ՄԵՂՔԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԱՅԻՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՔաղաքացիաիրավական պատասխանատվության առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ իտարբերություն  վարչաիրավական  և  քրեաիրավական  պատասխանատվությունների՝  այն  կարող  էվրա հասնել, երբ բացակայում է իրավախախտի մեղքը։
  Ընդ որում, սա վերաբերում է ինչպես պայմանագրային, այնպես էլ արտապայմանագրային (դելիկտային) պատասխանատվությանը։
 Պայմանագրային  պարտավորությունները  խախտելու  համար  պատասխանատվության  ընդհանուր  դրույթները  նախատեսված  են  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի1  (այսուհետ`  ՔՕ)  26-րդ  գլխում,որի 417 հոդվածը վերաբերում է հենց մեղքին։
  Հիշատակված հոդվածի 1 կետը սահմանում է ըստ մեղքի պատասխանատվություն, իսկ 3 կետը պատասխանատվություն առանց մեղքի2։
 Այսպիսով,  417  հոդվածի  1  կետի  համաձայն`  պարտապանը  պարտավորությունը  չկատարելուև/կամ  անպատշաճ  կերպով  կատարելու  համար  պատասխանատու  է  մեղքի  առկայության  դեպքում,եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով կամ պայմանագրով3։
  Այս նորմի տառացի մեկնաբանությունիցպարզ է, որ ընդհանուր կանոնի համաձայն մեղքը հանդիսանում է պայմանագրային պատասխանատվության  անհրաժեշտ  պայման։
   Տվյալ  նորմում  բացակայում  է  մեղքի  սահմանումը,  բայց  2-րդ  պարբերությունը  պարունակում  է  սահմանում  առանց  մեղքի  վարքագծի  մասին.  պարտապանը  ճանաչվում  էանմեղ,  եթե  ապացուցում  է,  որ  ինքը  պարտավորությունը  պատշաճ  կատարելու  համար  ձեռնարկել  էիրենից կախված բոլոր միջոցները։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  այս  նորմը  նախատեսում  է  մեղավորության  կանխավարկած,  և  պարտապանը  պարտավոր  է  ապացուցել,  որ  պարտավորությունը  պատշաճ  կատարելու  համար  ձեռնարկել  էիրենից  կախված  բոլոր  միջոցները։
   Այս  դեպքում  քաղաքացիական  օրենսդրությունը  հետևում  է  մասնավոր  իրավունքի  ունիֆիկացիայի  գլոբալ  զարգացման  միտումներին,  քանի  որ  քննարկում  է  մեղքըօբյեկտիվ, վարքագծային մոտեցմամբ։
  Ինչպես նշվում է գրականության մեջ, մեղքի քննարկումը որպեսիրավախախտի հոգեբանական վերաբերմունք իր վարքագծի և նրա հետևանքների նկատմամբ պրակտիկորեն անիմաստ է։
  Վիտյանսկին նշում է, որ նման փոփոխությունը մեղք հասկացության վերաբերյալ վկայում է նախկինում քաղաքացիական իրավունքի գիտության մեջ ամրագրված մեղքի վերաբերյալ քրեաիրավական գաղափարից հրաժարվելու մասին4։
 Պարզապես ժամանակակից քաղաքացիական իրավունքի գիտության մեջ ևս շարունակում է մեղքի  վերաբերյալ  հոգեբանական  տեսության  գոյությունը,  որը  խորհրդային  ցիվիլիստների  կողմից  փոխառություն  է  քրեական  իրավունքի  գիտությունից։
   Այսպես,  վերջին  մասնագիտական  մենագրականուսումնասիրություններից մեկում կապված քաղաքացիական իրավունքում մեղքի խնդիրների հետ հեղինակներ Պաշենցևը և Գարամիտան կատարել էին հետևություններ, որոնք մեղքը ներկայացնում ենորպես  իրավախախտի  գիտակցական  հոգեբանական  վերաբերմունք  իր  հակաիրավական  վարքագծիև  նրա  արդյունքների  նկատմամբ,  որը  դրսևորվում  է  հասարակության  և  պետության  նկատմամբ  արհամարհական և անտարբեր վերաբերմունքով, հակաիրավական, հակասոցիալական վարքագծի ընտրությամբ։
  Վերոնշյալ հեղինակները մեղքը քննարկում էին սուբյեկտիվորեն և դրա արդյունքում նշում,որ յուրաքանչյուր կոնկրետ անձի համար անհրաժեշտ է սահմանել տվյալ իրադրությունում իրավաչափ1 Տե՛ս ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, թիվ ՀՕ -239, ընդունված 05.05.1998 թ., ՀՀՊՏ 1998.08.10/17(50)։
 2 Պետք է նշել, որ այս հոդվածում օրենսդիրը թույլ է տվել սխալ։
  Ի տարբերություն նախկին օրենսդրության, որը մեղքը համարում  է  պատասխանատվության պայման,  նոր  օրենսգիրքը  այն  համարում  է  պատասխանատվության  հիմք  (417  հոդվածը  վերնագրված է հետևյալ կերպ՝ «Պարտավորությունը խախտելու համար պատասխանատվության հիմքերը»)։
  Պետք է նշել, որ նմանմոտեցումը հիմնավոր համարել չի կարելի, քանի որ հիմքի բացակայությունը բացառում է պատասխանատվությունը, իսկ նույնհոդվածի 3-րդ կետը նախատեսում է նաև առանց մեղքի պատասխանատվություն։
  Մեղքը պատասխանատվության պայման է,բայց ոչ միակը։
 3 Նշենք, որ 417 հոդվածի 1-ին կետում ևս օրենսդիրը թույլ է տվել սխալ. մասնավորապես՝ առաջին պարբերությունում խոսվումէ  պարտավորությունը  չկատարելու  և  (կամ)  ոչ  պատշաճ  կատարելու  մասին,  այսինքն՝  «կամ»  շաղկապի  հետ  օգտագործվում  է«և»  շաղկապը,  մինչդեռ  անհեթեթ  է  պատկերացնել,  որ  պարտավորությունը  չկատարած  պարտապանը  կարող  է  այն  միևնույնժամանակ ոչ պատշաճ կատարել։
 4 Տե՛ս Брагинский М., Витянский В., Договорное право։
  общее положение. Москва, 1997, էջ 582։
 վարքագծի դրսևորման հնարավորության իր սեփական սահմանները, սահմաններ, որոնց շրջանակներում  նրա  ազատ  կամահայտնությունը  հնարավորություն  կտա  խուսափել  անբարենպաստ  գույքայինհետևանքներից1։
 Մեղքը, որպես իրավախախտի հոգեբանական վերաբերմունք իր վարքագծի նկատմամբ, քննարկել են մեծ թվով հայտնի խորհրդային ցիվիլիստներ։
 Մեղքի  վերաբերյալ  նման  մոտեցումը,  սակայն,  ընդունելի  չէ։
   Մեղավորության  և  անմեղությանհարցի լուծումն անհրաժեշտ է որոշել անձի` իր գործողությունների և պարտականությունների նկատմամբ վերաբերմունքի վերլուծության ճանապարհով։
  Եթե նա դրսևորում է անհրաժեշտ շրջահայացություն և հոգածություն, որը նրանից կարելի էր պահանջել՝ հաշվի առնելով իրադրության բնույթը, որումնա գտնվում էր և գործում էր, ապա այդպիսի անձին պիտի ճանաչել անմեղ պարտավորությունը խախտելու դեպքում։
  Պարզապես սա վերաբերում է միայն այն դեպքին, երբ խոսքն անզգուշության մասին է։
 Եթե անզգուշության դեպքում անձը պարտականությունները կատարման նկատմամբ չի ցուցաբերումանհրաժեշտ  շրջահայացություն  և  հոգածություն,  որը  պահանջում  էր  տվյալ  իրադրությունում,  ապադիտավորյալ մեղքի ձևը դրսևորվում է գիտակցված գործողությամբ կամ անգործությամբ, որը գույքային վնաս է պատճառում այլ անձի2։
  Մեղքի բնորոշումը վարքագծային մոտեցմամբ իր արտացոլումն էգտել նաև արտասահմանյան երկրների քաղաքացիական օրենսգրքերում։
 Այսպես,  Ավստրիայի  ՔՕ3  1297  հոդվածի  համաձայն`  յուրաքանչյուր  ողջամիտ  անձ  պետք  է  դըրսևորի  ջանասիրության  և  ուշադրության  այնպիսի  միջոցներ,  որոնք  հնարավոր  են  սովորական  պայմաններում։
  Գերմանիայի  ՔՕ4 276 հոդվածի համաձայն` անձը ով չի դրսևորում անհրաժեշտ շրջահայացություն, գործում է անզգուշորեն։
  Իտալիայի ՔՕ5 1176 հոդված համաձայն՝ պարտապանն իր պարտավորությունը  կատարելիս  պետք  է  գործի  խելամիտ  սուբյեկտի  բավարար  շրջահայացությամբ։
 Այսինքն`  այս  երկրների  քաղաքացիական  օրենսգրքերում  ևս  արտացոլված  է  այն  մոտեցումը,  որ  հասարակությունը  քաղաքացիական  իրավահարաբերությունների  բոլոր  մասնակիցներին  թելադրում  էշրջահայաց վարքագծի չափանիշների և որ շուկայական հարաբերությունների մասնակիցները պետք էվստահ լինեն, որ իրենց կոնտրագենտները պարտավորությունները կատարելիս պետք է գործեն շրջահայաց և ուշադիր վարքագծի ընդհանուր պահանջներին համապատասխան։
 Այս մոտեցումն իր արտացոլումն է գտել նաև ՀՀ ՔՕ-ում, որում մասնավորապես նշվում է, որ պատասխանատվությունից ազատելու համար իրավախախտը ոչ թե պետք է բացատրի իր հոգեբանականվերաբերմունքը  պարտավորության  կատարման  նկատմամբ,  այլ  հիմնավորի  պարտավորությունըպատշաճ կատարելու համար իրենից կախված բոլոր միջոցները ձեռնարկելու փաստը։
  Այսինքն` խոսքըոչ թե իրավախախտման նկատմամբ հոգեբանական վերաբերմունքի, այլ պարտավորությունների չկատարման կամ ոչ պատշաճ կատարման խոչընդոտները գիտակցելու և դրանք հաղթահարելու հնարավորություններ փնտրելու մասին է։
 Մյուս կողմից, պետք է նշել, որ անարդար է պայմանագրային պարտավորությունների խախտմանարդյունքում  արդարացի  փոխհատուցում  ստանալու  պարտատիրոջ  իրավունքը  կախվածության  մեջդնել կոնկրետ պարտապանի յուրահատուկ և անկանխատեսելի «կամահայտնությունից», «նրա՝ տվյալիրադրությունում իրավաչափ վարքագծի դրսևորման սեփական սահմաններից»։
  Պատասխանատվության  նման  անհատականացումն  անհրաժեշտ  է  քրեական  իրավունքում,  բայց  քաղաքացիական  իրավունքում այն կարող է հանգեցնել քաղաքացիական շրջանառությունում անորոշության։
  Միևնույն ժամանակ պետք է ընդգծել, որ ընդունելի չէ նաև ՔՕ-ի մոտեցումը, որը պատասխանատվությունից ազատելու հիմք համարում է ցանկացած շրջահայացություն և հոգածություն, իրենից կախված բոլոր միջոցների ցանկացած կիրառություն։
  Կոնկրետ պարտատերը և ամբողջ հասարակությունն իրավունք ունենյուրաքանչյուր  պարտապանից  ակնկալել  պատշաճ  վարքագիծ,  որը  կհամապատասխանի  բոլորի  կողմից  ընդունված  սոցիալական  պահանջներին,  պարտավորության  բնույթին,  շրջանառության  պայմաններին,  այսինքն՝  պարտավորությունների  կատարման  ընթացքում  շրջահայացության  և  հոգածությանպատշաճ մակարդակ։
  Հենց այս տեսանկյունից պետք է քննարկել կոնկրետ պարտապանի վարքագիծըկոնկրետ իրադրությունում։
 ՀՀ ՔՕ 417 հոդվածի 3 կետի համաձայն՝ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելիսպարտավորությունը չկատարած կամ անպատշաճ կատարած անձը պատասխանատվություն է կրում,եթե  չապացուցի,  որ  պատշաճ  կատարումն  անհնար  է  եղել  անհաղթահարելի  ուժի,  այսինքն՝  տվյալպայմաններում արտակարգ և անկանխելի հանգամանքների հետևանքով, եթե այլ բան նախատեսված1 Տե՛ս Пашенцев Д., Гарамита В., Вина в гражданском праве. Москва, 2010, էջ 67, 117։
 2 Տե՛ս Гражданское право, в 4 т. /под ред. Е.А. Суханова/, Москва, 2006, т. 4, Обязательственное право, էջ 634, 635։
 3 Ավստրիայի քաղաքացիական օրենսգիրք, հասանելի է՝ http։
 //landwise.landesa.org/record/1084։
 4 Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգիրք, հասանելի է՝ http։
 //www.gesetze-im-internet.de/englisch_bgb/։
 5 Իտալիայի քաղաքացիական օրենսգիրք, հասանելի է՝ http։
 //www.altalex.eu/content/italian-civil-code-translated-english։
 չէ օրենքով կամ պայմանագրով։
  Օրենսդիրը նաև սահմանում է, որ նման հանգամանքներ չեն, մասնավորապես,  պարտականությունների  խախտումը  պարտապանի  կոնտրագենտների  կողմից,  շուկայումանհրաժեշտ  ապրանքների  կամ  պարտապանի  մոտ  անհրաժեշտ  դրամական  միջոցների  բացակայությունը։
   Այս  դեպքում  փաստորեն,  օրենսդիրը  սահմանել  է  պատասխանատվություն  առանց  մեղքի։
 Պրոֆեսոր Բարսեղյանը գտնում է, որ այս հոդվածը նախատեսում է ոչ թե առանց մեղքի պատասխանատվություն, այլ պատասխանատվություն՝ անկախ մեղքից, որի պարագայում առաջնությունը վերապահվում է ոչ թե մեղավորության բացահայտմանը, այլ պատճառված վնասի պարտադիր հատուցմանսկզբունքի կիրառմանը1։
 Սակայն  ՔՕ  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  այս  ընդհանուր  դրույթից  կան  բազմաթիվբացառություններ (հոդվ. 547,691, 775, 866 և այլն)։
 Առկա իրավիճակից լուծում գտնելու համար անհրաժեշտ է արտասահմանյան երկրների ՔՕ-ներիև միջազգային ունիֆիկացման ակտերի՝ պարտավորությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու  համար  պատասխանատվությունը  կարգավորող  նորմերի  ուսումնասիրություն՝  համեմատականիրավագիտության մեթոդը զուգակցելով քանակական վերլուծության մեթոդի հետ։
 Ֆրանսիայի  քաղաքացիական  իրավունքում  ավանդաբար  մեղքին  տրվում  է  կարևոր  դեր՝  որպեսպայմանագրային  պատասխանաատվության  հիմք։
   Մեղքի  նշանակությունը  որպես  պայմանագայինպատասխանատվության  հիմնական  պայման  գալիս  է  հայտնի  ֆրանսիացի  ցիվիլիստներ  Պոտյեից  ևԴոմատայից,  որոնց  գաղափարներից  շատերը  դրված  են  եղել  Ֆրանսիայի  ՔՕ-ի  հիմքում։
   Չնայածդրան՝  նրանում  «մեղք»  հասկացության  լեգալ  բնորոշումը  տրված  չէ։
   Ֆրանսիայի  ՔՕ  1147  հոդվածիհամաձայն՝ հիմքերի առկայության դեպքում պարտապանը պարտավոր է հատուցել վնասները, որոնքառաջացել  են  ինչպես  պարտականությունները  չկատարելու,  այնպես  էլ՝  ժամանակին  չկատարելուարդյունքում, եթե չի ապացուցում, որ չկատարելը պայմանավորված է եղել կողմնակի պատճառներով։
 Այս նորմի տառացի մեկնաբանությունից  նկատելի է, որ վնասի հատուցման հիմքը ոչ թե մեղքն է, այլպայմանագիրը  չկատարելը  (inexecution)։
   Այս  առումով  հետաքրքիր  է  Ֆրանսիայի  ՔՕ  1137  հոդվածը,որի  համաձայն՝  իրի  պահպանվածության  համար  հոգ  տանելու  պարտականություն  ունեցող  անձըպարտավոր է այն կատարել անհրաժեշտ շրջահայացությամբ և հոգածությամբ։
  Ինչպես նշում է Ռովանը,  1137  հոդվ.  նախատեսված  խելամիտ  և  շրջահայաց  սուբյեկտի  վարքագծից  ենթադրվում  է,  որնման վարքագիծը գնահատելիս հաշիվ է առնվում մեղքը2։
 Առաջին  հայացքից  թվում  է,  հակասություն  կա  1147  և  1137  հոդվ.  միջև,  քանի  որ  մի  դեպքումպատասխանատվության հիմք համարվում է պարտավորությունները չկատարելը, մյուս դեպքում՝ մեղքը։
   Ինչպես  նշում  է  Ռովանը,  Ֆրանսիայի  ՔՕ-ի  վերոհիշյալ  նորմերի  միջև  կոնֆլիկտը  հաղթահարելուհամար  անհրաժեշտ  է  պայմանագրային  պարտավորությունների  դասակարգում։
   Պայմանագրայինպարտավորությունների  դասակարգումը  դարձավ  կոնցեպցիա,  որը  1920-ական  թթ.  առաջարկել  էրԴեմոգը՝  հաշվի  առնելով,  որ  պատասխանատվության  չափանիշը  կախված  է  պայմանագրային  պարտավորությունների  տեսակից։
   Հեղինակը  պարտավորությունները  բաժանեց  2  խմբի՝  պարտավորություններ,  որոնք  ուղղված  են  կոնկրետ  նպատակի  հասնելու  (obligations  de  resultat)  և  պարտավորություններ, որոնց կատարման համար պետք է գործադրվեն անհրաժեշտ ջանքեր (obligation de moyens)3։
 Առաջին  տեսակի  պարտավորությորնների  համար  պատասխանատվությունը  նախատեսված  է1147, իսկ երկրորդ տեսակի պարտավորությունների համար՝ 1137 հոդվածով։
  Պարտավորություններիհիշատակված տեսակների համար պատասխանատվության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ obligation de moyens-ի համար առկա է ըստ մեղքի, իսկ obligations de resultat-ի համար՝ առանց մեղքի պատասխանատվության մոդել։
 Հետաքրքրական  է,  որ  պարտավորությունների  վերոնշյալ  դասակարգումը  Ֆրանսիայում  օրենսդրությունում զարգացման միտում ունի։
  Այն իր ամրագրումն է ստացել «Պարտավորական իրավունքիբարելավման նախագծում»4։
 Այսպես,  նախագծի  համաձայն՝  պայմանագրային  պատասխանատվության  համար,  եթե  անձըպարտավորվել  է  հասնել  կոնկրետ  նպատակի,  պատասխանատվության  հիմք  է  պարտավորությունըչկատարելը և միայն անհաղթահարելի ուժն է համարվում պատասխանատվությունից ազատելու հիմք(հոդվ. 1349)։
   Մյուս դեպքում նախագիծը նախատեսում է ըստ մեղքի պատասխանատվություն, քանիոր այն դեպքում, երբ կողմը պարտավորվում է գործադրել մաքսիմալ ջանքեր պարտավորությունը կա1  Այս  մասին  առավել  մանրամասն  տե՛ս  Բարսեղյան  Տ.,  Գույքային  պատասխանատվության  էվոլուցիան  և  արդիականհիմնահարցերը, Երևան, 2006, էջ 278-302։
 2 Տե՛ս Rowan S., Fault and breach of contract in France and England։
  some comparisons, European Business Law Review, 2011, No.22 (4), pp. 467-485։
 3 Տե՛ս նույն տեղում։
 4 Տե՛ս Proposals for Reform of the Law of Obligation and the Law of Prescription (Pierre Catala) / English translation by  J. Cartwightand S. Whittaker, Oxford, 2007։
 տարելու համար, ապա կարող է ենթարկվել պատասխանատվության, եթե միայն չի ցուցաբերել պատշաճ  շրջահայացություն  և  հոգածություն,  որը  նրանից  պահանջվում  էր  տվյալ  հանգամանքներում(հոդվ. 1149, 1364)։
 Հետաքրքիր  է,  որ  Միջազգային  առևտրային  պայմանագրի  սկզբունքների  (PICC)  հոդվ.  5.4-ը  ևստարանջատում  է  պարտավորությունները՝  obligation  de  resultat  և  obligation  de  moyens։
   Այսպես,  այսհոդվածի  1-ին  կետի  համաձայն՝  այն  դեպքում,  երբ  պարտավոր  կողմն  իր  վրա  պարտականություն  էվերցնում հասնել որոշակի նպատակի նա պարտավոր է հասնել այդ նպատակին։
  2-րդ կետի ուժով այնդեպքում, երբ պարտավոր կողմն իր վրա պարտավորություն է վերցնում գործադրել մաքսիմալ ջանքերպարտավորությունը կատարելու համար, այդ կողմը պարտավոր է դրսևորել այնպիսիք, որոնց նա կարող  էր  դրսևորել  նման  հանգմանքներում։
   Կոմարովն  այս  կապակցությամբ  գրում  է.  «այս  հոդվածիերկու կետերը միասին վերցրած դատարանների և արբիտրների համար տալիս են չափանիշ, որի միջոցով  կարելի  է  գնահատել  պարտավորության  պատշաճ  կատարումը։
   Այն  դեպքում,  երբ  անհրաժեշտ  էհասնել  կոնկրետ  արդյունքի,  կողմը  պարտավոր  է  հասնել  խոստացված  արդյունքի  և  չհասնելը,  որնիրենից ներկայացնում է պայմանագրի չկատարում, պետք է դիտարկել՝ հաշվի առնելով անհաղթահարելի  ուժի  առկայությունը։
   Մյուս  կողմից  այն  պարտավորությունը  չկատարելը,  որը  պահանջում  է  ցուցաբերել մաքսիմալ ջանքեր, նախատեսում է ավելի մեղմ պատասխանտվություն՝ հիմնելով համանմանհանգամանքներում ջանքերի գործադրման խելամտության վրա։
  Այս տարբերությունը նշանակում է, որբարձր  մասնագիտացված  անձից,  հաշվի  առնելով  նրա  փորձառությունը,  կարելի  է  սպասել  ավելին,քան քաղաքացիական իրավահարաբերությունների սովորական մասնակցից»1։
 Ցանկալի կլիներ պայմանագրային պատասխանատվության նման տարբերակում մտցնել նաև ՀՀՔՕ-ում՝ կապված ձեռնարկատիրական գործունեության ոլորտում կիրառվող պայմանագրերի հետ։
 Պարտավորությունների  նման  դասակարգման  միտում  առկա  է  նաև  Ռուսաստանի  Դաշնությանդատական պրակտիկայում2։
 Ըստ այդմ` առաջարկում ենք ՀՀ ՔՕ 417 հոդվածի հետևյալ ձևակերպումը. «Անձը պարտավորությունը չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար պատասխանատվություն է կրում մեղքի առկայության դեպքում, եթե  այլ բան նախատեսված չէ  օրենքով կամ պայմանագրով։
  Անձը ճանաչվում էանմեղ, եթե պարտավորության կատարման ընթացքում դրսևորել է պատշաճ շրջահայացություն և հոգածություն, այսինքն՝ ձեռնարկել է պարտավորության պատշաճ կատարման համար անհրաժեշտ  բոլոր միջոցները։
 Մեղքի բացակայութունը ապացուցում է պարտավորությունը խախտած անձը։
 Ձեռնարկատիրական  գործունեություն  իրականացնելիս,  եթե  անձը  պարտավոր  է  հասնել  կոնկրետ  արդյունքի,  ապա  պարտավորությունը  չկատարելու  կամ  ոչ  պատշաճ  կատարելու  դեպքում  պատասխանատվություն է կրում, եթե չապացուցի, որ կատարումը կամ պատշաճ կատարումը անհնար էեղել անհաղթահարելի ուժի, այսինքն՝ տվյալ պայմաններում արտակարգ և անկանխելի հանգամանքների հետևանքով, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով կամ պայմանագրով։
 Պարտավորությունը դիտավորյալ խախտելու համար պատասխանատվությունը վերացնելու կամսահմանափակելու մասին նախապես կնքված համաձայնությունն առոչինչ է»։
 Ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվող անձին առանց  մեղքի պատասխանատվությանենթարկելու պատճառը համարվում է այդ գործունեության այնպիսի հատկանիշը, ինչպիսին ռիսկն է ևտնտեսական հարաբերությունների ոլորտում նրա կարևորությունը։
  Ձեռնարկատերը, որպես տնտեսական  հարաբերությունների  փորձառու  մասնակից,  պարտավոր  է  մշտապես  դրսևորել  շրջահայացության և ուշադրության բարձրագույն աստիճան՝ իր պարտավորությունների պատշաճ կատարման համար։
   Չսահմանափակված  պատասխանատվության  գաղափարը  պահանջում  է  յուրաքանչյուրին  իրվրա վերցրած պարտականությունը կատարել մինչև վերջ, որը չի թույլատրում պարտավորություններըչկատարելով ապակայունացնել տնտեսական շրջանառության շղթան։
  Այն արտացոլում է նաև պայմանագրի անխախտելիության դրա պարտադիր կատարման սկզբունքը։
 Սակայն, ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելիս պարտավորությունները չկատարելու  կամ  ոչ  պատշաճ  կատարելու  համար  առանց  մեղքի  պատասխանատվություն  սահմանելը,  ինչպես երևում է հոդվածի վերևում առաջարկված տեքստում, կապված է ոչ միայն այս գործունեության,այլև պայմանագրի առարկայի հետ՝ հասնել կոնկրետ արդյունքի։
  Այս մոտեցումը հիմնավորելու համարդիտարկենք  ծառայությունների  վճարովի  մատուցման  պայմանագրի  իրավական  կարգավորմանառանձնահատկությունները։
   Այսպես,  777  հոդվ.  1-ին  կետի  համաձայն՝  ծառայությունների  վճարովի1 Տե՛ս Принципы междынородных комерческих договоров УНИДРУА 2010 / Пер. с апгл. А.С. Комарова, Москва, 2013, էջ 154155։
 2  Տե՛ս  Постановления  Конституционного  суда  РФ,  от  23.01.2007  N1-П,  Постановления  Президиума  ВАС  РФ  от  24.01.2012.N11563/11 по делу N А41-27081/10։
 մատուցման պայմանագրով՝ կատարողը պարտավորվում է պատվիրատուի առաջադրանքով ծառայություններ  մատուցել  (կատարել  որոշակի  գործողություններ  կամ  իրականացնել  որոշակի  գործունեություն),  իսկ  պատվիրատուն  պարտավորվում  է  վճարել  այդ  ծառայությունների  համար։
   Հոդվածը  նախատեսում  է  մասնագիտական  ծառայությունների  հետևյալ  տեսակները՝  կապի,  բժշկական,  անասնաբուժական, աուդիտորական, խորհրդատվական, տեղեկատվական, ուսուցման, զբոսաշրջության և այլծառայություններ։
   Այսպես,  և՛  մայրցամաքային  (օրինակ՝  ֆրանսիական),  և՛  ընդհանուր  իրավունքում(common law) մասնագիտական ծառայութունների հետ կապված պարտավորությունները դասակարգվում են՝ obligation de moyens,  ըստ որոնց՝ կատարողը պարտավոր չէ հասնել որոշակի արդյունքի, այլպարտավոր  է  մատուցել  ծառայությունը  ողջամիտ  խնամքով  և  հմտությամբ  (with  reasonable  care  andskill)։
  Այս ճանապարհով է զարգանում նաև հայրենական օրենսդրությունը (թեև ծառայություն մատուցողը, որպես կանոն, ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող անձ է), քանի որ 779 հոդվ.3 կետի համաձայն՝ այն դեպքում, երբ կատարման անհնարինությունը ծագել է այնպիսի հանգամանքներից, որոնց համար կողմերից որևէ մեկը պատասխանատվություն չի կրում, պատվիրատուն կատարողին հատուցում է նրա կատարած փաստացի ծախսերը, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով կամծառայությունների  վճարովի  մատուցման  պայմանագրով։
   Փաստորեն,  այս  նորմը  տարածում  է  մեղքիչափանիշը  կատարողի  վարքածի  նկատմամբ,  քանի  որ  այնպիսի  պատահական  հանգամանքների  իհայտ գալու դեպքում, որոնք խոչընդոտում են պարտավորությունները կատարմանը և որոնք չէին կարող  կանխատեսվել  և  կանխվել  շրջահայաց  և  ուշադիր  վարքագծի  դրսևորման  դեպքում,  կատարողըպահպանում է կատարած ծախսերի փոխհատուցում ստանալու իրավունքը։
 Շատ  ռուս  հեղինակներ  համաձայն  չեն  նման  հատուկ  կանոնին։
   Այսպես,  Կաբարովը  նշում  է.«…քանի  որ  կատարողի  դերում  հանդես  է  գալիս  անձ,  որը  զբաղվում  է  գործարարական  գործունեությամբ, ապա կարելի է ենթադրել, որ այնպիսի պայմաններում, երբ նա կատարման անհնարինությանհամար  չի  ենթարկվում  պատասխանատվության,  ապա  խախտումները  կարող  են  ավելի  հաճախլինել»։
   Առանձնակի  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում  ՌԴ  սահմանադրական  դատարանի  մոտեցումը, որում մասնավորապես նշվում է. «…վերջին հաշվով՝ պայմանագրի այնպիսի էական տարրում, ինչպիսին նրա առարկան է, օրենսդիրը ծառայությունների վճարովի մատուցման պայմանագրի համար չիմտցրել արդյունքին հասնելը, որի համար այն կնքվում է։
  Այս պայմանագրի առարկան որոշակի գործողությունների կատարում է կամ որոշակի գործունեության իրականացումը և նույնիսկ միևնույն ծառայության  արդյունքը,  որի  համար  կնքվել  է  պայմանագիրը,  յուրաքանչյուր  կոնկրետ  դեպքում  ոչ  միշտ  էհնարավոր, ընդ որում՝ օբյեկտիվ պատճառների ուժով»1։
  Գերագույն դատարանն ավելի է զարգացրելայս  մոտեցումը՝  նշելով,  որ  ծառայությունների  վճարովի  մատուցման  առարկան  որոշակի  գործողությունների կատարում է կամ որոշակի գործունեության իրականացում։
  Սակայն, քանի որ միևնույն ժամանակ ՔՕ-ն կողմերին հնարավորություն է տալիս փոխադարձ համաձայնությամբ սահմանել օրենքինչհակասող ցանկացած պայման, ապա կողմերը կարող են պայմանագիր կնքել ոչ միայն որոշակի գործողություններ  կատարելու  կամ  որոշակի  գործունեություն  իրականացնելու  կապակցությամբ  «այլևկատարողի կողմից կոնկրետ արդյունքի հասնելու (գրավոր խորհրդատվություն, պայմանագրի նախագիծ և այլն) կապակցությամբ։
  Այս պարտավորությունները ներկայացնում են պատասխանատվությանտարբեր աստիճաններ։
  Եթե առաջին դեպքում կատարողը երաշխավորում է մաքսիմալ ջանքերի գործադրում, ապա երկրորդ դեպքում կոնկրետ արդյունք։
  Վերջին դեպքում գործում են պատասխանատվության ավելի խիստ չափանիշներ2։
 Այս  առումով  առանձնանում  է  ԳՀԱ  և  ՓԿՏԱ  կատարման  պայմանագիրը,  որի  առարկան  թեևկոնկրետ արդյունքն է, բայց սահմանված է ըստ  մեղքի պատասխանատվության։
  Նման հանգամանքըպայմանավորված  է  այս  պայմանագրի  առարկայի  առանձնահատկությամբ,  որը  ոչ  միայն  ստացվողարդյունքների  ստեղծագործական  բնույթն  է,  այլ  նաև  նրանում,  որ  կողմերն  ի  վիճակի  չեն  պայմանագիրը  կնքելիս  վաղօրոք  ճշգրիտ  և  հստակ  որոշել  դրա  չափանիշները,  դրան  հասնելու  հավանականությունը։
 Փաստորեն հիմնավոր պետք է համարել այն մոտեցումը, որ քաղաքացիական իրավունքում պարտավորությունները  խախտելիս  մեղքը  պետք  է  ընկալվի  ոչ  թե  որպես  իրավախախտի  հոգեբանականվերաբերմունք իր վարքագծի և նրա հետևանքների նկատմամբ, այլ որպես անհրաժեշտ շրջահայացության  և  հոգածության  դրսևորում,  որը  կարելի  է  խելամտորեն  ակնկալել  անձից  համանման  հանգամանքներում։
 1 Տե՛ս Постановления Конституционного суда РФ, от 23.01.2007 N1-П։
 2 Տե՛ս Постановления Президиума ВАС РФ от 24.01.2012. N11563/11 по делу N А41-27081/10։
 Բացի  այդ,  ձեռնարկատիրական  գործունեություն  իրականացնելիս  պարտավորությունները  չկատարելու  կամ  ոչ  պատշաճ  կատարելու  համար  պատասխանատվությունը  պետք  է  պայմանավորել  ոչմիայն  այս  գործունեության  բնույթով,  այլ  նաև  պայմանագրի  առարկայով,  այն  է`  հասնել  կոնկրետարդյունքի։
 Քրիստինե ԱլեքսանյանՄԵՂՔԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԱՅԻՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ պայմանագրային պատասխանատվություն, մեղք, պատշաճ շրջահայացություն և հոգածություն, ձեռնարկատիրական գործունեություն, առանց մեղքի պատասխանատվություն ։

Հոդվածը  նվիրված  է  քաղաքացիական  իրավունքում,  մասնավորապես,  պայմանագրային  պատասխանատվությունում «մեղք» հասկացության բացահայտմանը, ինչպես նաև ըստ մեղքի, իսկ ձեռնարկատիրական գործունեության  ոլորտում  առանց  մեղքի  պատասխանատվության  առանձնահատկություններին։
   Նրանում  առաջարկվում է մեղքի նոր` ավելի հստակ ու լիարժեք սահմանում։
  Հոդվածում առաջարկվում է նաև ձեռնարկատիրական  գործունեության  ոլորտում  պարտավորությունների  դասակարգում  և  պարտավորության  տեսակի  վրա  հիմնված  պատասխանատվության նոր մոդել։
