ՑՈՒՑՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ԴԱՏԱԿԱՆ ԴԵՊՈՆԱՑՈՒՄԴատավարագիտության  մեջ  վերջին  ժամանակներում  որպես  պաշտպանի կողմից ձեռք բերված տվյալների դատավարականացման ինքնուրույն եղանակ  նշվում  է  պաշտպանի  նախաձեռնությամբ  ցուցմունքների  դեպոնացումը։
 Այսպես, Ս. Պաշինն առաջարկում է օրենսդրությամբ նախատեսել դատավորիկամ  քննիչ  դատավորի  մոտ  ապացույցների  դեպոնացման  ընթացակարգ։
 1  Լ.Ա.  Վոսկոբիտովան,  որպես  պաշտպանի  կողմից  հարցման  արդյունքում  ձեռքբերված  տվյալների  օրինականացման  եղանակ,  նշում  է  դատարանում  ցուցմունքի  դեպոնացումը։
   Ըստ  հեղինակի`նախաքննության  ընթացքում  ցուցմունքների դատական դեպոնացումը նպատակահարմար է այն իրավիճակներում, երբ պաշտպանը, նկատի ունենալով վկայի նկատմամբ քննիչի կողմից ոչիրավաչափ գործողություններ կատարելու կամ այլ անձի կողմից սպառնալիքներ գործադրելու իրական հնարավորությունը, կամ վկայի տարիքը, վստահ չէ,որ կարող է իր վկային հրավիրել դատարան և հարցաքննել նրան։
  Ցուցմունքիդատական դեպոնացումը հնարավորություն է տալիս պաշտպանին ձեռք բերելդատավարական  ապացույց,  որի  օրինականացման  համար  չի  պահանջվումլրացուցիչ քննչական գործողությունների կատարում։
 2ՀՀ  քրեական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  նախագծի  (այսուհետ՝Նախագիծ) 42-րդ գլխում ամրագրված է ցուցմունքների դատական դեպոնացման ինստիտուտը։
  Հայաստանյան իրավական համակարգի համար բոլորովիննոր  այս  ընթացակարգի  ներդրումն  առաջարկվել  էր  դեռևս  ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-իկողմից Հայաստանում դատավարությունների մոնիթորինգի ծրագրի վերջնական զեկույցում, համաձայն որի՝ դեպոնացման ընթացակարգը պետք է հավասարապես մատչելի լինի մեղադրող և պաշտպանական կողմերի համար։
 3  Համաձայն  Նախագծի  328-րդ  հոդվածի՝  ցուցմունքների  դատական  դեպոնացումը կատարվում է՝1)  մեղադրյալի  խոստովանական  ցուցմունքի  արժանահավատությանապահովման նպատակով՝ քննիչի միջնորդությամբ.1  Տե՛ս  Пашин  С.  А., Судебные  прения  в  механизме  установления  истины  по  уголовному  делу։
 циальность 12.00.09 — Уголовный процесс; М., 1988, էջ 8։
 2 Տե՛ս Воскобитова Л. А., Уголовный процесс. Учебник для бакалавров,/ M. 2015, էջ 356-358 3 Տե՛ ս ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի Հայաստանում դատավարությունների մոնիթորինգի ծրագրի վերջնականզեկույցը (ապրիլ 2008 – հուլիս 2009), էջ 88։
 2)  դատաքննությանը  ներկայանալու  հնարավորություն  չունենալու  հիմնավոր  ենթադրության  պարագայում  ցանկացած  անձից  արժանահավատցուցմունք ստանալու նպատակով՝ քննիչի կամ վարույթի մասնավոր մասնակցի միջնորդությամբ։
 Ինչպես  նկատում  ենք՝  Նախագծով  քրեական  վարույթի  մասնավոր  մասնակցին, այդ թվում՝ պաշտպանին հնարավորություն է տրված ինքնուրույն նախաձեռնել ցուցմունքի  դատական  դեպոնացման գործևնթաց,  ինչը միտված  էապահովելու քրեկան դատավարության հիմնական սկզբունքներից մեկի՝ կողմերի  հավասարության  սկզբունքի  ապահովմանը։
   Նախաքննության  ընթացքում  կողմերի  հավասարության  սկզբունքը  կպահպանվի,  եթե  փաստաբանըհնարավորություն ունենա ապացույց հավաքել, այդ թվում՝ վկայի և փորձագետի  ցուցմունքները  դատարանում  դեպոնացնելու  եղանակով։
   Ցուցմունքներիդատական դեպոնացումը հնարավորություն է տալիս փաստաբաններին իրականացնել  ապացույց  հավաքելու  գործառույթ՝  քննչական  մարմնից  անկախ,որն առավելապես միտված է ընդունելու պաշտպանի դատավարական հակառակորդի կեցվածք։
 Փաստաբանի  նախաձեռնությամբ  ցուցմունքների  դեպոնացման  ինստիտուտի ներդրումը կնպաստի մինչդատական վարույթում մրցակցության տարրերի  ուժեղացմանը,  կամրապնդի  ապացույց  ձեռք  բերելու  ոլորտում  պաշտպանի  ինքնուրույնությունը  և  կմեղմի  քննիչից  և  դատախազից  պաշտպանիկախվածությունը։
   Ցուցմունքի  դեպոնացումը  քննիչի  ու  դատախազի  հայեցողությունից անկախ և պաշտպանության կողմի նախաձեռնությամբ ձեռք բերված  տվյալների  դատավարականացման  ինքնուրույն  եղանակ  է։
   Դատարանըմեղադրանքի կողմ չէ և ցուցմունքների դատական դեպոնացման դեպքում կարող է ապահովել քրեական հետապնդման մարմնի և պաշտպանի համար հավասար հնարավորություն։
 Դատաքաննությանը ներկայանալու հնարավորություն չունենալու հիմնավոր  ենթադրության  պարագայում  ցանկացած  անձի,  մասնավորապես  վկայիկամ  տուժողի  ցուցմունքի  դեպոնացումն  ընդհանուր  առմամբ  ընդունելի  է.նման ինստիտուտ նախատեսված է մի շարք երկրների օրենսդրությամբ։
 Այսպես,  Մոլդովայի  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  (այսուհետ՝ՔԴՕ) 109-րդ հոդվածի համաձայն՝ եթե վկան արտասահմանում գտնվելու կամայլ  հիմնավոր  պատճառներով  չի  կարող  մասնակցել  դատարանում  գործի  քննությանը,  ապա  դատախազի  պահանջով  նրան  կարող  է  հարցաքննել  քրեական  հետապնդման  դատավորը՝  ապահովելով  կասկածյալի,  մեղադրյալի,  նրապաշտպանի,  տուժողի  և  դատախազի՝  հարցաքննվող  վկային  հարցեր  տալուհնարավորությունը։
   Բոլորովին  այլ  ընթացակարգով  է  գործում  վկայի  ցուցմունքների  դատական  դեպոնացման  ինստիտուտը  էստոնիայում։
   Մասնավորապես, Էստոնիայի ՔԴՕ 67-րդ հոդվածը սահմանում է, որ նախնական քննության  դատավորը,  հաշվի  առնելով  հանցագործության  ծանրությունը  կամ  բացառիկ  հանգամանքների  առկայությունը,  դատախազության  միջնորդությամբորոշում է կայացնում անձին անանուն վկա ճանաչելու մասին՝ վկայի անվտանգության ապահովման նպատակով։
  Դատավորը վկային հարցաքննում է միայնայն բանից հետո, երբ բավարար ապացույցների հիման վրա համոզվում է, որկա վկայի անվտանգության ապահովման անհրաժեշտություն։
 Ուկրաինայի քրեադատավարական օրենսդրությունը կարգավորում է նախաքննության  ընթացքում  վկայի  և  տուժողի  հարցաքննության  կարգը  դատաքննության ընթացքում։
  Համաձայն Ուկրաինայի ՔԴՕ 225-րդ հոդվածի՝ այնկարող  է  կատարվել  բացառիկ  դեպքերում  վկայի  և  տուժողի  կյանքին  կամ  առողջությանը  սպառնացող  վտանգի,  ծանր  հիվանդության  կամ  այլ  հանգամանքների առկայության դեպքում, որոնք կարող են անհնար դարձնել դատարանում  նրանց  հարցաքննությունը  կամ  ազդել  ցուցմունքների  հավաստիության և լրիվության վրա։
 Նախագծի  վերաբերյալ  ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ  եզրակացության  մեջ  նշվում  է,  որդեպոնացման  ընթացակարգի  նպատակն  է  կանխել  իրավապահ  մարմիննեիպաշտոնատար  անձանց  կողմից  վերցված  մինչդատական  ցուցմունքներիազատական ընթերցանությունը դատական քննության ժամանակ, որը բավական հաճախ հանդիպող անընդունելի պրակտիկա է (մրցակցայնության և բանավորության տեսանկյունից) հետխորհրդային պետություններից շատերի, ներառյալ` Հայաստանի քրեական վարույթում։
 4Ի  տարբերություն  քննիչի՝  իր  աշխատասենյակում՝վերահսկողությունիցդուրս  իրականացվող  հարցաքննությանը,  դատական  նիստերի  դահլիճումպաշտպանի միջնորդությամբ իրականացվող հարցաքննության և ցուցմունքիդեպոնացման դեպքում, դատարանը կապահովի վկայի կողմից ամբողջականտվյալների  ներկայացումը  և  այդ  տեղեկությունների  ամբողջական  արձանագրումը,  ինչպես  նաև  կերաշխավորվի  ցուցմունքը  կամավոր  ներկայացնելուհանգամանքը։
   Ցուցմունքի  դատական  դեպոնացման  դեպքում,  հարցաքննությունը թեև  իրականացնում  է  քննիչը,  սակայն արդար  դատաքննության  իրավունքի  պահանջից  բխում  է,  որ  այս  ընթացակարգում  պետք  է  կիրառվի  արդար  դատաքննության  այն  չափորոշիչը,  որի  համաձայն  առաջինը  հարցեր  էտալիս  այն  կողմը,  ով  նախաձեռնել  է  տվյալ  հարցաքննությունը։
   Պաշտպանինախաձեռնությամբ ցուցմունքների դատական դեպոնացման դեպքում էապեսսահմանափակվում է պաշտպանի տված հարցերը հանելու և այն անպատասխան  թողնելու  քննիչի  հայեցողությունը։
   Եթե  ցուցմունքի  դեպոնացման  դեպքում  պաշտպանի  հարցադրման  վերաբերելիության  կամ  թույլատրելիության4  Տե՛ս  ԵԱՀԿ/  ԺՀՄԻԳ  եզրակացությունը  ՀՀ  Քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագծիվերաբերյալ։
   Եզրակացության  հերթական  համարը  CRIM  -ARM/228/2013  [LH]//  Վարշավա, 23-ըապրիլի, 2013 թ. Էջ 45։
 հետ  կապված  քննիչի  և  պաշտպանի  միջև  ծագում  է  վեճ,  ապա  պաշտպանիհարցադրման իրավաչափությունը որոշում է դատարանը։
 Կարելի  է  ասել,  որ  քրեադատավարական  իրավունքի  զարգացման  ներկայիս  փուլում  դատական  դեպոնացումն  ունի  սահմանափակ  կիրառություն։
 Այն կարող է կիրառվել միայն այն ժամանակ, երբ հիմքեր կան ենթադրելու, որվկան կամ տուժողը հետագայում չեն կարող ներկայանալ դատարան, կամ կարող են օգտվել ցուցմունք չտալու իրավունքից։
  Ցուցմունքների դատական դեպոնացման  պրակտիկայի  ամփոփման  հիման  վրա  հետագայում  հնարավորկլինի անդրադառնալ պաշտպանների նախաձեռնությամբ ապացույցների դատական դեպոնացման այլ դրսևորումներին։
  Ցուցմունքների դեպոնացման այսհիմքը  կոչված  է  պաշտպանության  կողմի  համար  երաշխավորելու  Մարդուիրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  մասին  եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածով նախատեսված հակընդդեմ հարցման(մեղադրյալի՝  իր  դեմ  վկայած  անձանց  հարցեր  տալու)  իրավունքն  այն  դեպքում,  երբ  առկա  է  հիմնավոր  ենթադրություն,  որ  հարցաքննության  ենթակաանձը  չի  կարող  ներկայանալ դատաքննության  կամ  դատաքննության  ընթացքում իրավաչափորեն կարող է հրաժարվել ցուցմունք տալուց։
  Այս կարգավորման  տրամաբանական  շարունակությունը  նախագծի  354-րդ  հոդվածի  1-ինմասի  6-րդ  կետն  է՝  որի  համաձայն,  կողմի  միջնորդությամբ  և  դատարանիորոշմամբ,  մինչդատական  վարույթում  կամ  դատարանում  օրենքով  սահմանված պահանջների պահպանմամբ տրված ցուցմունքների ինչպես նաև դրանցկցված  հավելվածների  (նկարների,  գծագրերի,  սխեմաների,  լուսանկարների,ձայնագրությունների,  տեսագրությունների,  նկարահանումների,  տեսաֆիլմերի)  հրապարակումը  թույլատրվում  է,  եթե  մինչդատական  վարույթում  անձիցուցմունքն օրենքի պահանջներին համապատասխան դեպոնացվել է։
  Այսպիսով, Նախագծի քննարկված դրույթները կոչված են կանխելու այն իրավիճակը,երբ  մինչդատական  վարույթում  միայն  քննիչի  ներկայությամբ  անձի  տվածցուցմունքները, որին պաշտպանության կողմն անմիջականորեն հարցեր տալու  հնարավորություն  չի  ունեցել,  կարող  են  դրվել  վերջնական  դատական  ակտի հիմքում։
 Այսպիսով,  վերլուծելով  մի  շարք  արտասահմանյան  երկրների  օրենսդրական  կարգավորումները  դատաքննությանը  ներկայանալու  հնարավորությունչունենալու հիմնավոր ենթադրության պարագայում ցուցմունքների դատականդեպոնացման  ինստիտուտի  վերաբերյալ,  կարող  ենք  փաստել,  որ  վերջինիսամրագրումը  Նախագծում  բավական  առաջադիմական  քայլ  է  և  բխում  է  ինչպես  կոմերի,  այնպես  էլ  արդարադատության  շահերից։
   Սակայն  նույնը  չենքկարող ասել ցուցմունքների դատական դեպոնացմանման երկրորդ հիմքի՝ մեղադրյալի  խոստովանական ցուցմունքի դեպոնացման վերաբերյալ։
   Տեսականգրականության մեջ այս ինստիտուտի վերաբերյալ առկա են իրարամերժ կարծիքներ։
 Այսպես, այս ինստիտուտի կողմնակիցները նշում են, որ դատավորի մասնակցության  անհրաժեշտությունը  հարցաքննությանը  պայմանավորված  էնշված սուբյեկտների նկատմամբ որևէ ճնշումը կամ խոշտանգումը բացառելուհանգամանքով, քանի որ անձը դատավորի ներկայությամբ ավելի անկաշկանդցուցմունք կտա, իսկ հետագայում էլ չի փոխի իր կողմից նախաքննության ժամանակ  տված  ցուցմունքը։
   Սակայն  բոլոր  այն  դեպքերի  համար,  երբ  անձինկատմամբ  հնարավոր  է  խոշտանգում  կամ  ճնշում  կիրառված  լինի  մինչևնրան դատարան տանելը, պետք է վկայակոչել ՄԱԿ-ի «Խոշտանգումների և այլդաժան,  անմարդկային  կամ  արժանապատվությունը  նվաստացնող  վերաբերմունքի ու պատժի դեմ» կոնվենցիան։
  Վերջինիս բովանդակությունից բխում է,որ  յուրաքանչյուր  մասնակից  պետություն  ապահովում  է,  որ  ցանկացած  անձ,ով պնդում է, թե ինքն այդ պետության իրավազորության ներքո գտնվող ցանկացած  տարածքում  ենթարկվել  է  խոշտանգումների,  ունենա  տվյալ  պետության իրավասու մարմիններին բողոք ներկայացնելու և նրանց կողմից իր գործի անհապաղ ու անաչառ քննության իրավունք։
  5 Ձեռնարկվում են միջոցներ՝ապահովելու  համար  հայցվորի  կամ  վկաների  պաշտպանությունն  ընդդեմվատ  վերաբերմունքի  կամ  ահաբեկման՝  որպես  նրա  բողոքի  կամ  վկայությանհետևանքի։
  Միջազգային հետևյալ նորմի առկայության դեպքում անկախ այնհանգամանքից  մինչդատական  վարույթում  կասկածյալը  կամ  մեղադրյալըհարցաքննվել  էդատավորի  ներկայությամբ,  թե  ոչ,  եթե  նա  դատական  քննության  ժամանակ  հայտարարի  իր  նկատմամբ  խոշտանգումներ  կիրառելու  մասին,  ապա  պետական  իրավասու  մարմինները  պարտավոր  են  անհապաղ  ուանաչառ  քննություն  իրականացնել։
   Տվյալ  պարագայում  այս  ինստիտուտի  օրենսդրական ամրագրումը աննպատակահարմար է։
 Թեև  Նախագիծը  հանգամանորեն  ներկայացնում  է  ցուցմունքների  դատական  դեպոնացման  ընթացակարգը,  ներկայացվող  միջնորդությանը  և  դեպանցում  կատարելու  մասին  որոշմանը  ներկայացվող  պահանջները,  այնուամենայնիվ, որոշ հարցեր` կապված մեղադրյալի խոստովանական ցուցմունքների դեպոնացման հետ, շարունակում են մնալ ոչ լիարժեք պարզաբանված կամչպարզաբանված։
  Ստորև կանդրադառնանք դրանցից մի քանիսին։
 Այսպես, Նախագիծը չի պատասխանում այն հարցին, թե արդյո՞ք մեղադրյալի խոստովանական ցուցմունքները դեպոնացրած դատարանը կարող է լինել գործն ըստ էության լուծող դատարանը։
  Չէ՞ որ վերջինիս մոտ կարող է կանխակալ վերաբերմունք առաջանալ։
  Համաձայն Նախագծի 7-րդ հոդվածի 3-րդմասի` արդարադատություն իրականացնելիս կամ դատական այլ երաշխիքներապահովելիս դատավորը պարտավոր է լինել և երևալ անկողմնակալ։
  ՀՀ Սահ5 Տե՛ս «Խոշտանգումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի դեմ» 1984 թվականի հոկտեմբերի 10-ի կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածը։
 մանադրության  63-րդ  հոդվածի  համաձայն`  յուրաքանչյուր  ոք  ունի  անկախ  ևանաչառ դատարանի կողմից իր գործի արդարացի, հրապարակային եւ ողջամիտ  ժամկետում  քննության  իրավունք։
   Այս  դրույթների  ամրագրումը  օրենքիմակարդակով  կոչված  է  երաշխավորելու  յուրաքանչյուր  անձի`  իր  գործի  արդար  դատաքննության  իրավունքը  անկողմնակալ  դաատավորի  կողմից։
   Նախագծում  ստեղծված  այս  անորոշությունը  հնարավոր  է  վերացնել  հետևյալ  եղանակներից որևէ մեկով. կամ սահմանել արգելք խոստովանական ցուցմունքը դեպոնացրած դատարանի կողմից հետագայում գործն ըստ էության քննելու  համար  կամ  սահմանել  պաշտպանության  կողմի  իրավունքը՝  առարկելուգործի  ըստ  էության  քննությունը  նույն  դատարանի  կողմից  իրականացնելուվերաբերյալ, եթե հիմնավոր կասկած կա, որ դատարանը կանխակալ վերաբերմունք  կարող  է  ցուցաբերել։
   Կատարյալ  իրավակարգավորման  դեպքում  ենթադրվում է, որ մենք կառաջնորդվեինք առաջին տարբերակով և կարգելեինքնույն  դատարանին  գործի  ըստ  էության  քննություն  կատարել։
   Սակայն  հաշվիառնելով  ՀՀ  տարածքի փոքրությունը, դատարանների  ծանրաբեռնվածությունը և ռեսուրսների սակավությունը, կարծում ենք՝ ավելի գործուն և նպատակահարմար է երկրորդ տարբերակը։
 Նախագծի 331-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ դատարանն ապահովում է սույն օրենսգրքով սահմանված հարցաքննության ընթացակարգի պահպանումը,  ինչպես  նաև  ցուցմունքի  դեպոնացման  ընթացքում  հակընդդեմհարցման  իրավունքի  իրականացումը։
   Թեև  ինքնին  ողջունելի  է  ցուցմունքների դատական դեպոնացման ժամանակ հակընդդեմ հարցման իրավունք ունեցող անձանց  մասնակցությունը,  սակայն այս  կարգավորումը  հակասում  է  նախագծի  239-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  պահանջներին,  քանի  որ  մեղադրյալըհարցաքննվում է այլ անձնացից անջատ։
  Քննիչը միջոցներ է ձեռնարկում, որպեսզի  մեղադրյալը  չհաղորդակցվի  տվյալ  վարույթի  շրջանակներում  հարցաքննված կամ հարցաքննման ենթակա այլ անձի հետ։
 Նախագծի բովանդակությունից պարզ չէ, թե դատարանն ինչպիսի լիազորություններ  ունի  մեղադրյալի  խոստովանական  ցուցմունքները  դեպոնացնելիս և ինչպես պետք է ապահովի այդ ցուցմունքների հավաստիությունը։
  Մինչդատական  վարույթում  դատարանն  իրականացնում  է  նախնական  կամ  հետագա  վերահսկողություն,  որի  արդյունքում  որոշվում  է  քրեական  հետապնդման  մարմնի  որոշումների,  գործողությունների  կամ  անգործության  օրինականությունը։
  Արդյո՞ք դատավորի ներկայությունը ցուցմունքների դեպոնացմանըև  ցուցմունքների  ամրագրմանը  տեղավորվում  է  դատավորի  գործառույթներիշրջանակում։
   Որոշ  տեսաբաններ  նշում  են,  որ  մեղադրյալի  խոստովանականցուցմունքի  արժանահավատության  ապահովման  նպատակով  դատարանիմասնակցությունը  հարցաքննությանը  դատական  վերահսկողության  դրսևորում  է։
 6  Համաձայն  Նախագծի  331-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի՝  դատարանն  ըստէության հարցեր տալու իրավունք չունի։
  Ինչպես նկատում ենք, դատավորը մեղադրյալի ցուցմունքների դեպոնացման դեպքում մեղադրանքի էության վերաբերյալ  հարցեր  տալու  իրավունք  չունի։
   Նախագծի  նշված  գլխում  նախատեսված  չէ  դատավորի  կողմից  արձանագրության  մեջ  առարկություններ  ներկայացնելու  հնարավորությունը։
   Փաստորեն,  ստացվում  է,  որ  դատավորը  ոչ  թեմասնակցում , այլ պասիվ կերպով ներկա է գտնվում հարցաքննությանը, իրավունք չունի հարցաքննության ընթացքում հնարավոր խախտումները կանխելկամ  դրանց  արձագանքել։
   Ուստի,  մինչդատական  վարույթում  կատարվողհարցաքննությանը դատավորի ներկայությունը ոչ մի կերպ չի կարող համարվել դատական վերահսկողություն։
  Ստացվում է, որ դատավորը, խոստովանական  ցուցմունքների  հավաստիությունն  ապահովելու  նպատակով  հարցաքննությանը  ներկա  գտնվելով,  իրականացնում  է  նոտարին  կամ  ընթերակայինհատուկ գործառույթ. այն է՝ հաստատել կամ ամրագրել իր ներկայությամբ կատարված քննչական գործողության արդյունքը։
 7 Որպեսզի կարողանանք հասկանալ, թե որքանով արդյունավետ կլինի մեղադրյալի  խոստովանական  ցուցմունքների  դեպոնացման  ինստիտուտի  ներդրումը,  պետք  է  քննարկման  առարկա  դարձնենք  հետևյալ  հարցը.  արդյո՞քխոստովանական ցուցմունքների դեպոնացումը կարող է կանխել ներկայիս արատավոր  պրակտիկան  առ  այն,  որ  վարույթն  իրականացնող  մարմիններըկասկածյալներից  կամ  մեղադրյալներից  ցուցմունքներ  կորզում  են  խոշտանգումների,  ծեծի  կամ  այլ  ձևերով։
   Բացի  այդ,  այս  ճանապարհով  արդյո՞ք  հնարավոր  կլինի  վերջապես  մեր  իրավական  համակարգից  արմատախիլ  անելդեռևս ԽՍՀՄ տարիներին Ա. Վիշինսկու կողմից ձևավորած պրակտիկան, ըստորի՝ միայն խոստովանական ցուցմունքները բավարար են անձին դատապարտելու համար։
 Անմեղության  կանխավարկածի  սկզբունքի  մեջ  արմատավորված  էականերաշխիք է ոչ միայն իր դեմ ցուցցմունք չտալու, այլ նաև մեղքը չխոստովանելու  իրավունքը։
   Միջազգային  նորմերով  սահմանվում  է,  որ  «անձի  դեմ  առաջադրված  մեղադրանքի  հարցը  որոշելիս  յուրաքանչյուր  անձ,  լիակատար  հավասարության պայմաներում ունի իր դեմ ցուցմունք տալու կամ մեղքը խոստովանելու  պարտադրանքից  ազատ  լինելու  իրավունք»։
 8  Մեկ  ուրիշ  նորմով  ամրագրվում  է,  որ  «իրավապահ  մարմիններն  անպատեհ  կերպով  չեն  օգտագործում կալանավորված կամ ազատազրկված անձի վիճակը՝ նրան խոստովանե6 Տե՛ս J. L. Worral, ,,Criminal procedure’’ 4th edition , New York//2010, էջեր 15-17։
 7 Տե՛ս Ղամբարյան  Ա., Մինչդատական վարույթի բարեփոխումները ՀՀ քրեական դատավարությունում։
  Գիտագործնական ձեռնարկ, Երևան, 2010, Էջեր 53-55։
 8 Տե՛ս Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի հոդված14(3.) է կետ։
 լուն  կամ  ինքն  իրեն  այլ  կերպ  մեղսագրեուն  կամ  ցանկացած  այլ  անձի  դեմցուցմունք տալուն հարկադրելու նպատակով»։
 9Այս և մի շարք այլ համապատասխան միջազգային չափանիշների համաձայն՝ հարկադրանքի ցանկացած ձև, ներառյալ՝ խոշտանգումը, անմարդկայինվերաբերմունքի  այլ  ձևերը  արգելված  են։
   Մասնավորապես,  Դատախազներիդերի  վերաբերյալ  Ուղեցույցները  դատախազներին  արգելում  են  օգտագործելապացույցը, եթե այն ձեռք է բերվել ապօրինի միջոցների օգտագործմամբ, ինչը  համարվում  է  կասկածյալի  իրավունքների  կոպիտ  խախտում,  հատկապես,եթե  միջոցները  ներառել  են  խոշտանգում,  դաժան  կամ  անմարդկային  վերաբերմունք  կամ  պատիժ,  կամ  մարդու  իրավունքների  այլ  ոտնահարումներ10։
 ՄԱԿ-ի  Մարդու  իրավունքների  կոմիտեի  N20  ընդհանուր  մեկնաբանություննանթույլատրելի ապացույցի վերաբերյալ ընդունել է համապարփակ մոտեցում,ինչը ներառում է ճնշման միջոցով ձեռք բերված ապացույցը՝ պահանջելով, որօրենքը պետք է արգելի խոշտանգման կամ արգելված այլ վերաբերմունքի միջոցով  ձեռք  բերված  հայտարարությունների  կամ  խոստովանության  օգտագործման թույլատրումը դատական վարույթում11։
 Խոշտանգումների, դաժան, անմարդկային վերաբերմունքի արգելքին անդրադառնալով՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը իր նախադեպային  որոշումներում  ամրագրել  է,  որ  անմարդկային  վերաբերմունքին  առնչվող  լուրջ  հայտարարությունները  պետք  է  ամբողջական  քննության  ենթարկվեն։
   Իշխանություններն  իրենց  իրավասության  շրջանակներում  պետք  է  ձեռնարկեն բոլոր ողջամիտ քայլերը՝ միջադեպին առնչվող ապացույցները, ներառյալ  ականատեսների  ցուցմունքները  և  դատաբժշկական  փորձաքննությանապացույցներն ապահովելու ուղղությամբ12։
  Այն դեպքում, երբ անձն արգելանքի վերցվելիս գտնվել է լավ առողջական վիճակում, սակայն ազատ արձակվելու  ժամանակ  հայտնաբերվում  են  վնասվածքներ,  ապա  այդ  վնասցածքներիառաջացման  պատճառների  վերաբերյալ  հավաստի  բացատրություններ  տալու պարտականությունը կրում է պետությունը13։
 ՀՀ Քր. դատ. օր-ը, հիմք ընդունելով միջազգային իրավունքի ներմերի պահանջները, նույնպես արգելում է խոշտանգման, հարկադրանքի, խաբեության,կասկածյալի  կամ  մեղադրյալի  իրավունքների  ոտնահարման  կամ  ընթացա9 Տե՛ս ԵԱՀԿ-ի 1991 թվականի Մոսկովյան փաստաթղթի պարագրաֆ 23.1։
 10 Տե՛ս Դատախազների դերի վերաբերյալ ուղեցույցներ, ՈՒղեցույց 16, ընդունվել է ՄԱԿ-ի՝ Հանցագործությունների  կանխարգելմանն  ու  հանցագործների  նկատմամբ  վերաբերմունքին  նվիրված 8-րդ համաժողովում, Հավանա, Կուբա 1990 (Օգոստոսի 27- սեպտեմբերի 7), էջ 14-16։
 11 Տե՛ս ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեի Ընդհանուր մեկնաբանություն 20՝ Խոշտանգումները և դաժան վերաբերմունքը կամ պատիժն արգելելու վերաբերյալ (հդվ . 7) CCPR/C/GC/20, 10մարտի 1992, Պարագրաֆ 2։
 12 Տե՛ս Tanrıkulu Tanrikuluv. Turkey, ՄԻԵԴ վճիռ 8 հուլիս 1999// պարագրաֆներ 104 -106։
 13 Տե՛ս Aksoy v. Turkey, ՄԻԵԴ վճիռ, 18 դեկտեմբերի 1996// պարագրաֆ 61։
 կարգային  խախտումների  արդյունքում  ձեռք  բերված  ապացույցի  օգտագործումը։
 Թեև  միջազգային  իրավունքը  և  ներպետական  օրենսդրությունը  պետական  իշխանությունների  համար  խոշտանգումների  վերաբերյալ  հայտարարությունները քննելու խիստ պարտականություն են նախատեսում, դատավարությունների դիտարկման մոնիթորինգի արդյունքում ձեռք բերված տվյալներն ընգծում  են,  որ  այս  պարտականությունը  ոչ  միշտ  է  կատարվել։
   Բազմիցս  ամբաստանյալները դատարանին հայտնել են, որ ոստիականներն իրենց ծեծել ենև  ոստիկանությունում  գտնվելու  ժամանակ  ենթարկվել  են  դաժան  վերաբերմունքի14։
 Մեղադրյալի  խոստովանական  ցուցմունքների  դեպոնացման  ինստիտուտն  արդյունավետ  գործիք  կարող  է  ծառայել  ամբաստանյալների  նկատմամբ խոշտանգումները և դաժան, անմարդկային վերաբերմունքի դրսևորումները  կանխելու  համար։
   Սակայն  կարծում  ենք՝  իրականում  նշված  ինստիտուտը չի կարող խոչընդոտել քննիչի կողմից նույն այդ անձանց նկատմամբ ճնշումկամ  խոշտանգում  կիրառելու  և  դրանից  հետո  դատավորի  ներկայությամբնրանց  հարցաքննելու  համար  հատկապես  այն  դեպքերում,  երբ  անձի  նկատմամբ որպես խափանման միջոց կիրառված լինի կալանքը, երբ անձն առավելապես գտնվում է քրեական հետապնդման մարմնի անմիջական հսկողությաններքո,  իսկ  հարցաքննությանը  դատավորի  մասնակցությունն  ունի  հատվածային բնույթ։
 Նախագծի  բացթողումներից  կարելի  է  համարել  այն,  որ  վերջինս  չի  նախատեսում  անչափահաս  տուժողների  և  վկաների  ցուցմունքների  դատականդեպոնացման  առանձին  հիմք։
   Մինչդեռ  մի  շարք  միջազգային  փաստաթղթերում և առանձին երկրների քրեական դատավարություններում նախատեսվածէ անչափահաս տուժողների ցուցմունքների դատական դեպոնացման հնարավորություն։
   Այսպես՝  Եվրոպայի  Խորհրդի՝  «Վկաներին  ահաբեկելու  և  պաշտպանության  իրավունքի  ապահովման  մասին»  1997թվականի  սեպտեմբերի10-ի N R (97) 13 հանձնարարականի 26-րդ կետի համաձայն՝ խոցելի վկաների(անչափահաս  վկաներ,  ընտանեկան  բռնության  զոհեր)  հարցաքննությունըպետք  է  իրականացվի  կամ  դատական  իշխանության  մարմինների  կողմիցկամ  նրանց  ներկայությամբ,  իսկ  պաշտպանության  կողմը  պետք  է  բավարարհնարավորություն ունենա վիճարկելու այն։
  Այս դրույթը, ըստ էության, վերաբերում  է  մինչդատական  վարույթում  անչափահասների  ցուցմունքների  դատական  դեպոնացմանը,  քանի  որ  անչափահասի  ցուցմունքը  տրվում  է  մինչդատական  վարույթի  ընթացքում՝  դատարանի  ներկայությամբ,  որին  կարող  էմասնակցել  նաև  պաշտպանության  կողմը։
   Թեև  Նախագծում  ուղղակիորեն14 Տե՛ս Հայաստանում դատավարությունների դիտարկման ծրագրի վորջնական զեկույցը (ապրիլ2008-հուլիս 2009) Վարշավա, 8 մարտի 2010, էջ 73-79։
 նախատեսված չէ անչափահաս տուժողների ցուցմունքների դատական դեպոնացման  հիմք,  սակայն  նրանց  օրինական  շահերը  և  մեղադրյալի  հակընդդեմհարցման իրավունքը զուգակցելու նպատակով պետք է անչափահաս տուժողի  ցուցմունքի  դատական  դեպոնացումը  իրականացնել  նախագծի  312-րդհոդվածի 2-րդ հիմքով, այն է՝ անձը հնարավորություն չունի ներկայանալու դատաքննությանը։
   Բանն  այն  է,  որ  միջազգային  իրավական  չափանիշների  համաձայն՝ պետք է խուսափել հատկապես սեռական շահագործման զոհ հանդիսացող  անչափահաս  տուժողներին  դատարան  հրավիրելուց  և  կրկնակի  հարցաքննելուց՝ նրանց կրկին անգամ զոհ դառնալու հնարավորությունը բացառելու նպատակով (double victimisation)։
 Մեր  իրավական  համակարգում  նկատվում  են  որոշակի  քայլեր՝  ուղղվածանչափահաս  տուժողների  հարցաքննության  առանձնահատուկ  կարգի  սահմանմանը,  անչափահաս  տուժողների  շահերի  պաշտպանության  ավելի  ճկունև  արդյունավետ  կառուցակարգերի  մշակմանը։
   Մասնավորապես,  Մարդու  իրավունքների  պաշտպանության  ազգային  ռազմավարությունից  բխող  միջոցառումների ծրագիրը հաստատելու մասին ՀՀ Կառավարության թիվ 303-Ն որոշման 50-րդ կետով ամրագրվում է անչափահասների վերաբերյալ քրեականգործերով  գաղտնիության  պահպանման  համար  օրենսդրորեն  լրացուցիչ  երաշխիքներ նախատեսելու անհրաժեշտությունը, իսկ նույն որոշման 51-րդ կետը ներկայացնում է հետևյալ միջոցառումների իրականացման պահանջ՝ 1.քրեական  դատավարության  օրենսգրքով  սահմանել  անչափահասի  մասնակցությամբ  առերեսման  և  այլ  քննչական  գործողությունների  հատուկ  կարգիսահմանում  մասնավորապես,  2.  Անչափահասին  հանցագործությամբ  հասցված վնասի վերապրումը բացառելու համար (double victimization)։
 Բացի  այդ արդեն  շրջանառության  մեջ  գտնվող «Քրեական դատավարության օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի  նախագիծը  նույնպես  անդրադարձել  է  անչափահասի  մասնակցությամբհարցաքննության՝  առանց  անհարկի  ձգձգումների  կատարման  պահանջին,հետագայում միևնույն հանգամանքների վերաբերյալ նրա հարցաքննությունըհնարավորինս բացառելու նպատակով։
 Ի  մի  բերելով  տեսական  աղբյուրների  ուսումնասիրությունեերի  և  արտասահմանյան երկրների իրավակարգավորումների վերլուծությունը՝ գտնում ենք,որ  ցուցմունքների  դատական  դեպոնացման  հիմքերից  մեկի  (ցուցմունքներիդեպոնացման  կատարումը  դատաքննությանը  ներկայանալու  հնարավորություն  չունենալու  հիմնավոր  ենթադրության  պարագայում  ցանկացած  անձիցարժանահավատ  ցուցմունք  ստանալու  նպատակով՝  քննիչի  կամ  վարույթիմասնավոր  մասնակցի  միջնորդությամբ)  օրենսդրական  կարգավորումը  հստակ  է,  գոյությունն  արդարացված  է  և  ուղղված  է  դատական  քննության  արդյունավետ իրականացմանը, իսկ ինչ վերաբերում է մեղադրյալի խոստովանական  ցուցմունքների  դեպոնացմանը,  ապա  այս  ինստիտուտի  կարգավորմանընվիրված  Նախագծի  որոշ  նորմեր  հստակեցման  կարիք  ունեն։
   Այսպիսով,  առաջարկում  ենք  վերանայել  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  Նախագծի  մեղադրյալի  խոստովանական  ցուցմունքների  դեպոնացման  ինստիտուտին  վերաբերող  նորմերի  բովանդակությունը  և  ավելացնել  անչափահաստուժողների ցուցմունքների դեպոնացումը որպես առանձին հիմք։
 Արփինե ԱռաքելյանՑՈՒՑՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ԴԱՏԱԿԱՆ ԴԵՊՈՆԱՑՈՒՄԲանալի բառեր՝ ցուցմունքների դատական դեպոնացում, վկայի ցուցմունքների դատական։

Հոդվածը վերաբերում է քրեադատավարական բոլորովին նորէ ցուցմունքների դատական  դեպոնացման  ինստիտուտին։
   Տեսական  աղբյուրների  ուսումնասիրությունեերի  և  արտասահմանյան երկրների իրավակարգավորումների վերլուծությունը ապացուցում է, որ  սույն  ինստիտուտի  ամրագրումը  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  նախագծում  առաջադիմական  քայլ  է։
   Թեև  նախագծի  մի  ամբողջ  գլուխ  նվիրված  է  այս  ինստիտուտի  կարգավորմանը,  այնուամենայնիվ  ունեն։
   Աշխատանքում  փորձ  է  արվել  վեր  հանել  Նախագծի  թերությունները  և  առաջարկել  հնարավոր լուծումներ։
