ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ, ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆԶԱՐԳԱՑՄԱՆՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՈԻՍՈԻՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՀամաշխարհային  տնտեսության  մեջ  այժմ  զբոսաշրջությունը  համարվում  էամենափոփոխվող,  շարժուն  և  շահութաբեր  ոլորտներից  մեկը,  որն  իր  արագ  զարգացման  տեմպերով  մեծ  հնարավորություններ  է  ստեղծում  երկրների  ազգայինտնտեսության  տարբեր  ճյուղերի  և,  մասնավորապես,  զբոսաշրջային  ինդուստրիաիզարգացման համար։
 Միջազգային  զբոսաշրջությունը  սկսել  է  զարգանալ  XIX  դարի  կեսերից  և  զանգվածային դարձել XX-րդ դարի կեսերին։
 Զբոսաշրջությունը  ազատ  ժամանակ  մարդկանց  ժամանակավոր  տեղաշարժն  էմշտական  բնակության  վայրից  դեպի  այլ  վայր`  հանգստի,  առողջության  վերականգնման,  ճանաչողական,  կրոնական,  գործնական  և  այլ  նպատակներով`  առանցայցելության վայրում վճարովի աշխատանքով զբաղվելու։
 Սա  գործարարության  ոլորտ  է,  որը  բավարարում  է  զբոսաշրջիկի  պահանջմունքները և նշանակալի ֆինանսական մուտքերով է ապահովում երկրների ազգայինտնտեսություններին։
  Զբոսաշրջությունը հզոր խթան է տնտեսությունների բազմատեսականացման  և  զարգացման  համար։
   Որոշ  երկրների  ազգային  եկամտի  70-80  %-ըստացվում է զբոսաշրջությունից։
 Զբոսաշրջության դերի և զարգացման տեմպերի մասին է վկայում վիճակագրությունը։
   2017  թ.-ին  միջազգային  զբոսաշրջային  ժամանումների  թիվը  կազմել  է`  1.326միլիարդ մարդ, որը 2016 թ.-ի համեմատ գրանցել է 7 % աճ` ավելանալով  86 միլիոնով։
 Միջազգային զբոսաշրջության ընդհանուր ֆինանսական  մուտքերը 2016 թ.-ին կազմելեն 1.245 միլիարդ դոլար, իսկ 2017 թ.-ին՝ 1.340 մլրդ դոլար և 2016 թ. համեմատ գրանցել4.9 %  աճ։
  2017  թ.  զբոսաշրջային  ճանապարհորդությունների  57  %-ը  եղել  է  օդայինհաղորդակցմամբ, 37 %-ը` ավտոճանապարհային, 4 %-ը` ջրային, 2 %-ը` երկաթուղային։
 2017 թ. միջազգային զբոսաշրջիկների 55 %-ի ճանապարհորդության նպատակը եղել էհանգիստը  և  ժամանցը,  27  %-ը  ճանապարհորդել  է  հարազատ-ներին  այցելության,առողջական,  կրոնական  նպատակներով,  13  %-ը`  գործնական  և  6  %-ը`  այլնպատակներով։
 2017  թ.  Եվրոպայի  տարածաշրջան  էայցելել  միջազգային  զբոսաշրջայինժամանումների  (այսուհետ`  զբոսաշրջիկ)  ընդհանուր  թվի  շուրջ  51  %-ը,  Ասիա  ևԽաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջան՝ 24 %, Ամերիկա՝ 16 %, Աֆրիկա՝ 5 %, ՄերձավորԱրևելք՝ 4 %։
  Զբոսաշրջիկների թվի առավել մեծ աճի տեմպեր գրանցվել են Եվրոպա ևԱֆրիկա տարածաշրջաններում՝շուրջ 8.5 %, ամբողջ աշխարհում՝ 7 %։
 2017 թ. առավել շատ զբոսաշրջիկներ ընդունել է Ֆրանսիան՝ 86.9 մլն, Իսպանիան՝81.8 մլն և ԱՄՆ-ն՝ 76.9 մլն, իսկ գլխավոր տասնյակում այս երկկրներին հաջորդում եմհամապատասանաբար` Չինաստանը՝ 60.7 մլն, Իտալիան՝ 58.3 մլն, Մեքսիկան՝ 39.9 մլն,Մեծ Բրիտանիան՝ 37.7 մլն, Թուրքիան՝ 37.6 մլն, Գերմանիան՝ 37.5 մլն և Թաիլանդը՝ 35.4մլն զբոսաշրջիկներով։
 Զբոսաշրջությունից  ստացած  ֆինանսական  մուտքերը  Եվրոպայի  տարածաշրջանում  կազմել  են  ողջ  մուտքերի  39  %-ը,  Ասիա  և  Խաղաղօվկիանոսյան  տարածաշրջան՝ 29%, Ամերիկա՝ 24 % Աֆրիկա՝ 3 %, Մերձավոր Արևելք՝ 5 %։
 Զբոսաշրջությունից  ստացած  ֆինանսական  մուտքերով  առաջատար  է  ԱՄՆ-ն(210.7 մլրդ), այնուհետև  Իսպանիան և Ֆրանսիան (համապատասխանաբար՝ 68 և 60.7մլրդ դոլար)։
  Այս երեք երկրներից հետո, հաջորդականությամբ գլխավոր տասնյակումեն  նաև  Թաիլանդը՝  57.5  մլրդ,  Մեծ  Բրիտանիան՝  51.2  մլրդ,  Իտալիան՝  44.2  մլրդ,Ավստրալիան՝  41.7  մլրդ,  Գերմանիան՝  39.8  մլրդ,  Մակաոն  (Չինաստան)՝  35.6  մլրդ  ևՃապոնիան՝ 34.1 մլրդ ԱՄՆ դոլար եկամուտներով։
 2017 թ. զբոսաշրջության ուղղակի ներդրումը համաշխարհային ՀՆԱ-ում կազմելէ 2570.1 միլիարդ դոլար (ՀՆԱ-ի 3.2 %-ը), համախառն ներդրումը` 8272.3 միլիարդ դոլար(ՀՆԱ-  10.4  %-ը)։
   Զբոսաշրջությունը  ուղղակիորեն  ապահովել  է  118454  000աշխատատեղ (ընդհանուր զբաղվածության 3.8 %-ը) [2]։
 Անրադառնալով  այս  ցուցանիշներին,  և  ցույց  տալով  թե  այժմ  ինչ  դեր  ունի  զբոսաշրջությունը  աշխարհում՝  չենք  կարող  չանդրադառնալ  մեր  տարածաշրջանում,մասնավորապես`  Հայաստանում,  Ադրբեջանում  և  Վրաստանում  նրա  տեղի  ու  դերմասին։
 Ըստ  զբոսաշրջության  մրցունակության  զեկույցի  վերլուծական  տվյալների՝մրցունակության շարքում տարածաշրջանում առաջնային դիրքում է Վրաստանը, որը70-րդ տեղում է,և,  նախորդ տարվա համեմատ, բարելավել է իր դիրքը 3.70 միավորով(մրցունակության  շարքում՝  +1),  ապա  Ադրբեջանը`  71-րդ  տեղում,  աճ՝+3.70  միավոր(մրցունակության  շարքում՝+13),  Հայաստանը՝  84-րդ  տեղում,  աճ՝  +3.53  միավոր(մրցունակության շարքում՝+5) [1]։
 Վերջին  տարիներին  զբոսաշրջությունն  այս  տարածաշրջանում  հաստատունտեմպերով  աճում  է,  ինչի  մասին  է  վկայում  զբոսաշրջային  այցելությունների  թվի  ևդրանց շարժընթացի փոփոխությունների գծապատկերը (գծապատկեր 1)։
 Հայաստան Ադրբեջան Վրաստան 2010թ. 2016թ. 2017թ. Գծապատկեր 1.Միջազգային զբոսաշրջային ժամանումների թիվը Հայաստանում,Վրաստանում և Ադրբեջանում, մարդԵրեք երկրներում էլ տեղի է ունեցել զբոսաշրջիկներիթվի աճ, որը բնականաբար,նպաստել է և շարունակում է նպաստել այդ երկրների տնտեսության զարգացմանը, ևնրանց դիրքի բարելավմանը՝ միջազգային զբոսաշրջության մեջ. այլ կերպ  ասած, այն նպաստում    է    այդ    երկրների    հեղինակության  բարձրացմանը    միջազգային ասպարեզում, թեև, Ադրբեջանում ընդհակառակը՝ աճի հետ մեկտեղ, այնուհանդերձ, 4դիրքով ետընթաց է գրանցել։
  Իրավիճակը  առավել  հանգամանալից  ներկայացնելու  համար  նշենք,  որՀայաստան  2010  թ.-ին    այցելել  է  շուրջ  687  հազար  զբոսաշրջիկ,  Ադրբեջան՝  1.280  մլն,Վրաստան՝  1.067  մլն։
   2017  թ.-ին  զբոսաշրջիկների  թիվը  Հայաստանում  կազմել  է  1.495միլիոն,  Արբեջանում՝  2.454  մլն,  Վրաստանում՝  3.479  մլն։
   Ինչպես  փաստում  ենտվյալները,  զբոսաշրջիկների  թվի  առավելագույն  աճ  գրանցվել  է  Վրաստանում,  ուրզբոսաշրջիկների  թիվը  ավելի  քան  եռապատկվել  է,  այնինչ,  Հայաստանում  ևԱդրբեջանում, դիտվող ժամանակահատվածում, միայն կրկնապատկվել են։
  Վրաստանը,  ընդհանրապես,  մի  երկիր  է,  նշում  են  մասնագետները,  որտեղգոյություն  ունեն  բարձր,  շատ  բարձր  և  ֆանտաստիկ  ծանրաբեռնվածությամբզբոսաշրջայինսեզոններ, և  դա  ոչ  միայն այն պատճառով, որ նա ավելի գրավիչ է կամ ունի ավելի բարենպաստ պայմաններ զբոսաշրջության համար։
  Ոչ, ուղղակի, ամբողջգաղտնիքը  նրանում է, որ զբոսաշրջային գովազդի շուկայում, որը ենթա-դըրում է նաևտարատեսակ  միջազգային  ցուցահանդեսներին  ներկայանալը։
   Վրաստանն  ամենուրէ։
  Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան եռյակում զբոսաշրջիկ-ները ամենաքիչը ծանոթեն հենց Հայաստանին։
 ճյուղերիցմեկի`Տնտեսության  ամենաշահութաբերզբոսաշրջությանզարգացմանը, ՀՀ կառավարությունը տարեկան տրամադրում է մոտ 200 հազար ԱՄՆդոլարին համարժեք գումար։
  Այս նախադասությամբ կարելի էր ավարտված համարելքննարկումը, այն պարզ պատճառով, որ միայն արտաքին գովազդա-տեղեկատվականհարթակում  երկիրը  պատշաճ  կերպով  ներկյացնելու  համար  անհրաժեշտ  է  երկուերեք անգամ ավելին, քանի որ, ինչպես սիրում էր կրկնել Լորդ Թոմաս Մակոլեյը՝ դեռ19-րդ դարում, «Փող աշխատել առանց գովազդի վրա փող ծախսելու, ի վիճակի է միայնդրամի տպագրության պալատը»։
 Այն,  որ  Հայաստանը  գրավչության  և  զբոսաշրջայի  ներուժի  առումով  արդարացիորեն չի զիջում հարևան երկրներին, և  որ վերջին տարիներին զբոսաշրջիկներիհոսքի  աճ  է  գրանցվում,  դա  նույնպես  փաստ  է։
   Սակայն,  դրա  հետ  մեկտեղ,  փաստ  էնաև  այն,  որ  համաշխարհային  զբոսաշրջության  և  ճամփորդության  մրցակցությանզեկույցում  Հայաստանը  դեռևս  70-րդ  տեղում  է՝  զիջելով  հարևան  երկրներին՝Ադրբեջանին  ու  Վրաստանին,  թեև  քիչ  տարբերությամբ,  և  նախկին  տարիներիհամեմատությամ զգալի  առաջընթաց տեղաշարժերով։
   Փաստ է նաև այն, որի մասինմիակարծիքորեն պնդում են զբոսաշրջային  ոլորտի մասնագետները, որ ինչպիսին էլլինեն  զբոսաշրջային  հոսքերին  վերաբերող  վիճակագրական  թվերը,  միևնույն  է,«Հայաստանը զբոսաշրջային շուկայում առաջին ջութակահարներից չէ» [3]։
 Զբոսաշրջությունը  համարվում  է  աշխատատար  ճյուղ,  և,  ուղղակիորեն  կամանուղղակիորեն,  նպաստում  է  նաև  գործազրկության  նվազմանն  ու  աղքատությանհաղթահարմանը։
  Այս ամենով պայմանավորված՝ զբոսաշրջությունը՝ զարգացող, այդթվում  նաև  տարածաշրջանի  երկրների  համար,  ձեռք  է  բերել  ընդգծված  սոցիալտնտեսական նշանակություն։
 Ուշագրավ  է  այն,  որ  ՀՀ  զբոսաշրջության  զարգացման  գործընթացում  վճռորոշդերակատարում  ունի  ոլորտի  պետական  կարգավորման  քաղաքականությունը,  ևզարմանալի չէ, որ 2003 թ. «Զբոսաշրջության և զբոսաշրջային գործունեության մասին»ՀՀ օրենքով ոլորտը հռչակվել է որպես տնտեսության գերակա ճյուղ [4]։
 Տարածաշրջանի  երեք  երկրների  զբոսաշրջությունից  ստացած  ֆինանսականմուտքերի՝ ծավալի և շարժընթացի փոփոխությունների մասին էլ, փաստում է հաջորդգծապատկերը։
 Հայաստան Ադրբեջան Վրաստան Գծապատկեր 2. Միջազգային զբոսաշրջային մուտքերըտարածաշրջանի երեք երկրներում,մլնդոլարԻնչպես  երևում  է  ներկայացված  գծապատկերից,  երեք  երկրներում  էլ  տեղի  էունեցել  զբոսաշրջային  ոլորտից  ստացվող  ֆինանսականմուտքերիաճ,  սակայն  երեքերկրներից  յուրաքանչյուրում  տարբեր  տեմպեր  է  գրանցվել։
   Հայաստանում  2010  թ.զբոսաշրջային  ոլորտից  ստացվել  է  շուրջ  646  մլն  դոլարֆինանսականմուտք,  որը,աստիճանաբար,  ոլորտի  զարգացման  և  ինչպես  նաև  զբոսաշրջային  հոսքերիավելացման արդյունքում ավելացել է և 2016 թ.-ին կազմել է 968 մլն դոլար, իսկ 2017 թ.ին՝  հատել  է  1  միլիարդի  սահմանն  ու  կազմել՝  1.120  մլն  դոլար։
   Պատկերըամբողջությամբ  փոխվում  է  Ադրբեջանում.  Այստեղ,  եթե  զբոսաշրջային  ոլորտիցստացված ֆինանսականմուտքերը 2010 թ.-ին կազմում էին 657 մլն դոլար, ապա 2016 թ.ին այդ մուտքերը հատել են 2 միլիարդի սահմանը՝ կազմելով շուրջ 2.714 մլն, իսկ մեկտարի անց` 2017 թ.-ին՝ 3.012 մլն դոլար։
  Ամբողջությամբ այլ իրավիճակ է Վրաստանում։
 2010  թ.  զբոսաշրջային  ոլորտից  ստացված  մուտքերը    այս  երկրում  կազմել  են  659  մլնդոլար, 2016 թ.-ին՝ 2.166 մլն, իսկ 2017 թ.-ին` 2.751 մլն դոլար։
 Համեմատության համար  նշենք, որ եթե Ադրբեջան 2017 թ.-ին այցելել է 2.454 մլնզբոսաշրջիկ,  և  նա  այդ  տարում  ստացել  է  3.012  մլն  դոլար  մուտք,  ապա  2017  թ.-ինՎրաստան  է  այցելել  3.479  մլն  զբոսաշրջիկ  և  ստացել  է  ընդամենը  2.751  մլն  դոլարմուտք։
   ՆույնայդթվականինՀայաստանայցելելէ  1.495  միլիոն  զբոսաշրջիկ,  ևստացել՝1.120  մլն  դոլար  մուտք։
   Ստացվում  է՝  Հայաստանում  մեկ  զբոսաշրջիկի  հաշվովմուտքերը կազմում են 749 դոլար, Վրաստանում՝ 791 դոլար, Ադրբեջանում՝ 1227 դոլար։
 Դա  հիմնականում  պայմանավորված  է  նրանով,  որ  Վրաստանում  զբոսաշրջայինոլորտում առաջարկվող գները ավելի մատչելի են, քան Ադրբեջանում։
 ՄԱԿ-ի  Զբոսաշրջության  համաշխարհային  կազմակերպության  զեկույցիհամաձայն՝ Վրաստանը զբոսաշրջրջության զարգացման աշխարհի ամենաարագ աճգրանցողերկրներիցէ,  զբաղեցնում  է  չորրորդ  հորիզոնականը  համաշխարհայինվարկանիշում, և երկրորդը` Եվրոպայում [5]։
 Տարածաշրջանիերկրներում`  զբոսաշրության  զարգացման  մասին  առավելամբողջական  պատկերացումկազմելու  համար,  հաշվարկելենք  մեկ  բնակչի  հաշվովզբոսաշրջիկների  թիվը  (2017  թ.-ին  երկիր  այցելած  զբոսաշրջիկների  թիվի  և  երկրիբնակչության  հաարաբերությունը)  և  մեկ  բնակչի  հաշվով  զբոսաշրջությունից  ստացված ֆինանսական մուտքերը (2017 թ.-ին զբոսաշրջությունից ստացված ֆինան-սականմուտքերի  ծավալի  և  երկրի  բնակչության  հարաբերությունը)։
   Այդ  հաշվարկ-ներիհիման վրա ստացել ենք հետևյալ պատկերը։
 Հայաստան Ադրբեջան Վրաստան Գծապատկեր 3. Մեկ բնակչի հաշվով զբոսաշրջային ժամանումներիթիվըտարածաշրջանիերեք երկրներում (զբոսաշրջիկ)Գծապատկեր  3-ի  ուսումնասիրությունից  պարզ  է  դառնում,  որ  2017  թ.  տվյալներով  Հայստանում  յուրաքանչյուր  բնակչին  բաժին  է  ընկնում  0.5,  Ադրբեջանին՝ընդամենը  0.25  (Հայաստանի  ցուցանիշից  կիսով  չափ  պակաս),  Վրաստանին՝  0.94զբոսաշրջիկ։
   Կանխատեսվում  է,  որ  մոտակա  տարիներին  Վրաստան  կայցելի  ավելիշատ  զբոսաշրջիկ,  քան  նրա  բնակչությունն  է։
     Ըստ  այս  ցուցանիշի  առավել  լավտվյալներ է գրանցել Վրաստանը, ապա Հայաստանը՝ իր բնակչության կիսովչափ, նորմիայն Ադրբեջանը՝ իր բնակչության քառորդ չափով։
 Վերը  նշված  երեք  երկրներում  2017  թ.  մեկ  բնակչի  հաշվով՝  զբոսաշրջությունիցստացված եկամուտների հաշվարկները, ևս հետաքրքիր պատկեր են արտահայտում։
 Հայաստան Ադրբեջան Վրաստան Գծապատկեր 4. Զբոսաշրջությունից ստացած մուտքերը մեկ բնակչի հաշվով, դոլարԳծապատկերիուսումնասիրությունիցտեսնումենք,  որ  2017  թ.-ին  Հայստանիյուրաքանչյուր  բնակչի  բաժին  է  ընկել  ներգնազբոսաշրջությունիցստացված    383 դոլար  մուտք,  Ադրբեջանին՝  304  դոլար,  իսկ  Վրաստանին՝  740  դոլար։
   Այս  երեքերկրներից  ամենից  շատ  մուտք՝  մեկ  շնչի  հաշվով,  ստացել  է  Վրաստանը,  շուրջկրկնակի  անգամ  ավելի,  քան  հարևան  մյուս  երկու  երկրները։
   Ոչ  շատ  մեծտարբերությամբ երկրորդ տեղում Հայաստանն է, նոր միայն՝ Ադրբեջանը։
 Այսպիսով,  ամփոփելով  նշված  վերլուծությունը՝  կարող  ենք  հստակորենփաստել,  որ  տարածաշրջանի  երեք  երկրներում  էլ՝  Հայաստանում,  ԱդրբեջանումևՎրաստանում զբոսաշրջությունը վերջին տարիներին գրանցել է կայուն զարգացմանմիտումներ։
   Նրանց  ում  մեծացել  է  զբոսաշրջիկների  թիվ,  ավելացել  զբոսաշրջությունից  ստացվող  ֆինանսական  մուտքերը։
   Թեև  տարբեր  վերլուծական  ցուցանիշներովառաջնային  դիրքերում,  տարբեր  տարիներին  հանդես  է  եկել    երեք  երկրներից  մեկը,օրինակ՝  մեկ  զբոսաշրջիկի  նվազագույն  ծախսերի  ծավալով  առաջինն  էր  Հայաստանը,  զբոսաշրջությունից  ստացված  ֆինանսական  մուտքերի  բացարձակ  ծավալով՝Ադրբեջանը, զբոսաշրջիկների թվով, մեկ բնակչին ընկնող զբոսաշրջիկների քանակովև  մեկ  բնակչին  ընկնող  զբոսաշրջությունից  ստացվող  մուտքերի  ծավալով՝Վրաստանը, այնուհանդերձ բոլոր վերոհիշյալ երկրներում զբոսաշրջության ոլորտումդրական տեղաշարժերը անհերքելի իրականություն են։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] The Travel & Tourism Competitiveness Report2017,387 page, URL։
 http։
 //ev.am/sites/default/files/WEF_TTCR_2017.pdf (Հղումը կատարվել է՝ 19.02.2019)։
 URL։
  https։
 //www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284419876(Հղումը կատարվել է՝ 19.02.2019)։
 [3] URL։
  https։
 //www.aravot.am/2019/03/28/1032147/(Հղումը կատարվել է՝ 19.02.2019)։
 [4] URL։
   http։
 //dspace.paara.am/xmlui/handle/123456789/118(Հղումը կատարվել է՝ 19.02.2019)։
 [5] URL։
  https։
 //168.am/2019/01/06/1064552.html(Հղումը կատարվել է՝ 19.02.2019)։
 Հարությունյան ԴիանաՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ, ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆԶԱՐԳԱՑՄԱՆՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՈԻՍՈԻՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր` զբոսաշրջություն, տարածաշրջան, ֆինանսական մուտքեր, աճիտեմպեր, վիճակագրություն, մրցունակություն։

Հոդվածի  նպատակն  է  համեմատական  վերլուծության  ենթարկել  վերջին  տարիներին  դիտվող  զբոսաշրջության  զարգացման  միտումները՝  Հայաստանում,  Ադրբեջանում  և  Վրաստանում։
   Ուսումնասիրվել  է  այս  երկրների  միջազգային  զբոսաշրջային ժամանումների թիվը, ստացվող ֆինանսական մուտքերը, մեկ բնակչի  հաշվով  զբոսաշրջային  ժամանումների  թիվը  և  ստացած  ֆինանսական    մուտքերը։
   Արդյունքում  պարզվել  է,  որտարածաշրջանի  երեք  երկրներում  էլ  զբոսաշրջությունը  վերջին տարիներին գրանցել է կայուն զարգացման միտումներ։
  Այնուհանդերձ  բոլոր  վերոհիշյալ  երկրներում  զբոսաշրջության  ոլորտում  դրական  տեղաշարժերը  անհերքելի իրականություն են։
