Հոդվածում  քննությունը  կատարվում  է  ըստ  տարարժեք  բառերի  կառուցվածքային գործոնի՝ տարբերակելով ածական // մակբայ վերլուծական բարդությունները։
 Բառերի  խոսքիմասային  այդ  կարգի  նշանակությունները  հետևանք  ենբառիմաստի  պատմական  զարգացման։
   Ժամանակի  ընթացքում  բառի  իմաստային կառուցվածքը կարող է փոփոխվել, եթե բառը գործածվի այլ առարկայիկամ երևույթի դերով։
  Այդ դեպքում բառը ձեռք է բերում նոր իմաստ, «ընդ որումայդ նոր իմաստը կարող է բառի արդեն ունեցած հասկացության ընդարձակումըլինել,  կարող  է  բառի  ունեցած  իմաստին  զուգորդել,  նրա  հետ  միաժամանակգոյություն ունենալ, կարող է փոխարինել նրան և այլն» [1]։
 Բառիմաստի  այդ  կարգի  փոփոխությունները  կարող  են  ազդել  բառերիխոսքիմասային արժեքի վրա. այս դեպքում կա´մ փոխվում է  նրանց խոսքիմասային նշանակությունը, կա´մ նրանք ներառում են այլ արժեք կամ արժեքներ։
 Եթե բառերի իմաստային կառուցվածքում հարատևում են մեկից ավելի խոսքիմասային նշանակություններ, ապա այդ կարգի բառերը դիտվում են խոսքիմասային տարարժեք բառեր, իսկ քերականական իրողությունը համարվում է խոսքիմասային տարարժեքություն [2]։
 Խոսքիմասային  տարարժեքությունն  ընդգրկում  է  ինչպես  նյութականիմաստ ունեցող բառերի, այնպես էլ սպասարկու բառերի ոլորտը։
 Նյութական  իմաստ  ունեցող  բառերի  շրջանակներում  հետաքրքրականիրողություն են ներկայացնում ածական //մակբայ տարարժեք բառերը։
  Այդ կարգի բառերը հանդես են գալիս երկգործառույթ դերով՝ շարահյուսական մակարդակում կատարելով ածականին և մակբային հատուկ պաշտոններ։
 Հայ իրականության մեջ ածական//մակբայ արժեքներ համատեղող բառերը համարվել են ածականներ, որոնք, պահպանելով իրենց խոսքիմասային հիմնական իմաստը և քերականական առանձնահատկությունները, ձեռք են բերելնոր գործառույթ՝ մակբայական կիրառություն [3]։
 Ինչպես  նշվում  է  լեզվաբանական  գրականության  մեջ,  այդ  կարգի  բառույթները կարող են հանդես գալ ինչպես որոշչային ու ստորոգելիական, այնպես էլ պարագայական գործառույթներով [4]։
 Ածական//մակբայ խոսքիմասային տարարժեք բառերի առաջացման համար կարևորվում են խոսքիմասային փոխանցումների գործոնը, ծագումնաբանական  ընդհանրության  հանգամանքը։
   «…Խոսքիմասային  փոխանցումն  անցնում է երկար ուղի և ենթադրում է անցման մի շրջան, երբ տվյալ բառը որպեսածական և որպես մակբայ կարող է ունենալ խոսքիմասային զուգահեռ արժեքներ։
   Եվ  ոչ  միայն  արևելահայերենում,  այլև  հայոց  լեզվի  տարբեր  փուլերումառավել գործածական մի շարք ածականներ խոսքից դուրս էլ ունեն ընդգծվածմակբայական իմաստ…։
  Ավելին, նրանցից մի քանիսն ունեն ավելի շատ մակբայի խոսքիմասային արժեք, քան ածականի…» [5]։
 Բնական  է,  որ  ածական//մակբայ  խոսքիմասային  տարարժեք  բառերը,պայմանավորված ելակետային խոսքիմասային արժեքով, բաժանվում են երկուխմբի՝ ածականական և մակբայական ծագմամբ բառերի։
 Ներկա հոդվածում այդ բառերի քննությունը կտանենք ոչ թե ըստ ծագմանաղբյուրի կամ սերիչ խոսքիմասային կաղապարների, այլ ըստ երկարժեք բառերի կառուցվածքային գործոնի՝ տարբերակելով վերլուծական բարդությունները։
 Վերլուծական բարդությունները, որոնք հատկանշվում են խոսքիմասայինտարարժեքությամբ, կրկնավոր կամ անվանական հարադրություններ են։
 Կրկնավոր բարդություններՎերլուծական  բարդությունների  մեջ  խոսքիմասային  տարարժեքությամբառանձնանում են այն բառերը, որոնք  կրկնավոր կազմություններ են։
  Կրկնավորբարդությունները  բառաստեղծության  հնագույն  միջոցներից  մեկի՝  բառակրկնության դրսևորումներն են, որոնք լեզվի պատմության ընթացքում ենթարկվում են իմաստային զարգացման։
  Բառիմաստի երանգավորումները կարող ենհանգեցնել  նրան,  որ  կրկնավոր  բարդության  բաղադրիչները,  աստիճանաբարհեռանալով  նախնական  իմաստներից,  ձեռք  բերեն  նոր  իմաստավորում։
   Սակայն այդ նոր իմաստավորումը այս կամ այն չափով առնչվում է նրանց արտահայտած նախնական իմաստի հետ։
 Կրկնավոր  բարդությունների  մեջ  մենք  առանձնացնում  ենք  այն  կազմությունները, որոնց  բաղադրիչներն առանձին-առանձին գործածական են։
  Նկատելի է, որ նման բաղադրությունները անհնչյունափոխ կազմություններ են։
 Անհնչյունափոխ կրկնավոր բարդությունները, որոնք դրսևորում են խոսքիմասային  տարարժեքություն,  կազմվում  են  գոյականների  և  ածականներիկրկնությամբ։
 1) Գոյականի կրկնությամբ կազմված  բարդությունների  մի  մասը  երկարժեքնշանակություն ունի. իբրև ածականներ «ստանում են զանազանության, բազմակիության նշանակություն», իբրև մակբայ «համազգի բաների հաջորդություն ենցույց տալիս» [6]։
  Կրկնավոր բարդություններ են կազմում սովորաբար այն գոյականները, որոնք հավաքականություն են արտահայտում, ինչպես՝ խումբ, երամ,գունդ, փունջ, ինչպես նաև ունեն քանակի և ծավալի իմաստ՝ բուռ, թել և այլն։
  Այդբառերից են ՝ խումբ-խումբ, երամ-երամ, գունդ-գունդ, թել-թել, բուռ-բուռ, փունջփունջ  և այլն։
      Դիտարկենք այդ բարդությունները շարահյուսական կիրառության ոլորտում։
 Հմմտ.բուռ − բուռ արցունքներ (ած. ) բուռ − բուռ շաղ տալ (մկբ. )    խումբ − խումբ աղջիկներ (ած. ) խումբ − խումբ ման գալ (մկբ. )երամ − երամ թռչուններ (ած. ) երամ − երամ չվել (մկբ. )          գունդ − գունդ խմորներ (ած. ) գունդ − գունդ դարսել (մկբ. ) թել − թել մազեր (ած. )        թել − թել սպիտակել (մկբ. ) փունջ − փունջ ծաղիկներ (ած. ) փունջ − փունջ կապել (մկբ. )   Հմմտ. Բուռ-բուռ - ա. շատ, առատ. Լուսամուտից ներս ընկած դժգույն շողերի տակ մայր ու աղջիկ թափումեն բուռ-բուռ արցունքներ (ՎԹ, 570)։
  մ. առատորեն, առատ կերպով. Կամ ավլելովձյան  շեղջերը  տանիքներից՝  Բաց  երդիկից  ներս  է  մաղում, բուռ-բուռ  շաղում(ՊՍ,Դ,116)։
 Փունջ - փունջ  -  ա.  տեսակ-տեսակ.  Բաժակների  չրխկոցին  պիտի  խառնեն…  Փունջ-փունջ երգերը Ծաղկոցի (ՊՍ, Դ, 116)։
  մ. խումբ-խումբ, փնջերով. Եվմոմերի  ու  կանթեղի  Բուրումնալից  բոցն  է  երթում,  Ծաղկի  նման փունջ-փունջփթթում, Ծաղիկի նման վառ ու դեղին (ՊՍ, Դ, 95)։
 2)  Ածականի  կրկնությամբ  կազմված  բարդությունները  իբրև  ածականներ«սաստկացնում  են  ածականների  իմաստը՝  միացնելով  նաև  գործողությանկրկնություն» [7]։
 Այդպիսի  բարդություններ  են  կազմում  հետևյալ  ածականները՝  բարձր,շատ, տխուր, տաք, սուր, մեծ, նոր, երկար, ծանր, սառը և այլն։
 Այսպիսի  ածականներով  կազմված  բարդություններ  են  բարձր-բարձր,շատ-շատ, տխուր- տխուր, տաք-տաք, սուր-սուր, մեծ-մեծ, նոր-նոր, երկարերկար, ծանր- ծանր, սառը-սառը  և այլն։
 Այս  կարգի  բառերի  մակբայական  արժեքը  պայմանավորված  է  արմատական բաղադրիչների (ածականների) մակբայական իմաստ արտահայտելուներունակությամբ, ինչպես՝ բարձր խոսել և բարձր-բարձր խոսել, տաք  հագնվելև տաք-տաք հագնվել, շատ գրել և շատ-շատ գրել, տխուր նստել և տխուր- տխուրնստել [8]։
 Դիտարկենք  այս  կարգի  բարդությունների  տարարժեքությունը  շարահյուսական մակարդակում։
 բարակ − բարակ մատներ (ած. ) բարակ − բարակ մանել (մկբ. )  ծանր − ծանր քարեր (ած. )    ծանր − ծանր շարժվել (մկբ. ) բարձր − բարձր լեռներ (ած. ) բարձր − բարձր երգել (մկբ. ) շատ − շատ գրքեր (ած. ) շատ − շատ գրել (մկբ. ) տխուր − տխուր հայացք (ած. ) տխուր − տխուր նստել (մկբ. )նոր − նոր հագուստ (ած. ) նոր − նոր հագնել (մկբ. ) երկար − երկար փայտ (ած. )     երկար − երկար պատմել (մկբ. ) սառը − սառը կերակուր(ած. ) սառը − սառը ուտել (մկբ. )     Հմմտ. Տաք-տաք  -  ա.  տաք վիճակում,  կրակից նոր վերցրած.  (Իրիցկինը) Տաքտաք լավաշ, ծաղիկ լավաշ հանեց թոնրից ու փռեց, Նորահացի անուշ հոտը դուռու երդիկը բռնեց (ԱԻ, 1, 27)։
  մ. 1.  շատ  տաք.  –  Ծուղրուղո՜ւ,  թագավորը  ինձ տաք-տաք  բաղնիք  է  ղրկե՜լ(ՀՔ, 3, 170)։
  2. կրքոտ, հուզված, բուռն կերպով. Խոսում են   տաք-տաք (ՀԹ, 6, 38)։
 Մեծ-մեծ - ա. 1. սուր-սուր, իր ուժերից վեր. Ա՛յ, դու սատանա, է՞լ կուզեսխաբել, Մեծ-մեծ խոսքերով աչքերս կապել (ՀԹ, 2, 99 )։
  2. խոշոր, հսկայական. ԵՎանմիջապես  գոռում-  ճչում  են  Աշխարհիս  բոլոր  օրաթերթերը…  Մեծ-մեծտառերով (ՊՍ,Դ,303)։
  մ. պոռոտախոսելով, սնապարծորեն. Երկուսն էլ համառու հպարտ էսպես՝ Մեծ-մեծ պարծեցան, սաստիկ վիճեցին (ՀԹ, 1, 288)։
 Խոսքիմասային՝ ած.//մկբ. տարարժեքություն են դրսևորում որոշ կրկնավոր  բարդություններ էլ, որոնց բաղադրիչներից երկրորդը  հնչյունափոխված է։
 Այդպիսի բարդություններով «ընդաձակվում է բառի նշանակությունը, առնվումէ  մի  առարկա՝  իր  նմաններով,  իր  պարագաներով    կամ  մի  հատկություն՝  իրնման կամ մոտիկ հատկություններով» [9]։
 Անհնչյունափոխ  կրկնավորները  արտահայտում  են  միայն  բազմակիություն,  իսկ  հնչյունափոխված  բարդությունները  ընդարձակում  են  նախնականիմաստը՝  նրան  լրացուցիչ  երանգներ  հաղորդելով,  ինչպես՝  նվազական,  փաղաքշական, սաստկական և այլն [10]։
  Այդպիսի բարդությունները առարկայանիշբառերի  լրացման  դերում  ցուցաբերում  են  ածականի,  բայի  լրացման  դերում՝մակբայի խոսքիմասային արժեք։
 Այդ բառերից են թելիկ-մելիկ, սուր-մուր, ոլոր-մոլոր, քաղցր – մեղցր, բարակ-մարակ, պարապ-սարապ, սուսիկ-փուսիկ  և այլն։
 Դիտարկենք այդ բառերի խոսքիմասային տարարժեքությունը շարահյուսական ոլորտում։
 թելիկ − մելիկ շարժուձև (ած. ) թելիկ − մելիկ շարժվել  (մկբ. )   { սուտ − մուտ պատմություն (ած. ) սուտ − մուտ պատմել (մկբ. )        ոլոր − մոլոր ճանապարհ (ած. ) ոլոր − մոլոր գնալ (մկբ. )            քաղցր − մեղցր լեզու (ած. )  քաղցր − մեղցր խոսել (մկբ. ) բարակ − մարակ արահետ (ած. ) բարակ − մարակ ձգվել (մկբ. )     սուսիկ − փուսիկ աղջիկ (ած. )       սուսիկ − փուսիկ աշխատել (մկբ. ) Հմմտ. Պարապ-սարապ -  ա. անգործ,անբան. Հովվի գամփռը ժիր ու մտացի է լինում, իսկ պարապ-սարապ  պարոնի շունը՝ ծույլ ու քմապաշտ (ՀԹ, 3, 126)։
 մ. առանց գործի, պարապ կերպով. էսպես պարապ-սարապ  նստելուց հոգնել եմ(ՀԹ, 3, 127)։
 Սուսիկ-փուսիկ -ա. լուռ ու մունջ, համեստ, լռակյաց. Ամաչկոտ էր որքանԱրան, Ինքնամփոփ ու սուսիկ-փուսիկ, Երազիկը՝ ընդհակառակ … (ՊՍ, Գ, 59)։
 մ. առանց ձայն հանելու, լռելյայն. Իրեն կինն էլ սուսիկ-փուսիկ  կողքից կորել,Ով գիտի՝ ինչ ծակ էր գտել (ՀԹ, 1, 341)։
 Այսպիսով,  խոսքիմասային  տարարժեքություն  ցուցաբերող  կրկնավորբարդությունները բաժանվում են երկու խմբի. բարդություններ, որոնք կազմվածեն  անհնչյունափոխ  բաղադրիչներով,  և  բարդություններ,  որոնց  երկրորդ  բաղադրիչը բարդություն է կազմել հնչյունափոխված ձևով։
 Անհնչյունափոխ  կրկնավորները  կազմված  են  կա՛մ  գոյականների,  կա՛մ ածականների  կրկնությամբ, իսկ հնչյունափոխված կրկնավորի բաղադրիչներըածականներ են։
 Անվանական հարադրություններԱնվանական հարադրական բարդությունների մի մասը արտահայտում էխոսքիմասային՝  ած.//մկբ.  տարարժեքություն։
   Դրանք  այն  բառերն  են,  որոնք կազմված են ածականական բաղադրիչներով։
  Նկատելի է, որ ած.//մկբ. տարարժեքություն արտահայտում են որակական ածական բաղադրիչներով  կազմվածները։
   Ընդ  որում  այդ  կազմություններն  այն  յուրահատկություններն  ունեն,  որհարադրական բարդության բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը՝ որպես առանձինբառական միավոր, ցուցաբերում է ած.//մկբ. երկարժեքություն։
          Այդ կարգի հարադրական բարդություններից են՝ անտուն-անտեր, տխուրտրտում, երկար-բարակ,կիսատ-պռատ,կոշտ-կոպիտ, հլու-հնազանդ և այլն[11]։
 Իբրև ածականներ՝ այս բառերը արտահայտում են սաստկական իմաստ,իբրև մակբայներ՝ բնութագրվում են ձևի պարագայի հատկանիշով։
 Հմմտ.  անտուն-անտեր (երեխա, թափառել),տխուր-տրտում  (խոհեր, գնալ),երկար-բարակ  (պատմություն, խոսել),կիսատ-պռատ (աշխաատանք, կատարել),կոշտ-կոպիտ (վերաբերմունք, վերաբերվել), հլու-հնազանդ (ծառա, ծառայել)։
 Անվանական հարադրական  բարդությունները կարող  են հանդես  գալ ու(երբեմն՝ և ) շաղկապով՝ դարձյալ պահպանելով երկատված խոսքիմասային արժեքներ,  ինչպես՝ անտուն-անտեր,   տխուր-տրտում,  երկար-բարակ, ուրախ ուզվարթ, կոշտ ու կոպիտ, կիսատ ու պռատ, հլու և հնազանդ և այլն։
 Վկայենք համապատասխան բնագրային օրինակներ։
 Ուրախ ու զվարթ - ա. ուրախ, զվարճալի, հաճելի. Եվ աղմուկով, ուրախ ուզվարթ աղաղակով…  հոծ  ամբոխը  հարսնահյուրի  Գյուղամիջով  հեղեղում  էխնամոնց տուն  (ՊՍ, Դ, 112)։
  մ. շատ ուրախ, ուրախությամբ.  (Վարոսը) կրկնակիեռանդով, ուրախ ու զվարթ աշխատում էր տանն ու դռանը (ԱԻ, ԺՀԲԲ)։
 Տխուր-տրտում  -  ա. շատ տխուր, վշտահար. Ազիզ մորես բաժանվել եմ,տխուր-տրտում, քուն չունիմ (ԱԻ, Ա, 33)։
  մ. շատ տխուր կերպով, տխրորեն. էսաշխարհի քար-ապառաժ Անգութ խղճին միշտ զարնելով՝ Տխուր-տրտում  կերթաս,  Արա՛զ (ԱԻ, Ա, 119)։
 Այսպիսով,  ածական//մակբայ  խոսքիմասային  երկարժեքություն  են  ցուցաբերում այն հարադրական բարդությունները, որոնք կազմված են ածականական  բաղադրիչներից,  ընդ  որում  այդ  բաղադրիչները  միմյանց  նկատմամբգտնվում են հոմանշային կապերի մեջ, մյուս կողմից՝ դրանցից յուրաքանչյուրը,առանձին վերցրած, բնութագրվում  է խոսքիմասային տարարժեքությամբ։
 Միաժամանակ, խոսքիմասային՝ ած.//մկբ. տարարժեքություն ցուցաբերողվերլուծական բարդությունները բաժանվում են երկու խմբի՝ կրկնավոր  հարադրությունների և անվանական հարադրությունների։
 ՀամառոտագրություններԱՇ- Ալ. ՇիրվանզադեԱԻ-Ավ. ԻսահակյանԴԴ- Դ. ԴեմիրճյանԵՉ- Ե. ՉարենցՀԹ- Հովհ. ԹումանյանՆԶ- Ն. ԶարյանՊՍ- Պ. ՍևակՍԶ- Ստ. ԶորյանԳ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Աղայան Էդ., Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, «Լույս» հրատ., Եր.,1984, էջ 101։
 2.  Խաչատրյան  Լ.,  Տեղաշարժեր  բառերի  ձևաբանական  իմաստի  մեջ,  «Լույս»հրատ., Եր., 1985, էջ 32-33։
 3.  Ժամանակակից հայոց լեզու, հ.2, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Եր., 1975, էջ 136-138։
 4.  Ջահուկյան  Գ.,  Ժամանակակից  հայերենի  տեսության  հիմունքները,  ՀՍՍՀԳԱ հրատ., Եր., 1974, էջ 526-527։
 5.  Քյուրքչյան Ա., Հայերենի մակբայները,«Էդիթ Պրինտ» հրատ., Եր., 2011, էջ 118։
 6.  Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, «Միտք» հրատ., Եր.,1965, էջ 180։
 7.  Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, «Միտք» հրատ., Եր., 1965, էջ 181։
 8.  Մարգարյան  Ալ.,  Ժամանակակից  հայոց  լեզու,  Երևանի  համալսարանիհրատ., Եր., 1990, էջ 56 ։
 9.  Աբեղյան Մ., Հայոց  լեզվի տեսություն, «Միտք» հրատ., Եր., 1965, էջ 182։
 10. Սուքիասյան  Ա.,  Ժամանակակից  հայոց  լեզու,  Երևանի  համալսարանիհրատ., Եր., 1982, էջ 273։
 11. Աբեղյան  Մ.,  Հայոց  լեզվի  տեսություն,  «Միտք»  հրատ.,  Եր.,  1965,  էջ  82-84,Աղայան  Էդ.,  Ընդհանուր  և  հայկական  բառագիտություն,  ՀՍՍՀ  ԳԱ  հրատ.,Եր., 1984, էջ 227։

Ժամանակակից հայերենում կան զգալի թվով բառեր, որոնք համատեղում  են  մեկից  ավելի  խոսքիմասային  իմաստներ  ու  արժեքներ։
   Մեկից  ավելի  խոսքիմասային  արժեքներ  համատեղող  բառերը  կոչվում  են  խոսքիմասային  տարարժեք բառեր։
  Այդ կարգի բառերը իրենց երկատված խոսքիմասային արժեքները  ձեռք  են  բերել  լեզվի  պատմական  զարգացման  ընթացքում՝  նախնական  մայր արժեքի երկփեղկման հետևանքով։
