Ինչպես հայտնի է, հաղորդակցական մոտեցման շրջանակներում օտար լեզու ուսումնասիրելու հիմնական նպատակը միայն համապատասխան լեզվաարտահայտչամիջոցներին տիրապետումը չէ, այլ հաղորդակցման համար նպաստավոր գործառույթների իրականացումը։
  Լեզուն նախեւառաջ հաղորդակցման համար է։
   Այսպիսով, զուտ բառապաշարն ու լեզվակաղապարները յուրացնելն անարդյունավետ չէ, եթե լեզուն ուսումնասիրողն ի վիճակի չէ հաղորդակցվել գրավոր կամ բանավոր ձեւով։
   Անշուշտ քերականական համակարգերի ուսուցումը բնավ չի անտեսվում փոխներգործուն հաղորդակցական հմտությունների ձեւավորման ընթացքում, քանզի որքան լավ գիտենք լեզվի կա313ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ռուցվածքն այնքան ավելի լավ ենք հասկանում այն ու սահուն արտահայտվում։
   Բարեբախտաբար, այսօր օտար լեզվի դասավանդման գործընթացների հիմքում ընկած է արդյունավետ հաղորդակցման հմտությունների զարգացման սկզբունքը։
   Լեզվաբանական եզրույթաբանության մեջ օտար լեզվի դասընթացը ընդհանուր առմամբ պիտի բաղկացած լինի ոչ միայն լեզվաբանական, այլ նաեւ հաղորդակցական իրազեկությունից։
   Ինչպես Դ. Հայմսն է նշում` «երեխան լեզվաբանական հմտություններն օգտագործում է հաղորդակցման ընթացքում առանց առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելու դրանց կառույցներին ու կաղապարներին։
   Նա պարզապես ձեռք է բերում հաղորդկացական հմտություններ ու պատշաճ ձեւով կիրառում լեզվաբանական հմտությունները շփման ընթացքում»։
   [1, p.277]։
  Հաղորդակցական հմտությունների հիմնական չորս բաղադրիչներն են՝ լեզվաբանականը, հանրալեզվաբանականը, խոսութայինն ու ռազմավարականը։
   Այս չորս բաղադրիչները պետք է հաշվի առնել օտար լեզվի դասավանդման ընթացքում։
   Այս բաղադրիչները հատկապես արդյունավետ են դառնում ուսումնասիրվող լեզվի մշակութային գիտելիքների ձեռք բերման դեպքում։
   Ուսումնասիրվող լեզվի մշակույթի դերը հիմնաքարային է հաղորդակցական հմտությունների զարգացման գործընթացում։
   Ուստի այն հարկ է կարեւորել ու մեծ ուշադրության արժանացնել։
  Լեզու Մշակույթ Հաղորդակցական իրազեկության զարգացման բաղադրիչները Դասավանդվող նյութեր Մեթոդներ Հաղորդակցական իրազեկության ձեւավորման ու զարգացման անհրաժեշտ տարրերը օտար լեզուների դասավանդման գործընթացում 314ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Այստեղ խոսքը նաեւ մանկավարժի մեթոդական, մշակութային գիտելիքների ու հմտությունների մասին է։
   Նա պետք է կարողանա ընտրել համապատասխան տեխնոլոգիաներ, տիրապետի տեխնիկական հնարներին ու մշակութային առանձնահատկություններին դրանք ճիշտ կիրառելու համար ըստ խոսքային եւ ոչ խոսքային իրադրության։
  Առաջին պլան մղելով ինտերակտիվ մեթոդների կիրառումը հաղորդակցական իրազեկությունը բարձրացնելու համար, լեզվի մասնագետը պետք է քաջ գիտակցի, որ ինտերակտիվ գործունեություն ծավալելու համար անհրաժեշտ է նախաձեռնել մի շարք համապատասխան առաջադրանքներ՝ լինի զույգերով, թիմային, բանավեճ, դերախաղ կամ բնագրով տեսաֆիլմերի դիտում։
   Իրական ինտերակտիվ գործունեությունը ենթադրում է ուսանողակենտրոն կաղապար։
   Մանկավարժը պետք է կարողանա կողքից դիտել, հանդուրժող լինել սխալների նկատմամբ։
   Մեկնաբանությունն այս պարագայում ավելի արդյունավետ է, քան սխալների անմիջական ուղղումը, քանի որ այն ընդհատում է զրույցը։
  Միջմշակութային բնույթի ինտերակտիվ գործունեություն ծավալելիս ուսանողները մասնակցում են խնդրահարույց իրավիճակների քննարկմանը, որտեղ ստիպված են հաղթահարել մշակութային ու գործաբանական բնույթի դժվարություններ։
   Ասվածի համատեքստում կարեւորվում է բնագրային (authentic) սկզբնաղբյուրներից օգտվելու հարցը։
   Գաղտնիք չէ, որ ինտերակտիվ գործունեությունը ենթադրում է զգացմունքային ու իմպուլսիվ գործընթաց, դա հաշվի առնելով լսարանում պետք է ստեղծվի փոխադարձ հարգանքի, փոխվստահության մթնոլորտ, որտեղ ուսանողները ներգրավված են քննարկումներում ու նախաձեռնողներ են։
  Ժամանակակից մանկավարժական տեխնոլոգիաների կիրառումը որոշվում է դասախոսի հաղորդակցական իրազեկության չափանիշներով։
  Դիտարկելով օտար լեզուներ դասավանդող մանկավարժի գործունեությունը, անհրաժեշտ է նշել, որ նա պետք է կարողանա ստուգել, գնահատել ուսանողի գիտելիքները, իրականացնլ հոգեբանական, ախտորոշիչ ու փորձարարական աշխատանքներ։
   Մեթոդական աշխատանքները ճիշտ կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է` մեթոդիկայի հստակ ընտրություն ու մշակում, լսարանում բարենպաստ ու 315ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ արդյունավետ մթնոլորտի ստեղծում, տեղեկատվության կաղապարում, ընդհանուր դիդակտիկ սկզբունքների կիրառում կոնկրետ իրադրություններում, խթանիչ հնարների օգտագործում, ուսումնական տեղեկատվության վերագնահատում, ուսումնադաստիարակչական գործընթացի պլանավորում եւ վերահսկում։
  Այսպիսով, լեզուներ դասավանդող մանկավարժից պահանջվող ժամանակակից չափանիշներն են` լեզվի վարքագծի (language behavior) տիրապետումը, գիտելիքների բարձր մակարդակը, նորարարական տեխնոլոգիաների կիրառումը, դերասանական հատուկ տվյալները։
  Հաղորդակցական իրազեկության զարգացմանն ուղղված ռազմավարությունները տարբեր են իրենց տեսակով ու բնույթով։
   Դրանք հարստացնում են ուսանողի մշակութային ֆոնային գիտելիքները, ընդլայնում նրա` ստեղծագործական, հանպատրաստից խոսք սերելու ունակությունները։
  Բնագիր տեսաֆիլմերի ցուցադրումը դասերին նույնպես դասակարգվում է հաղորդակցական ու հատկապես խոսութային իրազեկության զարգացման ռազմավարությունների ցանկում։
   Բանավոր խոսքի ձեւավորման գործընթացը պետք է հիմնվի լսատեսողական մեթոդի վրա, հաշվի առնելով դիդակտիկ զննականության սկզբունքը։
  Բանավոր խոսքի զարգացմանը հատկապես նպաստում է ուսումնական եւ գեղարվեստական ֆիլմերի դիտումը։
   Տեսաֆիլմերն արժեւորվում են նրանով, որ հնչյունային եւ զննական միջոցները միեւնույն ժամանակ թույլ են տալիս անցկացնել հաղորդակցական իրազեկության մեծածավալ գնահատում` ոչ ուղղակիորեն մասնակցելով գործընթացին։
   Եթե ֆիլմի ամբողջ բառապաշարը հասկանալի չէ ուսանողին, ապա ֆիլմի բովանդակությունը հասանելի է դառնում ժեստերի, դիմախաղերի միջոցով։
  Կարելի է պնդել, որ տեսաֆիլմերի կիրառումն օտար լեզուների դասավանդման ընթացքում ունի իր դրական ազդեցությունը։
   Գեղարվեստական ֆիլմերը շատ արագ փոխում են լսարանի ուսումնական մթնոլորտը։
   Ինչպես Մ.Ն.Վլասենկոն է նշում` «Հաշվի առնելով ուսանողների հետաքրքրության շրջանակներն ու ուսումնառության դրդապատճառները, ֆիլմերը կարող են ստեղծագործական ինտերակտիվության մթնոլորտ ստեղծել լսարանում» [3։
   c.126]։
  316ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Բազմաժանր (գեղարվեստական, փաստագրական, անիմացիոն, սպորտային, տեղեկատվական, թոք-շոուներ, բեմադրություններ, վիկտորինաներ եւ այլն) տեսաֆիլմերն օտար լեզուների դասավանդման ընթացքում ուսանողի վրա հիմնականում թողնում են լիցքաթափման ազդեցություն, որը նման է դժվար վարժություններ կատարելուց հետո որոշակի դադար առնելուն։
  Քիչ կարեւոր չէ լսարանային պայմաններում տեսաֆիլմերի նկարահանումը։
   Ինչպես հայտնի է, անգլերենի դասավանդման գործընթացներում լայնորեն կիրառվում են ուսումնական եւ ոչ ուսումնական ֆիլմեր, սակայն շատ քիչ թվով մանկավարժներ են տեսաֆիլմերը ցուցադրում համապատասխան արդյունավետ մեթոդներով։
   Նրանք չեն կատարում նախաֆիլմային, հետֆիլմային վարժությունները։
   Այս պարագայում կարեւոր է, թե որքանով է ներկայացվելիք նյութի հետ աշխատանք տարվել։
   ՈՒսանողները պետք է գիտակցեն, թե ինչ նշանակություն ունեն տեսամիջոցներն օտար լեզուներ դասավանդելիս ու պետք է պատասխանատվությամբ վերաբերվեն նմանատիպ գործունեության իրականացմանը։
  Ուսանողները կարող են նախագծել դասը, հաշվի առնելով տեխնոլոգիական լայն հնարավորությունները։
   Նրանք դասի ընթացքում տեսախցիկի օգտագործմամբ կարող են ստանձնել ֆիլմի ռեժիսորի, սցենարիստի, լրագրողի, թերթի թղթակցի դեր։
   Այսպիսով, ուսանողները կարող են տեսախցիկի վրա նկարահանել փոքրիկ դրվագներ տարբեր իրավիճակներում, որին կհետեւի ակտիվ քննարկումների կազմակերպումը անգլերեն լեզվով։
   Այս գործունեության գրավչությունն այն է, որ տեղի է ունենում ստեղծագործական համագործակցություն, որը դառնում է ուսանողի լեզվական ունակությունների, հաղորդակցական հմտությունների կատարելագործման դրդապատճառ։
  Ուսումնական ֆիլմերի թեմատիկան կարելի է ընտրել ըստ ուսուցանվող լեզվանյութի։
   Լսարանում` լրագրից հանված տեղեկությանը, ամսագրային լուսաբանումներին եւ քննարկումներին զուգահեռ կարելի է ցուցադրել համապատասխան ուսումնական ֆիլմեր։
   Այդպիսի աշխատանքը բխում է ուսանողի հետաքրքրություններից եւ նպաստում ինտերակտիվ խոսքային գործունեություն ծավալելուն։
  «Սեփական ֆիլմերի ստեղծումը կարող է լեզվական նախագծերի (project) հիմք դառնալ։
   Բոլոր ուսանողները մասնակցում են նմանօրի317ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ նակ նախագծերում, հնարավորինս հավասարապես կիսելով պարտականությունները։
   Մեթոդիկայի, տեխնիկական միջոցների ու հնարների ճիշտ ընտրության դեպքում կարելի է հասնել հաղորդակցման մեծ արդյունքների, չմոռանալով մանկավարժի հսկայական դերը» Բանավոր խոսքի հմտությունները զարգացնող տարբեր ուսումնամեթոդական ձեռնարկներով աշխատելուց զատ, ուսանողները յուրաքանչյուր կիսամյակում լրացուցիչ դիտում են երկու գեղարվեստական ֆիլմ։
   Առաջին, երկրորդ կուրսի ուսանողները դիտում են ֆիլմեր անգլերեն լեզվով՝ հիմնականում ենթագրերով(subtitles)։
   Առաջարկված են նախաֆիլմային եւ հետֆիլմային վարժություններ։
   Սկզբունքային նշանակություն ունեն ֆիլմի տարբեր դրվագների քննարկումները եւ դրանց վերարտադրումը։
   Քիչ կարեւոր չեն նոր սցենարներ գրելու ու դրանք ներկայացնելու շուրջ ստեղծված վարժությունները։
  Ֆիլմի դիտումը հնարավորություն է ընձեռում հայ ուսանողներին` համեմատելու տարբեր մշակութային առանձնահատկությունները, առանձնացնել նմանություններն ու տարբերությունները։
   Ֆիլմի ընտրությունը պետք է կատարվի մանկավարժ-ուսանող փոխհամաձայնությամբ։
   Ֆիլմը ցուցադրվում է մի քանի փուլերով` համապատասխան նախաֆիլմային, ֆիլմային ու հետֆիլմային վարժություններով։
   Եթե ֆիլմը որոշ չափով ծանոթ է, նախքան ցուցադրումը ակտիվ քննարկումներ են սկսվում դրա բովանդակության շուրջ, իսկ եթե անծանոթ է, ապա կարելի է քննարկումն սկսել վերնագրից, ֆիլմում խաղացող հայտնի դերասաններից։
   Այս ընթացքում կատարվող առաջադրանքները ուսանողին նախապատրաստում են ֆիլմի դիտմանը` հիմնվելով նրա ֆոնային գիտելիքների վրա, խթանելով հետաքրքրությունը թեմայի շուրջ, նվազեցնելով վախն անծանոթ բառերի նկատմամբ։
   Դրա վառ օրինակներից մեկը ուսանողներին որեւէ իրադրություն ներկայացնելն է, որի զարգացման ընթացքը նրանք պետք է գուշակեն, օրինակ` ուսանողներին ասվում է, որ նրանք կդիտեն մի տեսարան, ուր մի քանի զբոսաշրջիկներ օդանավակայանում տոմս են գնում հանգստյան օրերը մի ծովափնյա քաղաքում անցկացնելու նպատակով։
   Նրանք պետք է «տեսարժան վայրեր» (վայրեր, որ նրանք ակնկալում են տեսնել) ու «բառեր» (բառեր, որոնք կարող են հանդիպել տվյալ դրվագում) խորագրերից յուրաքանչյուրի տակ գրեն հինգական բառ։
  318ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Ֆիլմը ցանկալի է դիտել 3-5-րոպեանոց հատվածներով` ուշադրություն դարձնելով փաստերի, բովանդակության զարգացման, մարմնի լեզվի, լեզվի կիրառման առանձնահատկություններին։
   Մանկավարժն առաջարկում է ուսանողներին դրվագը դիտել ու գտնել այնպիսի հարցերի պատասխաններ, ինչպիսիք են` որտե՞ղ են տվյալ մարդիկ, ինչու՞ են այստեղ, ի՞նչ հարաբերությունների մեջ են, ի՞նչ է տեղի ունենում։
   Ավելի ուշադիր դիտելուց հետո ուսանողներից պահանջվում է կենտրոնանալ որոշ մանրամասների վրա։
   Հետֆիլմային առաջադրանքների օգնությամբ ուսանողները պիտի կարողանան ֆիլմը դիտելուց հետո արձագանքելու տարբեր դրվագների բովանդակությանը։
   Հետֆիլմային առաջադրանքների շրջանակը լայնածավալ է` դրանք կարող են լինել քննարկումներ, դերախաղեր, ստեղծագործական աշխատանքներ( writing activities) տվյալ թեմայի շուրջ։
  Այսպիսով, հաղորդակցական հմտությունների ձեւավորման ու խթանման գործընթացներում մեծ դեր ունեն տվյալ լեզվի մշակութային առանձնահատկություններն ու դրանց տիրապետումը ճիշտ հաղորդակցման համար։
   Տեսաֆիլմեը լավ միջոց են ուսումնասիրվող լեզվի մշակութային բաղադրիչներն ուսումնասիրելու, դրանք ճանաչելու ու կիրառելու համար։
   Մեծ դեր ունեն նաեւ տեսաֆիլմերի նկարահանումն ու դրանց բովանդակությունը քննարկման դնելու առաջնահերթությունները։

Հաղորդակցական իրազեկության զարգացումը համալիր գործընթաց է։
  Այն խթանելու համար անհրաժեշտ է հավասարաչափ դիտարկել ոչ միայն ուսումնասիրվող լեզվի համապատասխան քերականական ու լեզվական կաղապարները, այլ նաեւ մշակույթը, հաղորդակցական հմտությունները, մանկավարժի դերն ու ներգրավվածությունը, դասավանդվող նյութերն ու մեթոդները։
  Մեծ դեր են խաղում նաեւ տեսալսողական միջոցների կանոնավոր կիրառումը հաղորդակցական հմտությունների զարգացման համար։
  Հոդվածում արծարծվում է բնագիր տեսաֆիլմեր դիտելու ու ֆիլմեր նկարելու օգնությամբ հաղորդակցական հմտությունների ձեւավորման ու խթանման կարեւորությունը, քանի որ դրանք իրենց մեջ ներառում են ուսումնասիրվող լեզվի մշակութային, գործաբանական տարրեր, որոնք անքակտելի են թիրախային լեզվով հաղորդակցվելու համար։
