ԲԱՑԱՌԻԿ ԸՆԴԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԸնդհանուր իրավասության դատարաններին ենթակա քաղաքացիական գործերի ընդդատությունը որոշվում է տարածքային ընդդատության կանոնների միջոցով։
 Տարածքային ընդդատությունը նպատակուղղված է միևնույն օղակի դատարաններիմիջև գործերի համաչափ բաշխմանը՝ կողմերի տնտեսական և անձնական շահերիհաշվառմամբ՝  ապահովելով  կողմերի  համար  արդարադատության  մատչելիություն,տնտեսվար և արագ դատավարություն [1]։
 Տարածքային ընդդատության առանձին տեսակների սահմանման նպատակները  տարբերվում  են  իրարից.  մի  դեպքում  ընդդատության  կանոնների  սահմանմանհիմքում դրված է դատարանի շահը, մյուս դեպքում՝ կողմերի մասնավոր շահը, մեկայլ դեպքում՝ և´ դատարանի, և´ կողմերի շահերը։
 ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրքը1, սահմանելով ընդհանուրտարածքային ընդդատություն, որի համաձայն՝ հայցը հարուցվում է պատասխանողիբնակության (գտնվելու) վայրի դատարան (ՀՀ ՔԴՕ 82 հոդված), միաժամանակ սահմանել է նաև տարածքային ընդդատության այլ տեսակներ, այդ թվում՝ շահագրգիռանձանց հնարավորություն տալով փոխադարձ համաձայնությամբ փոխելու տարածքային ընդդատությունը, բացառությամբ՝ բացառիկ ընդդատության։
 Բացառիկ  ընդդատությունը  տարածքային  ընդդատության  հատուկ  տեսակ  է,որի կանոնները սահմանում են որոշակի գործերի շրջանակ, որոնց քննությունը և լուծումը իրականացվում է օրենքով հստակ սահմանված դատարանների կողմից՝ բացառելով այլ դատարանում տվյալ գործերի քննության վերաբերյալ կողմերի համաձայնության հնարավորությունը։
 Իրավաբանական գրականության մեջ տարբեր կարծիքներ են առկա բացառիկընդդատության կանոնների սահմանման նպատակների և ընդդատության այս տեսակի որոշման չափանիշների վերաբերյալ։
 Այսպես, տարածված է այն տեսակետը, որ բացառիկ ընդդատության կանոններով հարուցվող հայցերը կարող են ավելի արագ և ճիշտ քննել այն դատարանները,որտեղ գտնվում է վեճի առարկա հանդիսացող գույքը, քանի որ այդ գործերի քննությունը, որպես կանոն, կապված է լինում տեղում ստուգողական մանրակրկիտ գործողությունների իրականացման, շինությունների զննման, հարևաններին հարցաքննելու1 Ընդունվել է 17.06.1998 թ., ուժի մեջ է մտել 01.01.1999 թ.։
  Տե'ս ՀՀՊՏ 1998.09.09/20(53)։
 Այսուհետ՝ ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրք կամ ՀՀ ՔԴՕ։
 հետ [2]։
  Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ բացառիկ ընդդատության կանոններով  սահմանվող  գործերով  վեճի  առարկան  հիմնականում  վերաբերում  է  անշարժգույքին, որը գտնվում է սահմանված դատարանի տարածքում, այդ պատճառով այլդատարանի կողմից գործի քննությունն էականորեն կարող է երկարացնել դատավարությունը,  դատական  հանձնարարությունների  իրականացման  անհրաժեշտությունառաջացնել, բացասաբար անդրադառնալ դատական քննության անմիջականությանսկզբունքի վրա [3]։
 Չնսեմացնելով վերը նշված բոլոր տեսակետների արդիականությունը, այնուամենայնիվ, կարծում ենք, որ բացառիկ ընդդատության սահմանման հիմքում նախև առաջ դրված է դատարանի շահը։
  Այլ կերպ ասած, բացառիկ ընդդատության սահմանման  հիմնական  նպատակը  դատարանի  համար  մատչելիության  ավելի  բարձրաստիճան  սահմանելն  է,  այն  է՝  դատարանը  գործը  քննում  է  այն  վայրում,  որտեղգտնվում է վեճի առարկան։
  Դա հեշտացնում է դատարանի աշխատանքն ապացույցների հավաքման և հետազոտման ընթացքում, և օրենսդրի մոտեցմամբ այն պետք էհանգեցնի գործի ավելի արագ և ճիշտ լուծման։
  Ընդ որում, բացառիկ ընդդատությանհիմքում դնելով դատարանի շահը, այն վերջին հաշվով ուղղված է հենց դատավարության մասնակիցների սուբյեկտիվ իրավունքների պաշտպանության արդյունավետության  բարձրացմանը։
   Այսպես,  քաղաքացիական  դատավարությունում  դատարանի հանրային-իրավական հիմնական գործառույթը գործի՝ ժամանակին և պատշաճ քննության և լուծման ապահովումն է, որն ուղղված է շահագրգիռ անձանց իրավունքների, ազատությունների և օրինական շահերի պաշտպանությանը։
  Չնայած այնհանգամանքին,  որ  քաղաքացիական  գործի  հարուցման  հիմքը  հայցվորի  ներկայացրած հայցն է, սակայն քաղաքացիական գործով դատական պաշտպանությունտրվում է ոչ միայն հայցվորին, այլև գործին մասնակցող մյուս անձանց։
 Բացառիկ ընդդատության կանոնների առանձնացման համար որոշիչ նշանակություն  ունի  նաև  ընդդատության  այս  տեսակի  սահմանման  չափանիշների  պարզումը։
  Կարծում ենք, որ բացառիկ ընդդատության կանոնի սահմանման չափանիշպետք  է  հանդիսանա  նախ,  հայցի  օբյեկտը,  այսինքն`  այն  առարկան,  որինուղղված է հայցի առարկայի բովանդակությունը կազմող պահանջը։
  Երկրորդ, այդօբյեկտի հետ կապված պահանջը՝ այն նյութաիրավական պահանջը, որը հայցվորը ներկայացնում է պատասխանողի դեմ։
 Ասվածի հիման վրա կարծում ենք, որ որպես օբյեկտ պետք է դիտարկվի անշարժգույքը, իսկ որպես այդ օբյեկտի հետ կապված պահանջ՝ անշարժ գույքի նկատմամբսեփականության իրավունքի և գույքային այլ իրավունքների վերաբերյալ պահանջը։
 Թեև ՀՀ ՔԴՕ-ի 85-րդ հոդվածն ամբողջությամբ նվիրված է բացառիկ ընդդատությանը, այնուամենայնիվ, հոդվածում բացակայում են ընդդատության այս տեսակի հետ կապված մի շարք հարցերի վերաբերյալ կարգավորումներ։
  Այսպես, ՀՀ ՔԴՕով կարգավորված չէ այն հարցը,  թե որ դատարանին է ընդդատյա այն հայցը, որիշրջանակներում միացված են մի քանի հայցապահանջներ, որոնք ունեն տարբեր ընդդատություն։
  Բարձրացված հարցը խնդրահարույց է մասնավորապես այլընտրանքային  ընդդատության  և  բացառիկ  ընդդատության  նորմերի  փոխհարաբերակցությանդեպքերում, այսինքն՝ այն դեպքերում, երբ ներկայացված հայցադիմումի պահանջներից մեկն ընդդատյա է այլընտրանքային, մյուսը՝ բացառիկ ընդդատության կանոններով սահմանվող դատարաններին։
  Ասվածը հավասարապես վերաբերում է նաև այնիրավիճակներին,  երբ  հայցադիմումում  միացված  պահանջներից  հիմնական  ևածանցյալ պահանջներն ունեն տարբեր ընդդատություն։
 Նշված հարցը կարգավորվել է ՀՀ արդարադատության նախարարության աշխատանքային խմբի մշակած և շրջանառության մեջ դրած «ՀՀ քաղաքացիական դատավարության  օրենսգրքում  փոփոխություն  կատարելու  մասին»  ՀՀ  օրենքի  նախագծով [4] (այսուհետ՝ նաև Նախագիծ), որի «Բացառիկ տարածքային ընդդատություն» վերտառությամբ 21-րդ հոդվածի 4-րդ մասում սահմանվել է, որ միաժամանակբացառիկ և տարածքային այլ ընդդատություն ունեցող պահանջներով հայցը հարուցվում է սույն հոդվածով սահմանված առաջին ատյանի դատարան։
 Մեր կարծիքով, այլընտրանքային կամ բացառիկ ընդդատության կանոններիցմեկին  նախապատվություն  տալու  հարցը  պետք  է  դիտարկել  վերոգրյալ  նորմերիփոխհարաբերակցության պարզումով։
  Դրա արդյունքում հնարավոր կլինի որոշել, թենշված նորմերի մրցակցության արդյունքում որին պետք է տրվի նախապատվություն։
 Կարծում ենք, որ նշված նորմերից մեկին նախապատվություն տալու հարցը պետք էլուծվի նախ և առաջ այդ նորմերով սահմանված կանոնների սահմանման նպատակիև այդ կանոնների իրավական բնույթի  հաշվառմամբ։
 Այսպես, այլընտրանքային տարածքային ընդդատությունը բնութագրվում է նրանով, որ հայցվորին իրավունք է վերապահվում ընդհանուր կանոնի` պատասխանողիբնակության  (գտնվելու)  վայրի  դատարանին  զուգահեռ,  որպես  այլընտրանք,  հայցներկայացնել օրենքով սահմանված այլ դատարան (դատարաններ)։
  Այդպիսի դեպքերում օրենսդիրը հատուկ արտոնյալ պայմաններ է ստեղծում հայցվորների համարայն  գործերով,  որոնք  շոշափում  են  քաղաքացիական  շրջանառության  մասնակիցների առավել էական շահերը և որոնք, հատուկ հանգամանքների առկայության պատճառով, առաջնակարգ պաշտպանության կարիք ունեն։
  Այլ կերպ ասած, այլընտրանքային ընդդատությունը հայցվորներին որոշակի գործերով տրված արտոնություն է։
 Բացառիկ ընդդատության դեպքում դատարանի ընտրությունը, որը իրավասու էքննել տվյալ գործը, իրականացվում է օրենսդրությամբ և կախված չէ կողմերի հայեցողությունից, հարմարությունից կամ ցանկությունից։
 Ասվածի  հիման  վրա,  կարող  ենք  եզրահանգել,  որ  այլընտրանքային  տարածքային ընդդատության կանոններն իրենց բնույթով խրախուսող են, հայցվորների վիճակը որոշակի գործերով բարելավող։
  Մինչդեռ, բացառիկ ընդդատության պարագայում գործ ունենք ոչ թե խրախուսող, այլ սահմանափակող նորմի հետ։
 Հետևաբար, բացառիկ և այլընտրանքային ընդդատության նորմերի մրցակցության դեպքում դրանցից մեկին նախապատվություն տալու հարցը պետք է լուծել հետևյալ հարցադրման միջոցով. ՀՀ օրենսդրությունն ընդհանրապես ո՞ր նորմին է  նախապատվություն տալիս՝ խրախուսո՞ղ, թե՞ սահմանափակող նորմին։
 «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի2 78-րդ հոդվածի համաձայն. «1. (…)։
 Հետադարձ  ուժ  չի  կարող  տրվել  իրավաբանական  կամ  ֆիզիկական  անձանցիրավունքները  կամ  ազատությունները  սահմանափակող,  դրանց  իրականացմանկարգը խստացնող կամ պատասխանատվություն սահմանող կամ պատասխանատվությունը խստացնող կամ (…)։
   2. Իրավախախտման համար սահմանված պատասխանատվությունը վերացնող  կամ  մեղմացնող  կամ  իրավախախտում  կատարած  իրավաբանական  և  ֆիզիկական անձանց դրությունն այլ կերպ բարելավող իրավական ակտը տարածվում էմինչև դրա ուժի մեջ մտնելը ծագած հարաբերությունների վրա, այսինքն` ունի հետադարձ ուժ, եթե օրենքով կամ այդ իրավական ակտով այլ բան նախատեսված չէ»։
 Վերը  նշված  նորմերի  վերլուծությունից  պարզ  է  դառնում,  որ  օրենսդիրը  նախապատվությունը տալիս է բարելավող նորմին։
  Ընդ որում, հարկ է նկատի ունենալ,որ օրենքի հետադարձ ուժի արգելքը տարածվում է ոչ միայն  պատասխանատվությունսահմանող օրենքների վրա, այլև ընդհանրապես որևէ կերպ անձի իրավական վիճակը վատթարացնող օրենքների վրա։
  Սա ենթադրում է, որ նշված սահմանադրականդրույթում ամրագրված արգելքը վերաբերում է ոչ միայն նյութական իրավունքին, այլևվարույթային իրավունքի նորմերին։
 Վկայակոչվածի հիման վրա կարծում ենք, որ այլընտրանքային ընդդատություննիր բնույթով բարելավող, այլ կերպ ասած՝ խրախուսող բնույթի նորմեր է պարունակում,  իսկ  բացառիկ  ընդդատությունն,  ընդհակառակը՝  սահմանափակող  բնույթի։
 Հետևաբար,  այլընտրանքային  և  բացառիկ  ընդդատության  կանոնների  միջև  ընտրությունը պետք է կատարվի  այլընտրանքային ընդդատության կանոններին նախապատվություն տալով։
 Ասվածի հիման վրա գտնում ենք, որ անհրաժեշտ է ՀՀ ՔԴՕ-ով սահմանել, որայն  դեպքում,  երբ  ներկայացված  հայցապահանջները  (այդ  թվում՝  հիմնական  ևածանցյալ) ունեն տարբեր ընդդատություն, այսինքն՝ միաժամանակ ընդդատյա են և´բացառիկ, և´ այլընտրանքային տարածքային ընդդատության կանոններով սահմանված դատարաններին, ապա հայցը հարուցվում է այլընտրանքային ընդդատությանկանոններով սահմանված դատարան։
 ՀՀ ՔԴՕ-ով նախատեսված են բացառիկ ընդդատության հետևյալ դեպքերը.«1.  Հողամասերի,  շենքերի,  շինությունների  նկատմամբ  սեփականությանիրավունքը ճանաչելու, հողամասերը, շենքերը, շինություններն ուրիշի ապօրինի2 Ընդունվել է 03.04.2002 թ., ուժի մեջ է մտել 31.05.2002 թ.։
  Տե'ս ՀՀՊՏ N 49(224),ՀՕ-320։
 տիրապետումից հետ պահանջելու, սեփականատիրոջ կամ այլ օրինական տիրապետողի` տիրապետումից զրկելու հետ չկապված իրավունքների խախտումներըվերացնելու վերաբերյալ հայցերը հարուցվում են  հողամասերի, շենքի, շինությանգտնվելու վայրի դատարան»։
 վերաքննիչդատարանը,քաղաքացիականՆշված  նորմի  վերլուծությունից  հետևում  է,  որ  օրենսդիրը  բացառիկ  ընդդատության այս կանոնի օբյեկտ դիտարկում է ոչ թե ցանկացած անշարժ գույք, այլ միայնհողամասեր, շենքեր, շինություններ։
  Ասվածի մասին է վկայում այն հանգամանքը, որհոդվածում  «անշարժ  գույք»  ընդհանրական  հասկացության  փոխարեն  օրենսդիրըգործածում է «հողամասեր, շենքեր, շինություններ» հասկացությունը, ինչը պրակտիկայում հաճախ խնդիրներ է հարուցում անշարժ գույքի նկատմամբ քննվող հայցերով։
 Այսպես,  ՀՀօրինակ,  թիվԵԱԴԴ/0768/02/11 քաղաքացիական գործով 24.08.2011 թ. կայացրած որոշմամբ  նշելէ, որ բնակարանի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ճանաչման պահանջը չիկարող  նույնացվել  հողամասերի,  շենքերի,  շինությունների  նկատմամբ  սեփականության  իրավունքը  ճանաչելու  պահանջի  հետ,  և  նշված  պահանջը  պետք  է  քննվիընդհանուր տարածքային ընդդատության կանոնով։
  ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նշվածգործի  շրջանակներում  18.01.2012  թ.  կայացված  որոշմամբ  արձանագրել  է,  որ  ՀՀքաղաքացիական օրենսգրքով բնակարանը բնորոշվում է որպես բնակության համարնախատեսված  տարածք  (շինություն)։
   Այսինքն,  ՀՀ  քաղաքացիական  դատավարության օրենսգրքով սահմանված բացառիկ ընդդատության կանոնը կիրառելի է նաևբնակարանի` որպես շինության նկատմամբ սեփականության իրավունքը ճանաչելուվերաբերյալ  հայցի  նկատմամբ։
   Հետևաբար,  կարծում  ենք,  որ  բացառիկ  ընդդատության  այս  կանոնի  օբյեկտ  պետք  է    դիտարկել  ընդհանրապես  անշարժ  գույքը։
 Հետևաբար, անհրաժեշտ է վկայակոչված նորմում գործածվող «հողամասեր, շենքերև շինություններ» արտահայտությունը փոխարինել «անշարժ գույք» հասկացությամբ,ինչը  կբացառի  տվյալ  կանոնի  կիրառման  անհարկի  սահմանափակումները  կամպրակտիկայում դրա չափազանց նեղ մեկնաբանումը։
 Բացառիկ ընդդատության վկայակոչված կանոնն այլ սահմանափակում ևս ունի։
 Մասնավորապես, բացառիկ ընդդատության տվյալ կանոնը կիրառվում է միայն հողամասերի, շենքերի, շինությունների նկատմամբ սեփականության իրավունքը ճանաչելու, հողամասերը, շենքերը, շինություններն ուրիշի ապօրինի տիրապետումից հետպահանջելու (վինդիկացիոն հայց), սեփականատիրոջ կամ այլ օրինական տիրապետողի` տիրապետումից զրկելու հետ չկապված իրավունքների խախտումները վերացնելու (նեգատոր հայց) պահանջների վերաբերյալ հայցերով։
 Սա նշանակում է, որ օրենսդիրը բացառիկ ընդդատության կանոնի կիրառումըպայմանավորել է ոչ միայն վեճի օբյեկտ հանդիսացող հողամասերի, շենքերի, շինությունների,  այլև  այդ  գույքի  նկատմամբ  ներկայացված  պահանջի  հետ։
   Այսինքն,անգամ այն դեպքերում, երբ հայցի օբյեկտը հողամաս է, շենք կամ շինություն,սակայն ներկայացված պահանջը վկայակոչված պահանջներից որևէ մեկը չի ներառում, ապա հայցը պետք է հարուցվի ընդհանուր տարածքային ընդդատությանկանոններով։
 Մինչդեռ  դատական  պրակտիկայում  հանդիպում  են  բազմաթիվ  դեպքեր,  երբանշարժ  գույքի  հետ  կապված  մի  շարք  պահանջներով  ընդհանուր  տարածքայինընդդատության կանոնները կիրառելու փոխարեն հայցերը սխալմամբ ներկայացվումեն բացառիկ ընդդատության կանոններով։
  Օրինակ, թիվ ԵՄԴ/2814/02/14 քաղաքացիական գործով ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանը 24.10.2014 թ. կայացրած  որոշմամբ  փաստել  է,  որ  բաժնային  սեփականության  ներքո  գտնվող  գույքըբաժանելու  և  դրանից  բաժին  առանձնացնելու  պահանջն  իր  բովանդակությամբ  չիկարող նույնացվել վինդիկացիոն, նեգատոր և սեփականության իրավունքի ճանաչման հայցերից և ոչ մեկի հետ, ուստի ենթակա է հարուցման և քննության ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 82-րդ հոդվածով սահմանված տարածքային ընդդատության ընդհանուր կանոնով, ինչի պայմաններում հայցը հարուցելու բացառիկ ընդդատության կանոնը տվյալ դեպքում կիրառելի չէ։
 Թիվ  ԵԷԴ/3788/02/16  քաղաքացիական  գործով  Երևան  քաղաքի  Էրեբունի  ևՆուբարաշեն  վարչական  շրջանների  ընդհանուր  իրավասության  դատարանը10.11.2016 թ. «Հայցադիմումը վերադարձնելու մասին» որոշմամբ նշել է, որ ընդհանուր համատեղ սեփականություն հանդիսացող գույքից պարտապանի մասն առանձնացնելու և հանցագործությամբ պատճառված վնասի չափով բռնագանձում տարածելու պահանջների նկատմամբ կիրառելի են ՀՀ քաղաքացիական դատավարությանօրենսգրքի 85-րդ հոդվածով սահմանված` բացառիկ ընդդատության կանոնները։
 Մեկ այլ գործով Երևան քաղաքի Ավան և Նոր Նորք վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանը նշել է, որ ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 85-րդ հոդվածում (բացառիկ ընդդատություն) խոսք է գնում անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ճանաչման, և ոչ թե վերականգնման վերաբերյալ։
  Դատարանը գտել է, որ այդ պահանջի դեպքում բացառիկընդդատությունը կիրառելի չէ [5], մինչդեռ մեկ այլ գործով ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանն արձանագրել է, որ սեփականության իրավունքը դադարեցնելու պահանջը պետք է քննվի բացառիկ ընդդատության կանոններով [6]։
 Այսպես, եթե բացառիկ ընդդատությունը սահմանված է անշարժ գույքի նկատմամբ ծագող վեճերն առավել արագ և արդյունավետ լուծելու համար, ապա պետք էնշել, որ «անշարժ գույքի հետ կապված վեճեր» կատեգորիան ներառում է ոչ միայնվկայակոչված  երեք  հայցերը,  այլև  անշարժ  գույքի  նկատմամբ  այլ  գույքային  իրավունքների վերաբերյալ վեճերը, օրինակ՝ անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքը դադարեցնելը, անշարժ գույքի նկատմամբ սահմանվող սերվիտուտները, անշարժ գույքի անժամկետ օգտագործման իրավունքը, հողամասի օգտագործման իրավունք ձեռք բերելը և այլն։
 Նշված հարցի կարգավորման հետ կապված առկա են երկու հիմնական մոտեցումներ։
   Այսպես,  մի  շարք  պետություններում  բացառիկ  ընդդատության  կանոնըսահմանվում  է անշարժ գույքի նկատմամբ հարուցվող բոլոր տեսակի պահանջներինկատմամբ՝ առանց առանձնացնելու պահանջի բնույթը։
  Օրինակ, Ուկրաինայի ՔԴՕ114-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ հայցերը, որոնք ծագում են անշարժ գույքիկապակցությամբ,  հարուցվում  են  անշարժ  գույքի  կամ  դրա  հիմնական  մասիգտնվելու վայրի դատարան [7]։
 Պետությունների մյուս մասում բացառիկ ընդդատության կանոնի սահմանումըպայմանավորված է անշարժ գույքի նկատմամբ հարուցվող պահանջի բնույթով։
  Օրինակ,  Ֆրանսիայի  ՔԴՕ  44-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  անշարժ  գույքի  նկատմամբգույքային հայցերն ընդդատյա են բացառապես այդ անշարժ գույքի գտնվելու վայրիդատարանին [8]։
 Էստոնիայի ՔԴՕ 99-րդ հոդվածի 1-ին մասում թվարկված են այն հայցերը, որոնցառարկան անշարժ գույքի նկատմամբ գույքային իրավունքների հետ կապված վեճերնեն։
  Այդ հայցերի ընդդատությունը որոշվում է բացառիկ ընդդատության կանոններով։
 Այսպես, դրանց թվին են դասվում այն հայցերը, որոնց առարկան կազմում են՝ անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ճանաչումը կամ դրա հետկապված  այլ  պահանջները,  անշարժ  գույքի  սահմանների  որոշումը  կամ  դրաբաժանումը և այլն3։
 ՀՀ և ՌԴ միջև վավերացված «Քաղաքացիական, քրեական և ընտանեկան գործերով իրավական օգնության և իրավական հարաբերությունների մասին» 1993 թվականի հունվարի 22-ի Մինսկի կոնվենցիայի4 20-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն՝անշարժ  գույքի  նկատմամբ  սեփականության  իրավունքի  և  գույքային  այլ  իրավունքների վերաբերյալ հայցերը բացառապես ընդդատյա են գույքի գտնվելու վայրիդատարաններին։
 Ինչպես վերևում նշեցինք, բացառիկ ընդդատության վերաբերյալ այս կանոնինախատեսման  նպատակը  վեճի  օբյեկտ  հանդիսացող  անշարժ  գույքի  գտնվելուվայրում գործի առավել արագ և ճիշտ, կողմերի ու դատարանի համար ժամանակի ևմիջոցների խնայումով լուծումն է, քանի որ այդ գործերի քննությունը, որպես կանոն,կապված է տեղում ստուգողական մանրակրկիտ գործողությունների իրականացման,շինությունների  զննման,  հարևաններին  հարցաքննելու  և  այլ  գործողություններիկատարման  հետ։
   Իսկ  վկայակոչված  գործողությունների  կատարման  անհրաժեշտությունն առաջանում է ոչ միայն ՀՀ ՔԴՕ 85-րդ հոդվածի 1-ին մասում ներառվածպահանջներով գործերի քննության, այլև անշարժ գույքի նկատմամբ ներկայացվողայլ պահանջներով գործերի քննության ընթացքում։
  Հետևաբար, կարծում ենք, որ3  Ավելի  մանրամասն  տե´ս  Гражданский  процессуальный  кодекс  Эстонии4 Հայաստանի Հանրապետության համար ուժի մեջ է մտել 1993 թվականի հունիսի 22-ին, իսկՌուսաստանի Դաշնության համար՝ 1994 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։
 բացառիկ ընդդատության այս կանոնը պետք է տարածվի անշարժ գույքի նկատմամբ  գույքային  իրավունքների  հետ  կապված  այն  պահանջների  նկատմամբ,որոնց քննության ընթացքում առաջանում է նշված գործողությունների կատարման  անհրաժեշտությունը։
   Դրանց  թվին  կարող  են  դասվել  նաև  անշարժ  գույքինկատմամբ սեփականության իրավունքը դադարեցնելու, անշարժ գույքի նկատմամբսահմանվող սերվիտուտների վերաբերյալ ներկայացվող պահանջները և այլն։
   Միևնույն ժամանակ, հարկ է նշել, որ անշարժ գույքի վերաբերյալ վեճերով ընդդատության որոշումը հաճախ կարող է դժվարություններ առաջացնել։
  Օրինակ, եթեներկայացվում է հողամասի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ճանաչման պահանջ, որը գտնվում է երկու կամ ավելի դատարանների իրավաբանական տարածքում, ապա հարց է առաջանում, թե որ դատարան պետք է դիմի հայցվորը։
  Ասվածըհավասարապես վերաբերում է նաև այն դեպքերին, երբ հայցադիմումում ներկայացված  պահանջներից  երկուսը  կամ  ավելին  ընդդատյա  են  բացառիկ  ընդդատությանկանոններով որոշվող տարբեր դատարաններին։
   ՀՀ ՔԴՕ-ով այս հարցը ևս կարգավորված չէ։
  Մի շարք երկրների օրենսդրությամբ  ընդունված  է  այն  մոտեցումը,  թե  այդ  դեպքում  պետք  է  առաջնորդվել  գույքիհիմնական  մասի  գտնվելու  վայրով,  այսինքն՝  հայցն  այդ  դեպքերում  հարուցվում  էգույքի հիմնական մասի գտնվելու վայրի դատարանին։
  Նման մոտեցում է առկա նաևգործով ՀՀ ՔԴՕ-ում՝ ժառանգական գույքի նկատմամբ ներկայացված պահանջներիդեպքում։
   Եթե ընդունենք, որ նշված դեպքերում պետք է առաջնորդվել անշարժ գույքիհիմնական մասի գտնվելու վայրով, ապա առաջ են գալիս մի շարք հարցեր։
  Նախ, ՀՀօրենսդրությամբ տրված չէ «գույքի հիմնական մաս»-ի հասկացությունը։
  Հետևաբար,հարց է ծագում, թե ինչը պետք է դառնա «անշարժ գույքի հիմնական մասը» որոշելուչափանիշ՝ գույքի տվյալ մասի արժեքը, ծավալը, ձեռնարկատիրական գործունեության  մեջ  նրա  խաղացած  դերը,  թե  այլ  չափանիշներ։
   Եթե  ընդունենք,  որ  անշարժգույքի հիմնական մասը որոշելու չափանիշը դրա շուկայական արժեքն է, ապա այդդեպքում անհրաժեշտություն կառաջանա կարգավորել նաև այն հարցը, թե ինչպեսպետք  է  որոշվի  այդ  գույքի  արժեքը,  մասնավորապես՝  ով  պետք  է  որոշի  գույքիարժեքը, անհրաժեշտ է արդյոք անշարժ գույքը գնահատողի ներգրավելը, որի արդյունքում արդեն ում վրա պետք է դրվի գույքի հիմնական մասը որոշելու պարտականությունը, և ըստ դրա՝ որ դատարանը պետք է քննի գործը։
  Բացի այդ, եթե գույքիհիմնական մասը որոշվի գույքի շուկայական արժեքով, ապա առաջանում է հաջորդհարցը՝  որ  պահի  դրությամբ  պետք  է  որոշվի  գույքի  շուկայական  արժեքը։
   Ավելին,բացառված  չէ,  որ  տարբեր  վայրերում  գտնվող  անշարժ  գույքի  հիմնական  չափըանհնար լինի որոշել՝ դրանց գրեթե հավասար լինելու պատճառով։
   Հաշվի առնելով վերոգրյալը, կարծում ենք, որ վկայակոչված դեպքերում պետքէ  գործի  այլընտրանքային–բացառիկ  ընդդատությունը,  այսինքն՝  հայցվորն  ինքըկարող  է  ընտրություն  կատարել  այն  դատարանների  միջև,  որոնց  տարածքումգտնվում է վիճելի անշարժ գույքը։
  Ընդ որում, իրավասու դատարանի ընտրությունըսահմանափակված  է  միայն  այն  դատարաններով,  որոնք  գործում  են  անշարժգույքերի  գտնվելու  վայրերում  և,  հետևաբար,  այդ  դատարաններից  մեկին  դիմելըբացառում է մյուս դատարան դիմելու իրավունքը։
  Հետևաբար, հայցվորի կողմից իրգործը քննելու իրավասություն ունեցող բացառիկ ընդդատության կանոններով սահմանված  դատարաններից  մեկին  դիմելու  դեպքում  այդ  դատարանը  պարտավոր  էհայցադիմումն ընդունել վարույթ։
  Միակ բացառությունն այս կանոնից, մեր կարծիքով, պետք է սահմանվի այն դեպքերի համար, երբ իրավասու դատարանններիցմեկը համընկնում է պատասխանողի բնակության (գտնվելու) վայրի դատարանիհետ։
  Այդ դեպքում, հայցը կհարուցվի պատասխանողի բնակության (գտնվելու) վայրիդատարան, որտեղ գտնվում է անշարժ գույքերից մեկը կամ մի քանիսը։
 2. Ժառանգատուի պարտատերերի հայցերը հարուցվում են ժառանգականգույքի  կամ  նրա  հիմնական  մասի  գտնվելու  վայրի  դատարան  (ՀՀ  ՔԴՕ  85-րդհոդված, 2-րդ մաս)։
 Հարկ է նշել, որ Նախագծով բացառիկ ընդդատության այս կանոնը գրեթե ամբողջությամբ խմբագրվել է։
   21-րդ հոդվածի 3-րդ մասում սահմանվել է, որ  ժառանգատուի պարտատերերի հայցերը հարուցվում են ժառանգի կամ կտակակատարիհաշվառման (գտնվելու) կամ բնակության, իսկ նշված անձանց բացակայությանդեպքերում՝ ժառանգության բացման վայրի առաջին ատյանի դատարան։
 Թեև Նախագծով սահմանված իրավակարգավորումը տրամաբանական է այնիմաստով, որ ժառանգատուի պարտատերերի հայցերը հիմնականում ուղղված են ոչթե ժառանգական գույքի, այլ հենց ժառանգների դեմ (քանի որ նրանցից են ակնկալում  ստանալ  իրենց  պահանջների  բավարարումը),  սակայն,  մեր  կարծիքով,  այսկանոնն արդեն չի կարելի դիտարկվել  որպես բացառիկ ընդդատության կանոն։
  Նախագծի քննարկվող նորմի առաջին մասով հայցի հարուցումը կապվում է ժառանգիկամ կտակակատարի հաշվառման կամ բնակության վայրի հետ, որն ինքնին ընդհանուր տարածքային ընդդատության կանոն է։
  Երկրորդ մասով հայցի հարուցման վայրի դատարան է դիտվում ժառանգության բացման վայրի առաջին ատյանի դատարանը,  որոնցից  երկուսն  էլ  կարող  են  չհամընկնել  ժառանգական  գույքի  գտնվելուվայրի  հետ։
   Ավելին,  բացառված  չէ,  որ  ժառանգները  լինեն  մի  քանիսը  և  նրանցհաշվառման (գտնվելու) կամ բնակության վայրերը գտնվեն տարբեր տեղերում։
  Այդդեպքում  հարց  է  ծագում,  թե  որ  վայրի  դատարանը  պետք  է  քննի  ներկայացվածհայցը։
  Հետևաբար, գտնում ենք, որ նշված կանոնը չի կարող համարվել բացառիկընդդատության  կանոն,  քանի  որ  այն  չի  բավարարում  բացառիկ  ընդդատությանկանոնի սահմանման չափանիշներին։
 3.  Գույքն  արգելանքից  հանելու  վերաբերյալ  հայցերը  հարուցվում  են  այդգույքի գտնվելու վայրի դատարան (ՀՀ ՔԴՕ հոդված 85, մաս 3)։
 Ինչպես  կարելի  է  նկատել,  վկայակոչված  հոդվածում  օրենսդիրը  գործածում  է«գույք» բառը, այսինքն՝ տվյալ դեպքում խոսքն ինչպես շարժական, այնպես էլ անշարժ գույքի մասին է։
  Ընդ որում, նշված բացառությամբ հիմք է ընդունվում գույքիգտնվելու և ոչ դրա հաշվառման վայրը։
  Մինչդեռ, եթե հոդվածում խոսքը վերաբերումէ նաև շարժական գույքին, ապա ավելի ճիշտ կլիներ սահմանել, որ հայցը կարող էհարուցվել ոչ միայն գույքի գտնվելու, այլև հաշվառման վայրի կամ գույքն ի պահհանձնված անձի բնակության (գտնվելու) վայրի դատարան։
 Հարկ է նշել, որ Նախագծով բացառիկ ընդդատության այս կանոնը ենթարկվելէ որոշակի փոփոխության, որի 21-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ անշարժ գույքնարգելանքից հանելու վերաբերյալ հայցերը հարուցվում են անշարժ գույքի գտնվելուվայրի առաջին ատյանի դատարան։
  Կարծում ենք, տվյալ կարգավորումը արդարացված պետք է համարել, քանի որ շարժական գույքի պարագայում կիրառելով բացառիկընդդատության կանոնը, կողմերն իրենք կարող են ընտրել ընդդատյա դատարանը՝գույքի գտնվելու վայրը փոխելով։
 Ընդհանրացնելով  վերոշարադրյալը`  առաջարկում  ենք  ՀՀ  քաղաքացիականդատավարության օրենսգրքի 85-րդ հոդվածը շարադրել հետևյալ խմբագրությամբ. «1.  Անշարժ  գույքի  նկատմամբ  սեփականության  իրավունքի  և  գույքային  այլիրավունքների վերաբերյալ հայցերը բացառապես ընդդատյա են այդ գույքի գտնվելուվայրի դատարաններին։
 Այն  դեպքերում,  երբ  ներկայացված  պահանջները  վերաբերում  են  մի  քանիանշարժ գույքերի, որոնք գտնվում են տարբեր դատարանների տարածքներում, հայցը պետք է հարուցվի այդ անշարժ գույքերից որևէ մեկի գտնվելու վայրի դատարան՝հայցվորի ընտրությամբ, բացառությամբ այն դեպքի, երբ այդ վայրի դատարաններիցմեկը  պատասխանողի  բնակության  (գտնվելու)  վայրի  դատարանն  է։
   Այդ  դեպքումհայցը հարուցվում է պատասխանողի բնակության (գտնվելու) վայրի դատարան, որտեղ գտնվում է անշարժ գույքը։
 2. Անշարժ գույքն արգելանքից հանելու վերաբերյալ հայցերը հարուցվում են անշարժ գույքի գտնվելու վայրի առաջին ատյանի դատարան։
 3.  Միաժամանակ  բացառիկ  և  այլընտրանքային  ընդդատություն  ունեցողպահանջներով  հայցը  հարուցվում  է  այլընտրանքային  ընդդատության  կանոններովսահմանված դատարանին»։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[4] Հայաստանի Հանրապետության Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքինախագիծ, URL։
   http։
 //www.moj.am/storage/files/legal_acts/legal_acts_7886870405861_K-1041.pdf(Accessed։
  08.11.2017)։
 [5] Թիվ ԵԱՆԴ/4477/02/16 քաղաքացիական գործով Երևան քաղաքի Ավան և ՆորՆորք վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի 07 նոյեմբերի2016 թ. «Հայցադիմումը վերադարձնելու վերաբերյալ» որոշում։
 [6]  Թիվ  ԵԱՆԴ/1635/02/10  քաղաքացիական  գործով  ՀՀ  վերաքննիչ  քաղաքացիական դատարանի 16 դեկտեմբերի 2010 թ. որոշում։
 [7] Гражданский процессуальный кодекс Украины от 18.03.2004 № 1618-IV։
 Միքայելյան ԱնիԲԱՑԱՌԻԿ ԸՆԴԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ բացառիկ ընդդատություն, այլընտրանքային ընդդատություն,կապված վեճեր։

Հոդվածը նվիրված է տարածքային ընդդատության տեսակներից մեկի՝ բացառիկ  ընդդատության  ուսումնասիրությանը։
   Հոդվածում  հեղինակը  փորձ  է  կատարել  առանձնացնելու բացառիկ ընդդատության սահմանման նպատակը և ընդդատության  այս տեսակի որոշման չափանիշները։
  Քննարկման առարկա է դարձել նաև բացառիկ  և  այլընտրանքային  ընդդատության  կանոնների  փոխհարաբերակցության  հարցը,  որի արդյունքում հեղինակը եկել է այն եզրահանգման, որ նախապատվություն պետք  է տրվի այլընտրանքային ընդդատության կանոններին։
  Մանրամասն վերլուծվել են  ՀՀ  ՔԴՕ-ի  սահմանած  բացառիկ  ընդդատության  առանձին  կանոնները։
   Հոդվածի  շրջանակներում  հեղինակը  ձևակերպել  և  հիմնավորել  է  բացառիկ  ընդդատության  կատարելագործմանն ուղղված մի շարք դիտողություններ և առաջարկություններ։
