ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱՅԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ20-րդ  դարի  վերջին  մարդկային  քաղաքակրթությունը  բախվեց  նոր  ֆենոմենիհետ, որն արագորեն տարածվեց ու մուտք գործեց կյանքի ամենատարբեր ոլորտներ։
 Խոսքը  համաշխարհայնացման  (գլոբալիզացիա)  մասին  է,  որը  կարելի  է  համարելժամանակակից կյանքը բնութագրող հիմնական հասկացություններից մեկը։
  Համաշխարհայնացման մասին խոսվում է ամենատարբեր հարթակներից՝ բակային տաղավարներից մինչև բարձր ամբիոններ։
  Համաշխարհայնացման երևույթի ուսումնասիրությանն անդրադարձել են մի շարք մասնագետներ՝ առաջ քաշելով տարբեր դիրքորոշումներ,  սակայն  ցայսօր  չի  հաջողվել  վերջնական  որակում  տալ՝  կշեռքինժարներին դնելով համաշխարհայնացման դրական ու բացասական հետևանքները։
 Բայցևայնպես,  մեկ  բան  ակնհայտ  է՝  համաշխարհայնացումն  ազդում  է  յուրաքանչյուրի վրա։
  Եթե փորձենք ամենապարզ ձևով սահմանել գլոբալիզացիան՝ հիմք ընդունելովտարբեր  հեղինակների,  մասնավորապես՝  Ռ.  Ռոբերտսոնի,  Է.  Գիդդենսի  և  Պ.  Ֆ.Դրուքերի առաջ քաշած սահմանումները, ապա այն կհնչի հետևյալ կերպ. «Գլոբալիզացիան տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական և մշակութային հարաբերությունների  ինտենսիվացման  և  ինտեգրացման  գործընթացն  է՝  պետական  սահմաններից դուրս»։
 Ինքնին  հասկանալի  է,  որ  համաշխարհայնացսումը  չէր  կարող  շրջանցելտնտեսության  ամենադինամիկ  զարգացող  ոլորտներից  մեկը՝  զբոսաշրջությանինդուստրիան։
   Համաշխարհայնացման  և  զբոսաշրջության  փոխառնչություններըբավականին բարդ բնույթ ունեն։
  Մի կողմից համաշխարհայնացման գործընթացներնեն  ազդում  զբոսաշրջության  վրա՝  մեծապես  կանխորոշելով  դրա  զարգացմանուղիներն ու հեռանկարները, մյուս կողմից՝ զբոսաշրջությունը համաշխարհայնացմանտարածման  ճանապարհներից  մեկն  է։
   Ըստ  ֆուտուրոլոգներ  Ջ.  Նեսբիտի  և  Պ.Էբուրդինի՝ տուրիզմը, առևտուրը և հեռուստատեսությունը կազմում են համաշխարհային  կենսակերպի  հիմքը  [1]։
   Սակայն  տվյալ  հոդվածի  շրջանակներում  կանդրադառնանք միայն զբոսաշրջային ինդուստրիայի վրա համաշխարհայնացման ազդեցությանը։
 Զբոսաշրջային  ինդուստրիայի  վրա  համաշխարհայնացման  ազդեցություննավելի  տեսանելի  է  դառնում,  երբ  դիտարկում  ենք  դրա  առանձին  միտումները։
 Համաշխարհայնացումն  իր  հետ  բերել  է  մի  շարք  միտումներ,  որոնք  ակտիվորենինտեգրվել  են  հասարակության  թե´  տնտեսական,  թե´  սոցիալական  կյանքին։
 Դրանց  շարքում  հատկապես  մեծ  տարածում  ունեն  տնտեսականացումը  (էկոնոմիզացիան), տեխնոլոգիզացիան և ինֆորմատիզացիան, էկոլոգացումը, մշակութայիննույնականացումը  (ունիֆիկացիան)  և  ստանդարտացումը։
   Այս  միտումների  ազդեցությունից  անմասն  չի  մնացել  նաև  զբոսաշրջությունը։
   Դրանք  զբոսաշրջությանզարգացման լայն հնարավորություններ են ստեղծել ու նոր որակ հաղորդել տուրարտադրանքին։
  Անդրադառնանք դրանցից յուրաքանչյուրին՝ Տնտեսականացում․ Համաշխարհայնացման արդյունքում «ջնջվեցին» պետությունների միջև տնտեսական սահմանները, ինչը հնարավորություն տվեց ավելացնելումիջազգային համագործակցությունների մակարդակը՝ բարձրացնելով ոլորտի մրցունակությունը։
  Տնտեսության զարգացման ներկա փուլը բնորոշվում է անդրազգայինկազմակերպությունների  թվի  և  դրանց  ազդեցության  լծակների  աճով։
   Վերջիններսմեծ կշիռ ունեն նաև զբոսաշրջության և դրա հետ առնչվող այլ ոլորտներում՝ օդայինտրանսպորտում, հյուրանոցային և ռեստորանային ինդուստրիայում և այլուր։
  Առաջինհայացքից  այս  ամենը  բավականին  դրական  և  շահավետ  է  թվում.  անդրազգայինխոշոր կազմակերպությունները զարգացող և անցումային տնտեսության երկրներումստեղծում են իրենց դուստր ընկերությունները՝ ապահովելով ներդրումների մեծ հոսքև  ստեղծելով  մեծաքանակ  աշխատատեղեր։
   Սակայն  այս  երևույթը  բացասականազդեցություն է թողնում ազգային տնտեսությունների վրա, հատկապես՝ զարգացողերկրներում,  որոնք  բավարար  միջոցներ  չունենալու  պատճառով  դուրս  են  մղվումմրցակցությունից՝  իրենց  տեղը  զիջելով  խոշոր  «խաղացողներին»։
   ՀՀ-ում  այսերևույթը  շատ  վառ  է  արտահայտված  հյուրանոցային  ոլորտում։
   Հյուրանոցայինտնտեսության խոշոր ցանցերը, ինչպիսիք են՝ «Hilton»–ը, «Marriott»–ը, «Radisson»–ը,«Best Western»–ը, ոլորտում գերակշիռ դիրք են զբաղեցնում և սահմանափակում ենազգային  ընկերությունների՝  հաջողության  հասնելու  հնարավորությունները։
   Դապայմանավորված  է  այն  փաստով,  որ  վերոնշյալ  ցանցերն  արդեն  ունեն  հստակմշակված  ռազմավարություն,  շուկայում  որոշակի  դիրք  են  զբաղեցնում  և  հաճախորդների մոտ ձևավորել են իրենց իմիջը։
  Ուստի, զարմանալի չէ, որ ընտրությունկատարելիս  հաճախորդները  նախապատվություն  են  տալիս  հենց  այս  հյուրանոցներին։
 Տնտեսականացման արդյունքում տեղի է ունենում նաև տնտեսության կառուցվածքի փոփոխություն։
  Նախկինում տնտեսությունը կարելի էր ներկայացնել բուրգիտեսքով,  որի  հիմքը  կազմում  էր  գյուղատնտեսությունը,  միջին  գոտին  բաժին  էրընկնում արդյունաբերությանը, իսկ ահա գագաթային նեղ մասը՝ ծառայություններիոլորտին։
  Այժմ պատկերը լրիվ հակառակն է՝ բուրգը  գլխիվայր շրջվել է։
  Տնտեսությաննման  կառուցվածքը  բնորոշ  է  հիմնականում  հետարդյունաբերական  երկրներին,սակայն  ՀՀ-ում  նույնպես  ունենք  այս  պատկերը,  որը  պայմանավորված  է  ոչ  թետրամաբանական  և  օրինաչափ  զարգացմամբ,  այլ  մի  շարք  այլ  պատճառներով։
 ԽՍՀՄ–ի  փլուզումից  հետո  ՀՀ-ի  արդյունաբերությունը  գտնվում  է  կաթվածահարվիճակում, իսկ գյուղատնտեսության զարգացման տեմպերն ու օրեցօր դատարկվողգյուղերը  վկայում  են,  որ  ստեղծված  իրավիճակից  դուրս  գալու  ելքը  երրորդայինսեկտորի զարգացումն է։
  Պատահական չէ, որ ՀՀ-ում զբոսաշրջությունը տնտեսական զարգացման գերակա ուղղություն է համարվում։
 Տեխնոլոգիզացիա և ինֆորմատիզացիա. Գլոբալիզացիայի տարածումը հնարավոր  դարձավ  հենց  տեխնոլոգիական  առաջընթացի  միջոցով,  որն  էլ  հիմք  դրեցտեղեկատվական  հասարակության  ձևավորմանը։
   Ներկայումս  տեղեկատվությունըդարձել  է  ամենաթանկարժեք  ռեսուրսը։
   Շնորհիվ  տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  աննախադեպ  զարգացման՝  այսօր  մեծապես  ավելացել  է  տեղեկատվությանհասանելիության աստիճանը, ինչը խթան է դառնում զբոսաշրջության զարգացմանհամար։
   Մարդիկ  ունեն  տարբեր  երկրների,  նրանց  մշակույթների  մասին  հեշտությամբ տեղեկություն ստանալու հնարավորություն, ինչի արդյունքում հետաքրքրությունէ  առաջանում,  և  գործի  է  դրվում  հաճախորդների  վարքի  քաջ  հայտնի  «AIDA»(attention, interest, desire, action) մոդելը։
  Սակայն տեղեկատվական հասարակությանանդամ հանդիսացող հաճախորդների վարքի մոդելը փոքր-ինչ տարբերվում է, այն է՝ավելացել են երկու S-երը՝ «AISAS» (attention, interest, search, action, share)։
 Բացի  այդ,  այս  միտումների  արդյունքում  ստեղծվել  են  առցանց  հարթակումմարքեթինգի  իրականացման  լայն  հնարավորություններ՝  թե´  PR-ի,  թե´  գովազդիմիջոցով, որոնք տուրարտադրանքի առաջխաղացման հզոր գործիքներ են։
  Վերջինշրջանում  այս  ասպարեզում  ՀՀ-ն  հաջողություններ  է  գրանցում։
   Ակտիվորեննկարահանվում են հոլովակներ, որոնցում Հայաստանը ներկայացվում է լավագույնկողմերով  և  հենց  զբոսաշրջիկի  աչքերով։
   Այսպես,  հանրության  դատին  հանձնվեցԱրթուր  Ջանիբեկյանի  նկարահանած  գովազդային  հոլովակը՝  ռուսաստանաբնակհայերի մասնակցությամբ՝ «Հայաստանում աստղերը մոտ են» խորագրով։
 Տեխնոլոգիզացիան  առաջ  բերեց  նաև  էլեկտրոնային  ամրագրման  համակարգը,  որը  կրճատում  է  հաճախորդի  և  ծառայություն  մատուցողի  միջև  առկա  շղթան՝հաճախ խաղից դուրս թողնելով տուր-գործակալներին։
  Այժմ աստիճանաբար ավելի էմեծանում այն զբոսաշրջիկների թիվը, ովքեր ինքնուրույն են կազմակերպում իրենցհանգիստը՝  առանց  տնից  դուրս  գալու՝  առցանց  ամրագրման  և  վճարման  համակարգերի միջոցով։
  Այստեղ, անշուշտ, պետք է հաշվի առնել, որ կա զբոսաշրջիկներիանձնական տվյալների արտահոսքի վտանգ։
 Ինֆորմատիզացիան  ունի  նաև  բացասական  կողմեր,  որոնց  շարքումզբոսաշրջային  ինդուստրիայի  տեսանկյունից  ամենավտանգավորը  տեղեկատվության միջոցով իրականացվող մանիպուլյացիաներն են։
  Մեկ անգամ չէ, որ Հայաստանժամանելով  զբոսաշրջիկները  հաճելիորեն  զարմացել  են  տիրող  իրավիճակըտեսնելով.  նրանց  մեծ  մասը  կարծում  է,  որ  Հայաստանում  պատերազմականիրավիճակ է և զբոսաշրջիկների անվտանգությունն ապահովված չէ։
  Այս ամենը թյուրտեղեկատվության  տարածման  արդյունք  է,  ինչը  հանգեցնում  է  պոտենցիալ  զբոսաշրջիկների շրջանում մեր երկրի նկատմամբ հետաքրքրության նվազման։
 Էկոլոգացում.  Սրա  հիմնական  նպատակը  և  առաքելությունը  հասարակականկյանքի  տարբեր  ոլորտներում  բնական  միջավայրի  պահպանման  և  կայուն  զարգացման  գաղափարների  ներդնումն  ու  իրագործումն  է։
   Էկոլոգացման  և  զբոսաշրջության համադրման արդյունքում է ստեղծվել կայուն զբոսաշրջության հայեցակարգը։
  Կայուն զբոսաշրջությունը ենթադրում է զբոսաշրջության այնպիսի զարգացում, որը կասկածի տակ չի դնի ներկա և գալիք սերունդների հնարավորությունները՝բավարարելու  իրենց  պահանջմունքները,  լայնորեն  կօգտագործի  ռեսուրսները՝պահպանելով  և  ապահովելով  դրանց  երկարաժամկետ  օգտագործման  հնարավորությունները [2]։
 ՀՀ-ում կայուն զբոսաշրջության զարգացումը թույլ կտա լուծել միանգամից երեքխումբ խնդիրներ՝ տնտեսական, սոցիալ-մշակութային և էկոլոգիական։
   Տնտեսականառումով զբոսաշրջությունը նպաստում է տեղի բնակչության ակտիվ ներգրավմանըզբոսաշրջիկների սպասարկման գործընթացին՝ ապահովելով բնակչության զբաղվածությունը,  տեղական  ապրանքների  իրացումը  և  կենսամակարդակի  բարձրացումը։
 Կայուն  զբոսաշրջությունը  (ԿԶ)  կարևոր  գործիք  է  նաև  տնտեսական  համաչափզարգացման և ապակենտրոնացման հարցում, ինչը ՀՀ-ի համար շատ լուրջ խնդիր էհամարվում։
   Սոցիալ-մշակութային  առումով  ԿԶ-ն  նպաստում  է  ազգաբնակչությանշրջանում ազգային մշակույթի մասսայականացմանը, ինչի արդյունքում էլ՝ ազգայինինքնագիտակցության  բարձրացմանը։
   ԿԶ-ն  ենթադրում  է  նաև  ընդունող  բնակչության  և  զբոսաշրջիկների  միջև  փոխհարաբերությունների  նոր  որակ,  որը  զբոսաշրջիկին  դիտարկում  է  ոչ  թե  որպես  փողի  քսակ,  որը  պետք  է  հնարավորինսագահորեն դատարկել, այլ որպես հյուր, ում պետք է ընդունել և ճանապարհել ըստարժանվույն։
  ՀՀ-ում, սակայն, դեռ ունենք այս խնդիրը։
  Իհարկե, ԿԶ–ի էկոլոգիականասպեկտը  թույլ  կտա  զբոսաշրջային  դեստինացիաները  ռացիոնալ  օգտագործել  ևչգերազանցել  սահմանային  ռեկրեացիոն  թույլատրելի  ծանրաբեռնվածությաննորմերը։
  Այս տեսանկյունից ՀՀ-ում հեռանկարային ճյուղեր են համարվում էկոզբոսաշրջությունը  և  ագրոզբոսաշրջությունը,  որոնց  զարգացման  համար  հիանալիհնարավորություններ ունենք՝ գեղատեսիլ և յուրօրինակ բնական ռեսուրսներ, բազմադարյա ավանդույթներ և, իհարկե, աշխարհում նախատիպը չունեցող հյուրընկալություն։
   Այս  առումով  հաջողված  փորձեր  արդեն  ունենք,  որոնց  շարքում  առանձնանում  է  Կալավան  համայնքը,  որն  ապացուցում  է  վերոնշյալ  երեք  ասպեկտներիներդաշնակ  զուգակցման  արդյունքում  հաջողության  հասնելու  անխուսափելիությունը։
 Ստանդարտացում և մշակութային նույնականացում. Համաշխարհայնացմանդրսևորման հաջորդ ձևը ստանդարտացումն է, որը մուտք է գործել նաև ծառայությունների ոլորտ։
  Որոշ մասնագետներ այս գործընթացին դրական որակավորում ենտալիս՝ համարելով որակի վերահսկողության կարևորագույն գործիք։
  Գաղտնիք չէ,որ  որակի  փոփոխականությունը  ցանկացած  ծառայության  հիմնական  առանձնահատկություններից  մեկը  է,  որը  հանգեցնում  է  իրացման  հետ  կապված  որոշակիյուրաքանչյուրն  առանձնանումբարդությունների։
   Ըստ  գերմանացի  պրոֆեսոր  Գյունթեր  Շուհի՝  «Սերվիսայինստանդարտները մեզ հնարավորություն են տալիս զարգանալ սերվիսային ջունգլիիցմինչև  սերվիսային  այգի»  [3]։
   Մի  կողմից  ստանդարտացումը  հնարավորություն  էտալիս համեմատության եզրեր գտնել և հեշտացնել ծառայությունների ընտրությանգործընթացը  հաճախորդների  համար,  մյուս  կողմից՝  հարց  է  ծագում․որքանո՞վ  էնպատակահարմար ստանդարտացնել ծառայությունը, որը գոյություն ունի անհատների  միջև,  որոնցիցէ  իր  խառնվածքով,հետաքրքրություններով  և  վերջապես՝  պահանջմունքներով։
   Ծառայություններիմասին  խոսելիս  մենք  շեշտում  ենք  դրա  կողմնորոշվածությունը  դեպի  անհատը՝  իրյուրօրինակ  պահանջմունքներով։
   Ստանդարտացման  արդյունքում  մենք  կորցնումենք ծառայության «անհատականությունը»։
  Ստեղծվում է իրավիճակ, երբ անկարևորէ դառնում, թե որ երկրում ես գտնվում՝ քեզ մատուցում են միևնույն ծառայությունները՝օդանավակայանից  մինչև  հյուրանոց։
   Այս  ամենը  հանգեցնում  է  մշակութայիննույնականացման, որը ոչ միայն չի նպաստում զբոսաշրջության զարգացմանը, այլևխոչընդոտում  է,  քանի  որ  զբոսաշրջության  հիմնական  նպատակներից  մեկն  այլմշակույթների հետ հաղորդակցվելն է։
  Եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ ՀՀն որպես զբոսաշրջային դեստինացիա զբոսաշրջիկներին ավելի շատ գրավում է իրմշակույթային  ինքնատիպ  ժառանգությամբ,  և  ոչ  թե  ենթակառուցվածքների  զարգացվածությամբ,  ապա  այս  միտումները  բավականին  լուրջ  մարտահրավեր  են  ՀՀզբոսաշրջային ինդուստրիայի համար։
 Վերջին  ժամանակներում,  որպես  այս  երևույթների  օբյեկտիվ  պատասխան,ձևավորվեց մի նոր գործընթաց՝ գլոկալիզացիան, որի արդյունքում համաշխարհայնացման  հետևանքով  տեղի  է  ունենում  ոչ  թե  տարածաշրջանային  առանձնահատկությունների  անհետացում,  այլ  դրանց  պահպանում  և  ամրապնդում։
   Որպեսգլոկալիզացիայի կարգախոս կարելի է դիտարկել Հռոմի ակումբի հայտնի խոսքերը՝«Մտածել  գլոբալ,  գործել  լոկալ»։
   Զբոսաշրջության  ոլորտում  գլոկալիզացիայիդրսևորման  ձևերից  մեկը  էթնոտուրիզմն  է,  որը  մեծ  թափով  զարգանում  է  ամբողջաշխարհում, և ՀՀ-ն բացառություն չէ։
 Այսպիսով, համաշխարհայնացումը հսկայական ազդեցություն է թողնում ինչպեսաշխարհի այլ երկրների, այնպես էլ ՀՀ զբոսաշրջային ինդուստրիայի վրա, և միայնայդ  ազդեցության  ուղիների  լիարժեք  ընկալման  ու  վերլուծման  արդյունքում  էհնարավոր օգտագործել այն ցանկալի ուղղությամբ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[2]  Weaver  D.,  Sustainable  Tourism։
   Theory  and  Practice.  London  and  New  York,Հովասափյան Ջուլիետա ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱՅԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎՐԱԲանալի բառեր՝ համաշխարհայնացում, զբոսաշրջային ինդուստրիա,տնտեսականացում, տեխնոլոգիզացիա, ինֆորմատիզացիա, էկոլոգացում,ստանդարտացում, մշակութային նույնականացում։

Հոդվածում քննարկվում է համաշխարհայնացման ազդեցությունը զբոսաշրջային ինդուստրիայի վրա՝ դրա առանձին միտումները վերլուծելու միջոցով։
  ՈՒսումնասիրվել են հետևյալ միտումները՝ տնտեսականացում, ինֆորմատիզացիա և տեխնոլոգիզացիա,  էկոլոգացում,  ստանդարտացում  և  մշակութային  նույնականացում։
   Միտումների լիարժեք վերլուծությունը թույլ է տալիս նվազեցնել ոլորտի զարգացմանը  խոչընդոտող  գործոնների  ազդեցությունը,  ինչպես  նաև  մատնանշել  այն  ուղիները,  որոնք  կնպաստեն  ՀՀ  զբոսաշրջային  ինդուստրիայի  հեռանկարային  և  կայուն  զարգացմանը։
