  ներկայացվում  են  երևույթի,  վերջինիս  հիմքերի,դրսևորումների և զարգացումների վերաբերյալ փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի դասականների, ինչպես նաև արդի հեղինակների հայացքների, պատկերացումների,  հայեցակարգային  կառույցների  նկարագրությունը,  համեմատական վերլուծությունը։
 Այսպես՝  «օտարում»  հասկացությանը  անդրադարձել  է  դեռևս  Հեգելը։
 Վերջինս  նշում  էր,  որ  օտարումը  առաջանում  է,  երբ  ճանաչման  օբյեկտը  առանձնանում է գիտակցող մարդուց՝ փիլիսոփայից1։
  Հեգելի համար օտարումըհաղթահարելու գլխավոր ճանապարհը փիլիսոփայական ըմբռնման միջոցով էտեղի ունենում։
  Դա ռացիոնալ աշխարհի ըմբռնումն է, իսկ աշխարհը ճանաչելնշանակում  է  այդ  աշխարհի  հետ  մեկ  ամբողջություն  լինել,  նույնականացվելդրա հետ2։
  Այսպիսով՝ Հեգելի համար օտարումը հաղթահարելը ասոցացվում էխաղաղության հետ, և այս  փիլիսոփայական  օտարման  խնդրի  լուծումը իրականության  և  ռացիոնալության  հավասարեցման  մեջ  է։
   Հեգելի  փիլիսոփայության ազդեցությամբ հետագայում երկու ճամբարներ ի հայտ եկան՝ ձախ հեգելականները, որոնք զարգացնում էին նրա փիլիսոփայությունը՝ աջակցելու, կրոնում և քաղաքականությունում դրսևորվող նորարարություններին, և աջ հեգելականները, որոնք նրա փիլիսոփայությունը զարգացրին քաղաքականապես ևկրոնապես  պահպանողական  ուղղությամբ։
   Առաջին  ճամբարի`  ձախ  հեգելականության ներկայացուցիչ էր Լյուդվիգ Ֆոյերբախը։
 Իր  փիլիսոփայությունում  Ֆոյերբախը  օտարումը  ներկայացնում  է  որպեսմարդկային գիտակցության առանձնացում դեպի դուրս. մարդու մի մասը ներդրված է նյութական աշխարհում, իսկ մյուսը՝ աստծո աշխարհում։
  Նյութականաշխարհը,  լինելով  մռայլ  և  ձանձրալի,  նպաստում  է  կատարյալ  հոգևոր  աշխարհի մասին պրոյեկցիաների առաջ գալուն։
  Ըստ նրա՝ քանի դեռ այս երկուաշխարհները միմյանցից առանձին են, օտարման խնդրի որևէ լուծում հնարավոր  չէ3։
   Այսպիսով՝  Ֆոյերբախը  օտարում  էր  համարում  աստծուն  պաշտելը  ևառհասարակ  որևէ  կրոնին  մոլեռանդորեն  հավատալը,  քանի  որ  այն  մարդկային որակները կապում էր արտաքին գաղափարներին, այլ ոչ թե դրանք համարում «ինք»-ի մի մասը։
  Հորովիցը նշում է, որ իդեալիստ Հեգելը ավելի մոտ էօտարման  սոցիոլոգիական  մոտեցմանը,  քան  մատերիալիստ  Ֆոյերբախը։
 Պատճառն այն է, որ Հեգելի օտարումը հաղթահարվում է մի շարք գործունեությունների միջոցով, որոնք կմիացնեն լինելու/being սուբյեկտը աշխարհի օբյեկտի հետ։
  Մինչդեռ Ֆոյերբախի լուծումը ավելի հոգեբանական է և ենթադրում էհավատի պրոյեկտիվ նևրոտիկ ասպեկտների հաղթահարում4։
 Հեգելը և Ֆոյերբախը իրենց ազդեցությունն են ունեցել Կ. Մարքսի գաղափարների զարգացման վրա։
  Վերջինս էլ իր հերթին «օտարում» հասկացությունը փիլիսոփայական դաշտից տեղափոխել է տնտեսական դաշտ ու ներկայացրել մարդու օտարումն իր արտադրանքից։
 Ըստ Մարքսի՝ մարդկային էակները այլ կենդանիներից առանձնանում եմիրենց  գիտակցությամբ,  ինքնավարությունով  և  հասարակության  համարարդյունավետ  անդամ  լինելու  կարողությամբ,  ինչն  էլ  նրանց  տալիս  է  կյանքիիմաստի  զգացում։
   Հենց  սա  էլ,  ըստ  հեղինակի,  մարդկային  բնույթն  է,  որն  էլնրան  հնարավորություն  է  տալիս որոշակի  չափով վերահսկելու  իր  ճակատագիրը։
  Սակայն, երբ անհատը կապիտալիստական համակարգի ստորին շարքերում  է  գտնվում  և  ղեկավարվում  է  ավելի  բարձր  դասակարգերի  կողմից՝ ինչքան հնարավոր է շատ արտադրելու համար, և նա այլևս չի կարող վերահսկելիր ապագան, առաջանում է տարածություն անհատի և իր մարդկային բնույթիմիջև,  ինչն  էլ  հենց  օտարումն  է։
   Մարքսյան  օտարման  հայեցակարգի  համաձայն՝ աշխատավորները անջատված  են այն բանից,  թե  ինչ  են արտադրում  ևինչու  են  արտադրում։
   Օտարումը  կապիտալիզմի  արդյունքն  է։
   Աշխատավորները  անխուսափելիորեն  կորցնում  են  վերահսկողությունը  իրենց  կյանքի  և«ինք»-ի վրա, քանի որ չունեն վերահսկողություն իրենց աշխատանքի վրա։
  Այսինքն՝ աշխատանքը մարդուն օտար է դարձնում իր և իր արտադրանքի հանդեպ։
 Առհասարակ,  մարդկային  փոխհարաբերութուններից  խոսելիս,  ըստ  անհատների միջև գոյություն ունեցող կապերի, կարելի է դրա երկու տիպ առանձնացնել։
   Մարդիկ  եկել  են  այն  եզրակացությանը,  որ  նպատակներին  հասնելուհամար ավելի արդյունավետ և շահավետ է միավորվել իրար հետ։
  Սակայն այսմիավորումները  կարող  են  հեշտությամբ  թուլանալ  կամ  ուժեղանալ՝  կախվածխմբի նպատակից։
  Այսպես՝ առաջին տիպի դեպքում միավորումը տեղի է ունենում գիտակցական մակարդակում, մինչդեռ երկրորդ տիպին բնորոշ է խմբինպատկանելության  զգացումը։
   Այս  տիպի  միավորումներում  անհատների  միջևկապերը ուժեղ են։
  Դրա անդամների մոտ առկա է համերաշխության զգացում,և  այդ  կապերը  չեն  խախտվում,  թուլանում,  եթե  այն  այլևս  որևէ  առավելություն  չի  բերում։
   Օտարումը,  կարելի  է  ասել,  որ  առաջին  տիպի  արդյունքն  է,երբ  անհատների  մոտ  դիտվում  է  կապերի  թուլացում,  անհատականացում,պատկանելության  զգացումը  կարող  է  թույլ  արտահայտված  լինել,  առկա  չենհամայնքային ուժեղ կապեր։
  Նման իրավիճակների մասին իրենց աշխատանքներում անդրադարձել են ինչպես Ֆ. Թյոնիսը, այնպես էլ Է. Դյուրկհեյմը։
 Ֆ.  Թյոնիսն  առանձնացնում  է  Gesellschaft  (հասարակություն)  և  Gemeinschaft  (համայնք)  հասկացությունները։
   Կապերի  առաջին  ձևը  համընկնում  էGesellschaft-ին, որը բնորոշ  է սոցիալական այն  խմբերին,  որոնք  ինստրումենտալ  գործառույթ  են  իրականացնում,  այսինքն՝  օգնում  են  խմբի  անդամներինհասնել իրենց նպատակներին։
  Եվ միակ մոտիվը, որ խմբի անդամները օգնումեն  մյուսներին,  այն  է,  որ  նրանք  վերջում  կստանան  իրենց  արածի  համարժեքը5։
   Ըստ  Թյոնիսի՝  Gesellschaft-ի  հարաբերությունները  առաջանում  են  ուրբան և կապիտալիստական համատեքստում, որին բնորոշ են անհատականությունը, կարևորվում են դրամական փոխհարաբերությունները։
  Gemeinschaft-ըբնորոշ է այն խմբերին, որոնք առաջանում են պատկանելության, փոխադարձկապերի  հիման  վրա։
   Այստեղ  կարևորվում  են  ընդհանուր  նպատակները  ևդրանց հասնելու միջոց են հենց այդ խմբի անդամները։
 Օտարման մասին խոսելիս անհրաժեշտ է նաև անդրադառնալ Դյուրկհեյմի «անոմիա» հասկացությանը, որը նա ներկայացրել է իր «Աշխատանքի բաժանում»  գրքում։
   Նա  անոմիան  նկարագրում  է  որպես  աշխատանքի  բաժանման ոչ նորմալ ձև, որն ի հայտ է գալիս, երբ այդ բաժանումը չի առաջացնումհամերաշխություն  հասարակությունում6։
   Հեղինակը  «անոմիա»  հասկացությանն  անդրադառնում  է  նաև  «Ինքնասպանություն»  աշխատությունում,  որտեղ նշում է, թե ինչպես է նորմատիվ համակարգի թուլացումը կամ վերացումըհասարակությունում առաջացնում անոմիա։
  Անոմիան նկարագրվում է որպեսմի  իրավիճակ,  որի  դեպքում  հասարակությունում  դիտվում  է  արժեքների  և5  Bond  N.,  Ferdinand  Tönnies’  appraisal  of  Karl  Marx։
   Debts  and  distance,  Journal  of  Classicalնորմատիվ կարգավորման թուլացում, ներառյալ, երբ հին նորմերը կորցրել ենիրենց ուժը, իսկ նորերը դեռևս ի հայտ չեն եկել, և որոնք այլևս չեն կանոնակարգում  սոցիալական  փոխհարաբերությունները։
   Ընդհանուր  մակարդակումանոմիան  ասոցացվում  է  անհատական  ադապտացիայի  դժվարություններին,որոնց  հետևանքով  տեղի  է  ունենում  սոցիալական  կողմնորոշման  կորուստ,զարգանում են անապահովության և մարգինալացվածության զգացում, անվերահսկելի աճող  սպասումներ, հարաբերական  զրկման  զգացում,  ինչպես  նաևհիմնարար սոցիալական արժեքների լեգիտիմության քննադատում7։
  Երբ նորմերը, որոնք կարգավորում են վարքը, չեն գործում, մարդիկ այլևս չգիտեն, թեինչ սպասեն այլ մարդկանցից։
 Երբ  խոսում  ենք  համայնքային  հարաբերություններից  անհատականիանցման մասին, ինչն էլ հենց սոցիալական օտարման հիմքն է, անհրաժեշտ էանդրադարձ  կատարել  նաև  Գ.  Զիմելի  աշխատություններին,  հատկապես«Փողի  փիլիսոփայությանը»։
   Աշխատանքում  հեղինակը  ներկայացնում  է,  թեինչպես են իրար հետ անխզելիորեն կապված փողը, անհատները և ժամանակակից հասարակությունն իր ամբողջության մեջ8։
  Նախ հեղինակը առաջ է քաշում  արժեքի  գաղափարը  և  այն  կապում  է  փողի  հետ՝  նշելով,  որ  հենց  փողիմիջոցով  է,  որ մարդկանց  կողմից  ընկալվող սուբյեկտիվ արժեքները  օբյեկտիվացվում են։
  Նույն օբյեկտին կարող են տարբեր արժեքներ կցվել, բայց միայնփողի մեջ կարող է ցանկացած սուբյեկտիվ արժեք գտնել ամբողջական օբյեկտիվ  արտահայտում  կամ  մանիֆեստացիա9։
   Այստեղ  արժեքը  սահմանվում  էցանկությունով,  որ մարդիկ  ձեռք են բերում  օբյեկտը, այլ  ոչ  դրա  կիրառելիության արժեքով։
  Զիմելը նշում է, որ ժամանակակից հասարակութունում փողըդառնում  է  ավելի  ֆունկցիոնալ.  այն  ստեղծում  է  հարաբերություններ  բարիքների  և  ծառայությունների  հոսքի  միջոցով՝  այն  վերածելով  անդեմ  ծախսօգուտ  հարաբերությունների։
   Այսպիսով՝  փողը  գործիք  է  դառնում,  որը  մարդկանց սոցիալական ինտերակցիաների անբաժան մասն է կազմում։
  Այս երևույթը  Զիմելը անվանում  է  ինտերակցիաների կոմոդիֆիկացիա կամ  էլ որակի ընդհանուր նվազում դեպի քանակ10։
  Նաև նշվում է, որ փողը մեծացնում է անհատական  ազատությունները,  և  այն  կարող  է  հաղթահարել  ֆիզիկական  ուսոցիալական հեռավորությունը անհատների միջև, քանի որ կարող է լինել բացարձակ  փոխադրելի`  պայմանավորված  անհատականացման  գործընթացով։
 Ժամանակակից կյանքում զգացմունքայնությանը փոխարինում է հաշվարկելիությունը և ամեն ոլորտում առաջնային է դառնում ռեիֆիկացիայի գործընթացը։
   Այսպիսով՝  այդ  հաշվարկելիությունը,  և  քանակի  վրա  կենտրոնանալը  բերում են այն բանին, որ սոցիալական ինտերակցիաները սկսվում են վերահսկ8 Deflem M., The Sociology of the Sociology of Money։
  Simmel and the Contemporary Battle of theվել փողի միջոցով, և արդյունքում փողը դառնում է նպատակ։
  Մյուս կողմից էլփողն  ունի  ազատագրող  գործառույթ,  քանի  որ  այն  ազատում  է  մարդկանցստիպողաբար ինչ-որ խմբերի անդամագրվելուց, և այդ խմբերի հետ հարաբերությունները պայմանավորվում  են  միայն նյութական  շահով։
   Սակայն  այս ազատությունը,  մյուս  կողմից,  բերում  է  նաև  հարաբերականորեն  հաճույքի,զգացմունքի, որակի բացակայության։
  Այսպիսով՝ ստացվում է, որ ժամանակակից հասարակությունում, որտեղ նկատվում է անհատականության աճ, հարաբերությունների  և  ինտերակցիաների  նյութականացում,  ռեիֆիկացիա,  առաջանում  է  օտարում  և  մեկուսացում՝  միևնույն  ժամանակ  անհատների  միջևստեղծելով ցանց, որտեղ շրջանառվում է փողը. մարդկային հարաբերությունները դիտարկվում են որպես շահ ստանալու, փոխանակելու հարաբերություններ։
  Արդյունքում փողը նյութականացնում է ամբողջ սոցիալական կյանքը, ներառյալ  տնտեսությունը,  մշակույթը,  և  հանգեցնում  է  բովանդակության,  որակական արժեքի փոխակերպմանը քանականան ֆունկցիոնալության։
 Վերը քննարկված հարցերին է անդրադարձել նաև Մ. Վեբերը իր ռացիոնալացման  և  բյուրոկրատիզացիայի  հայեցակարգերում։
   Նա  մոդերնիզացիանդիտում  էր  որպես  ռացիոնալացման  գործընթաց,  որն  ազդում  է  տնտեսականկյանքի,  կրոնի,  վերացող  ավանդական  գաղափարների  և  սովորութայինպրակտիկաների  վրա՝  հօգուտ  ռացիոնալ  չափանիշների։
   Ռացիոնալացմանհիմնական էությունն այն է, որ անհատները սկսում են օգտագործել գիտելիքըանդեմ հարաբերությունների համատեքստում, և որի նպատակն է շրջակա միջավայրի հանդեպ վերահսկողության սահմանումը։
  Սակայն սրա հետ մեկտեղռացիոնալացման  գործընթացը,  ինչպես  Վեբերն  է  նշում,  անհատին  փակում  էռացիոնալացված  ինստիտուտների,  կազմակերպությունների,  գործունեությունների երկաթե  վանդակի  մեջ։
   Իսկ բյուրոկրատիան Վեբերը համարում  էրռացիոնալացման հիմնական օրինակ11։
  Երբ աշխարհը ապամոգականացվումէ,  ապա  այն  հայտնվում  է  բյուրոկրատիայի  տակ։
   Սկսվում  է  դրսևորվել  բյուրոկրատական ճնշում, և բյուրոկրատիաները մարդուն վերաբերվում են որպեսհերթական  թվի,  այլ  ոչ  եզակի  անհատի։
   Մտնելով  որևէ  կազմակերպություն՝անհատները  ստիպված  պետք  է  զոհեն  իրենց  անձնական  ցանկություններըանդեմ նպատակներին և կազմակերպության ընթացակարգին12։
  Սակայն այսպես անելով՝ նրանք կորցնում են իրենց «ինքը»-ի մի մասը և, այսպիսով, դառնում օտարված։
 Վեբերի  ռացիոնալության  գաղափարները  իր  աշխատանքներում  զարգացրել  է նրա  ուսանող  Չ.  Ր. Միլսը։
   Միլսի  սոցիոլոգիան  կենտրոնացել  է արդյունաբերական  հասարակության  այնպիսի  հիմնախնդիների  վրա,  ինչպիսիքեն  օտարումը,  սպառնալիքները  ժողովրդավարությանը,  մարդկային  ազատու12 Erwell F., Verstehen։
  The Sociology of Max Weber, Oklahoma, 1996, p. 5.թյանը,  բարոյական  անտարբերությունը  և  այլն,  որոնք  իրար  հետ  փոխկապված են, և բոլորը բյուրոկրատացման գործընթացի հետևանք են։
 Ինչպես Մարքսը, Միլսը նույնպես առաջ է քաշել օտարումը որպես աշխատանքային  գործընթացի  բնութագիր  և  ուսումնասիրել  է  սպիտակ  օձիքավորներին  որպես  բյուրոկրատական  համակարգից  կախվածություն  ունեցողների։
 Սպիտակ  օձիքավորների  մեծ  մասը  չունեն  ազատություն  և  որոշումների  կայացման  հնարավորություն,  ինչն  էլ  հենց  բերում  է  օտարում  աշխատանքից։
 Սպիտակ օձիքավորների օտարման առանձնահատկությունը, ըստ Միլսի, այնէ,  որ,  ի  տարբերություն  բանվորների  նրանց  անհատականությունը  ամբողջապես  ներգրավված  է  աշխատանքային  գործընթացում։
   Եվ  այս  «անհատականության շուկան», որը սպիտակ օձիքավորների աշխատանքի մեծ մասն է, շեշտադրում է համատարած անվստահությունը և ինքնաօտարումը, որն այնքանբնորոշ է ժամանակակից մարդկանց13։
  Բայց, ի տարբերություն Մարքսի, Միլսը օտարումը չի պայմանավորում միայն կապիտալիզմով՝ որպես արտադրանքի միջոցների տիրապետում, այլ նաև պայմանավորում է աշխատանքի ժամանակակից բաժանումով։
  Օտարման մակարդակը տարբերվում է` կապված ինքնավարության,  ազատության  աստիճանով  և  հմտությունների  մակարդակով,որոնք  աշխատողն  ունի։
   Միլսը  նշում  է,  որ  ժամանակակից  հասարակությունում  գրեթե բոլոր  աշխատանքներին  բնորոշ  է  օտարման  որոշակի աստիճան,որովհետև աշխատողի գործողությունները ենթակա են այլ մարդկանց կառավարմանը։
  Աշխատանքի բաժանման արդյունքում աշխատողը չի անցնում աշխատանքի ողջ գործընթացի միջով և չի տեսնում և երբեմն նույնիսկ տեղյակ չէվերջնական արտադրանքից։
  Նշվածից բացի՝ օտարման պատճառ է նաև այն,որ աշխատողին հնարավորություն չի տրվում ներդնելու իր միտքը աշխատանքում,  ինչն  էլ  բյուրոկրատական  համակարգի  առանձնահատկություններից  է։
 Այսպիսով՝ Միլսը օտարման աղբյուրը տեսնում է հենց կազմակերպության ձևիմեջ՝ նշելով,  որ այն հեռացնում  է  մարդուն  իր  աշխատանքը հասկանալուց, իրաշխատանքի  հանդեպ  վերահսկողությունից  և  մարդու  համար  սահմանում  է,թե երբ, ինչպես և ինչ արագությամբ նրանք պետք է աշխատեն։
 Մարքսյան  օտարման  հայեցակարգը  իր  ազդեցությունն  է  ունեցել  նաևֆրանկֆուրտյան  դպրոցի  ներկայացուցիչներ  Թ.  Ադորնոյի  և  Մ.  Հորկհայմերի«Լուսավորականության  դիալեկտիկա»  աշխատության  վրա,  որի  հիմնականգաղափարը  օտարումն  է։
   Եթե  Մարքսը  օտարումը  կապում  էր  հիմնականումկապիտալիզմի և լիբերալ տնտեսական համակարգի զարգացման հետ՝ ուշադրություն դարձնելով աշխատանքի բաժանման վրա, Հորկհայմերն ու Ադորնոնայն  ավելի  լայն  ասպեկտի  վրա  սկսեցին  տարածել,  քան  միայն  աշխատանքիբաժանումն  էր14։
   Հեղինակները  նշում  էին,  որ  օտարումը  բնորոշ  է  զանգվածային  հասարակությանը։
   Աշխատանքում  նշվում  է,  որ  լուսավորականության13 Mills C. W., White collar։
  the American Middle Classes, New York, 2002, p. 187-188.14  Adorno  T.,  Horkheimer  M.,  Dialectic  of  Enlightment։
   Philosophical  Fragments,  Stanford,  2002,նպատակն էր կրթությունը դարձնել զանգվածային և մարդկանց ազատագրելմիֆերից,  կախարդանքից,  իռացիոնալ  ուժերից։
   Ռացիոնալությունն  էլ,  ի  հակադրություն իռացիոնալ միֆերի և կախարդանքի, համարվում էր հիմնականմիջոցը  այդ  իռացիոնալ  գործոնների  հանդեպ  վերահսկողություն  սահմանելուտեսանկյունից, խթանելու առաջընթացը և ռացիոնալացնելու քաղաքակրթությունը15։
   Սակայն  աշխատանքի  հիմնական  իմաստը  այն  է,  որ  հենց  լուսավորականությունը ոչնչացնում  է  ինքն իրեն։
  Դիալեկտիկայի իմաստն  էլ հենց դաէ։
  Մարդկությունը իր ինքնուրույնությունը նվաճում է՝ սեփական ներքին բնությունը  ճնշելով։
   Այսինքն,  երբ  մարդկությունը  դառնում  է  բանական,  նա  այդբանականությունը  օգտագործում  է  բնությունից  ազատվելու  և  այն  տիրելուհամար,  բայց  միևնույն  ժամանակ  ստեղծում  է  այնպիսի  կառուցվածքներ,որոնք  հետո  իրեն  ներքաշում  են  հասարակական  գերության  մեջ։
   Այսպիսով՝մարդը  ազատություն  է  ձեռք  բերում  արտաքին  բնությունից,  բայց  ներքինիմաստով նորից դառնում է ստրուկ։
  Այսինքն՝ բանականությունը ոչնչացնում էմարդկայնությունը, որը ստեղծել է։
 Ադորնոն  ու  Հորկհայմերը  առաջ  են  քաշում  «մշակութային  արտադրություն»  հասկացությունը։
   Նրանք  կապիտալիստական  հասարակության  մշակութային  արտադրությունը  ներկայացնում  էին  որպես  լուսավորականությանասպեկտ,  որը  թույլ  էր  տվել  ինստրումենտալ  տրամաբանությանը  ստանձնելմարդկային  սոցիալական  կյանքի  դերը։
   Մշակութային  արտադրությունը  կեղծգիտակցություն է ստեղծում աշխարհի մասին, որը հիմնված է միֆերի և աղավաղումների  վրա։
   Այն    միտումնավոր  տարածվում  է՝  իշխող  դասակարգին  օգուտ բերելու համար։
  Մշակութային արտադրության բոլոր նմուշները ստեղծվում են շահույթի համար, և, այսպիսով, մշակույթի ապրանքայնացումը բերումէ մարդկային գիտակցության ապրանքայնացման։
  Մարդիկ դառնում են իրենցսեփական  օտարման  կամավոր  սպառողներ  և  վերարտադրողներ՝  լինելովմշակույթի  ոչ թե արտադրողներ, այլ  միայն  զուտ սպառողներ16։
   Այսպիսով՝ օտարումը  կապվում  է  հենց  այս  մշակութային  արտադրության  հետ,  որը  մարդուն սուբյեկտից վերածում է անդեմ օբյեկտի, որն էլ այլևս չի ստեղծում այն, ինչ սպառում է և ծառայում իշխող դասակարգի շահերին։
 Իր հերթին Է. Ֆրոմը օտարումը սահմանում է որպես փորձառության ձև,երբ  անհատը  իրեն  այլևս  չի  զգում  որպես  իր  աշխարհի  կենտրոն,  որպես  իրգործողությունների ստեղծող։
  Ընդհակառակը իր գործողությունները և դրանցհետևանքները դարձել են իր տերերը, որոնց նա ենթարկվում է, կամ ում  հնարավոր  է,  նույնիսկ  պաշտում  է։
   Օտարված  անհատը  իր  հետ  կապից  դուրս  է,ինչպես  նաև  կապից  դուրս  է  այլ  մարդկանց  հետ17։
   Ըստ  այս  սահմանման՝ստացվում  է,  որ  ժամանակակից  հասարակության  բոլոր  անդամները  օտարված են, և Ֆրոմը իրականում խոսում է մեր ժամանակների օտարված սոցիա16 Thompson P., The Frankfurt school, part 3։
  Dialectic of Enlightenment, The Guardian, 2013.17  Geyer  F.,  Schweitzer  D.,  Theories  of  Alienation։
  Critical  perspectives  in  philosophy  and  theլական առանձնահատկության մասին։
  Այս տեսանկյունից Ֆրոմի հայացքներըհոռետեսական են, և նա նշում է, որ օտարումը և ավտոմատացումը բերում ենավելի մեծացող խելացնորության, երբ այլևս ոչինչ իմաստ չունի։
  Ֆրոմի կարծիքով՝ օտարման առօրեականացումը ճնշման արդյունք է արդյունաբերականհասարակության համատեքստում, որտեղ ինստրումենտալիզմն ու առանձնացումը դարձել են սոցիալական հարաբերությունների հիմք։
  Ֆրոմը ընկճվածությունը,  դժբախտությունը  նկարագրում  է  որպես օտարում  «ինք»-ից, բնությունից և ուրիշներից18։
 Կրկին անդրադառնալով «անոմիայի» հասկացությանը՝ պետք է նաև անդրադարձ կատարել  Ռ. Մերտոնին։
   Չկան  հասարակություններ,  որտեղ չլինենհասարակական  կյանքի  կարգավորման  նորմեր։
   Սակայն  հասարակությունիցհասարակություն  տարբերվում  են  նորմերը,  սովորույթները,  ինստիտուցիոնալվերահսկողության  մեխանիզմների  արդյունավետ  ինտեգրումը  նպատակներիհետ,  որոնք  բարձր  դիրք  են  գրավում  մշակութային  արժեքների  հիերարխիայում19։
  Այստեղ այն հարցն է առաջ գալիս, թե հասանելի ընթացակարգերից որն  է  ամենաարդյունավետը՝  մշակութորեն  ընդունելի  արժեք  ձևավորելու  համար։
  Մերտոնը նշում է, որ տեխնիկապես ամենարդյունավետ ընթացակարգը,կապ չունի մշակութորեն լեգիտիմ է, թե ոչ, որպես կանոն, ավելի նախընտրելիէ  դառնում  ինտիտուցիոնալապես  սահմանված  վարքի  համար։
   Եվ  եթե  այսգործընթացը շարունակականության միտում է դրսևորում, ապա հասարակությունը  դառնում  է  անկայուն  և  առաջ  է  գալիս  անոմիան  կամ  աննորմությունը20։
  Սա էլ հենց հիմք է դարձել, որ հեղինակը առանձնացնի անհատական ադապտացման  տիպեր՝  կապված  նպատակների  և  դրանց  հասնելու՝  մշակութայնորեն ընդունելի միջոցների միջև կապի հետ։
  Այսպիսով՝ Մերտոնը անոմիայի իրավիճակին հարմարվելու հինգ տիպ է առաջ քաշում՝ հիմնված հասարակությունում  ընդունված,  հին  արժեքների,  միջոցների  ընդունման,  ժխտմանկամ փոխարինման վրա՝ կոնֆորմություն, նորարարություն, ռիտուալիզմ, խուսափում և ապստամբություն։
 Սոցիալական  օտարմանը  անդրադառնում  են  նաև  ժամանակակից  գիտնականները, ինչը նշանակում է, որ այս երևույթը չի կորցրել իր արդիականությունը  և  բնորոշ  է  ժամանակակից  հասարակությանը։
   Այսպես՝  սոցիալականօտարման տեսության՝ ավելի նոր ժամանակների ներկայացուցիչ է հոլանդացիսոցիոլոգ և կիբերնետիկ Ֆ. Գեյերը։
  Վերջինս օտարումն ուսումնասիրելու համար առաջարկեց օգտվել ընդհանուր համակարգային տեսությունից։
  Օտարումը  սովորաբար  ենթադրում  է  որոշակի  հարաբերություններ  սուբյեկտի  կամսուբյեկտների խմբի և արտաքին միջավայրի որևէ կողմի հետ՝ աստված, բնություն,  աշխատանք,  արտադրանքի  միջոցներ,  «ինքը»,  սոցիալական  տարբերկառուցվածքներ ու ինստիտուտներ և այլն։
  Այսինքն՝ այս հարաբերություններըիրենցից  ենթադրում  են  առանձնացում,  մեկուսացում։
   Գեյերն  անհատին  դիտարկում է որպես առանձին համակարգ, որն ունի իր արտաքին միջավայրը, ևորի հետ էլ այն շարունակական փոխհարաբերվում է։
  Սա նշանակում է, որ անհատը  ընտրում  է  որոշակի  տեղեկատվություն  արտաքին  միջավայրից,  որըպետք է համապատասխանի իր գործողություններին, միևնույն ժամանակ նանաև  ստեղծում  է  տեղեկատվություն  արտաքին  միջավայրի  համար։
   Գեյերըկենտրոնանում է անհատի վրա, քանի որ այն միակ համակարգն է, որը կարողէ տեղյակ լինել իր օտարումից21։
  Իսկ ինչ վերաբերում է խմբերին, ինստիտուտներին, ապա, ըստ հեղինակի, կարող ենք ասել, որ օտարված է ոչ թե խումբը,այլ այդ խմբի անդամները։
 Այսպես՝  ինչպես  արդեն  նշվեց,  Գեյերի  տեսությունում  համակարգը  անհատն է։
  Դրսից մեկը կարող է տեսնել այդ համակարգի միայն արտաքին սահմանները, բայց ոչ դրա ներքին կառուցվածքը։
  Դրա մասին կարելի է միայն ենթադրություններ անել ելքերի (inputs) և մուտքերի (outputs) տարբերություններից,  ինչն  էլ  կարող  է  դիտարկվել  արտաքին  միջավայրի  ներկայացուցիչներիկողմից։
  Մուտքը փոփոխականների շարք է, որոնք գալիս են արտաքին միջավայրից։
  Ելքը իր հերթին փոփոխականների շարք է, որը ենթադրում է այն ամենը, ինչը դիտվում է որպես համակարգից դուրս եկող՝ դեպի իր համապատասխան  արտաքին  միջավայր։
   Այլ  կերպ  ասած՝  ելքը  համակարգի  վարքն  է,  որըարձագանքն  է  կամ  գործողությունը  միջավայրի  հանդեպ։
   Քանի  որ  սա  շրջանային մոդել է, այսինքն՝ առկա է մուտքային և ելքային տեղեկատվություն, ապա  կարելի  է  երկու  տեսանկյունից  դիտարկել  նշվածը՝  կախված  թե  մուտքայինն  է  առաջինը,  թե  ելքայինը։
   Եթե  դիտարկում  ենք  մուտքից,  ապա  ստանում  ենք  խթան-արձագանք  սխեման,  որի  դեպքում  համակարգը  դիտվում  էորպես ռեակտիվ և ոչ նորարարական։
  Եթե առաջինը դիտարկում ենք ելքը, ապա  նախաձեռնությունը  համակարգի  կողմից  է  տրվում,  և  այն  կարող  է  համարվել  մանիպուլյատիվ  և  նորարարական։
   Ելնելով  համակարգի  գործունեությունից՝  Գեյերը  երկու  տիպի  գործառույթներ  է  առանձնացնում՝  իրավիճակիգործառույթներ և  որոշումների կայացման  գործառույթներ։
   Առաջինը այն տեղեկատվության  ամբողջությունն  է,  որը  համակարգը  հավաքել  է  այն  բոլոր  իրավիճակներում, որոնցում եղել է։
  Այս դեպքում անհատի հիշողության մասն էլայն  վայրն  է,  որը  պարունակում  է  իրավիճակային  գործառույթները.  այնտեղհավաքված  է  փորձառության  տվյալների  ամբողջականության  սիմվոլիզացիան։
  Իսկ որոշումների կայացման գործառույթը կապված է իրավիճակային գործառույթների  հետ։
   Այս  գործառույթները  ձևավորում  են  համակարգի  ուղենիշային մասը։
 Միջավայրն էլ այն ամենն է, ինչ դուրս է գտնվում համակարգից։
  Սակայնայստեղ հարկ է խոսել ոչ թե ամբողջ արտաքին միջավայրի մասին, այլ միայնայն հատվածի, որը համապատասխան է տվյալ համակարգին տվյալ ժամանա21  Geyer  F.,  Schweitzer  D.,  Theories  of  Alienation։
  Critical  perspectives  in  philosophy  and  theկահատվածում  և  տարածքում։
   Այսպիսով՝  Գեյերը  հետևյալ  գաղափարն  է  առաջ քաշում. օտարումը բնորոշ է անհատին, որին նա դիտարկում է որպես համակարգ, որն էլ իր հերթին ունի իր արտաքին միջավայրը։
  Արտաքին միջավայրից բացի՝ համակարգն ունի նաև մուտք և ելք, ինչպես նաև որոշակի գործառույթներ, որոնք էլ ապահովում են հասկացման և վարքի կարգավորման գործընթացները։
   Ներկայիս  տեխնոլոգիական  ժամանակաշրջանը  այնքան  շատայլընտրանքների  հնարավորություն  ու  բազմազանություն  է  ապահովում  անհատի համար, որ երբեմն նա չի կարողանում այդ ամենից համապատասխանընտրություն կատարել։
  Գեյերը սա նկարագրելու համար առաջ է քաշել «միջավայրային  գերբարդություն»  հասկացությունը։
   Օտարումն  էլ  հենց  այս  միջավայրային գերբարդության հետևանքն է։
 Ամփոփելով՝ պետք է նշել, որ այս տեսությունները ցույց են տալիս «սոցիալական  օտարում»  հասկացության  զարգացման  դինամիկան։
   Եթե  փիլիսոփայական  մոտեցումները  օտարումը  կապում  էին  անհատի  ու  իր  գիտակցության,  աշխարհի  ճանաչման  ու  միտքը  կրոնից  անջատելու  հետ,  ապա  հետագայում  այն  տեղափոխվեց  տնտեսական,  այնուհետև  սոցիալական  դաշտեր։
 Եթե սկզբնական շրջանում շեշտը դրվում էր միայն աշխատանքի ու աշխատավորների օտարման վրա, հետագայում սկսեցին ուսումնասիրել նաև սոցիալական հարաբերություններն ու դրանց փոփոխության վրա ազդող այնպիսի գործոններ,  ինչպիսիք  են  փողը,  նյութական  շահը,  սպառողականությունը,  զանգվածային արտադրությունը և այլն։
  Անդրադառնալով արդի հասարակությանը՝պետք է նշել, որ վերը նշվածներից բացի՝ նաև բնորոշ են անհատականությանև  ազատությունների  աճը,  այլընտրանքների  բազմազանությունը  և  այլն։
   Եվանհատը հաճախ այնպիսի իրավիճակում է հայտնվում, երբ հնարավորությունչի ունենում ընտրելու այլընտրանքներից, կորչում են սոցիալական կողմնորոշման մեխանիզմները, աճում է մեկուսացվածության զգացումը, որոնք էլ կարողեն հիմք դառնալ սոցիալական օտարման առաջացման համար։
 Նշված  բոլոր  տեսությունների  քննարկման  կարևորությունն  այն  է,  որդրանք  հիմք  են  ծառայել  ամերիկացի  սոցիալական  հոգեբան  Մ.  Սիմենի  համար։
  Նա առաջինն էր, որ սոցիալական օտարման բաղադրիչներ առաջ քաշեց,որոնց միջոցով էլ հնարավոր դարձավ ուսումնասիրել երևույթի դրսևորումները հասարակության մեջ։
  Այդ բաղադիչներն են անզորությունը, իմաստազրկությունը, աննորմությունը, սոցիալական մեկուսացումը և ինքնաօտարումը22։
 Շուշան ՂահրիյանՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՕՏԱՐՈՒՄ. ՏԵՍԱՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԻՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր՝ սոցիալական օտարում, անոմիա, համայնքային, հասարակական կապեր,փողային հարաբերություններ, բյուրոկրատացում, ռացիոնալացում, մշակութայինարտադրություն, միջավայրային գերբարդությունԱմփոփում։

Արդի հասարակությունների հատկանշական բնութագրերից մեկը սոցիալական օտարում բարդ և բազմաչափ երևույթն է։
  Այն իր խորքային ազդեցություններով, տարատեսակ  դրսևորումներով  բնորոշ  է  ներկայիս  հասարակական  կյանքի  բոլոր  ոլորտներին և  մակարդակներին։
  Այդ իսկ պատճառով հոդվածի նպատակն է տալ այս երևույթի հիմքերի, դրսևորումների  և  զարգացումների  վերաբերյալ  փիլիսոփայության  և  սոցիոլոգիայի  դասականների, ինչպես նաև արդի հեղինակների հայացքների, պատկերացումների հայեցակարգային  նկարագրությունը,  դրանց  համեմատական  վերլուծությունը,  ինչը  հնարավորություն  կտա  հասկանալու և բացատրելու հասարակական կյանքում տեղի ունեցող երևույթները խնդրի  այս տեսանկյունից։
