ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐԶԻ ՌԵԿՐԵԱՑԻՈՆ ՆԵՐՈՒԺԸ՝ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՀայաստանի  Հանրապետության  բնական  բազմազան  պայմանները  ևմշակութային,  պատմաճարտարապետական  կոթողները  բարենպաստ  նախադրյալներ  են  ստեղծում  զբոսաշրջության  զարգացման  համար։
   Նկատի  ունենալով այդ ՀՀ Կառավարությունը զբոսաշրջությունը և ռեկրեացիոն գործունեությունը  հայտարարել  է  տնտեսության  զարգացման  գերակա  ճյուղ։
   Այս  առումով  խիստ  կարևոր  է  ՀՀ  մարզերի  դինամիկ  զարգացումը,  ինչը  կնպաստիամբողջ  հանրապետության  տարածքում  զբոսաշրջային  ամբողջական  և  համաչափ շուկայի ստեղծմանը, համայնքների զարգացմանն ու զբոսաշրջիկներիապակենտրոնացմանը։
 Շիրակի մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիս-արևմտյան մասում, արևմուտքում սահմանակցում է Թուրքիային, իսկ հյուսիսում՝ Վրաստանին։
  Մարզկենտրոնը Գյումրի քաղաքն է։
 Շիրակի  մարզը  Հայաստանի  Հանրապետությունում  զբոսաշրջության  առումով  համեմատաբար  քիչ  հայտնի  մարզերից  մեկն  է։
   Եթե  տարեկան  ՀՀ  ենայցելում 600-700 հզ. զբոսաշրջիկ, ապա Շիրակ այցելում են դրանց շատ չնչինմասը։
   Շիրակի  մարզն  աչքի  է  ընկնում  իր  յուրօրինակ  բնությամբ,  հարուստմշակույթով,  ավանդույթներով  ու  սովորույթներով,  բնական  և  ճարտարապետական  հուշարձաններով,  որոնք  հնարավորություն  են  տալիս  զարգացնելուզբոսաշրջության  տարբեր  ճյուղեր։
   Երբեմն  չիմանալով  տարածքի  հնարավորությունների մասին` զբոսաշրջիկները չեն այցելում տվյալ շրջան, որով կասեցվում  է  տարածաշրջանի  զարգացումը։
   Այս  առումով  անհրաժեշտ  է  Շիրակիմարզի  ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  ուսումնասիրություն  զբոսաշրջության  զարգացման նպատակով, որը թույլ կտա տվյալ շրջանում հանգստի կազմակերպման հնարավորությունները ներկայացնել սպառողին` զբոսաշրջիկին։
 Ռեկրեացիոն գործունեությունը ներկայումս վերածվել է կարևոր սոցիալտնտեսական գործոնի, և նրա կազմակերպումն ունի համալիր բնույթ։
  Որպեսռեկրեացիոն  գործունեության  օբյեկտ`  Շիրակի  մարզի  համար  ներառել  ենքբնական պայմանները և պատմամշակութային հուշարձանները, որոնք միասինստեղծում են համալիր նախադրյալներ հանգստի կազմակերպման համար։
  Աշխատանքում  կատարվել  է  ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  դասակարգում  հետևյալխմբերով`Բնական  ռեկրեացիոն  հուշարձաններ․  Շիրակի  մարզի  տարածքի  երկրաբանական,  գեոմորֆոլոգիական,  ջրաբանական,  ինչպես  նաև  կլիմայականառանձնահատկությունները  նպաստել  են  բազմաթիվ  բնական  հուշարձանների  ձևավորմանը,  որոնք,  ըստ  ռեկրեացիոն  նշանակության,  բաժանել  ենքլանդշաֆտային-տեսարանային  և  գիտաճանաչողական  երկրաբանականօբյեկտների։
 Լանդշաֆտային-տեսարանային  ռեսուրսները  ծառայում  են  մակերևույթի  ձևերի,  յուրահատուկ  լանդշաֆտների  և  հազվագյուտ  տեսարանների  ցուցադրմանը։
  Նման ռեսուրսներով աչքի են ընկնում հատկապես Արագածի գագաթամերձ  շրջանը,  Ախուրյանի  հովիտը,  Ջաջուռի  լեռնանցքը,  Աշոցքի  գոգավորությունը և այլն։
 Յուրահատուկ բնական հուշարձան է Շիրակի մարզի հարավում գտնվողԱրագած  հրաբխային  զանգվածը,  որի  գագաթին  պահպանվել  է  սառցադաշտային կրկեսը։
  Կարևոր է այն, որ լեռնազանգվածի ցածրադիր գոտին այս կամայն  չափով  արդեն  օգտագործվում  է  որպես  հանգստի  կազմակերպման  տարածք։
  Ինչպես նաև լեռնազանգվածի 2000 մ-ից բարձր բնական լանդշաֆտները  քիչ  են  փոփոխված  մարդու  կողմից  և  ունեն  բազմազան  ու  հետաքրքիրլանդշաֆտ։
   Արագածի  բարձրալեռնային  այս  հատվածի  ամառային  և  ձմեռային ռեկրեացիոն հնարավորությունները մեծ են հատկապես զբոսանքայինգեղագիտական  զբոսաշրջության,  լեռնադահուկային  սպորտի  և  էկոզբոսաշրջության զարգացման համար, քանի որ 2000 մ-ից վեր ձևավորվում է կայունձնածածկույթ  և  մինչև  3000  մ  բարձրությունները  կլիմայական  պայմաններըբարենպաստ են ձմեռային ռեկրեացիայի զարգացման համար [4, էջ 128]։
 Արագածի  ռեկրեացիոն  կարևոր  օբյեկտներ  են  բարձրալեռնային  փոքրլճերը, որոնցից ամենահայտնին և ամենամեծը Քարի լիճն է` 3190 մ բարձրության վրա, որը շրջապատված է լեռնային գեղատեսիլ մարգագետիններով։
 Շիրակի  մարզում  յուրահատուկ  բնական  հուշարձան  է  նաև  Ախուրյանիհովիտը, որը եզերում է Շիրակի սարահարթն արևմուտքից։
  Գիտաճանաչողական զբոսաշրջության առումով այստեղ հետաքրքիր են էնդեմիկ և ՀՀ Կարմիրգրքում  գրանցված  հազվագյուտ  բույսերը`  Ախուրյանի  հաղարջը,  Տիգրանիթանթրվենին, Հիրիկ սիբիրական և այլն [3, էջ 73]։
 Ախուրյանի  միջին  հոսանքում  գետի  հովիտը  լայն  է,  այն  ավելի  նպատակահարմար  է  օգտագործել  որպես  լանդշաֆտային-տեսարանային  օբյեկտ։
 Ախուրյանի ձախ ափից գեղեցիկ տեսարան է բացվում գետահովտի վրա, վերջինս ավելի  հետաքրքիր է  դարձել  Ախուրյանի  ջրամբարի կառուցումից հետո։
 Երկրորդ  պլանում  տեսարանը  լրացնում  է  Տիգնիս  ամրոցը՝  Ախուրյանի  աջափին։
 Չափազանց դիտարժան է նաև Ախուրյանի միջին հոսանքի այն տեղամասը,  որտեղ  մեծ  արժեք  է  ներկայացնում  դիմացի  ափին  երևացող  Անիի  գեղատեսիլ համայնապատկերը։
 Ռեկրեացիոն  որոշակի  ներուժ  են  ներկայացնում  նաև  Ախուրյան  գետիմերձակայքում  գտնվող  հանքային  աղբյուրները։
   Այստեղ  հանդես  են  գալիսհանքային  ջրերի  2  աղբյուրախմբեր`  Աշոցքի  և  Ախուրյանի։
   Այս  ջրերը  լավուսումնասիրված  են  և  ունեն  բուժական  նշանակություն,  հետևաբար  կարողեն կիրառվել բալնեոլոգիական նպատակներով [2, էջ 331]։
 Ռեկրեացիոն բնական տեղամաս է Ջաջուռի լեռնանցքը` 1952 մ։
  Այն աչքիէ ընկում կլիմայական, օրգանական աշխարհի մեծ բազմազանությամբ, որոնքէլ կարող են նպաստել Շիրակի մարզի հեռանկարային ռեկրեացիոն զբոսաշրջության զարգացմանը։
  Ջաջուռի լեռնանցքում կան արհեստական անտառներ`1100 հա տարածքով, որտեղ իշխող տեսակը ղրիմյան և սովորական սոճին է[3, էջ 73]։
 Շիրակի մարզում ռեկրեացիոն մեծ ներուժով աչքի է ընկնում Աշոցքի գոգավորությունը։
  Այստեղ յուրահատուկ է Գորշաբերդի ձորը, որտեղ կան գեղեցիկ  բնապատկերներ`  մասնատված  լանջերով  և  յուրահատուկ  բուսական  համակեցություններով։
  Այս տարածքը Շիրակի մարզում բնական անտառի միակարեալն է, որտեղ պահպանվել է դողդոջուն կաղամախու անտառը։
 Աշոցքի սարահարթում է գտնվում Արփի լիճը։
  Արփի լիճը Սևանա լճից հետո  հանրապետության  ամենախոշոր  ջրավազանն  է։
   Այն  գտնվում  է  2020  մբարձրության  վրա։
   Նրա  հայելին  զբաղեցնում  է  ավելի  քան  20  կմ2  մակերես,ջրի ծավալը 90 մլն մ3 է։
  Լճից սկիզբ է առնում Ախուրյան գետը։
  Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով։
 Արփի լճի շուրջ 2009 թ. ստեղծվեց ազգային պարկ, որն ընդգրկում է Եղնախաղի  լեռնաշղթայի  արևելյան  ու  Ջավախքի  լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան  լանջերը  և  Վերին  Ախուրյանի  գոգավորությունը։
  Ազգային  պարկը  զբաղեցնում է մոտ 25000 հա տարածք։
  Ազգային պարկն աճելավայր է 670 տեսակի բույսերի (խոլորձ, թրաշուշան, հիրիկ, կակաչ, շուշան), որոնցից 25-ը ներառված են ՀՀ Կարմիր գրքում, ինչպես նաև ապրելավայր է 255 տեսակ ողնաշարավոր  կենդանիների,  այդ  թվում՝  ԲՊՄՄ-ի  Կարմիր  ցուցակում  գրանցված  ավելի  քան  10  տեսակի  համար  (ջրասամույր,  խայտաքիս,  Դարևսկու  իժ,  տափաստանային  հողմավար  բազե  և  այլն)։
   Տարածքում  բնակվում  է  հայկականորորի ամենամեծ գաղութն աշխարհում, այն գանգրափետուր հավալուսնի միակ բնադրավայրն է Հայաստանում և Դարևսկու իժի միակ ապրելավայրն աշխարհում [5, էջ 10]։
 Ավելի  քան 140 թռչունների տեսակներ  են գրանցվել ազգային պարկում,որոնցից 80-85 նաև բնադրվում են այդտեղ։
  Նշված տեսակներից 7-ը համաշխարհային պահպանման մտահոգության առարկա են`  ներառյալ  գանգրափետուր հավալուսնը, մարգահավը, մոխրագույն կռունկը [7]։
 Աշոցքի  սարահարթն  ունի  բոլոր  հնարավորությունները  նաև  ձմեռայինռեկրեացիայի զարգացման համար։
  Այստեղ թափվում են բավարար քանակությամբ  տեղումներ  (600  մմ),  և  ձմռանը  ձևավորվում  է  կայուն  ձնածածկույթ,որը պահպանվում է մինչև չորս ամիս։
  Այսինքն լեռնադահուկային սպորտայինզբոսաշրջության  զարգացման  կարևոր  գործոն  հանդիսացող  ձնածածկույթըհավանական զարգացման ցանկացած տարբերակի դեպքում երաշխավորվածէ։
   Բացի  այդ,  Ամասիայում  ուժեղ  քամիներ  ձմռանը  չեն  լինում,  որն  էլ  իր  հերթին նպաստում է ձմեռային ռեկրեացիայի կազմակերպմանը։
 Շիրակի  մարզը  հարուստ  է  նաև  գիտաճանաչողական  երկրաբանականհուշարձաններով։
   Երկրաբանական-գեոմորֆոլոգիականհուշարձաններիշարքին են դասվում այն օբյեկտները,  որոնք արտացոլում են Շիրակի  երկրաբանական  կառուցվածքը  և  զարգացման  պատմությունը։
   Այս  խմբում  են  երկրաբանական  մերկացումները,  զանազան  հանքավայրերը,  քարանձավները  ևայլն։
 Երևան-Գյումրի  խճուղու  ձախ  կողմում՝  Լանջիկ  և  Մարալիկ  բնակավայրերի միջև կա հսկա մի «կրիա» (նկար 1)։
  «Կրիան» մոտ 3 մ երկարություն ունի, գտնվում է բարձունքի վրա ու լավ երևում է խճուղուց։
  Հուշարձանը տարբեր  խտություններ  ունեցող  բազալտե  երկու  մեծ  բեկորների  «ընտրողական»հողմահարման արդյունք է [1, էջ 15]։
 Շիրակի մարզում՝ Հառիճավանքի համալիրի մոտ, գտնվում է բնության ևմարդածին ձեռակերտ եզակի մի հուշարձան` «Ճոճվող աշտարակը» (նկար 2)։
 Մայր մոնոլիտից անջատված հոծ տուֆե ժայռի վրա կառուցված է եղել փոքրիկ  մատուռ։
  Ժայռը  հեռացել  է  մոնոլիտից մի  քանի մետր`  թեքվելով  100  անկյան  տակ։
   Մատուռը  կանգուն  է  մնացել երկրաշարժերից  և  համարվում  է  ՀՀբնության եզակի հուշարձաններից մեկը։
 Նկար 1. «Կրիա» երկրաբանական հուշարձանՆկար 2. «Ճոճվող աշտարակ»Զբոսաշրջիկներին  գրավելու  մեծ  պոտենցիալ  ունի  գեղատեսիլ  Թռչկանիջրվեժը, չնայած որ նա գտնվում է Շիրակի և Լոռու մարզերի սահմանին` Փամբակ  գետի  ձախակողմյան  վտակ  Չիչխան  գետի  վրա։
   Չիչխան  գետը  սկիզբ  էառնում  Շիրակի լեռնաշղթայի  հյուսիս-արևելյան  լանջերի  2250  մ  բարձրությունից։
  Միջին հոսանքում մինչև խորը և նեղ կիրճի մեջ մտնելն առաջացնումէ Թռչկան ջրվեժը, որը հայտնի է նաև Չիչխանի ջրվեժ կամ Թռչկան ջուր անվամբ։
  Տեղի բնակիչները ջրվեժին «Չռան» են անվանում։
  Այն գտնվում է Լոռումարզի Շիրակամուտ գյուղից մոտ 10 կմ հյուսիս-արևմուտք։
  Հայաստանի գահավիժող  ջրվեժներից  ամենաբարձր  և  ամենաջրառատ  ջրվեժն  է  իր  23,5  մբարձրությամբ ու միջին մոտ 1.5 տոննա վայրկյան ջրի ծախսով։
  Դեպի ռեկրեացիոն-ջրաբանական այս հուշարձանի ճանապարհն անցնում է Շիրակի մարզի Թորոսգյուղ, Բաշգյուղ, Փոքր Սարիար գյուղերով և զբոսաշրջային հետաքրքիր երթուղիներ կարելի է կազմակերպել Շիրակի մարզից։
 Մարդածին ռեկրեացիոն հուշարձաններ․ արդի դարաշրջանում կարևորվում է մարդու հոգևոր, կրթական ու ճանաչողական մակարդակի բարձրացումը, որին նպաստում են տարածքի ռեկրեացիոն ներուժի կարևոր բաղադրիչներից`  պատմամշակութային,  հնագիտական,  ճարտարապետական  հուշարձանները։
  Այս առումով Շիրակը խիստ կարևորվում է, քանզի այստեղ պահպանվելեն շուրջ 2000 պատմաճարտարապետական և հնագիտական հուշարձաններ։
 Դրանցից շատերը գտնվում են բարենպաստ լանդշաֆտային գոտիներում, ինչը  նպաստավոր  է  այս  հատվածներում  պատմական  արգելոցների  կազմակերպման համար։
 Հնագիտական, հնէաբանական հուշարձանների շարքին են դասվում այնտարածքները, որտեղ հայտնաբերվել են բրածո մնացորդներ։
  Սրանց շարքումկարելի է առանձնացնել Հոռոմի մերձակայքում գտնվող բնակավայրը, Բենիամինի, Մեծ Սեպասարի, Գյումրիի արևմտյան կողմում` Ախուրյան գետին հարողտարածքները,  Ջաջուռ  գետակի  ավազանը,  որտեղ  պեղվել  են  բրածո  կենդանիների (փիղ, եղջերու, ռնգեղջյուր) և բույսերի, ծառատեսակների մնացորդներ։
 Հոռոմի նախնադարյան բնակավայրը գտնվում է Հոռոմ և Վարդաքար գյուղերի միջև։
  Սա եղել է կիկլոպյան կառուցվածքով բերդաքաղաք, որտեղից հայտնաբերված հնագիտական նյութերը վերագրվում են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակ՝12-11-րդ դդ.։
 Շիրակի  մարզի  պատմամշակութային  նշանավոր  հուշարձաններից  ենՄարմաշենի վանական համալիրը (10-րդ դ․), Հառիճավանքը (7-րդ դ․), Երերույքի տաճարը (5-րդ դարի վերջ), Լմբատավանքը (6-7-րդ դդ․) և այլն, որոնք աչքիեն ընկում իրենց գեղեցկությամբ և ճարտարապետական ոճով։
 Մարզի  հետաքրքիր  զբոսաշրջային  վայրերից  կարելի  է  համարել  Հացիկգյուղում  գտնվող  «Ծակքարը»,  որը  մեծ  ժայռաբեկոր  է  և  ունի  անցք։
   Դեռևսհեթանոսական մարդիկ հավատում էին, որ այդ քարի միջով անցնողները հավիտենական երջանկություն են ստանալու։
  Հայտնի է նաև Սառնաղբյուր գյուղը, որը բացի մի շարք եկեղեցիներից, ավելի շատ գրավում է «Սուրբ ԳրիգորԼուսավորիչ»  ուխտագնացության  վայրով։
   Այն  իրենից  ներկայացնում  է  մեծքարանձավ, որի ներսում կա առատ բնական աղբյուր, որը ժողովուրդը համարում է բուժիչ։
 Քաղաքաշինական ու ճարտարապետական հուշարձանները ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  մի  ամբողջական  համալիր  են  կազմում  հանրապետությաներկրորդ քաղաքում՝ Գյումրիում։
  Այն իր մեջ ներառում է ինչպես հին (200 և ավելի հին տարիների), այնպես էլ նորակառույց շինություններ։
  Դրանցից ավելիհատկանշական  են  Գյումրու  որոշ  թաղամասեր  (օրինակ՝  «Սլաբոդկան»  կամհին  Գյումրին,  որն  աչքի  է  ընկնում  իր  յուրատիպ  ճարտարապետական  կառույցներով՝  ամբողջացնելով  «Կումայրի»  արգելոց-թանգարանը),  «Աստվածածին»  կամ  «Յոթվերք»,  «Ամենափրկիչ»,  «Սբ.  Նշան»  և  այլ  եկեղեցիները,  Ավ.Իսահակյանի,  Հովհ.  Շիրազի,  Ձիթողցյանների  տուն–թանգարանները  և  այլն,ինչպես նաև քաղաքապետարանի նորակառույց շենքը և բազում արձանախմբերը, որոնք ճարտարապետական գեղատեսիլ հուշարձաններ են իրենցից ներկայացնում։
   Այս  ամենը  լուրջ  նախադրյալներ  են  ստեղծում  Գյումրին  միջազգային  զբոսաշրջության  վայրերից մեկը  դարձնելու,  ուր հնի  հետ օրեցօր  զարգանում է նորը՝ երբեք չկորցնելով քաղաքի դիմագիծը և յուրօրինակ ինքնատիպությունը։
 Վերը թվարկած ռեկրեացիոն բնական և մարդածին հուշարձանները հզորնախապայման են Շիրակի մարզում միջազգային զբոսաշրջության ճանաչողական ձևերի զարգացման համար։
  Մարզում մշակութաճանաչողական զբոսաշրջությունը  նպատակաուղղված  է  համատեղել  սպորտայինի  հետ,  իսկ  ավելիկոնկրետ  հետիոտն  զբոսաշրջության  հետ,  քանի  որ  դիտարժան  մշակութայինհուշարձանների մեծ մասը գտնվում են դժվարամատչելի կամ լեռնային վայրերում, որտեղ ավելի հետաքրքիր է գնալ ոտքով։
 Գրականություն1.  Ավանեսյան  Ա.,  Մալխասյան  Է.,  Նազարեթյան  Ս.,  Հայաստանի  երկրաբանականեզակի հուշարձանները, Երևան, 2000։
 2.  Գրիգորյան Ա., Ռեկրեացիան և Շիրակի մարզի ռեկրեացիոն ներուժը, Հանրապետական գիտական նստաշրջանի նյութեր, պրակ 2, Գյումրի, 2009, էջ 330-332։
 3.  Մարտիրոսյան Լ., Ռեկրեացիոն աշխարհագրություն, Վանաձոր, 2014։
 4.  Մարտիրոսյան Լ., Արագած լեռնազանգվածի ռեկրեացիոն ռեսուրսները և դրանցգնահատումը,  ԳՊՄԻ  Գիտական  Տեղեկագիր,  №  1,  պրակ  Ա,  Գյումրի,  2013,  էջ125-132։
 5.  Հայաստանի  բնության  հատուկ  պահպանվող  տարածքները  և  անտառները,  WFFՀայաստան, Երևան, 2012։
 6.  Շիրակի մարզպետարանի պաշտոնական կայք․ www.shirak.gov.am։
 7.  ««Արփի  լիճ»  ազգային  պարկի  ստեղծումը»,  WFF-Հայաստան-ի  պաշտոնականկայք․http։
 //wwf.panda.org/hy/about_wwf/our_work/projects_armenia/lake_arpi_national_park _armenia/։
 Անի ԱվետիսյանՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐԶԻ ՌԵԿՐԵԱՑԻՈՆ ՆԵՐՈՒԺԸ՝ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼԲանալի բառեր՝ ռեկրեացիա, ռեկրեացիոն ռեսուրս, ճանաչողական զբոսաշրջություն,լանդշաֆտային-տեսարանային հուշարձան, զբոսանքային-գեղագիտականզբոսաշրջություն, լեռնադահուկային սպորտ, էնդեմիկ և հազվագյուտ բույսեր ուկենդանիներ, բնության հուշարձան, հնէաբանական հուշարձան, ուխտագնացություն։

Այսօր ռեկրեացիոն ռեսուրսների ճիշտ ներկայացումը և մատուցումը մեծ նախադրյալ  է  տվյալ  շրջանում  զբոսաշրջության  զարգացման  համար։
   Շիրակի  մարզն  աչքի  է  ընկնում  ռեկրեացիոն  մեծ  ներուժով,  որը  ներկայումս  օգտագործվում  է  ընդամենը  5-10%-ով։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  ներկայացնել  Շիրակի  մարզի  ռեկրեացիոն  ռեսուրսները  և  դրանց  հնարավոր  օգտագործման  տարբերակները  զբոսաշրջության  հեռանկարային  զարգացման  համար։
  Մարզի ռելիեֆը,  կլիման  և  պատմամշակութային հարուստ  ժառանգությունը  թույլ  են տալիս զարգացնել լեռնային, առողջավերականգնողական, ճանաչողական և էկոլոգիական  զբոսաշրջությունը,  սակայն  այս  ռեսուրսները  բավականաչափ  ուսումնասիրված  չեն  ռեկրեացիոն  տեսանկյունից  և  պահանջվում  են  ֆինանսական  ներդրումներ  և  որակավորված կադրեր դրանց արդյունավետ յուրացման համար։
