ՈՐՈՇ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ԱՆՁԱՆՑ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲԳՈՐԾԵՐՈՎ ՀՀ ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅԱՆ (ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆԸՆԴԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ) ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼՔաղաքացիական դատավարությունում հայց հարուցելու իրավունքի իրացմանառաջնային նախադրյալներից մեկն այն է, որ գործը, որը պետք է հարուցվի այդ հայցով, ընդդատյա լինի տվյալ դատարանին, որին ուղղված է հայցը, այսինքն այն հարցիլուծումը, թե արդյոք դատարանն իրավունք ունի և պարտավոր է արդյոք  տվյալ գործըքննելու և վճիռ (որոշում) կայացնելու, այլ կերպ՝ ունի արդյոք դատարանը իրավասություն տվյալ գործով և ընդդատյա է արդյոք գործն այդ դատարանին։
  Միջազգային քաղաքացիական դատավարությունում, երբ խոսքը գնում է օտարերկրյա տարրի մասնակցությամբ  քաղաքացիական  գործերի  հարուցման  և  քննության  մասին,  գործըքննելու դատարանի իրավասությունը որոշվում է, այսպես կոչված, միջազգային ընդդատության1 կանոններով, այլ կերպ՝ թե արդյոք հենց տվյալ պետության դատարաննէ իրավասու  քննել և լուծել գործը, որին մասնակցում է օտարերկրյա տարրը։
  Այսինքն՝միջազգային ընդդատություն ասելով հասկանում ենք այն, թե օտարերկրյա տարրովքաղաքացիաիրավական հարաբերությունը որ պետության դատարանի իրավասությանն է ենթակա [1]։
  Իսկ արդեն կոնկրետ պետության շրջանակներում գործող դատական համակարգի դատարանների իրավասությունը որոշվում է, այսպես կոչված, տեղական (տարածքային) ընդդատության կանոններով [2]։
 Քանի  որ  գոյություն  չունի  մեկ  միասնական  փաստաթուղթ,  իրավական  ակտ(իրավական նորմերի համակարգ), որի հիման վրա հնարավոր կլիներ որոշել այս կամայն պետության դատարանների իրավազորությունը որևէ գործով, ուստի յուրաքանչյուր ինքնիշխան պետություն ինքնուրույն է սահմանում իր դատարանների՝ օտարերկրյա տարրի մասնակցությամբ գործեր քննելու իրավասությունը և դրա սահմանները,  այդ  թվում՝  այդ  գործերը  իր  վարույթ  ընդունելու  չափանիշներն  ու  հիմքերը։
 1 «Միջազգային ընդդատություն»-ը պայմանական եզրույթ է (տե՛ս Ануфриева Л., БекяшевК., Дмитриева Г. и др. Международное частное право։
  Учебник/Отв. ред. Г. Дмитриева. —Международное гражданское процессуальное право։
  Учебник, пер. с нем., М.։
  ИздательствоБЕК,  2001,  c.  63),  այն  կիրառվում  է  միայն  տեսական  գրականությունում,  իսկ  տարբերերկրների օրենսդրության մեջ հիմնականում կիրառվում են օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբ  գործերով  դատարանների  իրավասություն,  իրավազորություն,  ընդդատությունհասկացությունները։
 Ազգային օրենսդրության համար միջազգային ընդդատության նախապես որոշվածկանոններ և կարգ սահմանված չեն։
  Այսինքն՝ միջազգային ընդդատության տեսանկյունից պետությունն ինքն  է սահմանում՝ ունի արդյոք տվյալ պետության դատարանըիրավասություն որևէ կոնկրետ գործով,  և հարցին պատասխանը տրվում է հենց այդպետության օրենսդրության կամ նրա իրավական համակարգի մասը կազմող միջազգային պայմանագրերի հիման վրա [3]։
  Ավելին՝ յուրաքանչյուր պետություն, ելնելովմիջազգային  ընդդատությունը  սահմանող  իր  ազգային  կանոններից,  իր  վրա  էվերցնում իրավական վեճերի այնպիսի շրջանակ, որն իր համար նպատակահարմարէ համարում, և նման ազատությունը միջազգային իրավունքի ոչ մի նորմով չի սահմանափակվում [2]։
 Երբ խոսքը գնում է Հայաստանի Հանրապետության դատարաններին ընդդատյա՝ օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբ գործերի մասին, ապա պետք է նկատիունենալ ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի [4] (այսուհետ նաև՝ ՔԴՕ)244-րդ հոդվածը, որը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության դատարաններիիրավասությունն օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբ գործերով։
 Քննարկենք ՔԴՕ 244-րդ հոդվածով նախատեսված՝ միջազգային ընդդատության մի քանի կանոններ։
 Նախ ՔԴՕ 244-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ «Հայաստանի Հանրապետության դատարաններն օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբ քաղաքացիական գործերը քննում են, եթե պատասխանողն ունի բնակության վայր կամ գտնվումէ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում»։
  Այս նորմով սահմանված է միջազգային ընդդատության տեսակներից՝ ընդհանուր ընդդատությունը՝ հայցվորը դիմումէ պատասխանողի բնակության (գտնվելու) վայրի դատարան (Actor sequitur forum rei)[2]։
   Նախ  և  առաջ  հնարավոր  անհստակությունը  վերացնելու  և  ճիշտ  տերմինաբանություն կիրառելու տեսանկյունից,  վերոնշյալ  հոդվածի  1-ին  մասում,  կարծում  ենք,անհրաժեշտ է հստակ տարանջատել «պատասխանող ֆիզիկական անձի բնակության վայր» և «պատասխանող իրավաբանական անձի գտնվելու վայր» հասկացությունները։
  Նման հստակ տարբերակումն ինքնանպատակ չէ, այլապես թյուր կարծիքկարող է ստեղծվել առ այն, որ եթե պատասխանող ֆիզիկական անձը «գտնվում է»Հայաստանի Հանրապետության տարածքում, ապա նրա դեմ նույնպես կարելի է հայցհարուցել ՀՀ դատարաններ՝ նրա՝ հայցի հարուցման պահին ՀՀ տարածքում փաստացի գտնվելու հիմքով, անկախ նրանից՝ բնակության վայր ունի, թե ոչ։
  Ընդդատության  որոշման  վերոնշյալ  սկզբունքը  կիրառելի  է  անգլոսաքսոնական  համակարգում(հայց հարուցելիս հաշվի է առնվում պատասխանողին ծանուցելիս այդ երկրում փաստացի գտնվելը2), ինչը խորթ և անընդունելի է մեր իրավական համակարգի համար2 Ավելին տե՛ս Հայկյանց Ա., Միջազգային մասնավոր իրավունք։
  Դասագիրք։
  2-րդ հրատարակություն  (լրացումներով  և  փոփոխություններով),  Երևան,  ԵՊՀ  հրատ.,  2013,  էջ  518,Ануфриева Л. Международное частное право։
  В 3-х т. Том 3. Трансграничные банкротства.(նույնիսկ ամերիկյան դատական ատյաններում բարձրացվել է այդ սկզբունքի հակասահմանադրականության հարցը [5])։
  Ինչևէ, նման հնարավոր թյուրըմբռնումներիցխուսափելու համար ճիշտ կլիներ ՔԴՕ 244-րդ հոդվածի 1-ին մասում նշել՝ «Հայաստանի Հանրապետության դատարաններն օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբքաղաքացիական գործերը քննում են, եթե պատասխանող ֆիզիկական անձը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ունի բնակության վայր կամ պատասխանողիրավաբանական  անձի  գտնվելու  վայրը  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքում է»3։
 Որոշ խնդիրներ կարող են առաջանալ պատասխանողի «բնակության վայր» և«գտնելու վայր» հասկացությունների մեկնաբանման հարցում։
  ՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքի [6] (այսուհետ՝ Քաղաքացիական օրենսգիրք) 23-րդ հոդվածի համաձայն՝«Բնակության  վայր  է  համարվում  այն  վայրը,  որտեղ  քաղաքացին  մշտապես  կամառավելապես  ապրում  է»։
   Քաղաքացիական  օրենսգիրքը  չի  մանրամասնում,  թեորոնք են «մշտապես» և «առավելապես» կատեգորիաների չափանիշները։
  Գրականության մեջ նշվում է, որ մշտական բնակությունը ոչ միշտ է ենթադրում երկարատևբնակություն։
   Կարևորն  այն  է,  որ  ստեղծված  պայմաններում  անձը  հաստատվի,հիմնավորվի, այսպես ասած՝ տնավորվի նշված վայրում [7]։
  Իսկ առավելապես բնակվելու չափանիշը էական նշանակություն ունի այն դեպքերում, երբ անձի գործունեությունը կապված չի լինում որևէ կոնկրետ վայրի հետ, և անձը ստիպված է լինում մշտապես մեկ վայրից մյուսը տեղափոխվել և գործունեություն ծավալել։
  Նման դեպքերումբնակության վայր պետք է ճանաչվի այն վայրը, որտեղ անձը ապրում է առավելապես,այսինքն՝ առավել երկար, քան մյուս վայրերում [7]։
   Անձի բնակության վայրը պետք է տարբերել անձի կեցության վայրից։
  Վերջինսանձի  ժամանակավոր  բնակության  վայրն  է,  որը,  կախված  կոնկրետ  հանգամանքներից, կարող է տարբեր լինել, օրինակ՝ հյուրանոցը, հիվանդանոցը, ազատազրկմանդատապարտված անձանց դեպքում (օտարերկրացիների, որոնք պատիժը կրում ենայլ երկրում)՝ ազատազրկման վայրը, ուսման կարճաժամկետ ծրագրերով այլ երկրիցժամանած ուսանողների կացարանները։
  Այս դեպքերում, կարծում ենք, նշված վայրերը չեն կարող համարվել վերջիններիս բնակության վայրեր և հիմք հանդիսանալնրանց մասնակցությամբ գործերով միջազգային ընդդատությունը որոշելու համար։
 Նշված կատեգորիայի անձանց բնակության վայրը պետք է դիտվի այն վայրը, որտեղմշտապես  բնակվել  են  նախկինում,  իսկ  վերոնշյալ  վայրերը  կհամարվեն  ժամանակավոր կացության վայր։
  Խոսքը, իհարկե, չի վերաբերում այն օտարերկրացիներին,Международный коммерческий арбитраж. Международный гражданский процесс։
  Учебник,3  Վերոնշյալ  խնդիրը  շտկվել  է  26.09.2017  թ ․   դրությամբ  շրջանառության  մեջ  դրված՝«Քաղաքացիական  դատավարության  նոր  օրենսգրքի  նախագծի»  386-րդ  հոդվածում(http։
 //moj.am/legal/drafts)։
 որոնք, համաձայն «Օտարերկրացիների մասին» ՀՀ օրենքի [8], ստացել են կացության կարգավիճակ և հաշվառված են բնակչության պետական ռեգիստրում և ՀՀ-ումունեն բնակության գրանցված վայր։
   Գտնում ենք, որ, ընդհանուր առմամբ, ֆիզիկական անձի բնակության վայրըպետք  է  լինի  նրա  կենսական  շահերի  կենտրոնը,  անձը  այդ  վայրի  հետ  պետք  էկապված լինի և՛ անձնական, և՛ գործնական ամուր կապերով։
  Մասնավորապես, եթեօտարերկրացին գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ոչ ավելի,քան մեկ տարի ժամկետով4, չի ստացել կացության կարգավիճակ և չի հաշվառվելբնակչության  պետական  ռեգիստրում,  գտնվում  է,  օրինակ,  արշավախմբի  կամհետազոտություն կատարող խմբի շրջանակներում, բուժման, կարճատև գործուղմանմեջ, մասնակցում է կարճատև դասընթացների և կրթական ծրագրերի (և այդ հիմքովէլ  չի  ստացել  կացության  կարգավիճակ)  կամ  նույնիսկ  կացության  կարգավիճակստանալու  դեպքում՝  դեռևս  չի  հաշվառվել  բնակչության  պետական  ռեգիստրում  ևչունի գրանցված բնակության վայր, նա ՀՀ դատարաններում չի կարող ներգրավվելորպես պատասխանող։
   Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ գտնում ենք, որ ընդհանուր միջազգային ընդդատության  իմաստով  պատասխանողի  բնակության  վայր  հասկացությունը  պետք  էմեկնաբանվի  «Օտարերկրացիների  մասին»  ՀՀ  օրենքի,  «Բնակչության  պետականռեգիստրի մասին» ՀՀ օրենքի [9] և այդ օրենքի հիման վրա ընդունված` «ՀայաստանիՀանրապետությունում  բնակչության  պետական  ռեգիստրի  համակարգ  ներդնելումասին»  ՀՀ  կառավարության  14  հուլիսի  2005  թվականի  թիվ  1231-Ն  որոշման  [10]դրույթների հիման վրա՝ վերոնշյալ կանոնների և մեկնաբանությունների լույսի ներքո։
   Անդրադառնալով  իրավաբանական  անձի  գտնվելու  վայր  հասկացությանը,հարկ է նշել, որ, համաձայն Քաղաքացիական օրենսգրքի 59-րդ հոդվածի՝ «Իրավաբանական անձի գտնվելու վայրը նրա մշտական գործող մարմնի գտնվելու վայրն է»։
 ՀՀ վճռաբեկ դատարանը իրավաբանական անձանց իրենց գտնելու վայրի հասցեովծանուցման հարցին անդրադառնալիս որոշակիորեն անդրադարձել է իրավաբանական անձի գտնվելու վայր հասկացությանը։
  Մասնավորապես, Վճռաբեկ դատարանըՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  55-րդ  հոդվածի  2-րդ  կետի,  56-րդ  հոդվածի  1-ինկետի  վերլուծության  հիման  վրա  եկել  է  այն  եզրահանգման,  որ  իրավաբանականանձի գտնվելու վայր է համարվում իրավաբանական անձի կանոնադրությամբ նշվածև  պետական  գրանցման  համար  որպես  պարտադիր  տվյալ  ներկայացված  նրամշտական գործող մարմնի հասցեն [11]։
  Հետևաբար, պարզելու համար, թե արդյոքիրավաբանական  անձն  ունի  գտնվելու  վայր  ՀՀ  տարածքում,  անհրաժեշտ  է  հիմքընդունել  տվյալ  իրավաբանական  անձի  կանոնադրությամբ  նշված  հասցեն,  որը4  Համաձայն  «Օտարերկրացիների  մասին»  ՀՀ  օրենքի  15-րդ  հոդվածի՝  ժամանակավորկացության կարգավիճակ ստանալու հիմքերից մեկը նվազագույնը մեկ տարի Հայաստանումբնակվելը հիմնավորող հանգամանքն է։
 հաշվառված  է  իրավաբանական  անձի  պետական  գրանցում  իրականացնողմարմնում՝ որպես տվյալ իրավաբանական անձի մշտական գործող մարմնի հասցե։
 Օտարերկրյաիրավաբանական  անձանցմասնակցությամբ  գործերովմիջազգային ընդդատությունը որոշելու կանոններից է նաև ընդդատության որոշումնըստ  օտարերկրյա  անձի՝  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքում  գտնվողմասնաճյուղի  կամ  ներկայացուցչության։
   Այսինքն՝  եթե  օտարերկրյա  իրավաբանական անձը ՀՀ տարածքում ունի մասնաճյուղ կամ ներկայացուցչություն, ապա այդիրավաբանական  անձի  մասնակցությամբ  գործերը  նույնպես  կարող  են  քննվել  ՀՀդատարաններում,  ընդ  որում,  «Իրավաբանական  անձանց  պետական  գրանցման,իրավաբանական  անձանց  առանձնացված  ստորաբաժանումների,  հիմնարկների  ևանհատ ձեռնարկատերերի պետական հաշվառման մասին» ՀՀ օրենքից [12] հետևումէ,  որ  օտարերկրյա  իրավաբանական  անձանց  մասնաճյուղերն  ու  ներկայացուցչությունները պետք է օրենքով սահմանված կարգով հաշվառված լինեն։
  Բացի այդ,նշված օրենքի իմաստով հաշվառման ենթակա են իրավաբանական անձանց առանձնացված  ստորաբաժանումները,  այսինքն՝  օրենքը  կիրառում  է  «առանձնացվածստորաբաժանումներ» ընդհանրական կատեգորիան, չսահմանափակվելով «մասնաճյուղ» և «ներկայացուցչություն» հասկացություններով։
  Հաշվի առնելով այս հանգամանքը՝  գտնում  ենք,  որ  ՔԴՕ  244-րդ  հոդվածում  նույնպես  կարելի  է  սահմանելօտարերկրյա  իրավաբանական  անձանց  առանձնացված  ստորաբաժանումներընդհանրական  կատեգորիան՝  ներառելով  նաև  մասնաճյուղերն  ու  ներկայացուցչությունները, քանի որ օտարերկրյա իրավաբանական անձինք կարող են ունենալստորաբաժանումներ տարբեր անվանումներով՝ գրասենյակ, բաժան-մունք, բաժին,գործակալություն  և  այլն,  իսկ  ընդհանրական  կատեգորիայի  դեպքում  բոլորստորաբաժանումները, անկախ իրենց անվանումից, կընդգրկվեն դրա տակ և հիմքկհանդիսանան  դրանց՝  ՀՀ  տարածքում  գտնվելու  հիմքով  ՀՀ  դատարաններիիրավասությունը որոշելու համար։
  Բացի այդ, օտարերկրյա իրավաբանական անձըՀՀ տարածքում կարող է գործունեություն իրականացնել ոչ միայն իր առանձնացվածստորաբաժանումների,  այլ  նաև  գործակալության,  հանձնարարության  և  այլ  գործարքների  հիման  վրա  հանդես  եկողլիազոր  ներկայացուցիչների  միջոցով՝լիազորելով այս կամ այն անձին կամ ընկերությանը՝ հանդես գալու իր անունից և ՀՀտարածքում  իր  համար  ձեռք  բերելու  իրավունքներ  և  պարտականություններ։
   Սաներկայացուցչության առանձնահատուկ տեսակ է, և եթե ՀՀ տարածքում մասնաճյուղկամ ներկայացուցչություն ունենալը որպես ընդդատությունը որոշելու հիմք դիտարկելու տրամաբանությունն այն է, որ դրանով որոշվում է այդ ընկերության և ՀՀ միջևկապը, ապա գործակալների և լիազոր ներկայացուցիչների միջոցով ՀՀ տարածքումիրավահարաբերություններին  մասնակցելու  և  հետագայում  հնարավոր  վեճերի  մեջներգրավելու  դեպքում,  որպես  նման  կապի  առկայության  հանգամանք,  կարելի  էդիտարկել  ՀՀ  տարածքում  լիազոր  ներկայացուցիչ  ունենալը  և  նրանց  միջոցովիրավահարաբերություններին մասնակցելը, ինչպես դա կաներ անձը իր մասնաճյուղիկամ  ներկայացուցչության  միջոցով։
   Ուստի  ճիշտ  կլիներ  ՀՀ  դատարաններինհնարավորություն  տալ  քննելու  նաև  օտարերկրյա  անձանց  մասնակցությամբ  այնգործերը,  որոնք  բխում  են  այն  իրավահարաբերություններից,  որոնց  օտարերկրյաիրավաբանական  անձը  մասնակցել  է  ՀՀ  տարածքում  գտնվող  իրավաբանականանձանց  կամ  ՀՀ  տարածքում  բնակության  վայր  ունեցող  անձանց  հետ  կնքվածգործակալության,  հանձնարարության  և  այլ  գործարքների  միջոցով։
   Այսինքն՝  ՔԴՕ244-րդ  հոդվածի  երկրորդ  մասը  կարելի  է  լրացնել  հետևյալ  կետով՝  «ՀայաստանիՀանրապետության  դատարաններն  իրավունք  ունեն  նաև  քննել  օտարերկրյաանձանց մասնակցությամբ քաղաքացիական գործեր, եթե հայցը բխում է այնպիսիիրավահարաբերություններից,  որոնց  որպես  օտարերկրյա  իրավաբանական  անձիներկայացուցիչ նրա անունից հանդես է եկել ՀՀ տարածքում գտնվող իրավաբանական անձը կամ ՀՀ տարածքում բնակության վայր ունեցող անձը՝ գործակալության,հանձնարարության պայմանագրերի և այլ գործարքների հիման վրա»։
 Հարկ  է  քննարկել  օտարերկրյա  իրավաբանական  անձանց  մասնակցությամբգործերի  ընդդատությունը  որոշելու  հարցը  նաև  վերջերս  Քաղաքացիական  օրենսգըրքում կատարված նորամուծության՝ իրավաբանական անձանց ռեդոմիցիլիացմանշրջանակներում։
  Իրավաբանական անձի ռեդոմիցիլացումը իրավաբանական անձիտեղափոխումն  է  մեկ  իրավազորությունից  (jurisdiction)  մեկ  այլ  իրավազորությաններքո, որի հետևանքով փոխվում է իրավաբանական անձի անձնական օրենքը [13]։
 Այսինքն՝ իրավաբանական անձի ռեդոմիցիլացման արդյունքում վերջինիս գտնվելուվայրը  մեկ  երկրից  տեղափոխվում  է  մեկ  այլ  երկիր,  տվյալ  դեպքում՝  ՀայաստանիՀանրապետություն։
 Քաղաքացիական օրենսգրքի 59.2-րդ հոդվածն օտարերկրյա իրավաբանականանձին  հնարավորություն  է  ընձեռում  ռեդոմիցիլացվել  ՀՀ-ում։
   Օտարերկրյա  իրավաբանական  անձի՝  ՀՀ-ում  ռեդոմիցիլացման  համար  այդ  օտարերկրյա  իրավաբանական  անձը  նախնական  գրանցման  դիմում  է  ներկայացնում  կառավարությանլիազոր  անձին  կամ  լիազոր  մարմին,  իսկ  գրանցումն  իրականացնող  մարմիննիրականացնում է ռեդոմիցիլացվող իրավաբանական անձի նախնական գրանցում։
 Նախնական գրանցմանը որոշակի ընթացակարգերից հետո հետևում է օտարերկրյա  իրավաբանական  անձի՝  ՀՀ-ում  ռեդոմիցիլացման  գրանցումը  (եթե  չկանգրանցումը մերժելու հիմքեր), որից հետո նոր տեղի է ունենում իրավաբանական անձիվերջնական ռեդոմիցիլացումը։
  Այսինքն՝ նախնական գրանցումից մինչև ռեդոմիցիլացման գրանցումն ընկած միջանկյալ ժամանակահատվածում օտարերկրյա իրավաբանական անձը, որը պատրաստ է ընդունելու  Հայաստանի Հանրապետության, այդթվում՝ վերջինիս դատարանների իրավազորությունը, կարող է դառնալ քաղաքացիաիրավական հարաբերությունների և դրանցից բխող քաղաքացիաիրավական վեճերիմասնակից, իսկ նման կարգավիճակում գտնվող իրավաբանական անձանց մասնակցությամբ գործերի քննությունը ՀՀ դատարանների իրավասության ներքո ընդգրկելը,կարծում ենք, արդարացված քայլ կլինի։
  Օրինակ, եթե դեռևս չռեդոմիցիլացված իրավաբանական անձը ռեդոմիցիլացման նախնական գրանցում ստանալուց հետո ՀՀում բնակվող ֆիզիկական անձանց կամ ՀՀ-ում գտնվող իրավաբանական անձանցհետ քաղաքացիաիրավական վեճի մեջ հայտնվի, ապա այդ իրավաբանական անձիդեմ ՀՀ դատարանում ընդդատության ընդհանուր կանոնով հայց չի կարող հարուցվել(եթե  օրինակ  առկա  չլինեն  միջազգային  ընդդատության  մյուս  տեսակները),  հայցըկհարուցվի  այդ  իրավաբանական  անձի  գտնվելու  վայրի  դատարանում,  իսկ  ռեդոմիցիլացումից հետո այդ դատարանը, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակիքննել վերջինիս մասնակցությամբ գործը, իսկ գործին մասնակցող՝ ՀՀ-ում բնակվողքաղաքացիները  և  ՀՀ  իրավաբանական  անձինք,  ստիպված  լինեին  գործի  քննությանը  մասնակցել  իրավաբանական  անձի  նախկին  գտնվելու  վայրի  դատարանում։
 Դեռ չենք խոսում այն դեպքերի մասին, երբ նախնական գրանցումից հետո, մինչևիրավաբանական անձի ռեդոմիցիլացման վերջնական գրանցումը, անձը գրանցումիցհանված լինի օտարերկրյա պետությունում. այդ դեպքում օտարերկրյա պետությանդատարանները,  ամենայն  հավանականությամբ,  ընդհանրապես  չեն  քննի  տվյալիրավաբանական  անձի  մասնակցությամբ  գործը  իրենց  դատարանին  ընդդատյաչլինելու հիմքով։
 Ուստի  նման  դեպքերը  կանխելու  համար  ճիշտ  կլինի  ՔԴՕ-ում  ամրագրել,  որօտարերկրյա  իրավաբանական  անձանց  ռեդոմիցիլացման  դեպքում  նախնականգրանցումից  մինչև  վերջնական  գրանցումն  ընկած  միջանկյալ  ժամանակահատվածում նման իրավաբանական անձանց վրա ևս տարածվի ՀՀ դատարանների իրավազորությունը,  իսկ  օրենքով  սահմանված  կարգով  ռեդոմիցիլացման  գրանցումը  մերժելու  դեպքում,  ՀՀ  դատարանները  կշարունակեն  նման  իրավաբանական  անձանցմասնակցությամբ գործերի քննությունը ՔԴՕ 244-րդ հոդվածի երրորդ մասի ուժով5։
 Այսպիսով՝  ՔԴՕ  244-րդ  հոդվածը  կարելի  է  լրացնել  հետևյալ  ենթակետով՝«Հայաստանի Հանրապետության դատարաններն իրավունք ունեն նաև քննել օտարերկրյա  անձանց  մասնակցությամբ  քաղաքացիական  գործեր,  եթե  ՀայաստանիՀանրապետությունում ռեդոմիցիլացվող օտարերկրյա իրավաբանական անձը ՀՀ-ումստացել է նախնական գրանցում»։
 ՔԴՕ 244-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է, որ ՀՀ դատարաններն իրավունքունեն նաև քննել օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբ քաղաքացիական գործեր,եթե պատասխանողը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ունի գույք։
 Վերոնշյալ նորմի պայմաններում տեսականորեն կարող են առաջանալ օտարերկրյա  անձանց  մասնակցությամբ  ՀՀ  դատարանների  իրավասությունը  որոշելուհետևյալ հնարավոր դեպքերը․5 Նշված նորմը սահմանում է, որ «Սույն հոդվածով նախատեսված կանոնների պահպանմամբ`դատարանի  կողմից  քննության  ընդունված  գործը  լուծում  է  դատարանն  ըստ  էության,թեկուզև  վարույթի  ընթացքում  գործին  մասնակցող  անձանց  գտնվելու  վայրը  փոխելուկապակցությամբ  կամ  այլ  հանգամանքներով  այն  ընդդատյա  է  դարձել  այլ  պետությանդատարանին»։
 - Գույքային վեճեր, երբ այդ վեճի շրջանակներում պահանջը կապված է տվյալգույքի հետ (վեճի առարկան հենց այդ գույքն է),- Գույքային վեճեր, երբ պահանջը տվյալ գույքի հետ կապված չէ,- Ոչ գույքային վեճեր։
 Նախ շատ ձևական և անհեթեթ է հնչում, երբ ոչ գույքային վեճերով ՀՀ դատարանը կարող է իրավասու լինել Հայաստանում՝ պատասխանողի գույքի առկայությանհիմքով [14]։
  Այս առումով, օրինակ, գերմանական իրավունքը պատասխանողի գույքիգտնվելու վայրով որոշվող ընդդատությունը սահմանելիս նշում է միմիայն գույքայինվեճերով  նման  ընդդատությունը  որոշելու  հնարավորությունը  [2]։
   Այսինքն՝  այնհանգամանքը, որ պատասխանողն ունի գույք որևէ պետության տարածքում, կարողէ  հիմք  հանդիսանալ  այդ  պետության  իրավասությունը  տարածելու  համար  միայնգույքային վեճ քննելու դեպքում։
  ՔԴՕ վերոնշյալ նորմը շատ ընդհանուր է ձևակերպված՝ «իրավունք ունեն նաև քննել…գործեր, եթե (…) պատասխանողը ՀայաստանիՀանրապետության  տարածքում  ունի  գույք»։
   «Գործեր»  կատեգորիան  հստակ  սահմանված  չլինելու  դեպքում  կարող  է  լայն  մեկնաբանության  ենթարկվել՝  ընդգրկելովնաև ոչ  գույքային վեճերը, ինչն այս դեպքում անընդունելի կլիներ։
  Ընդդատությանայս կամ այն տեսակը սահմանելն ինքնանպատակ չէ. դրա հիմքում որոշակի կապ էդրված ընդդատության այդ տեսակի և դատարանի վայրի երկրի միջև [15]։
  Իսկ պատասխանողի՝  գույք  ունենալու  հանգամանքը  կարող  է  սերտ  կապի  մասին  վկայելմիայն գույքային վեճերի դեպքում, գույքի գտնվելու վայրի հետ գործը քննող դատարանի իրավասությունը պետք է կապվի միայն գույքային վեճերի վերաբերյալ գործերով, քանի որ տրամաբանությունն այստեղ այն է, որ այդ գույքի վրա հետագայումհայցի ապահովում կկիրառվի, վճռի հիման վրա բռնագանձում կտարածվի և կիրականցվեն կատարողական այլ գործողություններ։
  Այսինքն՝ ընդդատության այս տեսակի էությունը գույքային վեճերով կայացված վճռի հետագա կատարումն ապահովելնու միաժամանակ պատասխանողի՝ տվյալ երկրի հետ կապը ցույց տալն է։
  Այդ պատճառով էլ, անկախ հայցվորի և պատասխանողի բնակության և գտնվելու վայրից կամայլ հանգամանքներից, օրենքը սահմանում է ընդդատության այդ տեսակը։
 Հետաքրքրական  է  ՀՀ  դատական  պրակտիկան  այս  հարցի  վերաբերյալ.այսպես, մի գործով [16] հայցվորը դիմել է դատարան՝ պատասխանողի` ապրանքայիննշանի  օգտագործումն  արգելելու  պահանջով  (ոչ  գույքային  պահանջ)։
   Պատասխանողի  գտնվելու  վայրը  ԱՄՆ-ում  է,  և  այն  հանդիսանում  է  օտարերկրյա  իրավաբանական անձ։
  Հայցվորի կողմից, որպես ներկայացված հայցապահանջը ՀՀ դատարանում քննելու հիմնավորում, ներկայացվել է ՀՀ տարածքում պատասխանողի գույքունենալու  հանգամանքը`  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  244-րդ  հոդվածի  2-րդմասի 2-րդ կետի համաձայն, և որպես գույք նշվել է օտարերկրյա իրավաբանականանձի ապրանքային նշանի առկայությունը ՀՀ-ում, իսկ որպես իրավական հիմնավորում հղում է կատարվել ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 132-րդ և 140-րդ հոդվածներին։
 Դատարանը  վերադարձրել  է  հայցադիմումը՝  գործը  դատարանին  ընդդատյաչլինելու հիմքով, քննարկելով և հիմնավորելով այն հարցը, որ ապրանքային նշանըՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի վերլուծությունից ելնելով չի կարող համարել գույք,դրանից չպետք է ենթադրել, որ պատասխանողը ՀՀ տարածքում գույք ունի։
 Դատարանը,  փաստորեն,  ընդհանրապես  քննության  չի  առել  այն  հարցը,  որորպես ոչ գույքային պահանջով գործը ՀՀ դատարանում քննելու հիմնավորում, հայցվորը ներկայացնում է պատասխանողի՝ ՀՀ տարածքում գույք ունենալու հանգամանքը։
  Այսինքն թվում է, որ եթե պատասխանողը հայցադիմումում հիմնավորեր, որ հայցվորը ՀՀ տարածքում ունի գույք՝ սեփականության կամ այլ իրավունքով պատկանող,այլ ոչ թե ապրանքային նշան, ինչպես տվյալ գործում, դատարանը հայցադիմումը կարող էր ընդունել վարույթ (այլ պայմանների առկայության դեպքում)։
 Իհարկե  դատարաններն  այս  հարցում  առաջնորդվում  են  օրենքի  տառացիմեկնաբանությամբ, քանի որ սա օրենքի բացն է, որն ընդդատության այս տեսակըսահմանելիս որևէ սահմանազատում չի դրել գույքային և ոչ գույքային վեճերի միջև,չնայած, ինչպես նշվեց վերևում, բոլոր հիմնավորումները կան պնդելու, որ պատասխանողի գույք ունենալու հիմքով ընդդատությունը կարող է որոշվել միայն գույքայինվեճերով։
 Հաջորդ հարցը, որ ծագում է, այն է, թե արդյոք պատասխանողի՝ ՀՀ տարածքումգույք ունենալը հիմք է բոլոր գույքային վեճերը քննելու համար, նույնիսկ եթե հայցվորիպահանջը տվյալ գույքի հետ կապված չէ, և արդյոք ցանկացած գույք ունենալը հիմքէ ընդդատության այս տեսակը որոշելու համար։
 Ամերիկյան իրավունքում, օրինակ, դատարանների կողմից սկզբնական շրջանում  կիրառվում  էր  quasi  in-rem  jurisdiction  կանոնը,  որը  դիտարկվում  է  որպես  inpersonam  իրավազորության  (կողմերի  բնակության  և  գտնվելու  վայրով  որոշվողընդդատության) և in rem իրավազորության (գույքի գտնվելու վայրով որոշվող ընդդատության)  խառնուրդ  [17]։
   Ամերիկյան  դատարանները  (մասնավորապես՝  նահանգիդատարանները) quasi in-rem jurisdiction-ը կիրառելով՝ քննում էին ոչ ռեզիդենտ անձիդեմ վեճեր, որն ունի գույք տվյալ նահանգում, նույնիսկ եթե այդ վեճերը կապված չէինայդ գույքի հետ։
  Սակայն հետագայում ԱՄՆ Գերագույն դատարանը նշեց, որ միայնգույքի առկայությունը բավարար չէ այդ գույքի հետ չկապված վեճերը քննելու համար,քանի որ գործը, բացի ամեն ինչից, պետք է նվազագույն սերտ կապեր ունենա այդգործը քննող դատարանի վայրի հետ։
  Կոնկրետ նահանգում գրանցված ընկերությունում միայն բաժնետոմս ունենալը չի կարող հիմք հանդիսանալ այդ անձին այդ նահանգի դատարանում քննվող գործում որպես պատասխանող ներգրավելու  համար[18]։
 Գերմանական իրավունքում գույքի առկայության հետ կապված ընդդատությունըբավականին բացարձականացված է։
  Ցանկացած գույքի առկայությունը հիմք կարողէ  հանդիսանալ  այդ  գույքի  գտնվելու  վայրի  դատարանի  իրավասությունը  որոշելուհամար,  «նույնիսկ  այլ  երկրի  հյուրանոցում  մոռացված  անձրևանոցը  կարող  էպատասխանողին կանգնեցնել այդ երկրի դատարանի առջև» [2]։
 Կարծում  ենք  և՛  ամերիկյան,  և՛  գերմանական  մոտեցումներն  այս  հարցումծայրահեղություններ են․ արդյունավետ լուծում չէր լինի պատասխանողի՝ դատարանիվայրի երկրում գույք ունենալը որպես հիմք դիտարկել միայն այդ գույքի հետ կապվածվեճերով դատարանի իրավասությունը որոշելու համար, երբ այլ գույքային վեճերովհայցվորի  օգտին  վճիռ  կայացնելու  դեպքում  այն  կարող  է  կատարվել  այդ  գույքիհաշվին, և նաև չպետք է բացարձականացնել այս սկզբունքը գերմանական օրինակովև հնարավորություն տալ ցանկացած տեսակի ու արժեքի գույք ունենալու հանգամանքի  ուժով  պատասխանողի  դեմ  հայց  հարուցել  օտարերկրյա  դատարանում,  որը,ինչպես  նշվեց,  կարող  է  անհեթեթ  պրակտիկայի  հիմք  հանդիսանալ  (անձրևանոցիօրինակով)։
 Ուստի գտնում ենք, որ այս հարցի ճիշտ լուծումը կարող է լինել «ոսկե միջինը»,այն է՝ սահմանափակել ընդդատության այս տեսակը, սահմանել կառուցակարգ, ըստորի՝ պատասխանողի գույքը պետք է համապատասխանի որոշակի չափանիշների,որպեսզի հիմք հանդիսանա ընդդատության այս տեսակի համար, օրինակ՝ պատասխանողի գույքի արժեքը պետք է ակնհայտորեն նվազ չլինի հայցապահանջի չափից6։
 Այս  առումով  Ավստրիայի  «Քաղաքացիական  գործերով  ընդհանուր  իրավասությանդատարանների  իրավասությունների  և  ընդդատության  մասին»  օրենքի  [19]  99-րդհոդվածը սահմանում է, որ  «գույքի արժեքը, այնուամենայնիվ, չի կարող անհամաչափորեն նվազ լինել հայցապահանջի չափից»։
  Իսկ որպես անհամաչափորեն նվազ արժեք դիտարկվում է այն արժեքը, որը չի գերազանցում հայցագնի 20 տոկոսը [2]։
  Միաժամանակ կարելի է հայցվորի վրա դնել պարտականություն՝ հայցադիմումում հիմնավորելու պատասխանողի գույքի առկայությունը, դրա արժեքը և այն հանգամանքը, որվճիռը հետագայում կարող է կատարվել այդ գույքի վրա բռնագանձում տարածելուհաշվին, այսինքն՝ հայցվորը ցույց տա գույքի և վեճի միջև անհրաժեշտ և բավարարկապը՝ ընդդատությունը որոշելու համար։
  Իհարկե այս կանոնից պետք է սահմանազատել այն դեպքերը, երբ հայցվորի պահանջը կապված է կոնկրետ այդ գույքի հետ,որի դեպքում արդեն գույքի տեսակը կամ արժեքը որևէ նշանակություն ունենալ չենկարող։
 Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ ՔԴՕ 244-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ ենթակետըկարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ. «(…) գույքային վեճերով՝ վեճի առարկա հանդիսացող գույքը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կամ պատասխանողը  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքում  ունի  գույք,  որի  արժեքը6 Օրինակ բանկային հաշվին 5000 դրամ ունենալը կամ պահառության սենյակում թողնվածարծաթե ցածրարժեք շղթան՝ 500.000 դրամ գումարի բռնագանձման պահանջի դեպքում։
 առերևույթ և անհամաչափորեն նվազ չէ հայցապահանջի չափից, և հայցվորը հայցադիմումում հիմնավորում է, որ վճիռը հետագայում կարող է կատարվել այդ գույքի վրաբռնագանձում տարածելու միջոցով»։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Հայկյանց Ա., Միջազգային մասնավոր իրավունք, դասագիրք, 2-րդ հրատարակություն  (լրացումներով  և  փոփոխություններով),  Երևան,  ԵՊՀ  հրատարակչություն,2013, էջ 517։
 [2] Шак Х., Международное гражданское процессуальное право։
  Учебник, пер. с нем.[3]  Лунц  Л.,  Марышева  Н.,  Курс  международного  частного  права։
   в  3  т.,  Москва,[4]  ՀՀ  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգիրք.  ընդունվել  է  17.06.1998  թ.,ուժի մեջ է մտել 01.01.1999 թ. (URL։
  www.arlis.am)։
 [5] ԱՄՆ Գերագույն դատարանի որոշում Burnham v. Superior Court գործով, 495 U.S.604 (1990) (URL։
  https։
 //supreme.justia.com/cases/federal/us/495/604/case.html)։
 [6]  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգիրք.  ընդունվել  է  05.05.1998  թ․,  ուժի  մեջ  է  մտել01.01.1999 թ. (www.arlis.am)։
 [7] Суханов  Е., Гражданское право. В 4 т. Т. 1։
  Общая часть։
  3-е изд., перераб и доп.,[8] «Օտարերկրացիների մասին» ՀՀ օրենք. ընդունվել է 25.12.2006 թ․, ուժի մեջ էմտել 03.02.2007 թ․ (URL։
  www.arlis.am)։
 [9] «Բնակչության պետական ռեգիստրի մասին» ՀՀ օրենք. ընդունվել է 24.09.2002թ., ուժի մեջ է մտել 31.10.2002 թ․(URL։
  www.arlis.am)։
 [10] «Հայաստանի Հանրապետությունում բնակչության պետական ռեգիստրի համակարգ ներդնելու մասին» ՀՀ կառավարության 14 հուլիսի 2005 թվականի թիվ 1231-Նորոշում.  ընդունվել  է  14.07.2005  թ.,  ուժի  մեջ  է  մտել  17.09.2005  թ.  (URL։
 www.arlis.am)։
 [11] ԵԱՔԴ/1424/02/09 քաղաքացիական գործով Վճռաբեկ դատարանի  01.10.2010 թ.որոշում (URL։
  www.arlis.am)։
 [12] Ընդունվել է 03.04.2001 թ․, ուժի մեջ է մտել 18.08.2001 թ․(URL։
  www.arlis.am)։
 [13] Քաղաքացիական օրենսգրքի հոդված 59.1։
 [14] Հայկյանց Ա., Հայաստանի օրենսդրությամբ քաղաքացիական գործերով միջազգային ընդդատության որոշ հարցեր, ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի պրոֆեսորադասախոսական  կազմի  գիտաժողովի  նյութերի  ժողովածու,  ԵՊՀ,  գլխ.  խմբ.`Ղազինյան Գ. Ս., Երևան, ԵՊՀ, 2016, էջ 142։
 [16] ԵՇԴ/1281/02/13 քաղաքացիական գործով Երևանի Շենգավիթ վարչական շրջանիընդհանուր  իրավասության  դատարանի՝  հայցադիմումը  վերադարձնելու  մասին14.10.2013 թ. որոշում (URL։
  www.armlaw.am)։
 [17] Symeonides S., American Private International Law, Austin։
  Kluwer, 2008, p. 29.[18]  ԱՄՆ  Գերագույն  դատարանի  որոշում  Shaffer  v.  Heitner  գործով,  433  U.S.  186(1977) URL։
  https։
 //supreme.justia.com/cases/federal/us/433/186/case.html։
 [19]  Ավստրիայի  «Քաղաքացիական  գործերով  ընդհանուր  իրավասության  դատարանների իրավասությունների և ընդդատության մասին» օրենք, URL։
   http։
 //www.wipo.int/wipolex/ru/details.jsp?id=9750  (2011  թ.  խմբագրություն,  փոփոխվել է Դաշնային օրենքով (BGBl) թիվ 111/2010))։
 Դադունց Տիգրան ՈՐՈՇ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ԱՆՁԱՆՑ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲԳՈՐԾԵՐՈՎ ՀՀ ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅԱՆ (ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆԸՆԴԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ) ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼԲանալի բառեր՝ միջազգային մասնավոր իրավունք, միջազգային քաղաքացիականդատավարություն, միջազգային ընդդատություն, ՀՀ դատարանների։

Միջազգային  մասնավոր  հարաբերությունների  իրավական  կարգավորման  ոլորտում  բացառիկ  կարևոր  դեր  է  խաղում  միջազգային  ընդդատություն  ինստիտուտը՝ օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբ գործերով այս կամ այն պետության  դատարանի  իրավասությունը։
   Հոդվածում  վերլուծության  է  ենթարկվում  վերոնշյալ  ինստիտուտի վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունը՝ արտասահմանյան  երկրների  օրենսդրության,  միջազգային  իրավական  աղբյուրների  և  տեսական գրականության համատեքստում, և արդյունքում վեր են հանվում մի շարք  հիմնահարցեր և ներկայացվում են դրանց լուծմանն ուղղված առաջարկներ։
  Մասնավորապես, միջազգային ընդդատության համատեքստում քննարկվել են ֆիզիկական  անձանց  բնակության  վայրի  և  իրավաբանական  անձանց  գտնվելու  վայրի  հասկացությունները, անդրադարձ է կատարվել ըստ օտարերկրյա անձի մասնաճյուղի կամ  ներկայացուցչության  գտնվելու  վայրի  միջազգային  ընդդատությունը  որոշելու  հարցերին, ռեդոմիցիլացման ինստիտուտի և միջազգային ընդդատության հարաբերակցությանը, գույքի գտնվելու վայրի հիմքով ՀՀ դատարանների միջազգային ընդդատությունը որոշելու հարցերին և կատարված վերլուծությունների արդյունքում արվել  են օրենսդրական փոփոխությունների կոնկրետ առաջարկներ։
     Բարձրացված իրավական խնդիրների արդյունավետ լուծումն իր ազդեցությունը  կունենա  ՀՀ-ում  քննարկվող  ինստիտուտի  կատարելագործման  և  որպես  արդյունք՝  միջազգային մասնավոր հարաբերությունների զարգացման վրա։
