ՈՐՈՇ ՆԿԱՏԱՌՈՒՄՆԵՐ ԳՐԱՎԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ` ԸՍՏ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ ՆԱԽԱԳԾԻԽափանման  միջոցներն  այն  երաշխիքներից  են,  որոնք  ապահովում  են  քրեական  դատավարության նպատակների իրականացումը։
 Խափանման միջոցների համակարգի մեջ ընդգրկվածներից է գրավը, որը կապված չէ մեղադրյալին ազատությունից զրկելու հետ։
  Համաձայն ՔԴՕ նախագծի հոդված 125-ի 1-ին կետի՝ «Գրավն իրավասու  մարմնի  որոշմամբ  սահմանված  դրամական  գումար  է,  որը  Հայաստանի  Հանրապետությանդրամի,  արժեթղթերի  կամ  այլ  արժեքների  ձևով  պահատվության  է  փոխանցվում  համապատասխանորոշմամբ նշված բանկի կամ այլ վարկային կազմակերպության դեպոզիտ` մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը ապահովելու նպատակով։
  Որպես գրավ՝ կարող է ընդունվել անշարժ գույք, եթե գրավ կիրառելու մասին որոշմամբ հատուկ նշվել է դրա հնարավորության մասին»1։
  Գործող օրենսգրքով՝ գրավըկարող է կիրառվել միայն ոչ մեծ ու միջին ծանրության հանցանք կատարած անձանց նկատմամբ, մինչդեռ  այս  խնդրին  Եվրոպական  դատարանն  անդրադարձել  է  «Կաբալլերոն  ընդդեմ  Անգլիայի»  գործովկայացրած վճռում։
  Սույն գործում Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի 3-րդ մասի2 (Յուրաքանչյուր ձերբակալված կամ կալանավորված անձ տարվում է դատավորի կամ այլ պաշտոնատար  անձի մոտ, որն  օրենքով  լիազորված  է  իրականացնել  դատական  իշխանություն,  և  ունի  ողջամիտ  ժամկետում  դատաքննության  իրավունք  կամ  մինչև  դատաքննությունը  ազատ  արձակելու  իրավունք։
   Ազատ  արձակումը  կարող  է  պայմանավորվել  դատաքննությանը  ներկայանալու  երաշխիքով) խախտումը  բխում  էրԱնգլիայի  1994  թ.  քրեական  օրենսգրքի  25-րդ  հոդվածից,  որն  ինքնաբերաբար  արգելում  էր  կիրառելգրավ ցանկացած անձի նկատմամբ, ով մեղադրվում էր ծանր հանցագործության որոշ տեսակների կատարման  մեջ  (սպանություն,  սպանության  փորձ,  չկանխամտածված  սպանություն,  բռնաբարություն,բռնաբարության  փորձ)  և  ով  նախկինում  դատվել  էր  նշված  հանցագործություններից  որևէ  մեկի  կատարման հիմքով։
  Նման իրավիճակում մագիստրատ դատարանը լիազորություն չուներ գրավ կիրառելև  անձին  կալանքից  ազատ  արձակել։
   Այս  վճռի  վրա  հղում  է  արել  նաև  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանը13.07.2007  թ.  ՎԲ-11507  գործով  կայացրած  որոշման  մեջ,  որով  ՀՀ  դատարաններին  թույլատրվել  էայդուհետ  գրավ  կիրառելու  հարցը  քննարկել  բոլոր  գործերով։
   Ի  տարբերություն  գործող  օրենսգրքի`նախագծի  կարևոր  ձեռքբերումներից  է  նման  սահմանափակման  բացառումը,  ինչը  բխում  է  հոդված125-ի  մեկնաբանությունից.  կարծում  ենք  նախագծին  հաջողվել  է  միջազգային  նորմերին  համապատասխան կարգավորել խնդիրը։
 Անդրադառնանք  հաջորդ  ասպեկտներին.  նախ,  պետք  է  նշել,  որ  նախագծում  ընգրկված  են  խափանման այնպիսի միջոցներ, որոնք ներկայումս այդքան էլ կիրառելի չեն։
  Դրանցից է գրավը, որը կարելի է ասել նախագծի խափանման միջոցների հիերարխիայում զբաղեցնում է երրորդ տեղը կալանքիցու  տնային  կալանքից  հետո։
   Ակնհայտ  է,  որ  դրա  պաճառը  ՔԴՕ-ի  գործուն  կառուցակարգերի  անկատարությունն  է։
   ՀՀ  դատական  դեպարտամենտի  պաշտոնական  կայքում  ամրագրված  տվյալներով2014  թ.  դատարանի  կողմից  կալանքը  որպես  խափանման  միջոց  կիրառելու  մասին  բավարարվել  է1091 միջնորդություն, իսկ գրավի դեպքում 220-ից 42-ն է բավարարվել։
  Փաստորեն ստացվում է իրավասու մարմիններն առավել հակված են կիրառելու կալանքը քան գրավը։
  Դրան հակառակ՝ որոշ Եվրոպական երկրներում ու ԱՄՆ-ում գրավը կիրառվում է մեծ մասշտաբներով, քան կարելի է կարծել ևհամարվում է այլնտրանքային խափանման միջոց կալանքի փոխարեն։
  Նախագծում նման հանգամանքը  վերացվել  է՝  ի  տարբերություն  գործող  ՔԴՕ-ի։
   Նախագծի  115-րդ  հովածի  3-րդ  կետի  համաձայն՝«Խափանման  միջոցներն  են  կալանքը  և  այլընտրանքային  խափանման  միջոցները»։
   Այստեղից  էլհետևում  է,  որ  գրավը  ինքնուրույն  խափանման  միջոց  է,  ինչը  միանշանակորեն  նպաստում  է  այս  միջոցի  թե՛  դերի  բարձրացմանը,  թե՛  սահմանափակումների  վերացմանը՝  կապված  այն  կիրառելու  դեպ1 Տե՛ս ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագիծ, հասանելի է՝http։
 //www.justice.am/storage/files/legal_acts/legal_acts_5771447415_QrDat-_VERJNAKAN.pdf2 Հասանելի է՝ http։
 //www.gov.am/u_files/file/kron/EuoroConvent-Arm.pdf։
 քերի  հետ։
   Այժմ  անդրադառնանք  գրավի՝  այլ  խափանման  միջոցների  համեմատ  ունեցած  առավելություններին։
   Այն,  ինչպես  արդեն  նշել  ենք,  չի  զրկում  անձին  ազատությունից։
   Մյուս  կողմից,  պետությունը չի վատնում իր բյուջետային միջոցները կալանավորվածներին պահելու համար, մեղադրյալը չիենթարկվում  իր  դեմ  ուղղված  անմիջական  հարկադրանքի  միջոցների,  շարունակում  է  իր  աշխատանքային գործունեությունը, ինչի արդյունքում էլ կարող է հարթել իր կատարած արարքով պատճառվածվնասը։
  Սակայն կապված որոշակի ռիսկերի հետ՝ նախագծում ամրագրվել է հետևյալ կարևոր դրույթը.«Եթե մեղադրյալը թաքնվել է վարույթն իրականացնող մարմնից կամ առանց թույլտվության մեկնել էայլ  վայր,  պարբերաբար  չի  ներկայացել  վարույթն  իրականացնող  մարմնի  հրավերով  կամ  էապեսխոչընդոտել է վարույթին, ապա հսկող դատախազը կայացնում է գրավը պետության եկամուտ դարձնելու մասին որոշում», ինչը կարևոր երաշխիք է դատավարության անխափան իրականացման համար։
 Բավարար  ուշադրության  է  արժանի  գրավը  պետության  եկամուտ  դարձնելու  հարցում  արտասահմանյան երկների փորձը։
  Մասնավորապես՝ Ֆրանսիայի ՔԴՕ-ի 145-րդ հոդվածի համաձայն՝ գրավով  ապահովում  է  մեղադրյալի  մասնակցությունն  բոլոր  դատավարական  գործողություններին  և  դատավճռի  կատարումը,  ինչպես  նաև  սահմանվում  է,  որ  գրավի  գումարի  մեջ  են  մտնում  քաղաքացիական հայցվորին պատճառված վնասների գումարը, տուգանքներն ու այլ ծախսերը1։
  Նման փորձ է արված Էստոնիայի ՔԴՕ-ում,  որտեղ ամրագրված է, որ  գրավը դառնում է պետության սեփականությունմիայն  դատական  ծախսերը  այդ  գումարից  հաշվակցելուց  հետո2,  իսկ  Ուկրաինայի  ՔԴՕ-ում  հարցըկարգավորվում  է  հետևյալ  կերպ՝  գրավը  կարող  է  ամբողջությամբ  ուղղվել  դատավճռի  և  գույքայինպահանջների  կատարմանը,  իսկ  այն  դեպքում,  երբ  գրավը  վճարվել  է  այլ  անձի  կողմից,  այն  կարող  էուղղվել գույքային պահանջների կատարմանը միայն գրավատուի համաձայնությամբ3։
  Մեր կարծիքով՝առավել  արդյունավետ  կլիներ,  եթե  գրավի  նվազագույն  չափն  ամրագրող  նորմերի  հետ  միասին  ամրագվեր նաև հետևյալը՝ «Քաղաքացիական հայցով ներկայացված գույքային պահանջները և հնարավոր դատական ծախսերն բավարարվում են գրավի գումարի հաշվին, այն դեպքում, երբ հենց մեղադրյալն է հանդիսանում գրավատուն»։
  Ճիշտ է՝ նախագծով ամրագրված է այնպիսի ինստիտուտ, ինչպիսին է գույքի արգելադրումը, որը կիրառվում է գույքի հնարավոր բռնագրավումը, հնարավոր գույքայինհայցը և հնարավոր դատական ծախսերն ապահովելու համար, սակայն ավելի նպատակահարմար կլինի գրավի արդեն կիրառված լինելու դեպքում չկատարել անհարկի դատավարական գործողություններ(գույքի արգելադրում) և հենց գրավի գումարից հաշվանցել այդ պահանջները։
  Նման լրացուցիչ երաշխիքների  սահմանումը  կնպաստի  և՛  տվյալ  խափանման  միջոցի  պատշաճ  կատարմանը,  և՛  դատավարության սուբյեկտների իրավունքների ու շահերի էլ ավելի արդյունավետ պաշտպանությանը։
 ՔԴՕ-ի  նախագծի  համաձայն`  որպես  գրավատու`  կարող  են  հանդես  գալ  մեղադրյալը  կամ  որևէայլ ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ։
  Այս առումով հարկ է անդրադառնալ որոշ հարցերի։
 Նախ, քննարկենք այն դեպքերը, երբ որպես գրավատու հանդես է գալիս այլ անձ։
  Այս պարագայում  նախագծում  նշվում  է.  «Եթե  գրավը  մուծում  է  այլ  անձ,  ապա  նրան  բացատրվում  է  մեղադրյալիններկայացված  մեղադրանքի  էությունը,  ինչպես  նաև  մեղադրյալի  կողմից  ոչ  պատշաճ  վարքագիծդրսևորելու դեպքում վրա հասնող հնարավոր հետևանքները»՝ անդրադարձ չկատարելով գրավատուիու մեղադրյալի միջև ծագած հարաբերություններին։
  Մեր կարծիքով` դա էական բաց պետք է համարելև փորձել հարցը կարգավորել հետևյալ կերպ՝ սահմանել նորմեր, որոնք հնարավորություն կտան գրավատուի  կողմից  հսկողություն  իրականացնել  մեղադրյալի  նկատմամբ,  որոնք  կարող  են  արտահայտված  լինել  որոշակի  արգելքների  տեսքով։
   Կարծում  ենք՝  նման  արգելքների  համար  որպես  հենակետ՝կարող  է  ծառայել  քրեադատավարական,  քրեակատարողական  և  քրեական  ընդհանուր  համալիրը։
 Կարելի է նախատեսել հետևյալ արգելքները՝ առանց գրավատուին տեղյակ պահելու չփոխել բնակության,  աշխատանքի,  ուսման  վայրերը,  չհաճախել  որոշ  վայրեր,  աշխատել  և  այլն։
   Վերջինս  էլ  ավելիկնպաստի  մեղադրյալների  կողմից  նոր  հանցանքներ  կամ  իրավախախտումներ  կատարելը  բացառելուն։
  Սակայն նման արգելքները չպետք է սահմանափակեն կամ զրկեն անձի անձնական, բնակարանիանձեռնմխելիության  իրավունքներն  ու  նվաստացնեն  կամ  ոտնահարեն  նրա  պատիվն  ու  արժանապատվությունը։
 Նախագծում առկա նորմերի վերլուծությունից բխում է, որ մեղադրյալը կարող է իրավասու մարմնի թույլատվությամբ մեկնել այլ վայր։
  Կարծում ենք՝ պետք է սահմանվեր նաև, թե երբ և որքան ժամա1  Տե´ս  Уголовно-процессуальный  кодекс  Франции  1958  года,  под  ред  В.И.  Каминской,  с  изм.  и  доп.  на  1  января  1966  г.Москва, 1967, էջ 80։
 2  Տե´ս  Уголовно-процессуальный  кодекс  Республики  Эстонии  от  12.02.2003http։
 //estonia.newscity.info/docs/sistemsw/dok_iegblz/index.htm, մատչելի էր՝ 25.04.2013։
 3  Տե´ս  Уголовно-процессуальный  кодекс  Украины,  по  состоянию  на  15  февраля  2011  года,  հասանելի  է՝http։
 //www.legislationline.org/։
 (ред.  от  19.06.2008),  հասանելի  է՝նակով  մեղադրյալը  կարող  է  մեկնել  այլ  վայր.  դա  էլ  ավելի  կհստակեցներ  այդ  հարաբերություններիկարգավորումը։
 Իրավական  գրականության  մեջ  կա  կարծիք,  որ  երբ  գրավատուն  հանդիսանում  է  այլ  անձ,  նրավրա պետք է դրվի մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծ դրսևորելու վերաբերյալ իրավապահ մարմիններին  ու  դատարանին  տեղեկացնելու  պարտականությունը,  ինչը  թույլ  կտա  գրավատուին  գիտակցելնշանակված  խափանման  միջոցի  բնույթն  ու  նշանակությունը  և  միաժամանակ  նախազգուշողականհիմք կհանդիսանա մեղադրյալի կողմից ոչ իրավաչափ վարքագիծ դրսևորելու առումով1։
 Նման հանգամանքը, մեր կարծիքով, կարող է արտացոլվել նախագծում՝ հաշվի առնելով հետևյալնախադրյալները.  նախ,  գրավատուն,  սկսած  խափանման  միջոց  նշանակելու  պահից  մինչև  դրա  վերացնելը կամ փոփոխելը, պետք է գիտակցի իր վրա դրված պարտականությունների իրավական հիմքերն  ու  բնույթը,  երկրորդ՝  ստույգ  տեղեկատվություն  պետք  է  ներկայացնի  դատապարտյալի  կողմիցպատշաճ  վարքագիծ  դրսևորելու  վերաբերյալ։
   Այս  պարագայում  կարծում  ենք՝  օրենքի  մակարդակովպետք  է  կարգավորվեն  նաև,  թե  որ  պահից  սկսած  և  մինչև  երբ  պետք  է  այդպիսի  տեղեկություն  հաղորդի գրավատուն։
 Ուսումնասիրելով  որպես  գրավատու  հանդես  եկող  անձանց  շրջանակը՝  հարց  է  ծագում`  արդյոքունի՞ գրավատուն իր պարտավորությունների կատարումից հրաժարվելու հնարավորություն։
  Այս իրավունքի  իրացման  շուրջ  միատեսակ  մոտեցում  չկա։
   Մասնավորապես՝  որոշ  հեղինակներ  պնդում  են՝«Գրավատուի դիմումը՝ գրավից հրաժարվելու և այն վերադարձնելու կապակցությամբ, որը ներկայացվել է արձանագրությունը կազմելուց և ստորագրելուց հետո, չի կարող հիմք հանդիսանալ խափանմանմիջոց  չկիրառելու  համար»2։
   Կարծում  ենք՝  նման  մոտեցումն  ընդունելի  չէ,  քանզի  այն  սահմանափակում է Սահմանադրության 31-րդ հոդվածով ամրագրված սեփականության իրավունքը, որն միևնույնժամանակ պետության պաշտպանության առարկա է, ուստի, արդարացի կլինի համաձայնել հեղինակների  երկրորդ  խմբի  տեսակետի  հետ,  այն  է՝  գրավատուին  պետք  է  վերապահվի  նման  հնարավորություն՝  իհարկե,  վերադարձնելով  արդեն  իսկ  վճարված  գրավի  գումարը3։
   Ավելի կարևոր  կարելի  է  համարել  այդպիսի  իրավունքի  վերապահումը  մեղադրյալին։
   Համաձայն  նախագծի  հոդված  296-ի՝  «Կալանավորված  մեղադրյալը,  նրա  պաշտպանը  և  օրինական  ներկայացուցիչն  իրավունք  ունեն  միջնորդություն  ներկայացնել  դատարան  կալանքը  վերացնելու  կամ  կալանքի  փոխարեն  այլընտրանքայինխափանման միջոց կիրառելու մասին կալանքի ժամկետը լրանալուց ոչ ուշ, քան յոթ օր առաջ։
  Միջնորդության  պատճենն  ուղարկվում  է  մինչդատական  վարույթն  իրականացնող  քննիչին  և  հսկող  դատախազին»։
  Այսինքն՝ նախագիծը մեղադրյալին ընձեռել է կալանավորումը փոխելու կամ այն վերացնելուհնարավորություն,  և  կարծում  ենք՝  նման  պարագայում  հարցը  պետք  է  լուծվի  ինչպես  և  վերոնշյալդեպքում  միջնորդություն  ներկայացնելով։
   Սակայն  այս  դեպքում  այն  կարող  է  ներկայացվել  ոչ  միայնդատարանին,  այլև  քննիչին,  դատախազին,  քանի  որ  նրանց  նույնպես  վերապահվել  է  գրավը  որպեսխափանման  միջոց  նշանակելու  իրավասությունը։
   Այդպիսի  հնարավորություն  ընձեռնվել  է  որոշ  ԱՊՀերկրների  ՔԴՕ-երով։
   Ուզբեկստանի  ՔԴՕ-ում  ամրագրված  է  գրավատուի  իրավունքը՝  հրաժարվել  իրվրա  դրված  պարտավորություններից,  եթե  բացակայում  են  գրավը  պետության  եկամուտ  դարձնելուհիմքերը4։
   Խնդիրը  նման  կարգավորում  է  ստացել  նաև  Ուկրանիայի  ՔԴՕ-ում,  սակայն  որոշ  ընթացակարգային  տարբերություններով։
   Մասնավորապես՝  այստեղ  նույնպես  գրավատուն  կարող  է  հրաժարվել իր վրա դրված պարտավորություններից, քանի դեռ ի հայտ չեն եկել գրավը պետության եկամուտդարձնելու հիմքերը, բայց ընթացակարգային առումով առանձնահատկությունն այն է, որ գրավատունպարտավոր է ապահովել մեղադրյալի ներկայությունը դատարան կամ քննություն իրականացնող մարմիններ  նրա  նկատմամբ  խափանման  միջոցը  փոխելու  համար,  այնուհետև  գրավը  վերադարձվում  էմիայն նոր խափանման միջոցը կիրառելուց հետո5։
 Ներկայացնելով այս խնդրի շուրջ վերոնշյալ երկրների օրենսդրական կարգավորումները՝ կարծումենք՝  պետք  է  գալ  հետևյալ  եզրահանգման,  որ  անհրաժեշտ  է  նման  մի  համակարգ  մտցնել  նաև  ՀՀՔԴՕ-ի  նախագծում՝  առաջարկելով  հետևյալ  կարգավորումը.  նախ`  ներկայումս  նախագծում  առկա  էմիայն երկու դեպք, երբ գրավի գումարը վերադարձվում է, այն է՝ երբ չեն ապացուցվում նախագծի 125հոդվածի  5-րդ  մասով  նախատեսված  հանգամանքները,  կամ  գրավը,  որպես  խափանման  միջոց,  վերացվել կամ փոխվել է, երկրորդ նման համակարգի ներմուծումը միանշանակ չի հակասի խափանման 1 Տե՛ս Буряков А.Д., Залог как мера пресечения в советском уголовном процессе Вопросы борьбы с преступностью по советскому законодательству, Иркутск, 1969, էջ 281-282։
 2 Տե՛ս Баландюк О.В., Исполнение обязательств залогодателем при реализации ст. 106 УПК РФ, 2014.3 Տե՛ս նույն տեղում։
 4 Տե´ս Уголовно-процессуальный кодекс Республики Узбекистан (утв. Законом РУз от 22 сентября 1994 г. № 2013-XII, с изм.в  соответствии  с  Законом  РУз  от  18  сентября  2012  г. №  3РУ-335),  http։
 //www.fmc.uz/legisl.php?id=k_  ug_pr_28,  մատչելի  էր՝10.02.2013։
 5 Հասանելի է՝ http։
 //www.legislationline.org/ru/documents/section/criminal-codes։
 միջոցի  փոփոխման  կամ  վերացման  նորմերին։
   Կարծում  ենք՝  հետագա  գործնթացը  պետք  է  կարգավորել  հետևյալ  ընթացակարգով՝  եթե  առկա  են  մեկից  ավելի  գրավատուներ  և  նրանցից  մեկը  կամ  միքանիսը հրաժարվել են իրենց պարտավորություններից, ապա գրավի գումարը կարող է նվազել միայնայն դեպքում, երբ դա բավարար է մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը և տվյալ խափանման միջոցի այլնպատակներն ապահովելու համար, սակայն գրավի չափի անբավարարության դեպքում այն կարող էլրացվել այլ գրավատուների հաշվին կամ փոխվել խափանման մեկ ուրիշ միջոցով։
 Գրավատուի  կողմից  գրավից  հրաժարվելու  իրավունքը  պետք  է  տարբերակել  գրավի  առարկանփոխելու իրավունքից։
  Վերջինիս տակ հասկացվում է գրավի առարկայի փոխարինումը մեկ այլ հավասարարժեք գույքով։
  ՔԴՕ-ի նախագծով նման իրավիճակ նախատեսված չէ, սակայն այն անուղղակիորեն  բխում  է  հոդված  125-ից։
   Այսպես,  գրավը  որոշակի  դրամական  միավոր  է,  որը  ՀՀ  դրամի,  արժեթղթերի  կամ  այլ  արժեքների  ձևով  պահատվության  է  փոխանցվում  համապատասխան  որոշմամբնշված  բանկի  կամ  այլ  վարկային  կազմակերպության  դեպոզիտ։
   Այս  հոդվածի  տրամաբանությունիցենթադրվում  է,  որ  այդ  արժեքները  փոխանցվում  են  ոչ  թե  հարկադրաբար  վերցնելու,  այլ  գրավատուհանդիսացող սուբյեկների կամքով։
  Այստեղից էլ պարզ է դառնում, որ նման կերպ պետք է լուծվի գրավի առարկայի փոփոխման հարցը։
  Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում, թե ինչ  մեխանիզմով  պետք  է  կարգավորվի  գրավի  առարկայի  փոփոխման  ընթացակարգը։
   Կարծում  ենք՝  այս  պարագայում առաջին հերթին պետք է գնահատվի, թե արդյոք պատշաճ են կատարվել գրավատուի պարտավորությունները, ապա՝ միայն հնարավորության դեպքում լուծել գրավի առարկան փոխելու հարցը։
  Արդարացի կլիներ այս հարաբերությունները կարգավորել հետևյալ կերպ. գրավադրված գույքի փոփոխման  իրավասություն  վերապահել  մինչդատական  վարույթում՝  քննիչին  և  դատախազին,  իսկ  գործիդատական  քննության  ընթացքում՝  դատարանին,  քանի  որ  մի  կողմից՝  այս  մարմիններն  են  կիրառումտվյալ խափանման միջոցը, մյուս կողմից՝ վերջիններս, ունենալով անմիջական առնչություն տվյալ գործով  բոլոր  հանգամանքների  հետ,  կարող  են  էլ  ավելի  արագ  ու  արդյունավետ  լուծել  նման  խնդիրը,ինչն,  անկասկած,  բխում  է  գրավատուի  շահերից։
   Սակայն,  կատարենք  մեկ  վերապահում՝  քննիչը  կարող է այդպիսի որոշում ընդունել միայն դատախազի համաձայնությամբ, ընդ որում՝ գրավի առարկանփոխելու միջնորդությամբ հանդես գալու իրավունքը պետք է պատկանի թե՛ ֆիզիկական, թե՛ իրավաբանական  անձանց,  այդ  թվում՝  մեղադրյալին,  եթե  նրան  է  պատկանում  գրավի  առարկան։
   Իսկ  այնդեպքում, երբ նման խնդրով հանդես են գալիս ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք, կարծում ենք՝նրանց վրա պետք է դրվի մեղադրյալին այդ մասին տեղեկացնելու պարտավորությունը։
 Հարկ է կատարել նաև գրավի առարկայի հետ կապված որոշ նկատառումներ։
  Մասնավորապես՝ՀՀ  ՔԴՕ-ի  նախագծի  համաձայն՝  գրավի  առարկա  կարող  են  լինել  ՀՀ  դրամը,  արժեթղթերը  կամ  այլարժեքները, իսկ անշարժ գույքը՝ այն դեպքում, եթե գրավը կիրառելու մասին որոշմամբ հատուկ նշվելէ դրա հնարավորության մասին։
  Այս պարագայում կարող են ծագել որոշ խնդիրներ, եթե որպես գրավիառարկա ընտրված են արժեթղթերը։
  Քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն՝ արժեթուղթը սահմանված  ձևի  և  պարտադիր  վավերապայմանների  պահպանմամբ,  գույքային  իրավունքները  հավաստողփաստաթուղթ է, որի իրականացումը կամ փոխանցումը հնարավոր է միայն այն ներկայացնելիս, իսկարդեն «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանվում են դրանց տեսակները՝ բաժնետոմսեր,պարտատոմսեր, դեպոզիտար ստացականներ և այլն։
   Անդրադառնանք բաժնետոմսերին, որոնց միջոցով  բաժնետերն  ստանում  է  բաժնետիրական  ընկերության  շահույթից  շահութաբաժնի  ձևով  մաս  ևբաժնետիրական ընկերության գործերի կառավարմանը մասնակցելու ու նրա լուծարումից հետո մնացած գույքից բաժին ստանալու իրավունք։
  Որպես կանոն՝ դրանք ամրագրվում են էլեկտրոնային ձևովև դրա նկատմամբ իրավունքները հավաստվում են էլեկտրոնային կրիչների միջոցով։
 Քննարկելով վերոնշյալ արժեքները՝ պետք է անցնել բուն խնդրին. նախագծում կարգավորված չէ,թե ինչպես պետք է վարվել այն ժամանակ, երբ որպես գրավի առարկա է բաժնետոմսը և տվյալ պահինսնանկ է ճանաչվել կազմակերպությունը, որի անդամին պատկանում է վերջինս։
  Ասվածից կարելի է հետևություն  անել,  որ  ժամանակի  ընթացքում  նման  բարիքները  կարող  են  նաև  արժեզրկվել,  ինչի  արդյունքում ունենում ենք լուրջ խնդիրներ։
  Այլ կերպ ասած՝ ընտրված խափանման միջոցը կորցնում է իրնշանակությունը՝  չբերելով  առաջադրված  արդյունքները։
   Կարծում  ենք՝  նման  պարագայում  կա՛մ  արժեթղթերը  պետք  է  հանվեն  գրավի  առարկաների  շրջանակից,  ինչը  միանշանակ  արդարացված  չէ,քանզի  գրավի  առարկայի  սահմանների  անհիմն  նեղացումը  ենթադրվում  է  այնպիսի  իրավիճակ,  երբանձինք, չունենալով համապատասխան միջոցներ, չեն կարող օգտվել նման իրավունքից, կա՛մ պետք էնախատեսվեն  կոնկրետ  մարմիններ,  որոնց  վրա  կդրվեն  որոշակի  պարտավորություններ՝  պարբերաբար տեղեկացնելու նշված արժեքների կայունության ու սպասվելիք փոփոխությունների վերաբերյալ։
 Կարծում ենք՝ հարցը նման կերպ լուծելն ավելի խելամիտ է։
 Պարզաբանելով գրավի առարկայի հետ կապված կարգավորումները՝ հարց է ծագում՝ հիմնավորվա՞ծ  է  արդոք  գրավի  նվազագույն  չափ  սահմանելը,  թե  ոչ։
   ՀՀ  ՔԴՕ-ի  նախագծի  համաձայն՝  գրավիչափը  չի  կարող  պակաս  լինել  նվազագույն  աշխատավարձի  երկուհարյուրապատիկից  (գրավի  չափըորոշելիս  հաշվի  են  առնվում  մեղադրյալին  վերագրվող  հանցանքի  ծանրության  աստիճանը  և  մեղադրյալի գույքային դրությունը)։
  Սակայն տեսական գրականության մեջ առկա է նաև հետևյալ կարծիքը՝գրավի չափը պետք է կախված լինի հնարավոր պատժից, որը տվյալ գործի հանգամանքներից ելնելովենթադրվում  է  նշանակել  մեղադրյալի  նկատմամբ1։
   Չնայած  այս  դիրքորոշման  ենթադրյալ  հիմնավորվածությանը՝ պետք է պնդել, որ դա հակասում է ՄԻԵԴ-ի դիրքորոշմանը, այն է՝ խափանման միջոցը չիկարող կանխորոշել կայացվելիք մեղադրական դատավճիռի բնույթը և քրեական պատիժը։
 Այսօր  գրավի  նվազագույն  չափի  որոշման  հարցը,  մեր  կարծիքով,  մնում  է  չլուծված։
   Այսպես,  ՀՀազգային  վիճակագրական  ծառայության  պաշտոնական  կայքում  տեղադրված  տեղեկության  համաձայն Հայաստանում զբաղվածության մակարդակը կազմում է 53.2%, իսկ աղքատության մակարդակըհասնում է 32%2, ինչը զգալի ցուցանիշ է փոքրաթիվ բնակչություն ունեցող երկրի համար։
  Ներկայացված  ցուցանիշներից  ենթադրվում  է  հետևjալ  պատկերը՝  գրավի  նվազագույն  չափը  որոշ  անձանց  համար  դարձել  է  անհասանելի։
   Այս  պարագայում  խնդիր  է  առաջանում.  մասնավորապես՝  նյութապեսանապահով  անձանց  նկատմամբ  կալանքը  որպես  խափանման  միջոց  կիրառելիս  դրսևորվում  էակնհայտ  անհավասարություն՝  ի  տարբերություն  այն  անձանց,  որոնց  նյութական  միջոցները  թույլ  ենտալիս գրավը որպես խափանման միջոց կիրառել։
  Կարծում ենք՝ ստեղծված իրավիճակը համահունչ չէ«Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  մասին»  կոնվենցիայի  5րդ և 14-րդ հոդվածներին, որոնցից բխում է՝ «Յուրաքանչյուր ոք ունի ազատության և անձնական անձեռնմխելիության  իրավունք։
   Կոնվենցիայով  նախատեսված  իրավունքներից  և  ազատություններիցօգտվելն ապահովում է առանց խտրականության, այն է` անկախ սեռից, ռասայից, մաշկի գույնից, լեզվից,  կրոնից,  քաղաքական  կամ  այլ  համոզմունքից,  ազգային  կամ  սոցիալական  ծագումից,  ազգայինփոքրամասնության պատկանելությունից, գույքային դրությունից, ծննդից կամ այլ դրությունից»3։
 Հաշվի առնելով շարադրվածը՝ կարծում ենք՝ արդարացված կլինի գրավի նվազագույն չափ չսահմանելը.  դա  հնարավորություն  կտա  նյութապես  անապահով  անձի  նկատմամբ  նշանակել  գրավի  այնպիսի ողջամիտ չափ, որը ոչ միայն կապահովի մեղադրյալի կողմից իր պարտավորությունների կատարումը,  այլև  կունենա  զգալի  արժեք  նրա  համար՝  միաժամանակ  չարժևորվելով  նյութապես  ապահովանձի կողմից։
 Ինչպես արդեն նշել ենք՝ գրավի չափը որոշելիս իրավասու մարմինը հաշվի է առնում նաև հանցագործության ծանրության աստիճանը։
  ՔԴՕ-ի նախագծի հոդված 117-ում նշվում է. «Եթե խափանմանմիջոցի գործողության ընթացքում փոխվել կամ վերացել են դրա իրավաչափության պայմանները, վարույթն  իրականացնող  մարմինն  իր  իրավասության  սահմաններում  որոշում  է  կայացնում  խափանմանմիջոցը  փոխելու  կամ  վերացնելու  մասին»։
   Արդեն  հոդված  116-ում,  որտեղ  սահմանվում  են  խափանման միջոցի կիրառման իրավաչափության հիմքերը, արարքի վերաորակումը խափանման միջոցի փոփոխման  կամ  վերացման  հիմք  չէ։
   Փաստորեն,  ստացվում  է,  որ  նախագծում  նման  դեպքերում  գրավիչափը փոփոխելու պայմանները նախատեսված չեն։
  Այս պարագայում եթե նույնիսկ փորձենք վերացնելտվյալ  խափանման  միջոցը  ու  արդեն  վերաորակված  արարքի  ծանրության  աստիճանին  համապատասխան կիրառենք գրավը, ապա հակասություն կստեղծվի հոդված 116-ի հետ, քանի որ այդ հոդվածով սպառիչ նշված իրավաչափության պայմաններից ոչ մեկը ո՛չ փոփոխվել է, ո՛չ վերացվել։
  Կարծումենք՝  նման  իրավիճակից  դուրս  գալու  ելքը  մեկն  է՝  նախագծի  125-րդ  հոդվածում  պետք  է  ամրագրելհետևյալ դրույթը. «Գործի քննության ընթացքում կատարված արարքի վերաորակման դեպքում գրավը որպես խափանման միջոց կիրառած մարմինը իրավասու է փոփոխելու դրա չափը»։
 Այսպիսով, հաշվի առնելով վերոշարադրյալը, կարող ենք հավաստել, որ գրավը, որպես խափանման միջոց, ունի բազում նպատակներ և, անկասկած, օրենսդրական բարեփոխումներն էլ ավելի կարդիականացնեն  գրավի  ինստիտուտը`  նպաստելով  դրա  արդյունավետության  բարձրացմանը,  քանզիարդարացված  չէ  մեղադրյալին  կալանքի  տակ  պահել,  եթե  փոխարենը  կարող  է  ընտրվել  այլընտրանքային խափանման միջոց, այդ թվում` գրավը։
 1  Տե՛ս  Смирнов  А.В.,  Калиновский  К.Б.,  Комментарий  к  Уголовно-процессуальному  кодексу  Российской  Федерации  постатейный, под ред. А.В. Смирнова, СПС, 2012։
 2 Աղքատության մակարդակը (ըստ 2009 թ. մեթոդաբանության), հասանելի է՝ http։
 //www.armstat.am/am/?nid=126&id=15005։
 3 Հասանելի է՝ http։
 //www.gov.am/u_files/file/kron/EuoroConvent-Arm.pdf։
 Գարիկ ԱբելյանՈՐՈՇ ՆԿԱՏԱՌՈՒՄՆԵՐ ԳՐԱՎԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ` ԸՍՏ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ ՆԱԽԱԳԾԻԲանալի բառեր՝ ՀՀ քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագիծ, խափանման միջոցներ, գրավ, գրավատու, գույքի արգելադրում, գրավատուի հսկողությունը մեղադրյալի նկատմամբ, գրավի առարկա, գրավի նվազագույն չափ, գրավի առարկայի փոփոխում և վերադարձ։

Հոդվածում  քննարկվում  է  ՀՀ  քրեական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  նախագծով  նախատեսված  այնպիսի ինքնուրույն խափանման միջոց, ինչպիսին է գրավը, դրա առավելություններն ու թերությունները։
  Առաջարկվում է նախագծում նախատեսել գրավի առարկան փոփոխելու` գրավատուի իրավունքը և գրավատուի՝ իր իրավունքներից  հրաժարվելու  հնարավորությունը,  այլ  անձ  լինելու  դեպքում  մեղադրյալի  նկատմամբ  հսկողություն  սահմանելու,  նրա  ոչ  պատշաճ  վարքագիծ  դրսևորելու  մասին  իրավապահ  մարմիններին  հայտնելու  պարտականությունները։
  Ինչպես նաև գրավի նվազագույն չափ չսահմանելու և արարքի վերաորակումը որպես գրավի չափի  փոփոխման հիմք նախատեսելու հանգամանքները։
    Ներկայացված  առաջարկներն  ու  օրենսդրական  բարեփոխումներն  էլ  ավելի  կարդիականացնեն  գրավի  ինստիտուտը՝ նպաստելով դրա արդյունավետության բարձրացմանը։
