ԱՆՁԻ ԿՈՆՖՈՐՄԻԶՄԻ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻ ՍՈՑԻԱԼ-ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԴեռևս  հին  ժամանակներում  փիլիսոփաները  նշում  էին,  որ  մարդը  չի  կարողապրել հասարակության մեջ և դրանից կախված չլինել։
  Իր ողջ կյանքի ընթացքումմարդն  այլ  մարդկանց  հետ  ունենում  է  ուղղակի  կամ  անուղղակի  կապեր`  ազդելովնրանց  վրա  կամ  խուսափելով  սոցիալական  հարաբերություններից։
   Շատ  հաճախմարդը  փոխում  է  իր  վարքը  կամ  կարծիքը  հասարակության  ազդեցության  ներքո`համաձայնելով ուրիշների գաղափարներին, թեև կարող է ներքուստ դեմ լինել խմբիկարծիքին։
  Դա հիմնականում բացատրվում է այն հանգամանքով, որ անհատն ունի սոցիալապես  ընդունված  լինելու  պահանջմունք։
   Այդ  պահանջունքի  բավարարմանճանապարհին նա պատրաստ է ենթարկվել ստեղծված կամ ստեղծվող նորմերին ուօրենքներին, որովհետև չի ցանկանում հասարակության կամ իր սոցիալական խմբիկողմից մերժված լինել, վախենում է կորցնել իր սոցիալական դիրքը, դառնալ ծաղրիառարկա. այս ամենը հանգեցնում է կոնֆորմ վարքի դրսևորմանը։
 Սույն հոդվածի նպատակն է վերլուծել անձի կոնֆորմիզմի ուսումնասիրությանտեսական դրույթները և մատնանշել այդ երևյութի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունները։
   Ներկայումս  կոնֆորմիզմի  ֆենոմենը  հոգեբանության  երկուգիտաճյուղերի` սոցիալական և անձի հոգեբանության ուսումնասիրման առարկա է։
 Սոցիալական  հոգեբանության  մեջ  կոնֆորմության  երևույթը  նկարագրել  են  Գ.Լեբոնը և Գ. Տարդը։
  Վերջինս նշում է. «կոնֆորմիզմը համարվում է մարդկանց սոցիալական  որակը։
   Շնորհիվ  դրա  ստեղծվում  են  հասարակական  վարքի  կարծրատիպեր։
  Ընդօրինակման հիմք է համարում կոնֆորմիզմը, որն, ըստ նրա, անհատները  շատ  դեպքերում  չեն  գիտակցում։
   Ստացվում  է,  որ  ուրիշին  ընդօրինակելով,անհատը գործում է ավտոմատ կերպով, կարծես հիպնոտիկ վիճակի ազդեցությանտակ» [1]։
  Իսկ Գ. Լեբոնի կարծիքով արհեստական զանգվածներում գործում են երկուերևույթներ, որոնցից մեկը նորից կոնֆորմիզմն է, մյուսը՝ կարգապահությունը [1]։
 Սոցիալական հոգեբան Ի. Կոնը «կոնֆորմիզմ» հասկացությունը բացատրում էորպես հարմարվողականություն, իսկ ավելի կոնկրետ` «կոնֆորմությունը համապատասխանությունն է ընդունված կամ պահանջվող որևէ չափանիշին. Կոնֆորմ վարքըկարևոր է այնտեղ, որտեղ անհատի և խմբի կարծիքները տարամիտվում են, և անհատը  զիջում  է  խմբային  ճնշմանը»։
   Ի.  Կոնն  առանձնացրել  է  կոնֆորմության  երկուտեսակ։
  Առաջինն արտաքինն է, երբ անհատը չի փոխում իր տեսակետները, բայց չիբարձրաձայնում  դրանք,  այլ  այնպես  է  սկսում  վարվել,  կարծես  ընդունում  է  խմբիկարծիքը։
  Այս դեպքում, երբ ճնշումը դադարում է կամ անհատը դուրս է գալիս խմբիվերահսկողության տակից, նորից սկսում է գործել իր սկզբունքների համաձայն։
  Երկրորդը «ներքին» կոնֆորմությունն է, երբ խմբի ճնշման տակ անհատը փոխում է իրնախնական կարծիքը և ընդունում մեծամասնության կարծիքը։
  Սա կատարվում է ոչթե համոզիչ փաստերի հետևանքով, այլ մեկուսացված մնալու վախից [2]։
 Դ. Մայերսի տված սահմանումը նման է Ի. Կոնի նկարագրած կոնֆորմությանարտաքին տեսակին։
  Այստեղ կարծես հեղինակների կարծիքները համամիտվում են։
 Հեղինակը  նշում  է,  որ  կոնֆորմություն  դրսևորելը  ոչ  միայն  նշանակում  է  վարվելայնպես,  ինչպես  մյուսները,  այլև  ենթարկվել  «ուրիշների»  ազդեցությանը։
   Դանշանակում է ինքդ քեզ հետ մենակ մնալով վարվել ուրիշ ձևով, քան կոլեկտիվում։
 Հետևաբար, կոնֆորմիզմը «վարքի կամ համոզմունքի փոփոխումն է` խմբի կողմիցիրական կամ երևակայական ճնշման առկայության հետևանքով» [3]։
 Դ. Մայերսն էլ իր հերթին առանձանցրել է կոնֆորմիզմի տեսակներից երկուսը`զիջում և հաստատում։
  Նա նշում է, որ հաճախ մենք կոնֆորմություն ենք ցուցաբերում`չհասկանալով մեր արաքները։
  Մենք զիջում ենք շրջապատողների պահանջներին, որաջակցություն ստանանք կամ խուսափենք պատժից։
  Եթե մեր զիջումը ի պատասխանէ երկիմաստ հրահանգին, ապա դա կարելի է անվանել ենթարկում։
  Հաճախ ինքներսենք անկեղծորեն հավատում նրան, որ խումբն է ստիպում անել մեզ որևէ բան։
  Այդներքին, իսկական կոնֆորմիզմը կոչվում է հաստատում [3]։
 Ստացվում  է,  որ  հոգեբանության  մեջ  կոնֆորմիզմը  դիտվում  է  որպես  անձիհամապատասխանությունը խմբի` իրական կամ երևակայական ճնշմանը, իսկ  այդդեպքում  մարդու  վարքը  և  անձնային  դիրքորոշումները  սկսվում  են  համընկնելմեծամասնության  սկզբունքներին,  որոնք  նույնիսկ  անձը  կարող  է  նախկինումընդունած  չլինել։
   Մարդը  հրաժարվում  է  սեփական  կարծիքից  և  միանշանակորենհամաձայնում  է  շրջապատողների  դիրքորոշումներին`  անկախ  այն  հանգամանքից,թե  որքանով  է  այն  համապատասխանում  անձի  ունեցած  պատկերացումներին,զգացումներին,  ընդունած  նորմերին,  բարոյական-էթիկական  կանոններին  ու  տրամաբանությանը։
  Խմբում առավել տարածված է սոցիալական կոնֆորմիզմի երևույթը,որը  ենթադրում  է  գերիշխող  կարծիքի,  զանգվածային  չափանիշների  ու  կարծրատիպերի, սովորույթների, հեղինակավոր սկզբունքների ու դիրքորոշումների միանշանակ  ընդունում։
   Մարդը  չի  հակադրվում  գերիշխող  միտումներին  (չնայած  կարող  էներքուստ հակադրվել), ընդունում է սոցիալ-քաղաքական և տնտեսական ցանկացածիրականություն  առանց  քննադատության,  չի  ցանկանում  արտահայտել  սեփականկարծիքը։
  Կոնֆորմիզմի դեպքում անձը հրաժարվում է պատասխանատվություն կրելսեփական  արարքների  համար,  կուրորեն  ենթարկվում  և  հետևում  է  հասարակությունից,  կառավարությունից,  կրոնական  կառույցից,  ընտանիքից  բխող  պահանջներին ու վերագրումներին։
 Կոնֆորմիզմի երևույթի ուսումնասիրություններով զբաղվել են մի շարք գիտնականներ, ովքեր իրենց հետազոտություններն անցկացրել են՝ պարզելու կոնֆորմիզմիազդեցությունն անհատի, նրա անձնային որակների, բարոյական-էթիկական նորմերի, կանոնների և աշխարհայացքային այլ բաղադրիչների վրա։
  Ինչպե՞ս են լաբորատոր  պայմաններում  սոցիալական  հոգեբաններն  ուսումնասիրում  կոնֆորմիզմիերևույթը։
   Կատարված  հետզոտությունների  արդյուքներից  ի՞նչ  եզրակացություններկարող են դուրս բերել սոցիալական ուժերի և դրա բնույթի մասին։
 Այս երևույթն ուսումնասիրող հոգեբանները լաբորատորիաներում ստեղծում են«սոցիալական  փոքրիկ  աշխարհներ»,  որոնք  ներառում  են  սոցիալական  ամենօրյաերևույթներ։
  Այդ հետազոտությունները երեքն են, որոնք այժմ դասվում են դասականների շարքին։
  Կարող ենք ասել, որ սրանցից յուրաքանչյուրը կոնֆորմությունն ուսումնասիրող հնարավոր մեթոդներից է։
 Առաջին հետազոտությունը կատարել է Սոլոմոն Աշը (1951) [4]։
  Նրա կատարածհետազոտություններից հանգում ենք երեք կարևոր դատողությունների՝•  անհատը խումբը համարում է տեղեկատվության աղբյուր, որին նա, ըստ էության, չի տիրապետում,լաբորատոր պայմաններում հավաքված և որոշակի դեր ստանձնած անձանցամողջությունը  տարբերվում  է  սոցիալական  որոշակի  իրավիճակներում  մարդկանցհանրույթից, որտեղից եզրակացնում ենք, որ կոնֆորմ վարք ցուցաբերելը հնարավորէ այլ իրավիճակներում բնորոշ չլինել անձին,•  մարդիկ իմաստավորում ու վերապրում են սեփական ընկալման և մեծամասնության կարծիքի տարանջատումը՝ նշելով բազմաթիվ պատճառներ, օրինակ` խմբինկամ սեփական անձին ուղղված մեղադրանք, կարծիքների տարամիտման արհամարհում, չհամընկնող կարծիքների միացում և այլն։
 Մյուս հետազոտությունն անցկացրել է Մուզաֆեր Շերիֆը [3]։
  Շերիֆի հետազոտություններից եզրակացնում ենք, որ հետազոտվողները կրում էին խմբի ազդեցությունը` բացարձակապես չկռահելով դրա մասին, և ազդեցության հետևանքները պահպանվում էին անգամ խմբի բացակայության դեպքում։
 Մ. Շերիֆի հետազոտություններում նկատում ենք տեղեկատվության ազդեցության  կարևորությունը,  որը  տանում  է  ներքնայնացման,  դիրքորոշման  երկարատևփոփոխմանը և խմբային նորմերի անձնային ընդունմանը։
  Սրա շրջանակներում մյուսմասնակիցների ռեակցիաները ազդեցիկ են այնքանով, թե ինչ տեղեկատվություն ենկրում իրականության մասին։
  Այս մարդիկ էլ անձի համար ինֆորմատիվ են այնքանով, որքանով անձը նրանց ընդունում է իր պես` իմացող, վստահելի, վստահությանարժանի և այլն։
  Տեղեկատվական ազդեցությունը հենց սոցիալական համեմատությանն է, որի մոտիվն անհատի ցանկությունն է ճշմարտացի լինել իր դատողություններում և համոզվել դրանց սուբյեկտիվ վալիդության մեջ։
  Կարևոր է նաև այն փաստը,թե ինչ մարդիկ են ներգրավված այդ խմբում։
 Մ. Շերիֆի և Ս. Աշի հետազոտությունների մեջ չկա արտաքին որևէ ճնշում, որըկհանգեցնի կոնֆորմիզմի։
  Եթե մարդիկ անկարող են դիմակայելու արտաքինից եկողայդ չնչին ազդեցությանը, ապա ի՞նչ մասշտաբների կարող է հասնել կոմֆորմիզմըբացահայտ  ճնշման  հետևանքով։
   Հենց  այս  հարցին  է  փորձել  պատասխանելսոցիալական հոգեբան Ստենլի Միլգրեմը [4]։
  Ս. Աշի և Ս. Միլգրեմի հետազոտությունների մեջ կա ընդհանուր գիծ։
  Նրանք ցույց են տալիս, թե ինչպես է զիջողականությունը  գերակայում  բարոյականությանը։
   Երկու  հետազոտողներին  էլ  հաջողվել  էմարդկանց ստիպել դեմ գնալ իրենց խղճին։
  Այս հետազոտությունները ոչ միայն մեզտալիս են ակադեմիական դաս, այլև առավել զգայուն են դարձնում  բարոյական այնկոնֆլիկտների հանդեպ, որոնք տեղի են ունենում մեր կյանքում։
  Այստեղ տեսնում ենքնաև  սոցիալական  հոգեբանության  հայտնի  սկզբունքներից  մեկը`  կապը  վարքի  ևդիրքորոշումների  մեջ,  իրավիճակի  գերակայությունը  և  ատրիբուցիայի  կայունհիմնական սխալը։
 Ս.  Աշի  հետազոտությունները  կրկնել  է  Սանկտ-Պետերբուրգի  պետականհամալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի դիպլոմանտ Ա. Պ. Սոպիկովան, ովհետազոտել  է  մոտ  550  երեխաների  ու  դեռահասների։
   Ստացվել  էին  միանմանարդյունքներ [3]։
  Պարզ դարձավ նաև, որ փոքր տարիքում կոնֆորմության մակարդակն  ավելի  բարձր  է.  տարիքի  հետ  զուգընթաց  այն  փոքրանում  է  և  արդեն  15-16տարեկանում փոփոխություններ չեն նկատվում։
  Ընդ որում, աղջիկների մոտ կոնֆորմությունը 10 %-ով բարձր է, քան միևնույն տարիքի տղաների մոտ։
  Կոնֆորմ ռեակցիաները  բավականին  կայուն  են,  դրանցից  չենք  կարող  ազատվել  ցանկությանդեպքում։
  Հետազոտությունների  վերլուծությունից  պարզ  է  դառնում,  որ  կապ  կա  խմբիբնութագրիչների  և  մարդու  անհատական  առանձնահատկությունների  միջև՝  մեծապես ազդելով կոնֆորմիզմի ձևավորման և դրսորման վրա։
  Այդ գործոններից կարողեն լինել անհատի ցածր ինքնագնահատականը, սեփական անձի մասին իրազեկվածության  ցածր  մակարդակը,  խմբի  միասնությունը,  բազմամարդությունը,  դիրքն  ուհեղինակությունը։
  Իսկ կոնֆորմ վարքի և աձնային որակների միջև կապը պայմանավորված  է  ճանաչողական  ոլորտի  քիչ  զարգացվածությամբ,  մտածողության  կարծրությամբ,  գաղափարների  սակավությամբ,  հուզական  փակվածությամբ,  թերարժեքության  բարդույթով,  արտաքին  չափանիշներին  համապատասխանելու  ցանկությամբ  և  այլ  գործոններով։
   Ինչ  վերաբերում  է  տարիքային  առանձնահատկություններին, ապա կոնֆորմ վարքի դրսևորումը կապված չէ տարիքի և տարիքային առանձնահատկությունների հետ, քանզի չկա զարգացման մի փուլ, որի դեպքում սոցիումիկողմից  ընդունված  և  մյուսներին  նման  լինելու  պահանջմունքը  գերակայող  չլինի։
 Հետևաբար, կոնֆորմ վարքը կարող է դրսոևրվել և´ փոքր, և´ հասուն տարիքներում։
  Կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կոնֆորմիզմի հանգեցնող գործոնները կարող ենք բաժանել երկու խմբի` արտաքին և ներքին։
  Արտաքինգործոնների թվին են դասվում խմբի կազմը, կառուցվածքը, դիրքն ու հեղինակությունը,  խմբին  տրված  խնդրի  էությունն  ու  բարդությունը,  իրավիճակի  բնույթը,  որըկախված է սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ գործոններից, խմբում անհատի ունեցած դիրքը,խմբի ներգործությունն անհատի վրա, խմբի անդամների արտաքին գրավչությունը,ռեֆերենտային անդամի տված հրահանգներն ու պահանջները, խմբի` որպես տեղեկատվության աղբյուրի ընդունումը և այլն։
  Ներքին գործոններից են անձի տարիքը,սեռը,  անհատի  վերաբերմունքը  խմբին,  խմբից  ակնկալվող  սպասելիքները,  խմբիանդամի  կոմպետենտությունը,  անձնային,  ինտելեկտուալ  մի  շարք  առանձնահատկությունները և այլն։
 Տեսական  վերլուծությունը  ցույց  տվեց,  որ  ինչպես  ցանկացած  երևույթ,  կոնֆորմիզմը  ևս  ունի  իր  դրական  և  բացասական  կողմերը։
   Դրական  կողմերից  ենճգնաժամային  իրավիճակներում  համախմբվածության  մեծացումը,  որը  օգնում  էդրանց  հաղթահարմանը,  համատեղ  գործունեության  հեշտացումը,  կոլեկտիվինընտելանալու ժամանակի կրճատում, իսկ բացասական կողմերից կարող են լինել ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու և անսովոր իրավիճակներում կողմնորոշվելու կարողության  բացակայությունը,  տոտալիտար  սեկտաների  ու  պետությունների  ձևավորման, զանգվածային սպանությունների ու ցեղասպանության իրականացման համարպայմանների ու աղբյուրների ստեղծումը, փոքրամասնություններին ուղղված տարբերնախապաշարմունքների  ու  համոզմունքների  զարգացումը,  գիտության  կամ  մշակույթի մեջ արժեքավոր ներդրում կատարելու անկարողությունը, քանի որ կոնֆորմիզմը արմատախիլ է անում յուրօրինակ և ստեղծագործական միտքը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Семечкин Н., Социальная психология на рубеже веков։
  истории, теория, иследо[4] Ավանեսյան Հ., Հոգեբանական գիտափորձերի պրակտիկում, Ուսումնամեթոդական ուղեցույց, Երևան, 2015, էջ 42-4.Մովսիսյան ՍոնաԱՆՁԻ ԿՈՆՖՈՐՄԻԶՄԻ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻ ՍՈՑԻԱԼ-ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր` անձ, կոմֆորմիզմ, կոնֆորմ վարք, սոցիալ-հոգեբանական երևույթ,անձնային առանձնահատկություններ։

Սույն  հոդվածի  նպատակն  է  վերլուծել  կոնֆորմիզմի  տեսական  դրույթները  և  մատնանշել դրա սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունները։
  Անդրադարձ է  կատարվել որոշ գիտնականների կատարած հետազոտություններին, դուրս են բերվել  այն հիմնական գործոնները, որոնք հանգեցնում կամ կարող են հանգեցնել կոնֆորմ  վարքի։
  Որպես եզրակացություն նշվում են ուսումնասիրվող ֆենոմենի ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական կողմերը, ինչպես նաև բոլոր այն խնդիրները, որոնք  կարող են հանգեցնել անձի` կոնֆորմ վարքի դրսևորմանը։
