ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԻ ԴԵՐԸ ՀՀ ԿԱՅՈՒՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄԿայուն զբոսաշրջության մեջ աշխարհագրական մարքեթինգի կիրառման հնարավորությունները գնահատելու համար նախ պետք է հասկանալ աշխարհագրականմարքեթինգի էությունը։
 Աշխարհագրական  մարքեթինգը  (գեոմարքեթինգը)  համեմատաբար  նոր  հասկացություն է ինչպես աշխարհագետների, այնպես էլ մարքեթոլոգների համար։
  Այսհասկացության հիմքում ընկած է հետազոտությունների միջգիտակարգային ուղղվածությունը, որը ենթադրում է աշխարհագրության և մարքեթինգի գործիքների ինտեգրում։
  Այդ ինտեգրացիայի արդյունքը բիզնեսի կառավարման նոր գործիքի ստեղծումնէ, որը կարող է օգտակար լինել բազմաթիվ ղեկավարների համար։
 Միջգիտակարգային  հետազոտությունների  բազմաթիվ  ուղղվածություններումառաջանում  են  անորոշություններ՝  կապված  ուղղության  կայացած  սահմանների,ինչպես նաև բոլորի կողմից ընդունված եզրաբանության բացակայության հետ։
  Այսխնդիրը  չի  շրջանցել  նաև  աշխարհագրական  մարքեթինգը.  չկա  գեոմարքեթիգի՝բոլորի  կողմից  ընդունված  սահմանում,  բացի  այդ,  հստակ  որոշված  չեն  դրա  սահմանները։
  Այս խնդրի լուծումը բարդանում է այն պատճառով, որ ոչ բոլոր աշխարհագետներն են տիրապետում մարքեթինգի գործիքներին, իսկ մարքեթոլոգները ոչմիշտ են բավարար տեղեկացված աշխարհագրական գիտակարգերի մասին [6]։
 Աշխարհագրական մարքեթինգի հետ գործ ենք ունենում ապրանքը վերջնականսպառողներին  հասցնելիս։
   Այն  այս  կամ  այն  օբյեկտի  գործունեությունը  պայմանավորում  է  առաջին  հերթին  աշխարհագրական  գործոնով,  մասնավորապես՝  շուկայիվերաբերյալ  բոլոր  տվյալները  դիտարկվում  են  տարածական  ասպեկտով։
   Իրականացվում  են  աշխարհագրական  մարքեթինգային  հետազոտություններ,  որոնցումտեղայնացվում  են  մարքեթինգային  տվյալներ  և  կատարվում  սպառողների  տարածական վարքագծի ուսումնասիրություններ։
 Զբոսաշրջային  շուկան  բաղկացած  է  տարբեր  պահանջմունքներ  և  վարքագիծունեցող  սպառողներից։
   Սա  հիմք  է  դառնում  տարբեր  ցուցանիշների  հիման  վրաշուկայի  սեգմենտավորման  համար  (աշխարհագրական,  ժողովրդագրական,  հոգեբանական և սոցիալ-տնտեսական)։
  Այս ցուցանիշներից աշխարհագրական մարքեթինգում առավել կարևորվում են աշխարհագրական ցուցանիշները։
  Շուկայի սեգմենտավորմանը  հաջորդող  նպատակային  սեգմենտի  ընտրության  ժամանակ  կազմակերպությունն ընտրում է իր համար առավել գրավիչ սեգմենտ(ներ)ը, որոնք պետք էծառայեն որպես մարքեթինգային ռազմավարության նպատակ` ցանկալի արդյունքների հասնելու համար։
  Շուկայի տարածականացված տվյալներն էականորեն բարձրացնում են կազմակերպության ունակությունը նպատակային սեգմենտների որոշմանգործում [2, 3]։
 Աշխարհագրական  մարքեթինգը  հիմնվում  է  երկու  գլխավոր  բաղադրիչների՝սպառողների տարածական վարքագծի ուսումնասիրության և դրա միջոցով՝ ձեռնարկությունների օպտիմալ տեղադիրքի ընտրության վրա։
  Սրա շնորհիվ այն բարձրացնում է բիզնեսի արդյունավետությունը՝ նպաստելով սպառողների պահանջմունքներիբավարարվածության  մակարդակի  աճին։
   Զբոսաշրջության  ոլորտում  աշխարհագրական մարքեթինգի ներթափանցումը և կիրառումը ևս պահանջում է սպառողների,տվյալ  դեպքում՝  զբոսաշրջիկների  տարածական  վարքագծի  ուսումնասիրություն՝ապահովելով զբոսաշրջության տարածական արդյունավետ կազմակերպումը։
 Սպառողների տարածական վարքագիծն ուսումնասիրելիս կարևոր է հասկանալ,թե  ինչն  է  դրդել  զբոսաշրջիկներին  որոշակի  հեռավորություն  անցնել  տվյալ  վայրայցելելու համար։
  Եթե հաշվի չառնենք ժամանակային և ֆինանսական գործոնները,ապա,  այնուամենայնիվ,  կնկատենք,  որ  զբոսաշրջիկների  մեծամասնությունընախընտրում  է  հանգստի  նպատակով  այցելել  իր  բնակության  վայրից  ոչ  այդքանհեռու, միևնույն տարածաշրջանում ընկած երկրներ։
  Սակայն ամեն ինչ փոխվում է,երբ,  մասնավորապես,  զբոսաշրջիկներին  սկսում  են  գրավել  որոշակի  տարածքիզբոսաշրջային յուրահատուկ ռեսուրսները, որոնք տեսնելու համար զբոսաշրջիկներըպատրաստ են անցնել հարյուրավոր և նույնիսկ հազարավոր կիլոմետրեր։
 Հենց  այստեղ  էլ  ի  հայտ  է  գալիս  աշխարհագրական  մարքեթինգի  կիրառմանանհրաժեշտությունը,  որը  զբոսաշրջային  հոսքերի  ուսումնասիրության  հիման  վրանպաստում է զբոսաշրջության տարածական արդյունավետ կազմակերպման ապահովմանը։
  Այստեղ կարևորվում է մասնավորապես զբոսաշրջային դեստինացիաներիառանձնացումը։
  Ըստ էության, զբոսաշրջային դեստինացիան զբոսաշրջային համակարգի վճռորոշ տարրն է։
  Այն կարելի է բնութագրել որպես տարատեսակ հարմարություններով, սպասարկման միջոցներով և ծառայություններով կենտրոն (տարածք)զբոսաշրջիկների ամենատարբեր կարիքները բավարարելու համար։
  Այլ կերպ ասած՝զբոսաշրջային  դեստինացիան  ներառում  է  զբոսաշրջության՝  զբոսաշրջիկներիհամար անհրաժեշտ, առավել կարևոր և վճռորոշ տարրերը։
  Զբոսաշրջային դեստինացիայի շրջանն ամենակարևորներից մեկն է զբոսաշրջային համակարգում, քանիոր  հենց  դեստինացիաները  և  դրանց  իմիջն  են  գրավում  զբոսաշրջիկներին,մոտիվացնում այցելության՝ ակտիվացնելով զբոսաշրջային ամբողջ համակարգը [1]։
 Զբոսաշրջային  դեստինացիաների  ձևավորման  համար  անհրաժեշտ  են  զբոսաշրջային  յուրահատուկ  ռեսուրսներ  և  դրանց  շուրջը  ձևավորված  համապատասխանզբոսաշրջայինհետաքրքրություն  ներկայացնող  օբյեկտներն  են,  որոնք  ունակ  են  բավարարելումարդկանց՝  զբոսաշրջության  գործընթացում  ձևավորվող  պահանջմունքները  [4]։
 ենթակառուցվածքներ։
 ԶբոսաշրջայինռեսուրսներըԱշխարհագրական  մարքեթինգը  պետք  է  կիրառել  նախ  և  առաջ  ենթակառուցվածքային,  սպասարկման  տարատեսակ  օբյեկտների՝  զբոսաշրջային  ռեսուրսներինկատմամբ  առավել  օպտիմալ  տեղադիրքի  ընտրության  ժամանակ։
   Վերջինս  ոչմիայն  կնպաստի  տվյալ  սպասարկման  օբյեկտների  եկամուտների  աճին,  այլև,ընդհանուր առմամբ, ամբողջ դեստինացիայի զբոսաշրջային գրավչության բարձրացմանը,  քանի  որ  զբոսաշրջիկների  մեծամասնությունը  գնահատում  է  սպասարկմանհարմարավետությունը,  որը  տվյալ  պարագայում  առնչվում  է  կոնկրետ  դեստինացիայում  զբոսաշրջիկների  գրեթե  բոլոր  պահանջմունքների  բավարարման  համարծառայությունների անհրաժեշտ օբյեկտների հասանելիությամբ։
 Աշխարհագրական  մարքեթինգի  սկզբունքներն  առավել  շատ  կիրառում  ենցանցային  խոշոր  տնտեսությունները։
   Զբոսաշրջության  ոլորտում  այդպիսիք  են,մասնավորապես,  հյուրանոցային  համաշխարհային  խոշորագույն  բրենդները  (Մարիոթ, Հիլթոն, Հայաթ)։
  Ուսումնասիրելով համաշխարհային զբոսաշրջային հոսքերըև դրանց տարածաշրջանային առանձնահատկությունները, կարելի է պնդել, որ այսընկերություններն  իրենց  հաստատությունները  տեղաբաշխում  են  տարբեր  երկրներում և զբոսաշրջային դեստինացիաներում։
   Այս ամենով հանդերձ՝ պետք չէ միանշանակորեն  բացարձակացնել  տեղադիրքի  նշանակությունը։
   Ձեռնարկության  լավտեղադիրքն, անշուշտ, նպաստում է գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը և եկամուտների աճին, բայց միայն լավ ընտրված տեղադիրքը դեռևս բավարարչէ։
  Սպասարկման ցածր մակարդակը, ծառայությունների ոչ մեծ տեսականին, կառավարչական բնույթի թերացումները կարող են չեզոքացնել լավ տեղադիրքի ընձեռածբոլոր առավելությունները։
  Աշխարհագրական մարքեթինգի կիրառումը ենթադրում էօպտիմալ տեղադիրքի ընտրության հետ մեկտեղ համապատասխան մարքեթինգայինմիջոցառումների  անցկացում,  ռազմավարական  պլանավորում,  կառավարմանմեթոդների  կատարելագործում,  շուկայի  և  առկա  ռիսկերի  վերլուծություն,  գովազդ,մեդիա պլանավորում և այլն [8]։
  Կարևոր է նաև ստացված արդյունքների մշտականդիտարկումների  ապահովումը  (մոնիթորինգ),  որը  թույլ  կտա  ոչ  միայն  գնահատելառկա վիճակը, այլև կանխատեսել շուկայի ապագա փոփոխությունների միտումները՝հնարավորինս արագ արձագանքելու նպատակով։
 Վերջին  տասնամյակներում  համաշխարհային  հանրությունն  ընդունել  է  մարդկության կայուն զարգացման անհրաժեշտությունը՝ զբոսաշրջության ոլորտի աշխատակիցներին և զբոսաշրջիկներին ստիպելով փոխել զբոսաշրջության, ինչպես նաևդրա  մասնակիցների  միջև  փոխհարաբերությունների  վերաբերյալ  իրենց  հայացքները։
  2004 թ.  ԶՀԿ-ն  ձևակերպեց զբոսաշրջության կայուն զարգացման  հայեցակարգը,  ըստ  որի՝  զբոսաշրջության  կայուն  զարգացման  կառավարման  նորմերը  ևպրակտիկան  կիրառելի  են  զբոսաշրջության  բոլոր  տեսակների  համար  դեստինացիաների բոլոր տիպերում, ներառյալ՝ մասսայական զբոսաշրջությունը։
  Կայունությանսկզբունքները վերաբերում են շրջակա միջավայրի պահպանությանը, զբոսաշրջության  զարգացման  տնտեսական  և  սոցիալ-մշակութային  ասպեկտներին։
   Ընդ  որում,այս  երեք  ասպեկտների  միջև  պետք  է  հաստատվի  համապատասխան  հավասարակշռություն՝  զբոսաշրջության  երկարաժամկետ    կայունությունը  երաշխավորելուհամար։
 ՀամեմատությանԿայուն զբոսաշրջություն գործոններըԶբոսաշրջային ծառայությունների տրամադրմանծավալները համաձայնեցվումեն տարածքի էկոլոգիական,Զբոսաշրջիկներինսոցիալ–տնտեսականգրավելըհնարավորություններին, որոնքորոշում են զբոսաշրջայինգործունեության բնույթը։
 Մասսայական (ավանդական)զբոսաշրջությունԶբոսաշրջային գործունեությունը կողմնորոշվածէ զբոսաշրջային հոսքերիմշտական աճին։
  Զբոսաշրջային ծառայությունների տրամադրմանծավալները սահմանափակվում են միայննյութատեխնիկականբազայի տարողությամբ։
 Իրենց բնակության ընթացքում զբոսաշրջիկները հետևում են այցելած տարածքիմշակույթին համապատասԱյցելուները հանգստիԶբոսաշրջիկներիխան վարքի որոշակիտարածք են բերում իրենցվարքագիծըմոդելների։
  Այցելուների վարքըվնաս չի հասցնում բնականռեսուրսներին, տեղի բնակչության ավանդույթներին ևսովորույթներին։
 կենսակերպն  ուվարքագիծը։
 ՎերաբերմունքըԱյցելուների համար կարևոր  էբնությաննկատմամբԱյցելուների և տեղական բնակչությանհարաբերություններըբնական օբյեկտներիգոյության, այլ ոչ թե դրանցսպառողական արժեքը։
 Բարեհամբույր, հարգալիցհարաբերություններ, որոնցնպատակն է նոր մշակույթիճանաչողությունը։
 Տիրապետում է բնությանօբյեկտների նկատմամբայցելուների սպառողական վերաբերմունքին։
 Ֆորմալ հարաբերություններ՝ այցելուներնիրենց համարում ենտերեր, որոնց պետք էսպասարկել։
 Աղյուսակ 1. Կայուն զբոսաշրջության հիմնական տարբերությունները մասսայականից [5]Այսպիսով, կայուն զբոսաշրջությունը պետք է.1.  ապահովի շրջակա միջավայրի ռեսուրսների օպտիմալ օգտագործումը, զբոսաշրջության զարգացման գլխավոր տարրն են՝ պահպանելով էկոլոգիական գլխավոր գործընթացները և օգնելով պահպանել բնական ժառանգությունն ու կենսաբազմազանությունը։
 2.  Հարգի  ընդունող  համայնքների  սոցիալ-մշակութային  առանձնահատկությունները՝  պահպանելով  նրանց  կառուցած  և  ձևավորած  մշակութային  ժառանգությունը,  ազգային  արժեքներն  ու  սովորույթները՝  նպաստելով  միջմշակութայինփոխըմբռնմանն ու հանդուրժողականության հաստատմանը։
 3.  Ապահովի  տնտեսական  երկարաժամկետ  գործընթացների  կենսունակությունը՝  հաշվի  առնելով  հետաքրքրվող  բոլոր  շրջանակների  շահութաբերությունը,ներառյալ՝ ընդունող համայնքների համար ստացվող եկամուտների և սոցիալականծառայությունների հնարավորությունն ու մշտական զբաղվածությունը։
 Զբոսաշրջության կայուն զարգացումը պահանջում է այդ գործի հետ առնչությունունեցող, հետաքրքրված և կոմպետենտ շրջանակների մասնակցություն, ինչպես նաևքաղաքական  ուժեղ  կառավարում։
   Կայուն  զբոսաշրջությանը  հասնելն  անդադարգործընթաց է, որը պահանջում է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության  մշտադիտարկում՝  անհրաժեշտության  դեպքում  ձեռնարկելով  կանխարգելիչ  կամ  ուղղիչհամապատասխան միջոցառումներ։
 Կայուն զբոսաշրջությունը պետք է նաև ապահովի զբոսաշրջիկների պահանջմունքների բավարարման բարձր մակարդակը՝ բարձրացնելով նրանց տեղեկացվածությունն արդյունքների կայունության մասին՝ տարածելով կայուն զբոսաշրջությանհետ կապված պրակտիկ գործունեությունը [7]։
 Զբոսաշրջային ամբողջ գործունեությունը պետք է միտված լինի զբոսաշրջությանկայուն զարգացման ապահովմանը, որը, ավանդական զբոսաշրջության hամեմատունենալով  բազմաթիվ  առավելություններ  (Աղյուսակ  1),  ուղղակիորեն  և  անուղղակիորեն պետք է նպաստի ամբողջ տարածքի կայուն զարգացմանը՝ միևնույն ժամանակ իրականացնելով բնության, մշակույթի պահպանություն, սոցիալական և տնտեսական զարգացում։
 Լինելով վերջին ժամանակներում ձևավորված ուղղություն՝ աշխարհագրականմարքեթինգի  կիրառման  մեծ  փորձ,  մասնավորապես՝  զբոսաշրջության  ոլորտում,առայժմ չկա։
  Բիզնեսում աշխարհագրական մարքեթինգի սկզբունքները հաջողությամբ կիրառվում են հատկապես Ֆրանսիայում [6]։
  ՀՀ-ում աշխարհագրական մարքեթինգի  սկզբունքների  կիրառության  միտում  առայժմ  չկա։
   Մեզ  մոտ  հաճախ  սպասարկման  և  զբոսաշրջային  օբյեկտները  կառուցվում  են  տարերայնորեն՝  առանցհաշվի  առնելու  հաճախորդների  հարմարավետության  համար  առավելագույնսօպտիմալ տեղադիրքի և սպասարկման համապատասխան պայմանների ապահովման անհրաժեշտությունը։
  Բազմաթիվ պոտենցիալ զբոսաշրջային ռեսուրսներ տարեկան կորցնում են հարյուրավոր կամ նույնիսկ հազարավոր այցելուներ՝ տարրականհարմարությունների  և  ենթակառուցվածքների  բացակայության  պատճառով։
   Սրաննպաստում է նաև ՀՀ-ում զբոսաշրջային ենթակառուցվածքային օբյեկտների անհամաչափ  բաշխումը։
   Դիտարկենք  ՀՀ  հյուրանոցների  բաշխվածության  օրինակով(Աղյուսակ 2)։
 ՄարզըԵրևան Արագածոտնի մարզԱրարատի մարզ Արմավիրի մարզԳեղարքունիքի մարզԼոռու մարզԿոտայքի մարզ Շիրակի մարզՍյունիքի մարզ Վայոց ձորի մարզՏավուշի մարզԸնդհանուր Հյուրանոցային տնտեսության օբյեկտների թիվնըստ տարիներիԱղյուսակ 2. ՀՀ-ում հյուրանոցների քանակն՝ ըստ մարզերի և տարիների (2011-16) [9]Տրված աղյուսակից մասնավորապես պարզ է դառնում, որ միայն Երևանում ևԿոտայքի  մարզում  է  գտնվում  Հայաստանի  հյուրանոցների  մոտ  64  %-ը։
   Նշվածցուցանիշները, ինչպես նաև զբոսաշրջային ծառայությունների խիստ կենտրոնացվածությունը  մայրաքաղաքում  խիստ  մտահոգիչ  են  և  ավելի  են  խորացնում  հանրապետության տարբեր շրջաններում զբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունների  տարբերությունները՝  խոչընդոտելով  տարածքային  համաչափ  զարգացմանը,որը կայուն զարգացման կարևորագույն բաղադրիչներից է։
 ՀՀ-ն,  զբոսաշրջությունը  հռչակելով  որպես  զարգացման  գերակա  ուղղություն,այնուամենայնիվ,  ոլորտի  համաչափ  տարածքային  զարգացման  ուղղությամբ  չիձեռնարկում  համապատասխան  միջոցառումներ։
   Աշխարհագրական  մարքեթինգիսկզբունքների  արդյունավետ  կիրառումը  կարող  է  օգնել  հաղթահարելու  այստարբերությունները՝  զբոսաշրջության  կազմակերպումը  մեր  երկրում  դարձնելովառավել արդյունավետ՝ նպաստելով տարածքային կայուն և համաչափ զարգացմանը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[4] Кусков А. С., Голубева В. Л., Одинцова Т. Н., Рекреационная география։
  Учебно[6] Cliquet G., Geomarketing։
  Methods and Strategies in Spatial Marketing, 2006, 328 p.[8]  Геомаркетинговые  исследования,  URL։
   www.geo-marketing.ru  (дата  обращения։
 [9]  ՀՀ  վիճակագրական  կոմիտե,  URL։
   http։
 //armstatbank.am  (հղումը  կատարվել  է՝17․05․2018)։
 Չիլինգարյան ՔրիստինեԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԻ ԴԵՐԸ ՀՀ ԿԱՅՈՒՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄԲանալի բառեր՝ աշխարհագրական մարքեթինգ, կայուն զբոսաշրջություն, տարածքային համաչափ զարգացում։

Սույն  հոդվածում  տրվել  է  աշխարհագրության  և  մարքեթինգի  գործիքներն  ինտեգրող  միջգիտակարգային  նոր  ուղղության՝  աշխարհագրական  մարքեթինգի  էությունը,  վերջինիս  արդիականությունը՝  կայուն  զբոսաշրջության  զարգացման  գործում  կիրառելու  անհրաժեշտության  տեսանկյունից։
   Աշխարհագրական  մարքեթինգում  սպառողների  հոգեբանական-վարքագծային  ուսումնասիրությունների  հետ  մեկտեղ կարևորվում է նաև սպասարկման ենթակառուցվածքների օպտիմալ տեղադիրքի ընտրությունը։
  Այն միտված է տարածքային համաչափ զարգացման ապահովմանը, որը զբոսաշրջության կայուն զարգացման կարևորագույն բաղադրիչներից է։
   Հաշվի  առնելով  ՀՀ-ում  զբոսաշրջության  ոլորտի  ենթակառուցվածքների  անհամաչափ  բաշխվածությունը՝  աշխատանքում  կարևորվում  է  այս  ոլորտում  աշխարհագրական մարքեթինգի սկզբունքների կիրառումը։
