ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԵՐԻ ԿՈՆՍՈԼԻԴԱՑԻԱՅԻ ԱՐԴԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄՍույն  աշխատանքում  շոշափվում  է  բաժնետիրական  ընկերությունների  կողմից  իրականացվողբաժնետոմսերի կոնսոլիդացիայի՝ Հայաստանի  Հանրապետությունում արդի հիմնախնդիրների և դրաարդյունավետ լուծման մասին։
  Ազատ շուկայական տնտեսության պայմաններում բաժնետիրական ընկերության կազմակերպաիրավական ձևը խոշոր ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելու  առավել  բարդ,  բայց  արդյունավետ  եղանակ  է։
   Եվ  քանի  որ  ՀՀ  սահմանադրությամբ  երաշխավորվում  է  տնտեսական  գործունեության  ազատությունը,  ապա  կարող  ենք  նշել,  որ  ինչպես  բաժնետիրական ընկերություններին, այնպես էլ այլ կազմակերպաիրավական ձև ունեցող այլ իրավաբանական անձանց Հիմնական օրենքով վերապահված է հնարավորություն՝ ազատորեն օգտագործելու իրենց հնարավորությունները,  սեփական  կարողությունները  և  գույքը  օրենքով  չարգելված  տնտեսական  գործունեության  իրականացման  համար։
   Բաժնետիրական  ընկերության  ձեռնարկատիրական  գործունեության ազատությունը ներառում է նաև բաժնետոմսեր թողարկելու և տեղաբաշխելու, կանոնադրականկապիտալ ավելացնելու և նվազեցնելու, բաժնետոմսերի անվանական արժեքը մեծացնելու և նվազեցնելու ազատությունը և այդ առումով բաժնետիրական ընկերությունն ունի ինչպես առանձին բաժնետերերի  մասնավոր  շահերի  հավասարակշռման,  այնպես  էլ  ընդհանուր  կորպորատիվ  շահերի  ապահովման խնդիր։
  Գործող օրենսդրության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բաժնետոմսերի անվանականարժեքի  փոփոխությունը  կարող  է  կատարվել  ինչպես  կանոնադրական  կապիտալի  փոփոխման,  այնպես էլ առանց կանոնադրական կապիտալի չափի փոփոխության։
  Վերջինիս վառ օրինակ է հենց բաժնետոմսերի  կոնսոլիդացիան,  որը  երկու  և  ավելի  բաժնետոմսերի  փոխարկում  է  ավելի  մեծ  անվանական  արժեք  ունեցող  նույն  տեսակի  բաժնետոմսերի՝  առանց  բաժնետիրական  ընկերության  կանոնադրական կապիտալի փոփոխման։
  Այլ կերպ ասած՝ կոնսոլիդացիայի էությունը  բաժնետոմսերի անվանական արժեքի մեծացումն է դրանց թվաքանակի կրճատման միջոցով։
  Մասնագիտական գրականության մեջ բաժնետոմսերի համախմբումը տեղաբաշխված բաժնետոմսերի ձեռքբերման, «զուգահեռ ընկերության»  ստեղծման1  և  այլ  բաժնետերերի  հետ  ֆիդուցիար  փոխհարաբերությունների  հաստատման հետ մեկտեղ դասվում է հսկիչ փաթեթների ձևավորման մեխանիզմների թվին։
  Սահմանադրականդատարանն իր դիրքորոշումն արտահայտել է 903 որոշմամբ2, համաձայն որի՝ բաժնետոմերի կոսնոլիդացիան  տնտեսապես  արդարացված  գործընթաց  է,  որը  կազմում  է  բաժնետիրական  ընկերությանտնտեսական  ազատության  դրսևորումներից  մեկը։
   Ըստ  էության,  բաժնետոմսերի  կոնսոլիդացիանբաժնետիրական  ընկերություննների  առանձնահատկությունն  է.  այն  կորպորատիվ  գործողություն  է,քանի  որ  «Բաժնետիրական  ընկերությունների  մասին»  օրենքի  56-րդ  և  67-րդ  հոդվածի  համաձայն՝նման իրավասությունը վերապահել է բացառապես ընկերության ընդհանուր ժողովին։
 Նման իրավունքով բաժնետիրական ընկերության վերապահելը ինքնանպատակ չէ։
  Առաջին հերթին՝  այն  ուղղված  է  ընկերության  գործունեության  արդյունավետության  բարձրացմանը,  քանի  որ  երբեմն ընկերությունը  ցանկանում է ձևավորել բաժնետոմսերի  փոքր  փաթեթ, որը նա կկարողանա վաճառել  ընկերության  զարգացման  հարցում  շահագրգիռ  և  այդ  նպատակին  հասնելու  համար  պատրաստ  անձանց,  այսինքն՝  կոնոլիդացիայի  միջոցով  ընկերությունը  ցանկանում  է  ներգրավել  որոշակիդրամական  միջոցներ՝  իր  շահույթն  ավելացնելու,  բիզնես  ծրագրերի  իրականացման  նպատակով։
   Այսառումով վերոհիշյալ խնդիրների լուծումը բաժնետոմսերի կոնսոլիդացիա իրականացնելով ավելի արդյունավետ  է։
   Ինչպես  իրավացիորեն  նշվում  է  Վ.  Ավետիսյանի  «Բաժնետիրական  իրավունք»  դասագրքում՝  անհրաժեշտ  է  բավականին  նրբանկատ  ձևով  պատրաստվել  բաժնետերերի  ընդհանուրժողովի կազմակերպմանը, հստակ հիմնավորել այն դրդապատճառները, որոնք անհրաժեշտություն ենառաջացրել  բաժնետոմսերի  կոնսոլիդացիայի  համար։
   Երկրորդ,  բաժնետոմսերի  կոսնոլիդացիան1 Տե՛ս Могилевский С., Акционерное обшество, Москва, 1998, էջ 156։
 2 ՀՀ սահմանադրական դատարանի 903 որոշումը քաղաքացիներ Ռուբեն Ավագյանի, Հրաչիկ Հակոբջանյանի, Հրաչյա Ավետիսյանի, Արայիկ Ավետիսյանի դիմումի հիման վրա` «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի 56, 57 եվ 58-րդ հոդվածների` ՀՀ սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը որոշելու վերաբերյալ գործով,13 հուլիս 2010 թ.։
 տվյալ  ընկերության  կողմից  պետք  է  իրականացվի  այնպես,  որ  հնարավորինս  բարձր  մակարդակովապահովի  փոքրամասնություն  կազմող  բաժնետերերի  օրինական  շահերը,  իրականացվի  հանրօգուտնպատակով, ելնելով բացառապես կորպորատիվ, այլ ոչ թե առանձին բաժնետերերի կամ բաժնետերերի  խմբի  շահերից,  այսինքն՝  կոնսոլիդացիան  չհանդիսանա  բաժնետերերի  վտարելու  միջոց։
   Երրորդ՝բաժնետոմսերի  կոսնոլիդացիան  հնարավորինս  հեշտացնում  է  ռեեստրի  վարման  աշխատանքները,պարզեցնում բաժնետիրական ընկերության կողմից թողարկված արժեթղթերի հաշվառումը1։
  Գործողօրենսդրությունը չի տալիս, թե ինչպիսի հիմքերի առկայության դեպքում է, որ ընկերությունը կարող էիրականացնել  կոնսոլիդացիա,  այսինքն՝  յուրաքանչյուր  դեպքում  ընկերության  ժողովը  պարտավոր  էհիմնավորել  բաժնետոմսերի  կոնսոլիդացիա  իրականացնելու  անհրաժեշտությունը  (թեև  օրենսդրորեննրա վրա այդպիսի պարտականությունը դրված չէ)։
 Քաղաքացիական  օրենսգրքի  3-րդ  հոդվածը  սահմանում  է,  որ  քաղաքացիները  և  իրավաբանական  անձինք  իրավունքներ  ստանձնում  են  իրենց  կամքով  և  ի  շահ  իրենց։
   Ձեռք բերելով  բաժնետոմս՝բաժնետերը ձեռք է  բերում որոշակի  իրավունքներ, որոնցից ամենակարևորներն են ընկերության կառավարմանը  մասնակցելու,  ընկերության  շահույթից  շահաբաժին  կամ  դիվիդենտ  ստանալու  և  ընկերության  լուծարումից  հետո  գույք  ստանալու  իրավունքները։
   Ունենալով  բաժնետոմս՝  բաժնետերըձգտում է վերոհիշյալ իրավունքները իրացնել, և քանի որ բաժնետոմսը գույքի տեսակ է և սեփականության իրավունքով կարող է պատկանել ցանկացած անձի, (ինչը բխում է այն դրույթից, որ քաղաքացիները  և  իրավաբանական  անձանց  սեփականության  ներքո  կարող  է  գտնվել  ցանկացած  գույք),  ապասույն  իրավակարգավորումների  բնագավառում  իր  հիմնարար  դերն  է  ստանձնում  սահմանադրորենամրագրված՝  սեփականության  անձեռնմխելիության  սկզբունքը։
   Այս  սկզբունքն  անմիջականորեն  ամրագրված  է  Սահմանադրության  31  հոդվածով,  համաձայն  որի՝  յուրաքանչյուր  ոք  իրավունք  ունի  իրհայեցողությամբ  տիրապետելու,  օգտագործելու,  տնօրինելու  և  կտակելու  իր  սեփականությունը։
   Ոչոքի չի կարելի զրկել սեփականությունից, բացառությամբ դատական կարգով՝ օրենքով նախատեսվածդեպքերի։
  Սահմանադրությամբ ամրագրված այս դրույթն իր տեղն է գտել նաև ՀՀ քաղ. օր.-ում, որտեղնշվում  է,  որ  քաղաքացիական  օրենսդրությունը  հիմնված  է  օրենսգրքով  կարգավորվող  հարաբերությունների սեփականության անձեռնմխելիության սկզբունքի վրա։
 Քննարկվող հիմնախնդիրը՝ բաժնետոմսերի կոսնոլիդացիան ու սեփական անձեռնմխելիությունը,կապված է ինչպես օրենսդրական թերության, այնպես էլ դատական պրակտիկայի հետ։
  Մասնավորապես՝ բաժնետոմսերի կոնսոլիդացիայի ժամանակ հնարավոր է այնպիսի իրավիճակ, որ առաջանան կոտորակային  բաժնետոմսեր,  որը  ձեռնարկատիրական  գործունեության  ոլորտում  կոնսոլիդացիայիգործընթացի  օբյեկտիվ  և  անխուսափելի  գործընթաց  է։
   Եվ  ինչպես  Սահմանադրական  դատարանն  էգտնում, նման բաժնետոմսերի առկայությունը նպատակահարմար չէ՝ ելնելով ինչպես արժեթղթերի շուկայի կայունության ապահովման նկատառումներից, այնպես էլ բաժնետիրական ընկերության արդյունավետ կառավարման տեսանկյունից, ուստի, օրենքով նախատեսվում է բաժնետիրական ընկերությանկողմից  նման  բաժնետոմսերի  հետգնման  պարտականությունը։
   Նշենք,  որ  բաժնետիրական  ընկերությունների բնույթն այնպիսին է, որ ընկերության գործունեության շրջանակներում բախվում են բաժնետերերի տարբեր շահերը, որն առավել ցայտուն կերպով արտահայտվում է խոշոր ու մանր բաժնետերերի հարաբերություններում։
  Խոշոր բաժնետերերի հիմնական շահն է՝ ձեռք բերել որոշակի արդյունքներ՝ անհրաժեշտ կառավարչական որոշումներ ընդունելու միջոցով. նրանք ընկերության ռազմավարական  ներդրողներն  են,  որոնք  հնարավորություն  ունեն  կանխորոշելու  ընկերության  որոշումները՝  իտարբերություն մանր բաժնետերերի, ովքեր չունեն նման իրավունքներ. նրանց հիմնական շահը իրենցբաժնետոմսում  իրենց  ներդրած  միջոցներից  որոշակի  շահույթ  ստանալն  է։
   Իրավական  պետությանկողմից  տնտեսական  գործունության  կարգավորումը  ենթադրում  է  արդյունավետ  հավասարակշռության ապահովում բաժնետիրական ընկերության խոշոր և մանր բաժնետերերի միջև, և հենց այս նպատակն է, որ օրենսդրից պահանջում է նախատեսել պաշտպանության այնպիսի մեխանիզմ, որը կապահովի  իրավական  երաշխիքներ՝  բաժնետոմսերի  համախմբման  գործընթացում  խոշոր  բաժնետերերիկողմից կամայականության դրսևորումների դեմ։
 Այնուամենայնիվ, գործող իրավական համակարգի վերլուծությունից  հետևում է, որ այսպիսի  մեխանիզմ գոյություն չունի ՀՀ-ում, և տվյալ դեպքում է, որ էապես վտանգվում է մանր բաժնետերերի շահերը։
   Մասնավորապես՝  ինչպես  նշվեց,  բաժնետոմսերի  կոնսոլիդացիայի  արդյունքում  առաջանում  ենկոտորակային  բաժնետոմսեր  (կոտորակային  պետք  է  համարել  այն  ոչ  ամբողջական  բաժնետոմսերը,որոնք առաջանում են ընկերության կողմից իրականացվող այս կամ այն կորպորատիվ գործողությանարդյունքում՝ վերակազմակերպում, կոնսոլիդացիա, կանոնադրական կապիտալի նվազեցում և այլն2),որից,  սակայն,  խուսափել  հնարավոր  չէ,  քանի  որ  կոտորակային  բաժնետոմսերի  առաջացումն  օբյեկ1 Տե՛ս Дедов Д., Дробные акции, "Законодательство", Nօ. 9, сентябрь 2003, էջ 6։
 2 Տե՛ս Ավետիսյան Վ., Կորպորատիվ իրավահարաբերությունների արդի հիմնահարցերը ՀՀ-ում, Երևան, 2013, էջ 179։
 տիվ  և  անհրաժեշտ  գործընթաց  է  ձեռնարկատիրական  գործունեության  ոլորտում.  դրանք  պետք  էհետգնվեն տվյալ բաժնետիրական ընկերության կողմից։
  Ընդ որում, ՀՀ օրենսդրությունը որպես կոտորակային  բաժնետոմսերի  գոյությունը  բացառելու  միջոց  ընտրել  է  պարտադիր  հետգնման  ինստիտուտը,  այսինքն՝  բաժնետերերի  մոտ  առաջացած  բաժնետոմսերը  մարվում  են  և  յուրաքանչյուր  դեպքումբաժնետիրական ընկերությունը պարտականություն է ստանձնում հետ գնել կոտորակային բաժնետոմսերը՝ օրենքով սահմանված շուկայական գնով առանց հաշվի առնելու տվյալ բաժնետիրոջ կամքը։
  Այսառումով  հետաքրքրական  է  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  հանձնաժողովի  1982  թ.  հոկտեմբերի  12-ի՝  «Բրամելիդը  և  Սալմսթրոնը  ընդդեմ  Շվեդիայի»  գործով  ամրագրված  դիրքորոշմամբ։
   Այսգործով  դիմողները  վիճարկել  էին  այն  փաստը,  որ  իրենք  բաժնետոմսերից  զրկվել  էին  իրենց  կամքինհակառակ՝ ոչ ի շահ հանրության և արդարացի փոխհատուցման։
  Հանձնաժողովը հանգել է այն եզրակացության,  որ  օրենքը  չպետք  է  ստեղծի  այնպիսի  անհավասար  վիճակ,  որ  անձը  կամայականորեն  ևանարդարացի կերպով իր գույքից զրկվի՝ հօգուտ մեկ այլ անձի1։
  Իհարկե, յուրաքանչյուր դեպքում, ինչպես իրավացիորեն նշվում է Վ. Ավետիսյանի «Բաժնետիրական իրավունք» դասագրքում, բաժնետոմսերի կոնսոլիդացիայի իրականացման ժամանակ պետք է վերհանել հետևյալ առանձնահատկությունը՝համախմբած բաժնետոմսի անվանական արժեքը չպետք է ավելի բարձր լինի մեկ բաժնետիրոջը պատկանող բաժնետոմսերի ամենափոքր փաթեթի ընդհանուր արժեքից։
  Միայն այս դեպքում է, որ բաժնետոմսերի ամենափոքր փաթեթին տիրապետող բաժնետերը երաշխավորված է, որ բաժնետոմսերի կոնսոլիդացման  ընթացքում  կստանա  նվազագույնը  երկու  բաժնետոմս,  իսկ  հակառակ  դեպքում՝  բաժնետերն ընդհանրապես կզրկվի բաժնետոմս ունենալու իրավունքից2։
  Այդ պատճառով էլ եթե տվյալ ընկերությունում կան բաժնետոմսերի փոքր փաթեթ ունեցող բաժնետերեր, բաժնետոմսերի կոնսոլիդացիայի իրականացումն արդյունավետ չէ, քանի որ այն, ըստ էության, իրականացվում է ոչ թե ընկերությանգործունեության արդյունավետությունը բարձրացնելու, լրացուցիչ դրամական միջոցներ ներգրավելու,այլ մանր բաժնետերերին վտարելու նպատակով։
  ՀՀ-ում բաժնետոմսերի կոնսոլիդացումը մեծ մասամբիրականացվում է հենց այդ նպատակով։
  Առկա իրավակարգավորման պայմաններում պետք է նշել, որ,այսպես ասած, անտեսվում է մանր բաժնետերերի շահերը, քանի որ կոնսոլիդացիան բերում է բաժնետոմսերի անվանական արժեքի բարձրացման և միևնույն ժամանակ՝ բաժնետոմսերի քանակի կրճատման, ուստի, հնարավոր է, որ մանր բաժնետերերը չունենան թեկուզ մեկ նոր բաժնետոմս։
  Արդյունքում,առաջացած կոտորակային բաժնետոմսերը ամեն դեպքում ենթակա են հետգնման տվյալ ընկերությանկողմից։
  Ստացվում է, որ անձը զրկվում է բաժնետոմսի նկատմամբ ունեցած իր սեփականության իրավունքից։
   Հարցի  կապակցությամբ  ՀՀ  սահմանադրական  դատարանը  գտնում  է,  որ  «սեփականությունից  զրկում»  սահմանադրաիրավական  բովանդակությունը  և  կոտորակային  բաժնետոմսերի  պարտադիր հետգնման պարագայում դրանց սեփականատիրոջն  օրենքով  սահմանված կարգով բաժնետոմսիշուկայական արժեք վճարումը չի հանդիսանում սեփականությունից զրկում, այսինքն՝ բաժնետոմսերիհամախմբման  արդյունքում  օբյեկտիվորեն  ձևավորվող  կոտորակային  բաժնետոմսերի  պարտադիրհետգնումը  հավասարազոր  և  համարժեք  չէ  սեփականությունից  զրկելուն։
   Սակայն  եթե  մենք  մեկնաբանում  ենք  թե՛  Սահմանադրությունը,  թե՛  գործող  օրենսդրությունը,  ապա  գործ  ունենք  հետևյալխնդրի հետ։
  Սահմանադրության 31-րդ հոդվածը ամրագրում է սեփականության անձեռնմխելիությունը, մասնավորապես՝ նշելով, որ ոչ ոք չի կարող զրկվել սեփականությունից՝ բացառությամբ դատականկարգով՝ օրենքով նախատեսված դեպքերի։
  Վերոհիշյալ նորմի տառացի մեկնաբանությունից բխում է,որ սեփականությունից զրկում իրականացվում է օրենքով նախատեսված հիմքերի առկայության դեպքում,  այն  է՝  բացառապես  դատական  կարգով։
   Սակայն  եթե  նշված  նորմը  համեմատում  ենք  «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի հետ, ապա տեսնում ենք, որ այստեղ մենք իրականումգործ ունենք սեփականությունից զրկելու հասկացության հետ, քանի որ եթե կոնսոլիդացիայի արդյունքում  առաջանում  են  կոտորակային  բաժնետոմսեր,  ապա  առանց  այդ  կոտորակային  բաժնետոմսերիսեփականատերերի կամքը հաշվի առնելու՝ ընկերությունը հետ է գնում դրանք։
  Խնդիրն այն է, որ օրենքը չի սահմանում մանր բաժնետերերի իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանության արդյունավետ մեխանիզմ, զրկում է վերջիններիս իր հայեցողությամբ սեփական կոտորակային բաժնետոմսըտնօրինելու3,  օգտագործելու,  տիրապետելու  հնարավորություններից՝  դրանով  իսկ  թույլ  տալով  Սահմանադրության կոպիտ խախտում։
  Հենց սրանով է պայմանավորված, որ ՀՀ-ում կոնսոլիդացիան մանրև «ոչ ցանկալի» բաժնետերերից ազատվելու միջոց է4. օրենքն առկա իրավակարգավորման պայմաններում թույլատրում է այդպիսի հնարավորություն՝ միայն սահմանելով այդ կոտորակային բաժնետոմ1 Տե՛ս Մարդու իրավունքների եվրոպական հանձնաժողովի 1982 թ. հոկտեմբերի 12-ի «Բիամելիդը և Սալմսթոննը ընդդեմ Շվեդիայի» գործով որոշումը։
 2 Տե՛ս Ավետիսյան Վ., էջ 93։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 95։
 4 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 94։
 սերի հետգնում շուկայական գինը։
  Միևնույն ժամանակ, եթե ուսումնասիրենք Քաղ. օր.-ը, ապա կտեսնենք, որ այն ևս չի սահմանում սեփականության իրավունքի հարկադիր դադարման հիմքը։
 Այսպիսով, կարող ենք եզրակացնել, որ մեր օրենսդրությունը՝ որպես կոտորակային բաժնետոմսերի բացառման միջոց, ամրագրել է պարտադիր հետգնման ինստիտուտը։
  Այս առումով նշենք, որ առկաիրավակարգավորումները  չեն  ելնում  մանր  բաժնետերերի  շահերից.  գոյություն  չունի  նրանց  շահերիպաշտպանության  արդյունավետ  մեխանիզմ։
   Բաժնետիրական  ընկերությունների  մասին  օրենքի  վերլուծությունը թույլ է տալիս ասել, որ օրենսդիրն ընտրել է խոշոր բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանությանը նախապատվություն տալու քաղաքականությանը, որով մանր բաժնետերերը զրկվում ենիրենց կողմից ներդրած խնայողությունները պաշտպանելու իրավունքից1։
 Կոնսոլիդացիայի  հետ  կապված  հարաբերությունների  կարգավորման  բնագավառում  իր  առանձնահատկություններն ունի Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրությունը։
  Մասնավորապես՝ մինչև 2001թ. ՌԴ-ում ևս կիրառվում էր պարտադիր հետգնման ինստիտուտը, ինչը և՛ համահունչ չէր ազատ շուկայական հարաբերությունների ոգուն,  և՛  հակասում  էր ՌԴ սահմանադրությանն ու քաղաքացիականօրենսգրքին  (այստեղ  չէր  նշվում  նման  հիմքով  բաժնետոմսի  նկատմամբ  սեփականության  իրավունքիդադարման մասին)։
  2001 թ. փոփոխություններից հետո ՌԴ «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» դաշնային օրենքով մտցվեց կոտորակային բաժնետոմս ինստիտուտը2։
  Օրենքի 25-րդ հոդվածի 3րդ հոդվածով սահմանվեց, որ մի շարք այլ հիմքերի հետ մեկտեղ կոտորակային բաժնետոմսերն առաջանում են բաժնետոմսերի կոնսոլիդացիայի դեպքում, այն էլ միայն այն ժամանակ, երբ անհնար է մեկամբողջական թվով բաժնետոմսի ձեռքբերումը։
  Փաստորեն, ռուսական դոկտրինան հրաժարվեց պարտադիր  հետգնման  իրավունքից  և  դրանով  իսկ  սահմանեց,  որ  անկախ  կոնսոլիդացիայի  արդյունքներից՝ բաժնետերը շարունակում է հանդիսանալ իր բաժնետոմսի սեփականատերը և ինքն է որոշում իրբաժնետոմսը  տնօրինելու  եղանակները։
   ՌԴ  դաշնային  օրենքը  մանրամասն  կարգավորում  է  նաև  կոտորակային բաժնետոմսերի առաջացման հետ կապված հարաբերությունները՝ դիտելով դրանք որպեսքաղաքացիական իրավահարաբերությունների օբյեկտ։
   Օրենքը սահմանում է,  որ կոտորակային բաժնետոմսը  հավասարազոր  է  սովորական  ամբողջական  բաժնետոմսին,  ինչը  ենթադրում  է,  որ  կոտորակային բաժնետոմը կարող է ազատորեն լինել առուվաճառքի պայմանագրի և քաղաքացիաիրավականցանկացած  պայմանագրի  առարկա,  ինչպես  ամբողջական  բաժնետոմսը։
   Կոտորակային  բաժնետոմսըդրա  սեփականատեր-բաժնետերին  տալիս  է  այդ  բաժնետոմսի  համապատասխան  չափով  դիվիդենտստանալու,  ընկերության  լուծարումից  հետո  նրա  գույքի  համապատասխան  մասը  ստանալու  իրավունք։
  Կոտորակային բաժնետոմսի սեփականատիրոջ քվերակությունն արտահայտվում է կոտորակային  թվով։
   Օրենքի  համաձայն՝  կոտորակային  բաժնետոմսը  բաժնետիրոջը՝  դրա  սեփականատիրոջը,տրամադրում  է  այն  ծավալի  իրավունքներ,  որոնք  համապատասխանում  են  ընդհանուր  բաժնում  այդբաժնետոմսի չափին և որոնք տրամադրվում են այդ կատեգորիայի բաժնետոմսերով։
  Միևնույն ժամանակ, օրենքը սահմանում է այն իրավիճակները, երբ բաժնետերը ձեռք է բերում միևնույն տեսակի երկու և ավելի կոտորակային բաժնետոմս։
  Նման դեպքերում արդեն դրանք գումարվում են իրար և դառնում կա՛մ ամբողջական, կա՛մ կոտորակային բաժնետոմս։
  Նշվում է նաև, որ բոլոր տեղաբաշխված կոտորակային  բաժնետոմսերը  գումարվում  են  իրար,  և  եթե  այս  դեպքում  էլ  ստացվում  է  կոտորակայինթիվ,  ապա  ընկերության  կանոնադրության  մեջ  տեղաբաշխված  կոտորակային  բաժնետոմսերի  թիվնարտահայտվում  է  կոտորակային  թվով։
   Սխալված  չենք  լինի,  եթե  նշենք,  որ  ՌԴ  իրավական  համակարգն ընթացել է ավելի արդյունավետ ճանապարհով՝ փորձելով  օրենսդրությունը հնարավորինս համապատասխանացնել Սահմանադրությանը, ինչպես նաև վերջ տալ խոշոր բաժնետերերի կողմից իրականացվող չարաշահումներին ու կապիտալը իրենց ձեռքում կենտրոնացնելու երևույթին և պաշտպանության  արդյունավետ  միջոցներ  սահմանել  մանր  բաժնետերերի  համար։
   Այդ  իսկ  պատճառով  միանգամայն  արդարացված  կլինի  ռուսական  փորձի  կիրառումը  ՀՀ-ում,  ինչը  կդառնա  սույն  հիմնահարցիարդարացի լուծումներից մեկը։
  Այս հարցի հետ կապված իրենց ուրույն մոտեցումներն ունեն Մեծ Բրիտանիան, ԱՄՆ-ը, Շվեցարիան։
  ՄԲ օրենսդրությամբ արգելվում է այնպիսի գործողությունների իրականացումը,  որպիսիք  կարող  են  հանգեցնել  կոտորակային  բաժնետոմսերի  առաջացմանը։
   ԱՄՆ-ումորպես  կոտորակային  բաժնետոմսի  սեփականատիրոջը  տրվող  փոխհատուցման  չափ՝  սահմանվում  էկոնսոլիդացման արդյունքում առաջացած մեկ բաժնետոմսի արժեքը, իսկ Շվեցարիայում այն իրականացվում է կանոնադրական կապիտալի չփոփոխման պայմանով։
 Այսպիսով,  սույն  աշխատանքում  փորձ  արվեց  ներկայացնել  ՀՀ-ում  բաժնետոմսերի  կոսնոլիդացիայի  արդի  հիմնախնդիրները  և  եկանք  այն  եզրակացության,  որ  արդի  իրավակարգավորումը  չի  ապահովում կոսնոլիդացիայի բուն նպատակը և իր հերթին չի ապահովում մանր բաժնետերերի շահերը։
 1 Տե՛ս Ավետիսյան Վ., էջ 170։
 Երբեմն փորձ է արվում խոշոր բաժնետերերի շահը նույնացնել ընկերության շահի հետ և դրանով հիմնավորել խոշոր բաժնետերերին այնպիսի իրավունքների տրամադրումը, որպիսիք կարող են հանգեցնել  բաժնետոմսերի  փոքր  փաթեթների  տիրապետող  բաժնետերերին  նրանց  կամքին  հակառակ  ընկերությունից  դուրս  մղելուն1։
   Որպես  ընկերության  գործունեության  արդյունավետությունը  բարձրացնելու  կարևորագույն  միջոց՝ այս  կորպորատիվ  գործողությունն  իրականացվում  է  բաժնետերերի  ընդհանուր ժողովում և միտված է ընկերության կողմից իր առջև դրված խնդիրների արդյունավետ իրագործմանը։
   Հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որ  «թույլատրվում  է  անել  այն,  ինչն արգելված  չէ  օրենքով»սկզբունքը հավասարապես կիրառելի է նաև իրավաբանական անձանց նկատմամբ, օրենքով սահմանված կարգով բաժնետիրական ընկերություններն իրացնում են բաժնետոմսերի համախմբում։
  Սակայնայստեղ խնդիրն այն է, թե հատկապես ինչ նպատակով է իրականացվում այս կորպորատիվ գործողությունը։
  Գործող օրենսդրության վերլուծությունը հիմք է տալիս ասելու, որ բաժնետոմսերի կոնսոլիդացիան  կարող  է  իրականացվել  հանրօգուտ  նպատակներով,  սակայն  այն  օգտագործվում  է  նաև  մանրբաժնետերերին  դուրս  մղելու  և  կապիտալը  խոշոր  բաժնետերերի  ձեռքում  կենտրոնացնելու  նպատակով՝ դառնալով իրավունքի չարաշահման հնարավորություն տվող օրենքով ամրագրված գործիք, ինչը,սակայն, համահունչ չէ իրավական պետության գաղափարին, քանի որ տվյալ դեպքոմ արդարացի հավասարակշռություն չի ապահովվում տնտեսական գործունեության մասնակիցների միջև։
  Եվ այս դեպքում է, որ հնարավոր է իրավունքների չարաշում, որն, ըստ Քաղ. օր. 12-րդ հոդվածի՝ քաղաքացիներիև  իրավաբանական  անձանց  այն  գործողություններն  են,  որոնք  իրականացվում  են  բացառապես  այլանձի  վնաս  պատճառելու  մտադրությամբ։
   Միևնույն  ժամանակ,  առկա  չէ  այնպիսի  դրույթի  առկայություն, որի միջոցով կսահմանվի պաշտպանության արդյունավետ մեխանիզմ խոշոր բաժնետերերի կամայականությունների դեմ։
   Եվ այդ է պատճառը, որ առաջարկում ենք համապատասխան փոփոխություններ մտցնել օրենսդրության մեջ. այս առումով ողջամիտ կլիներ ռուսական փորձի կիրառումը, ինչըսույն հարցի կարգավորումն իրականացնում է Սահմանադրության ոգուն և ազատ շուկայական հարաբերությունների բնույթին համապատասխան։
 Մարտուն ՍտեփանյանԲԱԺՆԵՏՈՄՍԵՐԻ ԿՈՆՍՈԼԻԴԱՑԻԱՅԻ ԱՐԴԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր՝ բաժնետիրական ընկերություն, բաժնետոմս, բաժնետոմսերի կոնսոլիդացիա, խոշոր և մանր բաժնետերեր, կոտորակային բաժնետոմս ։

Սույն  հոդվածում  վերլուծվում  է  բաժնետոմսերի  կոնսոլիդացիայի,  ՀՀ-ում  ձևավորված  պրակտիկայի,  առկա  հիմնախնդիրների և միջազգային պրակտիկան, ինչպես դրանց լուծման միջոցները։
  Քննարկվել են բաժնետոմսերի  կոնսոլիդացիայի  հասկացությունը,  դրա  նպատակները,  իրականացման  կարգը,  կոտորակային  բաժնետոմսերը,  օրենքում  տրված  կարգավորումներն  ու  դատական  պրակտիկան,  արտասահմանյան  երկրների  օրենսդրությամբ  նախատեսված կարգավորումները և այլն։
   Հոդվածում առաջարկված լուծումները կնպաստեն մանր բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանությանը և  բաժնետիրական ընկերությունների գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը։
