ԱՐՏԵՆԻ-ԱՐԱԳԱԾ ՏԵՂԱՄԱՍԵՐԻ ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ ՋՐԱՅԻՆ ԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻՀԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒՄԸ ԵՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ ԷԼԵԿՏՐԱՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆՈՒԷԶ ՄԵԹՈԴՈՎ Հոդվածում  ներկայացվում  է  ուսումնասիրվող  շրջան,  որն  ամբողջությամբտիպիկ հրաբխային լեռնաշխարհ է՝ 900-2500 մ բացարձակ բարձրություններով։
  Սաընդարձակ սարահարթ է՝ լցված անդեզիտներով, անդեզիտոբազալտներով և դացիտային  լավաններով,  տեղ-տեղ  ծածկված  տուֆոլավային,  տուֆային,  տուֆոդացիտային ալուվիալ-դելուվիալ-պրոլուվիալ նստվածքներով։
 Շրջանի  գլխավոր  ջրերակը  համարվում  է  սահմանային  Ախուրյան  գետը։
   Այնսկիզբ  է  առնում  Արփի  լճից  և  թափվում  Արաքս  գետը։
   Նշանակությամբ  ուսումնասիրվող  տարածքի  երկրորդ  գետը  համարվում  է  Մաստարայի  սելավի  հունը,  որըսկիզբ է առնում Արագած լեռան հարավային ճյուղից՝ Ակնա լճի շրջանում թափվելովՄեծամոր գետը։
 Տեկտոնական տեսանկյունից ուսումնասիրվող շրջանը (Ախուրյան գետի ստորինհոսքեր) մտնում է Արաքսյան միջլեռնային իջվածքի հարավարևմտյան մասի մեջ, որիկառուցվածքը  տրվել  է  առանձին  իջվածքների  զուգակցումով  (ներկայացված  եննեոգենային,  վերին  պլիոցենային  և  անթրոպոգենային  նստվածքներով)։
   Շրջանիհարավարևմտյան  մասում  լավային  աննշան  ծածկոցի  տակից  մերկանում  ենմիոցենային  վերին  նստվածքային  շերտերը,  որոնց  կազմում  առանձնացնում  ենԱրաքսյան բեկվածքը։
 Ուսումնասիրվող  տարածքում,  որը  գտնվում  է  Արագածի  լեռնազանգվածիհարավարևմտյան մասում, իրականացրել ենք էլեկտրահետախուզական ուսումնասիրություններ՝  ուղղաձիգ  էլեկտրական  զոնդավորման  (ՈւԷԶ)  մեթոդով։
   Արդյունքումmax-ի  և  ռեգիոնալկառուցվել  են  երկրաբանա-երկրաֆիզիկական  կտրվածքներ,  ρ  թ ջրամերժ  շերտի  ռելիեֆի  (պալեոռելիեֆի)  քարտեզներ։
   Ուսումնասիրություններիարդյունքում առանձնացվել են տարածքում ձևավորվող ստորերկրյա ջրահոսքերը ևավազանները։
  Այս տվյալները հիմք կարող են դառնալ հիդրոերկրաբանական հետագա աշխատանքների ընտրման համար [1, 3]։
 1963-1964  թթ.  Հայաստանի  Հանրապետության  երկրաբանական  վարչությաներկրաֆիզիկական արշավախումբը (Ասատրյան Ռ. Ս., Ասլանյան Ս. Մ., Սարգսյան Լ.Ա.)  Արարատյան  գոգավորության  սահմաններում  և  հարակիցլեռնային  ունախալեռնային շրջաններում (ներառյալ՝ Թալինի և Անիի շրջանները) անցկացրել են1։
 100000  մասշտաբի  էլեկտրահետախուզական  աշխատանքներ՝  էլեկտրականզոնդավորման մեթոդով խորքային երկրաբանական ուսումնասիրության և ջրաերկրաբանական  տեսակետից  հեռանկարային  կառուցվածքների  հայտնաբերմաննպատակով։
 1967-1972 թթ. երկրաբանական վարչության երկրաֆիզիկական արշավախմբիջոկատը  (Գոզալյան  Ե.  Գ.,  Մինասյան  Ռ.  Ս.)  անց  է  կացրել  1։
 100000  և  1։
 50000մասշտաբներով  էլեկտրահետախուզական  աշխատանքներ  Թալինի,  Արմավիրի  ևԱնիի  շրջաններում։
   Իրականացվել  է  նախկինում  կատարված  էլեկտրահետախուզական ուսումնասիրությունների տվյալների վերամշակում և մեր կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքների համադրում։
 Ըստ  վերամշակված  և  մեր  կատարած  էլեկտրահետախուզական  մեթոդներիտվյալների՝ Արագած լեռան արևմտյան լանջի համար կազմվել է ապարների դիմադրության  ընդհանրական  քարտեզ,  որտեղ  առանձնացվել  են  ρ  թ max-ի  100-600  օհմ.մարժեքներով  ցածր  դիմադրությամբ  մի  քանի  գոտիներ,  որոնց  թվում  է  ԱրագածՔարակերտյան ընդարձակ ցածրաօհմ գոտին (Նկար 1) [1]։
  Այս գոտին եզրագծվում էորպես  ստորգետնյա  ջրերի  մեկ  ընդհանուր  ցածրաօհմ  ավազան,  որի  լայնությունըհասնում է 1-15 կմ-ի։
 ՈւԵԶ-ի  տվյալներով  երթուղիների  երկայնքով  կառուցվել  են  գեոէլեկտրականկտրվածքներ և կազմվել է ընդլավային ջրամերժ ռելիեֆի համահավաք քարտեզ, որիվրա նշվել են ստորգետնյա ջրերի շարժման հիմնական ուղիները (Նկար 2) [1]։
 Դաշտային աշխատանքների մեթոդները և տեխնիկան։
  Հաշվի առնելով 300400  մետր  ուսումնասիրվող  խորությունը  որպես  սնող  գծի  մաքսիմալ  բացվածք,ընդունվում  է  AB=1500  մ-ը։
   Տեղանքի  ռելիեֆը  հատվում  է  նեղ  ձորակներով  ևկիրճերով։
   Սրա  հետ  կապված  AB  բացվածքի  ազիմուտները  տրվում  են  կախվածերկրի մակերեսի ռելիեֆի բնույթից (օգտագործվել են նաև դաշտային ճանապարհները  և  արահետները)։
   Դաշտային  աշխատանքների  ընթացքում  կատարվել  ենստուգողական  չափումներ,  որոնք  կազմում  են  դիտարկվող  կետերի  ընդհանուրքանակի համապատասխան 5 և 3 %–ը։
  Դաշտային աշխատանքներում որպես չափիչսարք  օգտագործվել  է  АЭ-72  տիպի  ավտոկոմպենսատոր,  սնող  և  ընդունող  շղթա՝թեթևացած պղինձ-պողպատյա КПСМЛО մետաղալար, իսկ որպես սնման աղբյուրներ՝ БАС-80 չոր մարտկոցներ [5, 6]։
 max քարտեզ (Նկ. 1)։
  ρ թ Աշխատանքի  արդյունքները։
   Գեոէլեկտրական  կտրվածքի  բարձրաօհմ  շերտերի  (որը  հատում  է  անդեզիտներին,  անդեզիտոբազալտներին,  տարբեր  հասակիդացիտներին) թվացող դիմադրության փոփոխության բնույթը որոշելու նպատակովկառուցվել է ρ թ max -ի քարտեզի վրա Արագած գյուղի շրջանումև  տեղամասի  հյուսիս-արևմուտքում  դիտվում  է  դիմադրության  750-1000  օհմ-մարժեքը։
  Էլեկտրահետախուզության տվյալներով բարձրաօհմ շերտերի հզորություննԱրագած  գյուղի  շրջանում  տարածվում  է  150-200  մետրի  սահմաններում,  իսկհյուսիսարևմտյան  կողմում  իջնում  է  մինչև  40-75  մ։
   Ամենամեծ՝  1000-1500  օհմ-մդիմադրության արժեքները դիտվում են տեղամասի հարավ-արևմուտքում, Թալինիջրանցքի հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ ոլորապտույտով հասնում է մինչև 25-50 մ,Ախուրյան գետի ափերի մոտ՝ մինչև 100 մ։
  Բարձրաօհմ տեղամասերը համընկնում ենթաղված  ջրբաժաններին։
   ρ  թ-ի  արժեքների  նվազումը,  հավանաբար,  կարելի  էբացատրել այն հանգամանքով, որ այդ շերտում լավաներն ավելի ճեղքավորված են,իսկ որոշ ինտրուզիվներ ջրատար են։
  Այս ցածրաօհմ երկու գոտիներն ունեն հյուսիսարևելք  ուղղություն։
   Հարավարևելյան  ուղղությամբ  անցնում  է  250-400  օհմ-մդիմադրությամբ ցածրաօհմ գոտի, որը նույնպես կապված է ճեղքավորված և ջրատարmax -ի քարտեզի վրա գերակշռում են 500-1000 օհմ. մ արժեքներովլավաների հետ։
  ρ թ ρ  թ-ը։
   Ամբողջ  տեղամասով  ρթ-ի  արժեքների  այդպիսի  կտրուկ  փոփոխությունըբացատրվում  է  երկրաբանական  կառուցվածքների  առանձնահատկություններով  ևլավային տարբեր ապարներով [4]։
 Նկար 1. Արտենի-Արագած տեղամասի ρ թ max քարտեզ։
 1․ρ թ max իզոգծեր, Օհմ.մ-ով, 2. Հորատանցքեր (Մ.1։
 25000)Արտենի-Արագած  տեղամասի  ռեգիոնալ  ջրամերժ  շերտի  ռելիեֆի  քարտեզըկազմված  է  1։
 25000  մասշտաբով,  հաշվի  ենք  առել  մակերեսային  նստվածքներիհզորությունները, ջրակայուն հորիզոնից վեր ընկած ապարների համալիրը և ՈՒԷԶ-իկետերի բացարձակ բարձրությունները։
  Ներկայացված քարտեզում արտահայտվածեն  ռեգիոնալ  ջրակայուն  հորիզոնի,  պալեոռելիեֆի  բացարձակ  բարձրություններիհիմնական  գծերը,  որը  թույլ  է  տալիս  որոշել  ջրային  հնարավոր  կուտակումներիբաշխումը և ստորգետնյա ջրերի շարժման ուղությունը (Նկար 2)։
 Կատարված  էլեկրահետախուզական  աշխատանքների  վերամշակումն  ու  մերուսումնասիրությունները  թույլ  են  տալիս  Արտենի-Արագածի  ստորգետնյա  ջրերիմիասնական  ընդարձակ  ցածրաօհմ  ավազանը  բաժանել  ջրային  երեք  ինքնուրույնավազանների,  որոնք  միմյանցից  բաժանվում  են  ռեգիոնալ  ջրային  թաղվածջրբաժաններով։
 Հարկ  է  նշել,  որ  Արագածի  և  Կենտրոնական  ջրային  ավազանները  սահմանագծվում  են  800-850  մ  բացարձակ  խորություններով,  իսկ  Արտենի  հյուսիսարևելյան ավազանը՝ 750 մ խորությամբ։
 Ըստ էլեկտրահետախուզական նյութերի՝ Արտենի-Արագածի ցածրաօհմ միասնական  ավազանը  գնահատել  ենք  հետևյալ  մակերեսներով՝  ա)  Կենտրոնական`(Արտենի  գյուղից  հարավ-արևմուտք)  մոտավորապես  18  կմ2,  բ)  Հյուսիսարևմտյան՝Արտենի  5  կմ2,  գ)  Արագածի՝  (Արագած  գյուղի  շրջանում)  10  կմ2։
   Վերջին  երկուավազանները  հյուսիսից  սահմանագրված  չեն,  հիմնականում  սնվում  են  Արագածլեռան զանգվածի արևմտյան լանջից։
 Նկար 2. Արտենի-Արագած տեղամասի ռեգիոնալ ջրամերժ շերտի ռելիեֆի քարտեզ։
  1.ստորերկրյա ջրահոսքի ուղղություն, 2. հորատանցքեր (Մ.1։
 25000)Արագածի ստորգետնյա ավազանը սնվում է նաև դրանից արևմուտք ձգվող այնջրահոսքով,  որը  սնվում  է  Ղարսի  սարահարթից  և  հատկապես  Ախուրյան  գետից։
 Պալեոռելիեֆի քարտեզի վրա նշված բոլոր ջրահոսքերը գործնական հետաքրքրություն են ներկայացնում ստորգետնյա ջրերի հայտնաբերման համար։
  Վերջին հաշով,թվարկված  ստորգետնյա  ջրահոսքերը  ձգվում  և  հիմնականում  թափվում  ենԱրարատյան  գոգավորության  արտեզյան  ավազանը,  որը  ստորգետնյա  ջրերիբեռնաթափման մարզ է [1, 3, 4]։
  Արտենի-Արագած  տեղամասում  անցկացված  էլեկտրահետախուզական  արդյունքների  ընդհանրացումները  թույլ  են  տալիս  կատարել  հետևյալ  հիմնականհետևությունները՝•  միոցեն  հասակի  ավազակավային  նստվածքները  ռեգիոնալ  ջրակայունէլեկտրական հորիզոն են, որոնց դիմադրությունը փոքր է 50 օհմ.-ից։
 •  ρթ max -ի քարտեզն ընդհանուր պատկերացում է տալիս ուսումնասիրվող ամբողջտարածքի՝ լավային ծածկոց թվացող, էլեկտրական դիմադրության բնույթի փոփոխման մասին։
 •  Որոշվել  է  ռեգիոնալ  ջրամերժ  շերտերից  վեր  մերկացող  ապարների  հզորության  փոփոխությունը։
   Արդյունքում  ներկայացվել  է  ռեգիոնալ  ջրամերժ  շերտիամփոփ քարտեզը։
 •  Ըստ էլեկտրահետախուզական նյութերի՝ Արտենի-Արագածի ցածրաօհմ միասնական ավազանը բաժանել ենք ստորգետնյա ջրերի երեք ինքնուրույն ավազանների։
 •  Ռեգիոնալ  ջրամերժ  շերտի  ռելիեֆի  վրա  ջրահոսքերի  թվարկված  խորացումները ստորգետնյա ջրերի շարժման ուղղության են և կուտակման ամենակենտրոնացված  տեղամասեր։
   Այս  տեղամասերը  հիմք  կարող  են  ծառայել  հիդրոերկրաբանական հետագա աշխատանքների ընտրության համար։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԹովմասյան Արթուր ԱՐՏԵՆԻ-ԱՐԱԳԱԾ ՏԵՂԱՄԱՍԵՐԻ ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ ՋՐԱՅԻՆ ԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻՀԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒՄԸ ԵՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ ԷԼԵԿՏՐԱՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆՈՒԷԶ ՄԵԹՈԴՈՎԲանալի բառեր՝ լեռնազանգված, ջրամերժ շերտ, հրաբխային լավա, ստորերկրյաջրահոսք, ստորերկրյա ջրավազան, պալեոռելիեֆի քարտեզ, ցածրաօհմ գոտի։

Հոդվածը  ներկայացնում  է  Արագածի  լեռնազանգվածի  հարավարևմտյան  մասում կատարված էլեկտրահետախուզական ուսումնասիրությունները, որի տվյալների արդյունքում մեկնաբանվել են ընդլավային ռեգիոնալ ջրամերժ շերտերը, որոնց  վրա  ձևավորվել  են  ստորերկրյա  ջրահոսքերը  և  ջրավազանները։
   Այդ  կապակցությամբ ուղղաձիգ էլեկտրազոնդավորման (ՈՒԷԶ) մեթոդով կառուցվել են ρ թ max -ի և  ռեգիոնալ ջրամերժ ընդլավային շերտի հավաքական քարտեզներ, որոնք կարելի է  օգտագործել ջրաերկրաբանական հետագա աշխատանքները ճիշտ կազմակերպելու  նպատակով։
