Ընտանիքի, մոր եւ մանկան շահերի պաշտպանությունը սահմանադրական սկզբունքներից է [1, էջ 33]։
   Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 16-րդ հոդվածը սահմանում է՝ ընտանիքը, որպես հասարակության բնական եւ հիմնական բջիջ, բնակչության պահպանման եւ վերարտադրման հիմք, ինչպես նաեւ մայրությունը եւ մանկությունը պետության հատուկ պաշտպանության եւ հովանավորության ներքո են [2]։
   Սա նշանակում է, որ պետության կողմից պետք է իրականացվեն տարբեր բնույթի սոցիալ-տնտեսական միջոցառումներ մայրության խթանման, մայրերի եւ երեխաների շահերը պաշտպանելու, ընտանիքի ամրապնդման եւ ընտանեկան իրավունքների պաշտպանությունն ապահովելու համար։
   Տվյալ միջոցառումները պետք է կիրառվեն ներպետական եւ միջազգային իրավական նորմերի համադրմամբ եւ կիրառմամբ, ինչպես նաեւ ցանկալի արդյունքի հասնելուն ուղղված պետության կողմից մշակված համապատասխան ծրագրերի միջոցով։
  131ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ «Մայրություն» հասկացությունն ունի մեկնաբանությունների չափազանց լայն շրջանակ։
   Առաջին հերթին մայրությունը կնոջ հիմնական կենսաբանական գործառույթն է, որն ուղղված է մարդկային ցեղի շարունակությանը. երեխային կրելը, ծնելը եւ կերակրելը [3, էջ 58]։
   Սոցիալական իմաստով մայրությունը մայրերի եւ երեխաների ազգակցությունն է, ինչպես նաեւ նրանց հոգեհուզական կապն ու փոխհարաբերությունները [4, էջ 540]։
  Ինչպես գիտենք 18 տարին չլրացած յուրաքանչյուր անձ երեխա է համարվում, հետեւաբար, մանկություն եւ երեխա հասկացություններն անմիջականորեն փոխկապակցված հասկացություններ են։
   Հայաստանի Հանրապետությունում մայրության եւ մանկության իրավունքները սահմանվում են Սահմանադրությամբ, ընտանեկան, աշխատանքային, քրեական օրենսդրությամբ, մի շարք իրավական նորմերի միջոցով, որոնք կապված են իրավունքների տարբեր ճյուղերի հետ։
   Տվյալ դեպքում խոսքը ներպետական համապատասխան իրավական ակտերի ինչպես նաեւ միջազգային պամանագրերի դրույթների մասին է, որոնց համընդհանուր ճանաչված սկզբունքներն ու նորմերը եւս ներպետական իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասն են կազմում։
  Երեխաների իրավունքների պաշտպանության գաղափարախոսության եւ պրակտիկայի ձեւավորման համար կարեւոր ռազմավարական նշանակություն ունի «Երեխայի իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքը (1996)։
   Մանկության եւ մայրության պաշտպանության համար լրացուցիչ երաշխիքներ սահմանելու նպատակով ընդունվել է «Մարդու վերարտադրողական առողջության եւ վերարտադրողական իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքը (2002), որը սահմանում է հղի կանանց համար անվտանգ մայրությունն ապահովող լայն իրավունքներ։
   Այդ խնդիրների իրականացումը երաշխավորելու նպատակով Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը 1991թ.-ին ընդունել է Կանանց, մայրության, մանկության պաշտպանության եւ ընտանիքի ամրապնդման առաջնահերթ միջոցառումների մասին որոշումը, որը նախատեսում է մանկահասակ երեխաներ ունեցող կանանց համար աշխատանքային իրավունքների լրացուցիչ երաշխիքներ։
  20-րդ դարի սկզբից ի վեր մշակվել եւ ընդունվել են մայրության եւ մանկության պաշտպանության վերաբերյալ ավելի քան երեսուն միջազգային իրավական ակտեր (կոնվենցիաներ, միջազգային կազմա132ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կերպությունների առաջարկություններ, երկկողմ միջպետական համաձայնագրեր)։
   Դրանց թվում են օրինակ «Երեխայի իրավունքների մասին» կոնվենցիան (1869), «Երեխայի իրավունքների եւ սոցիալական պաշտպանության մասին» աֆրիկյան կոնվենցիան (1990), «Երեխաների իրավունքների իրականացման մասին» եվրոպական կոնվենցիան (1996) [5,էջ 352]։
   Հետաքրքիր փաստ է այն, որ 19-20-րդ դարերի վերջում Եվրոպական մի շարք երկրներում արդեն իսկ գոյություն ունեին մայրերի եւ երեխաների պաշտպանության պետական ծրագրեր, օրինակ՝ մայրության ապահովագրությունը, որը նպատակ ուներ ապահովել հղիների եւ նորածին երեխայի գոյության պայմանները։
  1952թ. Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության կողմից ընդունվել է «Մայրության պաշտպանության մասին» կոնվենցիան։
   Կազմակերպության գլխավոր խորհրդաժողովի 88-րդ նստաշրջանը զարգացնելով կոնվենցիայի դրույթները, ընդունել է հանձնարարականներ, որոնք հղիության պաշտպանությունը հռչակում են պետության եւ հասարակության համատեղ պարտականություն։
   Կոնվենցիան պարտավորեցնում է պետություններին ձեռնարկել բոլոր միջոցները, որպեսզի հղի եւ կրծքով կերակրող կանայք չկատարեն այնպիսի աշխատանք, որը կարող է վնաս պատճառել մոր եւ մանկան առողջությանը։
  Քանի որ երեխաները բնակչության ամենախոցելի խումբն են, նրանց իրավունքները ապահովելու համար պահանջվում է լրացուցիչ ինքնուրույն մեխանիզմներ։
   Տվյալ պարագայում անհրաժեշտություն է առաջանում՝ երեխաների իրավունքների պաշտպանության հատուկ պետական հիմնարկի ներդրման անհրաժեշտության մասին։
   Ասվածը հիմնավորելու համար մեջբերենք հետեւյալ օրինակը. Ռուսաստանի Դաշնությունը սատարել է Դաշնային ժողովի Պետական դումայի մի շարք պատգամավորների եւ իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպությունների առաջարկությանը՝ հիմնել Ռուսաստանում երեխայի իրավունքների հանձնակատարի ինստիտուտը։
   Ինչպես ցույց են տալիս Ֆեդերացիայի մի քանի բաղադրիչ սուբյեկտների միջազգային փորձը եւ պրակտիկան, երեխայի իրավունքների հանձնակատարը կարեւոր եւ հեռանկարային դեր է խաղում անչափահասների իրավունքների պաշտպանության գործում [6]։
  Տվյալ դեպքում երեխայի իրավունքների հանձնակատարի գործունեության շրջանակները պետք է ներառեն պետական եւ տեղական ինք133ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նակառավարման մարմինների, ինչպես նաեւ այլ մարմինների համագործակցությունը, որոնք ուղղված են երեխայի անձնական իրավունքների պաշտպանությանը, խախտված իրավունքի վերականգնմանը ու դրանց խախտման համար պատասխանատվությանը, ներառյալ երեխաների զբաղվածության, նրանց բժշկական խնամքի, կրթության, անօթեւանության, հաշմանդամության եւ մի շարք այլ խնդիրների լուծմանը։
  Կատարված առաջարկությունների հիման վրա՝ նախատեսվել է, որ հանձնակատարի գործունեությունը պետք է հստակ կարգավորվի կոնկրետ օրենքով, որը հստակորեն կսահմանի նրա լիազորությունները մայրերի, երեխաների եւ ընտանիքի իրավունքների համապարփակ պաշտպանության գործում։
   Այսինքն՝ անհրաժեշտ է մշակել մայրության, մանկության եւ ընտանիքի պաշտպանության հայեցակարգ, որի հիման վրա պետք է ընդունվի համապարփակ կարգավորող ակտ՝ «Մայրության, մանկության եւ ընտանիքի պաշտպանության մասին» դաշնային օրենքը, որը բացատրում է մայրության, մանկության եւ ընտանիքի իրավունքների պաշտպանության առանձնահատկությունները, ամրագրելով մշակված մեխանիզմը։
  Կարծում ենք, որ վերոնշյալ ինստիտուտի ներդրումը Հայաստանի Հանրապետությունում եւս կապահովվի մայրության եւ մանկության իրավունքների, ազատությունների եւ օրինական շահերի պաշտպանության արդյունավետ, ամբողջական եւ առաջադեմ համակարգի գոյությունը։
   Մայրության եւ մանկության իրավունքների պաշտպանության արդյունավետությունը կախված է տվյալ պետության այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են սոցիալական, տնտեսական, իրավական երաշխիքներն ու դրանց զարգացվածության մակարդակը։
   Վերոնշյալ երաշխիքների վերաբերյալ վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրման եւ վերլուծության արդյունքները փաստում են խնդրո առարկա ոլորտում եվրոպական երկրների առաջադիմությունը, որոնցից կարելի է առանձնացնել Ավստրիան, Հունգարիան, Գերմանիան, Լատվիան Նորվեգիան եւ Շվեդիան։
   Նվազ ցուցանիշների թվով առանձնանում են Անդորրան, Հունաստանը, Իսպանիան, Մալթան, Մոնակոն, Սան Մարինոն եւ Նիդեռլանդները։
   Հղիության եւ ծննդաբերության վճարովի երկարատեւ արձակուրդներ տրամադրվում են միայն Ավստրիայում, Բելառուսում, Հունգարիայում, Լեհաստանում, Սլովակիայում, Չեխիայում եւ Շվեդիայում։
   Սակայն շեշտենք, որ այն նահանգներում, որտեղ տրա134ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մադրվում են երեխաների խնամքի համար բարձր նպաստներ արձակուրդն ավելի կարճատեւ է։
  Չնայած որ Հայաստանում եւս մայրության եւ մանկության պաշտպանությունն իրականացվում է միջազգային չափանիշներին համապատասխան, սակայն սոցիալական պաշտպանության առումով այն միանշանակ բավականին զիջում է եվրոպական երկրներին։
   Սոցիալական երաշխիքներից զատ կարեւորվում են նաեւ իրավական եւ բարոյահոգեբանական երաշխիքները։
  Մասնավորապես Բելառուսի Հանրապետության Մինսկի քաղաքային գործադիր կոմիտեն իր պաշտոնական էջում հրապարակել է նյութ, որը պատրաստել է Բելառուսի Հանրապետության Նախագահին առընթեր կառավարման ակադեմիան՝ Առողջապահության նախարարությունից, Կրթության նախարարությունից, Բելառուսի Հանրապետության աշխատանքի եւ սոցիալական պաշտպանության նախարարությունից ստացված տեղեկատվության հիման վրա։
   Մասնավորապես, այնտեղ նշվում է, որ երկրի հիմնական օրենքի համաձայն (Բելառուսի Հանրապետության Սահմանադրության 32-րդ հոդված)՝ ամուսնությունը, ընտանիքը, մայրությունը, հայրությունը եւ մանկությունը պաշտպանված են պետության կողմից։
   Հոդվածում վիճակագրական տվյալներ են ներկայացվում մայրության եւ մանկության իրավունքների պաշտպանությունը բժշկական օգնությամբ երաշխավորված լինելու մասին։
   Օրինակ՝ վերջին տարիներին արձանագրվել է առանց բարդությունների ծնունդների թվի կայունացում։
  2018-ին նորմալ ծնունդների մասնաբաժինը կազմել է ավելի քան 42% (2017-ին՝ ավելի քան 41%)։
   ԿՀՎ-ի փաստերի համաշխարհային գրքի (CIA World Factbook) տվյալների համաձայն՝ 2018 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Բելառուսն ունի աշխարհի մայրական մահացության ամենացածր ցուցանիշներից մեկը՝ Լեհաստանի, Իսլանդիայի, Հունաստանի, Ֆինլանդիայի, Շվեդիայի, Ավստրիայի, Չեխիայի, Քուվեյթի, Իտալիայի հետ միասին։
   Նաեւ երկիրը դրական տեղաշարժ ունի ըստ ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամի (ՅՈՒՆԻՍԵՖ), Բելառուսի Հանրապետությունը նորածնային մահացության ամենացածր ցուցանիշ ունեցող երկրների դասակարգման ցուցակում զբաղեցնում է 8-րդ տեղը [7]։
  Համեմատություն անցկացնելով armstat.am-ի կողմից հրապարակված տվյալների հետ՝ 2016թ. հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին, հանրապետությունում արձանագրվել է 0-4 տարեկան երեխաների 135ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մահվան 411 դեպք, որի կառուցվածքում մինչեւ 1 տարեկան երեխաների մահացության դեպքերը կազմել են 86.6%։
   Հղիության հետ կապված բարդություններից, ծննդյան եւ հետծննդյան ժամանակահատվածում, 2016թ. հունվար-դեկտեմբերին գրանցվել է մայրական մահացության 12 դեպք, այդ թվում մեկը՝ ժամկետի բացթողումով, իսկ մայրական մահացության գործակիցը 2016թ. հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին 100 000 կենդանի ծնվածի հաշվով, կազմել է 27.1 միավոր։
   Ակնհայտ է, որ ցուցանիշների նմանատիպ աճը վկայում է ոլորտում առկա խնդրի մասին, հետեւաբար, սահմանադրաիրավական երաշխիքների կիրառությունը մայրության եւ մանկության իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված՝ ունի լուրջ օրենսդրական վերահսկողության կարիք[8]։
  Թեման բազմակողմանի ուսումնասիրության համար հարկ ենք համարում անդրադառնալ նաեւ Eurostat-ի հրապարկած տվյալներին եւս, որոնք վերաբերում են մայրերի զբաղվածության մակարդակին եվրոպական երկրներում։
   Մայրերի զբաղվածության մակարդակը ամենացածրն է Չեխիայում 61,5 տոկոս, իսկ Իսլանդիայում ամենաբարձր ցուցանիշը՝ 84,8 տոկոս, Ֆրանսիան՝ միջինում՝ 72,8 տոկոս։
   Կես դրույքը շատ երկրներում տարածված ռազմավարություն է աշխատանքային եւ ընտանեկան հարաբերությունները հավասարակշռելու համար, ինչը ցավոք մեր երկրում՝ հատկապես մարզերում, հազվադեպ երեւույթ է։
  Ժամանակավոր զբաղվածության մակարդակները զգալիորեն տարբերվում են երեք երկրներում. Իսլանդիայում 24.1%, Ֆրանսիայում՝ 13.3% եւ Չեխիայում՝ ընդամենը 3.9%, ինչը ենթադրում է, որ Չեխիայի համար կես դրույքով ձեւը բավականին անսովոր է։
  Այլ կերպ ասած, Չեխիայում աշխատող կանանց մեծ մասը շարունակում է աշխատել ամբողջ ժամանակով, նույնիսկ եթե նրանք երեխաներ ունենան։
   Եվ նրանց թիվը անընդհատ աճում է՝ 2007-ին 4 տարեկանից փոքր երեխաներ ունեցող մայրերի 24 տոկոսը աշխատել է կես դրույքով։
   Բոլոր երեք երկրներում կանանց թիվը գերազանցում է կես դրույքով աշխատող տղամարդկանց թվին, ինչը բոլոր երեքի ամենաբարձր մակարդակն է՝ Ֆրանսիան (79.8), որին հաջորդում են Իսլանդիան (72.6) եւ Չեխիան (68,7) [9]։
  Հետաքրքիր է նշել, որ Չեխիայում երեխայի խնամակալները հստակ նշվում են որպես մայրության նպաստ ստացողներ։
   Այս կատեգորիայում կարող են ներառվել տղամարդիկ [10, էջ 29]։
  136ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Երեխաների իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ հետաքրքիր իրավադրույթ է ամրագրված Լեհաստանի Սահմանադրության 72-րդ հոդվածում, որտեղ նշվում է, որ Լեհաստանի Հանրապետության յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի պետական մարմիններից պահանջելու երեխայի պաշտպանությունը բռնությունից, դաժանությունից եւ շահագործումից [11]։
  Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապետությունում ձեւավորվել է մայրության եւ մանկության սահմանադրաիրավական երաշխիքների պաշտպանության օրենսդրական դաշտ, սակայն այնուամենայնիվ, ներկայումս մանկության եւ մայրության իրավունքների պաշտպանության ոլորտում իրավիճակը դեռեւս պատշաճ մակարդակի վրա չէ, հետեւաբար, այս ոլորտում օրենսդրական կարգավորման ամրապնդման անհրաժեշտությունը միանգամայն ակնհայտ է։
   Գործնականում, պետության կողմից պետք է շարունակվեն նոր իրավանորմերի մեխանիզմների ու ծրագրերի ստեղծումը, որոնք առավել լիարժեքորեն կնպաստեն մայրության եւ մանկության իրավունքների արդյունավետ պաշտպանությունը։
   Տվյալ ոլորտում բարենպաստ պայմաններ ապահովելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ժամանակակից հասարակության մեջ առկա մոր եւ երեխայի շահերի պաշտպանության խնդիրները, առաջարկել արդյունավետ առաջարկություններ ու լուծումներ դրանց հաղթահարման համար։
   Միեւնույն ժամանակ, այդ միջոցառումների իրականացման համար, կարեւոր է ոչ միայն եվրոպական կամ արտասահմանյան երկրների փորձին հետեւելը, այլ նաեւ երկրի ներքին ռեսուրսներին համապատասխան ներպետական օրենսդրության հետագա մշակումն ու կատարելագործումը։
  Նկատեցինք նաեւ, բժշկական օգնության տեսանկյունից եւս, մայրության ու մանկության պաշտպանության ինստիտուտը մեր երկրում ունի հիմնախնդիր, քանի որ գնալով ավելանում են մահացությունների ցուցանիշները մայրերի եւ նորածինների շրջանում։
   Կարեւոր է նաեւ ուշադրություն դարձնել մայրերի աշխատանքային ներգրավվածությանը։
  Հենց այս ամենն էլ կազմում է պետության սահմանադրաիրավական երաշխիքների ամբողջությունն՝ իր մեջ ներառելով պետության եւ հասարակության համար բնութագրող տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական, բարոյահոգեբանական հարաբերությունների համակարգը, արտահայտելով հասարակության էությունն ու հիմնական հատկանիշները։

Ընտանիքը, մայրությունը, եւ մանկությունը քաղաքացիական հասարակության ձեւավորման կարեւոր օղակներից են, իսկ դրանց պաշտպանությունը ցանկացած ժամանակակից պետության առաջնահերթ խնդիրներից է։
  Ընտանեկան իրավունքների պաշտպանության հետ սերտորեն առնչվում է նաեւ մայրության եւ մանկության պաշտպանությունը։
  Եվ իսկապես, ժողովրդավարական եւ իրավական պետության կարեւորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, թե որքանով են արդյունավետորեն պաշտպանվում ընտանեկան, մայրության եւ մանկության իրավունքները տվյալ պետության մեջ եւ թե ինչպիսի սահմանադրաիրավական երաշխիքներ ու զարգացման մեխանիզմներ են նախատեսված դրանց իրականացման համար։
