Արդի հայ գրականությունը հարուստ է կենսագրական վեպերով։
  Ժամանակի քննադատությունը այս կամ այն չափով անդրադառնում է դրանց։
  Իրենցհոդվածներում,  կենսագրական  վեպերի  հետ  կապված,  տարբեր  խնդիրներարծարծել են Ս.Սարինյանը [11, 13, 14], Ժ. Քալանթարյանը [20], Ս. Մարգարյանը [15], Դ. Գասպարյանը [4, 16], Զ. Ավետիսյանը [2], Գ. Խաչիկյանը [7, 8], մենք՝հոդվածի հեղինակը [10] և այլք։
  Կենսագրական վեպի հեղինակներն էլ շատ քիչդեպքերում  են  առանձնացնում  իրենց  վեպերի  բնույթը.  պարզապես  նշում  ենվեպ։
   Հոդվածում  մեր  ուշադրությունը  սևեռել  ենք  Հայկազ  Հաբոբջանյանի«Կյանքս այնպես դժվարին էր» և Աշոտ Ավետիսյանի «Մենավորի աստղը» կենսագրական վեպերի գրականագիտական վերլուծությանը։
 Վահան Տերյանը դարագլուխ բացեց հայ պոեզիայում, և կարելի է ասել,որ  մեր  բանաստեղծներից  ոչ  մեկը  չունեցավ  հետևորդների  այդքան  մեծ  բույլ։
 Նրա ստեղծագործությունները բարձր են գնահատել նշանավոր գրականագետներ Ա. Տերտերյանը, Է. Ջրբաշյանը, Ս. Սարինյանը, Ռ. Իշխանյանը, Հ. Թամրազյանը, Դ. Գասպարյանը և այլք։
  Ակադեմիկոս Է. Ջրբաշյանը երկու մենագրությունէ նվիրել Տերյանի ստեղծագործություններին՝ «Չորս գագաթ։
  Թումանյան, Ւսահակյան,  Տերյան,  Չարենց»  [18]  և  «Վահան  Տերյանի  տաղաչափական  համակարգը» [19]։
  Սպասելի էր Տերյանի կերպարի արտացոլումը նաև կենսագրականվեպերում։
 Կենսագրական  վեպերի  հեղինակները,  բնականաբար,  պիտի  օգտվենգրողների մասին գրված մենագրություններից, հուշագրություններից և նամականիից։
  Երբեմն հեղինակների գրականագետ լինելու հանգամանքը նկատվումէ նաև վեպերում։
  Կենսագրական վեպի լավագույն վարպետ Տինյանովի վեպերի կապակցությամբ գրականագիտության մեջ տարակարծություններ կան. ոմանքդրանք համարում են պատմավեպեր, ոմանք՝ կենսագրական վեպեր, իսկ մյուսներն էլ՝ բանասիրական վեպեր. ավելին՝ նրան համարում են վեպի այդ ենթաժանրի  հիմնադիր  [20]։
   Թերևս  Հակոբջանյանի  վեպում  ևս  կարելի  է  նշմարելբանասիրական  վեպի  տարրեր,  բայց  բանասիրական  վեպերում  գրող-գրականագետի դիտարկումները համաձուլվում են վեպի գեղարվեստական հյուսվածքին։
  Աշոտ Ավետիսյանի վեպը զուտ կենսագրական ենք համարում, չնայած բանասիրական  վեպի  մասին  գրականագետների  պատկերացումները,  ըստ  մեզ,վիճահարույց են։
 Հայկազ  Հակոբջանյանը  երեք  կենսագրական  վեպի  հեղինակ  է՝  «Սպիտակ էդելվեյսներ. Ռ. Սևակ», «Առկայծ ճրագ. Դ. Վարուժան», «Ո՜վ մարդկայինարդարություն.  Սիամանթո»,  որոնց  առաջաբանները  գրել  է  ակադեմիկոս  Ս.Սարինյանը։
   Թվում  էր,  թե  գրողի  փորձը  պիտի  դառնար  փորձառություն,  ևվերջին  վեպը  լավագույնը  լիներ։
   Բայց  Տերյանի  մասին  գրված  կենսագրականվեպը լուրջ թերություններ ունի։
 Վեպը բաղկացած է չորս մասից։
  Առաջին գլուխը բանաստեղծի ծննդյան,մանկության, ուսանողության և հայացքների ու որպես բանաստեղծ ձևավորմանմասին  է։
   «Տիզիվավա»,  լալկան  Վանիկը  դառնում  է  Վահան  Տերյան։
   Տերյանի՝որպես  բանաստեղծի  հռչակումը  Հակոբջանյանն  ավելի  շատ  ներկայացնում  էգրականագետի, քան գրողի հայեցակետից։
 «Մինչև  վերջին  սահմանն  անկեղծ»  Տերյանն`  իր  երազներով,  իդեալներով, կարոտներով ու ապրումներով և սիրո առեղծվածով բացվում է երկրորդմասում։
  Ըստ հեղինակի` նրա մեծ և իսկական սերն Անթառամ Միսկարյանն էր,բայց  Տերյանն  ամուսնանում  է  շրջապատում  անմատչելի  թվացող  ՍուսաննաՊախալովայի  հետ։
   Հետևում  է  ապագան  կանխազգացող  քնարական  զեղումը.«Ի՞նչ  է  առեղծվածային  պարգև  համարված  Սերը….  Նա  անտես  ճիրաններովվայրի գազանիկ է, կարող է  շոյանքի տակ ննջել քո գրկում...» [13, էջ 166-167]։
 Գրողը  Տերյանին  ներկայացնում  է  որպես  սիրող,  հոգատար  ամուսին,  բայցևսիրո  տառապյալ,  որովհետև  չհասկացված  էր։
   Նրբորեն  են  գծագրվում    բանաստեղծի ներքին տագնապներն ու վախերը։
 Տերյանի «Հայ գրականության գալիք օրը» և «Հոգևոր Հայաստան» զեկուցումները ներկայացնելիս հեղինակի մեջ քննադատն է առաջնայինը։
  Երբ Տերյանն ասում է, որ Թումանյանի մի «Փարվանան» չի փոխի հանկարծակի հեթանոսացած պոլսահայ պոետների ստեղծագործությունների հետ, Հակոբջանյանըհակադրվում է. «Տերյանը, ցավոք, չըմբռնեց արևմտահայ մշակույթի և գրականության մեջ դարասկզբին ծայր առած և գրական ու մշակութային հզոր արժեքներ ստեղծած  «հեթանոսական գրական շարժման» հիմնական էությունը ... » [13,էջ  249]։
   «Հեթանոսական»  գրական  շարժումը  արևմտահայ  դաժան  իրականությունից վեր սավառնելու հնարավորություն տվեց, դա օրվա հրամայականն էր՝գրականություն բերել ուժը, խիզախությունը, գեղեցկությունն ու ազատությունըև  դրանք  ներարկել  ազգային  գիտակցության  մեջ։
   Այս  գրականության  տիրույթում ստեղծվեցին բարձրարժեք գրական գոհարներ, որի լավագույն արտահայտությունը Դ. Վարուժանի ստեղծագործությունն էր։
 Երրորդ գլուխը թողնում է պատմական ակնարկի տպավորություն։
  Պատմում է եղեռնի և պատմական իրադարձությունների նկատմամբ բանաստեղծիվերաբերմունքի  մասին,  հետո  անում  է մեջբերումներ  Տերյանի  բանաստեղծություններից, Վաչե Պարտիզունու վերլուծությունից. «Իր հոգում «նաիրյան հոգուբարձր տառապանքը»  կրող  բանաստեղծի  համար  հայ  «արյունլվիկ  ժողովրդի»վիճակի հարցը դարձել էր «ֆանտոմ», բոլոր հարցերի հարցը։
  Այս «ֆանտոմից» էծնվել-սնվել  «Երկիր  Նաիրի»  երգաշար-պոեմը,  որը,  Չարենցի  արտահայտությամբ, դարձավ «նաիրյան խոսքերի գանձարան»։
   Գրականագիտական մենագրությունից կամ քննադատական հոդվածից տարբերությունն արտահայտվումէ ընդամենը նրանով, որ գրողն առանց հղման մանրամասների է բերում հատվածը։
   Այնուհետև  մեջբերում  է  Չարենցի  բանաստեղծությունից.  «Ա՜խ,  կարծեսնստած  ես  դռանը  և  ինձ  հետ  Տերյան  ես  կարդում»  [13,  էջ  279-280]։
   Հատվածիմանրամասն  ներկայացումով  մատնանշում  ենք,  որ  այստեղ  բացակայում  էգրողի մտահղացումը։
 Հեղինակը Տերյանի հայրենանվեր գործունեության մասին է ակնարկում,ընդարձակ  մեջբերում  անում  «Թուրքահայաստանի  մասին»  դեկրետից.  գրողի«պատմական  էքսկուրսը»  լրացնում  են  Տերյանի  բերած  փաստերը։
   Այստեղներկայացվում է նաև բանաստեղծի միամիտ հավատը, որ խորհրդային իշխանության հաստատման շնորհիվ կլուծվեն հայի դարավոր երազները, պատմումէ  նաև  բանաստեղծի՝  որպես  խորհրդականի  և  պատվիրակության  անդամի՝Բրեստ-Լիտովսկի  պայմանագրի  կնքմանը  մասնակցելու  և  թարգմանականգործունեություն  ծավալելու  մասին։
   Մեռնում  է  բանաստեղծի  առաջնեկը։
 Սուսաննան ոչինչ չի գրում. «Երբ մայրն է լռում, ցավից պիտի գոռան սար ու քար,ճչան  սրտապատառ,  քանզի…  այլևս  չկա  այն  անմեղ  հրեշտակը»  [13,  էջ  322]։
 Պետական աշխատանքների մեջ թաղված բանաստեղծից կամաց-կամաց օտարվում  է  կինը.  հեղինակը  նրբանկատորեն  ներկայացնում  է  կարոտը  ԱնթառամՄիսկարյանի  նկատմամբ.  հեղինակի  և  հերոսի  ներքին  ձայնը,  իրար  միաձուլված ու միասնաբար, հանդիմանում և հորդորում են հերոսին,  մասնակցումնրա  տառապանքներին  ու  ցավերին`  երբեմն  նկատել  չտալով,  թե  դա  հերոսիներքին մենախոսությո՞ւնն է, թե՞ հեղինակի խոհը. «Ո՞ւր է Անտյան… Երջանի՞կէ  արդյոք…  Պետրովի  հետ....  Ես  հոգնել  եմ,  ինձ  փայփայի՛ր,  եղի՛ր  քնքուշ  ուանչար....  Հեռո՛ւ  վանիր  մութ  կասկածները,  հուսահատության  սև  մաղձը  ևտոկա՛, ոտքի՛ ել և գնա՛ առաջ» [13, էջ 341]։
 Իդեալի ու երազայինի արտահայտությունն է Անտենկան. անհաս ու անմատույց սերն է` խորհրդավոր ու գերող, չհասկացված ու չգնահատված։
  Իրականը Սուսաննան է, որի բնավորությունը խորհրդավոր է, գիշերվա պես մութ։
 Անտրիտուր սիրող ամուսին չէ, պարզապես կարող է լինել առաջինը։
  Հասունացել էր նաև կնոջ հեռացումը։
  Քաղաքացիական պատերազմի պատճառով իրարից հեռու էին, վերադարձն` անհնար, և Տերյանին մնում էր միայն բաժանումիցավը։
  Այս մեկնաբանությանը համամիտ չէ բանաստեղծի ծոռը և կնոջ արարքըփախուստ ու լքում էր համարում Տերյանի ամենամոտ ընկերոջ` Ալ. Մյասնիկյանի հետ [5, էջ 35-36]։
  Նշենք նաև, որ Աշոտ Ավետիսյանը նույնպես այս հարցըառկախ է թողել։
  Ըստ ամենայնի հեղինակները չեն կարողացել թափանցել Տերյանի  և  Սուսաննայի  անձնական  կյանքի  մութ  ծալքերի  մեջ։
   Դրանից  վեպերըհոգեբանորեն ավելի կշահեին։
 Վերջին  գլխում  իրադարձություններն  անհամեմատ  արագ  են  զարգանում. բանաստեղծը հիվանդ է ու մենակ. կնոջ՝ Սուսաննայի գգվանքներից նրանփոխանցվեց  անբուժելի  ցավը,  որ  հեգնաբար  պիտի  կոչի  «բանաստեղծականհիվանդություն»։
  Թարգմանական մեծ գործ է ծավալում, ուրախ է ՀայաստանիԱռաջին Հանրապետության հաստատումով, Բաշ-Ապարանի և Սարդարպատիհերոսամարտերով, տագնապած է, որ վտանգված է երկրի անկախության գոյությունը։
   Ֆիզիկապես  հյուծված  ու  հիվանդ  բանաստեղծին  հայտնվում  է  երազիպես  գերող  ու  քնքուշ  Անահիտ  Շահիջանյանը,  որն  անգիր  գիտի  նրա  բանաստեղծությունները։
  Ահա Անահիտը հղի է, իսկ ինքը պետական կարևոր հանձնարարություններ ունի։
  Եվ վախճանը` փաստական հայտնի մանրամասներով։
 Հակոբջանյանն  առատորեն  ներգրավել  է  նամակներ,  հուշեր,  վկայություններ, կատարել ընդարձակ մեջբերումներ։
  Կենսագրական վեպերի հիմնական  աղբյուրը  գրողների  նամականին  է։
   Նույնիսկ  նշանավոր  գրականագետ,կենսագրական վեպի ժանրում հիմնարար դերակատարություն ունեցող Տինյանովն  է  մեծապես  օգտվել  նամականուց  [23,  էջ  9-17],  բայց  դրանցից  օգտվելիսստեղծագործողը նրբանկատություն պիտի դրսևորի և ոչ թե շարադրանքը գրեթեամբողջությամբ  հեղի  նամակներով՝  այն  դեպքում,  երբ  դրանք  հասանելի  ենընթերցողներին, և առաջին լույսընծայողն ինքը չէ։
 Գրողն օգտվում է Տերյանի ոճավորումից, սակայն այս դեպքում էլ երբեմնչի նկատվում, թե երբ է ավարտվում հեղինակի պատումը, կամ որն է ուղղակիմեջբերումը Տերյանի նամակներից ու բանաստեղծություններից։
  Հակոբջանյանըմեծ  ուշադրություն  է  դարձնում  Տերյանի  հոգեաշխարհի,  նրա  բնավորությանգեղեցիկ  հատկանիշների  ձևավորմանն  ու  բացահայտմանը,  ինչին  նպաստել էբանաստեղծի թողած նամականին։
  Բանաստեղծի դժվարին կյանքը պատկերելիս փորձում է հատկապես նրան ներկայացնել «հոգով մերկ», իսկ բանաստեղծնայդպես անկեղծ էր հիմնականում Անթառամ Միսկարյանի առաջ։
 Վեպը բնույթով փաստագրական է, իհարկե, գեղարվեստական որոշակիտարրերով,  քանի  որ  փաստագրական  վեպը  ևս  զուրկ  չէ  գեղարվեստականությունից։
  Գրողը մինչև անգամ մատնանշում է փաստի աղբյուրը, որոշակի թվագրություն ունեցող ընդարձակ մեջբերումներ է անում նամակներից։
   Օրինակ`«1884 թ. Արամ Տեր-Գրիգորյանը «Տարազում» գրում է» [13, 14], «Ահա վարպետիհուշերից մի պատառիկ» [13, էջ 66], «գրում է տերյանագետ Սաքո Սուքիասյանը»[13, էջ 387] և այլն, նամակներից կատարում որոշակի թվագրություն ունեցող ընդարձակ մեջբերումներ։
  Հեղինակի օգտագործած փաստական նյութի աղբյուրըհետևյալ  գրքերն  են`  Տերյանի  ստեղծագործությունների  ժողովածուն  (1-4,  Եր.,1972-1979), «Վահան Տերյանը ժամանակակիցների հուշերում» (Եր., 1964), ՎաչեՊարտիզունի,  Տերյանի  կենսապատումը  (Եր.,  1984),  Սաքո  Սուքիասյան  «ԷջերՎահան Տերյանի կյանքից» (Եր., 1959), Նվարդ Տերյանի կազմած «Վահան Տերյան.  նամակներ»  (Անթառամ  Միսկարյանին)  (Եր.,  1972),  Հ.  Թամրազյան,  «Վահան Տերյան» (Եր., 1985)։
  Ակադեմիկոս Հ. Թամրազյանի «Վահան Տերյան» մենագրության  վերջին  գլուխը  կոչվում  է  «Բանաստեղծի  եղբայրության  ուղին  (Չարենցի  հետ)»։
   Թամրազյանը  ներկայացնում  է  Չարենցի  վերաբերմունքը  Տերյանին և բերում նրա «Վահան Տերյանի հիշատակին» բանաստեղծությունը [7, 219228]։
  Հակոբջանյանը ևս նույն կերպով է ավարտում իր վեպը՝ Չարենցի գնահատմամբ  և  «Վահան  Տերյանի  հիշատակին»  բանաստեղծությամբ։
   Այնուհանդերձ,եթե  մյուս  գրականագետներից  գրողի  կախվածությունը  անուղղակի  է,  ապաՀակոբջանյանի  կախվածությունը  Վաչե  Պարտիզունու  գրքերից  ակնհայտ  է, անգամ վերնագրի հարցում։
  Համեմատենք` «Վաչե Պարտիզունի, Տերյանի կենսապատումը», որպես բնագիր օգտագործել է  «Իսկ կյանքս այնպես դժվարին էր»նույնավերնագիր բանաստեղծության առաջին տողը, Հակոբջանյանն իր գիրքըվերնագրել է  «Կյանքս այնպես դժվարին էր. Վահան Տերյան. կենսապատում»։
 Հակոբջանյանի  օգտագործած  արխիվային  և  փաստական  նյութերի  պակասըպայմանավորված է նրանով, որ հեղինակը հայրենիքից հեռու՝ Ֆրանսիայում էրգտնվում։
   Այդ  իրողությունը  էականորեն  ազդել  է  վեպի  վրա.  այն  սոսկ  ճանաչողական նշանակություն ունի։
 Տվյալների սակավությունը վեպը թերի է թողնում, և Հակոբջանյանի Տերյանը հղկված ու ողորկ, մեզ հայտնի զուտ բանաստեղծական կերպարն է, և ճիշտչի մեկնաբանվել։
  Հեղինակն զգացել է, որ շատ բան կիսատ է մնացել և «Որպեսվերջաբան»  մասում,  ներկայացնելով  իր  գիրքը,  գրում  է.  «Թերացումներս`  ներիր» [13, էջ 390]։
 Այլ որակ ունի Աշոտ Ավետիսյանի «Մենավորի աստղը» վեպը։
  Այստեղևս գրողի կենսապատումը ներկայացված է մանկությունից մինչև մահ։
  Տերյանիկերպարը զարգանում է բնական միջավայրի մեջ, իսկ դա առաջին հերթին ընտանիքն  էր։
   Բանաստեղծի  եղբայրները  բավականին  մանրակրկիտ  և  հետաքրքիր  են  ներկայացրել  գրողի  կյանքը,  ընտանիքը,  անգամ  հարևաններին  ևիրենց զբաղմունքը։
  Գրողին մնացել է այդ ամենը ներառել վիպական գործողությունների  տիրույթ։
   Բայց  դա  ևս  հմտություն  է  պահանջում,  և  գրողը  ներկայացվում է հերոսների երկխոսությունների, խոհերի ու հեղինակային պատումիմիջոցով։
   Իրադարձությունները  զարգանում  են  բնական  հունով,  իսկ  գեղարվեստական կերպարները ձևավորվում են տիպական միջավայրում։
  Միջավայրիկոլորիտը ևս համոզիչ է տրված, քանի որ հեղինակը Տերյանի հայրենակիցն է։
 Վիպագիրը  գրականագետի  մանրակրկիտ  և  լուրջ  աշխատանք  է  կատարել,ուսումնասիրել  նաև  արխիվային,  քիչ  հայտնի  փաստական  նյութը։
   Վեպի  մեջփաստը ներմուծելիս հեղինակը պահպանում է գրողական ինքնուրույնությունըև բնականությունը վիպական տիրույթի մեջ։
  Օրինակ` ռուս գրող Լեոնիդ Բոլշակովը կարողացել է գտնել Տերյանի հիշատակած «պրինցուհի Նա»-ի հետքերը.հայ  աղջիկ,  «որը,  փախչելով  թշնամու  յաթաղանից  և  ապաստան  գտնելով  հեռավոր Բուլուզակում, եկել էր փնտրելու հարազատներին» [3,  էջ 46]։
  Աշոտ Ավետիսյանի վեպում Պողոս Մակինցյանը, Վահան Տերյանից ճշտելով քնարերգության հերոսուհու մասին, ասում է. «Ես էլ մտածեցի, թե Բլոկի պես չքնաղ դամաես գտել ու պոեզներ ես նվիրում։
  …._Չէ՛, Բլոկի շարքի պես չի լինելու» [1,  էջ 347]։
 Դրանով նա մատնանշում է, որ Տերյանի խորհրդապաշտությունը ազդեցությանարդյունք չէ, այլ ինքնուրույն և անհատական կնիք ունեցող ուղղություն։
  Գրականագետները  ևս  հաստատում  են  դա։
   Գրողը  կարողանում  է  ներկայացնելՏերյանին չեզոք դիրքորոշմամբ, և գլխավոր հերոսն ընթերցողի համար բացահայտվում է ոչ թե հեղինակի ակնհայտ սիրով ու փաղաքշանքիով, այլ սեփականճանաչողության արդյունքում։
 Վեպում  ներկայացված  է  Վահան  Տերյանի  ամբողջական  կերպարը`հայացքների ձևավորմամբ, որոնումներով, սերերով, կասկածներով, ձգտումներով, ոգևորություններով և հիասթափություններով։
  Այստեղ երևում են նաև ժամանակի քաղաքական կյանքը, հասարակ մարդկանց ու մտավորականների արձագանքները քաղաքական իրադարձություններին։
 Կենսագրական վեպը անկարելի է պատկերացնել առանց հերոսին շրջապատող  մարդկանց։
   Թույլ  թե  ուժեղ  արտահայտված  լինեն  դրանք,  այնուհանդերձ, ամբողջացնում են վիպական միջավայրը։
   Լիարյուն կերպար է Տերյանիուսուցիչ Կարապետ Կուսիկյանը, որը մեծ դեր ունեցավ նրա հայացքների ձևավորման մեջ և որի հետ մտերմությունը պահեց մինչև նրա կյանքի վերջը։
  Ներկայացված են հայ և ռուս մտավորականները, ժամանակի գրական ուղղությունները, քաղաքական կյանքը։
  Տերյանի ամենամոտ ընկերոջ` Պողոս Մակինցյանիկերպարի  հակասականությունը  ներքին  գործերի  և  լուսավորության  ժողկոմդառնալուց  հետո  ևս  լիարժեք  է  ներկայացված։
   Երկխոսության  մեջ  երևում  էնրանց  օտարացումը  իրարից։
   Բրյուսովին,  նրա  կնոջը  և  Տերյանին  հայոց  կաթողիկոսի հրավերից հետո Պողոսն ասում է. «Հո վեհարանում էլ եղունգդ չէի՞րկրծում։
   Թե  չէ  խիստ  կվիրավորեիր  մեր  նրբաճաշակ  ու  խորագետ  կաթողիկոսին» [1, էջ 358]։
  Սա կասկածելի է թվում Տերյանին. նախանձի՞ց է այդպես խոսում, թե՞ իրոք դառնացած է ամեն ինչից։
  Մակինցյանը ճեմարանից ազատում էայն  ուսուցիչներին,  որ  խանդավառված  չէին  խորհրդային  կարգերով։
   ՍուրենԽաչատրյանը, որը Տերյանի աջակցությամբ ճեմարանին կից գեղարվեստականստուդիա  էր  բացել,  դասախոսների  կազմում  չի  ընդգրկում  Մակինցյանին՝ասելով,  թե  նրա  հետ  գործ  չունի։
   Կյանքի  վերջին  շրջանում  նրանց  հարաբերությունների  սառնության  դրսևորմանը  չենք  հանդիպում  Հակոբջանյանիվեպում։
  Սա փաստում է, որ  Ավետիսյանը նյութին քաջատեղյակ է։
 Հատկապես  հետաքրքրական  է  ներկայացված  քաղաքացի  Տերյանը։
 Հեղինակը բանաստեղծին ներկայացրել է նոր և ժամանակակից պատկերացումներով։
   Նոր  կարգերի  փոփոխվելու  հետ  Տերյանը  մնում  է  նույն  գիտակից  հայրենասերը։
   Գնդակահարությունից  ազատում  է  դաշնակցական  բժիշկ  Զավրիևին, ինչը թանկ է նստում վրան, և լարված հարաբերություններ են ստեղծումԱվանեսովի հետ։
  Բանաստեղծը մտահոգված է մտավորականության վիճակով.ցավ  է  ապրում,  որ  մտավորականությունը  հայտնվել  է  դժվարին  վիճակում,  ևհավասար կերպով, անկախ կուսակցական պատկանելությունից,  պաշտոններէ  տալիս  իր  մտերիմներին,  գումար  է  բաժանում  գաղթականներին,  այցելումորբերին։
   Հեղինակը  պատմում  է  նաև,  որ  Տերյանը  մտադիր  է  եղել  պոեմ  գրելՎանի  հերոսամարտի  մասին։
   Իսկ  թե  արդյոք  ծանոթ  է  Տերյանի  հորդորովորբերի գրած հիշողությունների բնագրերին, համոզված չենք։
   Ավելի շատ հակված ենք այն տեսակետին, որ Ավետիսյանը փաստին ծանոթ է Վ. Պարտիզունուգրքերից [17, էջ 284-286]։
  Բանաստեղծի թոռ Գ. Էմին-Տերյանը 2016 թ. հրատարակեց  «Վահան  Տերյանի  անհայտ  նախաձեռնությունը.  հայ  որբերի  հուշերը»մենագրությունը, որտեղ  տպագրեց նաև Տերյանի հորդորով որբերի գրած բնագրերը, որոնք լրացնում են հայոց ցեղասպանության վավերագրերի շարքը և ըստԷմին-Տերյանի  համեմատելի  են  միայն  Աննա  Ֆրանկի օրագրի  հետ,  «բայց  եթեվերջինիս  ձեռագիրը  գտնվում  է  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի  հատուկ  հսկողության  տակ,ապա  Հայոց  ցեղասպանության  վավերագրերը  մինչ  այժմ  անտիպ  էին  և  պահվում  էին  սխալ  արխիվացմամբ…  այսինքն՝  ուսումնասիրողն  այն  կարող  էրգտնել միայն պատահաբար» [6, էջ 5]։
 Ճեմարանի  նախկին  ուսուցիչ  Բարսեղ  Գասպարյանը  նույնպես  զայրացած է բանաստեղծի վրա (սրա աղջկան՝ Նյուրային է նվիրած Տերյանի առաջինբանաստեղծությունները՝ «Արյուն» վերնագրով, Նյուրա անվան հակառակ գրությունն է՝ Արիւն>Նիւրա). փոխանակ գրականությամբ զբաղվելու` Տերյանը նորկարգերն է տարածում. քանդել են ու ավերել ամեն ինչ։
   Իսկ երբ Տերյանը Նյուրայից  է  հարցնում,  նա  պոռթկում  է,  թե այդ հարցը  ինքը  պիտի  տար։
  Կամացկամաց  սրվում  են  հարաբերությունները  բոլշևիկների  հետ։
   Բանաստեղծինկատմամբ  դրսևորվող  «հոգատարությունը»`  բուժման  համար  արձակուրդիուղարկելը, փաստում է, որ նրան հեռացնում են ասպարեզից։
 Սկզբում Տերյանը միամիտ հավատ ուներ խորհրդային կարգերի նկատմամբ,  Լենինի  հանդեպ.  «Պայծառ  է  նա  ու  զարմանալի»։
   Իսկ  երբ  Սուսաննանհարց է տալիս, թե ասում են՝ օրական տասնյակներով մարդկանց են գնդակահարել, պատասխանում է, թե բամբասանքներ են. «Եթե թխկացնում են, ուրեմնպետք էր թխկացնել» [1, էջ 405]։
  Ահա կնքվում է Բրեստ-Լիտովսկի չարաբաստիկպայմանագիրը,  Պռոշ  Պռոշյանը  հեռանում  է  բոլշևիկյան  կառավարությունից։
 Տերյանն ընկճված էր. «Ռուսաստանը` ցարական թե խորհրդային, կապրեր, էլիկմնար  Ռուսաստան։
   Իսկ  իր  երկիրը...»  [1,  էջ  408]։
   Գրքում  ճշտորեն  է  ներկայացված խորհրդային կարգերի հաստատումը` իր դաժանությամբ, որ հետագայում պիտի հասներ վայրագության։
 Ամենևին պարտադիր չէ, որ բոլոր փաստերն ընդգրկվեն կենսագրականվեպերում,  բայց  պարտադիր  է  փաստի  ճշգրտությունը։
   Այս  առումով  հետաքրքիր  է  կենսագրական  վեպերի  հեղինակ  և  տեսաբան  Անդրե  Մորուայիդիտարկումը. «Ես չեմ հորինում ո՛չ իրավիճակներ և ո՛չ էլ խոսքեր... Ես հիմնվումեմ  փաստի  վրա,  որոնք  գտնում  եմ  փաստաթղթերում,  նամակներում,  թերթերում,  հուշերում.  ես  կառչում  եմ  փաստից  այնպիսի  պահանջկոտությամբ,ինչպես  համալսարանական  ատենախոսությունների  հեղինակները  և  պրոֆեսիոնալ  էրուդիտները»  [22,  էջ  46-47]։
   Աշոտ  Ավետիսյանը  ճշտորեն  օգտվել  էփաստերից, որոնք բացահայտված են պատմական ճշմարտությամբ։
 2011-ին վեպն արժանացել է ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի։
  Գրականագետ Զավեն Ավետիսյանը, «Առավոտ» օրաթերթի օգոստոսի 25-իհամարում անդրադառնալով վեպին, նրանում բացառեց բելետրիստիկան (բացասական իմաստով), ինչը չենք կարող ասել Հակոբջանյանի վեպի մասին։
  Ահանրա  տված  բարձր  գնահատականը  վեպին.  «Հեղինակի  տաղանդի,  իմացությունների  հարուստ  պաշարի,  ստեղծագործական  համառության  ու  տառապանքի արդյունքում ստեղծվել է մի գիրք, որը, համոզված եմ, արժանանալու էընթերցող  հասարակայնության  լայն  շրջանների  ուշադրությանն  ու  հավանությանը» [2, էջ 6]։
 Եզրակացություն.  Տերյանի  մասին  ստեղծվել  են  երկու  կենսագրականվեպեր։
  Հեղինակներից յուրաքանչյուրն իր ձևով և պատկերացումներով է ստեղծել  Տերյանի  գեղարվեստական  կերպարը։
   Հակոբջանյանը  ուղղորդված  է  Տերյանի զգացմունքների աշխարհի արտահայտմանը և թերի է թողնում նրա գրական ճաշակի ձևավորումն ու զարգացումը, և քաղաքական հայացքները։
  ԱշոտԱվետիսյանն ստեղծում է գրողի լիարյուն, ամբողջական կերպարը։
  Հակոբջանյանի մոտ Տերյանը  ավելի շատ իդեալական գծերով է ներկայացված, Ավետիսյանի վեպում` որպես կենդանի անհատականություն։
  Ավետիսյանի կախվածությունը սկզբնաղբյուրներից չի մատնվում. երկն ընկալվում է որպես ինքնուրույնգեղարվեստական  ստեղծագործություն։
   Ավետիսյանի  վեպն  ավելի  բարձր  ենքդասում Հակոբջանյանի վեպից, բայց որպես գեղարվեստական գործ` կատարյալչէ։
  Դավիթ Գասպարյանը, խոսելով արդի գրականության պահանջների մասինև  մեջբերելով  Հեմինգուեյի  «գրելիս  պետք  է  հասնել  ճշմարտության  և  ճիշտարտացոլել, ոչ թե նկարագրել» միտքը, եզրակացնում է. «Ահա այս նկարագրելուև  արտացոլելու  միջև  շատ  մեծ  տարբերություն  կա։
   Իսկ  մերոնք  դեռևսնկարագրում և երկար-բարակ պատմում են» [4, էջ 97]։
 Թե՛ Ավետիսյանը, թե՛ Հակոբջանյանը մնացել են նկարագրել-պատմելուպարզագույն  շրջանակներում։
   Այդ  իսկ  պատճառով  երկու  վեպերն  էլ  ունենառնվազն ճանաչողական նշանակություն։
 We have presented Haykaz Hakobjanyan's "My Life Was so Hard։
  Vahan Teryan”known materials to the extent of his power։
  based on his own taste and preferences, butԳ Ր Ա Կ Ա Ն Ո Ւ Թ Յ Ո Ւ Ն 1.  Ավետիսյան  Ա.  Շ.  Մենավորի  աստղը։
   Երևան։
     ՀԳՄ  հրատարակչություն։
 2010։
  481 էջ։
 2.  Ավետիսյան Զ. Վ. Վեպ Տերյանի մասին։
  Երևան։
  «Առավոտ» հրատարակչություն։
  25.08.2011 թ։
 3.  Բոլշակով  Լ.  Ն.  Վահան  Տերյանի  վերջին  գործուղումը։
   Երևան։
   «Սովետական գրող» հրատարակչություն։
  1985։
  79 էջ։
 4.  Գասպարյան  Դ.Վ.  Հայ  գրականություն։
   Գիրք  6։
   Երևան։
   «Տիգրան  Մեծ»հրատարակչություն։
  2017։
  736 էջ։
 5.  Էմին-Տերյան  Գ.  Գ.  Վահան  Տերյան.  անտիպ  ու  անհայտ  էջեր։
   Երևան։
 «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն։
  2014։
  740 էջ։
 6.  Էմին-Տերյան  Գ.  Գ.  Վահան  Տերյանի  անհայտ  նախաձեռնությունը.  հայորբերի հուշերը։
  Երևան։
  «Անտարես» հրատարակչություն։
  2016։
  376 էջ։
 7.  Թամրազյան  Հ.Ս.  Վահան  Տերյան։
   Երևան։
   «Սովետական  գրող»  հրատարակչություն։
  1985։
  232 էջ։
 8.  Խաչիկյան Գ. Վ. Կենսագրական վեպ ամերիկահայ նշանավոր գեղանկարիչԱրշիլ Գորկու մասին։
  Երևան։
  «Ազգ»։
  18. 08. 2017։
 9.  Խաչիկյան Գ. Վ. Հովիկ (Հովհաննես) Չարխչյանի կենսագրական վեպերը //«Շիրակ»։
  Թիվ 5։
  Գյումրի։
  2017։
 10.  Կարախանյան Ն. Հ. Նահապետ Քուչակի կենսապատումը։
  «Կանթեղ»։
  2017։
 էջ 17-26։
 11.  Հակոբջանյան  Հ.  Ա.  Առկայծ  ճրագ.  Դանիել  Վարուժան։
   Գյումրի։
   «Դպիր»հրատարակչություն։
  2004։
  304 էջ։
 12.  Հակոբջանյան  Հ.  Ա.  Ո՜վ  մարդկային  արդարություն.  Սիամանթո։
   Երևան։
 ՀԳՄ հրատարակչություն։
  2005։
   313 էջ։
 13.  Հակոբջանյան Հ. Ա. Կյանքս այնպես դժվարին էր. Վահան Տերյան։
  Երևան։
 «Գասպրինտ» հրատարակչություն։
  2011։
  392 էջ։
 14.  Հակոբջանյան  Հ.  Ա.  Սպիտակ  էդելվեյսներ.  Ռ.  Սևակ։
   Երևան։
   «Նաիրի»հրատարակչություն։
  1997։
  414 էջ։
 15.  Մարգարյան  Ս.  Ա.  Կենսագրական  վեպի  սահմանը  (Ալ.  Թոփչյան.  «Եվանգամ մահից հետո») //Գրական զուգահեռներ։
   2009։
  էջ 218-236։
 16.  Չարխչյան    Հ.  Ա.  Սուլամիթա.  Պարույր  Սևակի  մեծ  սերը։
   Երևան։
   «ՎանԱրյան» հրատարակչություն։
  2004։
  174 էջ։
 17.  Պարտիզունի Վ. Զ.։
  Տերյանի կենսապատումը։
  Երևան։
   «Սովետական գրող»հրատարակչություն։
  1884։
  354 էջ։
 18.  Ջրբաշյան  Է.Մ.  Չորս  գագաթ.  Թումանյան,  Իսահակյան,  Տերյան,  Չարենց։
 Երևան։
  «Սովետական գրող» հրատ.։
  1982։
  468 էջ։
 19.  Ջրբաշյան  Է.  Մ.  Վահան  Տերյանի  տաղաչափական  համակարգը։
     Երևան։
 «Պարբերական» հրատ.։
  1995։
  224 էջ։
 20.  Քալանթարյան  Ժ.  Ա.  Ուրվագծեր  արդի  հայ  գրականության։
   Երևան։
 «Զանգակ-97» հրատարակչություն։
   2006։
  208 էջ։
 литературной жизни։

Հոդվածում  քննաբանում  ենք  Հայկազ  Հակոբջանյանի  «Կյանքս  այնպես  դժվարին էր. Վահան Տերյան» (2011) և Աշոտ Ավետիսյանի «Մենավորի աստղը  կամ Վահան  Տերյանի կյանքը» (2010) կենսագրական վեպերը։
  Տարբեր հեղինակներ օգտագործել են գրեթե նույն փաստական նյութը, բայց ամեն մեկը կերտել է  իր  Տերյանին։
   Յուրաքանչյուր  գրող  հայտնի  նյութից  օգտվել  է  յուրովսանն`  սեփական    ճաշակից  և  նախասիրություններից  ելնելով,  բայց  երկուսի  նպատակը մեկն է` բացահայտել Տերյանի աշխարհը։
