ԿՐՈՆԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԸ Խորհրդային  կարգերի  փլուզումից  հետո  նախկինում  փաստացի  գործողկրոնական կազմակերպությունները ձեռք բերեցին իրավական կարգավիճակ,Հանրապետության  տարածք  ներթափանցեցին  արտասահմանյան  տարբերկրոնական  հոսանքներ։
   Հաշվի  առնելով  երկրում  տիրող  սոցիալ-տնտեսականվիճակը`  այդ  նոր  կազմակերպությունները  կարողացան  կարճ  ժամանակահատվածում  ունենալ  հետևորդների  ստվար  զանգված։
   Թեև,  ըստ  պաշտոնական  տվյալների  Հայաստանի  Հանրապետության  բնակչության  98  տոկոսըկազմում են Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդները, իսկ մնացած բնակչությունը  հարում  են  այլ  կրոնական  կազմակերպությունների1,  այնուամենայնիվվերջիններս  պնդում  են,  որ  այդ  թվերը  չեն  համապատասխանում  իրականությանը։
   Բացի  այդ,  պետք  է  նշել,  որ  բնակչության  մի  զգալի  հատված,  թեև  չիհարում  այլ  կրոնական  ուղղությունների,  այնուամենայնիվ  սխալ  կլինի  նրանցհամարել Հայաստանյաց առաքելական սուրբ եկեղեցու հետևորդներ, քանի որնրանք ոչ միայն չեն հետևում դրա սահմանած կանոններին, այլև մկրտված չենհամապատասխան կարգով։
 «Հայաստանի  Հանրապետության  անկախության  մասին»  հռչակագրի  9րդ կետում նշված է. «Հայաստանի Հանրապետությունը իր տարածքում ապահովում է ... խղճի ազատությունը...»։
  Խղճի ազատության տակ պետք է հասկանալ սեփական կամքին համաձայն բանական վարվելու հնարավորություն և ազատություն2։
  Այս իրավունքը հիմք ընդունելով, ՀՀ Գերագույն խորհուրդը 1991թվականին  ընդունեց  «Խղճի  ազատության  և  կրոնական  կազմակերպությունների  մասին»  ՀՀ  օրենքը(այսուհետև`  Օրենք)։
   Այս  իրավունքը  իր  ամրագրումըստացավ  նաև  ՀՀ  Սահմանադրությամբ։
   Սահմանադրական  իրավունքի  հետսերտորեն կապված է կրոնի ազատության իրավունքը։
  Ինչպես ամրագրված էՀՀ Սահմանադրության 41-րդ հոդվածում. «Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի...  կրոնը  կամ  համոզմունքները  ...  ինչպես  միայնակ,  այնպես  էլ  այլոց  հետ  համատեղ  և  հրապարակավ  կամ  մասնավոր  կարգով`  քարոզի,  եկեղեցական  ա1 Տե′ս http։
 //armstat.am/file/doc/99478603.pdf։
 2 Տե′ս Մարդու իրավունքներ/ Վ. Ն. Այվազյան։
  Խմբ.` Ն. Ա. Այվազյան։
  - Երրորդ լրամշակված հրատարակություն։
  -Եր.։
  ԵՊՀ հրատ., 2014, էջ 137։
 րարողությունների, պաշտանմունքի այլ ծիսակատարությունների կամ այլ ձևերով արտահայտելու ազատություն»։
  Սահմանադրության այս հոդվածից կարելի բխեցնել, որ յուրաքանչյուր ոք ունի անձնապես կամ այլ անձանց հետ դավանելու  ցանկացած  կրոն  կամ  չդավանելու  ոչ  մի  կրոն։
   Նմանատիպ  կարգավորում է տալիս նաև «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպություններիմասին» ՀՀ օրենքը։
  Սակայն Սահմանադրության և Օրենքի միջև, մեր կարծիքով,  կա  որոշակի  հակասություն։
   Եթե  Սահմանադրությամբը  կրոնի  և  դավանանքի  ազատության  իրավունքը  պետությունը  ապահովում  է  յուրաքանչյուրիհամար,  ապա  ըստ  Օրենքի  1-ին  հոդվածի  «Հայաստանի  Հանրապետությունըապահովում է քաղաքացիների խղճի և կրոնական դավանանքի ազատությունը...»։
   Կարծում  ենք,  այստեղ  կա  օրենսդրական  բաց,  քանի  որ  Օրեսդիրը  այսնորմով անհարկի նեղացրել է այն անձանց շրջանակը, ում իրավունքները Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավորվել է պաշտպանել Սահմանադրությամբ։
   Այս  դեպքում  պետք  է  սահմանզատել  կրոնի  և  դավանանքի  ազատության  իրավունքը`  կրոնական  կազմակերպություններին  անդամգրվելու  իրավունքից։
 Վերոնշյալ սահմանադրական իրավունքի իրականացման ամենատարածված  ձևը  կրոնական  կազմակերպություններ  ստեղծելը  և  դրանց  անդամագրվելն  է։
   Ըստ  Օրենքի  4-րդ  հոդվածի.  «Կրոնական  կազմակերպությունը  հավատի համատեղ դավանության, ինչպես նաև կրոնական այլ պահանջմունքներիբավարարման  նպատակով  ստեղծված  քաղաքացիների  միավորում  է»։
 Դրանց,  որպես  հասարակական  կազմակերպությունների,  նկատմամբ  տարածվում են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի նորմերը։
  Նրանց կազմավորման,գործունեության և լուծարման կարգը սահմանվում են ՀՀ Քաղ. օրենսգրքով ևՕրենքով։
  Ըստ վերջինիս 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի «դ» կետի` «կրոնական կազմակերպությունները զերծ են նյությապաշտությունից և ուղղված են դեպի հոգևոր  ոլորտները»։
   Սակայն  յուրաքանչյուր  կազմակերպության  գործունեությանհամար  անհրաժեշտ  են  որոշակի  միջոցներ։
   Օրենքի  12-րդ  հոդվածի  համաձայն.  «Կրոնական  կազմակերպությունները  կարող  են  դիմել  հավատացյալներին կամավոր դրամական և այլ նվիրատվությունների խնդրանքով, ստանալ ևտնօրինել  դրանք»։
   Սակայն  13-րդ  հոդվածը  արգելում  է  այն  կազմակերպություններին, որոնց հոգևոր կենտրոնները գտնվում են ՀՀ-ից դուրս, ֆինանսավորվել այդ կենտրոններից։
  Կարծում ենք այս մոտեցումը հիմնավորված չէ, քանի որ ՀՀ-ում գործում են կրոնական կազմակերպություններ, որոնց անդամները  բացառապես  ազգային  փոքրամասնություններ  են  և  այդ  կազմակերպությունների  հոգևոր  կենտրոնները  գտնվում  են  ՀՀ-ից  դուրս։
   Այս  եղանակովնրանք  կորցնում  են  իրենց  հոգևոր  կենտրոնների  հետ  կապը,  ուստի  կարծումենք,  որ  նպատակահարմար  կլիներ  տվյալ  նորմից  բացառություն  սահմանվերազգային  փոքրամասնությունների  կրոնական  կազմակերպությունների  համար։
 Բացի այդ, կրոնական կազմակերպությունները իրենց կարգավիճակով առնչություն  չունեն  պետական  քաղաքականության  հետ,  ուստի  արտաքին  ֆինանսավորման արգելքը տվյալ դեպքում իմաստազուրկ է։
 Կրոնական  կազմակերպությունների  կարգավիճակը  բնութագրող  կարևոր  պայման  է  պետություն-եկեղեցի  կապը։
   Պետության  և  եկեղեցու  միջևփոխհարաբերությունների  հիմքով  ընդունված  է  պետությունները  դասակարգել աշխարհիկ և ոչ աշխարհիկ պետությունների։
  Այս դասակարգման համար,թերևս նպատակահարմար է հաշվի առնել հետևյալ չափանիշները`1) կրոնի և հավատացյալների վարքագծի վրա պետության ազդեցությանբնույթը,2)  պետության  և  կրոնական  կազմակերպությունների  համագործակցության եղանակները,3) պետական և կրոնական գաղափարախոությունների սերտաճման աստիճանը,4) պետական  և  կրոնական  իրավական  համակարգերի  փոխհարաբերության շրջանակները,5) պետական և կրոնական ինստիտուտների միավորման աստիճանը։
 Թեև Սահմանարությամբ ուղղակիորեն չի նշվում, որ Հայաստանի Հանրապետությունը աշխարհիկ պետություն է, այնուամենայնիվ Սահամանդրության17-րդ  հոդվածը  ամրագրում  է.  «Կրոնական  կազմակերպությունները  անջատեն  պետությունից»։
   Վերոնշյալ  սկզբունքները  իրենց  արտացոլումն  են  գտել  Օրենքի 17-րդ հոդվածում, որի համաձայն պետությունը` «ա)  իրավունք  չունի  քաղաքացուն  հարկադրել  դավանելու  այս  կամ  այնկրոնը.բ)  չի  միջամտում  եկեղեցու  և  կրոնական  կազմակերպությունների`  օրենքին համապատասխանող գործունեությանը և ներքին կյանքին, արգելում է եկեղեցիների և կրոնական կազմակերպությունների կառուցվածքում որևէ պետական մարմնի կամ նրա հանձնարարությունները կատարող անձի գործունեություն.գ)  արգելում  է  եկեղեցու  մասնակցությունը  պետական  կառավարմանը,եկեղեցու և կրոնական կազմակերպությունների վրա չի դնում որևէ պետականֆունկցիա»։
 Կրոնական  կազմակերպությունների  հավասարության  սկզբունքից,  մերկարծիքով, բացառություն է Հայաստանյաց առաքելական սուրբ եկեղեցին։
  ՀՀՍահմանադրության 18-րդ հոդվածի համաձայն. «Հայաստանի Հանրապետությունը  ճանաչում  է  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցու`  որպես  ազգային  եկեղեցու  բացառիկ  առաքելությունը  հայ  ժողովրդի  հոգևոր  կյանքում,նրա  ազգային  մշակույթի  զարգացման  և  ազգային ինքնության  պահպանմանգործում»։
   Ելնելով  այս  հոդվածից`  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցին  ի  տարբերություն  մյուս  կրոնական  կազմակերպությունների,  թերևս,  ունիորոշակի  արտոնություններ։
   ՀՀ  Սահմանադրությունը  և  Օրենքը  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցուն  ճանաչում  են  որպես  ազգային  եկեղեցի,Օրենքի 17-րդ հոդվածով սահմանվում են այն ոլորտները, որտեղ նա ունի կարգավիճակային  մենաշնորհ`  մյուս  կազմակերպությունների  նկատմամբ։
   Այս  ոլորտները  ավելի  հանգամանորեն  նշված  են  «Հայաստանի  Հանրապետությանև  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցու  հարբերությունների  մասին»ՀՀ  օրենքում,  պետական  տարբեր  միջոցառումների  ընթացքում  ներկա  են  լինում  Հայ  առաքելական  եկեղեցու  սպասավորները,  օգտագործվում  են  նրախորհրդանշանները,  պետությունը  ճանաչում  է  Հայաստանյաց  առաքելականսուրբ եկեղեցու կողմից հաստատված ամաուսնությունները և ամուսնալուծությունները,  դրա  վանքերը  և  պաշտանմունքային  այլ  շինությունները,  որպեսազգային  արժեքներ  գտնվում  են  պետության  հոգածության  ներքո։
   «Կրթության  մասին»  ՀՀ  օրենքի  4-րդ  հոդվածի  համաձայն  «Հայաստանի  Հանրապետության կրթական համակարգը նպատակաուղղված է հայ ժողովրդի հոգևորև մտավոր ներուժի ամրապնդմանը, ազգային և համամարդկային արժեքներիպահպանմանն  ու  զարգացմանը։
   Այդ  գործին  իր  նպաստն  է  բերում  նաև  ՀայԵկեղեցին»։
  Վերջինիս դրսևորման ձևերից մեկը հանրակրթական դպրոցների5-12-րդ դասարանների ծրագրերում ներառված «Հայ եկեղեցու պատմություն»դասընթացն  է։
   Աշխարհիկ  պետության  այս  մոդելին  Ի.  Պոնկինը  անվանում  էիդենտիֆիկացիոն մոդել3։
  Այս մոդելի առանձնահատկություններն են`1)  պետությունը  տարատեսակ  հարցերով  աշխատում  է  համագործակցելավանդական կրոնական կազմակերպությունների հետ,2)  թեև  սահմանադրորեն  ամրագրված  է  եկեղեցու  առանձնացվածությունը պետությունից, այնուամենայնիվ, նույն կամ ավելի ցածր մակարդակով ամրագրվում  է  որևէ  կրոնական  կազմակերպության  առանձնահատկությունը`հաշվի առնելով տվյալ կազմակերպության պատմական դերը այդ պետությանզարգացման որոշակի փուլում,3) ոչ մի կրոնական կամ ոչ կրոնական (ներառյալ աթեիզմը) գաղափարախոսություն պետության կողմից չի հռչակվում պետական,4)  պետությունը  երաշխավորում  է  մտքի,  խղճի  և  կրոնի  ազատությունը,իսկ  դրանց  սահմանափակումը  նախատեսում  է  օրենքով`  պետական  անվտանգության,  հասարակական  կարգի,  առողջության  և  բարոյականությանկամ  այլոց  հիմնական  իրավունքների  և  ազատությունների  պաշտպանությաննպատակով,5) պետությունը երաշխավորում է անձանց հավասարությունը օրենքի առաջ`  անկախ  նրանց  կրոնական  պականելությունից  կամ  կրոնի  նկատմամբնրանց վերաբերմունքից,6)  պետությունը  երաշխավորում  է  կրոնական  արարողությունների  և  ծեսերի ազատությունը,3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 244։
 7)  պետությունը  չի  միջամտում  կրոնական  նորմերի,  ծեսերի,  կազմակերպությունների  ներքին  կառուցակարգերի  և  կանոնադրությունների  ձևավորմանը։
 Սակայն  հանրային  շրջանակներում  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբեկեղեցուն տրված արտոնությունները երբեմն դառնում են սուր քննարկումների թեմա։
  Հնչում են կարծիքներ, որ այս արտոնությունների շրջանակը չափազանցված է և հակասում է կրոնական կազմակերպությունների իրավահավասարության սկզբունքին։
  Այս կարծիքները մասամբ արդարացված են, քանի որնման  արտոնությունները  իրենց  ազդեցությունն  են  ունենում  հասարակականկարծիքի վրա։
  Թեև, օրենքով ամրագրվում է անձանց հավասարությունը օրենքի  առաջ`  անկախ  նրանց  կրոնական  պականելությունից  կամ  կրոնի  նկատմամբ  նրանց  վերաբերմունքից,  այնուամենայնիվ  հասարակության  մեջ  ձևավորվում  է  ներքին  խտրականություն  այն  անձանց  նկատմամբ,  ովքեր  չեն  հարում  Հայ  առաքելական  սուրբ  եկեղեցուն։
   Այդպիսի  անձանց  անվանում  են  աղանդավորներ`  վերապահելով  այդ  բառին  բացասական  իմաստ։
   Սակայն«աղանդ» տերմինի տակ, ըստ Ի. Վորոբյովայի, պետք չէ փնտրել բացասականիմաստ.  այն  որևէ  կրոնական  ուսմունքից  առանձնացած  կամ  որևէ  առանձինանձի գաղափարներով և փորձով ապացուցված վարդապետության շուրջ համախմբված անձանց միավորում է4։
  Մեր հասարակության մեջ այսօր «աղանդ»տերմինի հետ սերտորեն կապված է նաև հոգևորսությունը։
  Ըստ Օրենքի 8-րդհոդվաածի,  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքում  արգելվում  է  հոգևորսությունը։
  Ներկայումս իրավապահ մարմիններ բազմաթիվ հաղորդումներեն  ստացվում,  տարբեր  կրոնական  կազմակերպությունների  կողմից  հոգեվորսությամբ զբաղվելու մասին, սակայն այդ մարմինները չեն կարողանում հիշյալհաղորդումներին  իրավաչափ  ընթացք  տալ,  քանի  որ  չկա  «հոգևորսություն»տերմինի  օրենսդրական  հստակ  բնորոշումը  և  դրա  համար  նախատեսվածվարչական  կամ  քրեական  պատասխանատվությունը։
   Մեր  կարծիքով,  նպատակահարմար  կլիներ  օրենքում  «հոգևորսություն»  տերմինին  ավելացնել  «անօրինական»  բառը  և  տալ  հետևյալ  բնորոշումը.  «Անօրինական  հոգևորսությունը`  այլ  կրոնական  կամ  դավանաբանական  հայացքներ  ունեցող  անձանցնկատմամբ դավանափոխ անելու նպատակով կրոնական բնույթի ցանկացածներգործություն  է,  որը  դրսևորվում  է  այդ  անձի  կամ  նրա  մերձավորի  նկատմամբ  կրոնական  բնույթի  անօրինական  գործողություն  կատարելով»։
   Տվյալդեպքում  «անօրինական»  եզրույթի  տակ  պետք  է  հասկանալ  խաբեությունըկամ վստահությունը չարաշահելը, ֆիզիկական կամ հոգեբանական բռնությունը։
 4 Տե′ս Воробьёва И. Б., Термин «секта» и его использование в юриспруденции// Вестник Саратовской государственной академии права։
  научный журнал. – 2010, N 3(73), էջ 163։
 Տարատեսակ  կարծիքներ  են  հնչում  նաև  հանրակրթական  դպրոցներում«Հայ  եկեղեցու պատմություն» առարկայի դասավանդման  հարցում։
  Նշվում  է,որ  դա  հակասում  Օրենքի  3-րդ  հոդվածին,  ըստ  որի.  «...քաղաքացու  նկատմամբ չի թույալտրվում որևէ հարկադրանք կամ բռնություն... կրոնի ուսուցմանը մասնակցելու կամ չմասնակցելու նկատմամբ իր վերաբերմունքը որոշելիս»,և «Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի 6-րդ կետին, ըստ որի` կրթական  ուսումնական  հաստատություններում  կրթությունը  կրում  է  աշխարհիկբնույթ։
   Առարկայի  կողմնակիցները  նշում  են,  որ  պետք  է  հաշվի  առնել  այնփաստը,  որ  Հանրապետության  բնակչության  98  տոկոսը  կազմում  են  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցու  հետևորդները։
   ՀՀ  ընտանեկան  օրենսգրքի  51-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  2-րդ  կետի  համաձայն. «Ծնողները,  երեխաների կարծիքը հաշվի առնելով հանդերձ, ունեն կրթական հաստատությանև երեխաների ուսուցման ձևի ընտրության իրավունք...»։
  Դրա մեջ ընդգրկվումէ նաև կրոնական կրթությունը և դաստիարակությունը։
  Իսկ, եթե հաշվի է առնվում, որ հանրակրթական դպրոցներում սովորող երեխաների ճնշող մեծամասնությունը Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցու  հետևորդներ  են  կամսերված են այդպիսի ընտանիքներից, ապա այս դեպքում որևէ իրավունքներիխախտման  մասին  խոսելը,  ըստ  նրանց  տեսակետի`  հիմնավորված  չէ։
   Բացիայդ,  նրանք  նշում  են,  որ  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցուն  չհարող  քաղաքացիների  մեծ  մասը  պատկանում  են  ազգային  տարբեր  փոքրամասնությունների,  որոնք,  հիմնականում,  կենտրոնացված  լինելով  տարբեր  շրջաններում, ունեն իրենց ազգային դպրոցները և այնտեղ դասավանդում են ՀՀկրթության  և  գիտության  նախարարության  կողմից  հաստատված  սեփականծրագրով,  իսկ  այլ  կրոնական  կազմակերպությունները  ունեն  իրենց  կիրակնօրյա դպրոցները, որտեղ հաճախում են նրանց անդամների երեխաները և ստանում  տվյալ  դավանանքին  համապատասխան  կրոնական  դաստիարակություն։
  Սակայն այս հիմնավորումը ունի իր թերությունը։
  Պետք չէ մոռանալ, որազգային փոքրամասնությունների մի մասը բնակվում է այլ վայրերում և հնարավորություն չունի հաճախելու ազգային դպրոցները։
  Նրանք ՀՀ քաղաքացիներ  են  և  մյուս  քաղաքացիների  նման  հավասար  են  օրենքի  առաջ։
   Ուստինպատակահարմար  կլիներ,  որ  «Հայ  եկեղեցու  պատմություն»  առարկայիծրագրի  մեջ  ընդգրկվեին  նաև  ՀՀ-ում  գործող  այլ  կրոնական  կազմակերպությունների մասին թեմաներ։
 Հանրակրթական դպրոցներում կրոնական առարկաների դասավանդմանհամար,  հատկապես,  ուսանելի  է  Ֆրանսիայի  փորձը։
   Դարասկզբին  Ֆրանսիայի  կառավարությունը  փորձ  արեց  ներդնել  հանրակրթական  դպրոցներիծրագրերի մեջ կրոնական առարկաներ։
  Սա հասարակության մի ստվար հատվածի  մոտ  բողոքի  ալիք  բարձրացրեց։
   Նրանք  նշում  էին,  որ  դա  խախտում  էդպրոցների  աշխարհիկության  սկզբունքը։
   Ի  պատասխան  այդ  բողոքների,Ֆրանսիայի  Կրթության  նախարարությունը  հրապարակեց  «Աշխարհիկ  դպրոցներում կրոնին վերաբերվող առարկաների դասավանդումը» վերնագրով միզեկույց, որը հայտնի է նաև որպես Դեբրեի զեկույց5։
  Այն իրենից ներկայացնումէր այս խնդրի մշակութափիլիսոփայական վերլուծություն, որում հեղինակը բերում էր տվյալներ, ըստ որոնց` կրոնական թեքումով դպրցներ հաճախած երեխաները  ավելի  հեշտ  են  ինտեգրվում  հասարակություն,  քան  աշխարհիկ  դպրոցների  սաները,  և  նրանց  մեջ,  ի  տարբերություն  վերջինների,  ավելի  ցածր  էհանցավորության մակարդակը։
  Հեղինակը նշում էր, որ պատճառը կայանում էնրանում, որ կրոնական թեմաներով առարկաներ ուսանած երեխաները իրենց«ես»-ի  ձևավորման  ժամանակ  սկսում  են  շփվել  մարդասիրական  գաղափարների հետ, որոնք առկա են տարբեր կրոններում։
  Զեկույցում նշվում է, որ այս առարկաների դասավանդումը նպատակ չի հետապնդում այս կամ այն կերպ երեխային  քարոզել  որևէ  վարդապետություն,  այլ  ուղղված  է  երեխայի  մեջ սերմանելու  լավի,  բարու,  գեղեցիկի  արժեքները  և  հասարակության  մեջ ապրելուկարևորագույն պայմանները։
  Զեկույցի վերջում հեղինակը գրում է. «Եկել է ժամանակը ոչ հասու աշխարհիկությունից («կրոնը մեզ չի վերաբերվում») անցումկատարել գիտակցված աշխարհիկության («մեր խնդիրն է հասկանալ այն»)»6։
 Պետք  է  նշել,  որ  պետական  դպրոցներում  թեև  կրոնական  թեմայով առանձինառարկա  չստեղծվեց,  այնուամենայնիվ,  «Պատմություն»  առարկայի  ծրագիրըբավականին լուրջ փոփոխություններ կրեց և դրանում ներառվեցին թեմաներ,որոնք կապված են Հին աշխարհի մշակույթի, ժամանակակից կրոնների պատմության և գաղափարների հետ։
 Որոշ  կրոնական  կազմակերպությունների  ներկայացուցիչներ  նշում  եննաև,  որ  պետության  կողմից  Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցուվանքերի և այլ շինությունների պետական հոգածությունը նույնպես խտրականություն է։
  Ի հակադրություն այս կարծիքի, նախ պետք է նշել, որ այդ կառույցների  մեծամասնությունը  մշակութային  արժեք  է,  ներառված  է  UNESCO-ի  համաշխարհային  ժառանգության  ցուցակներում,  համարվում  է  տուրիստականկենտրոններ և դրանց խնամքը Հանրապետությունում տուրիզմի զարգացմանկարևորագույն պայման է։
  Բացի այդ, Հայաստանի անկախացումից հետո Հայաստանյաց  առաքելական  սուրբ  եկեղեցուն  չեն  վերադարձվել  այն  հարստությունները  և  միջոցները,  որոնք  ապօրինի  բռնագրավվել  էին  նրանից  ԽՍՀՄտարիներին  և  տեղավորվել  թանգարաններում։
   Ուստի  կարելի  է  ասել,  որ  այսարտոնությունները  թելադրված  են  ոչ  միայն  Հայաստանյաց  առաքելականսուրբ  եկեղեցու`  ազգային  եկեղեցի  լինելու  հանգամանքով,  այլև  յուրատեսակփոխհատուցում են այդ արժեքների համար։
 5 Տե′ս Понкин И. В., Правовые основы светскости государства и образования. – М.։
  Про-Пресс,2003, էջ 421։
 6 Տե′ս նույն տեղում, էջ 431։
 Այսպիսով, ամփոփելով աշխատությունը, կարելի է հանգել հետևյալ եզրահանգումների`1.  Օրենքով  նպատակահարմար  է  ամրագրել  սահմանադրական  նորմ,ըստ  որի`  խղճի  և  կրոնական  դավանանքի  ազատության  իրավունք  ունեն  ոչմիայն ՀՀ քաղաքացիները, այլև օտարերկրյա քաղաքացիները և քաղաքացիություն  չունեցող  անձինք։
   Պետք  է  սահմանազատել  խղճի  և  դավանանքի  ազատության  իրավունքը,  կրոնական  կազմակերպություններին  անդամագրվելու իրավունքից.2.  Օրենքով  կարելի  է  հստակ  կանոնակարգել  կրոնական  կազմակերպությունների ֆինանսավորման աղբյուրները, մատնանշելով բացառությունները.3. նպատակահարմար է առավել հստակ սահմանել «հոգևորսություն» եզրույթը, և ելնելով այդ սահմանումից` քրեական օրենսգրքով և վարչական իրավախախտումների մասին օրենսգրքով սահմանել դրա համար համապատասխան սանկցիան.4.  հարկ է  հստակեցնել Հայաստանյաց առքելական  առաքելական  եկեղեցու  դերը  կրթության  ոլորտում,  վերանայել  «Հայ  եկեղեցու  պատմություն»առարկայի ծրագիրը։
 ԿՐՈՆԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԻՐԱՎԱԿԱՆՄիհրան ԲուլղադարյանԲանալի բառեր` կրոնի և խղճի ազատություն, կրոնական կազմակերպություններ, աշխարհիկպետություն, աղանդ, հոգևորսություն, աշխարհիկ կրթությունԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԸ Ամփոփում։

Սույն  աշխատության  մեջ  փորձ  է  արվում  քննարկել  Հայաստանի  Հանրապետությունում  գործող  կրոնական  կազմակերպությունների  սահմանադրաիրավական  կարգավիճակի  հետ  կապված  հիմնահարցերը,  վեր  հանել  առկա  խնդիրները,  գտնել  դրանց  լուծումները`  պետության  և  կրոնական  կազամակերպությունների  միջև  հակասությունները  հնարավորինս  հարթելու  համար։
   Հաշվի  են  առվնել  ոլորտը  կարգավորող  օրենսդրական  հիմքերը,  Հանրապետության  պատմաքաղաքական  զարգացմամբ  պայմանավորված  առանձնահատկությունները, միջազագային փորձը։
