ԾՆՈՂՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ԵՐԵՎԱՆԱԲՆԱԿ ԲՈՒՀ ԴԻՄՈՐԴՆԵՐԻ՝ ՄԱՍՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄՀայաստանյան իրականության պատմական և սոցիալական պայմաններըկապված  են  հասարակության  տրանզիտային  բնույթի՝  ինստիտուցիոնալ  փոփոխությունների  և  զարգացման  հետ.  վերջին  քսանհինգ  տարիների  ընթացքում՝ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից ի վեր, տեղի են ունեցել ինստիտուցիոնալ և տնտեսական մասշտաբային փոփոխություններ, որոնք անդրադարձ են ունեցել նաևկրթության ինստիտուտի վրա։
  ՀՀ-ում 2008 թվականին իրականացվել է հանրակրթության ոլորտի բարեփոխում. ստեղծվել է առանձին ավագ դպրոցի համակարգ,  որի  առաքելությունը  հիմնական  և  մասնագիտական  կրթությանմիջև  օղակի դեր  խաղալն  է1։
   Ավագ  դպրոցի  համակարգի  ներդրմանը  զուգահեռ  սկսեցին  աշխատել  մասնագիտական  կողմնորոշման  կենտրոններ։
   Արդիհայաստանյան  իրականության  մեջ  ավագ  դպրոցի  աշակերտների  մասնագիտության ընտրության գործընթացը հիմնվում  է  բարձրագույն  կրթության՝ հասարակության  մեջ  ձևավորված  բարձր  արժեքի  վրա,  ինչը  դրսևորվում  է  միշարք երևույթների մեջ, oրինակ՝ բուհ դիմող աշակերտների քանակի անհամապատասխանությունը  հայաստանյան  տնտեսության  պահանջներին։
   Եվս  միպատկերավոր օրինակ է կրկնուսույցների ինստիտուտի գոյությունը, դրա լայնտարածումն ու այդ ոլորտի մասնագետների բարձր վարձատրությունը։
  Համապատասխանաբար, Երևանի ավագ դպրոցի աշակերտը սոցիալականացվում էայնպիսի  միջավայրում,  որտեղ  մեծ  կարևորություն  և  ուշադրություն  է  հատկացվում  մասնագիտության  ընտրության  գործընթացին։
   Այս  հետազոտությունն  ուղղված  է  ռեֆերենտ՝  ընտանեկան  միջավայրի՝  որպես  դեռահասիմասնագիտության  ընտրության  հարցի  շուրջ  փոխհարաբերությունների  տարածության ուսումնասիրությանը։
 Հետազոտության մեթոդաբանությունԻրականացվել է 8 ֆոկուս խումբ երևանաբնակ բուհ դիմորդների հետ (4ը՝  արական  սեռի  ներկայացուցիչների  հետ,  4-ը՝  իգական,  և  4  դիադիկ-թեմատիկ  հարցազրույց դիմորդների ծնողների  հետ)։
   Հետազոտության  տեսամեթոդաբանական հիմք են ծառայել Պ. Բուրդյեի կոնստրուկտիվիստական ստրուկ1 «Ավագ դպրոցների համակարգի ստեղծման ռազմավարական ծրագիր», 2008, http։
 //www.edu.am/index.php?id=1465&topMenu=-1&menu1=9&menu2=129։
 տուրալիզմը, մասնավորապես հաբիթուսի տեսությունը2 և Մ. Վեբերի հասկացող  սոցիոլոգիան,  մասնավորապես  սոցիալական  գործողության  տեսությունը3։
   Համաձայն  Մ.  Վեբերի՝  սոցիոլոգիան՝  որպես  գիտություն,  ձգտում  է  հասկանալ և մեկնաբանել սոցիալական գործողությունը և դրանով իսկ բացատրելդրա  գործընթացն  ու  ազդեցությունը։
   Այս  տեսանկյունից  սոցիոլոգիական  յուրաքանչյուր հետազոտություն ուղղված է սոցիալական գործողության մեկնաբանմանն ու բացատրությանը, և մասնագիտության ընտրությունը պետք է առաջին հերթին մեկնաբանել իբրև սոցիալական գործողություն՝ Մ. Վեբերի դասական սահմանմամբ, ինչը ենթադրում է գործողության սուբյեկտիվ իմաստավորում գործող անհատի կողմից և կողմնորոշում դեպի ուրիշը4։
 Մասնագիտության ընտրությունը հաբիթուսի տեսության ներքո դիտարկվում է ոչ թե որպես «միջոց-նպատակ» կառուցվածքն ունեցող ուղիղ շղթա, այլորպես  սոցիալական  բարդ  խաղ։
   Պ.  Բուրդյեն  նշում  է.  «Չկա  ոչինչ  ավելի  ազատ  և  միաժամանակ  ավելի  պարտադրական,  քան  լավ  խաղացողի  գործողությունը»5։
  Այս տեսանկյունից ագենտը, որը կատարում է մասնագիտությանընտրություն, մի կողմից ազատ է ինչպես մասնագիտության ընտրության, այնպես  էլ  այդ  ընտրությունը  կատարելու  ռազմավարության  ընտրության  մեջ,մյուս կողմից էլ սահմանափակված է մասնագիտության ընտրության «խաղի»պայմաններով։
   Հնարավոր  պրակտիկաների  անկանխատեսելիությունն  ուբազմազանությունը խոսում են հաբիթուսի կողմից տրվող հարաբերական ազատության, իսկ այդ բազմազանության սահմանափակումը՝ նույն հաբիթուսի«շրջանակների» կամ սահմանների առկայության մասին։
  Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու պրակտիկան այս դեպքում՝ մասնագիտության ընտրությունը ինչպես դրա ներքին բազմազանության, այնպես էլ արտաքին սահմանափակման տեսանկյունից։
  Տվյալ հետազոտության նպատակն այստեսանկյունից կարելի է վերաձևակերպել ավելի մանրամասն՝ որպես մասնագիտության ընտրության յուրահատուկ, պատմականորեն սահմանված սոցիալական  խաղի  տրամաբանության  և  այդ  խաղում  ներգրավված  ագենտների՝բուհ դիմորդների և նրանց ծնողների փոխհարաբերման ռազմավարությունների ուսումնասիրություն։
 Մասնագիտության  ընտրության  հարցում  ծնողների  դերի՝  երեխաներիընկալումներըՏարբեր գիտակարգերում արված հետազոտությունները փաստում են, որընտանիքը  առանցքային  դեր  է  խաղում  երեխայի  ուսումնական  ու  մասնագի2 Տե՛ս Бурдье П., «Практический смысл», СПб.։
  Алетейя, 2001։
 ХХ веков, М.։
  1996, c. 455-491.4 Նույն տեղում։
 5 Бурдье П., «Начала», М.։
 1994, с. 96.տական  որոշումների  ձևավորման  մեջ6։
   Ֆոկուս  խմբերի  վերլուծության  արդյունքում  պարզվեց,  որ  չնայած  ընտանիքի  ներսում  փոխհարաբերություններիև մասնագիտության ընտրության հարցի շուրջ քննարկումների բնույթը տարբերվում  է  ընտանիքից  ընտանիք, այնուամենայնիվ  երևանաբնակ բուհ  դիմողաշակերտները,  որպես  կանոն,  նշում  են  ընտանիքը  և  հիմնականում  ծնողներին՝ որպես գլխավոր մասնակից մասնագիտության ընտրության հարցում։
 Տատանվելով  ծնողների  հետ  լիարժեք  փոխհամաձայնությունից  մինչևխոր  կոնֆլիկտ  մասնագիտության  ընտրության  հարցում՝  բուհ  դիմող  աշակերտների արտահայտություններում շեշտվում է հիմնականում ծնողների հետփոխհարաբերությունների երկու կողմ. առաջինը ծնողների՝ որպես ռեֆերենտանձանց  կարծիքի  կարևորումն  է,  որը  երեխաների  կողմից  դիտվում  է  որպեսանվիճելի և բացատրություն չպահանջող մոտեցում։
  Երկրորդ կողմը, որն արտահայտված  է  դիմորդների  կողմից  իրենց  մասնագիտության  ընտրությանգործընթացում ծնողների դերի ընկալումներում, ծնողների համաձայնությունըստանալու  անհրաժեշտությունն  է։
   Ծնողների  համաձայնությունը  երեխաներիկողմից  դիտվում  է  որպես  գործողության  որոշակի  լեգիտիմացում.  ընդ  որում՝սա արտահայտվել է ինչպես այն հարցվողների մոտ, որոնց մասնագիտությանընտրությունը փոխհամաձայնեցված է ծնողների կարծիքի հետ, այնպես էլ այնհարցվողների  մոտ,  որոնք  հակված  են  ծնողների  կարծիքին  հակառակվելու։
 Նման  իրավիճակներում  նկատվում  է  ծնողների  համաձայն  չլինելու  վերաբերյալ  անհանգստություն,  տատանման  վիճակ  և  ապագայում  ծնողների  համաձայնությունը,  այնուամենայնիվ,  ստանալու  ձգտում։
   Այս  ֆենոմենը  կարելի  էմեկնաբանել  մի  կողմից  որպես  արժեքային  բնույթի  ռազմավարութուն,  որըպայմանավորվում  է  ծնողների  նկատմամբ  երեխաների  հարգանքով՝  ելնելովնրանց կարգավիճակից ընտանեկան հիերարխիայում և մշակութային նորմատիվ  կարգից,  մյուս  կողմից՝  որպես  ռացիոնալ  ռազմավարություն,  քանի  ործնողներն այն մարդիկ են, որոնք ֆինանսական առումով հնարավոր են դարձնում երեխայի՝ ընդունելության քննություններին պատրաստվելը՝ կրկնուսույցների մոտ հաճախելով, և հետագայում բուհում սովորելը։
 Հանդիպել են նաև մի քանի այնպիսի դեպքեր, երբ հարցվողները չեն շեշտել ծնողների համաձայնության կարևորությունը. կա՛մ արձանագրել են ծնողների հետ խորհրդակցման բացարձակ բացակայությունը, կա՛մ շեշտել են անձնական նախընտրությունների կարևորությունը՝ անկախ ծնողների «դեմ» կամ«կողմ» լինելուց։
  Նման դեպքերը քիչ են հանդիպել, և լիարժեք մեկնաբանմանհամար հարկավոր է առանձին դեպքերի խորքային հետազոտություն անցկացնել, սակայն, հարկ է նկատել, որ նման դեպքերի առկայությունը բերում է այն6  Տե՛ս  Splete  H.,  &  Freeman-George  A.,  “Family  influences  on  career  development  of  youngենթադրությանը, որ որոշ ընտանիքներում լատենտ կամ բացահայտ, գիտակցված կամ չգիտակցված կերպով խրախուսվում է որոշումների կայացման ինքնուրույնությունը,  երբ  մասնագիտության  ընտրության  հարցում  չի  պահանջվում ծնողների թույլտվությունը, իսկ ծնողների կարծիքը դիտվում է որպես արժեքավոր, բայց ոչ կողմնորոշող գործոն։
 Բարձրագույն կրթության արժևորումն ու դրա գենդերային տեսնակյունըԾնողների հետ հարցազրույցները ցույց են տվել, որ ծնողների մոտ բարձրագույն  կրթության  բացակայության  դեպքում  երեխայի՝  բարձրագույն  կրթություն ստանալը դիտվում է որպես ապագայում ֆինանսապես ապահովված լինելու միջոց։
  Այս դեպքում մասնագիտության ընտրության հարցի քննարկմանընթացքում ամենաշեշտվող խնդիրը հետագայում աշխատանք ունենալու հնարավորությունն է։
  Ընդ որում՝ հետաքրքիր է, որ այս պարագայում հետագա աշխատանքի  բնույթը  կարևորվում  է  հիմնականում  հիերարխիկ  դիրքի  տեսանկյունից,  իսկ  բարձրագույն  կրթությունը  դիտվում  է  որպես  պարտադիր  պայման՝ «ուրիշի ձեռքի տակ» աշխատելուց խուսափելու համար։
  Այստեղ նկատելի  է  նպատակառացիոնալ  կապ,  որտեղ  ֆինանսական  ապահովվածությունընպատակն  է, իսկ բարձրագույն կրթությունը՝ դրան  հասնելու  միջոցը,  սակայնռազմավարությունը  սահմանափակված  է  անձնական  փորձի  ընդհանրացմամբ.  ծնողը,  չունենալով  բարձրագույն  կրթություն  և  աշխատելով  որևէ  մեկիղեկավարության  տակ,  նախընտրում  է  տեսնել  իր  երեխային  այդ  ղեկավարիդերում, քանի որ «ղեկավար լինելը» նույնականացվում է ֆինանսապես ապահովված  լինելու  հետ,  իսկ  ֆինանսական  ապահովվածության  հասնելու  այլընտրանքային միջոցներ չեն դիտարկվում։
 Բարձրագույն  կրթություն  ունեցող  ծնողները նշում  են, որ  կրթության  շարունակությունը բուհում դպրոցից հետո ինքնադրսևորման, կյանքի փորձ ձեռքբերելու, ինչպես նաև նոր միջավայր ձևավորելու հնարավորություն է։
  Այս պարագայում  մասնագիտության  ընտրության  ռազմավարությունները  ավելիխիստ արտահայտված արժեքային բնույթ են կրում, քանի որ սովորելը՝ որպեսայդպիսին,  արժեքավոր  է՝  անկախ  դրա  արդյունքից։
   Արտահայտվում  է  նաևնպատակառացիոնալություն, երբ կոնկրետ ֆակուլտետին (օրինակ՝ ԵՊՀ-ի ֆիզիկայի  ֆակուլտետ)  նախապատվություն  է  տրվում՝  ելնելով  այդ  ֆակուլտետում գործող ծրագրից, որը հնարավորություն է տալիս ուսանողներին աշխատանքի անցնելու։
  Նշված դիտարկումները՝ կրթության տարբեր մակարդակներունեցող  ընտանիքների  ընկալումների  տարբերությունների  վերաբերյալ,  թույլեն տալիս ենթադրություն անել, որ մասնագիտության ընտրության՝ որպես սոցիալական  գործողության  ձևի  ռազմավարություններն  ու  իմաստավորումըտարբերվում են՝ կախված տվյալ ընտանքում ծնողների կրթության մակարդակից, ինչպես նաև մասնագիտական կարիերայի հաջողվածությունից։
 Նկատվել է նաև ծնողների կողմից ռազմավարությունների տարբերակումտարբեր սեռի երեխաների նկատմամբ՝ պայմանավորված գենդերային դերերիընկալումներով։
  Եթե տղաների դեպքում ծնողների սպասումները կապված են«ընտանիք պահելու» և ապագայում լավ վարձատրվող աշխատանք ունենալուհետ,  ապա աղջկա  դեպքում  շեշտն ավելի  շատ  ինքնադրսևորման  և  ինքնազգացողության  վրա  է,  սակայն  այստեղ  էլ,  այնուամենայնիվ,  գոյություն  ունիթույլատրելի  բազմազանության  որոշակի  սահման.  օրինակ՝  ծնողները,  որոնքգտնում են, որ իրենց աղջիկը տաղանդավոր է և կարող է փորձել իրեն արվեստի ոլորտում, այնուամենայնիվ, ետ են պահում աղջկան թատերական համալսարան ընդունվելու գաղափարից, քանի որ, ըստ իրենց, Հայաստանում ռեժիսորի մասնագիտությամբ նա աշխատանք չի գտնի։
  Այդպիսով, ընդհանուր առմամբ,  ի  հայտ  է  գալիս  բարձրագույն  կրթություն  ստանալու  և  մասնագիտության ընտրության ռազմավարությունների երկու նպատակ՝ բարեկեցիկ ապագայի  ապահովում  և  ներքին  բավարարվածության  մակարդակի,  ինքնադրսևորման ապահովում։
 Հարցված  ծնողներից  մայրերի  մոտ  ավելի  շատ  են  նկատվել  մասնագիտության ընտրության հարցին աֆեկտիվ մոտեցումներ, քան հայրերի։
  Մայրերի  մոտ  արտահայտվել  են  ցանկություններ,  երեխան  շարունակի  կրթությունըայս  կամ  այն  մասնագիտությամբ՝  պայմանավորված  այդ  մասնագիտության«հաճելիությամբ»,  «դուրեկան  լինելով»  և այլն։
   Հայրերն ավելի հակված են իմաստավորելու  իրենց  մոտեցումը  կա՛մ  հեռանկարային  ռացիոնալ  տեսակիդիրքորոշումներով, կա՛մ երեխայի մասնագիտության ընտրության գործընթացում  առանձնահատուկ  ներգրավվածության  բացակայության  ռազմավարությամբ։
   Այսպիսի  դեպքերում  ծնողը  իր  դերը  տեսնում  է  մի կողմից  որպես ֆինանսական,  մյուս  կողմից՝  հոգեբանական  հիմք,  որը  թույլ  կտա  երեխային  ապագայում դրսևորել իրեն այնպես, որ դա նպաստի իր ինքնաբավարարվածության  զգացումին,  իսկ  կոնկրետ  մասնագիտության  ընտրությունն  արդենստանձնվում է երեխային։
  Ընդ որում՝ առաջին մոտեցումն ավելի արտահայտված  է  տղաների  նկատմամբ,  քան  աղջիկների,  իսկ  բարձրագույն  կրթության՝որպես  ինքնադրսևորման  ձևի  ընկալումը  բնորոշ  է  բարձրագույն  կրթությունունեցող ծնողներին։
 Անդրադառնալով բարձրագույն կրթության արժևորմանը, հաշվի առնելովՊ. Բուրդյեի այն սկզբունքը, որ «հասկանալ, թե ինչ է հաբիթուսը, հնարավոր էմիայն՝ համադրելով այն սոցիալական պայմանները, որոնցում այն ձևավորվելէ  (դրա  հետ  մեկտեղ  արտադրելով  սեփական  ձևավորման  պայմանները)  այնսոցիալական  պայմանների  հետ,  որոնցում  այն  գործի  է  դրվել»7,  հարկ  է  նշել,որ  ժամանակակից  հայաստանյան  հասարակությունում  դպրոցն  ավարտող  երեխաների  ծնողները  ներկայացնում  են  վերջին  սերունդը,  որի  հաբիթուսը,կապված  մասնավորապես  կրթական  ոլորտի  հետ,  ձևավորվել  է  ԽՍՀՄ-ում՝այնպիսի  սոցիալական  համակարգում  և  պայմաններում,  որտեղ  դպրոցականկյանքից  աշխատանքային  կյանքին  անցումը  տեղի  էր  ունենում  այլ  կերպ,  ևհամապատասխանաբար  այլ  իմաստ  ուներ  բարձրագույն  կրթության  արժևորումը։
  Կարելի է ենթադրել, որ բարձրագույն կրթության արժևորումը ներկա իրավիճակում պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ խորհրդային մարդուհամար  բարձրագույն  կրթությունը  հանդես  էր  գալիս  որպես  ապագայում  աշխատանք ունենալու և կյանքի համար բավարար պայմաններ ստեղծելու հնարավորության երաշխիք։
  Ներկայումս սոցիալական այլ պայմաններում այդ հաբիթուսը փոխանցվում է նաև երեխաներին, որոնք, սակայն, առնչվում են ներքին  հակասությանը,  որը  կապված  է  մի  կողմից  բարձրագույն  կրթությանարժևորման  հետ,  մյուս  կողմից՝  ծնողների  ոչ  այնքան  հաջողված  օրինակի։
 Արդյունքում երեխան կանգնում է խնդրի առաջ, երբ նա պետք է գործի ընտանեկան  հաբիթուսի  շրջանակներում,  ինչը  ենթադրում  է  բարձրագույն  կրթություն  ստանալը,  և  միաժամանակ  չի  ուզում  հետևել  ծնողների՝  երեխայի  տեսանկյունից  «ձախողված»  օրինակին։
   Նման  դերային  կոնֆլիկտի  պայմաններում  որպես  լուծում  ի  հայտ  են  գալիս  երեխայի  սեփական՝  իր  տեսանկյունիցավելի  արդիական  կողմնորոշում  ունեցող  ցանկությունները  և  հակումներըկոնկրետ  մասնագիտության  նկատմամբ  (այդ  մասնագիտությունների  շարքինեն դասվում ծրագրավորումը, մարքեթինգը, բիզնեսի դասընթացները)։
 Այն դեպքերում, երբ մասնագիտության ընտրությունը կարելի է դիտել որպես ավանդական գործողություն, երբ երեխան ընտրում է իր ծնողի մասնագիտությունը կամ որևէ հարակից մասնագիտություն, վերարտադրվում է ծնողների մասնագիտական հաբիթուսը. այստեղ դեր է խաղում սոցիալական փորձը,որը հանդես է գալիս որպես հաբիթուսի որոշակի շրջանակ։
  Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև այն դեպքերը, երբ ծնողները համոզում են երեխային շարունակել  իրենց  մասնագիտությունը,  և  երեխաների  ենթարկումը  այդպիսի  դեպքերում  կարելի  է  դիտարկել  որպես  կոլեկտիվիստական  մշակույթի  արտահայտում ընտանիքի  ներսում  ծնողի՝ որպես  ընտրության  ագենտի  և ընտանեկանհիերարխիայի գլխավերևում գտնվող սուբյեկտի դերի տեսանկյունից։
  Հարկ էնշել,  որ  ծնողների  հետ  անհամաձայնության  փորձը  միայն  արդեն  խոսում  էտվյալ ընտանիքում այդ մշակույթի կոտրման միտման մասին, մինչդեռ որպեսկոլեկտիվ մտածողության ավելի խիստ արտահայտված ձև՝ կարելի է դիտարկել  այն  դեպքերը,  երբ  երեխայի  մտքով  անգամ  չի  անցնում  ծնողների  կարծիքին դեմ գնալը։
 Մասնագիտության  ընտրության  հարցի  շուրջ  երեխայի  և  ծնողներիմիջև փոխհարաբերման ռազմավարություններԸնտանիքի ներսում ձևավորվում են մասնագիտության ընտրության հարցի շուրջ երեխայի և ծնողների միջև փոխհարաբերությունների տարբեր ձևեր՝կախված  նրանից,  թե  որքանով  են  ծնողները  սահմանափակում  իրենց  երեխային  ընտրության  մեջ,  և  որքանով  է  երեխան  հակված  ընդունելու  կամ  չընդունելու  այդ  սահմանափակումները։
   Ֆոկուս  խմբերից  ստացված  տվյալներըհնարավորություն  տվեցին  առանձնացնելու  մասնագիտության  ընտրությանհարցի  շուրջ  երեխայի  և  ծնողների  միջև  փոխհարաբերման  հետևյալ  ռազմավարությունները.1.  ենթարկում, 2.  սահմանափակում,3.  համագործակցություն, 4.  մասնակցության բացակայություն, 5.  դիմադրում։
 Ենթարկման կատեգորիայում ներառվել են այն իրավիճակները, երբ երեխայի  ապագա  մասնագիտության  ընտրությունն  իրականացվել  է  ծնողներիկողմից՝ ամբողջությամբ կամ գրեթե առանց երեխայի կարծիքն ու ցանկությունը հաշվի առնելու։
  Կոնկրետ իրավիճակները միմյանցից տարբերվում են. որոշդեպքերում մասնագիտության ընտրությունն իրականացվում է ծնողների պահանջով,  իսկ  երեխան,  փորձելով  արդարացնել  ենթարկումը  սեփական  մոտիվացիայի  առկայությամբ,  ժամանակի  հետ  հետաքրքրություն  է  գտնում  այդմասնագիտության  մեջ։
   Այլ  դեպքերում  ծնողները  թույլ  չեն  տալիս  երեխայինընտրել  իր  նախընտրած  մասնագիտութունը,  և  երեխան  ենթարկվում  է  ծնողների  կարծիքին՝  որոշ  դեպքերում  ընտրելով  իրենց  նախընտրածին  առնչվողմասնագիտություն,  այլ  դեպքերում  պարզապես  ընդունելով  ծնողների  նախընտրած մասնագիտությունը։
 Սահմանափակման  կատեգորիայում  ներառվել  են  այն  իրավիճակները,երբ երեխան մասնագիտության ընտրությունն իրականացրել է ծնողների կողմից  նախապես  տրված  շրջանակների  սահմաններում։
   Այս  դեպքում  երեխանստիպված է, հաճախ չգիտակցելով, ընտրել ծնողների կողմից առանձնացվածմի  քանի  հնարավոր  տարբերակներից,  իսկ  այլ  մասնագիտությունները  դուրսեն մնում երեխայի համար ընտրության հնարավոր տարբերակների շարքից։
 Համագործակցության կատեգորիան ամենալայնն է, քանի որ հայտնաբերվել  են  մասնագիտության  ընտրության  հարցում  ծնողների  և  երեխայի  միջևհամագործակցության  բազմատեսակ  կոնկրետ  ձևեր։
   Այս  կատեգորային  ենդասվում  բոլոր  այն  իրավիճակները,  երբ  մասնագիտության  ընտրության  որոշումը փոխհամաձայնեցված է. բավարարում է և՛ երեխային, և՛ ծնողին։
  Որոշ իրավիճակներում երեխաները դիմում են ծնողների օգնությանը և խորհուրդներին,  որպեսզի  կարողանան  կողմնորոշվել  մասնագիտության/բուհի  ընտրության  հարցում,  այլ  իրավիճակներում  երեխաները  ինքնուրույն  են  ընտրումմասնագիտությունը  և  դիմում  են  ծնողներին՝  համաձայնություն  և  օգնությունստանալու նպատակով։
  Այս պարագայում ընտրությունը վերջնական չի կարողհամարվել  առանց  ծնողների  համաձայնության.  ծնողը  հանդես  է  գալիս  հաստատողի դերում։
 Մասնակցության բացակայության կատեգորիան առանձնացվել է պայմանականորեն՝  հիմնված  մեկ  դեպքի  վրա,  երբ  հարցվողը  նշել  է  ծնողների  հետխորհրդակցման բացակայության մասին։
  Հիմնական շեշտը դրվել է սեփականնախասիրությունների և հետաքրքրվածության, ինչպես նաև ապագա աշխատանքի վերաբերյալ կոնկրետ պատկերացման վրա։
 Դիմադրման կատեգորիայում ներառվել այն իրավիճակները, երբ ծնողները դեմ են երեխայի ընտրությանը, իսկ երեխան զիջման չի գնում՝ պաշտպանելով ընտրությունը։
  Իրավիճակները տարբերվում են՝ երեխայի համոզված լինելու  աստիճանից  կախված.  որոշ  դեպքերում  խիստ  որոշիչ  դիրք  զբաղեցնելով՝երեխային հաջողվում է համաձայնության գալ ծնողների հետ, մեկ այլ դեպքումերեխան  տատանվում  է  ծնողներին  հակառակվելու  մտադրության  շուրջ  և  չիդիմում կոնկրետ գործողությունների՝ միաժամանակ չթողնելով ընտրված մասնագիտությամբ ուսումը շարունակելու միտքը։
  Այս կատեգորիայում ներառվումեն նաև այն դեպքերը, երբ ծնողների միջև առկա է հակասություն և կարծիքների  բախում  երեխայի  ապագա  մասնագիտության  վերաբերյալ.  ծնողներիցմեկը պաշտպանում է երեխայի ընտրությունը, իսկ մյուսը՝ հակառակվում։
  Այսպիսի  իրավիճակները  բնորոշվում  են  երեխայի  և  ծնողներից  մեկի  կողմից«կոալիցիայի» ձևավորմամբ, որն աշխատում է մյուս ծնողին մտափոխելու ուղղությամբ։
 Վերոնշյալ նկատառումների  և  տվյալների  վերլուծության  արդյունքում առաջադրվել է վարկած առ այն, որ մասնագիտության ընտրության ռազմավարությունները տարբերվում են՝ կախված  տվյալ  ընտանիքում ծնողների  կրթական մակարդակից, ինչպես նաև մասնագիտական կարիերայում ունեցած հաջողություններից։
  Նշված վարկածի ստուգումը կարիք ունի քանակական չափման։
 Լիլիթ ԻսկանդարյանԾՆՈՂՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ԵՐԵՎԱՆԱԲՆԱԿ ԲՈՒՀ ԴԻՄՈՐԴՆԵՐԻ՝ ՄԱՍՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄԲանալի բառեր՝ բուհ դիմորդ, բարձրագույն կրթություն, մասնագիտության ընտրություն,ռազմավարություն, հաբիթուս, ծնող Ամփոփում։

Հոդվածում ներկայացված են որակական հետազոտության արդյունքները, որոնք ցույց  են տալիս, թե ինչպես են Երևանի ավագ դպրոցներում սովորող բուհ դիմորդների ծնողները  մասնակցում իրենց երեխաների՝ մասնագիտության ընտրության գործընթացին, ինչպես են  բուհ դիմորդներն իմաստավորում ծնողների դերն այդ գործընթացում, և ինչպիսի փոխհարաբերման ռազմավարություններ են ձևավորվում երեխաների և ծնողների միջև մասնագիտության  ընտրության  հարցի  շուրջ։
   Չնայած  ծնողների  հետ  փոխհարաբերման  ռազմավարությունները տատանվում են լիարժեք համագործակցությունից մինչև խոր կոնֆլիկտ, այնուամենայնիվ  ծնողներն  առանցքային  դեր  են  խաղում  երեխաների  մասնագիտության  ընտրության գործընթացում։
