Հայաստանի Հանրապետությունը հարուստ է մշակութային եւ բնական հուշարձաններվ, որոնցից շատերը դարերի ընթացքում ձուլվել են միմյանց եւ առաջացրել իրենց ձեւի մեջ եզակի հուշարձաններ. օրինակ՝ տասնյակ վանական համալիրները, եկեղեցիները, կամուրջները, ժայռապատկերները եւ դրանց շրջապատող բնական միջավայրը. այս ամենը մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում բազմաթիվ զբոսաշրջիկների շրջանում։
   Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջային ռեսուրսի ծավալի գնահատումը բարդ գործընթաց է, քանի որ հաշվի է պետք առնել ոչ միայն ներկայիս զբոսաշրջայինստանդարտ ուղղությունները, այլ նաեւ այն ուղղությունները, որոնք ավելի քիչ կամ 434ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ ընդհանրապես չեն այցելվում զբոսաշրջիկների կողմից։
   Շատ զբոսաշրջային ուղղություններ, որոնք քիչ են առաջարկվում կամ չեն առաջարկվում զբոսաշրջիկին, ամենայնիվ չեն զիջում իրենց ճարտարապետական եզակիությամբ, գրավչությամբ, պատմական եւ մշակութային հետաքրքրաշարժությամբ այն ուղղություններին, որոնք ներկայումս մեծ ճանաչում են վայելում։
  Թեման արդիական է, քանի որ զբոսաշրջավայրերի ուսումնասիրումը՝ ի դեմս Գեղամա լեռնավահանի, կնպաստի ՀՀ զբոսաշրջային գրավչության բարձրացմանը։
  Զբոսաշրջիկների համար մեծ գրավչություն են ապահովում նաեւ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում գրանցված օբյեկտները, եւ այն օբյեկտները,որոնք հայտնվում են վերոնշյալ ցուցակում, ավելի ճանաչված եւ հետաքրքրաշարժ են դառնում զբոսաշրջիկի համար։
   Այս ցուցակում ներկայումս կարող ենք տեսնել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվող հետեւյալ օբյեկտները՝ Հաղպատ եւ Սանահին վանական համալիրները, Էջմիածնի մայր տաճարը, Զվարթնոցը, Գեղարդավանքը, վերին Ազատի դաշտը եւ ուրիշ ոչ նյութական մշակութային արժեքներ։
   Հարկ է նշել նաեւ, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված մշակութային արժեքները/վայրերը պատկանում են աշխարհի բոլոր ժողովուրդներին` անկախ դրանց գտնվելու վայրից։
  Այդ ցանկում ընդգրկված են մարդկության համար առավել մեծ արժեք ներկայացնող հուշարձանները եւ հուշահամալիրները։
   Համաշխարհային ժառանգության ցանկի ամենակարեւոր նպատակն է պահպանել եւ հայտնի դարձնել յուրահատուկ օբյեկտները, եւ այդ նպատակով կան գնահատման հատուկ չափանիշներ։
   Դրանք տասն են, որոնցից վեցը մշակութային հուշարձանների համար են, իսկ չորսը՝ բնական։
  Չնայած Հայաստանի Հանրապետությունը ունի յուրօրինակ կլիմա, բնական լանդշաֆտներ եւ բնական հուշարձաններ, այնուամենայնիվ, դրանցից ոչ մեկը գրանցված չէ Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, եւ դա ամենայնիվ չի նշանակում, որ դրանք չեն համապատասխանում հատուկ գնահատման չափանիշներին։
   Հարկ ենք համարում նշել նաեւ, որ առաջադրվող օբյեկտը պետք է համապատասխանի առնվազն մեկ չափանիշի [3]։
   Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կան բազմաթիվ բնական հուշարձաններ եւ լանդ435ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ շաֆտներ, որոնք համապատասխանում են ոչ միայն մեկ, այլեւ մի քանի չափորոշիչների։
   Դրանց շարքին է պատկանում նաեւ Գեղամա լեռնավահանը, որն ունի բոլոր պահանջվող չափորոշիչները։
   Հարկավոր է միայն հստակ սահմանագծել եւ ստեղծել հատուկ պահպանվող տարածք, որը կընդգրկի Գեղամա լեռնավահանի զգալի մասը,ներառյալ դրա վրա գտնվող բնական եւ մշակութային հուշարձանները։
  Մեր տարածաշրջանում նմանատիպ բնական օբյեկտի օրինակ է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ցուցակում ընդգրկված Արեւելյան Կովկասը, որը, հանդիսանալով Մեծ Կովկաս լեռնահամակարգի արեւմտյան հատվածը, լեռնային զբոսաշրջությամբ զբաղվող զբոսաշրջիկների շրջանում մեծ ճանաչելիություն է վայելում։
   Այս տարածաշրջանում համապատասխանաբար զարգացել են ենթակառուցվածքներ, որոնք ապահովում են ակտիվ հանգիստ նախընտրողների համար բազմաթիվ ծառայություններ, օրինակ՝ ճոպանուղի, ձիերի վարձակալում, պառապլանային թռիչքներ, օդապարիկներով շրջագայություն, ուղղաթիռներից թռիչքներ, լողավազաններ, կորտեր եւ բազմաթիվ սննդի սպասարկան օբյեկտներ։
  Գեղամա լեռնավահանը, հարուստ լինելով մշակութային եւ բնական դիտարժան օբյեկտներով եւ համալիրներով, այսօր արդեն շատ զբոսաշրջիկների այցելության թիրախ է հանդիսանում։
   Գեղամա լեռնավահանի՝ Համաշխարհային բնական հուշարձանների ցուցակում գրանցելը միայն կմեծացնի այդ հոսքերի քանակը։
  Մյուս տեսանկյունից, այս տարածաշրջանում կստեղծվեն հատուկ ենթակառուցվածքներ, որոնք կապահովեն հուշարձանների անվտանգությունը, մաքրությունը, հասանելիությունը, կկառուցվեն միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող քայլարշավային արահետներ։
   Բացի այս առավելություններից,կլուծվեն նաեւ այլ խնդիրներ՝ կապված տարածաշրջանի բնակավայրերի հետ. զբոսաշրջային հոսքերի մեծացման շնորհիվ կավելանան գիշերակաց ապահովող օբյեկտները, սննդի հաստատությունները եւ այլն։
  Գեղամա լեռների երկարությունը 65 կմ է, լայնությունը՝ 35 կմ, եւ այն գտնվում է Սեւանի եւ Արարատյան գոգավորությունների միջեւ։
   Առավելագույն բարձրությունը Աժդահակ գագաթն է՝ 3597մ, որը հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության բարձրությամբ երրորդ գագաթը։
   Բարձր գագաթներն են՝ Մեծ Աժդահակ (3598մ), Սպիտա436ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ կասար (3555մ), Գեղասար (3443մ), Ակնասար (3258մ) եւ Սեւկատար (3225մ) եւ այլն [1] ։
  Հիմքում կավճի ու պալեոգենի տարասեռ, մակերեւույթում պլիոցենի ու անթրոպոգենի հրաբխային ապարներ են։
   Ունի անհամաչափ կառուցվածք։
   Արեւելյան լանջերը աստիճանաբար իջնելով՝ ձուլվում են մերձսեւանյան լավային սարավանդներին, իսկ արեւմտյան լանջերն իջնում են Հրազդանի հովիտը՝ առաջացնելով նախալեռնայինգոտի, որի մասն են կազմում Հատիս, Գութանասար, Մենակասար եւ այլ հրաբխային կոները [1]։
   Ջրբաժան գոտու միջին բարձրությունը 2800-3000 մ է։
  Այն իրենից ներկայացնում է ալիքավոր սարավանդ՝ հրաբխային կոներով, ինչպիսիք են Աժդահակն ու Սեւկատարը, եւ ժայթքման մնացորդային գմբեթներով. օրինակ Սպիտակասարը, Գեղասարը, Գնդասարը եւ այլն։
   Հարավային բարձրադիր հատվածը մասնատված է գետահովիտներով ու կիրճերով։
   Գեղամա լեռնավահանի հարավարեւմտյան լանջերը ներառված են «Խոսրովի անտառ» արգելոցի մեջ։
   Լավային հոսքերը 15-20 կմ ալիքներով տարածվել են Հրազդանի, Ազատի, Արգիճիի գետահովիտներում՝ առաջացնելով բազմանկյուն, սյունաձեւ առանձնացումներ։
   Լանջերին կան աղբյուրների ելքեր, որոնցից են Քառասունակնը, Ակունքը, Լիճքը։
   Որոշ հրաբխային կոների խառնարաններ վերածվել են լճակների։
   Գետահովիտների վերին մասերում մորենների եւ տրոգների ձեւերով պահպանվել են անթրոպոգենի սառցապատումների հետքերը։
   Կլիման բարեխառն եւ ցուրտ լեռնային է, ամռանը՝ կարճատեւ, զով, ձմեռը՝ ցուրտ (240-250 օր), տարեկան միջին ջերմաստիճանը նախալեռներում՝ 6-40 C, սարավանդներում՝ 2-00 C, գագաթին՝ 20C, տարեկան տեղումները՝ 500-900 մմ, ձնածածկույթի հզորությունը՝ 30-100 սմ։
   Լանջերից սկիզբ են առնում Ազատ, Վեդի, Արգիճի, Գավառագետ, Բախտակ եւ այլ գետեր։
   Այստեղ դիտվում է վերընթաց գոտիականություն, որը նույնպես իրենից հետաքրքրություն է ներկայցանում. մինչեւ 2800 մ լեռնատափաստաններ են, ավելի բարձր՝ մերձալպայն եւ ճահճացած մարգագետիններ, իսկ ձյունամերձ գոտում՝ չզարգացած, կմախքային հողեր՝ բարձանման բույսերով։
   Արեւմտյան լանջերին կան արեւելյան կաղնու եւ գիհու նոսրանտառներ։
   Կենդանիներից հանդիպում են ճագարամուկ, նապաստակ, գայլ, աղվես, արջ, սողուններից՝ մողեսներ, օձեր։
   Գեղամա լեռնավահանը կարող է դեստինացիա հանԳեղամա լեռնավահանի գագաթների մասին տեղեկություններ, http։
  //wikimapia.org/ 437ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ դիսանալ թռչնադիտարկմամբ հետաքրքրվող զբոսաշրջիկների համար, քանի որ այստեղ շատ են թռչունները [4]։
  Բազմաթիվ կոնաձեւ լեռնագագաթներից բացի, առանձին ուշադրության են արժանի Գեղամա լեռնավահանի վրա գտնվող խառնարանային լճերը,որոնցից են օրինակ Ակնա լիճը, Վանքի լիճը, Աժդահակի եւ Տառ լեռան խառնարանային լիճերը, Վիշապալիճը եւ այլն։
  Խառնարանային լճերը մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում եւ բարձրացնում են զբոսաշրջային գրավչությունը, եւ սրանց ճանապարհին, բացի Գեղամա լեռավահանի բնապատկերներից, զբոսաշրջիկները կտեսնեն նաեւ մշակութային հուշարձաններ, որոնց մասին կնշենք ստորեւ։
  Գեղամա լեռնավահանի վրա գտնվող Վանքի լճի ափին կան վիշապաքարեր, որոնք իրենցից ներկայացնում են մշակութային յուրօրինակ հուշարձաններ։
   Սրանք քարակոթողներ են,եւ շատ մասնագետների կողմից համարվում են խաչքարի նախատիպը։
   Հայկական առասպելաբանության մեջ Վիշապներն իրենց ուրույն տեղն ունեն եւ համարվում են նախաստեղծ էակներ։
   Նրանք էին սկիզբ տալիս կենարար ջրերին եւ միաժամանակ պահպանում էին այն։
   Վիշապները հաճախ նաեւ արգելափակում էին ջրերի հոսանքը՝ փակելով աղբյուրի ակը։
   Առասպելաբանական վիշապներին հատկանաշական էր թե՛ դրական, եւ թե՛ բացասական վարքը։
   Օրինակ` հայկական ավանդապատումներից մեկում` ցուլ-լեռ Տավրոսը պոզահարում, սպանում է վիշապ-լեռ Զագրոսին, որի վերքերից հոսող կենարար հեղուկից էլ ձեւավորվում են Զաբ գետի ջրերը։
   Վիշապաքարերի կոթողային նախատիպը հավանաբար կարելի է փնտրել Գյոբեկլի Թեփեյի հնավայրում [5]։
  Մարդու կողմից կերտված մշակությաին հուշարձաններից, վիշապաքարերից բացի, Գեղամա լեռնավահանի վրա կան նաեւ ժայռապատկերներ, որոնք էլ ավելի մեծ հետաքրքրություն են վայելում։
   Պահպանվել են բազմաթիվ ժայռապատկերներ, որոնցից ամենահները թվագրվում են Ք.ա. 7-րդ հազարամյակին։
   Գեղամա լեռների ժայռապատկերների մեջ աչքի են ընկնում վայրի կենդանիների տարբեր տեսակներ, որոնք հաճախ պատկերված են մեծ կամ փոքր խմբերով։
  Հստակ նշմարվում են չորրորդական ժամանակներից պահպանված, այժմարդենմեր տարածաշրջանում գոյություն չունեցող, հաճախ նաեւ վերացած կենդանատեսակներ, ինչպես նաեւ ներկայումս գոյություն ու438ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ նեցող կենդանատեսակներ։
   Պատկերների մեջ հաճախ հանդիպում ենք՝ մարդու, այծի, օձի, զուբրի, վայրի ցուլի (կամ կովի), առյուծի, հեպարդի, լուսանի, ընձառյուծի, վարազի, կխտարների, ընտելացված ու վայրի ձիերի, աղվեսի ու գայլի, շների շատ տարատեսակների, կովկասյան եղջերուի, իշայծամի,նապաստակիեւ մանր կենդանիների վատ որոշվողմի քանի տեսակների, սողունների զանազան տիպերի, վերջապես՝ բադի, սագի, արագիլի, կարապի, կաքավի պատկերներ։
   Այս կենդանիներից շատերը այժմ էլ հանդիպում են Գեղամա լեռներում։
  Գեղամա լեռնավահանի վրա է գտնվում նաեւ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվող միակ երկնաքարային խառնարանաձեւ փոսորակը։
   Խառնարանները լինում են սարերի վերին հատվածում, հիմնականում կոնի կենտրոնական մասում, իսկ այս խառնարանը իրենից ներկայացնում է հարթ մակերեւույթի վրա առաջացած ոչ շատ մեծ իջվածք։
   Շատ մասնագետների կարծիքով այսպիսի փոսորակ կարող էր առաջանալ երկնաքարի ընկնելու դեպքում։
   Ըստ ՀՀ ԳԱԱ գիտաշխատող Կարեն Թոխատյանի հաշվարկների, այսպիսի փոսորակ կարող էր առաջանալ 80-300 կգ զանգվածով եւ 10-20կմ/ժ արագությամբ ընկնող մարմնի հարվածից։
   Հետաքրքիր է նաեւ այն փաստը, որ կենդանիները շրջանցում են այս հատվածը։
   Երկնաքարի ընկնելու տեսարանի դիտարժան պատկեր կա փորագրված Վարդենիսի լեռների՝ Սեւասար կոչվող բարձունքի վրա գտնվող սալաքարի վրա[6]։
  Դիտարկումների արդյունքում պարզ է դառնում, որ Գեղամա լեռնավահանը Հայաստանի Հանրապետության համար ակտիվ զբոսաշրջության ահռելի ռեսուրս է հանդիսանում։
   Չնայած այն փաստին, որ այսօր արդեն այս քայլարշավային երթուղին ներգնա զբոսաշրջիկների համար ամենատարածված առաջարկների ցուցակում է գտնվում, այն ավելի մեծ ճանաչելիություն, եւ հետեւաբար, ավելի մեծ շահագործում կունենա, եթե ընդգրկվի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակի մեջ։
   Իհարկե, կարիք չկա ամբողջ լեռնավահանը ներառել, այլ միայն այն հատվածը, որտեղ ավելի շատ են կենտրոնացած դիտարժան բնական եւ մշակութային հուշարձանները։
  Զբոսաշրջային ռեսուրսի գրագետ կառավարման արդյունքում շղթայական զարգացումներ կլինեն տարածաշրջանի սպասարկման, տնտեսական, բնաճանաչողության, բնապահպանման ոլորտներում։
  439ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ Հնավայրի հայտագրումը՝ որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության հավակնորդ-օբյեկտ, զանազան այլ տվյալներ է պահանջում։
   Մասնավորապես, հույժ կարեւոր է օբյեկտի անձնագրի առկայությունը, որը պետք է պարունակի հետեւյալ պարտադիր տեղեկությունները՝ 1. անվանումը եւ դասակարգումը, 2. տեղադիրքը եւ աշխարհագրական ճշգրիտ կոորդինատները, 3. նկարագրությունը, չափագրությունը եւ վիճակը, 4. սահմանների եւ պահպանական գոտու նկարագրությունը, մակերեսը, քարտեզ-հատակագիծը, 5. տվյալներ սեփականատիրոջ եւ հողօգտագործման մասին, 6. պահպանության եւ օգտագործման ռեժիմի առանձնահատկությունները, 7. տվյալներ պահպանությունն իրականացնող սուբյեկտի մասին։
  Առաջարկի դեպքում այսպիսի անձնագրի ստեղծումը էլ ավելի է դժվարանում, քանի որ Գեղամա լեռնավահանը իրենից ներկայացնում է հազարամյակների ընթացքում բնության եւ մարդու մշակութային գործունեության արդյունքում ձեւավորված մի ամբողջական համալիր, որը վստահաբար կարելի է անվանել բնապատմական լանդշաֆտ։
   Նախ, անհրաժեշտ է պետական մակարդակում հաստատել բնության հատուկ պահպանվող տարածքի այս կատեգորիան, որն իր հերթին կհանգեցնի որոշակի օրենսդրական փոփոխությունների։
   Այդ փոփոխությունները միանգամայն արդարացված կլինեն, քանի որ նմանատիպ հնավայրերը սփռված են Հայաստանի ողջ տարածքով։
  Հաշվի առնելով առաջարկվող օբյեկտի համալիր բնույթը՝ կպահանջվի օբյեկտը համապատասխանեցնել Կոնվենցիայով նախատեսված թե՛ բնական, թե՛ մշակութային չափանանիշներին՝ հավակնելով ստանալ «խառը» (mixed) օբյեկտի կարգավիճակ։
   Այսպիսով Գեղամա լեռնավահանը համապատասխանում է Կոնվենցիայով սահմանված ոչ միայն մեկ, այլեւ 5 չափորոշիչների [2]. II. Օբյեկտը վկայում է տվյալ ժամանակահատվածում կամ որոշակի մշակութային տարածության մեջ մարդկային արժեքների նշանակալի ազդեցության մասին։
  III. Օբյեկտը հանդիսանում է յուրօրինակ կամ բացառիկ այն քաղաքակրթությունների կամ մշակութային սովորույթների համար, որոնք դեռ գոյություն ունեն կամ արդեն անհետացել են։
  440ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ Օբյեկտը ուղղակիորեն կամ մասամբ կապված է իրադարձությունների կամ գոյություն ունեցող ավանդույթների, գաղափարների, համոզմունքների, գեղարվեստական կամ գրական ստեղծագործությունների հետ եւ ունի համամարդկային նշանակություն։
  VII. Օբյեկտն իրենից ներկայացնում է բնական ֆենոմեն կամ բացառապես բնական գեղեցկություն եւ էսթետիկ կարեւորություն ունեցող տարածություն։
  VIII. Օբյեկտը հանդիսանում է երկրի պատմության կարեւորագույն փուլերի վառ օրինակ, այդ թվում` անցյալի հետքերի, ռելիեֆի առաջացման հետեւանքով տեղի ունեցող երկրաբանական պրոցեսների խորհրդանիշ, գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկությունների խորհրդանիշ։
  Այսպիսով, տեսնում ենք, որ Գեղամա լեռնավահանը ունի մեծ հնարավորություն հայտնվելու ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցուցակում։
   Հաշվի առնելով այն փաստը, որ այս տարածաշրջանը մեծ տեմպերով տնտեսական նվաճումներ կգրանցի՝ հարկավոր է նաեւ վերահսկել գործունեությունը։
   Համաձայն Կոնվենցիայի սկզբունքների՝ Գեղամա լեռնավահանի կարգավիճակը՝ որպես համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ, տվյալ տարածքին կտա հետեւյալ կարեւոր առավելությունները` 1. յուրօրինակ բնական համալիրի ամբողջականության եւ պահպանվածության ապահովման լրացուցիչ երաշխիքներ, 2. տարածքի եւ այն կառավարող հաստատությունների վարկանիշի բարձրացում, 3. ցուցակում ընդգրկված օբյեկտի միջազգային հանրահռչակման ու բնօգտագործման այլընտրանքային տեսակների զարգացման (առաջին հերթին էկոլոգիական զբոսաշրջության տարբեր ուղղությունների) խթանում, 4. համաշխարհային ժառանգության օբյեկտի պահպանմանն ուղղված անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների ներգրավման նախապատվության ապահովում (առաջին հերթին Համաշխարհային ժառանգության հիմնադրամից), 5. յուրօրինակ բնական համալիրի տարրեր հանդիսացող՝ բնական եւ մշակութային օբյեկտների պահպանվածության եւ այլ441ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆ ընտրանքային բնօգտագործման մշտական վերահսկողություն (մոնիթորինգ)։
  Թեմայի հետազոտման արդյունքում հստակ ընդգծվում է, որ Գեղամա լեռնավահանը ունի հսկայական զբոսաշրջային ներուժ, եւ այդ ներուժը ենթարկվում է սիրողական կառավարման։
   Գրագետ եւ կանոնակարգված կառավարման միջոցով այս ռեսուրսը նոր հորիզոններ կբացի Հայաստանի Հանրապետության ակտիվ զբոսաշրժության համար, կլուծվեն մի շարք տարածաշրջանային խնդիրներ, քայլարշավային արահետները կծառայեն նաեւ ներքին զբոսաշրջիկներին։
   Գեղամա լեռնավահանը կարող է դառնալ բնաճանաչման, պատմության որոշակի ժամանակահատվածի ուսումնասիրման եւ էկոլոգիական խնդիրները ուսումնասիրելու գիտահանրամատչելի տարածք։

Աշխատանքի նպատակն է Գեղամա լեռնավահանի զբոսաշրջային ռեսուրսի ուսումնասիրության արդյունքում մատնանշել դրա կարեւորությունը Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջային գրավչության բարձրացման գործընթացում։
  Ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ Գեղամա լեռնավահանի որոշ հատվածներ համապատասխանում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության չափորոշիչներին, որն իր հերթին խթանող գործոն է հանդիսանում զբոսաշրջային օբյեկտի ճանաչման տեսանկյունից։
  Այս ռեսուրսի նպատակային կառավարման արդյունքում տարածաշրջանում կունենանք տնտեսական շղթայական փոփոխություններ, որոնք կնպաստեն Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջության ոլորտի բարելավման գործընթացին։
