Շարադասությունը շարահյուսության այն բաժինն է, որն ուսումնասիրումէ  նախադասության  անդամների  դիրքը  միմյանց  նկատմամբ։
   «Նախադասություն ձևավորելու համար անհրաժեշտ են ստորոգում, հնչերանգային ավարտվածություն  և  բառերի  որոշակի  դասավորություն։
   Նախադասության  միավորների դասավորության կարգը կոչվում է շարադասություն»։
  [4, էջ 263]Հանրակրթական դպրոցի շարահյուսության դասընթացում «Շարադասություն»  թեման  հատուկ  ուսումնասիրության  առարկա  չէ,  և  նախադասությանանդամների  շարադասության  հարցին  անդրադարձ  է  կատարվում  շարահյուսական  այն  թեմաների  շրջանակում,  որտեղ  լեզվական  այս  երևույթը  հատուկդրսևորում ունի։
 Շարադասությունը  կախված  է  նախադասության  բովանդակությունից,կառուցվածքից,  ծանրաբեռնվածությունից,  խոսքի  մասերի  հանդիպադրությունից, հոլովման ձևից, ստորոգյալի կազմությունից և այլն։
 Նկատի  ունենալով,  որ  նախադասության  շարադասության  փոփոխությունը պայմանավորված  է տրամաբանական շեշտով, և սրանք փոխադարձաբար կապված են միմյանց հետ, ուստի «Շարադասություն» և «Տրամաբանականշեշտ» թեմաներն ուսուցանում ենք համատեղ։
 Նախադասության  անդամների  շրջուն  շարադասության  մասին  գաղափար ենք տալիս՝ աշակերտների ուշադրությունը հրավիրելով գրատախտակին գրված նախադասություններին։
 1)  Նախաճաշից հետո Վարդուհին միանում է կանանց ու աղջիկների խմբին ևգնում ծովեզրը՝ լողանալու /ՀՍ/։
 2)  Գյուղից դուրս կանգնած սպասում էին նանը, Զանին, Միկիչը, Մոսին… /ՀԹ/3)  Օդը լցվել էր երփներանգ ծաղիկների բուրմունքով։
 4)  Երգ էր կարծես արևը հին՝ իրիկնային հրով վառված /ԵՉ/։
 Նշված  նախադասությունների  քննարկումից  հետո  աշակերտները  պարզում են, որ նախադասության մեջ բառերը որոշակի հերթականությամբ հաջորդում  են  իրար։
   Դասավորության  այդ  ընդունված  կարգը  կոչում  ենք  շարադասություն։
 Հայոց լեզուն ունի շարադասության իր օրենքները։
  Սովորաբար ենթականդրվում է ստորոգյալից առաջ 1, 3 նախադասություններում, լրացումը՝ լրացյալից առաջ, իսկ բացահայտիչը՝ բացահայտյալից հետո։
  Բայց սա քարացած օրենքչէ, և խոսքի մեջ երբեմն բառերի դասավորության սովորական կարգը փոխվումէ  2,  4  նախադասություններում՝  առանց  բովանդակության  վրա  ազդելու։
  Օր.՝եթե փոխենք 3-րդ նախադասության անդամների տեղերը, բովանդակությունը չիփոխվի. «Երփներանգ ծաղիկների բուրմունքով էր լցվել օդը»։
  «Երփներանգ ծաղիկների բուրմունքով օդն էր լցվել»։
  «Օդը երփներանգ ծաղիկների բուրմունքովլցվել էր»։
  Այս փոփոխություններով կստացվեն ոճական տարբերակներ։
 Ուրեմն՝ շարադասությունը լինում է երկու տեսակ՝ ուղիղ սովորական ևշրջուն։
 Ուղիղ շարադասությամբ ենթակայի հատկացուցիչը և որոշիչը շարադասվում  են  ենթակայից  առաջ,  ենթակային հաջորդում  են  ժամանակի,  պատճառիպարագաները, որոնց հետևում է ստորոգյալը, ապա՝ տեղի, նպատակի պարագաները։
   Այսպիսին  է  սովորական  շարադասությունը։
   Այս  կարգը  խախտելու,որևէ  անդամ  առաջ  կամ  հետ  տանելու  դեպքում  կստանանք  շրջում։
   Սրանիցօգտվում են գրողները և ոճական նկատառումով ստեղծում են միևնույն նախադասության բազմաթիվ փոփոխակներ։
  «Նայած շրջում կատարող գրողի վարպետությանը՝ շրջված նախադասությունն օժտվում է հուզարտահայտչական խորլիցքավորումով,  քնարական  շնչով,  հնչերանգային  բազմազանությամբ,  կշռույթով։
  Շրջումով նախադասության այս կամ այն բառը առանձին կշիռ է ստանում՝շնորհիվ իր շեշտվածության։
  Սովորական շարադասությամբ նախադասությանառանձին անդամների շեշտվածությունն աննկատելի է մնում, իսկ շրջման մեջնախադասության  որևէ  անդամ  տրամաբանական  շեշտ  է  ստանում։
   Երբ  անհրաժեշտ է ծաղկուն ոճ, առաջ են տարվում նախադասության որակական տարրերը, գործողությունների արագ փոփոխությունները, հաջորդումները դրսևորվում են ստորոգյալների առաջաբերումով և այլն» [1, էջ 263]։
 Շրջուն շարադասության պատճառները  մի քանիսն են։
  Նշենք դրանք։
 1)  Հիմնական պատճառը տրամաբանական շեշտի տեղափոխությունն է։
 Նախադասության այս կամ այն անդամը խոսողի կողմից կարող է շեշտվել, որիպատճառով այն առաջ է ընկնում, և ստացվում են նախադասության զանազանտարբերակներ։
   Օր.՝  Պայծառ  արևի  ջինջ  շողերը  սենյա՛կ  ընկան  առավոտյան։
 Պայծառ  արևի՛    ջինջ  շողերը  սենյակ  ընկան  առավոտյան։
   Պայծառ  արևի  ջինջշողերը սենյակ ընկան առավոտյա՛ն։
  Պայծառ արևի ջի՛նջ շողերը սենյակ ընկանառավոտյան։
 2)  Բանաստեղծական հանգը. օր.՝Ահա եկան աշնանային թուխպ օրեր,Մաղմղում են մանրահատիկ կաթիլներ… /ՂԱ/Եկան,  մաղմղում  են  ստորոգյալներն  ընկել  են  օրեր,  կաթիլներ  ենթականերից առաջ։
 «Արձակ  ստեղծագործություններում  նույնպես  երբեմն  շրջումով  հեղինակները բանաստեղծական են դարձնում իրենց խոսքը։
  Այդ միջոցին է դիմում,օրինակ, Ակսել Բակունցը, որի պատմվածքներում հաճախ կարելի է հանդիպելշրջունության։
   Ինչպես՝ Գյուլբահարն այրի, գիշերին անլուսին, միրուքը՝ մեջնսպիտակ, Դըմբոն նահապետական, օրորվում էին եղեգները, ծփում են դրոշակները և այլն» [4, էջ 265]։
 3)  Շրջուն շարադասության պատճառ կարող է լինել հավելադրությունը։
 Եմ  բայի  ձևերը,  որոնք  հաջորդում  են  շեշտի  տակ  եղած  բառով  նախադասությանը, կազմում են մի  հավելագրական նախադասություն, որին հաջորդում էոր  հարաբերականով  կապակցված  նախադասությունը։
   Օր.՝  Սրտե՛ր  էին,  որհալվում էին նրա հմայիչ տեսքից։
  Լևո՛նն էր, որ կարողանում էր դիմանալ։
 4)  Համադաս բազմակի անդամների կուտակումից խուսափելու համարնրանց մի մասը տարվում է լրացյալից հետո։
 Օր.՝ Լուսամփոփի պես  աղջիկ, աստվածամոր աչքերով,    Թոքախտավոր, թափանցիկ, մարմնի պես երազի… /ԵՉ/Բերանն արնոտ մարդակերը էն անբանՀազար դարում հազիվ դառավ մարդասպան։
  /ՀԹ/Դու պիտի հնչե՛ս, հնչես հաղթակա՛ն,Իմ  հին հայ  լեզու՝ քաղցր  ու սրտաբո՛ւխ։
  /ԱԻ/Դիտարկված օրինակներով սովորողները մեկնաբանում են շրջուն շարադասության պատճառներն ու դրսևորումները՝  ըստ  նախադասության  տարբերանդամների։
 Քանի  որ  թեման  քննարկված  չի  եղել  նախորդ  դասարաններում,  ուստիուսուցումը  տանում  ենք  լեզվական  կոնկրետ  փաստերից  դեպի  դրանց  ճանաչումը, ընդհանրացումը, այսինքն՝ ինդուկտիվ մակածական եղանակով։
 ԵՆԹԱԿԱՅԻ ԵՎ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸՍովորական  շարադասությամբ  ենթական  դրվում  է  ստորոգյալից  առաջ։
 Օր.՝ Արյուն է կաթում սևակնած սրտից,Եվ կերպարանքը փոխված է բոլոր։
  /ՀԹ/Եվ աշխարհը պայծառ է նորից։
 Երկիրը հարազատ է դարձյալ։
  /ՎՏ/Եվ ո՞վ կլինի զարթուն այս ժամին, Եվ ի՞նչն է հաստատ աշխարհքի վրա։
  /ՀԹ/Բնականաբար,  սրանից  հետևում  է,  որ  սովորական  շարադասությամբստորոգյալը դրվում է ենթակայից հետո։
 Տեսական  նյութը  բացահայտվում  է  գեղարվեստական  գրականությունիցընտրված խոսուն օրինակներով։
 Ենթական կարող է օգտագործվել նաև հետադաս, այսինքն՝ շրջուն շարադասությամբ,  երբ  հատուկ  նպատակով  ստորոգյալը  գործածվում  է  նախադաս.ենթական գործածվում է տողի վերջում՝ ապահովելով չափածո խոսքի ռիթմն ուհանգավորումը։
  Օր.՝ Կանչո՛ւմ են գարնան  հավքերն անհամար,Գնա՛նք, ի՛մ ընկեր, թռչենք դեպի սար… /ՀԹ/Հատե՛լ են մարդիկ ծառը հսկա… /ԳԷ/Նրանց ոտքերում գազազած գալի,Գալարվում է գիժ Դեբեդը մոլի։
  /ՀԹ/Լինե՜ր հեռու մի անկյուն,Լինե՜ր մանկան արդար քուն,Երազի մեջ երջանիկՀաշտ ու խաղաղ մարդկություն։
  /ՀԹ/ՈՐՈՇՉԻ ԵՎ ՈՐՈՇՅԱԼԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸՍովորական  շարադասությամբ  որոշիչը  դրվում  է  որոշյալից  առաջ,  իսկշրջուն շարադասությամբ՝ նրանից հետո։
 Գյուղում  Ավին  լավ  որսորդի  համբավ  ուներ։
   Բերդանի  գնդակը  վարազիճարպոտ կողքին մեծ վերք էր բացում։
  սովորական /ԱԲ/Հայրենիքում իմ արնաներկԳիշերն իջավ անլույս ու լուռ,Այնտեղ, ուր կար այնքան սիրերգ,Ե՛վ վարդի բույր, և՛ սրտի հուր։
  շրջուն /ՎՏ/Արնաներկ որոշիչ  մակդիրը  շարադասված է հայրենիք  լրացյալից  հետո,որով  շեշտվում  է հայրենիքի  արնաներկ  վիճակը,  որը  բխում է  բանաստեղծության տրամադրությունից, իսկ անլույս ու լուռ ձևի պարագաները իջավ ստորոգյալից  հետո  նույնպես  ընդգծվում,  շեշտվում  են,  քանի  որ  արտահայտում  ենբանաստեղծության տրամադրությունը։
 Դու պիտի հնչես, հնչե՛ս հաղթական,Իմ հին հայ լեզու՝ քաղցր ու սրտաբուխ։
  /ԱԻ/Պառավ Իզերգիլը խոսում էր երգելով, և նրա ձայնը՝ ճռճռան ու խուլ, պարզպատկերում էր անտառի աղմուկը։
  /ՄԳ/Այդ մի խարտյաշ եղնիկ էր՝ խորունկ, սև ու ջինջ աչքերով…/ԱԻ/Հետադաս որոշիչնրը, եթե ծավալուն են, որոշյալից տրոհվում են բութով,նախադասության մյուս անդամներից՝ ստորակետով։
 ՀԱՏԿԱՑՈՒՑԻՉ ԵՎ ՀԱՏԿԱՑՅԱԼԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸՍովորական  շարադասությամբ  հատկացուցիչը  դրվում  է  հատկացյալիցառաջ, իսկ շրջուն շարադասությամբ՝ նրանից հետո և չի տրոհվում։
  Օր.՝ Վաղուց  մթնել էին սարերի կատարները,  և արևի  շողերը  դուրս էին եկելլեռնային կապույտ լճակի ջրերից։
  սովորական /ՎԹ/Եվ քո սրտի մեջ վառում եմ ահաՀուրն ազատության և իրավունքի,Կանգնեցնում եմ բազուկդ ահա՛, Ինչպես ոխակալ օձն անապատի… շրջուն /ԱԻ/Ցավով թեքվեիր դու վերքին նրա, շրջունԱրյունոտ կուրծքը վիրակապեիր,Հետո առնեիր թևերիդ վրաՈւ երկու կաթիլ արցունք թափեիր։
  /Ս.Խ./Հատկացուցիչը  հատկացյալից  տրոհվում  է  բութով  հատկապես  այնդեպքում, երբ նրանց միջև կա դերբայական դարձվածով արտահայտված որոշիչ,և այդ բութը դրվում է իմաստային շփոթը կանխելու նպատակով։
 Օր՝.  Արևիկը  թախծոտ  ժպիտով  նայեց  աղջկա՝  իր  վրա  հառած  պարզաչքերին։
  /ՍԽ/Հանճարեղ  բանաստեղծի՝  հայ  գյուղի  կենցաղը  պատկերող  երկերը  մերանցյալ կյանքի հանրագիտարանն են։
 ԲԱՑԱՀԱՅՏՉԻ ԵՎ ԲԱՑԱՀԱՅՏՅԱԼԻ ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸՍովորաբար  բացահայտիչը  դրվում  է  բացահայտյալից  հետո,  նրանիցտրոհվում է բութով, նախադասության մյուս անդամներից՝ ստորակետով։
 «Ծանոթության  կարգով  ուսուցիչը  ցույց  է  տալիս,  որ  մի  երկու  դեպքումշարադասությունը  հայերենում  ունի  քերականական  արժեք։
   Դրանցից  մեկըբացահայտիչ-բացահայտյալ կապակցության շարադասությունն է։
  Հայերենումմիշտ բացահայտիչը հետադաս է լինում, եթե դարձնենք նախադաս, այն կփոխվիբացահայտյալի»[3, էջ 293]։
 Համոզվելու  համար  բերենք  օրինակներ  և  փորձենք  բացահայտչի  ուբացահայտյալի տեղերը փոխել. կտեսնենք, որ փոխվում են նաև պաշտոնները.Օմար  Խայամը՝  Խորասանի  վշտահար  բանաստեղծը,  կավե  գավաթիցգինի էր խմում։
  Եթե փոխենք, կլինի՝ Խորասանի վշտահար բանաստեղծը՝ ՕմարԽայամը…Սահակը՝ Ակուռի գյուղացիներից մեկը,  չէր վախենում ո՛չ ցրտից, ո՛չ սառցակույտից։
  /ԱԲ/ Ակուռի գյուղացիներից մեկը՝ Սահակը…Մեր  անվանի  քնարերգուները՝  Պ  Դուրյանը,  Մ.  Մեծարենցը,  Հովհ.  Թումանյանը և ուրիշներ, միշտ էլ կմնան մեր ժողովրդի սրտում։
 Ապառաժների մեջ չէ՞ր արդյոք, որ բնությունը թաքցնում էր իր գանձերը՝ոսկու անգին երակներն ու ադամանդի բյուրեղները։
  /ՎԱ/Այնուհետև աշակերտները պետք է համոզվեն, որ միայն մասնական բացահայտիչն է, որ կարող է բացահայտյալի նկատմամբ լինել նախադաս, միջադաս և հետադաս։
  Օրինակ՝Որպես դավադրության ղեկավարի՝ նշանավոր զորավար Սմբատ Բագրատունուն որոշում են գցել գազանների առաջ։
 Նշանավոր  զորավար  Սմբատ  Բագրատունուն  որոշում  են  գցել  գազանների առաջ՝ որպես դավադրության ղեկավարի։
 Նշանավոր  զորավար  Սմբատ  Բագրատունուն՝  որպես  դավադրությանղեկավարի, որոշում են գցել գազանների առաջ։
 Բայական լրացումների շարադասությունն ավելի ազատ է։
  Դրանք կարողեն դրվել բայից և՛ առաջ, և՛ հետո, իսկ եթե ունենում են տրամաբանական շեշտ,բայից պարտադիր առաջ են դրվում։
  Օրինակ՝Մեր սարերե՛ն, խոր ձորերե՛նՊղտոր-պղտոր կուգաս, Արա՛զ,Մեր սրտերե՛ն, խոր աչքերե՛նԱրուն քամել, կերթաս, Արա՛զ…/ԱԻ/Արևն ելավ կամար-կամար,Զուլոն կապեց ոսկե քամար,Արևն ընկավ ամուր բերդին,Քո սերն ընկավ մեջ իմ սրտին։
  /ժող./Այս  բացատրություններից  հետո  օրինակներով համոզում  ենք,  որ  շրջունշարադասությունը բնորոշ է գեղարվեստական խոսքին, այն ինքնանպատակ չէ,անպայման ունենում է ոճական-արտահայտչական ու գեղագիտական արժեք։
 Ինչպես տեսանք, 4-5 բառից կազմված նախադասությունը բառերի տարբեր  դասավորությամբ  կարող  է  ունենալ  տասնյակ  տարբերակներ,  որոնք  արտահայտում  են  տարբեր  իմաստներ  և  իմաստային  նրբերանգներ։
   Սա  արտահայտչական մեծ հարստություն է, որ գրողին հնարավորություն է տալիս ընտրելու շարադասական  այն տարբերակը, որն արտահայտում է իմաստային իրցանկացած նրբերանգը։
  Յուրաքանչյուր շրջում գեղագիտորեն պետք է պատճառաբանված լինի։
 Բանաստեղծական խոսքին է ավելի բնորոշ շրջուն շարադասությունը, որըխոսքը  դարձնում  է  հուզական,  երաժշտական,  կարգավորում  է  հանգը,  հնչողությունը։
 Մեր աշակերտների գրավոր, առավել ևս բանավոր խոսքում շատ են շարադասական սխալները, ուստի շարադասության ուսուցումն ունի խիստ գործնական  նշանակություն։
   Այդ  իսկ  պատճառով  այս  բոլորի  ուսուցումը  տանումենք համապատասխան օրինակներով և վերջում կատարում ամրապնդող վարժություններ։
 1.Նախադասության  անդամները  շրջուն  շարադասությամբ  վերադասավորելայնպես, որ ամփոփ միտք արտահայտեն։
 ա Աշնան դալուկ տերևները օրորվելով թափվում էին ծառերից։
 բ  Ծառերի ճյուղերն արդեն բողբոջել էին։
 գ Թռչունները ողջունում էին գարնան գալուստը։
 2. Ընդգծել գլխավոր անդամները և բացահայտել դրանց շարադասությունը։
 ա  Քաղցր  էր  թռչունների  վաղորդյան  աղմուկը,  քաղցր  էր  տերևների  մեղմսոսափյունը, և քաղցր մրմնջում էր լեռնային գետակը։
  /Ր/բ Հանկարծ լռությունը սրի պես կտրեց աղմուկը։
  Հաճելի էր անձրևը իր թախիծով։
  /ԴԴ/գ  Մեղմիկ քայլում է երեկոն քնքուշ,Ծովը մետաքսե քղանցքն է փռել,Նոճիներն ափից շրջում են անուշ,Ճայերն այրերում նիրհել են, լռել։
  /ԱԻ/3. Ընդգծված որոշիչները դարձնել հետադաս և տրոհել։
 ա Աղջիկը հագել էր նուրբ բրդյա կտորից նորաձև մի շրջազգեստ։
  /ԱԲ/բ Թափանցիկ ու անձև մի ճերմակ ամպ հանդարտ լողում էր լազուրի մեջ։
  /ԱԲ/գ Քիչ հեռվից գալիս էր մետաքսե ծաղկավոր շրջազգեստով, ոսկեհեր գանգուրներով մի աղջիկ։
  /ԹՎ/4.  Ընդգծել  հատկացուցիչներն  ու  հատկացյալները,  բացատրել  դրանց  շարադասությունը։
 Նրա  ձիու  սմբակները  չէին  պղտորում  աղբյուրների  ադամանդը,  չէինտրորում քնքուշ ծաղիկները ճանապարհների եզերքների։
  Բանաստեղծի հոգինլսում էր շարունակ լուսե նվագները հեռավոր աստղերի։
  Լոտոսների բողբոջներում մարգարիտներ էին ցոլում։
  Նրա հոգին բռնկված էր արևի պայծառ հրճվանքով։
  /ԱԻ/5.  Գտնել  որոշիչները  և  հատկացուցիչները,  բացատրել  դրանց  շարադասությունը։
 ա  Վաղուց  մթնել  են  սարերի կատարները,  և արևի  շողերը դուրս  են  եկել  լեռնային կապույտ լճակի ջրերից։
  /ՎԹ/բ  Նոր  բացվող  ծաղիկների  ձայնն  է,  պտտվող  կոկոնների  քաղցրագույն  ցավիճիչը։
 գԿուզեի լիներ երկրիս ապագան  Այնքան լուսավոր և այնքան մաքուր,  Որքան աչքերիդ ժպիտը պայծառ,  Եվ հմայքը քո դեմքի և հոգու։
  /ԵՉ/6. Ընդգծել ուղիղ խնդիրները, բացատրել դրանց շարադասությունը։
 ա  Շուշանիկը  հարգում  էր  նրա  խելքը,  զարգացումը։
   Նա ոչ  ոքի  չի  ատում,  ոչմեկի չի արհամարհում, պատրաստ է հարգել բոլորին։
  /Շիրվ./բԲարձրության վրա խորունկ է այնպես  Մարդկային հոգի անհունը սիրում… /ԵՉ/գ Քամին բաշը փռփռացնում էր, և ձին լայն կրծքով լեռնային օդի սառն ալիքներն էր ճեղքում։
 դԼսե՞լ ես արդյոք այս երգը դյութող,  Երբ այրում է քեզ մի անուշ թախիծ,Երբ քարն ես գրկում, օրհնում ջուրն ու հող,Երբ հեկեկում ես անբարբառ բախտից… /ՎՏ/ԴԱՍԻ ՊԼԱՆԱռարկա-  Հայոց լեզուԴասի թեման -  Նախադասության անդամների շրջուն շարադասություն։
 Ենթակայի և ստորոգյալի շարադասության ուսուցումը։
 Դասի  նպատակը  -    1.  Աշակերտները  կսովորեն  սովորական  և  շրջունշարադասությունը։
 2.  Աշակերտների  մեջ  կձևավորվի  շրջուն  շարադասությունը  վերլուծելուկարողություն։
 3. Աշակերտների մեջ կարմատավորվեն սովորելու, մտքերը ճիշտ արտահայտելու,  միմյանց  լսելու,  դիմացինին  հարգելու  ու  հանդուրժելու  և  այլ  անձնային որակներ։
 Չափորոշիչներ - աԿազմել գրավոր խոսք՝ ճիշտ արտահայտելով մտքերըև  պահպանելով  շարահյուսության,  ուղղագրության  և  կետադրության  կանոնները։
 բ Խոսել՝ պահպանելով հայերենի շարահյուսական, ուղղախոսական կանոնները, բացառել  բարբառային և օտարալեզվյան արտասանությունը։
 գ Հասակակիցների, կրտսերների ու ավագների հետ հաղորդակցվել  քաղաքավարական, հարգալից ձևով։
  Արժեքային համակարգ -  ա հայոց լեզուն ճանաչելու, սիրելու, ուսումնասիրելու ձգտում։
 բ Համագործակցության կարողություն, հանդուրժողականություն, հարգանք ուրիշի տեսակետի նկատմամբ։
 Օգտագործած մեթոդներ - «Ուսուցում ուղեղային գրոհի միջոցով» [6, էջ 35], «Զույգերով քննարկում», «Զույգերով ամփոփում», [6, էջ 53], «Անդրադարձ ուղեղային գրոհին կամ մտագրոհին»[6,էջ 35],«Հինգրոպեանոց շարադրանք»[6, էջ 26]։
 Ուսումնական  նյութեր  -    Շարադասությանը  վերաբերող  աղյուսակներ,պաստառներ։
 Դասի տիպը -  Նոր նյութի հաղորդման դաս։
 Դասի ընթացքը. I փուլ -  Մինչև նոր նյութի հաղորդում կամ խթանում։
  Այսփուլի համար օգտագործում ենք «Ուսուցում ուղեղային գրոհի միջոցով» մեթոդը։
 Աշակերտներին  խնդրում  ենք  մտովի  հիշել  այն,  ինչ  գիտեն  շարադասությանմասին։
   Քննարկում  են  իրենց  իմացածը  զույգերով  և  արտահայտում  իրենցկարծիքները։
   Հնչած  կարծիքները  գրում  ենք  գրատախտակի  ձախ  անկյունումկամ պաստառի վրա։
  Չկան ճիշտ և սխալ պատասխաններ։
  Դասարանի համաձայնությամբ՝  յուրաքանչյուրի  արտահայտած  կարծիքը  գրի  է  առնվում  առանցմտածելու սխալական լինելու մասին, որը հետո հենց իրենք կպարզեն։
 II  փուլ  –Նոր  նյութի  հաղորդում  կամ  իմաստավորում։
   Այս  փուլումօգտվում ենք «Զույգերով քննարկում, զույգերով ամփոփում» մեթոդից։
  Այսպես՝հանձնարարում ենք սովորել դասը՝ տալով 15 րոպե։
  Զույգերից մեկը կարդում է,մյուսը հարցեր է տալիս, հետո տեղերը փոխում են։
  Ժամանակը լրանալուց հետոայն,  ինչ  արել  են  զույգերով,  ամեն  շարքից  երկու-երեք  զույգ  բացատրում  էբարձրաձայն՝ շարունակելով իրար։
  Այսպես՝1. Ուղիղ կամ սովորական շարադասությամբ ենթական դրվում է ստորոգյալից առաջ։
  Օր.՝ Ատոմի խոսելու այդ ձևը մի փոքր վստահեցրեց Առաքելին։
 2. Ենթական իր տեղը չի փոխում, երբ անվանական ստորոգյալի վերադիրըենթակայի քերականական ձևավորվածություն ունի։
  Օր.՝ Իմ թշնամու թշնամինիմ բարեկամն է։
 3.  Ենթակայի  շարադասությունն  անփոփոխ  է,  երբ  անվանական  ստորոգյալի հանգույցը զեղչված է։
  Օր.՝ Աղբյուրներդ՝ բյուրեղ զանգեր։
 4. Ենթակայի շարադասությունը նախադաս է, երբ անորոշ դերբայ է, իսկստորոգյալը  կապակցվում  է  այս,  ահա,  նշանակել  բառերով։
   Օր.՝  Սիրել  նշանակում է միլիոնավոր մարդկանց կյանքով ապրել։
 5. Ենթական ստորոգյալից հետո է շարադասվում, երբ պետք է խոսքին տալհանդիսավորություն,  գործողություններին՝  կարևորություն,  երբ  պատմվում ենիրար  հաջորդող  եղելություններ։
   Օր.՝  Մի  օր  էլ  Հարութը  շատ  խմած-հարբածանզգա  ընկել  էր  գյուղում՝  փողոցի  մեջտեղը,    նրան  տուն  բերեցին  գյուղացիք,պատեհ վայրկյանը գտան տանեցիք, որ կապեն ու տանեն Կաղզվան, բայց մեկէլ  ուշքի  եկավ  Հարութը,  հայհոյեց  բոլորին,  գազազած  սրան  էր  խփում,  ձեռքնընկած իրը կոտորում, ջարդում։
 6.  Ենթական  պարտադիր  ստորոգյալից  հետո  է  շարադասվում,  երբ  հեղինակի խոսքն ընկած է ուղղակի խոսքի մեջ կամ վերջինից հետո  և նշում է, թեուղղակի  խոսքը  ում  է  պատկանում։
   Օր.՝  Ի՞նչ,  Ուստան  Հայաստա՞ն  կուզեէրթալ,-զարմացումով հարցրեց Մարուքը։
 7.  Թվարկման  միալարությունից  խուսափելու  համար  երբեմն  ենթականշարադասվում է բազմակի ստորոգյալ ունեցող նախադասության առաջին ստորոգյալից  հետո,  ապա  ենթակային  հաջորդում  են  մյուս  ստորոգյալները։
   Օր.՝Գնում էր Համբոն ու մտածում։
 8.  Ուղիղ  շարադասությամբ  ստորոգյալը  հաջորդում  է  ենթակային։
   Օր.՝Արեգակը վաղուց արդեն մայր էր մտել։
 9. Եթե անվանական ստորոգյալը առանց հանգույցի է, ապա միշտ ենթակայից հետո է դրվում։
  Օր.՝ Նա՝ մի առյուծ, ես՝ մի գառ։
 Գեղարվեստական  խոսքի  նմուշները  դիտարկելով՝  սովորողները  ճանաչում են շրջուն շարադասության օրինաչափություններն ու դրսևորումները։
  Գիտելիքը  կվերածվի  հմտության,  եթե  ամրակայվի  մարզողական  վարժություններով։
   Աշխատանքի վերջում անդրադառնում ենք խթանման փուլում հնչած կարծիքներին, և աշակերտները հենց իրենք ճշտում են նախնական իմացածն ու նորսովորածը։
  Եթե նախնական կարծիքների մեջ սխալ մտքեր են եղել, ուղղում են։
 Տնային աշխատանք -  Սովորել դասը. դասագրքի նյութը (Հովհ. Բարսեղյան, Փ. Մեյթիխանյան, հայոց լ., 8-րդ դաս., Եր., 2012, էջ 84-87), կատարել  հանձնարարված  առաջադրանքը՝  գեղարվեստական  գրականությունից  դուրս  գրելենթակայի և ստորոգյալի շրջուն շարադասության նմուշներ։
 Անդրադարձ - Աշակերտները հիշում են դասի սկիզբը և մեկ առ մեկ նշումայն աշխատանքները, որոնք կատարեցին դասի սկզբից մինչև վերջ։
 Դասի  վերջում  կատարվում  են  որոնողական,  տրամաբանական  աշխատանքներ։
  Առաջադրվում են՝1.  Բանաստեղծական հատվածում շրջադասված է ենթական։
  Ինչպիսի՞ արտահայտչականություն է հաղորդել շրջուն շարադասությունը խոսքին։
 Մեր հույսի դուռն է մայրս.Մեր տան մատուռն է մայրս,Մեր օրորոցն է մայրս,Մեր տան ամրոցն է մայրս։
  ՀՇ2.  Կարո՞ղ  ենք  շրջել  ենթակայի  և  ստորոգյալի  շարադասությունը  տվյալհատվածում։
 Պատճառաբանել։
 Մայրս՝ փոքրիկ, մայրս՝ խեղճ,Մայրս՝ մի մայր հասարակ,Մայրս՝ այս մայր երկրի մեջԳիշեր ու զօր արեգակ։
  ՀՇ3.  Արտահայտչական  ի՞նչ  միջոցով  է  պայմանավորված  բանաստեղծականխոսքի հանդիսավորությունը։
 Կանչում է կրկին, կանչում անդադարԷն չքնաղ երկրի կարոտը անքուն,Ու թևերն ահա փռած տիրաբար՝Թռչում է հոգիս, թռչում դեպի տուն։
  ՀԹԵղել է հնում, պերճ արևելքումՄի քաջ զորավար հայրենապաշտպան։
  ԱՎԱմեն վայրկյան սիրով տրտում ասում եմ ես՝ մնաս բարով,Բորբ արևին իմ բոց սրտում ասում եմ ես՝ մնաս բարով։
  (ՎՏ)Հ ա մ ա ռ ո տ ա գ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ԱԲ –Ակսել ԲակունցԱԻ – Ավետիք ԻսահակյանԳԷ – Գևորգ ԷմինԴԴ – Դերենիկ ԴեմիրճյանԵՉ -  Եղիշե ՉարենցԺող - ԺողովրդականՀմՍ – Հմայակ ՍիրասՀԹ – Հովհաննես ԹումանյանՂԱ – Ղազարոս ԱղայանՄԳ – Մաքսիմ ԳորկիՇիրվ - ՇիրվանզադեՍԽ – Սոնիկ ԽաչատրյանՎԱն – Վախթանգ ԱնանյանՎՏ – Վահան ՏերյանՎԹ – Վահան ԹոթովենցՐ –ՐաֆֆիԳ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Աբրահամյան  Ս.Գ,  Առաքելյան  Վ.Դ,  Քոսյան  Վ.Ա.,  Հայոց  լեզու  II  մաս,  Եր.,«Լույս» հրատ., 1975,  478 էջ։
 2.  Ասատրյան Մ.Ե., Ժամանակակից հայոց լեզու շարահյուսություն, Եր., ԵՊՀհրատ.,1987, 365 էջ։
 3.  Գյուլբուդաղյան  Ս.Վ.,  Հայոց  լեզվի  դասավանդման  մեթոդիկա,  Եր.,  «Լույս»հրատ., 2-րդ հրատ., 1987, 335 էջ։
 4.  Գյուլբուդաղյան  Ս.Վ.,  Ժամանակակից  հայոց  լեզու  պարզ  նախադասություն, Եր., ԵՊՀ հրատ., 1988, 288 էջ։
 5.  Իշխանյան Ռ.Ա., Արդի հայերենի շարահյուսությունը, Եր., ԵՊՀ հրատ., 1986, էջ 386։
 6.  Խաչատրյան Ս.Գ., Ժամանակակից մեթոդների կիրառումը դպրոցում, Գյումրի, «Անանիա Շիրակացի համալսարան» հրատ., 2006, 100 էջ։
 7.  Խաչատրյան  Ս.Գ.,  Հայոց  լեզվի  դասավանդման  մեթոդիկա,  Օգնությունուսուցչին, Գյումրի,  «Անանիա Շիրակացի համալսարան» հրատ., 2008,  94 էջ։
 Տեղեկություններ  հեղինակի  մասինԶաքարյան Սուսաննա Հրանտի – բան. գիտ. թեկն., ԳՊՄԻ հայոց լեզվի և նրա դասավանդման մեթոդիակայի ամբիոնի դասախոս, E-mail։

Աշխատանքում  քննարկված  են  շրջուն  շարադասության  պատճառները՝  համեմված  դիպուկ  օրինակներով,  ինչից  հետո  ներկայացված  են  ենթակայի  և  ստորոգյալի,  որոշիչ  և  որոշյալի,  բացահայտիչ  և  բացահայտյալի,  ինչպես  նաև  բայական լրացումների շարադասությունը։
   Վերջում տրված է դասի պլան։
