Բնական էկոհամակարգերի խաթարման ներկա պայմաններում, հասարակության կենսապայմաններն ապահովելու համար, հրատապ է պահպանել մինչ այժմ գոյություն ունեցող բնական լանդշաֆտներն ու էկոհամակարգերը և նրանց կողմից տրամադրվող էկոհամակարգային ծառայությունները:   Հետևաբար, Հայաստանի Հանրապետությունում և, մասնավորապես, հատուկ պահպանվող տարածքների համակարգում էկոհամակարգի ծառայություններ մատուցելու հարցը կարևոր է նաև այն բանի համար, որ յուրաքանչյուր բուսական և կենդանական տեսակների յուրահատկությունը պայմանավորված է ոչ միայն գենոֆոնդի միջոցով, այլ նաև իրենց դերով էկոհամակարգում:  Ներկայումս հատուկ պահպանվող տարածքները համարվում են կայունություն և էկոհամակարգեր: 92 ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Պահպանման և վերականգնման գոտիներ - տարածաշրջանային կենտրոններ, որոնց գործունեությունն ուղղված է ոչ միայն բնական ռեսուրսների պահպանմանը, այլև տեղական բնակչության բարեկեցության բարելավմանը, աղքատության նվազեցմանը և կայուն զարգացմանը:   Սա թույլ է տալիս ձևավորել շրջակա միջավայրի ընկալման էկոհամակարգի համապարփակ մոդել, որում բոլոր գործառույթներն ուղղված են գործնական խնդիրների լուծմանը և համահունչ են երկրի սոցիալ-տնտեսական պայմաններին և կարիքներին:  Հատուկ պահպանվող տարածքների համակարգում էկոհամակարգի ծառայությունների առավելությունների հայտնաբերումը կարող է էապես նպաստել վեճերի մեղմացմանը `կապված բնօգտագործման սահմանափակումների հետևանքով, բնակչության համար ստեղծելով բնական ռեսուրսներ օրինական հիմքերով:   Ավելին, հատուկ պահպանվող տարածքներում էկոհամակարգի ծառայությունների օգուտները պետք է արդարացիորեն բաշխվեն, որպեսզի նպաստեն համայնքների սոցիալական վիճակի բարելավմանը:   Մյուս կողմից, նպաստների բաշխման և փոխհատուցման մեխանիզմների ստեղծումը, ինչպես նաև ծախս-օգուտի և օգուտի համայնքների ու անհատների բացահայտումը բավականին բարդ խնդիր է, որը կարող է լուծվել միայն էկոհամակարգի ծառայությունների խորը հետազոտության միջոցով:   Էկոհամակարգերի կողմից մատուցվող ծառայությունները հիմնականում ապահովում են (սնունդ, մաքուր ջուր, մաքուր օդ, վառելիք, հումք), կարգավորող (կլիմա, բնական աղետների և համաճարակների կանխարգելում, ապաստարաններ, բնակավայրեր, էրոզիայի կանխարգելում), մշակութային (գեղագիտական, կրոնական, գիտական, սոցիալական և հոգևոր արժեքները, ավանդույթների ձևավորումը, ռեկրեացիոն ռեսուրսները) և օժանդակ (հողի ձևավորումը, ֆոտոսինթեզը, ազոտը, ածխածինը, թթվածինը, ջրի շրջանառությունը) կարևորությունը:  Էկոհամակարգի ծառայությունները տնտեսական արժեք ունեն և պետք է ինտեգրվեն երկրի ընդհանուր տնտեսական համակարգում:   Դրանց տրամադրման կամ պահպանման համար փոխհատուցման վճարները պահպանման նոր մոտեցումներ են, որոնք խրախուսում են ստեղծել լրացուցիչ ֆինանսական հոսքեր լանդշաֆտների և կենսաբազմազանության պահպանման համար:   Էկոհամակարգի ծառայությունների փոխհատուցման մեխանիզմի ձևավորումը պետք է հստակ ցույց տա էկոհամակարգի ծառայությունների տեսակը, նրանց կողմից սպառողներին հատկացված միջոցների չափը, իրավական և ինստիտուցիոնալ հիմքերը `հաշվի առնելով տեղական առանձնահատկությունները և սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը:  Հետևաբար, էկոհամակարգերի ծառայությունների երկարաժամկետ տնտեսական ռազմավարությունը պետք է ուղղված լինի էկոլոգիապես արդյունավետ, ռացիոնալ, սոցիալական արդար և տնտեսապես շահավետ խնդիրների լուծմանը:  Տեսականորեն, հատուկ պահպանվող տարածքներում էկոհամակարգի ծառայությունների պահպանման հիմնական ֆինանսական աղբյուրները բնապահպանության ոլորտում պետական ​​ծախսերն են, աղտոտող կազմակերպությունների, դոնոր կազմակերպությունների միջոցները, բնօգտագործման վճարները, հողատերերը, հովանավորները և այլն:  Էկոհամակարգի ծառայությունների դիմաց վճարումները կարող են հետագայում ստեղծել վերարտադրվող բնապահպանական ֆոնդեր `նպաստելով բնության պահպանությանը, փոխհատուցման ֆոնդերին և կանաչ տնտեսության հիմունքներին:   Նշված մոտեցումները համահունչ են նաև Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2013 թ. Ապրիլի 25-ի «Բնապահպանական ոլորտում նորարարական ֆինանսատնտեսական մեխանիզմների ստեղծման հայեցակարգը հաստատելու մասին» թիվ 16 արձանագրային որոշում:  Հայաստանում կան կենսաբազմազանության ազգային ռազմավարություն և գործողությունների ծրագրեր, ինչպես նաև կենսաբանության և էկոհամակարգերի ծառայությունների ոլորտի նախնական ոլորտային ռազմավարություններ:   Սակայն մինչ օրս նրանք չեն կարողացել դիմակայել տարբեր ոլորտների ՝ անտառտնտեսության, արոտավայրերի տնտեսության, գյուղատնտեսության, բնության պահպանության և զբոսաշրջության բախվող շահերի բխող մարտահրավերներին:   Միևնույն ժամանակ, չկա համակարգում տարբեր պետական ​​և ոչ պետական ​​դերակատարների և բնակչության խմբերի (օրինակ ՝ հովիվների և ֆերմերների) միջև:   Բացի այդ, տարբեր ոլորտների վերաբերյալ անբավարար հուսալի տվյալներ կան `պլանավորման և որոշումների կայացման գործընթացներին աջակցելու համար:  Հատուկ պահպանվող տարածքներում ձևավորված էկոհամակարգերի ծառայությունների բարդ կարևորությունը, հատկապես դրանց կենսապայմանների ապահովումը, դեռ չունի հատուկ տնտեսական գնահատական, ինչը հանգեցնում է էկոհամակարգերի խափանմանը և կենսաբազմազանության աղքատացմանը:  Ներկայումս էկոհամակարգերի ծառայությունների տնտեսական գնահատման մեթոդները հիմնականում օգտագործվում են լեռնահանքային, անտառային և ջրային ռեսուրսների, ինչպես նաև էկոտուրիզմի ոլորտներում:  Էկոտուրիզմը բնութագրվում է բնական միջավայրի վրա համեմատաբար թույլ բացասական ազդեցությամբ `հանդիսանալով շրջակա միջավայրի գիտելիքների և տեղեկատվության տարածման, լարվածության և շրջակա միջավայրի և սոցիալ-տնտեսական համակարգերի ինտեգրման խթանման արդյունավետ միջոց:  Այն միջոցների լրացուցիչ հոսք է ապահովում հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարման համար և բարձրացնում ֆինանսական կայունությունը:   Միևնույն ժամանակ, էկոտուրիզմը տեղական բնակչության համար կայուն եկամուտ ստանալու, նրանց կենսամակարդակի բարձրացման, զբաղվածության և հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարմանը մասնակցելու արդյունավետ միջոց է:  Մենք ընդունում ենք այն մոտեցումը, որ էկոհամակարգի ծառայությունները պարտադիր են, անփոխարինելի և, ցավոք, վատ հասկացված, և, որ կարևոր է, դրանք ունեն իրական արժեք:   Եվ պարզ է նաև, որ որոշ մարդիկ ստիպված են վճարել այդ ծախսերը:   Այնուամենայնիվ, վճարումները պետք է կատարվեն շուկայական մեխանիզմի միջոցով և, որ ամենակարևորն է, դրանք պետք է լինեն տնտեսապես հիմնավորված:   Խնդիրը բարդանում է նաև այն փաստով, որ շուկայի մեխանիզմները միշտ չէ, որ հիմնված են տնտեսապես:  ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Ուստի, տնտեսագիտության խնդիրն է ուրվագծել այն միասնական շրջանակները, որոնք կարող են համարժեքորեն հաշվի առնել առանձնահատկությունները:   Մասնավորապես, մենք առանձնացրել ենք. 1. Գնահատում Էկոհամակարգերի ծառայությունների գնահատման լավագույն մեթոդները պետք է շարունակեն մշակվել և դրանց արժեքը որոշվել տարբեր մակարդակներում:   Միևնույն ժամանակ, մենք չենք կարող սպասել որոշակիության և հստակության գործելուն:   Մենք պետք է շարունակենք գնահատման սահուն բարելավման գործընթացը ՝ զարգացնելով այն շրջանակները, որոնք կարող են արդյունավետ օգտագործել այդ գնահատականները:  2. Փոխկապակցում Էկոհամակարգի նշանակալից ծառայությունները ապրանքների, ապրանքների (կամ հակառակը) համատեղ արտադրությունն է, և յուրաքանչյուր ծառայության առանձնահատկությունը տատանվում է մեկ համակարգից մյուսը ՝ մեկ վայրից մյուսը:   Այնուամենայնիվ, մենք պետք է հաշվի առնենք ծառայությունների ողջ տեսականին և դրանց փոխկապակցվածության առանձնահատկությունները `կեղծ խթանների ստեղծումը կանխելու և հասարակությանը առավելագույն օգուտ բերելու համար:  3. Կշեռքների (չափերի) համակարգում Էկոհամակարգի ծառայությունների կառավարման համար տարածական և ժամանակավոր չափերը պետք է համակարգված լինեն էկոհամակարգի ծառայությունների հետ:   Այդ նպատակով նպատակահարմար է համակարգել կարճաժամկետ, միջնաժամկետ գործողությունների հետ տեղական, տարածաշրջանային և համաշխարհային հաստատությունների հետ:   Դրանց նպատակը պետք է լինի ստեղծել բոլոր հղումների տվյալների շտեմարան ՝ հաշվի առնելով բոլոր շահագրգիռ կողմերի ծախսերը, օգուտները և արդյունքները:  4. Սեփականության իրավունքները Էկոհամակարգերի ծառայությունների պատշաճ սեփականության ռեժիմի հաստատումը կարևոր է այդ ծառայությունների արդյունավետ և արդարացի վճարման տեսանկյունից:  Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով հանրային ապրանքների բնույթը և մեծ թվով էկոհամակարգային ծառայությունների եզակիությունը, մենք կարող ենք կա՛մ կիրառել գործող ընթացակարգը մասնավոր սեփականության նկատմամբ ՝ սեփականության ձևը փոխելով, կա՛մ մշակել սեփականության իրավունքի համակարգ, որը կարող է կիրառվել էկոհամակարգերի ծառայությունների վրա առանց սեփականաշնորհում   Օրինակ ՝ ընդհանուր ռեսուրսների թույլտվության կառավարման մեխանիզմի օգտագործումը դա ընդհանուր ռեսուրսների տեսանկյունից այն իրականացնելու ամենաարդյունավետ եղանակներից մեկն է:  5. Բաշխման խնդիրները costsախսերի և օգուտների վերաբաշխումը պետք է մանրակրկիտ և մանրակրկիտ քննարկվի:   Այս համակարգը պետք է նախագծված լինի այնպես, որ ներառի անապահով խավերին, քանի որ դրանք մեծապես կախված են էկոհամակարգի համատեղ ծառայություններից:   Մասնավորապես, հարուստ երկրները պետք է պաշտպանված լինեն անվճար դիմորդների խնդրից և փոխարենը վճարեն պակաս արդյունաբերական երկրներից կենսաբազմազանության և էկոլոգիապես արդյունավետ էկոհամակարգերից ստացված ծառայությունների դիմաց:  6. Կայուն ֆինանսավորում Կայունությունն ապահովելու համար կարող են ներգրավվել ներդրումներ, երբ արտադրողներին վճարում են ծառայություններ մատուցելու և ծառայություններ մատուցելը շարունակելու կամ մասնավոր հողատերերին վճարելիս:  7. Կառավարման հարմարվողականություն Հաշվի առնելով այն փաստը, որ էկոհամակարգերի ծառայություններում միշտ առկա է զգալի անորոշություն:   Դա պայմանավորված է մոնիտորինգի, ծախսերի և կառավարման ոլորտներում առկա որոշ թերություններով:   Դա բավականին դժվար է, քանի որ անընդմեջ հավաքում է անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, ինտեգրում այն ​​ուսումնասիրության և կատարելագործման համար:   Դրան հասնելու համար անհրաժեշտ է գնահատել ազդեցության ներկա մակարդակը և մշակել փորձնական կառավարման նոր համակարգեր, որոնց միջոցով հնարավոր է ավելի արդյունավետորեն քանակական գնահատել բոլոր ցուցանիշները:  8. Քաղաքականություն և կրթություն Էկոհամակարգի վճարային համակարգի ներդրումը սահմանափակող երկու հիմնական գործոններից մեկը `համակարգի գործելակերպի և քաղաքական կամքի առկայության վերաբերյալ ընդհանուր կրթությունն է:   Այս երկու սահմանափակումները հնարավոր է հաղթահարել նպատակաուղղված կրթական և տեղեկատվական միջոցառումների միջոցով ՝ հստակ տարածելով, հաջողությունների և ձախողումների տվյալները տեղեկացնելով, դրանք տրամադրելով հասարակությանը և համապատասխան պետական ​​կառույցներին:  9. Մասնակցություն Բոլոր շահագրգիռ կողմերը (տեղական, տարածաշրջանային, գլոբալ) պետք է մասնակցեն էկոհամակարգի վճարման մեխանիզմի մշակմանն ու իրականացմանը:   Շահագրգիռ կողմերի լիարժեք տեղեկացվածությունը և նրանց մասնակցությունը կնպաստեն կանոնների ճանաչման կայունությանը, որոնք որոշում են համապատասխան պատասխանատվությունը և այն կարող է արդյունավետորեն կիրառվել:  10. Քաղաքականության հետևողականություն Էկոհամակարգի ծառայությունների համակարգը առավել արդյունավետ է, երբ դրանք կազմում են քաղաքականության միջոցառումների միասնության համաձայնեցված բաղադրիչը, որը կիրառելի է համակարգի կառավարման տեսանկյունից:   Դրանք ավելի քիչ հավանական է, որ գործեն, երբ այլ քաղաքական գործիքներ հակասական խթաններ են ներկայացնում:   Օրինակ ՝ ջրի կամ էներգիայի օգտագործման սուբսիդավորումը, կամ երբ վերաբաշխումը կարգավորող օրենսդրությունը ճկուն չէ:  Այսպիսով, ներկայացվեցին էկոհամակարգի ծառայությունների կարճ, սկզբունքային մոտեցումները:   Իհարկե, կան նաև այլ լրացուցիչ սահմանումներ, ստանդարտներ, որոնք բխում են տվյալ երկրի, տարածաշրջանի էկոհամակարգային ծառայությունների առանձնահատկություններից:  , ։

Էկոհամակարգային ծառայությունների վճարման խնդիրը այսօր դարձել է խիստ արդիական, որպես էկոհամակարգի կառավարման եւ տնտեսական խթանների կարեւորագույն գործիքներից մեկը։
  Բնօգտագործման տնտեսագիտությունը փորձում է էկոհամակարգային ծառայությունները տեղավորել շուկայական մոդելի մեջ՝ հիմքում դնելով արդյունավետությունը։
  Իսկ էկոլոգիական էկոնոմիկան` հակառակը, ձգտում է ադապտացնել տնտեսագիտական ինստիտուտները էկոհամակարգային ծառայությունների ֆիզիկական բնութագրիչներին՝ առավելություն տալով էկոլոգիական կայունությանը եւ արդարացի բաշխմանը։
  Աշխատանքում փորձ է արվում ներկայացնել այս երկու մոտեցումների որոշակի սկզբունքները։
