Շիրակի  ժամանակակից  տնտեսության  հիմքերը  դրվել  են  1990-ականթվականներին։
   Մարզը  մինչև  1988թ.  Սպիտակի  աղետալի  երկրաշարժը  մերհանրապետության  խոշոր արդյունաբերական   տարածաշրջաններից  մեկն  էր։
 Շիրակի  մարզի  արդյունաբերական  ձեռնարկությունների  թողարկած  ապրանքային արտադրության ծավալը 1985թ. կազմել է հանրապետությունում թողարկված ընդհանուր ծավալի 13,4%-ը[3], 1997թ.՝ միայն 3,2%-ը[2, էջ 2], 2003թ.՝ 2,7%-ը[1, էջ 103] և 2014թ.՝ 3,8%-ը[6]։
  1987թ.  մարզում զբաղվածություն ունեցող մարդկանց թիվը 139,3 հազար էր, իսկ Գյումրիում՝ 75,2 հազար, 2001թ.՝ համապատասխանաբար  79,4  և  29,8  հազար[4,  էջ  121],  2014թ.՝  103,5  ու  34,1  հազար  մարդ[7]։
 Վերջին երեք տասնամյակում բնակչության զբաղվածության շեշտակի անկումգրանցվել  է  արդյունաբերական  ոլորտում։
   Մարզի՝  զբաղվածություն  ունեցողբնակչության թիվը պակասել է 35,8 հազարով, իսկ Գյումրիում՝ 40,3 հազարով։
 Հաշվի առնելով  XXդ. վերջին  և  XXIդ. սկզբին Շիրակի մարզում տեղի ունեցածսոցիալ-տնտեսական  փոփոխությունները՝  ժամանակահատվածները  պայմանականորեն բաժանում ենք հետևյալ հաջորդական փուլերի.1985-1988թթ.-նախաաղետյան փուլ, 1989-1992թթ.-հետաղետյան փուլ, 1993-2000թթ. համատարած սեփականաշնորհման և բնակչության առաջին զանգվածային արտագաղթի տարիներ, 2001-2008թթ. սոցիալ-տնտեսական վերելքի և կայունացման տարիներ, 2009թ. մինչ օրս սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամի և բնակչության երկրորդ զանգվածային արտագաղթի տարիներ։
 Նախաաղետյան փուլում Շիրակը զարգացած ինդուստրիալ շրջան է եղել։
 Միայն Գյումրի (նախկինում՝ Լենինական) քաղաքում գործել է 30-ից ավելի արդյունաբերական ձեռնարկություն, որտեղ զբաղվածների թիվը, ըստ պաշտոնական  վիճակագրության,  45  հազար  էր։
   Արդյունաբերական  ձեռնարկություններում աշխատողների կեսից ավելին բաժին է ընկել թեթև արդյունաբերությանը։
 Գյումրու տեքստիլ կոմբինատում աշխատողների թիվը գերազանցել է 10 հազարը, մեքենաշինական ձեռնարկություններում՝ 12 հազարը, ոչ նյութական ոլորտում՝  30  հազարը։
   Արդյունաբերական  ձեռնարկությունները  գործում  էին  ոչմիայն  քաղաքային, այլև  մարզի  բազմաթիվ  գյուղական  բնակավայրերում։
  Արդյունաբերության  զարգացման  առաջատար  ճյուղերն  էին  թեթև  արդյունաբերությունը,  մեքենաշինությունը,  սննդի  և  շինանյութերի  արդյունաբերությունը,իսկ գյուղատնտեսության մեջ՝ հացահատիկային բույսերի, շաքարի ճակնդեղի ևկարտոֆիլի  մշակությունը,  Աշոցքի  և  Ամասիայի  վարչական  շրջաններում՝անասնապահությունը։
 1988թ. Սպիտակի երկրաշարժը ծանր հարված հասցրեց տնտեսությանը։
 Նյութական վնասները գնահատվել են 13-14 մլրդ ռուբլի, որի հիմնական մասըբաժին է ընկել Գյումրուն [5, էջ 123]։
  Աղետի հետևանքով ոչնչացվեց արդյունաբերական  ձեռնարկությունների  հիմնական  արտադրական  ֆոնդերի  70%-ը,կտրուկ նվազեցին արտադրական հզորությունները։
  Դրան գումարվեցին էներգետիկ  ճգնաժամը,  տրանսպորտային  շրջափակումը,  սեփականաշնորհմանանարդյունավետ  իրականացման  գործընթացը։
   Որպես  հետևանք՝  արդյունաբերական ձեռնարկությունները հիմնականում դադարեցին գործելուց,  և տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ դարձան գործազուրկներ՝  բռնելով արտագաղթի ճանապարհը։
  Եթե մինչև երկրաշարժը մարզի արդյունաբերական ձեռնարկություններում աշխատել են 50 հազարից ավելի մարդ, ապա այժմ այն չի գերազանցում ըստ պաշտոնական տվյալների 7 հազարը (տե՛ս աղյուսակ 1)։
   Ռուսաստանի Դաշնության շինարարները 1993թ. հեռացան Աղետի գոտուց՝ իրենց հետ տանելով շինարարական տեխնիկայի զգալի մասը։
  Դրա հետևանքով, փաստորեն, իրականացվող աշխատանքների ամբողջ ծանրություննընկավ մեր հանրապետության շինարարական համալիրի ուսերին։
  Բացի այդ,վերականգնողական  աշխատանքներին  մեծ  վնաս  հասցրին  Ադրբեջանի  իրականացրած շրջափակումը՝ 1989թ. սեպտեմբերից սկսած, պատերազմը Լեռնային Ղարաբաղում, փախստականների առկայությունը և հանրապետությունումտիրող սոցիալ-տնտեսական ու էներգետիկ ճգնաժամը։
 Շիրակի մարզի բնակչության զբաղվածության թվի շարժընթացըԱղյուսակ 11988թ. և 2015թ.1988թ.2015թ.ՇիրակիմարզԶբաղվածների թիվըԱրդյունաբերությունԳյուղատնտեսությունՇինարարությունԱռևտուր և հասարակական սնունդՏրանսպորտ և կապԱռողջապահություն ևսոցիալական ոլորտԿրթությունՊետական կառավարումԿոմունալ տնտեսությունՏնտեսական  գործունեությունը չնշած անձինքՏնտեսության  այլ  ոլորտներք. Գյումրի  ԸնդամենըՇիրակիմարզք. Գյումրի  ԸնդամենըԱղյուսակը կազմելիս օգտագործվել են ՀՀ ԱՎԾ վիճակագրական ծառայության նյութերըև Ա. Բոյաջյան, Շիրակի մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման մի քանի հարցեր, ՀՀ ԳԱԱ,Շիրակի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի «Գիտական աշխատություններ», հ.9,Եր., 2006թ., էջ 121։
 Ընդհանուր առմամբ 1990-ականների կեսերն արդյունաբերական ձեռնարկությունների պարապուրդային տարիներ էին, և Շիրակի մարզում, մասնավորապես Գյումրու արդյունաբերական համալիրում գրանցվեց ինստիտուցիոնալգործազրկություն։
  Ճիշտ  է,  Համաշխարհային բանկի միջոցների հաշվին փոքրծավալով  շինարարություն  իրականացվեց,  սակայն  աշխատանքները  կատարվում  էին  թերի,  շենքերը  շահագործման  էին  հանձնվում  անավարտ,  որոնք  էլիրենց հերթին ստեղծում էին նոր հիմնախնդիրներ։
  Անկասկած, մարզի և, մասնավորապես, Գյումրու առաջընթացն ու առկա հիմնախնդիրների լուծումը նախև  առաջ  պայմանավորված  էին  արտադրատնտեսական  ոլորտի,  հատկապեսարդյունաբերության  զարգացմամբ։
   Շիրակի  տարածքում  գործող  արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտադրական հզորությունները ներկայումս օգտագործվում են 5-10%-ով, իսկ գրեթե երեք տասնյակ ձեռնարկություններն ընդհանրապես արտադրանք չեն թողարկում։
  1990թ. հետո ձեռնարկություններումչեն  ներդրվել  ո՛չ  նոր  սարքավորումներ,  ո՛չ  էլ  առաջատար  տեխնոլոգիաներ։
 Ձեռնարկությունների մեքենասարքավորումների միջին տարիքը 45-ից բարձր է.եթե  դրանք  նույնիսկ  ֆիզիկապես  գործարկելի  են,  ապա  բարոյապես  վաղուցմաշված  են։
   Ֆինանսական  միջոցների  անբավարարությունը,  հումքային  պաշարների սակավությունը և հատկապես բնակչության ցածր գնողունակություննխոչընդոտում են ձեռներեցության զարգացումը։
  Տնտեսության ներկա պայմաններում  արդյունաբերական  հզորությունների  վերականգնումը  նախևառաջպետք է հիմնվի հանրապետության ներքին հնարավորությունների վրա։
  Այսօր,առանց  պետական  աջակցության,  հարկային  բարենպաստ  տարածքայինքաղաքականության  և  ֆինանսավորման  արտաքին  աղբյուրների,  անհնար  ենարդյունաբերության զարգացումը, շուկայի ընդլայնումը և մարզի բնակչությանզբաղվածության հիմնախնդիրների լուծումը։
 Այսպիսով, տարիներ անց էլ Աղետի գոտու հիմնախնդիրը  չի կարելի համարել  լուծված։
   Գյումրին  ունի լուրջ ուշադրության  կարիք  իշխանություններիկողմից, նաև նոր աշխատատեղերի ստեղծման լուրջ խնդիր։
  Իհարկե, այս գործում միայն օրենքներ ընդունելով, հարցը չի լուծվի, քանզի որքան էլ որ կատարյալ լինեն այդ  օրենքները, եթե չեն վերահսկվում, չեն կատարվում ըստ պատշաճի։
   Քանի դեռ օրենսդիր, գործադիր ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների  միջև  չի  հաստատվել  հստակ  կանոնակարգված  աշխատանք,  Աղետիգոտու հիմնահարցը  այդպես  էլ  կմնա չլուծված, իսկ  օրենքները՝  թղթի  վրա։
 Ինչպիսի՞ն  է զբաղվածության  և  գործազրկության  պատկերը  Գյումրիում։
 Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ 1996թ. գործազուրկների թիվը 29 հազարից պակասել և 2014թ. կազմել է  12 հազար կամ նվազել է 2,4 անգամ։
  Նշենք, որգործազուրկների  թվի  նվազումը  պայմանավորված  չէ  նոր  աշխատատեղերիստեղծումով, այլ աշխատուժի արտագաղթով։
   Գյումրու զբաղվածության տարածքային կենտրոնի տվյալներով՝ 2000թ.նոյեմբերին հաշվառման էր կանգնած աշխատանք փնտրող մոտ 29 հազար անձ.նրանցից 21388-ը կամ 69,2%-ը կանայք էին։
  Գյումրիում 1992-2014թթ. զբաղվածությունն ու գործազրկությունն ունեցել  են հետևյալ պատկերը. զբաղվածներիթվի շեշտակի նվազում գրանցվել է միայն արտադրական ոլորտում, իսկ սպասարկման ոլորտում զբաղվածների թիվը, համեմատած նախաաղետյան շրջանիհետ,  գրեթե  չի  փոխվել,  դեռ  ավելին՝  կան  ոլորտներ,  որտեղ  աճ  է  գրանցվել,մասնավորապես  կրթության,  առողջապահության  ու  կառավարման  ոլորտներում,  ինչն  էլ  իր  ազդեցությունն  է  ունեցել  Շիրակի  մարզի  տնտեսության  հիմնական ճյուղերի կառուցվածքի փոփոխության վրա (տե՛ս աղյուսակ 2)։
 Աղյուսակ 2Շիրակի մարզի 1987թ.,  2008թ. և 2015թ.  տնտեսության հիմնականճյուղերի տեսակարար կշիռները հանրապետության համապատասխանճյուղերի ընդհանուր ծավալում (%-ով)Տնտեսության ճյուղեր1987թ.2008թ.2015թարդյունաբերությունգյուղատնտեսությունշինարարությունմանրածախ առևտուրծառայություններ  Աղյուսակը կազմելիս օգտագործվել են ՀՀ ԱՎԾ վիճակագրական ծառայության նյութերը։
 Ի վերջո վերջին երեք տասնամյակում Շիրակն արդյունաբերական շրջանից վերածվեց  էքստենսիվ գյուղատնտեսականի։
  Եթե  1987թ. տնտեսության համախառն արդյունքի 70%-ից ավելին բաժին է ընկել արդյունաբերությանը, իսկ20%-ը՝ գյուղատնտեսությանը, ապա  2014թ. նույն ցուցանիշը համապատասխանաբար կազմել է 25% և 57%։
  Անկասկած, մարզի սոցիալ-տնտեսական հետագաառաջընթացը  և  հիմնախնդիրների  լուծումը  նախևառաջ  պայմանավորված  ենարտադրատնտեսական  ոլորտի  և մասնավորապես  արդյունաբերության  զարգացմամբ։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1. Մանասյան  Մ.,  Գրիգորյան  Ա.,  Պոտոսյան  Ա.  Շիրակի  մարզ  (բնությունը, բնակչությունը, տնտեսությունը)։
  Երևան։
  «Նահապետ»։
  2002։
  132 էջ։
 Տեղեկագիր Շիրակի մարզի սոցիալ-տնտեսական դրությունը 1995-1997թթ.։
 Երևան։
  «Զանգակ»։
  էջ 75։
 ՀՀ ԱՎԾ Շիրակի մարզային վարչության տվյալներ։
  Գիրք 8, թ. 35։
  Գյումրի։
 125 էջ։
 4. Բոյաջյան Ա. Շիրակի մարզի սոցիալ - տնտեսական զարգացման մի քանի հարցեր//  ՀՀ  ԳԱԱ,  Շիրակի  հայագիտական  հետազոտությունների կենտրոնի «Գիտական աշխատություններ»։
  2006։
  N9։
  Էջ 195։
 5. Ավետիսյան  Խ.  Սպիտակի  երկրաշարժի  գոտու բնակչության միգրացիայի վերլուծությունը// Լրաբեր հասարակական գիտությունների։
  2000։
  1(601)։
  էջ 253։
 http։
 //www.armstat.am/file/article/marz_2015_10.pdf http։

Սույն  հոդվածում  նպատակ  ունենք  ներկայացնելու  Շիրակի  մարզի  սոցիալ-տնտեսական  փոփոխությունների  վրա  ազդող  շարժառիթներն  ու  դրդապատճառները։
  Կատարված ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական վերլուծությամբ պարզել ենք, որ վերջին տասնամյակների ընթացքում Շիրակի մարզի  սոցիալ-տնտեսական  փոփոխություններով  են  պայմանավորված  այն  հիմնախնդիրները,  որ  նպաստում  են  բնակչության  արտագաղթին  և  խոչընդոտում  տնտեսության կայուն զարգացումը։
    1980-ական  թվականներին  Շիրակն  արդյունաբերական  արտադրության  ծավալով հանրապետությունում զիջում էր միայն Երևանին, իսկ այժմ զիջում է  ոչ միայն Երևանի, այլև Արարատի, Սյունիքի, Արմավիրի և Կոտայքի մարզերի  արդյունաբերական արտադրության ծավալին։
  Եթե XXդ. վերջին Շիրակը զարգացած արդյունաբերական շրջան էր, ապա ներկայումս վերածվել  է էքստենսիվ  գյուղատնտեսական մարզի։
