ԵՂԵՌՆԻ ՊԱՏԿԵՐԸ ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆԻ «ԹԻՎ 17 ԽԱՖԻԵՆ»ՎԵՊՈՒՄ ԵՎ «ԱՆԻԾՅԱԼ ՏԱՐԻՆԵՐ» ՀՈՒՇԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋՑեղասպանությունը մարդկության դեմ ուղղված ամենամեծ հանցագործությունն է, որը նպատակ էհետապնդում  ոչնչացնել  ազգային,  կրոնական  կամ  ռասայական  մի  խմբի  կամ  խմբերի։
   Թուրքերիկողմից  1915-1923  թթ.  Արևմտյան  Հայաստանում  իրականացված  ցեղասպանությունը  ոչ  միայն  հայժողովրդի, այլև մարդկության նորագույն պատմության ամենաարյունալի էջերից է։
 Այդ  ահավոր  ողբերգության  ժամանակակիցներից  ու  ականատեսներից  էր  Երվանդ  Օտյանը,  ումվիճակված  էր  իր  ժողովրդի  հետ  տանել  այդ  տառապանքները՝  աքսորվել,  սովալլուկ  ու  տանջվածդեգերել  Դեր-Զորում,  տեսնել  մահն  ու  զրկանքը  մոտիկից։
   Երվանդ  Օտյանի  թողած  գրական  ժառանգությունը բավականին մեծ է՝ «լայնակտավ վեպեր, բազմաթիվ վիպակներ, քրոնիկներ, պամֆլետներ,հրապարակախոսական անթիվ հոդվածներ»1, բայց դրանք դեռևս լավ ուսումնասիրված չեն, լայն հասարակությանը  հայտնի  չեն։
   Իսկ  Օտյանի  կյանքին  և  ստեղծագործությանը  նվիրված  հայալեզուգրքերը քիչ են. դրանք, թերևս, կարելի մատների վրա հաշվել։
  Հոդվածը գրելիս հիմնականում օգտվելենք բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սամվել Մուրադյանի «Երվանդ Օտյան. Կյանքը և գործը» մենագրությունից, որի երկրորդ լրամշակված հրատարակությունը նվիրված է Հայոց Մեծեղեռնի 100-րդ տարելիցին և դրա անմեղ զոհերի հիշատակին։
 Իր  հուշերում,  նամակներում,  հոդվածներում,  գեղարվեստական  գործերում՝  «Ընկ.  Բ.  Փանջունի»վեպի  երրորդ  մասում,  «Թիվ  17  խաֆիեն»  քառահատոր  վեպում  և  «Անիծյալ  տարիներ»  հուշագրության մեջ Օտյանը պատկերել է Եղեռնի զարհուրելի դեպքերը, կարծես՝ վավերագրի աչքով արձանագրել  ճշգրիտ  փաստերը։
   Ս.  Մուրադյանի  խոսքով՝  Օտյանի  նկարագրած  «դրվագներն  ու  պատումներըճշգրտորեն  համընկնում  են  պատմական  վավերագրերին,  մյուս  ականատեսների  վկայություններին  ուհիշողություններին»2։
 «Անիծյալ տարիներ» հուշագրությունը հրատարակվել է 2004 թ. Գր. Հակոբյանի ջանքերով և շատքիչ է ուսումնասիրված։
  Այստեղ սկսած ապրիլքսանչորսյան գիշերվա անցուդարձից ճշգրտորեն պատկերված  են  Եղեռնի  չարաշուք  դեպքերը։
   Օտյանը  1915  թ.  ապրիլի  11  (24)-ի  գիշերը  չի  ձերբակալվել,այլ ավելի ուշ, որովհետև պահվել է մի ապահով թաքստոցում։
  «Ցանկության դեպքում Օտյանը գուցեևկարող  էր  երկար  մնալ  այդ  թաքստոցում  և  նույնիսկ  չմատնվել  թուրք  դահիճների  ձեռքը»,-  նշում  է  Ս.Մուրադյանը,  «բայց  Օտյանը  չուզեց  ճակատագրով  տարբերվել  իր  ժողովրդից»3։
   Ապրիլի  24-ի  գիշերնսկսվում են ձերբակալությունները. սկզբում Օտյանին թվում է, թե ձերբակալում են միայն դաշնակցականներին՝  հասկանալի  պատճառներով,  սակայն  շուտով  պարզ  է  դառնում,  որ  ձերբակալություններըզանգվածային  բնույթ  են  կրում։
   «Ազատամարտ»-ի  խմբագրատանն  էր  Օտյանը՝  «Ամեն  ներս  մտնողձերբակալյալի նոր անուններ կհաղորդեր։
  Միքայել Շամտանճյանը, Կոմիտաս Վարդապետը, հետո նորանուններ՝ Համբարձում Համբարձումյանը, Ատոմ Յարճանյանը, Շավարշ Քրիսյանը, Տիգրան Չեոկուրյանը,  Մելքոն  Կյուրճյանը…ձերբակալյալներու  թիվը  որոշապես  գիտցող  չկար։
   Երկու  հարյուրեն  վեցհարյուր  կը  հաշվեին…»4,-գրում  է  Օտյանը։
   Այնուհետև  Օտյանը  ներկայացնում  է  իր  և  նախարարՈսկան Մարտիկյանի զրույցը, որը սարսափեցրել էր նրան. այս զրույցն արտացոլում է երիտթուրքերիդավադիր ծրագիրը, անգամ վախեցած և աքսորից հազիվ մազապուրծ եղած հայերն արդեն գլխի էինընկել, որ գործ ունեն արյունարբու դավադրության և այն իրականացնելու լավ մշակված ծրագրի հետ։
 «Այս  մարդոց  նպատակն  է  մեզ  մտավորապես  և  նյութապես  բնաջինջ  ընել։
   Առաջինը  ըրին  աքսորելով»5,-ասում է Մարտիկյանը։
  Լավատես Օտյանը չի ուզում հավատալ, որ աքսորը նախապես պլանավորված  է  եղել  և  դավադրության  մաս  է  կազմում։
   Օտյանի  նման  մտածում  էին  շատերը՝  հավատովսպասելով  աքսորվածների  վերադարձին։
   Մարտիկյանը  հայտնում  է,  որ  հիմա  էլ  «հայերու  հարստու1 Մուրադյան Ս., Երվանդ Օտյան, Երևան, 2012, էջ 3։
 2 Նույն տեղում, էջ 69։
 3 Նույն տեղում, էջ 71։
 4 Նույն տեղում, էջ 73։
 5 Նույն տեղում, էջ 76։
 թյունը պիտի առնեն ձեռքերնեն…այս մարդիկն ամեն բան ընելու կարող են…»։
  «Հունիս 21-ի առավոտյան լսեցինք թե քսան հնչակյաններ կախաղան հանվեր են։
  Այս լուրը սարսափ մը սփռեց ամբողջ Պոլսոհայության մեջ»1։
 Օգոստոսի 24-ին Օտյանը դուրս է գալիս թաքստոցից և հենց նույն օրը ձերբակալվում. սկսվում էաքսորների, տառապանքների ու չարչարանքների դժոխային շրջանը։
  Մինչև սեպտեմբերի 13-ը մնում էբանտում,  հետո՝  աքսորվում  Գոնիա,  ապա՝  Էրեյլի։
   «Անիծյալ  տարիների»  գլուխների  անվանումներըհայ ժողովրդի անցած չարաշուք ճանապարհի արձանագրումն են, այդօրյա տառապանքների քարտեզագրությունը՝ «Բանտարկություն և աքսոր», «Տարսոնի մեջ», «Հալէպի մեջ», «Հալէպեն Տէր-Զօր», «ԷլՊուսէրա»  և  այլն։
   Օտյանին  և  աքսորված  մյուս  մտավորականներին  թուրքերը  շարունակում  էին  հետևել։
   Աքսորավայրերում  և  մահվան  ճամբարներում  հրաշքով  վերապրած  Արամ Անտոնյանն  իր  «Մեծոճիրը»  գրքում  մեջբերում  է  մի  փաստաթուղթ.  «Ծածկագիր  ներքին  գործոց  նախարարության,  ուղղված  Հալեպի  կուսակալության.  Կիմանանք,  թե  մեկ  քանի  հայ  թերթերու  թղթակիցներ  այդ  կողմերըշրջելով  կարգ  մը  եղերական  դեպքեր  ներկայացնող  լուսանկարներ  ու  թուղթեր  կազմած  և  զանանքտեղվույդ  ամերիկյան  հյուպատոսին  հանձնած  են։
   Այս  կարգի  վնասակար  անձերը  ձերբակալելովփճացնեք։
   Ներքին  գործոց  նախարար  Թալեադ»2։
   Սա  ապացուցում  է,  որ  թուրք  պաշտոնյաները  ոչմիայն  տեղյակ  են  եղել  տեղահանություններից  ու  սպանություններից,  այլև  իմացել  են  տեղահանվածների,  մանավանդ  մտավորականների  գտնվելու  վայրերը  և  նրանց  մասին  կոնկրետ  մանրամասներ։
 «Այս խմբագիրը Հայոց մեծագույն երգիծաբանն էր, պ. Երվանդ Օտյան… Իր մասին հրապարակված էրձերբակալման հրամանագիր մը…»3։
 Սկզբնական  շրջանում  ո՛չ  Օտյանը,  ո՛չ  էլ  մյուս  բռնագաղթվածները  չէին  պատկերացնում  աղետիմեծությունը,  որովհետև  ամեն  մեկին  միայն  իր  տեսածն  էր  հայտնի։
   «Իր  սկզբնավորության  մեջ,  չէիըմբռնած  աղետին  մեծությունը,  ու  երբ  1915  թվի  սեպտեմբերի  13-ին  տարագրվեցա  ու  ականատեսեղա հարյուրավոր մեռնողներու, նոր զգացի, որ ամեն մեկ անհետացող հայու փոխարեն իմ ալ հոգիեսմաս մըն է որ կը պակսի»4։
  1915 թ. դեկտեմբերին Օտյանը հասնում է Իսլահիե կոչված աքսորավայր,ուր 40-50 հազար հայեր հայտնվել էին աննկարագրելի ողորմության մեջ։
  Քաղցը, տիֆը, դիզինտերիանօրական  5-6  հազար  հայ  մարդու  կյանք  էին  խլում։
   Սեպիլում  անզգայացած,  մահվան  հանդեպանտարբեր  դարձած  մարդիկ,  սառնասրտորեն,  իրենց  մեռած  կամ  կիսամեռ  հարազատներին  նետումէին  աղբահավաք  կառքերի  մեջ,  բայց  դեռ  չափազանց  զգայուն  էին  իրենց  գրկից  խլվող  երեխաներինկատմամբ։
 5 Եվ Սեպիլում է, որ Օտյանն առաջին անգամ ականատես է լինում սահմռկեցուցիչ մի գործողության՝  տղա  երեխաների  վաճառքին։
   «Մանուկներու  վաճառումը  տեղահանության  ահռելի  եղեռնին ամենեն զահանդեցնող դրվագներեն մեկն է։
  Երբեք կարելի չէ մարդկության ավելի մեծ նվաստացում մը երևակայել»6,- սրտի կսկիծով գրում է Օտյանը։
 Համա ավանում գտնվելու ժամանակ վրա է հասնում մի ուրիշ պատուհաս՝ մահվան սպառնալիքիտակ հարկադրում են, որ Համայում և նրա շրջակայքում ապաստանած բոլոր հայերն իսլամ ընդունեն։
 Ս. Մուրադյանը մեջբերում է Ա. Անտոնյանի վկայությունն այն մասին, որ «հայերի «թրքացումը» մի շատհետաքրքիր  զավեշտախաղ  էր,  որ  թուրք  երիտասարդ  պաշտոնատար  մը,  Ֆերուզան  պեյ,  ամենայնպաղարյունությամբ  խաղայ  տեղվույն  արաբներուն  և  մասամբ  նաև  Թալեաթ  փաշայի  քթին»7։
   Թուրքպաշտոնյաների  համար  մի  ամբողջ  ժողովրդի  ցեղասպանությունը  մի  խաղ  էր՝  խաղում  էին  բոլորպաշտոնյաները՝  ամեն  մեկն  իր  կանոններով,  խրախուսվում  էին  դաժանությունն  ու  ավազակությունը,յուրօրինակ  մրցախաղ  էր՝  ով  ավելի  դաժան  կլինի,  ով  ավելի  վայրագ  ձևով  կսպանի,  ով  ավելի  շատկսպանի։
  Համայից արտաքսվելու ճանապարհին հայերը Ֆերուզան բեյից լսում են «անբեկանելի վճիռը՝12  ժամվա  մեջ  մինչև  հետին  մանուկը  թրքանալու  մասին»8։
   Ֆերուզան  բեյը  կանխատեսել  էր,  որ  12ժամ  հետո  Թալեաթից  բոլոր  հայերին  Համայից  արտաքսելու  հրաման  պիտի  գա,  ուստի՝  անհրաժեշտէր  համարել  մինչև  այդ  ավարտել  թուրքացման  գործընթացը։
   Սարսափած  հայերի  դժգոհությանն  իպատասխան՝ Ֆերուզան բեյն ասում է, որ «միայն պարզ անվանափոխություն է»՝ «…քրիստոնյա պիտիմնաք, պարզապես քրիստոնյա թուրքեր պիտի ըլլաք, բայց անուններդ պիտի փոխեք, Մարկոս, Կիրակոս  չպիտի  գտնվի,  այլ  Ահմետ,  Մահմետ»9։
   Այսպես  հազարավոր  հայեր  ընդունում  են  թուրքական1 Մուրադյան Ս., էջ 76։
 2 Մանուկյան Ս., Երվանդ Օտյան, Երևան, 1997, էջ 297։
 3 Նույն տեղում, էջ 297։
 4 Մուրադյան Ս., էջ 78։
 5 Նույն տեղում, էջ 78։
 6 Նույն տեղում, էջ79։
 7 Նույն տեղում, էջ 83։
 8 Նույն տեղում, էջ 85։
 9 Նույն տեղում, էջ 85։
 անուններ. Օտյանը դառնում է Ազիզ Նուրի, իսկ Լևոն Մոլյանը՝ Ալի Նութթին։
  Ֆերուզան բեյը Թալեաթին հեռագրում է. «Համայի ամբողջ շրջանակին մեջ հայու անուն կրող կաթընկեր մանուկ մը անգամ չէմնացած»1։
  Հայության այդ հատվածի բախտը բերում է, բայց այլ տեղերում թրքացումը ձևական բնույթչի կրել, և բռնի իսլամ են ընդունել շատ հայեր։
 1917 թ. ապրիլի վերջին կամ մայիսի սկզբին Օտյանին աքսորում են  Դեր-Զոր  կամ Օտյանի գրությամբ՝ Տեր Էզզոր։
  Ս. Մուրադյանի խոսքով՝ սա «հայկական եղեռնադժոխքի վերջին մեծ պարունակնէր,  որ  մյուսներից  տարբերվում  էր  և՛  սպանության  բազմազան  ձևերի  դաժանությամբ,  և՛  զոհերիքանակով»2։
   Ինչպես  ուրիշ  տեղերում,  այստեղ  առավել  ևս  Օտյանի  մահն անխուսափելի  պիտի  լիներ,եթե նրան չճանաչեին ու չօգնեին դժոխային պայմաններում անգամ գրողի հանդեպ հարգանքով լցվածծանոթներն  ու  անծանոթները։
   Սահակ  Մեսրոպն  ու  Հայկ  Կոչկարյանը  մեծապես  օգնում  են  Օտյանին։
 Նա  փախչում  է  Պուսերայից,  հասնում  Դեր-Զոր  և  նրանց  օգնությամբ  աշխատանքի  անցնում՝  իբրևզինվորական։
  Այստեղ մնում է մինչև 1918 թ. հունվար, հետո փախչում է Հալեպ՝ ցերեկները քայլելով,գիշերները՝ թաքնվելով։
  Հալեպում նրան ձերբակալում են, ուղարկում Գոնիա, հետո՝ Սուլթանիե։
 1918 թ. նոյեմբերի 11-ին ավարտվում է Առաջին Համաշխարհային պատերազմը, կնքվում է զինադադար, որից հետո «ներում է շնորհվում հրաշքով փրկված ողջերին»3։
  Բայց ցեղասպանությունը պատերազմ չէր, թուրքերն ու հայերը չէին պատերազմում միմյանց դեմ, թուրքերը դաժանաբար սպանումէին  հայերին  ոչ  հանցանքների,  գողության  կամ  այլ  բանի  համար,  այլ  այն  պատճառով,  որ  նրանք  հայէին, սա թուրքերի «անողոք պատիժն» էր ազգային պատկանելության համար։
 Երեքուկես տարվա տաժանակրությունից, իր ժողովրդի հետ սովն ու տառապանքը կիսելուց հետոՕտյանը  վերադառնում  է  Պոլիս։
   «Անիծյալ  տարիներ»  հուշագրության  մեջ  դեպքերը  նկարագրված  ենմինչև  այդ  պահը՝  1918  թ.  նոյեմբերի  17-ը։
   Գրիգոր  Հակոբյանն  իր  «Գոյութենական  ողբերգութեանվկայագրութիինը» հոդվածում գրում է, որ «Անիծյալ տարիները» վկայագրում է աղետի և աքսորի ամբողջական պատկերը։
  Օտյանը բաց չի թողել ոչ մի մանրամասն, տարեգրության ոչ մի դետալ՝ աքսորիճանապարհին  ոտքով  և  կառքով  քայլելուց,  արաբների  ագարակում  սովամահությունից  խուսափելուհամար  տաժանակիր  աշխատանքներ  կատարելուց  մինչև  զանազան  հնարամիտ  միջոցներով  մեծաշխարհից լուրեր ստանալը4։
  Գ. Հակոբյանը նշում է, որ հուշագրությունը ունի վիթխարի աղբյուրագիտական,  մշակութաբանական,  հոգեբանական,  հասարակական-քաղաքական,  իրավական  նշանակություն  և  դա  շնորհիվ  «անխառն,  սկզբունքային  վկայագրության»5։
   Հուշագրությունը  կատարվածիդրվագումն ու արձանագրությունն է, ուղղակի փոխանցումը՝ առանց գրական մշակման6։
 Վերադարձից  անմիջապես  հետո  Օտյանի  գրած  հոդվածն  սկսվում  է  այսպես.  «Ողջույն  քեզ,  հայժողովուրդ, մեղա՜, ողջույն ձեզ Հայության մնացորդներ, հեռվեն, շատ հեռվեն կուգամ7… Կուգամ եղեռնի  այն  դժոխային  վայրերեն,  ուր  Զոհրապներ,  Ակնունիներ,  Խաժակներ,  Զարդարյաններ,  Սիամանթոներ,  Վարուժաններ,  Սևակներ,  Տաղավարյաններ,  վերջապես  ամբողջ  ազգի  մը  ըղեղը  ջարդ  ու  փշուրեղավ  Ճենկիլ  խաներու  և  Լենկ  Թեմուրներու  արժանավոր  հաջորդներուն  ձեռքով…»8։
   Բայց  Օտյանըլավատես  էր.  1925  թ.  նա  գրում  է.  «Տասը  տարիներ  անցան  չարաշուք  այդ  օրեն  ի  վեր  ու  դեռ  տասըտարիներ  ալ  պիտի  անցնեն  և  Վարուժաններու,  Սիամանթոներու,  Հրանդ  Կյուրճյաններու,  ՏիրանՔելեկյաններու,  Ակնունիներու,  Զարդարյաններու,  Տաղավյաններու,  ուրիշ  այնքեան  տաղանդներութողած պակասը կարելի պիտի չըլլա լրացնել։
  Բայց ցեղը կապրի՝ այդ տաղանդներուն սերմն իր մեջ, ունորեն  հայ  հանճարը  պիտի  ցոլա  ավելի  շողշողուն,  քան  երբեք»9։
   Օտյանը  շարունակում  էր  ստեղծագործել,  զբաղվում  էր  ոչ  միայն  գրական-գեղարվեստական,  այլև  հասարակական  գործունեությամբ։
 Կ.Պոլսում,  Բուխարեստում,  Տրիպոլիում  մասնակցում  էր  որբացած  հայ  մանուկների  փրկագրմանհավաքագրմանը,  հայկական  կրթօջախների  և  պարբերականների  ստեղծմանը։
   Առաջինն  Օտյանն  էր,որ  առաջարկեց  Եղենի  զոհերի  հիշատակի  օր  սահմանել։
   Հենց  աքսորից  վերադարձի  առաջին  օրերինմամուլում հանդես եկավ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե-ին ուղղված հարցադրումով՝ սահմանելհամազգային օր՝ ի հիշատակ մեծ եղեռնի նահատակների՝ «մեր նոր և գերագույն մարտիրոսության»10։
 Այդ  գերագույն  մարտիրոսության  կազմակերպիչներին  և  իրագործողներին  թուրքական  նոր  կառավա1 Մուրադյան Ս., էջ 86։
 2 Նույն տեղում, էջ 87։
 3 Նույն տեղում, էջ 94։
 4 Երվանդ Օտեան, Անիծեալ տարիներ, Երևան, 2004, էջ 39։
 5 Նույն տեղում, էջ 59։
 6 Նույն տեղում, էջ 60։
 7 Մուրադյան Ս., էջ 94։
 8 Նույն տեղում, էջ 95։
 9 Մանուկյան Մ., Երվանդ Օտյան, Երևան, 1965, էջ 301։
 10 Նույն տեղում, էջ 305։
 րությունը  1918  թ.  նոյեմբերի  11-ին  իբրև  թե  որոշեց  դատի  տալ։
   Նույն  թվականի  հուլիսի  5-ին  հաստատվեց  դատավճիռը։
   Բայց  մեղավորներից  շատերը  բացակայում  էին,  նախապես  հեռացել  էին՝թաքնվել հուսալի ապաստաններում։
  Միայն  հեռակա կարգով մահվան դատապարտվեցին մեծագույնոճրագործներից  ներքին  գործերի  նախարար  Թալեաթը,  ռազմական  նախարար  Էնվերը,  ծովայիննախարար Ջեմալը և այլք։
  Սակայն դատվածների թվում չկար Դեր-Զորի հայկական սպանդն իրականացնող  դահիճ  Սալիհ  Զեքին  և  ոչ  միայն  նա։
   «Բայց  փախչողներուն  ու  մնացողներուն  մեջ  ի՞նչ  եղավԶաքին,  ու՞ր  մնաց  Զաքին,  այդ  մեծ  ոճրագործներուն  ամենուն  զարհուրելին…1»,-  գրում  է  Օտյանը։
 Սալիհ Զեքին, ով հայ սպանելը սխրանք էր համարում, ասում էր, թե «տաս հազարը (հայը) ինչ է, ինքընամուս ունի, մի քիչ վերև բարձրացիր»2։
  Այս վկայությունը հենց դատավարության նյութերի մեջ է եղել,բայց այդ խոսքերի հեղինակը չի պատժվել։
  Հայ ժողովուրդն այդ անարդարության փորձն արդեն ուներ՝1909  թ.  Ադանայի  ջարդի  համար  ոչ  մի  թուրք  պաշտոնյա  պատասխանատվության  չենթարկվեց։
   Այդջարդից  հետո  Օտյանը  «Մարդախոշոշ  թաքթիք»  պամֆլետում  զայրութով  գրում  էր,  թե  «այս  մարդախոշոշները,  որոնց  ձեռվըները  դեռ  արյունով  ներկած  կը  մնան,  անարատության  վկայական  մը  ուզելուչափ  աներեսություն  ունեցան…մարդախոշոշները  կը  պոռան  այնուամենայնիվ,  անարա՜տ  ենք,  անարա՜տ»3։
  Հարյուր տարի է անցել, թուրքերը շարունակում են գոռալ, թե անարատ են, մեղավոր չեն, անպատիժ մնացած հանցագործության հեղինակները են անարատության վկայական պահանջում։
  1924թ. հոկտեմբերին Ազգերի լիգայի՝ Ժնևում տեղի ունեցած հինգերորդ համաժողովի մասին գրած իր հոդվածում Օտյանը գրում է. «Գեղեցիկ  ճառեր շատ խոսվեցան հոն և ասկե ետքն  ալ պիտի խոսվին անշուշտ»4,  բայց  «ամենուն  կողմե  ընդունված  այդ  գեղեցիկ  բանաձևը  պզտիկ  պակասություն  մըունի…բոլորովին  օդային  է»5։
   Այս  խոսքերը  կարող  են  վերաբերել  բոլոր  խաղաղարար  կոնվենցիաներին,  Հայոց  ցեղասպանությունը  դատապարտող  բոլոր  փաստաթղթերին,  որոնք  գրված  են  պերճախոսու գեղեցիկ բառերով, դատապարտում են անարդարությունն ու սպանությունը, խաղաղության և մարդասիրության սրտառուչ կոչեր են անում, բայց «օդային են», մնում են թղթի վրա։
 Հայ  ժողովրդի  պատմության  ամենաաղետալի  դեպքերին  նվիրված  ևս  մեկ  ստեղծագործությունունի Օտյանը՝ «Թիվ 17 խաֆիեն» քառահատոր վեպը։
  Այն առաջին և ամենածավալուն վեպն է՝ գրվածՀայոց  Մեծ  եղեռնի  թեմայով,  ընդգրկում  է  1913-1916  թթ.  գլխավորապես  իրական-պատմական  դեպքերը։
   Այս  վեպում  Օտյանն  առաջինը  հայ  գրականության  մեջ  «բացահայտում  է  թուրքական  պետության  իրական  դեմքը,  երիտթուրքերի  հայակործան  քաղաքականության,  ծայրահեղ  ազգայնամոլության, դավադիր և նախահարձակ ագրեսորի իրական էությունը, հայերի ցեղասպանության՝ պետականորեն  գաղտնի  կազմակերպման  և  իրագործման  քաղաքական,  կրոնական,  ազգայնամոլական  ուհոգեբանական  շարժառիթները»6։
   Ընդ  որում,  վեպում  Եղեռնի  պատկերները  և  մնացած  դեպքերըներկայացված են ընդհանրացված, տարագրության պատկերներում Օտյանը ոչ մի տեղ չի նկարագրելսպանություն,  ջարդ  ու  կոտորած։
   Ա.  Մակարյանի  կարծիքով՝  դրա  պատճառը  «մի  կողմից  գեղարվեստական մեծ տակտն է, մյուս կողմից՝ այն, որ Օտյանը սուբյեկտիվորեն անկարող էր նորից վերարտադրել այն զարհուրանքն ու սարսափները, որ կրել էր ողջ աքսորի ընթացքում»7։
 Ըստ  Ս.  Մուրադյանի՝  վեպում  Օտյանի  գլխավոր  խնդիրներից  մեկը  «երիտթուրքերի  կեղծ  ժողովրդավարության  քննադատումը,  իթթիհատական  պետության  մասին  տարածված  պաշտոնականպատկերացումների փշրումն ու պատմական ճշմարտության վերհանումն է»8։
 Պոլսի այն ժամանակվա միջավայրը, Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակը և հատկապես՝ պատերազմի  ժամանակը  խիստ  նպաստում  էին  լրտեսական  գործունեությանը  և  «լրտեսները,  մանավանդ՝հայ լրտեսները չարիքը կրկնակի ու եռակի էին դարձնում»9։
  Այդ շրջանն Օտյանն անվանում է «լրտեսների  ոսկեդար»,  Պոլիսը  վխտում  էր  հայ  լրտեսներով,  նրանք  մեծ  ծառայություններ  էին  մատուցումիթթիհատին,  նրա  «աչքերն  ու  ականջներն  էին»։
   Թուրքական  քաղաքականության  այս  շրջանի  նկարագրությունը  թերի  կլիներ,  եթե  Օտյանն  իրականության  այս  կողմին  չանդրադառնար։
   «Թիվ  17խաֆիեն»  վեպը  Հակոբ  Սիրունու  խոսքով՝  «ազգային  կյանքե  քաղված  է  և  հանդես  է  բերում  բազմաթիվ իրական անձնավորությունների՝ թափանցիկ ծածկանուններու տակ, կամ իրենց իսկական անուն1 Մանուկյան Մ., էջ 307։
 2 Նույն տեղում, էջ 308։
 3 Էլոյան Ռ., Երվանդ Օտյանի քաղաքական երգիծանքը, Երևան, 1999, էջ 100։
 4 Մանուկյան Մ., էջ 314։
 5 Նույն տեղում, էջ 315։
 6 Մուրադյան Ս., էջ 380։
 7 Մակարյան Ա., Երվանդ Օտյան, էջ 421։
 8 Մուրադյան Ս., էջ 382։
 9 Մակարյան Ա., էջ 402։
 ներով»1  ։
   Վեպը  հենց  լրտեսներից  մեկի  թվահամարով  էլ  անվանված  է՝  «Թիվ  17  խաֆիեն»։
   Տասնյոթթվահամար կրող լրտեսն Աստիկ Մարկոսյանն է, ով իրականում գոյություն է ունեցել (իրական անունը՝Ասատուր  Մաթևոսյան)։
   Վեպում  գործում  են  ուրիշ  հայ  մատնիչներ  ևս՝  Արթին  Մկրտիչյան,  ԱրշավիրՍահակյան  (Արթուր  Եսայան),  Հմայակ  Արամյանց,  Գամիկ  Սիրունյան  և  այլ  իրական  անձինք2։
 «Դժբախտաբար,- գրում է Ս. Մուրադյանը,- «Թիվ 17 խաֆիեն» վեպում կերպավորված հայ լրտեսներըԵրվանդ  Օտյանի  հնարածը  կամ  երևակայության  արդյունքը  չէին,  այլ  ցավալի  իրողությունն  էր,մարդիկ,  որոնց  անձամբ  ճանաչել  է  նա,  և  որոնց  մասին  ժամանակի  մամուլում  կան  արժանահավատայլ  տեղեկություններ»3։
   Վեպի  նախաբանում  Օտյանը  գրում  է  1914  թ.  սկզբներին  «ազգային  շրջանակի»  մեջ  առաջացած  հուզումի  մասին,  դրա  պատճառը  թուրքական  ներքին  գործերի  նախարարությանը  Հայոց  պատրիարքարանի  գաղտնիքների  հայտնի  դառնալն  էր։
   Ազգային  ժողովում  այդ  հարցըքննվել  էր,  «բայց  կարելի  չեղավ  երևան  հանել  այն  լրտեսը,  որուն  թիվ  17  խաֆիե  անուն  տրված  էր»,«լրտեսության  կասկածը  տարածվեցավ  շատ  մեծ  անձերուն  վրա»,  հետո  «դիպվածը  մարեցավ»՝ապրիլի 24-ին սկսվեցին ձերբակալություններ, որոնց հաջորդեց աքսորը։
  «Խորհրդավոր 17 խաֆիեին»Օտյանը  հանդիպում  է  Էրեյլիում,  որը  «բախտին  մեկ  հեգնությամբ  թուրք  կառավարութենեն  ամենենավելի  հալածվող  հայերեն  մեկը  եղավ  և  ի  վերջո  շղթաներուն  մեջ  մեռավ…»4։
   Օտյանի  կերպավորածլրտեսները Մեծ Եղեռնի շրջանում աքսորվող և ջարդվող հայերի ցանկերը կազմելու գործում ստոր դերխաղացին։
   Բայց,  ինչպես  արդարացիորեն  նշում  է  Մուրադյանը.  «…եթե  Աստիկ  Մարկոսյանը,  ԱրթինՄկրտիչյանը,  Արշավիր  Սահակյանը,  Էմին,  Աբգար  և  Սերովբե  էֆենդիները,  Արշակ  Ալլյանը,  Հիդայեթկոչված  հավատուրաց  հայը  չլինեին,  մի՞թե  թուրք  կառավարությունը  պիտի  հրաժարվեր  հայերինտեղահանելու և բնաջնջելու իր ոճրամիտ ծրագրից։
  Կամ այն ժամանակվա տասներեք հազար հայերիմեջ դժվա՞ր էր գտնել սրանց փոխարինողներ»5։
  Եսամոլությունը, հարստանալու ցանկությունը կամ էլստրկամտությունն  ու  բնազդական  վախը  թշնամուց  այս  մարդկանց  ստիպում  են  դառնալ  կամակատար։
   Վեպի  գլխավոր  հերոս  Թիվ  17  խաֆիեն՝  Աստիկ  Մարկոսյանը,  հարուստ,  բարդ  և  հակասական կերպար է։
  «Հակառակ իր բազմադիմի կարողություններուն՝ Աստիկ Մարկոսյան չէր կրցած փայլուն  դիրք  մը  ստեղծել  իրեն  համար»  և  հիմա  միակ  անելիքը  դրամ  շորթելն  էր.  «Դրամաշորթություննարվեստի  մը  բարձրության  հասցուցած  էր»6։
   Թուրքական  կառավարությունը  հենց  նրան  է  վստահում«պետության համար վտանգ ներկայացնող» հայ մտավորականների ցուցակը կազմելը։
  Այն ճակատագրական պահին, երբ վեպի անձնվեր գործիչները՝ Գրիգոր Զոհրապը, Զավեն Պատրիարքը, հեղափոխական Շավարշ Միսաքյանը և մյուսներն ամեն գնով ջանում էին չեզոքացնել հայության գլխին կախվածմահացու  վտանգը,  Աստիկը  և  մյուս  հայ  լրտեսներն  իրենց  գործունեությամբ  սարսափն  ավելի  էինսաստկացնում,  թալանում  և  խաբում  էին  առանց  այդ  էլ  ծանր  վիճակի  մեջ  գտնվող  իրենց  հայրենակիցներին։
   Անգամ  աքսորի  ճանապարհին  նրանք  շարունակում  են  իրենց  սև  գործը։
   Տարագրությանմեջ,  ջանալով  փրկել  իր  կաշին,  հպարտությամբ  խոստովանում  է,  որ  հենց  ինքն  է  Թիվ  17  խաֆիեն  ևխոստովանության  դիմաց  փրկություն  է  ակնկալում։
   Սակայն  նրա  սպասումները  չեն  արդարանում։
 Աստիկն  ստանում  է  իրեն  արժանի  պատիժ՝  սատկում  է  աքսորի  ճանապարհին  գտնվող  մի  գյուղիախոռում՝ ձեռքերը մի պարանով կապած։
 Լրտեսի զազրելի մի ուրիշ կերպար է գրաքննիչ լրտես Արթին Մկրտիչյանի կերպարը, ով «հայերինհայտնաբերելը  և  դահիճների  ձեռքը  հանձնելը  մաքրագործում  էր  անվանում  և  ուզում  էր  «արմատենչորցնել հայ հեղափոխականներուն»7։
 Լրտեսների  հակառակ  բևեռում  գործում  էին  ազնիվ  ու  շիտակ  մի  քանի  հեղափոխականներ։
 Նրանցից էր Շավարշ Միսակյանը, ով թուրքական ոստիկանության դաժան հարցաքննություններին ևնրանց  խոստացած  փրկության  առաջարկներին  տեղի  չի  տալիս,  չի  մատնում  իր  հեղափոխականընկերներին.  «Իմ  ամբողջ  ընկերներս  արդեն  մեռցուցիք,  զիս  ալ  կրնաք  մեռցնել,  կյանքն  ինծի  համարնշանակություն չունի»,- այս է նրա պատասխանը թուրք նենգ ոստիկանին8։
  Պոլսո Զավեն պատրիարքընույնպես  արդար  և  բարի  կերպար  է։
   Նա  ամեն  կերպ  ջանում  է  գաղթական  հայերին  հանել  ողորմելիկացությունից,  չի  ընկրկում  Սերովբե  էֆենդիի  և  Արթին  Մկրտիչյանի  նման  հայատյացների  առաջ։
   Այդպատճառով  էլ  նրան  աքսորում  են  Դեր-Զոր։
   Այստեղ  հատկանշական  է  այն  փաստը,  որ  հայ  կրոնավո1 Մանուկյան Մ., էջ 326։
 2 Նույն տեղում, էջ 326։
 3 Մուրադյան Ս., էջ 392։
 4 Նույն տեղում, էջ 393։
 5 Նույն տեղում, էջ 394։
 6 Նույն տեղում, էջ 396։
 7 Մակարյան Ա., էջ 411։
 8 Մուրադյան Ս., էջ 399։
 րին մահից փրկում է թուրք հազարապետ Ֆիքրի բեյը։
  Թուրքերի մեջ էլ էին դեռ մարդիկ մնացել, բոլորը չէին դարձել երիտթուրքերի քաղաքականության կույր կամակատարներ։
 Եվս  մի  հատկանշական  փաստ,  որ  առանձնացնում  է  «Թիվ  17  խաֆիեն»  վեպն  Օտյանի  մնացածստեղծագործություններից  և  ընդհանրապես՝  հայ  գրականության  մեջ  առանձնահատուկ  տեղ  տալիս,այս վեպում Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթի կերպարն է։
  Այստեղ Թալեաթը ներկայացված չէ միայն որպես երիտթուրքերի պարագլուխներից մեկը, այլ որպես կենդանի մարդկային բնավորություն։
   Նույն  կերպ  նաև  առանձնանում  է  Գրիգոր  Զոհրապի  կերպարը,  նա  էլ  որպես  հայ  գրող,հրապարակախոս,  Ազգային  ժողովի  երեսփոխան  վիպական  գործողությունների  մեջ  ներկայացված  էբոլորովին այլ գեղարվեստական միջոցներով։
 Երվանդ Օտյանի «Թիվ 17 խաֆիեն» վեպը և «Անիծյալ տարիներ» հուշագրությունը կարևոր դերունեն հայ գրականության և հայոց պատմության մեջ, որովհետև ճշգրտորեն ներկայացնում են Եղեռնիամբողջ ողբերգությունը։
 Մարինե ՍարգսյանԵՂԵՌՆԻ ՊԱՏԿԵՐԸ ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆԻ «ԹԻՎ 17 ԽԱՖԻԵՆ»ՎԵՊՈՒՄ ԵՎ «ԱՆԻԾՅԱԼ ՏԱՐԻՆԵՐ» ՀՈՒՇԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋԲանալի բառեր՝ Անիծյալ տարիներ, հուշագրություն, հայ, ցեղասպանություն,երիտթուրքեր, աքսոր, «Թիվ 17 խաֆիեն» վեպ, լրտես։

Երվանդ  Օտյանի՝  ականատեսի  աչքով  գրած  հուշերի  և  վկայությունների  հիման  վրա  հոդվածում  ներկայացված  է  19-րդ  դարավերջի  և  20-րդ  դարասկզբի  Թուրքիայի  հասարակական-քաղաքական  կյանքը,  հայ  ժողովրդի  ծանր  վիճակը,  հայոց  ցեղասպանության՝  պետականորեն  ծրագրված  լինելը,  երիտթուրքական  կառավարության  դաժանությունները։
  Ներկայացված են պատմական անձանց կերպարներ՝ Գրիգոր Զոհրապ, Թալեաթ, լրտես Ասատուր  Մաթևոսյան,  Արթին  Մկրտիչյան  և  այլք։
   Օտյանը  նրանց  ճանաչել  է  անձամբ  և  կերպավորել՝  հավաստի  և  ճշգրիտ։
