ԲԱՅԱԿԱՆ ԵՐԿԲԱՂԱԴՐԻՉ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԻՊԵՐԸ`ԸՍՏ ԱՂԱՎՆՈՒ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԴարձվածքները  ժողովրդի  հոգևոր  մշակույթի  հարստությունն  են,  որ  խոսքինտալիս  են  արտահայտչականություն,  պատկերավորություն,  դիպուկություն  և  ազատում  խոսքը  միապաղաղությունից  ու  միօրինականությունից։
   Դրանք  այնքան  ենշրջանառվում մեր առօրյա և ոչ առօրեական խոսակցություններում, լրատվամիջոցներում,  ամենատարբեր  ստեղծագործություններում,  որ  թվում  է,  թե  վաղուց  մարսվածիրողություն  են,  սակայն  իրականում  պարզվում  է,  որ  որոշ  դարձվածային  արտահայտությունների գերարագ շրջապտույտը դեռ բնավ չի նշանակում, թե ամեն ինչ «հալածյուղի» պես է։
  Հենց այս ոլորտին ավելի մերձ լինելու և այն առավել խորը հասկանալու, հանրությանը իրազեկ դարձնելու նպատակով այս աշխատանքում անդրադարձելենք  հայերենի  բայական  երկբաղադրիչ  դարձվածքների  կառուցվածքային  տիպերին,փորձել  հնարավորինս  ներկայացնել  դրանց  կիրառությունը  խոսքում,  խոնարհմանհարացույցի առանձնահատկությունները, բարբառային ու խոսվածքային տարբերակները`  տեսական  նյութը  հիմնավորելով  Աղավնու  ստեղծագործություններից  քաղվածբնագրային  օրինակներով։
   Աղավնին  մեծապես  օգտվել  է  համաժողովրդական  լեզվիդարձվածքների  անսպառ  հարստությունից։
   Նա  առանձնահատուկ  վերաբերմունքուներ դարձվածքների հանդեպ, որոնք խոսքն օժտում են պատկերավորությամբ, արտահայտչականությամբ  ու  ժողովրդայնությամբ.  առանձնակի  հետաքրքրություն  էներկայացնում  դարձվածքների  կառուցվածքների  տիպերի  ուսումնասիրությունը։
   Աշխատանքը կատարել ենք վերլուծական-նկարագրական մեթոդով։
  Վերլուծական, քանի  որ  դարձվածքները  վերլուծել  ենք  ըստ  բաղադրիչների  խոսքիմասային  բաշխվածության և նկարագրական, քանի որ ներկայացրել նրանց իմաստային  յուրահատկությունները, բարբառային ու խոսվածքային տարբերակները և այլն։
 Հայ  լեզվաբանության  մեջ  դարձվածքի  սահմանման,  նրա  տեսակների  առանձնացման  և  այլ  հարցերում կան  տարակարծություններ։
   Տրված  են  դարձվածքի տարբեր  սահմանումներ,  որոնցից  առաջինը  պատկանում  է  Մ.  Աբեղյանին։
   Ըստ  նրադարձվածքներն  առաջանում  են  բառերի  ազատ  կապակցություններից`  իմաստափոխությամբ.  «Բառերի  այսպիսի  նորիմաստ  կապակցությունները  սովորաբար  կոչվումեն դարձվածքներ, որոնք, սակայն, մի բառի նշանակություն են ստանում և կարող եննաև մի բարդ բառ համարվել»1։
 Պ. Բեդիրյանը, համադրելով լեզվաբանական գրականության մեջ առկա սահմանումները,  տալիս  է  դարձվածքի  հետևյալ  բնորոշումը.  «Դարձվածքը  բառերի  կայուն,պատրաստի  վերարտադրելի,  վերաիմաստավորված  կապակցություն  է,  ուր  բաղադրիչ բառերի ինքնուրույնությունը ձևական է, շարահյուսական կապը` մթագնած»2։
  Նա1 Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965, էջ 151։
 2 Բեդիրյան Պ., Ժամանակակից հայերենի դարձվածաբանություն, Երևան, 1973, էջ 5։
 քննության  է  ենթարկում  դարձվածքի  հիշյալ  բնորոշ  գծերն  առանձին-առանձին`բերելով համապատասխան օրինակներ։
 Արդի  հայերենում  գոյություն  ունեն  դարձվածքի  տարբերակման  տարբեր  հիմունքներ`  ըստ  հիմնական  բաղադրիչի  խոսքիմասային  պատկանելության,  ըստ  բաղադրիչների  քանակի  և  այլն։
   Ըստ  հիմնական  բաղադրիչի  իմաստի  դասակարգելիսհաշվի  է  առնվում  այն  հանգամանքը,  որ  դարձվածքի  բաղադրիչները  հավասար  դերչեն կատարում. դրանց մի մասը դարձվածքի հիմնական իմաստը կրողն է, իսկ մյուսները`  դրա  արտահայտման  միջոցը.  առաջիններն  էլ  անվանվում  են  հիմնական  բաղադրիչ։
 Հասկացություն  արտահայտող  դարձվածքները,  ըստ  հիմնական  բաղադրիչիխոսքիմասային պատկանելության, լինում են բայական, անվանական, մակբայական1։
 Անվանականն ունի իր ենթատեսակները` գոյականական, ածականական, թվականական, դերանվանական։
 Բայական երկբաղադրիչ  դարձվածքներ։
  Բայի լրացում կարող են դառնալ գրեթե  բոլոր  խոսքի  մասերը`  գոյականն  իր  համարյա  բոլոր  հոլովաձևերով,  ածականը,թվականը, դերանունը, մակբայը, կապը (կապվող բառի հետ), անգամ բայն իր անդեմձևերով։
   Հանդիպում  են  նաև  անվանական  իմաստով  առնված  ձայնարկություններ՝«Վայ տամ իմ անտեր հալին»…(2-169)2։
  Այսինքն` բայը` որպես լրացյալ, կապակցելիության տեսակետից ամենամեծ հնարավորությունն ունի։
  Սա էլ այն հիմնական պատճառն է, որ բայական դարձվածքներն ամենաշատ հանդիպողներն են։
  Բայական կապակցությունների  մյուս  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  ի  տարբերություն  մյուսխոսքի  մասերի  արժեքով  հանդես  եկողների,  որոնք  խոսքում  կազմում  են  նախադասության մի մասը, ապա բայականները, բայ բաղադրիչի շնորհիվ, կարող են խոնարհվել և խոսքում հանդես  գալ ինքնուրույն, մանավանդ ծավալունները` կերտել  ամբողջական նախադասություն, այսինքն` ձեռք բերել հաղորդակցական արժեք։
 Բայական  դարձվածքներն  օժտված  են  բայի  խոնարհման  հարացույցի  բոլորձևերն  ունենալու  հատկությամբ։
   Բերենք  նման  օրինակներ  ձեռք  տալ  դարձվածքով։
 Վախենում եմ ձեռք տալ, ինձ թվում է, թե տեսիլք է, հենց որ ձեռք տվի, կչքանա (2-9)։
 Հա՜,  ձեռք  չեն տա  (2-162)։
   Սակայն  կան  դարձվածքներ,  որոնք  բայական  սահմանափակ  ձևով  են  կազմվում,  քանի  որ  չունեն  բաղադրիչ  բայերի  հարացուցային  բոլորձևերը։
   Այսպես`  -Կոնֆետն  իր  գլխով  կպչի,-  ասում  է  մայրիկս  (2-117)։
   -Քո  տունըշինվի՜, լեզուդ էլ հո սախաթ չէ (2-239)։
  -Հա, ջանիդ մեռնեմ, գրե, բա ի՜նչ (2-263)։
 Մեր  ուսումնասիրած  բնագրերում  հանդիպում  են  ականջ  անել,  բանին  կենալդարձվածքների բուն և գլուխ տանել, ձեռք տալ դարձվածքների արգելական հրամայականի ձևեր։
  Ինչպես` «Այ ժողովուրդ իմ խոսքին ականջ արա, թե չէ բանդ պրծած է»(2-347)։
   -Չի  մեռնի,  բանիդ  կաց,  քաղցած  չեմ  թողնում  (2-462)։
   -Է՜,  գլուխ  մի՛  տար,բարկանում  է  տատիկը  (2-83)։
   Էդ  երգով  աստծուն  աղաչում  են,  թե  թագավորինխնայի, ձեռք մի տուր….(2-139)։
 Դարձվածքների  մի  մասն  էլ  կազմվում  է  միայն  ժխտական  ձևով,  ինչպես`  -Հա՜,վարժապետը բանուգործ չունի, քո ձվերը պիտի ուտի…. (2-232)։
 Կան  բայեր,  որոնք  դարձվածքների  կազմում  հանդես  են  գալիս  միայն  դերբայական այս կամ այն ձևերով (հարակատար, ենթակայական և այլն)3։
  Այսպես,-Էս թո1 Մակբայական դարձվածքները թեև սակավաթիվ են, սակայն առանձնացվում են` որպես առանձինտեսակ և չեն մտնում անվանականների մեջ։
 2  Այստեղ  և  հետագա  շարադրանքում  տեսական  հարցերը  հիմնավորելու  նպատակով  բերված  օրինակներից հետո փակագծերում ընդունված կարգով կնշվի էջը, որտեղ հանդիպել է այդ օրինակը։
 3 Մեր ուսումնասիրած բնագրերում հանդիպում են միայն հարակատար դերբայով ձևեր։
 կից  փախածին,  որտեղից  գտար,-  հարցրել  է  Սիմոնը  (2-27)։
   Տեսնում  ես  մարդը  քափուքրտինք մտած գերանդի է քաշում (2-199)։
 Կան բազմաթիվ բայական երկբաղադրիչ դարձվածքներ, որոնք ունեն եղանակավորող  բառակապակցության  արժեք։
   Այսպես,  -Օֆ,  թե  հոգիդ  կսիրես,  հերիք  էխոսես,- բարկացավ քեռին (2-47)։
  -Ջրաղացպան Իվանը Հերիքնազի տունը շինում է,ապրի արևը,- ուրախացան ոմանք (2-100)։
 Շատ  դարձվածքներ`  իբրև  լեզվական  միավորներ,  ունեն  հարադրական  բայիձևաբանական  արժեք,  ինչպես`  Հիմի  չգիտենք  որտեղ  է,  գնացինք  ման  եկանք,չգտանք…. (2-337)։
 Կան  բավական  թվով  կապակցություններ,  որոնք  տարբեր  խոսքային  միջավայրում հանդես են գալիս մերթ իբրև սովորական հարադրական բայեր` գործողություններն  անվանող,  առանց  փոխաբերական-այլաբանական  նշանակության,  մերթ  էլ`իբրև դարձվածքներ։
  Այսպես, Համա Կարոն էլ իր  փորացավն ունի,- ասում է քեռին,տխուր  նայելով  մայրիկիս  կողմը  (2-28)։
   Այս  հատվածում  ընդգծվածը  դարձվածք  է,քանի որ գործածված է փոխաբերաբար` «մտադրություն, նպատակ ունենալ» նշանակությամբ։
 Մեկը  գանգատվում  է,  թե  գլխացավից  յոթ  տարի  է  բան  չի  ուտում,  մյուսը  թե`փորացավ  ունի  ու  դրա  համառ  էլ  սիրտը  խառնում  է….  (2-277)։
   Ի  տարբերություննախորդ հատվածի` այս հատվածում ընդգծվածը հայցական հոլովով ուղիղ խնդրի ևբայի  կապակցություն  է,  դարձվածք  չէ,  քանի  որ  ուղիղ  իմաստով  անվանում  է  գործողությունը։
 Այսպիսով,  սոսկական  հարադրությունները  որոշակի  տարբերություններ  ենդրսևորում  դարձվածքների  համեմատությամբ։
   Դարձվածքը  կարող  է  հարադրականբայի արժեք ունենալ, բայց ամեն բայական հարադրություն դեռ դարձվածք չէ։
   Առաջին հերթին տարբերվում են իմաստային կողմով։
  Ոչ դարձվածայինների հարադիրները  գերազանցապես  գոյականներ  են  և  այն  էլ  ուղիղ  ձևով  դրված,  նույնիսկ  առանցհոդի1,  մինչդեռ  դարձվածքների  կազմում  բավական  հաճախ  հանդես  են  գալիս  նաևայլ խոսքի մասեր` թե՛ ուղիղ, թե՛ թեք ձևերով։
  Եվ վերջապես, առաջինների շարադասությունն ավելի կայուն է, քան` երկրորդներինը։
 «Բայ  +  գոյական»  երկբաղադրիչ  դարձվածային  կապակցություններ։
   Սրանքբայական  դարձվածքների  ճնշող  մեծամասնություն  են  կազմում,  քանի  որ  գոյականըբայի  հետ  կապակցության  մեջ  է  մտնում  բոլոր  հոլովաձևերով։
   Բայը  և  գոյականըկարող  են  բազմապիսի  լրացումներ  ստանալ,  այդ  իսկ  պատճառով  այս  կառուցվածքային  տիպին  են  պատկանում  բայական  ամենածավալուն  դարձվածքները2,  ընդորում դարձվածքի կազմում կարող են հանդես գալ գոյականի մի քանի հոլովաձևեր։
 Ներկայացնենք  այն  կաղապարները,  որոնցով  բայը  կերտում  է  բայական  երկբաղադրիչ դարձվածային կապակցություններ` ըստ գոյականի հոլովների. ա) ուղղականհոլովով.  –Օ՜ֆ,  երեխիս  սիրտը  պատռվեց,-  ասաց  մայրս  (2-80)։
   Սիրտը  պատռվելդարձվաքը  հանդիպում  է  նաև  սիրտը  ճաքել  նույնանիշային  տարբերակով,  որոնքունեն  «սաստիկ  վախենալ»  նշանակությունը.  «նույն  դարձվածքը`  կազմված  գրականլեզվի  կամ  բարբառային  բառապաշարին  պատկանող  բառերով  կամ  բառաձևերով.ըստ որում այդ բաղադրիչ բառերը նույնանիշ են և միմյանց փոխարինելիս` անփոփոխէ մնում դարձվածքի բառային ընդհանուր իմաստը….»3, այսպես. Վախից քիչ է մնում1  Մ.  Աբեղյանը  նկատել  է,  որ  կապակցությունն  իր  ամբողջությունը  կորցնում  է,  երբ  գոյականհարադիրը հոդ է ստանում (տե՛ս Աբեղյան Մ., էջ 173)։
 2 Մեր ուսումնասիրության շրջանակներից դուրս է դրանց քննությունը։
 3 Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 1982, էջ 368։
 սիրտս  ճաքի,  բ)  տրական  հոլովով,  Սաթոյիս  պահեցինք  Արամիս  համար,  քանի  որԱրամս  էր  իրա  ճակատին  գրված  (2-19)։
   Այս  կառուցվածքի  կազմություններ  ենբառակրկնություն  ունեցողները`  հիմնականում  տալ  բայի  հետ.  Սանամ  տատն  ու  իմտատը  ձեն-ձենի  տված,  օրհնում  էին  վարժապետին  (2-273)։
   -Առավոտյան  տղերքըգան,  խելք-խելքի  տանք,  քոչենք….(2-355),  գ)  հայցական  հոլովով.  բայական  երկբաղադրիչ դարձվածքները ճնշող մեծամասնություն են կազմում. Գետինը դնեմ էդպիսիընկերուհուն  (1-123),  դ)  բացառական  հոլովով.  Աղաբեկն  էնքան  նման  չէր,  բայց  դուկարծես  նրա  պնչից  ես  թռել  (2-683),  ե)  գործիական  հոլովով.  –Վայ  թե  գեղականիսրտով չեղնի (2-157),  զ) ներգոյական հոլովով.  Դա քեզ չի՞ վիրավորում, դրանով դուքո աչքում չե՞ս փոքրանում (1-315)։
 Կան  «բայ  +  գոյական»  երկբաղադրիչ  դարձվածային  կապակցություններ,  որոնցկազմում  գոյականը  կարող  է  հանդես  գալ  և՛  որոշյալ,  և՛  անորոշ  առումներով,  այսինքն` ստանալ ը կամ ն որոշիչ հոդը կամ հակադրվել զրո ձևույթով, ընդ որում որոշիչհոդը  կարող  է  փոխել  դարձվածքի  իմաստը  կամ  թողնել  նույնը։
   Անդրադառնանքայդպիսի դարձվածքների։
 Ճամփա  պահել  դարձվածքի  ճամփա  բաղադրիչը  հանդիպում  է  և՛  որոշյալ,  և՛անորոշ առումներով և՛ ճամփեն բարբառային-խոսակցական տարբերակով։
  Այս երեքտարբերակներն  էլ  ունեն  սպասել  նշանակությունը։
   Այսպես.  Մարջան  Լեոնիդովնանմի  քանի  օր  եռանդուն  ճամփա  պահելուց  հետո  վերջապես  բռնեցրեց  Տիգրանիչիորդուն` Մհերիկին (1-136)։
  Ծնողներն էլ մեռել էին, նրա ճամփան պահելով (1-84) ….Դռան  քարին,  վիզը  ծուռ  նստել  ճամփես  է  պահում  (1-473)։
   Ես  իրանց  ճամփեն  էիպահում…. (1-319)։
 Ի  հակադրություն  նախորդ  դարձվածքի,  որի  դեպքում  որոշիչ  հոդը  չէր  փոխումդարձվածքի  իմաստը,  կան  «գոյականի  հայցական  հոլով  +  բայ»  կաղապարով  դարձվածքներ, որոնց գոյական բաղադրիչը, ստանալով որոշիչ հոդ, ամբողջովին փոխում էդարձվածքի իմաստը։
  Այսպես` ձեռք տալ դարձվածքն ունի դիպչել, վնասել, իսկ ձեռքըտալ  դարձվածքը`  հանձնել  իմաստը։
   Օրինակ`  -Սատանի  ականջը  խուլ,  աղվեսը  հլաիմոնց ձեռք չի տվել (2-122)։
  Այդ ինչ իրավունք է, որ Կարոյի ձեռքը պիտի տան….(2141)։
 Նման դարձվածքներ հանդիպում են նաև «գոյականի բացառական հոլով + բայ»և  «գոյականի  գործիական  հոլով  +  բայ»  կաղապարներով։
   Բացառական  և  գործիական հոլովները, թեև որոշիչ հոդ չեն ստանում, բայց դարձվածքների կազմում հանդիպում են։
 Սրտից  գալ  դարձվածքի  գոյական  բաղադրիչը  գործածվել  է  բացառական  հոլովով,  հանդիպում  են  նաև  նույն  գոյականի  որոշյալ  առմամբ  և  բայի  ժխտականխոնարհմամբ  տարբերակներ։
   Դրական  խոնարհմամբ  նշանակում  է  սրտով,  ցանկությամբ  լինել,  իսկ  ժխտական  խոնարհմամբ`  իր  սկզբունքներին  դեմ  լինել,  կեղծիքլինել։
  Ինչպես` Եվ ինչ էլ լինի…. չասես այն, ինչ  սրտիցդ չի գալիս….(1-192)։
  Իսկ իմըէն ձևի դժգոհություն է, որ բոլորի էլ սրտիցն է գալիս (1-235)։
 Այսպես`  սրտով  լինել  և  սրտովը  լինել  (սրտով-ը  գործածվել  է  գործիականհոլովով)  դարձվածքները  ունեն  միևնույն`  հավանել,  հավանություն  տալ  իմաստը,ինչպես`  Քո  հավանած  աղջիկը  կարող  է  նրա  սրտով  չլինի….(1-108)։
   ….Դավո  ջան,աղջիկը քո սրտովը պիտի լինի….(1-108)։
 «Բայ + դերանուն» և «բայ + թվական» երկբաղադրիչ դարձվածքային կապակցություններ։
  Դերանուններն իրենց հոլովաձևերի իմաստային առումներով բայի հետնույն կարգի հարաբերությունների մեջ են մտնում, ինչպես և գոյականները, այն տարբերությամբ,  որ  դրանք  կապակցելիության,  մանավանդ  կառույցի  ծավալման  ավելիսահմանափակ  հնարավորություն  ունեն,  քան  գոյականները  (պատճառը  դերանվանխոսքիմասային առանձնահատկությունների` կոնկրետ հասկացություններ արտահայտելն  է)։
   Այդ  պատճառով  «բայ  +  դերանուն»  դարձվածքները  կառուցվածքայինտեսակետից  չեն  տարբերվում  «բայ  +  գոյական»  դարձվածքներից։
   Նշենք  դերանունլրացումներով դարձվածքներ. ա) սեռական հոլովով. Տատիկն իր ասածին մնաց ու չիուտում (2-55), բ) տրական հոլովով. Երեխան դրանից գոհ կմնա ու իրեն կհավաքի (1100),  գ)  գործիական  հոլովով.  Ձորի  հեռավոր  խորքերից  մի  ուրիշ  համազարկ  էլսվում, ժողովուրդն իրարով է անցնում (2-148)։
 «Բայ  +  թվական»  դարձվածքային  կապակցությունները  լիովին  նույնանում  են«բայ + գոյական» կառույցներին, քանի որ թվականն այնտեղ հանդես է գալիս փոխանունությամբ1։
 «Բայ  +  մակբայ»  և  «բայ  +  ածական»  երկբաղադրիչ  դարձվածային  կապակցություններ։
   «Բայ  +  մակբայ»  կառուցվածքային  տիպի  դարձվածքները  «բայ  +գոյական»-ից  տարբերվում  են  ծավալային  առումով,  քանի  որ  ի  տարբերությունգոյականի, մակբայն ինքը լրացումներ հազվադեպ է ստանում։
 Բայական  երկբաղադրիչ  դարձվածքները  կերտվում  են  հետևյալ  մակբայներով.Առաջ  -  Կյանքն  արագ  թափով  առաջ  է  գնում,  պահանջները  փոխվում  են…  զարգացած կադրեր  են առաջ գալիս (1-342)։
  Ետ - Դե, նա սիրում է ոչ մի բանում մեզանիցետ չմնալ (2-129)։
  Վրա- Որտեղից որտեղ վրա հասավ տանուտեր Սիմոնն…(2-251) ։
 Մեջ  -  Իվանն  էլ  էր  ուզում  մեջ  ընկնել  (2-171)։
   Դուրս  -  Բարով  հասնես  մուրազիդ,ոգևորված դուրս եմ տալիս ես (2- 96)։
  Դեմ - Քո տունը շինվի, էստեղ ի՜նչ կա, որ դեմես առել….(2-257)։
  Հարադրականներով - Քրքրեց, դեսուդեն ընկավ, բան չգտավ, ինչոր բան է որոնում (2-239)։
  Մեր նախագահն էլ շատ դես-դեն ընկավ, բան չգտավ, բանդուրս չեկավ… (2-670)։
  Կրկնավորներով - Մեր արտը ցանելուց հետո այլևս Կարոյինմոտ-մոտ  չի  անում…(2-185)։
   Տեսա՞ր,  էդ  էլ  քո  նոր  տերությունը,  վեր-վեր  էիրթռչում…(2-532)։
 Կառուցվածքային այս նույն տիպն են ներկայացնում «բայ + ածական» դարձվածային  կապակցությունները,  ուր  ածական  լրացումները  մակբայական  կիրառությունունեն, այսինքն` հանդես են գալիս պարագայական նշանակությամբ, ինչպես.  Լավ, էլո՞ր օրվա դրացին ենք, որ  նեղն ընկած տեղը մեկմեկու չհասնենք (2- 80)։
  Այսպիսով,«բայ  +  մակբայ»  և  «բայ  + ածական»  բայական  երկբաղադրիչ  դարձվածքները  պատկանում են կառուցվածքային միևնույն տիպին։
 Դերբայան  և  զուտ  բայական  երկբաղադրիչ  դարձվածքային  կապակցություններ։
  Դերբայական կապակցությունների մեջ մտնում են անորոշ դերբայի թեք ձևերով,համակատար2,  հարակատար,  ենթակայական  դերբայներով  կազմված  կապակցությունները,  որոնք  շարահյուսական  տեսակետից  ներկայացնում  են  դերբայան  դարձվածներ։
   Դրանց  բնորոշ  առանձնահատկությունն  այն  է,  որ  գերակշռող  մասը  ներկայացնում է բայական կապակցությունների մասնավոր կիրառությունները։
  Այսպես` հարակատար  դերբայով`  …Թևի  տակ  շքեղ  մի  պորտֆել  կար,  ոտքերին  էլ  «տակիցտված»  մարկայի  կոշիկներ…  (1-128)։
   Ենթակայական  դերբայով`  Ամերիկաներումբոլթա  տվող  Արշակի  պատճառով  ես  ինչու՞  պիտի  իմ  երեխեքի  ապրուստըկորցնեմ…(1-82)։
   Անորոշ  դերբայով`  …Լարված  սպասում  էր  Ռուբենի  հերթականֆռթոցին, միաժամանակ երկյուղ կրելով, որ նա կնկատի իր լարվածությունը (1-307)։
 1 Մեր ուսումնասիրած բնագրերում չեն հանդիպել այս կաղապարով օրինակներ։
 2 Համակատարով օրինակ մեզ չի հանդիպել։
 Այս բոլոր դարձվածքները բայի ընդհանրական արժեք ներկայացնող դարձվածքներիառանձին կիրառություններ են։
 Զուտ  բայական  կապակցություններում  բայ  բաղադրիչները  համարժեք  անդամներ  են,  որոնց  միջև  լրացական  հարաբերություն  չկա,  սրանով  առանձնանում  են  ոչմիայն  բայական,  այլև  մյուս  դարձվածքներից,  քանի  որ  դարձվածքների  բացարձակմեծամասնության  միջև  առկա  է  լրացում-լրացյալի  հարաբերություն։
   Ըստ  Մ.  Աբեղյանի`  խոսքն  այն  դարձվածքների  մասին  է,  որոնք  ներկայացնում  են  «երկու  բայերիհարադրություն»1։
 Չլսելու  տալ  դարձվածքի  բաղադրիչները  միայն  բայեր  են`  մեկը  (միշտ  դերբայ)մյուսի  լրացում,  և  այդ  կապակցությունը  հարում  է  «բայ  +  գոյական»  կառույցին,  ինչպես. Բայց այս դեպքում փեսան կարող էր չլսելու տալ…(1-139)։
 Չեմուչում  անել  դարձվածքը,  որ  նշանակում  է  «ոչ  վճռաբար  ուզենալ,  ձևացնել,թե  չի  ուզում,  նազ  անել,  կոտրատվել»2,  նույնպես  հարում  է  «բայ  +  գոյական»  կառույցին, որի «չեմուչում» բաղադրիչն առաջացել է եմ բայի եզակի թվի առաջին դիմային ձևի ժխտական խոնարհումից, որտեղ չեմ-ը հանդես է եկել հնչյունափոխված` չումտարբերակով  (ե-ն  շրթնայնանում  է`  առնմանվելով  մ-ին`  ում),  որոնք  միանում  են  ուհամադասական  շաղկապով։
   Այսպես.  Մեր  նախագահը  չեմուչում  է  անում…(1-416)։
 Հանդիպում է նաև հարադիր գրությամբ և անհնչյունափոխ. Քեռիս չեմ ու չում արեց,ուզում էր դրամը չվերցնել (2-114)։
  …Կամակորում է, չեմուչում անում…(1-176)։
 Խոսենք տալ-առնել բայական հարադրության մասին։
  Երբ այն գործածվում է  միբան  տալ  և  փոխարենը  ուրիշ  բան  առնել,  փոխանակել  իմաստով,  դարձվածայինարժեք չունի, չկա բաղադրիչների վերաիմաստավորում։
  Սակայն այդ նույն հարադրությունն  ունի  նաև  խոսել,  վիճել,  խորհրդակցել,  մտքեր  փոխանակել3  այլաբանականիմաստը,  ինչպես.  Աղջկերքով  իրար  գլխի  եկել,  քչփչում  են,  տալիս-առնում  (1-491)։
 Այս նշանակությամբ արդեն դարձվածք է։
 Ա.  Աբրահամյանը  հանգամանալից  հետազոտել  է  այս  բայերը`  ձևաբանականկտրվածքով`  կոչելով  «զուգաբայական  հարադրություններ»4,  իսկ  Ալ.  Մարգարյաննավելի է խորացել հարցի քննության մեջ` ոչ միայն ձևաբանական, այլև շարահյուսական կտրվածքով` անվանելով զուգաբանական բայեր5։
 Այսպես` բայը դարձվածք է կերտում գրեթե բոլոր խոսքի մասերի հետ։
  «Բայ + գոյական»  դարձվածային  կապակցությունները  բայական  դարձվածքների  ճնշող  մեծամասնություն  են  կազմում,  որոնց  զիջում  են  «բայ  +  բայ»,  «բայ  +  մակբայ»  և  «բայ  +ածական», իսկ այնուհետև` «բայ + դերանուն» և «բայ + թվական» դարձվածային կապակցությունները։
 Աղավնին  առօրյա  խոսակցություններից  լսել,  ինչպես  նաև  ստեղծել  է  նորանորդարձվածքներ,  որոնք  կիրառություն  են  գտել  իր  ստեղծագործություններում։
 Բառարանում6 տեղ են գտել նրա հետևյալ դարձվածքները` անկողին գցել, խմորջուրըդնել, չանգյա ծեծել, լեզուդ կպոկեմ, անունդ կտրի, ճաշը եփել և այլն։
 Անունդ  կտրի  և  լեզուդ  կպոկեմ  դարձվածքներն  անեծքի  (սպառնական,  հանդիմանական)  նշանակություն  ունեն,  ինչպես.  -Աղջի,  է՛յ,  անունդ  կտրի,  տունն  ավլե  (21 Տե՛ս Աբեղյան Մ., էջ 173-174։
 2  Սուքիասյան  Ա.,  Գալստյան  Ս.,  Հայոց  լեզվի  դարձվածաբանական  բառարան,  Երևան,  1975,  էջ489։
 3 Նույն տեղում, էջ 553- 554։
 4 Տե՛ս Աբրահամյան Ա., Բայը ժամանակակից հայերենում, Երևան, 1962, էջ 190-199։
 5 Տե՛ս Մարգարյան Ալ., Հայերենի հարադիր բայերը, Երևան, 1966, էջ 279- 292։
 6 Տե՛ս Սուքիասյան Ա., Գալստյան Ս.։
 547)։
  Լեզուդ կպոկեմ, մեկ էլ, որ էդ տեսակ բան ես ասել (2-457)։
  Նշենք, որ վերջինսհանդիպում է այլ հեղինակների մոտ` լեզուդ կկտրեմ տարբերակով։
 Չանգյա (չանկա) ծեծել դարձվածքը Աղավնու ստեղծագործություններում հանդիպում է նաև չանգեն թուլացնել տարբերակով (երկուսն էլ հատուկ են բարբառներին)`շատախոսել, երկարաբանել նշանակությամբ, ինչպես. ….Գյուղերն ընկած ձու է գնում,իհարկե, յուրաքանչյուր ձվատիրոջ հետ մի քանի ժամ չանգյա ծեծելով….(1-50)։
  Շատամոթ կլիներ, եթե կնիկը չանգեն թուլացներ ու մեջ ընկներ (1-487)։
 Խմորջուրը  դնել  դարձվածքը,  որ  ունի  նախօրոք  մի  գործի  պատրաստվելիմաստը,  նույնպես  բարբառային  է`  ….  Բորիկենց  տղերքը  վաղուց  են  իրենց  խմորջուրը դրել (1-257)։
 Առանձնացրել  ենք  նաև  Աղավնու  ստեղծագործություններում  հանդիպողայնպիսի կապակցություններ, որոնք տեղ չեն գտել վերոբերյալ դարձվածաբանականբառարանում։
   Այսպես`  Որբի  օրոցքը  կոտրված  է,  մայրիկ  ջան,  որբը,  որ  ասե.  «Եսկխնդամ», աստված կասե. «Բա ե՞ս որտեղ եմ…» (2-9)։
  …Էդ տղամարդն անփորձանքմեծանա,  հորդ  անտեր  թողած  մաճը  բռնե  (2-11)։
   Ողջ  գյուղում  տարածվեց,  որ  ռուսԻվանը Կարոյին ցից է տվել…(2-101)։
  - Դե լավ, ի՜նչ ես շիվանը դրել,- հանդիմանումէ նրան եղբայրը (2-134)։
 Այսպիսով, Աղավնու ստեղծագործությունների դարձվածքների կառուցվածքայինտեսակների  քննությունը  կարևորություն  է  ստանում  հեղինակի  լեզուն,  նրա  ժողովրդայնությունն  ու  արտահայտչականությունը  բացահայտելու  և  գնահատելու  տեսակետից։
  Նրա ստեղծած դարձվածքները նպաստում են դարձվածաբանության զարգացմանը։
 Մարիամ ՀակոբջանյանԲԱՅԱԿԱՆ ԵՐԿԲԱՂԱԴՐԻՉ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԻՊԵՐԸ` ԸՍՏ ԱՂԱՎՆՈՒ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԲանալի բառեր՝ բայական դարձվածք, երկբաղադրիչ դարձվածք, հիմնական բաղադրիչ,կապակցություն, նշանակություն, բաղադրիչ բառ, կառուցվածքային տիպ, խոսքի մասեր, վերաիմաստավորում, այլաբանական նշանակություն։

Կապակցելիության  տեսակետից  բայն  ամենամեծ  հնարավորությունն  ունի։
   Ի  տարբերություն  մյուս  խոսքի  մասերի`  այն  ամենագործուն  խոսքի  մասն  է  հայերենում,  դառնում  է  դարձվածային  միավորների  բաղադրիչ  և  շնորհիվ  իր  խոնարհման  ունակության`  կարող  է  անկախ  կերպով  խոսք  ստեղծել  և  դառնալ  խոսքային  գործունեության  մասնակից`  ցուցաբերելով  իր  ֆունկցիոնալ-հաղորդակցական  ներունակությունը։
   Սա  ապացուցվում  է  նրանով,  որ  հայերենում գոյություն ունեն շատ բայական դարձվածքներ։
