ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐՆ ՈՒ ԴՐԱՆՑԲՆՈՒԹԱԳՐԱԿԱՆ ԳԾԵՐԸԺամանակակից  քաղաքական  գործընթացների  մասին  խոսելիս  ակամայիցբախվում  ենք  քաղաքական  առաջնորդի  գործառույթների  հիմնախնդրին`  դրականկամ բացասական հետևանքներով հանդերձ։
 Քաղաքական առաջնորդությունը համարվում է առաջնորդության բարձրագույնտեսակ։
  Դրա առանձնահատուկ բնույթը տարբեր է քաղաքական բոլոր առաջնորդների դեպքում։
  Առաջնորդի ֆենոմենը ճիշտ պատկերացնելու համար նշենք մի քանիհատկանիշներ,  որոնցով  քաղաքական  առաջնորդները  սովորաբար  օժտված  ենլինում։
  Դրանք են` որոշակի թվով մարդկանց վրա իշխանություն ունենալը, ստանձնած  քաղաքական  գործունեության  հմուտ  կատարումը,  հստակ  ծրագրեր,  վճիռներկայացնելու,  դրանք  իրագործելու  զարգացած  ընդունակությունը։
   Կարծում  ենք,  որքաղաքական  առաջնորդության՝  որպես  քաղաքագիտական  ֆենոմենի  վերլուծությունը  հնարավոր  է  դառնում  միայն  օբյեկտի  բնորոշումից  հետո։
   Ուսումնասիրվելիք հիմնախնդրի առավել լավ լուսաբանման համար մի փոքր անդրադարձ կատարենք «առաջնորդ» հասկացությանն ու համարժեք այլ բառերի բացատրությանը։
 «Լիդեր»  բառը  ծագել  է  անգլերեն  «to  lead»`  տանել  բայից  («leader»`  տանող)։
 Եվրոպական մի շարք լեզուներում «a leader» հասկացության համանման տեսակ գոյություն չունի։
  Ֆրանսիական «chef» բառն ավելի հիերարխիկ, թիմային որոշակի կառուցվածք է բնորոշում՝ ներառելով հենց «leader» հասկացությունը։
  Վերջին շրջանումբավական  մասսայականություն  է  ստացել  ֆրանսերեն  «decideur»  հասկացությունը(բառացի`  որոշում  ընդունող),  որն  արդեն  իսկ  իմաստով  կապված  է  որոշումներիընդունման գործընթացի հետ։
  Շառլ դը Գոլի՝ քաղաքական ասպարեզ բերած «guide»բառը,  որը  ֆրանսերենից  բառացիորեն  թարգմանվում  է  «ղեկավար»,  ոչ  բոլորն  ենընդունում, և ավելի հաճախ գործածում են «էքսկուրսավար» բառի փոխարեն։
  Որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում գերմաներեն «führer» բառը (ֆյուրեր), որըպատմական հայտնի իրադարձությունների պատճառներով զգայական բացասականերանգ է ստացել։
  Այն ևս չենք կարող համարել անգլիական տարբերակին համարժեք։
 Այսպիսով, արևմտյան մի շարք բառարաններում կարելի է հանդիպել «լիդեր»հասկացության հետևյալ ձևակերպումը. «խմբի անդամ, ում իրավունք է վերապահվում որոշում կայացնելու կարևոր իրավիճակներում, և ով խմբում համատեղ գործունեության և հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում հսկայածավալ դերէ կատարում»։
  Քաղաքական ցանկացած բարդ իրավիճակում բավական կարևոր էիրատես և ճկուն կողմնորոշվող առաջնորդի դերակատարությունը, քանի որ հենց նաէ պատասխանատու ոչ միայն տվյալ իրավիճակի, այլև այն մարդկանց համար, ովքերհետևում են նրան [1]։
 Սույն ուսումնասիրության գլխավոր նպատակն է բացահայտել, թե որքանով ենփոխկապակցված  առաջնորդությունը  և  իրադրությունը,  արդյոք  կախման  մեջ  ենմիմյանցից՝ օգտագործելով համեմատական և իրավիճակային մեթոդները` հասկանալու քաղաքական պրակտիկայում առկա այն հիմնական պատճառներն ու անբացատրելի իրավիճակները, որոնք խոչընդոտում են առաջնորդին ճիշտ կողմնորոշվելուև առաջնորդի դրական կերպար ձևավորելու հարցում։
 Քաղաքական առաջնորդությունն ուսամնասիրելիս պարզ է դառնում, թե սոցիալական գիտությունները որքան պետք է աշխատեն՝ խուսափելու քաղաքական առաջնորդներին այնպիսի հատկանիշներով ներկայացնելուց, որոնցով կարող են հարվածհասցնել  նրանց  հեղինակությանը։
   Այսօրինակ  որոշումների  կայացման  կոլեկտիվ,իրարամերժ,  համաձայնեցված,  երբեմն  նաև  քաոսային  գործընթացների  ընտրությունը պետական քաղաքականության համար սոցիոլոգիական հետազոտություններիհիմք է [2]։
 Առաջնորդության ինստիտուտը կարելի է համարել սոցիալական որոշակի համակարգ,  ինչը  (սոցիալական  համակարգի  կառուցվածքը),  ըստ  Պարսոնսի  [3],կարելի է վերլուծել` կիրառելով անկախ փոփոխականների չորս տարատեսակներ` դերեր, կոլեկտիվներ, նորմեր և արժեքներ։
  Վերոնշյալ փոփոխականների դերակատարումը քաղաքական առաջնորդությունը ենթադրում է քաղաքականության սուբյեկտների  միջև  փոխազդեցություն,  մարդկանց  քաղաքական  վարքի  և  գործունեությանվրա ազդեցություն, այն է՝ մարդկանց քաղաքական վարքի և գործունեության սահմանափակում։
 Հաշվի առնելով այս ամենը` Պարսոնսն առանձնացնում է քաղաքական առաջնորդության արդիականացման հավանական երեք տեսակներ՝ 1.  Առաջին տեսակի առաջնորդները լինում են խիստ, դաժան, միջոցների հարցում խտրականություն չդնող, անլուրջ և անխոստումնալից։
  Այս դեպքում առաջնորդությունը ներկայանում է որպես բոլորից վեր դասվող և սեփական շահերի համարկիրառվող ինքնաբավ արժեք։
 2.  Երկրորդ առաջնորդի դեպքում, հակադրվելով հասարակական համընդհանուր շահերին` քաղաքացին իր ուժերն ուղղում է անձնական խնդիրների լուծմանը։
 Գլխավոր պատճառն այն է, որ առաջնորդը հանդես է գալիս իբրև հակաարժեք։
  Տվյալդեպքում  քաղաքական  առաջնորդությունը  հարաբերությունների  կարգավորմանլավագույն ճանապարհն է։
 3.  Վերջին  տեսակի  առաջնորդին  հասարակությունն  ընկալում  է  իբրև  ժողովրդավարական արժեքների շնորհիվ կերպափոխվելու լավագույն միջոց։
  Այդ իսկպատճառով  առաջնորդը  դիտարկվում  է  որպես  հանրային  արժեք  և  զարգացմանհրաշալի տարբերակ [4]։
 Բարոյական նորմերի անտեսումը կարող է հանգեցնել քաղաքական առաջնորդության  քայքայման։
   Որպես  կառավարման  ինստիտուտ՝  քաղաքական  առաջնորդությունն  իր  արժեքային  բազմաչափությամբ  և  տարատեսակ  դրսևորումներովենթադրում է ինչպես բարոյական նորմերի հաշվառում, այնպես էլ՝ ավանդական ևարդիական  արժեքների  զուգամիտում  [5]։
   Հետևաբար,  նկատի  ունենալով  քաղաքական առաջնորդության ֆենոմենի արժեքային բազմաչափությունը, հարկ ենք համարում ընդգծելու քաղաքական առաջնորդի չորս բնութագրիչները՝1.  Առաջին բնութագրիչի դեպքում քաղաքական առաջնորդը հանդես է գալիսորպես կայացած անհատ, ում ընտրազանգվածը լիազորում է հանրային և խմբայինարժեհամակարգի զարգացումն ու արդիականացումն ապահովելու համար։
 2.  Երկրորդ բնութագրիչն առանձնանում է նրանով, որ իր անձնական հեղինակության  շնորհիվ  առաջնորդը  զգալի  դերակատարություն  ունի  խմբային,  անհատական, կոլեկտիվ, ինչպես նաև սոցիալական և քաղաքական այլ գործընթացներումառկա փոփոխությունների  վրա, քանի որ, ըստ էության, շարժվում է Ա. Մենեգետիհայտնի արտահայտության համաձայն՝ «առաջինը հավասարների մեջ» սկզբունքով[6]։
 3.  Երրորդ բնութագրիչի պարագայում առաջնորդն իր ազդեցությունը և հիմնական գործունեությունը կարողանում է ծավալել միայն խմբի ներսում վաստակած հեղինակության շնորհիվ։
 4.  Վերջինի  դեպքում  առաջնորդը  հանգամանքների  բերումով  ինչ-որ  կերպառաջնորդի դերում հայտնվում է «բուրգի գագաթին»՝ հնարավորություն ստանալովինքնուրույն որոշումներ կայացնել և զանազան հրամաններ տալ ստորադասներին։
 Իմ  կարծիքով՝  Հայաստանի  Հանրապետությունում  առավել  արդյունավետ  ենգործում  քաղաքական  առաջնորդության  վերջին  երկու  բնութագրիչները։
   Որպեսքաղաքական առաջնորդի երկրորդ բնութագրիչի վառ օրինակ, տեղին է հիշատակելԱռաջին  հանրապետության  տարիներին  հայ  մեծանուն  քաղաքական  գործիչ  ԱրամՄանուկյանի դերն ու գործունեությունը, ում վառ անհատականության, առաջնորդինհատուկ հատկանիշների և ամուր կամքի շնորհիվ հայկական բանակը կարողացավհաղթանակ տոնել մայիսյան հերոսամարտերում։
 Առաջնորդությունն  մեկ  պարտադիր  պայման  ունի.  ազդեցություն  ունենալամենատարբեր հասարակական կազմակերպություններում և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում, պաշտոնական և ոչ պաշտոնական կազմակերպություններում։
 Ժ. Բլոնդելը, հաշվի առնելով առաջնորդության կայացման սահմանադրական ևիրավական հիմքերը, ընդգծում էր, որ առաջնորդությունն այնպիսի իշխանություն է,որն  իրականացվում  է  ուղղահայաց`  «վերևից  ներքև»  [7]։
   Նա  հատկապես  ուշադրություն  էր  դարձնում  դրա  հոգեբանական  ազդեցության  առանձնահատկություններին և նշում, որ առաջնորդությունն անձի հոգեբանական մշտական ազդեցություննէ հասարակության, կազմակերպության և խմբի վրա։
  Այսպիսով, կարելի է ենթադրել,որ քաղաքական առաջնորդությունն իշխանություն է, որն իրականացնում են մեկ կամմի  քանի  անհատներ՝  ազգի  անդամներին  տարաբնույթ  գործողությունների  մղելունպատակով։
 Արևմտյան հայտնի քաղաքական տեխնոլոգ Ժ. Սեգելանը նշում էր, որ ընտրությունները մեծ հաշվով անց են կացվում չեզոք գոտում, որտեղ հաղթանակ է տոնումայն մրցակիցը, ով առավել թվով մարդկանց է կարողանում ներքաշել իր ճամբար [8]։
 Այս տեսանկյունից՝ քաղաքական առաջնորդը, հասարակության լայն շրջանակներիկողմից ընդունելի լինելու համար պարտավոր է սոցիալական շերտերի հետերոգենուսումնասիրություն  իրականացնել՝  փորձելով  արդարացնել  նրանց  սպասելիքները։
 Սա պետք է նպատակային իրականացվի, որպեսզի քաղաքական առաջնորդի համարպարզ  դառնա`  որքանով  է  պահանջարկ  վայելում  տվյալ  հասարակությունում։
 Ընտրված թեկնածուները պատասխանատվություն են կրում ոչ միայն քաղաքականներկա իրադրության, այլև՝ քաղաքական ապագայի համար։
  Վերջինս ավելի է մեծացնում պատասխանատվության զգացումը։
 Ուսումնասիրության  մյուս  հիմնանպատակներից  է  առաջնորդության  հետազոտությունն  իրավիճակային  մոտեցման  հարցում։
   Այդ  իսկ  պատճառով  քաղաքականառաջնորդությունը հարկ է դիտարկել իրադրության հետ փոխազդման և հավասարակշռման տեսանկյունից։
 Առաջնորդության հետազոտության բնագավառում մեծ տարածում ունի իրավիճակային  մոտեցումը։
   Պատմական  յուրաքանչյուր  իրադրություն  առաջ  է  քաշում  իրառաջնորդին, ով համապատասխանում է հատկապես այդ իրադրությանն ու ժամանակաշրջանին։
  Իրավիճակային մոտեցումն ամբողջովին չի անտեսում հատկանշայինտեսությունը։
  Նրա կողմնակիցները նշում են, թե առաջնորդի մի քանի հատկանիշներփոխվում են` պայմանավորված պատմական իրադրությամբ։
  Օրինակ, մարդը, գործելով  շուկայական  տնտեսության  պայմաններում,  աշխատում  է  ձևավորել  այնպիսիհատկանիշներ, որոնք համապատասխանում են իրավիճակի պայմաններին՝ ձգտելովավելի  թանկ  վաճառել  գիտելիքները,  փորձը,  նորարարությունները,  կարողությունները և այլն [9]։
  Իմ կարծիքով՝ առաջնորդ դառնում է նա, ով կոնկրետ իրադրությանմեջ ավելի լավ է կատարում իր դերը։
  Իրադրություն կարող է ստեղծվել առաջնորդիուժով այնքանով, որքանով առաջնորդը կարող է ձևավորվել իրադրության շնորհիվ։
 Մեկ այլ համատեքստում կարող ենք փաստել, որ այն իրադրության ուսումնասիրությունը, որտեղ գործում է առաջնորդը, կարող է նրա շատ հատկանիշներ բացահայտել, ավելին՝ բազում իրադրությունների ժամանակ ի հայտ բերելով տարբեր կարգի և ոճի առաջնորդի անհրաժեշտություն։
 Արևմտյան մի շարք տեսաբաններ կարծում են, որ իրավիճակային մոտեցումընվազեցնում  է  առաջնորդի  ակտիվությունը`  դարձնելով  իրադրության  գործիք։
   Եվիսկապես, իրադրությունը ոչ միայն կարող է ազդել առաջնորդի վրա, այլև դարձնելնրան  իր  գործիքը։
   Սակայն,  կարծում  եմ,  միայն  իրադրությամբ  հնարավոր  չէբացահայտել առաջնորդության ֆենոմենը. առաջնորդը կարող է ոչ միայն չդառնալիրադրության գերին, այլև ազդել և վերահսկել դրա զարգացումը։
  Վերոնշյալից պարզէ դառնում, որ առաջնորդ-իրադրություն փոխհարաբերությունները դետերմինիստական  և  խիստ  գծային  չեն։
   Դրանք  ինտերակտիվ  հարաբերություններ  են,  քանի  որառաջնորդի  անմիջական  գործողությունները  կախված  են  իրավիճակից,  որը,  սակայն, կարող է փոփոխվել առաջնորդի ազդեցությամբ։
 Առաջնորդությունը, սակայն, ինքնանպատակ է, եթե այն արդյունավետ չէ և չիբխում հասարակական շահերից։
  Խոսքի և գործի խզումը անցանկալի է առաջնորդիլինելիության մեխանիզմում, այն նվազեցնում է արդյունավետ կառավարման երաշխիքները։
   Հետևողական,  ճշմարիտ,  սոցիալական  տեսության  իմացությունը  առաջնորդի կերպարին պարտադրում է արարիչ հոգևոր գործունեություն։
  Որպեսզի հստակսահմանենք արդյունավետ առաջնորդությունը, նախ պետք է հստակեցնենք արդյունավետ  առաջնորդի  բնութագրական  գծերը։
   Փոքր-ինչ  դուրս  գալով  ավանդաբարընդունված  հատկանիշների  շրջանակից  (գրավչություն,  հմայք,  հանրային  վայելչություն, ինքնավստահություն և այլն)` նշենք, որ ցայսօր սակավ ուշադրության արժանացած հետևյալ չափանիշները՝•  Առաջնորդը պետք է որակյալ հարաբերություններ ստեղծելու կարողությունունենա։
 Այս  հատկանիշը  առաջնորդի  հաջողության  գրավականներից  մեկն  է։
   Շատդեպքերում առաջնորդը ղեկավարվում է «ես առաջնորդ եմ, դու` ենթակա» սկզբունքով,  ինչը  մեծամասամբ  հանգեցնում  է  հիերարխիկ  հարաբերությունների,  որտեղառկա են մի կողմից իշխանական լծակներ, ուժ, գերիշխանություն, իսկ մյուս կողմից`խելացի մարդիկ, ովքեր տառապում են «թերարժեքության բարդույթով»։
  Արդյունքումստանում ենք ոչ արդյունավետ, ինքնանպատակ և իրար հակասող հարաբերություններ։
  Այս ամենի հակակշիռը պետք է լինի «միմյանց լսելու, հարգելու» սկզբունքը, ևմիայն այդ դեպքում կարելի է հանգել փոխադարձ վստահության և գործընկերայինկապերի։
 •  Առաջնորդը պետք է ունենա բարոյական համապատասխան գիտակցության մակարդակ՝ ընդունելու սեփական չիմացությունը։
 Այս  հատկանիշը  ժամանակակից  առաջնորդի  ուժեղագույն  կողմերից  է։
   Այնկարող է նպաստել առաջնորդի թափանցիկությանը, ազնվությանը, ինչի արդյունքումնա չի կարող խուսափել համախոհների առավել ճիշտ և տեղին առաջարկություններըլսելուց և հաշվի առնելուց։
 •  Առաջնորդը պետք է կարողանա ավանդական արժեքները համադրել նորարար գաղափարներին՝ պատրաստ լինել փոփոխության։
 Լինելով  բացառապես  ավանդապահ,  չզարգացնելով  ու  չարդիականացնելովսեփական  քաղաքականությունը,  աշխատելաոճը  և  մոտեցումները`  առաջնորդըերբեք չի կարող հաջության հասնել, իսկ պահպանելով հինը և զարգացնելով նորարարական  գաղափարներ`  հսկայական  հնարավորություն  կստանա  այսօր  հաղթել,իսկ վաղը՝ լինել առաջինը։
  Անշուշտ, սյստեղ մեծ տեղ է տրվում հատկապես ճկունությանը։
 •  Առաջնորդը պետք է լինի էներգիայի և ոգեշնչման աղբյուր։
 Ներկայումս  խաղի  կանոնները  փոխվել  են։
   Առաջնորդի  հաջողության  գաղտնիքը ոգեշնչվելն ու իր հետևորդներին ոգեշնչելն է։
  Սա հնարավոր է միայն այն դեպքում,  երբ  առաջնորդը  լի  է  դրական  էներգիայով։
   Հենց  այս  էներգիան  կարող  էհետևորդների  մոտ  պատասխանատվության  զգացում  առաջացնել  և  մղել  առավելարդյունավետ աշխատանքի։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[3] The Social System։
  Parsons, Talcott, 1951, pp. 10-18, 57, 354-355.[4] Մարգարյան Մ., Քաղաքական շուկայի արդիականացումը՝ որպես ՀայաստանիՀանրապետության հանրային անվտանգության բաղկացուցիչ, «Հանրային կառավարում» գիտական հանդես, 2012, 1-2, էջ 170-178։
 [6] Blondel J., Thiebault Jean-Louis, et al, Political Leadership, Parties and Citizens։
  The[8]  Քաղաքագիտություն։
   Ուսումնական  ձեռնարկ  (խմբագիր՝  Հ.  Գ.  Մանուչարյան),ԵՊՀ, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2006, 586 էջ։
 Պողոսյան ՎահեՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐՆ ՈՒ ԴՐԱՆՑԲՆՈՒԹԱԳՐԱԿԱՆ ԳԾԵՐԸԲանալի բառեր` առաջնորդ, քաղաքական առաջնորդ, հեղինակություն,սոցիալական միջավայր, հատկանիշ, իրավիճակային մոտեցում, դետերմինիզմ,անլիարժեքության բարդույթ։

Ժամանակակից  բարդ  և  իրարարամերժ  աշխարհում  քաղաքական  առաջնորդությունը հանդես է գալիս որպես հարաբերությունների համալիր համակարգ, որից  կախված  է  տվյալ  պետության,  խմբի  կամ անհատների հաջողության գրավականը։
   Գրեթե ամենուր, որտեղ գործառնում է մարդկային հասարակությունը, այս կամ այն  կերպ  ընդգծվում  են  քաղաքական  առաջնորդներ,  ովքեր  իրենց  վրա  են  վերցնում  որոշումների ընդունման գործընթացի իրավասությունը։
  Այս տեսանկյունից քաղաքական առաջնորդության հիմնախնդիրը մնում է քաղաքական տեսաբանների ուսումնասիրության կենտրոնում՝ որպես քաղաքական գիտության առանցքային հիմնահարցերից մեկը։
