ՊԱՏԺԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԻՔՎերջին տասնամյակների ընթացքում լայն կիրառություն են ստացել պատժամիջոցները՝  դառնալով  միջազգային  հարաբերությունների  կարգավորման  գործիք։
 Պատժամիջոցները կիրառում են ինչպես մեկ կամ մի քանի պետություններ, այնպեսէլ՝ միջազգային կազմակերպություններ (ՄԱԿ, ԵՄ) և անդրազգային կորպորացիաներ։
 Հայաստանի  Հանրապետությունը  գտնվում  է  բարդ  տարածաշրջանում,  փակսահմաններ ունի հարևան երկու պետությունների հետ, ուստի օբյեկտիվ անհրաժեշտություն  է  առաջանում  ընդլայնելու  և  խորացնելու  հարաբերություններն  ինչպեսհարևան երկու մյուս պետությունների, այնպես էլ՝ ռազմավարական դաշնակից ՌԴ-իհետ։
  Սակայն, այստեղ ևս, ի հայտ են գալիս բարդություններ, քանի որ դեռևս 1979 թ.Իրանում  տեղի  ունեցած  հեղափոխությունից  հետո  ԻԻՀ-ի  նկատմամբ  տարբերպետություններ  և  միջազգային  կազմակերպություններ  պատժամիջոցներ  են  սահմանել, որոնք ավելի են խստացվել 2006 թ.-ին [1]։
  Հակաիրանական պատժամիջոցների թնջուկն այսօր էլ շարունակում է մնալ համաշխարհային քաղաքականության ևմիջազգային հարաբերությունների առջև ծառացած բարդագույն խնդիրներից մեկը՝նվազագույնի հասցնելով հարևան պետությունների միջև հնարավոր համագործակցության հեռանկարները։
 Համագործակցության արդյունավետության վրա ազդում են նաև հակառուսական պատժամիջոցների կիրառումը։
  Դեռևս 2014 թ. մարտին ԵՄ-ն սկսեց պատժամիջոցներ սահմանել ՌԴ-ի նկատմամբ։
  Այս պատժամիջոցները սահմանվեցին Ղրիմիթերակղզում ռուսական զորքերի տեղակայումից հետո [2]։
  ԵՄ-ի օրինակին հետևեցինմի շարք այլ պետություններ, իսկ հետագայում՝ ՌԴ-ի կողմից Դոնեցկի և Լուգանսկիշրջաններում  անջատողական  ուժերի  աջակցմանը  զուգահեռ  պատժամիջոցներնավելի խստացվեցին [3]։
 Այս  իրավիճակում  մեզ  համար  շատ  կարևոր  է  հասկանալ  պատժամիջոցներիբնույթը, դրանց կիրառման օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ կողմերը, գիտական մոտեցումները և բացատրությունները։
  Անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ինչպես են պատժամիջոցները  դարձել  արտաքին  քաղաքականության  իրականացման  գործիք  և  էվոլյուցիոնինչ ճանապարհով են անցել։
 Բավականին  հետաքրքիր  են  պատժամիջոցների  մասին  ինչպես  կիրառող,այնպես էլ՝ ընդունող կողմերի մեկնաբանությունները։
  Պատժամիջոցներ սահմանողսուբյեկտները  պատժամիջոցների  կիրառումը  հիմնավորում  են  միջազգային  իրավունքի ոտնահարմամբ՝ հիմնանպատակ են սահմանելով վերջինիս վերականգնումըպատժամիջոցների ճնշման շնորհիվ։
 Պատժամիջոցների սահմանումների մասին մասնագիտական գրականության ևհանրագիտարանային  բացատրությունների  միջև  գոյություն  ունեն  որոշակի  հակասություններ։
  Մերիամի և Վեբստերի բառարանում պատժամիջոցները սահմանվումեն հետևյալ կերպ՝ «Մեկ կամ մի քանի պետության կողմից կիրառվող տնտեսականկամ ռազմական հարկադրանք՝ ստիպելու մեկ այլ պետության՝ միջազգային իրավունքի  խախտումը  դադարեցնելու  և  միջազգային  իրավական  արդարադատության  ենթարկելու համար» [4]։
 Քեմբրիջյան  բառարանում  քաղաքական  պատժամիջոցների  համար  տրված  էհետևյալ  սահմանումը՝  «Պաշտոնական  գործողություններ՝  միտված  կանգնեցնելուկամ սահմանափակելու առևտուրը կամ հաղորդակցությունը պետության հետ՝ ստիպելով վերջինիս ենթարկվել միջազգային իրավունքին» [5]։
 Այս սահմանումներում հստակ շեշտադրում կա միջազգային իրավունքի խախտումն ընդգծելու համար, սակայն վերջին տասնամյակների ընթացքում ականատեսնենք  մի  շարք  հակամարտությունների,  որտեղ  միջազգային  իրավունքի  մեկնությունները երկակի են։
  Հետևապես, դժվար է հասկանալ, թե որքանով են սահմանվածպատժամիջոցները  համապատասխանում  միջազգային  իրավունքին,  և  արդյոք  երբեմն որոշ պատժամիջոցների կիրառումն ինքնին միջազգային իրավունքի խախտումչէ։
 Յոհան  Գալթունգն  իր  «Միջազգային  տնտեսական  պատժամիջոցների  ազդեցության  մասին»  աշխատությունում  պատժամիջոցները  բնութագրում  է  հետևյալկերպ. «մեկ կամ մի քանի միջազգային դերակատարների (ուղարկողներ) ձեռնարկածգործողություններ,  որոնք  ուղղված  են  մեկ  կամ  մի  քանի  այլ  դերակատարների(ստացողներ) պատժելուն՝ զրկելով նրանց որոշակի հնարավորություններից և (կամ)ընդունողներին, ստիպելու` հետևեն որոշակի նորմերի, որոնք ուղարկողը կարևոր էհամարում» [6]։
  Վերոնշյալ սահմանումն առավել ամբողջական է ներկայացնում պատժամիջոցների կիրառման բնույթը, քանի որ միջազգային իրավունքի մեկնաբանումըկարող է լինել երկակի, օրինակ՝ ազգերի ինքնորոշման և պետությունների տարածքային  ամբողջականության  իրավունքները  երբեմն  անհամատեղելի  են։
   Ուստի  և՛մեկի, և՛ մյուսի աջակիցները միմյանց դեմ կարող են քաղաքական սեփական շահիհետապնդմամբ պատժամիջոցներ սահմանել՝ որակելով այն միջազգային իրավունքիվերականգմանն ուղղված միջոցառում։
 Դեյվիդ Բալդվինը տնտեսական պատժամիջոցներն (ըստ հեղինակի՝ տնտեսական  հարկադրանքի  հոմանիշ)  տարանջատում  է  տնտեսական  դիմակայությունից՝առանձնացնելով «էմբարգո» և «առևտրային պատերազմներ» եզրերը։
  Ըստ Դ. Բալդվինի՝  տնտեսական  պատժամիջոցները  տնտեսական  դիմակայության  ձևերից  են։
 Տնտեսական  պատերազմի  միջոցով  միջազգային  հարաբերությունների  մեկսուբյեկտը  ձգտում  է  թուլացնել  մյուսի  տնտեսական  ներուժը,  նրա  ռազմականհնարավորություններն՝ ինչպես խաղաղ, այնպես էլ՝ պատերազմական իրավիճակում։
 Այն երկարաժամկետ մոտեցում ունի, մինչդեռ տնտեսական պատժամիջոցներն ունենկարճաժամկետ և անհապաղ  նպատակներ [7]։
  Սկզբունքորեն կարող ենք համաձայնել  Բալդվինի  առաջարկած  մոտեցումներից  որոշների  հետ,  այն  է՝  տնտեսականպատժամիջոցները  չնույնականացնել  տնտեսական  պատերազմներին,  սակայնամբողջովին  համաձայնել  ևս  հնարավոր  չէ։
   Կարծում  ենք,  որ  տնտեսականպատժամիջոցները տնտեսական պատերազմի եղանակներից են, սակայն ոչ միակը։
 Մեր կարծիքով պատժամիջոց է համարվում՝ «միջազգային քաղաքականությանմեկ  կամ  մի  քանի  սուբյեկտների  կողմից  մեկ  այլ  սուբյեկտի  նկատմամբ  պատժիչգործողությունների  և  միջոցառումների  ամբողջությունը,  որը  միտված  է  օբյեկտհանդիսացող  պետության  քաղաքականության  վրա  ազդելուն  և  վերջինիս  կողմիցցանկալի քաղաքական վարքագծի դրսևորմանը»։
 Պատժամիջոցների  կիրառման  արդյունավետությունն  ու  ինստիտուցիոնալացումն ավելի լավ պատկերացնելու նկատառումներով, ինչպես նաև հասկանալու համար, թե ինչպես են պատժամիջոցները դարձել արտաքին քաղաքականության իրականացման գործիք, անհրաժեշտ է հասկանալ պատժամիջոցների կիրառման պատմությունը՝ առանձնացնելով այն հիմնական ժամանակահատվածները, երբ պատժամիջոցները՝ որպես քաղաքական երևույթ, ինստիտուցիոնալ կառուցվածք և զարգացման միտումներ են ունեցել։
 Ժամանակակից  մասնագիտական  գրականության  մեջ՝  որպես  պատժամիջոցների կիրառման ինստիտուցիոնալ առաջին դրսևորում, մատնանշվում է մ.թ.ա 432 թ.ը,  երբ  Աթենական  քաղաք-պետության  ղեկավար  Պերիկլեսի  նախաձեռնությամբարգելվեց աթենացիներին և դաշնակիցներին առևտրով զբաղվել հարևան Մեհերյանքաղաք-պետության  հետ,  որն,  ի  վերջո,  հանգեցրեց  Պենեպոլեսյան  պատերազմին[8]։
  Տրամաբանական է այն հանգամանքը, որ մինչ այդ ևս հնարավոր էր մեկ քաղաքպետության կողմից մեկ ուրիշի նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառել, սակայն հենցայս  ժամանակահատվածում  էր,  երբ  քաղաք-պետությունների  մի  դաշինքի  տնտեսական արգելանք կիրառեց մեկ այլ քաղաք-պետության նկատմամբ՝ ստանձնած դաշնակցային պարտավորությունները չկատարելու պատճառով։
 Պատժամիջոցների զարգացման երկրորդ փուլը միջնադարյանն էր։
  Այս շրջանում պատժամիջոցները կիրառում էին առևտրային մի շարք փոքր կազմակերպություններ  և  պետություններ  [9]։
   Այս  շրջանում  համակարգային  զարգացում  տեղի  չէրունենում և պատժամիջոցները բացառապես դիտարկվում էին սեփական տնտեսությանն ու քաղաքական նկրտումներին հասնելու համատեքստում։
  Որպես կանոն, այսժամանակաշրջանում պատժամիջոցները մասշտաբայնություն չունեին։
 Որպես երրորդ փուլ մենք առանձնացնում ենք 19-րդ դարասկզբի Եվրոպայումտեղի  ունեցող  իրադարձությունները,  երբ  Նապոլեոնի  նախաձեռնությամբ  ՄեծԲրիտանիան  ենթարկվեց  մայրցամաքային  շրջափակման։
   Մասշտաբային  առումովայս  ժամանակաշրջանում  կիրառված  պատժամիջոցներն  անհամեմատ  ավելի  մեծէին, քան նախկինում կիրառվածները։
  Փաստացի, այս շրջանում պատժամիջոցներիմասշտաբներն ընդգրկում էին գրեթե ողջ մայրցամաքային Եվրոպան։
 Գիտական աշխատության շրջանակներում, որպես չորրորդ փուլ, առանձնացնում ենք 20-րդ դարասկիզբը, մասնավորապես՝ 1914-1940 թթ. Ազգերի լիգայի շրջանակներում իրակացված ինստիտուցիոնալիզացիան։
  1919 թ. Վուդրո Վիլսոնն ԱզգերիԼիգային է ներկայացնում բոյկոտի ամբողջական նախագիծ, որի միջոցով փակվելուէին  հաղորդակցման  ուղիները՝  ագրեսոր  համարվող  պետության  քաղաքացիներինզրկելով առևտրով զբաղվելու հնարավորությունից [10]։
  Վ. Վիլսոնը ոչ բռնի միջոցներով պայքարի ջատագով էր, և կարծում էր, թե հնարավոր է պետությանն առանցռազմական ուժի կիրառման պարտության մատնել։
  Ըստ Վիլսոնի՝ «Բոյկոտի ենթարկված պետությունը գտնվում է անձնատվության փուլում։
  Եթե հաջողությամբ կիրառվենտնտեսական,  խաղաղ,  լուռ  և  մահացու  այս  միջոցները,  ուժի  կիրառման  կարիք  չիլինի։
   Սրանք  սարսափելի  միջոցներ  են։
   Դրանք  բոյկոտված  պետությունից  դուրսմարդկային կյանքի զոհաբերություն չեն պահանջում, սակայն ճնշում են գործադրումայդ պետության ներսում, որին, մեր կարծիքով, ժամանակակից ոչ մի պետություն իվիճակի չէ դիմակայելու» [11]։
  Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև այն հանգամանքը, որՎիլսոնն այս հայտարարությամբ հանդեսէր եկել Առաջին աշխարհամարտին հաջորդող ժամանակաշրջանում, երբ մարդկանց մոտ դեռևս առկա էր այն ողջ սարսափը,որն առաջացել էր պատերազմի մասշտաբների և արհավիրքների պատճառով։
  Այսպիսով,  պատժամիջոցները  Վիլսոնը  դիտարկում  էր  իբրև  կանխարգելիչ  միջոց  ևայլընտրանք պատերազմին։
  Ժամանակին և արդարացիորեն կիրառվող պատժամիջոցների միջոցով հնարավոր էր կանխել ագրեսոր պետության հզորացումը։
 Ինչպես  հասկանալի  է  Վիլսոնի  մեջբերումից,  պատժամիջոցների  հիմնանպատակը տվյալ պետության իշխանությունների նկատմամբ պատժամիջոցների և ընդունող պետության քաղաքացիների միջոցով գործադրվող ճնշումներն են՝ գործելակերպը կամ արտաքին քաղաքականության ուղղությունը փոխելու նպատակով։
  Սակայն,արդի միջազգային հարաբերություններում այս մոտեցումը միշտ չէ, որ պսակվում էհաջողությամբ։
  Մասնավորապես, եթե 2013 թ. ՌԴ նախագահ Վ. Վ. Պուտինի վարկանիշը 45 % էր, ապա 2015 թ. այն կազմում էր 72 % [12]։
  Վիլսոնյան բանաձևի հաջողման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շարք այնպիսի հանգամանքներ, ինչպիսիք են՝ ազգային, գաղափարական առանձնահատկությունները, տնտեսական ինքնաբավության աստիճանը, միջազգային հեղինակությունն ու ստեղծված միջազգայինիրադրությունը։
   Երբեմն  պատժամիջոցների  կիրառումը  կարող  է  հակառակ  ազդեցություն ունենալ և համախմբել պատժամիջոցներ ստացող պետության ուժերը՝ դիմակայելու այն մարտահրավերներին, որոնք ծագել են տվյալ պետության դեմ պատժամիջոցների կիրառման արդյունքում։
 Այսպիսով,  կարող  ենք  արձանագրել,  որ  Ազգերի  լիգայում  պատժամիջոցներնառաջին անգամ ստացան համակարգային բնույթ և սկսեցին օգտագործվել՝ պաշտպանելու  միջազգային  իրավունքը։
   Պատժամիջոցների  ժամանակակից  բնույթիհիմնադիրը ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնն է։
  Ազգերի Լիգան պատժամիջոցներ կիրառել է հինգ անգամ՝ 1921 թ. ընդդեմ Հարավսլավիայի, 1925 թ. ընդդեմ Հունաստանի,Պարագվայի և Բոլիվիայի, 1932 թ., իսկ 1935 թ. ընդդեմ Իտալիայի՝ ի պատասխանԱբիսինիա (այժմ` Եթովպիա) զորք մտցնելուն [11]։
  Անհրաժեշտ է ընդգծել այն հանգամանքը, որ Ազգերի Լիգան այն ունիվերսալ կառույցը չէր, ինչպիսին այսօր ՄԱԿ-ն է.Ազգերի Լիգային անդամակցում էին ավելի քիչ պետություններ և, հետևապես, այսկառույցի  ընդունած  պատժամիջոցները  չէին  կարող  ներկայացնել  աշխարհի  բոլորպետությունների շահերը։
 Որպես հինգերորդ շրջանի սկիզբ առանձնացնում ենք 1945 թ.-ը, երբ ստեղծվեցՄԱԿ-ն, իսկ պատժամիջոցները՝ որպես միջազգային հարաբերությունների գործիք,ստացան իրենց վերջնական տեսքը՝ ամրագրվելով ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ։
  ՄԱԿի  կանոնադրության  համաձայն՝  անվտանգության  խորհուրդը  օբյեկտի  նկատմամբկարող է պատժամիջոցներ սահմանել միայն այն դեպքում, երբ ՄԱԿ-ի մշտական հինգանդամներից  (ԱՄՆ,  ՄԲ,  Ֆրանսիա,  ՌԴ,  ՉԺՀ)  ոչ  մեկը  դեմ  չի  քվեարկել  տվյալնախագծին [13]։
  Այս շրջանը շարունակվում է ցայօրս, և ունի ենթաշրջանները, որոնքբաժանել ենք երկու հիմնական ուղղությունների՝ սառըպատերազմյան և հետսառըպատերազմյան։
 Առաջին ենթափուլը ներառում էր սառըպատերազմյան շրջանը՝ 1945 թ.-ից մինչև1990-ականների սկզիբը։
  Ինչպես արդեն նշվեց, ըստ ՄԱԿ-ի կանոնադրության, ԱԽմշտական անդամ պետությունները պետք է ունենան որոշումների կայացման կոնսեսուս,  այդ  թվում՝  պատժամիջոցների  սահմանման  համար։
   Սառըպատերազմյանշրջանում  ԱՄՆ-ի  և  ԽՍՀՄ-ի  միջև  դժվար  էր  պատկերացնել  կոնսեսուս։
   Հատկանշական  է,  որ  այս  շրջանում  ՄԱԿ-ի  ԱԽ-ի  կողմից  ընդամենը  երկու  անգամ  ենպատժամիջոցներ սահմանվել՝ 1966 թ. Ռոդեզիայի դեմ և 1977 թ. ՀԱՀ-ի դեմ [14]։
  Այսժամանակաշրջանին  առավել  բնորոշ  էին  երկկողմանի  պատժամիջոցների  կիրառումը,  քանի  որ  մրցակցող  հիմնական  ճամբարները  չէին  կարող  ՄԱԿ-ի  միջոցովինչպես միմյանցմ այնպեսլ էր դաշնակիցների նկատմամբ սահմանել պատժամիջոցներ։
   Այսպիսով,  ԱՄՆ-ն  և  դաշնակից  պետությունները  պատժամիջոցներ  էին  սահմանում ԽՍՀՄ-ի և սոցիալիստական ճամբարի մյուս պետությունների ինչպես տնտեսական,  այնպես  էլ՝  տեխնոլոգիական  զարգացումը  կասեցնելու  նպատակով։
   Սառըպատերազմի ավարտին զուգահեռ ավարտվեցին նաև երկկողմ պատժամիջոցներիկիրառումը։
  Պատժամիջոցներ ավելի շատ սկսվեց կիրառվ ՄԱԿ-ը։
 Երկրորդ  ենթափուլը  սկիզբ  առավ  սառը  պատերազմի  ավարտից  հետո։
   Այսժամանակահատվածում  ՄԱԿ-ը  մշակեց  մի  շարք  նախագծեր,  որոնց  միջոցովբարձրացվելու էր պատժամիջոցների արդյունավետությունն ու մշակվելու էին մեխանիզմներ՝  կրճատելու  պատժամիջոցներ  ընդունող  երկրում  հումանիտար  աղետներիհնարավորությունը։
  Հատկանշական է, որ 1990-2000 թթ. ընթացքում միայն ՄԱԿ-իԱԽ-ն կիրառվել է ավելի քան 30 մասնավոր և համընդհանուր պատժամիջոց՝ Իրաքիդեմ 1990 թ.-ին, Հարավսլավիայի դեմ 1991, 1992և 1998 թթ.-ին, Սոմալի դեմ 1992 թ.ին, Ռուանդայի դեմ 1994 թ.-ին, Սուդանի դեմ 1996 թ.-ին, Աֆղանստանի դեմ 1999 թ.ին և այլն [14]։
  Այս ժամանակաշրջանում ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի սահմանած մեծաքանակ պատժամիջոցները կարելի է կապել, այսպես կոչված, երկբևեռ աշխարհակարգի տապալման հետ։
  ԽՍՀՄ-ին փոխարինելու եկած ՌԴ-ը զբաղված էր ներքին խնդիրներով ևբավարար ռեսուրսներ չուներ դիմակայելու ԱՄՆ-ին։
  Այս շրջանում ակնհայտ դարձավնաև  որոշ  դեպքերում  պատժամիջոցների  կիրառման  վնասակար  հետևանքները.մասնավորապես՝  1990  թ.-ի  հակաիրաքյան  պատժամիջոցները  թեև  որոշակիորենթուլացնում էին Իրաքի ռազմաքաղաքական կարողությունները, բայց և անդառնալիազդեցություն  են  թողնում  խաղաղ  բնակչության  կյանքի  վրա։
   Պատժամիջոցներիցավելի շատ տուժում էին շարքային քաղաքացիները, մինչդեռ էլիտան շարունակում էրապրել շքեղության մեջ։
  Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ բռնատիրական նմանպետություններում  հակաիշխանական  ցանկացած  ընդվզում  դատապարտված  էրարյունալի  վախճանի։
   Վերոնշյալը  ևս  մեկ  անգամ  փաստում  է  պատժամիջոցներիկիրառումից առաջ հնարավոր բոլոր հետևանքների վերլուծության անհրաժեշտությունը։
 Վերջին  հինգ  տարիների  ընթացքում  ականատեսն  ենք  լինում  պատժամիջոցների կիրառման նոր թափի և ձևաչափի։
  2014 թ.-ից ՌԴ-ի դեմ կիրառվում են պատժամիջոցներ,  իսկ  ՌԴ-ն  էլ  իր  հերթին,  լինելով  պատժամիջոցներ  ընդունող  պետություն, փոխադարձ պատժամիջոցներ է սահմանում ԵՄ-ի նկատմամբ։
  Կարևոր էընդգծել մեկ հանգամանք, որ ԵՄ-ի սահմանած պատժամիջոցները չեն թիրախավորում ո՛չ ՌԴ նախագահ Վ. Վ. Պուտինին, ո՛չ վարչապետ Դ. Մեդվեդևին, ավելին, սահմանված  պատժամիջոցները  չեն  սահմանափակում  նաև  ՌԴ  տնտեսության  հիմնական  շարժիչ  ուժի՝  էներգակիրների  և  հանքային  մետաղներին  արտահանումը  [15]։
 Այստեղ հակասություն է առաջանում պատժամիջոցների դասական ընկալումների ևկիրառման մեթոդաբանության, մասնավորապես՝ Վ. Վիլսոնի մոտեցման միջև։
  Սակայն, հասկանալի է նաև այն հանգամանքը, որ ռուսական էներգակիրների և հանքային մետաղների հիմնական սպառողները հենց ԵՄ-ի անդամ պետություններ են, ևվերջինների  արգելափակումը  տնտեսական  հսկայանական  ազդեցություն  կունենահենց կիրառող կողմի տնտեսությունների վրա։
  Այստեղ անհրաժեշտ է հաշվի առնելնաև անդրազգային այն կազմակերպությունների շահերը, որոնք գործում էին ՌԴ-ումև զգալի կորուստներ կարող էին կրել ամբողջական պատժամիջոցների կիրառմանարդյունքում։
   Արդյունքում  ակնհայտ  է  դառնում,  որ  պատժամիջոցներ  կիրառողպետությունը կամ կազմակերպությունը պետք է համոզված լինեն, որ պատժամիջոցներ  ընդունող  կողմը  որոշակի  կախվածություն  ուղարկողից։
   Եթե  ուղարկող  կողմնավելի մեծ կախվածություն է ունենում ստացողից, կամ այդ կախվածությունը հավասար է երկու կողմերի համար, ապա պատժամիջոցների արդյունավետությունը խիստկասկածի տակ է դրվում և կարող է ավելի շատ վնաս հացնել հենց ուղարկող կողմին։
 Այսպիով, մեկ անգամ ևս կարող ենք եզրահանգել, որ պատժամիջոցները ժամանակակից  միջազգային  հարաբերություններում  ծառայում  են  ոչ  միայն  միջազգայինիրավունքի վերականգնմանը, այլև գործիք են պետությունների արտաքին քաղաքականության իրականացման համար։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Iran Sanction, U.S. Department of State։
  Diplomacy in Action,URL։
  https։
 //www.state.gov/e/eb/tfs/spi/iran/index.htm (Accessed։
  19.02.2018). URL։
   http։
 //www.consilium.europa.eu/en/policies/sanctions/ukraine-crisis/history-ukraineURL։
  https։
 //moderndiplomacy.eu/2017/12/21/geopolitics-sanctions-russia/ (Accessed։
 [4]  Definition  of  Sanction,  URL։
   https։
 //www.merriam-webster.com/dictionary/sanction(Accessed։
  23.02.2018). [5] Sanction, Cambridge Business English Dictionary, URL։
 https։
 //dictionary.cambridge.org/ru/%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80 B8%D0%B9/sanction?q=sanctions+ (Accessed։
  24.02.2018). [7] Baldwin D., Economic Statecraft, Princeton, N. J.։
  Princeton University Press, 1985,[8] История Санкций, Специальный проект «Коммерсантъ FM», 03.08.2017, 19։
 25,URL։
  https։
 //www.kommersant.ru/doc/3374130 (дата обращения։
  28.02.2018). URL։
 https։
 //law.yale.edu/system/files/documents/pdf/Faculty/Langbein_The_Historical_Ori gins_of_the_Sanction_of_Imprisonment.pdf. (Accessed։
  28.02.2018). URL։
  https։
 //piie.com/publications/chapters_preview/4075/01iie4075.pdf. (01.03.2018).[11] Hufbauer G. C., Schott J. J., and Elliot K. A., Economic Sanctions Reconsidered։
 History  and  Current  Policy,  2nd  edition,  Washington,  D.C.։
   Institute  of  International[12] Электоральный рейтинг Путина за 15 лет. Инфографика, 26.03.2015, 00։
 08,URL։
  http։
 //www.aif.ru/dontknows/infographics/1475392 (дата обращения։
  01.03.2018).[13]  Charter  of  Unites  Nations,  Chapter  V,  URL։
     http։
 //www.un.org/en/sections/uncharter/chapter-v/index.html. (Accessed։
  02.03.2018). 1,  URL։
   https։
 //www.globalpolicy.org/global-taxes/49076-learning-from-the-sanctionsdecade.html (Accessed։
  04.03.2018).[15] Veebel V., and Markus R., At the Dawn of a New Era of Sanctions։
  Russian-UkrainianՊետրոսյան ԳոռՊԱՏԺԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԻՔԲանալի բառեր՝ պատժամիջոցներ, միջազգային իրավունք, Միացյալ ազգերիարդյունավետություն, ինստիտուցիոնալացում, միջազգային կազմակերպություններ։

Սույն հոդվածը նվիրված է միջազգային պատժամիջոցների բնույթի բացահայտմանը, պատժամիջոցների կիրառմանը՝ որպես միջազգային իրավունքի պահպանման  և պետությունների արտաքին քաղաքականության վարման գործիքի։
   Հոդվածի շրջանակներում անդրադարձ է կատարվում մի շարք տեսաբանների  առաջ քաշած սահմանումներին, քննարկվում և մանրամասն վերլուծվում են այդ սահմանումների բովանդակային տարբերությունները և նպատակները։
    Հոդվածի շրջանակներում ուսումնասիրվել և փուլավորվել են նաև պատժամիջոցների՝ որպես արտաքին քաղաքականության իրացման գործիքի էվոլուցիոն փուլերը։
  Հոդվածում տեղ են գտել նաև պատժամիջոցների իրավական կարգավորումներին  նվիրված  դրույթներ,  մասնավորապես՝  ՄԱԿ-ի  ԱԽ-ում  պատժամիջոցների  կիրառման կարգի մասին, վերլուծվել են դրանց ուժեղ և թույլ կողմերը։
