Աշխատանքի նպատակն է ցույց տալ 30-ականների իրականության մեջհայ գրողների և մտավորականների միայն մի փոքրիկ խմբի անցած ճանապարհը,  նորագույն  փաստերի  հիման  վրա  ներկայացնել  գրական  մի  քանիճակատագրեր։
 Լեռ Կամսարն իր օրագրություններում (և ոչ միայն), Վալտեր Արամյաննիր  «Կոլիմա»  գրքում,  Գուրգեն  Մահարին  աքսորավայրից  գրած  իր  նամակներում  և  «Ծաղկած  փշալարեր»  վիպակում,  Վահրամ  Ալազանը  «Տառապանքիուղիներով»  հուշագրությունում հայ  գրականություն  բերեցին  փաստեր, որոնք,որքան էլ գեղարվեստականացված, բայց և իրական են (այս անունները՝ միայնմեր հոդվածի շրջանակներում)։
  Նրանցից յուրաքանչյուրն ընտրել է փաստերըերևան հանելու ուրույն ձև. մեկը՝ օրագրությամբ և ծիծաղով, երկրորդը՝ հուշապատումի տեսքով, երրորդն էլ՝ արտասվախառն հումորով։
  Այս ստեղծագործությունները  կարող  էին  և  շատ  ավելի  վաղ  երևան  գալ,  սակայն  երբեմն  ժամանակներն առավել քան պարտադրող են, և ոչ թե մարդն է ժամանակի տերը, այլճիշտ հակառակը. թելադրողը պատմական պահն է։
  «Մենք շարունակ անիծումենք  ընկեր  Ստալինին,  և  հասկանալի  է՝  ըստ  արժանվույն։
   Բայցևայնպես,  եսցանկանում  եմ  հարցնել.  ո՞վ  է  գրել  չորս  միլիոն  մատնագրերը։
   (Այս  թիվն  էրշրջանառվում գաղտնի կուսակցական փաստաթղթերում)։
  Ձերժինսկի՞ն։
  Եժո՞վը։
   Աբակումո՞վն  ու  Յադոգա՞ն։
   Ոչ  մի  դեպքում։
   Դրանք  գրել  են  շարքայինսովետական  մարդիկ։
   Դա  նշանակո՞ւմ  է  արդյոք,  որ  ռուսները  մատնիչներ  ուլրտուներ են։
  Ոչ մի դեպքում։
  Պարզապես ազդեցություն են ունեցել պատմականպահի  միտումները»  /4,  էջ  56/։
   Ահա  մի  ուշագրավ  փաստ.  «…Մի  քաղաքացիհամառորեն ուզում էր ուսումնասիրել իր հոր «գործը», որպեսզի պարզի՝ ով է իրժամանակին նրան մատնել… Նրան թույլ տվեցին նայել արգելված էջերը։
  Պետքէր տեսնել, թե ինչ էր նրա հետ կատարվում, երբ նա կարդում էր, որ հայրն ինքնէր  ցուցմունք  տվել  ուրիշների  դեմ…  Ոչ  բոլորն  են  ուզում  հաշվի  նստել  այնփաստի հետ, թե որքան ծանր ժամանակներ էին, և ինչ խոշտանգումների տակէին  տալիս  ցուցմունքները»  /8,  էջ  13/։
   Մեր  օրերում  ժամանակի  թելադրանքովերբեմնի «արգելված պտուղները» արժանանում են հետաքրքրության, և երևանեն գալիս կարևոր բացահայտումներ։
  Մեր օրերում արդեն այս իրականությանըբազմաթիվ  անդրադարձներ  եղել  են։
   Նշենք  միայն  դրանցից  մի  քանիսըժամանակագրական  հերթականությամբ՝  Դավիթ  Գասպարյան,  Փակ  դռներիգաղտնիքը (Չարենցը, Բակունցը և մյուսները), Եր., 1994թ., Սևակ Արզումանյան,Արդի հայ վեպը, հատոր 5-րդ, ՀԳՄ հրատ., Եր., 2004թ., Халатова Каринэ, ДелоNo…, С пожелтевших страниц трагических судеб, Ереван, 2012։
 «… Ճակատագի՞ր, թող լինի ճակատագիր. բայց այսքան երկար տեքստ ճակատի՞ վրա… պետք է որ լայն, բաց, չափազանց լայն ու բաց լինեն մեր ճակատները…»։
                                          Գուրգեն Մահարի1936  թվականի  մայիսի  վերջին  Աղասի  Խանջյանը  մեկնեց  Մոսկվա՝մասնակցելու Կոմկուսի կենտկոմի հունիսյան պլենումին… «Ես այդ պլենումիցարյան  հոտ  առա…»  /1,  էջ  3/-  արդեն  շատ  տարիներ  անց  Աղասի  Խանջյանիխոսքերին  է  անդրադառնում  Վահրամ  Ալազանը։
   Իրականում  Ա.  Խանջյանիմարգարեական  խոսքերը  հավասարազոր  եղան  բացարձակ  ճշմարտության,  ևարդյունքում  բազմաթիվ  փշրված  կենսագրություններից  մեկն  էլ  իրեն՝  հենցԽանջյանին վիճակվեց. «Հուլիսի իննին Բերիան Խանջյանին հրավիրեց Թիֆլիս՝Անդրերկրկոմի նախագահության նիստին։
  Այդ նիստում Բերիան պահանջում է,որ Խանջյանը խոստովանի, թե ինքը նացիոնալիստ է և հովանավորել է Ն. Ստեփանյանի նացիոնալիստական խմբակը։
  Նիստից հետո Բերիան իր առանձնասենյակում սպանում է Աղասի Խանջյանին և պաշտոնապես հայտարարում, որԽանջյանը  «դեմոնստրատիվ  կերպով  Թիֆլիսում  ինքնասպանություն  գործեց,որպեսզի դրանով հայ ժողովրդին վրաց ժողովրդի հետ գժտեցնի» /1, էջ 4/։
  Ի դեպ,այս  և  բազմաթիվ  այլ  վկայություններ  (30-40-ական  թվականների  բանտայինռեժիմի  մասին)  Վ.  Ալազանի  այս  հուշագրությունը  դարձնում  են  արժեքավորնաև փաստական նյութի առումով։
  1990թ. տպագրվեց Վահրամ Ալազանի «Տառապանքի ուղիներով» հուշապատումը, որը գրվել էր դեռևս 1961-1965 թվականներին.  պարզապես  ավելի  վաղ  տպագրվել  չէր  կարող՝  հար  և  նման  ԳուրգենՄահարու, Լեռ Կամսարի, Վալտեր Արամյանի և շատերի ստեղծագործություններին։
   Անգամ  մարդկային  մեկ  ճակատագիրը  կպատմի  պատմական  իրականության  մասին՝  առանց  բառ  անգամ  աղավաղելու  մտավախության,  քանզիորքան  տարբեր  են  անհատականություն-սիբիրականների  «ձեռագրերը»,  այնքան  նույնն  են  նրանց  անցած  տառապանքի  ուղիները.  Վորկուտա,  Բասարգեչար,  Կոլիմա,  Բոգուչան,  Կրասնոյարսկ,  Կուռայ…  և  բազմաթիվ  այլ  սառցաստաններ, որոնք միայն աքսորականի շնչով տաքացան։
  Փաստը դիպուկ է բնութագրում  մեծ  երգիծաբանը՝  Լեռ  Կամսարը.  այնքան  շատ  մարդ  են  աքսորելՍիբիր,  որ  «բուղ»  է  բարձրանում  այնտեղից,  և  աքսորականները,  տաքությանըչդիմանալով, «բաց են արել Սիբիրի դուռն ու պատուհանը, որ այրեցյալ  գոտուց մի  փոքր  զովություն ներս թափանցի…» /5, էջ102/։
 Լեռ  Կամսարը,  որ  ֆելիետոնիստ  էր,  սովորույթի  ուժով  ամեն  օր  պիտիարձագանքեր  իրադարձություններին՝  մատը  ամուր  սեղմած  օրվա  զարկերակին։
   Իսկ  երբ արդեն  նրան  արգելում  էին  արտահայտել  մտքերը,  նա այդ  նույնսովորույթի ուժով «արձագանքում» է իրադարձություններին՝ այս անգամ արդենայլ կերպ՝ օրագրության տեսքով։
  Երգիծաբանն օրագրել է նաև աքսորավայրում,սակայն, ցավոք, օրագրային այդ պատառիկները չեն պահպանվել։
  Իսկ այն, որնա  իրոք  գրել է,  բավականին  ժլատ  փաստերով,  բայց  որոշակիորեն  արձանագրված է արդեն 1953-1958թթ. արտացոլող օրագրության մեջ։
  Ահավասիկ դրանից  մի  քանի  պատկեր.  «Բասարգեչարում  ես  գրել  եմ  բացօթյա, արևկող  խոտիդեզի  տակ,  ծալապատիկ։
   Բանտում…  շուռ  տված  կոշկիս  ներբանի  վրա։
   Աքսորում  իմ  բարի  ընկեր  Դավիթ  Ղարագյոզյանի  կռնակի  վրա։
   Խե՜ղճ  մարդ,ժամերով կռանում էր առաջս և անմռունչ գրասեղանում» /5, էջ 411-412, 77, 184/։
 Լեռ Կամսարը գրում էր վտանգավոր բոլոր ժամանակներում, այնինչ նրա ժամանակակիցն ու բախտակիցը ամենայն զգուշությամբ ասում է. «Ես օրագիր չեմունեցել։
  Ի՞նչ օրագիր պահելու տարի էր, երբ Բերիայի և Ստալինի լրտեսներըփորձում էին նույնիսկ մարդկանց մտքերը կարդալ» /1, էջ 38/։
  Ինքը՝ Ալազանը,ուղղակի մտովի էր «օրագրում»։
  Խորհրդային երկրի մյուս քաղաքացիների հուշերում պիտի պատմվեր նրանց «ազատության» մասին, և որպես բնաբան պիտիհնչեր  մի  մեծ  ասույթ,  որը  այդ  տարիներին,  հիրավի,  ծաղր  էր՝  ժամանակիերեսին շպրտված. «Մարդը ամենաթանկ կապիտալն է» (Ի. Ստալին) /1, էջ 79/։
 Եվ այդ նույն ծաղրին արդյոք ծաղրով չի՞ արձագանքում Ալազանը՝ նշելով. «Այո՛,մարդը ամենաթանկ կապիտալն է։
  Նա ճանապարհ է բացում ձիու համար...» /1,էջ 118-119։
  Ճամբարից երեք կիլոմետր դեպի հյուսիս գտնվում էր ընդարձակ միանտառ։
  Ամռան ամիսներին այդ անտառի խորքերում վառելափայտ էին պատրաստել՝  ձմռանը  սահնակներով  ճամբար  փոխադրելու  համար,  սակայն  տեղացող առատ ձյունն ու բուքը փակել էին անտառ տանող միակ ճանապարհը, ևսահնակին լծված ձին չէր կարող ձյան միջով քայլել… Մնում էր ոտքերով ձյունըտրորել, ճանապարհ հարթել ձիու համար/։
 Իսկ  Վալտեր  Արամյանն  ուղղակի  հակադարձում  է.  «Մարդն էս  կյանքիծաղրն է միայն» /2, էջ 17/։
  Եվ նրան՝ մարդուն, առավել քան տանջում է սեփականմարդկային  արժանապատվությունը  ոտնահարելը։
   Ալազանի  տառապանքիուղին երկար է եղել՝ լի անորոշությամբ, ինչը առավել քան տանջալի է, բայց հենցդա  էլ  ղեկավարության  կիրառած  բազում  հնարքներից  մեկն  էր։
   Բանտարկության առաջին իսկ պահից, այնպես, ինչպես և բոլորը, Ալազանը միայն ցնցվումէ՝ բանտի պատին տեսնելով 37 խազ։
  «Տեր աստված, մի՞թե իմ նախորդը 37 օրդիմացել է այս պայմաններին, իսկ ես կարծում էի՝ մի քանի օրից տուն կվերադառնամ»  /1,  էջ  17/։
   Ի  դեպ,  այս  նույն  վիճակում  հայտնվում  է  նաև  ԳուրգենՄահարին. «Ես այն կարծիքին էի, որ օրերով էլ կվերջանա այս պատմությունը,կստուգեն  և  բաց  կթողնեն»  /7,  էջ  3/։
   Նույն  պատկերը,  թեև  այլ  արտահայտությամբ, հայտնվում է նաև Վալտեր Արամյանի վեպում. «նորընծա» բանտարկյալները  հրաժարվում  են  անգամ  սննդից՝  հայացքները  միշտ  դռանը՝  «թյուրիմացության» բացահայտմանը սպասելով։
  Բայց հնչում է կծու ծաղրը. «Ոչինչ, ոչինչ,միայն  առաջին  տասը  տարին  է  դժվար»  /2,  էջ  12/։
   Հասկանալի  է,  որ  սա  համընդհանուր բնույթ էր կրում՝ մեն-մի տրամաբանությամբ՝ փորձությունները հարևանինն  են,  ինչպես  ասում  են։
   Սակայն  անխտիր  բոլորի  առջև  էլ  նույն  (կամկրկնակի և եռակի երկար) տառապանքի ուղին էր՝ դեպի մահվան հովիտները,ուր  «ապրում»  էին կիսամեռ,  կիսաթաղ  և կամ  թե  կիսակենդան  մարդիկ։
   Ներկայացնելով իր տառապանքի ուղին՝ Ալազանն ընթերցողի (և պատմության) համար  բացահայտում  է  լայնահորիզոն  մի  տարածություն,  բացահայտում է  բարքեր,  օրենքներ,  անգամ  սննդակարգ  /տե՛ս  1,  էջ  189-190/։
   Ամեն  ինչ  նույնն  էամբողջ խորհրդային մեծ երկրում։
  Ալազանը պատմում է նաև մարդկանց մասին,  որոնք,  անկախ  սեռից,  տարիքից  ու  ազգային  պատկանելությունից,  նույնացած են ձեռք բերած կարգավիճակով։
  Գրողն ամենայն մանրամասնությամբնկարագրում է ստալինյան բռնատիրության տարիներին մարդու անհատականու  համայնական  դրաման՝  բանտարկության  առաջին  օրերից  մինչև  աքսոր,մինչև  արդարացում,  «ազատություն»  և  երկրորդ  աքսոր  և  մինչև  բաղձալի…«մահ,  որը  կյանք  տվեց  տասնյակ  միլիոնավոր  մարդկանց»  /1,  էջ  226/։
   Ապա,որպես ամփոփում, առանձնացվում են նշանակալից օրերն ու տարեթվերը.«1954թվի  հուլիսի  9-ին  մենք  ազատվեցինք  և  արդարացվեցինք»  /1,  էջ  238/։
   Եվ  ԼեռԿամսարը  «ուսերն  է  թոթվում»  դառը  քամահրանքով.  «Ի՞նչ  տարբերություն.մարդն իր  կենդանությա՞մբ է  երջանկացնում  ժողովրդին,  թե՞  իր  մահով»  /5,  էջ65/։
   Ալազանը  իրերն  իրենց  անուններով  է  կոչում,  իսկ  գեղարվեստականմիջամտությունը գրեթե բացակայում է։
 Գնահատելով ստալինյան վարչակարգի գործունեությունը՝ գրողը հանգում  է  հետաքրքրական  ու  սուր  մի  բնորոշման.  «Ստալինի  ջարդարարականքաղաքականության կողմերից մեկն էլ այն էր, որ նա մարդկանց մի խմբի միջոցով ոչնչացնում էր մի այլ խմբի, որն արդեն կատարել էր իր կամքը, և մի ուրիշխմբի  միջոցով  ոչնչացնում  էր  այդ  խմբին։
   Ամատունի-Ակոպով-Մուղդուսի  ոհմակի բանտարկությունը Ստալինի այդ քաղաքականության դրսևորումն էր» /1,էջ 53/։
  Եվ սա դեռ հրեշավոր այդ քաղաքականության մի կողմն էր։
  «Գիշերը ինձքննությամբ էին տանջում, ցերեկը՝ անքնությամբ», իսկ մյուս կողմից՝ «խորհրդավորությունը, անորոշությունը և գաղտնիքը հատուկ էին ստալինյան էպոխային»/1,  էջ  38,80/,-  նշում  է  գրողը։
   Այդ  շրջանին  բնորոշ  «հայտնագործություններից»մեկն էլ այն էր, որ Գողգոթայի այդ ամբողջ ճանապարհին քաղաքական կալանավորներին, որպես ստվեր և որպես պատժի գերագույն «եղանակ», ուղեկցումէին քրեականները… Իսկ միակ և անհերքելի ճշմարտությունն այն էր, որ նրանք՝իրենց  առաջնորդ  կարծողները,  իրոք  «չէին  ուզում  հաշտվել  մեռնող  մտավորականների  մահվան  հետ։
   Ուզում  էին  իրենց  ձեռքերով  ոչնչացնել  նրանց։
 Նրանք գիտեին իրենց առաջնորդի «ընտիր ճաշակը»» /2, էջ 49/։
 Աշխատել  որքան  հնարավոր  է  կորստի  և  մոռացության  մատնել  մարդկային  դեմքն  ու  արժանապատվությունը,  ոտնակոխ  անել  ինքնասիրությունը(ինչի՞ համար էր բանտերում արգելված առաջին հերթին հայելին…)։
  Իսկ դրահամար  հնարքներ՝  որքան  ասես։
   Ճամբարային՝  արդեն  ավանդական  դարձածայդպիսի անթիվ հնարքներից բացի, օրեցօր հորինվում էին նորերը, իսկ հաջողության չափանիշը դաժանությունն էր. որքան դաժան, այնքան անգնահատելի։
 «Եթե այսօր տրակտորով վարեն Կոլիմայի լայնարձակ հողը, ձեր առջև կկանգնեն  տանջահար  կալանավորների  ոսկորների  վիթխարի  բուրգեր»  /1,  էջ  110/,գրում  էր  Վալտեր  Արամյանը։
   Ռուս  գրող  Սոլժենիցինը  նշում  է  խորհրդայինբանտերում և աշխատանքային ուղղիչ ճամբարներում այդ տարիներին կիրառվող  պատժի  31  ձև։
   Ինչի  ասես  որ  ընդունակ  չէր  Ստալին-Բերիա  ջարդարարմեքենան,  միայն  թե հասներ իր  նպատակին։
   «Անհատի պաշտամունքի  գաղափարախոսության  ու  գործնական  քարոզչության  հայեցողությունը  մարդկայինանհատականության, նրա ներքին անսպառ հնարավորությունների անտեսումնու համահարթումն էր, նրա դերի հանգեցումը սովորական «պտուտակի», որինկարելի  էր  հարմարեցնել  կամ  շուռ  տալ  ուզած  ձևով,  երբ  կամենաս,  ինչպեսհնարավոր ես գտնում» /3, էջ 30/։
  «Ստալինիզմի մղձավանջը նույնիսկ այն չէ, որմիլիոնավոր  մարդիկ  զոհվեցին։
   Ստալինիզմի  մղձավանջն  այն  է,  որ  բարոյազրկեց» /4, էջ 153/ միլիոնավոր մարդկանց։
  Իսկ պատասխանատվություն, միևնույնն է, ոչ ոք չէր կրելու։
  Այս միտքը սեփական ներկապնակով ներկայացնում էԳուրգեն  Մահարին.  «Ի՞նչ  եք անում,  տղանե՛ր, ինչո՞ւ  հեռուն չեք  նայում,  ախրպատմություն կա, պատասխանատվություն կա… Քննիչներից մեկը ծխախոտըհանգցրել  է՝  սեղմելով  իր  պրոֆեսորի  ճակատին  և  ասել.  «Քանի  մենք  կանք,պատմություն չի լինի, իսկ երբ պատմությունը լինի, մենք չենք լինի»» /6, էջ 175/։
 …Նրանք նույն ժամանակաշրջանի քուրայով անցած մարդիկ են, որոնքնման  են  նրանով, որ ընդունակ  են  մտածելու  և (ուստի  և)  աքսորականներ  են։
 Նշված գրողները մի-մի վառ անհատականություններ են, բայց և նման են միմյանց և հազարավորներին. նրանց միացրել է ճակատագիրը։
  Երևույթը դիպուկ էբնորոշում  Լեռ  Կամսարը.  «Բոլոր  ինքնուրույն  մտածող  մարդկանց  բանտըլցրեցին, դռները փակեցին։
  Մի քանի նոր ծնված երեխաներ կան, որոնք դեռ չենսկսել  խոսել։
   Հենց  որ  թոթովեցին՝  նրանց  էլ  կբանտարկեն…»  /5,  էջ  56/,  ապա,իբրև  ամփոփում,  ավելացնում  է.  «Հավանաբար պատերազմում  ով  գրավի Սիբիրը, նա կժառանգի ողջ Ռուսաստանի ուղեղը» /5, էջ 105/։
 …Հարցաքննություններից մեկի ժամանակ կից «վանդակներում», փաստորեն, ամբողջ մի գիշեր իրար կողքի կուչ են եկել Վահրամ Ալազանն ու Գուրգեն  Մահարին։
   Մահարու  ստեղծագործության  անտիպ  ու  անհայտ  մնացածէջերն  արդեն  ամփոփված են  մեկ  գրքում,  որը  բավականին  խոսուն  վերնագիրունի՝ «Սիբիրական»։
  Գուրգեն Մահարի աքսորականն էր, որ ստեղծեց «ծաղկածփշալարեր» «եզրույթը», որը, շատ տպավորիչ ու դիպուկ լինելով, այսօր գործածվում է որպես ամբողջ այդ շրջանը ներկայացնող գրականության ընդհանրականբնորոշում  /տե՛ս  3/։
   Սիբիրը  Մահարու  կյանքում  զբաղեցնում  է  գրեթե  երկուտասնամյակ.  նա  մեկուսացվեց  ընտանիքից,  շրջապատից,  գրական  կյանքից։
 Մահարին,  բնականաբար,  մենակ  չէր.  նրա  հետ  ժամանակային  ոչ  մեծ  տարբերությամբ նույն բախտին արժանացան Եղիշե Չարենցը, Ակսել Բակունցը, Վահան Թոթովենցը, Զապել Եսայանը, Լեռ Կամսարը, Վաղարշակ Նորենցը, Վահրամ  Ալազանը… Երեկվա  համբավավոր  գրողը վերածվեց իրավազուրկ կալանավորի, որի դեմ կարելի է հարուցել ցանկացած մեղադրանք և ստիպել, որ նաընդունի։
  Իսկ դրա մասին հոգում էին մեղադրող մարմինները՝ նախապես պատրաստելով  մեղադրանքը.  այդպիսի  օրինակներ՝  այնքան,  որքան  մեղադրյալ։
 §Եթե  ինքդ  քեզ  համար  հանցանք  ճարեցիր՝  լա՛վ.  կնայեն  հանցանքիդ  ու  քեզկդատապարտեն։
  Իսկ եթե չես ճարում, նրանք իրենց մոտ կախած ունեն ամենտեսակ պատրաստի հանցանքներ, կհագցնեն, որն որ վրադ նստավ՝ դրանով էլքեզ  կդատապարտեն»  /5,  էջ  217/,-ասվածի  ակնհայտ  ապացույցները  նկատումենք Լեռ Կամսարի գործում։
  Կալանավորի կարգավիճակին էլ վարժվելը դժվարչէր.  բանտային  յուրաքանչյուր  օրը  գալիս  էր  ապացուցելու,  որ  կատարվածըբացառություն  չէ,  այլ  հերթական  մի  էջ  աննախընթաց  ողբերգական  կատակերգության։
  Իսկ հեռավոր սառցաստանների բնորոշ «բանաձևը» տալիս է Գրիգոր  Աճեմյանը.  «Սիբիր…  Երկիր՝  բնակեցված  բազմազգ  մարդկանցով,  երկիր՝հարուստ  բնական պաշարներով  և…  ստալինյան  ճամբարներով,  որոնք  ստեղծում էին իրական կյանքի տպավորություն՝ ծխածածկույթով շղարշելով զուգահեռ հոսող աշխարհիկ մեկ այլ կյանք։
  Սիբի՛ր… Նովոիվանովյան ճամբար կամ«Կրասլագ» հիդրա-«տրեստի» բաժանմունքներից մեկը» /7, էջ 3-24/։
   Կրկին դիմենք Լեռ Կամսարին. «Ռուսաստա՜ն… Դամբարան ամեն ազատության, կողպեքնոր խոսքի, զնդան բոլոր արժեքավոր մարդկանց ու վերջապես բանտե՜ր, բանտե՜ր ու բանտե՜ր, այնքան, որ կարելի է քեզ անվանել բանտ-երկիր ու կառափնարան» /5, էջ 239-240/։
  Ասվածն ամբողջացնում է Մահարին՝ շինծու անտարբերությամբ. «Կարելի էր մի լավ ծիծաղել, եթե այս ամենը չափազանց ողբերգականչլիներ» /7, էջ 693/։
  Անհատի պաշտամունքի տարիների կենդանի ու անկենդանվկաներին  ոչ  ոք  չի  կարող  մոռացության  տալ  անգամ  ամենամեծ  ցանկությանդեպքում։
  Մահարու կերպարները նույնպես իրական են, որոնց նա անդրադարձել է նաև սիբիրյան պատմվածքներում։
  Իսկ կերպարների կողքին ինքը՝ գրողնէ՝  սեփական  մտորումներով  ու  հուշերով։
   Ամենևին  էլ  չխորանալով  գրողի«սիբիրականի»  էջերում՝  միայն  ներկայացնենք  Մահարի-սիբիրականի  խոսքը՝ուղղված  ապագային  և  պատմությանը.  «…Հուր-հավիտյան  թող  կանգնած  մնաայն  արձանը,  որի  ստեղծումը  ես  տեսա,  ու  որը  հիմա  էլ  կանգնած  է  սառցեոտներով իմ սրտի վրա։
  Այդ պատահեց բևեռում, հավիտենական սառույցներիդաժան  գոտում։
   Մահվան  ճամբարից  դուրս,  ճամբարից  տեսանելի  սառցե  միբարձրության  վրա  կանգնեցրին  երիտասարդ  կալանավորին,  դույլերով  ջուրկրել տվին և ողողեցին նրան։
  Ջուրն արագ սառեց, և բարձրության վրա կանգնածմնաց մարդկային ձևերով սառցե մի հուշարձան։
  Մահացած ու մահացող միլիոնավոր  կալանավորների  հիշատակը  հավերժացնող  միակ  հուշարձանն  էր  դա։
 Թող հավերժ կանգուն մնա այդ սարսափելի հուշարձանը։
  Մահացածների սառած ճիչն էր դա, որ սերունդները լսեն նրանց ձայնը, հիշեն, չմոռանան, հիշեն ութույլ չտան, որ կրկնվի այս ահավոր պատմությունը» /6, էջ 56/։
 Մի հեռաստան ևս՝ Կոլիման, որտեղից գրեթե ոչ ոք չէր վերադարձել, բայցվերադարձել էր Վալտեր Արամյանը։
  Գրողը մյուսների նման փաստերի և իրադարձությունների մասին խոսում է ականատեսի բանիմացությամբ, սակայն նաիմաստնացած  է  և երևույթներին  տալիս է  բյուրեղացած  գնահատական.  նա  չիբավարարվում  սոսկ  վավերագրողի  գրչով։
   Նրա  հերոսը  ինքն  է,  բայց  կողքից,ասել է՝ երրորդ դեմքով։
  Խոսելով աքսորավայրի մասին՝ գրողն ընդհանրացնումէ. «Այստեղ այն միակ տեղն է աշխարհի վրա, որտեղ մարդ «ազատ» է ոչ միայնզգացմունքների  զեղումներից,  այլև  մտածելու  անհրաժեշտությունից  ու  կարողությունից։
  Լիակատար «ազատություն» է այստեղ նույնիսկ ապրելու կամ չապրելու  հարցը  լուծելու  համար։
   Ոչ  ոք  ոչ  մեկին  չի  խանգարի,  եթե  նա  ուզում  էսպանել, եթե լաց է լինում, եթե նույնիսկ ուզում է երգել…» /2, էջ 45/։
 …Աղասի Խանջյանի կինը, որը նույնպես կալանավորված էր, գաղտնի մինամակում  իր  հորդորն  է  հղում  բախտակիցներին.  «Արի  մնացեք  և  տոկացեքբոլոր դժվարություններին, շուտով կգա այն օրը, որ կուսակցությունը մեզ բոլորիս կարդարացնի և հայրենիք կվերադարձնի…» /1, էջ 111/։
  Նրա խոսքերը իրականություն  դարձան,  «ու  սկսեցին  վերադառնալ  նրանք,  որոնք  կարողացանչմեռնել, նրանք, որոնք ժպտում են, իսկ աչքերը տխուր են…» /6, էջ 411/։
 Այսպիսով,  մենք  փորձեցինք  մի  պատկեր  ներկայացնել  30-ականներիիրականությունից և գծել սիբիրյան տառապանքի ուղիներն անցած մի քանի հայգրողների՝  դեպի  մահվան  հովիտները  տանող  ճանապարհը՝  իբրև  հիմք  ունենալով նրանց ստեղծագործությունները։
 репрессий.  Статья  основывается  на  их  же  произведениях։
   дневник  Лера  Камсараwriters during Stalin Regime. The following works serve as the basis for the article։
  “RedԳ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Ալազան Վ., Տառապանքի ուղիներով /Հուշեր/, Եր., Խորհրդ. գրող, 1990թ., 239 էջ։
 2.  Արամյան Վ., Կոլիմա, Վեպ, Եր., ՀԳՄ հրատ., 2006թ., 239 էջ։
 3.  Արզումանյան Ս., Արդի հայ վեպը, հ. 5-րդ, ՀԳՄ հրատ., Եր., 2004թ., 411 էջ։
 4.  Դովլաթով Ս., Զոնա, Վիպակ, Եր., Գրական Հայրենիք, 2008թ., 200 էջ։
 5.  Լեռ Կամսար, Կարմիր օրեր, Եր., «Նաիրի», 2000թ., 470 էջ։
 6.  Մահարի Գուրգեն, Երկերի ժողովածու, հ. 5-րդ, Եր., «Խորհրդային գրող», 1989թ., 672 էջ։
 7.  Մահարի  Գուրգեն,  Սիբիրական  /Չափածո,  արձակ,  նամակներ/,  Աշխատասիրությամբ՝ Գրիգոր Աճեմյանի, Եր., ԵՊՀ հրատ., 2009թ., 848 էջ + 16 էջ ներդիր։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՄարտիրոսյան Կարինե Համլետի - Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետականմանկավարժական ինստիտուտի հայ գրականության ամբիոնի հայցորդE-mail։

Հոդվածում  խոսք  է  գնում  ստալինյան  բռնապետության  տարիներին  մի  քանի հայ գրողների ճակատագրի մասին՝ քաղված իրենց իսկ գործերից։
  Աշխատանքում  օգտագործված  են  նրանց  ստեղծագործությունները՝  Լեռ  Կամսարի  «Կարմիր  օրեր»  օրագրային  նյութերի  ժողովածուն,  Վահրամ  Ալազանի  «Տառապանքի  ուղիներով»  հուշապատումը,  Վալտեր  Արամյանի  «Կոլիմա»  վեպը,  Գուրգեն  Մահարու  «Սիբիրական»  ժողովածուն  և  «Ծաղկած  փշալարեր»  վիպակը։
  Բոլոր գրողներն էլ սիբիրյան ողբերգությունը ներկայացնում են իբրև  ականատես-վկաներ, ինչը նրանց ստեղծագործությունը առավել արժեքավոր է  դարձնում։
