Անհատի  պաշտամունքի  տարիներին  անհիմն  բռնադատված  մտավորականներից  է  Կարեն  (Գերասիմ)  Սարգիսի  Միքայելյանը  (27.04.1883  –13.12.1941),  որին հետմահու արդարացնելուց հետո մասամբ վերանայվեց նաևնրա  թողած  գրական  ժառանգությունը,  և  1961-ին  Երևանում  տպագրվեց«Կեցցեն հաղթվածները» պատմվածքների ժողովածուն։
  Այն կազմող 12 պատմվածքները վերցված են նախորդ ժողովածուներից։
  Ստեղծագործությունների միհսկայական  մաս  վերատպման  է  արժանի,  շատերն  էլ  դեռ  անտիպ  են(քաղաքական  հալածանքներ  ներկայացնող  «Երբ  ես  խելագար  էի…»  վեպը(1927թ.),  «Անմահություն»  նովելների  ժողովածուն  (1941թ.))։
   Գրականագիտության  մեջ  շատ  քիչ  է  խոսվել  արձակագրի  մասին,  իսկ  նրա  ստեղծագործությունները  ուսումնասիրությունների  գրեթե  չեն  արժանացել։
   Միքայելյանըքաջածանոթ  էր  իրեն  նախորդած  գրական  ավանդներին,  որոնցից  ժառանգեցհակիրճ,  սեղմ  պատմելաոճը,  դիպուկ,  առանց  սեթևեթանքի,  պարզ  խոսքը։
 Հատկապես  ուշագրավ  են  նրա  քնարական  շնչով  գրված  պատմվածքները(«Ձմռան երեկո», «Էրֆուրտի ծրագիր»,  «Վարդանանց պատերազմը», «Սաքուլիխումբը»,   «Առաջին վիշտ», «Կեցցեն հաղթվածները», «Վրեժ» և այլն), ուր բնության  շքեղ  պատկերների  կողքին  ներկայացվում  են  մարդկային  հոգեկանապրումների`  սիրո,  ատելության,  հիասթափության,  հույզի  ու  կարոտիգեղեցիկ  զուգահեռումներ։
   Միքայելյանի  ստեղծագործություններում  առկա  ենբանաստեղծական  շունչը,  առանց  ավելորդ  ջղաձգումների  անամոք  թախիծը,ավելի շատ ասվածի մեջ թաքնված չասված իրողությունը, ինչպես նաև ամենօրյա անտարբերության, սովորականի մեջ խնամքով ծպտված անսովորի հմայքը, որոնք  գրողի տաղանդի,  նրբանկատ ոգու  ու  քնարական-փիլիսոփայականմտքի վկաներն են։
 Հետաքրքիր ու գրավիչ է Կ. Միքայելյանի գրելաոճը։
  Այն անկեղծությունէ  ներշնչում։
   Ընթանում  է  երբեմն  զրույցի,  ասող-լսողի,  երկխոսությանանմիջականությամբ, երբեմն էլ վերհուշի կամ հեղինակի կողմից քողարկված`իբրև  թե  երրորդ  մարդու  տեսանկյունից։
   Այս  ձևերից  յուրաքանչյուրն  ունի  իրգրավչությունը և համապատասխանում է ընտրված թեմային` մատչելի, պարզու  անկեղծ  դարձնելով  ասելիքը։
   Մարդկային  հասարակությունից  միշտ  էլանբաժան  է  ողբերգությունը,  սակայն  դրա  գիտակցումն  է  տարբեր  Միքայելյանի  կերտած  հերոսների  մեջ։
   Կյանքի  հարցերի  հարցը  թաքնված  է  դրանում,առանց  որի  չէին  լինի  հակադրություններ,  ուստի  և  կյանքը  կդադարեր  գոյություն  ունենալուց։
   Մի  շարք  պատմվածքներում  պատկերված  է  քաղաքաբնակների  կյանքը,  փողի  գերիշխանությունը,  առօրյա  պայքարն  անիրավաշխարհի դեմ, որտեղ ամեն ինչ օտար է  մարդկային ազնիվ հոգուն, և մարդուանտարբերությունը մարդու նկատմամբ տանում է դեպի կործանում։
  «ՀացթուխՍիմոն»    պատմվածքում  այդ  բութ  անտարբերությունն  է,  որ  տապալվողի  մեջծնում  է  չարություն  և  ատելություն։
   Հեշտ  վաստակվող  փողի  ու  ապահովկյանքի  ետևից  գնացել  էր  քաղաք,  տեղափոխել  նաև  ընտանիքը,  սակայնչդիմանալով  նոր  պայմաններին՝  հիվանդացել  ու  մահացել  էին  կինն  ուերեխաները։
  Համոզված լինելով, որ քաղաքն է մեղավոր, այլ տեղ էր գնացել ևփորձելով  հարմարվել  ճակատագրին`  ապրել  էր  առանց  տրտնջալու։
   Իսկկյանքի  մայրամուտին,  երբ  հիվանդ  էր,  սոված  ու  անօգնական,  գտնում  էր,  որսխալվել  է՝  մտածելով,  որ  «Աշխարհումս  հո՛  բոլորն  էլ  երջանիկ  չեն  լինի,  այնժամանակ  իսկի  աշխարհս  էլ  աշխարհ  չիլինի…»[1,էջ20]։
   Գուցե  այսհամոզմամբ  էլ  մնար  Սիմոնը,  եթե  շրջապատի  անտարբերությունը  չփոխերնրա  վերաբերմունքը  կյանքի  ու  ճակատագրի  հանդեպ։
   Բոլորն  էլ  գտնում  էին,որ  «ճակատագիրն  էր  այդպիսին»։
   «Վաղն  էլ  կընկնի  ու  կմեռնի»,    և  առանցկարեկցանքի  ու  ափսոսանքի,  կուշտ  ու  ապահով  մարդիկ  կասեն.  «Ինչո՞ւմեռավ,  չկարողացավ  ապրել,  մեռավ»,    որովհետև  կարողանալ  ապրել  բոլորըչէ,  որ  կարող  են։
   Իր  ողջ  կյանքում  բարի,  հեզ  ու  խոնարհ  հացթուխը  մահիցառաջ  դառնում  է  ըմբոստ  և  անտարբերությունից  ու  արհամարհանքից  ծնվածչարությամբ  վերջին  շնչում  զղջում  է,  որ  թույն  չի  խառնել  այն  հացին,  որըտարիներ  շարունակ  թխել  է  ուրիշների  համար։
   Հեղինակը  փորձում  է  շեշտըդնել  անտարբերության  վրա՝  գտնելով,  որ  աշխարհի  ամենամեծ  չարիքներըդրանից  են  ծնվում։
   Մարդիկ  պետք  է  բարեգութ  լինեն  միմյանց    հանդեպ`հատկապես ծերերի ու հիվանդների, որոնք դրա կարիքն ավելի ունեն։
 Հոգեբանական  նման  բարդ  ապրումներ  են  ներկայացված Միքայելյանիգրեթե  բոլոր  պատմվածքներում։
   Նրա  հերոսներն  ավելի  շատ  խորհում  են,մտորում, տվայտվում իրենց վերհուշերի ծանր ապրումներից («Վրեժ», «Հեքազբաջին»,  «Վարդանանց  պատերազմը»,  «Ձմռան  երեկո»  և  այլն),  քան    գործում,ինչ-որ բան անում։
 Այլ  Ճանապարհով  է  ընթանում  բեռնակիր  Վարդանի  կյանքը։
   Նա  ևսդժգոհ էր. «Շան կամ կատվի չափ տեր չենք մեր կյանքին» [6,էջ43]։
  Հակադրվումէ կյանքի հարվածներին, համամիտ չէ ընկերոջ ասածին, թե «Գուցե մեր ճակատագիրն էլ ա՞յս է»։
  Հացթուխ Սիմոնից  առաջադեմ լինելով` Վարդանը գտնումէ իր տեղը կյանքում։
 Ժամանակի  գրականության  խնդիրն  էր  պատկերել  նոր  մարդուն՝  իրիրավունքները  ճանաչող  անհատին։
   Միքայելյանն  ունի  մի  շարք  ստեղծագործություններ,  որոնց  հերոսները  այդ  վերափոխվածներն  են։
   Լինելով  հասարակական ակտիվ գործիչ` նա  քաջ գիտակցում էր խորհրդային երկիր ստեղծելուդժվարությունները  և  գրեթե  համոզված  էր,  որ  հայ  ժողովրդի  ճակատագրումայն  թարմ,  ցավոտ  ակոս  է  բացելու։
   Թշվառ  հայրենիքի  ողբերգական  անցյալը,ծանր ներկան ու անորոշ ապագան դառնում են այն ազդակները, որոնց հիմանվրա  ծնվում  են  հայրենիքի  թեմայով  ստեղծագործությունները  («Հայաստանիքարտեզը», «Անկախ Հայաստան», «Ըսեք` գրաբարը չմոռնան»,  «Allways», «Խաղաղականի ափերին», «Թզենու ստվերի տակ»,  «Լուսարարը» և այլն)։
 Արձակագիրը  հայոց  ողբերգության` տարագրության կողքով անտարբեր  անցնել  չէր  կարող։
   Նա  ներկայացնում  է  օտար  ափերում  ապրող  հայերի,որոնք  ֆիզիկապես  ապրում  են,  սակայն  հոգիներում  դատարկություն  է։
 Անցյալի  ողբերգությունը,  ամայացնելով  նրանց  հոգիները,  ուրվականի  պեսհետևում  է  ամեն  քայլափոխի։
   Օտար  ափերում  որպես  հայ  իրենց  կորցրածմարդկանց  հոգեկան  ծանր  ապրումներն  ու  երբեմն  արտաքնապես  անհոգթվացող  մղձավանջային  կյանքը  Միքայելյանը  ներկայացնում  է  առանց  ավելորդ հրճվանքի, ողջ թշվառությամբ ու մռայլությամբ։
   Հերոսներից շատերն այնօտարացած  հայերն  են,  որոնք  այնքան  էլ  չեն  տառապում  պատմական  հայրենիքը կորցնելու ցավից։
  Ոմանք անգամ խորշում են հայ լինելուց և փորձում ենհնարավորինս  հեռու  լինել  հայրենիքից։
   «Առաքել»  պատմվածքի  շուշեցիհերոսը  պատերազմում  վիրավորվելուց  հետո  հայրենիք  չի  վերադառնում,որովհետև  ինչպես  ինքն  է  ասում.  «Էշս  կորցրա՞լ  եմ,  թա՞  կլխիս  ճորի  ա  քացիտվալ»[5,  էջ  55]։
   Իր  ազգախույս  գաղափարների  մեջ    ավելի  հեռուն  է  գնում«Ինտերնացիոնալիստ» պատմվածքի գործարանատեր հերոսը և անամոթաբարհայտարարում. «Մոռացեք իմ հայ ըլլալս» [4, էջ 56]։
  Հայաստանում պատերազմչլինելու համար այնքանով է ուրախ, որ ստիպված չի լինի թշվառների համարկազմակերպված դրամահավաքին մասնակցել։
   «Allways» պատմվածքի հերոսնու  իր  քույրը  (վերջինս  երկու  աղջիկների  հետ  մի  կերպ  փախել  է    կոտորածներից`  կորցնելով  ամուսնուն  ու  երկու  զավակներին),  դեռևս  հավատարիմ  ենիրենց  արմատներին  և    մտահոգվում  են  Հայաստանի  ու  հայի  ճակատագրով։
 Նրանց  կողքին  կան  երիտասարդներ,  որոնցից  շատերը  հայերեն  չգիտեն  ևՀայաստանի  հանդեպ  անտարբեր  են։
   Պատմվածքի  հերոսն  իր  ցավն  էհայտնում.  «Գիտե՞ք  ինչ  ձուլարան  է  սա Ամերիկան։
   Ինչ որ Աբդուլ Համիդը ու«հաջորդները»  չկրցան ընել հալածանքով ու կոտորածով, ըսոնք կընեն առանցբանտի  ու  կաթիլ  արյան»[4,  էջ  82]։
   «Էվուլլա»,  «Նահանջ»    պատմվածքներիհերոսները  սփյուռքահայության  այն  օտարացող  սերունդներն  են,  որոնք  եթենախնիներով,  անցյալի  հիշողություններով  հայ  են,  ապա  իրենց  մտածելակերպով,  վարքագծով  ոչ  մի  ընդհանուր  բան  չունեն  հայի  իսկական  տեսակի  հետ,ուստի  ապագայում  ոչինչ  են  հայի  և  հայրենիքի  համար։
   Նրանք  տոթակեզավազի մեջ շոգիացող ջրի վերջին կաթիլներն են, որոնց համար հեղինակը մեծցավ  է  ապրում։
   Այս  ողբերգության  արմատը  հայերի  տեղահանությունն  է  ուեղեռնը,  որը  չնայած  չի  պատկերվում,  սակայն  սերունդների  այս  ապրելաձևըդրա անմիջական հետևանքն է։
 Նախկին  սոցիալիստ  Արսեն  Ռոստոմյանը  («Նահանջ»)  ընդունակ  չէաշխատելու, արհեստ չունի, գոյատևել է գաղափարակից «ընկերների» հաշվինև  երբ  նրանցից  գումար  ստանալու  հույսը  կորցնում  է,  անիմաստ  է  դառնումնաև  ապրելը։
   Թուլամորթից  հանցագործ-մարդասպան  կես  քայլ  է։
   «Բութմատների  հաստ  եղունգները  սեղմելով  կնոջ  փափուկ  պարանոցը»  [6,  էջ  72], կարծես  փորձում  է  խեղդել  նաև  իր  անցած  «փափուկ»  կյանքն  ու  փուչ,  անիմաստ սեփական գոյությունը։
 «Էվուլլա» պատմվածքի հերոսն ապրում է միայն մի հանդուգն փիլիսոփայությամբ. «Էս աշխարհքը ղօչաղի մեյդան է…»[1, էջ 29]։
  Նա հետապնդում էսրճարանում հարբածներին, թալանում և անհոգ հեռանում։
 Օտար  ափերում  ապրողների  մի  մասն  էլ  կարոտով  ու  պարծանքով  էհետևում Հայաստանի հզորացմանն ու շենացմանը («Խաղաղականի ափերին»,«Միսիսիպի  գետի  պղտոր  ջրերը»,  «Հայաստանի  քարտեզը»  և  այլն)։
   «ԱնկախՀայաստան»  պատմվածքում  այնքան  են  հայրենակիցները  հպարտանում  Հայաստանի  նորաստեղծ  անկախությամբ,  որ  ամերիկացի  լրագրողը  նկատում  է.«Եթե  ունենք  պետություն  ու  պետական  բյուջե,  ուրեմն    կարող  եք  վճարել  ձերպարտքերը,  այն,  որ  արավ  Ամերիկայում  ձեր  նախկին  կառավարությունը»  [4,էջ 33]։
 Յուրօրինակ  վերաբերմունք ունեն Միքայելյանի որոշ կերպարներ հայթուրքական  հարաբերությունների  և  ընդհանրապես  Հայաստանի  անցյալի  ուապագայի  վերաբերյալ  («Փորձության  ժամին»,  «Անկախ  Հայաստան»,  «Հայաստանի քարտեզը»)։
  «Փորձության ժամին» պատմվածքի հերոսները իրարամերժկարծիքներ  են  հայտնում  հայ-թուրքական  կոտորածներից։
   Հերոսներից  մեկըելնում  է  «թուրքը,  որ  ոսկի  էլ  դառնա,  գրպանդ  մի  դիր»  կարգախոսից  և  թուրքերի  դեմ  կռվելու,  վրեժ  լուծելու  կոչ  է  անում.  «Պետք  է  կոտորել…  Տասնյակդարերով  դրանք  մեր  արյունը  ծծեցին,  մեր  ոսկորը  քամեցին։
   Եթե  նրանց  յոթպորտ  պապի  փորը  պատռես,  հայի  հաց  ու  հայի  արյուն  դուրս  կգա…  Այժմ  էլհավատարիմ իրենց պապերի ավանդին, շարունակում են նրանց սկսած գործը,բավական  է,  որքան  համբերեցինք։
   Պետք  է,  որ  մենք  էլ  միանանք  որպես  միմարդ  և  նրանց  արածով  նրանց  պատասխանենք»  [1,  էջ  52]։
   Իսկ  երիտասարդուսուցիչը  գտնում  է,  որ  բարեկամանան,  իրար  չկոտորեն,  քանի  որ  և՛  հայն  էտուժել, և՛ թուրքը այդ անընդմեջ կռիվներից։
  Ժամանակի թելադրանքով Միքայելյանն  արտահայտում  է  բոլշևիկյան  գաղափարներ,  ուստի  զգուշանալով  սեփական  խոսք  ասելուց՝  հերոսի  բերանով  է  ներկայացնում    թուրքերից  վրեժլուծելու միտքը։
 «Հայաստանի  քարտեզը»  փոքրիկ  պատմվածքում  Ամերիկայում  տպագրվող հայկական թերթում հերթական անգամ տեսնելով ծովից ծով Հայաստանի  քարտեզը`  վրդովվում  է.  «Այսպիսի  անմիտ  քարտեզներով  միայն  մոլորեցնում  են  մեզ  և  գրգռում  մեր  հարևաններին»  [4,  էջ  27]։
   Հեղինակը  հորդորում  էապրել ներկայով և ոչ թե անցյալը շահարկել։
  Մ.թ.ա. գոյություն ունեցած ծովիցծով Հայաստանով, որը միֆ է, ցավոք, հայերն ավելի են ոգևորվում, քան փոքր,բայց իրական Հայաստանով։
 Արձակագիրն  իր  պատմվածքներում  անդրադարձել  է  նաև  հետամնացբարքերին,  ավանդական  ապրելակերպին,  սովորույթներին`  իրենց  ողջ  հմայքով  և  երբեմն  էլ  կործանարար  հետևանքներով  («Հորեղբոր  հարսանիքը»,  «Հեքազ բաջին», «Մահակ-Թումանը» և այլն)։
  Կարեն Միքայելյանի ստեղծագործությունները, ժամանակի խորը կնիքն իրենց վրա կրելով, մի կողմից՝ պատկերումեն հայ աշխատավորության ծանր վիճակը,  նոր մարդու ձևավորումն ու քաղաքական  հետապնդումները,  մյուս  կողմից  էլ`  սփյուռքահայության  օտարացողբարքերը  և  հայ  մարդու  գերագույն  բաղձանքը`  հզոր  հայրենիք  ունենալուերազանքը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Կարեն Միքայելյան, Զրկանքի հույզեր, Թիֆլիս, 19072.  Կ. Միքայելյան, Ձմռան երեկո, Մոսկվա, 19123.  Կ. Միքայելյան, Գյուղական հեռախոս, Փարիզ, 19264.  Կ. Միքայելյան, Majestic, Մոսկվա, 19285.  Կ. Միքայելյան, Գույների կռիվը, Մոսկվա, 19296.  Կ. Միքայելյան, Կեցցեն հաղթվածները, Երևան, 1961Տեղեկություններ հեղինակի մասինԽաչատրյան Նաիրա Արարատի – բ. գ. թ., դոցենտ, ՀՊՄՀ դասախոս, E-mail։

Անհատի պաշտամունքի տարիներին անհիմն բռնադատված մտավորականներից է Կարեն Միքայելյանը։
  Գրականագիտության մեջ շատ քիչ է խոսվել  արձակագրի  մասին,  իսկ  նրա  ստեղծագործությունները  ուսումնասիրությունների.գրեթե.չեն.արժանացել։
   Միքայելյանի.ստեղծագործությունները,  ժամանակի  խորը  կնիքն  իրենց  վրա կրելով, մի կողմից՝ պատկերում են հայոց ծանր վիճակը, նոր մարդու ձևավորումն ու քաղաքական հետապնդումները, մյուս կողմից էլ` սփյուռքահայության  օտարացող  բարքերը  և  հայ  մարդու  գերագույն  բաղձանքը`  հզոր  հայրենիք ունենալու երազանքը։
