Քաղաքական, կրթական և մշակութային ընթացիկ խնդիրների անաչառ լուսաբանումը բխում է հայ-վրացական սերտ համագործակցության և բարեկամության վերականգնման հրամայականից: Սույն ուսումնասիրությունը նպատակ ունի լուծել «հայ-վրացական հակամարտությունը» էթնոկենտրոն նպատակային մոդելներով, կանխել խորացող ճգնաժամը, ջավախահայության ուծացումը և զանգվածային արտագաղթը:   Հարցի վերաբերյալ տարատեսակ մոտեցումները մոլորության մեջ են գցում միջազգային հանրությանը և հանգեցնում շահագրգիռ կողմերի չհամաձայնեցված վարքին: Վրացի պատմաբանները պնդում են, որ Գուգարքը միշտ եղել է Քարթլիի Թագավորության մի մասը ՝ հիմնվելով 387 թվականի տխրահռչակ պայմանագրում կատարված փոփոխությունների վրա [7, 69]: Անվիճելի է, որ Ա. Շիրակացու վկայությունը, չնայած որ Գուգարքնը դեռ Վիրքի մի մասն է, վերցված է Հայաստանից [12, 297]:   Armeniaավախքը Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի 9 գավառներից մեկն էր, իսկ Գուգարքը առաջին անգամ Վիրքին միացավ 387 թվականին [7, 67]: 1830-ին Էրզրումի և նրա շրջակայքի հայերը զանգվածաբար արտագաղթեցին Javավախք: 1920-ականներին վրացական պետական ​​շրջանակները մերժեցին Javավախքի (դրա մի մասը) Հայաստանին որպես էթնո-տարածքային միավոր վերամիավորելու կամ վրացական ԽՍՀՄ կազմում մեկ հայկական վարչական միավոր ստեղծելու կոչը (Ալ. Բեկզադյան, Ալ. Մյասնիկյան) [7 , 18 և 21]: Ըստ վրացի պատմաբան Լեոնտի Մրովելիի, նա մինչ այդ չէր եղել ADավախքում, Սուրբ Նինո մ.թ. 3-րդ դարում, նա հայերեն էր խոսում հովիվների հետ Ֆոգայում, Փարվանա լճի ափին:   Հետեւաբար, երկրի սեփականության ժամանակավոր մերժման փաստը չի կարող հիմք հանդիսանալ «սեփականություն» համարվելու համար: Սամցխե-Javավախեթին գրավում է Վրաստանի տարածքի մոտ 10% -ը, որտեղ ապրում է վրացահայության կեսից ավելին, իսկ միայն Javավախքում, որը զբաղեցնում է Վրաստանի 3,7% -ը, բնակչության 94-95% -ը հայեր են [10.14, 14] , այն այժմ կազմում է 125 հազար հայ (ոչ պաշտոնական տվյալների համաձայն ՝ 145 հազար):   Javավախքը սփյուռք չէ, ջավախահայերը ենթաէթնոսներ են, որոնք ապրում են իրենց բնօրրանում ՝ պատմական տարածքում, ուստի դա անհրաժեշտ է դառնում ազգային անվտանգության պարտադրանքի պատճառով: 1 ofավախքի հայերը Javավախքում ապրող հայեր են:  Վրացահայերը («վրացահայեր») ամբողջ Վրաստանում ապրող հայերն են:  «Վրացական» տերմինն այստեղ ազգանուն չէ: բարձրացնել Վրաստանի վարչատարածքային կառուցվածքում ինքնավարության կարգավիճակ շնորհելու հարցը:   Հակառակ դեպքում, ջավախահայերը մոտ ժամանակներս կկորցնեն իրենց էթնիկական ինքնությունը, կներգրավվեն վրացական մշակույթին ՝ քաղաքացիական հասարակություն ստեղծելու պատրվակով:   Այս գործընթացը համապատասխանում է համաշխարհային միտումների ընդհանուր տրամաբանությանը, քանի որ ինքնամեկուսացումը անհնար է ստեղծել ինքնաբավ համակարգ:   Բոլոր էթնիկական բաղադրիչները աստիճանաբար միավորվում են մեկ քաղաքացիական ասոցիացիայի մեջ ՝ էթնիկական ինքնությունը փոխարինելով քաղաքացիական ինքնությամբ: Այնուամենայնիվ, Վրաստանում էթնիկ համայնքի ստեղծումը դժվար է իրականացնել, հատկապես ադրբեջանցի «հայերի» էթնիկ «փոքրամասնությունների» շրջանում, քանի որ նրանց խմբային քաղաքական կողմնորոշումները և մշակութային պահանջները տարբեր են:   Բացի այդ, արմատական ​​էթնոսի բաց, ոչ թաքնված ձևի կողմից ջավախահայության նկատմամբ կանխամտածված խտրականությունը չի կարող նպաստել ազգային գիտակցության ձևավորմանը:  Էռնեստ Գելները ճիշտ նշեց. «Որոշ ազգերի գոհունակությունը նշվում է ուրիշների հիասթափությամբ» [2: 10-11]: Վրացական կողմը պետք է հաշվի առնի պատմական անողոքությունը, զսպի անհիմն անհիմն հավակնությունները հին հայկական տարածքների նկատմամբ:   Անցել են այն ժամանակները, երբ լեզուն տարածելով և տեղանունները փոխելով հնարավոր էր վրացականացնել այն ամենը, ինչ հայերեն է:   Ոչ պաշտոնական տվյալների համաձայն, Վրաստանում կա 460 հազար հայ, իսկ պաշտոնական աղբյուրների համաձայն `շուրջ 250 հազար, այդ թվում` 150 հազարը Թբիլիսիում [13, 348]: Վրաստանում մինչ 2002 թվականը հայերը զբաղեցնում էին երկրորդ տեղը (437,2 հազ.), Իսկ ռուսները (341,2 հազ.) Երրորդ տեղը [14, 13]:   Ադրբեջանցիների ծնելիության արագ աճը թույլ է տվել էթնիկ խմբին ազգային փոքրամասնությունների մեջ զբաղեցնել առաջին տեղը (6,5%), իսկ հայերինը ՝ երկրորդը (5,7%) [14, 13]:  2002 Ըստ տվյալների ՝ Վրաստանում ապրում է մինչև 284,8 հազար ադրբեջանցի, բայց վերջիններս համոզված են, որ նրանք կես միլիոն են, նույնիսկ ավելին [9, 18]: Ադրբեջանցիները հավաքականորեն ապրում են Քվեմո-Քարթլիում, հիմնականում Մառնեուլի, Գարդաբանի, Բոլնիսի և Դմանիսի շրջաններում:  2002 մարդահամարի տվյալներով, այդ պետության բնակչությունը 497 530 մարդ էր, որից 45,1% -ը ադրբեջանցիներ էին, 44,7% -ը վրացիներ էին, իսկ 6,4% -ը հայեր [6, 7]:   Հայտարարություններ կան հատուկ Շարժման ստեղծման մասին, որի նպատակը Քվեմո Քարթլին Վրաստանից առանձնացնելն է, և որպես այդ գործընթացի սկիզբ ՝ բարձրացվելու է ադրբեջանական տարածաշրջանային լեզվի կարգավիճակ տալու հարցը: Եթե ​​Վրաստանում հայերը համարվում են ազգային փոքրամասնություն, ապա համասեռամոլ Javավախքում նրանք ազգային մեծամասնություն են:   Մեջբերում է ԵԱՀԿ Գերագույն հանձնակատար Մաքս վան Դեր Շտուլիբնորողին: «… Փոքրամասնությունը խումբ է, որը բնութագրվում է լեզվական, էթնիկական կամ մշակութային առանձնահատկություններով, որոնք տարբերակում են այն մեծամասնությունից:   Երկրորդ, փոքրամասնությունը մի խումբ է, որը սովորաբար ձգտում է ոչ միայն պահպանել իր ինքնատիպությունը, այլև այն վառ արտահայտել »[3, 165]: Էթնիկ խտրականության արդյունքում Javավախքը դատարկվում է հայերից, տեղական արմատական ​​ազգի միգրացիան դառնում է ազգային անվտանգության խնդիր:   Ավելին, վերաբնակեցվում է թուրք-ադրբեջանական տարրը: Վերաբնակեցման հարցը Վրաստանի ՝ Եվրախորհրդին անդամակցության նախապայմաններից մեկն էր:   400,000 թուրքմեն մեսխեթցիների վերաբնակեցումը տարածաշրջանում մտադրություն է փոխելու Վրաստանի իշխանությունների ժողովրդագրական իրավիճակը, ինչը սպառնում է ազգամիջյան-միջկրոնական հարաբերություններին: 20-րդ դարի սկզբին բազմազգ Վրաստանը բնազդորեն սկսեց մշակել ազգայնականություն արտահայտող մոնո-ազգային ազգային պետություն ստեղծելու, բազմազգ պետությունը մոնոէթնիկ պետության վերածելու `էթնիկական փոքրամասնությունների իրավունքները ոտնահարելով վերածելու ծրագիր, և այլ կերպ ձուլել ազգային պետությունը: Միջազգային պրակտիկայում մի երկիր համարվում է մոնոէթնիկ, որտեղ բնակչության 95% -ը կազմված է մեկ էթնիկ խմբից (Իսլանդիա, Նորվեգիա, Պորտուգալիա, Ալբանիա, Մալթա, amaամայկա, Եմեն, Հունգարիա):  [17, 54] GT Տավադովը գտնում է, որ ազգային պետությունը էթնոսի (ազգի) պետություն է, որը ձևավորվել է էթնիկական տարածքի հիման վրա. այն մարմնավորում է ժողովուրդների քաղաքական անկախությունն ու ինքնավարությունը:  [16, 275] Մոնոէթնիկ կառուցվածք ունեցող հասարակություններում ժողովրդավարացման համար ավելի բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվում, քան էթնիկական տարասեռության դեպքում:   Վրաստանում էթնիկական հակամարտությունները հանգեցրել են ավտորիտար էթնոցենտրիզմի հաստատմանը, ինչը անհնարին է դարձնում այսպես կոչված բազմազգ ժողովրդավարությունը, այնքանով, որքանով այն հիմնված է միջխմբային հակամարտությունների վրա:   Դրա վկայությունն են նույնիսկ միջազգային կազմակերպությունները, ինչպիսիք են ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը և Եվրոպայի խորհրդի հակաճգնաժամային խումբը:   Javավախքում վտանգված է կրթական և մշակութային ոլորտը, հայկական դպրոցները արագորեն փակվում են, հայոց լեզվի դասընթացները կրճատվում են, վրացերենը ավելանում է, «Հայոց պատմության» առարկան արգելվում է, տեղանունները փոխվում են:   2005 թ.-ին Վրաստանում ընդունվեց «Հանրային կրթության մասին» օրենքը, որը (հոդված 4.3) ասում է, որ «Վրաստանի այն քաղաքացիները, որոնց մայրենի լեզուն վրացերեն չէ, իրավունք ունեն իրենց մայրենի լեզվով ընդհանուր կրթություն ստանալու», բայց հիմքը նախապատրաստվում է անցում կատարելու համար: դեպի համավրացական կրթական համակարգ: մասամբ գործնականում տեղի ունեցավ:  90% -ից ավելի հայերով բնակեցված տարածքում պարտադրվում է պետական ​​լեզուն, արագացվում է հայերի վրացականացման գործընթացը [11, 60.8, 142]: Երկրում անցկացվում է վրացերենի միջնակարգ դպրոցների ուսուցիչների և տնօրենների պաշտոնների թեկնածուների թեստավորում:  Վիճարկվում է, որ առանց վրացերենի իմացության անհնար է ինտեգրվել վրացական պետության մեջ:  Հայերը չեն անտեսում պետական ​​լեզուն ՝ վրացերենը, քանի որ բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը վրացերեն են: Համաշխարհային քարտեզագրության մեջ «Վրաստանը» որպես երկիր նշվում է միայն 15-րդ դարում:   Դրանից առաջ Վրաստանի տարածաշրջանում հիշատակվում էին Կոլխիս, Իբերիա և Մենգրելիա երկրները [1, 12]:   Հայերը այլ ժողովուրդների հետ հավասար մասնակցեցին վրացական պետության կայացմանն ու բարգավաճմանը:  5-րդ դարի հայկական մշակութային մշակույթի հիմնադիր Մեսրոպ Մաշտոցը այբուբեն ստեղծեց դժբախտ վրացիների համար:   Հայերը կողմ քվեարկեցին Վրաստանի անկախությանը `ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները երաշխավորող սահմանադրության հիման վրա: 1995-ին Ստրասբուրգում ընդունվեց «Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության մասին» կոնվենցիան (համաձայնագիր), համաձայն որի `իր պատմական տարածքում խմբում ապրող էթնիկ բնակչությունն իրավունք ունի գոնե լեզվական և մշակութային անկախություն ունենալ, ավելացնելով մշակութային կապը իր մայր երկրի հետ, չնայած դա ինքնակազմակերպման կենսունակ մոդել չէ: Միջազգային փորձը ցույց է տվել, որ այն երկրներում, որտեղ ազգային փոքրամասնությունները կազմում են 20%, նրանք իրավունք ունեն իրենց մայրենի լեզուն համարել երկրորդ տարածաշրջանային լեզու:  Աշխարհի 20-30 երկրներում հավաքականորեն ապրող ազգային փոքրամասնությունների 20% -ի լեզուները ունեն տարածաշրջանային լեզուների կարգավիճակ:  Իսպանիայի և Իտալիայի սահմանադրություններում կան հոդվածներ, որոնք երաշխավորում են պետական ​​աջակցությունը ազգային փոքրամասնությունների լեզուների պահպանմանն ու զարգացմանը:   Ֆինլանդիայում շվեդական փոքրամասնության լեզուն (մոտ 6%) հայտարարվում է որպես պետական ​​լեզու [17, 50]:  Սա բացառիկ երեւույթ է, որը բացատրվում է պատմական դրդապատճառներով, քանի որ Ֆինլանդիայում մի ժամանակ շվեդերենը համարվում էր կրթական և մշակութային լեզու: Մայրենիի հիման վրա հանրակրթության ապահովումը երաշխիք է ոչ միայն ազգային փոքրամասնության ընդհանուր ինքնության պահպանման, այլև երկրի ներքաղաքական կայունության, լեզվական խնդրի ժողովրդավարական լուծման խորացման: Դպրոցների շրջանավարտներին տրվում են ուղեգրեր ՝ ուսումը Երեւանում շարունակելու համար, սակայն վկայականը վերապահված է միայն Վրաստանի ուսանողներին:  Պետությունը չի սուբսիդավորում այն ​​դպրոցները, որտեղ աշակերտների թիվը 700-800-ից պակաս է: Javավախքում դպրոցական համայնքներին ոչ միայն արգելվում է մասնակցել Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված եկեղեցական պատարագներին, այլ Վրաստանի իշխանությունները դեռ չեն ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը ՝ վախենալով վատթարացնել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ: Երկարատև պայքարից հետո Հայ Առաքելական եկեղեցին վերջերս քաղաքացիական օրենսգրքով Վրաստանում ստացել է 5 կրոնական կարգավիճակ:  [5] Հայ առաքելական եկեղեցիները և հայկական շինությունները չեն պատկանում հայկական էթնոսին, դրանք գտնվում են վրացական օրենսդրության ներքո ՝ վրաց ուղղափառ եկեղեցու և վրացական պետության հովանու ներքո: Վրաստանում անկախության տարիներին օլիգարխների մեջ հայեր գրեթե չկային:  Այժմ երկրում կապիտալ ներդրումների ոլորտը բավականին բարենպաստ է դարձել նաև հայ ներդրողների համար:   Այսպիսով, 2010 թվականին, ըստ պաշտոնական տվյալների, Վրաստանում վերագրանցվել է 103 հայկական ընկերություն, և վերջերս ստեղծվել է Հայ գործարարների միություն [7,341]: Համագործակցության ծիլեր կան Վրաստանի Հայ Առաքելական եկեղեցու թեմի խնամատար կառույցի հետ: Վրաստանում ժողովրդավարության գործընթացին խոչընդոտում է վրացահայերի գրեթե բացակայությունը երկրի կառավարման գործընթացում:   Վրացական էլիտան (էլիտան) իր ազգայնական քաղաքականությամբ դուրս է մղում ազգային փոքրամասնություններին երկրի կառավարման համակարգից, ստեղծում է անհամամասնություն իշխող վերնախավում:  Այժմ, ոչ պաշտոնական տվյալների համաձայն, պետական ​​համակարգում հայերի թիվը չի գերազանցում 1-2% -ը:  Այս մոտեցումը բացատրվում է հայերի ենթադրյալ պետական ​​լեզվի իմացությամբ:   Ավելին, Վրաստանում հայ մասնագետը համեմատաբար քիչ է վարձատրվում: Վրաստանում պաշտոնապես գրանցված է մինչև 67 հայկական հասարակական կազմակերպություն, չնայած իրականում նրանցից ոմանք ակտիվ են:   Դրանք կատարում են ազգային պահպանման գործառույթ ՝ հիմնականում տեղական միջոցների հաշվին: Վրաստանը ինտեգրվում է Եվրամիությանը և ՆԱՏՕ-ին:   Վրաստանը ոչ միայն կորցրեց Հարավային Օսիայի «Աբխազիան» Ռուսաստանի Դաշնության հետ հակամարտության արդյունքում, այլև դատապարտվեց երկարատև հակամարտության գոտու, ինչը լուրջ վտանգ է ներկայացնում Թբիլիսիի էներգետիկ քաղաքականության համար: Վրաստանը դիվանագիտական ​​հարաբերությունների մեջ չի մտնում Հարավային Օսիայի և Աբխազիայի անկախությունը ճանաչող տերությունների հետ: Թուրքիայի անհեռատես ռազմավարական հարաբերությունները Ադրբեջանի և Ադրբեջանի հետ, նրա ակտիվ մասնակցությամբ իրականացվելիք մի շարք տարածաշրջանային ծրագրեր և Հայաստանի Հանրապետության շրջափակումը չի բխում մեր շահերից: Հայաստանի իշխանությունները հավասարակշռված քաղաքականություն են վարում, քանի որ մենք կախված ենք հարևան երկրից տարանցիկ տրաֆիկից: Javավախահայության ավանդական ինքնապաշտպանական մեխանիզմները խոր արմատներ չունեն Սփյուռքի համայնքների համեմատ, քանի որ իրենց տարածքում ՝ մայր երկրի կողքին ապրելը չի ​​անհանգստացնում ուծացման վտանգից: Այնուամենայնիվ, ջավախահայության ազգային ինքնորոշման պահանջը (ոչ անջատողական ծրագրի միջոցով) վրաց ժողովրդի քրտնաջան աշխատանքի արդյունք է. Տնտեսական շահագործում, քաղաքական ճնշում, ազգային հետապնդում, իրավազրկում, ուղղակիորեն ինտեգրում ազգ Նախատեսված առաքելություն իրականացնելու համար 1997 թվականից Վրաստանում գործում է ԵԱՀԿ ազգային փոքրամասնությունների հարցերով գերագույն կոմիսարի գրասենյակը [3,115], որը հիմնականում զբաղվում է Սամցխե-Javավախեթիի շրջանի հայերին վերաբերող խնդիրների լուծմամբ և լարվածության կանխմամբ: այդ շրջանը: 1980-ականներից ի վեր Արևմուտքում արագ զարգանում են բազմամշակութային կրթության տեսություններն ու մեթոդաբանական մոտեցումները: Այն երկրներում, որտեղ ժողովրդագրական կազմը բազմազգ է, առաջարկվում են տարբեր կրթական մոդելներ: Ամերիկյան «կաթսայի» ռազմավարության փոխարեն ներդրվեց «ամերիկյան աղցան» ժամանակակից հայեցակարգը, այլ կերպ ասած ՝ ներդրվեց բազմալեզու կամ երկլեզու (երկլեզու) կրթական համակարգ, որը համարվում է միջէթնիկական հակամարտությունների հաղթահարման մոդել: Երկլեզու բովանդակության կրթությունը բազմազգ հասարակություններում թույլ է տալիս ինտեգրվել այդ հասարակությանը ՝ պահպանելով ազգային ինքնությունը: Երկլեզու կրթության օտարերկրյա փորձն ունի 4 մոդել, որոնք վերաբերում են օտար լեզվի օգտագործման տարիքային սահմանափակմանը: 1. Արմատական ​​(ծայրահեղական) մոդել: ենթադրում է առաջին դասարանից աշակերտների կրթության կազմակերպում ոչ մայրենի լեզվով: 2. Անցումային լեզվի մոդել: ենթադրում է ուսանողների աստիճանական նախապատրաստում ոչ մայրենի լեզվով սովորելու համար ՝ ավելացնելով դասավանդվող առարկաների քանակը: 3. Լեզվի ուսուցման առաջադեմ մոդել: ենթադրում է բոլոր կամ մի շարք առարկաների միաժամանակ երկու մայրենի լեզուների ուսուցում: 4. Լեզվաբանական գոյատևման մոդել, որի համաձայն բոլոր առարկաները դասավանդվում են մայրենի լեզվով, իսկ օտար լեզուն վերապահված է աջակցության: Առաջին երկու մոդելներն անընդունելի են, քանի որ դրանք հանգեցնում են ազգային ինքնության կորստին:  Վերջին երկու մոդելները փորձարարորեն կարող են կիրառվել սփյուռքի որոշ համայնքներում, որտեղ վտանգված է ազգային կրթությունը:   Նպատակահարմար է օգտագործել երկլեզու կրթության բովանդակության տեսակը, ուսումնական գործընթացի կազմակերպումը երկու լեզուներով: Էթնիկ փոքրամասնությունները կարող են դասակարգվել հետևյալ խմբերի `ըստ իրենց նպատակների: 1. Բազմակարծ խումբը ձգտում է պահպանել իր էթնիկական ինքնությունը, բայց ակտիվորեն մասնակցում է հասարակության սոցիալական ինստիտուտների գործունեությանը: 2. Ձուլված (յուրացված) խումբը չի մտածում իր էթնիկական ինքնության պահպանման մասին: 3. Անհանդուրժողական պայքարող խումբը ձգտում է սեփական էթնիկական ինքնության և ձգտում է ամբողջական քաղաքական անկախության: 4. Քաղաքացիական-սոցիալական ինտեգրմանը մասնակցող խումբ, որը ձգտում է առնվազն մշակութային անկախություն կամ ինքնավարություն տվյալ պետության վարչական կառուցվածքի մեջ: Ազգային մշակութային անկախությունը թույլ է տալիս Javավախքի հայերին օգտագործել իրենց մշակութային արժեքները, կրոնական քարոզչությունը, զարգացնել իրենց լեզուն հասարակական և պաշտոնական ոլորտներում, ուսումնասիրել Հայաստանի պատմությունը, ստեղծել ազգային միություններ, խորացնել մշակութային և գիտական ​​կապերը հայկական համայնքների և հայրենիքի հետ:   Նմանատիպ լուծումը չի նվազեցնում այլ էթնիկ փոքրամասնությունների իրավունքները: Հայկական գործոնն ավելի շատ անհանգստացնում է վրաց հասարակությանը և ստեղծում հակահայկական տրամադրություններ: Այնուամենայնիվ, Վրաստանում հայ-վրացական հարաբերություններում նոր քաղաքական ցիկլ է սկսվում:   Ռուսաստանի դաշնային կապիտալը հոսում է Վրաստան, որը հետապնդում է քաղաքական նպատակ ՝ ուժեղացնել վերահսկողությունը այդ երկրի նկատմամբ:   Այդ կոնսենսուսը ձեռնտու է Հայաստանի Հանրապետությանը:   Վրաստանի իշխանությունները սկսել են անտեսել Ադրբեջանի հետ Հայաստանի հարաբերությունների բարդացումը, իսկ հարևան երկիրը ՝ Հայաստանի Հանրապետությունը, համարել ռուս-վրացական հարաբերությունների վերականգնման և զարգացման աջակից: Փոքրամասնությունների բազմազգ հասարակության մեջ ինտեգրման գործընթացը կընթանա բնականոն ռեժիմով, առանց լարվածության, եթե այն ուղեկցվի նրանց մշակութային, լեզվական և կրոնական առանձնահատկությունների պահպանմամբ, արժեքային համակարգի բազմազանության ճանաչմամբ, հասարակական կյանքում ակտիվ մասնակցություն ապահովելով, ձևավորմամբ: ինտեգրված բազմազգ էլիտայի: Javավախքի հայերի էթնոքաղաքական իրավիճակը պահանջում է մշակել այնպիսի բազմամշակութային կրթական տեսական մոդելի մշակում, որը, ապավինելով միջազգային պահպանման մեծ ներուժ ունեցող միջազգային փորձին, թույլ կտա հասնել գոնե մշակութային ինքնավարության: Գրականություն 1. Գալչյան, Հայաստանը համաշխարհային քարտեզագրության մեջ, Երեւան, 2005, 271 էջ: 2. Gelner E., Nations երը ազգայնականություն, «Հայաստան» Երեւան, 2003, 172 էջ: 3. Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն (պատմություն, գործունեություն, հեռանկարներ), Ա. Հարությունյան, Երևան, «Անտարես», 2006 թ., 300 էջ: 4. Օրենք, 2007 թ. Հոկտեմբերի 26-29-ը: 5. Օրենք, 2012 թվականի մայիսի 18-21-ը: 6. «Հայկական ժամանակ», օրաթերթ, 4 մայիսի, 2013 թ., Էջ 7: 7. Հայաստանի հյուսիսային դարպասները: Javավախք, Լոռի, նյութերի ժողովածու, 8 (կազմ. ՝ Վ. Սարգսյան), Եր. «Միտք», վերլուծական կենտրոն, 2012, 440 էջ: 8. Պետական ​​կառավարում, 2-3, «Պետական ​​ծառայություն», Երեւան, 2011, 183 էջ: 9. Հանրապետական, ՀՀ կուսակցություն, թիվ 1, 2008 թ., 44 էջ: 10. Վրաստանի հայերի ձայն, «Վրաստանի հայերի միասնություն», ՀԿ պաշտոնական թերթ, հ. 26 փետրվարի, 2007 թ 11. Մինասյան Ս., Վրաստանի էթնիկ փոքրամասնությունները, Երեւան, 2006, 172 էջ: 12. Շիրակացի Ա., Մատենագիտություն, Երեւան, 1979, 398 էջ: 13. Վարդանյան Թ., Թիֆլիսի հայ համայնք: Նոր մարտահրավերներ, խնդիրներ, Հյուսիսային հայկական դարպասներ, Javավախք, Լոռի, Նյութերի ժողովածու, 8, Երեւան, «Միտք», 2012, 440 էջ: 14. Минасян с., Ьтнические меньшинства Грузија.   Մեր Հանրապետության հնարավոր ինտեգրումները: http: ։

Կոմպակտ  ապրող  բնիկ  ջավախահայությունը  ինքնությունը  պահպանելու, արտագաղթը կանխելու նպատակով սեփական Ջավախք էթնոտարածքի  վրա պետք է ձեռք բերի մշակութային ինքնավարություն՝ հայերենին ընձեռելով  տարածաշրջանային լեզվի կարգավիճակ։
   Միջէթնիկական  կոնֆլիկտները  լուծելու  և  քաղաքացիական  հասարակությանն  ինտեգրվելու համար Ջավախքում  արմատավորել  երկլեզու  (բիլինգվալ)  կրթական  համակարգ՝  օտար  լեզվին  վերապահելով  օժանդակ  դերակատարություն։
