ՆԵՐՔԻՆ DEԱՐԳԱՈՒՄՆԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ AKԱՔԱՐՅԱՆՈՒՄ 1250-1260 - 13-րդ դարի 50-60-ականներ բարգավաճման  Ինչպես հայտնի է, 13-րդ դարը նշանավորվեց մոնղոլական արշավանքներով, որի արդյունքում Հայաստանը ընդգրկվեց Մոնղոլական կայսրության սահմաններում: Մոնղոլները վարում էին Հայաստանում ուժերի անկայուն հավասարակշռություն պահպանելու քաղաքականություն:   Շատ հայ ականավոր իշխաններ, տեսնելով, որ անհնար է ինքնուրույն դիմակայել մոնղոլական հորդաներին, իրենց հնազանդությունն արտահայտեցին մոնղոլ զորավարներին պայմանով, որ նրանք մնան իրենց դիրքերում և ճանաչեն մեծ խանի գերակայությունը 1:  Իհարկե, նվաճողների համար առավելություն էր դաշնակցային հարաբերությունների ձևավորումը գրավյալ երկրների սեփականատերերի հետ, ըստ որի բոլոր պատերազմող խմբավորումները իրենց ջոկատներով պարտավորվում էին մասնակցել առաջիկա մոնղոլական արշավանքներին: Մեծ Խան Մանգուն, իշխանության գալով, որոշում է ավարտել Իրանի օկուպացիան: Գրավել հարեւան երկրները:   Այդ նպատակով Մանգուի եղբայր Հուլավուի գլխավորությամբ առանձնացվեց մի մեծ բանակ, որը կարողացավ հաջողությամբ գրավել Հյուսիսային Իրանի հարեւան երկրները 2:  Հուլավուի նվաճումների արդյունքում ստեղծված պետությունը կամ կառավարությունը ներառում էր Արքելյան Վրաստանը, Հյուսիսարևելյան կամ, ինչպես հայոց պատմագրության մեջ սովորաբար անվանում են, Zakաքարյան Հայաստանը, որը Վրաստանի նահանգի (Վրաստանի վիլայեթ) մաս էր կազմում 3:   Վրացական նահանգում նրանց կառավարման վարչական, ֆինանսական, հարկային և դատական ​​համակարգը ղեկավարում էին մոնղոլների վերահսկողության տակ գտնվող տեղական կառավարիչները:   Վիլայեթ մուտք գործող 5 հայկական թումաները (ռազմավարական ստորաբաժանումները) գլխավորում էր Աթաբեկ Ավագ Գոնցայի, Աղբուղա Վահրամյանի, Սմբատ Օրբելյանի և Հասան alaալալի կնոջ ՝ Ամիր Շահսահլարի որդին ՝ Zakաքարեն:   Նրանք համապատասխանաբար իշխում էին «Շահնշահյան», «Ավագյան» տների և Վահրամյանների տիրույթներում ՝ Սյունիքում և Ներքին Խաչենում: Zakաքարյան Հայաստանում ի սկզբանե գերակշռում էին Zakաքարյան իշխող տան ներկայացուցիչները, որոնց վրա ուղղակի գերակշռում էին վրացի Բագրատունիները 4:  Այնուամենայնիվ, տեղի ունեցավ մի շրջադարձային պահ, որը մոնղոլների համար վրացական պետության, մասնավորապես Zakաքարյանի համար առիթ էր ստեղծելու հայկական էլիտայում ուժերի նոր, առավել բարենպաստ հավասարակշռություն ՝ նրանց ծառայելու համար:  Այն ղեկավարում էր վրաց թագավոր Ուլու Դավիթը 1249-1251 թվականներին: Դա հայ-վրացական առաջին մոնղոլական ապստամբությունն էր 5: Անդրկովկասում իրավիճակը սրվեց 1247-1248 թվականներին: Մերձավոր Արևելքում հարկահավաքության պատճառով:   Դաժան հարկային քաղաքականությունը թելադրված էր լայնամասշտաբ Մոնղոլական կայսրությունը պահպանելու շահերով:   Իրանի և Անդրկովկասի հարկերի հավաքագրման գործը հանձնարարվել է Արղունուն և Բուղային 6:  Հարկերի հավաքագրման արդյունքում երկրում իրավիճակը սրվել է:  Zakաքարյան Հայաստանի, Արևելյան և Արևմտյան Վրաստանի ազդեցիկ կառավարիչները հավաքվում են Կոխթաստավիում և որոշում կայացնում, որ նրանք միասին պետք է ընդվզեն: 1 Գրիգորյան Գ., Սյունիքը Օրբելյանների օրոք 13-15-րդ դարերում, Երեւան, 1981, էջ. 66 2 Շահնազարյան Ա., Aryanաքարյան Հայաստանը իշխանության առաջին շրջանում, Handes amsoryay, 2010, p. 129: 3 Ստեփանյան Հ., Հայ ժողովրդի պայքարը թաթար-մոնղոլական լծի դեմ, Երեւան, 1990, էջ. 60 4 Շահնազարյան Ա., Zakաքարյան Հայաստանը իշխանության երկրորդ շրջանում, Պատմա-բանասիրական հանդես, № 3, 2010, էջ. 85 5 Ուլուբաբյան Բ., Խաչենի X-XVI դարերի իշխանությունը, Երեւան, 1975, էջ 197: 6 Ստեփանյան Հ., Էջ 81: Արդյունքում, կոտրվեց մոնղոլական լուծը:   1248 Իրավիճակն այնքան էր սրվել, որ նույնիսկ սերժանտ Ավագ Zakաքարյանն իր զորքով դուրս եկավ Բուղայի դեմ:  Վերջինս, տեսնելով, որ Ավագը դուրս է գալիս իր դիմաց, փորձեց մեղադրել նրան խանի դեմ ըմբոստանալու մեջ:   Փաստորեն, Ավագ Zakաքարյանը դեմ էր ընդվզում բարձրացնելուն:  Դա պետք է առաջին հերթին մեկնաբանել այն փաստով, որ Ամիրսփասալար Ավագը ամուր դիրքեր գրավեց մոնղոլների շրջանում, և ապա նրա համոզմունքը, որ ապստամբությունը չի ավարտվի հաղթանակով և անխուսափելիորեն կհանգեցնի մոնղոլների կողմից նոր արշավանքների և հետապնդումների:  Տեղեկանալով ապստամբության մասին ՝ մոնղոլները ճնշեցին այն:  Սյունիքի մարզպետ Սմբատը և գործնականում մասնակցություն չունի ապստամբական գործողություններին:  Սմբատը ՝ իր իշխանությունն ուժեղացնելու, մոնղոլ կառավարիչներին իր հավատարմությունն ապացուցելու համար «Օրբելյան-Zakաքարյան իշխող տների բախման պայմաններում Ավագ Zakաքարյանի կնոջ Գոնցայի հետապնդումից խուսափելու համար, որին կանդրադառնանք ստորև», 1251: Նա գնաց Մանգոլական պետության կենտրոն ՝ Կարակոր, Մանգուի մեծ խանի մոտ 3:  Այստեղ է, որ ակնհայտ է Սմբատ Օրբելյանի փայլուն դիվանագիտական ​​տաղանդը:  Նա կարող է հմտորեն ապացուցել, որ ինքը չի մասնակցել ապստամբությանը:  Սյունյաց իշխանը արքունիքից դուրս եկավ հաղթական: Դա նաև հաղթանակ էր Օրբելյանների թշնամիների Zakաքարյանների նկատմամբ: Բավական ուշագրավ է, որ Սյունյաց իշխանը մոտ 3 տարի մնաց Կարակորումում, բայց չազատազրկվեց: նա մոնղոլական արքունիքից ստացավ ռոչիկ:   Կարակորումից նա վերադարձավ հայրենիք որպես «էնցու», այսինքն ՝ անկախ իշխան, որի երկիրն այլեւս չէր լինի Zakաքարյանների կամ վրաց թագավորների իշխանության տակ, բայց կհամարվեր ազնվական տան անձնական տիրույթ 4:  Սա իր հերթին հանգեցրեց ուժերի վերաբաշխմանը Հայաստանի ավագանու Zakաքարյանների շարքերում և հօգուտ Օրբելյանների ՝ ի դեմս Սմբատ Օրբելյանի:  Zakաքարյան Հայաստանի պատմության մեջ XIII դարի 50-60-ական թվականներին: Դա նշանավորվեց Zakաքարյան-Օրբելյան իշխանության տների բախմամբ:   Orbelianshankhan- ի վերելքը մոտ էր պաշտոնում խաչ ինքն իրեն և մոտակայքում `մոտ բարձր պաշտոնում բարձր մակարդակի բարձրացման և թշնամանքի բարձր մակարդակի վրա: Այս պայքարը հատկապես սրվեց 1250-ականներին, երբ մահացավ Իվանի որդին ՝ Ավագը: Կառավարման Zakաքարյանի կառավարությունը ստանձնեց Ավագի կինը ՝ Գոնցան: Իր հերթին, Վրաստանի թագավոր Ուլու Դավիթը 1257 թ., Որպեսզի «Ավագյան տան» տիրույթները ներառի վրացական թագավորական կալվածքի մեջ: Նա ամուսնացավ ավագ այրի Գոնցայի հետ:  Գոնզան միայն միակ միակ միակ միակ է .։
 – –ը.ը.ը.թ.  Ուլու Դավիթը Խոշակի խնամակալության իրավունքը հռետորաբանությամբ և լեզուների իմացությամբ հայտնի Սադուն Մահկանաբերդին հանձնեց Մահկանաբերդի այն ժամանակվա համեստ տիրոջը 5:   Բնականաբար, Խոշակի ամուսնությունը հանգեցրեց Zakաքարյան իշխող տան դիրքերի թուլացմանը: Իր հերթին դիրքերն ամրապնդեց Սմբատ Օրբելյանը, որին գերադասում էին իշխանները:  Zakաքարյան-Օրբելյան հակամարտության ավարտը եղավ այն, որ Սմբատը, Հուլավու խանի հրամանով, խեղդեց վրաց թագուհի Գոնցային Սանա լճում 6:   Սմբատի երկարաժամկետ նպատակը Գոնզային իշխանությունից հեռացնելն ու իշխանությունը զավթել նրա նախկին Սյուզերների վրա:  Այս մասին ակամայից վկայում է Ստեփանոս Օրբելյանը, ով ցանկալին ներկայացնելով որպես իրողություն, պնդում է, որ «Սմբատը դարձավ ավագ կառավարության հայր» 7: Բանն այն է, որ, ինչպես տեսանք, «Ավագյան տան» հայրը, այսինքն ՝ խնամակալը, Սադուն Մահկանաբերդն էր:  Բացի այդ, մոնղոլները չէին հանդուրժի Սմբատ Օրբելյանի նպատակի իրագործումը, քանի որ Վրաստանի վիլայեթում կհայտնվեր հզոր կառավարություն, որը կխախտեր իրենց հաստատած ուժերի հավասարակշռությունը:  Նա չէր հանդուրժի դա և Սադունի մահը 1 Նույն տեղում, էջ 83: 2 Ապստամբության մասին մանրամասների համար տե՛ս 80-93 էջերը: 3 Մանանդյան Հ., Երկեր, հ. Գ., Երեւան, 1977, էջ 295: 4 Օրբելյան Ս., Սյունիքի պատմություն, Երեւան, 1986, էջ: 324: 5 Շահնազարյան Ա., Zakաքարյան Հայաստանը իշխանության առաջին շրջանում, էջ. 133: 6 Օրբելյան Ս., Էջ 334: 7 Նույն տեղում, էջ 334: Կանաբերդից:  Հետեւաբար, նա ստիպված էր հաղթել, քանի որ այս հարցում նրա մոնղոլների շահերը համընկնում էին: Սադուն Մահկանաբերդի ջանքերով էր, որ Խոշակն ամուսնացավ քաղաքական հզոր ծանրորդ Սահիբ Դիվանի հետ 1:  Այս ամուսնությունը երկու կողմերի ՝ Սահիբ Դվանի և Խոշակ Ս-ի, Սադուն Մահկանաբերդցիի մանրամասն միջհաշվարկների արդյունք էր:   Դա Խոշակին հնարավորություն տվեց զրոյացնել իր հայրական տիրույթների ՝ Ուլու Դավթի և Սմբատ Օրբելյանի, ինչու ոչ ՝ նրա սեփականությունը, Շահնշահյան տան հավակնությունները, ունենալով ամենակարող Սահիբ Դիվանի պես պաշտպան, վերականգնել Ավագյան տան 2 գերիշխող դիրքերը:   Դա է վկայում այն ​​փաստը, որ Խոշակը առաջին հայկական խորհուրդներից մեկն է, որը նախաձեռնել է Ձագավանի ժողովի գումարումը, նրա ամուսնությունից մեկ տարի անց, 1270 թ., Որը նախորդում էր Պռոշ Խաղբակյանին, Սադուն Մահկանաբերդցին և Սմբատ Օրբելյանին 3:  Այս անուններից բացի, Zakաքարյանի իշխող տան մյուս ճյուղերի ներկայացուցիչների ՝ «Շահնշահյան տան», Վահրամյանների և Թմոգվելյանի անունների բացակայությունը վկայում է, որ դրանք այնքան թուլացած էին, որ լուրջ դեր չէին խաղում քաղաքական կյանքում: երկիր Այսպիսով, Խոշակի խոհեմ ամուսնության շնորհիվ ամրապնդվեցին «Ավագյան տան» դիրքերը: Սակայն, ինչպես ցույց տվեցին իրադարձությունները, դա ժամանակավոր էր, քանի որ վերոնշյալ պատճառներով Zakաքարյան իշխող տան դիրքերը անդառնալիորեն ցնցվեցին: Նարինե ohոհրաբյան ՔԱITԱՔԱԿԱՆ DEԱՐԳԱՈՒՄՆԵՐԸ AKԱՔԱՐՅԱՆՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 1250-1260թթ. Հիմնաբառեր. Սմբատ Օրբելյան, Սադուն Մահկանաբերդցի, Հուլավու, Zakաքարյան Հայաստան, ներքաղաքական իրադարձություններ, ուժերի վերադասավորում: ։

Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  լուսաբանել  ներքաղաքական  իրադարձությունների  զարգացումը  Զաքարյան  Հայաստանում 1250-1260-ական թթ.։
  Այդ զարգացումների արդյունքում Զաքարյան Հայաստանում տեղի ունեցավ  ուժերի  վերադասավորում,  քանի  որ  իրենց  նախկին  դիրքերը  կորցրին  Զաքարյանները,  և  ավելի  բարձր  դիրքի  հասան Օրբելյաններն ու Մահկանաբերդցիները։
