ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆԻ ԴՅՈՒՑԱԶՆԱՎԵՊԵՐԸԴանիել Վարուժանի «Ցեղին սիրտը» ժողովածուն (1909 թ.) ներառում է երեք բաժին` «Բագինինվրա», «Կրկեսին մեջ», «Դյուցազնավեպեր»։
 «Եթե գրքի («Ցեղին սիրտը» ժողովածուն` Ս.Գ.) առաջին մասում («Բագինին վրա» շարքը) բանաստեղծը  պատկերում  է  տառապանքը`  գալիքի  հավատով  ու  պայքարի  կոչով,  ապա  երկրորդ  մասում(«Կրկեսին մեջ» շարքը) և պոեմներում ցուցադրում է պայքարի օրինակներ, պայքարող հայորդիներինև  նրանց  փառաբանող  պոետի  կերպարը,  որ  միստիկ-բանաստեղծ  է,  ազատության  կռվի  շեփորահար….  Հայաստան  աշխարհի  սոցիալ-քաղաքական  վիճակը  պատկերված  է  խաղաղ  ոգու  հակադրության գեղարվեստական սիմվոլով»1,- գրում է Վազգեն Գաբրիելյանը։
 Ընտրված  թեմաներով  Վարուժանն  իր  նախորդների՝  մասնավորապես  Սիամանթոյի  լիիրավ  ժառանգորդն է։
  Նա նոր մակարդակի բարձրացրեց ազատագրական պայքարի թեմատիկան` նախանշելովպայքարի և սեփական երկրի ու ժողովրդի ազատության մաքառմանն ուղղված ճանապարհը։
 Վարուժանի դյուցազնավեպերը երեքն են` «Հովիվը», «Արմենուհին» և «Եւկիտ Տոնել», որոնք, ըստժանրի, էպիկական պոեմներ են։
  Ուշագրավ  է  պոեմները  «Դյուցազնավեպեր»  որակելու  հեղինակային  միտումը,  քանի  որ  նշվածստեղծագործությունները  դյուցազնավեպեր  են,  այլ  կերպ  ասած`  վեպեր  դյուցազունների  մասին,դյուցազնային վեպեր։
  «Դյուցազնավեպ» հասկացությունն ըմբռնվում է իբրև էպոս, վիպերգություն, որտեղ  մարմնավորվել  է  իր  ազատության  համար  ժողովրդի  մղած  պայքարը,  նրա  վսեմ  իդեալները,հավատալիքներն  ու  սովորույթները,  բարքերն  ու  դյուցազնական  հերոսները։
   Սա  նշանակում  է,  որ  Դ.Վարուժանը ստեղծել է գրական վիպերգություն։
 Վարուժանի  դյուցազնավեպերում  պատկերված  են  ոչ  միայն  հեղինակի  ապրած  ժամանակը  բնորոշող իրադարձություններ, քանի որ այս ստեղծագործությունները, կարելի է ասել, «զուրկ» են ժամանակի կաղապարայնությունից. այստեղ պատկերված են այնպիսի դեպքեր և նկարագրված են այնպիսի դեմքեր, որոնք արդիական են անգամ մեր օրերում, մեր ապրած ժամանակաշրջանում։
  Այստեղ գործածվել  են  տարաժամանակյա  թեմաներ,  օրինակ`  ավերածություններ,  առևանգումներ,  մենամարտ  ևայլն, որոնք տեսնում ենք հեղինակի ստեղծած հայ-տեսակի մաքառող կերպարների մարմնավորման ևհերոսականացման մեջ։
 Դյուցազնավեպերն աչքի են ընկնում հերոսների կամքի և ոգու խոր արտահայտությամբ և կոնկրետ նպատակին հասնելու հակումով։
  «…. Վարուժանը ձգտում է ստեղծել բանաստեղծական յուրօրինակ  չտարբերակված  լեզու`  բանաստեղծական  պատկերը  հասցնելով  անսովոր  հնչեղության,  շոշափելիության, տեսանելիության աստիճանի։
  Եվ քանդակ-ստեղծագործությանը հատուկ պլաստիկ ձևերով,գեղանկարչի  նրբագեղ  վրձնահարվածներով  ստեղծված  վարուժանյան  պոեզիան  հենց  արվեստիչտարբերակված խոսքի լավագույն օրինակ է», - գրում է Սիլվա Հովհաննիսյանը2։
 Դ. Վարուժանի դյուցազնավեպերից է «Հովիվը» ստեղծագործությունը, որը բաղկացած է չորս բաժիններից։
   Այս  երկի  մասին  Եղիշե  Պետրոսյանը  նշում  է.  «Հովիվը»  պոեմում  կերպարի  հերոսականությունը  Վարուժանը  պատկերել  է`  զուգակցելով  խոսուն,  գեղեցիկ  բնապատկերները։
   Այստեղ  տիրականը բանաստեղծական պաթոսն է, գույների, երանգների բազմազանությունը»3։
 Վարուժանը  պոեմն  սկսում  է  հովվերգական  խաղաղ  պատկեր-տեսարանների  նկարագրությամբ,որոնք հաջորդում են միմյանց` ստեղծելով խաղաղ կեցության պատրանք.Տարին անգամ մը միայն իր հոտին հետ գյուղ կու գար`Երբ ձյունաբեր հովն արդեն խոտերուն կյանքը տըկար,Լեռներուն վրա խըմած էր։
  Խաշինքին էջքն հազիվ հազԿը տեսնեի` սարն ի վար, ես դեռ տըղա, վազն ի վազԴիմավորել կ’երթայի հովիվն` որ պապս էր թիկնեղ….4 Կարծեք  սովորական  գեղջկական  առօրյա  է  պատկերում  հեղինակը`  հովիվ,  գեղջուկ  տղաներ,թեփաթափ կրիայի վզով պառավ, թոնրատուն և այլն։
  Վարուժանն այս խաղաղ կյանքը ներկայացնում1 Վարուժան Դ., Երկեր, Երևան, 1984, էջ 8։
 2 Հովհաննիսյան Ս., Դանիել Վարուժանի սոցիալ – գեղագիտական հայացքները, Երևան, 1997, էջ 62։
 3 Պետրոսյան Ե., Դանիել Վարուժան, Երևան, 1987, էջ 64։
 4 Վարուժան Դ., Երկեր, Երևան, 1984, էջ 173։
 է ըստ տարվա եղանակների` ձմեռ («Բ» բաժին), երբ դաշտային գործերն ավարտված են, և մարդկանցայլ  բան  չի  մնում  անելու,  քան  նստել  թոնրատանն  ու  հեքիաթներ  պատմել,  գարուն  («Գ»  բաժին),  երբկյանքն  սկսում  է  շրջանառության  մեջ  մտնել,  զարթնում  է  ձմռանը  քուն  մտած  բնությունը,  հողն  ուկանաչ  լեռն  իրենց  մոտ  են  հրավիրում  հովիվներին,  վերակերտվում  է  ամբողջ  հայ  բնաշխարհը։
   Եվահա,  նշված  երեք  բաժիններին  հաջորդում  է  աշնան  պատկերը  («Դ»  բաժին)`  «չարաշուք»  բառի  ուղղակի մեջբերմամբ, որ կանխատեսում և խորհրդանշում է հաջորդող դեպքերի ընթացքը. Տըղաք փողոցն ինչու՞ չէին խաղար այն օր վեգ.Ինչու՞ շեմին վրա նըստած չէր աղոթեր պառավն հեգ։
 Հովիվը դեռ քիչ մ’անդին տեսավ տուներ ավերակ,Դուռը կոտրած խրճիթներ` ուր ո՛չ ձայն կար, ո՛չ կըրակ։
 1Հովիվը,  որ  հայրենասիրական  խոհեր  և  մտորումներ  ունի,  չի  կարող  անարձագանք  թողնել  իրաչքով տեսած ավերակ դարձած գյուղն ու իր սեփական տունը, քանի որ «Ըրեր էին մարդ-գայլերն իրշեն  տընակն  անձավ»2։
   Սա  այն  դեպքն  է,  երբ  «Ակն  ընդ  ական,  ատամն  ընդ  ատաման»-ի  խորհուրդըվերաձևվում  է  ժամանակին  համընթաց`  ստանալով  «Ժանիքի  դեմ  ես  ժանիք,  թաթի  դեմ  թաթվրիժառու»3  ձևակերպումը,  որը,  ըստ  էության,  ժամանակավրեպ  չէ  մինչ  օրս։
   Հեղինակային  «մարդգայլեր» պատկերավոր արտահայտությունն էլ մեզ ակամա տանում է դեպի համեմատաբար ուշ շրջան`Հ.  Թումանյանի  հայտնի  քառյակի  «մարդակեր  գազան»-ին,  որ  բանաստեղծը  գրել  է`  անմիջականորենարձագանքելով Եղեռնին։
  Ջարդը, մարդահոշոտությունը հովվին ստիպում են, որ նա երեխային, որինիր հետ անգամ սար հովվության չէր տարել, վրիժառության ոխով լցված, տանի լեռները, սակայն այսանգամ  ոչ  թե  հովվության,  այլ  հայրենիքի  պաշտպանությանն  անդամագրելու  և  անարդարությունըպատժելու նպատակով։
 Մեր աչքի առջև է հառնում մաքառող և վրիժառության գիտակցությամբ օժտված հայի կերպարը`հովիվը,  որը  պատրաստ  է  վերցնելու  Քրիստոսի  խաչի  տակ  կախված  հրացանը  (սա,  անշուշտ,  իր  մեջորոշակի սիմվոլիկա է պարունակում) և դառնալու գայլերի հովիվ, որպեսզի «…. թուրքերը գիտնան` որխաշնարածն այս երկրին, Պիտ’ չըթողու որ հանգիստ ուտեն խըլած ոսկորնին»4։
  Հովվի կերպարն արտացոլում  է  այն  ամենը,  ինչ  ներառում  է  իր  մեջ  աշխատավոր  հայը.  սա  հավաքական  կերպար  է,  ժողովրդի  հավաքական  կերպար,  որ  պատրաստ  է  զենքով  ամրագրելու  սեփական  հողի  ու  ժողովրդիազատությունը։
 «Արմենուհին»  դյուցազնավեպում  Դ.  Վարուժանն  անդրադառնում  է  շահաբասյան  ժամանակաշրջանին, որն, ինչպես գիտենք, արտացոլում է գտել նաև Հ. Թումանյանի հայտնի պոեմում («Թագավորն  ու  չարչին»)։
   Եվ  այստեղ,  ահա,  Վարուժանը,  օգտագործելով  միևնույն  թեմատիկան,  այն  է`  ՇահԱբասի կողմից հայերի բռնի տեղահանության պատմությունը` հայոց պատմության նոր հորիզոններ էբացահայտում շահի կերպարի միջոցով։
 Սա մի հայ աղջկա` Արմենուհու ինքնասպանության մասին պատմություն է, որն ուղեկցվում է նաևհայերի տեղահանության  փաստի անդրադարձով և  պատմությամբ (17-րդ դարի սկիզբ), ինչպես նաև`դրան նախորդած ավերումների ու կոտորածի ակնարկներով։
 Այստեղ Վարուժանը ներկայացնում է մի հայ աղջկա տոկուն ոգին, սեփական պատիվն ամեն գնովփրկելու փորձը, իրենից զորեղին` շահին, անվախորեն հակադարձելու մղումը, անապական ու անպիղծմահանալու պատմությունը։
 Բանաստեղծը  ստեղծագործության  մեջ  գործածում  է  և՛  «Արմենուհի»,  և՛  «Հայուհի»  բառերը,որոնք, ըստ էության, նույնական իմաստ ունեն, իսկ «Արմենուհի» բառը (պատահական չպիտի համարելհենց  այս  բառի  հեղինակային  ընտրությունը),  կարծում  ենք,  չպիտի  դիտել  իբրև  աղջկա  սովորականհայտնի  անվան  գործածություն,  այլ  հասարակ  անվան  («հայուհի»,  որ  բանաստեղծության  մեջ  ևս  մեծատառագիր է հանդիպում) տեղակալում հատուկ անվամբ` «Արմենուհի»` հայ կին մեկնությամբ։
 Դյուցազնավեպում  ուշագրավ  և  սիմվոլիկ  պատկեր-տեսարան  է  մարդու  և  գազանի`  Աբասի  ևԱռյուծի  (ուշադրություն  դարձնենք  վերջին  բառի  ոչ  պատահականորեն  մեծատառով  գրելու  հանգամանքին),  այլ  կերպ  ասած`  երկու  հզոր  արքաների  մենամարտը,  որը  մղվում  էր  հանուն  Ավարի,  այդԱվարին տիրանալու բուռն մղմամբ, իսկ Ավարն այլևս անշնչացած հայուհին էր.Յոթն անգամ խրո՛խտ մըռընչելով կենդանինԿը դընե թաթն ուսերուն վրա Աբբասին, Ու յոթն անգամ իրարու հետ կը խառնին1 Վարուժան Դ., էջ 177։
 2 Նույն տեղում, էջ 178։
 3 Նույն տեղում, էջ 179։
 4 Նույն տեղում, էջ 179։
 Մեկուն մորուքն և գռուզ մազերը մյուսին։
 Եվ կը փըրփրի գետն այս կըռվեն, կը պղտորիԻր ծըփանքեն կույսն անոնց մեջ կ’օրորի1։
 Սակայն  երկուսի  նպատակն  էլ  կարծես  նույնն  է.  երկուսն  էլ  ցանկանում  են  հոշոտել  անարատկույսի  մարմինը`  իրենց  կենդանական  քաղցը  բավարարելու  համար։
   Մենամարտում,  բնականաբար,հաղթում է ուժեղը` Առյուծ-արքան.Կ’ոստնու գազանն ու առած մեջն երախինԳետեն կ’հանե ջըրաթաթախ Հայուհին.Կույսին ճերմակ ձեռքը, շուշան տարփալի,Կ’իյնա` մեռած` կենդանիին բաշերուն2։
 Արմենուհու  ճակատագրին,  ինչպես  հայտնի  է,  արժանացել  են  շատ  հայուհիներ  (նկատի  ունենքգերեվարվելը, հարեմ տարվելը, հարազատներից ու հայրենի երկրից բռնի հեռացվելը և այլն)։
  Կարելի էասել, որ այս դյուցազնավեպում, ինչպես և նախորդում, գլխավոր կերպարը հավաքական է` ժողովրդիորոշակի բարձր հատկանիշները (պարկեշտություն, հայրենասիրություն, կատարյալ բարոյասիրություն,սեփական  արժանապատվության  գիտակցություն  և  այլն)  մարմնավորող,  միատեղող  կերպար։
   Այսառթիվ  Ե.  Պետրոսյանը  նշում  է.  «Արմենուհին  հայ  կնոջ  բարձր  առաքինության  նվիրական  սիրոխորհրդանիշն է։
  Պոեմում շարունակ պայքարի մեջ են Գեղեցիկն ու բիրտ ուժը։
  Սերը և տիրական հզորկամքը, փառքը, վայելքը և հայրենական խրճիթն ու  սրբազան ավանդույթները, որոնց հավատարիմ էմնում  Արմենուհին։
   Եվ  չնայած  պոեմի  ողբերգական  ավարտին՝  այնուամենայնիվ  այն  խորապեսլավատեսական է, որովհետև ճշմարտի հաղթանակողն Արմենուհին է»3։
 Ինչպես  Ն. Գոգոլն Ալ. Պուշկինի պատմած  փոքրիկ անեկդոտից կերտել է իր  հրաշալի «Ռևիզոր»կատակերգությունը, այնպես էլ Դ. Վարուժանը փոքր, բայց կարևոր պատմությունից արարել է իր դյուցազնավեպը`  «Արմենուհին»,  որտեղ  հեղինակային  ընդմիջարկվող  մեկնաբանությունները  լրացուցիչդետալիզացիա  են  հաղորդում  ընդհանուր  գաղափարական  բովանդակությանը  և  հեղինակին  էլդարձնում տեղի ունեցող դեպքերի անմիջական մասնակից.ա) «Ո՛վ Շահ, եկուր. – ահա լուսնակն անցնելովՎըրանին բաց թողված դըռնեն մեղմասույզԿ’ողողե որսդ իր շարմըղուն շողերով։
 … Բայց կու լա կույսն - ի՛նչ փույթ – կու լա ամեն կույսԵրբ ճակատեն քակեն պըսակն երկնային,Կամ կըտրեն թելն իր մարգըրտե վըզնոցին,  Ո՛վ Շահ, եկուր։
  - »4, բ) «Փախուստի, ժամն, ո՛վ կույս, ժամն է ասիկա՛»5 և այլն։
 Դ.  Վարուժանն  իր  դավանած  գաղափարներն  ընդլայնում  և  բոլորովին  մի  նոր  մակարդակի  էբարձրացնում մյուս դյուցազնավեպում` «Եիկիտ Տոնել»-ում։
 Վերոնշյալ պոեմի մասին գրքի ծանոթագրություններում կարևոր հիշատակություն է թողել Վազգեն Գաբրիելյանը` գրելով. «….«Եւկիտ Տոնել» դյուցազնավեպի հերոսի` քաջ, իգիթ Տոնելի նախատիպըեղել  է  բանաստեղծի  մոր  պապը`  Դանիելը  (Տոնելը), որի  քաջագործությունների  մասին  լեգենդներ  էինպատմում։
   Նա  ջորիների  քարավանով  բեռներ  էր  փոխադրում՝  հաճախ  կռվի  բռնվելով  ավազակներիհետ ….»6։
  Ինչպես կարելի է նկատել, Վարուժանն իր այս ստեղծագործության մեջ օգտագործել է հենց վերոնշյալ թեմատիկան` ներկայացնելով ևս մեկ «դյուցազնի» կատարած սխրագործության պատմությունը`  հասնելով  էպոսային  մոնումենտալության  մասնավորաբար  հենց  Եւկիտ  Տոնելի  կերպարում  ևվերջինիս կատարած հերոսական արարքի նկարագրության դրվագներում։
 Եւկիտ  Տոնելի  և  որդու`  Ստեփիկի  հարաբերակցության  նկարագրությունն  ակամա  հիշեցնում  էնախորդ  դյուցազնավեպի  հովվի  և  իր  թոռան  կապը.  երկու  ավագներն  էլ  քաջ  են  ու  պատվախնդիր,երկու  կրտսերներն  էլ  երգում  են  (երգը  բնավ  էլ  պատահական  առկայություն  չէ  դյուցազնավեպերում.մենք  այն  համարում  ենք  իբրև  ընտրված  գործի  ենթադրական  հաղթական  ավարտի  վկայություն)`  իր1 Վարուժան Դ., էջ 194։
 2 Նույն տեղում, էջ 194։
 3 Պետրոսյան Ե., Դանիել Վարուժան, Երևան, 1987, էջ 67։
 4 Վարուժան Դ., Երկեր, Երևան, 1984, էջ 187։
 5 Նույն տեղում, էջ 191։
 6 Նույն տեղում, էջ 536։
 երգով առաջինը հովվի փառքերն է երգում, իսկ երկրորդի «երգած երգն հորն ականջին խիստ քաղցրէ»1։
 Այստեղ ամբողջովին հակադրական զույգ են կազմում Տոնելն ու Չելլո պեյը, որի մասին  հիշելով`Տոնելը վրեժ ու ամոթ է զգում։
  Այս ամենի տակ, անշուշտ, հին ցավ ու դառը հուշ է քողարկված։
 Ինչպես  նախորդ`  «Արմենուհին»  դյուցազնավեպում,  այնպես  էլ  այստեղ  կա  էպոսային  մարտհիշեցնող  տեսարան,  որտեղ  մի  նժարին  էին  առյուծ  Տոնելն  ու  կորյուն  Ստեփիկը,  իսկ  մյուս  նժարին`Չելլո պեյի ավազակները.Ու կըռվողներն արբած խանդով մոլուցքի`Կ’ուզեն իրար տափկել ձիերը կըրկին,Որպեսզի գան դաշույն դաշնո, կուրծք կուրծքի։
 Բերնե փըրփուր, աչքե բոցեր կը ժայթքին2։
 Իզուր չէ, որ այս ստեղծագործությունը հեղինակը ևս անվանել է դյուցազնավեպ, քանի որ այստեղէլ ունենք ևս մեկ դյուցազուն կերպար` անվանը լիովին համապատասխան։
 Այս  դյուցազնավեպում  առկա  է  կյանքի  և  մահվան  հավերժական  հակամարտություն,  որտեղ  գերակայությունը տրվում է միայն հաղթողին` տվյալ պահին առավել ուժեղին։
 Հերոս  Տոնելը  մահանում  է  հերոսական  մահով  և  պատահական  չէ,  որ  վերջինիս  գերեզմանըհետագայում  ուխտատեղի  է  դառնում.  «Ուխատեղի`  ուր  կ’այցելեն  դյուցազներ»3։
   «Եվ  չնայած  պոեմիողբերգական ավարտին, այն լավատեսությամբ է տոգորված, չէ՞ որ մեռած չէ Տոնելի ոգին, կենդանի էառյուծասիրտ որդին` Ստեփանը, նոր սերունդը, որի կրծքի տակ տրոփում է հայրենիքի վերածնությանհույսը»4։
   Փաստորեն,  Տոնելի`  ուխտատեղի  դարձած  գերեզմանը  (նաև  Տոնելն  ինքը),  կարծում  ենք,խորհրդանշում է ժողովրդի հարակայությունն ու անկոտրում ոգու հարամնայությունը։
 Իսկ ինչ վերաբերում է բանաստեղծի պատկերած իրադարձություններին, ապա այս ամենը հետագայում  դառնալու  էր  եղեռնածեծ  ժողովրդի  տառապանքի,  ապրված  ու  չապրված  պահերի  մասը,  թեինչպես,  օրինակ,  հասարակ  հայ  մարդը  վայր  է  դնում  հովվի  ձեռնափայտը`  այն  փոխարինելով  ազատագրական պայքարի ու մաքառման միակ առհավատչյայով` հրացանով, որին անպայմանորեն ուղեկցում էին պայքարի տոկունությունն ու պատրաստակամությունը։
 Այսպիսով՝ Դանիել Վարուժանի դյուցազնավեպերից յուրաքանչյուրը հայրենասիրական դաստիարակության  նշանակալից  ու  մնայուն  արժեք  է  հայ  իրականության  մեջ։
   Նաև  սրանով  է  պայմանավորված այս ստեղծագործությունների նշանակությունն ու հաստատուն տեղը հայ գրականության մեջ։
 Սրբուհի ԳասոյանԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆԻ ԴՅՈՒՑԱԶՆԱՎԵՊԵՐԸԲանալի բառեր՝ դյուցազնավեպ, պոեմ, էպոս, գրական վիպերգություն, գաղափարներ, նախատիպ,ազատագրական պայքար, ժամանակի կաղապարայնություն, տարաժամանակյա թեմաներ, խորհրդանշել,։

Ընտրված թեմաներով Դանիել Վարուժանն իր նախորդների՝ մասնավորապես Սիամաթոյի լիիրավ ժառանգորդն  է։
   Նա  նոր  մակարդակի  բարձրացրեց  ազատագրական  պայքարի  թեմատիկան`  նախանշելով  պայքարի  և  սեփական երկրի ու ժողովրդի ազատության մաքառմանն ուղղված ճանապարհը։
    Մենք ուսումնասիրել ենք Վարուժանի դյուցազնավեպերը` նորովի գնահատելով և մեկնաբանելով հեղինակի  նշված ստեղծագործությունները, որոնցից յուրաքանչյուրը հայրենասիրական դաստիարակության նշանակալից ու  մնայուն  արժեք  է  հայ  իրականության  մեջ։
   Նաև  սրանով  է  պայմանավորված  այս  ստեղծագործությունների  նշանակությունն ու հաստատուն տեղը հայ գրականության մեջ։
