ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆԻ ՉԱՓՈՒՄԸ Համո Սահյանի համարը բնութագրվում է քերականական առանձնահատկություններով, նուրբ ձայնային ընկալմամբ, եզակի հանգավորմամբ, երաժշտությամբ, որի շնորհիվ հնարավոր է ձիու և բովանդակության մեջ ներդաշնակություն ձեռք բերել:   Լինելով հնչյունների կրկնությունների հիմնական ձևերից մեկը ՝ հանգը հատուկ տեղ է գրավում Հ. Սահյանի ստեղծագործական ժառանգության մեջ ՝ հաճախ հանդես գալով ոչ միայն իր ուղղակի հնչյունային դերում, այլև ստանձնելով կառուցվածքային, բովանդակային, սյուժետային, ոճական դեր: դրանք ավելի պարզ են դառնում հատկապես այն ժամանակ, երբ մենք համարում ենք, թե ինչ դեր է խաղում տողի վերջավորությունը չափածո ստեղծագործություններում:   Հ.Սահյանի հռետորական համակարգը բանաստեղծական բառը դարձնում է հարթ, հնչեղ, նպաստում բնական երեւույթների զգայական ընկալմանը, ստեղծում է ձայնային պատրանք, շեշտում այս կամ այն ​​տրամադրությունը:   «Համար Սահյանի ստեղծագործության մեջ յուրօրինակ կերպով արտացոլված են ձեր համարյա բոլոր բանաստեղծությունները, որոնք բնորոշ են հայկական չափածոյին»: Տոնը, ռիթմը, մեղեդին գալիս են չափածոյի ժանրային առանձնահատկություններից:   Մեղեդիկ, մեղեդային բանաստեղծությունը բնորոշ է հայ մտքին միջնադարից մինչև մեր օրերը:   Բանահյուսության մեջ մարմնավորված ոտանավորը, ինչպես հանգի բոլոր մյուս ձևերը, աստիճանաբար ներթափանցեց առանձին գրողների գործեր ՝ դառնալով չափավոր ստեղծագործության անբաժանելի տարրերից մեկը 3: Տոնը հնչյունի ձայնային կազմավորման հիմնական կողմերից է:  Այն ավելի ճկուն է դարձնում բառը, դա գեղարվեստական ​​արտահայտման եզակի միջոց է, օգնում է ուժեղացնել հուզական ազդեցությունը, ստեղծում է արտահայտման որոշակի երանգ:  Հանգը այն երեւույթն է, երբ բանաստեղծության երկու կամ ավելի տողերն ունեն այսպիսի (բաղաձայն) ավարտ:  Օրինակ ՝ այսպիսին կանգնեք իմ շուրջը, մի պատվեր ինձ քարկոծեն բ և ընկերներ լինեմ բոլորիդ, բոլոր սերունդների պես ձեզ նման 4:  b Հանգի ամենակարևոր դերն այն է, որ տողերի վերջում հայտնվելով ՝ այն ավելի է շեշտում տողը, կարծես թե ինքը բանաստեղծության հիմնական ռիթմիկ միավորն է 1 Եզեկյան Լ., Ոճաբանության ուղեցույց, Երեւան, 2007, էջ , 49 2 Պապոյան Ա., Բանաստեղծության լեզվական արվեստը, Երեւան, 1976, էջ: 22 3 Հմմտ Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի խառնաշփոթություն, Երեւան, 1933, էջ: 412 թ. 4 Սահյան Հ., Քարե Պատարագ, Բ, Երեւան, 2004 թ., Էջ 50 (այսուհետ `ԿՊ, փակագծերում նշվելու է մեջբերումից հետո): պայման  Տոնը կարծես ազդանշան է, որը մեզ հիշեցնում է տողի վերջը:  Դրանով նա ուժեղացնում է չափածոյի ռիթմը:   Բացի այդ, հանգը բանաստեղծական խոսքն ավելի ներդաշնակ ու երաժշտական ​​է դարձնում: Հնչյունական մակարդակի այլ արտահայտություններին անդրադառնալիս անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել հանգավորմանը և դրա տեսակներին: Հանգի դերը քնարերգության մեջ, ընդհանուր առմամբ, հսկայական է, և Հ. Հանգը Սահյանի քնարերգության մեջ ունի հետաքրքիր և ուշագրավ դրսևորումներ:  Նա դարձել է հանգի գերը, և բովանդակությունը երբեք չի տառապում հանգի պատճառով, բայց և չի մերժել հանգավոր բանաստեղծությունը:  Հ.Սահյանը ստեղծեց եզակի ձայնային համակարգ: Ես ծառա չեմ: Նրանք իմ ծառաներն են:  (ներ, 183) Արտաքին հանգի բոլոր տեսակները հանդիպում են Հ. Սահյանի դեպքերում: ա) հարակից հանգ (հարակից տողերը հանգով են միացված) - աաբբ. ես կթողնեի, կթողնեի, կմոռանայի, կմոռանայի: Իմ մտքի ձեռքից ծովը կընկնեի, Աղբյուրներից և ափերից ես գետի պես փախա: Դառն ու աննկատելի ջրերումս կկորցնեի ընտանիքս և անունս:  (ներ, 14) Այստեղ, բացի հարակից հանգավորումից, հանգավորվում են նաև 3-րդ և 6-րդ տողերը: բ) Խաչաձեւ ոտանավոր (տարօրինակ գծերը միացված են ոտանավորով, զույգերը կապված են միմյանց հետ) - abab. Ամեն ինչ երազ էր, խառն ու խանգարված երազ: Ես արցունք չեմ թափել, Դու չես ծիծաղել ինձ վրա:  (ներ, 155) Swիծեռնակները երկինք են նետվում, Երկինքը ճեղքում է երկինքը, Երկնքից մի ոտք են հանում, Երեխային բերանում բերում:  (ներ, 159) flowersաղիկների ջրհեղեղը փրփրում է անտառի աչքերի առաջ: Նա փնտրում է բաց թողած ականջը: Awարթոնքի փոշոտ մռնչյուն:  (ներ, 48) Ինձ կանչեցին, նրանք ինձ նորից տարան Սյունյաց բարձրակարգ կատարողների մոտ, Թել թել, պարան-պարան Իմ մանկության ուղիները 1: Աստծո մաքուր արցունքներով Իմ վերքերը լվացվեցին, Իզուր իմ խոստովանությունները խոստովանեցին իմ մեղքերը:  (ներ) Հ. Սահյանի աշխատություններում գերակշռում է խաչելությունը:  Ուսումնասիրված բանաստեղծությունների 53% -ը գրված է խաչաձեւ հանգավորմամբ (206 բանաստեղծությունից 109-ը): գ) օղակ-հանգ (հանգները միացված են առաջին-չորրորդ տողերին, իսկ միջին գծերը միմյանց) - աբբա: Ի՞նչ կարող եմ ասել, անտառ, քո ականջին, ա Որ քամիները չոր չփչեն քո շնչից, բ Որ առվակը չի անցնում քո սրտի միջով բ Եվ երբեք չի սպառնում քո ավանդին:  a (CP, 87) Հ. Սահյանը նույնպես անհանգիստ գործեր ունի (սպիտակ համար): Ոչ մեկը… Ոչ դու, ոչ էլ քամին, Յոթ աշխարհ մեզ բաժանեցին ն Ինչ տարիներ բերեցին, ավաղ, տանջանքի հոտ, ցավի հոտ 2: Ոչ մի բիծ չի մնա ձեր դավաճանության աստիճանին և դառնությանը: Հոգու թռիչք, սրտաճմլիկ: Սերը դողում է դեպի Հայաստան:  (նտ, 138) Նա շատ արյուն ու ցավ է տեսել, Ի՞նչ է լինելու այսուհետ - Բարի աչքով նայեք, Աստված, այս բուռ Հայաստանի վրա:  (ներ, 139) Ներքին հանգը օժտված է ոճական մեծ հնարավորություններով, որոնք հայտնվում են նույն գծի ներսում կամ հարակից գծերի մեջտեղում:  Հ.Սահյանը, ըստ հարկի պահանջի, այն օգտագործում է բավականին հաճախ `մյուզիքլը համատեղելով հույզերի և զգացմունքների հետ:  Ներքին հանգը բաղկացած է հիմնականում նմանատիպ բառերից և արտահայտություններից:   Նկատելի է, որ դրանք հաճախ պարզություն են հաղորդում բանաստեղծության կառուցվածքին ՝ այն հետ պահելով չափազանց բարդ լինելուց, բացի այդ ՝ գրությանը տալիս են հետաքրքիր հնչյունական հատկություններ: Այս հանցավոր աշխարհին, Ուշ աշխարհին, աղքատ ու հզոր աշխարհին, ի՞նչ կարող եմ ասել, որ նա հասկանա: Տեր և անտեր աշխարհ, Այս անհամբեր աշխարհին, Այս անտարբեր աշխարհին Ի՞նչ կարող եմ ասել, որպեսզի նա հասկանա 3: 1 Սահյան Հ., Մի կարոտիր ինձ, Երեւան, էջ. 28 2 Նույն տեղում, Պ. 3 Սահյան Հ., Բանաստեղծությունների ժողովածու, հ. 1, Երեւան, 1975, էջ 143: Քանի որ հայերենում բառերի մեծ մասն ունի վերջնական շեշտադրություն, մեր քնարերգության մեջ գերակշռում է առնական հանգավորումը:   Հայերենում կան շատ ավելի քիչ կանացի ժամանակներ, որոնցում ընդգծված է տողի նախավերջին վանկը:  Հ.Սահյանը հատկապես օգտագործում է կանացի երանգներ:   Իգական հանգի հնչյունը խիստ տարբերվում է մեր լեզվի համար սովորական արական ոտանավորներից:   Այս եղանակով ավելի հեշտ է փակել գիծը կամ կես գիծը ներսում և ավարտել այն: Դու իմ միակն էիր, ինչպես Հայաստանը, դու իմ տան ճրագն ես, դու իմ տան ծուխն ես: Քոնը իմն էր, իմն իմն էր հավերժ, Դու իմ միակն էիր, ինչպես Հայաստանը: Դու էիր իմ կայսրությունը, դու իմ երկիրն էիր, դու էիր լրիվությունն ու լրիվությունը, դու էիր ճակատագիրը, և դու իմ միակն էիր, ինչպես Հայաստանը: Դու իմ կյանքի գինն էիր, Դու էիր իմ Wayիր Կաթինը Եվ դու իմ բաժինն ես, դու իմ աստվածուհին ես, Դու խառնվել ես իմ շնչում, իմ էության մեջ ... Դու իմ միակն էիր, ինչպես Հայաստանը:  (ՔՊ, 153) Նրա ստեղծագործություններում շատ տարածված է, երբ խոսքի ներսում կանացի հանգը հանդես է գալիս որպես կայուն և մշտական ​​ներքին հանգ, ամրապնդելով հատվածի ռիթմիկ իմաստը և եզրակացության հետ նմանությամբ տպավորություն է ստեղծվում, որ տողը բաժանված է սիմետրիկ և հավասար կեսերի: , Իմ կյանքը / խառն ու երկար էր,… .. ա ..... բ Նա ըմբոստ էր / ամեն քայլ,… .. բ… .. ա Թշնամին չար էր, / երկինքը քար էր,… .. ա…: b հեռու, հեռու / աստղերի փայլը: B .. բ… .. ա Կիսաշերտ և հանգավոր ռիթմերի սխեմայից պարզ է չափման նվազագույն միավորի `կիսագիծ, համաչափ և ներդաշնակ դասավորության կարգը:  Նման դեպքերում նա երբեմն ձգտում է հարստացնել և հարստացնել բաղաձայնը `խորացնելով համահունչ բառերը աջակցող նմանատիպ հնչյունների քանակը: Նման բանաստեղծությունները ենթադրում են շարահյուսական, տոնային և ծավալային հատվածների համընկնում, և դա արվում է ենթագիտակցական միջադասության տարբեր բաղադրիչների միաժամանակ բաժանման և ձևավորման միջոցով: Ձայների համապատասխանությունը տոնով կարող է լինել ամբողջական կամ մասնակի:  Երբ տողի վերջի հնչյունները նույն տողում կրկնվում են մեկ այլ տողով, այդպիսի հանգույցը կոչվում է ճշգրիտ (ցեգին-հոգի, արյունոտ-ճզմված, սարեր-օրեր):   Մոտավոր տոնով, նման հնչյունների կողքին կան նաև մեծ կամ փոքր շեղումներ կամ ակնհայտորեն տարբեր հնչյուններ (ձայնավոր ձայնային բաղաձայններ): Օրինակ ՝ երեխա անողոք, թալան-մթություն, վիշտ անհեթեթ, մահ-առայժմ, անթիվ-անհամար, դեպի անդեմ, բարձրանալ-զրոյից, կրակով գրված, փախչող-տխուր, առանց այնտեղ և այլն:   Մոտավոր հանգավորմամբ կրկնվում են ոչ թե նույնը, այլ նմանատիպ, հիշեցնող հնչյունները կամ հանգավոր հնչյունների միայն մի մասը (խաղաղարար, առջևի հագուստով, գլխարկի գլուխ, վարդի ընթերցանություն, անիրական ընկեր):  Մոտավոր ոտանավորները կոչվում են ռեզոնանսային ոտանավորներ:  Օրինակ ՝ Դուք վերցրել եք «հաջողություն», «կարոտ», Եվ իմ կյանքը սերնդեսերունդ է անցել, Եվ ինձանից խլածի փոխարեն ՝ հոգսեր ու ցավեր եք տվել 1: Հ.Սահյանի ոտանավորը գերակշռում է ճշգրիտ ոտանավորներով: Հայրենիքի հեռավոր հովտում քարեր են հոսում երկնքից:  (նտ, 64) Ամեն ինչ իսկական հրաշք է, կիրճում իսկական հրաշք է, մանկությունից մանկությունը հոսում է ծառերից - ձևերով ՝ ծաղիկ և ծիածան 2: ... Եվ արժե՞ր գալ աշխարհ: Տուն, գլուխ պահելու, gainամանակավոր մեկի անմահություն ձեռք բերելու համար: Արժեր, որ այդքան կորուստներ կրեր: Արժե ջախջախել այդքան շատ ժայռեր ՝ քարքարոտ անկողին հասնելու համար, կրկնելու համար մի պարզ ու ինքնատիպ Մեկ ճշմարտություն, գտնելու մի բուռ ինքնություն: Արժեր, որ այդքան փրփրեր: Արժե՞ր, որ դու այդքան որոտես, Եվ արժե՞ր, որ դու աշխարհ գաս:  (CP, 6) Առաջին և վերջին տողերը հանգավորվում են բանաստեղծության մեջ, և կան տողեր, որոնք հանգավորվում են նույն բառի (համարի) հետ: Ամեն ինչ երազ էր, խառն ու խռովված երազ: Ես արցունք չեմ թափել, Դու չես ծիծաղել ինձ վրա:  (ՔՊ, 157) «Եզը» բանաստեղծության մեջ Հ. Սահյանը միջանցքի հանգը օգտագործում է այնպես, որ յուրաքանչյուր քառապատիկ տուն հենվի նույն հանգի վրա: Բազմազավակ ընտանիք հույս ուներ նրան: Հատկանշական է նաև հետևյալ օրինակը, որում ոտանավորը ոչ միայն ձևավորում է, գործիքավորում է բանաստեղծությունը, ոչ միայն դառնում է նրա տոնային-կառուցվածքային բաղադրիչը, այլև դառնում է բանաստեղծության հիմնական բովանդակությունը: Հոգսերով, հույսերով ու սիրով 1 Սահյան Հ., Քարավանների երգը, Երեւան, 1968, էջ: , 2 Նույն տեղում, Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1969, էջ: 179: 3 Նույն տեղում, Բանաստեղծությունների ժողովածու, հ. 2, Երեւան, 1976, էջ 110: Avyանր, Ornibun Միշտ գաղտնի, Հրաժարվում է, անհամբեր, այրվում է, այրվում Up Պահիր ջահերը, Երիտասարդ Իմ սիրտը դեռ 1 է: Հ.Սահյանը բանաստեղծությունը կառուցում է `կրկնելով նմանատիպ բառեր, արտահայտություններ, խոսքի նմանատիպ կառուցվածքներ` առանձին-առանձին ռիթմիկ միավորների `կեսերի, գծերի, տների նույն հաճախականությամբ: Հ. Սահյանի չափածո ռիթմերը հարուստ և ուժեղ են իրենց ճնշող մեծամասնությամբ:   Բացի այդ, ոտանավորը նպաստում է բանաստեղծության պատկերագրական համակարգի ձայնային գործիքավորմանը առավել հստակ կերպով: Սահյանի պոեզիայում երաժշտական ​​զգացողությունը միշտ էլ նախորդում է պատկերավոր մտածողությանը առաջին ռիթմիկ պարբերությունից հետո, այդ զգացողության հիման վրա բառի ռիթմը նախապես ձեւավորվում է ենթագիտակցության մեջ:   Հավասար հոսքի ընթացքում ձեւավորվում է նվազագույն չափման միավոր ՝ գիծ կամ կես գիծ, ​​այնուհետև այդ հավասարաչափ ծավալային կապը ամրապնդվում է ձայնային կայուն վայրերում ՝ ձայնային բարձրությամբ (ներքին հանգ, վերջավորություն), որոնք և դառնում են խոսքի ծավալային հոսքը կարգավորող գործոններ:  Այս վերջին կետի համար հարկ է նշել երկու կարծիք: «Հանգավորության գաղափարը պետք է վերագրվի հնչյունական կրկնության ամեն տեսակ, որը կազմակերպում է գործառույթ բանաստեղծության ծավալային կոմպոզիցիայում», - գրում է Վ. Irmիրմունսկին 2:  Դա այն է, ինչ նա մտածում է: Տոմաշկի: «... մնացածը ոչ թե բանաստեղծության« հոդակապման »զարդ է, այլ ՝ չափավորող կազմակերպող գործոն:  Տոնն ստեղծում է ոչ միայն հնչյունների նմանությունը, որը դրա մի մասն է, այլև խոսքը բաժանում է դրանով շրջապատված լարերի »3:   Բանաստեղծության ծավալային բաժանումների ուժեղ հնչյունական դաշնամուրով Հ. Սահյանի առանձնահատկությունը այն դարձնում է խոսքի ընդհանուր ռիթմը ձևավորող հիմնական հատկանիշ: Հ.Սահյանի խոսքը կազմվում է հնչյունական կրկնօրինակներով և ընթացքի մեջ է մտնում այդ կրկնօրինակների նախնական դասավորության հետ:   Ինչպես ասաց Լ. Օզերովը, հանգը բանաստեղծի առաջին օգնականն է, այն ստեղծում է միավորումներ:   Սահյանի համար նույն տոնայնության ռիթմիկ զգացողությունը պատկերի համադրությունների հիմքն է, սա շատ կարևոր է նրա աշխատանքում: 1 Սահյան Հ., Բանաստեղծությունների ժողովածու, հ. 1, էջ 396: Հմտորեն կիրառելով հանգի տարբեր տեսակներ ՝ Հ.Սահյանը վերահաստատում է իր հեղինակային անհատականությունը, ոճի ինքնատիպությունը:   Հնչյուններ կազմելով հնչյուններ, Հ. Սահյանի ստեղծագործություններում դրանք ձեռք են բերում ոճական, գեղագիտական, գունազարդման արժեք, նպաստում բառի հույզերի արտահայտչությանը, ձայնային պատկերավորությանը: Ի դեպ, Պ. Ձին Հ. Նա Սահյանին համարում էր ոտանավորի ամենահմուտ և նուրբ վարպետներից մեկը 1: Իր վերջին հարցազրույցներից մեկում Հ.Սահյանը վկայեց բանաստեղծության մեջ շարժիչ ուժի դերի մասին, որն առաջին հերթին սահմանում է նրա ստեղծագործական աշխարհը: «Երբ բանաստեղծություն ես կարդում, ոտանավորները չպետք է ուշադրություն գրավեն:  Likeիշտ այնպես, ինչպես ինքնաթիռի պտուտակը թռիչքի ժամանակ չի հնչում: Լավ բանաստեղծության մեջ մեղեդիները նման են բարձրացող ինքնաթիռի պտուտակների: »2 Հասմիկ Գրիգորյան ՀԱՆԳՈ ՍԱՀՅԱՆԻ ՉԱՓՈՒՄԸ Հիմնաբառեր. ։

Հոդվածում  ուսումնասիրել  ենք  հանգի  դրսևորումները  Համո  Սահյանի  պոեզիայում։
   Անդրադարձել  ենք  հանգի  տեսակներին՝  կից,  օղակաձև,  խաչաձև,  ներքին  հանգին,  արական,  իգական հանգերին, սպիտակ ոտանավորին, ճշգրիտ և մոտավոր հանգերին և ընդգծել դրանց  դերը  Սահյանի  չափածոյում։
   Բնագրային  օրինակների  օգնությամբ  վերհանել  ենք  Սահյանի  հանգավորման համակարգի ինքնատիպությունը պայմանավորող հատկանիշները։
