ԿՈՆԴԻԿՑԻԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՄԱՍՆԱՎՈՐ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄՄիջազգային  մասնավոր  իրավունքում  կոնդիկցիոն  պարտավորություններինկատմամբ կիրառվող կոլիզիոն կապերի առնչությամբ տեսական գրականության մեջև պրակտիկայում նկատվում է տարբերակված մոտեցում։
  Այսպես, գերմանացի իրավագետ Ռաապեն առաջարկում է կոնդիկցիոն պարտավորությունների դասակարգման հետևյալ տարբերակը.1.  Անհիմն հարստացում, որ ծագում է կողմերի միջև գոյություն ունեցող հարաբերությունների շրջանակներում։
  Կիրառվող իրավահարաբերության կարգավիճակը՝ lex causae,2.  Անհիմն հարստացում, երբ կողմերի միջև բացակայել են իրավահարաբերությունները. կիրառվում է այն պետության իրավունքը, որտեղ տեղի է ունեցել անհիմն հարստացմանն ուղղված գործողությունը՝ lex loci actus [1]։
 Առաջին հայացքից նման դասակարգումն իր բնույթով սպառիչ է և ընդգրկում էանհիմն հարստացման հնարավոր բոլոր դսևորումները։
  Սակայն հարկ է նշել, որ հնարավոր է նաև այնպիսի իրավիճակ, երբ կողմերի միջև հարաբերություններն իրենցբնույթով ենթադրելի են։
  Խոսքը մասնավորապես այն դեպքերի մասին է, երբ, օրինակ,  գույքի  փոխանցման  իրավական  հիմքը  վերանում  է  (օրինակ՝  գործարքիառոչնչություն)։
  Այս դեպքում կողմերի միջև փաստացի բացակայում է իրավահարաբերություն, սակայն այն, ըստ էության, համարվում է ենթադրելի։
  Հետևաբար, նմանպարագայում չպետք է սահմանափակվել lex loci actus կոլիզիոն կապով, որն առաջարկվել է վերոնշյալ դասակարգման մեջ։
 Հիմքի հետագա վերացման տրամաբանությամբ պայմանավորված՝ համապատասխան կարգավորում է սահմանում Բելառուսի Հանրապետության Քաղաքացիական  օրենսգիրքը  [2]։
   Մասնավորապես,  1131-րդ  հոդվածի  համաձայն  lex  loci  actusկոլիզիոն կապով նախատեսվում է ընդհանուր նորմ, և դրա հետ մեկտեղ սահմանումէ հետևյալը. «Եթե անհիմն հարստացումը տեղի է ունենում այն հիմքի վերացման արդյունքում, որով գույքը ձեռք է բերվել կամ խնայվել, կիրառվում է այն երկրի իրավունքը,որը կիրառվում է այդ հիմքի նկատմամբ»։
 Հատկանշական է, որ ենթադրելի իրավահարաբերությամբ պայմանավորված,կիրառման ենթակա իրավունքի ընտրությունը չպիտի սահմանափակվի սոսկ իրավական հիմքի վերացման դեպքով։
  Այսպես օրինակ, կոնդիկցիոն պարտավորություն կարող է ծագել նաև սխալմամբ փոխանցում անելու արդյունքում, երբ տուժողը ենթադրում էր, թե նա կրում էր նման փոխանցում կատարելու պարտավորություն։
  Այս դեպքում ևս պետք է կիրառվի այն իրավունքը, որ կկիրառվեր ենթադրվող հարաբերության նկատմամբ։
 Նման  մոտեցումը  դրսևորվել  է  բազմաթիվ  երկրների  իրավակարգավորումներում։
  Այսպես, օրինակ, ՌԴ Քաղ. օր.-ի 1223-րդ հոդվածի երկրորդ կետի համաձայն՝«Եթե անհիմն հարստացումը տեղի է ունեցել կողմերի միջև առկա կամ ենթադրվողիրավահարաբերությունների շրջանակներում, որոնց կապակցությամբ ձեռք է բերվելկամ խնայվել գույք, ապա անհիմն հարստացման հետևանքով ծագող պարտավորության  նկատմամբ  կիրառվում  է  այն  պետության  իրավունքը,  որը  կիրառվում  է  կամկարող էր կիրառվել այդ իրավահարաբերության նկատմամբ»։
  Նման կարգավորումը,այն է՝ առկա և ենթադրվող իրավահարաբերությունների նախատեսումը, բխում է կոնդիկցիայի բուն էությունից։
  Սակայն կարգավորումն, այնուամենայնիվ, ամբողջապեսընդունելի չէ. անհասկանալի է, թե ինչով է պայմանավորված հարստացման դրսևորման ձևերի առանձնացումը, եթե հաշվի առնենք, որ պրակտիկ տեսանկյունից՝ լինիհարստացումը խնայման թե ձեռքբերման ձևով, կարգավորումը դրանից չի փոխվի։
 Ենթադրելի  իրավահարաբերության  նկատմամբ  կիրառվող  իրավունքի  կարգավորում  է  նախատեսում  նաև  Շվեյցարիայի  Միջազգային  մասնավոր  իրավունքիօրենսգիրքը. «Անհիմն հարստացումից բխող պահանջների նկատմամբ կիրառվում էայն իրավունքը, որը կիրառելի է  գոյություն ունեցող կամ ենթադրվող իրավահարաբերության  նկատմամբ»  [3]։
   Հատկանշական  է,  որ  նման  կոլիզիոն  կարգավորումըտրվում է առաջին հերթին, իսկ հարստացման վայրի իրավունքը նախատեսվում է հաջորդ կետում առաջինի կիրառման անհնարինության դեպքում՝ դրան զուգահեռ առաջարկելով  նաև  այլ,  առավել  հետաքրքիր  կարգավորում։
   Այսպես,  123-րդ  հոդվածըսահմանում է, որ կոնդիկցիոն հայցը ներկայացվում է պատասխանողի վայրի դատարան։
  124-րդ հոդվածի երկրորդ մասը, նախատեսելով lex loci actus կոլիզիոն նորմ,զուգահեռ սահմանում է նաև կողմերի համաձայնության lex fori կարգավորումը, որը,փաստացի պատասխանողի վայրի իրավունքն է։
  Կարող ենք փաստել, որ շվեյցարական իրավունքը փորձ է կատարել հնարավորինս ընդլայնելու կամքի ինքնավարության  սկզբունքն  այն  դեպքում,  երբ  կողմերի  միջև  նախապես  հարաբերություններգոյություն  չեն  ունեցել։
   Այնուամենայնիվ,  ուղղակիորեն  lex  voluntais  սկզբունք  չինախատեսվել, ինչի հետ լիովին համաձայն ենք․ կոնդիկցիան իր «չկանխատեսված»բնույթով չի կարող ինքնին ունենալ նախապես որոշված կիրառման ենթակա իրավունք։
 Անդրադառնալով վերը նշված դասակարգման երկրորդ խմբին` lex loci actus-ին,նշենք, որ այս կարգավորումն առավել հաճախ հանդիպող մոտեցումն է, որը մեկնաբանվում է որպես կոնդիկցիայի նկատմամբ կիրառելի իրավունքի ընդհանուր նորմ։
 Առանձին  պարզաբանման  կարիք  ունի  այն  հարցը,  թե  որն  է  համարվում  անհիմնհարստացման տեղի ունենալու վայր։
  Դիտարկենք հետևյալ իրավիճակները։
  Այսպես՝Ա-ն Գերմանիայից կատարում է դրամական սխալ փոխանցում Բ-ին, ով գտնվում էՖրանսիայում։
   Արդյո՞ք  կկիրառվի  Գերմանիայի  օրենքը,  որտեղ  տեղի  է  ունեցելանհիմն հարստացման ծագման հիմք բուն գործողությունը, թե՞ Ֆրանսիայի, որտեղտեղի է ունեցել անհիմն հարստացումը՝ Բ-ի ակտիվների ավելացումը գույքի ձեռքբերման միջոցով։
  Մեկ այլ իրավիճակ։
  Ա-ն, ով Ֆրանսիայի ռեզիդենտ է, պարտավորվելէ պայմանագրով որոշակի գումար փոխանցել Գերմանիայի ռեզիդենտ  Բ-ին, սակայնփոխանցում չի կատարում, այսինքն՝ անհիմն հարստանում է՝ խնայելով իր դրամական  միջոցները։
   Այս  դեպքում  էլ  հարստացման  հիմք  անգործությունը,  ակտիվներիավելացումը տեղի ունեցավ Ֆրանսիայում։
  Ուստի, ըստ էության, անհիմն հարստացման երկիրը որոշելու համար պետք է հաշվի առնել, թե որտեղ է ուղղակիորեն տեղիունենում բուն հարստացումը՝ ակտիվների ավելացումը հարստացածի մոտ։
  Կիրառման ենթակա իրավունքը կապել այն գործողությունների հետ, որոնք հանգեցնում ենհարստացման, այնքան էլ արդյունավետ չէ՝ կապված այդ գործողության լոկալիզացման  դժվարությունների  հետ,  օրինակ  այն  դեպքում,  երբ  բեռնափոխադրումներիցմեկի ժամանակ սխալ են լրացվում ստացողի տվյալները [4]։
 Այսպիսով, կարող ենք արձանագրել, որ կարգավորումները տարբեր երկրներումաչքի  են  ընկնում  որոշակի  առանձնահատկություններով։
   Կոնդիկցիոն  պարտավորությունների  վերաբերյալ  ունիֆիկացիոն  միասնական  նորմերը  բացակայում  են։
 Նման ունիֆիկացիա կարող ենք համարել ԱՊՀ երկրների մոդելային Քաղաքացիական օրենսգիրքը [5], որի 1231-րդ հոդվածը առաջարկում է հետևյալ կարգավորումը. 1.  Անհիմն հարստացումից ծագող պարտավորությունների նկատմամբ կիրառվումէ այն պետության իրավունքը, որտեղ տեղի է ունեցել հարստացումը։
 2.  Եթե  հարստացումը  տեղի  է  ունեցել  այն  հիմքի  վերացման  արդյունքում,  որովխնայվել կամ ձեռք է բերվել գույքը, կիրառվում է այն պետության իրավունքը,որը կիրառվում էր այդ հիմքի նկատմամբ։
  Անհիմն հարստացման հասկացությունը որոշվում է [համապատասխան] պետության իրավունքով։
 Ըստ էության, այս օրենսդրությունը չի նախատեսում կոլիզիոն կապի նոր տարբերակ։
  Առավել ուշագրավ է հարստացման հասկացության վերաբերյալ առկա իմպերատիվ պահանջը։
  Այդ նորմին դժվար է համաձայնել առնվազն այն պատճառով, որնույն մոդել օրենսգրքի 1026-րդ հոդվածը սահմանում է անհիմն հարստացման հասկացությունն այնպես, ինչպես սահմանում է մեր ազգային օրենսդրությունը, այսինքն՝սահմանափակվելով միայն գույքով, որի պարագայում առավել արդյունավետ կլինիչսահմանափակել հասկացության մեկնաբանումը։
 Խոսելով ունիֆիկացիայի փորձերի մասին՝ անհրաժեշտ է հիշատակել Եվրոպական Միության կատարած արտապայմանագրային հարաբերությունները կարգավորող կոլիզիոն նորմերի ունիֆիկացիան, որն ստացել է Հռոմ-II անվանումը։
  Կարող ենքփաստել,  որ  այս  կարգավորումն  առավելագույնս  դետալացված  և  օտարերկրյատարրով ծանրաբեռնված կոնդիկցիոն հարաբերությունների բուն էությանը համապատասխանող եզակի համակարգում է։
  Այն զետեղված է կանոնակարգի 3-րդ գլխի 10րդ հոդվածում, որում, մասնավորապես, նախատեսում է հետևյալ կարգավորումը.Եթե անհիմն հարստացման արդյունքում ծագող արտապայմանագրային պարտավորությունն  անդրադառնում  է  կողմերի  միջև  գոյություն  ունեցող  հարաբերություններին, ինչպես օրինակ պայմանագրից կամ անհիմն հարստացման հետսերտորեն կապված դելիկտից ծագող պարտավորություններին, ապա ենթակաէ կիրառման այն երկրի իրավունքը, որ կարգավորում է այդ հարաբերությունը։
 2.  Եթե առաջին կետով սահմանված կարգով կիրառման ենթակա օրենքը որոշելնանհնար է, և կողմերի  բնակության վայրը համընկնում է այն վայրի պետությանը,  որտեղ  տեղի  է  ունեցել  այն  իրավաբանական  փաստը,  որ  հանգեցրել  էանհիմն  հարստացմանը,  ապա  կիրառման  է  ենթակա  այդ  իրավաբանականփաստի վայրի պետության իրավունքը։
 3.  Առաջին  երկու  կանոններով  կիրառման  ենթակա  իրավունքը  որոշելու  անհնարինության դեպքում կիրառվում է այն պետության իրավունքը, որտեղ փաստացիտեղի է ունեցել անհիմն հարստացումը։
 4.  Այն դեպքում, երբ պարզ է դառնում, որ անհիմն հարստացումից ծագող պարտավորություններն  առավել  սերտորեն  կապված  են  այլ  երկրի  հետ,  քան  այն,  որնշված է նախորդ կետերում, կիրառվում է այդ պետության իրավունքը [6]։
 Այս կարգավորմանը տեսաբանները տվել են «կոլիզիոն կապերի կասկադայինհամակարգ» [7] անվանումը, ինչը պայմանավորված է կոլիզիոն նորմերի կիրառմանաստիճանակարգությամբ։
   Ինչպես  նկատում  ենք,  Հռոմ  II-ը  չի  նախատեսում  lexvoluntaris-ի կոլիզիոն կապի կիրառում, դրա փոխարեն սահմանում է lex causae և lecloci actus կապերի դրսևորման տարբեր ձևեր։
  Այսպես, երկրորդ կետում նախատեսումէ  այն  իրավաբանական  փաստի  տեղի  ունենալու  վայրի  իրավունքի  կիրառում,  որըհանգեցրել  է  անհիմն  հարստացման։
   Սա  նշանակում  է,  որ  խոսքը  հարստացմանտեղի ունենալու բուն վայրի մասին չէ։
  Նման իրավիճակ կլինի, օրինակ, երբ անձըՖրանսիայից  սխալ  փոխանցում  է  կատարում  Գերմանիայում  բացված  հաշվեհամարին,  իսկ  հաշիվը  պատկանում  է  անձի,  ով  նույնպես  բնակվում  է  Ֆրանսիայում։
 Նման դեպքում Ֆրանսիայի իրավունքը կիրառելը, կարծում ենք, կլինի առավել արդյունավետ, ուստի այս մասով ԵՄ կանոնակարգն իսկապես նախատեսել է օպտիմալկարգավորում։
 Երկակի է մեկնաբանվում նաև lex causae կապը. մի դեպքում ներկայացվում էորպես առկա կամ ենթադրվող իրավահարաբերության նկատմամբ կիրառվող իրավունք, իսկ չորրորդ կետում ներկայացվում է որպես մնացած երեք կետերի նկատմամբառավելություն ունեցող կոլիզիոն կապ։
  Նման կարգավորման առկայությունը խրախուսելի  է  և  ապահովում  է  կոնդիկցիայի  ցանկացած  դրսևորման  պարագայումխնդրին առավել արդյունավետ լուծում տալու հնարավորություն։
 Անհիմն  հարստացումից  բխող  պարտավորությունների՝  օտարերկրյա  տարրովծանրաբեռնված լինելու դեպքերում կիրառվելիք իրավունքի մասով կարգավորում նախատեսում է  ՀՀ Քաղ. օր.-ի Կոլիզիոն նորմեր վերնագրով 81-րդ գլխի 1290-րդ հոդվածով։
   Պետք  է  նշել,  որ  կոնդիկցիայի  կարգավորումը  միջազգային  մասնավորոլորտում  ազգային  օրենսդրությամբ  կարգավորվում  է  առաջին  անգամ,  և  նորմըերբևէ չի փոփոխվել։
 ՀՀ Քաղ. օր.-ի 1290-րդ հոդվածը տալիս է անհիմն հարստացման հետևանքովծագող  պարտավորությունների  նկատմամբ  կիրառվող  իրավունքի  վերաբերյալհետևյալ  կարգավորումը.  «Անհիմն  հարստացման  հետևանքով  ծագող  պարտավորությունների  նկատմամբ  կիրառվում  է  այն  պետության  իրավունքը,  որտեղ  տեղի  էունեցել անհիմն հարստացումը, եթե այլ բան նախատեսված չէ կողմերի համաձայնությամբ»։
 Ինչպես երևում է, Օրենսդիրը նախապատվությունը տալիս է կամքի ինքնա-վարության սկզբունքին՝ lex voluntaris-ին. եթե կողմերը համաձայնության են եկել կիրառելի  իրավունքի  շուրջ,  ապա  կոնդիկցիոն  հարաբերությունները  կարգավորվում  ենայդ պետության իրավունքով։
  Կարծում ենք, որ նման կարգավորումը չի համապատասխանում անհիմն հարստացման ինստիտուտի էությանը։
  Ինչպես արդեն քննարկեցինք, կոնդիկցիան տնտեսական յուրօրինակ կատեգորիա է, երբ գույքային արժեքների սխալ բաշխման արդյունքում առաջանում է դրանց վերաբաշխման անհրաժեշտություն։
   Ըստ  էության,  դրանք  առավելապես  այնպիսի  հարաբերություններ  են,որոնց առաջացումը կանխատեսելի չէ, հետևաբար, կոնդիկցիայի նկատմամբ կիրառվող իրավունքի վերաբերյալ համաձայնության մասին խոսելն այնքան էլ տրամաբանական չէ։
  Նույնը կարելի է փաստել՝ հաշվի առնելով, որ կոնդիկցիոն պարտավորությունները դասվում են արտապայմանագրայինների շարքին։
 Կիրառվելիք իրավունքի շուրջ համաձայնության մասին կարող ենք խոսել միայնայն դեպքում, երբ կողմերը նախապես գտնվել են որոշակի պարտավորական հարաբերությունների մեջ, համաձայնության են եկել դրանց նկատմամբ կիրառվելիք իրավունքի մասին, իսկ հետագայում այդ նույն հարաբերությունների շրջանակներում ծագում  են  կոնդիկցիոն  պարտավորություններ։
   Այնուամենայնիվ,  նման  տարբերակըմասնավոր դեպք է, և հնարավոր է նաև, որ կողմերի միջև առկա պայմանագրայինհարաբերությունների նկատմամբ կիրառվի ոչ թե lex voluntaris, այլ մեկ այլ կոլիզիոննորմ, իսկ քանի որ Քաղ. օր.-ը սահմանափակվում է միայն lex voluntaris կոլիզիոնկապի  կիրառմամբ,  ներկայիս  կարգավորումը  կհանգեցնի  lex  loci  actus  կոլիզիոնկապի կիրառման։
  Ուստի, կարծում ենք՝ առավել նպատակահարմար է առհասարակհանել հոդվածից կողմերի միջև համաձայնության առկայության հնարավորությունըկիրառելի իրավունքի մասով։
  Դրա փոխարեն առավել արդյունավետ կարգավորումպետք է նախատեսել այն դեպքերի համար, երբ կոնդիկցիոն պարտավորություններնառաջանում են կողմերի միջև առկա կամ էլ ենթադրվող հարաբերությունների նկատմամբ։
  Ուստիև կարծում ենք՝ lex loci actus կապը անհրաժեշտ է դիտարկել որպես ընդհանուր նորմ, և նախատեսել lex causae կապը առկա կամ ենթադրվող իրավահարաբերությունների  նկատմամբ  որպես  հատուկ  կապ,  ինչի  արդյունքում  ստացվում  էկոլիզիոն կարգավորման յուրօրինակ պանդեկտ համակարգ։
 Ամփոփելով վերոնշյալը՝ առաջարկվում է ՀՀ Քաղ. օր.-ի 1290-րդ հոդվածը շարադրել հետևյալ կերպ.«Անհիմն  հարստացման  հետևանքով  ծագող  պարտավորությունների  նկատմամբ  կիրառվում  է  այն  պետության  իրավունքը,  որտեղ  տեղի  է  ունեցել  անհիմնհարստացումը։
 Եթե  անհիմն  հարստացումը  տեղի  է  ունեցել  կողմերի  միջև  առկա  կամ  ենթադրվող իրավահարաբերությունների շրջանակներում, ապա անհիմն հարստացմանհետևանքով  ծագող  պարտավորության  նկատմամբ  կիրառվում  է  այն  պետությանիրավունքը, որը կիրառվում է կամ կարող էր կիրառվել այդ իրավահարաբերությաննկատմամբ»։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆhttp։
 //grazhkod.ru/chast-tretya/razdel-6/glava-68/statya-1223-gk-rf/kommentarii[1] Հայկյանց Ա., Միջազգային մասնավոր իրավունք, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2013, էջ 400։
 https։
 //www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/ru/by/by027ru.pdf.  https։
 //www.hse.ru/data/2012/06/08/1252692468/SwissPIL%20%D0%B2%20%D1%80%D URL։
 (дата обращения։
  11.09.2017).URL։
  http։
 //docs.cntd.ru/document/901776572 (дата обращения։
  19.07.2017).праве, подлежащем применению к внедоговорным обязательствам («Рим II»), URL։
 http։
 //eulaw.edu.ru/spisok-dokumentov-po-pravu-evropejskogo-soyuza/reglament-864(дата обращения։
  15.08.2017).Մելիքսեթյան ԼուիզաԿՈՆԴԻԿՑԻԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՄԱՍՆԱՎՈՐ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄԲանալի բառեր` անհիմն հարստացում, կոնդիկցիա, միջազգային մասնավորիրավունք, կոլիզիոն կապ, կոլիզիոն նորմ։

Կոնդիկցիոն  պարտավորությունների  կոլիզիոն  կարգավորումը  ներպետական  օրենսդրությամբ  աչքի  է  ընկնում  որոշակի  խնդիրներով։
   Գործող  քաղաքացիական  օրենսդրությունը նախատեսում է կիրառման ենթակա երկու կոլիզիոն կապ, որոնցից  մեկն,  ըստ  էության,  չի  կարող  կիրառման  մեջ  դրվել՝  հաշվի  առնելով  անհիմն  հարստացման բուն էությունը։
  Դրանով պայմանավորված՝ սույն հոդվածում ներկայացվել են թե՛ տեսական գրականության մոտեցումները, և թե՛ այլ պետությունների  համապատասխան իրավակարգավորումները՝ նպատակ ունենալով ուսումնասիրելու  և առաջ քաշելու ինստիտուտի կատարելագործմանն ողղված որոշ առաջարկներ։
