ՈՐՈՇ ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԱՆՀԻՄՆ ՀԱՐՍՏԱՑՄԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼԱնհիմն  հարստացման  ինստիտուտը,  ծագելով  հռոմեական  իրավունքումորպես սուբյեկտիվ իրավունքների պաշտպանության լրացուցիչ միջոց, հետագայում  զարգացել  և  իր  յուրօրինակ  դրսևորումն  է  ստացել  իրավական  տարբեր համակարգերի երկրների օրենսդրություններում։
  Այն առանձնանում է կիրառման դեպքերի յուրօրինակ դրսևորումներով, ինչը պայմանավորված է ինստիտուտի հիմնական նպատակով՝ գույքի սխալ բաշխման արդյունքում վերականգնել  քաղաքացիաիրավական  շրջանառության  մասնակիցների  խախտված իրավունքները դրանց ճիշտ վերաբաշխման միջոցով։
  Ինստիտուտի մյուսկարևոր  առանձնահատկությունը  դրա  սուբսիդիար  բնույթն  է,  որի  շնորհիվշատ հաճախ կոնդիկցիոն հայցը խախտված գույքային իրավունքների պաշտպանության  միակ  հնարավոր  միջոցն  է։
   Ինստիտուտի  կարգավորմանը  նվիրված  է  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի1  61-րդ  գլուխը։
   Հարկ  է  նշել,  որօրենսգրքի ընդունումից՝ 1998 թվականից ի վեր այս ինստիտուտի կարգավորումը  երբևէ  փոփոխության  չի  ենթարկվել,  ինչի  արդյունքում,  պայմանավորված  քաղաքացիաիրավական  հարաբերությունների  զարգացմամբ,  ավելի  ուավելի  հաճախ  է  անհրաժեշտություն  առաջանում  մեկնաբանելու  նոր,  երբևէչկանոնակարգված  հարաբերությունների  նկատմամբ  կիրառվող  իրավունքինույն  նորմերը։
   Դրա  մասին  են  վկայում  Վճռաբեկ  դատարանի  կողմից  միայնվերջին 2 տարվա ընթացքում ընդունված թվով յոթ որոշումները։
 Անհիմն  հարստացումից  ծագող  պարտավորությունները  ներկայումսհայտնի  են  ինչպես  մայրցամաքային  Եվրոպայի,  այնպես  էլ  անգլոամերիկյանգրեթե բոլոր երկրների իրավակարգերին և ծագում են հռոմեական իրավունքիcondictio  ինստիտուտից  (լատ.`  condictio  -  ստացում,  ձեռքբերում),  որում  անհիմն հարստացման անթույլատրելիությունը բխեցվում բոլոր քաղաքացիների`օրենքի առջև հավասարության սկզբունքից։
 1 Ընդունվել է 05.05.1998 թ., ուժի մեջ է մտել 01.01.1999։
  ՀՀՊՏ 1998.08.10/17(50), ՀՕ-239։
 Իր մի շարք նախադեպային որոշումներում2 Վճռաբեկ դատարանը նշել է,որ անհիմն հարստացման ինստիտուտը քաղաքացիական իրավունքի ինստիտուտներից մեկն է, որի նպատակը քաղաքացիական շրջանառության մասնակիցների գույքային իրավունքների պաշտպանության իրականացումն ապահովելն ու դրան նպաստելն է։
  Անհիմն հարստացումը առաջանում է, երբ առանցիրավական  հիմքի  ձեռք  է  բերվում  կամ  խնայվում  ուրիշի  գույքը,  այդ  թվում`աշխատանք, ծառայություն և այլն։
  Ընդ որում՝ հարստացման անհիմն լինելուհանգամանքով  էլ  պայմանավորված՝  կոնդիկցիոն  պարտավորություններըդասվում են արտապայմանագրայինների շարքին։
 Քաղաքացիական  օրենսգիրքը  սահմանում  է,  որ  անհիմն  հարստացմանդեպքում հարստացման առարկա գույքը ենթակա է վերադարձման բնեղենով,իսկ անհիմն հարստացման կամ խնայման միջոցով ձեռք բերված գույքը բնեղենով վերադարձնելու անհնարինության դեպքում ձեռք բերողը պետք է տուժողին հատուցի ձեռքբերման պահին այդ գույքի իրական արժեքը (ընդ որում՝հաշվի չառնելով կողմերից որևէ մեկի բարեխղճությունը)։
 Փաստացի կոնդիկցիոն պարտավորությունը այս համատեքստում ենթադրում է, որ ցանկացած պարագայում վերադարձման ենթակա է օբյեկտիվորենստացածը. ձեռք բերողը վերադարձնում է այն ծավալով, ինչ ծավալով ստացելէր։
  Ի հակադրություն այս կարգավորմանը՝ Գերմանիայի և Շվեյցարիայի համապատասխանաբար  Քաղաքացիական  օրենսգիրքը  և  Պարտավորականօրենքը3 հարցին տվել են այլ կարգավորում՝ մասնավորապես սահմանափակելով  կոնդիկցիոն  հայցով  պահանջվող  անհիմն  հարստացման  ծավալը  այն  չափով, ինչ չափով այն պահպանվել է ստացողի մոտ այն պահին, երբ իմացել էրհարստացման անհիմն լինելու մասին։
 Եթե  համեմատականներ  անցկացնենք  անգլոամերիկյան  համակարգի  երկրների  կարգավորումների  հետ,  կնկատենք,  որ  այստեղ  անհիմն  հարստացման հայցի համար առկա են մի շարք սահմանափակումներ4, որոնք որոշակիորեն  բարդացնում  են  ինստիտուտի  կիրառումը։
   Խոսքը  մասնավորապես  իրավական  սխալի  մասին  է՝ mistake of law։
   Անգլիական  դատարանները  մերժումեն հայցվորի պահանջը սխալմամբ վճարված գումարի համար, եթե նա թույլ էտվել իրավունքի խախտում։
  Նման մոտեցման հիմնաքարը դրվեց 1802 թվականին  Bible  v.  Lumley  գործով։
   Այդ  գործով  հայցվորը՝  ապահովադիրը,  պա2  Տե՛ս  օրինակ՝  Վճռաբեկ  դատարանի  թիվ  ԵԷԴ/0540/02/12  քաղաքացիական  գործով  (ըստԱրթուր Հովհաննիսյանի հայցի՝ ընդդեմ Նորիկ Սողոմոնյանի) 17.07.2015 թ.-ին կայացրած որոշումը։
 3 Ընդունվել է 10 դեկտեմբերի 1907 թ.՝ Swiss Civil Code, CH231, դրա մասը կազմող Statute onObligatory Law՝ 1 հունվարի 1912թ.։
 4 Տե՛ս Understanding Unjust Enrichment, Jason W. Neyers, Mitchell Mcinnes And Stephen G. A.Pitel, Oxford And Portland, Oregon, Hart Publishing, 2004, էջ 135։
 հանջում էր ապահովագրված պատասխանողից իրեն վճարված ապահովագրական հատուցումը այն հիմնավորմամբ, որ վերջինս չէր հայտնել պայմանագիր  կնքելիս  այնպիսի  հանգամանքների  մասին,  որոնք  մեծացնում  են  ռիսկը։
 Դատարանը հաստատեց, որ հայցվորը հատուցում վճարելիս գիտեր կամ կարող էր իմանալ բոլոր հանգամանքների մասին, որոնք կարող էին հիմք հանդիսանալ  հատուցման  մերժման  համար։
   Դատարանը  հայտնեց  հետևյալ  դիրքորոշումը. յուրաքանչյուր անձ, ենթադրվում է, որ պետք է իմանար օրենքը, հակառակ դեպքում հնարավոր չէր լինի պարզել այն շրջանակները, որոնց պարագայում օրենքի չիմացությունը կդիտվեր հարգելի։
  Ճիշտ է ներկայումս այս գործով ներկայացված իրավիճակը կլուծվեր փոքր-ինչ այլ տարբերակով, սակայնայս պարագայում կարևորվում է հենց անգլիական իրավունքում ձևավորվածայդ սկզբունքը։
  Այդ նույն տրամաբանությամբ անգլիական իրավունքի երկրներում  գործում  է  այն  մոտեցումը,  համաձայն  որի՝  ենթակա  չէ  հատուցման  հօգուտ  այնպիսի  պատասխանողի  անհիմն  վճարվածը,  որը,  գտնվելով  բարեխիղճ  մոլորության  մեջ,  պահանջել  է  հայցվորից  վճարել  գոյություն  չունեցողպարտավորության  համար,  իսկ  վերջինս,  իրավական  տեսանկյունից  սխալգնահատելով  փաստական  հանգամանքները,  իրեն  համարել  է  պարտավորություն կրող5։
  Մայրցամաքային երկրներին նման սկզբունքը անծանոթ է սխալմամբ  վճարելու  հիմքով  կոնդիկցիոն  հայցերը  բավարարվում  են,  անգամ  եթետեղի է ունեցել իրական սխալ։
 6Գոյություն  ունի  կոնդիկցիայի  նկատմամբ  կիրառվող  մեկ  այլ  սահմանափակում ևս, որը կիրառվում է ինչպես անգլոամերիկյան, այնպես էլ մայրցամաքային  իրավակարգ  ունեցող  երկրներում։
   Խոսքը  այնպիսի  անհիմն  վճարմանմասին  է,  որը  կատարվել  է  հակաբարոյական  նպատակներով  կամ  անօրինական  գործարքի  հիման  վրա։
   Այս  մոտեցումը  իր  յուրօրինակ  դրսևորումն  էստացել  Վճռաբեկ  դատարանի  թիվ  ԵԷԴ/0540/02/12  գործով  կայացած  որոշմամբ7. Վճռաբեկ դատարանը արձանագրել է, որ որպես առևտրային կաշառքտրամադրված գույքը հանցագործության առարկա է, որը քաղաքացիական իրավունքի  տեսանկյունից  չի  կարող  բնորոշվել  որպես անհիմն  հարստացում։
 Իր  դիրքորոշման  հիմքում  Վճռաբեկ  դատարանը  դրել  է  մասնավորապես  այնհանգամանքը,  Եթե անհիմն  հարստացման  օբյեկտը  տուժողի  գույքային  իրավունքներն  են,  ապա  առևտրային  կաշառքի  օբյեկտ  են  առևտրային  կամ  այլ5 Տե՛ս Bible v. Lumley (1802), 2 East 469, 102 Eng. Rep. 448։
 Տե՛ս նաև՝ Введение в сравнительное правоведение в сфере частного права, Москва ЦвайгертК., Кетц Х., Т. 2, էջ 323։
 6 Տե՛ս Understanding Unjust Enrichment, Jason W. Neyers, Mitchell Mcinnes And Stephen G. A.Pitel, Oxford And Portland, Oregon, Hart Publishing, 2004, էջ 164։
 7  Տե՛ս  Վճռաբեկ  դատարանի  թիվ  ԵԷԴ/0540/02/12  քաղաքացիական  գործով  (ըստ  ԱրթուրՀովհաննիսյանի հայցի՝ ընդդեմ Նորիկ Սողոմոնյանի) 17.07.2015 թ.-ին կայացրած որոշումը։
 կազմակերպությունների օրինական գործունեությանն ապահովմանն ուղղվածհասարակական հարաբերությունները։
  Ընդ որում, եթե անհիմն հարստացմանարդյունքում  ձեռք  բերված  գույքի  վերադարձման  հիմնական  և  առաջնայիննպատակը քաղաքացիական շրջանառության մասնակիցների գույքային իրավունքների  պաշտպանությունն  ապահովելն  ու  դրա  իրականացմանը  նպաստելն է, ապա որպես առևտրային կաշառք տրամադրված գույքի բռնագանձումը հօգուտ պետության, ինչպես ՀՀ քրեական օրենսգրքով նախատեսված ցանկացած հարկադրանք, նպատակ է հետապնդում վերականգնելու սոցիալականարդարությունը, կանխարգելելու հնարավոր հանցագործությունները։
 Մյուս  սահմանափակումը  նույնպես  հանդիպում  է  երկու  իրավական  համակարգերում։
   Անհիմն  հարստացման  վերադարձի  պահանջը  կարող  է  մերժվել, եթե բարեխիղճ ձեռք բերողի կարգավիճակը այնքան է փոխվել, որ ստացածի  ամբողջական  վերադարձ  պահանջելը  կլիներ  ոչ  արդարացի  (change  ofposition)8։
  Այսպես՝ Lipkin Gorman v. Karpnale Ltd գործով լորդ Գոֆֆը հետևյալկերպ  է  արտահայտել  այդ  դիրքորոշումը.  Եթե  բարեխիղճ  պատասխանողիկարգավիճակը  այնքան  է  փոխվել,  որ  նրանից  ստացված  գումարի  լրիվ  կամմասնակի  պահանջելը  կլիներ  ոչ  արդարացի,  ապա  նման  վերադարձի  անարդարացիությունը առավել ծանրակշիռ է, քան հայցվորի ներկայացրած կոնդիկցիոն հայցը մերժելը9։
  Նման մոտեցման կիրառման համար սահմանվում է, որնախ  այն  կիրառելի  է  միմիայն  բարեխիղճ  ձեռք  բերողի  նկատմամբ,  և  երկրորդ՝ կարգավիճակի փոփոխման համար միայն ստացածի օգտագործման վերաբերյալ ապացույց ներկայացնելը բավարար չէ։
  Սակայն եթե կատարվել ենայնպիսի  ծախսեր,  որոնք  հարստացման  բացակայության  դեպքում  ամենայնհավանականությամբ չէին կատարվի, արդարացված կլինի ազատել նրան գումարը վերադարձնելու պարտավորությունից։
  Նման անարդարացիություն կարող է դրսևորվել նաև ծախսերի մասով։
  Ինչպես արդեն խոսվել է, կոնդիկցիայի  պարագայում  հատուցվում  է  ինչպես  ուղղակի,  այնպես  էլ  անուղղակիհարստացումը (փաստացի ստացածը և եկամուտները)՝ հանելով այն ծախսերը, որոնք կատարել է հարստացողը՝ կապված ուրիշի գույքի ձեռքբերման կամխնայման հետ։
  Նման ծախսերը կարող են լինել ինչպես անհրաժեշտ, այնպեսէլ  այնպիսին,  որոնք  ուղղակիորեն  հարստացման  օբյեկտի  վրա  չեն  ծախսվել,սակայն  որոնցից  հարստացողը  սովորական  պայմաններում  կհրաժարվեր(օրինակ՝ անձը, ձեռք բերելով չպլանավորված գույքի ավելացում, կատարում էբարեգործություն)։
  Եվ այստեղ կարող է հարց առաջանալ. արդյո՞ք նման ծախ8  Տե՛ս  Vincent  Sagaert,  Unjust  Enrichment  and  Change  of  Position,  11  Maastricht  J.  Eur.  &Comp.,2004, էջ 42։
 9 Տե՛ս Lipkin Gorman v. Karpnale Ltd. (1991) 2 А, 548, 579։
 սերի հատուցումը մտնում է անհիմն հարստացման ինստիտուտի կարգավորման շրջանակներում։
 Կարգավիճակի  փոփոխման  առավել  սպառիչ  ցանկ  տալիս  է  Ռեստիտուցիայի կիրառման կանոնակարգի10 142-րդ հոդվածը, որ սահմանում է, որ կարգավիճակի  փոփոխումն  առկա  է  ոչնչացման,  կորստի  կամ  գույքի  գողության,նրա  վնասով  վաճառքի,  ձեռք  բերված  գույքի  կապակցությամբ  կատարվածծախսերի,  ստիպողաբար  պարտավորությունների  ստանձնման  դեպերքում,որոնցից  հնարավոր  չէ  հրաժարվել  առհասարակ  կամ  միայն  վնաս  կրելով,հրաժարում  իրավունքներից  ու  երաշխիքներից,  սեփական  իրավունքներիիրացման ժամկետ անց, անհիմն ձեռք բերված դրամական միջոցների վնասովներդրում կատարելը, ձեռքբերածի նվիրում, ձեռք բերած գույքի ծախսում11։
 Եթե  հարստացման  առարկա  գույքը  ծախսվել  է,  օգտագործվել  է  բարեխիղճ ձեռք բերողի կողմից կամ օտարվել է սովորականից ցածր գնով, թե՛ գերմանական  և  թե՛  անգլիական  դատարանը  կարող  է  ամողջությամբ  կամ  մասնակի  մերժել  անհիմն  հարստացման  առարկան  վերադարձնելու  պահանջը12։
 Փաստացի  ներպետական  կարգավորումը  կոնդիկցիայի  կիրառման  նմանտարբերակ չի նախատեսում։
 Ինչպես  կարելի  է  նկատել,  անհիմն  հարստացման  ներկայիս  կարգավորման  պայմաններում  հարստացման  չափը  ոչ  միշտ  է  համապատասխանումկրած  կորստի  չափին։
   Օրինակ՝  այն  դեպքում,  երբ  առանց  օրինական  հիմքիստացված գույքը վաճառվում է իր շուկայական արժեքից ցածր գնով, հատուցման է ենթակա դրա արժեքը, ուստի ակնհայտ է, որ հարստացման չափը պակաս է տուժողի կրած վնասի չափից։
  Այս իրավիճակում արդեն առաջ է գալիսայն հարցը, թե ինչ չափով հատուցում պետք է վճարի հարստացողը։
  Ներկայիսկարգավորումը  սահմանում  է  գույքի  ձեռքբերման  պահին  իրական  արժեքը։
 Ստացվում է` անհիմն հարստացողը ստիպված կլինի վճարել ավելին, քան նաստացել էր հարստացման արդյունքում։
 Հատկանշական է, որ այս հարցի կապակցությամբ Ֆրանսիայի13 քաղ. օր.1380-րդ հոդվածը սահմանում է, որ եթե բարեխիղճ հարստացողը վաճառում է10  1937  թվականին  Իրավունքի  ամերիկյան  ինստիտուտը  կազմել  է  Ռեստիտուցիայի  կանոնակարգ,  որի  հեղինակներն  էին  Ուորեն  Սիվեևը  և  Օստին  Սքոթը։
   Կանոնակարգն  ամբողջականացնում է անհիմն հարստացումից ծագող հարաբերութունների ոլորտում ձևավորված պրակտիկան։
 11 Տե՛ս Цвайгерт К., Кетц Х., նշվ. աշխ., էջ 348։
 12 Տե՛ս German Civil Code6։
 212-րդ հոդվածի 2-րդ և 3-րդ կետեր։
 Տե՛ս ավելի մանրամասն Цвайгерт К., Кетц Х., Введение в сравнительное правоведение в сфере частного права, Москва, Междунар. отношения, 2000, էջ 343-350, Machtel F., The DefenceVol. 5. N 1, p. 23-46։
 13 Ընդունվել է 21 ապրիլի 1804 թ. The Napoleonic Code։
 անհիմն  ստացածը  իսկական  (շուկայական)  գնից  ցածր  գնով,  հատուցվում  էայդ պայմանագրի գինը, ոչ թե գույքի արժեքը։
 Հնարավոր են դեպքեր, երբ ձեռ բերողի մոտ հարստացման արժեքը փոքրանում է՝ կապված գույքի արժեքի նվազման հետ։
  Տուժողը ինքն է հաճախ մեղավոր լինում իր հաշվին ուրիշի հարստացման մեջ։
  Այդ դեպքերում բարեխիղճձեռքբերողը, որ չէր կասկածել գույքի ձեռքբերման կամ խնայման անհիմն լինելու մասին, դրվում է առավել բարդ կացության մեջ՝ պարտավորված լինելովվերադարձնել այն, ինչին այլևս չի տիրապետում։
  Նույն կարգավորումը կգործինաև հակառակ իրավիճակում, երբ հարստացողը գույքը վաճառում է ձեռքբերման պահին գույքի իրական արժեքից առավել բարձր գնով։
  Մի դեպքում դակարող  է  պայմանավորված  լինել  հարստացողի  անձնական/մասնագիտականհատկանիշներով։
  Սրա առնչությամբ տեսաբանները միասնական դիրքորոշումեն հայտնում` նշելով, որ այդ պարագայում որպես հատուցման սահմանաչափվերցվում  է այն  գումարը,  որ  կստանար  տուժողը  սովորական  քաղաքացիաիրավական շրջանառության պայմաններում14։
  Եթե հարստացողը գույքը վաճառում է ձեռքբերման պահի գնից առավել բարձր գնով, և դա պայմանավորվածէ գույքի արժեքի ինքնին ավելացմամբ, օրինակ՝ դրա հնեցմամբ, և եթե հարստացողը չգիտի հարստացման անհիմն լինելու մասին, տուժողը չի կարող պահանջել նրանից ստացված եկամտի հատուցում, ինչը այս ինստիտուտի շրջանակներում,  կարծում  ենք,  լիովին  արդարացված  է։
   Այդ  նույն  տրամաբանությամբ պայմանավորված՝ գերմանական իրավունքում ընդգծվում է, որ անհիմնհարստացման պարագայում հատուցվում է այն դրական տարբերությունը, որառկա է ստացված եկամուտների, օգուտների և դրա արդյունքում կրած վնասների արդյունքում15։
 Հաշվի առնելով վերոնշյալ հնարավոր խնդիրները՝ առաջարկում ենք նախատեսել  բարեխիղճ  ձեռք  բերողին  ներկայացվող  պահանջի  սահմանափակման  հնարավորություն՝  1095-րդ  հոդվածը  լրացնելով  հետևյալ  կետով.  «Անհիմն հարստացման վերադարձման կամ դրա արժեքի հատուցման պահանջըկարող է մերժվել, կամ հատուցման չափը կարող է նվազեցվել, եթե գույք ձեռքբերողը նախքան այն պահը, երբ իմացել կամ կարող էր իմանալ հարստացմանանհիմն  լինելու  մասին,  օտարել  է  գույքը  անհատույց  կամ  այնպիսի  գնով,  որզգալիորեն նվազ է ձեռք բերման պահին գործող գնից, կամ առկա է ձեռքբերողի  կարգավիճակի  այլ  այնպիսի  փոփոխություն,  որի  պայմաններում  հարստացման  արժեքը  հատուցելը  անհամաչափորեն  վատթարացնում  է  իր  վիճակը»։
 14 Տե՛ս Толстой Ю. К., Сергеев А. П., Гражданское право, Москва, «Проспект», с. 774-775։
 15 Տե՛ս Цвайгерт К., Кетц Х., նշվ. աշխ., էջ 343-344։
 Հարկ  ենք  համարում  անդրադառնալ  նաև  հետևյալ  հարցին.  Քաղ.  օր.1097  հոդվածը  սահմանում  է,  որ  հարստացողը  պարտավոր  է  հատուցել  ուղղակի հարստացման հետ նաև անուղղակի հարստացումը՝ դրա մեջ ընդգրկելով ոչ միայն փաստացի ստացած եկամուտը, այլև այն եկամուտը, որը կարողէր ստանալ։
  Հնարավոր եկամուտի վերադարձման պահանջը հակասում է անհիմն հարստացման ինստիտուտի ամբողջ գաղափարին, որի հիմնական նպատակը փաստացի ստացված, առարկայացած հարստացման հատուցումն է, ոչթե ենթադրյալ՝ ի տարբերություն դելիկտային պարտավորությունների, որոնցհամար նախատեսվում է բաց թողնված օգուտի հատուցում։
  Նման տեսակետէ  հայտնել  նաև  Պեռկունովը,  որը  ընդգծում  է,  որ  բաց  թողնված  օգուտի  պահանջի իրավունքը հակասում է կոնդիկցիոն պարտավորությունների էությանը,որոնք  ուղղված  են  վերադարձնելու  ստացածը,  ոչ  թե  հնարավոր  ստացվելիքը16։
  Հետևաբար կարծում ենք, որ 1097-րդ հոդվածի 1-ին կետից պետք է հանել  «կամ  կարող  էր  ստանալ»  արտահայտությունը  և  շարադրել  հետևյալկերպ. «Անձը, որը անհիմն ստացել կամ խնայել է գույք, պարտավոր է տուժողին հատուցել կամ վերադարձնել այն բոլոր եկամուտները, որոնք նա ստացելէ այդ գույքից` սկսած այն օրվանից, երբ իմացել է կամ պետք է իմանար հարստացման անհիմն լինելու մասին»։
 Առանձին  ուշադրություն  պետք  է  դարձնել  նրան,  որ  անհիմն  հարստացման  ինստիտուտի  կարգավորումից  դուրս  է  մնացել  բարելավումների  հարցը։
 Կիրառելով առաջարկվող կարգավորումը հատուցման սահմանափակման մասով՝  բարելավում  կատարած  հարստացած  անձի  գույքային  իրավունքներըորոշակիորեն  կպաշտպանվեն,  սակայն,  այնուամենայնիվ,  կարծում  ենք,  որառավել  արդյունավետ  կլինի  առաջնորդվել  վինդիկացիայի  կանոններով`  տիրապետողի  բարեխղճության  դեպքում  նախատեսելով  համապատասխանկարգավորում անջատվող և անանջատ բարելավումների համար։
  Նման կարգավորումը  կբխի  նաև  բնեղենով  վերադարձի  իրավունքի  ապահովման  սկզբունքից։
   Հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որ  ուղղակի  հղում  կատարելըվինդիկացիայի  համապատասխան  հոդվածին  աննպատակահարմար  է՝  պայմանավորված  կոնդիկցիայի  որոշ  առանձնահատկություններով,  ուստի  առաջարկվում է 1098-րդ հոդվածը լրացնել հետևյալ կետով.«Անձը,  որը  անհիմն  ստացել  կամ  խնայել  է  գույք,  իրավունք  ունի  իրենթողնել իր կատարած բարելավումները, եթե դրանք կարող են առանձնացվելառանց  գույքին  վնաս  պատճառելու։
   Եթե  բարելավումներն  առանձնացնելնանհնար  է,  ապա  նման  պահանջ  կարող  է  ներկայացվել  միայն  այն  բարելավումների մասով, որոնք կատարվել են նախքան այն պահը, երբ անձը իմացելկամ կարող էր իմանալ հարստացման անհիմն լինելու մասին»։
 16  Տե՛ս  Перкунов  Е.,  Неосновательное  обогащение-место  в  Гражданском  кодексе  и  практикаВысшего Арбитражного Суда Российской Федерации, Вестник ВАС РФ, N 2, Москва, 2004, էջ 172։
 Այսպիսով՝  սույն  աշխատանքում,  հաշվի  առնելով  կոնդիկցիոն  հարաբերությունների առանձնահատկությունները և ուսումնասիրելով այլ երկրներումընդունված  իրավակիրառ  պրակտիկան՝  փորձ  կատարվեց  որոշակիորեն  հստակեցնելու անհիմն հարստացումից բխող պարտավորությունների կարգավորումը՝ առանձնակի ուշադրություն դարձնելով վերադարձման ենթակա հարստացման  չափին,  դրա  հնարավոր  սահմանափակումներին,  ինչպես  նաև  եկամուտներին և բարելավումներին վերաբերող հարցերին։
 Լուիզա ՄելիքսեթյանՈՐՈՇ ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԱՆՀԻՄՆ ՀԱՐՍՏԱՑՄԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼԲանալի բառեր` անհիմն հարստացում, կոնդիկցիա, անուղղակի հարստացում, եկամուտներ, բարելավումներ, կարգավիճակի փոփոխություն։

Անհիմն  հարստացման  ինստիտուտի  ներպետական  կիրառման  առանձնահատկությունները,  ինչպես  նաև  արտասահմանյան  երկրների  փորձը  վկայում  են  ներպետական  կարգավորման  որոշակի  խնդիրների  մասին։
   Խոսքը,  մասնավորապես,  վերաբերում  է  հատուցման  այնպիսի  խնդիրներին,  ինչպիսիք  են  պարտապանի  գույքային  իրավունքների  պաշտպանությունն ու դրան համապատասխան հատուցման չափի հնարավոր նվազեցումը,  հատուցման պահանջի մերժումը, հնարավոր եկամուտների և կատարված բարելավումների  հատուցումը։
  Սույն հոդվածում ուսումնասիրվել են թե մայրցամաքային և թե անգլոամերիկյան  իրավական  համակարգերի  իրավակարգավորման  առանձնահատկությունները  և  դրանց համապատասխան ներկայացվել են ինստիտուտի կատարելագործմանն ուղղված որոշակի առաջարկներ։
