Անկախության  հռչակումից  հետո  ՀՀ-ում  իրականացվեցինարմատական  ագրարային  վերափոխումներ։
   Սեփականաշնորհմանառաջին  տարիներըհամընկանշրջափակմանտարիներին։
 ևԱրտադրության  անմիջական  անկման  հետ  մեկտեղ,  խոր  ճգնաժամապրեցին  գյուղատնտեսության  գիտական  բազան,  նրա  գենոֆոնդիվերարտադրությունը։
  Ագրարային արմատական վերակառուցումներիառաջին երեք տարիներին գյուղացիական և գյուղացիական կոլեկտիվտնտեսություններից բացի սեփականաշնորհվեցին նաև ՀայաստանիՀանրապետության կոլեկտիվ և պետական  գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին պատկանող հանրային մյուս արտադրամիջոցները։
 Գյուղատնտեսականհավաքակայաններիլուծարման պատճառով վերացավ գյուղատնտեսական տեխնիկականսպասարկման միասնական, կենտրոնացված համակարգը, լուծարվեցճյուղի  ժամանակակից  տեխնիկական  բազան,  որի  հետևանքովմեքենայացված  և  ինտենսիվ  գյուղատնտեսությունն  իր  տեղը  զիջեցձեռքիէքստենսիվգյուղատնտեսությանը1։
  Գյուղատնտեսության մեջ շահագործվող մեքեքենատրակտորային  հավաքակազմի  շուրջ  90  տոկոսն  էլ  օգտագործվում էր նորմատիվային ժամկետից 10-15 տարով ավելի 2։
 Անդրադառնալով  գյուղտեխնիկայի  սեփականաշնորհմանը`նշենք, որ գյուղացիական տնտեսություններում հատկապես դժվար էրլուծվում  արտադրական  գործընթացների  մեքենայացման  խնդիրը։
 Եղած  հին  տեխնիկան  գյուղացիական  տնտեսությունների  փոքրչափերի պայմաններում ի  վիճակի էր կատարելու միայն վարի, կամլավագույն  դեպքում  հնձի  և  այգիների  բուժման  աշխատանքներ։
 1 Տե՛ս Մանասերյան Ն., Ագրարային հարցը երեկ և այսօր, Եր., 2005, էջ111։
 2 Տե՛ս Մովսիսյան Վ., Հողի ճակատագրով. Մտորումներ տքնության, Եր., 2001, էջ 248։
 248։
 Տեխնիկաչունեցող  գյուղացիական  տնտեսությունների  համարսպասարկման  տեսակետից  կարևոր  էր  «Հայագրոսպասարկում»  և«Հայբերրիություն» արտադրական միավորումներին կից գյուղմեքենաների շահագործման կայանների ստեղծումը 1։
 Տարիներ շարունակ չէր նորացվում հանրապետության գյուղատնտեսական  մեքենաների  պարկը։
   Եղած  մեքենաների  մեծ  մասըհնացած  էր  և  ֆիզիկապես  ու  բարոյապես  մաշված։
   Մի  մասն  էլպարզապես սարքին վիճակում չէր, ուրեմն չէր օգտագործվում։
  Ցածրէր  օգտագործվող  մեքենաների  արտադրողականությունն  ու  աշխատանքի  արդյունավետությունը։
   Գյուղատնտեսական  մեքենաներիօգտագործման ցածր արդյունավետությունը, այդ ամենից զատ, պայմանավորվում  էր  մասնավորեցված  հողակտորների  մանրատվածությամբ։
   Իբրև  հետևանք,  գյուղացիական  տնտեսություններումգերակշռում էր ձեռքի` ֆիզիկական ծանր և ցածր արտադրողականաշխատանքը, որն էլ իր հեթին անհնար էր դարձնում գյուղատնտեսական  սեզոնային  աշխատանքները  կարճ  ժամանակահատվածումսկսելն ու ավարտելը։
 Հատկանշական  է,  որ  սեփականաշնորհման  սկզբնականփուլում  գյուղատնտեսական  մեքենաների,  սարքավորումների  և  այլարտադրամիջոցների  զգալի  մասը  պետք  է  հանձնվեր  տեղականխորհուրդներին`  գյուղացիական  տնտեսություններին  սպասարկելունպատակով։
   Դա  թուլացնումէր  արտադրողների  նյութականշահագրգռվածությունն  ու  պատասխանատվությունը  այդ  միջոցներըպահպանելու և արդյունավետ օգտագործելու համար։
  Մյուս կողմից`այդ  միջոցները  միշտչէ,  որ  ինչպես  հարկն  է  ծառայում  էինարտադրողների  շահերին։
   Շատ  հաճախ  գյուղտեխնիկայի  առանձինմասեր վաճառվում էին թանկ գներով, իսկ տեխնիկան վերածվում էրթափոնի։
   Գյուղտեխնիկայի  բազայի  փոշիացումը  մեծ  հարվածհասցրեց  գյուղացիական  արտադրությանը։
   Գյուղում  տեխնիկանկենտրոնացվեց առանձին մարդկանց ձեռքում, որոնք այնպիսի գներէին  առաջարկում,  որ  գյուղացին  հնարավորություն  չէր  ունենումմշակել  իր  հողը։
   Հանրապետությունում  չկար  նույնիսկ  պարզունակգյուղգործիքների կազմակերպված զանգվածային արտադրություն։
 Ըստ  սեփականաշնորհման  սկզբունքի,  սեփականացնելուառաջնահերթ իրավունք ունեին տեխնիկան աշխատեցնողները։
  Հենցնրանք էլ դարձան գյուղտեխնիկայի սեփականատերերը։
  Անհրաժեշտ է1  Տե՛ս  Մկրտչյան  Հ.,  Հողային  հարաբերությունները  և  արդի  ագրարայինքաղաքականության  հիմնական ուղղությունները ՀՀ-ում, Եր., 1997, էջ  18։
 գյուղգոր-ծիքների,կատարվեցՀՀշտապումնշել,  որ  դրա  պատճառներից  մեկն  էլ  այն  էր,  որ  այդ  տարիներինփախստականները վճարունակ չէին, իսկ նրանք, ովքեր նվազագույնհնարավորություն  ունեին,էին  օր  առաջ  քաղաքտեղափոխվել,  անգամ`  արտերկիր։
   Այսպես,  փախստականներովբնակեցված գյուղերի մեծ մասը զրկվեց գյուղտեխնիկայից1։
 Գյուղտեխնիկայի  ձեռքբերման  նպատակով  ՀՀ  կառավարությունը  մի  շարք  պայմանագրեր  կնքեց  տարբեր  պետություններիհետ։
   Այսպես,  Հայաստանի  Հանրապետության  և  Ճապոնիայի  ուՉինաստանի կառավարությունների միջև կնքված համաձայնագրերով1998  թ.  Ճապոնիայից  հանրապետություն  բերվեց  15  միավորհացահատիկային կոմբայն և 8,5 մլն դրամ արժողությամբ պահեստամասեր։
  1999-2000 թ.թ. Ճապոնիայի կողմից տրամադրված 300 մլնիեն գումարով հանրապետություն ներմուծվեցին 4 տասնյակի հասնողփոքրնաևհացահատիկահավաք  կոմբայնների  ու  պահեստամասերի  նորխմբաքանակներ։
   1999  թ.  Չինաստանից  բերվեց  100  տրակտոր,որոնք  կոմբայնների  հետ  միասին  մարզերում  իրացվեցին  բացաճուրդային եղանակով։
 2 2000 թ. ՉԺՀ կառավարության կողմից 3 մլնյուան գումարով հանրապետություն ներկրվեցին փոքր հզորության 78տրակտորն  և  պահեստամասեր  (70)  տեսակի։
   Ինչպես  Ճապոնիայի,այնպես  էլ  Չինաստանի  կառավարությունների  կողմից  դրանցմատակարարումըկառավարության  2000թ.  հունվարի  26-ի  որոշմամբ,  որը  որակվեց  որպեսմարդասիրական  օգնության  ծրագիր։
 3  Դրանք  ապահովեցին  բավարար արտադրողականություն։
   Հանրապետությունում եղած ավելի քան 333 հազար գյուղացիականտնտեսությունների նյութատեխնիկական բազան 2000 թ. դրությամբուներ հետևյալ պատկերը.հզորության  տրակտորների,հանրապետություն•  տրակտորներ-13,1 հազար հատ,բեռնատար ավտոմեքենաներ-12,7 հազար հատ,•  տրակտորային գութաններ- 3,6 հազար հատ,•  տրակտորային սերմնացաններ- 1,6 հազար հատ,կուլտիվատորներ- 2 հազար հատ,հնձիչներ- 0,8 հազար հատ,1 Աղքատությունը և ժողովրդավարությունը  Հայաստանում, Եր., 2000, էջ 14։
 2 Մինասյան Է., Սոցիալ-տնտեսական վերափոխումները Հայաստանի  Հանրապետությունում (1990-2003 թթ.), Եր., 2003, էջ 93։
 3  Հայաստանի  Հանրապետության  պաշտոնական  տեղեկագիր,  հ.  2,  14  փետրվարի,2000, էջ 50-51։
 արդիՀայաստանում•  տրակտորային խոտհնձիչներ- 1,4 հազար հատ1։
 գյուղատնտեսականհացահատիկահավաք կոմբայններ- 1,3 հազար հատ,սիլոսահավաք և կերահավաք կոմբայններ- 0,4 հազար հատ             Գյուղացիական տնտեսությունների մանր չափերը պահանջումէին(լեռնայինհողագործության  և  մանր  արտադրության  պահանջներին  համապատասխանող) մեքենաշինության ստեղծում։
  Ուրեմն անհրաժեշտ էրպետականորեն  հոգ  տանել  հանրապետությունում  եղած  արտադրության  միջոցների  խնամքի  ու  պահպանման,  դրանց  օգտագործման  արդյունավետության  բարձրացման  նկատմամբ։
   Այդ  տեխնիկան  կարելի  էր  կենտրոնացնել  համատեղ  օգտագործելու  նպատակով։
   Միաժամանակ  համալիր  ծրագիր  մշակելիս  հարկավոր  էրհաշվի առնել 50 ձիաուժանոց տրակտորների պահանջարկը և այն, որտարիներ  շարունակ  չէր    թարմացվում  գյուղտեխնիկայի  հավաքակազմը, որի միայն 2,7 %-ն էր, որ թողարկվել էր 1994 թ. հետո, չկարօժանդակ  տեխնիկա,  չկային  նյութեր  ներմուծող  տարբեր  տեսակիմիջնորդ ֆիրմաներ, ընկերություններ, տեխնիկայի վարձույթի կետեր։
 Փաստորեն  ագրոսպասարկման  աշխատանքներն  անարդյունավետէին` վճարման և այլ խնդիրները կարգավորված չլինելու պատճառով։
 Ցածր  էին  նաև  արտադրական  և  ոչ  արտադրական  ֆոնդերիսեփականաշնորհման  տեմպերը։
   Կովանոցները  սեփականաշնորհվելէինվերանորոգմանարհեստանոցները`  30,5%-ով,  վարչականշենքերը`  11,9%-ով։
 Չսեփականաշնորհված հիմնական միջոցները մնացել էին անտեր ուչէին օգտագործվում2։
 Սեփականաշնորհման  ընթացքում  մասնավորեցվին  հանրապետության ագրո-արդյունաբերական համալիրում եղած վերանորոգման արհեստանոցների 52840 քառակուսի մետր օգտակար տարածքից 1682-ը, 6373 տոննա արտադրական կարողության կերախոհանոցներից  ևկերարտադրամասերից`  930-ը,  52945  տոննակարտոֆիլի,  բանջարեղենի  և  մրգեղենի  միանվագ  պահպանմանպահեստարան  սառնարաններից`  16530-ը,  5054  հանդերձարանտեղով գյուղական բաղնիքներից` 1116-ը։
  Այդ ամենից բացի, այդ նույնժամանակահատվածում  հանրապետությունում  եղած  931  կերահավաք կոմբայններից սեփականաշնորհվեցին 450-ը, միջինը մոտ 9762ռուբլով, 4865 տրակտորային գութաններից` 2602-ը` մոտ 447 ռուբլի1 Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 1999-2000 թթ., Եր., 2001։
 2 Մամիկոնյան Հ., ՀՀ գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման հիմնախնդիրները, Եր., 1997, էջ 20։
 39,2%-ով,ոչխարանոցները`34,8%-ով,միջին  գնով,  2344  սերմնացան  մեքենաներից`  1176-ը`  մոտ  1163ռուբլի  միջին  գնով1։
   Եթե  նկատի  ունենանք  նաև  այդ  տարիներին ռուբլու  արժեզրկումը,  ապա  բերած  թվերից  դժվար  չէ  կռահել,  որսեփականաշնորհված արտադրական ռեսուրսներն իրացվել են դրանցիրական  արժեքը  չարտահայտող  բավականին  ցածր  գներով։
   Մյուսկողմից` բերված թվերից երևում է, որ հանրապետության հանրայինգյուղատնտեսության հիմնական ֆոնդերի ավելի քան երկու երրորդըայդ  տարիներին  (1991-1994  թ.թ.)  չի  սեփականաշնորհվել։
   Ճիշտ  է,չսեփականաշնորհված հիմնական միջոցների մի մասը մնում էր դեռևսպահպանվող  պետական  տնտեսություններում  և  օգտագործվում  էրդրանց  կողմից,  մի  մասն  էլ  ամրացվեց  գյուղական  խորհուրդներին`սպասարկելունորաստեղծ  գյուղացիական  տնտեսություններիննպատակով,  այնուամենայնիվ  հազարավոր  շենքեր,  շինություններ,արհեստանոցներ,մեքենահավաքակայաններ,պահեստներ,կերախոհանոցներ,  կերարտադրամասեր  և  այլն  մնացելէինչսեփականաշնորհված  և  հետագայում  թալանվեցին։
   Դրանց  զգալիմասը գյուղատնտեսական արտադրության մեջ այլևս չօգտագործվեց։
 Ուրիշ  խոսքով,  Հանրապետության  ազգային  հարստության  զգալիմասը վերածվեց մեռյալ կապիտալի։
 Գյուղատնտեսական  արտադրամիջոցների  սեփականաշնորհումը,  փաստորեն  կատարվեց  առանց  ագրոարդյունաբերականհամալիրի  մյուս  կարևոր  ճյուղերի  և  օղակների  համընթացսեփականաշնորհման2։
   Դրա  հետևանքով  գյուղատնտեսությունըերկար ժամանակ աշխատում էր որպես մասնավոր սեփականության,իսկ նրան սպասարկող ճյուղերը` որպես պետական սեփականություն,ինչըբացասաբար  անդրադարձավ  ամբողջ  ագրոպարենայինհամալիրի արդյունքների վրա։
 Ամփոփելով` կարող ենք փաստել, որ կատարված ագրարայինվերափոխումները Հանրապետության գյուղական բնակավայրերի մեծմասում  հանգեցրելէին  ինքնաբավ  բնատնտեսական  բնույթիհամակարգի  ձևավորմանը։
   Կտրտված,  միմյանցից  մեծ  հեռավորությունների  վրա  գտնվող  հողակտորներում  ինտենսիվ  գյուղատնտեսության վարումն, ըստ էության, հնարավոր չէր։
  Գյուղացիականունենալովտնտեսությունը,մեծհնարավորություններ,չէր  կարողանում  կազմակերպել  իրացումը,1  Ֆահրադյան  Հ.,  Ագրարային  արմատական  վերակառուցումներ  ՀայաստանիՀանրապետությունում. անհրաժեշտություն, արդյունքներ, հիմնախնդիրներ, Եր., 2003,էջ 142։
 2 Տե՛ս Մանասերյան Ն., նշվ. աշխ., էջ 105։
 առաջարկիավելիորով,  բնականաբար  նվազեցվում  էր  գյուղատնտեսական  գործունեության արդյունավետությունը։
 ԳՅՈՒՂՏԵԽՆԻԿԱՅԻ ԵՎ ԱՅԼ ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՄԱՆ  ԸՆԹԱՑՔՆ ՈՒ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄԻՐԱԿԱՆԱՑՎԱԾ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՎԵՐԱՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԳևորգյան Մարինե(1991-2000 ԹԹ.)կատարվածԲանալի բառեր  -  Ագրարային  վերափոխումներ,  գյուղտեխնիկա,սեփականաշնորհում,  գյուղացիական  տնտեսություն,  ագրոարդյունաբերականհամալիր, մեքենատրակատորային կայան։

Հոդվածում  քննարկվել  է  ՀՀ-ում  ագրարային  վերափոխումների  գյուղատնտեսական  համատեքստում  մեքենաների  սեփականաշնորհման  գործընթացը  և  արդյունքները։
     Վերլուծության  արդյունքում  պարզ  որ  համատարած  թալանվեցին  տասնամյակներով  ստեղծված  ֆերմաներն  ու  տեխնիկան`  ընդ  որում  մեծ  մասամբ  հայտնվելով    գյուղատնտեսության  հետ  կապ  չունեցող  մարդկանց  ձեռքում։
   Սեփականաշնորհման  հետևանքով  զրկվելով  գյուղտեխնիկայից,  պարարտանյութերի  օգտագործման  հնարավորություններից` գյուղացին մնաց մենակ իր փոքր հողակտորի հետ`  հույսը  դնելով  ձեռքի  անարդյունավետ  աշխատանքի  վրա,  ինչն  էլ  հանգեցրեց  անկումային  հանրապետության  գյուցատնտեսության  երևույթների խորացմանը։
