ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԴԱՇՏԵՐԻ ՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ` ՈՐՊԵՍ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՄԱՆՑՈՒՑԱՆԻՇ Երկրաշարժերը,  որոնք  դասվում  են  ամենավտանգավոր  աղետների  շարքին,տեղի  են  ունեցել  Երկիր  մոլորակի  տարբեր  տեղամասերում՝  մշտապես  ուղեկցելովմարդուն իր գոյության պատմության ամբողջ ընթացքում։
  Մարդիկ միշտ վախեցել եներկրաշարժերից  և  փորձել  են  երևույթին  տալ  գերբնական  բացատրություն`  համարելով այն Աստծո պատիժ [1]։
  Առաջին  անգամ  երկրաշարժերի  առաջացման  պատճառը  երկրի  ընդերքումորոնելու վարկածն առաջ է քաշել հին հույն փիլիսոփա Արիստոտելը։
  Նա համարումէր, որ երկրի վրա առաջացող քամիները, ճեղքերի և քարանձավների միջով մտնելովերկրի ընդերքը, կրակի միջոցով ուժեղանում են և սկսում ճանապարհ որոնել դեպիերկրի  մակերես՝  դառնալով  երկրաշարժերի  պատճառ։
   Այս  վարկածը  թեկուզ  չիպարունակում գիտական և ոչ մի բացատրություն, սակայն դարեր շարունակ ընդունվել է որպես երկրաշարժերի առաջացման հիմնական բացատրություն։
 18-րդ դարի սկզբին անգլիացի գիտնական Ջոն Միտչելը հանգեց այն եզրակացության,  որ  երկրի  ցնցումները  երկրաշարժերի  ժամանակ  տեղի  են  ունենում առանձգական ալիքների առաջացման հետևանքով, և, եթե գիտենք այդ ալիքներիաղբյուրը, ապա կարող ենք հասկանալ դրանց առաջացման պատճառը։
 Այժմյան  պատկերացումների  համաձայն`  երկրաշարժը  տեղի  է  ունենումերկրակեղևի  լեռնային  ապարների  որոշակի  զանգվածում  լարումների  և  դեֆորմացիաների    կուտակման  պատճառով,  որն  էլ  իր  հերթին  կապված  է  լիթոսֆերայինսալերի  շարժման  հետ։
   Ընդհանրապես  տարանջատում  են  երկու  տիպի    երկրաշարժեր` բնական և արհեստական, ավելի ճիշտ՝ տեխնոգեն։
  Տեխնոգեն երկրաշարժերն իրենց հերթին կարող են առաջանալ երկու ճանապարհով՝1. ռազմական կամ արդյունաբերական պայթյունների հետևանքով,2. արհեստական ջրամբարների կառուցման հետևանքով։
 Բնական  երկրաշարժերը,  ինչպես  վերը  նշվեց,  կապված  են  սալերի  շարժմանհետ, որոնց շնորհիվ կուտակվում են որոշակի լարումներ և դեֆորմացիաներ՝ դառնալով երկրաշարժերի առաջացման պատճառ։
  Պարզվել է, որքան մեծ է լարումների ևդեֆորմացիաների կուտակման ժամանակը, այնքան ուժգին է երկրաշարժը։
  Սրանքտեկտոնական  երկրաշարժեր  են։
   Գոյություն  ունեն  նաև  բնական  այնպիսի  երկրաշարժեր,  որոնք  կապված  են  երկրակեղևում  կարստային  դատարկություններիփլուզումների հետ։
 Ինչպես  գիտենք,  Հայկական  լեռնաշխարհը,  որի  մեջ  մտնում  է  ՀՀ-ն,  ԱլպՀիմալայան ծալքավոր գոտու Արաբական և Եվրասիական սալերի բախման ճակատային  հատվածն  է,  որով  պայմանավորված`  տարածքը  գտնվում  է  լարումադեֆորմային ոչ կայուն կարգավիճակում, հետևաբար՝ համարվում է սեյսմաակտիվ գոտի։
 Դրանով է պայմանավորված ՀՀ-ում մի շարք երկրաշարժային օջախային գոտիներիգոյությունը,  որոնցից  ուժեղներն  են`  Դվինի,  Զանգեզուրի,  Վայոց  Ձորի,  Գառնիի,Ծաղկաձորի, Սևանի, Նոյեմբերյանի, Սպիտակի, Գյումրիի, Արմավիրի, Բյուրականիև  Փարաքարի  օջախային  գոտիները։
   Մնացածները  համեմատաբար  ավելի  թույլգոտիներ են, սակայն հետագայում չի բացառվում դրանց ուժեղացումը։
  Երկրաշարժերը,  կապված  լիթոսֆերայի  սալերի  հետ,  տեղի  են  ունենումերկրակեղևի լեռնային ապարների որոշակի զանգվածում` լարումների և դեֆորմացիաների  կուտակման  հետևանքով։
   Լարումների  և  դեֆորմացիաների  որոշակիարժեքների դեպքում տեղի է ունենում խզվածքի առաջացում և էներգիայի անջատում։
 Տարածության այն մասը, որտեղից սկսվում է բեկվածքի առաջացումը, և որտեղիցտարածվում  են  սկզբնական  սեյսմիկ  ալիքները,  կոչվում  է  երկրաշարժի  հիպոկենտրոն։
  Հիպոկենտրոնի պրոյեկցիան երկրի մակերևույթին կոչվում է էպիկենտրոն։
 Առաջացած բեկվածքը` շրջապատող տարածության այն մասը, որից անջատվում էկուտակված  լարումների  էներգիան,  կոչվում  է  երկրաշարժի  օջախ։
   Երկրաշարժիօջախի  չափերը  համեմատական  են  առաջացած  բեկվածքի  չափերին։
   Երկրիմակերևույթից  մինչև  հիպոկենտրոն  ընկած  հեռավորությունը  կոչվում  է  օջախիխորություն։
   Այն  երկրաշարժերը,  որոնց  խորությունն  անցնում  է  երկրակեղևիսահմաններից, կոչվում են խորը ֆոկուսային երկրաշարժեր։
  ՀՀ-ում տեղի ունեցածբոլոր երկրաշարժերը եղել են կեղևային տիպի, դրանց խորությունը գերազանցել է 1520 կմ-ը։
 Երկրաշարժերի  ժամանակ  անջատված  էներգիայի  մեծ  մասը  ծախսվում  էօջախում լեռնային ապարների ֆիզիկական հատկությունների փոփոխության, դրանցջարդման,  կոտրատման,  առանձին  դեպքերում՝  սեյսմադիսլոկացիաների  առաջացման  վրա։
   Այդ  գործընթացի  հետ  մեկտեղ  անջատվում  է  նաև  ջերմային  էներգիա։
 Ընդհանուր էներգիայի միայն չնչին մասն է սեյսմիկ ալիքների ձևով ճառագայթվումօջախից։
   Այդ  ալիքները  հասնում  են  Երկրի  մակերես  և  առաջացնում  են  այնցնցումները,  որոնք  մարդն  ընկալում  է  որպես  երկրաշարժ  [2]։
   Սեյսմիկ  ալիքներըբաժանվում են երկու հիմնական խմբի`1. ծավալային ալիքներ, որոնք տարածվում են երկրագնդում, ինչպես ձայնայինալիքներն օդում,2.  մակերևույթային  ալիքներ,  որոնք  տարածվում  են  երկրի  մակերևույթով,ինչպես ջրի մակերեսին առաջացած ալիքները։
 Ծավալային  ալիքներն  առաջանում  են  երկրաշարժերի  օջախում`  խզվածքիառաջացման պահին։
  Դրանք տարածվում են տարբեր ուղղություններով և աստիճանաբար թուլանում են։
  Ծավալային ալիքները լինում են երկու տիպի`1. երկայնական - P (primory-առաջնային),2. լայնական -  S (secondary-երկրորդային)։
 Երկայնական  ալիքները  երկիրը  կազմող  նյութի  մասնիկների  սեղմման-ձգմանարդյունք են։
  Դրանք տարածվում են երկրաբանական միջավայրում և առաջինն ենհասնում երկրի մակերես։
  Լայնական ալիքներն առաջանում են երկրի պինդ նյութիմասնիկների սահքից։
  Դրանք հաջորդում են երկայնական ալիքներին` դիտարկմանկետում առաջացնելով սեյսմիկ ավելի ուժեղ հարված։
  Երկայնական ալիքները մոտ √3անգամ  ավելի  մեծ  արագությամբ  են  տարածվում,  քան  լայնական  ալիքները։
   Առաջինին անվանում են նախացնցում կամ ֆորշոկ, երկրորդին` հիմնական ցնցում կամմայնշոկ,  որին  կարող  են  շատ  դեպքերում  հաջորդել  հետցնցումները  կամ  ավտերշոկերը։
  Օրինակ` Սպիտակի երկրաշարժի դեպքում գրանցվել են երկու ֆորշոկեր, իսկհետցնցումային ավտերշոկային փուլը տևել է շուրջ երկու տարի։
 Քանի  որ  երկրաֆիզիկական  դաշտերը  արտացոլում  են  ապարների  ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները, ուստի այդ հատկությունների փոփոխություններըիրենց  հերթին  պատճառ  են  դառնում  դաշտի  փոփոխության։
   Երկրաֆիզիկականդաշտերի  երկարատև  դիտարկումները  ցույց  են  տվել,  որ  դրանց  լարվածությանարժեքներն իրենց բաղադրիչներով ժամանակի մեջ հաստատուն չեն, տեկտոնականգործընթացների  հետևանքով  փոփոխվում  են  պարբերաբար  և  ոչ  պարբերաբար՝առաջացնելով  համապատասխան  վարիացիաներ։
   Քանի  որ  դաշտերի  վարիացիաների  պատճառն  ապարների  ֆիզիկական  հատկությունների  փոփոխությունն  է,ապա դաշտի վարիացիայից կարող ենք պատկերացում կազմել տեղամասի երկրաբանական գործընթացների մասին` կանխատեսելով հնարավոր երկրաշարժը [3]։
 Այսպես  օրինակ՝  ապարների  էլեկտրահաղորդականության  փոփոխությունըհուշում  է  սպասվող  սեյսմիկ  իրադարձության  մասին,  քանի  որ  Միջին  Ասիայումապարների էլեկտրական հատկությունների ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ որոշերկրաշարժերից առաջ նկատվում է ապարների էլեկտրական տեսակարար դիմադրության արժեքների փոփոխություն։
 Երկրաշարժի  ժամանակ  անջատվում  է  հսկայական  քանակությամբ  էներգիա,որն  էլ  իր  հերթին  փոխում  է  լեռնային  ապարների  խտությունը,  մագնիսական  ընկալման գործակիցը, հաղորդականությունը, առաձգականությունը, ռադոնի ինտենսիվությունը և այլն։
 Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ երկրաշարժի հետևանքով անջատված էներգիայի շնորհիվ օջախի ապարների խտությունը փոխվում է մոտավորապես0․2-0․4 գ/սմ3 չափով։
  Երկրի մակերևույթին այն կարող է առաջացնել 0․2÷0․3 մլ գալծանրության ուժի փոփոխություն որը հստակորեն կարելի է գրանցել ժամանակակիցճշգրիտ գրավիմետրերով։
  Պարզվել է, որ սեյսմիկ ալիքների տարածման արագությունը 10÷20 % պակասում է երկրաշարժից առաջ 2-րդ և 3-րդ փուլերում, իսկ երկրաշարժի ժամանակ անմիջապես վերադառնում է իր նախկին մեծությանը (Նկար 1)։
 Նկար 1. Սեյսմահետախուզական տվյալները երկրաշարժից առաջ և անմիջապես հետո(փուլ 4-րդ)Մոտ 15 %-ով փոխվում է նաև լեռնային ապարների էլեկտրահաղորդականությունը (Նկար 2)։
 Նկար 2. Էլեկտրահետախուզական տվյալները երկրաշարժից առաջ և անմիջապես հետո(փուլ 5-րդ)Երկրաշարժի  նախապատրաստման  2-րդ  և  3-րդ  փուլերում  երկրի  կեղևիուղղաձիգ  շարժումը  մոտավորապես  մի  քանի  սանտիմետրով  ավելանում  է,  որիցհետո աստիճանաբար իջնում է։
  Բարձրանում է հորատանցքերում գրունտային ջրերիմակարդակը (Նկար 3)։
 Նկար 3. Հորատանցքում գրունտային ջրերի մակարդակը երկրաշարժից առաջ ևանմիջապես հետո (փուլ 5-րդ)Ավելանում է երկրաշարժերից առաջ նախահարվածների՝ ֆորշոկների թիվը, իսկհետո պակասում է հետհարվածների՝ ավտերշոկերի քանակությունը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Բալասանյան Ս. Յ., Սեյսմիկ պաշտպանությունը և նրա կազմակերպումը, Գյումրի2002, էջ 13-9։
 [2] Ստեփանյան Վ. Ա., Երկրաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհում և նրա մերձակայքում, Երևան, 1964, էջ 6-15։
 Խաչատրյան Պապ ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԴԱՇՏԵՐԻ ՏԱՐԱԾԱԺԱՄԱՆԱԿԱՅԻՆՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ` ՈՐՊԵՍ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԵՐԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՄԱՆՑՈՒՑԱՆԻՇԲանալի բառեր` սեյսմաակտիվ գոտի, երկրաֆիզիկական դաշտեր, տեկտոնականգործընթացներ, երկրաֆիզիկական ժամանակակից ճշգրիտ սարքավորումներ,մագնիտուդ, բալ։

Հայաստանի  Հանրապետությունը  համարվում  է  սեյսմաակտիվ  գոտի,  որտեղ  որոշակի պարբերությամբ տեղի են ունենում տարբեր ուժգնությամբ երկրաշարժեր՝  դառնալով տնտեսական և մարդկային հսկայական կորուստների պատճառ։
  Երկրաշարժերի  նախապատրաստման  ժամանակ  օջախային  գոտում  մեծ  ճնշման  և  ջերմաստիճանի պայմաններում փոխվում են ապարների ինչպես ֆիզիկական հատկությունները,  այնպես  էլ  դրանց  հետ  կապված  ֆիզիկական  դաշտերը։
   Առաջարկվում  է  երկրաֆիզիկական  դաշտերի  տարածաժամանակային  փոփոխությունների  տվյալներն օգտագործել որպես երկրաշարժերի կանխատեսման ցուցանիշ։
