ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՏՄ ԱՆԴԱՄ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄԵվրասիական  տնտեսական  միությունը  միջազգային  ինտեգրացիոն  տնտեսական  միավորում  է,որը  հիմնադրվել  է  Եվրասիական  տնտեսական  ընկերակցության  Մաքսային  Միության  հիման  վրա2014 թ. մայիսի 29-ին՝ պայմանագրի ստորագրմամբ, որն ուժի մեջ է մտնում՝ 2015 թ. հունվարի 1-ին1։
 Միության անդամ են հանդիսանում Ռուսաստանը, Ղազախստանը, Բելառուսը և Հայաստանը։
  ԵՏՄ-ինպատակն  է  անդամ-պետությունների  տնտեսությունների  ամրապնդումը,  դրանց  միջև  կապերի  սերտացումը,  տնտեսության  արդիականացումը,  համաշխարհային  շուկայում  տվյալ  պետություններիմրցունակության  բարձրացումը։
   Եվրասիական  տնտեսական  միությունը  հիմնադրվել  է  Ռուսաստանի,Ղազախստանի  և  Բելառուսի  նախագահների  կողմից  ստորագրված  պայմանագրով։
   Պայմանագրովսահմանվում է ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժ, կոորդինացված, համաձայնեցված կամ միասնական տնտեսական քաղաքականության իրականացում։
  Անդամ պետությունների տնտեսությունների ընդհանուր  ծավալը կազմում է ավելի քան 2 տրլն ԱՄՆ դոլար, երեք պետությունների արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը կազմում է 1,5 տրլ ԱՄՆ դոլար։
 Հեռանկարային ինտեգրացիոն արդյունքը ՀՆԱ-ի տեսքով 2030 թ. կկազմի մինչև 900 մլրդ դոլար։
  Եվրասիական տնտեսական միության պայմանագրի հիմքում դրված են ինքնիշխանության, տարածքայինամբողջականության, ազգային շահերի պահպանության սկզբունքները։
 2015 թ. հունվարի 2-ից Հայաստանի Հանրապետությունը պաշտոնապես միացավ Եվրասիականտնտեսական միությանը։
  ԵՏՄ պայմանագրի արձանագրություններից մեկը` Հավելված 16-ը, վերաբերում է ծառայությունների, առևտրի, հիմնադրման, գործունեության և ներդրումների իրականացմանը։
 Այս հավելվածում մանրամասն ներկայացված է անդամ պետությունների կողմից ստացող պետությունում2  իրականացվող  ներդրումների  իրավական  կարգավորման  շրջանակները,  ներդրումների  պաշտպանությունը,  ներդրողներին  հասցված  վնասի  և  երաշխիքի  հատուցումը,  ունեզրկման  դեպքում  ներդրողների իրավունքների երաշխիքները, ներդրողների իրավունքների փոխանցումը, ներդրողների հետկապված վեճերի կարգավորման կարգը։
  Այս բոլոր հարցերը նվիրված են կարգավորելու ներդրումայինհարաբերությունները  ԵՏՄ  անդամ  պետությունների  միջև`  ստեղծելով  առավել  բարենպաստ  ներդրումային միջավայր։
  Կնքված պայմանագիրը չի սահմանափակում անդամ պետության կողմից երրորդ պետության  հետ  կնքվող  միջազգային  տնտեսական  ինտեգրման  համաձայնագրերը,  եթե  դրանք  համապատասխանում են նախօրոք սահմանված չափանիշներին3։
  Դրանք են՝•  Ընդգրկում են ծառայությունների զգալի թվով ոլորտներ, ինչպես նաև ակնհայտորեն որևէ կերպ չենբացառում  ծառայությունների  տրամադրման  եղանակներից,  հիմնադրմանը  և  գործունեությաննառնչվող հարցերից որևէ մեկը,•  Ուղղված են գոյություն ունեցող խտրական միջոցների վերացմանը և նորերի ներդրումն արգելելուն,•  Ուղղված են ծառայությունների, առևտրի հիմնադրման ու գործունեության ազատականացմանը։
 Նմանատիպ պայմանագրի կնքման մասին անդամ պետությունը պարտավոր է 1 ամսվա ընթացքում տեղեկացնել ԵՏՄ անդամ պետություններին։
 ԵՏՄ  պայմանագրով  ներդրումների  իրականացման  դրույթները  տարածվում  են  բոլոր  տեսակիներդրումների գծով` սկսած 1991 թ. դեկտեմբերի 16-ից4։
  Համաձայն պայմանագրի՝ յուրաքանչյուր անդամ  պետություն  իր  տարածքում  ապահովում  է  արդար  և  իրավահավասար  ռեժիմ`  մյուս  անդամ  պետությունների  ներդրողների  կողմից  իրականացվող  ներդրումների  և  գործունեության  առնչությամբ։
 1 ԵՏՄ պաշտոնական կայք – էջը հասանելի է http։
 //www.eaeunion.org/?lang=am#about-history հղմամբ։
 2 Համաձայն արձանագրության՝ «ստացող պետությունը»` այն պետությունն է, որի տարածքում այլ անդամ պետությունների ներդրողների կողմից իրականացվում են ներդրումներ։
 3 Տե՛ս ԵՏՄ պայմանագիր, Հավելված 16, էջ 18 (հասանելի էhttp։
 //www.translationcentre.am/pdf/Trans_ru/EVRAZES/Annex_16_am.pdf հղմամբ)։
 4 Տե՛ս ԵՏՄ պայմանագիր, Հավելված 16, էջ 23 (հասանելի էhttp։
 //www.translationcentre.am/pdf/Trans_ru/EVRAZES/Annex_16_am.pdf հղմամբ)Ստեղծվող ռեժիմը չպետք է պակաս բարենպաստ լինի ազգային ներդրողների կողմից իրականացվողներդրումային գործունեության համար սահմանված ռեժիմի համեմատ։
  Տվյալ երկրում անդամ պետության  կողմից  իրականացվող  ներդրումների  համար  սահմանված  ռեժիմները  նույնպես  չպետք  է  լինենպակաս բարենպաստ երրորդ պետության ներդրողների համեմատ։
  Հարկ է նշել, որ յուրաքանչյուր անդամ  պետություն,  իր  օրենսդրության  համաձայն,  պահպանում  է  մյուս  անդամ  պետությունների  ներդրողների  գործունեությունը  սահմանափակելու,  ինչպես  նաև  ազգային  ռեժիմից  այլ  բացառումներսահմանելու և կիրառելու իրավունքը։
 Յուրաքանչյուր  ստացող  պետություն  մյուս  անդամ  պետությունների  ներդրողներին  երաշխավորում  է`  նրանց  կողմից  հարկային  բոլոր  պարտավորությունները  և  ստացող  պետության  օրենսդրությամբ  նախատեսված  այլ  պարտավորություններ  կատարելուց  հետո  ներդրումների  իրականացմանարդյունքում  ստացած,  ստացող  պետության  օրենսդրությամբ  չարգելված  եկամուտները  ցանկացածնպատակով օգտագործելու և դրանք տնօրինելու իրավունքը։
 Յուրաքանչյուր  անդամ  պետություն,  իր  օրենսդրության  համաձայն,  երաշխավորում  և  ապահովում  է  իր  տարածքում  մյուս  անդամ  պետությունների  ներդրողների  կատարած  ներդրումների  պաշտպանությունը։
   Ըստ  պայմանագրի՝  ներդրողներն  իրավունք  ունեն  ստանալու  վնասի  հատուցում,  եթեայն  հասցվել  է  անդամ  պետության  տարածքում  քաղաքացիական  անկարգությունների,  ռազմականգործողությունների, հեղափոխության, խռովության, արտակարգ դրություն մտցնելու կամ նմանատիպայլ իրավիճակների հետևանքով։
 Ներդրումների հետ կապված վեճերի կարգավորումն իրականացվում է բանակցությունների միջոցով։
  Սակայն, եթե տվյալ վեճը չի կարող կարգավորվել բանակցային ճանապարհով, ապա տվյալ վեճիմասին գրավոր ծանուցելու օրվանից 6 ամսվա ընթացքում, ներդրողի ընտրությամբ, կարող է քննելուհամար ներկայացվել ստացող պետության` համապատասխան վեճերը քննելու համար իրավասու դատարան,  ցանկացած  պետության  Առևտրային  պալատին  առընթեր  միջազգային  առևտրային  արբիտրաժ` վեճի մասնակիցների կողմից համաձայնեցված։
  Կարևոր է իմանալ, որ դատարանի կամ արբիտրաժային  դատարանի  վերաբերյալ  ներդրողի  ընտրությունը  վերջնական  է,  իսկ  նրանց  կողմից  ընդունված ցանկացած որոշում համարվում է վերջնական և պարտադիր վեճի կողմերի համար։
 Թվում է, որ ԵՏՄ անդամ պետությունների համար ստեղծվել են բավական բարենպաստ պայմաններ  ներդրումների  իրականացնելու  համար։
   Սակայն  ներդրումային  գործունեության  իրավական  կարգավորումից  զատ,  պետք  է  իմանալ,  թե  ինչպիսի  ներդրումային  միջավայր  է  ձևավորված  տվյալ  երկրում։
  Հայաստանից ներդրումներ կատարողների համար բավական հետաքրքիր է իմանալ, թե ինչպեսեն  ինդեքսավորվել  անդամ  պետությունների  ներդրումային  միջավայրերը,  ինչպիսի  դիրք  են  գրավումայդ պետությունները համաշխարհային դասակարգման աղյուսակում։
  Առանձին դիտարկենք Բելառուսում, Ղազախստանում և ՌԴ-ում ձևավորված ներդրումային միջավայրերը։
 Բելառուսում  ներդրումային  գործունեությունը  կարգավորող  հիմնական  փաստաթուղթը  2001  թ.ընդունված  «ԲՀ  ներդրումային  կոդեքս»-ն  է,  համաձայն  որի  օտարերկրյա  ներդրողներն  իրավունքունեն  Բելառուսում  ստեղծելու  իրավաբանական  անձ՝  առանց  ներդրումների  ծավալների  և  կառուցվածքի  սահմանափակման։
   Եթե  իրավաբանական  անձի  կանոնադրական  կապիտալը  ներառում  էառնվազն  20.000  դոլարի  օտարեկրյա  ներդրում  և  հիմնական  նպատակը  մասնակիցների  միջևստացվող  շահույթի  բաշխումն  է,  ապա  նման  կազմակերպությունը  կարող  է  ճանաչվել  օտարերկրյաներդրումներով առևտրային կազմակերպություն1։
 Համաձայն  ներդրումային  կոդեքսի՝  օտարերկրյա  ներդրողները  կարող  են  Բելառուսի  Հանրապետությունում  իրականացնել  ներդրումային  գործունեություն  կոնցեսիայի  պայմանագրի  համաձայն`առանց իրավաբանական անձի հիմնադրման2։
  Ընդ որում, նման պայմանագիրը կարող է սահմանել, որարտադրվող ապրանքների տնօրինման իրավունքը պատկանում է ներդրողին, որը պարտավորվում էվճարել համապատասխան հարկերը և պետական տուրքերը։
  Մեկ այլ դեպքում, պայմանագրի համաձայն, կողմերը բաշխում են արտադրվող ապրանքները միմյանց մինչև, և այս պարագայում ներդրողըմասնակիորեն  ազատվում  է  հարկերի  և  պարտադիր  այլ  վճարումների  կատարումից։
   Որոշակի  տարբերություն  կա  ծառայությունների  մատուցման  դեպքում.  համապատասխան  ծառայության  իրականացումը, որը հանգեցնում է այդ ծառայության արդյունքում ապրանքի արտադրության, հանդիսանումէ Բելառուսի Հանրապետության սեփականությունը, իսկ ներդրողը միայն ստանում է պարգևավճար։
 Բելառուսում  ներկայումս  գործում  են  6  ազատ  տնտեսական  գոտի,  որտեղ  գործունեություն  ծավալելու համար ներդրողին անհրաժեշտ է ստեղծել ԲՀ-ում իրավաբանական անձ։
  Ազատ տնտեսականգոտիներում  ներդրումների  և  գործունեության  ուղղությունները  տարբեր  են.  ընդգրկում  են  կահույքագործությունը,  սննդամթերքի  արտադրությունը,  կենցաղային  քիմիական  նյութերի,  կոսմետոլոգիական1 Բելառուսի ներդրումային կոդեքսը հասանելի է http։
 //www.startbiz.by/open-biz/inostr-investor/invest-klimat-RB/ հղմամբ։
 2  Կոնցեսիա (լատ. Concessio  -  թույլտվություն,  զիջում)՝  պետությանը կամ  մունիցիպալիտետներին  պատկանող  բնականհարստությունները,  ձեռնարկությունները,  տնտեսական  այլ  օբյեկտները  որոշակի  պայմաններով  շահագործման  հանձնելուպայմանագիր։
 նյութերի  արտադրությունը,  մեքենաշինությունը,  նորարարական  տեխնոլոգիաների  արտադրությունըև  այլն։
   Նշենք,  որ  2013  թ.  ՕՈՒՆ-ի  ծավալը  կազմել  է  2.16  մլրդ  դոլար1։
   Հիմնական  ոլորտները,  որոնցում  իրականացվում  են  ներդրումներ  մետալուրգիական  արդյունաբերությունը,  շինարարությունը,սպառողական  ապրանքները,  քիմիական  արտադրանքը,  մեքենաշինությունը  և  առողջապահություննեն։
  Բելառուսի արտահանման մեջ մեծ կշիռ ունեն նավթը, կալիումային և ազոտային սարքավորումները, բեռնատար մեքենաները, տրակտորները, կաթնամթերքը, միսը, շաքարավազը։
  Հիմնականում ներմուծվում  է  բնական  գազ,  քիմիական  արտադրության  համար  անհրաժեշտ  հումք,  մեքենասարքավորումներ։
  Հիմնական գործընկերը ՌԴ-ն է, որին բաժին է ընկնում արտաքին առևտրի 40%-ը։
 Չնայած  ստեղծված  իրավական  պայմաններին՝  Բելառուսում  ներդրումային  միջավայրն  օտարերկրյա ներդրողների կողմից կարող է դիտվել որպես ոչ հարմարավետ։
  Սրա պատճառը թերևս Համաշխարհային  Բանկի  ներդրումային  միջավայրը  բնութագրող  առանձին  ցուցանիշների  բավական  ցածրմակարդակն է, արձանագրվող տարեկան գնաճի բարձր մակարդակը (2014 թ. տասներկուամսյա գնաճը  կազմել  է  16.2%)2,  տոտալիտար  ռեժիմը,  ինչպես  նաև  բելառուսական  ռուբլու  արժեզրկվածությանմակարդակը`  1$=14.950  բելառուսական  ռուբլի։
   Բավական  կոշտ  է  նաև  հարկման  ռեժիմը,  որի  պարագայում 20% ԱԱՀ-ին ավելանում է նաև 24% շահութահարկ, տվյալ տարածքի զարգացման համար3% հարկ` շահութահարկի նվազեցումից հետո, աշխատավարձի ֆոնդի 0.6% հարկ՝ դժբախտ պատահարներից խուսափելու համար։
 Ղազախստանի Հանրապետության մակրոտնտեսական կայունությունը այն հիմնական գործոնն է,որը գրավիչ է դարձնում երկիրն օտարերկրյա ներդրումների համար3։
  Նման եզրահանգման եկել են միջազգային փորձագետները, որոնց կողմից հարցված օտարերկրյա ներդրողների 84%-ը նշել է այդ գործոնը։
  Ղազախստանի տնտեսությունը վերջին տարիներին կայուն աճ է գրանցում, և կան հնարավորություններ 2015 թ. ընդգրկվելու արագ զարգացող տնտեսությունների եռյակում։
  2013 թ. մակրոտնտեսական  ցուցանիշները  հավաստում  են  վերը  նշվածը,  մասնավորապես՝  գործազրկության  մակարդակըկազմել  է  5.2%,  գնաճը`  4.8%,  2014  թ.  երկրի  ՀՆԱ-ն  աճել  է  4.3  %-ով՝  կազմելով  233.95  մլրդ  դոլար4։
 ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո տնտեսությունում իրականացվում են տարեկան միջինում 5.41 մլրդ դոլարիօտարերկրյա ներդրումներ, որը 2013 թ. կազմել է 9.74 մլրդ դոլար5։
 Կայուն  մակրոտնտեսական  միջավայրից  զատ,  օտարերկրյա  նեդրողները  հիմնարար  գործոն  ենհամարում սոցիալ-քաղաքական կայունությունը, նշվում է նաև արագ զարգացող հեռահաղորդակցության  ոլորտը,  ինչպես  նաև  կորպորատիվ  հարկման  մեթոդների,  հարկային  դաշտի  բարեփոխումները,շահավետ  աշխարհագրական  դիրքը  (երկրի  տարածքով  են  անցնում  Եվրասիա  մայրցամաքի  հիմնական  երթուղիները,  որոնք  կապում  են  Ասիական-Խաղաօվկիանոսյան  շրջանը  Մերձավոր  Արևելքի  ևԵվրոպայի հետ)։
  Ներդրողները նշում են նաև թույլ կողմերը. Ղազախստանում օտարերկրյա ներդրումների  ծավալների  մեծացմանը  կարող  են  խոչընդոտել  նորարարական  տեխնոլոգիաների  ներուժի  անբավարար լինելը, գործարար միջավայրի թափանցիկության և կանխատեսելիության ոչ բարձր մակարդակը, տրանսպորտալոգիստիկ ենթակառուցվածքների մակարդակը, բաց և ճկուն առևտրային քաղաքականությունը,  ադմինիստրատիվ  միջավայրը  (չնայած  քաղաքական  բարձր  կայունությանը,  երկիրըբախվում է այնպիսի լուրջ հիմնախնդիրների հետ, ինչպիսիք են` բյուրոկրատիան և կոռուպցիան)։
 Ղազախստանում  բարենպաստ  ներդրումային  միջավայրի  մասին  են  վկայում  թերևս  այստեղկատարվող  օտարերկրյա  ներդրումների  ծավալները։
   Ըստ  պաշտոնական  տվյալների՝  անկախությանձեռքբերումից  մինչ  այսօր  կատարվել  են  շուրջ  122  մլրդ  դոլարի  օտարերկրյա  ուղղակի  ներդրումներ։
 Ընդհանուր  առմամբ,  փորձագետները  կանխատեսում  են,  որ  հաջորդող  3  տարիների  ընթացքումՕՈՒՆ-ի  ծավալների  գերակշիռ  մասը  բաժին  կհասնի  առավել  զարգացած  ոլորտներին`  էներգետիկ  ևլեռնահանքային  արդյունաբերությանը։
   Օտարերկրյա  ներդրողներն  իրենց  ներդրումների  մի  մասն  էլիրականացնում  են  այնպիսի  ոլորտներում,  ինչպիսիք  են՝  մեքենաշինություն,  շինարարություն,  մետալուրգիա, սպառողական ապրանքների արտադրություն, գյուղատնտեսություն, կենսաբժշկական ոլորտներ։
   Ներմուծման  գերակշիռ  մասը  կազմում  են  տեխնոլոգիաները  և  սարքավորումները,  մետաղականապրանքները, սննդամթերքը։
 Այսօր Ղազախստանն ՕՈՒՆ-ի ծավալների ներգրավմամբ զբաղեցնում է առաջատար դիրքեր ԱՊՀերկրների  շարքում.  մեկ  շնչի  հաշվով  իրականացվող  օտարերկրյա  ներդրումները  կազմում  է  1300դոլար։
  ՕՈՒՆ-ի ներգրավման համար գրավիչ երկրների շարքում ԱՊՀ երկրներից առաջատարներն ենՌԴ (55.7%), Ղազախստանը (36.4%), Բելառուսը (11.8%), Ադրբեջանը (9.1%), Վրաստանը (6%)։
 Գործարարությամբ  զբաղվելու  համար  ստեղծված  բարենպաստ  պայմանների  մասին  է  վկայումնաև այն, որ այստեղ օտարերկրյա կապիտալով գործող շուրջ 8000 ընկերության կա, որոնցից առավել1 Տե՛ս Национальный Банк Республики Беларусь (հասանելի է http։
 //www.nbrb.by/statistics/ForeignDirectInvestments/ հղմամբ)։
 2 Տե՛ս Инфляция в Беларусии (հասանելի է http։
 //myfin.by/info/inflyaciya հղմամբ)։
 3 Տե՛ս Исследование инвестиционной привлекательности Казахстана, 2014 год, էջ12։
 4 Տե՛ս Агентство Республики Казахстана по статистике, 2014 год։
 5 Տե՛ս Прямые иностранные инвестиции (հասանելի է http։
 //ru.theglobaleconomy.com/Kazakhstan/fdi_dollars/ հղմամբ)։
 հայտնի  են  «Սիմենս»-ը,  «Մայքրոսոֆթ»-ը,  «Շևրոն»-ը,  «Ջեներալ  Էլեկտրիկ»-ը,  «Կոկա-Կոլա»-ն,  «Դանոն»-ը, «Հենկել»-ը։
 Երկրում շարունակվում են բարեփոխումները, որոնք կարող են նպաստել օտարերկրյա ներդրումների առավել խոշոր ծավալներով ներգրավմանը։
  Կարևոր է նշել, որ իրականացվող պետական աջակցությունը  տարածվում  է  հավասարապես  թե՛  ազգային,  թե՛  օտարերկրյա  ներդրողների  վրա։
   Օտարերկրյա ներդրողն իր ներդրումային ծրագիրն իրականացնելու համար ներմուծված սարքավորումներիև տեխնիկայի համար ազատվում է մաքսավճարներից։
  Տրամադրվում են պետական դրամաշնորհներ,որոնք հանդես են գալիս հողատարածքների, շինությունների, տեխնիկայի և սարքավորումների, տրանսպորտային  միջոցների`  բացառությամբ  մարդատար  մեքենաների  անվճար  տրամադրման  տեսքով։
 Վերջին  տարիներին  Ղազախստանը  լրջորեն  փոփոխել  է  նաև  հարկային  քաղաքականությունը`  նվազեցնելով  հարկերը։
   Կորպորատիվ  շահութահարկը  30  %-ից  դարձել  է  20%,  ԱԱՀ-ն  13%-ից  դարձել  է12%, որն ԱԱՀ-ի դրույքաչափի ամենացածր մակարդակներից մեկն է աշխարհում, սոցիալական հարկըկազմում է 11%։
  Ներդրողների ինֆորմացիայով ապահովելու համար գործում է հատուկ ինտերնետային  կայք`  www.invest.gov.kz,  որը  տրամադրում  է  ներդրողներին  անհրաժեշտ  ինֆորմացիա  և  պարբերաբար թարմացվում է։
  Հավելենք, որ նմանատիպ հասցե գործում է նաև Հայաստանում`  www.ada.am,որում կատարվող թարմացումները և նոր հրապարակումները, սակայն, կատարվում են ոչ ինտենսիվորեն, հետևապես՝ այն չի կարող հանդիսանալ պոտենցիալ ներդրողների համար անհրաժեշտ ուղեցույց։
 Առաջիկայում  ակնկալվող  բարեփոխումները  նախատեսում  են,  որ  Ղազախստանի  տնտեսությունում  առնվազն  20  մլն  դոլար  ներդրում  կատարելու  դեպքում  օտարերկրյա  ներդրողը  10  տարով  կազատվի շահութահարկից, 8 տարով՝ գույքահարկից, 10 տարով՝ հողահարկից։
  Նախատեսվում է ծրագրի իրականացման փուլում պետության կողմից ծախսերի 30 %-ի չափով մասնակցություն։
 Օտարերկրյա  ներդրումների  իրավական  կարգավորումը  Ռուսաստանի  Դաշնությունում  իրականացվում  է  «ՌԴ-ում  օտարերկրյա  ներդրումների»  մասին  օրենքով։
   Օրենքը  սահմանում  է  բավականլայն երաշխիքներ և արտոնություններ օտարերկրյա  ներդրողների համար։
   Դրանք են երաշխավորումռուսաստանյան  օրենսդրության  ոչ  բարենպաստ  փոփոխություններից  առաջացած  վեճերի  անկողմնակալ կարգավորում, օտարերկրյա ներդրողների կողմից ներդրումների իրականացման լայն ընտրությունների սահմանում, իրավունքների և պարտավորությունների փոխանցում օտարերկրյա ներդրողիցայլ անձին, հողատարածքների, այլ բնական ռեսուրսների, շենք-շինությունների նկատմամբ իրավունքների հաստատման երաշխավորում և այլն1։
 Չնայած  նշված  արտոնություններին՝  վերջին  շրջանում  վերլուծաբանների  մեծ  մասը  նշում  է  ՌԴում ներդրումային միջավայրի վատթարացումը, ինչը կապված է Արևմուտքի կողմից կիրառվող տնտեսական  պատժամիջոցների  և  միջազգային  վարկանիշների  նվազման  հետ։
   Այդ  իսկ  պառճառով  վերլուծաբանները գտնում են, որ նման իրավիճակից դուրս գալու համար Ռուսաստանը պետք է իրականացնի  լուրջ  բարեփոխումներ՝  մասնավորապես  պարզեցնի  նոր  ձեռնարկությունների  հիմնադրմանգործընթացը և ներգրավի օտարերկրյա ներդրումներ առանցքային ոլորտներում։
  2012 թ. ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը ստորագրեց «Պետական երկարաժամկետ տնտեսական քաղաքականությանմասին»  հրամանը,  որտեղ  մասնավորապես  նշվում  էր,  որ  մինչև  2018  թ.  ՌԴ-ն  «Գործարարությամբզբաղվել»  ինդեքսով  պետք  է  ընդգրկվի  դասակարգման  աղյուսակում  լավագույն  20  պետություններիշարքում։
  Իրականացվող առաջնային բարեփոխումներից էր նորաստեղծ կազմակերպությունների համար նոտարական վավերացումով բանկային հաշիվ ստեղծելու պահանջի վերացումը։
 Այդուհանդերձ պատկերն էականորեն փոխվեց 2014 թ. երկրորդ եռամսյակից՝ կապված  Ուկրաինայի հետ լարված հարաբերությունների սրմամբ և ՌԴ-ի նկատմամբ տնտեսական պատժամիջոցներիխստացմամբ։
   Ներկայումս  Ռուսաստանի  ներդրումային  միջավայրը  լրջորեն  հետընթաց  է  գրանցել։
 2014  թ.  առաջին  եռամսյակում  կապիտալի  արտահոսքը  երկրից  կազմեց  50  մլրդ  դոլար,  իր  դիրքերըթուլացրեց  ռուբլին,  ինչը  հանգեցրեց  երկրում  ինֆլյացիայի  բարձր  տեմպի  (2014  թ.-ին  ինֆլյացիանկազմել  է  11.4%)2։
   Ազգային  արժույթի  փոխարժեքը  կայունացնելու  համար  ԿԲ-ն  էական  միջոցներծախսեց միջազգային պահուստներից, որը տարվա սկզբի հետ համեմատ 509.6 մլրդ դոլարից նվազեցմինչև 486 մլրդ դոլար (2014 թ. ապրիլի 1-ի դրությամբ)։
  Բացի այդ, Ռուսաստանի ֆոնդային շուկայումգործարքների ծավալները կրճատվեցին 15%-ով։
  Արդյունքում Bloomberg Markets Global Investor Poll-իվերջին հետազոտության տվյալներով, որում ներգրավված են եղել թրեյդերներ, բանկիրներ և դրամական գործարքների մենեջերներ, ՌԴ-ն ճանաչվել է համաշխարհային 8 խոշոր տնտեսություններից ամենանվազ ներդրումային գրավչություն ունեցողը։
  Հարցվածների մոտ 56%-ը գտնում է, որ այստեղ գործարարության  համար  ամենաանբարենպաստ  պայմաններն  են՝  ի  համեմատ  մյուս  7  խոշորագույնտնտեսությունների, իսկ 45%-ն ընդհուպ խորհուրդ է տալիս վաճառել ռուսական ակտիվները։
  Ռուսաստանյան  ներդրողների  համար  թանկանում  են  նաև  վարկերը.  պատճառը  2014  թ.  Standard  &  Poors-ի1 Տե՛ս Об иностранных инвестициях в Российской Федерации, 09.07.1999, № 160-ФЗ (հասանելի էhttp։
 //economy.gov.ru/minec/about/structure/depInvest/fz199920709 հղմամբ)։
 2 Տե՛ս Центральный Банк РФ, Инфляциая на потребительском рынке, декабрь 2014։
 կողմից  Ռուսաստանի  վարկային  վարկանիշի  նվազեցումն  է։
   ՌԴ-ի  կարճաժամկետ  վարկանիշը`  արտարժույթով, նվազեցվեց A3-ից A2, երկարաժամկետը` ազգային արժույթով, BBB-ից BBB+, և ընդհանուրիրավիճակը  գնահատվեց  բացասական։
   Վարկանիշների  նման  նվազեցումները  հանգեցրին  նաև  ֆոնդային շուկայի թուլացմանը։
 ԱՄՆ-ի Առևտրային ներկայացուցչությունը (USTR), հիմնվելով սեփական վերլուծության վրա, գնահատել  է  ՌԴ  ներդրումային  միջավայրը  որպես  անբարենպաստ։
   Ամերիկյան  փորձագետները  կարծումեն, որ ռուսաստանյան կառավարության կողմից իրականացվող քայլերը և միջոցառումներն անբավարար են։
  Հաշվետվության մեջ նշվում է, որ օտարերկրյա ներդրողին տարակուսանքի մեջ են գցում ներդրումային  օրենսդրությունը,  կոռուպցիայի  բարձր  մակարդակը,  ռուսական  դատական  համակարգինկատմամբ ցածր վստահությունը, փոքրամասնությունների իրավունքների թույլ պաշտպանվածությունը, վարչարարական խոչընդոտները,  կորպորատիվ մշակույթի  ցածր զարգացվածությունը1։
  Խնդիրների շարքում են նաև աշխատանքային հարաբերությունների ցածր մակարդակը, ստվերային տնտեսության մեծությունը, որը հնարավորություն է տալիս գործատուներին անօրինական ճանապարհով նվազեցնելու  հարկային  ծախսերը։
   Համաձայն  գնահատականների՝  5-10  տարի  անց  մասնագետ  կադրերիդեֆիցիտը, որը ներկայումս էլ է խնդիր, դառնալու է քրոնիկ։
 Ռուսաստանը 2014 թ. չընդգրկվեց 25 պետությունների շարքում՝ որպես  օտարերկրյա ներդրումների համար առավել գրավիչ երկիր2։
  2013 թ. այն զբաղեցնում էր11-րդ, 2012 թ.` 12-րդ, իսկ 2011 թ.`11-րդ  հորիզոնականը։
   Դիրքի  նման  անկումը  բացատրվում  է  ՌԴ-ի  անկանխատեսելի  պետական  քաղաքականությամբ  և  տնտեսությանը  պետական  միջամտությամբ։
   Օտարերկրյա  ներդրումները  ՌԴտնտեսությունում նվազել է մոտ 70%-ով կամ մոտ19 մլրդ դոլարով։
  Զարգացած երկրների նավթային ևգազային հիմնական ընկերությունները 2014 թ. դադարել են կատարել ներդրումներ Ռուսաստանում3։
 Ներկայումս  իրականացվող  օտարերկրյա  ներդրումները  հիմնականում  կատարվում  են  սննդի  ևգյուղատնտեսական  ապրանքների  վերամշակման  արդյունաբերությունում,  մեծածախ  առևտրում  ևմիջնորդային առևտրում, ֆինանսական գործունեությունում, մեքենաշինությունում, քիմիական և նավթաքիմիական  արդյունաբերությունում,  մետալուրգիական  արդյունաբերությունում,  ածխի  արտադրությունում, միջուկային վառելիքի արտադրման ոլորտում, տուրիզմում և այլն։
  2014 թ.-ի առաջին եռամսյակի  կտրվածքով՝  իրականացված  օտարերկրյա  ներդրումների  բաշխվածությունն  ունի  հետևյալպատկերը` վերամշակող արդյունաբերություն՝ 40.3%, տրանսպորտ և հեռահաղորդակցություն` 16.8%,մանրածախ և մեծածախ առևտուր՝ 27.8%, ներդրումներ անշարժ գույքում՝ 9.7%, այլ՝ 5.4%։
  Խիստ կարևորվում  է  նոր,  հատուկ  տնտեսական  գոտիների  հիմնումը  և  նախատեսվում  է,  որ  Ղրիմի  տարածքըկճանաչվի այդպիսին։
  Առաջին քայլերից է ԱԱՀ-ի սահմանումը՝ 4 % սովորական ապրանքների համարև  2%  հանրային  նշանակության  ապրանքների  համար։
   2014  թ.-ի  հունվար-սեպտեմբեր  ժամանակահատվածում ՌԴ-ում խոշորագույն ներդրումներ ԱՊՀ երկրներից կատարել են Ղազախստանը` 134 մլնդոլար, Հայաստանը` 16 մլն դոլար, Բելառուսը` 2 մլն դոլար, Ուզբեկստանը` 9 մլն դոլար։
 Անդրադառնալով  ցուցանիշներին՝  նշենք,  որ  Համաշխարհային  տնտեսական  ֆորումի  «Տնտեսության  ազատություն  2015»  ինդեքսի  համաձայն՝  Բելառուսի  հանրապետությունը  178  երկրների  շարքում  զբաղեցնում  է  153-րդ  հորիզոնականը՝  49.8  միավորով4։
   Այս  միավորը  0.3-ով  ցածր  է  նախորդտարվա գրանցած  ցուցանիշից։
   Մոտ կիսով չափ նահանջ են գրանցել այնպիսի  ինդեքսներ,  ինչպիսիքեն՝  ներդրումների  ազատություն,  կառավարության  ծախսումների  նկատմամբ  հսկողություն,  հարկաբյուջետային ազատություն։
  2015 թ. տվյալներով՝ Բելառուսի տնտեսությունը դասակարգվել է ճնշվածտնտեսությունների շարքին։
  2014 թ. ինֆլյացիան կազմել է 18.3%, և կառավարման համակարգը բնութագրվում է որպես ավտորիտար համակարգով կառավարվող պետություն։
 Այս ցուցանիշով անդամ Ղազախստանի Հարապետությունն զբաղեցնում է 69-րդ հորիզոնականը`63.3 միավորով։
  Նախորդ տարվա համեմատ միավորն ավելացել է 0.4-ով։
  Անկում են գրանցել սեփականության  իրավունքի  ազատության  և  գործարարության  ինդեքսները։
   Պետության  կողմից  վարվողխիստ հարկաբյուջետային քաղաքականությունը, ցածր հարկերը5, հավասարակշռված դրամավարկային քաղաքականությունը մեծ տնտեսական օգուտներ են բերում պետությանը։
 Տնտեսության  ազատության  ինդեքսով  Ռուսաստանի  Դաշնությունն  զբաղեցնում  է  143-րդ  հորիզոնականը`  52.1  միավորով,  որը  նախորդ  տարվա  համեմատ  մեծացել  է  0.2-ով։
   Բարելավումներ  եննկատվել  այնպիսի  ինդեքսներում,  ինչպիսիք  են՝  բիզնես  ազատություն,  կոռուպցիայից  ազատություն,աշխատուժի  ազատություն։
   Ինֆլյացիայի  և  գործազրկության  մակարդակները  2014  թ.-ին  կազմել  են1 Տե՛ս Шаренков С., Штрикунова М., Инвестиционный климат в современной России, Экономика и современный менеджмент։
 2  Տե՛ս  Kearney  A.,  Foreign  Direct  Investment  Confidence,  U.S.  grows  more  attractive  for  foreign  investment  (հասանելի  էhttp։
 //www.marketwatch.com հղմամբ)։
 3 Տե՛ս United nations conference on trade and development, World investment report, 20144 Տե՛ս WEF, 2015 index of economic freedom, 2015, էջ121։
 5 Շահութահարկ` 20 %, ԱԱՀ`12 %,Եկամտային հարկ` 10 %՝ ռեզիդենտների և 15 %՝ ոչ ռեզիդենտների համար։
 համապատասխանաբար`  6.8%  և  5.8%1։
   Եկամտային  հարկը  կազմում  է  13%,  շահութահարկը`  20%,հարկեր/ԱԵ ցուցանիշը կազմում է 28.7%։
 «Կոռուպցիոն ընկալման 2014» ինդեքսում 174 երկրների շարքում Բելառուսն զբաղեցնում է 119րդ  տեղը`  31  միավորով,  Ղազախստանը`  126-րդ  տեղը՝  29  միավորով  և  Ռուսաստանը`  136-րդ  տեղը`27 միավորով2։
 «Համաշխարհային մրցունակության 2014-2015» ինդեքսում Բելառուսը չի ընդգրկվել։
  Այս ինդեքսով  դիտարկվող  144  պետությունների  շարքում  Ղազախստանն  զբաղեցնում  է  50-րդ  հորիզոնականը`4.4  միավորով3։
   Կատարված  հարցումների  համաձայն՝  Ղազախստանում  գործարարությամբ  զբաղվելուն առավելապես խոչընդոտում են հետևյալ գործոնները` կոռուպցիա` 16.7%, ֆինանսների հասանելիություն` 14.6%, բյուրոկրատական քաշքշուկներ` 8 %, ինֆլյացիա` 6.9% և այլն։
 Այս  ցուցիչով  Ռուսաստանն  զբաղեցնում  է  53-րդ  հորիզոնականը`  4.4  միավորով4։
   Ուսումնասիրվող  ոլորտների  մեջ  վատթարագույն  ցուցանիշն  զբաղեցնում  է  ֆինանսական  շուկայի  զարգացվածության  ինդեքսը,  որով  ՌԴ-ն  աշխարհում  110-րդն  է։
   Այս  ամենին  հակառակ՝  շուկայի  ծավալով  զբաղեցնում  է  7-րդ  հորիզոնականը։
   Կատարված  հարցումների  համաձայն՝  ՌԴ-ում  գործարարությամբ  զբաղվելուն  առավելապես  խոչընդոտում  են  հետևյալ  գործոնները`  կոռուպցիա`  14.3%,  հարկային  դրույքաչափեր`  12.3%,  ֆինանսների  հասանելիություն`  11.7%,  հարկային  վարչարարություն`  10.8%,  բյուրոկրատական քաշքշուկներ` 8.2 %, ինֆլյացիա` 7.6% և այլն։
 Հաջորդ  կարևորագույն  ցուցանիշը  Համաշխարհային  բանկի  կողմից  հրապարակվող  Doing  Business ամենամյա հաշվետվությունն է, որը գնահատում է տարբեր երկրներում գործարարությամբ զբաղվելու դյուրինությունը։
  Ամփոփ աղյուսակի միջոցով  ներկայացնենք Բելառուսի, Ղազախստանի և Ռուսաստանի գնահատականները՝ ըստ 2015 թ. հաշվետվության (Տե՛ս Աղյուսակ 1)։
 Հումքային  ապրանքների  համաշխարհային  գների  անկումը,  ՌԴ-ից  ստացվող  դրամական  միջոցների  ծավալների  կրճատումը  բավականին  ռիսկային  են  դարձնում  ԱՊՀ  երկրների  տնտեսություններիկայունության  հարցը։
   ՀՀ  տնտեսությունը  մեծապես  կախված  է  պղնձի  արտահանումից,  որի  ծավալները բավական առաձգական են միջազգային գների նկատմամբ, հետևապես միջնաժամկետ հատվածում սպասվում են պղնձի արտահանման ծավալների կրճատում։
  Հատկանշական է նշել նաև, որ ՌԴ-նհանդիսանում  է  ԱՊՀ  երկրների  ապրանքների  արտահանման  գլխավոր  շուկան,  ինչպես  նաև  դրամական հոսքերի և ՕՈՒՆ-երի ներգրավման գլխավոր աղբյուրը5։
 Պետական  պարտքի  և  բանկերի  վարկային  պորտֆելներում  խնդրահարույց  և  կասկածելի  վարկերի կշռի մեծացումը նույնպես կարող է առաջացնել հավելյալ բարդություններ։
  Մասնավորապես, պետական պարտքի մեծ ծավալը կարող է ազդել արտաքին ֆինանսական պայմանների և փոխարժեքային տատանումների նկատմամբ տնտեսության զգայունության բարձրացմանը։
 Արտաքին տնտեսական ցնցումներին դիմակայելու համար յուրաքանչյուր կառավարություն պետքէ  ճիշտ  գնահատականի  սպասվող  վտանգների  ռիսկայնության  աստիճանը  և,  ըստ  այդմ,  մշակիհամապատասխան կանխարգելման և զարգացման ծրագիր։
 Աղյուսակ 1. ԵՏՄ անդամ երկրների գնահատականները՝ ըստ DB-2015-իՏնտեսությունՌուսաստանիԴաշնությունՏարի2015 թ.  Փոփոխ.ՀայաստանիԲելառուսիՂազախստանիՀանրապետություն2015 թ.  Փոփոխ.Հանրապետություն2015 թ.  Փոփոխ.Հանրապետություն2015 թ.  Փոփոխ.ԳործարարությամբզբաղվելուդյուրինությունըԳործարարությունսկսելը/գրանցելը/ՇինարարականթույլտվությունստանալըԷլեկտրականությանհասանելիությունՍեփականությանգրանցումըՎարկի ստացումըՆերդրողներիՉիփոխվելՉիփոխվելՉիփոխվելպաշտպանվածություն1 Տե՛ս WEF, 2015 index of economic freedom-Russia, 2015, էջ 369։
 2 Տե՛ս WEF, Corruption perception index 2014։
 3 Տե՛ս WEF, World competitiveness report 2014-2015, էջ 230։
 4 Տե՛ս WEF, World competitiveness report 2014-2015, էջ 319։
 5 Տե՛ս World Bank group, A cloudy outlook of Armenia, 2014, էջ 24։
 Հարկերի վճարումՍահմանային առևտրի դյուրինությունՊայմանագրերիկիրարկումԱնվճարունակության պատճառովլուծարումՉիփոխվելՉիփոխվելՉիփոխվելԵթե  փորձենք  ընդհանրացնել  երեք  երկրների  ներսում  բարենպաստ  ներդրումային  միջավայրիձևավորման  հեռանկարները,  ապա  կարող  ենք  նշել,  որ,  թերևս,  կան  այնպիսի  անհրաժեշտ  բարեփոխումների  կարիք,  ինչպիսիք  են`  ձեռնարկատիրական  գործունեության  համար  կայուն  պայմաններիստեղծում,  ենթակառուցվածքների՝  միջազգային  չափանիշներին  համապատասխանեցում,  անդամ  յուրաքանչյուր  պետությունում  որակավորված  մասնագետների  թվի  մեծացում,  դատական  համակարգիլիարժեք անկախության ապահովում, ներդրումների ներգրավման ակտիվ և իրատեսական ծրագրերիմշակում, հակակոռուպցիոն ծրագրերի իրականացում։
 Այսպիսով դիտարկվեցին այն հիմնական ցուցանիշները, որոնք բնութագրում են տվյալ երկրի ներդրումային միջավայրը։
  Չնայած ԵՏՄ անդամ պետություններում առանձին վերցված ձևավորված ներդրումային  ոչ  այնքան  բարենպաստ  միջավայրին՝  չպետք  է  մոռանալ,  որ  ԵՏՄ-ն  որպես  մեկ  ամբողջություն լայն հնարավորություններ կարող է ընձեռել մեկ երկրի ներդրողներին, ինչպես նաև միասնականկարգավորման  համակարգը  հնարավորություն  կտա  ազգային  և  օտարերկրյա  կապիտալներին  առավել ազատորեն և ճկուն հոսել, որից առաջին հերթին շահում է համապատասխան տնտեսությունը։
  170միլիանոնոց  սպառման  շուկա  ունեցող  այս  նոր  միությունը  տնտեսության  աշխուժացման  նոր  ազդակկարող է լինել։
 Նաիրի ՃաղարյանՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՏՄ ԱՆԴԱՄ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ Բանալի բառեր՝ ԵՏՄ, ներդրումներ, ներդրումային միջավայր ։

Հոդվածում  ուսումնասիրվել է  ԵՏՄ  անդամ  3  պետություններում`  Բելառուսում, Ղազախստանում և ՌԴ-ում  ձևավորված  ներդրումային  միջավայրերը։
   Ներկայացվել  են  Համաշխարհային  բանկի  և  Համաշխարհային  տնտեսական ֆորումի կողմից այդ երկրների ներդրումային միջավայրերը բնութագրող վարկանիշները, յուրաքանչյուրին  բնորոշ խնդիրները, որոնք խոչընդոտ են հանդիսանում օտարերկրյա կապիտալի ներգրավման գործում։
  Ընդհանրացնելով առաջարկվել են ներդրումային բարենպաստ միջավայրի ձևավորմանն ուղղված քայլեր։
