Ցանկացած ժողովրդավարական քաղաքացիական հասարակությունում իշխանության իմանենտ կրողն ու սեփականատերը համարվում է ժողովուրդը, որն այն իրականացնում է հիմնականում ընտրություների միջոցով։
   Այս հանգամանքի հաշվառմամբ հայեցկարգային մտածող Իմանուիլ Կանտն իր «Բարքերի մետաֆիզիկա»-աշխատության մեջ նշում է, որ միայն ընտրելու կարողությունն է որակում մարդուն որպես քաղաքացի 1 ։
   ՀՀ Սահմանադրությունը հռչակում է ժողովրդաիշխանության սկզբունքը, ինչը հիմնականում կյանքի է կոչվում ընտրական իրավունքի իրացմամբ։
   Ժողովրդի կողմից ընտրված ներկայացուցչական մարմինների գործունեությունն էլ իր հերթին անդրադառնում է պետության կառուցակարգի բոլոր տարրերի վրա, ուստի դժվար է պատկերացնել արդի ժողովրդավարական մի պետություն առանց պատշաճ ներդրված ընտրական համակարգի։
  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 48-րդ հոդվածում տեղ են գտել քաղաքացիների ընտրական իրավունքին վերաբերող հիմնարար դրույթները։
   Այսպես, Հայաստանի Հանրապետության՝ տասնութ տարին լրացած քաղաքացիներն ունեն ընտրելու եւ հանրաքվեներին մասնակցելու իրավունք։
  2015 թ. հանրաքվեով փոփոխված սահմանադրությունը մարդու իրավունքների սահմանափակման նոր մոտեցում է որդեգրել։
   Մասնավորապես, ցանկացած, այդ թվում նաեւ, ընտրեու իրավունքի, սահմանափակման հիմքերը սպառիչ կերպով սահմանվում են Սահմանադրությամբ։
   Այդ առնչությամբ ՀՀ սահմանադրության 48-րդ հոդվածի չորրորդ կետով սահմանվում են ընտրական իրավունքի սահմանափակման դեպքերը, համաձայն որոնց՝ ընտրել եւ ընտրվել, հանրաքվեներին մասնակցել չեն կարող наследие).- Т. 4 էջ 235. 360ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 1. դատարանի վճռով անգործունակ ճանաչված, 2. դիտավորությամբ կատարված ծանր հանցանքների համար օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով դատապարտված եւ պատիժը կրող անձինք։
  Ընտրվելու իրավունք չունեն նաեւ այլ հանցանքների համար դատապարտված եւ պատիժը կրող քաղաքացիները։
  Սահմանադրական նշված նորմը թեպետ արտացոլում է Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացրած եվրոպական տարածաշրջանային եւ ունիվերսալ միջազգային-իրավական փաստաթղթերի պահանջները, այդուհանդերձ հիմնահարցը հայեցակարգային առումով յուրահատուկ դրսեւորում է ունեցել հայկական պետականության ձեւավորման տարբեր ժամանակահատվածներում, ինչի փորձն ուսանելի կարող է լինել արդի ժամանակաշրջանում։
  Այս հոդվածով կփորձենք վեր հանել քաղաքացիների ընտրական իրավունքի սահմանափակման «հայկական» մինչխորհրդային ժամանակաշրջանի փորձը։
  Դարեր շարունակ զրկված լինելով պետականությունից՝ հայ իրավական միտքը չէր դադարում ուղիներ փնտրել թուրք-պարսկական տիրապետությունից դուրս գալու եւ պետական կառավարման արդյունավետ համակարգ ստեղծելու հարցում։
  Առաջին նման փորձը թերեւս կարելի է համարել 1773 թվականին Շահամիր Շահամիրյանի «Որոգայթ Փառաց» աշխատությունը, որում սահմանադրական իրավունքի լուծումներ ստացած մի շարք հարցերից զատ ներկայացված են նաեւ ընտրությունները՝ որպես իշխանությունների ձեւավորման եղանակ։
   Այսպես, աշխատության 14-րդ գլխում ասվում է. Հայոց աշխարհի բոլոր պաշտոններն ընտրովի են։
   Յուրաքանչյուր գավառից, որն ունի մինչեւ 12 հազար տուն, ընտրվում են մարդիկ։
   Քանի մարդ որ ընտրվի, նրանց միջեւ վիճակ գցելով, դարձյալ ընտրվում է երկու մարդ, որոնց էլ իրավունք է տրվում տանուտերությամբ նստել Հայոց տան աթոռին եւ փոխանորդ լինել 12 հազար տան։
  Հեղինակը հետաքրքիր անդրադարձ է կատարում ընտրական իրավունքի սահմանափակման խնդրին՝ նշելով, որ ընտրվելու իրավունքը (պասիվ ընտրական իրավունք) սահմանափակվելու էր սոսկ բարոյական հատկանիշներով, մասնավորապես՝ ընտրելու եւ ընտրվելու իրավունքը վերապահելով «ծնունդով Հայաստանից, հեզ ու խոնարհ 361ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մի մարդու» 2 ։
   Փաստորեն Շահամիր Շահամիրյանը ընտրելու իրավունքի (ակտիվ ընտրական իրավունք) իրացման կոորդինատային հարթությունը այդ ժամանակաշրջանում դիտարկում էր քաղաքացիական հասարակությունը, քանզի քաղաքացու հեզ ու խանորհ լինելը տրամաբանորեն բխում է վերջինիս կրթված լինելու եւ մի շարք այլ բարոյական հատկանիշներից։
   Հետեւաբար այդ կատեգորիայի քաղաքացիները միայն կարող էին զերծ մնալ ընտրակաշառքի սուբյեկտ դառնալու գայթակղությունից։
  Ոչ պակաս ուշագրավ է հայ իրավաքաղաքական մտքի գոհար հանդիսացող մեկ այլ արժեքավոր հուշարձան՝ թուրքահայության՝ 1860 թվականին ընդունված «Ազգային սահմանադրություն Հայոց»-ը։
  Այն նույնպես պարունակում է ընտրական իրավունքին վերաբերող մանրամասն դրույթներ։
   Այսպես՝ Փաստաթղթի համաձայն՝ Ընտրելու իրավունք վերապահվում էր Օսմանյան տերության հպատակ հանդիսացող քսանհինգ տարին լրացած անձանց 3 ։
   Այստեղ արդեն Ընտրական իրավունքի հիմնական ցենզը ազգային տուրք վճարելը (տարեկան գոնե յոթանասունհինգ հազար ղուռուչ ընդհանուր տուրք) ու անձնական արժանիք ունենալն էր, որը վերաբերում էր արքունի դիվաններում եւ տերության ուրիշ պաշտոններում գտնվողներին, բժիշկներին, օգտակար գրքերի հեղինակներին, ուսուցիչներին եւ ազգին օգտակար այլ ծառայություններ մատուցած անձանց 4 ։
   Նշված փաստաթուղթը ընտրական իրավունքի ցենզերից զատ ամրագրում էր նաեւ այդ իրավունքի սահմանափակման հիմքերը։
   Այսպես, Ընտրելու իրավունքից դատարանով զրկված էին հետեւյալ անձինք՝  քրեական հանցագործությունների համար դատապարտված անձինք, որոնք ըստ օրինական պատժի՝ տերության համար քաղաքականապես մեռյալ էին համարվում,  ազգային գործերի մատակարարության մեջ խարդախության մեջ բռնվածները, որոնք դատապարտվել էին Ազգային ժողովներից որեւէ մեկի կողմից, Որոգայթ Փառաց, Շահամիր Շահամիրյան. թարգմանությունը գրաբարից Պ.Խաչատրյանի, Երեւան, Հայաստան, 2002թ. էջ 78 Ազգային Սահմանադրություն Հայոց, «Կ.Պոլիս-Սթանպօլ»-ի տպարանի Յ. Միիհէնտիսեան, 1863թ, հոդված 66 Ազգային Սահմանադրություն Հայոց, «Կ.Պոլիս-Սթանպօլ»-ի տպարանի Յ. Միիհէնտիսեան, 1863թ, հոդված 65 362ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ  ինչպես նաեւ խելագարությամբ տառապող անբուժելի հոգեկան հիվանդները 5 ։
  Եթե Շահամիրյանի սահմանադրությամբ ընտրական իրավունքի սահմանափակումներն ունեին զուտ բարոյական հիմքեր, ապա «Ազգային Սահմանադրությամբ» ընտրական իրավունքի ինչպես ցենզերը (գույքային), այնպես էլ սահմանափակման դեպքերը շատ ավելի լայն էին, որոնք ըստ էության, իրենց մեջ ներառում էին նաեւ արարքի բարոյական կողմերը (խարդախության համար բռնված լինելը)։
  Առավել յուրօրինակ էր Ռուսական Կայսրության կազմում գտնվող Արեւելյան Հայաստանի բնակչության ընտրական իրավունքի իրացումը։
   Քաղաքական եւ տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում 1905թ օգոստոսի 5-ին Նիկոլայ 2րդ ցարը ստորագրեց մանիֆեստ «օրինախորհրդակցական» դումա հիմնելու մասին։
   Փաստաթղթի համաձայն՝ Բուլիգինյան դումայի պատգամավորների ընտրությունը պետք է կատարեին ընտրողների նահանգային ընտրական ժողովները, այսինքն ներդրվում էր միջնորդավորված ընտրությունների ինստիտուտը։
  Մասնավորապես, Պատգամավորներին ընտրելու իրավունք վերապահվում էր հետեւյալ 4 կուրիաներին (ընտրախմբերին)՝ առնվազն 100 դեսյատին հող ունեցող հողատերերին, ոչ պակաս, քան 1500ռ գույքի տեր քաղաքացիներին, վոլոստների եւ ստանցիաների լիազորներին 6 ։
  Ինչպես երեւում է վերոշարադրյալից ընտրական իրավունքի համար ցարական փաստաթուղթը նախատեսում էր բավականին բարձր գույքային ցենզեր, ինչի արդյունքում հասարակության լայն շերտեր՝ կանայք, զինվորականները, ուսանողները 7 , քաղաքի աղքատ խավը, ազատազրկման դատապարտված անձինք 8 եւ այլք զրկված էին ընտրական իրավունքից 9 ։
   Ընտրական իրավունքով օժտված էին կայսրության մոտ 15 միլիոն հպատակներ, ինչը կազմում էր արական սեռի Ազգային Սահմանադրություն Հայոց, «Կ.Պոլիս-Սթանպօլ»-ի տպարանի Յ. Միիհէնտիսեան,1863թ,հոդված 67 Ֆ. Ն. Սամոյլով, «Ինչպես են կատարվել ընտրությունները ցարիզմի ժամանակ» Երեւան, Պետական Հրատարակչություն 1937, էջ 5 Государственную думу, 5 օգոստոսի 1905թ. հոդված 6, Նույն տեղում, հոդված 7 Москва, Высшая школа,1968, էջ 265 363ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ բնակչության 1/3-ը 10 ։
   Այս հանգամանքը փաստում է, որ բացակայում էր ընդհանուր ընտրական իրավունքի սկզբունքը, որի արդյունքում պետական իշխանության ձեւավորումը դառնում էր բացառապես ունեւոր խավի մենաշնորհը՝ խաթարելով ժողովրդաիշխանության գաղափարը։
  Ընտրական իրավունքի դերը վերարժեւորվեց 1918 թ. Հայաստանի Առաջին Հանրապետության կազմավորմամբ։
   Պետք է հաշվի առնել իհարկե, որ պատմաքաղաքական ծանր ժամանակահատծը լուրջ մարտահրավերների առջեւ էր կանգնեցնում Առաջին Հանրապետության կառավարությանը, եւ որպես արդյունք, նույն թվականին կազմավորված Հայաստանի Ազգային խորհրդում ոչ թե ընտրված, այլ նշանակված պատգամավորներ էին։
   Այս առնչությամբ հետաքրքիր միջադեպ է գրանցվել 1919թ փետրվարի 28-ի Պառլամենտի 73-րդ նիստը բացելիս, երբ հասարակության միջից լսվել են բացականչություններ. «Չե՛նք ուզում այսպիսի խորհրդարան», «Մենք պահանջում ենք ընտրովի խորհրդարան», «Դու՛րս ինքնակոչ պատգամավորներ» 11 ։
   Իսկ ՀՀ Պառլամենտի սոցիալ-դեմոկրատական ֆրակցիայի Հայաստանի Պառլամենտի ընտրությունների ժամանակավոր կանոնադրության նախագծի առթիվ տրված բացատագրում նշվում է. «...իրերի նման դասավորության հետ կարելի էր մերվել միայն ժամանակավորապես, որ առաջին իսկ հնարավորության դեպքում անցկացվեն հնարավորինս արդար ընտրություններ՝ համընդհանուր ընտրական իրավունքի սկզբունքի հիման վրա» 12 ։
  Վերոնշյալի հաշվառմամբ «Հայաստանի Պառլամենտի ընտրությունների մասին» 1919 թվականին ընդունված օրենքում արդեն մանրամասն կարգավորում է ստանում ընտրությունների անցկացման կարգը։
   Մասնավորապես ՀՀ-ի Պառլամենտին ընտրում է ազգաբնակչությունը առանց սեռի խտրության՝ ընդհանուր եւ հավասար ընտրական իրավունքի հիման վրա, ուղղակի ընտրության եւ գաղտնի քվեարկության միջոցով, գործադրելով համեմատական ներկայացուցГосударственную Думу,Выпуск N2 (68), էջ 5 Հայաստանի Հանրապետության Պառլամենտի նիստերի արձանագրությունները 1918-1920թթ Ամատունի Վիրաբյան, Երեւան, Հայաստանի ազգային արխիվ, 2009, էջ 216 Հայաստանի Ազգային արխիվ, Ֆոնդ 198, ցուցակ 2, գործ 64 364ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ չության սկզբունքը։
   Օրենքի 2-րդ հոդվածում նշվում է, որ ՀՀ երկու սեռի քաղաքացիները, որոնց քսան տարին լրացել է ընտրությունների օրը, վայելում են Պարլամենտի ընտրություններին մասնակցելու իրավունք։
   Օրենքն ընդունելիս քննարկումների առարկա էր դարձել զինվորական ծառայության մեջ եղածների ընտրական իրավունքի հարցը 13 ։
   Ի վերջո, որոշվում է, որ իսկական զինվորական ծառայության մեջ եղածները ընտրություններին մասնակցելու իրավունք չունեն։
   Այս առիթով հատկանշական է Զինվորական մինիստր Ախվերդովի բացատրագիրը ընտրություններին զինվորական ծառայողների մասնակցությունը աննպատակահարմար գտնելու մասին, որում մասնավորապես ասվում է.«...որպեսզի բանակը լինի միասնական եւ կառավարության կամքին հնազանդ, այն պետք է լինի նեյտրալ» 14 ։
   Ընտրություներին չէին մասնակցում նրանք, ովքեր հաստատված օրինական կարգով խենթ կամ խելագար էին ճանաչված, նաեւ խուլուհամրերը, որ ենթակա էին խնամակալության։
  Օրենքի 5-րդ հոդվածն անդրադառնում է ընտրական իրավունքից զրկելու դեպքերին. այսպիսով ընտրելու եւ ընտրվելու իրավունք չունեին՝ 1. Նրանք, որոնց իրավունքներն ավելի վաղ չեն վերականգնված եւ որոնք օրինական զորություն ստացած դատաստանական վճիռներով դատապարտված են՝ ա) Տաժանակիր աշխատանքների եւ պատիժը կրելուց հետո դեռ տաս տարի չի անցած բ) որոնք՝ իրավունքների զրկումով կամ սահմանափակումով՝ դատապարտված են աքսորական տարաբնակության, կալանավորական բարքուղղիչ բաժանմունքներ փոխանցելու, բարքուղղիչ տան մեջ արգելափակելու, բանտի կամ բերդի մեջ բանտարկելու եւ պատիժը կրելուց հետո դեռ հինգ տարի չի անցած։
  2. Որոնք դատապարտված են գողության համար, խարդախության, վստահված գույքի իրացման կամ վատնումի, գողոնի թաքցման, բացահայտ գողոնի գնման ու գրավառման, կեղծարարության, Հայաստանի Հանրապետության Պառլամենտի նիստերի արձանագրությունները 1918-1920թթ Ամատունի Վիրաբյան, Երեւան, Հայաստանի ազգային արխիվ, 2009 էջ Հայաստանի Ազգային արխիվ, Ֆոնդ 198, ցուցակ 2, գործ 84 365ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վաշխառության, կաշառակերության, կաշառատվության, ինչպես նաեւ կավատության եւ անառակությանը սատարելու համար, ինչպես նաեւ այն գործերի համար, որ նպատակ են ունեցել խանգարելու օրենսդիր հիմնարկությունների եւ ինքնավարության օրգանների ընտրության ազատությունն ու կանոնավորությունը եւ պատժվելուց հետո դեռ երեք տարի չի անցած։
  3. Անկար պարտապանները, որ օրինական զորություն ստացած դատաստանական որոշումների հիման վրա չարամիտ սնանկներ են ճանաչված, եւ այդ ճանաչումից հետո դեռ երեք տարի չի անցած. 15 Իսկ նույն հոդվածի 8-րդ մասը հավելում է, որ «նրանք, ովքեր ընտրությունների ժամանակ զրկված կլինեն ազատությունից կամ օրինական զորություն ստացած դատաստանական դատավճիռների հիման վրա կամ դատական իշխանության կողմից քաշված կլինեն դատի՝ իբրեւ ամբաստանվածներ որեւէ հանցագործության համար եւ նրանց վերաբերմամբ, իբր կանխարգել միջոց, ընտրված կլինեն պահակի հսկողությամբ պահելը, նույնպես իրավունք չեն ունենա մասնակցելու ընտրություններին։
  Փաստորեն երեք շատ կարեւոր տարբերություն կա ՀՀ գործող Ընտրական օրենսգրքի (սահմանադրական օրենքի) եւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության «Պարլամենտի ընտրությունների մասին» օրենքի միջեւ։
   Նախ այն, որ խուլուհամրերը չունեին ընտրելու իրավունք, ինչը իրավունքի ժամանակակից ընկալմամբ ամենեւին անգործունակ ճանաչելու հիմք չէ։
   Երկրորդ, որ ազատազրկման դատապարտված անձինք չէին վերականգնում ընտրական իրավունքը պատիժը կրելուց անմիջապես հետո, նրանք չէին կարող մասնակցել ընտրություններին դատվածության մարման ժամկետի ընթացքում եւս։
  Եվ վերջապես, ընտրական իրավունքից զրկված էին նաեւ կալանավորված անձինք, ինչը նսեմացնում էր անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը։
  Այս դրույթների լույսի ներքո էլ 1919 թ. հունիսի 21-23-ը Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում կայացան առաջին եւ միակ խորհրդարանական ընտրությունները։

Հոդվածում պատմական անդրադարձ է կատարվել հայ իրավաքաղաքական իրականության մինչխորհրդային հատվածի ընտրական իրավունքի ընկալմանը։
  Քննարկվել են թե՛ ակտիվ (ընտրելու), թե՛ պասիվ (ընտրվելու) ընտրական իրավունքի սահմանափակման հիմքերը ինչպես հայկական պետության բացակայության պայմաններում, այնպես էլ Հայաստանի առաջին Հանրապետության ընդունած իրավական ակտերում։
  Հեղինակի կողմից վեր են հանվել եւ մեկնաբանվել արդի օրենսդրության հետ համեմատականներն ու ընդհանուր գծերը։
