Կենդանի  բանավոր  խոսքն  այն անփոխարինելի  կենսատու ակունքն  է,որտեղից  սնվում  ու  զորանում  է  լեզուն։
   Մեր  նախորդ  հրապարակումներումքննության ենք առել Շիրակի տարածքի խոսվածքների հնչյունական համակարգի առանձնահատկութունները, մասնավորապես բաղաձայնների հնչյունափոխությունը [2, 3], հնչյունական զուգաբանությունների փոխհարաբերությունները[4]։
   Հոդվածում  ուսումնասիրել  ենք  բարբառային  հատկանիշների  դրսևորումները`  պարզելու  խոսվածքների  քերականական  զուգաբանությունների  հարաբերակցությունը։
 Հիմք ընդունելով Կարնո և Մշո բարբառներում բարբառային հատկանիշների դրսևորումների` Գ. Ջահուկյանի բերած տվյալները [7], Կարնո և Մշո բարբառներում  ուսումնասիրողների  արձանագրած  [6,  1]    լեզվական  փաստերը  ևՇիրակի տարածքի խոսվածքների վերաբերյալ մեր դիտարկումները` քննությանենք ենթարկել տարածքիս խոսվածքների հիմնական և էական տարբերությունները  և բարբառային միավորների իրական փոխհարաբերությունները։
 Նախորդ  հրապարակումներում  մենք  հետազոտել  ենք  խոսվածքներիհնչյունական  զուգաբանությունների  հարաբերակցությունը  բարբառների  բազմահատկանիշ դասակարգման աղյուսակների միջոցով [4]։
  Այս հոդվածում կամենում ենք դիտարկել  Շիրակի տարածքում մեր կողմից առանձնացված Գյումրիի խոսվածքի, Ոսկեհասկի ենթախոսվածքի, Արթիկ - Մարալիկի և Ամասիայիտարածքների խոսվածքների քերականական հատկանիշների դրսևորումները։
 Ստորև կներկայացնենք բարբառների բազմահատկանիշ դասակարգման աղյուսակները, որոնց օգնությամբ կփորձենք պարզել խոսվածքների քերականականզուգաբանությունների հարաբերակցությունը։
 Աղյուսակներում բերված են Գ. Ջահուկյանի կատարած հայերենի բարբառների բազմահատկանիշ դասակարգմանը վերաբերող Մշո, Կարնո և Լենինականի բարբառախոս կենտրոնների տվյալները, որոնց կողքին ներկայացրելենք  Գյումրիի  խոսվածքի,  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքի,  Արթիկ-Մարալիկի  ևԱմասիայի տարածքների բարբառախոս վայրերի բարբառային հատկանիշները/տե՛ս աղ. 1, 2/։
  Աղյուսակների` մեր լրացրած սյունակները տրվում են շեղատառերով։
  Աղյուսակներում պլյուսների և մինուսների հարաբերակցությամբ առավել ակնառու կլինեն խոսվածքների փոխհարաբերությունները։
 Շիրակի  տարածքի  խոսվածքներն  անվան  ու դերանվան  ձևաբանականփոփոխությունների համակարգում հանդես են բերում հետևյալ առանձնահատկությունները.1/51,54/. վի, ստան  հոգնակերտ թեքույթները,  որոնց  գոյությունն  արձանագրվել  է  Կարնո  և  Մշո  բարբառներում,  Լենինականի  խոսվածքում,  այսօրայլևս չկան Շիրակի տարածքի ոչ մի խոսվածքում ։
 2./56/. /ն/եր –ով հոգնակիի ի հոլովումը, որը Գ. Ջահուկյանի կազմած աղյուսակներում – նշանով է, այսինքն՝ այս երևույթը չի արձանագրվել ո՛չ Կարնո ևո՛չ էլ Մշո բարբառներում, Շիրակի տարածքի խոսվածքների համար մենք նշելենք +-ով, իսկ Ոսկեհասկի ենթախոսվածքի համար` +̅-ով, քանի որ այս տարածքում ի-ին զուգահեռ կա նաև ու  հոլովումը /պաբ – պաբի // պաբու/։
 3/58, 59/. Գ. Ջահուկյանը Մշո և Կարնո բարբառների բացառականի կազմությունը նշում է էն թեքույթով, իսկ 59-րդ հատկանիշը, որը վերաբերում է ց-ովբացառականի կազմությանը,  նշում է  -  -ով։
   Հետաքրքիր  է,  որ  մենք  այս  երկուհատկանիշի դիմաց էլ Շիրակի տարածքի բոլոր խոսվածքների համար նշել ենք+-ով, քանի որ այսօր Շիրակում բացառականի կազմության մեջ գրեթե հավասարապես գործառում են -էն և -ց թեքույթները /Ընձէն հեռու մընա//Ընձնից հեռումընա/։
 4/67/. Բազմահատկանիշ դասակարգման 67-րդ քերականական հատկանիշի  տակ  արձանագրում  է  ցուցական  դերանունների  թեք  հոլովաձևերում  ևհոգնակի  ուղղականում  հավելական  տ,  դ-ի  գոյությունը  /ըսի-ըստրա,  ըսիգըստօր, ըդի-ըդրա, էնի-ըդօր/։
  Գ. Ջահուկյանի աղյուսակներում այս հատկանիշընշված է միայն Մշո բարբառի համար։
  Այնինչ այսօր այս հատկանիշն առկա էԱրթիկ-Մարալիկի  տարածքի  խոսվածքներում  և  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքում, սակայն բացակայում է Գյումրիի խոսվածքում։
 5/68/.  Ոսկեհասկի  խոսվածքում,  ինչպես  և  Մշո  բարբառում,  արձանագրվում է ցուցական դերանունների երկադիմության հատկանիշ, երբ բացակայում է առաջին դեմքը, ինչը ևս խոսում է Մշո բարբառի հետ ունեցած ընդհանրության մասին /Սա տուն է – Ըդի  տուն է /առաջին դեմքի սա դերանունը բացակայում է, որի փոխարեն գործածվում է դա//ըդի/։
 6/70/.  Հատկացուցչի  հոդառությունը,  որը  բնորոշ  է  եղել  Կարնո  և  Մշոբարբառներին,  այսօր  արձանագրվում  է  Ոսկեհասկի  և  Ամասիայի  տարածքիխոսվածքներում։
 7/71/. Անորոշ հոդի հետադասությունը, որը բնորոշ է եղել Կարնո և Մշոբարբառներին, այլևս չկա ներկայիս Շիրակի տարածքում։
 8/72/. Զ նախդրի գործածությունը, որը հատուկ է Մշո բարբառին, Ոսկեհասկի ենթախոսվածում նշել ենք ± նշանով, քանի որ այս հատկանիշն առկա էմիայն դերանվանական համակարգում, այն էլ` ոչ հետևողաբար։
 9/73/.  Արդի  գրական  լեզվի  հետադաս  կապերի  նախադաս  գործածությունը /հետ ինձի/, որ բնորոշ է եղել Մշո բարբառին, այլևս չի գործառում Շիրակիտարածքում, նույնիսկ Ոսկեհասկի ենթախոսվածքում։
 Անվան  և  դերանվան  ձևաբանական  փոփոխություններին  վերաբերողհատկանիշներից Շիրակի տարածքի խոսվածքների համար ընդհանուր են  5-ը.1/53/. Ան/կ/ հոգնակերտի առկայությունը /ձ͑ՙիան, իշվանկ, ախպըրդանկ/։
 2/58, 59/ Ինչպես արդեն նշել ենք վերևում, բացառականի կազմության էնև ց թեքույթները հավասարապես գործառում են Շիրակի տարածքում. այս հատկանիշով  տարածքիս  խոսվածքները  տարբերվում  են  Կարնո,  Մշո  բարբառներից, միաժամանակ բացառականի կազմության մեջ դրսևորվում է միասնականմոտեցում ողջ Շիրակի տարածքում։
 3/65/.Դերանունների թեք հոլովաձևերում ի-ի առկայությունը։
 4/66/. /Ի/կ-ով դերանվանական ձևերի առկայությունը /ընձիգ, էսիգ, ըսիգ/։
 5/74/. Անձի և իրի առումների տարբերակման հատկանիշը։
 Աղյուսակ 1-ում ներկայացված են խոսվածքների քերականական հատկանիշները, որոնք վերաբերում են անվան և դերանվան ձևաբանական փոփոխությունների  և  գործածության  բարբառային  առանձնահատկություններին/տե՛ս աղ. 1/։
 Աղյուսակ 1.հ/հն ի ր ա Կ Քերականական հատկանիշներ/զուգաբանություններ/Անվան և դերանվան ձևաբանական փոփոխություններն ա կ ա ն ի ն ե Լ շ ւ ո Մ իր մ ւ Գյո կս ա հ ե կ ս Ո կալի ր ա -Մ կ ի թ ր Ա աի ս ա մ Ա Շիրակի տարածքի խոսվածքները միմյանցից տարբերվում են բայականհետևյալ հատկանիշներով.1/76/. Առաջին և երկրորդ /ել,իլ/ լծորդությունների անածանց բայերի խոնարհման  ձևերի  տարբերակվածություն  առկա  է  Կարնո,  Մշո  բարբառներում,իսկ  Շիրակում`  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքում  և  Ամասիայի  տարածքի  խոսվածքներում։
   Արթիկ-Մարալիկի  տարածքում այս  հատկանիշը  բացակայում  է։
 Գյումրիում այս հատկանիշը նշել ենք +̅ նշանով, ինչը պայմանավորված է արդիգրական լեզվի ազդեցությամբ։
 2/77/. Չորրորդ /ուլ/ լծորդության առկայությունն  ընդհանուր է Մշո բարբառի և Ոսկեհասկի ենթախոսվածքի համար։
 3  /78/.  Գ.  Ջահուկյանի կազմած  աղյուսակներում +1 –ով  է  նշված 78-րդհատկանիշը Կարինի և Լենինականի համար, որը վերաբերում է կու-ով /կը, կ,գը, գ/ ներկա /և անցյալ անկատար/ ժամանակաձևի կազմությանը /կէրտամ, կուդեմ/։
  Նույն +1 նշանով ենք այս հատկանիշը նշել Գյումրիի և Ամասիայի համար։
 Իսկ Արթիկ-Մարալիկի խոսվածքում սահմանական ներկան ունի ոչ թե համադրական, այլ վերլուծական կառույց, կազմվում է անկատար ձևաբայով և օժանդակ  բայով  /էրտըմ էմ, ուդըմ էմ/,  ուստիև  այս  խոսվածքի  սյունակում  +-ով  էնշված 82-րդ հատկանիշը։
 4/82/.  Ում-ով  ներկայի  և  անցյալ  անկատարի  գոյությունը,  այսինքն`դերբայակազմ ներկան առկա է միայն Արթիկ-Մարալիկի տարածքի խոսվածքներում /գալըմ էմ, տեսնըմ էմ, ուդըմ էս/։
 5/84/. Ման-ով  դերբայն  առկա  է  միայն  Մշո  բարբառում  և  Ոսկեհասկիենթախոսվածքում /ելած - յէլման, վառված – վառման/։
 6/85/. Ր-ով վաղակատարի կազմությունը /տվել- տըվեր/, որ Գ. Ջահուկյանը +-ով է նշում Կարինի, Լենինականի և Մուշի համար, այսօր գործառում էմիայն Ոսկեհասկի ենթախոսվածքում և Ամասիայի տարածքի խոսվածքներում։
 7/86/.  Ուկ-ով  հարակատար  դերբայը  կազմվում  է  Մշո  բարբառում  ևՈսկեհասկի ենթախոսվածքում /քընուգ/։
 8/92/. Պիտի եղանակիչի առաջին վանկի սղումը /դի/ Արթիկ-Մարալիկիև Ամասիայի տարածքի խոսվածքների քերականական հատկանիշներից է, որըբնորոշ չէ Գյումրիին կամ Ոսկեհասկին։
 9/95/. Առաջին /ե/ լծորդության անածանց բայերի ոչ ցոյական կատարյալըբնորոշ  հատկանիշ  է  Մշո  բարբառի  և  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքի  համար։
 Մյուս խոսվածքներում այս հատկանիշը բացակայում է /գրեցի - գՙըրիմ /։
 10/98/.  Ժխտականի  բաղադրյալ  ձևերի  կրկնադիմությունը  /օժանդակբայի կրկնությունը/ ևս Մշո բարբառին և Ոսկեհասկի ենթախոսվածքին բնորոշհատկանիշ է, որը բացակայում է մյուս խոսվածքներում /չէմ գՙըրէր էմ/։
 11/100/. Սահմանափակ տարածում ունեցող բայական այլ յուրահատկություններից,  որոնք  նշում  է  Գ.  Ջահուկյանը,  Մուշում  և  Ոսկեհասկում  առկա  էանցյալ  անկատարի  եզակի  առաջին  դեմքի  փոխարեն  հոգնակի  ձևը  /Յէս չըտէսէր էնք/, ինչը ևս բացակայում է Շիրակի տարածքի մյուս խոսվածքներում։
 Բայի  խոնարհման  համակարգում,  ինչպես  պարզորոշ  երևում  է,  Մշոբարբառի և Ոսկեհասկի ենթախոսվածքի սյունակներում գրեթե բոլոր հատկանիշներն ընդհանուր են։
  Իսկ տարածքիս բոլոր խոսվածքների համար բայականհամակարգում ընդհանուր են ընդամենը 2 հատկանիշներ.1/89/. Օժանդակ բայի անցյալ ժամանակի երկձայնավոր ձևերի միջև ի-նվերածվում է յ-ի / է/յ/ի- էյ/։
 2/99/.  Ժխտական  դերբայի հատուկ  ձևերի  առկայություն`  լ-ի  անկմամբ/կարտալ-կարտա, գՙըրէլ-գՙըրէ/։
 Աղյուսակ 2-ում ներկայացված են բայի խոնարհման առանձնահատկությունները։
 հ/հն ի ր ա Կ Քերականական հատկանիշներ/զուգաբանություններ/Բայի խոնարհման տարբերություններըԱղյուսակ 2.ն ա կ ա ն ի ն ե Լ շ ւ ո Մ իր մ ւ Գյո կս ա հ ե կ ս Ո կ ի թ ր Ա կալի ր ա Մ աի ս ա մ Ա Այժմ փորձենք աղյուսակների տվյալների հիման վրա համեմատել բարբառախոս  կենտրոնների  ընդհանուր  և  տարբերիչ  քերականական  հատկանիշները։
 Կարնո  բարբառը և Ամասիայի տարածքի խոսվածքներն ունեն անվան ևդերանվան  քերականական  փոփոխություններին  վերաբերող  9  /51,52,54,55,56,59,63,71,74/  տարբերիչ  և  5  /53,58,65,66,70/  ընդհանուր  և  բայի  խոնարհման  3ական ընդհանուր /76,78,99/ ու տարբերիչ /85,89,92/ հատկանիշներ։
 Կարնո  բարբառն  ու  Արթիկ-Մարալիկի  խոսվածքն  ունեն  անվան  և  դերանվան քերականական յուրահատկություններին վերաբերող 5 ընդհանուր /53,58, 65, 66, 74/ և 10 /51, 52, 54, 55, 56, 59, 63, 67, 70, 71/ տարբերիչ և բայի խոնարհմանը վերաբերող 1 /99/ ընդհանուր և 6 /76, 78, 82, 85, 89, 92/ տարբերիչ հատկանիշներ։
 Այժմ համեմատենք Գ. Ջահուկյանի ներկայացրած տվյալները Լենինականի և մեր կազմած զուգաբանությունների աղյուսակները Գյումրիի բարբառախոս  կենտրոնների  վերաբերյալ։
   Աղյուսակներում  արձանագրվում  է  հետևյալպատկերը.  Լենինականն  ու  Գյումրին  ունեն  անվան  և  դերանվան  փոփոխություններին վերաբերող 6 ընդհանուր /53, 54, 58, 65, 66, 74/ և 7 տարբերիչ /51, 52,55, 56, 59, 70, 71/ և բայի խոնարհման 3 ընդհանուր /76, 78, 99/ և 2 տարբերիչ /85,89/ զուգաբանություններ։
 Մշո  բարբառի  և  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքի  զուգաբանություններիքննությունից երևում է, որ վերոնշյալներն ունեն անվանը և դերանվանը վերաբերող 8 ընդհանուր /53, 55, 58, 65, 66, 67, 68, 72/ և 9 տարբերիչ /51, 54, 56, 69, 70,71, 73, 74, 75/ զուգաբանություններ։
  Հետաքրքիր է, որ բայի խոնարհման բոլոր 11զուգաբանություններն ընդհանուր են` /76, 77, 78, 84, 85, 86, 89, 65, 98, 99, 100/։
 Ամփոփելով մեր կատարած դիտարկումները` կարող ենք նշել, որ Ամասիայի տարածքի խոսվածքները Կարնո բարբառից տարբերվում են 14 հատկանիշներով,  իսկ  ընդհանուր  հատկանիշների  քանակն  է  22։
   Արթիկ-Մարալիկիտարածքի խոսվածքները տարբերվում են Կարնո բարբառից 21 հատկանիշներով և ունեն 16 հատկանիշների ընդհանրություններ։
  Լենինականի խոսվածքիվերաբերյալ Գ. Ջահուկյանի բերած տվյալները համեմատելով ներկայիս Գյումրիի  խոսվածքի  հետ` արձանագրում ենք  19  ընդհանուր  և  18  տարբերիչ հատկանիշների  առկայություն։
   Իսկ  Մշո  բարբառի  և  Ոսկեհասկի  ենթախոսվածքնունեն 28 ընդհանուր և 20 տարբերիչ հատկանիշներ։
 Այսպիսով` վերը բերված համառոտ տվյալներից կարելի է պատկերացնել, թե ինչպիսի փոխհարաբերություններ և փոխներթափանցումներ ունեն Շիրակի տարածքի խոսվածքները, և ժամանակի ընթացքում ինչպիսի փոփոխություններ է կրել ժողովրդի կենդանի խոսքը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն1.  Բաղդասարյան-Թափալցյան Ս., Մշո բարբառը, Եր., ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1958,277 էջ։
 2.  Գևորգյան Լ. Վ., Բաղաձայնների հնչյունափոխությունը Շիրակի տարածքիխոսվածքներում, Ջահուկյանական ընթերցումներ, Հանրապետականգիտական նստաշրջանի զեկուցումներ, Եր., «Զանգակ», 2012, էջ 67-76։
 3.  Գևորգյան Լ. Վ., Շիրակի խոսվածքների բաղաձայնական համակարգը,Հանրապետական գիտական նստաշրջան, Նյութերի ժողովածու, Գյումրի,«Դպիր» հրատարակչություն, 2008, էջ 4-7։
 4.  Գևորգյան Լ. Վ., Շիրակի տարածքի խոսվածքների հնչյունականզուգաբանությունների փոխհարաբերությունները, ԳՊՄԻ Գիտականտեղեկագիր, պրակ Բ, Գյումրի, 2014, էջ 65-75։
 5.  Մկրտչյան Հ. Մ., Կարնո բարբառը, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., Եր., 1952, 189 էջ։
 6.  Ջահուկյան Գ. Բ., Հայ բարբառագիտության ներածություն, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱհրատ., 1972, 347 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասին Լուսինե Վահրամի Գևորգյան –ՇՊՀ, Մանկավարժության և սոցիալական աշխատանքի ամբիոնի ասիստենտ, բան. գիտ. թեկն., E-mail։

Հոդվածում  ներկայացրել  ենք  Շիրակի  տարածքի  խոսվածքների  արդի  վիճակը,  փորձել  ենք  բացահայտել  խոսվածքների  փոխհարաբերությունները,  փոխներթափանցումներն ու փոխազդեցությունները։
  Ցույց ենք տվել բարբառային  հատկանիշների  առանձնահատկությունները՝  բացահայտելու  քերականական զուգաբանությունների փոխհարաբերությունները։
