ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԻ ՇՈՒՐՋՀայ  սփյուռքը  ձևավորվել  է  ցեղասպանության  և  հայրենազրկման  հետևանքով,երբ հարյուր  հազարավոր մարդիկ ստիպված եղան  գտնել ապրելու իրավունք  օտարերկրներում։
   Ոճրագործության  արդյունքում  Արևմտյան  Հայաստանից  գաղթեց  և  օրհասական  վիճակում  հայտնվեց  շուրջ  1  մլն  մարդ։
   Առաջին  գերխնդիրը  նրանց  բնակեցման հարցն էր։
  Ազգային պատվիրակությունների և քաղաքական կուսակցությունների  կարծիքով`  «առայժմ  լավագույն  է  հայ  գաղթականությանը  պահել  Թուրքիոյ  եւՀայաստանի  մերձակայ  պետութեանց  եւ  վայրերու  մէջ։
   Անոնք  այս  ձեւով  կը  յուսան,որ՝ ա) գաղթականները կը պատսպարուին արդեն հայ գաղութներ ունեցող եւ նիւթական տեսակետով դիւրութիւններ ընծայող երկրներու մէջ և բ) մանաւանդ եթէ ապագային  դիւրութիւններ  ստեղծուին  հայ  ժողովրդին  իր  բնագաւառը  վերադառնալու,անոնցմէ շատեր անմիջապէս կրնան մեկնիլ Հայրենիք»1։
 Փախստական  հայերը  հայրենիք  վերադառնալու  հույսեր  ունեին։
   Նրանց  այդհույսն էին ներշնչել Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գոյությունը, Միացյալ ևանկախ Հայաստանի հռչակումը, Սևրի պայմանագիրը։
  Սակայն դրանք պիտի ի դերևբարձրանային  Հայաստանի  խորհրդայնացումից  և  թաղվեին  Լոզանի  կոնֆերանսիցհետո։
   Վերջինում  մերժվեց  անգամ  «Հայկական  օջախ»  ստեղծելու  գաղափարը։
   «Այդպահից էլ օտար ափերին հայտնված հայությունը առաջնահերթ ձեռնամուխ եղավ իրտնտեսական  ու  ազգային  կեցությունն  ապահովելու  և  զարգացնելու,  նոր  ապրելավայրերում արմատավորվելու գործին»2,- նշում է Կ. Դալլաքյանը։
 Այսպես  ձևավորվեց  հայկական  սփյուռքը։
   Նկատենք,  որ,  չնայած  սփյուռքի  ձևավորման  տարիների  երկարատևությանը,  այն  առաջացել  է  բազմահազար  հայությանմիաժամանակյա  մասնակցությամբ.  հոծ  խմբերով  հաստատվում  էին  որևէ  վայրում,ինչը գոյապահպանման և ինքնության պահպանման ուժ է եղել։
 Այժմ հայություն կա աշխարհի 190 երկրներում, և տեղին է հայ մեծ բանաստեղծՀ. Շիրազի խոսքը. «…Որ լուսինն անգամ ծանոթ է բոկոտն հայ թափառ ոտքին»3։
 Հիմք  ընդունելով  սփյուռքահայության  գոյավիճակը,  որը  պայմանավորված  է  ընդունող երկրի սոցիալ-քաղաքական, տնտեսական և մշակութային առանձնահատկություններով, հայ սփյուռքի համայնքները կարելի է խմբավորել ըստ այդ երկրների ընդհանուր  բնութագրերի՝  Արևելքի,  Արևմուտքի,  Հարավային  Ամերիկայի  և  հետխորհրդային տարածքի հայկական համայնքներ4։
  Դրանցից դիտարկել ենք հետևյալները.  Արևելքի  երկրներ՝  Լիբանան,  Սիրիա,  Իրան,  Թուրքիա,  Եգիպտոս,  Եթովպիա,Հնդկաստան,  Ավստրալիա,  Արևմուտքի  երկրներ՝  ԱՄՆ,  Մեծ  Բրիտանիա,  Ֆրանսիա,Իտալիա,  Կանադա,  Բուլղարիա,  Լեհաստան,  Հունգարիա,  Հարավային  Ամերիկայի1 «Հայոց պատմություն», հ. 4, գիրք Ա, Երևան, 2010, էջ 624-625։
 2 Նույն տեղում, էջ 626։
 3 Շիրազ Հ., Հայոց Դանթեականը, Երևան, 1991, էջ 1։
 4 Տե՛ս «Հայ սփյուռք» հանրագիտարան, Երևան, 2003, էջ 9։
 երկրներ՝  Ուրուգվայ,  Արգենտինա,  Բրազիլիա,  հետխորհրդային  երկրներ՝  Ռուսաստան, Վրաստան (տե՛ս աղ. 1)։
 Իսկ  ի՞նչ  է  սփյուռքը։
   Մենք  համաձայն  ենք  Վ.  Սաֆրանի  հետ,  ով  սփյուռք  է  համարում  գաղթական  այն  համայնքները,  որոնք  (կամ  նրանց  նախնիները)  սփռվել  եննախահայրենիքից  դեպի  օտար  շրջաններ,  ունեն  հավաքական  հիշողություն,  տեսլական  կամ  մյութոս  իրենց  իսկական  հայրենիքի,  դրա  գտնվելու  ֆիզիկական  վայրի,պատմության և նվաճումների մասին, հավատացած են, որ անհնար է ամբողջությամբինտեգրվել ընդունող հասարակությունում, ուստի և մասամբ օտարված են զգում այնտեղ,  նախնիների  հայրենիքին  վերաբերում  են  որպես  իրենց  իսկական  իդեալականհայրենիքի,  ուր  իրենք  կամ  իրենց  զավակները  պետք  է  վերադառնան,  հավաքականուժերը  նվիրաբերում  են  հայրենիքի  պահպանությանը  կամ  վերականգնմանը,  անվտանգությանը  և  բարեկեցությանը,  շարունակում  են  անհատապես  կամ  զգայականորեն կապված մնալ հայրենիքին, որը պայմանավորում է նրանց համերաշխությունըև էթնոհամայնքային գիտակցությունը1։
 Սփյուռքահայերի թվաքանակի շարժը (հազարներով)Աղյուսակ 1ԺամանակաշրջանԵրկիր1  ԱՄՆ2  Ուրուգվայ3  Արգենտինա4  Կանադա5  Բրազիլիա6  Սիրիա7  Լիբանան8  Հնդկաստան9  Իրան10  Հունգարիա11  Թուրքիա12  Եգիպտոս13  Եթովպիա14  Մեծ Բրիտանիա15  Ֆրանսիա16  Լեհաստան17  Իտալիա18  Ավստրալիա19  Ռուսաստան20  Վրաստանթ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա թ և չ ն ի Մ թ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա թ թ ն ա կ ա Երբ նայում ենք աղյուսակին, տեսնում ենք, որ 20-րդ դ. 2-րդ կեսին տեղի է ունենում  սփյուռքահայության  ինտենսիվ  տեղաշարժ։
   Մի  կողմից  նոսրանում  են  Մերձավոր և Միջին Արևելքի հայ համայնքները, մյուս կողմից՝ ավելանում Եվրոպայի և Ամե1 Տե՛ս Բեժանյան Ա., Սփյուռքի մասին տեսությունների համառոտ ակնարկ, «ԼՀԳ», թ. 1, էջ 211-227։
 2  «Հայ  սփյուռք»  հանրագիտարան։
   Գասպարյան  Ս.,  Սփյուռքահայ  գաղթոջախներն  այսօր.  մշակութայինկյանքի ուրվագիծ, Երևան, 1962։
  Ոսկանյան Ա., Սփյուռքահայության թվական կազմը, «ԼՀԳ», թ. 9, էջ 4751։
   «Հայերն  աշխարհում.  հանրագիտական  համառոտ  բառարան»,  Երևան,  1995։
   «Հայկական  սփյուռք»տարեգիրք, Երևան, 2009։
 րիկայի  հայության  թվաքանակը,  այսինքն՝  տեղի  է  ունենում  Արևելքի  երկրներից  հայության տեղաշարժ Արևմուտքի երկրներ։
  Ըստ Օքսֆորդի համալսարանի դասախոս,հաս.  գիտ.  դոկտոր  Հրաչ  Չիլինգիրյանի  տվյալների`  Միջին  Արևելքի  հայ  բնակչությունը 1975 թ. 625 հազ. մարդուց նվազել է և 2008 թ. կազմել 320 հազ.1։
 Մերձավոր  և  Միջին  Արևելքի  երկրներից  հայության՝  դեպի  ԱՄՆ,  Կանադա  ևեվրոպական  երկրներ  տեղաշարժի  պատճառներ  «Նորավանք»  ԳԿՀ  հայագիտականկենտրոնի փորձագետ Վ. Հովյանը համարում է.1. Կյանքի որակի ավելի բարձր մակարդակն արևմտյան երկրներում։
 2.  Արևմտյան  սոցիալ-մշակութային  միջավայրի  նկատմամբ  հեշտ  հարմարվողականությունը։
  Հայերը, լինելով քրիստոնյա, ավելի հեշտ են յուրացնում եվրոպական ևամերիկյան  սոցիալ-մշակութային  բարքերը  և,  հետևաբար,  ավելի  հեշտությամբ  ինտեգրվում  այդ  հասարակություններում,  քան  մուսուլմանները։
   Իրենց  ավելի  հոգեհարազատ  եվրոպական  և  ամերիկյան  սոցիալ-մշակութային  միջավայրերը  խթան  ենհանդիսանում  Մերձավոր  և  Միջին  Արևելքի  երկրների  հայության՝  դեպի  Արևմուտքարտագաղթի համար։
 3.  Տիրապետող  իսլամական  միջավայրը։
   Այն  որոշակիորեն  խորթ  է  հայերի  համար։
   Չնայած  հիմնականում  աշխարհիկ  պետության  նկարագրին  և  հայերի  նկատմամբ ցուցաբերվող հանդուրժողականությանը, այնուամենայնիվ Մերձավոր և ՄիջինԱրևելքի  երկրներում  չեն  եղել  քաղաքական  և  քաղաքացիական  ազատություններ,որոնք  ինքնադրսևորման  լայն  հնարավորություններ  ընձեռնեն  հայերին։
   Սրանով  էբացատրվում այդ երկրների հայ համայնքների քաղաքական պասիվությունը։
 4.  Ներքին  և  արտաքին  ցնցումները`  արաբա-իսրայելական  հակամարտություն,1975-1990 թթ. Լիբանանյան քաղաքացիական պատերազմ, 1979 թ. Իսլամական հեղափոխություն  Իրանում,  Իրան-իրաքյան  պատերազմ  (Ծոցի  առաջին  պատերազմ,1980-1988  թթ.),  Իրաքի  ներխուժում  Քուվեյթ  (Ծոցի  երկրորդ  պատերազմ,  1990  թ.),Իրաք-ամերիկյան պատերազմ (Ծոցի երրորդ պատերազմ, 2003 թ.)2։
 Այս ամենին Հ. Չիլինգիրյանն ավելացնում է ներհամայնքային խնդիրները, որոնքկապում են երեք հաստատությունների` Հայոց եկեղեցու, հայկական դպրոցի և հայալեզու մամուլի հետ3։
  Սփյուռքահայերի  կողմից  սեփական  շահի  գերադասումը  և  մյուս  բացասականգործոնները չշրջանցելով` ցանկանում ենք նշել դրականը։
  Սփյուռքահայությունն իրենպարտավորված չի զգում որևէ երկրի նկատմամբ, պատրաստ չէ սեփական ջանքերնուղղել  վերջինիս  պաշտպանությանը,  այսինքն՝  անգամ  եթե  նրանք  կորցնում  են  հայկականի զգացումը, նրանք չեն յուրացնում որևէ ուրիշը և դառնում են աշխարհաքաղաքացի։
   Այս  հանգամանքը  պահպանում  է  նրանց  «դարձի  բերելու»  և  հայեցի  դաստիարակելու հնարավորությունը։
 Սակայն  պիտի  խոստովանենք,  որ  Սփյուռքում  առկա  է  հայի  ինքնազգացողության  խնդիրը։
   Մասնավորապես,  «Հորիզոն»  թերթի  1983  թ.  մայիսի  19-ի  համարումասված է, որ նույն տարվա ապրիլի 26-ին Օտտավայում հրատարակված “1981 Censusof  Canada”  աշխատության  մեջ  բերված  տեղեկությունների  համաձայն  Կանադայում«իրենց հայ է ճանաչում» 21 հազ. մարդ4։
  Երբ այս թիվը դնում ենք Կանադայում այդժամանակ  հաշվվող  70  հազ.  հայերի  թվի  կողքին,  զգացվում  է,  թե  ինչքան  մեծ  էուծացման  վտանգը։
   Ավելի  տխուր  է  վիճակը  Հունգարիայում։
   2002  թ.  հայկական1 Տե՛ս «Նոր Յառաջ», 25 մայիս, 2013։
 2  Հովյան  Վ.,  Հայկական  սփյուռքի  փոխակերպումը.  մարտահրավերներ  և  հնարավորություններ,  «Գլոբուս», թ. 5, 2013, էջ 25։
 3 Տե՛ս «Նոր Յառաջ», 25 մայիս, 2013։
 4 Տե՛ս Ոսկանյան Ա., էջ 47-51։
 ինքնավարությունների ընտրություններին որպես հայ գրանցվեց և ընտրություններինմասնակցեց  մոտ  2500  մարդ  (նախորդ  տարում  իրենց  հայ  էին  համարում  600-ը)1։
 Հիշենք, որ Հունգարիայում այս շրջանում ապրում էր 15 հազ. հայ։
 Այս փաստերը ստիպում են մեզ համաձայնվել Ա. Այվազյանի մտքի հետ, որ կանծագումով  հայեր  և  հայեր։
   Առաջին  դեպքում  նրանք  չունեն  պատասխանատվությանզգացում  հայրենիքի  նկատմամբ,  չեն  ուզում  մտածել  հայրենիքում  ապրելու  մասին,չեն ուզում լինել հայոց լեզվի կրողը, գիտակցաբար կամ անգիտակցորեն հաշտվել ենիրենց սերունդների անխուսափելի ուծացման ու ձուլման հետ, այսինքն՝ չունեն ազգիընդհանուր  կենսագործունեության  մեջ  անձնական  ներգրավվածություն  և  ներդրածավանդ2։
   Այստեղ  պետք  է  հիշել  ամերիկացի  ճանաչված  սոցիոլոգ,  պրոֆեսոր  ԼուիզՔրիզբերգի  ուսումնասիրության  արդյունքը.  «Ավելի  մեծ  հանրությանը  պատկանելըհաճելի զգացողություն է պարգևում. ինքնաշարունակ խմբի մաս կազմելն անմահության  նման  ինչ-որ  բան  է  ապահովում։
   Մինչդեռ  պատկանելությունն  այնպիսի  միխմբի,  որ  զուրկ  է  ներքին  հպարտությունից,  վնասակար  է  անհատի  ինքնագնահատականի համար»3։
 Հայերն իրենց ապրած երկրների բնակչության տեսակարար կշռում չնչին մաս ենկազմում։
   Այդ  թիվը  տատանվում  է  մինչև  1  %-ի  շրջանակներում  և  միայն  առանձինդեպքերում  է  անցնում  1  %-ը։
   Նման  դեպքերից  են  Լիբանանի  (2  %),  Ռուսաստանի(1,5-2  %)  օրինակները։
   Սակայն  միասնություն  և  համակուռ  լինելու  դեպքում  նրանքկարող են իրենց և իրենց հայրենիքի շահերը պաշտպանող պահանջներ ներկայացնելայդ  երկրներին։
   Նման  օրինակ  է  1994  թ.  ԱՄՆ-ում  տեղի  ունեցածը։
   Արևմտյան  Ամերիկայի ՀՅԴ Հայ դատի հանձնախմբի շնորհիվ նախագահ Բ. Քլինթոնի վարչակարգի՝ադրբեջանցիներին ԱՄՆ օժանդակությունն արգելող բանաձևը վերացնելուն ուղղվածփորձին  ամերիկահայերը  հակազդեցին`  հազարավոր  հեռագրեր  ուղղելով  Վաշինգտոն (3000 հեռագիր Սպիտակ տուն և Դեմոկրատական կուսակցության ղեկավարներին), հիշեցնելով, որ այդ բանաձևի վերացումը մեծապես կվնասի Կալիֆորնիայի հայերի շրջանում ԱՄՆ նախագահի վայելած հեղինակությանը4։
 Օգնության  օրինակների  առատություն  գրանցվեց  1988  թ.  Հայաստանում  տեղիունեցած  երկրաշարժից  հետո  և  Արցախյան  շարժման  ժամանակ։
   Սակայն  պետք  էնշենք, որ ոչ բոլորն էին հետաքրքրված Հայաստանի վիճակով։
  Երբ նայում ենք «Հայաստան»  համահայկական  հիմնադրամի  նվիրատվությունների  ցուցակը,  պարզ  էդառնում,  որ  Հայաստանով  մտահոգված  է  ոչ  ավելի,  քան  երկու  տասնյակ  երկրներիսփյուռքահայություն,  այն  էլ՝  ոչ  ամբողջական  ներգրավմամբ։
   Օբյեկտիվ  ու  սուբյեկտիվ պայմաններից վեր կանգնելով՝ սա ցույց է տալիս ափյուռքահայության՝ հայրենիքին ծառայելու պատրաստակամության պասիվությունը։
 Հաջորդ խնդիրը սփյուռքահայության թվակազմի աճման դինամիկան է։
  Աղյուսակի  տվյալներում  նկատվում  է  սփյուռքահայության  թվաքանակի  աճի  տեմպերի  նվազում։
   Այսպես,  եթե  շուրջ  20  երկրների  օրինակով  սփյուռքահայության  թիվը  1980  թ.1960 թ. համեմատ ավելի քան կրկնապատկվել է՝ 943.700-ից հասնելով 1.965.500-ի,ապա  հաջորդ  20  տարվա  ընթացքում  (2000-ական  թթ.  համեմատ  1980-ական  թթ.)այն ավելացել է շուրջ 13 %-ով՝ կազմելով 2.232.780 մարդ։
  Եվ սա այն դեպքում, երբվերջին տասնամյակներին ավելացել է ՀՀ-ից հայության արտահոսքը և սփյուռքի համալրումը։
  Վերջին հանգամանքը ցույց է տալիս, որ խիստ նվազել են սփյուռքահայության բնական աճի տեմպերը, կամ ավելացել են նրանց ուծացման տեմպերը։
 1 Տե՛ս Ժամակոչյան Ա., Արևելյան Եվրոպայի հայ համայնքների խնդիրները, Երևան, 2011, էջ 117։
 2 Տե՛ս Այվազյան Ա., Հայկական ինքնության գրավականները, կամ ո՞վ է հայը, Լոս Անջելես, 2008, էջ 16-17։
 3 Տե՛ս http։
 //vahagnakanch.files.wordpress.com/2011/04/azgaynaganutyan-masin.pdf։
 4 Տե՛ս Պետրոսյան Ք., Հայրենիք-Սփյուռք հարաբերությունները 1988-2001 թթ., Երևան, 2011, էջ 28-29։
  Հայերն  աշխարհում  սփռված  լինելու  հետ  մեկտեղ  տարածված  են  պետությունների  ամբողջ  տարածքով։
   Այս  հանգամանքը  նվազեցնում  է  նրանց  համախմբման  ևհայկական  ինքնության  պահպանման  հնարավորությունները։
   Օրինակ,  ինչպե՞ս  կարող  է  հայը  մնալ  հայ  162 հազ.  բնակչություն  և  152 հազ.  դոմինանտ  տարր  ունեցողերկրամասում  ապրելով  11  հոգով,  և  սա  այն  դեպքում,  որ  Սփյուռքի  յուրաքանչյուրկենտրոն  յուրովի  է  կառուցում  հարաբերությունները  հայրենիքի  հետ։
   Այս  իմաստովբացակայում  է  միանմանությունը  հայկական  սփյուռքի  կենտրոնների  միջև։
   Որպեսարդյունք՝  մենք  ստանում  ենք  հայի  տասնյակ  կերպարներ։
   Այստեղ  մեծանում  է  ՀՀդերն այն առումով, որ յուրաքանչյուրի հետ շփման հիմքում դրվի հայկականությունը,որն աշխարհի այլազանության մեջ հայերի միասնության հիմքը կլինի։
 Հայերին բնորոշ հաջորդ երևույթն ուրբանիզացիայի բարձր ու աճող դինամիկանէ։
   Ներկայումս  քաղաքաբնակ  է  սփյուռքահայերի  80  %-ը1։
   Սա  պայմանավորված  էնրանց զբաղմունքով, աշխատանքի բնույթով։
 Փոփոխվել  է  նաև  Հայաստանում  բնակվող  հայերի  և  սփյուռքահայերի  թվի  հարաբերակցությունը։
  1970 թ. աշխարհի հայության 36 %-ը բնակվում էր ԽորհրդայինՀայաստանում։
   2001  թ.  տվյալներով  այդ  թիվը  նվազել  է՝  կազմելով  32  %2։
   Ներկայումս ՀՀ-ում է բնակվում հայության 25-30 %-ը։
  Սա հետխորհրդային շրջանում ՀՀ-ումարձանագրվող  ծնելիության  ցածր  մակարդակի  և  ՀՀ-ից  հայերի  արտահոսքի  արդյունք  է։
   Վերջինիս  արդյունքում  լրացվում  են  գործող  համայնքները,  ինչպես  նաևձևավորվում են նոր համայնքներ, նոր  սփյուռք։
  Սա մի կողմից հայերի ուժերի ցրվածության  խորացում  է  նշանակում,  մյուս  կողմից՝  թարմացնում  է  նախկին  սփյուռքանդամների հիշողությունը և ձգձգում ու դժվարացնում նրանց ուծացումը։
  Փոխվել  է  նաև  սփյուռքահայության  տեղաբաշխվածության  պատկերն  ըստ  աշխարրամասերի։
  Սփյուռքի ձևավորման շրջանում մեծաքանակ էր հայերի թիվը Ասիայում։
   1926  թ.  այնտեղ  բնակվում  էր  ամբողջ  աշխարհի  հայության  74  %-ը  (չհաշվածԽորհրդային  Միության  տարածքում  ապրողներին)։
   Սակայն  այս  թիվն  աստիճանաբար նվազել է։
  1970 թ. առաջնությունը պատկանում էր Ամերիկային, որն ավելանալով 2001 թ. կազմեց 54,1 %, այսինքն՝ Ամերիկայում էր բնակվում նախկին Խորհրդային  Միության  տարածքից  դուրս  բնակվող  հայության  կեսից  ավելին։
   2001  թ.  տվյալներով երկրորդ տեղում էր Եվրոպան՝ 31 %, իսկ Ասիան 12 %-ով նահանջել էր երրորդհորիզոնական։
 Ասիայում  սփյուռքահայությունը  կենտրոնացած  էր  Խորհրդային  Միության  տարածքում,  որտեղ  հայ  բնակչությունը  1970  թ.  տվյալներով  կազմում  էր  Ասիայի  հայբնակչության 72 %-ը, որից 88 %-ը՝ Անդրկովկասի երկրներում։
  Այս թիվը ևս աստիճանաբար  նվազեց,  և  2001  թ.  նախկին  Խորհրդային  Միության  տարածքում  բնակվումէր աշխարհի ամբողջ հայության 69 %-ը, որից 58 %-ը՝ Անդրկովկասի երկրներում3։
 Այսպիսով, հայությունը  Սփյուռքում դեռևս կայուն բնակություն չունի։
  Բացի Հայաստանից Սփյուռք ուղղվածությամբ տեղաշարժին, տարբեր ուղղություններով շարժէ  կատարվում  նաև  Սփյուռքի  ներսում։
   Բացահայտելով  այդ  շարժերի  պատճառները՝պարզ  է  դառնում,  որ  հայությունը  որևէ  երկրի  նկատմամբ  պարտավորություն  չիստանձնել։
   Միաժամանակ  պետք  է  փաստենք,  որ  նրա  մի  ստվար  զանգված  ամրագրվել է ինչ-որ պետության և կորցրել հայի ինքնագիտակցությունը։
 1 Տե՛ս «Հայրենիք-Սփյուռք առնչությունները հայկական մամուլում», Երևան, 2012, էջ 21։
 2 Տե՛ս Կարապետյան Ռ., Միգրացիան և հայկական նոր սփյուռքը, Երևան, 2013, էջ 34։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 33։
 Գևորգ ԿեսոյանՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԻ ՇՈՒՐՋԲանալի բառեր՝ սփյուռքահայության տեղաշարժեր, նրանց պատասխանատվության հարցը, ծագումով հայեր և հայեր, սփյուռքահայության ուծացում, աշխարհագրական տարածվածություն։

Սփյուռքահայության զգալի հատվածը գտնվում է անընդհատ տեղաշարժի մեջ։
  Դա պայմանավորված  է  այն  երկրներում  տիրող  ներքին  և  արտաքին  պայմաններով,  որտեղ  հայերը  բնակվում  են։
   Սա  վկայում  է  այն  մասին,  որ  նրանք  իրենց  պատասխանատու  չեն  համարում  տվյալ  երկրի  ճակատագրի  հանդեպ,  սակայն  ցավալի  է,  որ  հեռացած  են  նաև  Հայաստանի  հոգսերով անհանգստանալուց։
  Վերջինս թույլ է տալիս ասել, որ կան ծագումով հայեր և հայեր։
   Ցավալի է ընդգծել, որ բավական մեծ ծավալներ ունի սփյուռքահայերի ուծացումը։
  Նրանք  աշխարհագրական  մեծ  ցրվածություն  ունեն,  որն  էլ  ավելի  է  մեծացնում  ուծացման  վտանգը։
   Այստեղ  առաջին  պլան  է  գալիս  Հայաստանի  Հանրապետության`  որպես  հայությանը  համախմբող կառույցի դերը։
