ՍԵՎԱՆԱ ԼՃԻ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՎԱԶԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆ ԱՆՏԻԿ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ (ԽԵՑԵՂԵՆԸ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱՔԱՐԵՐԸ)Սևանա լճի հարավային ավազանի վաղ հայկական (աքեմենյան), հելլենիստական և հռոմեականժամանակաշրջանի  վերգետնյա  խեցեղենը։
   Թեև  այս  տարածաշրջանում  տվյալ  դարաշրջանի  հնավայրերում շատ քիչ հնագիտական պեղումներ են արված, սակայն Երևանի և Մարտունու թանգարաններում  հավաքված  է  զգալի  (հիմնականում  պատահական  ձեռք  բերված)  նյութ,  իսկ  հայ-իտալական  միացյալ հնագիտական արշավախումբն սկսած 1993 թ. մինչև 1999 թ. ներառյալ հավաքել է հարյուրավոր հնավայրերից պատկառելի ծավալի վերգետնյա նյութ, որը թույլ է տվել նախնական թվագրել այսհնավայրերը,  ինչպես  նաև  պատկերացում  կազմել  Սևանա  լճի  հարավային  ավազանի  խեցեղենի  տիպերի, հին Հայաստանի մնացած տարածաշրջանների հետ դրանց ունեցած ընդհանրությունների կամորոշ տեղային առանձնահատկությունների մասին։
 Խեցեղենն  ուսումնասիրելիս  նկատի  է  առնվել  մակերեսի  մշակման  և  թրծման  որակը,  անգոբի  ուհիմքի  գույնը,  ավազահատիկների,  կավի  զանգվածի,  խեցու  շերտերի  և  ենթաշերտերի  տեսանելիառանձնահատկությունները1։
 Սևանա լճի հարավային ավազանի աքեմենյան ժամանակաշրջանի խեցեղենը։
  Աքեմենյան շրջանիխեցեղենը  զգալի  չափով  կրկնում  է  Հայաստանի  մյուս  վայրերի,  մասնավորապես՝  Արմավիրի  (որը  լավագույն ուսումնասիրվածն է այս ժամանակաշրջանի համար) նյութը2։
  Այս խեցեղենի առանձին խմբերգալիս են դեռևս վաղ երկաթի դարաշրջանից՝ արձագանքելով Գյումրու3, Կարմիր բլուրի և Դվինի4 խեցեղենին, ինչպես նաև Խրտանոցի և Գոլովինոյի նյութին։
  Այս հավաքածուն կարասներ են՝ շատ կարճվզով, հատիկազարդ հորիզոնական գոտիով, ալիքազարդով՝ վերադիր կամ խորադիր։
 Սափորները շատ թույլ կոկված մակերես ունեն5։
  Դրանք զարդարված է կեռմանաձև գծերով, եռանկյունիներով և նրանց շղթաներով, ներկված են բաց շագանակագույն կամ մուգ կարմիր։
 Սև  փայլեցված  նրբախեցի  անոթները6  արձագանքում  են  բրոնզի  դարի  ավանդույթներին,  զարդարված են հատիկազարդով, եռանկյունիներով և խոր ակոսներով։
 Սափորները  մեծ  մասամբ  անգոբապատ  են,  բաց  դարչնագույն,  նուրբ  շերտով  և  ծածկված  թույլսեղմված հատիկների գոտիով՝ հանգելով ուրարտական դարաշրջանի նախատիպերին7։
 Բացառություն  են  կազմում  օյնոխոյաները  (երեքնուկաձև),  որոնք  հիանալի  մշակված  ու  թրծվածխեցի  ունեն։
   Հիանալի  հղկված  են  ըմպանակ-փիալաները,  որոնք  ծագում  են  դեռ  ուրարտական  դարաշրջանից։
   Այսպիսիք  հայտնի  են  Կոլպալից8,  իսկ  կճուճները  նախատիպ  ունեն  բրոնզի  դարում,ծածկված են բաց դարչնագույն կամ մոխրագույն անգոբով։
 Սևանա  լճի  հարավային  ավազանի  հելլենիստական  դարաշրջանի  խեցեղենը։
   Ամենամեծ  հավաքածուն  կազմում  է  հելլենիստական  դարաշրջանի  խեցեղենը։
   Ընդ  որում,  վաղ  հայկականը  Սևանիավազանում ևս կարծես կամուրջ է ուրարտականի և հելլենիստականի միջև։
 1  Հակոբյան  Հ.,  Հետուրարտական  խեցեղենի  ուսումնասիրության  փորձ  (Սևանա  լճի  հարավային  ավազան),  Հին  Հայաստանիմշակույթը, XII, Հանրապետական գիտական նստաշրջան, Զեկուցումների հիմնադրույթներ, Երևան, 2002, էջ 58-59։
 Lake  Basin,  I.  The Southern Shores.-  Documenti  Asiana VII CNR։
  Inst.  Di Studi Sulle Civilta  Dell’Egeo E  Del Vicino  Oriente,  Roma,North-Eastern  Frontier Urartians  and  Non-Urartians  in  the  Sevan Lake  Basin,  I.  The Southern Shores.- Documenti  Asiana  VII. CNR։
 7 Նույն տեղում, աղ. 7.13։
 8 Նույն տեղում, աղ. 6.5։
 Կարասները  գրեթե  չեն  տարբերվում  նախորդ  դարաշրջանի  կարասներից1։
   Բոլորը,  ցավոք,  շատբեկորային  են,  սակայն  կարելի  է  որոշել,  որ  գերազանցապես  երկկոնաձև  են  կամ  ներճկված  իրանով,թույլ կամ ակնառու դուրս հակված պսակով, սովորաբար ունեն հատիկազարդ գոտի։
 Սափորներն ունեն ուռուցիկ մարմին, թույլ դուրս հակված պսակ, ցածր և լայն վիզ, կլորավուն ուսև սովորաբար չունեն բռնակներ։
  Սրանց խեցին շատ որակյալ է թրծված և մանրահատիկ ավազանիցէ2։
  Սովորաբար անոթի արտաքին մակերեսը և պսակը նաև ներսից ներկված է կարմիր ներկով։
  Առանձին սափորներ ունեն պրոֆիլավորված պսակներ3։
 Կճուճները  պատրաստված  են  դուրգի  վրա՝  լավ  հունցած  կավով,  նրանց  ֆակտուրան  կարմրավուն  է  կամ  վարդագույն։
   Հաճախ  զարդարված  են  կարծես  մատի  սեղմումով  արված  զարդագոտիով։
 Մի մասը խոհանոցային է, սևացած, գորշ, իսկ մի զգալի մասը բավական կանոնավոր տեսք ունի։
  Այսվաղագույն օրինակները համահունչ են Ռեդկին լագերի4, Կարմիր բլուրի5, ինչպես նաև Նորատուսի ևԽրտանոցի երկկոնաձև անոթներին6։
 Սեղանի  սպասք  հանդիսացող  փոքր  սափորներն  ունեն  տարբեր  գույնի  մակերես,  անգոբապատեն,  լավ  թրծված  և  ունեն  փոքր  ու  միջին  չափի  ավազահատիկներ  խեցու  մեջ7։
   Քռայից  հայտնի  ենողորկ  մակերես  ունեցող  այդպիսի  անոթներ8։
   Անգոբը  սովորաբար  դարչնագույն  է,  առանձին  դեպքերում  ներկված  է  կարմիր,  կամ  անգոբը  պատրաստելիս  նրան  խառնել  են  կարմիր  ներկ։
   Այն  նման  էԱրարատյան դաշտի և Շիրակի նույնատիպ խեցեղենին9։
 Թասերը  հորինվածքով  կրկնում  են  ուրարտական  և  վաղհայկական  նախատիպերը,  սակայնսրանց  մշակումը,  անգոբը  և  թրծումն  ավելի  որակյալ  են։
   Սրանց  վաղ  երկաթեդարյան  նախատիպերնունեն  հարթ  հատակ,  ներս  կամ  դուրս  հակված  պսակ  և  զարդարված  են  սեղմված  զարդով10։
   Հորինվածքի  առանձին  մասեր  նման  են  բրոնզի  դարի  նախատիպերին,  օրինակ՝  Գեղարոտի  խեցեղենին։
 Ուրարտական  դարաշրջանում  նման  թասերը  կարմիր  են,  թրծված,  մակերևույթի  անգոբը  բավականորակյալ է, որը միշտ չէ, որ բնորոշ է ուրարտական խեցեղենին, սրանք խորն են, հարթ կամ կլորավուն,երբեմն  ներսից  ուռուցիկ  հատակով։
   Հաճախ  պրոֆիլավորված  են11։
   Սևանի  ավազանի  շատ  թասերունեն պրոֆիլավորված արտաքին մակերևույթ՝ թույլ դուրս հակված շրթով, երբեմն ընդգծված գոտիով՝  պսակից  ներքև։
   Այս  տիպի  թասերի  կեսն  ունի  հիանալի  թրծված  մակերես12։
   Սակայն  միայն  շատփոքր մասն է, որ ունի չափազանց ողորկ մակերես13։
  Շատ են հանդիպում բացի կարմիր անգոբից նաևանոթների  գունազարդումը  ներսից՝  օրինակ  հատվող  գծերի  տեսքով։
   Սև  փայլեցված  թասերն  ունենհայելանման մակերես14։
 Փիալա-ըմպանակները  սովորաբար  ունեն  օմֆալոս  (հատակի  կենտրոնից  ցցված  ելուստ,  իսկներքևի  կողմից՝  փոսիկ)։
 15  Նման  զուգահեռներ  շատ  են  Գառնիից,  Արմավիրից16,  Կարմիր  բլուրից17,Վարդաձորից18։
   Գունազարդ  փիալաները  կրկնում  են  հելլենիստական  մյուս  հնավայրերի  նմուշները։
 Թեև  սրանց  մակերեսը  երբեմն  գորշ  է,  բայց  մրի  տակից  երբեմն  երևում  է  դարչնագույն  անգոբը  կամկարմիր պսակը։
  Առանձին փիալաներ կիսաձվաձև են, կլոր ավարտվող հատակով19։
  Պրոֆիլավորված1 Կարապետյան Ի., Նորաշենի վաղ հայկական ամրոցը, Պատմա-բանասիրական հանդես, 1974, №2, նկ. 1.5, 6,7։
 3 Նույն տեղում, աղ. 37.7։
 5 Նույն տեղում, նկ. 73.3։
 6 Նույն տեղում, նկ. 76.19, աղյ. 38.7։
 8 Նույն տեղում, աղ. 38.3, 38.5։
 9 Տիրացյան Գ., Հին հայկական գունազարդ խեցեղեն, Լրաբեր, 1970, № 1, աղյ. 1.3։
  Տիրացյան Գ., Հնագիտական աշխատանքները Արմավիրում, Լրաբեր, 1973, № 5, էջ 95-103, նկ. 3, 4։
  Хачатрян Ж., Гарни. V. Античный некрополь (результаты раскопокологическим  данным).  Ереван.  1988,  с.  118-119,  рис.  25.1.  Հակոբյան  Հ.,  Վարդանյան  Ռ.,  Զինջիրջյան  Վ.,  Ախուրյան  գետիվերին  հոսանքում  կատարած  հնագիտական  պեղումների  նախնական  արդյունքները  (Ջրաձոր  և  Հողմիկ  գյուղերի  տարածք),Հնագիտական աշխատանքները Հայաստանի նորակառույցներում (1986-1987), Երևան, 1992, էջ 55, աղյ. 139.9, 125.3։
 о  материальной  культуре  древней  Армении.  Տեղեկագիր  ՀՍՍՌ  ԳԱ  հասարակական  գիտությունների,  1961,  №  8.  էջ  69-84։
 Мартиросян  А.,  таб.  23.  Խաչատրյան  Ժ.,  Հայաստանի  մ.թ.ա.  VII-I  դարերի  խեցեղենի  բնորոշ  մի  ձև,  Պատմա-բանասիրականհանդես, 1970, № 2, էջ 269-278։
 13 Նույն տեղում, աղ. 5.5, 36.4, 37.3։
 14 Նույն տեղում, աղ. 5.3։
 16 Խաչատրյան Ժ., էջ 270։
 18 Խաչատրյան Ժ., էջ 270։
 19 Hakobyan H., The Surface Pottery of the Early Armenian…, tab. 5.7։
 փիալաները հիանալի թրծված են, թույլ պրոֆիլավորվածները ևս ունեն շատ ողորկ մակերես, մանրահատիկ ավազով խեցի1։
 Փոքր  սափորները  կամ  ունեն  բռնակներ,  կամ  առանց  դրանց  են,  մակերեսը  ողորկ  է,  կամ  նվազողորկ2։
  Մակերևույթը բաց դարչնագույն է3։
  Այս գույնի անգոբի վրա կարմիր ներկով գծեր են արված։
 Այս անոթները հաճախ զարդարված են ալիքաձև վերադիր զարդով կամ փոխներթափանցված եռանկյունիների  շղթայով։
   Առանձին  անոթներ  կրկնում  են  Գյոզլուի4  և  Ջրառատի5  օրինակները։
   Զարդարված են նաև վզերը, օրինակ՝ հորիզոնական ալիքազարդով՝ բաց դարչնագույն անգոբի վրա. բացառիկդեպքերում անգոբը բացակայում է, բայց խեցին շատ որակյալ է։
 Երեքնուկաձև  պսակով  սափորները՝  օյնոխոյաները,  հազվագյուտ  են։
   Ունեն  շատ  ողորկ  մակերևույթ,  հիանալի  հունցած  կավ՝  շատ  մանր  ավազահատիկներով6։
   Սրանք  կամ  ներկված  են  դրսից,կամ էլ կարմիր անգոբապատ են։
 Սևանա  լճի  հարավային  ավազանի  հռոմեական  դարաշրջանի  խեցեղենը։
   Այս  տարածաշրջանում մ․թ․ 1-ին դարում ևս նկատվում է հռոմեական աշխարհի հետ շփումներից ձեռք բերված տեխնիկական  նորարարությունների  շունչը։
   Անոթները  հիմնականում  ունեն  բավարար  կամ  շատ  որակյալթրծված մակերևույթ, որն այլևս չի պահանջում լրացուցիչ մշակում։
  Կարասների մեջ անոթների միայն20  տոկոսն  է,  որ  ունի  նվազ  որակի  թրծում։
   Սանգարի  օրինակներն  ունեն  դարչնագույն  մակերևույթ՝առանց անգոբի։
 7 Անոթները տարբերվում են անհարթ մակերևույթով նմուշներից8 մինչև ողորկ և նույնիսկ  փայլեցված  մակերևույթներով9։
   Դեռևս  անոթի  անգոբապատման  հելլենիստական  ավանդույթները  շարունակվում  են,  բայց  նման  անոթներն  ավելի  քիչ  են։
   Կավի  որակը  շատ  ավելի  բարձր  է.  45սափորի բեկորներից 32-ն ունեն շատ բարձր որակի թրծում և մանրահատիկ խեցի։
  Առանձին սափորներ զարդարված են խորադիր գծերով, մի մասը՝ պարանաձև10, եղնգազարդով և կիսալուսնաձև զարդերով11։
  Հռոմեական դարաշրջանում հանդիպում են նաև օյնոխոյա՝ շատ բարձր մակարդակի խեցիով՝նման Աշնակի և Գառնիի մ. թ. 1-2-րդ դարերի նմուշներին12։
 Այս շրջանի սափորների 50 տոկոսն ունեն փայլուն մակերես։
  Սրանց բռնակները հատույթում բոլորաձև (օվալաձև) են։
 Սկուտեղներն ունեն բարձր որակի խեցի։
  Դրանց 2/3-ն անգոբապատ է, մյուսները՝ ոչ։
  Այս շրջանիկավե խողովակի մի նմուշ որակով ու տեսքով շատ քիչ է տարբերվում հելլենիստական հայտնի նմուշներից։
 Ալբերդից գտնված մի նեղ աղյուս (10 սմ լայնություն, 14 սմ պահպանված երկարություն) հիանալիթրծված է և նման է հռոմեական ճամբարներում պատրաստվող աղյուսներին։
 Սահմանաքարեր։
  Արտաշես 1-ինի լայն բարեփոխումների ծրագրի մեջ զգալի տեղ է գրավում հողային  քաղաքականությունը  և,  մասնավորապես,  համայնական  հողերի  ու  ագարակների  միջև  հողաբաժանմանն առնչվող սահմանաքարերը13։
  Ըստ հնագետ Հ. Հակոբյանի կարծիքի՝ 2 հողերի միջև սահմանը նշվում էր իրարից որոշ հեռավորության վրա գտնվող զույգ սահմանաքարերով14։
 Հայտնի  է,  որ  Հին  Աշխարհում  սահմանաքարեր  օգտագործել  են  շատ  ժողովուրդներ։
   Դրանքհատկապես անհրաժեշտ էին հարթավայրային երկրներում, որտեղ հողակտորները հաճախ զուրկ էինբնական սահմաններից։
 Միջինբաբելական՝  Կուդուրրու  անվանված  սահմանաքարերն,  օրինակ,  բացի  տեքստից,  իրենցվրա  կրում  էին  նաև  արքայի  և  աստվածությունների  տոտեմանշանների  և  խորհրդանշանների  բարձրաքանդակ պատկերներ։
 Արտաշեսյան  սահմանաքարերին  բնորոշ  են  հետևյալ  առանձնահատկությունները.  քարից  են,ունեն  թագաձև  ավարտ,  արձանագրված  իրան  և  պոչուկ  (պոչուկը  խրվել  է  համապատասխան  պատ1 Hakobyan H., The Surface Pottery of the Early Armenian…, tab. 5.6։
 2 Նույն տեղում, աղ. 42.2։
 3 Նույն տեղում, աղ. 33.2։
 5 Тирацян Г., рис. 9։
 7 Նույն տեղում, աղ. 42.7։
 8 Նույն տեղում, աղ. 5.11։
 9 Նույն տեղում, աղ. 39.21։
 10 Նույն տեղում, աղ. 4.5։
 11 Նույն տեղում, աղ. 42.7։
 12 Кинжалов Р., Ашнакский могильник, Труды Государственного Эрмитажа, V, Ленинград, 1961, с. 56, 58։
  Хачатрян Ж., с. 43.13  Հակոբյան  Հ.,  Հմայակյան  Ս.,  Կարապետյան  Ի.,  Արտաշիսյան  սահմանաքարերի  նոր  գյուտեր  Սևանի  ավազանից,Մաշտոցյան ընթերցումներ, Օշական, 2001, էջ 18։
 14  Հազեյան  Ն.,  Հակոբյան  Հ.,  Հմայակյան  Ս.,  Երկու  նորահայտ  արտաշիսյան  սահմանաքար  Վարդենիկից,  Հին  Հայաստանիմշակույթը XII, 2, Էմմա Խանզադյանի հոբելյանին նվիրված գիտաժողովի նյութեր, Երևան, 2002, էջ 76-77։
 վանդանի մեջ), ունեն արամեատառ արձանագրություններ, նշել են գյուղերի միջև եղած սահմանները1։
 Դրանց  համառոտ  տեքստի  թարգմանությունը  հետևյալն  է.  «Արտաշես  արքան՝  Զարեհի  որդին՝Երվանդական, բաժանեց հողը գյուղերի միջև» 2։
 Սևանի  ավազանից  առ  այսօր  գտնվել  է  15  սահմանաքար,  որոնցից  4-ը  (Վաղաշենինը,  Լիճքինը,Կարճաղբյուրինը և Վարդենիկի երկրորդը) վերափոխված են եղել խաչքարերի3։
 Ավետիս ԳրիգորյանՍԵՎԱՆԱ ԼՃԻ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՎԱԶԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆ ԱՆՏԻԿ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ(ԽԵՑԵՂԵՆԸ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱՔԱՐԵՐԸ)Բանալի բառեր. Անտիկ դարաշրջան, խեցեղեն անոթներ, արտաշիսյան սահմանաքարեր։

Հայ հնագիտության մեջ առաջին անգամ հայերեն լեզվով համակարգված ներկայացվում են ինչպես անտիկ  Հայաստանի  մշակույթի  վերաբերյալ  մի  շատ  կարևոր  դրսևորում`  վերգետնյա  խեցեղենի  լայն  տեսականին,  հավաքված, թվագրված և տիպաբանված հայ - իտալական միացյալ հնագիտական արշավախմբի կողմից, այնպես էլ  Սևանի ավազանից գտնված արտաշիսյան սահմանաքարերը (Ք. ա. 2-րդ դ. սկիզբ), որոնք հիմնականում դուրս են  եկել  պատահաբար՝  շինարարական  և  հողագործական  աշխատանքների  ժամանակ,  իսկ  առանձին  դեպքերում՝  հնագետների որոնումների շնորհիվ։
