Զբոսաշրջությունը համաշխարհային տնտեսության ամենաարագ զարգացող ճյուղերից մեկն է։
  Ըստ Զբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպության  տվյալների`  միջազգային  զբոսաշրջիկների  թիվը  2014  թ.ամբողջ աշխարհում հասել է 1133 մլն-ի (նախորդ տարվա համեմատ աճելէ 4.3%-ով)։
  Զբոսաշրջիկների 53%-ը ճամփորդել են հանգստի, ժամանցի ևռեկրեացիոն, 27%-ը` հարազատներին այցելության, կրոնական և բուժման,14%-ը`  գործնական,  6%-ը`  այլ  նպատակներով1։
   Ըստ  Ճամփորդությունների  և  զբոսաշրջության  համաշխարհային  խորհրդի`  2014  թ.  զբոսաշրջության  ոլորտը  կազմել  է  համաշխարհային  ՀՆԱ-ի  9.8%-ը  կամ  7.5տրլն դոլար` ապահովելով 276 մլն աշխատատեղ2։
  Ըստ ՀՀ Ազգային վիճակագրական  ծառայության  տվյալների`  2014  թ.  ՀՀ  է  ժամանել  1.203.746զբոսաշրջիկ  (2013  թ.  համեմատ  ցուցանիշն  աճել  է  11.3%-ով)։
   2014  թ.հունվար-դեկտեմբերին  զբոսաշրջության  նպատակով  հանրապետությունից մեկնել է 1.198.060 մարդ3։
 Ժամանողներ  382240 ՄեկնողներԳծ. 1. Հայաստան ժամանող և Հայաստանից մեկնող զբոսաշրջիկների թիվը 2006-2014 թթ.42014  թ.  ՀՀ  ներքին  զբոսաշրջիկների  թիվը  կազմել  է  859.703  մարդ՝2013  թ.  669.540  մարդու փոխարեն5։
   Ըստ  Ճանապարհորդության  և  զբոսաշրջության  համաշխարհային  խորհրդի  իրականացրած  վերլուծությանարդյունքների`  ՀՀ-ում  զբոսաշրջության  համախառն  ներդրումը  ՀՆԱ-ում1 UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition, pp. 4-5, http։
 //unwto.org/. 2 WTTC Travel & Tourism Economic Impact 2015 World, p. 1, http։
 //www.wttc.org/.3  «Հայաստանի  Հանրապետության  սոցիալ-տնտեսական  վիճակը  2014  թ.  հունվար-դեկտեմբերին», էջ 122, http։
 //armstat.am/file/article/sv_12_14a_421.pdf։
 4  Տվյալները  հիմնված  են  ԱՎԾ-ի`  2007-2015  թթ.  Հայաստանի  Հանրապետության  սոցիալտնտեսական վիճակի վերաբերյալ կատարված հրապարակումների վրա, www.armstat.am։
 5  «Հայաստանի  Հանրապետության  սոցիալ-տնտեսական  վիճակը  2015  թ.  հունվարին»,http։
 //armstat.am/file/article/sv_01_15a_422.pdf։
 2014 թ. կազմել է 578.5 մլրդ դրամ (ՀՆԱ-ի 12.7%-ը)։
  Զբոսաշրջության մեջզբաղվածների թիվը 2014 թ. կազմել է 133.7 հզ մարդ (ընդհանուր զբաղվածների  11.3%-ը)1։
   Ըստ  ՀՀ  ԱՎԾ  տվյալների`  2014  թ.  ՀՀ-ում  եղել  է  268հյուրանոցային  տնտեսության  օբյեկտ  (դրանք  ներառում  են  հյուրանոցները,  հյուրանոցային  հանգրվանները,  առողջարանները,  հանգստյան  տներըև այլն)։
  Դրանց միաժամանակյա տարողությունը կազմել է 14.395 տեղ2։
 Ըստ  Համաշխարհային  տնտեսական  ֆորումի  կոմից  հրապարակած«2015  թ.  զբոսաշրջության  մրցունակության  զեկույցի»՝  Հայաստանը  141երկրների  շարքում  զբաղեցրել  է  89-րդ  տեղը`  3.42  գործակցով  (2013  թ.զբաղեցրել  է  79-րդ  տեղը)։
   Նշենք,  որ  զբոսաշրջության  մրցունակությանհամաթիվը բաղկացած է 4 ենթահամաթվերից, որոնք հաշվարկվում են 14հենասյուների գնահատականների հիման վրա։
  Ենթահամաթվերն են՝ զբոսաշրջությանն  աջակցող  միջավայր  (57-րդ  տեղ),  զբոսաշրջության  քաղաքականություն  և  աջակցող  պայմաններ  (95-րդ  տեղ),  զբոսաշրջության  ենթակառուցվածքներ  (84-րդ  տեղ),  զբոսաշրջության  մշակութային  և  բնական  ռեսուրսներ  (130-րդ  տեղ)3։
   2015  թ.  զբոսաշրջության  ոլորտի  ամենամրցունակ  երկրներ  համարվել  են  Իսպանիան,  Ֆրանսիան  և  Գերմանիան։
  Վրաստանը զեկույցում զբաղեցրել է 71-րդ, Ադրբեջանը՝ 84-րդ, Ռուսաստանը՝ 45-րդ տեղը։
  Զեկույցում ասված է, որ չնայած Հայաստանի դիրքի անկմանը՝ առկա են որոշակի դրական զարգացումներ զբոսաշրջությանմրցունակության  բնագավառում,  մասնավորապես՝  սպասարկման  ենթակառուցվածքի  ցուցանիշներով`  հյուրանոցների  տեղերի  քանակ  և  վիզաքարտեր ընդունող բանկոմատների թիվ։
  Բարելավվել են նաև զբոսաշրջության  տվյալների  համապարփակության,  գնողունակության  համարժեքության և վառելիքային գների մակարդակի ցուցանիշները։
  Մարտահրավերների թվում նշվում են շրջակա միջավայրի և բնական ռեսուրսների ընդհանուր վիճակի ու պահպանման ցածր մակարդակը, զբոսաշրջության առաջմղմանն  ուղղված  մարքեթինգային  ջանքերի  ցածր  արդյունավետությունը,ավիատոմսերի  բարձր  հարկերը  և  օդանավակայանի  վճարները,  անձնակազմի  վերապատրաստման  ցածր  աստիճանը  և  որակյալ  աշխատուժիպակասը4։
 Ինչպես  ամբողջ  աշխարհում,  այնպես  էլ  ՀՀ-ում  զբոսաշրջիկների  հիմնական նպատակը եղել է ռեկրեացիոն հանգիստը։
  Ռեկրեացիոն գործունեությունը  ազատ  ժամանակ  անձի  գործունեությունն  է`  ուղղված  ֆիզիկական ուժերի վերականգնմանը, բազմակողմանի զարգացմանը5։
  Ըստ նպա1 WTTC Travel & Tourism Economic Impact 2015 Armenia, pp. 12, http։
 //www.wttc.org.2 Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2014, էջ 191, www.armstat.am։
 pp. 78-79։
 4 Հայաստանը զբոսաշրջության մրցունակությամբ 89-րդն է 141 երկրների շարքում,http։
 //civilnet.am/2015/05/07/travel-tourism-competitiveness-report-2015armenia/#.VkR7n9yLSUk։
 տակի՝ առանձնացնում են ռեկրեացիայի հետևյալ տեսակները` բուժիչ-կուրորտային  (օգտագործվում  են  հետևյալ  ռեկրեացիոն  ռեսուրսները`  կլիմայաբուժական,  բալնեոլոգիական,  ցեխաբուժական),  վերականգնողական  ևսպորտային (սպորտ, լող, դահուկային սպորտ, ջրային սպորտ, որս, ձկնորսություն,  լեռնագնացություն  և  այլն),  ճանաչողական  (բնական,  պատմամշակութային)1։
 Ռեկրեացիոն ռեսուրսները բնական և պատմամշակութային համալիրներն ու դրանց տարրերն են, որոնք նպաստում  են մարդու ֆիզիկական ևհոգևոր  ուժերի,  նրա  առողջության  և  աշխատունակության  վերականգնմանը  և  զարգացմանը։
   Ռեկրեացիոն  ռեսուրսների  հիմնական  տեսակներնեն՝  լանդշաֆտային,  կլիմայական,  ջրային,  բուսական,  կենդանական  աշխարհի,  լողափային,  բալնեոլոգիական,  բուժիչ  ցեխերի,  ճանաչողական(էքսկուրսիոն և պատմամշակութային)2։
 Կառավարման  խորհրդատվության  ոլորտում  համաշխարհային  առաջատար  McKinsey  &  Co.  ընկերությունը  «Հայաստան  2020»  ծրագրի  նախաձեռնությամբ  Հայաստանի  զբոսաշրջության  ոլորտի  վերաբերյալ  խորըուսումնասիրություն  է  կատարել  և  առանձնացրել  Հայաստանի  հիմնականզբոսաշրջային ակտիվները` դրանք գնահատելով ըստ առևտրականացմանհնարավորության և միջազգային ներուժի։
 Գծ. 2. ՀՀ զբոսաշրջային ակտիվները3Գծապատկերից  երևում  է,  որ  Հայաստանն  իր  հիմնական  զբոսաշրջային  ակտիվների  հիման  վրա  ունի  ռեկրեացիոն  զբոսաշրջության  զարգացման  զգալի  ներուժ։
   Ընդ  որում,  առավել  հնարավորություններ  կան  պատմամշակութային,  կրոնական,  առողջարանային,  բնության  և  հանգստի  ռեսուրսների գծով։
 3  Հայաստան  2020  –  Հայաստանի  տուրիզմի  ոլորտը.  աճի  հնարավորություններ  և  անհրաժեշտ միջոցառումներ, Երևան, 2005, էջ 63։
 Ըստ ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների՝ 2014 թ.դրությամբ ՀՀ անտառածածկ հողերը կազմել են 289.5 հազար հա, ջրայինհողերը`  25.9  հազար  հա,  պետական  արգելոցների  և  ազգային  պարկերիքանակը  եղել  է  7,  իսկ  պետական  արգելավայրերի  քանակը`  271։
   2014  թ.դրությամբ  ՀՀ-ում  եղել  է  105  թանգարան  (ներառյալ  մասնաճյուղերը),  28մասնագիտացված  թատրոն,  868  գրադարան2։
   Հայաստանը  հարուստ  էպատմամշակութային  հուշարձաններով,  եկեղեցիներով  և  վանքերով։
   Ընդորում, պետք է նշել, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Համաշխարհային ժառանգության»ցանկում ներառված են Հաղպատի և Սանահինի վանական համալիրները,Գեղարդի  վանական  համալիրը  և  Ազատի  վերին  հովիտը,  Էջմիածնի  եկեղեցիները և Մայր Տաճարը, Զվարթնոցի հնագիտական տաճարը։
  Թեկնածու ցուցակում են Դվինի  ավերակները, Երերույքի տաճարի ավերակները,Տաթևի  վանական  համալիրը,  Տաթևի  անապատը,  Որոտանի  հովիտը,Նորավանքի վանական համալիրը և Ամաղու հովիտը3։
 Ռեկրեացիայի  բուժիչ-կուրորտային  տեսակի  զարգացման  համար  առկա է ռեսուրսային զգալի բազա։
  ՀՀ առողջապահության նախարարության«Կուրորտաբանության  և  ֆիզիկական  բժշկության  գիտահետազոտականինստիտուտ»  ՓԲԸ-ը  Հայաստանում  առանձնացրել  է  10  կուրորտային  գոտիներ,  որոնք  ունեն  առողջարանային-վերականգնողական  զբոսաշրջության  զարգացման  համար  անհրաժեշտ  բոլոր  բնական  բուժիչ  ռեսուրսները` հանքային ջրեր, բուժիչ ցեխեր և տորֆեր, կլիմայաբուժության կազմակերպման  համար  բարենպաստ  կլիմայական  պայմաններ։
   Այդ  կուրորտային  գոտիներն  են`  Արզնի,  Դիլիջան,  Հանքավան-Մարմարիկ,  Բջնի-Արզական-Աղվերան,  Ծաղկաձոր,  Ստեփանավան-Գյուլագարակ,  Սյունիք,  Լոռի,Սևան,  Ջերմուկ4։
   Ըստ  մասնագետների՝  մեր  երկրի  ընդերքից  օրականհնարավոր է դուրս բերել 22 հզ խ/մ կամ 22 մլն լիտր հանքային ջուր, սակայն  հաշվարկները  ցույց  են  տալիս,  որ  օգտագործվում  է  հանքային  ջրիպաշարների  միայն  2%-ը։
   Նշենք  նաև,  որ  Հայաստանում  պաշտոնականտվյալներով կա 200-ից ավելի հանքային ջրի աղբյուր, սակայն օգտագործման իրավունք են ստացել դրանցից միայն 25-ը5։
 Ռեկրեացիոն  ներուժի  գնահատման  համար  օգտագործվում  են  հետևյալ եղանակները՝ բժշկական-կենսաբանական, հոգեբանական-էսթետիկական,  տեխնիկական6։
   Բնական  կուրորտային  ռեսուրսների  ռեկրեացիոնօգտագործման  արդյունքը  առողջարարական-վերականգնողական  արդյունքն  է,  որի  պարագայում  բարձրանում  է  մարդկանց  աշխատունակու1 Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2015, էջ 203-207, հասանելի է՝http։
 //armstat.am/file/doc/99493638.pdf2 Նույն տեղում, էջ 139-142, հասանելի է` http։
 //armstat.am/file/doc/99493613.pdf։
 3 Properties inscribed on the World Heritage List, http։
 //whc.unesco.org/en/statesparties/am.5 Հանքային ջրի մոտ 2%-ն է արդյունավետ օգտագործվում, մնացածը հոսում-գնում էhttp։
 //www.tert.am/am/news/2011/09/07/jermuk/։
 թյունը,  նվազում  է  հիվանդացության  ցուցանիշը,  և  այլն,  այսինքն՝  սոցիալական արդյունքը վերածվում է տնտեսականի այլ ոլորտներում (աշխատունակության  բարձրացումը  մեծացնում  է  աշխատանքի  արտադրողականությունը,  նվազեցնում  հիվանդությունների  թիվը,  առողջապահության  ծախսերը,  և  այլն)։
   Հաշվի  առնելով  նաև  McKinsey-ի  ընկերության  կողմից  ՀՀզբոսաշրջային  ակտիվների  վերաբերյալ  կատարված  վերլուծությունը`  կարող  ենք  ասել,  որ  ՀՀ-ն  ունի  բոլոր  հնարավորությունները`  ՀՀ-ում  ռեկրեացիոն  զբոսաշրջությունը  զարգացնելու  համար  (քանի  որ  ՀՀ  կուրորտներնունեն  բժշկական-կենսաբանական,  հոգեբանական-էսթետիկական,  աշխարհագրական,  էկոլոգիական  բարձր  արժեքներ,  առկա  է  պատմամշակութային հարուստ ժառանգություն)։
 Ամփոփելով՝  կարող  ենք  փաստել,  որ  ՀՀ  աշխարհագրական  դիրքը,լանդշաֆտի առանձնահատկությունները, բարենպաստ կլիմայաբուժականպայմանները,  հանքային  ջրերի,  բնական  և  պատմամշակութային  հուշարձանների  առկայությունը  հիմք  են  ծառայում  ՀՀ-ում  ռեկրեացիոն  զբոսաշրջության  զարգացման  համար։
   Ուստի,  ՀՀ-ում  այս  ոլորտի  զարգացմաննպատակով անհրաժեշտ է.  Առանձին  զբոսաշրջային,  կուրորտային  գոտիների  զարգացման  ծրագրերմշակելիս  և  իրագործելիս,  զբոսաշրջային  երթուղիներ  սահմանելիս  հաշվիառնել յուրաքանչյուր վայրի պատմամշակութային, կուրորտային ռեսուրսները և հիմնվել դրանց ներուժի վրա։
   Իրականացնել  մարքեթինգային  միջոցառումներ՝  ՀՀ  ռեկրեացիոն  զբոսաշրջային արդյունքը միջազգային զբոսաշրջային շուկաներում ներկայացնելուհամար,  Քայլեր  իրականացնել  ներդրումների  ներգրավման  և  զբոսաշրջային  ենթակառուցվածքների զարգացման ուղղությամբ,  Ոլորտի  գիտական  կադրերի  պատրաստում,  աշխատուժի  վերապատրաստում՝ միջազգային ստանդարտներին համապատասխան,  Բարելավել ոլորտի վիճակագրական հաշվառումը,  Բարելավել  զբոսաշրջային  ծառայությունների  գին-որակ  ցուցանիշները,  ևայլն։
 Գայանե ԹովմասյանՌԵԿՐԵԱՑԻՈՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր՝ զբոսաշրջություն, ռեկրեացիա, կուրորտային ռեսուրս,հյուրանոցային տնտեսության օբյեկտ, մրցունակություն։

Ռեկրեացիան  ենթադրում  է  բուժիչ-վերականգնողական  հանգիստ՝  զուգակցված  ճանաչողական  (բնական  և  պատմամշակութային)  գործառույթով։
   Դրա  տեսակներն  են՝  բուժիչ-կուրորտային,  վերականգնողական  և  սպորտային,  ճանաչողական։
  Հոդվածում քննարկվում է զբոսաշրջության ոլորտի առկա վիճակը ՀՀ-ում,  զբոսաշրջության մրցունակության համաթիվը և առկա խնդիրները։
  Վերլուծվել են  ռեկրեացիոն զբոսաշրջության էությունը, զարգացման հիմնական նախադրյալները,  ռեսուրսային հնարավորությունները (կուրորտային, պատմամշակութային և այլն) և  ռեկրեացիոն  ներուժի  գնահատումը  Հայաստանում։
   Կատարվել  են  առաջարկներ՝  ՀՀ-ում ռեկրեացիոն զբոսաշրջության զարգացման նպատակով։
