ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԱՆՁԻՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՏԵՂԱՎՈՐԵԼՈՒ ԵՎ ԿԱԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԽԱՓԱՆՄԱՆ ՄԻՋՈՑՄԻԱԺԱՄԱՆԱԿ ԿԻՐԱՌԵԼՈՒ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՁԵՎԱՎՈՐՎԱԾ ԻՐԱՎԱԿԻՐԱՌՊՐԱԿՏԻԿԱՅԻ ԻՐԱՎԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸՓորձաքննելու նպատակով անձին բժշկական հաստատությունում տեղավորելիս  ազատության  իրավունքի  սահմանափակումից  բխող  իրավական  երաշխիքներիապահովումն իրավակիրառ պրակտիկայում հետապնդվող հիմնարար խնդիրներիցէ։
  Սակայն օրենսդրական հստակ կարգավորումների բացակայությունը, ձևավորվածիրավակիրառ պրակտիկայում առկա խնդրահարույց հիմնահարցերի առատությունըգործնականում դժվարություններ են առաջացնում իրավակիրառողների համար, ինչնիր հերթին որոշ դեպքերում անխուսափելիորեն հանգեցնում է անձի իրավունքների ևազատությունների  անհամաչափ  սահմանափակումների։
   Ավելին,  հարկ  է  նշել,  որՄարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի`  քրեական  գործերով  փորձաքննության  համար  անձի  ազատության  իրավունքի  սահմանափակման  վերաբերյալկայացված վճիռների սակավաթվությունը, այդ կապակցությամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի  նախադեպային  որոշումների  բացակայությունը,  հայրենական  մասնագիտական գրականությունում թեմայի համակողմանի ուսումնասիրության վերաբերյալ գիտագործնական աշխատությունների էական պակասը նույնպես իրենց բացասականազդեցությունն են թողնում փորձաքննության նպատակով անձին բժշկական հաստատությունում  տեղավորելու  ընթացքում  իրավակիրառողների  կողմից  սեղմ  ժամկետներում կայացվող որոշումների իրավաչափության վրա։
  Ուստի, ստորև ներկայացվողգիտական աշխատանքի շրջանակներում խնդրահարույց որոշ հարցերի քննարկումը,կարծում  ենք,  էական  նշանակություն  կարող  է  ունենալ  փորձաքննելու  նպատակովանձին  բժշկական  հաստատությունում  տեղավորելու  դատավարական  գործընթացիկատարելագործման համար։
 Քրեական դատավարությունում անձի կամքին հակառակ կամ առանց նրա կամքը հաշվի առնելու կիրառվող դատավարական միջոցները համարվում են դատավարական հարկադրանքի միջոցներ, որոնց գոյությունը պայմանավորված է քրեականդատավարությանը բնորոշ հանրայնության սկզբունքով [1]։
  ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում դատավարական հարկադրանքի միջոցներին է նվիրված 5-րդբաժինը,  որը  կազմված  է  ձերբակալմանը,  խափանման  միջոցներին  և  դատավարական հարկադրանքի այլ միջոցներին նվիրված գլուխներից։
  Ընդ որում, թեև դատավարական  հարկադրանքի  այլ  միջոցների  գլխում  ներառված  են  միայն  պաշտոնավարման ժամանակավոր դադարեցումը և բերման ենթարկելը, սակայն այդ կերպ դատավարական հարկադրանքի այլ միջոցները սպառիչ համարվել չեն կարող։
 Այսպես, օրինակ գույքի վրա կալանք դնելու դատավարական միջոցը թեև ՀՀքրեական դատավարության օրենսգրքում ներառված է քրեական գործով մինչդատական վարույթի ընթացքում կատարվող քննչական գործողությունների շարքում (բաժին8), սակայն այն իրականում զուրկ է քննչական գործողության կատարմանը բնորոշ`ապացույցի  ձեռք  բերման  հատկանիշից,  և  դասվում  է  դատավարական  հարկադրանքի  այլ միջոցների շարքին, այլ ոչ թե համարվում քննչական գործողություն [2]։
 Տեսական գրականության համաձայն` դատավարական հարկադրանքի համանմանայլ միջոցների շարքին են դասվում հետախուզումը, առգրավումը, անձնական խուզարկությունը, հետազոտման համար նմուշներ վերցնելը և այլ հարկադրական միջոցները, որոնք սպառիչ չեն թվարկվում [3]։
  Այդ շարքին է դասվում նաև անձին դատահոգեբուժական, դատահոգեբանական կամ դատաբժշկական փորձաքննության համար բժշկական հաստատությունում տեղավորելու դատավարական միջոցը [3, 4]։
 Դատավարական  հարկադրանքի  միջոցներն  ըստ  բնույթի  դասակարգվում  ենֆիզիկական  և  հոգեբանական  հարկադրանքի  միջոցների  [5]։
   Առաջին  խմբին  ենպատկանում  անձի  ֆիզիկական  ազատությունը  սահմանափակող  դատավարականհարկադրանքի միջոցները` կալանավորումը, տնային կալանքը, ինչպես նաև անձինփորձաքննության  նպատակով  բժշկական  հաստատությունում  տեղավորելը`  հաշվիառնելով, որ այդ դեպքում ևս սահմանափակվում է անձի ֆիզիկական ազատությունը[6]։
  Ինչ վերաբերում է երկրորդ խմբին, ապա այն ներառում է մնացած բոլոր դատավարական հարկադրանքի միջոցները, որոնք անձի ազատությունը սահմանափակումեն  հոգեբանական  ներգործության  արդյունքում։
   Օրինակ`  չհեռանալու  մասին  ստորագրությունը հիմնված է պարտաճանաչ ներկայանալու վերաբերյալ անձի գրավորխոստման վրա, որի ուժով նա հոգեբանորեն կաշկանդված է լինում չփոխել իր բնակության վայրը, իսկ փոխելու դեպքում` այդ մասին անհապաղ հայտնել քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին։
 Գործող քրեադատավարական իրավակարգավորումների պայմաններում ձևավորված իրավակիրառ պրակտիկայի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ անձի ֆիզիկական ազատությունը սահմանափակող` կալանավորման և փորձաքննության նպատակով բժշկական հաստատությունում տեղավորելու դատավարական հարկադրանքի միջոցները համատարած կիրառվում են միաժամանակ։
  Այսինքն, քրեական վարույթն  իրականացնող  մարմինը  դատարան  է  ներկայացնում  ինչպես  փորձաքըննության նպատակով անձին բժշկական հաստատությունում տեղավորելու, այնպես էլ՝այդ նույն ժամանակահատվածի ընթացքում անձի նկատմամբ կալանավորումը որպես  խափանման  միջոց  կիրառելու  վերաբերյալ  միջնորդություններ,  որոնք,  որպեսկանոն, բավարարում են դատարանները` հղում կատարելով գործող օրենսդրությունում տեղ գտած իրավակարգավորումներին։
 Այսպես օրինակ` թիվ ԳԴ1/0058/01/16 բժշկական բնույթի հարկադրական միջոցների  կիրառման  գործի  նյութերի  ուսումնասիրությունը  վկայում  է  դատավարականգործողությունների կատարման հետևյալ ժամանակագրության մասին.1.   2016  թ.  սեպտեմբերի  9-ին  քննիչը  միջնորդություն  է  ներկայացրել  դատարանանձի նկատմամբ կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելու վերաբերյալ, 2.   2016 թ. սեպտեմբերի 19-ին քննիչը որոշում է կայացրել անձի ստացիոնար դատահոգեբուժական և դատահոգեբանական փորձաքննության վերաբերյալ,3.   2016 թ. հոկտեմբերի 11-ին քննիչը միջնորդություն է ներկայացրել դատարան`անձին  կալանքի  տակ  պահելու  ժամկետը  երկարացնելու  վերաբերյալ`  որպեսպատճառաբանություն նշելով, թե նշանակվել է ստացիոնար փորձաքննությունև անհրաժեշտ է ապահովել փորձաքննվողի ներկայությունը ՀՀ ԱՆ «Նուբարաշեն  հոգեբուժական  կենտրոն»  ՓԲԸ-ում,  որը  դատարանը  քննարկել  և  բավարարվել է 2016 թ. հոկտեմբերի 20-ին։
 4. 2016 թ. հոկտեմբերի 20-ին քննիչը միջնորդություն է ներկայացրել դատարան` անձին 2016 թ. հոկտեմբերի 21-ից ստացիոնար փորձաքննելու համար հոգեբուժական հաստատությունում տեղավորելու վերաբերյալ։
 Դատավարական գործողությունների կատարման վերոնշյալ հաջորդականությունից  հետևում  է,  որ  անձի  նկատմամբ  միաժամանակ  կիրառվել  է  ինչպես  փորձաքննելու նպատակով բժշկական հաստատությունում տեղավորելու վերաբերյալ դատավարական հարկադրանքի, այնպես էլ՝ կալանավորման ձևով արտահայտված դատավարական հարկադրանքի միջոցները։
  Ընդ որում, ուշագրավ է այն հանգամանքը,որ կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելու միջնորդությունում նշվել ենոչ թե անձին կալանավորելու համար անհրաժեշտ` ՀՀ քրեական դատավարությանօրենսգրքի 135-րդ հոդվածով նախատեսված հիմքերի ենթադրյալ առկայությունը, այլայն,  թե  նշանակված  փորձաքննության  համար  անհրաժեշտ  է  ապահովել  անձիներկայությունը համապատասխան բժշկական հաստատությունում։
  Այսինքն, ստացվում է, որ կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելու վերաբերյալ միջնորդության քննությունը դե ֆակտո վերածվել է անձին փորձաքննելու նպատակով բժշկականհաստատությունում  տեղավորելու  միջնորդության  քննության`  այդ  կերպ  կալանքիտակ պահելու ժամկետը երկարացնելու միջնորդության ներքո ներկայացնելով ինքնուրույն դատական վերահսկողության ենթակա մեկ այլ միջնորդություն։
 Նման մոտեցումն անթույլատրելի է, և առնվազն հանգեցնում է անձի ազատության իրավունքի սահմանափակման հիմքի իրավական անորոշության։
  Սակայն, նույնիսկ եթե քրեական վարույթն իրականացնող մարմինն անձին կալանքի տակ պահելու ժամկետը երկարացնելու միջնորդությունը պատճառաբաներ ՀՀ քրեական դատավարության  օրենսգրքի  135-րդ  հոդվածով  նախատեսված  հիմքերից  մեկի  կամ  միքանիսի  վկայակոչմամբ,  ապա  միևնույնն  է,  անձի  ֆիզիկական  ազատության  իրավունքը սահմանափակող դատավարական միջոցների կրկնակի կիրառումը (այսինքն`ստացիոնար  փորձաքննելու  համար  անձին  բժշկական  հաստատությունում  տեղավորելու դատավարական հարկադրանքի կիրառումը կալանավորման հետ մեկտեղ)չէր  կարող  ապահովել  ազատության  իրավունքի  սահմանափակման  հիմքի  իրավական որոշակիությանը (res judicata)։
 Ընդհանուր առմամբ պետք է արձանագրենք, որ անձի ազատության իրավունքըսահմանափակող  դատավարական  հարկադրանքի  միջոցների  իրավաչափորենկրկնակի կիրառման հնարավորությունը բացառված չէ այն դեպքերում, երբ խոսքը էգնում ինքնավար նպատակ հետապնդող ֆիզիկական և հոգեբանական բնույթի դատավարական հարկադրանքի միջոցների կիրառման մասին։
  Օրինակ` երբ կիրառվումէ անձի ֆիզիկական ազատությունը սահմանափակող` կալանավորում դատավարական  հարկադրանքի  միջոցն  անձի  ազատությունը  հոգեբանական  ներգործությանմիջոցով  սահմանափակող`  հետախուզում  դատավարական  հարկադրանքի  միջոցիհետ մեկտեղ (տեսական գրականությունը հետախուզումը ևս դասում է դատավարական հարկադրանքի միջոցների շարքին) [7]։
 Սակայն, անձի ֆիզիկական ազատությունը սահմանափակող դատավարականհարկադրանքի մեկից ավելի միջոցների միաժամանակյա կիրառումն անթույլատրելիէ, քանի որ, երբ դատավարական հարկադրանքի որևէ միջոցի կիրառմամբ հնարավոր է հասնել հետապնդվող նպատակին, ապա այդ նույն նպատակի կենսագործմաննուղղված այլ հարկադրանքի միջոցների կիրառումը դառնում է առարկայազուրկ։
  Այսինքն, անձի ֆիզիկական ազատությունը սահմանափակող մի քանի դատավարականհարկադրանքի միջոցների միաժամանակյա կիրառումն արդարացված լինել չի կարող,  երբ  կիրառված  դատավարական  հարկադրանքի  միջոցներից  յուրաքանչյուրըհավասարապես հնարավորություն է տալիս չեզոքացնել անձի հնարավոր ոչ իրավաչափ վարքագծի դրսևորման հնարավորությունն այդ միջոցի կիրառման ողջ ժամանակահատվածում։
 Մեր առաջ քաշված վերոնշյալ մոտեցման հիմքում, ըստ էության, ընկած է նաևՀՀ  վճռաբեկ  դատարանի`  Հրաչիկ  Աղեկյանի  վերաբերյալ  կայացված  որոշմամբարտահայտված իրավական դիրքորոշումն այն մասին, որ որևէ իրավաչափ հիմքովազատությունից զրկված վիճակում գտնվող անձը չի կարող վերստին «զրկվել ազատությունից»  հանցագործություն  կատարելու  հիմնավոր  կասկածի,  նոր  հանցագործություն կատարելու կամ փախուստը կանխելու հիմքերով [8]։
 Այդ դիրքորոշման հիման վրա ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նույն որոշմամբ անդրադառնալով ազատազրկման ձևով պատիժ կրող անձի նկատմամբ որպես խափանման միջոց կալանավորումը կիրառելու (այսինքն` անձի ֆիզիկական ազատությունըսահմանափակող իրավական ներգործության միջոցների կրկնակի կիրառման) իրավաչափությանը` գտավ, որ «և՛ ազատազրկման ձևով պատիժ կրող, և՛ կալանքի տակգտնվող  անձը  մեկուսացված  է  հասարակությունից,  նրա  որոշակի  իրավունքներսահմանափակված են, ինչը հնարավորություն է տալիս կանխելու քրեական գործիքննության ընթացքում նրա ոչ պատշաճ վարքագիծը։
  Այս պարագայում նվազում ենմեղադրյալի՝  դատական  քննությանը  չներկայանալու,  արդարադատության  իրականացմանը խոչընդոտելու և հետագայում իրավախախտումներ կատարելու ռիսկերը։
 Այլ կերպ՝ եթե անձը ազատազրկմամբ պատիժ է կրում, ապա, ի տարբերություն ազատության  մեջ  գտնվող  անձի,  քննությունից  և  դատից  խուսափելու,  գործի  պատշաճքննությանը խոչընդոտելու կամ հանցավոր գործունեությունը շարունակելու նրա հնարավորությունները առավելագույն հնարավոր չափով սահմանափակված են։
  Հետևաբար, ազատազրկում պատժատեսակը կրող անձին կալանավորելու միջնորդություննառարկայազուրկ է, քանի որ հայցվող խափանման ծավալն արդեն իսկ առկա է»։
 Մեր  համոզմամբ  վերոնշյալ  իրավական  դիրքորոշմամբ  ներկայացված  մոտեցումը կիրառելի է նաև փորձաքննության նպատակով բժշկական հաստատությունումտեղավորված անձի նկատմամբ որպես խափանման միջոց կալանավորումը կիրառելիս,  երբ  անձի  ֆիզիկական  ազատությունը  սահմանափակվում  է  դատավարականհարկադրանքի միջոցների կրկնակի գործադրմամբ։
  Այսպես, թե՛ բժշկական հաստատությունում  անձին  տեղավորելու,  թե՛  որպես  խափանման  միջոց  կալանավորումըկիրառելու  դեպքում  անձի  ֆիզիկական  ազատության  իրավունքը  փաստացիորենսահմանափակվում  է,  երբ  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  135-րդ  հոդվածով  հնարավոր  ոչ  իրավաչափ  վարքագծի  դրսևորման  ռիսկերն  առավելագունսնվազում են։
  Այսինքն, ինչպես բժշկական հաստատությունում անձին տեղավորելու,այնպես  էլ  կալանավորումը  որպես  խափանման  միջոց  կիրառելու  դատավարականհարկադրանքի  միջոցը  հավասարապես  հնարավորություն  են  տալիս  չեզոքացնելուանձի  հնարավոր  ոչ  իրավաչափ  վարքագծի  դրսևորման  հնարավորությունն  այդմիջոցներից  յուրաքանչյուրի  կիրառման  ամբողջ  ժամանակահատվածում։
   Հետևաբար, նկատի ունենալով, որ անձին բժշկական հաստատությունում տեղավորելու դատավարական հարկադրանքի միջոցի կիրառմամբ հնարավոր է հասնել հետապընդվող` անձի հնարավոր ոչ իրավաչափ վարքագծի դրսևորումը չեզոքացնելու նպատակին՝ ապա այդ նույն նպատակի կենսագործմանն ուղղված` կալանավորում դատավարական հարկադրանքի միջոցի կիրառումը դառնում է առարկայազուրկ։
 Հարկ է նշել նաև, որ մեր կատարած հարցումներով անձին փորձաքննելու հետմեկտեղ որպես խափանման միջոց կալանավորումը կիրառելու վերաբերյալ ձևավորված իրավակիրառ պրակտիկան իրավապահ մարմինների աշխատակիցները պատճառաբանում  են  այն  հիմնավորմամբ,  թե  ՀՀ  Սահմանադրության  27-րդ  և  Մարդուիրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածներն անձին ազատությունիցզրկումը  թույլատրում  են  միայն  հոգեկան  հիվանդության  փաստը  հաստատվելուցհետո,  իսկ  այդ  հանգամանքը  հաստատելու  նպատակով  անցկացվող  ստացիոնարփորձաքննության համար բժշկական հաստատությունում տեղավորելու միջոով ազատության  իրավունքի  սահմանափակումն  անթույլատրելի  է։
   Այդ  պատճառով  այդժամանակահատվածում  ազատության  իրավունքի  սահմանափակումն  իրականացվում է՝ կիրառելով կալանավորում խափանման միջոցով։
 Մինչդեռ  մեր  համոզմամբ  ձևավորված  իրավակիրառ  պրակտիկան  այդպիսիհիմնավորմամբ պատճառաբանելն իրավաչափ չէ, քանի որ այն չի արտացոլում փորձաքննելու նպատակով անձին բժշկական հաստատությունում տեղավորելու միջոցովազատության իրավունքի սահմանափակման իրավական պատշաճ հիմքը։
  Մասնավորապես,  խոսքն  այն  մասին  է,  որ  փորձաքննելու  նպատակով  անձին  բժշկականհաստատությունում տեղավորելու դեպքում իրավակիրառողը պետք է ելնի ոչ թե հոգեկան  հիվանդության  կամ  հանցանքի  կատարումից  հետո  փախուստը  կանխելունպատակով անձի ազատության իրավունքի սահմանափակումը թույլատրող ՀՀ Սահմանադրության 27-րդ հոդվածի 1-ին մասով և Մարդու իրավունքների եվրոպականկոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված համապատասխան հիմքերից, այլ այդ հոդվածներով ամրագրված` դատարանի իրավաչափ կարգադրությանըչենթարկվելու համար ազատության իրավունքի սահմանափակումը թույլատրող հիմքից։
 Այսպես, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը մի շարք վճիռներումնշել  է,  որ  փորձաքննելու  նպատակով  անձի  ազատության  իրավունքը  հարկադիրսահմանափակելիս կիրառելի է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  «բ»  կետը  [9],  որը  պարունակում  է  անձի  ազատությանիրավունքի սահմանափակման երկու հիմք` 1) դատարանի օրինական կարգադրությանը  չենթարկվելը  և  2)  օրենքով  նախատեսված  ցանկացած  պարտավորությանկատարումն ապահովելը։
  Միայն 2016 թ. կայացված Trutko v. Russia գործով վճռումԵվրոպական դատարանը, քննության առնելով կոնկրետ քրեական դատավարությունում ստացիոնար կերպով փորձաքննելիս անձի ազատության իրավունքի սահմանափակման իրավաչափության հարցը, գտել է, որ ենթակա է քննարկման վերոնշյալ երկու հիմքերից առաջինի ներքո` հաշվի առնելով, որ փորձաքննվելու դատավարականպարտավորությունն անձի մոտ փաստացիորեն ծագում է դատարանի համապատասխան որոշումից հետո [10]։
 Այսպիսով,  պետք  է  արձանագրենք,  որ  անձին  փորձաքննելու  նպատակովբժշկական  հաստատությունում  տեղավորելիս  ազատության  իրավունքի  սահմանափակումը  չպետք  է  քողարկվի  կալանավորում  խափանման  միջոցի  կիրառմամբ։
 Հակառակ  պարագայում  կարող  է  առաջանալ  Մարդու  իրավունքների  եվրոպականդատարանի նշած` անձի ազատության իրավունքի կամայական սահմանափակմանվտանգը։
  Այսպես, դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների համաձայն` անձի ազատության իրավունքի սահմանափակումը Եվրոպական կոնվենցիայի5-րդ հոդվածի իմաստով կարող է դառնալ կամայական, երբ ազատության իրավունքիսահմանափակման մասին որոշման կայացումը և այն ի կատար ածումը չեն համապատասխանում ազատության իրավունքի սահմանափակմամբ հետապնդվող նպատակներին  [11]։
   Քննարկվող  հարցի  պարագայում  այդ  վտանգն  առաջանում  է,  երբառկա է անձի նկատմամբ որպես խափանման միջոց կալանավորումը կիրառելու որոշում,  իսկ  դրա  գործողության  ժամանակահատվածում  ի  կատար  է  ածվում  փորձաքննելու նպատակ հետապնդող` բժշկական հաստատությունում տեղավորելու դատավարական հարկադրանքի միջոցը։
 Ուստի այն դեպքերում, երբ կալանքի տակ գտնվող անձին փորձաքննելու նպատակով անհրաժեշտություն է առաջանում բժշկական հաստատությունում տեղավորել,ապա որպես խափանման միջոց ընտրված կալանավորումը ենթակա է վերացման`մինչև անձին փաստացիորեն բժշկական հաստատությունում տեղավորելը։
  Այսինքն,որպես  խափանման  միջոց  կիրառված  կալանավորումը  կարող  է  շարունակել  իրգործողությունը մինչև բժշկական հաստատությունում տեղավորելու վերաբերյալ դատարանի կայացրած որոշման ի կատար ածումը։
  Հակառակ պարագայում, երբ կալանավորումը  վերացվի  մինչև  դատարանի  կողմից  անձին  բժշկական  հաստատությունում տեղավորելու վերաբերյալ միջնորդության քննությունը և համապատասխանորոշման կայացումը, ապա անորոշ կլինի հարկադրաբար դատարան տարվող անձիունեցած  իրավական  կարգավիճակը,  խնդրահարույց  կլինի  նաև  ներկայացվածմիջնորդության մերժման դեպքում այդ անձին նույն փաստական հանգամանքներիառկայության պայմաններում կրկին կալանավորելու միջնորդություն ներկայացնելուհնարավորությունը։
 Առաջարկվող  մոտեցման  պայմաններում,  երբ  դեռևս  կալանքի  տակ  գտնվողանձը ներկայացվի դատարան` փորձաքննության ենթարկվելու նպատակով բժշկական հաստատությունում տեղավորման հարցը քննարկելու համար, ապա հնարավորկամայականություններից, ինչպես նաև տարբերակված իրավակիրառ պրակտիկայիձևավորումից  խուսափելու  նպատակով  նախընտրելի  կլիներ,  որ  դատարաններնանձին  բժշկական  հաստատությունում  տեղավորելու  վերաբերյալ  միջնորդությունըքննարկելիս անդրադառնային նաև որպես խափանման միջոց ընտրված կալանավորումը  վերացնելու  հարցին։
   Մասնավորապես,  եթե  անձը  միջնորդությունը  քննելուպահին գտնվեր կալանքի տակ, ապա կայացվող որոշման ի կատար ածումը դատարանները  պայմանավորեին  վարույթի  օրինականության  նկատմամբ  հսկողությունիրականացնող  դատախազի  կողմից  որպես  խափանման  միջոց  ընտրված  կալանավորումը վերացնելու հետ։
  Այլ կերպ, որոշման եզրափակիչ մասում ամրագրեին, որայն ենթակա է ի կատար ածման որպես խափանման միջոց ընտրված կալանավորումը վերացվելուց հետո։
 Ինչ վերաբերում է առաջարկվող մոտեցման պարագայում ծագող այն հնարավորմտահոգությանը,  թե  երբ  նշանակված  փորձաքննության  արդյունքում  պարզվի,  որանձը  մեղսունակ  է,  ապա  ինչպես  պետք  է  նույն  հանգամանքների  առկայությանպայմաններում քննիչը կալանքից ազատված անձի նկատմամբ կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելու միջնորդությամբ կրկին դիմի դատարան, ապակարծում ենք, որ այդ հարցը փորձագիտական համապատասխան եզրակացությանառկայության պարագայում ընդհանրապես խնդրահարույց չէ և ենթակա է լուծմանՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 142-րդ հոդվածի 4-րդ մասի իրավակարգավորման  շրջանակներում։
   Մասնավորապես,  վերջինիս  համաձայն`  կալանքիցազատված անձը չի կարող նորից կալանավորվել նույն մեղադրանքով, եթե չեն հայտնաբերվել  նոր  էական  հանգամանքներ,  որոնք  վարույթն  իրականացնող  մարմնինհայտնի  չէին  մեղադրյալին  կալանքից  ազատելու  պահին։
   Ինչպես  երևում  է  այդհոդվածի բովանդակությունից, օրենսդիրը, չբացառելով անձին նույն մեղադրանքովկրկին  կալանավորելու  հնարավորությունը,  այն  պայմանավորել  է  դրա  համարանհրաժեշտ նոր և էական հանգամանքների առկայությամբ, այսինքն` այնպիսի հանգամանքներով, որոնք անձին կալանքից ազատելու հարցը լուծելիս հայտնի չեն եղելվարույթն  իրականացնող  մարմնին  և  ունեն  բեկումնային  նշանակություն։
   Այն  դեպքում, երբ փորձաքննությունից հետո տրված եզրակացությամբ պարզվում է, որ անձըմեղսունակ է, ապա այդ հանգամանքն ինքնին հանդիսանում է նոր (քանի որ մինչ այդքրեական  վարույթն  իրականացնող  մարմնին  հաստատապես  հայտնի  չէր  անձիմեղսունակ լինելը) և բեկումնային (քանի որ հնարավոր անմեղսունակության փաստիհաստատման դեպքում քրեական վարույթի ընթացքում կիրառվող դատավարականռեժիմը ենթարկվելու էր արմատական վերանայման, որը բացառելու էր նաև կալանավորումը կիրառելու հնարավորությունը)։
  Ուստի, գտնում ենք, որ այն դեպքում, երբփորձաքննության  կատարումից  հետո  պարզվի,  որ  անձը  մեղսունակ  է,  ապավերոնշյալ  իրավական  դիրքորոշումների  համատեքստում  ՀՀ  քրեական  դատավարության օրենսգրքի 142-րդ հոդվածի 4-րդ մասը չի կարող մեկնաբանվել այնպես, որհանդիսանա արգելք անձի նկատմամբ կալանավորումը որպես խափանման միջոցկիրառելու վերաբերյալ միջնորդություն կրկին ներկայացնելու համար։
 Միևնույն  ժամանակ,  սույն  աշխատանքի  շրջանակներում  անդրադառնալովբարձրացված հարցի վերաբերյալ միջազգային փորձին` անհրաժեշտ ենք համարումնշել, որ անձին փորձաքննության նպատակով բժշկական հաստատությունում տեղավորելու հետ մեկտեղ որպես խափանման միջոց կալանավորումը կիրառելու խնդիրնարդիական է նաև արտասահմանյան այլ երկրներում։
  Այսպես, ընդհանուր առմամբԱՊՀ մի շարք երկրների քրեական դատավարության օրենսգրքերի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ այդ կապակցությամբ կա՛մ բացակայում են հստակ կարգավորումներ,  կա՛մ  առկա  կարգավորումներից  հետևում  է,  որ  կալանավորումը  կիրառվում  էանձին բժշկական հաստատությունում տեղավորելու հետ մեկտեղ, կա՛մ տրված տարաբնույթ կարգավորումներով արհեստականորեն փորձ է արվում լուծել բարձրացվածխնդիրը, որոնք վտանգում են անձի ազատության իրավունքի պաշտպանությունը։
 Այսպես, օրինակ Մոլդովայի Քրեական դատավարության օրենսգրքում տրվածիրավակարգավորումներից  հետևում  է,  որ  կալանքի  տակ  գտնվող  անձին  փորձաքննելու  նպատակով  բժշկական  հաստատությունում  տեղավորելն  ընդունելի  է։
 Մասնավորապես` Օրենսգրքի 152-րդ հոդվածի 8-րդ մասը նախատեսում է, որ «այնդեպքում, երբ կասկածյալը (մեղադրյալը) գտնվում է կալանքի տակ, ապա նրան փորձաքննելու  համար  բժշկական  հաստատություն  տեղափոխումն  իրականացվում  էդատարանի  թույլտվությամբ`  դատախազի  միջնորդության  հիման  վրա»,  որպիսիպայմաններում որպես խափանման միջոց ընտրված կալանավորումը չի վերացվում,իսկ դատարանն էլ լուծում է համապատասխան բժշկական հաստատություն տեղափոխումը կազմակերպելու գործառույթը։
  Նույնիսկ Ուզբեկստանի ՀանրապետությանՔրեական դատավարության օրենսգրքի 247-րդ հոդվածում նախատեսվում է, որ փորձաքննելու համար բժշկական հաստատությունում տեղավորված անձի կալանավորման կամ տնային կալանքի ժամկետի երկարացումն իրականացվում է առանց այդանձի մասնակցության։
 Իսկ  օրինակ  ՌԴ  կամ  նույնիսկ  2019  թվականից  օրինական  ուժի  մեջ  մտնողՂրղստանի Հանրապետության քրեական դատավարության նոր օրենսգրքում նախատեսված իրավակարգավորումներով ոչ միայն ընդունելի է կալանքի տակ գտնվող անձին  փորձաքննելու  նպատակով  բժշկական  հաստատությունում  տեղավորելն,  այլևվերջինս իրականացվում է դատական վերահսկողության բացակայության պայմաններում։
   Այսպես,  ՌԴ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  29-րդ  հոդվածի  2-րդմասի  3-րդ  կետի  համաձայն`  դատարանը  թույլատրում  է  կալանքի  տակ  չգտնվողանձին  դատաբժշկական  կամ  դատահոգեբանական  փորձաքննության  նպատակովստացիոնար  տեղավորել  բժշկական  կամ  հոգեբանական  օգնություն  ցույց  տվողբժշկական  հաստատությունում։
   Նույնաբովանդակ  կարգավորում  ունի  նաևՂրղստանի  Հանրապետության  քրեական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  31-րդհոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետը։
 Այսինքն, վերոնշյալ կարգավորումից հետևում է, որ այն դեպքերում, երբ անձըգտնվում է կալանքի տակ, բժշկական հաստատությունում տեղավորումը կատարվումէ առանց դատարանի թույլտվության, երբ արհեստականորեն փորձ է արվում շրջանցելու սույն աշխատանքում բարձրացված խնդիրը։
  Մինչդեռ, այդ դեպքում ոչ միայնմիաժամանակ  կիրառվում  է  անձի  ֆիզիկական  ազատությունը  սահմանափակողդատավարական հարկադրանքի երկու միջոց, այլև դրանցից մեկն ի կատար է ածվումառանց դատարանի թույլտվության այն պարագայում, երբ կիրառվող մոտեցումը ոչմիայն հակասում է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի` ազատությանիրավունքի կամայական սահմանափակման արգելքի սկզբունքին, այլև Միավորվածազգերի  կազմակերպության՝  1991  թ.  դեկտեմբերի  17-ի  «Հոգեկան  հիվանդներիպաշտպանության և հոգեբուժական օգնության բարելավման» թիվ 46/119 բանաձևի20-րդ  սկզբունքին։
   Վերջինիս  համաձայն`  այն  անձինք,  ովքեր  կարող  են  ունենալհոգեկան  խանգարում,  բժշկական  հաստատություն  տեղավորվում  են  դատարանիկամ համապատասխան այլ մարմնի որոշմամբ։
  Ընդ որում, «համապատասխան այլմարմինը» չի կարող նույնացվել նախաքննական մարմնի հետ, քանի որ այն ենթադրում է ինստիտուցիոնալ առումով այնպիսի անկախ մարմին, որը սահմանափակվածչէ գերատեսչական շահով և կարող է բացառել հենց նախաքննական մարմնի՝ անձինփորձաքննելու համար բժշկական հաստատությունում տեղավորելու իրավասությանչարաշահումը։
 Այսպիսով, ամփոփելով վերոգրյալը՝ պետք է արձանագրենք, որ փորձաքննության նպատակով անձին բժշկական հաստատությունում տեղավորելու և նրա նկատմամբ միաժամանակ կալանավորումը որպես խափանման միջոց կիրառելու վերաբերյալ ձևավորված պրակտիկան իրավաչափ համարվել չի կարող և պետք է վերանայվի,որի արդյունքում որպես խափանման միջոց ընտրված կալանավորումը ենթակա կլինիվերացման  նախքան  անձին  փորձաքննության նպատակով փաստացիորեն բժշկական հաստատությունում տեղավորելը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՈՒՆ[2] Վարդանյան Ա., Գույքի վրա կալանք դնելու հիմնահարցերը քրեական դատավարությունում, Պետություն և իրավունք, թիվ 1 (75), 2017 թ., էջ 130։
 [8]  Հրաչիկ  Աղեկյանի  վերաբերյալ  թիվ  ԵԿԴ/0744/06/10  գործով  ՀՀ  վճռաբեկդատարանի 11.05.2011 թ.-ի որոշում, 15-րդ կետ։
 [9] X v. Germany գործով ՄԻԵԴ-ի` 10.12.1975 թ.-ի որոշում, գանգատ թիվ 6659/75,Petukhova v. Russia գործով ՄԻԵԴ-ի` 02.05.2013 թ.-ի վճիռ, գանգատ թիվ 28796/07,46-47-րդ կետեր և այլն։
 [10] Trutko v. Russia գործով ՄԻԵԴ-ի` 06.12.2016 թ.-ի վճիռ, գանգատ թիվ 40979/04,կետ 34։
 [11]  Mutatis  Mutandis  James,  Wells  and  Lee  v.  the  United  Kingdom  գործով  ՄԻԵԴ-ի`18.09.2012 թ.-ի վճիռ, գանգատներ թիվ 25119/09, 57715/09 և 57877/09, կետեր 191195.  Saadi  v.  the  United  Kingdom  [GC]  գործով  ՄԻԵԴ-ի`  28.02.2008  թ.-ի  վճիռ,գանգատ թիվ 37201/06, կետեր 68-74։
 Վարդանյան ԱռնոլդՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԱՆՁԻՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՏԵՂԱՎՈՐԵԼՈՒ ԵՎ ԿԱԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԽԱՓԱՆՄԱՆ ՄԻՋՈՑՄԻԱԺԱՄԱՆԱԿ ԿԻՐԱՌԵԼՈՒ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՁԵՎԱՎՈՐՎԱԾ ԻՐԱՎԱԿԻՐԱՌՊՐԱԿՏԻԿԱՅԻ ԻՐԱՎԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸ Բանալի բառեր` փորձաքննություն, բժշկական հաստատություն, կալանավորում,դատավարական հարկադրանքի միջոց։

Ներկայացված հոդվածում քննարկվում են փորձաքննության նպատակով բժըշկական հաստատությունում տեղավորելու և միաժամանակ կալանավորումը կիրառելու  հիմնական  հարցերն  ինչպես  օրենսդրի  ամրագրած  իրավանորմերի,  այնպես  էլ՝  իրավակիրառ պրակտիկայում ձևավորված մոտեցումների տեսանկյունից։
  Հեղինակը  ներկայացնում է նախաքննության ընթացքում անձի ազատության իրավունքի սահմանակափակման հիմքերի վերաբերյալ ձևավորված իրավական անորոշությունը։
   Հեղինակի  համոզմամբ՝  ներկայացված  հոդվածում  բարձարացված  հարցերի  իրավական անորոշությունը կարող է հաղթահարվել՝ ելնելով ՀՀ Սահմանադրությամբ  և  Եվրոպական  կոնվենցիայով  ամրագրված  մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների պաշտպանության գաղափարներից։
