«Ի՞նչ է իրավունքը» հարցի հետեւողական պատասխանը պահանջում է հետազոտություն հարաբերականորեն ինքնուրույն երկու ուղղություններով՝ տրամաբանական եւ իմացաբանական։
   Այս ուղություններից կամ եղանակներից յուրաքանչյուրի շրջանակներում իրավունքը հետազոտվում է որոշակի ասպեկտով, լուծվում են գիտական որոշակի խնդիրներ։
   Իրավունքի տրամաբանական եւ իմացաբանական ըմբռնումները՝ իբրեւ հետազոտության համապատասխան եղանակների արդյունքներ, ոչ միայն չեն հակասում եւ ավելորդ դարձնում մեկը մյուսին, այլ ընդհակառակը, պայմանավորում եւ լրացնում են միմյանց։
   Եթե տրամաբանական հետազոտության արդյունքը իրավունքի հասկացության սահմանումն է, որը թույլ է տալիս իրավունքը որպես սոցիալական անհատի ու խմբերի օբյեկտիվ կենսական շահերի իրացմանը նպատակամիտված հնարավոր վարք, որպես սոցիալական վարքի տեսակ սահմանազատել սոցիալական վարքի ոչ-իրավունք տեսակներից, ա62ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պա իմացաբանական հետազոտության արդյունքը իրավունքի էության բացահայտումն է, որն արդեն սահմանում չէ։
   Հետազոտության այս եղանակների որեւէ մեկի բացարձակացումը՝ մյուսի անտեսման հաշվին, հանգեցնում է իրավունք կոչվող սոցիալական ֆենոմենի միակողմանի, սահմանափակ, հետեւաբար եւ ոչ-ադեկվատ ըմբռնմանը։
  Հայտնի է, որ հասակցության գլխավոր տրամաբանական գործառույթը որոշակի հատկանիշներով համապատասխան առարկայի կամ առարկաների դասի մտային առանձնացումն է մյուսներից։
   Իր տրամաբանական գործառույթը հստակորեն կատարում է հենց իրավունքի նորմատիվային հասկացությունը։
   «...Իրավունքը (օբյեկտիվ իրավունք) նորմատիվիստական իրավաընկալման տեսանկյունից, երկրի բնակչության համամարդկային եւ անհատական շահերն արտահայտող, հանրային իշխանության կողմից սահմանված եւ սանկցիավորված, պետական հարկադրանքով ապահովված, հասարակական հարաբերությունները կարգավորող համապարտադիր նորմերի համակարգ է, որին հատուկ է ձեւական որոշակիությունը»3, էջ 11։
  «Նորմատիվիստական իրավաընկալման տեսանկյունից» տրվող սահմանումներն առհասարակ, ունեն եւ դատապարտված են ունենալու մեկ ընդհանուր «թերություն»։
   Այդ անխուսափելի «թերությունը» դրսեւորվում է նրանում, որ այստեղ իրավունքի հասկացությունը սահմանվում է իրավունքի եւ օրենքի նույնության միջոցով, մինչդեռ, իրավունքը եւ օրենքը ոչ միայն նույնն են ինչը ամրագրվում է նորմատիվային իրավահասկացության մեջ, այլեւ՝ տարբեր։
   Բայց, եթե նկատի ունենանք, որ իրավունքի նորմատիվային ըմբռնման սահմանափակությունը կանխորոշված է իրավունքի տրամաբանական հետազոտության սահմանափակություններով, եթե նկատի ունենանք, որ իրավունքի տրամաբանական հետազոտությունից չի կարելի պահանջել ավելին, քան այն, ինչի կոչված է, եւ վերջապես, եթե նկատի ունենանք, որ իրավունքի նորմատիվային հասկացությունը լիովին կատարում է իր տրամաբանական գործառույթը, ապա կարող ենք պնդել, որ նորմատիվային իրավաըմբռնման տրամաբանորեն անհաղթահարելի «թերության», այսինքն՝ իրավունքի եւ օրենքի տարբերության շրջանցման մեջ է տրված նրա գործառնութային առավելությունը։
   Մի խոսքով, իրավունքի նորմատիվային հասկացությունն ունի հստակ արտահայտված տրամաբանական հիմնավորում։
  63ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ավելին։
   Հակառակ իրավունքի, այսպես կոչված, իրավաբանական ըմբռնման, այլ կերպ ասած, իրավաբանական իրավահասկացության6, էջ 20-23], որտեղ բացահայտ (իրավաբանական իրավահասկացության բնա-իրավական վարկածը) կամ «ամոթխածորեն» (իրավաբանական իրավահասկացության ազատական-իրավաբանական վարկած) իրավունքը ներկայացվում է իբրեւ օրենքից անկախ, օրենքին նախորդող, «Ժամանակից ու տարածությունից» դուրս գտնվող օբյեկտիվ էություն, նորմատիվային իրավաըմբռնումը հենվում է այն փաստի վրա, որ ճանաչողությանը անմիջականորեն տրված է, ոչ թե ընդհանրապես իրավունքը, որն ինքնին գոյություն չունի, այլ «այժմ եւ այստեղ» գործող դրական իրավունքը, այսինքն՝ օրենքը լայն իմաստով, իսկ իրավունքն ընդհանրապես վերացարկություն է օրենքից եւ գոյություն ունի միայն գործող օրենքում եւ օրենքի միջոցով։
   Այս իմաստով, իրավունքը եւ օրենքը գտնվում են նույնության հարաբերության մեջ։
  Այսպիսով, իրավունքի նորմատիվային հասկացությունը, իրավունքի՝ որպես պետության կողմից սահմանվող եւ սանկցիավորվող համապարտադիր կանոնների համակարգի ըմբռնումը, ունի ինչպես տրամաբանական, այնպես էլ գոյաբանական հիմնավորում։
  Գրականության մեջ իրավունքի նորմատիվային ըմբռնումը անթույլատրելիորեն վերագրվում է իրավահասկացողության «լեգիստական» տիպին եւ դրանով արդեն հավասարության նշան է դրվում պոզիտիվիստական եւ նորմատիվային իրավաըմբռնումների միջեւ6, էջ 2023։
   «Իրավահասկացողության լեգիստական տիպին,- նշում է Վ. Ա. Ներսեսյանցը,- բնութագրական է իրավունքի (որպես պաշտոնական իշխանության կամքից եւ կամայականությունից անկախ, որոշակի օբյեկտիվ էության) եւ օրենքի՝ (որպես իշխանության հարկադիր–պարտադիր պատվիրանի) նույնականացումը»4, էջ 30]։
   Սահմանափակվելով իրավունքի տրամաբանական հետազոտության շրջանակներում, իրավունքի լեգիստական-պոզիտիվիստական ըմբռնումը բացարձակացնում է իրավունքի եւ օրենքի նույնությունը՝ «ամեն մի օրենք իրավունք է» սկզբունքով եւ շեմքից իսկ մերժում է իրավունքի եւ օրենքի տարբերակման իմացաբանական հետազոտության հնարավորությունը։
   Մինչդեռ, իրավունքի նորմատիվային ըմբռնումը պոզիտիվիստական-լեգիստական իրավաըմբռնումից տարբերվում է հենց նրանով, որ այստեղ չի բացարձակացվում իրավունքի եւ օրենքի նույնությունը, պարզապես, ի64ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րավունքի եւ օրենքի տարբերակման հարցը չունի տրամաբանական լուծում։
   Մյուս կողմից, տրամաբանությունն ինքը թույլ չի տալիս բացարձակացնել իրավունքի եւ օրենքի նույնությունը. Եթե իրավունքը գոյություն ունի միայն օրենքում, ապա սրանից չի հետեւում, թե ամեն մի օրենք արտահայտում է իրավունք։
  Նորմատիվային իրավաըմբռնումը հավասարեցնելով իրավունքի պոզիտիվիստական ըմբռնմանը եւ դա «տեղավորելով» իրավահասկացողության լեգիստական տիպում, հեղինակները, փաստորեն, գոնե այս դեպքում, իրավահասկացողության տիպը վերածում են «պրոկրուստյան մահճի»։
   Սա վկայում է այն մասին, որ իրավաըմբռնումների տիպաբանության մեթոդոլոգիական նշանակությունը, այնուամենայնիվ, գերագնահատել չի կարելի։
   Իրավունքի ըմբռնումների, իրավունքի հասկացության սահմանումների բազմազանությունը իր ողջ հարստությամբ հազիվ թե հնարավոր է դասակարգել իրավաըմբռնումների երկու-երեք տիպերում8], առանց լուրջ կորուստների։
  Իրավունքի նորմատիվային ըմբռնումը ոչ թե ժխտում, այլ ենթադրում է իրավունքի իմացաբանական հետազոտություն։
   Բանն այն է, որ իրավունքի եւ օրենքի տարբերակման,. ավելի ստույգ, օրենքում իրավունքի եւ ոչ իրավունքի սահմանազատման հարցը կարող է լուծվել միայն իրավունքի իմացաբանական հետազոտության միջոցով, որի գլխավոր գործառույթը իրավունքի էության բացահայտումն է, ինչն անհասանելի է տրամաբանական հետազոտությանը, այն չափանիշի հայտնաբերումը, որն էլ թույլ է տալիս տարբերակել իրավունքը եւ օրենքը՝ ընդ որում, տրամաբանականը եւ իմացաբանականը հետազոտության ոչ միայն եղանակներ, այլեւ աստիճաններ են։
   Եթե իրավունքի նորմատիվային սահմանումը կատարում է իր տրամաբանական գործառույթը, այնուամենայնիվ, թերի է, ապա իրավունքի իմացաբանական ըմբռնումը գալիս է հաղթահարելու այդ թերությունը եւ ոչ թե «դատարկ» տեղում, այլ հենվելով հենց իրավունքի նորմատիվային սահմանման, իրավունքի տրամաբանական հետազոտության արդյունքների վրա։
  Իրավունքի եւ օրենքի տարբերակման հարցը չի հանգում դրանց բեւեռացմանը, իրավունքի եւ օրենքի նույնության մերժմանը, ինչը բնորոշ է իրավունքի իրավաբանական իրավահասկացությանը։
   Ի դեպ, եթե իրավաբանական իրավահասկացության կամ տիպի բնաիրավա65ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ կան վարկածը բացարձակացնում է իրավունքի եւ օրենքի տարբերությունը եւ այդպիսով վերածվում է իրավունքի եւ օրենքի նույնությունը բացարձակացնող լեգիստական իրավաըմբռնման հակադրությանը, ապա ազատական-իրավաբանական վարկածը, այնուհանդերձ, փորձում է հաղթահարել թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի սահմանափակությունները։
   «Իրավահասկացողության ազատական–իրավաբանական տեսության մեջ, նշում է նույն այդ տեսության հեղինակ Վ. Ա. Ներսեսյանցը, - իրավական էության եւ իրավական երեւույթի, իրավունքի ու օրենքի տարբերակման ու հարաբերակության հիմնահարցերը մեկնաբանելիս հաղթահարվել են յուսնատուրալիզմին եւ լեգիզմին ներհատուկ հակադիր ծայրահեղությունները եւ թերությունները» 4, էջ 35]։
   Հեղինակի հետ դժվար է համաձայնել։
   Իրականում, յուսնատուրալիզմի (իրավաբանական իրավահասկացության բնա-իրավական վարկածներ) եւ լեգիզմի ծայրահեղությունները չեն կարող համարվել հաղթահարված, քանի դեռ իրավունքն ըմբռնվում է իբրեւ օրենքից անկախ օբյեկտիվ էություն (ձեւական հավասարություն), իսկ օրենքը՝ որպես այդ էության երեւույթ։
  Իրավունքի՝ իբրեւ օրենսդրի կամքից անկախ օբյեկտիվ էության եւ օրենքի՝ իբրեւ օրենսդրի կամքն արտահայտող երեւույթի նման երկատումը եւ նույնիսկ դրանց «հաշտեցումը» իրավական օրենքի տեսքով4, էջ 35], այնուամենայնիվ չի հաղթահարում յուսնատուրալիզմին բնորոշ ծայրահեղությունը։
   Ե՛վ յուսնատուրալիզմը, եւ՛ ազատական-իրավաբանական իրավաըմբռնումը իրավունքի օրենքի տարբերակման հարցը, ի վերջո, վերածում են օրենքից անկախ, օրենքին նախորդող, իրավունքի վերապատմական օբյեկտիվ էության որոնումների հարցի։
  Քանի որ միեւնույն իրավունքը կարող է դրսեւորվել տարբեր օրենքներով, քանի որ օրենքը պետության ստեղծագործություն է եւ այն կարող է արտահայտել ոչ միայն իրավունք, այլեւ կամայականություն, ապա այստեղից հետեւում է, որ իրավունքի եւ օրենքի տարբերակման հարցը գոյություն ունի օբյեկտիվորեն։
   Լեգիստական իրավահասկացությունը սկզբունքորեն մերժում է այս հարցը՝ բացարձակացնելով իրավունքի եւ օրենքի նույնությունը։
   Իրավաբանական իրավահասկացությունը նույն հարցը փորձում է լուծել բացարձակացնելով իրավունքի եւ օրենքին տարբերությունը՝ հակադրելով իրավունքը որպես էություն (կամ բովանդակություն) օրենքի որպես երեւույթի (կամ ձեւի)։
  66ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Իրականում, իրավունքի եւ օրենքի տարբերակման հարցը կարող է լուծվել իրավունքի իմացաբանական հետազոտության շրջանակներում՝ հենվելով նորմատիվային իրավահասկացության, այսինքն իրավունքի տրամաբանական հետազոտության արդյունքների վրա, որոնց համաձայն, ցանկացած իրավունք գոյություն ունի օրենքի միջոցով, այսինքն՝ ցանկացած իրավունք պետության հրաման է (իրավունքը եւ օրենքը նույնն են), սակայն ցանկացած օրենք կամ պետության հրաման չէ, որ արտահայտում է իրավունքը (իրավունքը եւ օրենքը տարբեր են)։
  Իրավունքը եւ օրենքը եւ՛ նույնն են, եւ՛ տարբեր։
   Իրավունքը եւ օրենքը նույնն են, որքանով իրավունքի գոյության միակ եղանակը գործող օրենքն է, իսկ օրենքին ոչ թե իրավունքն է նախորդում, այլ նախորդում են զարգացման տվյալն աստիճանի վրա գտնվող կոնկրետ հասարակության՝ իբրեւ համակեցության սուբյեկտների անհատական (մասնավոր) եւ ընդհանուր շահերը։
   Ընդ որում, ընդհանուր շահերը չհանգելով անհատների ու նրանց առանձին խմբերի անհատական ու մասնավոր շահերի մեխանիկական գումարին, ներկայանում են որպես դրանց «փոխհաշտեցման, փոխհամաձայնեցման, սոցիալականացման արդյունք, որը կենսագործվում է հասարակական հարաբերությունների մասնակիցների (նաեւ հանրային իշխանության) նպատակաուղղված վարքի միջոցով։
   Բնականաբար, կոնկրետ իրականությունը պարունակում է կոնկրետ շահերի իրացման տարբեր հնարավորություններ։
  Դրանցից իրավունք են դառնում այն հնարավորությունները, որոնք ճանաչվում են պետության կողմից, այսինքն՝անցնում են պետության կամքի պրիզմայով եւ ճանաչվում են ոչ այլ կերպ, եթե ոչ օրենքի տեսքով։
   Ռեալ իրավունքը, այսպիսով, հակառակ իրավաբանական իրավաըմբռնման, նույնքան է պետության «ստեղծագործություն», որքան ինքը՝ գործող օրենքը։
  Իրավունքի եւ օրենքի տարբերությունը օրենքի միջոցով դրսեւորվող անհրաժեշտության եւ կամայականության տարբերությունն է»։
  Իրավունքն, ըստ էության, անհրաժեշտն է օրենքում, իսկ անհրաժետն այն է, ինչը համապատասխանում է հասարակության՝ իբրեւ ընդհանուր շահերով միավորված, բազմաբնույթ փոխհարաբերությունների մեջ գտնվող մարդկանց կոնկրետ պատմական համակեցության զարգացման օբյեկտիվ պահանջներին եւ շնորհիվ որի էլ հանդես է գալիս որպես հասարակական հարաբերություների պետական կարգավորիչ։

«Ինչ է իրավունքը» հարցի հետեւողական պատասխանը պահանջում է հետազոտություն հարաբերականորեն ինքնուրույն երկու ուղղություններով՝ տրամաբանական եւ իմացաբանական։
  Հետազոտության այս եղանակները (եւ աստիճանները) իրենց միասնության մեջ թույլ են տալիս հաղթահարել լեգիզմի եւ իրավաբանական իրավահասկացողության ծայրահեղությունները։
  Իրավունքը եւ օրենքը եւ՛ նույնն են, եւ՛ տարբեր։
  Իրավունքն ըստ էության, անհրաժեշտն է օրենքում, իսկ անհրաժեշտն այն է, ինչը համապատասխանում է կոնկրետ պատմական հասարակության զարգացման օբյեկտիվ պահանջներին։
