ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆՈԼՈՐՏՈՒՄԿորպորատիվ  սոցիալական  պատասխանատվությունը  (ԿՍՊ,  անգլ.  corporatesocial  responsibility)  ինքնակարգավորվող  գործընթաց  է,  որն  օգնում  է  ձեռնարկությանըլինել  սոցիալապես  պատասխանատու,  ինչպես  նաև  այն  վերաբերում  էշահառուներին  և  հասարակությանը։
     Որպես  կազմակերպության  ռազմավարությանտարր՝  ԿՍՊ-ն  ապահովում  է  ինքնակարգավորման  հնարա-վորություն՝  օգնելովվերահսկել  էթիկայի  նորմերին  և  միջազգային  ստանդարտներին  համահունչձեռնարկատիրական  գործունեության  ծավալումը։
   ԿՍՊ-ի  էությունն  ավելի  ճիշտընկալելու  համար  պետք  է  մանրամասն  ուսումնասիրել  մի  քանի  եզրույթ։
   Դրանք  են՝կորպորատիվպատասխանատվություն,կորպորատիվ  սոցիալական-կատարողական,  կորպորատիվ  բարեգործություն  և  այլն[1]։
 քաղաքացիություն,կորպորատիվԿորպորատիվ  քաղաքացիություն  (անգլ.  corporate  citizenship)  հասկացությունըճիշտ  հասկանալու  համար  կարելի  է,  պարզապես,  զուգահեռաբար  մտածել  անհատքաղաքացու  և  ընկերության  մասին։
   Անհատ  քաղաքացին  ունի  իրավունքներ  և  պարտավորություններ։
   Օրենքի  նկատմամբ  հարգանքն  ու  օրենքով  սահմանվածպարտավորությունների  կատարումը  քաղաքացի  լինելու  նվազագույն,  բայց  պարտադիր  բաղադրիչներից  է,  ոչ  թե  քաղաքացիության  գերազանց  դրսևորում։
   Գործարարը  նույնպես  չի  կարող  իրեն  համարել  լավ  կորպորատիվ  քաղաքացի,  եթե  սոսկհարգում  է  օրենքը,  կամ  վճարում՝  հարկերը։
   Անհատը  կհամարվի  գերազանցքաղաքացի,  եթե  ինչ-որ  կերպ  նպաստի  իր  համայնքի  կամ  երկրի  զարգացմանը,ակտիվ լինի հասարակական կյանքում, չհանդուրժի անարդարությունը և այլն։
  Նույնըվերաբերվում  է  լավ  կորպորատիվ  քաղաքացուն։
   Հասարակական  ակտիվությունըկարող  է  դրսևորվել  բարեգործության  կամ  ԿՍՊ  ձևով,  կոռուպցիայի,  խտրականության և այլ անօրինական, ոչ բարոյական երևույթների դեմ պայքարով և այլն։
 Որոշ  մասնագետներ  համարում  են,  որ  կորպորատիվ  պատասխանատվություն(անգլ.responsibility)  եզրույթը  երկու  բաղադրիչ  ունի`  կորպորատիվսոցիալական  պատասխանատվություն  և  կորպորատիվ  բնապահպանական  պատասխանատվություն։
  Առաջինը ներառում է հասարակական խնդիրներ` կրթությաննառնչվողհակակոռուպցիոննախաձեռնություններ  և  այլն,  իսկ  վերջինն  անդրադառնում  է  զուտ  բնապահպանական խնդիրներին [2, էջ 375]։
 հիմնահարցեր,  աղքատությանդեմ  պայքար,Կորպորատիվ  սոցիալական-կատարողական  (անգլ.  corporate  social  performance)հասկացությունը բնութագրում է ընկերության հասարակական և բնա-պահպանականոլորտներում  կատարած  աշխատանքի  ազդեցությունը։
   Այսինքն,  այս  եզրույթըկիրառելիս  ընկերության  աշխատանքը  բաժանվում  է  երկու  մասի`  ֆինանսականկատարողական  (շահույթ  ապահովելու  գործառույթ)  և  կորպորատիվ  սոցիալականկատարողական(հասարակության  և  շրջակա  միջավայրի  համար  կատարվածաշխատանք) [2, էջ 376]։
 Կայուն  բիզնես  կամ  կորպորատիվ  կայունություն  (անգլ.  sustainable  business  orcorporate sustainability) գաղափարի հիմքում պաշարների խնայողական օգտագործումն է,շրջակա միջավայրի պահպանությունը և ապագայում ծագելիք խնդիրների կանխումըներկայում խելամիտ քայլերի կատարմամբ։
 կամհամագործակցել  առողջապահությանԿորպորատիվ  բարեգործության  հիմնական  նպատակը  հասարակությաննօգուտ  բերելն  է,  ինչը  կարելի  է  իրագործել  որոշակի  միջոցառումներով։
   Օրինակ`  միընկերություն  կարող  է  իր  ռազմավարության  մեջ  նշել,  որ  ուզում  է  օգնելառողջապահության  ոլորտի  զարգացմանը  և  նվիրատվություններով  ու  այլնախաձեռնություններով  օժանդակել,  հովանավորել,  աջակցել  բուժհաստատություններինհետ։
 Սովորաբար, այս բարեգործությունը սերտորեն կապված չի լինում ընկերության գործունեության  ոլորտի  հետ.  օրինակ`  այն  ընկերությունը,  որն  օգնում  է  առողջապահական հիմնարկներին, կարող է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտումգործող  ընկերություն՝  բջջային  կապի  օպերատոր  կամ  էլ՝  հանքարդյունաբերականգործարան  լինել։
   Բարեգործության  նպատակն  է  կարճ  ժամանակում  ինչ-որ  դրականազդեցություն  ունենալ  հասարակության  վրա`  թեկուզ  փոքր  չափով։
   Այն  հիմնականօգուտը,  որը  կարող  է  ստանալ  ընկերությունը  նման  դեպքերում,  բարի  համբավն  է  և«բարի  ընկերության»  կերպարը։
   Սակայն,  որպես  կանոնայս  գործողություններըներառված  չեն  ընկերության  ամբողջ  գործունեության  մոդելում,  այդ  իսկ  պատճառովճգնաժամային իրավիճակներում, երբ անհրաժեշտ է լինում կրճատել ծախսերը, շատհաճախ առաջինը տուժում է հենց բարեգործությունը [2, էջ 377]։
 նախարարությանԸստ  կորպորատիվ  սոցիալական  պատասխանատվության  տեսության՝  բիզնեսկազմակերպիչները  և  գործարարները  հաշվի  են  առնում  հասարակության  հետաքըրքրությունները  և  իրենց  թողած  ազդեցությունները  ինչպես  հաճախորդների,մատակարարների,  բաժնետերերի  և  շահառուների,  այնպես  էլ  շրջակա  միջավայրիվրա։
   Յուրաքանչյուր  ձեռնարկություն,  ծավալելով  որոշակի  գործունեություն  ԿՍՊծրագրերի շրջանակներում, ընդլայնում է ձեռնարկություն հասարակություն շրջակամիջավայր կապը և նպաստում է բացասական ազդեցությունների վերացմանը։
 ԿՍՊ-ն  լայն  հասկացություն  է,  որը  կարող  է  տարատեսակ  ձևեր  ընդունել՝  կախված  ձեռնարկությունից  և  տարածաշրջանի  կամ  երկրի  արդյունաբերությունից։
   Շատձեռնարկություններ  ԿՍՊ  ծրագրերի  շրջանակներում  իրականացնում  են  բարեգործական  և  կամավորական  գործունեություն։
   Դրանք  ուղղված  են  լինում  հասարակությանը,  և  միաժամանակ  ձեռնամուխ  են  լինում  սեփական  գործունեությանմակարդակի  բարձրացմանը։
   Այդ  իսկ  պատճառով՝  ԿՍՊ-ն  կարևոր  է  ինչպեսհասարակության, այնպես էլ ձեռնարկության համար։
 ԿՍՊ  գործողությունները  նպաստում  են  աշխատակիցների  և  կորպորացիայիմիջև  ամուր  կապի  հաստատմանը,  որոնք  ուղղված  են  լինում  ձեռնարկության  բարոյահոգեբանականօգնումգործատուներին  և  աշխատակիցներին  առավելագույնս  կապակցված  լինել  շրջակամիջավայրի հետ։
 միաժամանակևիրավիճակիբարելավմանըԱյսպիսով,  ԿՍՊ-ն  հիմականում  խոշոր  և  միջին  ձեռնարկություններիռազմավարություն  է,  ըստ  որի՝  ինչքան  տեսանելի  հաջողակ  է  ձեռնարկությունը,այնքան  պատասխանատու  է  իր  կողմից  առաջադրած  բարոյաէթիկական  վարքագծիստանդարտների,  մրցակցության,  ինչպես  նաև  ընդհանուր  արդյունաբերությաննկատմամբ։
 Ձեռնարկության  ԿՍՊ-ն  համայնքային  զարգացման  մեջ  ներառում  է  այնպիսիգործողություններ, ինչպիսիք են [3]՝•  Համագործակցություն տեղացիների, տեղական համայնքի հետ։
 •  Սոցիալական  պատասխանատու  ներդրում,  որն  առավել  ճանաչված  է  որպեսկայուն  սոցիալական  գիտակցություն,  «green»  կամ  էթիկական,  բարոյահոգեբանական պատասխանատվություն։
 •  Բարելավել  և  կատարելագործել  աշխատակիցների  և  հաճախորդներիփոխհարաբերությունները։
 •  Իրականացնել բնապահպանական գործունեություն և ապահովել կայունություն,ևն։
 ԿՍՊ-ն  լայն  հասկացություն  է,  որը  կարող  է  մշտապես  փոփոխություններիենթարկվել՝ կախված ձեռնարկության ծավալած գործունեությունից և այլ՝ արտաքին,ներքին գործոններից։
  Այսպիսի ձեռնարկություններում հաճախակի է իրականացվումնվիրատվություններ,  և  կատարվում  է  կամավորական  աշխատանքներ,  որոնքշահույթ չեն հետապնդում։
  Այն նպաստում է աշխատավայրում բարոյահոգեբանականմթնոլորտի հաստատմանը, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի և ձեռնարկության միջևներդաշնակ կապի ձևավորմանը։
 ԿՍՊ-ն  նպատակաուղղված  է  ապահովելու  ձեռնարկության  գործունեությանբարոյահոգեբանական, էթիկական մասը։
  Այն մեծ ուշադրություն է դարձնում մարդուիրավունքներին։
 ԿՍՊ  խնդիրն  է  ապահովել  շրջակա  միջավայրի  պաշտպանվածությունը,  հասարակության կենսամակարդակի բարձրացումը ինչպես այժմ, այնպես էլ ապագայում։
 ԿՍՊհասկացությունըորձեռնարկությունները  հասարակության  մեջ  այլևս  չեն  կարող  հանդես  գալ  որպեսմեկուսացած  տնտես-վարող  սուբյեկտներ,  այսինքն`չեն  կարող  իզոլացվելհասարակությունից։
 հիմնվումէ  այնգաղափարիվրա,Պետք  է  նշել,  որ  ԿՍՊ-ն  ունի  մի  շարք  սոցիալական,  բնապահպանական,ձեռնարկատիրական և այլ առանձնահատկություններ [4]։
 Սոցիալական առանձնահատկություններն են՝ •  բարեգործական ներդրումներ,•  կամավոր աշխատակիցների ներգրավման հնարավորություն,•  կորպորատիվ  գործունեության  շրջանակներում  հասարակության  կրթականմակարդակի բարձրացում, զբաղվածության ապահովում, •  որակյալ անվտանգության ապահովում։
 Բնապահպանական առանձնահատկություններն են՝ •  լայն քանակությամբ նյութերի վերամշակման հնարավորություն•  ապրանքաարտադրության  ժամկետի  երկարությունը  և  ֆունկցիոնալությունըարդյունավետորեն ապահովելը,•  վերականգնվող ռեսուրսների կիրառումը և օգտագործումը,•  բիզնես  պլանների  մեջ  բնապահպանական  կառավարական  գործիքներիինտեգրումը։
 Ձեռնարկատիրական առանձնահատկություններն են՝ •  ֆինանսական արդյունքների բարելավումը,•  նվազագույն շահագործման ծախսերի ապահովումը,•  ամրապնդված բրենդ-իմիջ և հեղինակության ապահովում,•  վաճառքի աճի խթանումը և հաճախորդների վստահության ձեռքբերումը,•  որակյալ արտադրանքի թողարկումը,•  աշխատանքային ռեսուրսի բազմազանության ապահովումը,•  ապրանքի թողարկամն անվտանգության ապահովումը և այլն։
 Տրվել  են  ԿՍՊ  բազմաթիվ  սահմանումներ,  որոնից  ամենատարածվածն  էԵվրոպական հանձնաժողովի (անգլ. European commission) կողմից տրված սահմանումը,ըստ  որի՝  ԿՍՊ-ն  սահմանվում  է  որպես  ուղեկցող  կամ  առաջնորդող  բիզնեսքաղաքականություն, որի համաձայն՝ ձեռնարկությունը իր բիզնես ռազմա-վարությանմեջ  է  ինտեգրում  սոցալական  և  բնապահպանական  մտահոգությունները,  ինչպեսնաև  կարևորվում  է  նրանց  փոխհարաբերությունները  շահագրգիռ  կողմերի  միջև՝կամավոր հիմունքներով։
 ԿՍՊ-ն  հնարավորություն  է  տալիս  ավելացնել  ձեռնարկության  շահույթը,  և,միևնույն  ժամանակ,  լուծում  է  բազմաթիվ  բնապահպանական  և  սոցիալական  խընդիրներ։
 Ըստ  Ֆրիդմանի՝  սոցիալական  պատասխանատվությամբ  առաջնորդվողընկերությունը  նպատակաուղղված  է,  իրավական  և  բարոյական  գործող  նորմերիշրջանակներում, տվյալ ընկերության բաժնետերերի շահույթի մեծացմանը։
 Ըստ  Ֆրիդմանի  տեսության՝  շահառուներն  այն  խմբերն  ու  անհատներն  են,  որոնքկազմակերպության  արտաքին  միջավայրի  առանցքային  բաղադրիչներն  են  և  կարողեն  դրական  կամ  բացասական  ազդեցություն  ունենալ  ձեռնարկության  վրա  և՝հակառակը։
 1991  թ.  Քերոլլի  կողմից  առաջարկվեց  ԿՍՊ  բուրգի  մոդելը,  որը  բաղկացած  է  4հիմնական կատեգորիաներից [5, էջ 42].Տնտեսական պատասխանատվություն։
  Սա կատեգորիաների ֆունդամենտալ մասն էհամարվում։
   Տնտեսական  պատասխանատվության  գնահատման  համար  հարցմանմասնակիցները  հիմք  են  ընդունում  ընկերության  տարեկան  հաշվետվությանարդյունքները։
 Իրավական  պատասխանատվություն։
   Այն  իրենից  ենթադրում  է  ենթարկվելընդունված  օրենքներին։
   Իրավական  պատասխանատվության  գնահատման  համարհիմք է ծառայում ընկերության դատական գործերը և տուգանքները։
 Բարոյական  պատասխանատվություն։
   Ենթադրում  էլինել  բարոյական,խուսափել  վնասներից,  պարտավորվել  անել  այն,  ինչ  արդար  է  և  իրավացի։
   Բարոյական  պատասխանատվության  գնահատումը  իրականացվում  է  սպառողներիշրջանում իրականացված հարցումերի հիման վրա։
 Հայեցողական  պատասխանատվություն։
   Իրենից  ենթադրում  է  լինել  արդյունավետ  կորպորատիվ  պատասխանատու,  ներդնել  անհրաժեշտ  ռեսուրսներ,  բարելավել  կյանքի  որակը։
   Հայեցողական  պատասխանատվությունը  ձևավորվում  է  բարեգործական հիմուքներով՝  ընկերության կատարած ծախսերով։
 Այսպիսով  պարզ  է  դառնում,  որ  ընկերության  ԿՍՊ  արդյունավետության  գնահատումը բաղկացած է երեք հիմնական փուլերից՝1-ին  փուլում  փորձագիտական  հարցումների  ընթացքում  հավաքվում  ենընկերությանը տրված գնահատականները։
 2-րդ  փուլում՝  տեղեկութային  էնթրոպիայի  միջոցով,  որոշվում  է  վերոնշյալ  չորսբաղադրիչներից յուրաքանչյուրի կշիռը։
 3-րդ  փուլում  ստացված  կշիռներով  վերահաշվարկված  գնահատականներըներմուծվում  են  «VIKOR»  (բազմագործոն  որոշումներ  կայացնելու  մեթոդ)  մոդել։
 Ստացված  արդյուքները  հնարավորություն  են  ընձեռում  դասակարգել  ընկերությունները՝ ըստ ԿՍՊ մակարդակի (ԿՍՊ բուրգի մոդելի 1-4 կետերը)։
 Սոցիալական  կորպորատիվ  պատասխանատվությունը  կիրառվում  է  ոչ  միայնխոշոր և միջին ձեռնարկություններում, այլև զբոսաշրջության ոլորտում, որը ներդաշնակորեն զուգակցում է կայուն զարդացման գաղափարախոսության և կայուն զբոսաշըրջության հետ։
 UNWTO-ի  (անգլ.  United  Nations  World  Tourism  Organization)  ՄԱԿ-ի  զբոսաշրջությանհամաշխարհային կազմակերպության տվյալներով զբոսաշրջութ-յունը ապահովում էհամաշխարհային  ՀՆԱ-ի  7-8  %-ը։
   Զբոսաշրջության  մեջ  է  ներ-գրավված  աշխարհիբնակչության յուրաքանչյուր 16-րդը [6]։
 Այսպես,  պարզ  է  դառնում,  որ  զբոսաշրջությունը  ծառայությունների  համալիր  է,  որընախատեսում  է  տեղափոխություն  1  օրից  մինչև  6  ամիս  ժամկետով՝  հանգստիկազմակերպման, առողջության վերականգնման և այլ նպատակով։
 Անհրաժեշտ է նշել, որ ներկայիս համաշխարհային զբոսաշրջությունը մասսայականից  անցում  է  կատարում  կայունի,  և  1950  թ.  հետո  բազմաթիվ  փորձագետներ  ևգիտնականներ  առաջարկեցին  փափուկ  «soft»    կամ  կանաչ  զբոսաշրջություն  «greentourism»,  որը  արդեն  1992  թ.  վերափոխվեց  կայուն  զբոսաշրջության։
   1992  թ.  կայունզբոսաշրջություն  (sustainable  tourism)  բառակապակցությունն  առաջին  անգամ  օգտագործվեց  «XXI  դարի  օրակարգ»  անունը  կրող  կայուն  զարգացման  հայեցակարգում։
 UNWTO-ն  ընդունեց  հետևյալ  պնդումը,  ըստ  որի`  «Զբոսաշրջության  կայունզարգացումը  բավարարում  է  ներկայիս  զբոսաշրջիկների  և  հյուրընկալող  տարածքների  կարիքները,  և,  միաժամանակ,  պահպանում  և  ուժեղացնում  է  ապագայիհնարավորությունները» [7]։
 Անհրաժեշտ  է  նշել,  որ  այս  փոփոխություններով  պայմանավորված՝  կայունզբոսաշրջությունում  ի  հայտ  եկավ  ԿՍՊ  ոլորտը՝  արդյունավետ  կառավարում  իրականացնելու  նպատակով։
   Այն  իր  մեջ  ներառեց  կայուն  զարգացման  (SDGs)  17նպատակները։
  Անհրաժեշտ է նշել, որ զբոսաշրջության ոլորտում ԿՍՊ-ն մեկնարկվելէ 2015-2016 թթ., իսկ ԿՍՊ-ն՝ որպես առանձին մաս` 1990-ական թթ. [8]։
 Այժմ,  նույնիսկ  զբոսաշրջության  ոլորտում,  հստակորեն  առանձնացվում  է«Greenfield»  և  «Brownfield»  հասկացությունները։
   Greenfield-ը  իրենից  ենթադրում  էայնպիսի գործընթաց, որը տեղի է ունենում որևէ նոր «կանաչ» տարածքում, այսինքնսրա հիմքում ընկած է նոր ռեսուրսների ներդրման միջոցով նոր արդյունքի ստացում։
 Brownfield-ը, արդեն իսկ եղած ռեսուրսները և պայմանները օգտագործելով, ստեղծում էիրենը։
   Այն  շատ  հաճախ  նկատվում  է  զբոսաշրջության  ոլորտում,  հատ-կապեսհյուրանոցային  տնտեսության  մեջ։
   Օրինակ՝  ՀՀ  հրապարակում  առկա  ենթակառուցվածքը օգտագործելով, բացվեց «Marriott Armenia» հյուրանոցը։
 ԿՍՊ-ն  զբոսաշրջությունում  սահմանվում  է  որպես  ղեկավարվող  բիզնեսքաղաքականություն,  որի  միջոցով  զբոսաշրջային  ընկերությունները  իրենց  բիզնեսառաքելության  մեջ  ներառում  են  սոցիալական  և  բնապահպանական  հիմնախընդիրներ։
 Քանի  որ  ձեռնարկությունները  հանդիսանում  են  հասարակության  մի  մաս,շահառուները  իրենց  գործունեության  մեջ  են  ներառում  հասարակության  լեգիտիմ  ևֆինանսական պարտավորության ապահովումը երկարաժամկետ հեռանկարում։
  Այսպարագայում  գրեթե  բացառվում  է  միջնաժամկետ  կամ  կարճաժամկետ  գործունեությունը։
   Յուրաքանչյուր  գործունեության,  այդ  թվում  նաև  զբոսաշրջության  համար,կարևորվում է ԿՍՊ ռազմավարության արդյունավետ մշակումը։
  Շրջակա միջավայրիպաշտպանությունը,  ազնիվ  աշխատանքային  պայմանների  ստեղծումը,  ինչպես  նաևհասարակության կենսամակարդակի բարձրացումն ու բարեկեցությունը միջազգայինզբոսաշրջային  ձեռնարկությունների  ռազմավարության  խնդիրներն  են։
   Ձեռնարկության  ռազմավարության  մեջ  ԿՍՊ  ինտեգրման  համար  գոյություն  ունեն  բազմաթիվշրջանակներ և ուղեցույցներ, որոնք պայմանավորված են ձեռնարկության առանձնահատկություններով և իրենց սոցիալական պատասխանատվության ընկալմամբ։
 ԿՍՊ-ը  այսօր  ընկալվում  է  որպես  բազմակողմանի  մոտեցում,  որի  միջոցովշահագրգիռ կողմերը ոչ միայն համարվում են «ստացող», այլ նաև «գործընկեր»՝ ԿՍՊռազմավարության իրականացման համար։
 Քանի  որ  զբոսաշրջությունը  արագ  և  դինամիկ  զարգացող  ոլորտ  է,  հետևաբարպետք  է  ուշադրություն  դարձնել  դրա  կողմից  առաջացող  դրական  և  բացասականազդեցություններին։
   Արդյունքում,  2000-ական  թթ.  UNWTO-ն  և  UNEP-ն  (անգլ.  UNEnvironmental  program),  ՄԱԿ  բնապահպանական  ծրագրերի  հետ  համատեղ  առաջարկեցին կայուն զբոսաշրջության զարգացման նպատակները։
  Նպատակների հիմք էծառայում  տնտեսական  աճի  ապահովումը,  սոցիալական  հավասարությունը,  աշխատանքային  բարենպաստ  պայմանների  ապահովումը,  աշխատանքային  որակի  բարձրացումը,  հասարակության  կենսամակարդակի  բարձրացումը,  մշակութային  ևազգային արժեքների պահպանումն ու գնահատումը, ևն։
 2004  թ.  ԵՄ  հանձնախմբի  (անգլ.  EU  commission)  կողմից  հիմնած  Կայունզբոսաշրջության  ընկերությունում  (անգլ.  Tourism  Sustainable  Group)  առաջարկվեցին  8կարևոր մարտահրավերներ [9, էջ 8-17].•  Նվազեցնել պահանջարկի սեզոնայնությունը։
 •  Որոշել  զբոսաշրջային  տրանսպորտային  համակարգի  կողմից  առաջացածխնդիրները։
 •  Բարելավել զբոսաշրջային գործունեության որակը։
 •  Դրական  փոփոխությունների  արդյունքում  բարելավել  և  կատարելագործելհասարակության բարեկեցությունը և կյանքի որակը։
 •  Ռեսուրսների օգտագործման և թափոնների արտադրության նվազեցում։
 •  Պահպանել և գնահատել բնական և մշակութային ժառանգությունը։
 •  Զբոսաշրջային գործունեությունը դարձնել հասանելի բոլորի համար։
 Համաշխարհային  կայուն  զարգացման  (GST,  անգլ.  Global  Sustainable  Development)մեջ զբոսաշրջությունը օգտագործել որպես կարևոր գործիք։
 Համաձայն  Համաշխարհային  զբոսաշրջության  և  ճանապարհորդությանխորհրդի (անգլ. World Travel and Tourism Council) 2013  թ. զեկույցի՝ զբոսաշրջային ոլորտըևս  խոշոր  և  դինամիկ  զարգացող  ոլորտ  է  համարվում  [10,  էջ  14]  ։
   Մինչ  այդ,անհրաժեշտ  է  նշել,  որ  զբոսաշրջության  ոլորտը  ինչպես  դրական,  այնպես  էլբացասական ազդեցություն կարող է ունենալ տնտեսական, սոցիալական և բնապահպանական  ոլորտում։
   Արդյունքում`  2005  թ.  UNWTO  UNEP  (Environment  Program)-ի  հետհամատեղ առաջարկեց կայուն զբոսաշրջության զարգացման նպատակները [11, էջ 42]։
 Այդ նպատակների հիմք են ծառայում տնտեսական կենսունակությունը, սոցիալականհավասարությունը,  աշխատանքային  պայմաններիբարելավում,կենսաբազմազանությանհասարակությանբարձրացումը,ապահովում,  մշակութային  արժեքների  պահպանում  և  գնահատում,  ինչպես  նաևբնապահ-պանական և շրջակա միջավայրի մաքրության ապահովումը։
 կենսամակարդակիորակիԳոյություն  ունեն  մի  շարք  միջազգային  նշանակության  փաստաթղթեր,  որոնքկարող  են  որպես  ուղեցույց  ծառայել  զբոսաշրջային  գործունեություն  ծավայելուհամար և միաժամանակ, իրենց գործում ԿՍՊ ծրագրեր ինտեգրել։
  Այդպիսի փաստաթըղթերից են [8].Էթիկայի գլոբալ օրենսգիրք (Global Code of Ethics for Tourism)։
  Այն սահմանվել է 1999թ.  UNWTO-ի  կողմից,  որն  իր  մեջ  ներառում  է  զբոսաշրջության  պատաս-խանատու  ևկայուն զարգացման ուղեցույցեր։
 Դավոսի  հայտարարագիր։
   Այն  պարունակում  է  ադապտացիոն  և  մեղմացնողռազմավարական  ծրագրեր  զբոսաշրջության  համար,  որոնք  ուղղված  կլինենկլիմայական գլոբալ փոփոխություններին և այլ հիմնախնդիրների լուծմանը։
 «Զբոսաշրջային  օպերատորների  նախաձեռնությունները  կայուն  զբոսաշրջության  զարգացման  համար»։
   Այն  հիմնադրվել  է  2000  թվականին՝  որպես  զբոսաշրջայինօպերատորների  ցանց,  որը  կայունության  հիմունքներով  զբոսաշրջային  գործունեության  զարգացման  մարկետինգային  ռազմավարություն  է  իրականացնում։
   Այնակնկալում  է  ներդրումներ  կատարել  բնական,  մշակութային,  տնտեսական  և  այլոլորտներում։
   Նմանատիպ  ներդրումները  հյուրընկալության  և  զբոսաշրջությանոլորտում  կնպաստեն  մեծ  շահույթների  ստացմանը,  միաժամանակ  վտանգի  չենենթարկի տեղական համայնքների կենսապայմանները։
 Գոյություն  ունեն  մի  շարք  կամավոր  գործիքներ,  որոնք  աջակցում  են  ձեռնարկություններին՝  իրականացնելու  ԿՍՊ  գործունեություն։
   Ամենապարզ,  սակայն  անփոխարինելի  միջոցը  ԿՍՊ  պարտավորությունն  է՝  որպես  ղեկավարության  աշխատակիցների և շահառուների համար առաջնորդող սկզբունք։
 Վարքագծի կանոնները և ընկերության ԿՍՊ ծրագրերը ԿՍՊ ռազմավարությունիրականացնելու ամենատարածված ճանապարհներից մեկն է։
  Դեռևս 1990-ական թթ.,մի  քանի  միջազգային  հյուրանոցային  ընկերություններ  իրականացրին  ԿՍՊռազմավարական ծրագրեր։
  Այդպիսիք են օրինակ` «Marriott» հյուրանոցային ցան-ցերը,«Intercontinental  Hotels»-ը,  «Hilton  Hotel  corporation»-ը,  «Club  Mediterranean»-ը,  «Starwood  GuestProgram»-ը և այլն [12]։
 Ձեռնարկություններում  ԿՍՊ  ծրագրերը  իրականացվում  են  մի  շարք  կամավորգործիքների  օժանդակությամբ,  ինչպիսիք  են  օրինակ`  «Starwood»-ը,  որն  ուղղված  էէկոլոգիապես և սոցիալապես պատասխանատու զբոսաշրջային գործունեությանը։
 Զբոսաշրջային  բիզնեսը  խթանելու  համար  ԿՍՊ-ն  իրականացնում  է  էկոլոգիապես և սոցիալապես պատասխանատու զբոսաշրջային գործունեություն կամ միջոցառումներ,  ինչպիսիք  են  օրինակ`  զբոսաշրջությունը  ապագայի  համար  ամենամյամրցանակաբաշխությունըtomorrow  award),  որն  անցկացվում  էզբոսաշրջության խորհրդի կողմից։
 (անգլ.  TourismԱռավել  ֆորմալիզացված  գործիքներ  են  ԿՍՊ  կառավարման  համակարգերը,որոնք հիմնված են մի շարք միջազգային չափորոշիչների վրա, ինչպիսիք են օրինակ`շրջակա  միջավայրի  կառավարման  միջազգային  չափորոշիչը  (ISO-14.000)  սոցիալական  պատասխանատվության  չափորոշիչը(ISO-26.000)  կամ  էկո  կառավարմանաուդիտի սխեման (EMAS, անգլ. eco-managemnet audit scheme) և այլն։
 Հարկ  է  նշել,  որ  ISO  կամ  EMAS  ստանդարտները  միշտ  չէ,  որ  համապատասխանում են փոքր կամ միջին զբոսաշրջային ընկերություններին։
 Ընդհանուր  առմամբ,  ընդունված  է  առանձնանցնել  սերտիֆիկացիոն  սխեմայիերկու տեսակ՝ 1.  Դինամիկ.  սրանք  գործընթացի  վրա  հիմնված  սխեմաներ  են,  որոնց  նպատակն  էգործընթացըկատարելագործելԿՍՊշարունակաբարձեռնարկություններում։
 2.  Ստատիկ.  սրանք  արդյունքի  վրա  հիմնված  սխեմաներ  են,  որոնք  չափում  ենկանխորոշված ցուցանիշի ձեռքբերումը [13 , էջ 41]։
 Այսօր,  սերտիֆիկացիոն  շատ  սխեմաներում  նկատվում  է  երկու  մոտեցումներիհամախումբ։
 2010  թ  ստեղծվեց  կայուն  զբոսաշրջության  խնամակալության  խորհուրդը  (STSC,անգլ.  Sustainabletourism  stewardship  council),  որը  հանդես  եկավ  համաշխարհայինմակարդակով՝  որպես  կայուն  զբոսաշրջության  վավերացման  և  բնապահպանականպիտակավորումների (անգլ. eco-labeling) հավատարագրման մարմին (GSTC, անգլ. Globalsustainable tourism triteria) [14]։
 Գլոբալ  կայուն  զբոսաշրջության  չափանիշները  հյուրանոցներին  և  զբոսաշըրջային  օպերատորներին  ներկայացնում  է  այնպիսի  պահանջներ,  ըստ  որի`  նրանքպետք է գործեն կայուն կերպով։
 Համաշխարհային  զբոսաշրջային  ինդուստրիայում  մեծ  դեր  ունի  նաևհյուրընկալության  ինդուստրիան։
   Ներկայիս  հյուրընկալության  ինդուստրիայումԿՍՊ  ռազմավարության  զարգացումը  և  պրակտիկան  անհրաժեշտություն  էհամարվում։
   Այստեղ  կարևորվում  են  նաև  նախագծի  պլանավորումը։
   Ընդհանուրառմամբ  նախա-գըծի  պլանավորումը  իր  մեջ  ներառում  է  տեղադիրքի  ընտրությունը,ճարտարապե-տական կառույցները, արտաքին օբյեկտները, էլեկտրաէներգիայի և ջրիմատակա-րարման աղբյուրները, ինչպես նաև կոմունիկացիոն հնարավորություններըև այլն։
 Ըստ  եվրոպական  հոթելյերների  խորհրդի՝  հոթելյերների  85  %-ը  պնդում  են,  որնրանք  ներառվել  են  նմանօրինակ  բնապահպանական  գործունեության  մեջ։
   Հիմնական շեշտը դրվում էր էլեկտրաէներգիայի և ջրային էներգիայի պաշարների նպատակային օգտագործմանը, թափոնների կրճատմանը, ևն։
 Հյուրընկալության  կայուն  կառավարման  գործընթացում  կարևորվում  էէլեկտրաէներգիայի  և  ջրային  էներգիայի  պաշարների  կառավարումը,  քիմիականնյութերի  կիրառման  սահմանափակումը,  բնակենսաբանական  բազմազանությանապահովումը,  համայնքային  զարգացումը,  ինչպես  նաև`  աշխատանքային  արդար  ևբարենպաստ  պայմանների  ստեղծումը։
   Այստեղ  մեծ  ուշադրություն  է  հատկացվումսոցիալական ասպեկտին։
  Նմանատիպ ձեռնարկությունները թողարկում են այնպիսիթրեյնինգային  ծրագրեր,  որոնք  նպաստում  են  տեղական  աշխատանքայինռեսուրսների  զարգացմանը։
   ԿՍՊ  գործողությունների  միջոցով  ձեռնարկություններըսոցիալական  աջակցություն  են  ցուցաբերում  հասարակության  կենսամակարդակիբարձրացման համար։
 Վերջին  մի  քանի  տարիների  ընթացքում  զբոսաշրջային  գործակալները  ևօպերատորները  սկսել  են  ակտիվորեն  իրականացնել  ԿՍՊ  գործունեություն,  որըպայմանավորված  է  հաճախորդների  իրազեկության  և  զգայնության  աճով՝  ուղղվածդեպի  էկոլոգիական  և  սոցիալական  հիմնախնդրիները։
   Զբոսաշրջային  փաթեթ  կազմելու  համար  զբոսաշրջային  օպերատորները  օգտագործում  են  այնպիսի  զբոսաշրջային  բաղադրիչներ,  ինչպիսիք  են  օրինակ`  տրանսպորտային,  գիշերակացիծառայությունները,  տեսարժան  վայրերի  այցելությունները  և  այլն։
   Այս  պարագայում,զբոսաշրջային  օպերատորները  ԿՍՊ  միջոցները  գնահատում  են  ոչ  միայն  ընկերության արժեքային շղթայում, այլև դրանցից դուրս, այսինքն՝ հաշվի են առնում արտաքինև ներքին արժեքները։
 Որպեսզի  պահպանվեն  այն  տարրերն  ու  ռեսուրսները,  որոնք  կարևոր  ենզբոսաշրջության  համար,  գործընթացը  պետք  է  կառավարվի  համաձայն  կայունության  սկզբունքների։
   Այս  պարագայում  խրախուսվում  է  կայուն  արտադրանքի  թողարկումը,  որը  ուղղված  է  ինչպես  շրջակա  միջավայրի  պաշտպանությանը,  այնպես  էլ՝համայնքային զարգացմանը։
 ԿՍՊ-ն  կարող  է  կարևոր  նշանակություն  ունեցող  ներդրումներ  կատարելգործընթացում՝  կայունության  ապահովման  համար։
   Ներկայումս  ԿՍՊ  «Europe  2020»ռազմավարության մի մաս է կազմում սմարթ կամ խելացի-կայուն աճը։
 Զբոսաշրջային ձեռնարկությունների ԿՍՊ միջոցները ընկալվուն են որպես բնական ևմշակութային  ռեսուրսների  պատասխանատու  օգտագործում։
   Դրանք  իրենց  մեջներառում  են  աղտոտվածության  և  թափոնների  օգտագործման  նվազեցման,կենսաբազմազանության  ապահովման  գործընթացներ,  ինչպես  նաև  կարևորվում  էմշակութային  և  ազգային  ժառանգության  պաշտպանությունը,  արդար  և  պատասխանատու վերաբերմունք աշխատակիցների նկատմամբ։
 Զբոսաշրջային  գործունեության  ռազմավարության  մեջ  ԿՍՊ-ն  կենտրոնականբաղադրիչ  է  դարձել,  որը  հիմնականում  ուղղված  են  բնապահպանական,  սոցիալական,  տնտեսական  հիմնախնդիրների  լուծմանը։
   Սրանք  միջազգային,  ռեգիոնալ  ևլոկալ  առումով  զգալի  ազդեցություն  են  թողնում  սոցիալ-տնտեսական  զարգացմանվրա։
 Այսպիսով`  կորպորատիվ  սոցիալական  պատասխանատվությունը  կարելի  էհամարել հասուն գործարարության հատկանիշներից մեկը, և, ըստ երևույթի, ինչպեսզբոսաշրջությունում,  այնպես  էլ  այլ  բիզնես  ոլորտներում,  այն  դարձել  է  ձեռնարկության  ռազմավարության  կարևորագույն  բաղադրիչներից  մեկը։
   Որպեսզի  զբոսաշրջային  ձեռնարկությունները  հասնեն  զգալի  հաջողությունների,  անհրաժեշտ  էշարունակաբար իրականացնել ԿՍՊ գործունեություն, և այն ներառել բիզնես ռազմավարության  մեջ։
   Պարզ  դարձավ,  որ  ԿՍՊ-ն    ինտերպրետացվում  է՝  որպես  կազմակերպության և ղեկավարության բարոյական ընտրության խնդիր, որի հիմքում մարդուիրավունքներն  են,  համայնքային  զարգացումը,  բնապահպանական  որոշակիմիջոցառումների  իրականացումը,  ինչպես  նաև  ներկազմակերպական  այնպիսիհիմնահարցերի  վերանայումն,  ինչպիսիք  են  օրինակ՝  տնտեսավարողների  փոխադարձ  վստահությունը,  գործարարի  պատասխանատվությունը,  պայմանագրերիհուսալիությունը, գործարքների ազնվությունը, և այլն։
  Մինչ այդ՝ ԿՍՊ-ն զբոսաշրջությունում  սահմանվում  է  որպես  ղեկավարվող  բիզնես  քաղաքականություն,  որիմիջոցով  զբոսաշրջային  ընկերությունները  իրենց  բիզնես  առաքելության  մեջներառում  են  սոցիալական  և  բնապահպանական  հիմնախնդիրներ,  այն  իր  հերթինարդյունա-վետորեն ճանապարհ է հարթում դեպի կայուն զբոսաշրջություն։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] URL։
  https։
 //www.investopedia.com/terms/c/corp-social-responsibility.asp(Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [2] Զարգացման ժամանակակից մարտահրավերներ, ՀՊՏՀ 24-րդ գիտաժողով. էջ 375377։
 [3]URL։
 https։
 //www.researchgate.net/profile/Maimunah_Ismail/publication/40426284_CORPORATE_SOCI ROLE-IN-COMMUNITY-DEVELOPMENT-AN-INTERNATIONAL-PERSPECTIVE.pdf (Հղումըկատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [4] URL։
  https։
 //www.iisd.org/topics/responsible-business (Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [6] URL։
  https։
 //www.unwto.org/EU-guidebook-on-sustainable-tourism-fordevelopment#։
 ~։
 text=Expressed%20simply%2C%20sustainable%20tourism%20can,environment%2C%20 (Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [7] URL։
  https։
 //www.unwto.org/archive/europe/event/international-conference-universal-values-and (Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [8] URL։
  https։
 //www.europeancitiesmarketing.com/corporate-social-responsibility-and(Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [9] URL։
  file։
 ///C։
 /Users/User/Downloads/tsg_final_report_237%20(2).pdf (Հղումը կատարվել է՝17.04.2019)։
 [10] URL։
  https։
 //www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284416110 (Հղումը կատարվել է՝17.04.2019)։
 URL։
  http։
 //ec.europa.eu/DocsRoom/documents/3683/attachments/1/translations/en/renditions/pdf(Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [12]URL։
 https։
 //www.researchgate.net/publication/240259792_Corporate_social_responsibility_What_are_t (Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 [14] URL։
  https։
 //www.gstcouncil.org/partnership-for-global-sustainable-tourism-criteria-and-sustainable(Հղումը կատարվել է՝ 17.04.2019)։
 Մելիքյան ՄարիամԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆՈԼՈՐՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվություն, կորպորատիվ քաղաքականություն, կորպորատիվ սոցիալական-կատարողական, կայուն բիզնես կամ կորպորատիվ կայունություն, կորպորատիվ բարեգործություն ։

Հոդվածում  դիտարկվել  է  կորպորատիվ  սոցիալական  պատասխանատվության  կարևորությունը  բիզնեսում  և  զբոսաշրջության  ոլորտում,  դրա  կողմից  առաջացած  դրական և բացասական ազդեցությունները։
  ԿՍՊ-ն զբոսաշրջությունում սահմանվում  է  որպես  ղեկավարվող  բիզնես  քաղաքականություն,  որի  միջոցով  զբոսաշրջային  ընկերությունները  իրենց  բիզնես  առաքելության  մեջ  ներառում  են  սոցիալական  և  բնապահպանական  հիմնախնդիրներ։
   Արդյունքում  միջազգային  կազմակերպությունների  կողմից  կազմակերպվում  են  մի  շարք  բնապահպանական  միջոցառումներ,  որոնցից նշանավորվում է մասսայականից դեպի կայուն զբոսաշրջության անցումը։
