ՀԱՅ ԱՐՀԵՍՏԱՎՈՐԱԿԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐՆ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԱՐՔՈՒՆԻՔՈՒՄ (XIX ԴԱՐ)Օսմանյան  տիրապետության  դժնդակ  պայմաններում  ստեղծարար  հայժողովուրդը, ծավալելով բեղմնավոր գործունեություն, առաջադիմական ազդեցություն ունեցավ պետության սոցիալ-տնտեսական կյանքի վրա։
 Կայսրության  տիրապետող  ժողովրդի`  թուրքերի  մշակութային  ու  տնտեսական զարգացումը մեծ չափով ետ էր մնում նրանց ճնշման տակ գտնվող ոչմահմեդական ժողովուրդների զարգացումից։
  Հայերը, հույները և ազգային ուկրոնական մյուս փոքրամասնությունները, լինելով անհամեմատ ավելի քաղաքակիրթ,  բացառիկ  դերակատարություն  ունեին  երկրի  տնտեսական,  մշակութային  ու  հասարակական  կյանքում`  չնայած  կայսրությունում  տիրող  սոցիալտնտեսական  ծանր  պայմաններին,  կրոնական  հալածանքներին,  հարստահարություններին ու անհավասարությանը։
 Հայ  ժողովուրդն  իր  աշխատասիրության,  բարձրակարգ  կրթությանն  ուճաշակի շնորհիվ կարողացել էր իր ձեռքում կենտրոնացնել և սերնդեսերունդփոխանցել  կյանքի  ամենակարևոր  բնագավառները։
   Օսմանյան  կայսրությունում հայության մենաշնորհն էր դարձրել արհեստագործությունը։
 Արհեստագործությամբ զբաղվելը մահմեդականին արժանավայել չէր, ուստի  և  բաժին  էր  թողնված  բացառապես  քրիստոնյա  հպատակներին,  մասնավորապես հայերին ու հույներին։
  Հույները հիմնականում զբաղվում էին կոշկակարությամբ,  որմնադրությամբ  և  ատաղծագործությամբ,  իսկ  մնացած  արհեստները  հայերի  մենաշնորհն  էին։
   Երկրի  տնտեսական  կյանքի  լճացման,տեխնիկական հետամնացության, սարքավորումների ու աշխատանքային գործիքների  բացակայության,  հարկային  ծանր  քաղաքականության  պայմաններում  հայ  արհեստավորները  արհեստագործության  զարգացման  գլխավորխթանողներն էին։
 Հայ արհեստավորների վարպետությունը հայտնի էր ամբողջ կայսրությունով մեկ, և պատահական չէր, որ դեռևս 1534 թ. Կանունի սուլթան ՍուլեյմանԱ-ն  Վանից  ու  շրջակայքից  բազմաթիվ  հայ  արհեստավորների,  մասնավորապես ոսկերիչների, բռնագաղթեցրել էր Կ. Պոլիս (Սամաթիա)1։
  Հայ արհեստա1 Ստեփանյան Հ., Հայերի ներդրումն Օսմանյան կայսրությունում, Երևան, 2012, էջ 584։
 վորներին մայրաքաղաք տեղափոխելը հետագայում դարձավ ավանդույթ։
  Արդյունքում  լավագույն  հայ  վարպետները  աստիճանաբար  կենտրոնացան  Կ.Պոլսում  և  օգտվելով  մեծ  քաղաքի  ընձեռած  լայն  հնարավորություններից՝սերնդեսերունդ զարգացրին ու կատարելագործեցին իրենց արհեստները։
  Արդեն XIX դարում Պոլսի 600.000 բնակչությունից 150.000-ը հայեր էին` բանվորներ, արհեստավորներ, առևտրականներ և այլն2։
 Դարեր  շարունակ  արհեստագործության  բազմաթիվ  բնագավառներում`դարբնություն,  զինագործություն,  ոսկերչություն,  արծաթագործություն,  հյուսնություն, կտավագործություն, գորգագործություն, դերձակություն և այլն, հայարհեստավորները  չունեին  իրենց  մրցակիցները։
   1889  թ.  «Մշակ»  թերթի  միհաղորդման  մեջ  ժամանակակիցը  նշում  է,  որ  «հայ  արհեստավորները  շինումեն արդի եվրոպական կատարելագործված արհեստի ամենանուրբ ու ամենաբարդ  կազմության  արտադրություններ։
   Եվ  սրանով  չեն  բավականանումնրանք. աշխատում են իրենք ևս զարգացնել արհեստը ազգային ոգով։
  Այդ ձգտումը ընդհանուր է հայ արհեստավորների մեջ»3։
 Հայ  վարպետների  պատրաստած  ոսկյա,  արծաթյա  զարդերը,  փայտյա  իրերն  ու  կարած  հագուստը  մեծ  համբավ  էին  վայելում  ոչ  միայն  հայրենիքում,այլև  նրա  սահմաններից  դուրս։
   Այս  ոլորտում  ունենալով  բացարձակ  մենաշնորհ`  հայ  արհեստավորները  ստեղծում  էին  արվեստի  բացառիկ  գործեր։
 Նրանցից շատերը հատուկ աշխատում էին  սուլթանների, վեզիրների, պալատական  կանանց,  բարձրաստիճան  պաշտոնյաների  համար։
   Օտարերկրացիբարձրաստիճան հյուրերի և նույնիսկ կայսրերի համար նվերների պատրաստման պատասխանատու գործն օսմանյան սուլթանները բացառապես հայ արհեստավորներին էին վստահում և որպես երախտագիտության նշան` վերջիններիս պարգևատրվում էին շքանշաններով ու բազմաթիվ այլ պատիվներով։
 XIX  դ.  սուլթանների  (Մահմուդ  Բ  Ադլի  (1808-1839  թթ.),  Աբդուլ  Մեջիդ(1839-1861 թթ.), Աբդուլ Ազիզ (1861-1876 թթ.), Աբդուլ Համիդ Բ (1876-1909թթ.)) արքունիքում հայ արհեստավորներն առանձնահատուկ փառք էին վայելում։
   Պատահական  չէ,  որ  դարավերջին  արքունական  18  արհեստավորներիցմիայն մեկը հայ չէր։
 Օսմանյան  կայսրության  տարածված  արհեստներից  էր  զինագործությունը։
   Չնայած  արևմտահայությունը  զրկված  էր  զենք  կրելու  իրավունքից,  սակայն  նրանց  արգելված  չէր  դրանց  պատրաստումն  ու  արտադրությունը։
   Հայզինագործները բարձրակարգ արհեստավորներ էին և նորոգում ու պատրաստում էին սուր, հրացանի փող, «պարսկական տապան» կոչվող զենքեր, հրանոթներ և այլն։
  Պալատական անվանի զինագործներ էին Նշան Գզիրյանը, Հա2 Մելքոնյան Ռ., Ակնարկ Ստամբուլի հայ համայնքի պատմության, Երևան, 2010, էջ 72։
 3 «Մշակ», Թիֆլիս, 1889, հուլիս 9, թիվ 84, էջ 3։
 կոբ  Պոնտոսյանը,  Խաչատուր  և  Սահակ  Պանտազյանները  և  ուրիշներ։
   Հատկապես  մեծ  հռչակ  ունեին  կարնեցի  զինագործ  վարպետները,  որոնք  կատարում  էին  սուլթանների  պատվերները։
   Նրանցից  Սարգիս  Աճեմյանն  արվեստիմակարդակի  էր  հասցրել  զինագործությունը։
   Նա  էր  պատրաստում  սուլթանՄահմուդ  Բ-ի  (1806-1839թթ.)  սրերը։
   Նրա  աշխատանքները  ցուցադրվել  ենՍտամբուլի  Թոփքափըի  պալատում,  Նյու  Յորքի  Մետրոպոլիտեն  և  ԱթենքիԲենաքի թանգարաններում4։
 Պալատական ճարտարապետներ Պալյանների ընտանիքի անդամներն իրենց կառուցած շինությունների համար ատաղձագործական հատուկ արհեստանոցներ  են  հիմնադրել,  որտեղ  արհեստ  են  սովորել  հարյուրավոր  երիտասարդներ։
   Մասնավորապես  Սարգիս  Պալյանի  օրոք  այս  արհեստանոցներումեվրոպական ատաղձագործություն սովորեցնելու համար հրավիրվել են եվրոպացի  վարպետներ,  որոնք  իրենց  հետ  բերում  էին  նոր  կատարելագործվածգործիքներ, դազգահներ, նյութեր և այլն` նպաստելով այս արհեստի առաջընթացին և զարգացմանը5։
 Նշանավոր հայ ատաղձագործ ու կահույքագործ վարպետների պատրաստած  արևելյան  ավանդական  ու  եվրոպական  կահույքը,  կենցաղային  շքեղ  իրերը զարդարում էին սուլթանների արքունիքը։
  Հայտնի ատաղձագործներ էինՔեմհաճյանների,  Մոսկոֆյանների  ընտանիքները  և  այլն6։
   Ոդիկ  ՔեհմաճյանըԱբդուլ  Ազիզ  սուլթանի  հովանավորությամբ  հիմնադրել  էր  ատաղձագործական արհեստանոց, որտեղ ներկրված բարձրակարգ, թանկարժեք փայտանյութից պատրաստվում էին երաժշտական գործիքներ, բարձրորակ կահույք, պալատների գեղարվեստական կառուցապատման և ներքին հարդարման պարագաներ7։
 Արքունիքում մեծ հռչակ էին վայելում նաև հայ դերձակներն ու ջուլհակները։
   Հայ  ջուլհակների  արհեստանոցներում  էին  պատրաստվում  արքունականանկողնային սպիտակեղենն ու հարսանեկան օժիտները։
  Հայ դերձակներն էինկատարում օտար վաճառականների և կառավարության պատվերները։
  Եվրոպական հագուստը երկրի քաղաքներ մուտք է գործել հայ և հույն դերձակներիմիջոցով։
   XX  դարի  սկզբին  հայ  վարպետները  պալատական  շրջանակներումլայնորեն տարածում էին անգլիական նորաձևությունը8։
 Հայ կնոջ ճաշակն ու ստեղծագործելու ձիրքը դրսևորվել են ժանյակագործության մեջ։
  Եվրոպան այս աշխատանքները ճանաչում է հայկական ժանյակ՝4  Բախչինյան  Ա.,  Հայազգի  գործիչները  հնագույն  ժամանակներից  մինչև  մեր  օրերը,  Երևան,2002, էջ 145։
 5 Ստեփանյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 599։
 6 Նույն տեղում։
 7 Նույն տեղում։
 8 Ալպօյաճյան Ա., Պատմութիւն Հայ Կեսարիոյ, հ. Բ, Գահիրէ, 1937, էջ 1520։
 «տանթել արմենիեն» անվանումով։
  Այդ ժանյակները զարդարում էին սուլթանական հարեմի և թուրք բարձրաստիճան պաշտոնյաների կանանց հագուստները9։
 Սուլթանական  արքունիքում  մեծ  հռչակ  էին  վայելում  հայ  ոսկերիչները։
 Նրանցից նշանավոր էին հատկապես Տուզյանների, Չրաճյանների, Մրմրյանների,  Եգանյանների,  Գալեմքերյանների,  Թուլումպաճյանների,  Թոսունյաններիընտանիքները և այլք10։
 Տյուզյան  ընտանիքի  անդամներն  իրենց  ձեռքում  էին  կենտրոնացրել  արքունի ոսկերչապետությունը դեռևս Մուստաֆա Գ սուլթանի (1754-1774 թթ.)ժամանակներից։
  Միքայել Տյուզյանը, լինելով բարձր ճաշակի տեր, հիանալիորեն  համադրում  էր  եվրոպական  ու  արևելյան  մշակութային  գծերն  ու  պատրաստում  ընտիր  քարեղաներ,  ամաններ,  ծաղիկներ  և  այլն։
   Զարդեղենի  հետմեծ սեր ունեցող սուլթանը սերտ հարաբերություններ էր հաստատել ՄիքայելՏյուզյանի հետ։
  Վերջինս էլ մշտապես կյանքի է կոչել սուլթանի քմահաճ պատվերները11։
  Տյուզյանն իր արհեստի հմտությունները փոխանցել է բացառապեսիր հայ աշակերտներին, որոնք էլ տարածել ու ծաղկեցրել են այդ արհեստը։
 Սուլթան Աբդուլ Մեջիդի (1839-1861 թթ.) ոսկերիչը եղել է Մկրտիչ Բենտերյանը (1835-1901 թթ.)։
  Նրա կողմից պատրաստվել են նաև օսմանյան կառավարության  շքանշանները`  ադամանդակուռ,  թանկագին  քարերով  ընդելուզված,  էմալապատ։
   Նա  հայտնի  է  եղել  իր  կատարած  բազմաթիվ  նորարարություններով։
   Նրան  է  հանձնարարվել  օտար  տիրակալների,  թագավորների  ութագուհիների համար նախատեսված զարդերի պատրաստումը։
  Մ. Բենտերյանի  գլուխգործոց  զարդերից  են  երեք  կարատանոց  ադամանդի  վրա  փորագրված Աբդուլ Համիդ Բ-ի ոսկե մոնոգրաման և Ֆաուդ փաշայի կնիքը։
  ՄկրտիչԲենտերյանն  է  պատրաստել  նաև  սուլթան  Աբդուլ  Մեջիդի  դստեր`  Ֆաթմայիհարսանեկան  թանկարժեք  գոհարեղենը։
   Իր  ձեռակերտների  վրա  վարպետըդրոշմել է հայերեն «Մ» տառը12։
 Աբդուլ  Մեջիդ  սուլթանի  հայ  ոսկերչապետերից  Հոճա  Պողոսի  ձեռքով  էպատրաստվել  ֆրանսիական  թագուհուն  նվեր  ուղարկված  150  հազարֆրանկ արժողության մանյակը, որն արվեստի բացառիկ գործ է։
 Քերովբե Թուլումպաճյանը (1858-1929 թթ.) մեծ համբավ է ունեցել որպեսգեղարվեստական փորագրիչ։
  Նա պատրաստել է հին ձեռագրերի թանկարժեքկազմեր, պատյաններ։
  Ք. Թուլումպաճյանին են պատկանում Աբդուլ Համիդ Բ9 Սիրունի Հ., Պոլիս եւ իր դերը, հ. 4, Անթիլիաս, 1988, էջ 241։
 10 Ստեփանյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 588։
 11 Աճառյան Հ., Հայոց դերը Օսմանյան կայսրության մեջ, Երևան, 1999, էջ 17։
 12 Ստեփանյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 586-587։
 ի՝  գերմանական  կայսրին  նվիրած  մեդալները,  թանկարժեք  ակնոցներն  ուզարդերը13։
 Սուլթան  Աբդուլ  Համիդ  Բ-ի  ոսկերիչն  է  եղել  Մկրտիչ  Գալաֆյանը։
   Նապատրաստել է հիանալի ծխախոտատուփեր, որոնց մի կողմում դրվագված էեղել  օսմանյան  զինանշանը,  իսկ  մյուս  կողմում`  Կ.  Պոլսից  մի  քանի  գեղեցիկտեսարանները, որոնք տեսանելի էին միայն խոշորացույցով։
  Գալաֆյանի աշխատանքներից  սուլթանի  բարձր  գնահատականին  են  արժանացել  «Առյուծիբերանը պատռող Սամսոնը», «Տարվա չորս եղանակները», «Վագրն ու առյուծը»  ստեղծագործությունները,  որոնց  համար  հեղինակը  1888  թ.  սուլթանիցշքանշան է ստացել14։
 Ոսկերչությանը զուգահեռ հայ արհեստավորները յուրացրել էին նաև ժամագործության  արհեստը,  հայտնի  դարձել  այս  բնագավառում  իրենց  կատարած  գյուտերով  ու  նորամուծություններով։
   Արքայական  ժամագործ-վարպետների  շարքում  իրենց  ուրույն  տեղն  էին  զբաղեցնում  Չուխաճյան,  Երամյան,Գալաֆյան և Ճեզվեճյան, Պապյան ընտանիքները։
 Հայ  ժամագործներից  նշանավոր  էր  մեծանուն  երգահան  Տիգրան  Չուխաճյանի  հայրը`  Գևորգ  Չուխաճյանը,  ով  սուլթան  Աբդուլ  Մեջիդի  արքունիժամագործապետն  էր։
   Նա  էր  հնարել  երգող  ժամացույցը։
   Աբդուլ  Համիդ  Բ-իոսկերիչ Մկրտիչ Գալֆայանը նաև ժամագործ էր (1837-1910 թթ.), նրա հայտնագործությունն էր տասը տարին մեկ անգամ լարվող մեծ ժամացույցը15։
 Սուլթանների  հովանավորությամբ  արքունի  ոսկերիչ-ժամագործներն  արտադրում ու վաճառում էին իրենց պատրաստած ժամացույցները։
  Արքունի ոսկերիչ-գոհարավաճառ  Պապյաններն  արտադրում  էին  «Hamidiye»  ժամացույցները, «Փուլճյան-Ճեզվեճյան և Արապյան ընկերությունը» վաճառում էր «Փուլճյան»  ապրանքանիշով  ժամացույցներ,  «Ճեզվեճյան  և  Որդիք»  հաստատությունը թողարկում էր «Longines» ֆիրմային ժամացույցները, Մաքուլյան հաստատությանն էր պատկանում «Recta» ժամացույցները16։
 Կ. Պոլսի Դոլմաբահչե պալատի մուտքին կից մի սենյակ ծառայում էր, որպես թանգարանային ֆոնդի ժամացույցների ցուցասրահ։
  Այստեղ պալատումգործածված  եվրոպական  հայտնի  վարպետ  ժամագործների  շքեղ  աշխատանքների կողքին ցուցադրվում էին օսմանյան շրջանի ժամացույցներ, որոնքոչնչով  չէին  զիջում  եվրոպական  արվեստի  ու  տեխնիկայի  այդ  նմուշներին։
 Դրանք հիմնականում հայ վարպետների ձեռակերտներն են։
 13 Նույն տեղում, էջ 588։
 14 Նույն տեղում, էջ 592։
 15 Նույն տեղում, էջ 597։
 16 Նույն տեղում։
 Ոսկերչության  ու  արծաթագործության  առանձին  ճյուղ  էր  համարվումպալատի  համար  նախատեսված  կենցաղային  առարկաների  պատրաստումը։
 Այս գործում մասնագիտացած էր հայտնի ոսկերիչ-փորագրիչ Պապա (կամ Ուստա) Ադամը։
  ձուլման եղանակով Նա պատրաստում էր պալատների նոր ապրանքների ոսկեզարդ, արծաթե բռնակները։
  Նրա ձեռքի աշխատանքներից էինԴոլմաբահչե պալատի ձուլածո գործերը։
  Պալատի պղնձե ու արույրե կաթսաների ու տապակաների պատրաստումը վստահված էր Սիմոնյան ընտանիքին։
 Գազանճյաններն էին ապահովում պալատի զանազան առարկաների, արձանների,  սուրճի,  թեյի  արծաթե  բաժակակալների,  ոսկե  դրամների  կշեռքներիպատրաստումը։
 Սուլթանների արքունիքներում գործածվել է հայ հախճապակեգործ վարպետների պատրաստած սպասքը։
  XIX դարում այս ոլորտում հայտնի էին Հովհաննիսյան,  Մինասյան,  Վարդանյան,  Մինասյան  ընտանիքները,  որոնց  հիմնադրած հախճապակու ֆաբրիկաների արտադրանքը բազմիցս ներկայացվելէ նաև միջազգային ցուցահանդեսներում17։
 Օսմանյան արքունիքում ծառայող արհեստավորական այս ընտանիքներիձեռակերտ  աշխատանքները,  լինելով  հայ  ստեղծագործ  մտքի  ծնունդ,  մեծփառք  են  բերել  երկրին՝ հնարավորություն  տալով  ժամանակակից  թուրք հասարակությանը ներկայանալու աշխարհին։
 Ռոզա ԳևորգյանՀԱՅ ԱՐՀԵՍՏԱՎՈՐԱԿԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐՆ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԱՐՔՈՒՆԻՔՈՒՄ (XIX ԴԱՐ)Բանալի բառեր` արհեստագործություն, հայ արհեստավորական ընտանիքներ, սուլթանական արքունիքԱրհեստագործությունը,  որ  վայել  չէր  մահմեդականին,  դարձավ  օսմանահպատակԱմփոփումքրիստոնյաների` հույների և մասնավորապես հայերի մենաշնորհը։

Արհեստագործության  շատ  բնագավառներում  հայերը  չունեին  մրցակիցներ։
   XIX  դարում  հայ  արհեստավորական  ընտանիքները  մեծ  փառք  էին  վայելում  օսմանյան  արքունիքում` աշխատելով բացառապես սուլթանների, վալիդե սուլթանների ու վեզիրների համար։
   Հայ  արհեստավորներն  աչքի  ընկան  ոսկերչության,  արծաթագործության,  վառոդագործության, ժանեկագործության, ժամագործության և այլ ոլորտներում։
  Շատերն՝ իրենց ստեղծագործ մտքի արարումների համար սուլթանների կողմից արժանացան բարձրագույն պարգևների ու շքանշանների։
  Պատահական չէ, որ դարավերջին արքունական 18 արհեստավորներից հայ չէր միայն մեկը։
