Հայտնի է, որ հայ միջնադարյան գիտական միտքը հիմնավորապես գեներացվում էր եկեղեցական գործիչների գրվածքներում։
   Գիտնական վարդապետները, եպիսկոպոսները եւ հոգեւոր առաջնորդները պետության բացակայության պայմաններում իրենց ուսերին էին կրում նաեւ կրթական-լուսավորչական պատվաբեր ու պատասխանատու գործը։
   Եկեղեցու հոգեւոր ծոցից դուրս եկած երախտավորները ստեղծում, արարում եւ ուղենշում էին հասարակական կյանքի տարբեր բնագավառների հիմնական միտումները՝ խարսխելով մասնատված ժողովրդի հավաքականությունը։
   Միջնադարյան հայ իրավաքաղաքական մտքի 3ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ այդպիսի մեծանուն ներկայացուցիչներից էր աստվածաբան, իրավագետ Մխիթար Գոշը [3, էջեր 732-736]։
   Նա ապրել եւ իրավաստեղծ գործունեություն է ծավալել պետականազուրկ ժամանակներում, երբ հայ իշխանների եւ հոգեւոր դասի ռազմական եւ դիվանագիտական ջանքերով փորձ էր արվում հնարավորինս ինքնուրույնություն ապահովել։
   Գոշի հիմնադրած Նոր Գետիկ [5, էջ 154] վանական համալիրը լինելով ազգային ինքնատիպ կրթօջախ՝ ծառայում էր դարի լուսավորչական մտքի հոգենորոգմանը։
   Թեեւ բազմաբեղուն է Գոշի ստեղծագործական կյանքը, բայց այս գիտական հոդվածում մեզ հատկապես հետաքրքրում են նրա իրավաքաղաքական հայացքները, աստվածային իրավունքի նրա ընկալումը, որոնք գլխավորապես ամփոփված են նրա կոթողային Դատաստանագրքում։
   Վերջինս, իբրեւ հայ իրավունքի անկրկնելի հուշարձաններից մեկը, իր բովանդակային կառուցվածքով, համարձակ լուծումներով երկար դարեր չկորցրեց իր այժմեականությունը՝ իմպլեմենտացվելով այլ պետությունների ներքին օրենսդրության մեջ։
  Բավական է միայն նշել, որ Գոշի դատաստանագիրքը չունենալով պետական հովանավորություն՝ պետության բացակայության պարզ պատճառով, գործածվեց ոչ միայն բուն Հայաստանում, այլեւ Կիլիկյան Հայաստանում, Լեհաստանի, Ղրիմի, Վրաստանի, Ռուսաստանի հայկական գաղթօջախներում [1, էջ 19]։
   Բայց ամենից առաջ Դատաստանագիրքը հայոց պետականության բացակայության տարիներին գրված իրավական ակտ էր՝ ուղղված հասարակական ամենատարբեր հարաբերությունների կարգավորմանը։
  Դատաստանագրքի հղացման արդիականությունը եւ հրատապությունը Գոշը պայմանավորում է մի շարք պատճառներով։
   Նախ դատաստանագիրքը կոչված էր չեզոքացնելու հայերի հասցեին հնչող պարսավանքները, ըստ որի՝ հայերը չունեն դատական համակարգ եւ օրենսդրություն։
   Սրանով լուծվում է նաեւ օտար իրավական աղբյուրներից եւ արդարադատություն իրականացնող մարմիններից զերծ մնալու եւ կախվածություն չունենալու խնդիրը։
   Բացի այդ, հույժ կարեւոր է մարդկանց վարքը կանոնակարգելու, արմատացած սովորույթները իրավական որոշակիության բերելու հանգամանքը, որը մարդկանց հեղգության եւ տգիտության պատճառով խաթարել է հանրային կյանքը։
  Սուրբգրային պատվիրանները, որոնք անշուշտ պայմանավորում են մարդկանց վարքը՝ ասես կատարելով Սահմանադրության առաքելու4ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյուն՝ արդյունավետորեն չեն սաստում մարդկանց անօրեն ընթացքը, չեն ապահովում կայուն իրավակարգ, հետեւաբար, կարիք ունեն ժամանակի ոգուն պատշաճ մասնավորեցումների եւ մեկնաբանության, քանի որ կյանքն առաջ է ընթանում եւ պահանջում է համարժեք իրավական լուծումներ։
   Դատաստանագիրքը գրելիս հեղինակը չի առաջնորդվել այն կատարյալ տեսնելու մոլուցքով, այլ համեստաբար խոստովանել է, որ այն կարող է վերանայվել եւ լրամշակվել, ինչը անշուշտ բխում է ժամանակի ոգուն համընթաց քայլելու անհրաժեշտությունից։
  Գոշի իրավաքաղաքական ուսմունքը իր բնույթով բնաիրավական է, որտեղ սկզբունքային նշանակություն ունի աստվածաբանական ուղղությունը։
   Մարդկանց հավասարությունը Գոշի տեսանկյունից հավասարություն է նախ եւ առաջ Աստծո, ապա նաեւ օրենքի առաջ, թեեւ այս հարցում նկատելի են որոշ վերապահումներ եւ դասակարգային մոտեցումներ՝ հատկապես տիրոջ եւ ծառայի փոխհարաբերություններում, հանցագործ մահմեդականների եւ դավանանքով պայմանավորված այլ դեպքերի առնչությամբ։
   Աստծո առջեւ հավասարությունը հանրային կյանքի սոցիալ-տնտեսական պայմանների ուժով ծնում է սոցիալական անհավասարություն։
   Աստված մարդուն ստեղծել է ազատ կամքով, սեփական ճակատագիրը տնօրինելու ազատ հայեցողությամբ։
   Բայց մարդը ոչ միայն աստվածային օրենքների անվերապահ ենթական է, այլ պետության սահմանած օրինադրումների՝ այլ կերպ ասած դրական իրավունքի։
   Վերջինս մարդաստեղծ է, փոփոխական, մինչդեռ բնական իրավունքը հավերժ է եւ մնայուն։
  Գոշը թագավորական հզոր իշխանության կողմնակից է, որը ի զորու է համախմբել ապագա պետության մասնատված բեկորները։
   Բայց այդ իշխանությունը որոշակի սահմանափակումներ ունի, քանի որ ի բնե սահմանված է Աստծո կողմից։
   Դժվար չէ նկատել ժամանակի աստվածաբանական մտքի ազդեցությունը Գոշի իրավաքաղաքական հայացքների ձեւավորման վրա, մասնավորապես, երբ խոսքը վերաբերում է պետական իշխանության եւ առհասարակ պետության աստվածադիր էությանը։
   Ահա այսպիսի մոտեցումը, ինչպես նաեւ անհատական շահերի ստորադասումը համազգային խնդիրներին միտված էին ամրացնելու երկրի ներքին համերաշխությունը եւ կայությունը։
   Կենտրոնաձիգ պետության համար հարկավոր են պետական ինստիտուտներ եւ իրավական համակարգ, որոնց միջոցով կչեզոքացվեն անիշխանության լո5ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կալ դրսեւորումները։
   Իրավական համակարգի եւ արդարադատության արդյունավետ գործարկումից է կախված պետության արդարության մթնոլորտը։
   Այս իմաստով դատաստանագրքում առաջ է քաշվում քրեական իրավունքի եւ առհասարակ իրավակարգի անխզելի սկզբունքը՝ օրինականության սկզբունքը։
   Օրենքով չսահմանված արարքը չի կարող դիտարկվել հանցագործություն։
   Ընդ որում, Գոշին քաջածանոթ են սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշները՝ «գիտությամբ» եւ «անգիտությամբ» կատարված հանցանքները, անհրաժեշտ պաշտպանությունը, պատժի անհատականացումը, դատավորի անկախությունը եւ այլն։
   Այս իմաստով պատիիժը՝ որպես պատասխանատվության միջոց հիմնված պետք է լինի նախեւառաջ կրոնաբարոյական դաստիարակությամբ հանցագործի ուղղման, այլ ոչ թե նրա հանդեպ վրեժխնդրության ցուցաբերման միջոց։
   Հատկանշական է, որ իրավախախտի ուղղման գործում ծանրակշիռ է եկեղեցու դերակատարությունը։
  Թագավորական իշխանության ժառանգականությունը արտահայտվում է ավանդական «հորից որդուն» կարգով, բայց Գոշը մի քանի արու զավակի պարագային նախապատվությունը տալիս էր առավել արժանավորին, թեեւ, միաժամանակ, չի բացառում թագավորի եղբոր՝ որպես գահի հավակնորդ լինելու հանգամանքը, ինչը իհարկե ներկա իրողությունների ուղղակի ազդեցությունն էր Գոշի հայացքների վրա։
  Խոսքը, մասնավորապես, Զաքարյան եղբայրների իշխանության հաջորդականության մասին էր, որոնց հետ Գոշը մեծ հույսեր էր փայփայում։
  Ուշագրավ է նկատել, որ Դատաստանագրքում ամուսնաընտանեկան հարաբերությունները եւս աստվածային իրավունքին բնորոշ հատկանիշներով են օժտված։
   Ըստ Գոշի՝ ամուսնությունը աստվածային հաստատություն է, կնոջ եւ տղամարդու կամավոր միություն։
   Պսակադրության պարտադիր պայման էր դիտարկվում զույգերի եւ նրանց ծնողների համաձայնությունը, ազգակցական հեռավորությունը (մինչեւ չորրորդ աստիճան), նույնադավանությունը, մենամուսնությունը, սահմանված տարիքը (տղամարդունը՝ 14, կնոջինը՝ 12)։
   Ինչ վերաբերում է նշանադրությանը, թեեւ այն պարտադիր չէր, բայց իրականացվելուց հետո իրավական հետեւանքներ էր առաջացնում։
  Աստվածաբանական մոտեցումները լիովին չեն կաշկանդում Գոշին հստակ տարանջատել աշխարհիկ եւ հոգեւոր իշխանությունները [2, 6ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ էջ 341]։
   Եկեղեցին պետք է զբաղվի հոգեւոր գործերով եւ չմիջամտի պետական իշխանության իրականացմանը եւ հակառակը։
   Ավելորդ չենք համարում մեջբերել Գոշի դիրքորոշումը պետություն-եկեղեցի փոխհարաբերությունների կապակցությամբ, որում էլ ամբողջանում է նշանավոր մտածողի աշխարհիկ իրավաընկալումը աշխարհիկ պետության հայեցակարգի վերաբերյալ. «Եպիսկոպոսը չպետք է խառնվի աշխարհիկ հոգսերին, այլ պետք է զբաղվի եկեղեցական գործերով։
   Քաղաքական իշխանությունը պետք է լինի աշխարհիկ, իսկ դրա կրողը պետք է լինի պետությունը։
   Հոգեւոր դասը պետք է լինի ինքնուրույն։
   Նա հանուն հայրենիքի ու ժողովրդի բարօրության պետք է սերտորեն համագործակցի իշխանությունների հետ»։
  Ընդ որում եկեղեցու եւ պետության գործառույթների տարանջատումը չի ենթադրում, որ պետության մեջ եկեղեցին կղզիացած կառույց է։
   Ճիշտ հակառակը՝ ակնհայտ է նրանց փոխլրացնող կապերը պետության եւ հասարակության կարեւորագույն հարցերում, ինչպես օրինակ՝ գահի ժառանգորդի ընտրության համար Հայոց հովվապետի պարտադիր երաշխավորությունը եւ համաձայնությունը։
   Նմանապես, միապետի պաշտոնանկության եւ պատասխանատվության հարցը եւս չի շրջանցում եկեղեցու առաջնորդի կամահայտնությունը։
   Ավելին, վերջինս որեւէ կերպ կաշկանդված չէ ցանկացած ժամանակ նստել թագավորական սեղանի շուրջ, մինչդեռ հայրապետականն աթոռին բազմելու նման առանձնաշնորհ թագավորին վերապահված չէ։
  Այս սահմանազատումը վերաբերում է նաեւ եկեղեցական կանոնին եւ պետական օրենքին՝ երկուսի հիմքում էլ ըստ էության դնելով աստվածային օրենքը։
   եկեղեցական կանոնը ապաքինում է հոգին, իսկ օրենքը՝ մարմինը։
   Թեեւ գործելաոճի տարբերությանը՝ ի վերջո երկուսն էլ միեւնույն նպատակին են ծառայում՝ այն է մարդկային վարքագծի հղկումը։
   Գոշը առանձնացնում է կրոնական բովանդակություն ունեցող կանոնախախտումները՝ մեղքերը, որոնք հոգեւոր դատարանի քննման իրավազորության տիրույթում են եւ որպես կանոն պատժվում են ապաշխարհությամբ, բանադրանքով՝ ինչպես, օրինակ, անասնապղծությունը, նույնասեռականությունը։
   Մինչդեռ, մեղք չհամարվող իրավախախտումները աշխարհիկ իշխանության են ընդդատյա եւ պատժվում են ընդհուպ մինչեւ ազատազրկմամբ, իսկ բացառիկ դեպքերում նաեւ մահապատժով։
   Եթե արարքը միաժամանակ եւ մեկն է եւ մյուսը, ապա պա7ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տիժը գործադրվում է աշխարհիկ եւ հոգեւոր իշխանությունների համատեղությամբ։
   Այդպիսին է, օրինակ աստվածհայհոյությունը, որի համար նախատեսված է մահապատիժ։
   Հոգեւոր դատարանի ընդդատյա գործերի շրջանակը բացի եկեղեցական եւ կրոնաբարոյական իրավախատումներից ընդգրկում էին նաեւ ամուսնաընտանեկան եւ ժառանգման հետ կապված վեճերը։
   Բոլոր դեպքերում, որքան էլ Գոշի մոտ նկատելի է կրոնական եւ պետական ինստիտուտների գործառութային տարանջատումը, այդուհանդերձ ականավոր գիտնականը իրավական որոշ սահմանափակումներ է նախատեսում դավանաբանական հարցերում։
   Այսպես ամուսնացողները պարտավոր էին դավանել միեւնույն կրոնը, որոշ հանցանքների դեպքում քրիստոնյա լինելը դիտարկվում է պատիժը մեղմացնող հանգամանք, այլադավանի վկայությունը համարվում է «անօրինաց» վկայություն։
   Եվ սա բնական էր, քանզի լինելով բավականին առաջադեմ, Գոշը չէր կարող մերօրյա պատկերացումներով չափել աշխարհը եւ թերեւս մենք էլ չունենք այդ հարցում նրան մեղադրելու իրավունքը։
  Մխիթար Գոշը մեծ տեղ է հատկացնում նաեւ եկեղեցու ազգային կոչմանը՝ չթաքցնելով, որ հաճախակի սրվող կրոնական հարցադրումները հստակ քաղաքական շարժառիթներով են պայմանավորված, եւ ուրեմն, եկեղեցին պետք է լինի անկախ, զերծ այլադավանական ազդեցություններից եւ խմորումներից՝ հատկապես, երբ խոսքը վերաբերում է քաղկեդոնական եկեղեցիների հետ միավորմանը։
   Այլ խոսքով՝ յուրաքանչյուր պետություն պետք է հարգի այլոց իրավունքը ընտրելու սեփական երկրի զարգացման իր ուղին, ինչպիսին էլ, որ այն լինի։
   Փոխադարձ հարգանքը եւ հանդուրժողականությունը ազգային-կրոնական հարցերում մեկ անգամ եւս ընդգծում են Գոշի առաջադիմական մղումները [4, էջեր 78-82]։
   Ինչ վերաբերում է ազգամիջյան բախումներին, այս տեսանկյունից Գոշը միայն արդար պատերազմի, ասել է թե՝ սեփական պետության անկախության համար մղված պայքարի ջատագովն ու պաշտպանն է։
  Այսպիսով, պարզորոշ նկատվում է, որ Մխիթար Գոշը աստվածային նորմերին զգալի նշանակություն է վերապահում՝ համարելով դրանք իրավակարգի հենքը։
   Սակայն Գոշը իր ժամանակներից բավականին առաջ անցնելով բարձրացնում է նաեւ ապագա ստեղծվելիք պետության եւ այդ շրջանում հայ ինքնության բեռը կրող ազգային եկեղեցու անկա8ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ խության խնդիրը՝ յուրաքանչյուրը իր գործառույթների ոլորտում։
   Փաստորեն, Գոշը լեգալ առումով արդեն իսկ ամրագրում էր աշխարհիկ պետությունը, այն դեպքում, երբ այդ գաղափարը արեւմտյան եվրոպայում միայն Վերածնունդի եւ լուսավորականության դարաշրջանում միս ու արյուն ստացավ։

Հետազոտությունը նվիրված է միջնադարյան հայ անվանի մտածող Մխիթար Գոշի դատաստանագրքի իրավական արժեքի վերհանմանը՝ մասնավորապես պետութուն-եկեղեցի-կրոն հարաբերությունների տեսանկյունից։
  Խնդիր է դրվել բացահայտել պատմական այդ ժամանակահատվածում աստվածային նորմերի դերակատարությունը հանրային իրավահարաբերություններում, ցույց տալ պետության եւ եկեղեցու գործառութային տարանջատումը hայ օրենսգետի հռչակավոր երկում։
  Կիրառել ենք իրավահամեմատական, անալիզի եւ սինթեզի, պատմական եւ տրամաբանական մեթոդները։
  Արդյունքում եկել ենք այն եզրահանգման, որ թեեւ կրոնական պատվիրանները զգալի ազդեցություն են գործել հանրային-իրավական հարաբերությունների վրա, այդուհանդերձ առաջ է մղվել նաեւ իր ժամանակի համար առաջադեմ համարվող պետություն եւ եկեղեցի տարանջատման կոնցեպտը։
