ՈՉ ԳՐԱԿԱՆ ՍԻՆԹՐԻԿ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Հ. ՄԱՏԵՎՈՍՅԱՆԻ «ՏԵՐ» ԵՎ «ԱՇՆԱՆԻ ԱՐԵՎ» ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ Խոսակցական լեզվի և գրական լեզվի հիմնական տարբերությունները արտահայտվում են շարահյուսության մեջ, այսինքն ՝ նախադասության կառուցման մեջ: Խոսակցական լեզվի շարահյուսության առավել բնորոշ առանձնահատկությունը խոսքի կառուցման ազատությունն է, որը պայմանավորված է խոսքին նախապատրաստված չլինելով 1:  Բառերն այստեղ դասավորված են ոչ թե ըստ գրական լեզվի նորմայի պահանջների, այլ թելադրված են տվյալ բանավոր իրավիճակով: Կախված տվյալ բառի որ բառից է հնարավոր և առաջնայինը, այդ բառը նույնպես դրվում է 2-րդ նախադասության մեջ: Մինչ Հ.Մաթոսյանը մեր արձակը զարգացրեց կանոնավոր արձակի շրջանակներում:   Հ.Մաթոսյանը եկել էր նոր շունչ ու նոր ոգի հաղորդելու մեր գրական մտքի պատմությանը `արձակի նոր փուլ բացելով հայ գրականության մեջ:   Նա կոտրեց հողամասի կանոնը:   Եթե ​​նախորդները միացնում էին սյուժեի տարբեր մասերը, բերում էին վերջնական կետի, Հ.Մաթջոսյանը քանդում և բաժանում է սյուժեի տարբեր մասերը:   Այլ կերպ ասած, այն խմբագրվում է:  Բնականաբար, դրանում մեծ էր նրա մասնագիտական ​​կողմնորոշումը:  Որոշ դեպքերում այս ստեղծագործական հնարքը դժվարություններ է առաջացնում ընթերցանության մեջ, մտքի խառնաշփոթություն, բայց հեղինակը պատասխանեց դրան ՝ ասելով. «Չնայած ինձ հաճախ քննադատել են տեքստս դժվար ընթերցելու համար, փշոտ թփերի պես ճեղքելու համար, ես կցանկանայի երբեք մի ցանկացեք բոլորիս պարզ դարձնել իմ տեքստը »:   Genանրի որոշակիությունը գրողի վարպետության չափանիշներից մեկն է, բայց Հ.Մաթոսյանը դիտավորյալ խարխլում է այդ որոշակիությունը:   Նա կորցնում է տիրոջ իրավունքը, ավելի ճիշտ ՝ այդ իրավունքը խլում են «քաղաքացիություն չունեցող շան որդիները», նա ամենուր տարածում է նյութական-բարոյական աղետները, մնում է անպատիժ »4: Անրի տարբերակումը մեծապես կապված է ոճի հետ:  Ոճի նորացումը ժանրի նորացման խնդիր է առաջացնում:   Այս խնդիրը հատկապես վերաբերում է «Լորդ» վեպին: Պատմողի սուբյեկտիվ խոսքը, ինքնորոշումը աշխարհի օրենքների, բնության օրենքների նկատմամբ, գեղարվեստական ​​կերպարի մեջ արտահայտված ինքնարտահայտումը «պատմությունը մի կողմից« թեքվում է »դեպի էպոսը» 5, մյուս կողմից մարդու ներքին որոնումները, խորը հոգեբանական հայտնագործությունները փիլիսոփայական նյարդեր են հաղորդում:  Հեղինակի խոսքի պատմությունը շատ կարևոր է ոճի համար: 1 Տե՛ս «Modernամանակակից հայերեն խոսակցական լեզու», Երեւան, 1981, էջ: 103: 2 Տե՛ս Եզեկյան Լ., Հայոց լեզվի ոճաբանություն, Երեւան, 2003, էջ: 80 3 «Մաթոսյան արձագանքները», Երեւան, 2005, էջ: 103: 4 Աղաբեկյան Կ., Հրանտ Մաթոսյան, mմակուտի վեպը, Երեւան, 1988, էջ: 332 թ. 5 Աղաբաբյան Ս., Հոդվածներ, դիմանկարներ, հուշագրություններ, Երեւան, 1982, էջ: 267: գործառույթը կառուցվածքում:   Հ – ի պատմությունը հարուստ է և բազմազան: Մաթոսյանի ազատ արձակումը:   Այստեղ հեղինակի խոսքը հաճախ ընկալվում է հերոսների բառերի մեջ, երբեմն դժվար է տարբերակել, թե որտեղ է ավարտվում հեղինակը, որտեղ է սկսվում հերոսի խոսքը: Հ.Մաթոսյանի «Աշնանային արվեստը» բացահայտեց պայքարող հայ կնոջ կերպարը, որի նախատիպը բացակայում էր ժամանակակից հայ գրականության մեջ:  «Տերը» հոգեկան ցավի ու տառապանքի պատկերն է, անտառի որդին, այդ աշխարհի տերը Ռոստոմը, որը մեր մեջ պարունակում է ամբողջ ցեղը:   «Երկրի օրենսդիրները կորցնում են տիրոջ իրավունքը, ավելի ճիշտ ՝ այդ իրավունքը խլում են« քաղաքացիություն չունեցող շան որդիները », նյութական և բարոյական աղետները տարածվում են ամենուր և մնում անպատիժ» 1: Հ.Մաթոսյանի ներդրումը մեծ է ոչ միայն գրականության մեջ բերված նորությունների, այլև գրականության լեզվի զարգացման գործում:   Մաթոսյանը եկավ ապացուցելու, որ բարբառը կարող է նաև հմտորեն օգտագործվել գրական լեզվի հետ միասին, առանց դրանցից որևէ մեկի փչացնելու:   Բացի այդ, նա ցույց տվեց, որ գյուղական կյանքը կարող է վերարտադրվել ՝ առանց տուրք տալու զուտ բարբառային խոսակցական բառերին ՝ հիմնականում ապավինելով քերականական կառուցվածքներին: Հ. Մաթոսյանի խոսքի արվեստի յուրահատկությունը և կառուցվածքի յուրահատկությունը մեծապես պայմանավորված են շարահյուսական առանձնահատկություններով:   Նա բերեց խոսքի կառուցման աննախադեպ համակարգ, որն առանձնահատուկ է դարձնում նրա մուտքը մեր գրականության արձակի ասպարեզ: Խոսակցական լեզուն սովորաբար չի բնութագրվում բարդ կառուցվածքի երկար նախադասություններով: Այն իրավիճակներում, երբ հերոսները հայտնվում են երկխոսություններում, դրանք հիմնականում պարզ և ոչ երկար նախադասություններ են. «- Սերո: «Ես գալիս եմ Երեւան»: - Ո՛չ, Երե:  Լանչ!  Մանրացնել, քանդվել: «Ես չեմ լացում» (Ա 61): Բայց Հ. Մաթոսյանը օգտագործեց նաև խոսակցական լեզվին բնորոշ երկար նախադասություններ, երբ հերոսը, որը նախապես չի պատրաստել իր ելույթը, խոսում է ինչ-որ բանի մասին, ապա տալիս է երկար նկարագրություն, որպեսզի ունկնդիրը տեսողականորեն տեսնի իրավիճակը. եթե մենք հին պատանիներ լինեինք. և հին օրերին ձյունածածկ գայլը երիտասարդ գայլի նման քարշ էինք տալիս կանանց քարավանը, մեր բեռը պարզապես ձիերի բեռ էր, բայց մենք քաշեցինք ու խեղդվեցինք, ձյունը գնաց ու խեղդվեց, հետո մենք ընկանք ցած, բեռը սեղմվեց մեր գլխին, մենք չէինք կարող ընկնել խոտի տակ. մենք գազանի պես սողացանք և նորից չոր ոտք ընկանք և նորից ընկանք, եթե բեռը մեզ հաղթեց, հիմա մենք նույնիսկ չէինք շարժվում, բեռը անշարժ էր , Խոսակցական ոճը բնութագրվում է զեղչված անդամներով նախադասություններով: Նախադասության տարբեր անդամներ կարող են զեղչվել, հետևաբար `թեման զեղչվում է.« - Դուք ասում եք և չեք անում, հա՞: - Այդ ժամանակ ես չեկա՞մ: (Ա 49): 1 Աղաբեկյան Կ., Էջ 332: Հետևյալը. «- Ո՞վ է թթեն կերել, հետո վարունգ կերել, հետո ուռել»: «Վրաստանի ավագը» (A 65): Ենթական և միևնույն ծանոթագրությունը միևնույն ժամանակ. «- Որտեղի՞ց իմանայի: - Մտքից! (Ա 59): Հաճախ երկխոսությունն արտահայտվում է մեկ բառով. «- Ի՞նչ են նրանք ուսումնասիրում»: «Գվարդիա» (A 73): Նախադասության ցանկացած անդամի զեղչը կախված է իրավիճակում գտնվող առարկայի նախնական իմացությունից, օրինակ ՝ «Շուտո՞վ են նրանք մահանում»: «Նրանք շուտ են մեռնում, ասում են ՝ սրտի լարը կտրված է» (Ա 58): Խոսքը բանաստեղծների մասին է, որոնք հայտնի են Սիմոն Աղունի հետ երկխոսության շրջանից: Երկխոսությունների ընթացքում պատասխան նախադասությունը հաճախ արտահայտվում է չափող բառով. «- Մի՞թե կլանումը կլանում չէ»: - Յեր! (Ա 58): Հաճախ խոսակցական լեզվով «քերականորեն արտահայտված ենթակայության կարիք չկա» 1, այսպիսով ՝ «Կեր», - ասաց նա,  Որքա՞ն կվերցնեի, ինչքա՞նը պակաս: - Երեք հարյուր. «Քանի՞ երեք հարյուր, երեք հազար»: - Երեք հազար". «Սաքոն լեռան վրա է, և նրա վարձատրությունը վաթսուն ռուբլի է»: - Վեց հարյուր. - Վեց հարյուր". Հնարավոր են զեղչեր «2, օրինակ» հրամայական նախադասություններում. Ես գալիս եմ Երևան: - Ո՛չ, Երե:  Լանչ! Արի շուտ »(Ա 61): Այս օրինակում տողատակը զեղչվում է, բայց նախադասությունը չի կորցրել իր հրամայական երանգը: Երկխոսությունների մեկ այլ առանձնահատկությունը հետևյալն է. Երբ խոսողը չի պատասխանում զրուցակցի կողմից տրված հարցին, նա տալիս է մեկ այլ պատասխան, որից ենթադրվում է հարցի պատասխանը: «Ո՞վ է քեզ այնտեղ պահելու»: «Արմենի տանը» (Ա 52): Սերոյի տված պատասխանը ենթադրում է Աղունի հարցի պատասխանը ՝ Արմեն: Խոսակցական լեզուն բնութագրվում է բազմաթիվ անկապ նախադասություններով:  Հ. Մաթոսյանի այս երկու աշխատություններում ստորադաս հղումները հիմնականում զեղչվում են:   Ամենատարածված օրինակները ենթակա կետերի զեղչերն են .1 «Modernամանակակից հայերենի խոսակցական լեզու», էջ 105: 2 Նույն տեղում: «Դուք եկել եք ծիծաղելու մեր տխրության վրա» (T 422) (որը): «Այսպիսով, դուք ուզում եք, որ մենք հիմա առաջ նայենք» (T 426) (որը): «Մենք պահեցինք ձին, սպասեցինք, որ նա ժամաներ» (T 477) (որը): «Մենք չէինք հասկանում, թե ինչն է մեզ անհանգստացնում» (T 478) (կամ): «Մենք անկապ բառեր էինք փնթփնթում, կարծում էինք, որ հաղթել ենք» (T 422) (կամ): «Մենք սխալ թույլ տվեցինք, մտածեցինք, որ նա պատրաստվում է նստել հետազոտողների հետ ՝ ուտելու» (T 514) (կամ): Այժմ ներկայացնենք այլ շղթաների զեղչերի օրինակներ. «Եթե ես քեզ նման լինեի, քիթս կեղտոտ չէր լինի» (A 71) (եթե): «Սաքոն լեռան վրա է, Լուսիկը տանն է լինելու» (A63) (և, համապատասխանաբար): «Հիշեք, ամաչելով, զղջացող պարծենկոտը պարծենում էր սպառնալիքով (T 473) (փոխարենը): Երբեմն, կրկնելով զրուցակցի խոսքերը, խոսողը դրանում ծաղր ու զայրույթ է դնում: Աղունի նման, կրկնելով որդու ասածը, նա բարկանում է նրա վրա ՝ միևնույն ժամանակ ծաղրելով նրա անհասկանալիությունը. «Մինչև Գոմեր գամ, ես հայրիկիս հետ կվերադառնամ»: «Հնարավորինս շուտ թռչեք տուն»:  Հավերը, շունը, ոչխարները, որ դուրս գան, խոզը դուրս գա, «մինչ ես ձեզ հետ գամ Գոմեր» (A 77): Ի տարբերություն նախապես կառուցված գիտական ​​կամ պաշտոնական խոսքի, զրույցի թեման հաճախ փոխվում է մեկ այլ խոսքի, ինչը համահունչ է նախորդ տրամաբանական հղմանը. «Բավական է, լավ, եզները սիրում են միմյանց, դռան շները յուրաքանչյուրին չեն կծում: այլ »:  Աստված ինձ անմահացրեց:  Ես ճանապարհի վրա եմ, սեր, և դու գիտես, որ քո աչքը ծանր է… Քո սուրբ գիրքն ինձ վրա չի ազդել »(Ա 35): Կամ, երբ Աղունը զոքանչի հետ զրուցում է, թե ինչպես է Արուսը մոտենում, նա դիմում է Եորդին. «Ես երջանիկ կլինեմ, մի լուսավորեք լուսավոր օրը»:   Սերո, շանը պահիր, բուն կգա »(Ա 34): Հ.Մատգոսյանը նման իրավիճակներ է կառուցում բառերով, ստեղծվում են հստակ պատկերներ, որոնք հասնում են տեսանելիության: Կրկնությունները սովորական են երկխոսություններում:   Երբեմն խոսնակի դեմքը կրկնվում է ՝ նպատակ ունենալով շեշտել անձի կարողությունն ու պատասխանատվությունը. «- Ես եմ այդ գործի տերը և եմ, այսինքն ՝ չեմ վախենում, ճնշում կգործադրեմ ձեր աչքերի վրա» (T 515 ) Ամբողջ գաղափարը հաճախ կրկնվում է, որպեսզի ընդգծվի ասելիքի կարևորությունը, ինչպես օրինակ. «Գիտեի՞ք, որ Եղիան մահացավ: Գիտե՞ք, որ Եղիան մահացավ»: (T470): «Նալով մեռնելով հառաչում և բարձրանում էինք, չէինք կարող, չէինք կարող» (T 430): Անպատրաստ խոսքում նախադասության անդամը երբեմն կրկին օգտագործվում է:  Դա հաճախ պատահում է, երբ հիմնական հաղորդագրությունն ընդհատվում է լրացուցիչ տեղեկատվությամբ, հերոսը կրկնում է բառը ՝ հիշելով կամ հիշեցնելով հիմնական հաղորդագրությունը: «Մենք պահել ենք, մենք շահել ենք, նա սովոր է իմ ձեռքերին, գալիս է Սարգսյանի ամբողջ մեծ հովտից (ասում է ՝ բացեց Կապուտլեր լեռան ամբողջ լանջը), ցատկում է մեծ հովիտը, գալիս է խաղում ու ուտում մի կտոր մեր ձեռքը »(T465): Չնայած ածանցյալ ձև ունեցող կառույցները հատուկ չեն խոսակցական ոճին, այնուամենայնիվ, կան անորոշ ածանցյալով կառուցվածքներ: Բերենք այսպիսի օրինակներ. «Մենք դուրս եկանք աղետից ՝ խեղդվելով և խեղդվելով» (T419): «Նրանք միասին խմբվեցին և հետ գնացին թշնամական տեսքով» (T440): «Քարը թռավ մեր գլխավերևի վրա, ճաք տվեց» (T 441): Երբեմն նույն նախադասության մեջ օգտագործվում են ածանցյալ արտահայտություններ, որոնք կազմված են գործնական հոլովակներից:   Դրանք խոսակցական երանգ են հաղորդում բառին, ինչպիսիք են. Կամաց-կամաց կատվի պես փափուկ երկար ու գեղեցիկ ոտքերը փոխելով ՝ նա լողավազան գնաց… »(T 494): Խոսակցական լեզվով շարահյուսությունը կանոնավոր չէ:   Այստեղ է, որ Հ.Մատ և Օսյանը կարողացավ նախադասության անդամներն այնպես դասավորել, որ բանաստեղծությունը կարդալիս զգաս գյուղացու հոգեբանությունը, որը չգիտի լեզվի կանոնները, տողերի միջև խոսող:   Ահա մի քանի հետաքրքիր օրինակ. «- Նրանք ութ տարի չեն տալիս մեքենա խփելու համար»: Ո՞վ ուներ աղջիկ երեխա: Ինչպե՞ս եք պահելու ձեր ընտանիքը մինչ նրանց ազատ արձակելը: Ինչպիսի՞ն կլինեն նրանք, երբ ազատ արձակվեն », - ասացինք մենք (T470): «… Սա հենց Դոնբասի ցուլն է: Մեր ժամանակներում ամեն ինչ, ինչ առատ և տպավորիչ էր, Դոնբասն էր կամ Ստախանովը…» (T465): «Էլ չենք ասում այդ մասին, մենք շատ կվշտանանք, նա բեռի տակ է սպասում, գնա» (T 508): Խոսակցական լեզվով համաձայնության և խնդրանքի սխալները տարածված են:  Հ.Մաթոսյանն օգտագործում էր ոճավորման այս ոճը, ինչպես օրինակ `« Ֆուտբոլային խաղն ավարտվեց, մի խումբ բավարարված և հուզված տղաներ լքեցին ակումբը և գնացին գարեջրի խմելու »(T 504): Այս օրինակում խախտվում է առարկայի և ստորադասի համաձայնությունը:  «Նա ոտքով հարվածեց գետի քարերին և ցլի պես ցատկեց» (T 499): Այստեղ նույնպես սխալը խնդրահարույց է:  Խոսակցական լեզվին բնորոշ է իմպրովիզացված խոսքը, երբ հերոսը չի կարգավորում իր մտքերը, չի գրում դրանք հերթականությամբ:  Հաճախ միտքն ընդհատվում է մեկ այլ բանի միջոցով, որով հերոսները փոխանցում են որոշ լրացուցիչ տեղեկություններ:  Այս կառույցի նախադասությունները շատ են, հատկապես «Տեր» վեպում:  Շատ դեպքերում հեղինակը փակագծերում տրամադրում է լրացուցիչ տեղեկություններ:  «Անտառտնտեսության մեր ղեկավարը (մենք չգիտեինք, որ նա մեր գլուխն է, նա շատ լավ գիտեր, որ մենք իր ենթականերն ենք) կանգնած էր մաքուր, սպիտակ կոստյումով ՝ խնձորի ծառի նախշավոր ստվերում…» (T 426):  «… Առաջարկվում էր կաղնու սալիկը հատ առ հատ չ իջեցնել (« Ո՞ւմ է պետք այնտեղ ներկված ափսե, չէ՞ »), բայց պարանները տրակտորով նետել (« Տասնօրյա աշխատանքը կավարտվի երկու օրից ")., Էջ 77: Այն պարզապես պայթում է («Ես դա տեսա ֆիլմում»):   «Նրանք վերցնում են պողպատից և տաքացնում») (T 419): Այս շարքում մենք պետք է ներկայացնենք նաև խոսակցական լեզվին բնորոշ կառուցվածքներ, որոնց մեջ խոսքն ընդհատվում է մեկնաբանական նախադասությամբ. «Այս մեկը գցեց երեխային, և նա փախավ, նրա աղաղակը և« դաժան »բառը, չնայած մենք փակեցինք մեր զույգը: ականջները մի զույգ ափով լսեցինք »(T 434): «Նա դուրս եկավ, ցնցեց ամրոցը, ցած նետեց ծխախոտը և քայլեց, չնայած այնտեղ հրդեհաշիջման ոչինչ չկար, տրորեց այն և մտավ մեր ետևի բակը» (T 471): «Քո հայրը, չնայած որ նա երբեք թմբուկը ձեռքին կամ զուռնա չէր վերցնում բերանում, բայց մեր մեջ էր» (T 458): Անպատրաստ ելույթի արդյունք է երկրորդական նախադասությունների միջանկյալ օգտագործումը. «Մեկ մտքի չավարտած մեկ այլ մտքի սկիզբ» 1: Այս երեւույթը հատուկ է գրական լեզվին, բայց Հ. Մատջոսյանն ընդհատում է հիմնական նախադասությունը այնպիսի տեղից, սկսելով երկրորդականը, որը ստեղծում է անուղղակի, անպատրաստ խոսքի որակ, ինչպիսին է. «Մենք դուրս եկանք հառաչանքով և խեղդվեցինք ձիու մասին, որը մեզ նայեց, մենք ասացինք ՝ «դու ես», գնացինք գոմ »(T419- 420): «Ատելությունը վարակիչ է ՝ ծերունու հանդեպ սիրո և ներողամիտ վերաբերմունքից, երբ մենք դարձանք մեր քրոջ երեխան, ոչ մի հետք չմնաց» (T 520): Խոսակցական ոճի նախադասությունների մեջ շատ ժամանակային տարբերություններ կան. «Եկավ մեր տիկնոջ ձայնը և շան շղթան` «kis», մեր ք, մինչ շունը շանը քսում էր, հետո եկավ շան տարօրինակ կեղևը, «խոզապուխտը»: մեր գլուխը պատին խփելով »(T 434): «Երեխան լվանում էր մեր ճիշտ շարժումներով», նա մեզ պես սեղմեց ձեռքերը. «Մենք այդ հանգամանքից զգացինք, մեր խոսքերը սայթաքեցին» (T 463): Հ.Մաթոսյանը օգտագործում է նաև խոսքի կառուցման այլ միջոցներ, որոնք նույնպես նպաստում են ասվածին խոսակցական երանգ հաղորդելուն:   Դրանցից մեկը շատ որոշիչների օգտագործումն է: Այս կերպ հեղինակը կարծես ստիպում է իրեն հերթով հիշել պատկերված օբյեկտի բոլոր մանրամասները:  Գեղարվեստական ​​կերպար ստեղծելու այս հնարքը բառին տալիս է դանդաղության և հետաձգման ակնարկ:  Այսպիսով, «Երեխան կանգնած էր Ռոստոմի ՝ որսորդական հրացանով սպիտակ ձիավորի պատկերի առաջ» (T 464): «Պապին նկարել են կոլխոզների ընտանիքի հսկայական ցուլով» (T 465): «Վրա մեր աղմուկի ժամանակ այդ գեղեցիկ, բաց, անպաշտպան, իգական ընտանիք դուրս եկավ» (T 468): «Seems Կարծես թե համառ երիտասարդ տիկին ուսուցիչը կարճ ճարմանդով կտրված, մուգ բաճկոնով, մաքուր սպիտակ վերնաշապիկով կոճկված ...» (T490): «Եցինք Մենք զգուշորեն ծածկեցինք ներկված մետաղական դուռը, որը բացվում է անտառի խորքը ընկած արահետի վրա» (T 587): Գրական լեզվով, եթե նախադասության մեջ կան մեկից ավելի բայեր, հանգույցը սովորաբար դրվում է առաջին բայից հետո:  H. Matthew 1 Պողոսյան Պ., Խոսքի արվեստը, Երեւան, 1983, էջ: 250 Խախտելով գրական լեզվի այս սկզբունքը ՝ նա բերեց գրականությունը ՝ որպես խոսակցական լեզու արտահայտելու միջոց: «Մենք ծնկեցինք գետնին, զսպեցինք նրա բոլոր շարժումները, նստեցինք նրա մեջքին, և երեխայի բացահայտ հպարտությամբ մենք դարձանք անտառապահ» ​​(T 489): «Անցող աղջիկներն ու հարսնացուները միմյանց ականջներին շշնջացին, ծիծաղեցին, պատմություններն ասացին, որ մենք արդեն ամուսնացած ենք, լուռ ու տխուր» (T 424): «Հրանտը գնում է ու գտնում խնձորը, գալիս է ու նայում մեքենային ու հիանում սգավորով» (T 486): «Կողբեցին ջուր է խմում, նայում, տեսնում, հասկանում է, որ իր ուզածը դա է» (T 487): «Քարտաշայինը և ուսանողը փորագրեցին իրենց խաչքարը Մուրադենցի կարմիր հանքավայրում, կապեցին այն մի երիտասարդ ծառի հետ, կապեցին այն երկու եզներով և հասցրեցին այն հասցնել սողանքի գլխին» (T 495): Հ. Մաթոսյանի բերած հաջորդ նորությունը խոսքում միևնույն ժամանակի բայերի օգտագործումն է, որը կապված է նաև նախապես չմտածված մտքի հետ, համոզվենք օրինակներով. «Մարդիկ այնտեղ ապրում էին ՝ ուրախ, տխուր, հպարտ - հիմա այն լքված է »(T 420): «Ձին պահեցինք, սպասեցինք, որ գա, որպեսզի նախատինքներով գլուխները թափ տանք, մռնչանք, ասենք» (Տ 477): «Որ դու իրավունք չունես մտնելու մարդու երկիր և ոչնչացնելու, ոչնչացնելու, հողի մեջ թողնելու, գնա» (T 478): «Դժվար էր ասել: Նա տատանվեց և չցանկացավ ասել, բայց հավաքեց իր վճռականությունը, դաժան դարձավ և ասաց…» (T 515): «Կոտրված դանակը մեր աչքերով ընկավ գետնին, մենք կռացվեցինք, վերցրեցինք այն, նայեցինք դրան, ծալեցինք պողպատե մետաղալարը, դրեցինք մեր գրպանը և հեռացանք» (T 536): Բացի վերը նշված հատկություններից, վեպերում մենք գտնում ենք խառն, անկանոն, զուտ խոսակցական նախադասություններ, ինչպիսիք են. «Մենք ձեր տարիքում էինք, նրանք ամուսնացան, այսինքն, քանի որ հիմա որբ եք, մենք կբռնենք նրանց և ամուսնանալ մասշտաբով խակի: Հարազատը դա չի անի հարազատի հետ հարաբերական ազգականի համար Հիմար հիմարությունից, ինչ էլ որ ասի, ես գնում եմ դպրոց, նա չի ասում, որ դու լավ ես անում, հինգ տարի անգրագիտություն քեզ համար բավական է… »(T 463): «Ո՞վ ես դու այնտեղ»: (Տ 475): Շարահյուսական առանձնահատկություններում ավելի պարզ է Հ. Մաթոսյանի գրչի ուժը:  Այստեղ նա ոչ միայն օգտագործեց արդեն հայտնի շարահյուսական կաղապարներ, այլ նաև օգտագործեց մի շարք միջոցներ, շարահյուսական նոր կառուցվածքներ, որոնք նույնպես խոսակցական երանգ են հաղորդում բառին:   Համեմատելով ուսումնասիրվող երկու գործերը ՝ մենք տեսանք, որ «Աշուն» վեպում հեղինակը խոսքի ազատության է հասել հիմնականում քերականական իրողությունների միջոցով:  «Տերը» վեպում բացահայտվել են խոսակցական լեզվի կառուցման բերած նորամուծությունները. Շատ որոշիչների գործածություն, միևնույն ժամանակ շատ բայերի օգտագործում, օժանդակ բայի վերջնական օգտագործումը մի քանի հարակից բայերի դեպքում և այլն Ալետա Հակոբյան Ոչ գրական սինթրիկական առանձնահատկություններ Հ. Մաթևոսյանի «Տիրոջ» և «աշնանային արևի» վեպերում Հիմնաբառեր. Հ. Մաթոսյան, ոչ գրական բառապաշար, քերականական կառուցվածքներ, խոսքի անմիջականություն, շարահյուսության փոփոխություն: ։

Աշխատանքում  ուսումնասիրված  են  ոչ  գրական  շարահյուսական  առանձնահատկությունները  Հ.  Մաթևոսյանի  «Տերը»  և  «Աշնան  արև»  վիպակներում։
   Հանգել  ենք  եզրակացության, որ Հ. Մաթևոսյանին հաջողվել է խոսքին խոսակցական երանգ հաղորդել գերազանցապես  շարահյուսական  կաղապարներով,  այլ  ոչ  թե  բարբառային  բառերի  կուտակումներով։
   Նա գործածել է ոչ միայն արդեն հայտնի շարահյուսական կաղապարներ, որոնց միջոցով խոսքին տալիս է խոսակցական երանգ, այլև գրականություն է բերել նոր միջոցներ, որոնցով հնարավոր  է  խոսքին  անմիջականություն  հաղորդել,  օրինակ`  բազմաթիվ  որոշիչների  կիրառությունը, խոսքում նույն ժամանակով արտահայտված բայերի առատ գործածությունը, զուտ խոսակցական լեզվին բնորոշ խառը, անկանոն նախադասությունների գործածությունը և այլն։
