ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՎԵՃԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻRATIONE PERSONAE ԻՐԱՎԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Յուրաքանչյուր դատարան, արբիտրաժ կամ վեճերի լուծման համար ստեղծվածայլ մարմին քննում է որոշակի շրջանակի գործեր, որոնք կարող են ներկայացվել սահմանափակ քանակի հատուկ սուբյեկտների կողմից։
  Սրանով որոշվում է վեճերի լուծման տվյալ մարմնի սուբյեկտային իրավազորությունը, որը միջազգային իրավունքումընդունված է անվանել ratione personae։
  Ներպետական դատարանների համար սուբյեկտների  շրջանակը  հստակ  սահմանվում  է  ներպետական  օրենսդրությամբ։
   Իրավիճակն  այլ  է,  և  փոքր-ինչ  բարդ,  միջազգային  արբիտրաժների  և  տրիբունալներիդեպքում։
   Բացառություն  չի  կազմում  նաև  Ներդրումային  վեճերի  կարգավորմանմիջազգային կենտրոնը (այսուհետ՝ Կենտրոն կամ Տրիբունալ)։
 Միջազգային ներդրումային իրավունքում օտարերկրյա ներդրողի սահմանումները կարող ենք գտնել մի շարք փաստաթղթերում և, առաջին հերթին, 18.03.1965 թ.Վաշինգտոնում ընդունված «Պետությունների և այլ պետությունների քաղաքացիներիմիջև ներդրումային վեճերի լուծման մասին» կոնվենցիայում (այսուհետ՝ Կոնվենցիա)։
 Օտարերկրյա  ներդրողի  սահմանումներն  առկա  են  նաև  պետությունների  միջևկնքված ներդրումների խրախուսման երկկողմ կամ բազմակողմ համաձայնագրերում(BIT, MIT) (այսուհետ՝ Համաձայնագիր)։
  Եվ, ի վերջո, օտարերկրյա ներդրողի սահմանումներն առկա են յուրաքանչյուր պետության ներպետական օրենքներում, որտեղպետություններից  յուրաքանչյուրն  իր  օրենսդրությամբ  սահմանում  է  «օտարերկրյաներդրողի» իր համար ընդունելի տարբերակը։
 Վերոնշյալ սահմանումների բազմազանությունն է խրթին դարձնում յուրաքանչյուր ներդրումային վեճի դեպքում Կենտրոն դիմելու իրավունք ունեցող անձանց շրջանակը որոշելը։
  Կենտրոն դիմում կարող են ներկայացնել միայն Կոնվենցիան վավերացրած պետությունների քաղաքացիներ համարվող սուբյեկտները, և եթե վեճի կողմերի միջև առկա է Կենտրոնին դիմելու վերաբերյալ համաձայնությունը։
  Նշված համաձայնությունները հիմնականում արտահայտվում են պետությունների միջև կնքվածներդրումների խրախուսման երկկողմ կամ բազմակողմ համաձայնագրերով, և միայնօտարերկրյա սուբյեկտների շրջանակը որոշելու դեպքում է հնարավոր պարզել, թեկոնկրետ որ սուբյեկտների նկատմամբ կարող են կիրառվել  նշված Համաձայնագրերում սահմանված իրավունքները և պարտականությունները։
 Սրանից  բացի,  օտարերկրյա  ներդրողի  սահմանումը  կարևոր  է  ներդրումներնարտահանող, ներդրումներն ընդունող պետությունների և հենց իրենց՝ ներդրողներիհամար։
  Պետությունը, որտեղից պետք է արտահանվի ներդրումների կապիտալը, այսսահմանման միջոցով կարող է հասկանալ, թե իր քաղաքացիների որ շրջանակն ունիպաշտպանության  կարիք  այլ  երկրներում  ներդրում  կատարելիս,  և  որ  շրջանակն  էպետք ամրագրել այլ պետությունների հետ կնքվելիք Համաձայնագրերում։
  Ինչ վերաբերում է օտարերկրյա ներդրումներն ընդունող պետությանը, ապա վերջինիս համարկարևոր է այս սահմանման միջոցով հասկանալ այն անձանց շրջանակը, որոնց որպես  ներդրող  կարող  է  գրավել  պետությունը։
   Ներդրողի  համար  այս  սահմանումըկարևոր  է,  քանի  որ  միայն  հստակության  դեպքում  կարող  է  հասկանալ՝  կարող  էպաշտպանություն ակնկալել այս կամ այն Համաձայնագրի ներքո, թե ոչ [1]։
 Այսպիսով, օտարերկրյա ներդրողի սահմանումը որոշելը կարևոր է ոչ միայն տեսական, այլ առավել շատ գործնական առումով, քանզի այդ սահմանումից է կախվածօտարերկրյա ներդրողի պաշտպանվածության աստիճանը, ինչպես նաև ներդրումնընդունող  պետության  կողմից  ներդրումային  վեճում  ներգրավվելու  հնարավորությունը։
   Եթե  օտարերկրյա  ներդրողի  իրավունքները  խախտել  է  ներդրումն  ընդունողպետությունը, ապա Կենտրոնի իրավազորությանը դիմելու համար վերջինս պետք էբավարարի Կոնվենցիայի 25-րդ հոդվածում նշված պահանջներին։
  Հոդվածի համաձայն կողմը պետք է լինի Պայմանավորվող պետության քաղաքացի, իսկ վեճի կողմերի միջև պետք է լինի գրավոր համաձայնություն [2]։
  Տրիբունալին դիմելու իրավունքունեցող  սուբյեկտների  շրջանակը  որոշելու  հարցը  պետք  է  դիտարկել  երկուտեսանկյունից՝ դիմումատուների և հենց Տրիբունալի։
  Եթե դիմումատուների դեպքումամեն ինչ հստակ և պարզ է թվում, ապա իրավիճակն այլ է Տրիբունալի դեպքում։
  Վեճը քննելու վերաբերյալ ինչպես բոլոր դատարանները, այնպես էլ Տրիբունալը,  պետք  է  կայացնեն  իրենց  իրավազորության  վերաբերյալ  որոշում,  որը  պետք  էներառի  պետությունների  միջև  կնքված  միջազգային  պայմանագրի՝  Կոնվենցիայիմեկնաբանություն։
  Այս դեպքում պետք է հասկանալ, թե արդյոք միայն Կոնվենցիայի տեքստի  մեկնաբանությունը  բավարար  է  Կենտրոնի  կողմից  իր  իրավազորությանվերաբերյալ առաջացած հարցին միանշանակ պատասխան տալու համար։
  Կոնվենցիայի տեքստից պարզ է դառնում, որ ոչ։
 Կոնվենցիայի  25-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համապատասխանաբար  (ա)  և  (բ)կետերով տրվում են «այլ Պայմանավորվող կողմի» քաղաքացի համարվող ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց սահմանումները։
  Մասնավորապես, նրանք են Պայմանավորվող կողմի քաղաքացի համարվող ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք[2]։
  Հենց այս սահմանումներից էլ պարզ է դառնում, որ յուրաքանչյուր դեպքում Տրիբունալն  իր  իրավազորության  հարցը  որոշելիս  չի  կարող  սահմանափակվել  միայնԿոնվենցիայի տեքստով։
 Օտարերկրյա ներդրողների շրջանակը պետություններն առաջին հերթին սահմանում են միմյանց միջև կնքվող ներդրումների խրախուսման միջազգային համաձայնագրերով,  որոնք  էլ  հիմնականում  հղում  են  կատարում  կողմերի  ներպետականօրենսդրությանը։
  Այստեղ կարևոր է հասկանալ, թե արդյոք քաղաքացիությունը որոշելու հարցը մնում է ներպետական իրավունքի լուծման ենթակա հարց, թե ոչ, կամՀամաձայնագրերով  սահմանված  քաղաքացիության  թեստը  կիրառելու  դեպքումարդյոք Կենտրոնը պետք է հիմնվի պետության իշխանության իրավասու մարմնի կողմից  տրված հաստատման վրա, թե՝ տվյալ պետության կիրառելի իրավունքի համատեքստում իրականացնի իր ուսումնասիրությունը։
 Պետությունների միջև հարաբերություններում կան հարցեր, որոնք  յուրաքանչյուր պետության ներքին կարգավորման խնդիր են, սակայն առնչվում են միջազգայինիրավունքին։
  Այստեղ քաղաքացիության որոշման հարցում կարևոր է միջազգային ևներպետական իրավունքի միջև սահմանը։
  Միանշանակ կարող ենք պնդել, որ քաղաքացիություն տալու և դրանից զրկելու իրավունքը մնում է պետության բացառիկ իրավասությունը, և դրա ընթացակարգը ներքին իրավունքի կարգավորման խնդիր է։
  Սակայն  երբ  հարցը  հասնում  է  քաղաքացիության  վերաբերյալ  երկու  պետություններիմիջև տարակարծությանն, այդ դեպքում հարցը դադարում է ներպետական իրավունքի խնդիր համարվել, և դրա վերաբերյալ որոշում պետք է կայացնի միջազգային ատյանը։
  Բայց սա, միևնույն ժամանակ, չի նշանակում, թե քաղաքացիության վերաբերյալ միջազգային ատյանի կայացրած որոշումը կարող է Պայմանավորվող պետությունում դիմումատուի համար որոշակի իրավական հետևանքներ առաջացնել։
  Այսպեսթե այնպես, տվյալ սուբյեկտի քաղաքացիության հարցը շարունակելու է կարգավորվելներպետական իրավունքով։
  Ինչպես նշում է Զաքարի Դուգլասը, դիմումատուի՝ համապատասխան Համաձայնագրի համաձայն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների քաղաքացի  համարվելու  վերաբերյալ  տրիբունալի  կայացրած  որոշումը  դժվար  թե  ԱՄՆսահմանապահների համար որևէ նշանակություն  ունենա [3]։
 Կարևոր է պարզել, թե որն է միջազգային ատյանի, տվյալ դեպքում՝ Տրիբունալիիրավասության  սահմանը՝  դիմումատուի  քաղաքացիության  վերաբերյալ  համապատասխան  Պայմանավորվող  կողմի  օրենսդրության  համաձայն  սեփական  որոշումըկայացնելու համար։
  Սա պարզելու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ հենց Տրիբունալի կատարած մեկնաբանություններին։
  Իսկ այս հարցի շուրջ միջազգային իրավունքում գոյություն ունի արդեն իսկ հաստատված նախադեպային իրավունք։
 Մասնավորապես,  Սուֆրակին  ընդդեմ  Արաբական  Միացյալ  Էմիրություններիգործում  Տրիբունալը  նշեց.  «Միջազգային  իրավունքում  ընդունված  է,  որ  քաղաքացիությունը  պետության  ներպետական  իրավազորության  սահմաններում  է,  որն  իրսեփական օրենսդրությամբ սահմանում է քաղաքացիություն ձեռք բերելու և կորցնելուկարգը։
  Այն արտացոլված էր նաև Իտալիայի և ԱՄԷ-ի միջև կնքված Համաձայնագրում։
  Երբ միջազգային արբիտրաժային կամ դատական ընթացակարգերում վիճարկվում է անձի քաղաքացիությունը, միջազգային տրիբունալն իրավասություն ունի անդրադառնալու այդ հարցին։
  Այդ դեպքում մեծ ուշադրություն պետք է դարձվի տվյալպետության  ներպետական  օրենսդրությանը  և  դրա  իշխանությունների  կողմից  այդօրենքի մեկնաբանմանը և կիրառմանը։
  Բայց, ի վերջո, փաստերի և օրենքի հիմանվրա  այն  իր  համար  պետք  է  որոշի՝  արդյոք  անձը,  ում  քաղաքացիությունը  խնդրոառարկա  է,  տվյալ  պետության  քաղաքացին  է,  թե  ոչ,  և  թե  ինչ  է  ենթադրում  այդեզրակացությունը։
  Այդ դեպքերում, ինչպես տվյալ գործում, միջազգային տրիբունալիիրավազորությունը պետք է անդրադառնա քաղաքացիության խնդրին։
  Միջազգայինտրիբունալն իրավասություն ունի և  իրականում պարտավոր է այդ հարցին լուծումտալ» [4]։
 Սալեմի գործում (ԱՄՆ ընդդեմ Եգիպտոսի) արբիտրաժային տրիբունալն առաջքաշեց վերոնշյալ սկզբունքը մի շարք հիմնավորումներով։
  Արբիտրաժային տրիբունալը  նշեց,  որ  որոշել,  թե  տվյալ  դիմումատուի՝  ԱՄՆ  քաղաքացիություն  ունենալուքննարկումը  չի  խոչընդոտում  միջազգային  իրավունքի  այն  սկզբունքին,  համաձայնորի յուրաքանչյուր ինքնիշխան պետություն, ընդհանուր առմամբ, ինքն է որոշում, թեոր  անձանց  կհամարի  իր  սուբյեկտները,  քանի  որ  քաղաքացիություն  շնորհելն  իրմիջազգային անկախության դրսևորումն է։
  Արբիտրաժային տրիբունալն անդրադարձավ  այն  խնդրին,  թե  արդյոք  միջազգային  իրավունքի  ընդհանուր  սկզբունքներիխախտմամբ քաղաքացիություն շնորհելը խախտում է այլ պետության իշխանությունը,կամ  արդյոք  այդ  շնորհումը  պետք  է  անվավեր  համարվի  խարդախությամբ  ձեռքբերված լինելու պատճառով [5]։
 Քաղաքացիության որոշման հարցը նաև բարձրացվել է Կոնվենցիայի բանակցությունների ժամանակ, և կոնսենսուսով կողմերը համաձայնել են, որ ներպետականիրավասու մարմնի կողմից կողմ հանդիսացող անձի քաղաքացիության վերաբերյալտրված պաշտոնական փաստաթուղթը միայն որպես քաղաքացիության վերաբերյալապացույց ընդունվի, և, ի վերջո, դրա վերաբերյալ որոշում կայացնի Տրիբունալը [3]։
 Տրիբունալի՝ ratione personae իրավազորության վերաբերյալ որոշում կայացնելուկարևորությունն ու անհրաժեշտությունն արտահայտվում է հատկապես երկքաղաքացի դիմումատուների դեպքում։
  Կոնվենցիան բացառում է երկքաղաքացիության հնարավորությունը, եթե քաղաքացիություններից մեկը պատկանում է ընդունող պետությանը։
  Նման դեպքերում կողմերից յուրաքանչյուրը կարող է պնդել համապատասխանաբար  այս  կամ  այն  պետության  քաղաքացիություն  ունենալու  կամ  այն  կորցրածլինելու  փաստը,  և  միայն  Տրիբունալը  պետք  է  վերջնական  որոշում  կայացնի  այդհարցի  շուրջ։
   Այս  դեպքում  Տրիբունալը  պետք  է  ուսումնասիրի  քաղաքացիությանձեռքբերման ընթացակարգերը, ինչպես նաև դրա հնարավոր կորուստն այլ պետության քաղաքացիություն ձեռք բերելու դեպքում [4, 6]։
 Այն, որ Տրիբունալն իր ratione personae իրավազորության վերաբերյալ որոշումկայացնելիս իրականացնում է սեփական հետազոտությունը, հանգեցնում է նրան, որուսումնասիրության առարկա պետք է դառնա Պայմանավորվող կողմ հանդիսացողպետության  ներպետական  օրենսդրությունը։
   Այս  դեպքում  մեկ  այլ  հարց  է  առաջգալիս. արդյո՞ք Տրիբունալը կարող է հաշվի չառնել քաղաքացիության վերաբերյալտվյալ  պետության  ներպետական  օրենսդրության  նորմերը։
   Այս  հարցին  կարելի  էդրական պատասխանել այն դեպքում, երբ տվյալ պետության ներպետական օրենսդրությունը պարունակում է քաղաքացիության վերաբերյալ կարգավորումներ, որոնք,ըստ էության, չեն համապատասխանում միջազգային իրավունքի սկզբունքներին ևմիջազգային  ներդրումային  պայմանագրերի  արբիտրաժային  ընթացակարգերին։
 Այդպիսին կարող է լինել, օրինակ, ներդրումային պայմանագրերի ռեժիմի ամբողջականության  և  կայունության  սկզբունքին  հակասող  նորմը  [3]։
   Նման  դեպքումներպետական օրենսդրությամբ կարող են սահմանվել նորմեր, որոնք «օտարերկրյաներդրողի» կարգավիճակ կշնորհեն անհամեմատ մեծ թվով անձանց՝ նրանց պաշտպանությունն ապահովելու համար։
  Հնարավոր են դեպքեր, երբ չնայած Տրիբունալըսահմանի, որ դիմումատուն ունի համապատասխան Պայմանավորվող կողմի քաղաքացիություն, այնուամենայնիվ, այն մերժի իր ratione personae իրավազորությունն այդդիմումատուի համար։
  Տրիբունալի այդպիսի իրավասությունն անհրաժեշտ է ներդրումային պայմանագրերի ոլորտում համապատասխան հավասարակշռությունն ու հավասարությունն ապահովելու համար։
 Այսպիսով, քաղաքացիություն տալու և դրանից զրկելու հարցերը և ընթացակարգերը միանշանակորեն պետությունների ներքին կարգավորման խնդիրն են, սակայներբ դրանց վերաբերյալ տարակարծություն է առաջանում, ապա որոշումն անպայմանորեն պետք է կայացնի Տրիբունալը։
  Միևնույն ժամանակ, Տրիբունալի՝ որևէ անձիքաղաքացիության վերաբերյալ կայացրած որոշումը չի կարող պարտադիր համարվելայդ պետության համար, քանի որ որոշումը պետք է միայն միջազգային հարաբերություններին  վերաբերի  և  ոչ  թե  պետության  ներքին  գործերին։
   Քաղաքացիությանվերաբերյալ որոշում կայացնելու և, ըստ էության, իր ratione personae իրավազորության  հարցը  լուծելու  յուրաքանչյուր  դեպքում  Տրիբունալը  պետք  է  անկախ  լինի։
 Պետությունների միջև կնքվող Համաձայնագրերը բազմազան են, դրանցում տրվածսահմանումները  անձանց  քաղաքացիությունների  վերաբերյալ՝  նույնպես։
   Տրիբունալը, հաշվի առնելով դրանցում առկա սահմանումները, այդ թվում Պայմանավորվողպետությունների ներպետական օրենսդրությամբ առկա կարգավորումները, այդ հարցում պետք է անհրաժեշտ հավասարակշռություն ապահովի։
  Բացի այդ, միշտ չէ, որներպետական  օրենսդրությամբ  քաղաքացիություն  ձեռք  բերելը  կամ  այս  կամ  պետության  քաղաքացի  համարվելը  Տրիբունալի  համար  կարող  է  բավարար  լինել  իրիրավազորության վերաբերյալ որոշում կայացնելիս։
  Ի վերջո, յուրաքանչյուր դեպքումՏրիբունալը ratione persoane իրավազորության հարցը լուծելիս պաշտպանում է նաևօտարերկրյա  ներդրողի  իրավունքները  վեճի  կողմ  հանդիսացող  Պայմանավորվողկողմի ոչ բավարար փաստարկներից դիմումատուի՝ համապատասխան պետությանքաղաքացի չհամարվելու վերաբերյալ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Legum  B.,  Defining  Investment  and  Investor։
   Who  is  Entitled  to  Claim?,  Paris,  12Թովմասյան ՆազելիՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՎԵՃԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻRATIONE PERSONAE ԻՐԱՎԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ օտարերկրյա ներդրումներ, ներդրումային վեճեր, Ներդրումայինվեճերի կարգավորման միջազգային կենտրոն, միջազգային արբիտրաժայինվարույթ, ratione personae իրավազորություն։

Միջազգային իրավունքում չի տրվում օտարերկրյա ներդրողների սահմանումը,  և ներդրումային յուրաքանչյուր վեճի դեպքում Ներդրումային վեճերի կարգավորման  միջազգային կենտրոնի արբիտրաժային վարույթի ընթացքում է որոշվում, թե դիմողը  համարվում  է  օտարերկրյա  ներդրող,  թե  ոչ։
   Վերջինիս  համատեքստում  կարևոր  է  դիմումատուի քաղաքացիության հարցի որոշումը։
  Աշխատանքում բացահայտվել են,  թե  արդյոք  Տրիբունալն  իրավասություն  ունի  որոշում  կայացնելու  անձի  քաղաքացիության վերաբերյալ ratione personae իրավազորությունը որոշելիս։
  Ուսումնասիրվել  են նաև այդ որոշումը կայացնելու սահմանները։
