Նախաբան։
   Մեր  պատմիչներից  Փավստոս  Բուզանդը  և  ՄովսեսԽորենացին  բավականին  մանրամասն  նկարագրում  են  IV  դարի  հայպարսկական  պատերազմների  ժամանակ  Հայաստանում  ուրացող  ևդավաճան  Մերուժան  Արծրունու  կատարած  չարագործությունները։
 Այդուհանդերձ,  Մերուժանի  վախճանը  նրանք  տարբեր  կերպ  եննկարագրում։
   Ըստ  Փավստոս  Բուզանդի՝  Մերուժան  Արծրունինսպանվել  էր  Մանվել  Մամիկոնյանի  հետ  մենամարտի  ժամանակ՝  սրազինակիցների կողմից, իսկ ըստ Մովսես Խորենացու՝ թագադիր ասպետՍմբատ  Բագրատունին  ձերբակալել  էր  նրան  և  երկաթե  շիկացածշամփուրով պսակ պատրաստել ու դրանով «թագադրել»  դավաճանին։
 Հոդվածի  նպատակն  է  նախ՝  պարզաբանել,  թե  ինչքանով  էԽորենացուն  հասած  այս  տեղեկությունը  համապատասխանումիրականությանը,  հետո՝  գտնել  երկու  պատմիչների  հաղորդումներիտարբերությունների  պատճառները,ստուգաբանությունների  միջոցով  հիմնավորել,  որ    Թագադիր  ասպետությունըԲագրատունիներին՝ իրենց նախնիներից ժառանգված պաշտոն է եղել և,վերջապես,  տեղորոշել  Բագրատունիների  նախնական  ոստանիգտնվելու վայրը։
 ինչպեսնաևլուսաբանելուԱյս  հարցերը  խիստ  արդիական  են  Հայոց  պատմության  կնճռոտխնդիրներըէլմասնագետների  մոտ  առկա  են  թյուրըմբռնումներ  վերոբերյալիրադարձության  շուրջ,  ինչն  էլ  տարատեսակ  կարծիքների  տեղիք  էտվել։
 հարցերին  անդրադարձելՀ. Աճառյանը, Գ. Սրվանձտյանցը, Ս. Տ. Երեմյանը, Ն. Ադոնցը և այլք։
 Հոդվածում  արծարծվածհամար,քանզիմինչևհիմաեն                      Մեր  պատմիչներից  Փավստոս  Բուզանդը  և  Մովսես  Խորենացինբավականին  մանրամասն  նկարագրում  են  IV  դարի  հայ-պարսկականպատերազմների  ժամանակ  Հայաստանում  ուրացող  և  դավաճանՄերուժան Արծրունու կատարած չարագործությունները։
  Այդուհանդերձ,Մերուժանի վախճանը նրանք տարբեր կերպ են նկարագրում։
 Ըստ  Փավստոս  Բուզանդի՝  Մերուժան  Արծրունին  սպանվել  էրՄանվել Մամիկոնյանի հետ մենամարտի ժամանակ՝ սրա զինակիցներիկողմից։
   Մանվելը  Մեծ  Հայքի  սպարապետն  էր  և  կառավարիչը  378384թթ.  միջև[6,  էջ  108-109]։
   Բուզանդը  դեպքը  նկարագրելիսհավանաբար  օգտվել  է  Մամիկոնյանների  տոհմական  ավանդություններից։
   Ըստ  նրա՝  ճակատամարտի  թոհուբոհում  Մանվելը,ճանաչելով  Մերուժանին,  նրան  մենամարտի  է  կանչում։
   Նիզակազենախոյանները  «յորժամ  հարկանէին  նիզակօքն,  քանզի  երկոքեան  արքնյաղթք էին, երկոքեան ի ձիոյն յերկիր անկանէին, եւ անդէն նիզակակիցնմանուելի  Բաբիկ՝  տէր  գավառին  Սիւնեաց,  հասանէր,  նիզակաւ  իվերուստ  ի  վայր  ի  կողին  կարեր  ընդ  գետինն,  եւ  ոչ  կարեր  յառնել։
   Իսկզսպարապետն Մանուել իւր վարաւանդասպասքն յերիվարն հանէին , եւզՄերուժանայ  զգլուխն  ի  բաց  հատանէին»  [17,  գիրք  Ե.,  գլ.  Խգ]։
 հաղորդման  մեջ  Մ.  Աբեղյանը  «Պարսից  պատերազմը»  ժողովրդականվեպի  ազդեցությունն  է  տեսնում։
   Նա  գրում  է.  «Վերջին  անգամ  պարսիցթագավորը  դավաճան  Մերուժանի  գլխավորությամբ  զորք  է  ուղարկումհայերի  վրա։
   Մերուժանն  սպանվում  է  մարտի  ժամանակ,  նորա  գունդնամբողջ  կոտորվում  է…  Եվ  հայերի  այս  հաջողությամբ  վերջանում  էՊարսից պատերազմը»։
  [1, էջ 274-275] Ըստ  Մովսես  Խորենացու՝  Ձիրավի  ճակատամարտում  (371թ.)պարտություն  կրած  և  փախուստի  դիմած  պարսիկների  հետ  միասինՄերուժան Արծրունին ևս փորձել էր հեռանալ, բայց Կոգովիտ գավառում նրան  հասած  թագադիր  ասպետ  Սմբատ  Բագրատունին  ձերբակալել  էնրան  և որոշել՝  որպես  ուրացողի  և դավաճանի,  առանց  դատի,  տեղն  ուտեղը  մահապատժի  ենթարկել  նրան։
   Ընդ  որում՝  նա  ընտրել  էրմահապատիժն  իրականացնելու  յուրօրինակ  մի  ձև.  երկաթե  շամփուրըտաքացնելով    մինչև  շիկանալը,  երկու  պտույտ  ոլորելով՝  որպես  թագդնում  է  դավաճանի  գլխին։
   Ավելի  լավ  է  բացատրությունը  որոնենքԽորենացու  հետևյալ  տողերում.  «բոլորեալ  որպէս  պսակ,  եւյոյժարտաշէկ  արարեալ  ասէ.  «Պսակէմ  զքեզ,  Մեհրուժան,  քանզի  ի  խնդիրէիր  թագավորել  Հայոց.  եւ  ինձ  ասպետիս  պարտ  է  զքեզ  պսակել  ըստսովորական  իշխանութեան  իմոյ  հայրենեաց»։
   Եւ  մինչ  դեռ  տաքն  էրիբրեւ զհուր՝ եդ ի գլուխն Մեհրուժանայ, եւ այսպէս սատակեցաւ չարն»։
 [12, գիրք Գ, գլ. լէ] Ինչքանովէ  ԽորենացունՀայաստանիհասած  այս  տեղեկությունըհամապատասխանում  իրականությանը,  դժվար  է  ասել,  որովհետև,ինչպես տեսանք, Փավստոս Բուզանդը այլ կերպ և այլ ժամանակի մեջ էրներակայցնում  Մերուժան  Արծրունու  վախճանը։
   Կարծում  ենք,  որ  այսպատմության  հորինողը  եղել  է  Բագրատունի  տոհմի  ներկայացուցիչ,իսկ  Մովսես  Խորենացուն  ավանդությունը  հասել  էր  իր  մեկենասի՝մարզպանականՍահակԲագրատունու  [12,  գիրք  Ա,  գլ.  ա]  միջոցով։
   Եթե  Մերուժան  Արծրունուվախճանի խորենացիական վարկածի հեղինակին ոգեշնչել է ուրացողինև  դավաճանին  Բագրատունի  թագադիր  ասպետի  միջոցով  համազորպատժի  արժանացնելու  փափագը,  ապա,  մեր  կարծիքով,  դրա  համարհիմք  է  ծառայել շամփուր  բառի՝  գրաբարում  երկու  տարբեր  իմաստներունենալու  հանգամանքը։
   Ըստ  Սմբատի  կողմից  Մերուժանինմահապատժիենթարկելու  պատմության՝  խորոված  անողներիներկայությունն  է  Սմբատ  Բագրատունուն,  հավանաբար,  հուշելշամփուր  բառի  երկու  նշանակությունները  նկատի  առնելով,  չար  խաղմարզպան-կառավարիչխաղալ Մերուժանի գլխին (բառիս բուն իմաստով) և նրան պսակել ոչ թեՊարսից  թագավորի  խոստացած  Հայոց  թագավորության  շամփուրպսակով,  այլ  հայ  գեղջուկի  շիկացրած  շամփուր-ձողով՝  խորովածիերկաթե շշով։
 կոչվածիր  աստղերի  պսակԲնականաբար,  Սմբատ  Բագրատունուն  հայտնի  է  եղել  շամփուրբառի  այդ  հին  իմաստը,  որովհետև  Մերուժանին«պսակելու»գործողությանը զուգընթաց նա ասել է. «Ըստ սովորական իշխանութեանիմոյ  հայրենեաց»։
   Շամփուր-ի  հին  նշանակությունն  է  առկա  նրաածանցյալ  շամփրակ<շամփուր-ակ  բառում։
   Շամփրակ  նշանակում  է«պսակ  հիւսեալ,  թագ»,  [14,  էջ  464։
 ]  իսկ Շամփուր-ը  «պսակ»  իմաստովառկա է Հայկ(ն) անվամբ հայտնի Օրիոն համաստեղության մյուս անվանմեջ՝ուրվագծայինդասավորության պատճառով. «Յունիս 14. Երեւի Հայկն որ է Շամփուրն»։
 [2,  էջ  492]  Շամփրակ-ի  «թագ,  պսակ»  նշանակությունից  է  գալիս  Գր.Մագիստրոսի  գործածած շամփրակազգեաց՝  «պսակավոր»  բառը։
   [2,  էջ493]  Շամփրակ-ի  շափրակ  տարբերակը  նրա  հետ  միասին  ուշմիջնադարյան  «Բառգիրք  հայոց»-ը  բացատրում  է  որպես  «պսակ  կամզարդ»։
   [5,  էջ  247,  248]  Շամփուր  բառի  երկրորդ  նշանակությունն  է«սայրասուր գաւազան երկաթի կամ փայտեայ, յոր անցուցանեն զշերտսխորովելի  մսոյ»,  «երկաթյա  կամ  փայտյա  սուր  ձողիկ,  խորովածի  շիշ»։
 [14,  էջ  464;  2,  էջ  492;  Հմմտ.  բրբ.  շաբաթայ  «երկայն  և  բարակ  ձող»  ևշապոյ «ձող» 10, էջ 490, 500]հիշեցնողբառի։
 [Տեղի-բաունեցելՇամփուր «թագ, պսակ» բառից և նրա իմաստից անբաժան են Հայոցթագադիր  ասպետներից  ավանդաբար  առաջինը  համարված  անձիՇամբատ(ըստ  Մովսես  Խորենացու)  և  Փառազեան  (ըստ  Անանունպատմիչի)  կոչումները։
   Շամբաթ-ը  տարբեր  է  եբրայերեն  «հանգիստ»նշանակող  շաբաթ  բառից  և  մաշված  ձևն  է  նախնական  *շամբապատնմանբարդհնչյունակապակցություններիցսղում]Հնչյունական  անցման  համար  հմմտ.  Ասպատ-ի  առաջացումը*ասպապատ  նախաձևից  և  Բիւրատ-ի  առաջացումը  *բիւրապատնախաձևից  (սրանից  էլ  Բիրապատիկ  կոչված  հեքիաթային  կերպարիանունը) [16, էջ 186-188]։
  Ըստ այսմ, Շամբատ-ի *շամբապատ նախաձևընշանակելու  էր  «պսակ  կապող,  պսակակապ,  թագակապ»։
   Հմմտ.հայերեն  պատ  արմատից  ծագած  պատել  բայի  «փաթաթել»  և  պատիկբառի  «փաթաթող»  իմաստները  [3,  էջ  32-33]։
   Ուշադրության  է  արժանինաև  այն  հանգամանքը,  որ  Անանուն  պատմիչը  ավանդականևօրինաչափերկրորդի-պաՎաղարշակի թագավորության առթիվ գործածում է պսակել բայը։
  «Սմաընդ  առաջ  ելանէ  Բագարատն  Փառազեանյորդւոցն  Արամենակայնախարար  մեծ  հանդերձ  զաւրու։
   Մատուցանէ  նմա  պատարագ  ոսկի  եւարծաթ.  Եւ  զարդարէ  զնա  ի  սնդր  եւ  ի  վակաս.  պսակէ  զնա  ի  թագհայրենի.  Եւ  նստուցանէ  զնա  ի  վերայ  ոսկիապատ  ականակուռգահոյիցն»։
 [15,  գլ.  Բ,  էջ  9;  Բուն  հայկական  ծագմամբ  մերթագավորներին  Մովսես  Խորենացին  կոչում  է  «բնիկ  պսակաւորք  արք»12,  Ա,  իբ] Պսակել  նշանակում  է  «պսակաւ  զարդարել.  պսակ  տալ  կամդնել.  վարձատրել  փառօք»,  [14,  էջ  662]  «մեկի  գլուխը  զարդարել  ծաղկեպսակով»,  «մեկի  գլխին  պսակ՝  թագ  դնել»,  [11,  էջ  122]  իսկ  բայի պսակարմատը  նշանակում  է  «բոլորշի  զարդ  գլխոյ  ի  պէսպէս  յորինուածոց՝որպէս  թագ  արքունի…»  [14,  էջ  661]։
  Շամբատ-ի  նման  անձնանուն  չէրլինելու  նաև  Բագարատի  Փարազեան  կոչումը,  որը  ևս  նրան  տրվածանվանում  էր  լինելու՝  իմաստակիցը  թագակապ  բառի։
   Նրա  հիմքումմենք  տեսնում  ենք  սղված  (մաշված)  ձևը  իրանական  փոխառությունհանդիսացողփարուազ  «ժապավեն»  [3,  էջ  490]  բառի,  որին  հավելվել  է    -եան  վերջածանցը  (բառում  անշեշտ  ու-ի  սղումը  հայերենի  համարօրինաչափ  է,  եթե  միայն  տեղի  չի  ունեցել  փառազնեայ  «ազնվական»     [3, էջ 482] բառի ազդեցությամբ)։
 Ըստ  երևույթին,  շամփուր-պասկի  փոխարեն  մահապարտի  գլխիներկաթե շիկացած շամփուր-ձող դնելու Մերուժան Արծրունուն առնչվածդեպքը  միակը  չի  եղել։
   Ըստ  Հովհան  Մամիկոնյանի՝  իր  զորքով  Տարոններխուժած  պարսից  Տիգրան  զորավարը  Սմբատ  Մամիկոնյանիցպահանջում  էր  իրեն  հանձնել  պարսից  թագավորի  թշնամիների՝հանգուցյալ  Մուշեղ  և  Վահան  Մամիկոնյանների  ոսկորները։
   Դրանցդիմաց  նա  խոստանում    էր  «եդից  պսակ  ի  գլուխ  քո  եւ  արարից  զքեզմարզպան  Հայոց»։
   Խոստումից  չհրապուրվելով՝  Սմբատը  «կալեալզպատգամաւորսն՝  հրացոյց  շամփուր  մի  երկաթի  եւ  եդ  պսակ  շուրջզգլխով  նորա  և  ասէ.  «Կա՛ց  տեսնեմ,  թե  վասն  քո  զի±նչ  պարգեւս  գայցէինձ, որ ես քեզ պսակ եդի»։
  [13, էջ 253-254] Այս  դեպքում  ևս  պսակ-ը  շամփուր  չի  կոչվում,  բայց  որ  պսակիփոխարեն  թշնամու  գլխին  շիկացած  շամփուր  (երկաթե  ձողը)  ենհագցնում,  պարզ  է  դարձնում  բառախաղի  առկայությունը՝  շամփուրպսակի և շամփուր-ձողի միջև։
  Այս անգամ ևս մահապատիժ գործածողըՍմբատ  է  կոչվում,  բայց  նա  Բագրատունի  չէ,  Մամիկոնյան  է՝  ԳայլՎահանի  որդին,  պարսից  Սուրեն  և  Տիգրան  զորավարներին  7-րդդարասկզբի  կռիվներում  հաղթողը[4,  էջ  539]։
   Ի  դեպ,  սա  մերպատմությանը  հայտնի  149  Սմբատների  շարքում  այդ  անունը  կրածմիակ  Մամիկոնյանն է  [4,  էջ  538-563]։
   Ինչպես  Մ.  Աբեղյանն  էր    վաղուցնկատել,  «Վահանի  որդի  Սմբատի  անունը  հիշեցնում  է  ՍմբատԲագրատունուն։
   Նրա  (Սմբատ  Մամիկոնյանի  –  Ս.  Պ.,  Ա.  Մ.)  վրա  էլպատմված կա Սմբատ Բագրատունու Մեհրուժանին պսակելու նման միբան…  Այս  Սմբատի  անունը  հին  վեպի  Սմբատի  մի  արձագանքն  է  լոկ,ինչպես  և  Մուշեղը  հին  վեպի  Մուշեղն  է»  [1,  էջ  307]։
   Մ.  Աբեղյանը«Սասնաժողովրդականդյուցազնավեպերի  մեջ  առանձնացնում  է  հին  վեպը՝«Պարսիցպատերազմը», և նոր վեպը՝ «Տարոնի պատերազմը» [1, էջ 181-302 և 303324]։
 ձևավորմանընախորդածծռեր»-իէջկենտրոնգավառում՝Քանի որ թագակապ ասպետի գործակալությունը դարեր շարունակեղել  է  Բագրատունի  տոհմի    մենաշնորհը,  ըստ  այդմ՝  նրա  միջոցովկարելի  էլուծել  նաև  Բագրատունիների  նախնական  ոստանիտեղադրության  հարցը։
   Տրդատ  1-ինի  օրոք,  ինչպես  Ս.  Երեմյանն  էգրում.  «Բագրատունիների  հայրենի  կալվածքը  գտնվում  էր  Տմորիք  կամԿորդրիքունենալով  Ալկի  ամրոցը։
 Բագրատունիների  նախնական  տերիտորիան  Պտղոմեոսի  (90-168թթ.)«Աշխարհագրության»  մեջ  հայտնի  է  Σαμβάθαι  ʼέθνος  (անունով  –  Ս.  Պ., Ա.  Մ.)  և  համապատասխանում  է  հայ  մատենագիրների  «Մարացաշխարհին»747]։
   Բագրատունյաց  ոստանի  այսպիսիտեղադրությունը  հաստատվում  է  Մովսես  Խորենացու  մի  հաղորդմանմիջոցով,  թեպետև  նա  դա  վերագրում  է  Արտաշեսի  (ըստ  երևույթին,Արտաշես  1-ինի՝  մ.թ.ա.  189-160  թթ.)  ժամանակաշրջանին։
   Նա  գրում  է.«Սմբատ  Բագրատունին գնաց զկողմամբք Ասորեստանի, իւրովք կամօքթողլով  զիշխանութիւն  զօրացն  Հայոց,  ընդ  որ  խանդայրն  Արտաւազդ։
 Հրամանաւ Արտաշիսի բնակէ ի Տմորիս, որ այժմ կոչի Կորդրիք, ի յԱլկինստուցեալ զբազմութիւն գերւոյն. Քանզի էր ի ծերութեան կին արարեալյասորեստանեայց  հուպ յայն  կողմանս,  զոր  յոյժ  սիրեաց,  վասն  այնորիկեւ  զնորին  կողմամբք  բնակեցաւ»  [12,  գիրք  Բ,  գլ.  ծգ]։
   Իհարկե,  ՍմբատիՏմորիք-Կորդրիքում  հաստատվելը  թագավորի  հրամանով  կամ  իրասորեստանցի  կնոջը  շատ  սիրելու  պատճառով  չի  եղել։
   Դրանքհետնագույն  բացատրություններ  են։
   Պատճառը  լինելու  էր  այն,  որթողնելով  Հայոց  բանակի  հրամանատարի  պաշտոնը՝  նա  բավարարվելէր  թագակապ  ասպետի  պաշտոնով,  որին  կցված  ժառանգականտիրույթը Պտղոմեոսի երկում Սամբաթայ էթնոս («ազգն Շամբատայ») [8]կոչված  շրջանն  էր՝  Տմորիք-Կորդրիքով։
   Իսկ  Շամբատ  բառը,  ինչպեստեսանք, հենց «թագակապ» է նշանակում։
 թագաւորքն  տիրեցինմինչեւյԱսորւոցՀիմք  ընդունելով    Անանուն  պատմիչի  մի  հաղորդումը  Անգեղտանիշխանների՝  Արամանյակից  սերած  լինելու  վերաբերյալ՝  այն  վերագրելեն  Բագրատունիներին  և  նրանց  ժառանգական  տիրույթն  համարել  ՄեծՀայքի  Անգեղտուն  գավառը  [18,  էջ  413]  («Աշխարհացոյց»-ում  այնհամարվում  է  Աղձնիք  աշխարհի  գավառներից  մեկը)  [9,  էջ  35,  107]։
 Անանուն  պատմիչի  հաղորդածի  համաձայն՝  ժամանակին  հայերինզմեռանելն«ԱսորեստանեայցՍենեքերիմայ,  ապա  ապստամբեցինթագաւորացնծառայութենէ։
   Եւ  տիրէ  ի  վերայ  նոցա  Զարեհ  որդի  որդւոցԱրամենակայ… ապա Փառնաւազ։
  Սա ծնավ զԲագամ եւ զԲագարատ. ԵւԲագարատ  ծնաւ  զԲիւրատ,  եւ  Բիւրատ  ծնաւ  զԱսպատ։
   Եւ  որդիքնբագարատայ  ժառանգեցին  զժառանգութիւնս  իւրեանց  ի  կողմանսարեւմտից,  այս  ինքն  է  Անգեղ  տուն,  վասն  զի  կոչեցաւ  Բագարատ  եւԱնգեղ,  զոր  ի  ժամանակին  յայնմիկ  ազգ  բարբարոսացն  աստուածկոչեցին»։
  [15, գլ. Ա, էջ 7; Բուն հայկական ծագմամբ մեր թագավորներինՄովսես Խորենացին կոչում է «բնիկ պսակաւորք արք» [12, Ա, իբ]։
 Ինչպեստեսնում ենք, Անանուն պատմիչը խոսում է ոչ թե Բագրատունիների, այլԱնգեղտան իշխանների ժառանգական տիրույթի, «այսինքն՝ Անգեղտան»մասին։
  Իսկ որ Բագրատունիների ժառանգական տիրույթը եղել է Ալկին՝իր  շրջակա  հողերով,  վկայում  է  նաև  նույն  տարածքից  հայտնիՍմբատաբերդանունըԲագրատունիների  «ձեռական  իշխանության  երկիր»  Սպերում,  9,  էջ  44]։
 Նախապես  Բագրատունի  տոհմին  բնորոշ  և  բազմիցս  կրկնված Սմբատանունը բացակայում է Անգեղտան իշխանների անվանացանկում։
 [Հմմտ.  ՍմբատավանիտեղանունըԵզրահանգում։
  Այսպիսով, Մերուժան Արծրունու վախճանի մասինմեր  պատմիչների  ավանդած  պատմությունները,  կրելով  «Պարսիցպատերազմը»  ժողովրդական  վեպի  ազդեցությունը,  անհայտ  է  թողնումնրա  մահվան  բուն  հանգամանքները։
   Մեր  կարծիքով՝  խորենացիականվարկածի  համար  հիմք  է  ծառայել  շամփուր  բառի՝  գրաբարում  երկուտարբեր  իմաստներ  ունենալու  հանգամանքը։
   Խորոված  անողներիներկայությունն  է  Սմբատ  Բագրատունուն,  հավանաբար,  հուշելշամփուր  բառի  երկու  նշանակությունները  նկատի  առնելով՝  չար  խաղխաղալ Մերուժանի գլխին (բառիս բուն իմաստով) և նրան պսակել ոչ թեՊարսից  թագավորի  խոստացած  Հայոց  թագավորության  շամփուրպսակով,  այլ  հայ  գեղջուկի  շիկացրած  շամփուր-ձողով՝  խորովածիերկաթե  շշով։
   Բնականաբար,  Սմբատ  Բագրատունուն  հայտնի  է  եղելշամփուր  բառի  այդ  հին  իմաստը,  որովհետև  Մերուժանին  «պսակելու»գործողությանը զուգընթաց նա ասել է. «Ըստ սովորական իշխանութեանիմոյ  հայրենեաց»։
   Պարզվում  է,  որ  ավանդաբար  Հայոց  առաջինթագադիր  ասպետը  համարված  անձի  Բագարատ  անվանը  կիցգործածված  Շամբատ  և  Փառազեան  մակդիրները  նրա  պաշտոնը  նշողթագադիր, թագակապ  բառերի  հին  համարժեքներն  են,  որոնց կրողներիժառանգական տիրույթը եղել է Տմորիք-Կորդրիքը։
 Багратуни.Последний  казнил  Меружана  уникальным  образом։

Ըստ  Փավստոս  Բուզանդի՝  ուրացող  և  դավաճան  Մերուժան  Արծրունին սպանվել էր Մանվել Մամիկոնյանի (Մեծ Հայքի սպարապետ  և  կառավարիչ  378-384  թթ.  միջև)  հետ  մենամարտի  ժամանակ՝  սրա  զինակիցների  Ձիրավի  ճակատամարտում  (371թ.)  պարտություն  կրած  և  փախուստի  դիմած  պարսիկների  հետ  միասին  Մերուժան  Արծրունին  ևս  փորձել  էր  հեռանալ,  բայց  Կոգովիտ  գավառում   նրան  հասել  էր  թագադիր  ասպետ  Սմբատ  Բագրատունին։
   Վերջինս  մահապատժի  ենթարկել  յուրօրինակ  ձևով.  խորովածի  երկաթե  շամփուրը  Մերուժանին  մի  տաքացնելով    մինչև  շիկանալը,  երկու  պտույտ  ոլորելով՝  որպես  թագ  դրել էր դավաճանի գլխին։
  Բուզանդը դեպքը նկարագրելիս հավանաբար  օգտվել  է  Մամիկոնյանների  տոհմական  ավանդություններից,  իսկ  Մովսես  Խորենացուն  ավանդությունը  հասել  էր  իր  մեկենասի՝  մարզպանական  Սահակ  Բագրատունու  միջոցով։
   Մեր  կարծիքով՝  դիպվածի  խորենացիական  նկարագրության  համար  հիմք  է  ծառայել  շամփուր  բառի՝  գրաբարում  երկու տարբեր իմաստներ ունենալու հանգամանքը՝ և՛ երկաթե շամփուր  խորոված պատրաստելու համար, և՛ շամփուր – պսակ։
