ՎԱՆԻ ՈՐՈՇ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՍՏԱՆԱԼ ԵՆ ԸՍՏ «ARՈOCՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ ԽՈՍՔԻ ՆԱՐԵԿԱSԻ ՄԱՍԻՆ» ՎԱՆԻ ԴԻՎԱՆԵՍԸ տարածվեց Վան ծովի արևելյան և հարավային բնակավայրերում:   Բարբառը ուսումնասիրել է Հրաչյա Աճառյանը, ըստ որի բարբառի սահմաններն են հյուսիսից մինչև Դիադին, Բայազետի արևմտյան կողմը, հարավից, Մոկս, Օզմի, Շատախ-Աղբակ, արևելքից մինչև Պարսկաստանի սահման և արևմուտքից մինչև մշո բարբառի սահմանը:   Ըստ այդմ ՝ Վանի բարբառը (հատկապես Մոկաց ենթալբառը) հայոց լեզվի հարավային սահմանն է, որից հետո հիմնականում քրդախոս և արաբախոս հայեր: Վանի բարբառը պատկանում է ճյուղին:  Արեւելյան սահմանային բարբառներով այն հնչյունների փոփոխությամբ, ձայնավորների, էո, իվ հնչյունների լռեցմամբ, որոնք ղարաբաղյան բարբառի առանձնահատկություններն են, հիշեցնում է հ> խ:   Այնուամենայնիվ, այն տարբերվում է արեւելյաններից իր խոնարհությամբ: Արարատյան բարբառի հետ նմանության հիմնական կետերն են բացառիկ մասնիկների կազմը, որը մարդուն վերցնելու դեպքում ուղղակի խնդիրը ձևավորվում է ինչպես հայցվորի, այնպես էլ ողբերգական վանկերի հետ:   Այս երկու կետերով Վանիբարի բարբառը «արիական» և «արմթյան» կոչվող բարբառների շարքում է:   Այն ունի շատ շեղումներ գրաբարյան բառերի համեմատ, բայց շատ փոփոխված չէ, բոլորի համար հասկանալի է: Հրաչյա Աճառյանի խոսքով ՝ Վանի բարբառն ունի 46 հնչյուն: դրանք դասակարգվում են որպես հետևյալ 1: ա) 9 ձայնավորներ ՝ a, a (qm.), e, h, i, o, eo, u, ub) 3 երկբարբառ ՝ e, o, o (qm.) գյ, դ, ձ, ջ (հնչյուն ), պ, կ, կյ, տ, ծ, ճ (խուլ), փ, ք, քյ, թ, ց, չ (շնչառություն), զ, ժ, յ, ր, ռ, լ, մ, ն, վ, ֆ, հ, հյ, ս, շ, խ, ղ (ըստ Աճառյանի ՝ կարճ բղձ.): Վանի բարբառով շատ գրվածքներ են պահպանվել, օրինակ ՝ Շերենցի «Վան Սազը» և Տեր-Սարգսյանի «Պանդուխտ վանեցին»:  Վանի բարբառը ներկայացնում է «Folողովրդական խոսք Նարեկացու մասին» պատմվածքը, այն մեզ է տրամադրել Հայոց լեզվի պատմության ամբիոնի դոցենտ Նորայր Պողոսյանը: Գաղտնիք չէ, որ մեր ազգը մեծ հավատքով ընդունել ու սրբացրել է Նարեկացուն: Դա ակնհայտ է նրանով, որ մինչ 19-րդ դարը: Անընդհատ պատմում էին Նարեկացու մասին ժողովրդական հեքիաթներ: Մենք ուսումնասիրել ենք այս լեգենդը ՝ ուշադրություն դարձնելով բարբառի հնչյունական, իդիոմատիկ և բանավոր առանձնահատկություններին: Ա) Հնչյունական առանձնահատկություններ:   Վանի բարբառում բառի սկզբում բաղաձայնը վերածվում է խ-ի, օրինակ ՝ axa> khogh, hasan> khasan, tel> kher (oh, ken), հարավ> karav, ետ> khet1: 1 Տե՛ս Հ. Աճառյան, Վանի բարբառի քննություն, Երևան, 1953: 2 Տե՛ս Լումա (գրական հանդես), գիրք Բ, Թիֆլիս (Վրաստան), 1899: Բառի սկզբում d բաղաձայնը դառնում է t, իսկ բառի կեսին r- ից հետո դառնում է նորմալ, ապա դառնում է նաեւ t, օրինակ ՝ dolvat> teolvat: Նարեկացին խոսեց Սբ. Գորգին Սրբազան աղոթքի ժամանակի հետ: «Ես շատ բան ունեմ ասելու, բայց կան նաև այլ հնչյունական առանձնահատկություններ, օրինակ ՝ ձայնավորների մեջ: Սկզբում ձայնավորը վերածվում է i- ի, օրինակ ՝ Մշակները զարմացավ: Ինկայի ձեռքն ու ոտքը Նարեկացի Բնօրինակում մենք նկատեցինք, որ ձայնավորը դարձել է ե, օրինակ ՝ աղավնի> էնուխ: դիրք.   Առաջին դիրքում, նախ g հնչյունները ավելացվում են y- ին (եղջերու> Եղնիկ), իսկ երկրորդ դիրքում ՝ r- ից վերածվում է e- ի, օրինակ ՝ eram> eram: Եվ երկբառ բարբառը վերածվում է u, Օրինակ ՝ հյուր> խուր: Քո վարդապետները եկան, ես ծառայելու եմ Նարեկացուն: Բարբառում y- ի բաղաձայնը վերածվում է i- ի, օրինակ ՝ ուրախություն> ուրախություն, թագավորություն> թագավորություն: Դուք ձեր մարմնով ուրախություն կպատճառեք: Բարբառում այս դիֆթերիան դառնում է ձայնավոր, օրինակ ՝ ker> grb: Մեկ գալոնը կերել են գորգի մեջ: Ամեն ժամ չէր իջնում: Նա մարտ չէր տեսնի: 1 Տե՛ս Հ.Աճառյան, Վանի բարբառի ուսումնասիրություն: Փոփոխություն կա գլխում> գլեոխ: Ձայնի կորուստ կա, օրինակ ՝ ոչխար> ոչխար, սպիտակ> սպիտակ: Գելերը դարձել են հովիվ, որտեղ ոչխարները:  Oldերունին տրանսի մեջ ընկավ: Բ) հոգեբանական առանձնահատկությունները:   Որոշ ձևաբանական առանձնահատկություններ են, օրինակ, չեզոքնի մեջ պարունակվող բարդ ձևը, որը տեղադրված է նախորդ դիրքում 1, օրինակ ՝ Հոգին սուրբ էր անցյալ ժամանակով, սիրտը չէր հուզվում հոգնակի թվով: Հոգնակիում հոգնակի սեռը կազմվում է ՝ –ը մասնիկին ավելացնելով, օրինակ. Նա տարավ մշակներին: Գրաբարում պատճառական բայերի ածանցի վերջածանցը բարբառում վերածվել է անցողիկ բայերի, որոնք կազմավորվում են երկու ձվով ՝ կարճ և երկար:  Կարճը կազմված է վերջավորություններից, իսկ երկարը ՝ ցուցադրված:   Այստեղ, բնօրինակից վերցված, օրինակ ՝ հարատից, խոստովանցից, լցված (գրբ. Լնուլ (լրացնել) բայ է, որի հիմքը լրացնելն կամ լրացնելն է), նրանք կանգ առան, օրինակ, Ռես Գորգն էր հարություն առավ ... Ավանդության մեջ նկատվում է, որ Վանի բարբառը պահպանել է Գրաբարի սահմանի ներկա ժամանակը, օրինակ ՝ (ես) գալ, (ես) տալ: Նարեկացին խոսեց Res Gorgin- ի հետ: Դուք աղոթքի ժամին չեք գալու: Ռեսը եկավ Գորգին Խող: Վանի բարբառի բարբառների պես անհետացել են նախադրյալները, հատկապես f նախածանցը, իսկ նախաբանը մնացել է տարբեր կապերի մեջ: Ահա մի գործ նախադրյալով, որը կցվում է բայը տալու համար. Itu = i (նախդիր) + tu (grb.tal բայ է, որը տեղադրված է եզրագծի վրա, անցյալ դերբայ, III դ.): K ճյուղին պատկանող գրեթե բոլոր բարբառներն ունեն վեց վանկ:  Վանի բարբառը ունի նաև վեց վանկ և նման է Արարատյան բարբառի վանկին, այն չունի միայն անվերջ վանկ, օրինակ ՝ ուղղակի պահանջ: Հոգնակիի մեջ հոգնակի թիվը դրվում է անփոփոխ դերանունով (en (a) ez.) = Inonqy, y ընկել է հոլովականի մեջ: դրանց ցուցադրական դերանունը (դրա եզակի համարը) տեղադրվում է հոգնակի թվով, ինչպես որ անձնական դերանունը ke (դու) = քո անձնական դերանունը տեղադրվում է սեռ-ողբերգական վանկում, y- ն բաց է թողնվում: Նրանք այնտեղ շատ զարմացան: Նրանք փոխեցին իրենց խմած ջրի քանակը: Գ) Բայական առանձնահատկություններ.   Վանի բարբառը փոխառել է մի շարք բառեր, օրինակ ՝ դովլաթ (թուրք. Մեծ ընտանիք), mezar lik (թուրք. Գերեզման), տմմավ 1 Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, հ. 2, Երեւան, 1951: (Թուրք. Ավարտել, փախչել), նայտ (թուրք. Մռայլ դեմք, տխուր), ռես (թուրք. Առաջնորդ), սուրիյաթ (թուրք. Հավատ), օրոխկել (թուրք. Օրհնել. Օրիգինալում նա ձու է երգում), պեմունաթ Արաբերեն ՝ ապերախտ, անշնորհք):   Նաավազար, գեախն, յաման, խերիաթ, կեակավ, կեապանակ, կեարամաթ, ֆարաղատ բառերը փոխառված են: Պետք է շեշտենք, որ Հրաչյա Աճառյանի կողմից Վանի բարբառով քննած բնագրի միջև էական տարբերություն չկա 1: Ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու համար վերջում ներկայացնում ենք պատմվածքից մի հատված. Նրանք եկան Նարեկ սար, հրեշտակ տվեցին Նարեկացուն, եկան Քեո, ես գալու եմ Նարեկացի: Նա վերցրեց Խովուվուի քսակը և դրեց գլխին: Նա գնաց լեռան վրա գտնվող մութ տեղը: Նա եկավ քահանայի առջև և քահանային տարավ իր աջ կողմում: Դիանա Հակոբյան ՎԱՆ ԴԻԱԼԵԿՏԻ ՈՐՈՇ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՝ ԸՍՏ «ARՈOLՈՎՐԴԱԿԱՆ ԽՈՍՔԻ ՆԱՐԵԿԱSԻԻ ՄԱՍԻՆ» ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ Բանալի բառեր. ։

Հոդվածը նվիրված է Վանի բարբառին, որով էլ գրված է «Ժողովրդական խօսք Նարեկացու մասին» ավանդազրույցը։
  Քննությունը պարզեց, որ Վանի բարբառը (պատկանալով կը ճյուղին),  այնուամենայնիվ,  որոշ  կետերում  համընկնում  է  Արարատյան  բարբառի  հետ։
   Ավանդազրույցում  առկա  հատկանիշները  գրեթե  ամբողջությամբ  մատնանշված  են  Հր.  Աճառյանի  «Քննություն Վանի բարբառի» աշխատության մեջ։
