Հայաստանում սոցիալական ձեռնարկության եզրույթի եւ գաղափարի ընկալման վերաբերյալ չկա միանշանակ մոտեցում։
   [2, էջ 4] Սոցիալական ձեռներեցության սահմանման եւ դրա իրականացման չափորոշիչների բացակայության պայմաններում վերջինիս էությունը տարբեր կերպ է մեկնաբանվում։
   Հայաստանում հասարակության ընկալումը սոցիալական ձեռնարկատիրության վերաբերյալ կապված է խոցելի խմբերին աշխատանքով ապահովելու գործառույթի հետ կամ ընկալվում է որպես շահույթի մի մասի բաշխում բարեգործական նպատակներով՝ այն ուղղելով որեւէ սոցիալական խնդրի մեղմմանը։
   Սակայն սոցիալական ձեռնարկատիրության շրջանակները շատ ավելի լայն են եւ համապարփակ։
   Գործնականում սոցիալական ձեռներեցությամբ մեր երկրում հիմնականում զբաղվում են քաղաքացիական հասարակական կազմակերպությունները (ՔՀԿ)։
  101ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ Սոցիալական ձեռնարկության բնույթը նույնը չէ հանրապետության ամբողջ տարածքում։
   Երեւանում են կենտրոնացած սոցիալական ձեռնարկությունների մեծ մասը։
   ՀՀ-ում սոցիալական ձեռներեցության զարգացման հնարավորութունների ուսումնասիրման նպատակով իրականացվել է սոցիոլոգիակաան հետազոտություն, (սույն հոդվածի պատրաստման համար իրականացվել է սոցիոլոգիական հետազոտության որակական մեթոդներից մեկով՝ փորձագիտական հարցմամբ։
  Փորձագետները ընտրվել են ձնակույտի մեթոդով, հարցման գործիքը՝ կիսաստանդարտացված հարցաթերթ, անցկացման վայրը ՀՀ-ում գործող սոցիալական ձեռներեցության կենտրոններ, հարցման ժամանակահատվածը 01.08.2019-01.09.2019) որից պարզ դարձավ, որ ՀՀում սոցիալական ձեռներեցության զարգացումը որպես նպատակ սահմանելիս դուրս են բերվել եւ առաջադրվել են հետեւյալ 6 խնդիրները.  սոցիալական ձեռներեցության հստակ սահմանում եւ իրականացման չափորոշիչների հստակեցում  հասարակության մեջ սոցիալական ձեռներեցության վերաբերյալ ընկալման եւ իրազեկվածության մակարդակի բարձրացում  պետական երաշխիքների, արտոնությունների տրամադրում եւ կարգավորումների հստակեցում,  սոցիալական ձեռներեցության իրականացման համար ռիսկերի եւ անհաջողությունների գնահատման,  սոցիալական ձեռներեցության ազդեցության գնահատման չափորոշիչների հստակեցում,  սոցիալական ձեռներեցություն սկսելու մեկնարկային ծրագրերի (ստարտափերի) ընդլայում։
  Ստորեւ ներկայացված են վերոնշյալ քայլերի իրականացման համար անհրաժեշտ առաջարկները. Ուսումնասիրելով միջազգային առաջատար փորձը եւ իրականացնելով փորձագիտական հարցում ՀՀ-ում հաջողված սոցիալական ձեռներեցություն իրականացնող մասնագետների հետ՝ առաջարկվում է մշակել սոցիալական ձեռներեցության զարգացմանն ուղղված քաղաքականություն, որը կօգնի հաղթահարել ոլորտում առկա խոչընդոտներն ու զարգացնել սոցիալական ձեռներեցության իրականացման պրակտիկան ՀՀ-ում։
   Այսպիսով առաջարկվում է. 102ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ  Ձեռնարկներ, աշխատություններ մշակել սոցիալական ձեռներեցության սահմանումների, արժեքների եւ սկզբունքների, չափորոշիչների եւ ազդեցության գնահատման վերաբերյալ։
  Հանրային իրազեկման բարձրացման նպատակով տարբեր եղանակներվ լուսաբանել սոցիալական ձեռներեցության էության, հաջողված օրիանակները եւ այլն։
   Ավարտին հասցնել Սոցիալական ձեռնարկատիրության զարգացման հայեցակարգի ընդունումը, որը ներկայումս գտնվում է Իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական կայքում։
   [6]  Սոցիալական ձեռնարկատիրության կազմակերպաիրավական չափորոշիչներ սահմանել. շնորհել «սոցիալական ձեռներեցության» կարգավիճակ այն կազմակերպությունների գերծունեություններին, որոնց հիմքում ընկած է սոցիալական խնդիրների բարձրաձայնումը, դրանց բարելավմանն ուղղված գործողությունների մշակումը եւ իրականացումը, բնապահապանական միջոցառումները, եւ որպես արդյունք՝ դրական սոցիալական ազդեցությունը։
   Սոցիալական ձեռներեցության չափորոշիչները նաեւ պետք է հստակեցնեն ֆինանսական հոսքերը. ստացված շահույթի 50%-ը կամ ավելին ներդնել սոցիալական ազդեցություն ապահովելու նպատակով, ինչը կապահովի սոցիալապես խոցելի խմբերի աշխատանքային ինտեգրումը։
   Սոցիալական ձեռներեցության իրականացման հաջորդ չափորոշիչը սահմանել ֆինանսավորման համար, ըստ որի ձեռներեցության շրջանառության 70%-ն կամ ավելին պետք է գոյանա ձեռնարկատիրական գործունեությունից, ինչը կապահովի վերջինիս կայունությունը, ինչպես պատկերված է նկար 1-ում։
   Երաշխիքների առումով առաջարկվում է տրամադրել պետական աջակցություն սոցիալական ձեռներեցությամբ զբաղվողներին։
   Բացի այդ, սոցիալապես խոցելի խմբերի ինտեգրման համար նախատեսված ֆոնդերից վերաբաշխում իրականացնել այն սոցիալական ձեռներեցությամբ զբաղվողների շրջանակում, որոնք ապահովում են վերջինիս աշխատատեղերով։
   Ինչպես նաեւ պետական գնումների շրջանակներում նախապատվության իրավունք, եկամտային հարկի նվազեցում հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար, հարկերից նվա103ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ զող բարեգործական կամ սոցիալական տարբեր խնդիրների լուծմանն ուղղված մասհանումների տոկոսադրույքի բարձրացում եւ այլն։
  Նկար 1. Սոցիալական ձեռներեցության մոդել  Ի հավելումն՝ անհրաժեշտ է իրականացնել Հայաստանի փոքր եւ միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ազգային կենտրոնի (ՓՄՁ ԶԱԿ) ռազմավարության փոփոխություն՝ վերջինիս հաղորդելով սոցիալական ուղղվածություն եւ առկա ֆոնդերն ուղղել դեպի սոցիալական ձեռներեցությունների ստեղծմանն ու զարգացման մեկնարկային հնարավորությունների ստեղծման համար։
   Սոցիալական ձեռներեցության իրականացման ռիսկերի կառավարում Ինչպես ցանկացած այլ նախաձեռնություն, նոր ստեղծվող սոցիալական ձեռներեցությունները նույնպես երաշխավորված չեն անհաջողությունից կամ ձախողումից։
   Կազմակերպությունը համարվում է հաջողված, երբ այն ապահովում է իր թիրախային սոցիալական ազդեցությունը, սակայն այն նաեւ պետք է հաշվի առնի տարբեր ռիսկերը՝ կապված ֆինանսական կենսունակության, գործառնական արդյունավետության, մրցակցության, շուկայի փոփոխությունների եւ այլնի հետ։
   Ռիս104ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ կերի կառավարման պրակտիկան նախատեսում է ակտիվ քայլերի ձեռնարկում՝ ռիսկերի հետ կապված իրադարձությունները կանխելու կամ ձեռնարկության վրա դրանց ազդեցությունը վերահսկելու ուղղությամբ։
  Ռիսկերի կառավարումը բաղկացած է հետեւյալ չորս հիմնական քայլերից՝ 1) Ռիսկի բացահայտում 2) Ռիսկի գնահատում 3) Ռիսկի կառավարում 4) Ռիսկի վերանայում եւ զեկուցում/արձանագրում։
  1. Ռիսկի բացահայտում Սոցիալական ձեռներեցություններին սպառնացող ռիսկերը կարելի է դասակարգել հետեւյալ հինգ խմբերում։
   Յուրաքանչյուր խմբի համար առաջարկվում են մի քանի հարցեր, որոնք կօգնեն բացահայտել տվյալ խմբին պատկանող ռիսկը։
  Եկամուտ  Պետք է հաշվի առնել եկամուտների հոսքի կայունությունը։
   Արդյո՞ք հաճախորդների թիվը բավարար է կազմակերպության գործունեությունը կարճաժամկետից մինչեւ միջնաժամկետ կտրվածքով ապահովելու համար։
   Հաճախորդների բազան ընդլայնելու հետագա ծրագրի հեռանկարը որքանով է իրատեսական։
   Ինչպիսի՞ն է ներկայիս շուկայական իրավիճակը։
   Կա՞ արդյոք վտանգ, որ ձեռնարկության արտադրանքը կամ ծառայությունը այլեւս պահանջված չի լինի կամ կզիջի հասանելի այլընտրանքներին՝ կարճաժամկետ, միջնաժամկետ եւ երկարաժամկետ կտրվածքով։
  Մարդիկ  Արդյոք թիմի բոլոր անդամները բավականաչափ մոտիվացվա՞ծ են։
   Կա՞ արդյոք վտանգ, որ կազմակերպության անդամներից որեւէ մեկը, հատկապես առանցքային որեւէ անդամ, կարող է հեռանալ ձեռնարկությունից՝ կարճաժամկետ կամ միջնաժամկետ հատվածում։
   Ինչպիսի՞ն են ձեռնարկության աշխատանքային պայմանները։
  Կա՞ արդյոք թիմի անդամների առողջությանը եւ բարեկեցությանը վնասելու որեւէ վտանգ։
  Սեփականություն  Արդյո՞ք ձեռնարկության ֆիզիկական գույքը ողջամտորեն ա105ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ պահովագրված է գողության, հրդեհի, տարերային աղետների կամ այլ երեւույթների դեմ։
   Արդյո՞ք ձեռնարկության մտավոր սեփականությունը եզակի է եւ, եթե այո, ապա արդյո՞ք այն ապահովագրված է յուրացման եւ/կամ կրկնօրինակվելու վտանգի դեմ։
   Ի՞նչ վարկանիշ ունի ձեռնարկության ապրանքանիշը եւ հեղինակությունը իր հաճախորդների եւ շահառուների շրջանում։
  Պատասխանատվություն  Կա՞ արդյոք որեւէ վտանգ, որ ձեռնարկության արտադրանքը կամ ծառայությունները կարող են վնաս պատճառել իր հաճախորդներին կամ հանրությանը։
  Համապատասխանություն օրենքին  Արդյո՞ք ձեռնարկության գործողություններում կա օրենքը խախտելու որեւէ վտանգ, օրինակ՝ շրջակա միջավայրին վնասելու, անարդար աշխատանքային գործելակերպեր եւ այլն։
   Արդյո՞ք ձեռնարկությունը լիովին ծանոթ է իր գործունեությանը, առաջարկվող ապրանքներին/ծառայություններին, շահառու խմբերին, առաքելությանը եւ այլ գործողություններին առնչվող բոլոր օրենքներին եւ կանոնակարգերին։
  2. Ռիսկի գնահատում Գոյություն ունեն բացահայտված ռիսկի առաջնահերթությունը գնահատելու մի շարք եղանակներ։
   Դրանցից մեկը ստորեւ բերված «հավանականությունն ընդդեմ ազդեցության» աղյուսակի պատրաստումն է, որի հիման վրա հաշվարկվում է յուրաքանչյուր ռիսկի ընդհանուր արժեքը։
  Ռիսկի հավանականություն → Ռիսկի ազդեցություն ↓ 3. Ռիսկի կառավարում Ռիսկերի կառավարման հինգ հիմնական մոտեցումները հետեւյալն են.  ռիսկի ընդունում,  ռիսկի կարգավորում. ներառում է կոնկրետ գործողություն, որը կարող է նվազեցնել ռիսկի հավանականությունը կամ դրա ազդեցությունը, 106ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ  Ռիսկի փոխանցում. սույն ռազմավարության համաձայն ռիսկի հետեւանքները փոխանցվում են որեւէ երրորդ կողմի վրա, օրինակ գույքի ապահովագրում՝ վնասի ռիսկը կառավարելու նպատակով։
   Ռիսկից խուսափում. որոշակի գործոնի եւ տվյալ ռիսկի միջեւ ուղղակի պատճառահետեւանքային կապի առկայության դեպքում կարելի է խուսափել վերջինից՝ առաջինի ազդեցությունը զսպելու միջոցով։
  4. Ռիսկի վերանայում եւ զեկուցում/արձանագրում Բացահայտված եւ գնահատված ռիսկերը անհրաժեշտ է արձանագրել կազմակերպության «գիտելիքի բազայում» (նախընտրելի է՝ գրավոր, կամ առնվազն թիմի հետ քննարկման միջոցով)՝ քաղած դասերը նշելու եւ հետագայում նմանատիպ իրավիճակներին ավելի լավ պատրաստված լինելու նպատակով։
  Ժամանակին ռիսկերը չկառավարելու դեպքում, դրանք կարող են ձախողել սոցիալական ձեռնարկության որոշակի գործողություններ կամ կազմակերպության ամբողջ գործունեությունը։
   Սոցիալական ձեռներեցության ազդեցության գնահատում Սոցիալական ձեռներեցության ազդեցությունը կարելի է գնահատել հետեւյալ քայլերի միջոցով. 1. Սկսել ձեռնարկության առաքելության ձեւակերպումից։
  Այն, ըստ էության, սոցիալական ձեռներեցության արդյունավետության գնահատման անկյունաքարն է։
   Ի տարբերություն այլ ձեռներեցների, սոցիալական ձեռներեցները հաճախ փնտրում են շուկայի բացերը, խափանումները, անտեսված ոլորտները, անարդարությունները եւ սոցիալական անհավասարությունները։
   Քանի որ սոցիալական ձեռներեցների հիմնական նպատակը հասարակության վրա դրական ազդեցություն ունենալն է սոցիալական խնդիրների լուծման միջոցով։
   [3, p. 2. Ձեռնարկության առաքելությունը վերածել շոշափելի արտադրանքի եւ արդյունքների։
  Ձեռնարկության արտադրանքը իր աշխատանքի անմիջական արդյունքն է, օրինակ, արտադրվող ապրանքների քանակը, սպասարկվող հաճախորդների թիվը։
   Ձեռնարկության արդյունքները, մյուս կողմից, ձեռնարկության ընդհանուր սոցիալական առաքելության «փոքր թիրախներն» են, օրինակ, աշխատանքի ընդունված հաշմանդամու107ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ թյուն ունեցող անձանց քանակը (եթե ձեռնարկության առաքելությունը հաշմանդամություն ունեցող անձանց կենսամակարդակի բարելավումն է), տնկված ծառերի քանակը (եթե սոցիալական ձեռնարկության առաքելությունը բնական պաշարների համալրումն է) եւ այլն։
   Անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակահատվածի համար, օրինակ, եռամսյակային կամ տարեկան կտրվածքով, սահմանել արտադրանքի եւ արդյունքների կառավարելի, սակայն հավակնոտ թիրախներ։
  3. Ձեռներեցության գործունեությունը կապակցել նրա արտադրանքին եւ արդյունքներին։
  Անհրաժեշտ է տալ սոցիալական ձեռներեցության գործառնությունների (եւ դրանց ծավալների) հստակ շարադրված սահմանումներ՝ նախորդ քայլով սահմանված արտադրանքը եւ արդյունքները ապահովելու համար։
  4. Սահմանել ձեռներեցության ազդեցության շղթան եւ նրա համապատասխան ցուցանիշները։
  Անհրաժեշտ է դուրս գրել եւ հստակ նկարագրել, թե ինչպես է ձեռներեցության գործունեությունը կապակցվում նրա արտադրանքի, ապա արդյունքների հետ՝ առաքելության ձեւակերպման մեջ սահմանված ազդեցությունն ապահովելու նպատակով։
   Անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր փուլում սահմանել ցուցանիշներ, այսինքն՝ չափելի պարամետրեր։
   [1, էջ Այսպիսով հարկ է նշել, որ սոցիալական ձեռներեցությունը նպաստում է տնտեսության կայունությանը եւ աղքատության հաղթահարմանը, որն էլ հենց հանդիսանում է սոցիալական շուկայական տնտեսության առաքելությունը։
   Նկար 2-ում ներկայացվում է սոցիալական ձեռներեցության մոդելը, դրա 2 հիմնական սոցիալ-տնտեսական ազդեցությունը եւ կապը սոցիալական շուկայական տնտեսության հետ։
   Սոցիալական ձեռնարկության գործունեության մասշտաբների ընդլայնում Սոցիալական ձեռնարկության գործունեության ընդլայնման մոդելները կարելի է բաժանել հետեւյալ երեք մոտեցումների.  Աշխարհագրական տարածքի ընդլայնում. սա, ըստ էության, սոցիալական ձեռնարկության գործունեության ընդլայնումն է դեպի այլ աշխարհագրական տարածքներ։
   Օրինակ, 1970-ական թվականներին, «ՕՔՍՖԱՄ» կազմակերպությունն ուներ շուրջ 250 բարեգործական խանութների ցանց, որը 2016 թվականին աճել է մինչեւ ավելի քան 700108ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ի։
   [4, p. 67] Աշխարհագրական տարածքի ընդլայնման մեկ այլ տարբերակ է ժամանակակից տեխնոլոգիաների օգտագործումը։
   Օրինակ, խոցելի խմբերին ծրագրավորման հմտություններ սովորեցնող սոցիալական ձեռնարկությունը կարող է տրամադրել առցանց դասընթացներ` ավելի լայն լսարանի վրա ազդեցություն գործելու համար։
   Այս մոտեցումն արդեն օգտագործվել է «LIFE» ծրագրի շահառու` «Ինստիգեյթ» ուսումնական կենտրոնի կողմից` իր կրթական միջոցառումները խոցելի խմբերի համար հասանելի դարձնելու նպատակով։
   Կենտրոնը ստեղծել է էլեկտրոնային կայք, որի միջոցով տրամադրում է առցանց ուսուցում` տարածելով կազմակերպության սոցիալական ազդեցությունը հաշմանդամություն ունեցող անձանց եւ այլ խոցելի խմբերի վրա, առանց ավելի շատ շահառուներ ֆիզիկապես ընդունելու անհրաժեշտության։
   [5]  Գործունեության ոլորտի ընդլայնում. այս մոտեցումը ենթադրում է սոցիալական ձեռնարկության գործունեության ավելացնում` նոր արժեքներով եւ իր սոցիալական առաքելության հետագա տարածման համար նոր ուղիներով, առանց աշխարհագրական տարածության կամ թիրախային խմբի պարտադիր ընդլայնման։
   Օրինակ, «Զարտպրինտ» ընկերությունը ՀՀ տարածքում իր գործունեությունը սկսել է որպես դիզայնի եւ տպագրական ծառայություններ մատուցող սոցիալական ձեռնարկություն, որն աշխատանք է տրամադրում հաշմանդամություն ունեցող անձանց։
   Սակայն ձեռնարկության գործունեության ոլորտի ընդլայնման հիմնական ուղղություններից մեկը բրայլյան տպագրության ներդրումն է եւ մեծ տառատեսակով տպագրության ծառայության զարգացումը։
   Վերոնշյալ ձեռեներեցությունը, ըստ էության, առաջինն էր, որ ներդրեց այդ ծառայությունները հայկական շուկայում։
   Այս կերպ, ընկերությունը ավելի է մոտենում իր` հաշմանդամություն ունեցող անձանց կենսակերպը բարելավելու առաքելությանը, առանց աշխարհագրական ընդլայնման կամ ֆրանչայզինգի միջոցով իր գործունեության մոդելը վերարտադրելու անհրաժեշտության։
   Ձեռնարկությունն ընդլայնվում է նոր արտադրանքի եւ ծառայությունների եւ ձեռնարկատիրական նոր մոդելների ներդրման միջոցով։
   Նույնիսկ նոր կազմավորված սոցիալական ձեռնարկությունների դեպքում, հարկ է դիտարկել ապագա զարգացման տարբերակները եւ մշակել ընդլայնման նախնական ծրագիր։
   Սա կարեւոր գործոն է նաեւ բիզնես մոդելի ընտրության համար 109ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ (օրինակ, շատ հաճախ, ընդլայնման հնարավորությունները լիովին տարբերվում են զբաղվածության եւ շուկայի միջնորդության մոդելների դեպքում)։

Սոցիալական ձեռներեցությունը գործունեություն է, որը ենթադրում է ակտիվ եւ նորարարական գործարար լուծումներ սոցիալ-տնտեսական այն խնդիրներին, որոնք մի կողմից սոցիալական քաղաքականության ծրագրերի շրջանակներում լիարժեք լուծում չեն կարող ստանալ ներկա ռեսուրսների ու մոտեցումների շրջանակներում, իսկ մյուս կողմից՝ ավանդական ձեռներեցության համատեքստում բիզնես հետաքրքրություն չեն ներկայացնում։
  ՀՀ-ում սոցիալական ձեռներեցության զարգացման հնարավորությունները պարզելու համար իրականացվել է փորձագիտական հարցում, որի արդյունքում վեր են հանվել սոցիալական ձեռներցության զարգացման 6 խնդիրներ եւ տրվել են դրանց իրագործան առաջարկներ։
