Ընկերությունների վճարունակության և ֆինանսական կայունության ցուցանիշների վերլուծությունը տնտեսական գործունեության ամենակարևոր բնութագիրն է, որն անհրաժեշտ է ինչպես ինստիտուցիոնալ գնահատման, այնպես էլ իրատեսական ընկալման, ինչպես նաև արտաքին գործընկերների և ներդրողների տեսանկյունից կանխատեսելի արդյունքների համար:   Շուկայի մասնակիցները միշտ շահագրգռված են անաչառ տեղեկատվություն ստանալ իրենց գործընկերների մրցունակության և հուսալիության հարցերի վերաբերյալ:  Վճարունակությունը և իրացվելիությունը ֆինանսական կայունության փոխկապակցված բնութագիր են:   Վճարունակության հասկացությունն ավելի ընդգրկուն է, քանի որ դա կարճաժամկետ և երկարաժամկետ ֆինանսական պարտավորությունները ժամանակին և ամբողջությամբ բավարարելու ունակություն է, իսկ իրացվելիությունը `ընկերության կարճաժամկետ պարտավորությունները և չնախատեսված ծախսերը մարելու կարողությունը:  Ընթացիկ իրացվելիության և ինքնավարության գործակիցները իրացվելիության և վճարունակության գնահատման կարևոր հատկանիշներ են:   Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը ցույց է տալիս, թե որքանով են ընթացիկ ակտիվները ծածկում ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունները [2, p. 331]:  Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով [1, էջ 129-130]: որտեղ ՝ - ընթացիկ իրացվելիության գործակից, - ընթացիկ ակտիվներ, - ընթացիկ պարտավորություններ:  Այն նկարագրում է կազմակերպության վճարունակությունը, որը գնահատվում է պարտապաններին (պարտապաններին) ժամանակին վճարումների և պատրաստի ապրանքների վաճառքի (բարենպաստ), ինչպես նաև անհրաժեշտության դեպքում շրջանառու միջոցների այլ իրերի վաճառքի տեսանկյունից:  320 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը կախված է արդյունաբերությունից, արտադրության ցիկլի տևողությունից, ծախսերի և ռեսուրսների կառուցվածքից [2, էջ 330-331]:  Տվյալ գործակցի նորմատիվային արժեքը միջազգային պրակտիկայում ընդունված է 200% -ով:   Եթե ​​տոկոսադրույքը 100% -ից ցածր է, դա ընկերության անբավարար վճարունակության նշան է, իսկ եթե այն գերազանցում է 200% -ը, դա ընթացիկ ակտիվների անարդյունավետ օգտագործման ռեկորդ է:  ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի հրապարակած տվյալների համաձայն ՝ ոչ ֆինանսական հատվածում 2018-ին ընկերությունների ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը 149.2% էր:   Սա նշանակում է, որ ոչ ֆինանսական հատվածի ընկերությունները վճարունակ են, իսկ միջին ընկերությունները կարող են կարճաժամկետ պարտավորություններ բավարարել առկա իրացվելի ակտիվների հաշվին:  2018 Ըստ տվյալների ՝ «Գյուղատնտեսություն, անտառտնտեսություն և ձկնորսություն», «Տրանսպորտային և պահեստային տնտեսություն» և «Կրթություն» գործունեության տեսակները բավականին բարձր ցուցանիշ են ապահովել ըստ տնտեսության ոլորտների ՝ կազմելով համապատասխանաբար 208,5%, 239,2% և 207,2% , որը միջոցների, ապրանքների պաշարների չօգտագործումն է: Դա ավելցուկի և անարդյունավետ քաղաքականության ազդանշան է, որը փոխադարձաբար փոխհատուցում է ավելորդ վարկավորման և վատ պարտքերի ի հայտ գալը [1, p. 135]:  «Հանքարդյունաբերություն և բացահանքեր» (83,6%), «Էլեկտրաէներգիայի, գազի, գոլորշու և օդորակման մատակարարում» (91,9%), «"րամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում և վերամշակում» (76,5%), "Անշարժ գույքի գործունեություն" (93,8%) և «Առողջապահական և սոցիալական ծառայություններ» (97,8%) տնտեսության ոլորտները:   Սա նշանակում է, որ այս ոլորտում վճարունակության ցածր մակարդակ կա, և կարճաժամկետ պարտավորությունների մարման հետ կապված խնդիրներ կան (Աղյուսակ 1):  321 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 1. Հայաստանի Հանրապետության ոչ ֆինանսական հատվածի ընկերությունների ընթացիկ իրացվելիության գործակիցները ըստ տնտեսության ոլորտների [5, էջ. 43] Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը (%) 2018 թ.-ին խոշոր և ընդհանուր միջին կազմակերպությունների կողմից: Ընդհանուր ներառյալ `Ա. Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն, Բ. Հանքարդյունաբերություն և բաց հանքարդյունաբերություն Գ. Արտադրություն օդորակման մատակարարում Ե. Waterրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում և վերամշակում 91.9 89.1 11. Շ. 121.1 Գ. Մեծածախ և մանրածախ առևտուր: Շարժիչային տրանսպորտային միջոցների և մոտոցիկլետների վերանորոգում գործունեություն 123.7 156.8 Ն. Վարչական և օժանդակ գործունեություն 130.7 107.1 322 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ո. Պետական ​​կառավարում և պաշտպանություն: Պարտադիր սոցիալական ապահովություն Պ. Կրթություն Հարց. Առողջապահական և սոցիալական ծառայություններ 97.8 94.0 Ռ. Մշակույթ, ժամանց և հանգիստ 153.1 150.2 Ս. Այլ ծառայություններ 103.8 56.5 Իրացվելիության ցածր գործակիցը բնութագրում է ընկերության ֆինանսական անկայունությունը:  Ընթացիկ իրացվելիության գործակցի արժեքը պայմանավորված է հետևյալ հանգամանքներով. Գործունեության ոլորտներ, արտադրության ցիկլի տևողություն, դեբիտորական պարտքերի և կրեդիտորական պարտքերի որակական մակարդակ և այլն:   Այս գործակցի մեծությունը կարող է տարբեր լինել տարբեր կազմակերպություններում:   Ընթացիկ իրացվելիության գործակցի շեղումը պայմանավորված է ինչպես ընթացիկ ակտիվների, այնպես էլ ընթացիկ պարտավորությունների կազմի և կառուցվածքի փոփոխություններով [4, p. 351]:  Կազմակերպության անվճարունակության պատճառները կարող են լինել ապրանքների վաճառքի պայմանագրային պարտավորությունների խախտումը, ապրանքների ինքնարժեքի բարձրացումը, ֆինանսական արդյունքների անբավարար քանակը, ընթացիկ ակտիվների անբարենպաստ կառուցվածքի ձևավորումը և այլն:   Վճարունակության բավարար մակարդակի պահպանումը կախված է եկամտի և ծախսերի օպտիմալ հարաբերակցությունից [4, p. 354]:  Հաջորդ կարևոր գործոնը ֆինանսական ինքնավարության գործակիցն է:   Այն նկարագրում է ընկերության սեփական միջոցների (սեփական կապիտալի) մասնաբաժինը ընդհանուր ակտիվներում:   Այս հարաբերակցությունը նկարագրում է ընկերության ֆինանսական վիճակի փոփոխության հեռանկարները:  Այն հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևով [3, էջ 350]: որտեղ ՝ - ինքնավարության գործակից, - սեփական կապիտալ, - ընդհանուր ակտիվներ:  323 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Որքան բարձր է ինքնավարության գործակիցը, այնքան ավելի կայուն է ընկերությունը ֆինանսական առումով և անկախ արտաքին պարտատերերից:   Ընկերությունների ղեկավարներն իրենց կառավարման գործունեության մեջ առանձնացնում են այս փոխընդունելի շեմերը:   Այնուամենայնիվ, գործնականում ընդունված է, որ ընկերության ֆինանսավորման աղբյուրների առնվազն կեսը պետք է տրամադրվի իր հաշվին:   Ուստի ինքնավարության գործակիցը համարվում է «դրական», եթե այն ավելի մեծ է կամ հավասար է 50% -ի [1, էջ 425-426]:   Իսկ ծայրաստիճան ցածր ցուցանիշը սպառնալիք է ընկերության ֆինանսական կայունությանը:  Վերլուծելով ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի հրապարակած տվյալները, կարող ենք փաստել, որ ոչ ֆինանսական հատվածում կորպորատիվ ինքնավարության գործակիցը կազմել է 30.9%, որից 33.8% -ը `խոշոր և միջին կազմակերպությունների համար, ինչը վկայում է արտաքին վարկատուներից որոշակի կախվածության մասին: տնտեսության այս ոլորտում (աղյուսակ 2):  2018 թվական Ըստ տվյալների ՝ «Այլ ծառայություններ» (71,2%), «Մշակույթ, ժամանց և հանգիստ» (76,3%), «Կրթություն» (63,3%) և «Փոխադրում և պահեստավորում» (52,1%) բարձր ցուցանիշներ են գրանցել:   Այս ցուցանիշները վկայում են այդ հատվածների ֆինանսական կայունության և արտաքին պարտատերերից նրանց անկախության մասին:  Lowայրահեղ ցածր մակարդակներն ապահովել են «Հանքարդյունաբերություն և բաց հանքարդյունաբերություն» և «supplyրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում և վերամշակում»:   Այս արդյունաբերություններում արդարությունը բացասական նշան ունի, ուստի կան սպառնալիքներ ֆինանսական կայունությանը և արտաքին գործընկերներից կախվածության բարձր աստիճան:   2018 թ. «Գյուղատնտեսություն, անտառտնտեսություն և ձկնորսություն», «Մեծածախ և մանրածախ առևտուր. Մեքենաների և մոտոցիկլետների նորոգում» և «Շինարարություն» մասնաճյուղեր:   Սա վկայում է այդ հատվածների ընկերությունների ֆինանսական անկայունության աստիճանի մասին և ցույց է տալիս, որ ընկերությունները ներգրավել են ավելի քիչ փոխառու միջոցներ:  324 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 2. ՀՀ ոչ ֆինանսական հատվածի ընկերությունների ինքնավարության գործակիցներն ըստ տնտեսության ճյուղերի [5, էջ. 45] Ինքնավարության գործակից, որի մեծ և ընդհանուր միջին կազմակերպությունների կողմից 2018 թ. Ընդհանուր ներառյալ ՝ Ա. Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն, Բ. Հանքարդյունաբերություն և բացահանքեր Waterրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում և վերամշակում 37.9 40.1 F. Sh. 29.8 L. Անշարժ գույքի գործունեություն 34.9 46.3 M. Մասնագիտական, գիտական ​​և տեխնիկական գործունեություն 24.0 45.5 G. Մեծածախ և մանրածախ առևտուր: Շարժիչային տրանսպորտային միջոցների և մոտոցիկլետների նորոգում Հ. Փոխադրում և պահեստավորում I. Տեղավորում և հասարակական սննդի կազմակերպում J. Տեղեկատվություն և հաղորդակցություն Կ. Ֆինանսական և ապահովագրական գործունեություն 325 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ N. Վարչական և օժանդակ գործողություններ Պարտադիր սոցիալական ապահովություն Պ. Կրթություն 63.3 63.3 Հ. Առողջապահական և սոցիալական ծառայություններ 40.5 40.5 Ռ. Մշակույթ, ժամանց և հանգիստ 76.3 78.0 Ս. Այլ ծառայություններ 71.2 65.5 Այս ցուցանիշի վրա ազդող հիմնական գործոններն են ոլորտում ընկերության ներգրավվածության տևողությունը, առանձնահատկությունները մասնաճյուղի արտադրանքի, արտադրանքի կյանքի տևողության, շրջանառու միջոցների և իրացվելիության պահանջարկը:  Ապրանքների շահութաբերության բարձրացումը ներքին պահուստների հաշվին, արտադրության ամբողջ ներուժի օգտագործումը `արտադրանքի որակի (մրցունակության) բարձրացման միջոցով, ծախսարդյունավետության նվազեցմամբ, նյութի, աշխատուժի և ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմամբ, ինչպես նաև արտադրության ծախսերի և կորուստների կրճատմամբ: ընկերությունների ֆինանսական վիճակի բարելավման հիմնարար ուղղություններ: ուղղությամբ:   Միևնույն ժամանակ, մենք պետք է ուշադրություն դարձնենք ռեսուրսների արդյունավետ և տնտեսական օգտագործմանը: Լավագույն փորձի կիրառում, ստանդարտների և ռեսուրսների խնայող տեխնոլոգիաների ներդրում, ռեսուրսների օգտագործման և վերահսկման կազմակերպում, աշխատողների նյութական և ոչ նյութական օգուտների մեխանիզմների ներդրում [3, էջ. 356]:  Շուկայի բաղադրիչների, առաջարկի և պահանջարկի տնտեսական վերլուծությունը, ապրանքների տեսականու և կառուցվածքի օպտիմալ ձևավորումը կարող են նպաստել ֆինանսական կայունության բարելավմանը:   Ֆինանսական անվճարունակության և անկայունության պայմաններում անհրաժեշտ է իրականացնել բիզնես գործընթացների վերակառուցում, 326 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ `արմատապես վերանայելու արտադրական ծրագիրը, նյութատեխնիկական ապահովումը, անձնակազմի աշխատանքային ծրագրերի վերափոխումը, արտադրանքի որակի բարելավումը, ներդրումների և գնագոյացման քաղաքականությունը:  , ։

Շուկայական տնտեսությունում յուրաքանչյուր ընկերության արդյունավետ գործունեությունը բնորոշում են ժամանակին վճարումներ իրականացնելու, մատուցվող ծառայությունների ու արտադրվող (վաճառահանված) ապրանքատեսականու իրացվելիությունը, ապրանքանշրջանառության անընդհատությունը, ընդլայնման հնարավորությունները ապահովելու ֆինանսական (հաստատութենական) կարողունակությամբ։
  Հայաստանի Հանրապետությունում տվյալ բնագավառի համակողմանի վերլուծությունների սակավության պայմաններում ընկերությունների վճարունակության եւ ֆինանսական կայունության գնահատումը հատուկ կարեւորություն է ստանում։
  Այս հոդվածում վերոգրյալ տեսանկյունից ուսումնասիրել ենք Հայաստանի Հանրապետության փորձը՝ ըստ տնտեսության ճյուղերի։
  Վերլուծվել եւ ներկայացվել են կազմակերպությունների ընթացիկ իրացվելիության եւ ինքնավարության գործակիցները եւ դրանց հաշվարկման մեթոդները։
  Հոդվածում տրվել են նաեւ կազմակերպությունների ֆինանսական կայունության եւ վճարունակության բարելավմանն ուղղված առաջարկություններ։
