ՀՀ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԼՈՒԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸՁեռնարկությունների  կառավարման  ժամանակակից  փորձը  ցույց  է  տալիս,  որցուցանիշները  հիմնարար  դեր  են  խաղում  ընկերության  գործունեության  պլանավորման  և  վերահսկման  արդյունավետության  գործընթացում։
   Դրանց  հիման  վրա  ձեռնարկությունների  և  դրանց  ստորաբաժանումների  ղեկավարները  կայացնում  են  կառավարչական  որոշումներ։
   Ցուցանիշների  կարևորագույն  տարրերի  և  բնութագրիչների թվին կարելի է դասել.•  տեղեկատվություն հաղորդելու մակարդակը,•  քանակական արտահայտման հնարավորությունը,•  ներկայացման յուրահատկությունը։
 Ցուցանիշների  տեղեկատվություն  հաղորդելու  մակարդակը  կազմակերպությանգործունեության  համար  էական  համարվող  կողմերի  արտահայտումն  է  դրա  ցուցանիշներում։
   Այս  ամենից  հետևում  է,  որ  կազմակերպության  գործունեությունը  արտացոլող  ոչ  բոլոր  տվյալները  կարող  են  լինել  ցուցանիշներ։
   Ցուցանիշների՝  տեղեկատվություն  հաղորդելու  մակարդակը  պետք  է  անմիջականորեն  կապված  լինի  կազմակերպության նպատակների և կառավարվող մեծությունների ու օբյեկտների հետ։
 Ցուցանիշների  քանակական  արտահայտությունը  հնարավորություն  է  տալիսիրականացնել ստացված արդյունքների ավելի հստակ չափում և գնահատում։
  Բացիայդ, ընկերության ղեկավարությունը հնարավորություն է ստանում ստացված ցուցանիշները  համեմատել  այլ  ընկերությունների  նմանատիպ  ցուցանիշների  հետ  և  համադրել դրանք կազմակերպության ներսում ցուցանիշների զարգացման հետ։
 Ցուցանիշների ներկայացման յուրահատկությունը արտահայտվում է նրանում, որբարդ  համադրությունները  և  գործընթացները,  որոնք  տեղի  են  ունենում  կազմակերպության  ներսում,  ցուցանիշների  միջոցով  ավելի  պարզ  կարող  են  ներկայացվել։
   Այսամենը  հնարավորություն  է  տալիս  օպերատիվ  կերպով  տեղեկացնել  կազմակերպության ղեկավարությանը ձեռնարկության գործունեության վիճակի մասին։
 Այսպիսով,  վերլուծելով  ցուցանիշների  համակարգի  առկա  մոտեցումները  և  մեթոդները,  գործարար  միջավայրի  արագ  փոփոխությունները,  փորձենք  ձևակերպելառանձին ցուցանիշների և համակարգերի նկատմամբ հիմնական պահանջները։
 1.  Ցուցանիշները  պետք  է  արտացոլեն  բոլոր  հիմնական  ռեսուրսների  օգտագործման  արդյունավետությունը։
   Քանի  որ  կազմակերպության  գործունեության  արդյունավետությունն ամբողջությամբ կախված է նրանից, թե որքան արդյունավետ ենօգտագործվում  կազմակերպության  նյութական,  աշխատանքային  ռեսուրսները,  ֆինանսները, տեղեկատվությունը, անհրաժեշտ է, որ ցուցանիշների համակարգն իր մեջընդգրկի վերը նշված բոլոր ռեսուրսները։
  Ցուցանիշների համակարգը պետք է արտացոլի  կազմակերպության  ֆունկցիոնալության  արդյունավետությունն  ինչպես  ամբողջկազմակերպության  մակարդակով,  այնպես  էլ  դրա  առանձին  ստորաբաժանումներիհամար՝  ներառյալ  ռեսուրսների  ձեռքբերման  արդյունավետությունը,  արտադրությունը և արտադրված ապրանքի իրացումը։
 2.  Ցուցանիշները հնարավորության սահմաններում պետք է տնտեսագիտականտեսանկյունից  պարզ  լինեն։
   Ցուցանիշների  համակարգը  չպետք  է  պահանջի  ժամանակի, գումարների և այլ ռեսուրսների էական ծախսեր։
  Այդ համակարգի բարդացումը  պահանջում  է  այդ  համակարգը  սպասարկող  աշխատակիցների  որակավորմանմակարդակի բարձրացում։
  Բացի այդ, բարդ հաշվողական համակարգերի ներդրումըպահանջում  է  համակարգչային  բազաների  զարգացում։
   Այս  ամենի  հետ  մեկտեղպետք  է  ուշադրություն  դարձնել  այն  ծախսերի  վրա,  որոնք  կազմակերպությունըկրելու է նմանատիպ համակարգի ներդրման և ապահովման համար։
 Ցուցանիշների  համակարգի  ֆունկցիոնալությունը  ապահովելու  ծախսերի  հետմեկտեղ  անհրաժեշտ  է  գնահատել  այդ  համակարգի  օգտակարությունը  կազմակերպության  ղեկավարության  համար։
   Ցուցանիշների  համակարգը  կազմակերպությանաշխատակիցներին պետք է ապահովի այնպիսի տեղեկատվությամբ, որ նրանց պետքէ  կառավարչական  որոշումների  կայացման  համար։
   Տեղեկատվությունը  անհրաժեշտէ  դասակարգել  այնպես,  որ  ղեկավարները  կարողանան  իրականացնել  միանշանակեզրահանգումներ և կայացնեն օպտիմալ կառավարչական որոշումներ։
 Որպես օրինակ կարելի է վերցնել գործոնային վերլուծությունը, որը հնարավորություն է  տալիս որոշել, թե  որ ռեսուրսն է ազդել ընդհանուր արդյունքի վրա, և չափելայդ շեղման չափը։
  Բայց թե ինչի հետևանքով է դա տեղի ունեցել, գործոնային վերլուծության  տվյալների  հիման  վրա  բավականին  բարդ  է  եզրահանգում  կատարել։
   Այդիսկ պատճառով ցուցանիշների համակարգը պետք է լինի պարզ և հասկանալի ընկերության ամեն մի ստորաբաժանման ղեկավարի համար։
 3.  Հիմնական ցուցանիշների քանակը չպետք է շատ լինի, քանի որ դժվարանումէ  դրանց  ճիշտ  մեկնաբանության  հնարավորությունը։
   Ցուցանիշների  համակարգիներդրումը չի ենթադրում բոլոր հնարավոր ցուցանիշների ներառումը, որոնք կարելի էհաշվել և ներկայացնել ղեկավարությանը։
  Անհրաժեշտ է ներդնել ցուցանիշների այնպիսի համակարգ, որը կընդգրկեր ընկերության կառավարման բոլոր ոլորտները, բայցդրա  հետ  մեկտեղ  չէր  պարունակի  ավելորդ,  սխալ  դասակարգված  տեղեկատվություն։
   Ցուցանիշների  մեծ  քանակությունը  դժվարացնում  է  դրանց  ճիշտ  մեկնաբանելու հնարավորությունը։
  Որոշումների կայացման համար ղեկավարությանն անհրաժեշտ է ներկայացնել 7-9-ից ոչ ավելի ցուցանիշներ, սակայն պետք է հաշվի առնել այնփաստը, որ ներկայացված ցուցանիշները պետք է ցույց տան ձեռնարկության գործունեության ամբողջական և ճշգրիտ գնահատումը։
 4.  Յուրաքանչյուր ցուցանիշի համար պետք է ներկայացված լինի ցանկալի չափման  միավոր,  որով  հնարավոր  կլինի  չափել  և  գնահատել  ստացված  արդյունքը։
 Ստացված  արդյունքների  վերլուծության  իրականացման  ժամանակ  անհրաժեշտ  էշարժվել հետևյալ մեծություններով՝ պլանային, փաստացի և ցանկալի արդյունքներ։
 Ցանկալի արդյունքի գնահատումը հնարավորություն է տալիս վերհանել, թե որքան  լավ  է  աշխատել  ձեռնարկությունը՝  ներկայումս  ստացված  իրավիճակին  համապատասխան։
   Օրինակ,  եթե  պլանային  արտադրության  ծավալը  100  միավոր  է,  իսկփաստացին՝ 110 միավոր, ապա, համաձայն դասական վերլուծության, շեղումը կազմում  է  10  միավոր։
   Այստեղ  հարց  է  առաջանում՝  դա  լա՞վ  է,  թե՞  վատ։
   Արդյոք  մեծացումը  միշտ  դրակա՞ն  է։
   Իհարկե,  դրա  վերաբերյալ  դատողություն  կարելի  անել՝  հենվելով կազմակերպության առկա վիճակի և զարգացման հնարավորությունների վրա։
 Այսպես  օրինակ,  արտադրանքի  գների  ոչ  էական  բարձրացման  և  նյութական  ռեսուրսների  ծախսերի  էական  բարձրացման  պայմաններում,  արտադրվող  ապրանքիմեծ քանակությունը կլինի բացասական, քանի որ մեծանում են վնասները։
  Հնարավորէ, որ 95 միավոր արտադրանքի արտադրությունը պլանային 100 միավորի փոխարենզարգացման միտումների տեսանկյունից տնտեսապես ավելի շահավետ լինի։
 Պլանային  և  փաստացի  մեծությունների  համեմատությունը  հնարավորություն  էտալիս  գնահատել,  թե  որքան  արդյունավետ  է  իրականացվել  պլանավորումն  ընկերությունում։
  Ցանկալի արդյունքի ապահովումը ցույց է տալիս, թե որքան հաջող է ընկերությունը արձագանքում անընդհատ փոփոխվող իրավիճակին։
 5.  Ցուցանիշները պետք է հաշվարկվեն և ներկայացվեն ղեկավարությանը կազմակերպության  կանոնակարգին  համապատասխան,  այսինքն՝  նախապես  հաստատված  ձևով  և  ժամանակին։
   Ցուցանիշների  համակարգը  պետք  է  աշխատի  ավտոմատացված։
  Դա նշանակում է, որ ցուցանիշների ներկայացումը պետք է փաստաթղթավորված  լինի  և  ներկայացվի  նախապես  մշակված  ձևով  ու  ժամանակին։
   Շատ  կարևոր  է,  որ  ներկայացվող  ձևերը  պարունակեն  ղեկավարների  համար  անհրաժեշտ  ևբավարար տեղեկատվություն։
  Այս ամենի հետ մեկտեղ պետք է բացառել այն իրավիճակը,  երբ  ղեկավարը,  չստանալով  իրեն  անհրաժեշտ  տեղեկատվությունը,  ժամանակին  կազմում  է  համապատասխան  ստորաբաժանման  տվյալների  ստացման  հայց  ևդրանով իսկ տվյալ ստորաբաժանման աշխատակիցներին շեղում իրենց անմիջականպարտականություններից։
 6.  Ցուցանիշների  հաշվարկման  մեթոդները  ցանկալի  է  չփոփոխել  բավականիներկար  ժամանակ  (1-2  տարի),  որպեսզի  կարողանանք  ապահովել  ստացված  արդյունքների համադրություն։
  Ցուցանիշն ինքն իրենով ոչինչ չի ներկայացնում, եթե այնհնարավոր  չէ  համեմատել  որևէ  բանի  հետ։
   Ցուցանիշների  համադրության  համարհիմք  կարող  են  լինել  նախորդ  ժամանակահատվածի  փաստացի  արդյունքները,  վերլուծվող  ժամանակահատվածի  պլանային  արդյունքները,  ոլորտի,  մրցակիցների,տվյալ պահի համար ցանկալի արդյունքները և այլն։
  Եթե ձեռնարկությունում ցուցանիշների  հաշվարկման  մեթոդաբանությունը  հաճախակի  է  փոփոխվում,  ապա  դժվարանում է դրանց համեմատության, համադրման և դրա հիման վրա կառավարչականորոշումների կայացման գործընթացը։
 7.  Ամեն ցուցանիշն անհրաժեշտ է դիտարկել և՛ որպես պլանային, և՛ վերահսկողական։
   Պլանավորված  ցուցանիշը  պետք  է  իրականացվի։
   Ցուցանիշի  հաշվարկմանիրականացման համար կարելի է հետևել այդ ցուցանիշի պլանային և փաստացի արդյունքների  համադրությանը։
   Այդ  ցուցանիշների  համեմատության  ժամանակ  ի  հայտէ գալիս վերահսկողական ֆունկցիան։
  Ցուցանիշների վերահսկողությունը հնարավորություն  է  տալիս  բացահայտել  շեղումների  առաջացման  պատճառները  և  կայացնելհամապատասխան որոշումներ։
 8.  Ընկերության  ստորաբաժանումների  գործունեությունն  արտացոլող  ցուցանիշները  պետք  է  արտացոլեն  միայն  այն  արդյունքները,  որոնց  վրա  կարող  էր  ազդելմիայն  տվյալ  ստորաբաժանման  ղեկավարությունը։
   Սխալ  և  անարդարացի  կլինիպահանջել  որևէ  ստորաբաժանման  ղեկավարից  որոշակի  արդյունքի  ստացում  այնդիրքերում, որտեղ տվյալ ստորաբաժանման ղեկավարը չի կարող ազդեցություն ունենալ՝ ելնելով իր սահմանափակ իշխանությունից և պարտականությունից։
  Այս ամենը,իհարկե, չի վերաբերում այն դեպքերին, երբ որևէ օբյեկտի կամ գործընթացի վրա ազդեցություն չունենալու հնարավորությունը պայմանավորված է աշխատակցի մասնագիտական կամ անձնական հատկանիշներով։
 9.  Ցուցանիշները  պետք  է  ներկայացվեն  կազմակերպության  ղեկավարությանընրանց  համար  հարմար  ձևով։
   Ցուցանիշների  ներկայացման  ձևը  շատ  կարևոր  է  ղեկավարների  կողմից  այդ  տեղեկատվությունն  ընկալելու  և  ստեղծված  իրավիճակնարագ  հասկանալու  համար։
   Դրանք  պետք  է  ներկայացվեն  հնարավորինս  հարմարձևով, օրինակ՝ գրաֆիկների, աղյուսակների, բանաձևերի, սխեմաների տեսքով։
 Ներկայումս  հայկական  բազմաթիվ  ձեռնարկություններ  մրցակցային  շուկայումիշխող  դիրք  ընդունելու  անպատրաստականության  հետևանքով  արձանագրում  ենարտադրության  և  գործարար  ակտիվության  կտրուկ  անկում։
   Հիմնական  պատճառնայն  է,  որ  տեղական  ձեռնարկությունները  ոչ  միայն  մրցակցում  են  արտասահմանյանարտադրողների հետ, որոնց գին-որակ հարաբերությունը մեկ միավոր ապրանքի վրաավելի նախընտրելի է սպառողի համար, այլև պետք է ներդնել կառավարման այնպիսի համակարգ, որը հնարավորություն կտա օգտագործել ներուժն ամբողջությամբ։
 Խոշոր  ներդրումների  բացակայության  պայմաններում,  որոնց  հիմնական  նպատակն է ինքնարժեքի նվազեցման պայմաններում բարձրացնել արտադրության որակը,  ստեղծված  իրավիճակից  ձեռնարկությունը  դուրս  բերելու  առաջին  քայլերն  ենգործող  արտադրական  տեխնոլոգիաների,  մարդկային  ռեսուրսների  և  գործընթացների ավտոմատացումը։
  Ձեռնարկության արտադրության և կառավարման օպտիմալացման հիմնական նպատակն է ապահովել սպառողների համար ծառայություններիմատուցման  մաքսիմալ  մակարդակ  և  հիմնական  ֆոնդերում  մինիմալ  ներդրումներ,ինչպես  նաև  ձեռնարկության  արդյունավետ  աշխատանքի  ապահովումը  ծախսերինվազեցման պայմաններում։
 Ժամանակակից տնտեսության մեջ օրեցօր ավելացող մրցակցության պայմաններում  կազմակերպություններն  ստեղծում  են  նոր  ապրանքներ,  իրականացնում  տարբեր  բնույթի  գովազդային  արշավներ,  հրավիրում  խորհրդատուներ,  վերակառուցումձեռնարկության ներքին և արտաքին միջավայրերը և այլն։
  Այս բոլոր խնդիրներն ախտորոշելու  համար  կազմակերպությունները  հրավիրում  են  տարբեր  ոլորտներում  աշխատող  խորհրդատուներ։
   Ուսումնասիրության  արդյունքում  խորհրդատվական  ծառայությունների  առաջին  փուլի  իրագործման  ժամանակ  մի  շարք  խոշոր  հայկականձեռնարկություններում  հայտնաբերված  խնդիրները  բավականին  անհանգստացնողէին։
   Ընկերությունների  ներքին  միջավայրերի  լուրջ  թերացումները  պահանջում  էինկառավարման  համակարգերի  ներդրումներ,  որոնք  հնարավորություն  կտային  ընկերություններին  կառավարել,  վերահսկել  և  ճիշտ  կազմակերպել  ձեռնարկության  աշխատանքը,  ներգրավել  անհրաժեշտ  մարդկային  ռեսուրսներ,  արդյունավետ  կառավարել, նվազեցնել ծախսերը։
 Խորհրդատվական  ընկերությունների  ուսումնասիրությունների  փորձը  ցույց  էտալիս,  որ  ՀՀ  ձեռնարկություններն  ունեն  մի  շարք  թերացումներ  իրենց  ներքին  գործառույթներում, մասնավորապես՝ անհրաժեշտ գիտելիքներ և փորձ ունեցող մասնագետների բացակայությունը նրանց հնարավորություն չի տալիս արդյունավետ կառավարել  արտադրական,  ֆինանսական,  մարքետինգային  գործառույթները։
   Շատ  դեպքերում  ընկերություններն  իրենց  մարքետինգային  գործառույթներն  իրականացնելուհամար  ներգրավում  են  այդ  ոլորտում  մասնագիտացված  մարքետինգային  ծառայություններ մատուցող ընկերությունների։
   Ինքնարժեքի  սխալ հաշվառումը և ծախսերիոչ  արդյունավետ  կառավարումը,  վերահսկման  գործիքների  բացակայությունը  ձեռնարկություններին  հնարավորություն  չի  տալիս  ապահովելու  մեծ  շահույթներ։
   Բացիայդ, բացակայում է մեկ միասնական համակարգ, որը հնարավորություն կտար ընկերություններին ավտոմատացնել բոլոր գործընթացները, որոնք կապահովեին ձեռնարկության շահույթի աճը, գործառույթների և կառավարչական որոշումների արդյունավետության  բարձրացումը։
   Ստորև  ներկայացված  են  մեր  կողմից  ի  հայտ  բերվածկառավարման հիմնական թերացումները հայաստանյան ձեռնարկություններում.•  Մարքետինգային գործառույթների թերացում,•  Պաշարների արդյունավետ կառավարման թերացումներ,•  ՏՏ ոլորտի թերզարգացվածություն,•  Ինքնարժեքի և ծախսերի կառավարման թերացումներ,•  Անհրաժեշտ մարդկային ռեսուրների ներգրավում։
 Այս  խնդիրների  լուծման  նպատակով  ընկերությունները  հրավիրում  են  կառարվարման տարբեր ոլորտների խորհրդատուների, որոնց առջև դրվում են բավականինբարդ  խնդիրներ՝  կառուցել  համապատասխան  կառավարման  համակարգ  և  նպաստել  դրա  արդյունվետության  բարձրացմանը։
   Կառավարման  համակարգի  ներդրումըպահանջում  է  խոշոր  ներդրումներ  և  ժամանակ,  իսկ  մեկ  այլ  հարց  է  բարձրացնելդրանց արդյունավետությունը, որը հնարավոր է իրականացնել կառավարման համակարգերի ավտոմատացման միջոցով՝ ներդնելով կառավարման ինֆորմացիոն համակարգեր։
  Մենք ուսումնասիրել ենք հենց կառավարման ինֆորմացիոն համակարգերիազդեցությունը ձեռնարկության վրա։
 Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ հաջողության են հասնում այն ձեռնարկությունները, որոնք բալանսավորում են իրենց արտադրական, կոմերցիոն և ֆինանսական նպատակները, այսինքն՝ անընդհատ աշխատում են իրենց ներուժի բարելավմանվրա։
   Ներուժը  բնորոշվում  է  ձեռնարկության  կենսունակությամբ՝  ապահովելով  շահույթի  ստացում  ապագայում։
   Այս  ձեռնակությունները  ունեցել  են  բավականին  մեծառաջընթաց  այս  ոլորտում  և  օգտագործում  են  կազմակերպության  ռեսուրսներիպլանավորման  (ERP-Enterprise  Resource  Planning)1  համակարգը,  որը  դարձել  է  ձեռնարկությունների  կառավարման  միջազգային  ստանդարտ։
   ERP-ի  ստանդարտներըընդունված  են  Ամերիկայի  արտադրության  և  պաշարների  կառավարման  հասարակության  (APICS)  կողմից  1960-ական  թթ.  վերջերից  սկսած։
   Այս  համակարգը  տեղեկատվական համակարգերի մի մասնիկն է։
 Տեղեկատվական  համակարգի  ստեղծման  հիմքում  բիզնես  պրոցեսների  մասնակի ավտոմատացումից անցումն է ամբողջական ավտոմատացման,  որը բնորոշվում էայն ծրագրերի ինտեգրմամբ, որոնք գտնվում են ինչպես այդ տեղեկատվական համակարգից  դուրս,  այնպես  էլ  ներս։
   Բազմաթիվ  տեղեկատվական  համակարգերում  ավտոմատացված  է  միայն  բիզնես  գործընթացների  մի  մասը։
   Եվ  որպես  արդյունք,  կարելի է ասել, որ տեղեկատվական համակարգերի ներդրումը արդիական է ձեռնարկությունների մեծամասնության համար։
 Բենիամին ՖրունջյանՀՀ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԼՈՒԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ արդյունավետության բարձրացում, ցուցանիշների համակարգ,կազմակերպության ռեսուրսների պլանավորման համակարգ։

Հոդվածի նպատակն է ներկայացնել ձեռնարկությունների կառավարման արդյունավետության բարձրացման առկա հիմնախնդիրները և դրանց լուծման ուղիները։
  Հետազոտության օբյեկտ  է  հանդիսանում  ձեռնարկությունների  կառավարման  արդյունավետության  բարձրացման  միջազգային փորձի դիտարկումը։
   Դատողությունները և եզրահանգումները կատարվել են հեղինակի կողմից խորհրդատվական ոլորտում առկա փորձի հիման վրա։
    Ուսումնասիրության  արդյունքը  ցույց  է  տալիս,  որ  ձեռնարկությունների  կառավարման  և  կառավարչական  որոշումների  արդյունավետության  բարձրացման  գործում  էական  նշանակություն ունի ինֆորմացիոն նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը։
