Մարդկային հասարակության առանցքային ոլորտներում`տնտեսության եւ մշակույթի փոխհամագործակցության հիմնախնդիրները տնտեսագետներին հետաքրքրել են վաղուց։
   Նոր հազարամյակի սկզբին տնտեսագիտական մտածելակերպում իշխող է այն գաղափարը, որ տնտեսությունն ու մշակույթը բարդ, դիալեկտիկական հակասություններով պայմանավորված փոխազդեցությունների շղթա են։
   Եվ դժվար է մեր օրերում անտեսել մշակութային կապիտալի կարեւորությունը երկրի տնտեսական առաջընթացի, սոցիալական զարգացումների եւ առհասարակ հասարակության առջեւ դրված սոցիալ-տնտեսական հրատապ խնդիրների լուծման գործում։
   Առավել հետաքրքիր եւ այժմեական է մշակույթի ոլորտի դիտարկումն այն տեսանկյունից, որն արտահայտվում է մշակութային ապրանքների սպառումից եւ մատուցված ծառայություններից մարդկանց մոտ ձեւավորվող այն հոգեւոր եւ բարոյական արժեքների ու «վարքագծի» մեջ, որն անմիջական ազդեցություն է ունենում տնտեսական միջավայրի եւ առհասարակ մարդկային քաղաքակրթության զարգացման վրա։
   Պարզապես ի տարբերություն արտադրական ոլորտի, մշակույթի ոլորտը գերազանցապես ոչ նյութական, հոգեւոր արտադրության ոլորտ է։
   Մշակութային գործունեության արդյունքները բավարարում են մարդկանց ոչ միայն նյութական, այլ հիմնականում մտավոր, էսթետիկական եւ հոգեւոր պահանջմունքները, քանի որ ցանկացած մտածող մարդու համար այս արժեքները ոչ պակաս կարեւոր են, քան նյութականը։
  [1] Մշակութային առաջադեմ արժեքները դառնում են հասարակության մեջ նորարարությունների ու տնտեսական հաջողությունների ուղեկիցներ։
   Այս համատեքստում անառարկելի է մշակութային կապիտալի ազդեցությունը տնտեսական գործունեության ցուցանիշների վրա եւ ինչպես Մարկ Կասսոնն է նշում, «Տնտեսությունը սովորում է համաձայնության գալ մշակույթի հետ»։
   [2] Եվ ի վերջո, մշակութային արժեքներով պայմանավորված պետական մտածողությունն ապահո141ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վում է երկրի ռազմավարական նպատակների իրականացումը, արդարության ու ընդհանուր բարոյական սկզբունքների արմատավորումը հասարակության մեջ եւ, ամենակաեւորը, նպաստում է շահերի ներդաշնակեցմանը տվյալ տնտեսական միջավայրում։
   Տեղին է նշել Սին Խուան Մայքլ Սյաոյի մոտեցումն այս հարցին` «Մշակութային գործոնները չպետք է մեկնաբանվեն որպես անհատական սոցիալական վարքագիծ, այլ ավելի շուտ պետք է դիտարկվեն որպես կանոնակարգված, ինստիտուցիոնալացված մշակութային կրթության համալիր` հասարակության մակարդակով»։
   [3] Միայն այս մակարդակում, ըստ նրա, կարելի է զուգորդել մշակութային վարքագիծը տնտեսական գործունեության հետ։
   Մարդկային քաղաքակրթության զարգացման ճանապարհին մշակույթն աստիճանաբար ենթարկվում է շուկայական խաղի կանոններին վերածվում կապիտալի` բացառիկ եւ բազմատարր կապիտալի,որն իր մեջ ներառում է.  Մարդկային քաղաքակրթության տվյալ փուլն արտացոլող համոզմունքների, սովորույթների, ավանդույթների ամբողջությունը, որոնք փոխանցվում են սերնդեսերունդ` հընթացս ձեւավորելով եւ ազդելով տնտեսագիտական մտածելակերպի վրա,  Մշակութային ժառանգությունը,  Սոցիալական արժեքները /վստահություն, կոռուպցիա/,  Հարստությունը /բնակչության մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ, ազգային եկամուտ, ազգային հարստություն/,  Գիտելիքները,  Կրթությունը։
  Թվարկումն անխոս, կարելի է շարունակել, սակայն հոդվածի նպատակը մշակութային կապիտալի ձեւերից մեկի` օբյեկտիվ (առարկայացված) ձեւի վերլուծությունն է ու դրա փոխակերպման գնահատումը մշակութային կապիտալի մեկ այլ` ինկորպորատիվ եւ ինստիտուցիոնալ ձեւերի։
   Խնդրին առնչվող աղբյուրների [4] ուսումնասիրությունն արդեն իսկ փաստում է մշակութային կապիտալի, որպես բազմատարր գործոնի դժվարաչափությունը, դրա գնահատման միասնական, մեկ ընդհանուր չափորոշիչի մշակման անհնարինությունը։
  Մշակութային կապիտալի գնահատման մեթոդաբանությանն համապատասխան վիճակագրության շրջանակներում հաշվարկվում են մի շարք մասնակի ցուցանիշներ, որոնք բնութագրում են մշակույթի ո142ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ լորտում առանձին կազմակերպությունների գործունեությունը (գրադարաններ, թանգարաններ, թատրոններ, կինոթատրոններ եւ այլն)։
  Գրադարանային գործունեությունը բնութագրվում է ինչպես բացարձակ, այնպես էլ հարաբերական ցուցանիշներով։
   Բացարձակ ցուցանիշներից են գրադարանների թիվը, գրադարանային ֆոնդը (մլն. օրինակ), ընդամենը ընթեցողների թիվը (հազար մարդ), հաճախումները, տացքը (սպասարկված գրականությունը, մլն. օրինակ)։
   Գրադարանային գործունեության հարաբերական ցուցանիշներն ինտենսիվության բնութագրիչներն են, որոնցից են` գրադարանային ֆոնդը 1000 մարդու հաշվով (օրինակ), մեկ գրադարանին բաժին ընկնող գրադարանային ֆոնդը (օրինակ), գրադարանային ֆոնդը մեկ ընթերցողի հաշվով (օրինակ), ընթերցողների թիվը մեկ գրադարանի հաշվով (մարդ), տացքը մեկ ընթերցողի հաշվով (մեկ ընթերցողի ընթերցանությունը, օրինակ), մեկ ընթերցողի միջին հաճախումների քանակը, մեկ գրքի միջին շրջանառությունը։
  Աղյուսակ 1-ում բերված տվյալներից երեւում է, որ ՀՀ-ում գրադարանների գործունեությունը բնութագրող հիմնական ցուցանիշները ունեցել են նվազման միտումներ։
   2001-2015թթ. գրադարանների քանակը տարեկան կրճատվել է 21-ով` արդյունում 1131-ից հասնելով մինչեւ 830-ի։
   Գրադարանների թվի նման փոփոխություններին հակառակ գրադարանային ֆոնդի փոփոխությունը եղել է աննշան կամ գրեթե չի փոփոխվել։
   2001թ.-ին գրադարանային ֆոնդը կազմել է 19.7 մլն. օրինակ, իսկ 2015թ.-ին`19.1 մլն. օրինակ։
  Կրճատման միտումներ են գրանցվել ընթերցողների թվաքանակի, սպասարկված գրականության (տացքի) եւ հաճախումների գծով։
  Նշված ժամանակաշրջանում ընթեցողների թիվը տարեկան միջին հաշվով կրճատվել է 16.44 հազար մարդով, հաճախումները 269.52 հազարով, տացքը` 0.34 մլն. օրինակով։
   Ցուցանիշների նման փոփոխությունները իրենց ազդեցությունն են թողել հարաբերական ցուցանիշների փոփոխության վրա։
  Ուսումնասիրվող տարիներին գրադարանների քանակի կրճատման, իսկ գրադարանային ֆոնդի գրեթե անփոփոխ մնալու արդյունքում մեկ գրադարանի հաշվով գրադարանային ֆոնդը 2015 թ-ին 2011 թ-ի համեմատությամբ ավելացել է 5.6 հազար օրինակով, իսկ 1000 բնակչի հաշվով այն ավելացել է 1187.7 օրինակով։
  143ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ֆոնդը, օրինակ Ընդամենը Աղյուսակ 1 ՀՀ-ում գրադարանների գործունեությունը բնութագրող հիմնական բացարձակ ցուցանիշները 2001-2015թթ. [5] 2001թ. 2002թ. 2003թ. 2004թ. 2005թ. 2006թ. 2007թ. 2008թ. 2009թ. 2010թ. 2011թ. 2012թ. 2013թ. 2014թ. 2015թ. 1131 Ընթերցողների թվաքանակի կրճատումն իր հետեւանքներն է ունեցել մյուս հարաբերական ցուցանիշների ձեւավորման վրա։
   2015թ-ին 2001թ-ի նկատմամբ մեկ գրադարանի հաշվով ընթերցողների թիվը կրճատվել է 41 մարդով` կազմելով 611 մարդ, իսկ մեկ ընթերցողի հաշվով տացքը 19.5 օրինակից կրճատվել է մինչեւ 19.1 օրինակ (աղյուսակ 2)։
   Վերլուծությունները ցույց են տվել, որ 2001-2015թթ. հաճախումների քանակն ավելի արագ է կրճատվել, քան ընթերցողների թիվը, որի 144ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ընթերցողի գրադարանի ընթաերցողի ընթերցանությունը), ընթերցողի արդյունքում մեկ ընթերցողի միջին տարեկան հաճախումները 2001թ.ի 11.7-ից կրճատվել են` 2015թ-ին հասնելով 9.6-ի։
   Նշված փոփոխությունները անդրադարձել են նաեւ գրքի շրջանառության ցուցանիշի վրա. 2001 թ-ին մեկ գրքի միջին շրջանառութունը կազմել է 0.7, իսկ 2015թ-ին այս ցուցանիշը նվազել է մինչեւ 0.5։
  Աղյուսակ 2 ՀՀ-ում գրադարանների գործունեությունը բնութագրող հիմնական հարաբերական ցուցանիշները 2001թ. 2002թ. 2003թ. 2004թ. 2005թ. 2006թ. 2007թ. 2008թ. 2009թ. 2010թ. 2011թ. 2012թ. 5182.5 145ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 2013թ. 2014թ. 2015թ. Գրադարանների գործունեությունը հիմնականում պայմանավորված է կրթության եւ գիտության ոլորտի գործունեությամբ, հետեւաբար գրադարանների ընթերցողների, հաճախումների թվաքանակը հիմնականում կախված է ուսումնական հաստատություններում սովորողների, գիտության ոլորտում գիտահետազոտական աշխատանքներ իրականացնողների թվից։
  Գծապատկեր 1 [6] ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների թվի դինամիկան 2001-2015թթ., հազար մարդ Գծապատկեր 1-ում ներկայացված տվյալներից երեւում է, որ ընդհանուր առմամբ ավելացել են ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների թիվը` 2015թ.-ին 2001թ.-ի նկատմամբ` 19.0 հազար մարդով կամ 28.9%-ով։
  Չնայած, 2001-2015թթ. ԲՈՒՀ-երում սովորողների թվի առավելագույն մակարդակ գրանցվել է 2009թ.-ին` 114.6 հազար ուսանող։
   20092015թթ. ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների թիվը միջին հաշվով տարեկան կրճատվել է 6000-ով կամ 14.1%-ով։
  ՀՀ գիտահետազոտական աշխատանքներում ընդգրկված աշխատողների թվաքանակը ուսումնասիրվող տարիներին նույնպես ունեցել է նվազման միտում` չնայած առանձին տարիներին գրանցված աճով։
  146ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Գծապատկեր 2 [7] ՀՀ գիտական հետազոտություններ եւ մշակումներ կատարող կազմակերպությունների աշխատողների թվաքականի դինամիկան 2001-2015թթ., մարդ Գծապատկեր 2-ում ներկայացված տվյալներից երեւում է, 2007թին 2001թ-ին համեմատությամբ գիտահետազոտական աշխատանքներում զբաղվածների թիվը նվազել է 18.6%-ով, մինչեւ 2009թ. այն ավելացել է` հասնելով 6960.0 մարդու։
   2009-2015թթ. գիտահետազոտական աշխատանքներում զբաղվածների թիվը կրճատվել է 1182 մարդով եւ կազմել է 5044 մարդ։
  Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների եւ գիտական հետազոտություններ եւ մշակումներ կատարող կազմակերպությունների աշխատողների թվաքականի դինամիկան իրենց ազդեցությունն են թողել գրադարանների ընթերցողների թվի եւ հաճախումների քանակի փոփոխությունների վրա։
  Պարզելու համար նշված ցուցանիշների փոխազդեցությունը կառուցել ենք եռաչափ ռեգրեսիոն մոդելներ` որտեղ` x 1 t – ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների թիվը t–րդ տարում, հազար մարդ (գործոնային հատկանիշ) 147ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ x 2 t – ՀՀ գիտական հետազոտություններ եւ մշակումներ կատարող կազմակերպությունների աշխատողների թվաքանակը t–րդ տարում, մարդ (գործոնային հատկանիշ), y 1 t – գրադարաններում ընթերցողների թիվը t–րդ տարում, հազար մարդ (արդյունքային հատկանիշ), y 2 t – գրադարաններ հաճախումների քանակը t–րդ տարում, հազար (արդյունքային հատկանիշ), y ˆ 1 t եւ y ˆ 2 t – արդյունքային հատկանիշների տեսական մակարդակներն են t–րդ տարում, որոնք հաշվարկվում են կառուցված ռեգրեսիոն մոդելների միջոցով, a 0 ; a 1 ; a 2 եւ b 0 ; b 1 ; b 2 - համապատասխան ռեգրեսիոն մոդելների պարամետրերն են, որոնք գնահատվում են նվազագույն քառակուսիների մեթոդով (համաձայն փոքրագույն քառակուսիների մեթոդի` ռեգրեսիոն մոդելի պարամետրերը գտնում ենք այն սկզբունքով, որ արդյունքային հատկանիշի փաստացի եւ տեսական մակարդակների քառակուսիների գումարը ձգտի նվազագույնի) [8], e 1 եւ e 2 - համապատասխան ռեգրեսիոն մոդելներում չընդգրկված գործոնների եւ պատահական գործոնների բաղադրիչներն են։
  Աղյուսակով ներկայացնենք կատարված ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքները։
  Աղյուսակ 3 ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թվի եւ հաճախումների քանակի ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքները Ցուցանիշներ Մոդելի տեսքը Բազմակի կոռելյացիայի գործակիցը Բազմակի դետերմինացիայի գործակիցը Ըստ ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թվի Ըստ ՀՀ գրադարանների հաճախումների քանակի 148ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Մոդելի նշանակալիությունը Մեր կողմից կառուցված ռեգրեսիոն մոդելները կարող ենք համարել նշանակալի։
  Աղյուսակ 3-ում ներկայացված վերլուծությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների թվաքանակի 1000 մարդով ավելացման հետ զուգահեռ, այլ հավասար պայամաններում, գրադարանների ընթերցողների թիվը կրճատվել է 1.29 հազար մարդով ( a 1   1 . 29 ), իսկ հաճախումների քանակը` 22.48 հազարով ( b 1   22 . 48 )։
  2001-2015թթ. ՀՀ գրադարաններ հաճախումների քանակը, ընթերցողների թիվը եւ ՀՀ գիտական հետազոտություններ եւ մշակումներ կատարող կազմակերպությունների աշխատողների թվաքանակը ունեցել են նվազման միտումներ, դրանց զարգացումն ընթացել է նույն ուղղությամբ։
  Ըստ կառուցված ռեգրեսիոն մոդելների, ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում, այլ հավասար պայամաններում, ՀՀ գիտական հետազոտություններ եւ մշակումներ կատարող կազմակերպությունների աշխատողների թվաքանակի մեկ մարդով կրճատման զուգահեռ ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թիվը կրճատվել է 0.077 հազար մարդով կամ 77 մարդով, իսկ հաճախումների քանակը` 1.29 հազարով կամ 1290-ով։
  Ընտրված գործոնային եւ արդյունքային հատկանիշների միջեւ կապը ուժեղ է։
  Հաշվարկված դետերմինացիայի գործակիցները ցույց են տալիս, որ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թվի տատանումների շուրջ 66.7%-ը եւ ՀՀ գրադարանների հաճախումների քանակի տատանումների շուրջ 73.3%-ը պայմանավորված է ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների թվի եւ գիտական հետազոտություններ եւ մշակումներ կատարող կազմակերպությունների աշխատողների թվաքանակի համատեղ տատանումներով։
  Բացի մոդելի նշանակալիության գնահատականից անհրաժեշտ է գնահատել ռեգրեսիոն մոդելի ռեգրեսիայի գործակիցների նշանակալիությունը։
   Մեր հետազոտությունում ՀՀ գիտական հետազոտություններ եւ մշակումներ կատարող կազմակերպությունների աշխատողների 149ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թվաքանակն էական ազդեցություն է թողնում, ինչպես ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թվի, այնպես էլ ՀՀ գրադարաններ հաճախումների քանակի վրա։
   Այս գործոնային հատկանիշի պարամետրերը երկու մոդելներում էլ կարող ենք համարել նշանակալի։
  Կատարված վերլուծության արդյունքների համաձայն ՀՀ ԲՈՒՀերում սովորողների թիվը էական ազդեցություն չի թողնում ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թվի վրա, այս գործոնի պարամետրը կարող ենք համարել ոչ նշանակալի, սակայն այն էական ազդեցություն է թողել գրադարաններ հաճախումների թվի վրա, երկրորդ մոդելում այս գործոնի պարամետրը կարող ենք համարել նշանակալի։
   Այս ամենը մեզ թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ ՀՀ ԲՈՒՀ-երում սովորողների մի որոշ մասն է դառնում գրադարային ծառայություններից օգտվող, հետեւաբար սովորողների թվի կրճատումը անմիջականորեն ազդում է ոչ թե ընթերցողների թվի փոփոխության, այլ հաճախումների քանակի փոփոխության վրա։
  Ակնհայտ է, որ գրադարանային ծառայություններից օգտվողների թիվը պայմանավորված է նաեւ նոր տեխնոլոգիաների զարգացմամբ, մասնավորապես ինտերնետային ծառայությունների հասանելիության աստիճանով։
   2009թ.-ից ՀՀ ԱՎԾ-ն հրատարակում է տվյալներ ՀՀ բնակչության` ինտերնետային ծառայությունների հասանելիության վերաբերյալ տվյալներ։
  Գծապատկեր 3 [9] ՀՀ-ում ինտերնետ հասնելիության բաժանորդների քանակը 2009-2015թթ. 2015ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ինչպես երեւում է գծապատկեր 3-ում ներկայացված տվյալներից, 2015թ.-ին 2009թ-ի համեմատությամբ ինտերնետ հասանելիության բաժանորդների քանակը ավելացել է շուրջ 1.79 անգամ` 1227.5 հազարից հասնելով 2199.8 հազար բաժանորդի։
  ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թվի ( y 1 ) եւ գրադարաններ հաճախումների քանակի ( y 2 ) վրա ինտերնետ հասանելիության բաժանորդների քանակի ( x t ) ազդեցությունը բացահայտելու նպատակով կառուցվել են երկու ռեգրեսիոն մոդելներ` ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թվի դեպքում` ՀՀ գրադարաններ հաճախումների քանակի դեպքում` Երկու դեպքում էլ ուսումնասիրվող երեւույթների միջեւ կապը հակադարձ է եւ ուժեղ։
   Կառուցված ռեգրեսիոն մոդելների համաձայն, ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ինտենետային հասանելիության բաժանորդների քանակի 1000 –ով ավելացումը, այլ հավասար պայմաններում, ՀՀ գրադարանների ընթերցողների թիվը կրճատում է 0.088 հազար մարդով կամ 88 մարդով, իսկ ՀՀ գրադարաններ հաճախումների քանակը` 1.247 հազարով։
   Վերլուծության արդյունքներից կարելի է եզրակացնել, որ ինտենետային բաժանորդների քանակի ավելացումն ընդլայնել է ինտերնետային գրադարաններից օգտվելու հնարավորությունները, որոնք նույնպես կրճատել են գրադարանների ընթերցողների թվի եւ հաճախումների քանակը։
  Այսպիսով, մշակութային կապիտալի գնահատման չափորոշիչներից մեկը համարվում է գրադարանային գործունեությունը, որն հիմնականում պայմանավորված է կրթության եւ գիտության ոլորտի գործունեությամբ, հետեւաբար գրադարանների ընթերցողների, հաճախումների թվաքանակը հիմնականում կախված է ուսումնական հաստատություններում սովորողների, գիտության ոլորտում գիտահետազոտական աշխատանքներ իրականացնողների թվից եւ գործնականում այս փոխառնչությունները ունեն նվազման միտում։
   Ավելին, այ151ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ սօր գրադարանային ծառայություններից օգտվողների թիվը պայմանավորված է նաեւ նոր տեխնոլոգիաների զարգացմամբ, մասնավորապես ինտերնետային ծառայությունների հասանելիության աստիճանով, որն անշուշտ իր ներգործությունն է ունենում վերոնշյալ գործընթացների վրա։

Նոր հազարամյակի սկզբին տնտեսագիտական մտածելակերպում իշխող է այն գաղափարը, որ տնտեսությունն ու մշակույթը բարդ դիալեկտիկական հակասություններով պայմանավորված փոխառնչությունների շղթա են։
  Այս իսկ պատճառով մեր օրերում դժվար է անտեսել մշակութային կապիտալի կարեւորությունը երկրի առջեւ դրված սոցիալ-տնտեսական հրատապ խնդիրների լուծման գործում։
  Հոդվածում վերլուծված է մշակութային կապիտալի տարրերից մեկը՝ առարկայացվածը, եւ դրա փոխակերպումը մշակութային կապիտալի մեկ այլ` ինկորպորատիվ եւ ինստիտուցիոնալ ձեւերի։
  Կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մշակութային կապիտալի գնահատման չափորոշիչներից մեկը գրադարանային գործունեությունն է, որն հիմնականում պայմանավորված է կրթության եւ գիտության ոլորտի գործունեությամբ։
  Հոդվածում հեղինակը եզրահանգում է, որ գրադարանային գործունեությունը բնութագրող ցուցանիշների նվազումը պայմանավորված է ուսումնական հաստատություններում սովորողների, գիտության ոլորտում գիտահետազոտական աշխատանքներ իրականացնողների թվից։
