Կոռուպցիան ուղեկցելով մարդկությանը դեռեւս շատ վաղ ժամանակներից ի վեր եղել է եւ ներկայումս շարունակում է մնալ պետության եւ հասարակության ուշադրության կենտրոնում որպես հասարակությանը հետապնդող խոշորագույն չարիք։
   Այս խնդրի լուծման համար էական կարեւորություն ունի կոռուպցիայի առաջացման պատճառների բացահայտումը, որպեսզի վերջիններս բացահայտելով հնարավորինս չեզոքացվեն կոռուպցիոն վարքագիծ ծնող հանցածին տարրերը։
   Վերջինս հանդիսանում է քրեաբանության (կրիմինալգիայի) ուսումնասիրության ոլորտը։
   Այստեղ հարկ ենք համարում նշել, որ կոռուպցիային նպաստող տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, օրենսդրական 81ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ գործոնները բավականաչափ խորությամբ ուսումնասիրվել են, սակայն քրեաբանական՝ կրիմինոգեն գործոնները, կարծես թե, հետին պլան են մղվել, դրանց կարեւոր դեր չի տրվել կոռուպցիայի դեմ պայքարն իրականացնելիս։
   Ավելի շատ մշակվել են իրավական տարբեր մեխանիզմներ, իրականացվել են տնտեսական բարեփոխումներ եւ այլ, որը եւս կարեւոր է, բայց երբեւէ կարեւորություն չի տրվել հենց անձի (գիտակցության/ենթագիտակցության) հետ աշխատանքներ տանելու գործընթացին՝ անձի կոռուպցիոն վարքագծի դրդապատճառների խորությամբ ուսումնասիրությանը եւ վարքագծի շտկմանը։
  Մինչդեռ կարծում ենք, որ կոռուպցիոն վարքագծի մոտիվացիոն առանձնահատկությունների, այդ վարքագծի հոգեբանական, սուբյեկտիվ գործոնների բացահայտումը կարող է նպաստել կոռուպցիոն վարքագծի պատճառական համալիրի ավելի խոր ըմբռնմանը եւ կանխարգելիչ միջոցառումների արդյունավետությանը։
  Այսպես, ելնելով վերոգրյալից փորձենք քրեաբանության տեսանկյունից վեր հանել կրիմինալոգիական, հոգեբանական պատճառներից մի քանիսը։
   Մասնավորպես սույն հոդվածի շրջանակներում փորձենք հասկանալ՝ հանրության գիտակցության/ենթագիտակցության վրա կոռուպցիոն վարքագիծ ուսուցանող ինչ ազդակներ են առկա, որոնք ներկայացվում են հասարակությանը ստեղծագործությունների (մուլտֆիլմ, ֆիլմ, համակարգչային խաղ, հեքիաթ եւ այլն ) միջոցով։
  Այսպես, մեզ շրջապատող աշխարհում մի շարք արտաքին ազդակներ հանրության գիտակցությունում հանցավոր/կոռուպցիոն վարքագիծ կարող են սերմանել։
   Դրանք գիտակցության վրա ազդեցության այն միջոցներն են, որոնք ծրագրավորում եւ ղեկավարում են անձի վարքը։
   Վերջիններս կարող են իրականացվել համապատասխան հանցածին տարրեր ունեցող ֆիլմերի, մուլտֆիլմերի, համակարգչային խաղերի, հեքիաթների միջոցով։
  Նման ազդեցության միջոցներն առավել վտանգավոր են դառնում, երբ թիրախավորում են երեխաներին։
   Երեխաները, լինելով առավել խոցելի սոցիալական խումբ, հեշտորեն կարող են ենթարկվել այդ հանցածին ազդակների, որոնք ակամայից կթելադրեն իրենց գաղափարները՝ արմատավորվելով ինչպես անգիտակցականի, ենթագիտակցության, այնպես էլ գիտակցության մեջ։
   Երեխաների մասով այդ ազդակները շատ անգամ գործում են մուլտֆիլմերերի միջոցով։
   Մուլտֆիլմերը 82ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ոչ միայն հեքիաթների աշխարհ են, երեւակայություն կամ հորինվածք, այլ շատ ավելի քան լուրջ են վերջիններիցս, իրենք այն մշակութային արխետիպերն են, որոնք հիմանավորվում են գիտակցության մեջ ամենավաղ մանկության ժամանակ [1, с 163]։
  Ալբերտ Բանդուրայի սոցիալական ուսուցման գիտական տեսության համաձայն՝ երեխաները համարում են նորմալ այն ինչ տեսնում են, ուստի եթե երեխան տեսնում է, օրինակ, բռնություն, ապա ոչ ոք չի կարողանա բացատրել իրեն, որ դա վատ է, նա կկրկնօրինակի այդ գործողությունները, անգամ չզգալով ոչ մի զգացմունք իր ‹‹զոհի›› հանդեպ[2]։
   Ուստի մուլտֆիլմերի միջոցով երեխաների մոտ կարող է նաեւ սերմանվել կոռուպցիոն կամ հակակոռուպցիոն վարքագիծ։
   Մասնավորապես նշենք, որ հակակոռուպցիոն վարքագիծ ձեւավորելու գործում մեծ է խորհրդային մուլտֆիլմերի դերը։
   Օրինակ՝ Վիննի Թուխը, երբ չափից շատ համտեսեց մեղր չկարողացավ դուրս գալ դռնից, իսկ ‹‹Ոսկե այծյամը›› մուլտֆիլմում երկրի ղեկավարի վերջը բարի չէր, քանի որ նա այնքան էր սիրում հարստություն, որ ի վերջո իր անկշտությունից խեղդվեց, հիշատակենք նաեւ հին հայկական մուլտֆիլմերից ‹‹Ոսկե պայտը››, ‹‹Հայելու հեքիաթը››, որտեղ կա դրվագ, երբ կաշառակերը իրեն պատահական տեսնում է հայելու մեջ եւ այլն։
  Նմանատիպ մուլտֆիլմերը երեխաների մոտ արմատավորում են հակակոռուպցիոն ոգի, քանի որ վերջինիս համար շատ կարեւոր է նաեւ երեխայի մոտ հարստության հանդեպ չափի եւ բավարարվածության զգացողություն ձեւավորել։
   Ներկայումս որոշ մուլտֆիմներ հակառակ ուսուցողական ծրագրեր են պարունակում։
   Օրինակ՝ ‹‹Մաշան եւ արջը›› մուլտֆիլմի մի հատվածում Մաշան գնում է այն արջի մոտ, ով ավելի ուժեղ է, նվիրում է իրեն կոնֆետներ եւ ծաղիկներ, այսպես ասած ‹‹կաշառվում է››։
   Միգուցե այլ իմաստ է ընկած մուլտֆիլմում, սակայն երեխաների համար այդ մուլտֆիլմը դիտելու տարիքում դժվար կլինի ընկալել խորությամբ իրական իմաստը։
   Իրենք ընկալում են առավել մակերեսային եւ հեշտ ընկալվող տեղեկությունը։
   Ի դեպ՝ այս մուլտֆիլմը ճանաչվել է ամենավնաս հասցնող նկարահանված պատմությունը երեխաների համար։
   Այսպիսի անսպասելի եզրակացություն են հայտնել ռուս հոգեբանները՝ կազմելով յուրահատուկ վարկանիշ հայրենական եւ արտասահմանյան անիմացիաների[3]։
  83ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Մուլտֆիլմերից չառանձնացնենք նաեւ համակարգչային խաղերը, որոնցից հեռու չեն նաեւ չափահաս անձինք։
   Ներկայիս իրականությունը լի է այնպիսի վիրտուալ խաղերով, որոնք ուսուցանում են կոռուպցիոն, հանցավոր վարքագիծ։
   Դրանցից շատերը գործում են հետեւյալ ծրագրով՝ որքան շատ խաղացողը սպանի, վնասի, պայթեցնի վիրտուալ մարդկանց (լինեն դրանք մարդկային կերպարով, թե այլ վիրտուալ կերպարի), այնքան էլ ավելի հզոր կդառնա տվյալ անձի կերպարը, քանի որ այդ ամենի հաշվին նա կհզորանա։
   Նման խաղեր խաղացող անձը վիրտուալ աշխարհում հիանալի կոռուպցիոներ է, քանզի որքան շատ է պայթեցնում, վնասում մարդկանց, այնքան շատ է հարստանում՝ ստանալով վիրտուալ գումար, կամ միավորներ։
   Առավել դաժան է, երբ այդ ամենի արդյունքում ամբողջ համակարգչի էկրանը պատկերվում է արյամբ, որից ենթադրվում է, որ խաղացողը դրանից պետք է հաճույք ստանա։
   Կարծում ենք, սա ոչ միայն կոռուպցիոն, այլ առհասարակ հանցավոր վարքագիծ ձեւավորելու արդյունավետ ծրագիր է։
   Որպես վերջինիս փաստ, նշենք Նոր Զելանդիայի Քրիսթչարչ քաղաքի մզկիթներում 2019թ.-ի մարտի 15–ին տեղի ունեցած զինված հարձակումը, երբ ահաբեկիչը սպանում է 49 անձի եւ այդ ամենը նկարահանում է տեսախցիկով այնպես ինչպես մի շարք համակարգչային խաղերում (Counter-Strike,Warface, World war, Medal of honor եւ այլն)։
  Այս մասով անգամ կարելի է ասել կոռուպցիոն վարքագիծը կարող է լինել չարիքի փոքրագույնը։
   Այդպիսի խաղերը անձի մեջ արմատավորում են նմանատիպ խաղային ծրագրին համապատասխան վարքագիծ եւ անձն այն կարող է արդեն իրականացվել՝ իդենտիֆիկացման (նույնականացման) մեթոդով, քանզի, ինչպես նշվեց, գոյություն ունեն ազդակներ, որոնք գիտակցության կողմից չեն ընկալվում որպես այդպիսին, սակայն համապատասխան իրադրությունում կարող են ազդել անձի ենթագիտակցության վրա եւ ղեկավարել վարքը։
   Արդյունքում անձը կարող է ցուցաբերել կոռուպցիոն կամ հանցավոր այլ վարքագիծ՝ չգիտակցելով, որ նույն վարքագիծն է կրկնում, որը սերտել է համակարգչային խաղի միջոցով։
  Խոսելով մուլտֆիլմերի, համակարգչային խաղերի մասին՝ չմոռանանք նշել նաեւ ֆիլմերը։
   Բոլորս միանշանակ հասկանում ենք, թե որքան կարեւոր է կոռուպցիայի դեմ պայքարում իրավապահ մարմինների 84ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ հետ համագործակցող, հանցագործության վերաբերյալ տեղեկատվություն հայտնող անձանց դերը։
  Սակայն, եթե նման վարքագիծ ունեցող անձանց հասարակությունը վերաբերվում է բացասաբար, ապա կոռուպցիան կարող է աճել, քանզի կոռուպցիան դժվար բացահայտվող հանցագործություններից է, եւ եթե նման անձիք չլինեն, ապա մի շարք կոռուպցիոն հանցագործություններ չեն բացահայտվի։
   Բացի դա կոռուպցիոներները կգործեն էլ ավելի անվախ՝ կարծելով, որ իրենց հանցավոր գործունեությունը չի բացահայտվի։
  Այս կարեւորությունը ամրագրվել է նաեւ ՄԱԿ-ի Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիայում, որի 33 հոդվածը վերաբերում է տեղեկատվություն հայտնող անձանց պաշտպանությանը, համաձայն որի՝ յուրաքանչյուր մասնակից պետություն պետք է քննարկի իր ներքին իրավական համակարգի մեջ բոլոր անձանց որեւէ անարդարացի վերաբերմունքից պաշտպանության ապահովման համար պատշաճ միջոցներ ներառելու հնարավորությունը, ովքեր բարեխղճորեն եւ խելամիտ հիմքերով իրավասու մարմիններին հայտնում են այն իրավախախտումների հետ կապված փաստերի մասին, որոնք այդպիսին են ճանաչվել նշված կոնվենցիային համապատասխան[4]։
  Ցավոք, երբեմն տեղեկատվություն ունեցող անձանց վերաբերյալ հասարակության մեջ ձեւավորվում են բացասական կարծրատիպեր (օրինակ՝ նման անձանց հաճախ անվանում են ‹‹գործ տվող›› եւ այլն), որոնց ձեւավորման եւ ամրապնդման գործում ներդրում ունեն նաեւ հեռուստատեսությամբ հեռարձակվող ֆիլմերը։
   Օրինակ՝ ՀՀ-ում հեռարձակվող ‹‹Yere1›› հեռուստասերիալում ‹‹Լորիս››-ի կերպարը չէր ընկալվում, որպես դրական կերպար, քանի որ նա ոստիկանությանը հաղորդում տվող անձ էր համարվում, մինչդեռ, եթե կրկին հիշենք խորհրդային ֆիլմերից՝ ‹‹Հաջողության ջենթլմենները››, ապա կհասկանանք, որ իրավապահ մարմինների հետ համագործակցող, հանցագործության վերաբերյալ հաղորդում տվող անձիք այստեղ ներկայացվում են որպես դրական կերպարներ, ավելին՝ կարելի է ասել նաեւ ‹‹հերոսներ››։
  Նմանատիպ ֆիլմերը մեծ ազդեցություն կարող են ունենալ տեղեկատվություն հայտնող անձանց ինստիտուտի ստեղծման եւ կայացման գործում։
   Իվան Ահեղից հետո երկրորդը եւ վերջին պետական ղեկավարը, ով կարողացել է սանձահարել կոռուպցիան, Իոսիֆ Ստալինն էր։
  85ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Եվ այստեղ հարցն այն չէր, որ նա ‹‹ուղղակիորեն գնդակահարում էր›› կաշառակերներին։
   Կոռուպցիան հաղթահարվել է հատուկ միջոցների համակարգով, որոնք վերաբերում էին բոլորին՝ առանց հաշվի առնելու հասարակական դիրքը եւ կապերը։
   Պատասխանատվության էին ենթարկվում նաեւ կոռուպցիոներների ազգականներին, ովքեր իմացել էին կոռուպցիայի մասին, բայց ոչինչ չէին արել բացահայտման համար։
  Ավելին՝ դատարանում էին հայտնվում բոլոր նրանք, ովքեր անգամ ականջի ծայրով լսել եւ լռել էին այն մասին, որ ինչ-որ մեկը վերցնում է կաշառք կամ զբաղվում է այլ հակաօրինական գործողությամբ։
   Իհարկե հսկողության ամենաարդյունավետ միջոցն էին նման տեղեկատվությունները։
   Վերջիններս կրում էին զանգվածային բնույթ, քանի որ հանցագործության մասին տեղեկություն ունենալու դեպքում լռելիս անձը ենթարկվում էր քրեական պատասխանատվության։
   Ինչպես ցույց էին տալիս հետազոտությունները հենց հաղորդում տվող անձանց մեծ ցանցն է էական դեր խաղացել նրանում, որ կոռուպցիան երկրում հաղթահարվի։
   Ղեկավարությունը այնպիսի մի իրավիճակ էր ստեղծել, որ նույնիսկ պատերն ունեին ականջներ եւ հանցագործության քողարկման հավանականությունը հասել էր գրեթե զրոյի[5]։
  Կարծում ենք անհրաժեշտ է իրականացնել հակառակ քարոզը հենց նույն՝ ֆիլմերի, մուլտֆիլմերի, խաղերի, հասարակությանը ներկայացվող պատմությունների միջոցով՝ բարձրացնել տեղեկատվություն տվող անձանց դերը հասարակության աչքերում, եւ ոչ թե ներակայացնել նման անձանց որպես բացասական վարքագիծ ունեցողներ։
  Նշենք նաեւ, որ հոգեբանական, կրիմինալոգիական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ուրիշի վարքագծի պարբերաբար դիտարկումը, հատկապես եթե այն հաջողություն է ապահովում, նույնիսկ ենթագիտակցական մակարդակում հեշտությամբ ձեւավորում է տեսածը կրկնելու ձգտում։
   ՀՀ-ում 2011-2012 թթ. հոգեբանների խմբի կողմից իրականացված ուսումնասիրության համաձայն՝ հեռուստատեսությամբ երեկոյան ժամերին միայն մեկ սերիալի ընթացքում ցուցադրվել է 130ից ավելի բռնության տեսարան։
   Ընդ որում, նման վարքագիծ դրսեւորած անձինք այդ սերիալներում գրեթե միշտ հաջողության են հասել ու խուսափել պատասխանատվությունից։
   Սա ուղղակիորեն հակասում է «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 22-ի պահանջներին, որի մաս 2-ի համաձայն՝ էրոտիկ բնույթի հեռուստա86ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ հաղորդումները, սարսափ ու ակնհայտ բռնություն պարունակող ֆիլմերը, ինչպես նաեւ անչափահասների առողջության, մտավոր եւ ֆիզիկական զարգացման, դաստիարակության վրա հնարավոր բացասական ազդեցություն ունեցող հաղորդումները, բացառությամբ բաժանորդային հեռարձակման, կարող են եթեր հեռարձակվել ժամը 24.00-ից 06.00 ընկած ժամանակահատվածում։
   Ընդ որում, «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 22-ի պահանջները վերաբերում են ոչ միայն բռնության, սարսափի, այլեւ «երեխայի մտավոր եւ ֆիզիկական զարգացման, դաստիարակության վրա հնարավոր բացասական ազդեցություն ունեցող հաղորդումների» տարածման արգելքին։
   Այդ առումով առանձին վտանգ է ներկայացնում հեռուստատեսությամբ այնպիսի ֆիլմերի, սերիալների, հաղորդումների տարածումը, որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն «գողական աշխարհի ռոմանտիզմ» են տարածում։
   Մասնավորապես, ֆիլմերում կամ սերիալներում հանցավոր աշխարհի ներկայացուցիչները հաճախ ներկայացվում են հաջողակ, խիզախ, ընկերասեր, արդար, յուրաքանչյուր հարց լուծելու ունակ, իսկ իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչները՝ թույլ, կաշառվող, ստորաքարշ, քծնող մարդկանց կերպարով։
   Սրա հետեւանքով հանցավոր աշխարհի ներկայացուցիչները երեխաների համար դառնում են իդեալներ, որոնց փորձում են նմանվել, իսկ իրավապահ մարմինների աշխատակիցների նկատմամբ հակակրանքն ավելի է խորանում [6,էջ 72]։
  Եվ ոչ միայն հակակրանքը, այլ հեռուստադիտողը սկսում են չվստահել իրավապահ մարմիններին՝ հակառակը վստահում են այն անձանց, ովքեր կարողանում են անօրինական, կոռուպցիոն ճանապարհով իրենց խնդիրները լուծել։
  Այս մասով« Սիցիլիայի մաֆիան քննարկելիս Դիեգո Գամբետան շեշտում է Իտալիայի պետության նկատմամբ վստահության համատարած բացակայության փաստը։
   Մասնավոր գույքի գործարքների աճ տեղի ունեցավ այն ժամանակ« երբ պետությունը չուներ նման գործարքները կառավարելու հնարավորություն։
   Պետությունը չկարողացավ ստեղծել վեճերը լուծելու եւ մասնավոր գույքի փոխանցումները կառավարելու հուսալի եղանակ։
   Որպես պետության փոխարինող առաջացավ մաֆիան։
   Գամբետան ‹‹վստահություն›› բառը գործածում է երկու իմաստով։
   Առաջին՝ նա մատնանշում է պետության գործիմացու87ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյան եւ պետության մեջ օրինականության պակասը։
   Մարդիկ վստահություն չունեն« որ պետությունը վեճերը կլուծի արդար ու արդյունավետ կերպով« եւ այդ պատճառով այլընտրանք են փնտրում[7, էջ 117]։
  Իրականում մուլտֆիլմերի, խաղերի, ֆիլմերի, հասարակությանը ներկայացվող պատմությունների ազդեցությունը չափազանց մեծ է, քան կարող ենք պատկերացնել։
   Ներկայացնենք վերջինս հավաստող մի իրողություն։
  Սան Դիեգոյում Կալիֆորնիայի համալսարանում աշխատում է սոցիոլոգ, ով գտնում է, որ ունի որոշ հարցրերի պատասխաններ։
   Նրա անունն է Դեյվիդ Ֆիլլիպս։
   Նա հղում է կատարում այսպես ասած Վերթերի ֆենոմենին։
   Վերթերի ֆենոմենի պատմությունը ահաբեկող է եւ միժամանակ ինտրիգային։
   Ավելի քան երկու հարյուրամյակ առաջ գերմանացի գրող Ի.Գյոթեն հրապարակել է սիրավեպ, որը կոչվում է ‹‹Երիտասարդ Վերթերի տառապանքները››։
   Գիրքը, որի հերոսն է Վերտերը, ինքնասպանություն է գործում, ինչը մեծ ազդեցություն է թողնում ընթերցողի վրա։
   Այդ սիրավեպը ոչ միայն Գյոթեին դարձրեց հայտնի, այլեւ առաջ բերեց ինքնասպանությունների մի ալիք։
   Այդ ֆենոմենն այնքան հզոր էր, որ մի շարք երկրներում պետական մարմիններն արգելեցին սիրավեպը։
   Ֆիլլիպսը հետազոտել է ԱՄՆ-ում 1947-1968թթ-ին կատարված ինքնասպանությունների վիճակագրական տվյալները եւ հայտնաբերեց, որ ամեն անգամ այն բանից հետո, երբ թերթերի առաջին էջում հրապարակվում է սիրավեպը դրան հաջորդող երկու ամիսների ընթացքում ինքնասպանությունները սովորական ժամանակներից միջին հաշվով ավելանում են 58 անգամ։
   Յուրաքանչյուր անգամ 58 մարդ ավել էր զոհվում, ովքեր կարող էին շարունակել իրենց կյանքը։
   [8, с 137] Մարդիկ նմանակում են այլ անձանց եւ տեսնում, թե ինչպես են նրանք լուծում իրենց առջեւ ծառացած խնդիրները՝ ինքնասպանությամբ, կոռուպցիոն, թե այլ ճանապարհներով։
   Մարդկանց վրա չափազանց մեծ է ազդեցությունը ներկայացվող թե՛ պատմությունների, թե՛ ֆիլմերի, թե՛ մուլտֆիլմերի, թե՛ հասարակությանը ներկայացվող այլ նյութերի։
  Գտնում ենք նաեւ, որ չափազանց կարեւոր է հաշվի առնել ոչ միայն երեխաներին ներկայացվող տեսանյութերի, մուլտֆիլմերի, հեքիաթների, պատմությունների որակը, այլ նաեւ կարեւորություն տալ այն հար88ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ցին, թե որ տարիքում այն պետք է ներկայացվի։
   Օրինակ՝ գրեթե բոլոր հայերս կարդացել ենք Մեծն Հ. Թումանյանի ‹‹Սուտասանը››, որտեղ թագավորն իր երկրում հայտնում է. Ով էնպես սուտ ասի, որ ես ասեմ՝ սուտ է, իմ թագավորթյան կեսը կտամ նրան։
  Եթե այն երեխային պատմեն վաղ տարիքում, ապա նա կարող է պատրաստ չլինել ճիշտ ընկալելու հեքիաթի էությունը։
   Վաղ տարիքում երեխան չի հասկանա, որ սուտ խոսել ասելով նկատի է ունեցվում սրամտություն, այլ կհասկանա արարք, որի համար պարգեւատրվում են թագավորության մի մասով, ինչը կրկին կարող է ձեւավորել կոռուպցիոն վարքագիծ, քանի որ կոռուպցիոն վարքագիծ ունեցող անձին բնորոշ է ստելը, որի արդյունքում նա ‹‹պարգեւատրվում է››։
   Ուստի այն պետք է ընթերցել երեխային առավել հասուն տարիքում՝ երբ նա ի վիճակի կլինի ընկալելու հեքիաթի իրական խորհուրդը, որը տվյալ դեպքում սրամտությունն է։
  Հաշվի առնելով այս ամենը՝ կարծում ենք կոռուպցիայի դեմ պայքարի գործում անհրաժեշտ է պետության աջակցությունը, մասնավորապես առաջարկում ենք, որ պետությունը իրականացնի համապատասխան հակակոռուպցիոն փորձաքննություն, որի միջոցով համապատասխան մասնագետների կողմից կորոշվի հեռարձակվող ֆիլմերի, մուլտֆիլմերի հանցածին, կոռուպցիոն ազդեցությունը եւ դա բացահայտվելու դեպքում ստեղծագործությունը չի ներկայացվի հասարակությանը։
   Բացի դա անհրաժեշտ է հասարակությանը պարբերաբար մատուցել հակակոռուպցիոն ուսուցմամբ լեցուն ծրագրեր, ֆիլմեր, մուլտֆիլմեր, հեքիաթներ, ինչպես հաճախ իրականացնում են որոշ երկրներում։
   Օրինակ՝ ցուցադրվի տեսանյութ, որտեղ ոգելիչ խմիչք չարաշահած վարորդը կաշառում է ոստիկանին, որից հետո այդ վարորդը շարունակում է երթը եւ վրաերթի ենթարկում կաշառված ոստիկանի երեխային, ով տեղում մահանում է, կամ անձը սրտի կաթվածով տեղափոխվում է վիրահատարան եւ տեսնում, որ իրեն պետք է վիրահատի այն բժիշկը, ում նա կաշառքի դիմաց տվել է բժշկական գործունեություն ծավալելու լիցենզիա այն պայմաններում, երբ նա անգամ բժշկական տարրական գիտելիքների չէր տիրապետում եւ այլն։
   Իրականում հասարակությունը ոչ միայն պետք է լսի, որ կոռուպցիան չարիք է, այլ պետք է տեսնի, ընկալի կոռուպցիայի բացասական հետեւանքները խորությամբ։
   Իսկ ներկայիս իրականությունում, կարծես թե, բոլորը գի89ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տեն, որ կոռուպցիան բացասական երեւույթ է, բայց հաճախ չեն պատկերացնում, թե ինչով եւ ինչպիսի անդառնալի հետեւանքների այն կարող է հանգեցնել։
  Իհարկե նմանատիպ թե՛ տեսաֆիլմերը, թե՛ ֆիլմերը, թե՛ մուլտֆիլմերը եւ թե՛ պատմվածքները նաեւ ուսուցողական գործիքներ են, ուստի պետք է ունենան մի նպատակ՝ ուսուցանել հասարակությանը օրինապահ եւ հակակոռուպցիոն վարքագիծ։
   Վերջինիս համար առաջարկում ենք նաեւ մշակել կոռուպցիոն վարքագիծ ծնող պատճառների հնարավորինս չեզոքացմանն ուղղված, ինչպես նաեւ հակակոռուպցիոն դիմադրողականություն սերմանող դասընթացների ծրագիր՝ նախադպրոցական, դպրոցական տարիքի երեխաների, ուսանողների, ինչպես նաեւ պետական համակարգի աշխատակիցների համար եւ այն ուսուցանել՝ աշխատելով ոչ այնքան անձի գիտակցության, որքան ենթագիտակցության հետ։
   Ուսուցման այդ կարեւոր բացը անհարժեշտ է լրացնել՝ հասարակությունում հակակոռուպցիոն ոգի ձեւավորելու համար։
  Կարծում ենք, որ նման աշխատանքները կարող են որոշակի ազդեցություն ունենալ կոռուպցիայի դեմ պայքարի արդյունավետության վրա։

Մի շարք արտաքին ազդակներ հասարակության գիտակցության մեջ կոռուպցիոն վարքագիծ կարող են սերմանել։
  Դրանք գիտակցության վրա ազդեցության այն միջոցներն են, որոնք ծրագրավորում եւ ղեկավարում են անձի վարքը։
  Այդ ամենը կարող է իրականացվել կոռուպցիոն ազդակներ ներառող ֆիլմերի, մուլտֆիլմերի, համակարգչային խաղերի միջոցով։
  Արդյունքում անձը կարող է ցուցաբերել կոռուպցիոն վարքագիծ՝ չգիտակցելով, որ նույն վարքագիծն է կրկնում, որը սերտել է իրեն ներկայացվող ստեղծագործության միջոցով։
  Այդ մասով, առաջարկում ենք, որ պետությունը իրականացնի համապատասխան հակակոռուպցիոն փորձաքննություն, որի միջոցով համապատասխան մասնագետների կողմից կորոշվի հեռարձակվող ֆիլմերի, մուլտֆիլմերի կոռուպցիոն ազդեցությունը եւ դա բացահայտվելու դեպքում ստեղծագործությունը չի ներկայացվի հասարակությանը։
  Բացի դա անհրաժեշտ է հասարակությանը պարբերաբար մատուցել հակակոռուպցիոն ուսուցմամբ լեցուն ծրագրեր։
