ԱՆՏՈՒԱՆ ԴԸ ՍԵՆՏ-ԷՔԶՅՈՒՊԵՐԻԻ «ՓՈՔՐԻԿ ԻՇԽԱՆԸ» ՀԵՔԻԱԹԻՈՒՂՂԱԿԻ ԵՎ ՄԻՋՆՈՐԴԱՎՈՐՎԱԾ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՖրանսիացի գրող, բանաստեղծ և արհեստավարժ օդաչու Անտուան դը ՍենտԷքզյուպերիի  բոլոր  ստեղծագործությունները  կապված  են  օդաչուի  մասնագիտությանը  և  երկնքին։
   Նրա  ստեղծագործություններին  բնորոշ  է  առհասարակ  բացասական  հերոսների  բացակայությունը։
   Ի  վերջո,  ինքն  է  իր  գրականության  հերոսը,որովհետև բոլոր գործերի մեջ խոսում է իր մասին։
 Էքզյուպերիի  ստեղծագործությունների  կերպարները  ժամանակակից  մարդիկեն, ովքեր ունեն բնավորության հետաքրքիր գծեր։
  Նրանք արտաքուստ համեստ են,պարտքի, պատասխանատվության մարդիկ են, ովքեր երբեք չեն ներկայանում իբրևհերոսներ։
  Էքզյուպերիին համաշխարհային փառք բերեց «Փոքրիկ իշխանը» փիլիսոփայական հեքիաթը։
 Գրողի ոճն իսկապես շատ բանաստեղծական է, և սա է պատճառը, որ արձակտեքստն ընկալվում է որպես բանաստեղծություն, որպես աղոթք։
  Անտուան դը ՍենտԷքզյուպերին բացահայտում է իր` պատմողի` օդաչուի անհատականությունը, ով ցանկանում է պահպանել իր մանկական հոգին։
  Իսկապես, հեքիաթի ոճը առաջին հայացքից շատ «պարզ» և «մանկական» է (դրական իմաստով)։
 «Փոքրիկ իշխանը» հեքիաթ-վիպակը թարգմանվել է ավելի քան 250 լեզուներովև  բարբառներով,  այդ  թվում՝  կույրերի  համար  նախատեսված  Բրայլի  այբուբենով։
 Գիրքը թարգմանվել է նաև հայերեն, ընդ որում՝ ոչ մեկ անգամ։
  Առաջին անգամ այնռուսերենի  միջնորդությամբ  հայերեն  է  թարգմանել  Սաղաթել  Հարությունյանը  [1]։
 Ավելի  ուշ  անմիջապես  բնագրից  թարգմանել  են  Նվարդ  Վարդանյանը  [2],  ՍամվելԳասպարյանը [3]  և ուրիշներ։
 Այս աշխատանքի ուսումնասիրության նյութը Նվարդ Վարդանյանի, Նորա Գալի(ռուսերեն)  և  Սաղաթել  Հարությունյանի  թարգմանություններն  են  (որոշ  դեպքերումկհամեմատենք նաև Ս. Գասպարյանի թարգմանության հետ)։
 Թարգմանելու համար պետք է գտնել, ընտրել թարգմանող լեզվում համապատասխան արտահայտությունները (բառերը, բառակապակցությունները, քերականական  կառույցները)։
   Թարգմանական  գործընթացը  ենթադրում  է  բնագրի  լեզվի  ևթարգմանող  լեզվի  միջև  գիտակցական  կապի  հաստատում  [4]։
   Միշտ  չէ,  որ  որևէստեղծագործություն  թարգմանում  են  անմիջապես  բնագրից։
   Այն  դեպքերում,  երբբնագրի լեզվին գերազանց  տիրապետող չկա, դիմում են որևէ միջնորդ լեզվի օգնության և դրանից թարգմանում։
  Հայերենի թարգմանությունների մի մասը  կատարվել ենհենց ոչ թե անմիջապես բնագրից, այլ ռուսերենից։
  Բնականաբար, ռուսերենի միջնորդությամբ  կատարված  թարգմանություններն  ավելի  են  հեռանում  բնագրից,շեղվում հեղինակի ոճից, պատկերավորման եղանակից։
 «Փոքրիկ իշխանը»  հեքիաթն առաջին անգամ հայերեն է թարգմանվել ռուսերենի  միջնորդությամբ`  չնայած  այն  հանգամանքին,  որ  ֆրանսերենի  թարգմանիչներկային,  այն  էլ`  բավականին  շատ։
   Շատ  ավելի  ուշ  այն    թարգմանվեց  անմիջապեսֆրանսերենից։
 Այժմ անցնենք հեքիաթի ուղիղ և միջնորդավորված թարգմանությունների քննությանը։
  Հեքիաթի վերնագրում՝ «Le petit prince»-ում, prince բառը նշանակում է և՛ արքայորդի, և՛ իշխան։
  Ռուսերենի թարգմանիչ Նորա Գալն ընտրել է принц՝ արքայորդիբառը՝  խուսափելով  князь  բառից,  որ  իշխան  է  նշանակում։
   Այստեղ  հետաքրքիր  էռուսերենից հայերեն թարգմանության վերնագրի` իշխան բառի ընտրությունը արքայորդի բառի փոխարեն, քանի որ принц բառը իշխան իմաստը չունի։
  Կարելի է ենթադրել, որ Սաղաթել Հարությունյանը հաշվի է առել նաև այն փաստը, որ Էքզյուպերինսերում է ազնվական տոհմից, իշխանազուն է։
  Իսկ քանի որ Փոքրիկ իշխանի կերպարում թաքնված է հենց ինքը՝ Էքզյուպերին, սխալ կլիներ նրան վերագրել արքայորդուկոչումը։
 Հաճախ  ըստ  նշանակության  ծավալի՝  տարբեր  լեզուների  բառերը  չեն  համընկնում։
  Ֆրանսերեն շատ բառեր ունեն լայն իմաստ, որն ընդգրկում է հայերեն միշարք բառերի իմաստը։
  Նման դեպքում թարգմանության ընթացքում կարիք է լինումկոնկրետացնել բառի իմաստը, այդ նպատակով անհրաժեշտ է խորը ներթափանցելտեքստի մեջ, ընկալել իրավիճակը։
  Այսպես, օրինակ, grandiose բառը նշանակում էհոյակապ,  շքեղ,  փառահեղ,  տպավորիչ,  մեծազդու.  բերված  նախադասության  մեջայդ բառը լրացնում է նկար բառին.[5]։
  Այս դեպքում թարգմանիչը պետք է հոմանիշների շարքից ընտրի այնպիսի բառ,որ հնարավորինս համապատասխանի բնագրին, և հայերենի համար «խորթ» կառույցչլինի։
  Տեսնենք, թե ինչպես են վարվել թարգմանիչները.Ինչո՞ւ այս գրքում նույնքան փառահեղ նկարներ չկան, ինչպես բաոբաբներիննէ [2] (Ն. Վ.)։
 баобабами? [6] (Ն.Գ.)։
 Գուցե դուք հարցնեք, թե այս գրքում բաոբաբների նկարի պես ազդեցիկ նկարչկա այլևս [1]  (Ս. Հ.)։
 Ն. Վարդանյանը նկար  բառի համար ընտրել է փառահեղ որոշիչը, որը, կարծում ենք, ճիշտ բառ չէ տվյալ պարագայում։
  Հոմանշային շարքից կարող էր կիրառելտպավորիչ, ազդեցիկ, ածականները, կամ նույնիսկ հաջողված  դերբայը։
 Ֆրանսերեն grandiose բառի արմատը grand/e ածականն է, որ նշանակում էմեծ, խոշոր։
  Այս ստուգաբանությունը հաշվի առնելով՝  հարկ ենք համարում անդրադառնալ հեքիաթի մեկ այլ ուղիղ թարգմանությանը (թարգմանիչ՝ Ս. Գասպարյան).Գուցե դուք ինքներդ ձեզ հարց տաք. այս գրքում, բաոբաբի նկարից բացի, ինչո՞ւուրիշ խոշոր նկարներ չկան [3] (Ս. Գ.)։
 Այսպիսով,  Ս.  Գասպարյանն  էլ  բառի  արմատի  թարգմանությունից  է  օգտվել՝նկար բառի համար ընտրելով խոշոր որոշիչը։
  Հաշվի առնելով Էքզյուպերիի գրելաոճին հատուկ պարզությունը՝ կարծում ենք՝ այս վերջին տարբերակն ավելի հարազատէ ընդհանուր տեքստին, քան փառահեղ ածականը։
 Ռուսերեն տարբերակում внушительный - ազդեցիկ, տպավորիչ, խոշոր ածականն է, և թարգմանիչը, բնականաբար, հենց այդպես էլ թարգմանել է՝ ազդեցիկ։
 Անդրադառնանք մեկ այլ օրինակի.Ça ne fait rien, c'est tellement petit, chez moi! (358)։
 Ոչինչ, այն տեղը, ուր ես եմ ապրում, շատ փոքր է (22) (Ն. Վ.)ԼЭто ничего, ведь у меня там очень мало места (272) (Ն. Գ.)։
 Դա սարսափելի չէ, ինձ մոտ տեղը շատ փոքր է (11) (Ս. Հ.)։
 Ֆրանսերենում  chez  moi  կապակցությունը  գործածվում  է  իմ  տունը,  գտնվելուվայրը իմաստներով։
  Ուղիղ թարգմանության մեջ թարգմանիչը  օգտվել է նկարագրական մեթոդից, այսինքն՝ բացատրել է, թե ինչ է նշանակում տվյալ կապակցությունը՝խուսափելով  բառացի  թարգմանությունից։
   Ռուսերենն  այս  առումով  նման  է  ֆրանսերենին. у меня կառույցը նույնպես սովորական է ռուսերենում և հաճախադեպ կիրառություն ունի։
  Սակայն անուղղակի թարգմանության մեջ Ս. Հարությունյանը դիմել էբառացի թարգմանության մեթոդին՝ գործածելով ինձ մոտ ռուսաբանությունը, որը մերլեզվի  համար  ոչ  ճիշտ  կառույց  է,  սակայն  թարգմանիչների  «շնորհիվ»  արդեն  լայնգործածություն է ձեռք բերել։
 Ռուսաբանություններից և ռուսերենի ազդեցությամբ սխալ թարգմանություններից խոսելիս չենք կարող չանդրադառնալ un astronome turc բառակապակցությանը,որը նշանակում է թուրք աստղագետ, և բնականաբար, հենց այդպես էլ թարգմանել էՆ. Վարդանյանը։
  Ռուսերենում դրա համարժեքը турецкий астроном-ն է։
  Սակայնանհասկանալի է, թե ինչպես է Ս. Հարությունյանը դա թարգմանել թուրքական աստղագետ՝ չնկատելով ակնհայտ սխալը։
 Je suis sérieux, moi, je suis précis (374)։
 Ես լուրջ մարդ եմ։
  Ճշգրիտ մարդ եմ (51) (Ն. Վ.)։
 Я человек серьёзный, я люблю точность (292) (Ն. Գ.)։
 Ես լուրջ մարդ եմ, ես սիրում եմ, որ ամեն ինչ ճշգրիտ լինի (32) (Ս. Հ.)։
 Précis  ածականը  նշանակում  է  ճիշտ,  ճշգրիտ,  հստակ,  և  եթե  ֆրանսերենովկարող ենք ասել je suis précis, ապա հայերեն Ճշգրիտ մարդ եմ արտահայտությունըճիշտ չէ։
  Ճշգրիտ բառը հայերենում գործածվում է միայն անշունչ առարկաների հետ,ինչպես՝ ճշգրիտ գիտություն, ճշգրիտ տվյալներ։
  Թարգմանիչը կարող էր գրել՝ Ես ճշմարտություն  եմ  սիրում՝  կատարելով  խոսքիմասային  փոխանցում  ածականիցգոյական։
  Մասամբ հենց այդպես էլ վարվել է մյուս թարգմանիչը՝ Ս. Գասպարյանը,միայն ճշմարտություն բառի փոխարեն ընտրել է հստակություն բառը.Ես լուրջ մարդ եմ։
  Ես հստակություն եմ սիրում (62) (Ս. Գ.)։
 La seconde fois ç’a été, il y a onze ans, par une crise de rhumatisme (374)։
 Այս  հատվածում  հեքիաթի  հերոսներից  մեկը՝  ձեռներեցը,  Փոքրիկ  իշխանինպատմում  է,  որ  իրեն  հիսունչորս  տարվա  ընթացքում  երեք  անգամ  են  խանգարել։
 Առաջին անգամ մայիսյան բզեզն է պատճառ դարձել, երկրորդ անգամ՝ հոդացավինոպան, երրորդն էլ՝ հենց Փոքրիկ իշխանը։
 Երկրորդ անգամ տասնմեկ տարի առաջ էր՝ հոդացավի սրման պատճառով (50)(Ն. Վ.)։
 (291) (Ն. Գ.)։
 Երկրորդ  անգամ՝  տասնմեկ  տարի  առաջ,  ռևմատիզմի  նոպա  ունեցա՝նստակյաց  կյանքից (31) (Ս. Հ.)։
 Une crise de rhumatisme – հոդացավի նոպաՈւղիղ թարգմանության մեջ նոպա բառի փոխարեն գործածված է սրում գոյականը, որը էական փոփոխություն չէ, իմաստային որևէ խեղաթյուրում չի առաջացնում։
 Միջնորդավորվածի  մեջ  թարգմանիչը  կիրառել  է  ռևմատիզմ  փոխառությունը,  որիընտրությունը պայմանավորված է թարգմանության ժամանակով (1967թ). այդ  շրջանում շատ էին կատարում ռուսերինից փոխառություններ չնայած նրան, որ բառարաններում  որոշ  բառերի  հայերեն  համարժեքները  ամրագրված  էին։
   Բերենք  մեկ  այլօրինակ՝Quand tu as une idée le premier, tu la fais breveter։
  elle et à toi (375)։
 Երբ առաջինը դու ես մի միտք հղանում, արտոնագրել ես տալիս, ուրեմն քոնն է(52) (Ն. Վ.)։
 Если тебе первому придет в голову какая-нибудь идея, ты берёшь на нее патент։
 она твоя (32) (Ն. Գ.)։
 Եթե առաջին անգամ քո գլխում մի միտք է ծագում, դու նրա համար պատենտես վերցնում, և այն քոնն է (32) (Ս. Հ.)։
 Անդրադառնանք  breveter-  արտոնագրել,  արտոնագիր  տալ,  վկայական  տալբայի թարգմանություններին։
  Ն. Վարդանյանը ընտրել է արտոնագրել տալ հարադիրբայը, ռուսերեն տարբերակում տեսնում ենք брать патент հարադիր բայը, միջնորդավորված  թարգմանության  մեջ`  պատենտ  վերցնել։
   Այս  օրինակում  էլ  Ս.Հարությունյանը գործածել է պատենտ բառը, ինչը ունի այն նույն պատճառաբանությունը, որ նշեցինք ռևմատիզմ բառի համար։
 Այս նախադասության մեջ առկա avoir une idée-միտք, գաղափար ունենալ բառակապակցության թարգմանության մասին ևս կցանկանանք խոսել. ուղիղ թարգմանության մեջ ընտրված է միտք հղանալ հարադիր բայը, միջնորդավորվածի մեջ` միտքծագելը։
  Հարկ ենք համարում այս առիթով ներկայացնել նաև Ս. Գասպարյանի տարբերակը.Եթե դու առաջինը մի գյուտ ես հորինում, դրա համար քեզ արտոնագիր են տալիս, դա քո գյուտն է (64)։
 Ինչպես տեսնում ենք, միտք բառը փոխարինել է գյուտ բառով` հավանաբար հաշվի առնելով, որ արտոնագիր տալիս են ոչ թե սովորական մտքի համար, այլ գյուտի։
 et vous traiteront d’enfant! (359)։
 «Իսկ երբ գառնուկ են ուզում, գոյության ապագույց է», եթե այդպես ասեք, նրանքկթոթվեն ուսերը և ձեզ երեխայի տեղ դնեն (24) (Ն. Վ.)։
 (Ն. Գ.)։
 «…իսկ ով ուզում է գառնուկ ունենալ, նա անպայման գոյություն է ունեցել»։
  Եթեայսպես ասես, նրանք միայն ուսերը կթոթվեն ու ձեզ կնայեն այնպես, ինչպես կնայեին մի անգետ մանկիկի վրա (12) (Ս. Հ.)։
 Բնագրում  Էքզյուպերին  ամենևին  էլ  չի  շեշտում,  թե  ինչպիսի  երեխայի  տեղկդնեն։
  Երեխա լինել դեռ չի նշանակում լինել անհասկացող՝ несмышленный, կամ էլ՝անգետ։
  Ուստի այս դեպքում ևս համամիտ չենք Նորա Գալի «ինքնագլուխ» բառահավելմանը, որից, բնականաբար, տուժել է միջնորդավորված թարգմանությունը ևս։
 Հաջորդ օրինակում, որ կներկայացնենք, ևս բնագրից շեղվել է միջնորդավորված թարգմանությունը, սակայն այս անգամ ռուսերենի պատճառով չէ.et qui avait besoin d'un ami… (359-60)։
 «Լինում է, չի լինում, մի Փոքրիկ իշխան է լինում, նա ապրում էր իրենից հազիվմի քիչ մեծ մոլորակում և շատ էր ուզում բարեկամ ունենալ…» (24) (Ն. Վ.)։
 его самого, и ему очень не хватало друга…» (274) (Ն. Գ.)։
 «Կար-չկար մի գեղեցիկ իշխան կար։
  Նա ապրում էր մի մոլորակի վրա, որը իրենից քիչ էր մեծ, և նա սրտակից բարեկամ չուներ…» (13) (Ս. Հ.)։
 Ֆրանսերեն qui avait besoin d'un ami արտահայտությունը նշանակում է` նա բարեկամի  կարիք ուներ։
  Նորա Գալի թարգմանությունը ևս իմաստով համապատասխանում  է  ֆրանսերենին,  իսկ  Ս.  Հարությունյանի  թարգմանությունը`  նա  սրտակիցբարեկամ չուներ, նշում է, որ Փոքրիկ իշխանը սրտակից բարեկամ չուներ, սակայն չիարտահայտում այն միտքը, որ բարեկամի կարիք ուներ, ուզում էր բարեկամ ունենալ։
 Անհասկանալի է նաև Маленький (принц) որոշիչը գեղեցիկ (իշխան) թարգմանելը։
 Այսպիսով, բոլոր օրինակները վկայում են, որ Ն. Վարդանյանը մեծ մասամբ կարողացել է ճիշտ բառընտրություն կատարել և պահպանել հեղինակի ստեղծած պատկերները, իսկ Նորա Գալն անհարկի շեղվել է բնագրից, փոփոխել այն և որոշ դեպքերում իր վերաբերմունքն արտահայտել։
  Այդ պատճառով տուժել է նաև միջնորդավորված թարգմանությունը։
 Ինչպես արդեն նշել ենք, Էքզյուպերիի լեզուն պարզ է, կոնկրետ, և թարգմանիչներից պահանջվում է հնարավորինս պահպանել նրա գրելաոճը։
  Ամեն լեզու ունի իրպատկերավորման համակարգը, բնական է, որ հնարավոր չէ և նույնիսկ չի էլ խրախուսվում բառացի թարգմանությունը, քանի որ շատ դեպքերում կարող են դրա պատճառով  իմաստային  անճշտություններ  առաջանալ։
   Սակայն  «Փոքրիկ  իշխանի»թարգմանություններից կբերենք օրինակներ, երբ թարգմանիչը (մեծ մասամբ ՆորաԳալը)  անհարկի հավելումներ է գործածել` արհեստականորեն «աճեցնելով» տեքստըև որոշ  դեպքերում բավականին հեռանալով հեղինակի ոճից։
 raconter ces souvenirs (360)։
 Չէի ուզենա, որ գիրքս իմիջիայլոց ընդունվեր։
  Մեծ ցավ եմ զգում, երբ հիշումեմ Փոքրիկ իշխանին (24) (Ն. Վ.)։
 больно вспомнить и нелегко мне об этом рассказывать (274) (Ն. Գ.)։
 Եվ ես ամենևին էլ չեմ ուզում, որ իմ գիրքը կարդան միայն զվարճության համար։
 Իմ սիրտը ճմլվում է, երբ ես հիշում եմ փոքրիկ բարեկամին, և ինձ համար հեշտ չէնրա  մասին  պատմելը  (13)  (Ս.  Հ.)։
   Եթե  փորձենք  բառացի  թարգմանել  նշվածնախադասությունը, այն կունենա մոտավորապես այս տեսքը. Մեծ ցավ եմ զգում այդհուշերը պատմելիս։
 Բնագրում նշված չէ, թե Փոքրիկ իշխանին հիշելիս է մեծ ցավ զգում հեղինակը,չնայած համատեքստից արդեն իսկ հասկանալի է, որ նրա մասին հիշողություններնեն  ցավ  պատճառում։
   Ռուսերեն  տարբերակն  էլ  կարող  էր  ունենալ  այս  տեսքը.Слишком больно мне рассказывать об этих воспоминаниях. Ինչպես տեսնում ենք,թարգմանիչը հուշեր հիշողություններ գոյականը թարգմանել է հիշել բայով` կատարելով խոսքիմասային անցում։
  Նույնը նկատում ենք նաև Ն. Վարդանյանի թարգմանության մեջ։
  Ս. Հարությունյանն իր թարգմանության մեջ слишком больно вспоминать արտահայտությունը թարգմանել է իմ սիրտը ճմլվում է, երբ ես հիշում եմ փոքրիկբարեկամին  նախադասությամբ։
   Նախ  նշենք,  որ  գործածել  է  սիրտը  ճմլվել  դարձվածքը, որը, ըստ էության, այդքան էլ վատ ընտրություն չէ։
  Զարմանալի է, որ ո՛չ բնագրում, ո՛չ էլ ռուսերենում չկա Փոքրիկ իշխան (կամ փոքրիկ բարեկամ) բառակապակցությունը, սակայն հայերեն և' ուղիղ, և' միջնորդավորված թարգմանությունների մեջդա հայտնվել է։
 Փոքրիկ իշխանը, չնայած իր սիրուն, շատ շուտով կասկածով համակվեց նրահանդեպ (37) (Ն. Վ.)։
 но вскоре в душе его пробудились сомнения (282) (Ն. Գ.)։
 Թեև  Փոքրիկ  իշխանը  սիրեց  սքանչելի  ծաղիկը  և  շատ  ուրախ  էր  նրանծառայելու համար, բայց շուտով նրա սիրտը կասկած ընկավ (22) (Ս. Հ.)։
 Ռուսերեն թարգմանության մեջ կրկին արտահայտվել է թարգմանչի վերաբերմունքը. նախ Էքզյուպերին այս նախադասության մեջ չի գործածել ծաղիկ բառը, այլփոխարինել է սեր բառով, և հետո դրան նախորդող կամ հաջորդող ոչ մի հատվածումհեղինակը ծաղկին չի բնորոշում belle կամ magnifique ածականներով։
  Թարգմանիչըծաղկի համար գործածել է прекрасный ածականը, որն էլ միջնորդավորված թարգմանության  մեջ  արտահայտվել  է  սքանչելի  որոշիչով։
   Եվ  սա  միակ  օրինակը  չէ,  որՆորա Գալն (հետևաբար և Ս. Հարությունյանը) իր կողմից հավելել է այդ որոշիչը։
  Այնբոլոր  հատվածներում,  որտեղ  խոսք  է  գնում  ծաղկի  մասին,  առկա  է  прекрасный  սքանչելի ածականը։
 Բնականաբար, այսքանով չեն սահմանափակվում «Փոքրիկ իշխանը» հեքիաթիռուսերեն  և  ոչ  ուղղակի  թարգմանություններում  առկա  հավելումները  և  թարգմանիչների  միջամտությունները,  սակայն  այս  աշխատանաքի  մեջ  բավարարվենքբերված օրինակներով։
 Յուրաքանչյուր լեզու ունի իր քերականական կառուցվածքը, և շատ հաճախ անհնար է թարգմանության ժամանակ բնագրի լեզվի քերականական իրողություններընույնությամբ արտահայտելը թարգմանվող լեզվում։
  Թարգմանելիս անխուսափելի ենխոսքիմասային անցումները, փոխակերպումները և այլն։
  Թարգմանության ընթացքում քերականական փոխարինումները գործածվում են նույնքան հաճախ, որքան բառային փոխարինումները։
 Միևնույն իմաստը կարող է արտահայտվել տարբեր խոսքի մասերի պատկանողբառերով։
  Խոսքի չորս հիմանական մասերը` գոյականը, բայը, ածականը և մակբայըկարող են փոխարինել միմյանց` առանց որևէ իմաստային կորստի։
  Օրինակ` La preuve que le petit prince a existé… (359)։
 Փոքրիկ իշխանի գոյության ապացույցն այն է… (24) (Ն. Վ.)։
 (Ն. Գ.)։
 Ահա ձեզ ապացույցներ, որ, իրոք, Փոքրիկ իշխանը եղել է… (12) (Ս. Հ.)։
 Exister (գոյություն ունենալ, լինել) բայն առաջին տարբերակում փոխարինվել էգոյություն գոյականով, որը հատկացուցչի պաշտոնն է զբաղեցրել` լրացնելով ապացույց բառին։
  Ռուսերենում խոսքիմասային անցում չի կատարվել, բայը մնացել է բայ,միջնորդավորված  թարգմանության  մեջ  էլ  կրկին  բայով  է  արտահայտված  (լինել)։
 Այստեղ ուշադրություն դարձնենք նաև la preuve - ապացույց  գոյականի թվին։
  Ինչպեստեսնում ենք, բնագրում եզակի թվով է գործածված, ռուսերենում այն դարձել է հոգնակի` доказательства, ռուսերենից կատարված հայերեն թարգմանության մեջ էլ` ապացույցներ։
 Թարգմանության քերականական առանձնահատկություններից խոսելիս հարկենք համարում անդրադառնալ նաև ենթակայի (որոշ դեպքերում նաև լրացումների)դերում հանդես եկող դերանունների կիրառմանը։
  Ընդհանուր լեզվաբանության մեջըստ ձևաբանական դասակարգման` լեզուները բաժանվում են 3 կարգի` անջատական, կցական, թեքական։
  Ժամանակակից հայերենը կցական լեզու է, սակայն ունինաև թեքականության որոշ տարրեր (հատկապես բայ խոսքի մասի դեպքում) [7]։
  Հայերենի բայի քերականական կարգերը (եղանակ, ժամանակ, թիվ, դեմք) արտահայտվում են կա'մ համապատասխան խոնարհման վերջավորությամբ, կամ էլ օժանդակբայով։
  Հաճախ ավելորդ է լինում դերանունով արտահայտված ենթական ամեն անգամ  գրելը։
   Ֆրանսերենում  դեմքի  քերականական  կարգը  խոնարհված  բայը  որոշդեպքերում չի արտահայտում, հետևաբար, անհրաժեշտ է յուրաքանչուր բայի կողքինենթական գրել։
  Ռուսերենում էլ պատկերը մի փոքր այլ է. եթե ներկա ժամանակովդրված բայը յուրաքանչյուր դեմքի համար ունի համապատասխան վերջավորությունները (пишу, пишешь, пишет (չնայած երրորդ դեմքում էլ սեռը չի արտահայտվում),пишем, пишете, пишут), ապա անցյալ ժամանակով դրված բայը եզակի երեք դեմքերի համար ունի -л/ла (писал/писала), հոգնակի երեք  դեմքերի համար` -ли (писали)վերջավորությունները։
  Այսինքն` պարտավոր ենք ենթական գրել, որպեսզի շփոթ չառաջանա։
 Ասվածից հետևում է, որ թարգմանիչը պետք է լեզուների այս առանձնահատկությունները հաշվի առնի և ճիշտ տեղերում դերանունները գրի կամ բաց թողնի։
  Բերենք«Փոքրիկ իշխանի» թարգմանություններից մի օրինակ, որտեղ հայերեն թարմանիչներից մեկին հաջողվել է խուսափել դերանունների կրկնություններից, մյուսին` ոչ։
 amélioré mon opinion (354)։
 Եվ այդպես, իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում ես բազմաթիվ լուրջ մարդկանց հանդիպեցի։
   Շատ  երկար  ապրեցի  մեծահասակների  միջավայրում,  մոտիկից  շփվեցինրանց հետ, բայց դրանից կարծիքս այդքան էլ չփոխվեց (14) (Ն. Վ.)։
 лучше (268) (Ն. Գ.)։
 Իմ կյանքում ես շատ եմ հանդիպել զանազան լուրջ մարդկանց։
  Մեծահասակների շրջանում ես շատ եմ ապրել։
  Ես նրանց բոլորովին մոտիկից եմ տեսել, բայց այդբանն ինձ ամենևին էլ չի ստիպել, որ նրանց մասին ավելի մեծ կարծիք ունենամ (6)(Ս. Հ.)։
 Բերված օրինակում նկատում ենք, որ Ն. Վարդանյանը ֆրանսերենից թարգմանելիս հաշվի է առել երկու լեզուների բայական համակարգերի տարբերությունները։
 Եվ եթե ֆրանսերենում պարտադիր է յուրաքանչյուր ստորոգյալի կողքին ենթականնշելը, ինչպես և ռուսերենում, ապա հայերենում ամենևին էլ դրա կարիքը չկա։
  Այսօրինակում գործածված երեք ենթակաների դիմաց անմիջական թարգմանության մեջտեսնում ենք մեկը, իսկ միջնորդավորվածի մեջ՝  կրկին երեքը։
 Շատ  են  նաև  դերանունով  արտահայտված  հատկացուցչի  կիրառությունները։
 Ուղիղ թարգմանության մեջ շատ դեպքերում թարգմանիչը դերանվան փոխարեն կիրառել է ստացական հոդեր, օրինակ` mon livre – գիրքս, mes ami – բարեկամներիս ևայլն, իսկ միջնորդավորվածի մեջ Ս. Հարությունյանը չի օգտագործել հայերենի այդառանձնահատկությունը  և  բոլոր  դեպքերում  գրել  է  հատկացուցչի  դերում  հանդեսեկող դերանունները, ինչպես` моя книга – իմ գիրքը, мои друзья – իմ բարեկամներըև այլն։
  Այս բաժնում քննենք ևս մի քերականական առանձնահատկություն՝millions d'étoiles, ça sufit pour qu'il soit heureux quand il les regarde… (365)։
 Եթե մեկը մի ծաղիկ է սիրում, որը միակն է միլիոն, միլիոն աստղերի մեջ, ապաայդքանը բավական է, որ երջանիկ զգա իրեն… (34) (Ն. Վ.)։
 миллионов звезд, - этого довольно։
  смотришь на небо и чувствуешь себя счастливым.(280) (Ն. Գ.)Եթե դու մի ծաղիկ ես սիրում` միակը, որի անունը միլիոնավոր աատղերից և ոչմեկի վրա չկա, դա արդեն բավական է։
  Դու նայում ես երկնքին ու քեզ երջանիկ եսզգում (20) (Ս. Հ.)։
 Բնագրում ենթական արտահայտված է quelqu'un անորոշ դերանունով, որ նշանակում է ինչ-որ մեկը, մեկը։
  Թարգմանիչներից մեկը կիրառել է կրկին անորոշ դերանուն` մեկը, իսկ Նորա Գալը դարձրել է երկրորդ դեմքով անենթակա կառույց (еслилюбишь…смотришь…)։
   Սակայն  գաղտնիք  չէ,  որ  երկրորդ  դեմքը  երբեմն  ոչ  թեկոնկրետ  նշում  է  գործողության  կատարողին,  այլ  կատարում  է  ընդհանրությանգործառույթ ինչպես ռուսերենում, այնպես էլ հայերենում։
  Ե՛վ ռուսերենում են առկաերկրորդ դեմքով առած-ասացվածքներ, և՛ հայերենում։
  Հիշենք յուրաքանչյուր լեզվիցմեկական օրինակ`Поспешишь – людей насмешишь (Տասը չափիր, մեկ կտրիր)։
 Անդրադառնալով մեր օրինակին` նշենք, որ ռուսերենը ևս ունի quelqu'un անորոշդերանվան համարժեքը` кто-то։
  Չնայած դրան` թարգմանիչը նախընտրել է կառույցը փոխել և այլ կերպ արտահայտել անորոշությունը։
 Ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել, որ որոշ դեպքերում թարգմանիչների կատարած  փոխակերպումները  (թե՛  խոսքիմասային,  թե՛  շարահյուսական)  արդարացվում  են`  հաշվի  առնելով  լեզուների  քերականական  տարբերությունները։
   Սակայնդրանց  հետ  մեկտեղ  կային  դեպքեր,  երբ  թարգմանիչն  իր  լեզվի  քերականականառանձնահատկությունները  և  նույնիսկ  առավելությունները  չէր  կարողացել  ճիշտօգտագործել։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Սենտ-Էքզյուպերի  Ա.,  Փոքրիկ  իշխանը,  Երևան,  «Հայաստան»,  1967,  էջ  16,(այսուհետև բնագրից և թարգմանություններից բերված օրինակների էջերը կնշենքդրանց կողքին)։
 [2] Սենտ-Էքզյուպերի Ա., Փոքրիկ իշխանը, Երևան, «Անտարես», 2011, էջ 28։
 [3] Սենտ-Էքզյուպերի Ա., Փոքրիկ իշխանը, Երևան, «Արեգ», 2015, էջ 28։
 [7] Աղայան Էդ., Լեզվաբանության հիմունքներ, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1987։
 Ճաղարյան ԼուսինեԱՆՏՈՒԱՆ ԴԸ ՍԵՆՏ-ԷՔԶՅՈՒՊԵՐԻԻ «ՓՈՔՐԻԿ ԻՇԽԱՆԸ» ՀԵՔԻԱԹԻՈՒՂՂԱԿԻ ԵՎ ՄԻՋՆՈՐԴԱՎՈՐՎԱԾ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր` Էքզյուպերի, «Փոքրիկ իշխան», ուղիղ թարգմանություն ։

Հոդվածում համեմատվել են «Փոքրիկ իշխանը» հեքիաթի ուղիղ և միջնորդավորված թարգմանությունները։
  Քննության նյութ է դարձել նախ բառապաշարը, ապա  այն դեպքերը, երբ թարգմանիչը (մասնավորապես` Նորա Գալը) կատարել էր սուբյեկտիվ բնույթ կրող հավելումներ։
  Ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ ավելի  արդյունավետ է կատարել ուղիղ թարգմանություն անմիջապես բնագրից, քան օգտվել  միջնորդ լեզվից` թարգմանչական սխալներին, որ անխուսափելի են, գումարելով նաև  միջնորդ լեզվի թարգմանչի սխալները։
