«ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՀՈՍՔ» ԳԱԶԱՆԱԽԱԳԻԾԸ ՌԴ-ԵՎՐՈՊԱ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄՈւկրաինական ճգնաժամով պայմանավորված՝ ՌԴ-Արևմուտք հարաբերությունների սրումը ոչ միայն դիվանագիտական պատասխանատու անձնակազմի օրախնդիրն է․ առկա է նաև քաղաքագիտական տարբեր հարացույցերում (պարադիգմաներում) այն ներկայացնելու խնդիր, որտեղ առաջադրվածկարևոր  հարցերի  դիտարկումը  գիտականության  առանցքում  բավականին  կպարզեցնի  առաջացածխնդրի  էությունն  ու  տրամաբանությունը։
   Ռուսաստանի  Դաշնության  նախագահ  Վ.  Պուտինի  կողմից2014  թ․  դեկտեմբերի  1-ին  Թուրքիայի  մայրաքաղաք  Անկարայում  կատարած  մի  շարք  հայտարարությունների թվում լուրջ քննարկումների տեղիք տվեց Ռուսաստանի կողմից «Հարավային հոսք» գազանախագծից հրաժարվելու և այլընտրանքային գազանախագծեր սկսելու պատրաստակամությունը, ինչը հատկապես արևելաեվրոպական տարածաշրջանում հարցերի թնջուկ առաջացրեց։
  Այս համատեքստում  առաջնային  կարևորություն  ուներ  հետևյալ  հարցադրումը՝  առաջնորդվել  սպասվելիք  տնտեսական  շահո՞վ,  թե՞  տեղի  տալ  աշխարհաքաղաքական  գործոնին  ու  փորձել  համատեղ  կանխել  տարածաշրջանում  Ռուսաստանի  էներգահամակարգի  մոնոպոլիզացման՝  օրեցօր  ավելի  առարկայականդրսևորվող  նկրտումները։
   Խնդրի  շուրջ  առկա  տարատեսակ  մեկնաբանությունները  հիմնականում ներկայացվում  են  աշխարհաքաղաքականության  տիրույթում,  որտեղ  ստորադասվում  է  տնտեսականգործոնը՝  այն  վերածելով  քարոզչական  նյութի։
   Քարոզչականությունը  գուցե  ներքին  սպառման  տեսանկյունից  արդյունավետ  է,  սակայն  խնդրի  համակողմանի  լուսաբանման  համար  ներքին  սպառմաննյութը որակական տեսանկյունից լուրջ խմբագրման կարիք ունի։
  Անկարայում Վ. Պուտինի հայտարարությանը  հաջորդած  ժամանակահատվածում  արևելաեվրոպական  տարածաշրջանում  հետագաքայլերի  շուրջ  ծավալվող  հիմնականում  իռացիոնալ  քննարկումները  ողջ  ներհակությամբ  հանդերձունեն  խորքային  մեկ  խնդիր՝  առաջնորդվել  տնտեսական,  թե  աշխարհաքաղաքական  գործոնով։
 Արևելյան  Եվրոպայում  վերոնշյալ  խնդրի  շուրջ  զարգացումները  տարաբնույթ  մեկնաբանություններիտեղիք են տալիս՝ կապված Գերմանիայի կողմից «Հյուսիսային հոսք» գազանախագծից քաղած տնտեսական  օգուտների  հետ։
   Ստեղծված  հակասական  իրավիճակում  տնտեսապես  ավելի  կարողունակԳերմանիան ռուսական գազի համար ավելի էժան է վճարում, քան արևելաեվրոպական շատ երկրներ(մեկ խմ գազի համար Գերմանիան վճարում է ընդամենը 300 դոլար, Լեհաստանը, Բուլղարիան, Ուկրաինան՝  400-500  դոլար)։
   Քաղաքագիտության,  առավել  ևս՝  քաղաքականության  տեսական  ու  գործնական  տիրույթներում  միշտ  էլ  արդարությունը  ստորադասվել  է  շահին։
   Հաշվի  առնելով  մեր  պետական  շահը՝  առկա  լարված  աշխարհաքաղաքական  տարածաշրջանում  ուսանելի  կլինի  խնդրի  համակողմանի ուսումնասիրումը՝ սպասվելիք ազդեցությունների ու հակազդեցությունների տեսանկյունից։
 «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագծի  տնտեսական  առավելությունները  հաստատում  են  նաևամերիկյան  քաղաքական  վերլուծական  շրջանակները,  թեև  այն  լուրջ  մարտահրավեր  է  Միացյալ  Նահանգների դիվանագիտական ապարատի համար, որը պատասխանատու է Ռուսաստանի Դաշնությանտարածաշրջանային  դիրքերի  մեծացումը  կանխելու  համար1։
   Այս  պարագայում,  սակայն,  գործեց  realpolitik-ի՝ անտիկ ժամանակներից պահպանված ոսկե կանոնը՝ ինչը կարելի է Կեսարին, չի կարելի մյուսներին։
   Ռուս-գերմանական  տանդեմին  հաջողվեց  հստակ  տարանջատել  տնտեսական  պրագմատիզմնու  աշխարհաքաղաքական  առկա  խաղի  կանոնները՝  ապահովելով  առաջինի  հաղթանակը  երկրորդինկատմամբ։
   «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագծի  շուրջ  ծավալված  իրադարձությունների  ժամանակագրական  հաջորդականությունը  հնարավորություն  է  ընձեռնում  համեմատական  եզրահանգումներկատարել  զուգահեռ  ընթացող  աշխարհաքաղաքական  գործընթացների  տրամաբանության  և  ՌԴարտաքին քաղաքականության մեջ էներգետիկ գործոնով պայմանավորված ձևափոխումներին։
 Energy Politics in the Baltics, Poland and Ukraine։
  A new Stealth Imperializm, Washington D.C., March 2010; Vatansever A.; Russian«Հյուսիսային  հոսք»  ռուս-գերմանական  համատեղ  էներգանախագիծ  է,  որի  միջոցով  ռուսականհյուսիսային  արեալում  գտնվող  գազահանքերից  արդյունահանված  գազը  պետք  է  հասցվեր  Գերմանիա, իսկ այնտեղից՝ արևմտաեվրոպական էներգաշուկա։
  Գազախողովակաշարը, որը պետք է անցներ(ինչպես ցույց  տվեց պատմական ընթացքը, անցնում  է) Բալթիկ ծովի հատակով, աշխարհում ամենաերկար ստորջրյա խողովակաշարն է, որի կառուցման աշխատանքներին Ռուսաստանից ու Գերմանիայից  զատ՝  մասնակցում  էին  նաև  ֆրանսիական  ու  հոլանդական  ընկերությունները։
   2005  թ.  չորսերկրների քաղաքական համաձայնությամբ ստեղծվեց “North European Gaz Pipeline Company” բաժնետիրական  ընկերությունը,  որի  բաժնեմասերի  51%-ը  պետք  է  պատկաներ  ռուսական  “Газпром”  ընկերությանը։
   15․5-ական  տոկոս  ստանում  էին  գերմանական  “Wintershall”  և  “E.ON  Ruhrgas”  ընկերությունները,  9%՝  հոլանդական  “Gasunie”  ընկերությունը,  իսկ  վերահսկիչ  փաթեթի  վերջին  9%-ը  բաժինհասավ ֆրանսիական “GDF-Suez” ընկերությանը1։
 Ստեղծված “North Stream European Gas Pipeline Company”-ի կենտրոնական գրասենյակը պետք էգտնվեր  շվեյցարական  Ցուգ  քաղաքում։
   Գազախողովակաշարի  աշխատանքներն  սկսվեցին  2005  թ.,իսկ  ավելի  մեծ  թափ  հավաքեցին  2010  թ.։
   Քաղաքական  առումով՝  «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագիծը լրջագույն հարված էր ռուսական գազի տարանցիկ այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են Մերձբալթյան  պետությունները,  Լեհաստանը  և  Չեխիան։
   Ի  դեպ,  պետք  չէ  շրջանցել  այն  գործոնը,  որ  վերոնշյալտարածաշրջանում  և  երկրներում  ընդհանուր  պատմական  անցյալով  պայմանավորված՝  ավանդաբարեղել  են  հակառուսական  տրամադրություններ։
   Վերոնշյալ  էներգանախագծի  պլանավորման  աշխատանքները  սկսվել  էին  դեռևս  1996  թ.,  իսկ  2000  թ.  Եվրամիությունը  «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագծին  տվեց  TEN  կարգավիճակ,  այսինքն՝  այն  դասվեց  համաեվրոպական  կարևորագույն  էներգետիկ  նախագծերի  շարքին)։
   Գազանախագծի  տարողունակությունը  (1996  թ.  տվյալներով)  պետք  է  լիներ  տարեկան  55  մլրդ.  մ3  գազ,  որը  հավասարազոր  էր  14  ատոմային  էներգոբլոկների  և  50  ջերմաէլեկտրակայանների  արտադրած  էներգիային2։
   Վերոնշյալ  թվային  տվյալներն  արդեն  լուրջ  խթան  էին՝եվրոպական տարածքում նախագծի հետագա հաջող ընթացքն ապահովելու համար և կարող էին էապես նվազեցնել ռուսական գազի՝ դեպի Արևմտյան Եվրոպա տարանցման ինքնարժեքն ու կորուստները։
  Դեռևս 2007 թ., երբ ընթանում էին նախագծման աշխատանքները, Եվրամիության երկրների ընդհանուր գազապահանջարկը կազմում էր 312 մլրդ. մ3։
  Ինչպես նկատում ենք, նախագծով սահմանված55  մլրդ.  մ3  գազը  ծանրակշիռ  թիվ  էր  Եվրոպայի  համար․  այն  կարող  էր  տվյալ  ժամանակահատվածիհամար ապահովել ԵՄ երկրների գազի պահանջարկի մոտ 17%-ը3։
  Համեմատած «Հարավային հոսք»գազանախագծի  հետ՝  «Հյուսիսային  հոսք»-ի  գազախողովակաշարի  ցամաքային  հատվածն  ավելիկարճ  է։
   Հենց  սրանով  էլ  պայմանավորված՝  քաղաքական  հակազդեցությունն  այս  էներգանախագծինանհամեմատ  ավելի  թույլ  էր։
   Շարունակելով  փաստաբնութագրական  հաջորդականությունը՝  պետք  էնշել, որ «Հյուսիսային հոսք» գազախողովակաշարը (ընդհանուր երկարությունը՝ 1204 կմ) սկիզբ է առնում ՌԴ Լենինգրադի մարզի Վիբորգ քաղաքի մերձբալթյան առափնյա հատվածից՝ հասնելով գերմանական Առաջավոր Պամերոնիա նահանգի Գրայֆսվալդ քաղաք (տե՛ս նկար 1)։
 Նկար 1․ «Հյուսիսային հոսք» գազանախագծի քարտեզըԻսկ  ահա  «Հարավային  հոսք»-ի  պարագայում,  Կասպյան  տարածաշրջանում  առկա  անորոշությամբ պայմանավորված՝ ամբողջովին հստակ չէր գազահանքերում առկա գազի ամբողջական պաշարը (այդ գազանախագծով Ռուսաստանը նախատեսում էր նաև Կասպյան և միջինասիական գազն արտահանել Եվրոպա և չէր ստացել տարածաշրջանի երկրների քաղաքական համաձայնությունը)։
  «Հյու3 Նույն տեղում, էջ 4-5։
 սիսային  հոսք»-ի  շրջանակում  առկա  տնտեսական  ու  քաղաքական  հարցերն  ավելի  հստակ  շեշտադրումներ ունեին, իսկ ֆինանսական ռիսկերը կանխատեսելի, ըստ այդմ՝ վերահսկելի էին, քանզի «Հյուսիսային  հոսք»  գազախողովակաշարով  նախատեսվում  էր  Եվրոպա  հասցնել  Հարավ-ռուսական  կոչված հանքավայրի ու Յամալոնենեցյան նահանգում գտնվող գազահանքում առկա գազը, որի պահուստային տարողունակությունը, 2006 թ. տվյալների համաձայն, կազմում էր մոտ 800 մլրդ մ3 գազ, ինչըբավականին լուրջ պաշար էր և կապահովեր գազախողովակաշարի անխափան աշխատանքը մոտ 15տարի։
   Հետագայում  նախատեսվում  էր  նաև  օգտագործել  Բարենցի  ծովում  գտնվող  Շտոկմանովիհանքավայրի  գազը,  որը  Ռուսաստանի  Դաշնության  տարածքում  պեղված  ամենամեծ  գազահանքավայրն է։
  2006 թ. կատարված նույն կանխատեսումների համաձայն՝ ռուսական բնահումքային բազանկարող էր ապահովել արևմտաեվրոպական սպառողների գազի ընդհանուր պահանջարկի մոտ 25%-ը։
 Ինչպես  հասկանում  ենք  վերոնշյալ  թվերի  համադրումից,  «Հյուսիսային  հոսք»  գազախողովակաշարը հնարավորություն էր ընձեռում ուղիղ փոխադրմամբ արևմտաեվրոպական առկա պահանջարկիծավալի  մեծ  մասը  հասցնել  նշված  տարածաշրջան1։
   Ի  հակադրումն  «Հարավային  հոսք»  խողովակաշարի՝ «Հյուսիսային հոսք»-ն ապահովում է ավելի շոշափելի երկկողմանի ֆինանսատնտեսական եկամուտներ,  ուստի,  քաղաքական  տարրը  բավականին  թույլ  երանգ  է  ստացել։
   Այս  պայմաններում  ռուսգերմանական  լիակատար  համաձայնությունը  «Հյուսիսային  հոսք»  գազախողովակաշարի  շուրջ  լիարժեք էր այն քաղաքական շահարկումներից զերծ պահելու համար։
 Սակայն  աշխարհաքաղաքական  գործոններով  պայմանավորված՝  «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագիծն էլ ենթարկվեց քաղաքական տարրին ու դեռևս նախագծման աշխատանքների փուլից հանդիպեց  լուրջ  հակազդեցության  հատկապես  Միացյալ  Նահանգների  և  Կանադայի  կողմից։
   Երբ  աշխատանքները գտնվում էին նախագծման փուլում, «Հյուսիսային հոսք» գազանախագիծը ԱՄՆ-ի անմիջական  հովանավորչությամբ  հանդիպեց  Մերձբալթյան  երկրների  ու  Լեհաստանի  հակազդեցությանը։
   Իդեպ,  Լեհաստանը,  ելնելով  աշխարհագրական  առանձնահատկություններից,  կարող  էր  միայն  քաղաքական ազդեցություն ունենալ։
  Այդ պատճառով էլ լեհական գործոնը հեշտությամբ շրջանցվեց, ավելիճիշտ՝  այն  պարզապես  անտեսվեց  Գերմանիայի  ու  Ռուսաստանի  կողմից։
   Իսկ  ահա  Մերձբալթյաներկրների  դեպքում  հակազդեցությունն  ավելի  շոշափելի  էր՝  պայմանավորված  Բալթյան  ավազանիընդհանուր օգտագործման պայմանագրով (Սանկտ Պետերբուրգ, 1993 թ.)։
  Իրավական տեսանկյունից՝Մերձբալթյան երկրները կարող էին ուղղակի սառեցնել այդ գազանախագիծը։
  Եվ իրականում 2007 թ.սեպտեմբերին Էստոնիան,  ստանալով ԱՄՆ-ի քաղաքական համաձայնությունը,  հրաժարվեց մասնակցել «Հյուսիսային հոսք» գազանախագծի խողովակաշարի անցկացման աշխատանքներին, որը հետագայում լուրջ փոխակերպումների տեղիք տվեց։
  Ռուս-գերմանական տանդեմն ակտիվ բանակցություններ  սկսեց  հյուսիսային  այլ  երկրների՝  Ֆինլանդիայի  ու  Շվեդիայի  հետ․  արդյունքում  այդ  երկրներըտվեցին  քաղաքական  համաձայնություն՝  իրենց  ջրային  և  ցամաքային  տարածքները  տրամադրելովգազախողովակաշարի  կառուցման  համար։
   Պետք  է  նշել՝  թե՛  Գերմանիան,  թե՛  Ռուսաստանի  Դաշնությունը 2007 թ. բավականին ակտիվացրին երկկողմ շփումներն այդ երկրների հետ։
  2009 թ. սեպտեմբերին  Սկանդինավյան  մեկ  այլ  երկիր՝  Դանիան,  տվեց  քաղաքական  համաձայնություն  նախագծիշրջանակներում իր ջրային տարածքների օգտագործման վերաբերյալ։
  Դանիայի մասնակցությունն արդեն լիովին չեզոքացրեց Մերձբալթյան եռյակից հատկապես Էստոնիայի հակազդեցությունը և գազախողովակաշարի  ստորջրյա  հատվածի  կառուցման  աշխատանքները  2009  թ-ից  մտան  ակտիվ  փուլ։
 Քանի որ Էսպօի կոնվենցիայի համաձայն (ՄԱԿ-ի կոնվենցիա, որը կնքվել է 1991 թ. ֆիննական Էսպօքաղաքում։
  Դրա համաձայն՝ ստորջրյա նախագծերի կառուցումից առաջ կառուցող երկիրը կամ երկրները պետք է խորհրդատվական համաձայնության գան ստորջրյա ավազանի հարակից երկրների հետև  ստանան  առնվազն  նրանց  մեծամասնության  համաձայնությունը)  Ռուսաստանի  Դաշնությունը  քաղաքական  համաձայնության  եկավ  Մերձբալթյան  տարածաշրջանի  երկրների  մեծամասնության  հետ.Դանիան, Շվեդիան, Ֆինլանդիան հայտնեցին լիակատար քաղաքական աջակցություն, իսկ Լատվիանխոստացավ պահպանել քաղաքական չեզոքություն նախագծի նկատմամբ2։
  Սա արդեն Ռուսաստանիհամար  կանաչ  լույս  ապահովեց՝  չեզոքացնելով  ամերիկյան  ազդեցության  տակ  գտնվող  Լիտվայի  ևԷստոնիայի գործոնը։
  Եթե  այս ամենին գումարենք նաև այն, որ էկոլոգիական տեսանկյունից շրջակամիջավայրին սպառնացող վնասը հասցված էր նվազագույնի և մի քանի անգամ զիջում էր ԵՄ կողմիցհավանության  արժանացած  "Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան  նավթախողովակաշարի  ու  ՆԱԲՈՒԿՈ  գազատարի՝  շրջակա  միջավայրին  պատճառած  էկոլոգիական  վնասներին,  ապա  քաղաքական  գործոննիր  տեղը  արդարացիորեն  զիջում  էր  տնտեսականին։
   Իսկ  աշխարհաքաղաքական  հակազդեցությանտեսանկյունից  ԱՄՆ-ի  ու  Կանադայի  գործը  մի  քանի  անգամ  դժվարանում  էր։
   Ակնհայտ  գազանախագծով  պայմանավորված  տնտեսական  շահույթը  և  գազախողովակաշարի  աշխատանքներին  չմիացած արևելաեվրոպական տարածաշրջանի երկրները լոկ զոհ գնացին քաղաքական տարրին։
 Քաղաքական տեսանկյունից «Հյուսիսային հոսք» գազանախագծի դեմ լոբբինգն իրականացվումէր ԱՄՆ պետքարտուղարության պատասխանատու պաշտոնյաների կողմից։
  Այս տեսանկյունից հատկապես ուշագրավ է 2008 թ. Շվեդիայում ԱՄՆ դեսպան Միք Վուդի և Մինսկի խմբի նախկին ամերիկյան համանախագահ Մեթյու Բրայզայի քաղաքական ուղղվածությամբ հայտարարություններն ու հոդվածները,  որտեղ  Գերմանիան  փաստացի  շանտաժի  էր  ենթարկվում  «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագծի  աշխատանքներին  մասնակցություն  ունենալու  համար։
   Բրայզայի  հոդվածը  “Finacial  Times”ում գերմանական արտգործնախարարության կողմից ընդունվեց որպես զուտ քաղաքական վերլուծություն,  սակայն  Շվեդիայում  ԱՄՆ  դեսպան  Միք  Վուդի  հայտարարությունը  չանտեսվեց  և  ԱՄՆ-ին  ուՇվեդիային  գերմանական  արտգործնախարարության  կողմից  բողոքի  պաշտոնական  նոտաներ  հղվեցին,  որտեղ  քաղաքական  ու  դիվանագիտական  կոչ  էր  արվում  կոռեկտություն  պահպանել  և  չմիջամտել  Գերմանիայի  կողմից  միջպետական  հարաբերությունների  կառուցման  գործընթացին1։
   ԵթեԲրայզան  իր  հոդվածով  Գերմանիային  ու  Շվեդիային  զգուշացնում  էր  Ռուսաստանի  հետ  համագործակցության, այսպես կոչված, ծուղակների ու վտանգների մասին, ինչպես նաև՝ «Հյուսիսային հոսքով»պայմանավորված  էկոլոգիական  վտանգներ  էր  կանխատեսում2,  ապա  Վուդն,  անցնելով  դիվանագիտական բոլոր ընդունելի նորմերը, Գերմանիայի նախկին կանցլեր Գերհարդ Շրյոդերին, ով “North European Gaz Pipeline Company”-ի գործադիր տնօրենն էր, մեղադրեց ռուսական կողմնորոշման մեջ։
  Կրկինզուգահեռներ  անցկացնելով  նշված  ժամանակահատվածում  ընթացքի  մեջ  գտնվող  «Հարավայինհոսք» գազանախագծի հետ, պետք է նշել, որ ԱՄՆ-ի հակազդեցության որակական դիրքերը բավականին թույլ էին և հիմնականում սահմանափակվում էին խորհրդատվական բնույթի վերլուծականներովու  հայտարարություններով  և  չէին  արտացոլում  այն  դիվանագիտական  եռուզեռը,  որ  կար  «Հարավային հոսք»-ի շուրջ3։
 Այսպես կոչված, բրայզայական վերլուծականները տարածաշրջանի երկրների քաղաքական շրջանակների վրա որևէ ազդեցություն չունեցան, սակայն հատկանշական է, որ թե՛ Մեթյու Բրայզան և թե՛Միք  Վուդն  այդժամ  ԱՄՆ  պետքարտուղարության  պատասխանատու  պաշտոնյաներ  էին,  այլ  ոչ  շարքային  քաղվերլուծաբաններ,  և  նրանց,  այսպես  կոչված,  բերանով  հնչեցվում  էր  ԱՄՆ-ի  պաշտոնականտեսակետը, որի բացասական երանգների ևս մեկ ապացույցն ակնառու էր։
  Ի դեպ, Միացյալ Նահանգների  հակազդեցությանը  լրջագույն  հարված  էր  հասցնում  Գերմանիայի  նախկին  կանցլեր  ԳերհարդՇրյոդերի  անձը,  ով  «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագծի  միջազգային  ընկալողականության  վրա  մեծազդեցություն  էր  թողնում։
   Շրյոդերը  2005  թ․  կանցլերի  պաշտոնն  իր  ճանաչված  հետնորդ  ԱնգելաՄերկելին պարտվելուց հետո ստանձնեց “North European Gaz Pipeline Company”-ի գործադիր տնօրենիպաշտոնը։
   Կուլիսային  խոսակցություններում  Շրյոդերը  համարվում  էր  «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագծի դեսպանը ողջ աշխարհում4։
  Ի դեպ, Շրյոդեր–«Հյուսիսային հոսք» համագործակցությունն ավելի խորը արմատներ ունի, քանզի ինքը՝ Շրյոդերը, դեռևս կանցլեր եղած տարիներին մասնակցություն էունեցել  գազանախագծի  մշակման  բանակցություններին։
   Ըստ  Շրյոդերի՝  «Հյուսիսային  հոսք»-ը  Գերմանիայի  էներգետիկ  անվտանգության  տեսանկյունից  կարևորագույն  նախագիծ  է,  որն  ուղղված  չէերրորդ կողմի դեմ և արևմտաեվրոպական տարածաշրջանում էնեգետիկ անվտանգության լրացուցիչլծակներ  է  պարունակում5։
   Գազանախագծի  շուրջ  ընթացող  վայրիվերումներում  ԱՄՆ-ի  ձախողումնակնհայտ  էր,  քանզի  կողմերի  սպասվելիք  տնտեսական  շահույթներն  այնքան  տեսանելի  էին,  որ  տարածաշրջանի  երկրները  և  Գերմանիան  առաջնորդվեցին  սպասվելիքի  առարկայականությամբ։
   Ռուսաստանի Դաշնությունն էլ ստացավ լրացուցիչ լծակ էներգատարանցման ընդհանրական գործընթացում՝  ամրապնդելով  իր  դիրքերը  տարածաշրջանում։
   2011  թ․  հուլիսին,  երբ  արդեն  շահագործման  էրհանձնվել  գազանախագծի  առաջին  հոսքագիծը,  ՌԴ  նախագահ  Դմիտրի  Մեդվեդևի  ու  Գերմանիայիկանցլեր  Անգելա  Մերկելի  բեռլինյան  հանդիպման  ընթացքում  նախատեսվում  էր  քննարկել  երրորդհոսքագծի շինարարական աշխատանքների մեկնարկի հետ կապված հարցեր, սակայն այդժամ կանցլեր  Մերկելը  դեռևս  պատրաստ  չէր  էներգակիրների  տարանցման  ռուսական  հեղափոխական  մոտեցումներին, քանզի երրորդ հոսքագիծը կնշանակեր Ուկրաինայի ու Բելառուսի՝ որպես ռուսական գազիտարանցիկ  երկրների  վերջնական  դուրսմղում։
   Ինչևէ,  ռազմավարական  դաշնակցի  մոտեցումներինռուսական  իշխանություններն  ըմբռնումով  մոտեցան,  սակայն  երրորդ  հոսքագծի  հարցն  այլ  ընթացք1 Տե՛ս Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական վեբ-կայք՝ http։
 //www.auswaertiges-amt.de/։
 2 Տե՛ս “Financial Times” ամսագրի պաշտոնական վեբ-կայք՝ http։
 //www.ft.com/home/uk։
 ստացավ։
   2012  թ․  հոկտեմբերին  Газпром-ի  գործադիր  տնօրեն  Ալեքսեյ  Միլերը  հայտարարեց  գազատարի  երրորդ  ու  չորորդ  հոսքագծերի  նախագծային  աշխատանքների  մեկնարկի  մասին,  որն  արդենառարկայական  հաղթանակ  էր  ՌԴ-Արևմուտք  էներգետիկ  դիմակայության  շրջանակում։
   Գազանախագծի շուրջ ծավալված հետագա ձևափոխումների որակական կողմը բավականին բարձր նշաձող էրսահմանել, քանզի գերմանական կողմի վերցրած դադարի պարագայում երրորդ հոսքագծի նախագըծման  շուրջ  բանակցություններ  սկսվեցին  ՌԴ-ի  ու  Մեծ  Բրիտանիայի  միջև  և  ինչպես  տեղեկացնում  էռուսական Газпром ընկերության պաշտոնական կայքը՝ երկկողմ բանակցություններում արդեն համաձայնեցվել է տնտեսական կողմը, ինչը հետագայում հնարավոր է՝ ապահովի կողմերի քաղաքական համաձայնությունը Մեծ Բրիտանիայի՝ «Հյուսիսային հոսք» գազանախագծին միանալու համար։
  Իհարկե,ՌԴ իշխանությունների համար ԱՄՆ-ի համաձայնությունը ստանալն այս պահին այնքան էլ իրական չէ։
 Այնուամենայնիվ,  թեկուզև  բանակցային  սեղանին  նման  փաստաթուղթ  ունենալը  ՌԴ-ի  համար  աշխարհաքաղաքական հավելյալ լծակ է Արևմուտքի հետ հարաբերությունների կառուցման գործում։
 Ներկայումս «Հյուսիսային հոսք» գազանախագծի շուրջ կրքերը փոքր-ինչ հանդարտվել են, քանզիի  տարբերություն  «Հարավային  հոսք»-ի՝  ամերիկյան  հակազդեցությունը  որևէ  արդյունք  չտվեց,  որովհետև  Եվրոպան  կարողացավ  հաշվարկել  ծրագրից  հրաժարվելու  կորուստներն  ու  առավելությունները,  իսկ  Գերմանիային  հաջողվեց  տարանջատել  ֆինանսատնտեսական  եկամուտները  աշխարհաքաղաքական վտանգներից։
  Եվս մեկ հետաքրքիր փաստ, որ «Հյուսիսային հոսք» գազանախագծին առավելություն  էր  տալիս  «Հարավային  հոսքի»  նկատմամբ՝  «Հյուսիսային  հոսք»-ի  ցամաքային  հատվածնանցնում  էր  Գերմանիայի  ու  Սկանդինավյան  երկրների  տարածքներով,  ուստի,  զերծ  էր  քաղաքականհակազդեցությունից  ու  վայելում  էր  երկրների  քաղաքական  աջակցությունը։
   2012  թ․  հոկտեմբերիցկոմերցիոն  սկզբունքներով  գործող  «Հյուսիսային  հոսք»  գազատարն  իր  արդյունավետությամբ  ցույցտվեց բոլոր հակափաստարկների քաղաքական կողմը, որը ՌԴ-ին ապահովում էր որոշակի քաղաքական  դիվիդենտներ  Արևմուտքի  ու  ԱՄն-ի  հետ  ունեցած  հարաբերություններում։
   Այս  գազատարի  շահագործումամբ  հետսառըպատերազմյան  ժամանակաշրջանում  հավանաբար  առաջին  անգամ  ԱՄՆ-նստիպված եղավ արձանագրել իր լիակատար պարտությունը արևելաեվրոպական տարածաշրջանում։
 Վերոնշյալը արձանագրում, սակայն, չի բացառում տարածաշրջանային հետագա վերադասավորումները՝  հատկապես  էներգետիկ  նախագծերում  Ռուսաստանի  տարածաշրջանային  դերի  աստիճանականմեծացման  ու  դրանով  պայմանավորված  աշխարհաքաղաքական  որոշակի  հավակնությունների  պայմաններում։
   Ձևավորված  նոր  խաղի  կանոնների  պարագայում  կանադացի  քաղվերլուծաբան  ԱլեքսԲաթթլերի  տարածաշրջանային  առաջնորդության  վերլուծական  գործիքակազմի  սնանկությունն  արդեն ակնհայտ էր (ադրբեջանական արմատներով կանադահպատակ վերլուծաբանը գտնում էր, որ տարածաշրջանային  առաջնորդության  հավակնություններ  ունեցող  երկիրը  պետք  է  ՀՆԱ-ի  ծավալներովավելի  քան  չորս  անգամ  գերազանցի  տարածաշրջանին  երկրներին,  իսկ  աշխարհաքաղաքական  հավակնությունների համար երկրի  ՀՆԱ-ն պետք է  տարածաշրջանային տվյալները գերազանցի մոտ ութանգամ1,  որովհետև  էներգետիկ  գործոնով  պայմանավորված՝  ՌԴ-Արևմուտք  միջտարածաշրջանայինհարաբերությունները  աշխարհաքաղաքական  տեսանկյունից  նորովի  մոտեցում  են  պահանջում  ու  վերոնշյալով  զբաղվող  քաղվերլուծական  շրջանակների  ու  քաղաքական  կուրսի  պատասխանատուներիհամար նորագույն, ժամանակի ոգուն համապատասխան գործիքակազմի փնտրտուքը հիմնական, անխոս խնդիրն է, որի առաջադրած համակարգային կառուցվածքը  թույլ կտա միջպետական ու միջտարածաշրջանային հարաբերություններին տալ հնարավորինս ճկունություն ու կանխատեսելիություն։
 Ներկայիս  ՌԴ-Արևմուտք  հարաբերություւնների  գերլարման  պայմաններում,  օրեցօր  խստացվողփոխադարձ  տնտեսական  ու  քաղաքական  պատժամիջոցների  ֆոնին  «Հյուսիսային  հոսք»  գազանախագիծը  շարունակվում  է  անխափան  շահագործվել  կոմերցիայի  ընդունված  խաղի  կանոններով՝  թեկուզև որպես եզակի օրինակ՝ ապահովել տնտեսական գործոնի հաղթանակը աշխարհաքաղաքականվայրիվերումների նկատմամբ։
  Հենց վերոնշյալ դիտարկումն էլ պատասխանում է կարևոր հարցին, թեարդյոք ներկա աշխարհաքաղաքականության սկզբունքային շրջանակում հնարավոր է համագործակցությունը  Արևմուտքի  ու  ՌԴ-ի  միջև։
   Քաղաքագիտական  տեսանկյունից  քաղաքականության  մեջ  կիրառվելիք  սկզբունքայնությունը  երբեմն  ողջունվում  է,  սակայն  արդի  աշխարհաքաղաքական  համակարգում ՌԴ-Արևմուտք հարաբերությունների ջերմացման սկզբունքային հակառակորդներն ու քաղաքագիտականորեն  բացառողները  պետք  է  առկա  օրինաչափություններից  զատ՝  դիտարկեն  համագործակցային բացառությունները, այդ թվում՝ նաև «Հյուսիսային հոսք» գազանախագիծը։
 Անդրանիկ Գրիգորյան«ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՀՈՍՔ» ԳԱԶԱՆԱԽԱԳԻԾԸ ՌԴ-ԵՎՐՈՊԱ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր՝ ՌԴ-Արևմուտք, աշխարհաքաղաքական գործոն, տնտեսական գործոն, մերձբալթյան ։

Ներկայիս  ՌԴ-Արևմուտք  միջպետական  ու  միջտարածաշրջանային  հարաբերությունների  գերլարման  պայմաններում, օրեցօր խստացվող փոխադարձ տնտեսական ու քաղաքական պատժամիջոցների ֆոնին,  «Հյուսիսային հոսք» գազանախագիծը շարունակում է անխափան շահագործվել կոմերցիայի ընդունված խաղի կանոններով՝  թեկուզև որպես եզակի օրինակ՝ ապահովելով տնտեսական գործոնի հաղթանակը աշխարհաքաղաքական վայրիվերումների նկատմամբ։
  Ռուսաստանը Եվրոպային անհրաժեշտ է այնքան, որքան Եվրոպան՝ Ռուսաստանին։
  Վերոնշյալի  պատմականորեն  ձևավորված  իսկությունը  չի  կարող  բեկանվել  նույնիսկ  արդիական  ու  թելադրող  աշխարհաքաղաքական տարատեսակ տեսությունների ու գործոնների ազդեցությամբ։
    Սույն հոդվածում «Հյուսիսային հոսք» գազանախագիծը ներկայացված է քաղաքական դրդապատճառներով  դադարեցված  «Հարավային  հոսք»  գազանախագծի  հետ  համեմատականության  ֆոնին՝  շեշտադրելով  տնտեսական համագործակցության առավելություններ և Ուկրաինական ճգնաժամով պայմանավորված՝ ՌԴ-ԵՄ հարաբերությունների լարման ժամանակավոր բնույթը։
