Գիտ. ղեկ.՝ ՀՀ ԳԱԱ թղթ. անդամ, տ.գ.դ., պրոֆ. Գ. ՂարիբյանԼեռնահանքային  արդյունաբերությունը  մի  շարք  զարգացած  ու  զարգացող երկրների տնտեսության կարևորագույն ոլորտներից է։
  Այն կարևորնշանակություն ունի ինչպես ՀՀ տնտեսության՝ որպես մեկ ամբողջություն,այնպես էլ նրա առանձին մարզերի համար։
  ՀՀ լեռնահանքային արդյունաբերությունը ստեղծում է աշխատատեղեր, պետության համար ապահովումէ  եկամուտներ՝  հարկերի  տեսքով,  իր  ներդրումն  է  ունենում  համախառններքին  արդյունքում  (ՀՆԱ),  ինչպես  նաև  իր  ուրույն  դերն  ունի  արտահանման ծավալում։
  Այնուհանդերձ, լեռնահանքային արդյունաբերության դերըչի  սահմանափակվում  միայն  վերը  նշված  ուղղակի  ազդեցության  գործոններով։
   Այսպես,  լեռնահանքային  արդյունաբերության  ոլորտի  ձեռնարկությունները  իրենց  գործունեության  համար  անհրաժեշտ  միջոցներ  են  ձեռքբերում  մատակարարներից,  մատակարարները  իրենց  հերթին  գնում  ենապրանքներ  այլ  ընկերություններից։
   Մատակարար  ընկերություններն  էլիրենց հերթին հարկեր են վճարում պետությանը, ստեղծում են աշխատատեղեր,  ավելացված  արժեք  և  արտադրանք։
   Բացի  այդ  լեռնահանքայինարդյունաբերության  ոլորտի  աշխատողները  իրենց  աշխատավարձի  միմասը  ծախսում  են  տեղական  արտադրության  ապրանքներ  և  ծառայություններ ձեռք բերելու վրա։
 Այսպիսով,  լեռնահանքային  արդյունաբերության  ազդեցությունը  հայրենական  տնտեսության  վրա  ներառում  է  ուղղակի  ազդեցություն  գումարած  լեռնահանքային  արդյունաբերությանը  մատակարարող  արդյունաբերությունների  տնտեսական  գործունեության  հետևանքով  առաջ  եկողտնտեսական ազդեցություն։
 Լեռնահանքային արդյունաբերություն տնտեսական ազդեցության քանակական  գնահատման  համար  օգտագործվում  է,  այսպես  կոչված,IMPLAN մեթոդաբանությունը, որը հիմնված է input-output մոդելի վրա։
  Այսմոտեցման  հիմնական  տրամաբանությունն  այն  է,  որ  տնտեսության  մեկճյուղում ցանկացած փոփոխություն շղթայական ազդեցություն է ունենումամբողջ  տնտեսության  վրա։
   Այսպես,  ապրանքների  և  ծառայություններիսպառման  ծավալների  ավելացումը  հանգեցնում  է  արտադրության  ծավալների  ավելացման,  որն  էլ  իր  հերթին  հանգեցնում  է  մատակարար  ձեռնարկությունների արտադրության ծավալների ավելացման։
 Ընդհանուր  առմամբ,  լեռնահանքային  արդյունաբերության  տնտեսական ազդեցությունը գնահատվում է 3 մակարդակներում՝ ուղղակի, անուղղակի և խթանող (iduced)1.-  Ուղղակի ազդեցությունն առաջանում է տվյալ ոլորտի ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության հետևանքով։
  Լեռնահանքային արդյունաբերության  համար  սա  նշանակում  է  ոլորտի  ուղղակի  ազդեցությունըտնտեսությունում,  ինչպես  օրինակ,  այս  ոլորտի  ձեռնարկությունների  արտադրության ծավալները, աշխատողները և այլն, ներառյալ արտադրանքիտեղափոխման հետևանքով առաջացած տնտեսական գործունեությունը։
 -  Անուղղակի  ազդեցությունն  առաջանում  է  լեռնահանքային  արդյունաբերության մատակարար ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեությանհետևանքով։
 -  Խթանող  ազդեցությունն  առաջանում  է  լեռնահանքային  արդյունաբերության ոլորտի և մատակարար ձեռնարկությունների աշխատողների աշխատավարձերի փոփոխման հետևանքով։
  Օրինակ, այս ոլորտների աշխատողները,  որպես  աշխատավարձերի  բարձրացման  հետևանք,  կարող  են  ավելացնել իրենց ծախսերը ռեստորաններում և խանութներում։
  Այս փոփոխությունները  ազդում  են  հարակից  ձեռնարկությունների  գործունեությանվրա2։
 Ուղղակի,  անուղղակի  և  խթանող  տնտեսական  ազդեցության  գնահատման  համար  օգտագործվում  են,  այսպես  կոչված,  input-output  մուլտիպլիկատորները։
   Առավել  հաճախ  օգտագործվողներն  են  արտադրությանծավալը, ՀՆԱ-ն, աշխատողների քանակը և հարկերը3։
 Ստորև ներկայացվում է այս միջոցներից յուրաքանչյուրը.  Արտադրանք՝ ներկայացվում է՝ որպես լեռնահանքային արդյունաբերությանոլորտի ձեռնարկությունների ամբողջ գործունեության արդյունք (հասույթ)։
   ՀՆԱ՝  ավելացված  արժեքն  է  տնտեսությանը  արդյունաբերության  կողմից։
 Հարկ է նշել, որ սա պետք է տարբերել արտադրության արդյունքից, քանի որայդ  արդյունքը  ստանալու  համար  լեռնահանքային  արդյունաբերությունըձեռք  է  բերում  արտադրության  միջոցներ,  որը  արդեն  ներառվում  է  մատակարար ընկերությունների ավելացված արժեքում։
   Աշխատանք՝  աշխատողների  քանակն  է՝  որպես  լեռնահանքային  արդյունաբերության արտադրության հետևանք։
   Հարկեր՝ լեռնահանքային արդյունաբերության գործունեության շնորհիվ պետության ստացած հարկային եկամուտներն են։
 Հարկ  ենք  համարում  համառոտակի  ներկայացնել  input-output  մոդելիհիմնական  մեթոդաբանությունը,  որի  հիման  վրա  գնահատվելու  է  լեռնահանքային արդյունաբերության տնտեսական ազդեցությունը4։
 1 Mining Accosiation of British Columbia, Economic Impact Analysis, October 2011, էջ 112 Mclntosh C., The Regional Economy, p 15։
 4  Մեթոդաբանությունը  ներկայացնելու  համար  օգտագործվել  են՝  Miller  R.,  Blair  E.,  InputOutput Analysis։
  Foundations and Extensions, Cambridge University, 2009,  Pyatt G. and RoundJ., Social Accounting Matrices։
  A Basis for Planning, Washington, 1985.Նախ և առաջ, input-output մոդելը ստեղծված է՝ նկատի ունենալով որոշակի տնտեսական տարածք՝ մարզ, երկիր և այլն։
  Տնտեսությունը բաժանվում է արտադրական տարբեր սեգմենտների։
  Տնտեսության յուրաքանչյուրճյուղ հանդես է գալիս որպես միաժամանակ գնորդ և վաճառող. այլ կերպասած՝  տնտեսության  յուրաքանչյուր  ճյուղ  ներգրավում  է  արտադրությանհամար անհրաժեշտ միջոցներ, որը այլ ճյուղի համար հանդիսանում է արտադրանք։
  Տնտեսության ճյուղերի միջև արտադրության առք ու վաճառքիգործառնությունները կարելի է գրանցել կա՛մ, ֆիզիկական կա՛մ, դրամայինարտահայտությամբ։
  Սակայն, ելնելով նպատակահարմարությունից՝ սովորաբար օգտագործվում է դրամային արտահայտությունը։
 Input-output  մոդելի  կարևոր  բաղկացուցիչներից  է  տնտեսության  զույգճյուղերի  միջև  տնտեսական  գործառնությունների  ծավալը,  որը  կնշանակենք zij, j-րդ սեկտորի արտադրության միջոցների նկատմամբ պահանջարկը i-րդ սեկտորի արտադրանքի նկատմամբ  միևնույն ժամանակահատվածում։
   Մյուս  կողմից,  յուրաքանչյուր  երկրում  կան  միավորներ,  օրինակ՝տնային  տնտեսություններ,  կառավարություն  և  այլն,  ովքեր  ստեղծում  ենվերջնական  պահանջարկ  տնտեսության  ճյուղերի  արտադրանքի  նկատմամբ։
 Ենթադրենք, տնտեսությունը բաղկացած է n սեկտորներից։
  Xi-ով նշանակենք i-րդ սեկտորի ընդհանուր արտադրության ծավալը և fi-ով i-րդ սեկտորի արտադրանքի վերջնական պահանջարկը, ապա կարող ենք գրել հետևյալ հավասարումը.այսինքն՝  յուրաքանչյուր  ճյուղի  արտադրության  ծավալը  կախված  է  այլճյուղերի  պահանջարկից՝  տվյալ  ճյուղի  արտադրանքի  նկատմամբ,  որոնքօգտագործվում  են՝  որպես  արտադրության  միջոցներ  և  վերջնական  պահանջարկից։
 Նույն տրամաբանությամբ կարելի է գրել տնտեսության բոլոր ճյուղերիարտադրության ծավալի հավասարումները.այստեղից  կարող  ենք  գրել,  որ  X  =  Zi  +  F  (3),  որտեղ  Z-ը  ներկայացնում  էմիջարդյունաբերական  գործառնությունները։
   Արտադրանքի  միջարդյունաբերական  տեղաշարժը  կարելի  է  ներկայացնել  աղյուսակի  միջոցով,  որըկոչվում  է  արտադրանքի  միջարդյունաբերական  տեղաշարժի  input-outputաղյուսակ։
 Աղյուսակ 1. Արտադրանքի միջարդյունաբերական տեղաշարժի input-output աղյուսակ.Գնող ճյուղերՎաճառողճյուղերԱյս  բոլոր  արտադրության  միջոցները  (z1j,…  zij,…,  znj)  կազմում  են  ավելացված արժեք (value added) j-րդ սեկտորում։
  Բացի այդ, հասկանալի է, որj-րդ սեկտորի կողմից որպես արտադրության միջոցներ՝ օգտագործվում եննաև ներմուծված ապրանքներ։
  Ասվածը հատկապես ճշմարիտ է ՀՀ լեռնահանքային  արդյունաբերության  պարագայում,  որտեղ  գործող  ձեռնարկություններն արտադրության համար անհրաժեշտ միջոցների մեծ մասը ներմուծում  են։
   Այսպես,  օրինակ՝  Կապանի  կոմբինատը  տեղական  մատակարարներից միջոցներ ձեռք բերելու համար 2014 թ. իր կապիտալ ծախսերիմիայն  25%-ն  է  ծախսել,  իսկ  գործառնական  ծախսերի`  38%-ը1։
   Աղյուսակում  յուրաքանչյուր  սյուն  ցույց  է  տալիս  յուրաքանչյուր  սեկտորի  արտադրության  միջոցները  (inputs),  իսկ  յուրաքանչյուր  տող՝  յուրաքանչյուր  սեկտորի արտադրանքը (outputs). այստեղից էլ առաջացել է input-output աղյուսակ անվանումը։
 Հասկանալի է, որ տվյալ դեպքում դիտարկվելու է միայն մեկ արդյունաբերության՝  (j-րդ)  լեռնահանքային  արդյունաբերության  փոխկապվածությունը տնտեսության մյուս ճյուղերի հետ։
  Այդ նպատակով պետք է կազմելլեռնահանքային արդյունաբերության արտադրական ֆունկցիան։
 Արտադրական  ֆունկցիա  և  Input-Output  մոդելը,  որի  հիմնական  ենթադրություններից  մեկն  այն  է,  որ  որ  արտադրության  միջոցների  միջարդյունաբերական  շարժը  տեղի  է  ունենում  կոնկրետ  ժամանակահատվածում, օրինակ՝ կոնկրետ տարում։
  Ենթադրենք՝ zij-ին ալյումինի արտադրության  ծավալն  է  գնված  ինքնաթիռ  արտադրող  (j)  արդյունաբերական  ձեռնարկությունների  կողմից  կոնկրետ  տարում։
   Ալյումինի  արժեքի  և  ինքնաթիռների արտադրության հարաբերակցությունը կլինի (նշանակենք aij).այսինքն՝  ինքնաթիռ  արտադողների  կողմից  գնված  ալյումինի  արժեք  հարաբերած  ինքնաթիռի  արտադրության  արժեքին։
   Այս  հարաբերակցությունը  կոչվում  է  input-output  գործակից։
   Ենթադրենք  z14  =  300$,  իսկ  x4  =15000$։
  Այդ դեպքում aij =  300/15000 = 0.02։
  Սա նշանակում է, որ 0.02$ալյումին է անհրաժեշտ 1$ ինքնաթիռ արտադրելու համար։
 (4)-րդ  բանաձևից  կարող  ենք  գրել՝  aij*  xj  =  zij։
   Այս  գործակիցը  անփոփոխ  է  և,  եթե  անհրաժեշտ  է  իմանալ,  թե  ինչքան  ալյումին  է  անհրաժեշտ45000$-ի ինքնաթիռ արտադրելու համար, input-output-ը տալիս է պատասխանը՝  aij*  xj  =  zij,  0.02*45000  =  900$,  եթե  ինքնաթիռի  արտադրանքըեռապատկվում  է,  ապա  եռապատկվում  է  նաև  ալյումինի  արտադրանքըօգտագործված  ինքնաթիռ  արտադրողների  կողմից։
   Փաստորեն,  inputoutput մոդելում aij –ն ցույց է տալիս ֆիքսված հարաբերակցությունը տվյալճյուղի արտադրանքի և արտադրության միջոցների միջև։
 Ի  լրումն,  input-output  վերլուծությունում  ենթադրվում  է,  որ  ճյուղն  օգտագործում  է  արտադրության  միջոցներ  ֆիքսված  համամասնություններով։
   Ենթադրենք,  որ  տվյալ  ժամանակահատվածում  ինքնաթիռի  արդյունաբերությունը  (x4)  գնում  է  արտադրության  միջոցներ  նաև  տնտեսության2-րդ  ճյուղից  z24=750$։
   Հետևաբար՝  a24=  z24/  x4=750/15000=0.05։
 x4=15000$ արտադրանք թողարկելու համար անհրաժեշտ արտադրությանմիջոցները  օգտագործված  է  համամասնորեն  p12=z14/z24=300/750=0.4։
 Եթե  x4  լինի  45000$,  ապա  z24  կլինի  0.05*45000=2250$,  իսկ  z14  կլինի900$,  համամասնությունը  1  և  2-րդ  սեկտորների  արտադրության  միջոցներ  կլինի  900/2250=0.4,  ինչպես  և  նախորդ  դեպքում։
   Փաստորեն,  p12=z14/z24=a14x4/a24x4= a14/a24=0.02/0.05=0.4։
  Այստեղից եզրակացնում ենք, որարտադրության միջոցների համամասնությունը ֆիքսված է, քանի որ inputoutput գործակիցները ֆիքսված են։
 Տնտեսության  j-րդ  ճյուղի  արտադրական  ֆունկցիան  կախված  է  արտադրության համար անհրաժեշտ միջոցներից.Օգտագործելով (4)-րդ բանաձևը՝ ստանում ենք՝Այսպիսով,  արտադրական  ֆունկցիայի  ամենատարածված  ձևըմարմնավորված input-output մոդելում՝Բոլոր հարաբերակցությունները նույնն են և հավասար են xj j-րդ ճյուղիարտադրության ծավալին։
  Արտադրության բոլոր միջոցների եռապատկումը կհանգեցնի տվյալ ճյուղի արտադրության եռապատկման։
 Այժմ  հաշվարկենք  Կապանի  կոմբինատի  արտադրական  ֆունկցիան՝հիմնվելով  2014  թ.  տվյալների  վրա։
   Համաձայն  2014  թ.  կայունությանհաշվետվության՝ մատակարարման շղթան կարելի է բաժանել երկու խումբծախսերի՝ գործառնական ծախսեր և կապիտալ ծախսեր1։
  2014 թ. տարեկան  ֆինանսական  հաշվետվությունից  տեսնում  ենք,  որ  այդ  տարվա  կապիտալ  ծախսերը  կազմել  են  15.036  մլն  $,  իսկ  գործառնական  ծախսերը՝36.142 մլն $, իսկ հասույթը կազմել է 38.810 մլն $2։
  Ելնելով այն փաստից,որ նույն տարում գործառնական ծախսերի 38%-ը կազմել է տեղական մաենքգրել.տակարարներից միջոցների ձեռքբերումը, իսկ կապիտալ ծախսերի 25%-ը,կարողz2j=36,142*0,38=13,734։
 a2j=13734/38810=0.35։
  p12= z1j/ z2j=3759/13734=0.27։
  Այսինքն՝ xj = (z1j/ a1j,z2j/ a2j) = 38,810 մլն $։
 Այսպիսով,  արտադրական  ֆունկցիան  օգտագործելու  ենք  գնահատելու  լեռնահանքային  արդյունաբերության  անուղղակի  տնտեսական  ազդեցությունը։
 Ինչ  վերաբերում  է  խթանող  ազդեցության  գնահատմանը,  ապա  այնհաշվարկելու  ենք՝  ելնելով լեռնահանքային  արդյունաբերության  և  մատակարար ոլորտների աշխատողների քանակից, նրանց կողմից ստացած աշխատավարձերի ծավալից և օգտագործելով «սպառման սահմանային հակում» հասկացությունը։
 Նշենք,  որ  հետագա  դիտարկումներում  և  հետազոտություններումկփորձենք ստանալ լեռնահանքային արդյունաբերության ուղղակի, անուղղակի  և  խթանող  տնտեսական  ազդեցության  քանակական  գնահատականներ՝  հիմնվելով  վերը  շարադրված  input-output  մեթոդաբանության  ևհամապատասխան համակարգչային ծրագրերի վրա։
 Առնո ՀովակիմյանINPUT-OUTPUT ՄՈԴԵԼԻ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԼԵՌՆԱՀԱՆՔԱՅԻՆԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ լեռնահանքային արդյունաբերություն, տնտեսական ազդեցություն, input-output մոդել, արտադրական ֆունկցիա։

Հոդվածում  նկարագրվում  է  input-output  մոդելի  մեթոդաբանությունը՝  նկատի  ունենալով  լեռնահանքային  արդյունաբերությունը։
   Այլ  կերպ  ասած,  վեր  է  հանվել  input-output մոդելի այն հիմնական հասկացությունները և լեռնահանքային արդյունաբերության  այն  հիմնական  առանձնահատկությունները,  որոնք  անհրաժեշտ  են  ՀՀ  լեռնահանքային  արդյունաբերության  ուղղակի,  անուղղակի  և  խթանող  տնտեսական ազդեցության քանակական գնահատականներ ստանալու համար։
  Հիմնվելով input-output մոդելի մեթոդաբանության և Dundee Precious Metals ընկերության  2014  թ.  տվյալների  վրա՝  կազմվել  է  Կապանի  կոմբինատի  արտադրական  ֆունկցիան։
