Քաղաքակրթությունների  աշխարհագրության,  նրանց  տարածաժամանակային  շարժընթացին  վերաբերող  տեսություններն  ունեն  գիտական  բարձրվարկանիշ, որի հիմքում ընկած է ժամանակակից իրողությունների բացահայտման, ընկալման և կանխատեսման օբյեկտիվ պահանջը [մանրամասն տե՛ս 1, էջ60-66]։
   Այսինքն՝  քաղաքակրթությունների  հետազոտությամբ  փորձ  է  կատարվում գիտական նոր մեկնաբանությամբ իմաստավորել մարդկության զարգացման և՛ անցյալը, և՛ ներկան, և՛ ապագան։
 Սույն հոդվածի նպատակը և հետազոտական խնդիրների առաձնացումըամբողջապես տեղավորվում է հենց այս տրամաբանության մեջ։
 Հոդվածում հետազոտական խնդիրների լուծման համար ընտրվել է աշխարհագրական  գիտությունների  համակարգի  հասարակական  բաղադրիչիտեսանկյունը, քանի որ վերջինիս զարգացման մակարդակը մեթոդական առավել  լայն  հնարավորություններ  է  ապահովում  [մանրամասն  տե՛ս  2,  էջ  41-61]։
 Մեր  նախորդ  հրապարակումներում  արդեն  անդրադարձել  ենք  այս  խնդրին։
 Մասնավորապես,  այս  գիտակարգը՝  տեսական-մեթոդաբանական  վերազինման արդի փուլում, լավագույնս է օգտագործում սիներգետիկայի սկզբունքները։
 Ըստ  այդմ,  սույն  հոդվածում  չենք  սահամանափակվել  միայն  հասարակականաշխարհագրական  տեսանկյունով,  այլ  փորձել ենք  խտացնել  հասարակականայլ գիտությունների մեթոդական զինանոցից։
  Այսինքն՝ մեկ հարթությունում ենքփորձել համադրել տարբեր գիտակարգերի հետազոտական արդյունքները, որիիրականացման համար ընտրված հասարակական աշխարհագրության տեսանկյունը՝  իր  հետազոտության  օբյեկտով,  ներքին  կառուցվածքով  և  մեթոդաբանական հիմքով, լիովին բավարարում է անհրաժեշտ պահանջը։
 Քաղաքակրթությունը՝ որպես հասարակական բարձրագույն համակարգ,բազմամակարդակ  և  բազմաձև  գոյացություն  է,  որն  արտահայտվում  է  և՛օբյեկտիվ իրականության, և՛ մարդկային սուբյեկտիվ գիտակցության մեջ [4, էջ30]։
   Այս  տեսանկյունից,  քաղաքակրթության  ներքին  կառուցվածքը  մեկ  հարթությամբ  ներկայացնելը  բավականին  բարդ  գործընթաց  է։
   Այնուամենայնիվ,մենք առաջարկում ենք ներքին կառուցվածքի հետևյալ մոդելավորումը.Որպես համակարգ՝ այն արտահայտվում է եռաչափ և եռակողմ բուրգիտեսքով, որին հատուկ է ինչպես ենթակարգարգային եռաչափությունը՝ գագաթ,միջնամաս,  հիմք  /յուրաքանչյուրն  առանձնանում  է  ենթակարգային  իր  բաղադրիչներով/,  այնպես էլ  կողմնային  նիստերի եռաչափությունը, որն  արտահայտում է համակարգաստեղծ տարրերի ամբողջական սպեկտրը /գծապատկեր1/։
   Առաջինի  պարագայում  արտահայտվում  է  համակարգաստեղծ  տարրերիուղղաձիգ կապը, իսկ երկրորդի պարագայում՝ հորիզոնական կապը։
 ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԻՆՍՏԻՏՈւՑԻՈՆԱԼԱՑՈՒՄԼՈԿԱԼՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԱԶԳԺՈՂՈՎՈՒՐԴԳծապատկեր 1ՀԱՄԱՄԱՐԴԿԱՅԻՆՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՈՒՄՆԵՐՈՒԺԻ ԻՐԱՑՈՒՄՃԳՆԱՃԱՄՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԿԱՄ ՄԱՀԿԱՅՈՒՆԱՑՈՒՄՀԱՍՈՒՆԱՑՈՒՄԶԱՐԳԱՑՈՒՄՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑ.ՀԱՎԱՏՔԱՅԻՆ ՆՈւՅՆԱԿԱՆԱՑ.ԼԵԶՎԱՄՏԱԾՈՂԱԿԱՆՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՈՒՄԾԱԳՈՒՄՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՈՒՄՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՈՒՄ ՀԱՄԱԿԵՑՈՒԹՅԱՆԲԱՂԱԴՐԻՉԱԲԱՐԺԵՔԱՅԻՆԲԱՂԱԴՐԻՉԳԱՐԺԵՔԱՅԻՆԲԱՂԱԴՐԻՉՀԱՄԱԿԱՐԳԱՍՏԵՂԾ  ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐՈւղղաձիգ ենթակարգության գագաթային մասում գտնվում են բուն քաղաքակրթության եռամիասնությունը՝ իր ենթակարգային կառուցվածքով.Սակայն, ի տարբերություն լոկալ քաղաքակրթությունների, գագաթի բարձրագույն  հարկերում  համաշխարհային  ու  համամարդկային  քաղաքակրթությունները հանդես են գալիս ինքնուրույն, առանց հորիզոնական բաղադրիչների, քանի որ հենց այստեղ են ամբողջանում համակարգաստեղծ տարրերի ուղղաձիգէվոլուցիայի և հորիզոնական կապերի ողջ բազմազանությունը։
  Ինչ վերաբերումէ եռամիասնության երրորդ միավորին, ապա որպես մարդկային համակեցության  բարձրագույն  տիպ,  լոկալ  քաղաքակրթությունը  համակեցության  համակարգաստեղծ բաղադրիչի ավարտուն փուլն է։
 Հետևաբար,  տեղադրված  լինելով  բուրգի  գագաթի  ստորին  հարկում,միաժամանակ հարևանում է  համակարգաստեղծ մյուս բաղադրիչների ավարտուն  փուլերին,  քանի  որ  խիստ  փոխպայմանավորվածության  մեջ  է  գտնվումվերջիններիս հետ։
 Բուրգի  հիմքում  առանձնացված  են  ինչպես  կողմային  երեք  նիստերը,որոնք համապատասխանում են համակարգաստեղծ բաղադրիչներին, այնպեսէլ նիստերի հարկայնությունը։
  Վերջիններս արտահայտում են բաղադրիչներիէվոլուցիոն  ընթացքը։
   Նույնատիպ  համակարգվածությամբ  է  կառուցված  նաևբուրգի միջնամասը։
  Ընդ որում, կառուցվածքի յուրաքանչյուր հարկ ամբողջանում  է  իր  բաղադրիչների  համակարգվածությամբ,  որով  և  այն  ձեռք  է  բերումառանձին, ավելի փոքր համակարգի հատկանիշներ։
 Քաղաքակրթության  համակարգաստեղծ  բաղադրիչներն  այն  տարրերնեն, որոնց ինքնատիպ գոյությամբ և առկա փոխադարձ կապերով է պայմանավորված ողջ համակարգի բնույթը։
  Հաշվի առնելով քաղաքակրթություն համակարգի ողջ բազմաշերտությունն ու բազմաձևությունը՝ մենք պայմանականորենհամակարգաստեղծ բաղադրիչները միավորում ենք երեք խմբի մեջ.«Քաղաքակրթություն» եզրույթով բնութագրվում է մարդկային համակեցության  բարձրագույն  տիպը,  հետևաբար  համակարգաստեղծ  բաղադրիչներիառաջին խումբ ներառել ենք մարդկային համակեցության ողջ ենթակարգությունը։
  Այն ցույց է տալիս լոկալ քաղաքակրթությունների ձևավորման, հասունացման  հիրարխիկ  ողջ  աստիճանացանցը։
   Վերջինիս  յուրաքանչյուր  աստիճանփոխազդեության մեջ է գտնվում համարագաստեղծ մյուս բաղադրիչների հետ ևիր  հերթին  պայմանավորում  է  համաշխարհային  ու  համամարդկային  քաղաքակրթությունների ձևավորումն ու զարգացումը։
  Համակեցության բաղադրիչի ենթակարգային աստիճանները համապատասխանում են էթնիկ ընդհանրության խմբերին8։
  Ներքին սահմանազատման համար հիմք են ինչպես ենթակարգության  ուղղաձիգ,  այնպես  էլ  համակարգաստեղծ  մյուս  բաղադրիչների  հետգոյություն ունեցող հորիզոնական կապերը։
 Այսինքն՝ համակեցության յուրաքանչյուր տիպին բնորոշ է անհատի արժեքային նույնականացման որոշակի մակարդակ՝ արժեքային բաղադրիչի համապատասխան  աստիճան,  որը  հարստանում  է  հաջորդական  խմբերի  պարագայում։
  Որևէ խմբի հետ նույնականացումն արտահայտում է անհատի ինքնությունը։
  Այսինքն՝ անհատի մենթալ ոլորտը, որը կառուցում է սեփական ինքնությունը, առաջին պլան է մղում ես–ուրիշ, մենք–նրանք հարաբերումը, դրանցհակադրումը։
   Իսկ  դա  իր  հերթին  պայմանավորված  է  անհատի  արժեքայինկողմնորոշումներով  (հետաքրքրություններ,  պատկերացումներ,  համոզմունքներ, տեսակետներ, զգացումներ, վարքի սկզբունքներ), որոնց յուրահատուկ ներդաշնակումը  կազմում  է  յուրաքանչյուր  մարդու  ներքին  աշխարհը,  չկրկնվողինքնության և անհատականության հիմքը։
  Այս ոլորտում գիտական հիմնականդիսկուրսը  վերաբերում  է  ինքնությունն  իմաստավորման  հիմքերին։
   Այսինքն՝անհատի  ինքնությունն  ունի  օբյեկտիվ  պատկանելություն՝  ըստ  ամրագրված«չափանիշների»  համապատասխանության-անհամապատասխա-նության  ձեվով, թե պետք է ընկալվի որպես սուբյեկտիվ պատկանելություն՝ ինքնակատեգորիզացիա։
 Խնդրի  արդիականությունը  պայմանավորված  է  այն  իրողությամբ,  որհամամարդկային  քաղաքակրթության  զարգացմանը  բնորոշ  ժամանակակիցմիտումները՝ գլոբալացումն ու անդրազգային գործընթացները, համահարթեցնում  են  (համահարթեցրել  են)  անհատների  և  համակեցության  խմբերի  արժեքային  կողմնորոշումները։
   Տեղի  ունեցող  աշխարհաքաղաքական,  աշխարհատնտեսական  և  աշխարհամշակութային  վերափոխումների  ազդեցությամբփորձ է կատարվում վերանայել ու վերաձևել խմբային ավանդական սահման8 «Էթնիկ ընդհանրություն» կամ «էթնոս» (հունարեն e'thnos - ժողովուրդ) եզրույթով բնութագրվումէ որոշակի ընդհանրությունների հիմքի վրա ձևավորված մարդկանց համախումբը։
  Հայերենումհաճախ  այն  նույնացվում է  «ազգ» եզրույթի հետ, որի  պարագայում  շփոթմունք  է  առաջանումներքին սահմազատումների ժամանակ։
  Մեր կարծիքով, «էթնիկ ընդհանրությունը»՝ որպես միջազգային եզրույթ, հայերեն լեզվամտածողությունում համապատասխանում է «ազգային (լայնառումով քաղաքակրթական) ընդհանրություն» եզրույթին և բնութագրում է մարդակային համակեցության ողջ բազամազանությունը։
  Սակայն նրա կիրառումն առանձին տիպերի նկատմամբսխալ է։
 ները,  որին  ի  հակադրություն,  ակտուալացվում  են  սեփական  խմբի  սահմանները  պահպանելու  ջանքերը,  գործարկվում  են  էթնոպաշտպանական  մեխանիզմներ [3]։
 Այսպիսով,  ժամանակակից  տեսական  հետազոտություններում  ինքնության առանցքային հարցը վերաբերում է նրա էության բացահայտմանը, այն է՝համակեցության  խմբին  պատկանելությունն  ընդունել  սուբյեկտիվ  ցանկությո՞ւն, թե՞ օբյեկտիվ պահանջ։
 Մեր  կարծիքով,  անհատի  ինքնակատեգորիզացիայի  սուբյեկտիվիզմըպայմանավորված է օբյեկտիվ պահանջների բավարարման ցանկությունից։
  Այսինքն՝ առանց իրականության մեջ գործառնվող օբյեկտիվ հիմքի, չի ամբողջանում  անհատների  ու  խմբերի  սուբյեկտիվ  արժեքային  համակարգը։
   Հենց  այստրամաբանությամբ  էլ  կառուցել  ենք  քաղաքակրթության  համակարգաստեղծարժեքային բաղադրիչի ողջ ենթակարգությունը։
 Ըստ այդմ, որքան մեծանում ու բարդանում են նույնականացման խմբերը(համակեցության ձևերը), այնքան հարստանում են այն արժեքային բաղադրիչները, որոնցով անհատը նույնականանում է համակեցության տվյալ ձևին։
 Որպես  հասարակական  համակարգ՝  «քաղաքակրթությանը»  բնորոշ  էժամանակի  մեջ  անընդհատ  վերափոխումները,  այն  դինամիկ  կատեգորիա  է։
 Հետևաբար, նրա ամբողջականությունն արտահայտվում է նաև տարածաժամակային համակարգաստեղծ բաղադրիչով։
  Վերջինիս ենթակարգությունը, համապատասխանում է կյանքի փուլերին։
  Այսինքն՝ սահմանազատման համար հիմքէ ընդունվել, համակեցության կոնկրետ տիպի, արժեքային համապատասխանբաղադրիչի իրացման հնարավորությունը ժամանակի և տարածության մեջ։
  Ընդորում,  նման  դինամիկան  բնորոշ  է  քաղաքակրթության  բոլոր  ձևերին՝  և՛համամարդկային, և՛ համաշխարհային, և՛ լոկալ։
  Սակայն, դրանցից յուրաքանչյուրն  ունի  տարածաժամանակային  զարգացման  իր  ընթացքը,  որի  մեկնաբանումն արդեն հետազոտական այլ խնդիր է։
 Ամփոփելով  կարող  ենք  փաստել,  որ  որպես  համակարգ՝  «Քաղաքակրթություն»  բազմաբովանդակ հասկացությունն  արտահայտվում  է  եռաչափ  ևեռակողմ բուրգի տեսքով։
  Ընդ որում, վերջինիս նախ հատուկ է ենթակարգարգային եռաչափությունը՝  գագաթ,  միջնամաս,  հիմք,  որտեղ յուրաքանչյուրն առանձնանում է ենթակարգային իր բաղադրիչներով։
  Այս պարագայում  արտահայտվում  է  համակարգաստեղծ  տարրերի  ուղղաձիգ  կապը։
   Բացի  դրանից,«Քաղաքակրթություն»  բուրգին  հատուկ  է  նաև  կողմնային  նիստերի  եռաչափությունը, որով ամբողջանում է  համակարգաստեղծ տարրերի ողջ սպեկտրը։
 Այս  պարագայում  արդեն  գործ  ունենք  համակարգաստեղծ  տարրերի  հորիզոնական կապերի հետ։
 Մեր համոզմամբ, համակարգաստեղծ տարրերի, նրանց միջև առկա կապերի հստակ բնորոշումը թույլ կտա գործնական տիրույթում ձևավորել այն կենսամիջավայրը, որն անհրաժեշտ է սեփական ներուժը լիարժեք իրացնելու համար։
  Այսինքն՝ տեսական հարթությունում գիտականորեն հիմնավորված մոտեցումները  պետք  է  դառնան  հենադաշտ՝  բացահայտելու  մեր  համակեցությանճգնաժամի  պատճառները  և  առավել  ճշգրտորեն  նախանշելու  դրանց  լուծմանմոտեցումներն  ու  համակեցության  տարբեր  աստիճանների  լիարժեքությանկենսական հիմքը։
 Այսպիսով, քաղաքակրթական պատկանելության հստակեցումը, նրանիցցածր  գտնվող  համակեցության  բոլոր  մակարդակների  համար  այլընտրանքչունեցող միակ միջոցն է, որը թույլ կտա բացահայտել լիարժեք ընթացքի համարանհրաժեշտ միջավայրը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Մուրադյան Յու. Քաղաքակրթությունների աշխարհագրություն։
  Եր.։
  «ՏիգրանՄեծ» հրատ.։
  2011։
  476 էջ։
 2.  Վալեսյան Լ. Հ. Աշխարհագրական գիտությունների մեթոդաբանական և տեսական հիմունքներ։
  Եր.։
  ԵՊՀ հրատարակչություն։
  2004։
  264 էջ։
 3.  Մանուսյան Ս. Ինքնության պահպանման խնդիրները սփյուռքում. սոցիալհոգեբանական տեսանկյուն։
  «Նորվանք» հիմնադրամ, 10.06.2010։
 http։
 //www.noravank.am/arm/issues/ detail.php?ELEMENT_ID=48434.  Кузык  Б.  Н.  Яковец  Ю.  В.  Цивилизация։

Հոդվածում քննարկվել են «Քաղաքակրթություն» բուրգի ներքին կառուցվածքը, որի վերլուծության համար ընտրվել է հասարակական աշխարհագրության մեթոդաբանական տեսանկյունը։
    Բացահայտվել են «Քաղաքակրթություն» բուրգի համակարգաստեղծ տարրերը։
  Վերջիններս քննարկված են ինչպես հորիզոնական, այնպես էլ ուղղաձիգ  կապերի ու փոխազդեցությունների ամբողջությունում։
    Եզրակացությունների միջոցով առաջարկվող նոր տեսությունները հիմք  են հանդիսանում համակեցության տարբեր ձևերի և նրանց տարածաժամանակային ընթացքի  նորովի ընկալման ու մեկնաբանման համար։
