20-րդ  դարի  վերջին  քառորդն  ու  21-րդ  դարի  առաջին  տարիները  հայժողովրդի  համար  պատմական  նոր  զարգացումների  ու  փոփոխություններիտարիներ  էին։
   Համաշխարհային  զարգացումներին  զուգահեռ`  հայ  ժողովրդիկյանքում կատարվող բարդ իրադարձությունները պայմանավորված էին հարյուրամյակներ առաջ պետականությունը կորցրած ժողովրդի` անկախությունըվերագտնելու  իրավունքի  համար  տարվող  պայքարով,  որ  սկիզբ  առավ  88-իփետրվարին` Ղարաբաղյան շարժմամբ։
 Ազատատենչ մեր ժողովրդի հերոսական պայքարը մայիսյան հաղթանակով պսակվեց, բայց սկսված պատերազմը, իրականում, մինչև էլ չի ավարտվել ևըստ էության դա մեր նորանկախ պետականության գերխնդիրն է, որին պետք էծառայի երկրի և՛ քաղաքականությունը, և՛ ժողովուրդը` իր ապրելու կենսաձևովու բարոյական նկարագրով։
 Արցախյան շարժումը համահայկական-համազգային մասշտաբներ ուներև,  անշուշտ,  ինչպես  պատմական  բոլոր  ժամանակաշրջաններում  պետք  է  իրարձագանքը գտներ գեղարվեստական գրականության մեջ։
  Պատերազմի դաշտմեկնած  տասնյակ  լրագրողներ,  հրապարակախոսներ,  նաև  գրողներ  անդրադարձան  այդ  թեմային  և  ստեղծվեց  բազմածավալ  գրականություն,  որ  իրականարձագանքն էր թեմայի։
 Համոզված ենք, որ այս թեմայով ստեղծված գրականությունը արժանի էուշադրության  և  քննության՝  որպես  անդրադարձ  հասարակական  –  քաղաքական կյանքի, նաև որպես երևույթ գրականության մեջ, առհասարակ։
  Գրականագիտական հոդվածներ այս գրականության մասին կա՛մ քիչ են, կա՛մ բնավ չկան։
 Հոդվածը  փորձ  է  բացահայտելու  և  գնահատելու  Արցախյան  ազատամարտըպատկերող հայ գեղարվեստական գրականությունը։
 Սևակ Արզումանյանը դեռևս 2004-ին իր «Արդի հայ վեպը» ուսումնասիրության մեջ գրում է. «Վերջին տասնամյակի հայ գեղարվեստական շարժումը,զգայուն  շնչառությամբ  է  ընկալել  ու  արտահայտել  այս  նշանակալից  հեղաբեկումները`  փորձելով  հասարակական-պատմական  ընթացքի և  զուգահեռներիմեջ ընդգրկել տեղի ունեցածը, կորուստներն ու ձեռքբերումները» [1, էջ 6]։
 Այս տարիների ընթացքում ստեղծվեցին արժեքավոր գործեր, որոնք արժանի են լուրջ ուշադրության։
  Մի շարք գրողներ, ինչպես` Լևոն Խեչոյանը, Սուսաննա Հարությունյանը, Հովիկ Վարդումյանը, Հովհաննես Երանյանը, ՄանուկՄնացականյանը, Սամվել  Բեգլարյանը,  Մկրտիչ  Սարգսյանը,  Արա  Նազարեթյանը, Հրաչյա Սարիբեկյանը, Նորայր Ադալյանը և ուրիշներ /նաև ականատեսիանունից/  ստեղծեցին  մի  գրականություն,  որն  ամբողջական  պատկերացում  էտալիս  ոչ  միայն  Արցախյան  ազատամարտի  կամ  պատերազմի  դաշտում  կատարվածի մասին, այլև գեղարվեստական նկարագիրն է ժամանակի հասարակական-քաղաքական կյանքի, երկրի սոցիալ-տնտեսական վիճակի, մարդկայինբարքերի  ու,  առհասարակ,  պատերազմող  ու  հետպատերազմյան  հայաստանյան կյանքի, որին և հարկ ենք համարում անդրադառնալ հոդվածի մեջ։
 Արցախյան  ազատամարտից  անցել  է  ավելի  քան  20  տարի,  ստեղծվել  էծավալուն գրականություն։
  Համոզված ենք, որ այս թեմայով ստեղծված գրականությունը արժանի է ուշադրության և քննության՝ որպես անդրադարձ հասարակական-քաղաքական  կյանքի,  նաև  որպես  երևույթ  գրականության  մեջ  առհասարակ։
 Այս թեմայով ստեղծված գրականությունը ոչ միայն նյութի փաստագրական  և  գեղագիտական  ընկալումն  է,  այլև  պարունակում  է  քաղաքական  լայնենթատեքստ,  ժամանակի  մարդու  ապրելակերպի  ու  կենսափիլիսոփայությանսուր  լիցքեր,  ընդգրկում  է  հերոսների  և  նրանց  գործունեության  ընդարձակդաշտ,  տալիս  բազմաթիվ  հարցականների  պատասխաններ  ու  ծնունդ  տալիսնոր հարցականների։
 Որքան էլ վերջին շրջանում պնդում են, թե այսօրվա գրողը չի ստեղծում«լավ» գրականություն և չունենք անցյալի ավանդները շարունակող բարձրարժեք  գործեր,  այնուհանդերձ  առնչվելով  Արցախյան  ազատամարտի  թեմայովստեղծված գրականությանը՝ միանգամայն պարզ է դառնում, որ ժամանակակիցգրողներից շատերը` ձեռքը դարի զարկերակին ու հավատարիմ վիպագրությանու  հերոսներ  կերտելու  ավանդներին`  ստեղծել  են,  հիրավի,  բարձր  գրականություն։
 Գրեթե բոլոր ստեղծագործություններում գործողությունները ծավալվումեն  Արցախյան  իրադարձությունների  համապատկերում։
   Հեղինակները  չենխուսափում  գեղարվեստի  լեզվով  խոսել  նաև  պետական  այրերի  անփորձության,  երբեմն  առաջին  հայացքից  անհասկանալի  գործողությունների  (ՍամվելԲեգլարյան,  «Մայրամուտ  արևածագին»),  «մութ  ու  ցուրտ  տարիների»  կյանքիդժվարությունների  (Սուսաննա  Հարությունյան,  «Քարտեզ  առանց  ցամաքի  ևջրերի»),  սահմանամերձ  գյուղի  ետպատերազմյան  վախերի  ու  այդ  վախերիմթնոլորտում  ապագա  կառուցելու պատկերացումների  (Հովհաննես  Երանյան,«Զինադադար»)  մասին  կամ  վերլուծել  տիրող  իրավիճակը  ներքաղաքականիրադրության  նկարագրություններով  ու  տանել  զուգորդումներ  պատերազմողԱրցախի ու Հայաստանի միջև (Վարդան Դևրիկյան, «Չսկսված ու չավարտվածպատերազմը»), տալ պատերազմի ահեղ բախումներում և սոցիալ-տնտեսականծանր  պայմաններում  թրծվող  դարավերջի  մարդու  կամքն  ու  բնավորությունը(Մկրտիչ Սարգսյան, «Դարավերջի հայը»), ընթերցողին հասցնել «պատերազմիհամն» ու ծավալով փոքր, բայց խոսուն պատումներով ամբողջացնել ռազմավարկյանքը (Արա Նազարեթյան, «Ռազմավար պատմվածքներ»)։
 Քննվող գործերի գերակշռող մեծամասնության մեջ հեղինակներն օգտագործում են ինքնակենսագրական փաստեր՝ օրագրային ճշգրտությամբ ներկայացնելով պատերազմի դաշտի` այդ պահի իրադրությունն ու զինվորի հոգեվիճակը` պարտադրված  պատերազմում  (Լևոն  Խեչոյան,  «Սև  գիրք,  ծանր  բզեզ»)։
 Հենց այս «պարտադրված» լինելու հանգամանքով է պայմանավորված թերևս, որարցախյան գրականության հերոսը, որքան էլ խիզախ ու մարտնչող, այնուամենայնիվ աչքի չի ընկնում հաղթողի կամ անպարտելի լինելու հոգեբանությամբ։
 Հեղինակներից  շատերերն  էլ  Ղարաբաղի  համար  օրհասական  ժամանակաշրջանում ոտքով ու ինքնաձիգով չափել են գոյապայքարի բոլոր արահետները,գտել ապրելու և արարելու ճշմարտությունը, գիտեն, տեղյակ են և հասկանումեն`  ինչը,  երբ ու  ինչպես  է  եղել։
   Ռազմական  կյանքն  այս  ստեղծագործություններում  պատկերված  է  այնպես,  ինչպես  կա,  առանց  ավելորդ  հավելումների`հայոց ազատամարտիկների հերոսականությունն ընդգծելով ոչ թե սարեր շուռտվող,  այլ  սեփական  հողը  չզիջելու  համար  կռիվ  տվող  մարտիկներին  բնորոշհոգեբանությամբ։
 «Իմ  գիրքը  պատմում  է  այդ  ծանր ու  դժվարին  նահանջի  մասին՝  ձգվածԳետաշենից մինչև Մարտակերտի խորքերը։
  Նահանջ, բայց ինչպիսի՞ նահանջ՝դրամատիկ, հերոսական։
  Այդ ծանր նահանջի ընթացքում մարդ էր ծնվում, մարդէր  մեռնում։
   Դա  փախուստ  չէր…  Իմ  հերոսները,  այո՛,  նահանջում  են,  բայցհուսահատ չեն, արյուն են ծորում, բայց արնաքամ չեն։
  Նրանք համոզված են ևհամբերությամբ սպասում են այն պահին, երբ վերջապես բեկում կմտնի ռազմաճակատում, բեկում, որը սարերի հետևում չէ։
  Այդ երկարատև ու արժանապատիվ նահանջի ընթացքում էլ փորձվում է նրանց կամքը, հավատը, բացահայտվում  նրանց  իսկապես հերոսական էությունը  և լուսավոր հավատը իրենց  արդար պայքարի ու վաղվա օրվա հանդեպ, արդարության հանդեպ»[2]։
 «Գիտակցելով, որ ապրել-մեռնելու հավանականությունը հիսուն-հիսունի էր, մենք գնում էինք հաղթելու և ապրելու համար…»[3, էջ 3]։
  ԱստվածատուրՊետրոսյանի  «Մահապարտները»  փաստավավերագրական  գրքի  էջերից  այսպես է խոսում պատերազմը վերապրած մահապարտ հերոսներից մեկը, մահապարտ` այդ բառի` մահվանը հաղթող իմաստով։
 Առհասարակ, այդ գրականությանն առնչվող էջերում գեղարվեստականըհաճախ զիջում է փաստավավերագրականին։
  Գուցե այն պատճառով, որ դժվարէ  իմաստավորվում  յուրաքանչյուր  անցած  պատերազմը`  խաղաղության  մեջհայտնված  վերապրողների  համար,  հատկապես`  գեղարվեստական  վերաիմաստավորումը։
   Մանավանդ  որ  նրանցից  շատերի  համար  և  ըստ  էությանպատերազմը  չի  վերջացել  ու  շարունակվում  է  զինադադար  անվան  տակ։
   Այսգիտակցումով ապրում  են  հատկապես Հովհաննես Երանյանի`  «Զինադադար»պատմվածքների ժողովածուի հերոսները։
 Գեղարվեստական  մարմնավորումներով  հեղինակներն  հաճախ  իրենցքաղաքացիական-հայրենասիրական  դիրքորոշումն  են  ցուցաբերում  Արցախյան  ազատամարտի կամ,  առհասարակ,  ղարաբաղյան  խնդրի  նկատմամբ՝  երբեմն  ստանձնելով  հրապարակախոսի  դերը`  իրենց  գործերը  դարձնելով  ժամանակի կենդանի արձագանքն ու բարդ օրերի արտացոլանքը։
 «Ժամանակակից վեպի առանձնահատկություններից է նաև հրապարակախոսության  ներհյուսումը  էպիկական  լայն  կտավներում,  վիպայնությանտարրերի միաձուլումը հրապարակախոսական ժանրերին։
  Հենց այդ երկերումեն  հատկապես  սրվում  մարդկային  ու  բարոյական  մի  շարք  պրոբլեմներ։
   Այնտեղ, ուր երբեմն գեղարվեստի միջոցներով անկարող են ավելի անմիջական ուներգործուն  ազդեցություն  ունենալ  երևույթների  վերաձևումների  վրա  և  առօրեական  կյանքում  որոնող  միտքը  մղել  դեպքի  նոր  հայտնություններ,  այդտեղհրապարակախոսությունը  շատ  կողմերով  գեղարվեստական  գրականությանկողքին է» [1, էջ 70] ,-գրում է Սևակ Արզումանյանը։
 Արցախյան  ազատամարտին  առնչվող  գրականությանն  հատկապեսառանձնահատուկ  է  այս  իրողությունը։
   Այս իմաստով հատկանշական  է Վարդան  Դևրիկյանի  «Չսկսված  և  չավարտված  պատերազմը»  հոդվածների  ժողովածուն, որոնց մի մասը ականատեսի և մասնակցի կողմից գրված մարտականգործողությունների  և  ժամանակի  տարբեր  իրադարձությունների  նկարագրություններն  է,  իսկ  մյուս  հատվածը՝  տեսական  -վերլուծական  բնույթի  հոդվածներ` գրված Արցախի ներքին կյանքի քաջիմացությամբ։
 Արցախյան  ազատամարտին  առնչվող  գրականության  մասին  խոսելիսհարկ  է  կանգ  առնել  ժամանակակից  գրականագիտության  մեջ  ամենաշատըքննարկվող  հարցերից  մեկին`  հերոսի  խնդրին։
   Ո՞վ  է  մեր  գրականության  հերոսը,  և  ինչո՞ւ  մասնավորապես  Արցախյան  ազատամարտի  թեմայով  գրվածգրականության  մեջ  հստակ  գծերով  չի  ուրվագծվում  հերոս  զինվորը,  կամ  չենգրվում  զինվորի  կերպարը  փառաբանող-ձոներգող  արձակ  ստեղծագործություններ։
 Այսպես.  Արցախյան  ազատամարտը  պայմանականորեն  ավարտվեց1992-ի  մայիսի  9-ին  Շուշիի  գրավմամբ։
   Մասնագետների  բնորոշմամբ,  այսիրադարձությունը  վճռեց  ոչ  միայն  Արցախյան  պատերազմի  ընթացքը,  այլևկանխորոշեց նորանկախ Հայաստանի հետագա ճակատագիրը։
  Թվում էր` այսիրադարձությունը պետք է հայ գրականությանը տար նոր «փառաբանումներ ուձոներ», բայց այդպես չեղավ։
  Գրականագիտական քննարկումներում երևույթըպատճառաբանվում  է  այսպես.  կար  կատարվածը  ժամանակի հեռավորությունից դիտարկելու և երևույթը նոր, սթափ հայացքով դիտելու անհրաժեշտություն։
 Մինչ օրս էլ Արցախյան ազատամարտին առնչվող գրականության մեջ դժվար էառանձնացնել  Շուշիի  գրավմանը  կամ  մեր  երկրի  անկախացմանը  նվիրվածհերոսական ներբողական էջեր։
  Ընթերցողը, սակայն, այսպիսի էջերի մինչ օրսէլ  սպասում  է՝  մոռանալով,  որ  գրողը  կտրված  չէ  իրականությունից,  որԱրցախյան  պատերազմից  հետո  ամենամեծ  տպավորությունը  պարտադրվածպատերազմում դժվարությամբ, արյան գնով ու գերմարդկային ջանքերով ձեռքբերված  հարաբերական  խաղաղությունն  է։
   Հաղթական  տողեր  գրելու  համարմեր գրողներին երևի նույնքան հաղթական ոգի էր պետք, ինչը, որքան էլ ցավալի,բայց նահանջել էր հակառակորդի թվի գերակայության, պաշտոնական Մոսկվայի պաշտպանության ու թշնամու` բնածին նենգության առջև (հետագա տարիներին այս ամենին գումարվեց նաև իշխանությունների բացահայտ անտարբերությունն  ու  որպես  արդյունք`  ազատամարտիկների  անտեսված  կյանքը)։
 Մեր հայորդիների համար սա պատվի կռիվ էր` անհնարինը հնարավոր դարձնող ներքին ըմբոստությամբ, ազգային արժանապատվությունը բարձր պահելուվեհ գիտակցումով ու ոչ մի դեպքում պատմական ու սրբազան հայրենիքը զավթիչներին  չթողնելու  հստակ  նպատակով,  ինչը  թեմային  առնչվող  գրականության մեջ առկա է։
 Ստեղծել հաղթողի հոգեբանությամբ հերոսներ այն դեպքում, երբ պատերազմի  մասնակիցներն  ամեն  վայրկյան  զգում  են  պարտության  վտանգը,  երբթվում է` պատերազմի դաշտ մեկնած յուրաքանչյուր հայորդի, որ ինքը՝ գրականհերոսն է, նախ գրպանն է դրել մահվան դատավճիռը, երբ թշնամու նկատմամբմիակ առավելությունը հավատն է դեպի այն գաղափարը, որ կոչվում է հայրենիքի պաշտպանություն, ընդունենք, հեշտ չէ։
  Եթե թուրք-ազերիներն այդ պատերազմով տուրք էին տալիս ոճրագործի իրենց ախորժակին, արցախահայությունը  պաշտպանում  էր  սեփական  հայրենիքում  ազատ  ապրելու  իր  իրավունքը։
 Թուրք-ազերիները վերցնում էին ուրիշինը, հայը պաշտպանում էր սեփականը։
 Մյուս  կողմից  Շուշիի  ազատագրման  բերկրանքի  և  գրողի  միջև  անկախության  առաջին  տարիների  դժվարություններն  էին  կանգնած։
   Պատերազմիդաշտից դուրս նոր ժամանակագրություն էր սկիզբ առնում, որի առաջին տարիները պատմության մեջ մտան «մութ ու ցուրտ» բնորոշումով։
  Պետականությանկայացման  բոլոր  դժվարություններին  զուգահեռ`  հասարակության  մեջ  փոխվում էին արժեքները, վերաիմաստավորվում ընդունված ճշմարտություններն ուայլ կերպ էին ընկալվում անցյալի արժեքները։
  Մի կողմից նոր հասարակարգիստեղծման,  մյուս  կողմից  հնի  քանդման  ժամանակաշրջան  էր։
   Երկու`  միանգամայն  տարբեր  սերունդներ  ուրվագծվեցին  իրենց  գաղափարներով.  մեկը`որպես  պայքարի դրոշակակիր,  մյուսը`  որպես անցյալի  արժեքների  լուռ  վկա։
 Այս ամենը հոգեբանական պատնեշ էր ստեղծում գրողի համար և թույլ չէր տալիս լիարժեքորեն տրվել, թեկուզ պայմանականորեն, հաղթանակի բերկրանքին։
 Դժվար է չհամաձայնել գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանի հետևյալդիտարկմանը. «Ու հայ գրականությունը որդեգրեց ոչ թե պատերազմը, թեկուզհաղթական, փառաբանելու, այլ պատերազմին ոչ ասելու քաղաքականությունը,ոչ թե զինվոր-ազատամարտիկի հաղթանակը ներբողելու, այլ նրա` հաղթանակից հետո իր իսկ երկրում որպես լուսանցքի մարդ ապրելը պատկերելու քաղաքականությունը։
   Ու  հայ  գրողը  պատկերեց  ոչ  թե  բերկրանքը,  այլ  ցավը,  ոչ  թենվաճումը տարածքների,այլ կորուստը հազարավոր հրաշալի հայորդիների»[4]։
 Արցախյան գրականությունն ընդհանրական «ոչ» է պատերազմին, գրողները մերժում են երևույթն առհասարակ՝ կարևորելով հայոց սահմանների խաղաղությունը  մասնավորապես։
   Ծնված  գրականությունը  մշտապես  հիշեցում  էայն  մասին,  որ  արյան  գնով  է  ձեռք  բերվել  հաղթանակը,  ու  չավարտված  պատերազմը ամեն վայրկյան կարող է սկսվել։
 Խոսելով արցախյան գրականության մասին` պետք է կանգ առնել թեմայի հետ սերտորեն առնչվող ևս մեկ իրողության` ետպատերազմյան շրջանի հայաստանյան  կյանքի  նկարագրությունների  վրա։
   Անկախացումից  հետո  թվումէր՝ վերելք պիտի լիներ, ազգային զարթոնք ու միասնականություն, բայց այդպեսչեղավ։
  Ժողովրդի լայն զանգվածներում հիասթափությունն ավելի մեծ էր, քանհերոսացած  ժողովրդի`  արժանապատվության  գիտակցմամբ  ու  ազգային  գաղափարախոսությամբ սեփական երկրում ապրելու ցանկությունը։
  Արտագաղթիմեծ ալիքը գրականություն մտավ` գրողների` հավատը կորցնելու դրսևորումներով։
  Հիասթափության, ավելիին արժանի լինելու, բայց չստանալու, երկրումօր  օրի  խորացող  դժվարություններից  բխող  զգացողություններն  ուղեկցում  եննաև այդ տարիների գեղարվեստական արձակի ընթերցողներին։
 Հետահայացք գցելով ազատամարտիկների անցած ճանապարհին ու անկախացումից  հետո  կռված  տղերքի  ոչ  արժանապատիվ  կյանքին`  Խեչոյանըգրում է. «Տղաներ, ում ոտքերի տակ ոռնում էր ադրբեջանական հողը, հիմա էդտղաները դժգոհում են, փողոցում են»[5]։
 Արցախյան  ազատամարտի  գեղարվեստական  տարեգրությանը  զուհագեռ` թեմային առնչվող ստեղծագործություններում էջ առ էջ ծնվում է հայոց բանակը։
  Գրեթե բոլոր գործերի մեջ ամենալուսավոր կետը անկանոն ջոկատներիցկանոնավոր  բանակի  անցման  հպարտությունն  է։
   Դարերով  բանակ  չունեցողժողովրդի  ամենամեծ  ձեռքբերումը,  երբեմն  անկախացումից  էլ  առավել,  գրողները  համարում  են  հայոց  բանակի  ստեղծումը։
   Բանակը  երբեմն  ընկալվում  էորպես  գրական  կերպար.  ծնվում է,  ճանաչում աշխարհի հետ  իր  հարաբերությունները, հպարտանում իր նվիրյալ զավակներով, իմաստնանում, ահ ու սարսափի  մեջ  պահում  թշնամուն  ու  հպարտանում  իր  արածով։
   Հեղինակների,մանավանդ ազատամարտիկ հեղինակների հրճվանքն անթաքույց է։
 «Այս  երկրում  ամենից  շատ  սիրում  եմ  մեր  բանակը։
   Նայիր  պատմությանը, տես` որ դարից դու բանակ չես ունեցել, ու հիմա ունենք։
  Դա հպարտություն է։
   Կարծում  եմ`  մենք անընդհատ  պիտի  ոգի  տանք,  զորացնենք  մեր  բանակը, դա  մեր  անկախության  միակ  երաշխիքն է,  իմ ու  քո  հպարտությունն  է`չնայած բոլոր թերություններին»[5],-բազմիցս կրկնել ու իր ստեղծագործությանմեջ գեղարվեստորեն ապացուցում է Լևոն Խեչոյանը։
 Ինչպես  յուրաքանչյուր  պատերազմ,  Արցախյան  ազատամարտը  նույնպես ծնեց իր հերոսներին ու ի հայտ բերեց ազգի նվիրյալ զավակների։
  Թվում էր`անկախությունից  հետո  այդ  հերոս  զավակները  գրքերի  էջերից  պիտի  խոսեիննոր  սերնդի  հետ։
   Ժամանակակից  գրականագիտության  մեջ  իշխում  է  այնկարծիքը, թե չի ստեղծվել զինվորի, գեներալի, գյուղացու արժանի կերպար։
  Ուպատճառը բնավ այն չէ, որ Արցախյան հերոսամարտի հերոսները պակաս քաջէին, երբ  որսորդական  հրացաններով  հաղթում էին  մինչև ատամները  զինվածթշնամուն։
  Ակամայից զինվոր դարձած հայորդիներն ու հայուհիները հերոսներէին,  բայց  կարծիք  կա,  որ  նորագույն  պատմության  հերոսական  էջերը  գեղարվեստի  աստիճանի  բարձրացնող  գրականությունը  դեռ  նոր  է  ծնվելու։
   Գուցեիրավացի էր Հրանտ Մաթևոսյանը, երբ Մեծ եղեռնը նկատի ունենալով՝ ասումէր, որ կան համազգային և նվիրական թեմաներ, որոնք շատ դժվարությամբ ենգրականության նյութ դառնում։
 Ժամանակակից գրականության մասին խոսելիս չպետք է մոռանալ նաև,որ  անկախացումը  որոշակիորեն  անկախացրեց  նաև  գրականությունը,  որովհետև հայտնի է, որ գրապատմական յուրաքանչյուր շրջանի բնութագրական ենզարգացման  ինքնատիպ  օրինաչափություններ  ու  առանձնահատկություններ,որոնք  կապված  են  ժամանակի  քաղաքական  ու  ազգային,  հասարակական  ուբարոյական,  մարդկային  ու  հոգեբանական  բազմազան  գործոնների  հետ։
   Այսիմաստով, մեր երկրում տարերայնորեն ընթացող հոգևոր-մշակութային արժեքների վերաիմաստավորումը, քաղաքական վերափոխումների պատճառով հասարակարգի կրած փոփոխություններն իրենց ազդեցությունն ունեցան գրականգործընթացի վրա։
  Ընդ որում, այդ ազդեցությունները ոչ միայն թեմատիկ ազատականացման  հանգեցրին,  այլև  գեղագիտական,  լեզվամտածողության  նորդրսևորումներ ի հայտ բերեցին։
 Որքան էլ, թվում է, այս թեմային առնչվող գրականության մեջ փաստավավերագրական նյութը գերիշխող է, և գեղարվեստականը զիջում է, մյուս կողմից  էլ  Արցախյան  ազատամարտի  պատմագրությունը  չի  հենվում  սոսկ  փաստերի ուսումնասիրությունների վրա. պատմական աղբյուրները յուրաքանչյուրհեղինակի  համար  ծառայում  են  ոչ  միայն  իբրև նախանյութ,  այլև կողմնորոշիչդեր  են  խաղում  նյութի  գեղարվեստականացման  համար։
   Այդ  է պատճառը, որայս  գրականության  մեջ  մեծ  մասամբ  պատմական  աղբյուրներ  են  հուշերը,նոթերը, սեփական օրագրերը կամ լրագրերը։
 Գեղարվեստական մոտեցումը սեփական անցյալին կարող է խարսխվելպատմական մասնավոր ուսումնասիրության վրա և կառուցվել սուբյեկտիվ շարադրանքով։
   Այս  դեպքում  հարցականները  (առավել  ևս  այսքան  հարցաշատխնդիրներին  առնչվելիս)  կլինեն,  բայց  գրողների  մոտ  հաճախ ենք  հանդիպումնույն  դեպքի  նկարագրությանը`  նույն  հերոսներով,  երբեմն  նաև`  դեպքերի`նույն վերլուծությանն ու բնութագրումներին։
  Այստեղից կարելի է ենթադրել, որԱրցախյան  ազատամարտի  տարեգրությունը  մեզ  հասցնող  գեղարվեստականգրականության մեջ գրական նախատիպերը և՛ հորինածին են, և՛ իրական, ընդորում, առավել հաճախ և կամ մեծ մասամբ իրական, քան թե հորինածին։
 Բնական  է,  որ որքան կարճ  է  պատմության  ու ընթերցողի  միջև ընկածտարածքը,  այնքան  մեծ  է  «գրողին  չհավատալու»  վտանգը։
   Այս  իմաստով  ևսբարդ  է  մերօրյա  գրողի  գործը.  մշտապես  հիշել  է  պետք,  որ  պատմությունըխմբագրել  կամ  «իրենց  հարմարեցնելը»  անթույլատրելի  է  այնքան  ժամանակ,քանի դեռ ապրում են այդ պատմությունը կերտած հերոսները։
  Մյուս կողմից էլ՝տպավորություն  է,  որ  գրողները  երբեմն  ստիպված  են  եղել  պատմական  ուպատմագիտական  ուսումնասիրություններ  կատարել՝  իրենց  դիտարկումներում  կամ պատմական անցքերի  նկարագարություններում  չվրիպելու  համար։
 Այսպես, օրինակ, արձակագիր Մկրտիչ Սարգսյանի վերլուծությունները երբեմնհասնում են խորագետ դիտարկումների, որոնք փաստերի գիտական ուսումնասիրության տպավորություն են թողնում։
  Հեղինակի տեղեկացվածության շնորհիվ դարավերջի  հայը  «գորբաչյովյան  պերեստրոյկայից  մինչև  անկախ  պետականության հռչակագիր» ունի իր դիրքորոշումը, որոնք ոչ թե եզրակացություններ կամ մտացածին պատրանքներ են, այլ քաղաքական ու պատմական վերլուծություններ։
 «…Նա փորձում է հասկանալ ճշմարտությունը, ներկայի ու ապագայի հեռանկարը  որոնել  հեղաբեկվող  կյանքի  հետևանքներում։
  Իր  ներքին  տագնապներն  Արամազդը  չի  վերջավորում  ապոկալիպսիսի  հոռետեսական  գուշակությամբ։
  Բայց բնագրի ազատ ու անկաշկանդ զեղումները նորոգում են դասական վեպի հաճույքը՝ սյուժեն զբաղեցնելով իմաստասիրական հղումներով, հաճախ  ամբողջական  էջեր  տրամադրելով  երևույթների վերլուծությանը,  հանգամանք, որ վեպը շերտավորում է խոսքի հրապարակախոսական պատկերավորությամբ»[6, էջ 11]։
 Պատերազմի  գեղարվեստական  նկարագրությունը  միայն  «խրամատային ճշմարտությունը» պարզելու մեջ չէ, հատկապես, եթե տվյալ հակամարտությունը ժամանակի քաղաքական իրականության մեջ շարունակում է մնալ ավելի շատ չբացահայտվող, քան հակառակը։
 Արդեն նշել ենք, որ Արցախյան ազատամարտի թեմայով ստեղծված գրականությունը,  պատերազմական  գործողություններից  բացի,  նաև  գեղարվեստական նկարագիրն է ժամանակի հասարակական-քաղաքական կյանքի։
  Պատճառա-հետևանքային կապով քաղաքացիական կյանքի պատկերներում էլ պատերազմի  զգացողությունը  կա.  ամեն  տեղ  պատերազմն  անտեսանելի  իրողություն է կամ սպասվող չարիք. «Երևանը եռում էր։
  Թատերական հրապարակը համարյա չէր դատարկվում։
  Ժողովուրդն այստեղ հավաքվում էր և՛ լիցքաթափվելու, և՛ լիցքավորվելու,և՛ անցյալը թաղելու, և՛ գալիքը փրկելու, և՛….Հոգսերը շատ էին` մտահոգիչ, անլուծելի, անկանխատեսելի,  և՛  Արցախի  արյունահեղությունը,  և՛  աղետի  գոտուաղետալի վիճակը, և՛ հանրապետության շրջափակումը, և՛ իշխանություններիանճարակությունը,  և՛  հողմահարվող  խորհրդային  հասարակարգը,  որ  փլուզվում էր տեսանելի արագությամբ»[7, էջ 81]։
 Պատերազմական թեման, այսպիսով, հայ նորագույն արձակում հիմնական հասցե ունի` Արցախյան ազատամարտ։
  Մեր քննության նյութը գեղարվեստական գրականությունն է, գեղարվեստական` երբեմն ներաճուն վավերագրականին։
   Որքան  շատ  ես  ուսումնասիրում  թեմային  առնչվող  գրականությունը,այնքան  հանգում  ես  այն  եզրակացությանը,  որ  չնայած  բոլոր  քննադատություններին ու թերություններին՝ այս գրականությունը հերոսական գրականություն է, հայոց հերոսապատումի նորօրյա էջը, որտեղ հերոսներ որոնել գուցեևպետք չէ. այս գրականության և պատերազմի հերոսը հայ մարդն է, որը օրհասիպահին զենքն ու այն ամենը, ինչ կարող էր զենքի տեղ ծառայել, ձեռքն է առել ուգնացել հայրենիքը, իր գոյության իրավունքը պաշտպանելու, հերոսը մեզանիցյուրաքանչյուրն  է,  որ  հողը  չզիջելու  և  հայրենիքին  տեր կանգնելու  հստակ  գիտակցումով դիմացել ու դիմանում է պատերազմին ու հաջորդած բոլոր դժվարություններին։
 20  և  ավելի  տարիներ  են անցել  Արցախյան  պատերազմից։
  Ստեղծվել  էլուրջ  գրականություն,  այն  ինչ-որ  տեղ  նաև  ինքնատիպ  տարեգրություն  է։
 Անդրադարձները այդ գրականությանը շատ չեն, այսինքն՝ գրականագիտականհոդվածներ  այս  գրականության  մասին  կամ  քիչ  են  հանդիպում,  կամ  չկանառհասարակ։
  Թերևս բացառություն է խեչոյանական արվեստը։
  Հոդվածը փորձէ  բացահայտելու  և  գնահատելու  Արցախյան  ազատամարտը  պատկերող  հայգեղարվեստական գրականությունն ու դրա առանձնահատկությունները։
 Artsakh War in Armenian Prose։
  General ReviewԳ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Արզումանյան Ս., Արդի հայ վեպը, հատոր 5, Եր., ՀԳՄ հրատարակչություն,2004թ., 411 էջ։
 2.  www.hayzinvor.am, Միասնություն, ես տեսել եմ այդ հրաշքը, հարցազրույց Հ.Վարդումյանի հետ։
 3.  Պետրոսյան  Ա.,  Մահապարտները,  Երևան,  «Ոսկան  Երևանցի»  տպագրատուն, 2012թ., 95 էջ։
 4.  Նիկողոսյան Ա., «Բարձունքը մերն է, տղերքը չկան…», imyerevan.com,հոդված, 09 մայիս, 2013թ.։
 5.  www.hetq.am, հարցազրույց Լևոն Խեչոյանի հետ, Մեր ոսկե հորթը հիմանյութն է՝ մեքենան, փողը, ոսկին, 20 հոկտեմբերի, 2013թ.։
 6.  Սարինյան Ս., Ով է դարավերջի հայը, հոդված «Գրական հայրենիք»թերթում, N 56, 2001թ., էջ 10-11։
 7.  Սարգսյան Մ., Դարավերջի հայը, Երևան, «Հայաստան» հրատ., 1999թ., 416 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասին Թովմասյան Լիլիթ Արագածի - ԳՊՄԻ, հայ գրականության, նրա դասավանդման մեթոդիկայի եւ լրագրության ամբիոն, դասախոս, հայցորդ, E-mail։

Արցախյան շարժումը համահայկական-համազգային մասշտաբներ ուներ  և, անշուշտ, իր արձագանքը պետք է գտներ գեղարվեստական գրականության  մեջ։
  Պատերազմի դաշտ մեկնած տասնյակ լրագրողներ, հրապարակախոսներ,  նաև  գրողներ  անդրադարձան  այդ  թեմային  և  ստեղծվեց  բազմածավալ  գրականություն, որ իրական արձագանքն էր թեմայի։
    Այս տարիների ընթացքում ստեղծվեցին արժեքավոր գործեր, որոնք արժանի  են  լուրջ  ուշադրության։
   Մի  շարք  գրողներ,  նաև  ականատեսի  անունից,  ստեղծեցին  մի  գրականություն,  որն  ամբողջական  պատկերացում  է  տալիս  ոչ  միայն  Արցախյան  ազատամարտի  կամ  պատերազմի  դաշտում  կատարվածի  մասին, այլև գեղարվեստական նկարագիրն է ժամանակի հասարակական-քաղաքական  կյանքի, երկրի  սոցիալ-տնտեսական վիճակի,  մարդկային  բարքերի  ու առհասարակ պատերազմող  ու հետպատերազմյան  հայաստանյան կյանքի,  որին և հարկ ենք համարում անդրադառնալ գիտական հոդվածի մեջ։
