ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ՓՈԽԱՆՈՒՄԸ ՎԱ AN ՀՆԱԻՆ PԱՄԱՆԱԿԻՆ. Եվսեբիոս Կեսարացի Ներածություն Քրիստոնեական հատուկ պատմական գրությունը խոր ազդեցություն ունեցավ եվրոպական պատմական մտքի զարգացման վրա: Քրիստոնեության ազդեցությունը տարածվեց ոչ միայն պատմական զարգացման գաղափարի, այլև պատմաբանների հետազոտական ​​ոճերի, իրադարձությունների մեկնաբանման, իրադարձությունների նկարագրության վրա: Հետազոտողները երկար ժամանակ պնդում էին, որ քրիստոնեական պատմագրությունը հետ է մնում ավանդական պատմագրական ավանդույթից:  Հետազոտողները կարծում էին, որ քրիստոնյա պատմաբանները դիտավորյալ կեղծել կամ թաքցրել են փաստական ​​դրդապատճառները քաղաքական կամ կրոնական պատճառներով: Ավելին, նախկինում միջնադարյան պատմագրությունը համարվում էր տեղական աստվածաբանության ծառան ՝ նպատակ ունենալով ոչ թե «ուսումնասիրել իրականությունը», այլ «ներկայացնել» փաստարկներ աստվածաշնչյան գաղափարների հաստատման և ամրապնդման համար 2:  Նման պայմաններում, իհարկե, տարաձայնությունների կամ պատմական քննադատության մասին խոսք լինել չի կարող: Մյուսները կարծում են, որ միջնադարյան տարեգրությունը դիտավորյալ ընտրել է գերբնական և անհնարին փաստեր ՝ աստվածային նախախնամությունն ապացուցելու համար:  Այդ պատճառով խնդիր առաջացավ. Մի շարք գիտնականներ հրաժարվեցին միջնադարյան պատմաբաններին պատմաբան անվանել, իսկ նրանց գրածները ՝ «Պատմություն» 3:   Լավագույն դեպքում նշվեցին քրիստոնեական պատմագրության որոշ նորամուծություններ պատմագրության ոլորտում: 2 Sventskaya I., Վաղ քրիստոնեություն:  էջեր պատմությունների, Մ., 1987, էջ. 175-185թթ. Հետազոտողները մի ժամանակ հակված էին նույն կերպ վերաբերվել ամբողջ միջնադարյան պատմագրությանը:  Նրանք «մոռացան», որ Բյուզանդիայում գոյություն ունի պատմագրության երեք տեսակ:  Բացի եկեղեցական պատմագրությունից, արքայական և հերետիկոսական 5-ի պատմագրության ներկայացուցիչները հավասարապես ստեղծագործ էին: Նման պատմական դիսկուրսի բնագավառում հիմնական թիրախը, իհարկե, Եվսեբիոս Կեսարացի 6-ն է ՝ եկեղեցական պատմագրության հիմնադիրը: Եվսեբիոս Կեսարացին նկարագրվում է որպես քաղաքական քարոզչության գործիք, քաղաքական աստվածաբանության հիմնադիր, ինչպես նաև Կեսարյանության հիմնադիր 7:  Այդ պատճառով մենք կփորձենք անդրադառնալ նրա պատմագրության սկզբունքներին, հեղինակի ինքնության խնդրին: 1. Տեսական հարցեր սկզբունք Պատմագրության հիմունքները Եվսեբիոս Կեսարացին, գիտակցելով իր աշխատանքի նորարարությունը, յուրովի է հակադրվում հին պատմաբաններին:  E4 Բյուզանդական արքայի պատմագրության լավագույն օրինակներից մեկը Աննա Կոմնինան է (10831153) «Ալեքսիադա» երկայնամտությունը (Աննա Կոմնինա, Ալեքսիադա, Պեր. JN Lybarskogo, SPb., 1996):  «Ալեքսիադայում» արքայադուստր Աննա Կոմնինան հայտարարում է իր հոր ՝ Ալեքս Կոմնինոսի քաղաքական կենսագրությունը:   Այս երկուսը պարունակում են բազմաթիվ տեղեկություններ Առաջին խաչակրաց արշավանքի մասին: 5 Հերետիկ պատմագրության եզակի օրինակ է 5-րդ դարի բյուզանդական իրավաբանի «Նոր պատմությունը» և «Zոսիմուս» պատմիչը («osոսիմ», «Նոր պատմություն», թարգմանություն, մեկնաբանություն, հեղինակ ՝ Ն.Ն. Բոլգովա, Բելգորոդ, 2010), որով հեղինակը պատմում է Օգոստոսի մասին Ochomarius (410) -ի իրադարձությունները:   Նա, թշնամանալով քրիստոնեության հանդեպ, բավականին բացասաբար է խոսում կայսրերի ՝ Կոստանդին Մեծ և Թեոդոսիոսի մասին (osոսիմոսի տեսակետների մանրամասների համար տե՛ս Ragozina NN, Zosima- ի կրոնական-քաղաքական գաղափարախոսություն, Հին խաղաղություն):  сборник статьей в честь В.В. Struve, M., 1962, p. 611-617): 6 Եվսեբիոս Կեսարացին (մ.թ. 263–340) Պաղեստինի Կեսարիայի եպիսկոպոս էր:   Լինելով Կոստանդին Մեծի ժամանակակից և գաղափարական պատմաբան ՝ Եվսեբիոսը կարողացավ ավարտին բերել պատմության վաղ միջնադարյան ըմբռնումը:  Հեղինակի «Եկեղեցու պատմություն», «ronամանակագրություն» և «Կոստանդինի կյանքը» աշխատությունները հայտնի են պատմագրությամբ:   Հայ պատմաբաններ Ագաթանգեղոսը, Մովսես Խորենացին, Թովմա Արծրունին, Ասողիկը, Սամուել Անեցին և շատ ուրիշներ օգտագործել են Եվսեբիոս Կեսարիայի պատմական աշխատությունները, հատկապես «ronամանակագրությունը»: Եվսեբիոս Կեսարացու կյանքի և գործունեության մասին տե՛ս Ястребов А., Евсе7 Խոսելով Եվսեբիոս Կեսարացիի քաղաքական հայացքների մասին ՝ ճապոնացի գիտնական Սաթոշի Տոդան հերքում է Կեսարյան քաղաքական աստվածաբանության հիմնադրի փաստը ՝ պնդելով ուղղափառ քրիստոնեությունը Կեսարիայի գրվածքների.   Մանրամասների համար տե՛ս այսպես կոչված «Քաղաքական աստվածաբանության» վերաբերյալ եկեղեցական պատմագրության հիմնադիր Թոդա Ս.-ն իր երկայնամտության մեջ խոսում է Աստծո արքայության և իր ծառաների արդարության համար հերոսական պայքարի մասին:   Ի տարբերություն նրանց ՝ հին պատմաբաններն ավելի հակված էին պատմել պատերազմների և հաղթանակների մասին: Բացի այդ, քրիստոնեական շահերի պաշտպանության գրականությունը բազմիցս քննադատում էր Հռոմեական կայսրության նահանգներում իրականացվող կոշտ քաղաքականությունը:   Seemedամանակին, կարծես, սովետական ​​պատմագրությունն ուղղված էր այս դրույթին:   Մինչդեռ ավելի հավանական է, որ բողոքը ոչ թե իշխող ռեժիմի դեմ էր, այլ տեղի ունեցած արժեքային համակարգի փոփոխությունների արդյունք էր 9: Այս տեսակետը հաստատվում է այն փաստով, որ եթե Թուկիդիդեսի համար պատմության էությունը իշխանության համար պայքարն էր, որն ուղեկցվում էր տարբեր պատերազմներով, ապա քրիստոնյա պատմաբանների պատմությունն ինքնին մարդկության կրթության ճանապարհն էր դեպի Փրկություն: Որոշ գիտնականներ հակված են հավատալու, որ Եվսեբիոսը նման հնարքներ է օգտագործել Հռոմ քաղաքին հակադրվելու համար, քանի որ Կոստանդինի իշխանության օրոք տեղի է ունեցել քաղաքական ծանրակշիռ տեղաշարժ դեպի արևելք:  Այնուամենայնիվ, «Եկեղեցու պատմության» էջերում նման փաստարկներ չկան:  Եվսեբիոսը հին պատմագրության մեջ պահպանում է որպես կյանքի ուսուցիչ պատմության գաղափարը, որը նա փոխանցել է բյուզանդական աշակերտներին 11: Եվսեբիոս Կեսարացիից սկսած ՝ քրիստոնյա պատմաբաններն իրենց աշխատանքը սկսում են աղոթքով ՝ որպես նորամուծություն:   Եվսեբիոսի պատմությունը սկսվում է հետևյալ բառերով. «Որի համար Աստված Ինքն է իմ ճանապարհի առաջնորդը և մեր Տիրոջ զորությունը մեր ձեռքի, օգնություն խնդրենք» 12:  Պատմությունն ավարտվում է նաև աղոթքով: «Եվ հիմա, կամավոր կամքի հետևանքով, եկեք բարձրաձայն կարդանք մուրացկանին, որ նա կարողանա մեզ փրկել այս դրախտում մինչ ժողովի ավարտը և հաստատել նոր հավերժական խաղաղություն X դարում:  արեւելյան պատմական մտքում: Վորոնեժ, 1986, էջ. 61.12 Եվսեբիոս Կեսարացի, Եկեղեցու պատմություն, հինգերորդ դարում հայերից ծնված, հ. Աբրահամ Ghaարյան, Վենետիկ, 1877, Առաջին դպրոց, 1, 3: Քրիստոս Հիսուս ՝ մեր Փրկիչը, որի միջոցով լինի Հոր փառքը հավիտյանս հավիտենից: ամեն »13: Այստեղ Եվսեբիոսի պատմագրական ոճը գրավում է հունահռոմեական պատմագրությունը:   Աստվածներին դիմելու հնարքը լայնորեն կիրառվում է հունական դասական տնտեսություններում `erhin 14 և այլ ելույթներում 15:  Քրիստոնեության միջոցով Աստծուն դիմելը յուրահատուկ իմաստ է ստանում:  Օրոգինսը դեռ պնդում է, որ «կան իրողություններ, որոնք չափից դուրս են. Դրանք չափազանց մեծ են, անհասկանալի ՝ մեր մտքի թուլության, սահմանափակումների պատճառով:  Միայն Աստծո բազմազան և միևնույն ժամանակ անսահմանափակ շնորհը, որը, ըստ նրա ծրագրի, գալիս է մեզ Քրիստոսի միջնորդությամբ, Սուրբ Հոգու ազդեցության տակ, թույլ է տալիս մեզ հասկանալ դրանք: »16  Այդ պատճառով մարդը չի կարող ոչինչ չանել առանց Աստծո օգնության:   Բացի այդ, աղոթքը կարևոր դեր ունի քրիստոնյաների կյանքում:  Նրանք չեն դիմում անմահ աստվածներին ՝ Յուպիտերին կամ Ամենակարող Աստծուն:   Հայտնի աստվածաբան Ավգուստին Օրհնյալի աշխատանքները սկսվում և ավարտվում են աղոթքներով 17:  Եվսեբիոս Կեսարացիի աշխատանքները նույնպես մի շարք նորամուծություններ են ներմուծում պատմական ավանդույթի ոլորտում `կապված քրիստոնեական աշխարհայացքի վերափոխման հետ:   Sգայունությունը, մտածելակերպը և անձնական ընկալումը դառնում են եկեղեցական պատմագրության մաս:   Այս ամենը ակնհայտ է փորձությունների ժամանակ քրիստոնեական վարքագիծը ներկայացնելիս 18: Առաջին քրիստոնյա պատմաբանն իր հերթին նշում է, որ Աստված երկնային և երկրային կարգի գլուխն է ՝ անվանելով նրան Պանտոկրատոր, իսկ կայսրը ՝ երկրային կարգի ղեկավար ՝ Կոսմոկրատ:   Այսինքն ՝ կայսրը Աստծո և Քրիստոսի երկրի պաշտպանի տեղակալն է երկրի վրա 19: 13 Եվսեբիոս Կեսարացի, Եկեղեցու պատմություն, Գիրք տասներորդ, 4, 72: 14 Encomias (փառաբանություն) հին հունական գովեստի գործեր էին ՝ ուղղված անհատներին, աստվածներին:   Նրանք արձակուրդներին արտասանում էին գործիքների ուղեկցությամբ: 15 Նմանատիպ օրինակ է կայսր Գայուս Պլինիուս Սեկունդուս Տրայանեի գովեստը տարբեր հռետորական հնարքների օգտագործման համար:   Гай Плиний Чецилий Секунд, 16 Օրոգիներ, Աղոթքի մասին, Մարդը ոչինչ չի կարող անել առանց Աստծո օգնության, 1, Ե., 2007: 17 Օգոստինոս Օրհնյալը, Խոստովանություններ, Գիրք I, I, 1; Գիրք տասներեքերորդ, XXXVIII, 53, Երեւան, 2008: 18 Եվսեբիոս Կեսարացի, Եկեղեցու պատմություն, գիրք հինգերորդ, 1, 11: 19 Եվսեբիոս Կեսարացի, Եկեղեցու պատմություն, իններորդ դպրոց, 2, 7: Միաժամանակ կայսերական արքունիքում օծվեց «արքա» տիտղոսը: Հենց այս ժամանակաշրջանում սկսեցին հյուսվել լեգենդներ կայսեր տեսլականների մասին, համաձայն որոնց նա երազում էր արյունով ողողված խաչի մասին 21:  Ըստ Եվսեբիոս Կեսարացիի, կայսրը ընտրվել է Աստծո կողմից համաշխարհային քրիստոնեական տերություն ստեղծելու համար արդեն 306 թ.-ին ՝ բանակը օգոստոսին հռչակելուց շատ առաջ:   Տեսիլքները սուրբ հուշարձանների կարևոր մասն են:  Դրանք արտահայտում են միջնադարյան մարդու պատկերացումները բարու և չարի հավերժական պայքարի մասին 22:     Տեսիլքները տարածված էին միջնադարյան Հայաստանում 23: Փաստորեն, Եվսեբիոս Կեսարացիի տեսական հարցերը, ըստ պատմագրության սկզբունքների, կրում են անցումային դարաշրջանի խոր հետքը: Մի կողմից, դեռ կան հնագույն պատմական ավանդույթներ (կիրառական աստվածներ, պատմության դիդակտիկ օգուտի վերաբերյալ ենթադրություններ և այլն), իսկ մյուս կողմից ՝ մի շարք ավանդական սկզբունքներ վերակենդանանում են քրիստոնեական աշխարհայացքի վերափոխման հետ կապված: , Բացի այդ, Եվսեբիոսը իր պատմությունը ներկայացնում է ոչ թե երրորդ դեմքով, ինչպես ընդունված էր նախկինում, այլ առաջին դեմքով:   Այս և մի շարք հնարքներ օգտագործվել են ուշ միջնադարում 24: 62 Առաջին անգամ Հերակլեսը կայսրը իրեն անվանում է «Ռասիլ» «Հռոմեական կայսր» տիտղոսի փոխարեն (լիտվական LG. 61): 21 Կոստանդին Մեծի տեսիլքի մասին մանրամասների համար տե՛ս Bremmer JN, The Vision of 22 Ter-Davtyan K., The Armenian Ethics of XI-XV դարերի, Երեւան, 1980, էջ: 22 23 Հայոց միջնադարում լայն տարածում գտան Ներսես I Մեծ և Սահակ I Parth պատրիարքների տեսլականները, որոնք Մեթոդիոս ​​Պատարասի քրիստոնեական իրականության մեջ շրջանառվող Տեսիլքների վերապատմություններն ու տեղայնացված մեկնաբանություններն են:   Ըստ Ներսես Ա Մեծի տեսիլքի, հայ Արշակունիների անկումից հետո պարսիկները կգրավեն Երուսաղեմը, կգրավեն Խաչը, որը պետք է գրավեն հույները:   Այնուամենայնիվ, հույների իշխանությունը հետագայում կխորտակվի «նետաձիգների» կամ «նետողների» (սելջուկներ) հարվածներով:  Շատ չանցած ՝ «նետողները» պարտություն կրեն «ֆրանկների» (խաչակիրների) ռազմական ուժի կողմից: Հռոմեական տիրապետության հաստատումը վերջ կդնի հայ տառապանքներին:   Տեսլականն արտահայտում է ոչ միայն հույների հայերի հիասթափությունը, այլև ազատագրական նոր սպասելիքները:  Նման ակնկալիքներ կան Ագաթոնի, Հովհաննես Կոզեռնի, Գրիգոր Թաթեացու, Թովմա Մեծոփեցու տեսլականներում:  Քյոսեյան Հ., Տեսիլք, ՔրիստիանԱրմենիա հանրագիտարան, Եր., 2002, էջ 1004-1006: 24 Պատմագիտության մեջ ընդունված է Էվսեբիոս Կեսարացին հավասարակշռել «Եկեղեցու պատմության» և առաջին լյութերական եկեղեցական պատմության ՝ «Մագդեբուրգյան դարերի» հետ:  Կամ քննադատ «Մագդեբուրգի դարերում» հասկանալի պատճառներով 2. Եվսեբիոս Կեսարիայի օբյեկտիվության խնդիրը հեղինակային ինքնության Պ Պատմական ստեղծագործության որակը և արժեքը կախված են ոչ միայն աշխատության փաստացի նյութից, այլև հեղինակից: նպատակներն ու մոտեցումները: Հին պատմագրության յուրաքանչյուր հեղինակ հակված էր հավաստիացնել իր ընթերցողներին, որ իր աշխատությունը պարունակում է օբյեկտիվ փաստեր-վերլուծություններ:   Միևնույն ժամանակ, նրանց միակ ցանկությունը ճշմարտությունը հայտնաբերելն է:  Պատմաբանների խնդիրն այսօր բարդանում է նրանով, որ պատմության յուրաքանչյուր ճյուղի և դրա աղբյուրների լուսաբանումը հատուկ գիտելիքներ է պահանջում 25: Բայց հարց է առաջանում, թե որքանով են անաչառ քրիստոնյա պատմաբանները հին պատմաբանների օբյեկտիվության «ֆոնին»:   Առաջին հայացքից հեշտ թվացող հարցի պատասխանը երկիմաստ է: Մասնավորապես, գերմանացի հետազոտող Է.Հովալդը պատմական հայր Հերոդոտոսին մեղադրեց «անբարոյականության» մեջ և նկարագրեց նրա «Պատմությունը» որպես քրեական վեպի ամենավաղ օրինակ:  Հիպոլիտ Թենը նաև մեղադրեց Թուկիդիդեսին անզգուշության և զգայունության պակասի մեջ 27: Մինչդեռ հին պատմաբանները հաճախ խախտում էին իրենց անաչառության խոստումները:   Ownիցերոնի դասական պնդումները հեղինակի ճշմարտացիության և անկողմնակալության մասին հաճախ հերքում էին նրա իսկ պատմաբանները:   Պատմաբան Գայուս Սալուստիլոս Կրիսպուսը «Կատալինայի դավադրությունը» աշխատության սկզբում խոսում է անաչառության մասին, բայց շուտով պնդում է, որ մի շարք ժողովուրդների և անհատների փառքը կախված է նրանց ստեղծողներից 28:   Դա լավագույնս երեւում է Cicero- ի Catiline 29-ի լուսաբանման մեջ: Քննարկվում են Եվսեբիոս Կեսարացիի պատմական մեթոդները, բայց ժամանակակից պատմաբանները պնդում են, որ այդ երկու աշխատությունները ոճական նմանություն ունեն:   Մանրամասների համար տե՛ս 25 Tosh J., Stremling k istine:  Ինչպե՞ս տիրապետել պատմության պատմությանը, Մ., 2000, էջ. 81-83թթ. 26 E. Նա համաձայն է Հովալդի հետ: Նորություններ  Lurje S., Gerodot, M.-L., 1947, էջ: 36-37: Հեղինակային օբյեկտիվության հարցը նույնպես բազմիցս քննարկվել է Josephոզեֆոս Պլավիոսի ստեղծագործությունների քննության ընթացքում:  Տ. Ռաջակը պնդում է, որ Josephոզեֆուս Պլավիոսի կողմից այս կամ այն ​​իրադարձության լուսաբանումը չի կարող միանշանակ համարվել օբյեկտիվ-անկողմնակալ, քանի որ պատմողը մասնակցում է իրադարձություններին, որոնցից մեկը ուղղակի դերակատարներից մեկն է 30: Վերոնշյալ օրինակից մի շարք այլ օրինակներից ակնհայտ է դառնում, որ հին հեղինակները հաճախ փաստեր էին ներկայացնում միայն իրենց գաղափարներին և տեսակետներին համապատասխան ՝ շատ հաճախ թաքցնելով մի շարք «ոչ հուսալի» փաստեր և փաստարկներ: Եվսեբիոս Կեսարացիի օբյեկտիվության խնդիրը բավականին բարդ խնդիր է:   Բոլոր հեղինակները, որոնք ինչ-որ չափով վկայակոչում էին եկեղեցու պատմաբանը, անկողմնակալությունից չէին կարող խուսափել խնդիրը լուսաբանելուց: Եվսեբիոս Կեսարացի Ռ. Գրանտի առավել բարեխիղճ քննադատներից մեկը, ով ժամանակին փորձել է առանձին հոդվածում անդրադառնալ Եվսեբիոսի կարծրատիպի խնդրին, իր կարծիքը հայտնեց եկեղեցական առաջին պատմաբանի քաղաքական կախվածության մասին:  R. Գրանտի համար Եվսեբիուսը միտումնավոր շփոթում է հռոմեական կայսրեր Անտոնինուս Պիոսը, Մարկուս Ավրելիոսը և Լյուսիուս Վերոսը, որոնք տարբեր ժամանակներում կրում էին Անտոնինուս 32 անունը:  Բայց այս խառնաշփոթությունը պարզապես հերյուրանք է:  Եվսեբիոս Կեսարացին մեղադրում է «բարի» կայսր Մարկուս Ավրելիոսի կողմից «չար» կայսր Լյուսիուս Վերոսի ուսերին քրիստոնյաների հալածանքների համար:   Այնուամենայնիվ, նույն Մարկուս Ավրելիոսը բազմիցս քննադատում է քրիստոնյաներին իր հայտնի «Անդրադարձներում»:  Ռ.Գրանտը Եվսեբիոս Կեսարացի ոճը բացատրում է նրանով, որ Կոստանդին Մեծը մեծապես ազդվել է Մարկուս Ավրելիուսի կողմից: Եթե ​​«Եկեղեցու պատմության» էջերում կոնստանտին ուղղվածությունն այդքան ակնհայտ չի թվում, ապա «Կոստանդինի կյանքը» աշխատությունը բացառիկ թիրախ է դարձել պատմաբանների կողմից:  Իհարկե, «Կոստանդինի կյանքը» դասական պատմական աշխատանք է, քանի որ վարքային գործերը հաճախ հեռու են իրական պատկերը ներկայացնելուց 34: 30 Radjak T., Iosif Flavic.  պատմաբան և հասարակություն, Մ., 1993, էջ. 16-17-ին: 34 Ըստ Քնարիկ Տեր-Դավթյանի, վարքաբանական-վկայական աշխատանքների կառուցման սկզբունքները մշակվել են 4-րդ դարում ՝ Հռոմեական կայսրության սահմաններում:  Այս սուրբ աշխատանքը խոր ազդեցություն է ունեցել մեր ժամանակների քրիստոնեական աշխարհի վրա:  Ավելի ուշ Կոստանդին Մեծը Բյուզանդիայում ընկալվեց Եվսեբիոս Կեսարիայի բնորոշումներով 35:  Մի կողմից, Կոստանդին Մեծը ներկայացվում է որպես ռազմական հմուտ մեծ քաղաքական գործիչ, մյուս կողմից անընդհատ շեշտվում է, որ կայսրն իրեն Աստծո ծառա է համարում, նա իր գործերն իրականացնում էր Աստծո օրհնությամբ և հավանությամբ:  Բացի այդ, Եվսեբիոս Կեսարացին օրինակելի օրինակ է բերում քրիստոնյա կառավարչի, որը ուսանելի կլինի սերունդների համար: Քրիստոնյա պատմաբանը համահունչ է ժամանակի պահանջներին:  Գիտական-մշակութային ողջ միտքն ուղղված էր դեպի «Հելլենական վերածնունդ» -ը ՝ միաժամանակ վկայակոչելով հունական գրականության դասական կերպարները 37:  Հավանաբար Եվսեբիոս Կեսարացու ձեռքում էր գտնվում նաև «Ալեքսանդրի վեպը» 38, որի ազդեցությունը հելլենիստական ​​աշխարհում պարզապես աննկարագրելի էր: Դեռևս 19-րդ դարում Յ. Բուրկհարդը մեղադրում է Եվսեբիոս Կեսարացուն անազնվության մեջ «Կոստանդիանոսի կյանքը» աշխատության համար, որը միավորում է վարքագիծը, վկայությունները, շարականները, ինչպես նաև սրբերին նվիրված արարողությունները, եկեղեցական ծեսերն ու երգը այդ ժանրում պերճախոս գրականության:   Վկայությունները գալիս են քրիստոնեական մեծ հետապնդումների ֆոնին, որոնք ի սկզբանե զուտ դատական ​​բնույթ էին կրում ՝ բաղկացած նահատակությանը նախորդող իրադարձությունների նկարագրությունից, հարցաքննությունից, դատավճռից և մահապատժից:   Այս տեսակի սրբազան գործերը ոչ նախաբան ունեն, ոչ էլ վերջաբան; դրանք ընդհանրապես չեն շեղվում բուն նյութից:  Աստիճանաբար նրանց կողքին ստեղծվեցին նահատակներին նվիրված բանաստեղծություններ, որտեղ արդեն հսկայական տեղ էր հատկացվել հռետորաբանությանը (Տեր-Դավթյան Կ., Նշվ. Աշխ., Էջ 17-18): 35 Եվսեբիոս Կեսարացու այս բանաստեղծությունը շատ ընդհանրություններ ունի Հին Հունաստանի ամենահայտնի գեներալներից մեկի ՝ պատմաբան Քսենոփոնի Քսենոփոնի քուրոպեդիայի հետ:   «Կյուրոպեդիա» -ի հեղինակը պատմում է Աքեմենյան կայսրության հիմնադիր Կյուրոս Մեծի մասին ՝ առաջին հերթին համարելով ոչ թե պատմական փաստերի պատմությունը, այլ իդեալական տիրակալի կերպարի ներկայացումը 36 Եկեղեցական պատմաբանների կողմից ստեղծված Կոստանդին Մեծի կերպարը դժվար է միանշանակ գնահատել:   Եկեղեցական պատմաբանները բարձր են գնահատել ոչ միայն նրա առաքինի վարքն ու բարեպաշտությունը, այլև համընդհանուր եկեղեցու (Նիկիայի խորհուրդը) և պետականաշինության գործունեության (Կոստանդնուպոլսի հիմնադրումը և հրատարակչական օրենքների հիմնադրումը) միասնության պահպանումը (Վաևա Ի., Մեծ Կոնստանտին):  Դեմքի տատանումները քրիստոնեական 4,2013, p. 58) 38 Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմություն, հայկական հրատարակություններ, աշխատասիրություն Հ. Սիմոնյան, Ե., 1989: մարում է ամենավատ պահվածքը 39:  Նման կարծիքները եզակի չէին 19-րդ դարում:   Եվսեբիոս Կեսարացիի բոլոր գործողությունները փորձ էին մեկնաբանել որպես իրական փաստերը խեղաթյուրելու կանխամտածված ծրագրեր:   Հակառակ նման պնդումներին ՝ Մ.Մուրեթովը բարձր գնահատեց Եվսեբիոս Կեսարացիի պատմագրական և աղբյուրագիտական ​​գործունեությունը 40: Ա. Ըստ Լեբեդի, Եվսեբիոս Կեսարացին շահագրգռված չէր գովաբանել Կոստանդին Մեծին, քանի որ վերը նշված վարքականոնը գրվել էր նրա մահից հետո 41:   Տեղին է հիշել Պրոկոպիոս Կեսարացու խոսքերը, որոնք դարձան «Գաղտնի պատմության» գաղտնիքը: «Գրել Նախորդ գրքերում հնարավոր չէր գրել ճշմարտությունը, քանի որ տեղի ունեցած իրադարձությունների դերասանները դեռ կենդանի էին:  Եվ լրտեսների կողմից անհնար էր մնալ աննկատ, իսկ հայտնաբերվելու դեպքում ՝ խուսափել սարսափելի մահապատժից:   Ես չէի կարող վստահել անգամ իմ ամենամոտ հարազատներին: Նախորդ գրքերում ես հաճախ ստիպված էի լռել շատ իրադարձությունների պատճառների մասին:   Այժմ անհրաժեշտ է գրել մինչ այժմ ասվածը, ինչպես նաև նշել նախորդ գրքերում բերված պատճառները… »42: Գիտնականներից շատերը հաճախ անտեսում են այն վճռական փաստը, որ անձամբ Եվսեբիոս Կեսարացին և Կոստանդին Մեծը շատ քչերի են հանդիպել:   Կեսարիայի եպիսկոպոս Կոստանդին Մեծը նախ հայտնվեց Նիկիայի խորհրդի ուշադրության կենտրոնում: Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով, Եվսեբիոս Կեսարացին 4-րդ դարի եկեղեցական վեճերի ընթացքում փորձել է կայսերական հովանավորչությունը որպես «պատվար» օգտագործել:   Եկեղեցական վեճերից բացի, մեր կարծիքով, Ա. Լեբեդի պնդումը նույնպես չափազանցություն է: 42 Պրոկոպիոս Կեսարացի, Գաղտնի պատմություն, 1, Թարգմանություն հին հունարեն բնագրից, առաջաբան և ծանոթագրություններ. Հ. Բարտիկյան, Ե., 1987: 43 T. Ըստ Բարնսի, Կոստանդին Մեծը և Եվսեբիոս Կեսարացին ունեցել են ընդամենը չորս անձնական հանդիպում:  Barnes T., Constantine and Eusebius, Cambridge, 1981, p. 265-267թթ. 44 Ըստ Եվսեբիուսի, կայսերական կառավարության հիմնական խնդիրներից մեկը քրիստոնեության խթանումն էր:   Կայսրը ոչ միայն իշխանության գլուխն է, այլ նաև քրիստոնեական աշխարհի երկրային կառավարիչը:   Նման շռայլությամբ կայսրը չպետք է մոռանա, որ նա պարզապես մահկանացու է և Աստծո զավակ, ինչպես բոլորը:  Նա պատասխանատու է Տիրոջ առջև իր հպատակների ճակատագրի համար:   Այսպիսով, բյուզանդական քրիստոնեական հայեցակարգը պարարտ հող է նախապատրաստում ցարիզմի ներհասարակական կյանքում կրոնական խմորումների համար: Սոկրատես Սքոլատիկոսը արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում այն ​​մասին, որ նույնիսկ Հուլիանոս կայսեր օրոք հեթանոսական զանգվածներ, շատ հավատուրացներ և հեթանոսներ գործում էին քրիստոնեության հալածիչների և հավատի նահատակների կողքին: Այնուամենայնիվ, քաղաքական կյանքի այս և մի շարք այլ իրադարձություններ դուրս են Եվսեբիոս Կեսարիայի ուշադրությունից:   Սակայն այս ամենը կանխամտածված քայլ չէ:   Եկեղեցական պատմաբանը կենտրոնանում է ընդհանուր եկեղեցու վրա, այն ամենի, ինչ անմիջականորեն կապված է դրա հետ: Ընդհանրապես, Եվսեբիոս Կեսարացիի աշխատություններում կան մի շարք անճշտություններ և սխալներ:   Նույնիսկ նրա նկատմամբ բացասական վերաբերմունք ունեցող Ռ. Գրանտը գտել է ընդամենը երեք փաստական ​​սխալ 47:  Այս ամենի հետ մեկտեղ առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Եվսեբիոս Կեսարացի հեղինակի ինքնության հարցը:  Հին աշխարհում ընդունված չէր, որ հեղինակը խոսեր անձի կամ նրա նպատակների մասին: Հունահռոմեական պատմագրության զարգացումը կարողացավ հստակ չափանիշներ սահմանել հին պատմաբանների համար, որոնց տիրույթում հեղինակները հաճախ ստիպված էին լռել իրենց մասին:   Առաջին բյուզանդական առաջին պատմաբանները բախվել են ավելի բարդ խնդրի ՝ կանգնած երկու դարաշրջանների խաչմերուկում:   Պահպանելով գրելու ավանդական ոճերը ՝ նրանք ստիպված էին իրականացնել մի շարք նորամուծություններ ՝ դարաշրջանի ոգուն համապատասխան:   Բնականաբար, միանգամից հնարավոր չէր անցում կատարել:  I. Ըստ Չիչուրովի, հեղինակի ինքնության վերափոխումը սկսվել է Եվսեբիոս Կեսարացիից և ավարտվել է միայն IX դարում, 49 անգամ 50 Թեոփան Խոստովանողը 50: գաղափարական հատկությունների համար (Կուրբատով Գ.Լ., Քաղաքական տեսություն Վիզան Պերվայի սկզբին VII դարի կես, Մ., 1984, էջ 103-105): 47 Մանրամասների համար տե՛ս Grant R., նշվ. cit., p. 259. 49 Թեոֆանես Խոստովանողը (760-818) իր ընկերոջ Georgeորջ Սինքելլոսի խնդրանքով գրել է 284-813: Այս պատմությունը հայտնի է որպես «ronամանակագրություն» կամ «Բյուզանդական կայսրերի կենսագրություն»:   9-րդ դարի կեսերին Մեթոդիոս ​​պատրիարքը գրում է «Սուրբ Թեոֆան խոստովանահայրի վարքը», որը պարունակում է հարուստ տեղեկություններ Թեոֆանոս Խոստովանողի կյանքի և գործունեության մասին:   Բազմաթիվ աղբյուրներից օգտվելով ՝ Եկեղեցական պատմագրության հիմնադիրը սկսում է իր երկայնամտությունը բավականին ընդարձակ նախաբանով, որում նա հակված է ընթերցողին ներկայացնել իր նպատակները:  Մասնավորապես քաջատեղյակ լինելով իր աշխատանքի նորույթին և բարդությանը, նա նշում է. «Մյուս կողմից, ես ներողություն եմ խնդրում նրանց համար, ովքեր կարդացել են, որպեսզի մեզ համար դժվար լինի խոստովանել մեր արտաքին ուժը, որը մենք խոստանում ենք կատարելապես տանել, քանի որ առաջին հերթին մենք ինքներս մեզ պարտական ​​ենք համարձակվել դա անել: Իհարկե, մենք դրան արժանի չենք »: Ես եկեղեցական պատմաբաններին տեսնում եմ որպես իրենց համար ամրոց: Ես անհամբեր սպասում եմ լինել նույն շահութաբեր հետազոտողը, ինչ իմ հնարավոր պատմությունը: »51 Չնայած դրան, Կեսարիայի եպիսկոպոսը հաճախ էր քննադատվում հետագա սերունդների կողմից երկայնամտության միասնական համակարգի բացակայության համար:  Այնուամենայնիվ, այս հայտարարությունը չի կարող միանշանակ ճշմարիտ համարվել:   Եկեղեցական առաջին պատմաբանը հարցեր ուներ, որոնց փորձում էր պատասխանել մի շարք նորարարությունների միջոցով: Ակնհայտ է, որ Եվսեբիոս Կեսարացին ընթերցողներին թողեց ոչ թե գրեթե անդեմ հեղինակի մի կտոր, այլ բազմաբնույթ զարգացած անհատի հետազոտության արդյունքը:  Այս հետազոտությունն իրականացնող անձի պատկերը բացահայտվում է փաստերի ընտրության, նպատակների լուսաբանման, ստեղծագործության հերոսների նկատմամբ վերաբերմունքի ըմբռնման արդյունքում: Եկեղեցական առաջին պատմաբանը ընդհանրապես չի թաքցնում իր պատկանելությունը քրիստոնեական եկեղեցուն. նա հակակրանք է հայտնում քրիստոնյաներին հետապնդողների նկատմամբ 52: Ընդհանրապես, Եվսեբիոս Կեսարացին ոչնչացնում, այլ վերափոխում է հին պատմական ավանդույթները ՝ նրանց քրիստոնեական շունչ հաղորդելով:  Հետևելով Թուկիդիդեսին և Պոլիբիուսին ՝ նա օգտագործում է մի շարք հավաստի փաստաթղթեր, որոնց վերաբերյալ մանրամասն վերլուծություններ է կատարում, նա լրջորեն ուսումնասիրում է դրանց իսկությունը ՝ անհրաժեշտության դեպքում թարգմանելով մի շարք կարևոր փաստաթղթեր:  Հայերեն լույս է տեսել նաև Թեոփանես Խոստովանողի տարեգրությունը:   Տե՛ս Ագրոսի վանքի մեղադրյալի վանահայրի Թեոփանես Խոստովանողի 528-ամյա ժամանակագրությունը, թարգմանություն բնագրից, ներածություն տողատակի ծանոթագրությունները. Հ. Բարտիկյան, Հայերի օտար աղբյուրները Հայաստանում, հ. 13, Բյուզանդական աղբյուրներ, HD, E., 1983: 51 Եվսեբիոս Կեսարացի, Եկեղեցու պատմություն, Առաջին դպրոց: ծության   Միևնույն ժամանակ, ամենահայտնի գրական հնարքներից մեկը հանդիպում է եկեղեցու պատմության էջերում ՝ խոսքը, բայց միանշանակ ճշգրտմամբ: Ամփոփում Հին պատմական ավանդույթների տակ գտնվելով ՝ Եվսեբիոս Կեսարացին շեղվում է ընդունված կանոններից:   Առաջին հերթին փոխվում է հետազոտության առարկան:  Պատերազմների և քաղաքական գործընթացների պատմությունը փոխարինվում է երկար պատմությամբ:   Դրանից հետո նա հրաժարվում է գրել միայն իր ապրած ժամանակաշրջանի պատմությունը ՝ իբր ստեղծագործության պատմություն սահմանելով որպես պատմության սկիզբ:  Միևնույն ժամանակ, առաջին եկեղեցական պատմաբանը, հակառակ Տակիտոսի ՝ առանց կրքի և կրքի գրելու հայտնի ոճին, բազմիցս խոսում էր իր համակրանքների և հակակրանքների մասին: Մեզ համար ավելի ընդունելի են պատմաբանների տեսակետները, որոնք ծայրահեղ սահմանումներից հեռու ՝ փորձում են դիտարկել Եվսեբիոս Կեսարացիի աշխատությունները ըստ հեղինակի ժամանակի մոտեցումների:   Իհարկե, Եվսեբիոս Կեսարացին չի կարող ամբողջովին օբյեկտիվ հեղինակ համարվել, բայց անհնար է չընդգծել նրա ներդրումը մի շարք աղբյուրների պահպանման գործում: Մենք հակված ենք համարել Եվսեբիոս Կեսարացիի քննադատական ​​մեթոդը որպես պատմական մտքի զարգացման ամենամեծ ներդրումներից մեկը: Գուրգեն Մուրադյան ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ՓՈԽԱՆՈՒՄԸ ՀԻՆ ՀԻՆ IMEԱՄԱՆԱԿԻՆ. EUSEBIUS CESARATUS Հիմնաբառեր. Եկեղեցական պատմագրություն, ուշ հնություն, Եվսեբիոս Կեսարացի, հեղինակ: ։

Հեղինակը  քննարկում  է  Հռոմեական  կայսրության  անկման  դարաշրջանի  պատմագրական  մեթոդի    կերպափոխման  խնդիրը՝  կենտրոնանալով  եկեղեցական  պատմագրության հիմնադիր Եվսեբիոս Կեսարացու աշխատանքների քննության վրա։
    Եվսեբիոս  Կեսարացին  քաջատեղյակ  էր  անտիկ  պատմագրական  մեթոդներին։
   Իր  երկասիրություններում անտիկ պատմագրական մեթոդների կիրառմամբ՝ նա նոր նոր շունչ  և զարգացման հեռանկարներ հաղորդեց վաղմիջնադարյան քրիստոնեական պատմագրությանը։
   Նույնիսկ  որոշ  վրիպումների  առկայության  պարագայում  Եվսեբիոս  Կեսարացուն  կարելի է համարել բավականին ինքնուրույն հեղինակ։
  Նրա ստեղծագործությունների շնորհիվ  մեզ  են  հասել  մի  շարք  հեղինակների  երկասիրություններ,  որոնց  ձեռագրերը  մեզ  չեն  հասել։
