Բոլոր  ժամանակներում  մարդկությունը  ականատես  է  եղելռազմական  գործողությունների՝  անմիջականորեն  կրելով  դրանցհետևանքները։
   Անմասն  չենք  մնացել  նաև  մենք  21-րդ  դարի  երկրորդտասնամյակում,  երբ,  չնայած  ամբողջ  աշխարհը  կարծես  ապրում  էքաղաքակրթության  ոսկեդարը,  այնուհանդերձ  հնչում  են  կրակոցներ։
 Հայաստանի Հանրապետությունում և Արցախում այսօր էլ առկա է նմանիրավիճակ, ինչը ապացուցում է, որ այս թեման ավելի քան արդիական է։
 Չնայածնորմերիառկայությանը՝  մեր  տարածաշրջանում  բազմիցս  տեղի  են  ունենումռազմական  ընդհարումներ,  ինչից  տուժում  են  խաղաղ  բնակիչները։
 Աշխատանքում  քննարկվել  են  ոչ  միայն  առկա  իրավակարգավորումները,  այլև  դրանցից  բխող  և  պրակտիկայում  առաջ  եկողխնդիրները։
   Այսկատարվելմիջազգային  մարդասիրական  իրավունքում    քննարկվող  և  բազմաթիվհամատեքստում  անդրադարձմարդասիրականմիջազգայինիրավունքիէհարցեր  առաջացնող  «levee en masse»  կարգավիճակ  ունեցող  անձանցպաշտպանությունը։
   Աշխատանքի  հետազոտության  արդյունքումանդրադարձ է կատարվել մեր տարածաշրջանում տիրող իրավիճակին։
 ԿԽՄԿ  Ժնևի  գրասենյակի  և  Մարդու  իրավունքների  միջազգայինֆեդերացիայի հրապարակած վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրության  լույսի  ներքո  քննարկվել  է  մեր  տարածաշրջանում  զինվածընդհարումների  արդյունքում  զոհված  կամ  վիրավորված  քաղաքացիական անձանց իրավական պաշտպանությունը։
 Աշխատանքի  առանձնահատկությունը  ընդգծվում  է  հատկապեսվերջինժամանակահատվածում  մեր  տարածաշրջանում  առկառազմական  լարված  իրավիճակի  պայմաններում։
   Ուսումնասիրությաննորույթը  այն  է,  որ  հայրենական  գրականության  մեջ  բավականինսակավ  են  թեմայի  շուրջ  կատարված  ուսումնասիրությունները,  ուստիկարծում  ենք,  որ  աշխատանքում  արված  վերլուծությունները  ևառաջարկները  կարող  են  օգտագործվել  հետագայում  գիտականաշխատությունների  կատարման,  ինչպես  նաև  մեր  տարածաշրջանումռազմական  գործողությունների  ընթացքում  իրավական  վերլուծություններ իրականացնելու ժամանակ։
  Աշխատանքը կատարվել է պատմականև  համեմատական  մեթոդների  համալիր  կիրառմամբ։
   Ուսումնասիրությունը  կատարվելէլ  օտարազգիտեսաբանների  աշխատություններիկոնվենցիաների,նախադեպային  որոշումների,  ինչպես  նաև  մի  շարք  պետություններիռազմական  ձեռնարկների,  հռչակագրերի  և  միջազգային  իրավականակտերի համալիր վերլուծության արդյունքում։
 է  ինչպես  հայ,  այնպեսև  ԺնևիՄիջազգային  մարդասիրական  իրավունքի(այսուհետ՝  ՄՄԻ)տեսության  մեջ  գոյություն  ունեն  երեք  հիմնական  սկզբունքներ,  որոնքկարգավորում  են  զինված  հակամարտության  մասնակիցների  կողմիցռազմական  գործողությունների  իրականացումը[1]։
   Դրանք  ենտարբերակման,  համաչափության  և  նախազգուշացման  սկզբունքները,որոնց  առկայության  նպատակը  հակամարտության  ազդեցությունիցքաղաքացիական  բնակչությանը  պաշտպանելն  է։
   Սահմանվել  է  նաևպաշտպանություն  ավելորդ  տառապանքից  կամ  վնասվածքից,  որըպաշտպանումհամաչափ  թիրախներին։
   Այսսկզբունքները  համակարգվել  են  նաև  Ժնևի  կոնվենցիաներին  կիցլրացուցիչ  առաջին  արձանագրությունում,  սակայն  մինչ  այդ  դրանքգոյություն  են  ունեցել  սովորութային  ՄՄԻ-ում  միջազգային  և  ոչհարձակմանէմիջազգային  զինված  ընդհարումների  համար,  հանրաճանաչ  են  եղել  ևկիրառվել են զինված ընդհարման մասնակիցների կողմից։
 սկզբունքըսահմանումէ,որուՏարբերակմանկոմբատանտներինզինվածընդհարումների  ժամանակ  հակամարտության  կողմերը  պարտավորվում են տարանջատել զինված հակամարտությունների մասնակիցներին։
   Ըստ  այդմ՝  նրանց  կարելի  է  պայմանականորեն  բաժանել  երկուխմբի՝  կոմբատանտների(մարտնչողների)  և  ոչ  կոմբատանտների(չմարտնչողների)  [2]։
   Հակամարտող  կողմերը  ռազմական  ընդհարումների  ժամանակ  իրենց  գործողությունները  իրականացնելիս  պետք  էտարբերակեն  քաղաքացիական  բնակչությունը  ու  օբյեկտները  և,համապատասխանաբար,ռազմականօբյեկտները։
   Զինված  հակամարտության  կողմը  կարող  է  անմիջականհարձակման  ենթարկել  միայն կոմբատանտներին և/կամ ռազմականօբյեկտները։
   Հարկ է նշել, որ ռազմական գործողություններում զինվածուժերի յուրաքանչյուր ներկայացուցիչ որակվում է որպես կոմբատանտ,բացիբոլորկոմբատանտները  պարտավոր  են  պահպանել  զինված  ընդհարումներիժամանակ  կիրառվող  միջազգային  իրավունքի  նորմերը,  այդուհանդերձայդ  նորմերի  խախտումները  նրանցչեն  զրկում  կոմբատանտհամարվելու  իրավունքից։
   Կոմբատանտները  ռազմական  գործողությունների  ժամանակ  պետք  է  մշտապես  տարբերվեն  քաղաքացիականբնակչությունից։
   Սակայն  տրամաբանորեն  զինված  ընդհարումներիժամանակ  կարող  են  այնպիսի  իրավիճակներ  ի  հայտ  գալ,  երբկոմբատանտը  չի  կարող  տարբերվել  քաղաքացիական  բնակչությունից։
 Նման իրավիճակների համար սահմանվել է, որ կոմբատանտը իր զենքըպետք է կրի բացեիբաց.բժշկական  անձնակազմից։
   Թեևկրոնականևյուրաքանչյուր ռազմական բախման ժամանակ,•  այն ժամանակ, երբ նա գտնվում է հակառակորդի աչքի առջև՝հարձակման  սկզբին  նախորդող  մարտակարգերի  ծավալմանընթացքում, որին նա պետք է մասնակցի [3]։
 Կոմբատանտներին  և/կամ  ռազմական  օբյեկտներին  ուղղվածհարձակումները  պետք  է  մշտապես  իրականացվեն  համաչափությանսկզբունքին  համապատասխան։
   Այսինքն՝  ռազմական  օբյեկտներըկարող են հարձակման ենթարկվել միայն այն եզրակացությունից հետո,որ քաղաքացիական բնակչությունից և օբյեկտներից կրած կորուստներըչեն գերակշռի ակնկալվող ռազմական առավելությունը։
 Արգելվում  է  զենքի,  հրետանային  նյութերի,  պատերազմականմեթոդների  և  միջոցների  կիրառումը,  որ  կարող  է  պատճառել  ավելորդտառապանք  կամ  վնասվածքներ։
   Կոմբատանտներըչեն  կարողօգտագործել  այնպիսի  զենք-զինամթերք,  որոնք  ՄՄԻ-ի  տեսանկյունիցընդունելի չեն և կարող են պատճառել ավելորդ ցավ։
 Լրացուցիչ  առաջին  արձանագրության  50-րդ  հոդվածի  համաձայն՝քաղաքացիական  է  ցանկացած  անձ,  որըչի  պատկանում  այլկատեգորիաներից  ոչ  մեկին  [4]։
   Կասկած  առաջանալու  դեպքում  տվյալանձը  դիտարկվումէ  քաղաքացիական  անձ։
   Քաղաքացիականբնակչությունը  բաղկացած  է  քաղաքացիական  անձ  դիտարկվող  բոլորանձանցից։
  Քաղաքացիական անձանց սահմանման ներքո չդիտարկվողառանձին  անձանց  առկայությունը  քաղաքացիական  բնակչության  մեջվերջինիս չի զրկում նրա քաղաքացիական բնորոշումից։
  Մեր կարծիքովկոնվենցիան,  ըստ  էության,  տալիս  է  եզրույթի  ժխտական    (նեգատիվ)սահմանում՝  չմանրամասնելով  այս  կարգավիճակի  առանձնահատկությունները։
 էհրապարակում«Հակամարտություններին2009  թվականին  Կարմիր  խաչի  միջազգային  կազմակերպությունը(ԿԽՄԿ)ուղղակիմասնակցության մեկնաբանողական ուղեցույց ՄՄԻ-ի շրջանակներում»վերտառությամբ  փաստաթուղթ,  որտեղ  նշվում  է,  որ  քաղաքացիականանձինք  համարվում  են  զինված  հակամարտությունների  անմիջականմասնակիցներ,  երբ  նրանք  իրականացնում  են  այնպիսի  հատուկգործողություններ,  որոնքզինված  ընդհարումների  անմիջականմասնակիցների  վարքագծի  մաս  են։
   Քաղաքացիական  անձանց  կողմիցէ  ներառեն  հետևյալիրականացված  գործողությունները  պետքչափանիշներից  առնվազնորպեսհակամարտություններում ուղղակի մասնակցություն.որակվենմեկը,որպեսզի1.  Կատարվող գործողությունը պետք է հասնի վնասի որոշակի շեմ։
 2.  Կատարված  գործողության  և  հասցված  վնասի  միջև  պետք  էառկա լինի պատճառական կապ։
 3.  Ռազմատենչ  կապիորնշանակումէ,նախամշակվածսատարելու ռազմատենչ կողմին և լինի ի վնաս ուրիշի։
 (belligerent  nexus)  առկայություն,  որհատուկլինի՝  հասնելու  վնասի  որոշակի  շեմի  ևգործողությունը  պետքէԵթե  քաղաքացիական  անձի  գործողություններում  նկատվում  եննման  բնույթի  տարրեր,  ապա  նա  դիտարկվում  է  որպես  ռազմականգործողությունների անմիջական մասնակից՝ զրկվելով քաղաքացիականանձին  տրվող  պաշտպանությունից։
   Ավելին՝  նմանատիպ  գործողությունների  կատարման  նախապատրաստական  միջոցառումները  ևսդիտարկվում  են  որպես  ռազմական  գործողությունների  անմիջականմասնակցություն։
 Ռազմական  ընդհարումների  յուրաքանչյուր  կողմ  ունի  իրավունք՝ընտրելու  պատերազմ  վարելու  միջոցներ  և  մեթոդներ։
   Արդարացիորենհարց  է  առաջանում,  թե  ինչպես  կարելի  է  տարբերություն  դնելկիրառվող  զինատեսակների  միջև։
   Այս  հարցին  անդրադարձել  էԱրդարադատության  միջազգային  դատարանը  խորհրդատվականկարծիքում[5]՝  նշելով,  որ  սա  առաջին  հերթին  միտված  էքաղաքացիական  բնակչության  և  օբյեկտների  պաշտպանությանը  ևհստակորեն  տարբերություն  է  դնում  կոմբատանտների  և  ոչ  կոմբատանտների միջև, ուստի ռազմատենչ կողմը ռազմական ընդհարումներիժամանակդիտարկիքաղաքացիներին  և  հետևաբար  պետք  է  կիրառի  միմիայն  այնպիսիզենքեր և միջոցներ, որոնք կարող են հնարավորինս ուղղվել ռազմականընդհարումների  անմիջական  մասնակիցներին՝  բացառելով  քաղաքացիական  բնակչությանը  և  օբյեկտներին  հնարավոր  թիրախ  դառնալուց։
 Դատարանը,  այս  դրույթը  սահմանելով,  ճանաչում  է  «քաղաքացիականբնակչության նկատմամբ գերակա ուշադրությունը [6]»։
 ռազմականերբևիցեօբյեկտչպետքէզարգացմանհամար։
   Ավելին՝  պաշտոնական1969  թվականին  Իսրայելի  ռազմական  դատարանը  Քասեմի գործով  [7]  որոշմամբ  ճանաչեց  քաղաքացիական  անձանց  անձեռնմխելիությունը  անմիջական  հարձակումից՝  դիտարկելով  սա  որպես  ՄՄԻ-իհիմնաքարային  սկզբունք։
   Այս  որոշումը  դարձավ  ելակետային  ՄՄԻ-իհետագաշատդիրքորոշումներ կան, որ վկայակոչում են այս սկզբունքը, ներառյալ նաևայն  պետություններինը,  որոնք  Լրացուցիչ  առաջին  արձանագրությունըչեն  վավերացրել  (այդ  թվում  նաև  Ադրբեջանը  [8])։
   Լրացուցիչ  երկրորդարձանագրության  13-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասը  սահմանում  է,  որքաղաքացիական  բնակչությունը,  ինչպես  նաև  առանձին  քաղաքացիական  անձինք  չպետք  է  լինեն  հարձակման  օբյեկտ  [9]։
   Արգելվում  ենքաղաքացիական  բնակչությանն  ահաբեկելու  հիմնական  նպատակհետապնդողբռնությամբսպառնալը։
   Այս  դրույթով  արգելվում  է  ոչ  միայն  քաղաքացիականբնակչությանը,  այլև  առանձին  քաղաքացիական  անձանց  հարձակմանօբյեկտ  դարձնելը։
   Սա  ենթադրում  է,  որ    անգամ  այն  դեպքերում,  երբքաղաքացիական  անձը  տվյալ  ռազմական  ընդհարման  ժամանակ  չիգործողություններըբռնությանկամգտնվում  քաղաքացիականբնակչության  այլ  անդամների  հետ(բնակչություն  եզրույթը  ընկալվում  է  որպես  մարդկանց  բազմություն),նա ևս կրում է ՄՄԻ-ի նշված դրույթով պաշտպանությունը։
 Նախկին  Հարավսլավիայի  գործերով  միջազգային  քրեականտրիբունալը  2000  թվականի՝  Դատախազն  ընդդեմ  Tihomir  Blaskiˇc  –իգործով  որոշման  մեջ  քաղաքացիական  բնակչությունը  սահմանել  էորպես  անձինք,  ովքեր  կա՛մ  զինված  ուժերի  մասնակից  չեն,  կա՛մդադարել  են  դրանց  մասնակիցը  լինելուց  [10]։
   Սա,  ի  համեմատությունվերը  նշված  սահմանումների,  տրամաբանորեն  շեշտում  է,  որքաղաքացիական  անձինք  ռազմական  ընդհարման  շրջանակներումերբևիցե եղել են զինված ուժերի կազմում։
  Սակայն փորձը ցույց է տալիս,որ ՄՄԻ-ի կողմից ընդունելի է այն, որ քաղաքացիական անձինք զինվածհակամարտություններին  չեն  մասնակցում  որևէ  կերպ։
   Այն  պահիցսկսած,  երբ  քաղաքացիական  անձը  դառնում  է  զինված  ընդհարմանմասնակից,  նա  կորցնում  է  այն  պաշտպանությունը,  որ  ուներքաղաքացիական անձի կարգավիճակում։
 Նշված  սկզբունքից  որպես  բացառություն  սահմանվում  է  «levee enmasse»–ն։
   Այս  եզրույթի  ներքո  դիտարկվում  է  այն  իրավիճակը,  երբ  այնբնակավայրերի  բնակիչները,  որոնք  դեռևս  հակառակորդի  կողմից օկուպացվածչեն,  հակառակորդի  աստիճանաբար  մոտենալունզուգընթաց ինքնաբուխ զենք են վերցնում՝ հակառակորդին դիմակայելուհամար՝  առանց  կոնկրետ  ժամանակ  ունենալու  զինված  ուժերձևավորելու  համար։
   Բոլորովին  վերջերս  նման  իրավիճակ  տեղի  էունեցել նաև Արցախում, երբ Հադրութ քաղաքի բնակիչները ինքնաբուխզենք  էին  վերցրել  ինքնապաշտպանության  նպատակով՝  դիմակայելովռազմատենչ  կողմի  կոմբատանտներին[11]։
   Կոնվենցիայի  նորմիհամաձայն՝  այս  անձինք  դառնում  են  կոմբատանտներ  այն  պահիցսկսած,  երբ  բացահայտ  զենք  են  վերցնում  և  դառնում  զինվածընդհարումների  անմիջականբացառությունը դիտարկվում  է  որպես  սովորութային  միջազգային  իրավունքի  կարևորբաղադրիչ  և  ճանաչվել  է  Լիբերի  կանոնադրությամբ  [12]    և  Բրյուսելիհռչակագրում [13]։
  Սա նաև ամրագրված է Հաագայի նորմերում և Ժնևի3-րդ  կոնվենցիայում։
   Մասնավորապես  Կոնվենցիոն  նորմի  համաձայն՝չգրավված  տարածքի  բնակիչները,  որոնք  հակառակորդի  մոտենալուընթացքում  տարերայնորեն  զենք  են  վերցնում՝  պայքարելու  ներխուժածզորքերի դեմ, բայց դեռ չի հասցրել ձևավորվել որպես կանոնավոր զորք,եթե  զենքը կրում են բացեիբաց և պահպանում պատերազմի օրենքներնմասնակից։
   Այսիմաստովդիտարկվումսովորույթները,  Կոնվենցիայիուենռազմագերիներ։
   Այս  առումով  մի  շարք  ռազմական  ձեռնարկներմատնանշում  են  այն  հանգամանքը,  որ  հնարավոր  են  դեպքեր,  երբքաղաքացիական  անձինք  աշխատում  են  ռազմական  օբյեկտներում,օրինակ՝գործարաններում,  փաստացիանմիջականորեն  չեն  մասնակցում  զինված  ընդհարումներին,  բայցփաստացիորեն  կրում  են  հնարավոր  ռիսկը՝  ռազմական  նպատակինհասնելու գործընթացում ներգրավված լինելու համար [14]։
 զինամթերք  արտադրողունեցելզինվածմասնակիցընդհարումներինՄեր  կարծիքով  իրականում  զինված  ընդհարման  ժամանակբավականին բարդ և համակարգային խնդիր է տարբերակել մարդկանցկարգավիճակները  ՄՄԻ-ում։
   «levee en masse»  կարգավիճակ  ունեցողանձանց մեր կարծիքով պետք է տալ ոչ թե կոմբատանտի կարգավիճակ,այլ  նրանք  պետք  է  շարունակեն  օգտվել  քաղաքացիական  անձիկարգավիճակից,  քանի  որ  նման  անձինք  ի  սկզբանե  որևէ  նկատառումչենդառնալու,պատերազմական  գործողություններ  վարելու,  հակառակորդ  կողմինվնաս  պատճառելու,  և  հետևաբար  բացակայում  է  ԿԽՄԿ  վերոնշյալուղեցույցով  սահմանված  չափանիշները,  որոնցից  առնվազն  մեկիառկայության  դեպքում  քաղաքացիական  անձը  դիտարկվում  է  որպեսկոմբատանտ։
   Մեր  համոզմամբ  նման  անձինք  պատերազմ  վարելուկոնկրետ  նպատակ  չունեն,  զինված  ընդհարմանը  մասնակից  ենդառնում  անկախ  իրենց  կամքից՝  օբյեկտիվորեն  պաշտպանելով  իրենց,իրենց ընտանիքը և բնակավայրը, որ կազմակերպված զորքի կողմից չիպաշտպանվում։
   Ըստ  էության  նման  անձինք  միակ  բացառությունըպետք  է  դիտարկվեն  կոնվենցիոն  սահմանումից։
   Հետևաբար  նրանքպետք  է  օգտվեն  քաղաքացիական  անձին  տրվող  պաշտպանությունից,քանի որ այն ավելի լայն է։
 էլինի  առաջնային։
   ՈրոշԿԽՄԿ  պաշտոնական  կայքի  համաձայն՝  վերջին  60  տարիներիընթացքում  զինված  ընդհարումների  զոհ  դարձել  են  քաղաքացիականանձինք։
   Հետևաբար  քաղաքացիական  անձանց  պաշտպանությունըպետքզինված  ընդհարումներումքաղաքացիական  անձինք  կանխամտածված  դարձել  են  հարձակմանօբյեկտ  և  սարսափելի  վայրագությունների  ենթարկվել՝  անտեսելովժնևյան կոնվենցիաների նորմերը և հարգանքը մարդու նկատմամբ [15]։
 լարվածիրավիճակին անդրադարձել է նաև Մարդու իրավունքների միջազգայինֆեդերացիան։
   Համաձայն  ֆեդերացիայի  կողմից  հրապարակվածՄեր  տարածաշրջանում  առկա  պարբերականտվյալների՝  2016  թվականի  ապրիլին  տեղի  ունեցած  ռազմականբախումների ժամանակ հայկական կողմը ունեցել է 92 զոհ, որոնց թվում4 քաղաքացիական անձինք [16]։
  Սա ևս մեկ ապացույց է առ այն, որ մերնորմերըտարածաշրջանումպահպանելուենքաղաքացիական անձինք և առհասարակ մարդիկ։
 բացակայումինչի  պատճառովբազմիցսցանկությունը,է  ՄՄԻ-իզոհվումՔաղաքացիական  բնակչությունը  ունի  իր  կյանքի,  արժանապատվության,  անձնական  իրավունքների,  քաղաքական,  կրոնական  ևայլ  համոզմունքների  հարգանքի  պաշտպանության  իրավունք։
   Նրանքչպետքնվաստացնողվերաբերմունքի  կամ  մարմնական  պատժի  օբյեկտներ  և  պետք  էպաշտպանություն  ունենան  բոլոր  տեսակի  բռնություններից  կամհաշվեհարդարներից։
 լինեն  խոշտանգման,դաժանկամէՄՄԻ-ի  պատմության  մեջ  շատ  են  եղել  դեպքեր,  երբ  ռազմականգործողությունների  արդյունքում  վիրավորվել  կամ  մահացել  ենքաղաքացիական  անձինք։
   Որպես  օրինակ՝  կարող  ենք  ներկայացնելԴատախազն  ընդդեմ  Dusko Tadic    գործը  [17],  որ  նախադեպային  է  ՄՄԻ-ի համար ոչ միայն այն բանի համար, որ անդրադարձ է կատարվելքաղաքացիական  անձանց  պաշտպանությանը,  այլև  այն  բանի,  որառաջին  անգամ  հենց  այս  որոշման  մեջ  սահմանվել  է,  թե  ինչ  էռազմական  ընդհարումը։
   Այս  գործում  ռազմական  տրիբունալըքննադատում  և  դատապարտում  է  Բոսնիայի  սերբ  զինված  ուժերիկողմից  բոսնիացի  քաղաքացիական  անձանց  նկատմամբ  բռնությանկիրառումը, որ ուղեկցվում էր զենքի կիրառմամբ։
 մարդասիրականոր  ՄիջազգայինԱմփոփելով  կատարված  ուսումնասիրությունը՝  կարող  ենքարձանագրել,իրավունքիխախտումները  կատարվում  են  ոչ  այն  պատճառով,  որ  թերի  են  դրանորմերը,  այլ  բացակայում  է  այդ  նորմերը  կիրառելու  ցանկությունը։
 Բացի  այդ,  պրակտիկայի  տեսանկյունից  բավականին  թույլ  ենիրավական  պաշտպանության  միջոցները,  որ  սահմանված  են  խաղաղբնակչությանը  ռազմական  գործողություններից  պաշտպանելու  համար։
 Համաչափությանմարդասիրականիրավունքի  այլ  սկզբունքների  խախտման  արդյունքում  ռազմականգործողությունների  մասնակիցքաղաքացիականքաղաքացիականբնակչությանը  տրված  կոնվենցիոն  պաշտպանություն  ստանալուիրավունքից,  մինչդեռ  կարծում  ենք,  որ  նման  կարգավիճակ  ունեցողէբնակչությունը՝և  Միջազգայինսկզբունքիդառնումզրկվելովանձինք  պետք  է  շարունակեն  օգտվել  քաղաքացիական  անձին  տրվողպաշտպանությունից։
 Հոդվածը  ներկայացվել  է  ՇՊՀ-ի  29.09.2020թ.-ի  ուսանողականգիտաժողովին։

Աշխատանքում  մեր  կողմից  մանրամասն  ուսումնասիրության  է  ենթարկվել  զինված  ընդհարումների  ժամանակ  քաղաքացիական  անձանց  պաշտպանությունը  միջազգային  մարդասիրական  իրավունքում։
   Հատուկ  ուշադրություն  է  դարձվել  նաև  քաղաքացիական  օբյեկտներին  տրվող  պաշտպանությանը,  քանի  որ  դրանք  առավել  խոցելի  են  ռազմական  գործողությունների  ժամանակ,  և  քաղաքացիական  անձանց  պաշտպանությանը  անդրադառնալիս  հնարավոր  չէ  չդիտարկել քաղաքացիական օբյեկտների պաշտպանությունը։
