ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՆՈՒԹՅՈՒՆԻ S ՍՈIALԻԱԼԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ Հարմարեցումը կենսաբանական համակարգի հզոր բնութագիրն է:  Այն ներկայացված է ինչպես բուսածին, այնպես էլ զարգացման օնտոգենետիկ մակարդակներում:  Հարմարեցումը շրջակա միջավայրի հետ օրգանական միասնությունն է և տեղեկատվության համակարգումը, որը նպաստեց հին մարդասիրության անցմանը զարգացման նոր մակարդակի ՝ Homo Sapiens adaptabilis, ինչը և բացահայտեց քաղաքակրթության զարգացման առանձնահատկությունը, մարդկային սոցիալ-մշակութային օրինաչափությունները: , հասարակական-քաղաքական, տնտեսական ռազմավարություններ: Մյուս կողմից, ծննդյան պահից սկսած, մարդը սկսում է հարմարվել արտաքին միջավայրին, առարկաներին, մարդկանց, արտաքին աշխարհի փոփոխություններին:   Հարմարեցման ուղեկցությամբ սոցիալականացման գործընթացը տևում է ծնունդից մինչ մահ:   Դա նշանակում է, որ հարմարվողականությունն իր կյանքի անբաժանելի ուղեկիցն է: Հարմարեցում տերմինը թարգմանվում է լատիներենից (adaptatio) և նշանակում է հարմարեցում:  Այն սկզբում օգտագործվել է կենսաբանական գիտություններում, ապա ՝ սոցիոլոգիայում, իսկ 19-րդ դարի վերջին օգտագործվել է հոգեբանության մեջ:   Մարդն ապրում է զուգահեռ, բնական, սոցիալական, հոգատար երեք միջավայրերում, ինչը նրան ստիպում է առանձին հարմարվել այդ միջավայրերին, ապա հարմարվել այդ հարմարվողություններին:  Գիտական ​​ադապտացիան առաջին անգամ ներմուծել և օգտագործել է գերմանացի ֆիզիոլոգ Աուբերտը, որը նպատակ ուներ հայտնաբերել մաշկի փոփոխությունները ՝ արտաքին խթանների ազդեցության փոփոխության պատճառով: Ֆրանսիացի կենսաբան Jeanան-Բատիստ Լամարկը բացատրեց հարմարվողականությունը էվոլյուցիոն տեսանկյունից:  Նա առանձնացրեց հարմարվելու երեք եղանակ: Օրգանիզմի (բույսեր, ցածր կենդանիներ) ուղղակի հարմարեցում, 2. Օրգանիզմի (բարձրակարգ կենդանիներ) անուղղակի հարմարեցում, 3. հասարակության կողմից ստեղծված ներքին ձգտմամբ, սեփական օրգանիզմի (բոլոր կենդանիների) կատարելագործում: Ըստ Լամարկի, բոլոր վերափոխումները ուժեղանում են և փոխանցվում սերնդեսերունդ:  Այսինքն ՝ հարմարեցումը հասկացվում է որպես օրգանիզմի հարմարվողականության գործընթաց ՝ նոր միջավայրի պայմաններին: Ֆրանսիացի փաստաբան Գաբրիել Տարդի աշխատություններում օգտագործվել է սոցիալական հարմարվողականությունը ՝ որպես սոցիոլոգիական տերմին:  19-րդ դարի վերջին Տարդն առանձնացրեց սոցիալական հարմարվողականությունը ՝ որպես սոցիոլոգիական տեսությունների ամենակարևոր գործոններից մեկը: Եկեք դիտենք հարմարվողականության որոշ առկա մոտեցումներ: Հարմարեցման մշակութային մոտեցում:   Ուշադրության կենտրոնում են թաքնված նպատակները, կոնֆլիկտները, հոգսերը և հոգեկան մարմնի սպասումները, որոնք սոցիալական միջավայրում հարմարվելու հատուկ միջոցներ են առաջացնում:  Մշակութային մոտեցման առավելություններից մեկը հաջորդ սերնդի ազատումն է նախորդ սերնդի հարմարվողականության գործընթացը կրկնելուց:  Այլ կերպ ասած, նոր սերունդը չի գնում նախորդ սերնդի ուղով, բայց ժառանգում է իր կողմից ձեռք բերված որակները:   Սոցիալ-մշակութային-հարմարվողական միջավայրը դառնում է ինքնազարգացման գործիք: Հարմարեցման համակարգված մոտեցումը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ բոլոր գործընթացները, առարկաները և հարաբերությունները կարող են դիտվել որպես որոշակի կառույցի կրողներ: ս  Մեթոդական համակարգի մոտեցումներից հետեւում է, որ հարմարվողական համակարգը միշտ պատկանում է բաց, ֆունկցիոնալ, ինքնակառավարվող համակարգերի դասին: Հարմարվողականության տեղեկատվության մոտեցումը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ բոլոր տեսակի ինքնակառավարվող կիբեր համակարգերը ինքնակառավարվող համակարգեր են, որոնք հիմնված են տեխնիկական, կենսաբանական և սոցիալական տեղեկատվության մշակման վրա: Մեկ այլ տեսակետ է հայտնել Էմիլ Դյուրկհեմը 19-րդ դարում իր «Աշխատանքի սոցիալական բաժանում» -ում:  Նա սոցիալական կյանքը ստանում է երկակի աղբյուրից, առհասարակ գիտակցությունից, աշխատանքի սոցիալական բաժանումից:  Ըստ նրա `առաջին դեպքում մարդը սոցիալականացվում է, քանի որ չունենալով իր անհատականությունը` նա ձուլվում է ուրիշների հետ, երկրորդ դեպքում `ունենալով յուրահատուկ պատկեր, ուրիշներից տարբերվելու առանձնահատկություն, մարդը կախված է ուրիշներից այնքանով, որքանով նա տարբերվում է դրանցից:  Մենք հետ ասացինք, որ դա կախված է հասարակությունից:  Ամփոփելով Դյուրկհեմի տեսակետը ՝ կարելի է ասել, որ ամեն դեպքում անհատը կապված է հասարակության հետ 1: Տարբեր հոգեբանական դպրոցների ներկայացուցիչները, անդրադառնալով հարմարվողականության խնդրին, այն այլ կերպ են մեկնաբանում:  Վարքագծային վարքագիծը և նեո-բիհեյվիորիզմի ներկայացուցիչները, ներառյալ Բերես Սկիները, Էդվարդ Թորնդայքը, Ալբերտ Բանդուրան, ոն Ուոթսոնը և այլք, նկարագրել են սոցիալականացումը որպես սոցիալական ուսուցման գործընթաց, որը կապված է անձի խթանիչին արձագանքելու հետ: Ի տարբերություն սիմվոլիկ փոխազդեցության կողմնակիցների, ինչպիսիք են Միդը, Բլումը, Խորկեն, Կոլբերգը, Շիբուտանին և այլոք, սոցիալականացումը նկարագրեցին որպես անձնական ազդակների սուբյեկտիվ, միջսուբյեկտիվ արդյունք: Հումանիտար գիտությունների ներկայացուցիչներ. Օլպորտը, Մասլոուն, Ռոջերսը, Գոլդշտեյնշտեյնը հասկացան այս սոցիալ-հոգեբանական ֆենոմենը որպես անձի ինքնաիրացում: Ի տարբերություն հումանիստական ​​ուղղության, սոցիալեզվական ուղղության ներկայացուցիչները ՝ Սեպիրը, Ուորֆը, Մաքընթայրը, Բեռնշտեյնը, մեկնաբանում էին սոցիալականացումը որպես հասարակության մեջ ընդգրկվելու, տարբեր սոցիալ-մշակութային պայմաններին հարմարվելու մեջ մտնելու միջոց, ինչպիսիք են «բանավոր կոդերը»: «2 Ըստ հոգեվերլուծության հիմնադիր igիգմունդ Ֆրոյդի, մարդն ի սկզբանե հակասոցիալական է:  Հասարակությունը պետք է կրթի նրան, թույլ տա բավարարել իր կենսաբանական պահանջները, բայց հասարակության հիմնական խնդիրն է մաքրել մարդկային անփոփոխ ազդակները: Այս ազդակների ճնշման արդյունքում տեղի է ունենում հետևյալը. Ressedնշված միտումները դառնում են մշակութային արժեք ունեցող նկրտումներ ՝ այդպիսով դառնալով մշակույթի հիմքը:  Strangeնշման վիճակից քաղաքակրթական վիճակի այս տարօրինակ անցումը, որը Ֆրեյդը անվանում էր «սուբլիմացիա»:  Եթե ​​այդ ճնշման աստիճանը սուբլիմացիայից ուժեղ է, ապա մարդիկ դառնում են էրոտիկ: Ըստ Ֆրոյդի, հասարակության հետ մարդու հարաբերությունները ստատիկ բնույթ ունեն: Անձը մնում է նույնը ՝ փոխվելով միայն այնքանով, որքանով հասարակությունը մեծացնում է ճնշումը նրա բնական հակումների վրա (այդպիսով ստիպելով ավելի մեծ սուբլիմացիա), կամ առաջացնում ավելի լիարժեք բավարարվածություն (այդպիսով զոհաբերելով մշակույթը): Ֆրոյդի մարդկային հարաբերությունների հայեցակարգը, իր բնույթով, ընդօրինակում է տնտեսական հարաբերությունների համակարգը:  Անձը ներկայանում է որպես կարիքների կենսաբանական հավաքածու, որոնք պետք է բավարարվեն:  Գոհ լինելու համար նա պետք է հարաբերություններ հաստատի ուրիշների հետ:   Այսպիսով, մյուսները միջոց են նպատակին հասնելու համար: Ըստ Ֆրոյդի, մարդկային հարաբերությունները հիշեցնում են առևտուրը, դա բացահայտվում է կենսաբանական կարիքների բավարարման փոխանակմամբ:   Միևնույն ժամանակ, այլ մարդկանց հետ կապելը նպատակ է, այլ ոչ թե նպատակ: Այսպիսով, կարող ենք ասել, որ բոլոր տեսական հասկացություններն իրականում հիմնված են երկու հիմքերի վրա. Ա) հասարակությունը որոշիչ դեր է խաղում անձի սոցիալական զարգացման մեջ, բ) յուրաքանչյուրը դառնում է մարդ հասարակության մեջ հարմարվելու արդյունքում: Հաշվի առնելով սոցիալականացման գործընթացում անհատի կարևորությունը ՝ գիտության մեջ ձևավորվում են երկու հիմնական տեսական մոտեցումներ. 1 Տե՛ս Durkheim J., Հասարակական աշխատանքի բաժանման մասին, Մոսկվա, 1996: 2 Տե՛ս Severtsov A., Evolution of Evolution, Moscow, 2005: 3 Տե՛ս Freud Z., Հոգեվերլուծական ուսումնասիրություններ, Մինսկ, 2010: 1. Սուբյեկտ-օբյեկտ - անձի պասիվ դիրք (հասարակությունը գործունեության առարկա է, անհատականություն-օբյեկտ), 2. Սուբյեկտիվ-սուբյեկտիվ - անձի ակտիվ դեր (անձը նպատակային հարմարվում է ՝ փոխելով ոչ միայն անբարենպաստ սոցիալական իրավիճակը, այլ նույնպես ինքը) 1: Հարմարեցման խնդրի արդյունավետ սոցիոլոգիական վերլուծության լավագույն մոտեցումը գտնելու համար անհրաժեշտ է հասկանալ «հարմարվողականության» և «սոցիալական հարմարվողականության» սահմանումը: «Կարգավորման» ընդհանուր գիտական ​​գաղափարը տարբեր բացատրություններ է տալիս. Ա) օրգանիզմը հարմարվելով շրջակա միջավայրի փոփոխություններին, բ) օրգանիզմի և միջավայրի հոմեոստատիկ, դինամիկ հավասարակշռություն, գ) օրգանիզմի և միջավայրի օպտիմալ փոխազդեցություն 2 , Կարգավորման գործընթացը մեկնաբանելու համար խորհուրդ է տրվում տարբերակել «ստատիկ» և «դինամիկ» ճշգրտումները: Մենք ստատիկ ենք անվանում այն ​​հարմարվողականություն, որի ընթացքում մարդու բնավորությունը մնում է անփոփոխ, ի հայտ են գալիս միայն նոր սովորություններ:  Օրինակ ՝ չինական փայտիկներից եվրոպական պատառաքաղով ու դանակով ուտելուն անցնելը:  Երբ չինացիները գալիս են ԱՄՆ, նա հարմարվում է դանակին և պատառաքաղին, բայց այդպիսի կարգավորումը դժվար թե հանգեցնի նրա անձնական, բնավորության փոփոխությունների, նոր նպատակների: Դինամիկ հարմարվողության օրինակ կարող է օգտագործվել, երբ երեխան հնազանդվում է շատ դաժան հայրիկին, շատ է վախենում հորից ինչ-որ բան անելուց և դառնում է «ունկնդիր»:  Երբ նա հարմարվում է անխուսափելի իրավիճակին, նրա մեջ ինչ-որ բան փոխվում է:  Հոր նկատմամբ կարող է ձեւավորվել ինտենսիվ թշնամանք, որը նա կճնշի, նույնիսկ եթե նրա գիտակցումը համարվի շատ վտանգավոր նրա համար:  Այս ճնշված թշնամանքը, չնայած որ ոչ մի կերպ չի դրսևորվում, դառնում է դինամիկ գործոն: Դա կարող է մեծացնել երեխայի վախը հայրից, դրանով իսկ ուժեղացնելով հնազանդությունը, այն կարող է ապստամբություն առաջացնել ոչ թե ինչ-որ մեկի, այլ ընդհանրապես կյանքի դեմ:  Ինչպես առաջին դեպքում, մարդը դիտարկվում է արտաքին պայմաններին, բայց նման հարմարվողականությունը փոխում է նրան, նրա մեջ առաջանում են նոր ձգտումներ և նոր տագնապներ:   Anyանկացած օր նման հարմարվողականության արդյունք է, որը մարդու համար իռացիոնալ է, հատկապես վաղ մանկության տարիներին 3: Մեկ այլ տեսակետի համաձայն `յուրաքանչյուր մարդու համար ամենակարևոր խնդիրներից մեկը` այս կյանքում տեղ գտնելու, սոցիալ-մշակութային հասարակության մեջ ընդունելի տեղ գտնելու, պրոֆեսիոնալ դառնալու, ինքնակառուցվածք անցնելու կարողությունն է: փորձ երեխաներին:   Ինքն իրացումը պահանջում է նպատակասլացություն և հարմարվողական վարք `կապված աշխարհի համարժեք ընդունման հետ: «Սոցիալական հարմարվողականություն» հասկացությունը դժվար է մեկնաբանել, քանի որ հարմարվողականության գործընթացի առանձին ասպեկտները տարբեր իմաստներ են ստանում `կախված սոցիալական ենթատեքստից և ժամանակի պահանջներից:   Ներկայումս սոցիալական հարմարվողականությունը սահմանվում է որպես փոփոխվող սոցիալական միջավայրին հարմարվող անձի արդյունք.   Այստեղ ազդեցությունը երկկողմանի է, բայց հարմարվողական գործընթացի սկիզբը պահանջում է նախաձեռնության սուբյեկտի հետ համագործակցության հարմարեցում: Ասվածի տրամաբանությամբ կարելի է համարել մարդ, ով հավասարակշռություն է ձեռք բերում իր ներքին եսի, արտաքին սոցիալ-մշակութային միջավայրի հետ: Մեկ այլ հեղինակի կարծիքով, Ռոզումի մոտեցումը, այդ անհավասարակշռության արդյունքում, առարկան դառնում է անկարող ինքնաիրացման և իրեն ապահովելու համար ընդունելի կենսապայմաններ, հաստատելով միջանձնային դրական հարաբերություններ և վերականգնելով սոմատիկ և հոգեկան առողջությունը:  Սոցիալական միջավայրի ընտրությունն ու գնահատումը համարվում է սոցիալ-մշակութային հարմարվողության բաղկացուցիչ:   Այս ընտրությունը կարող է լինել գիտակցված կամ անգիտակցական, բայց եթե մարդն ընդունում է իր միջավայրը անկախ դրա որակից և չի համարում, որ իր ներուժը կա այլ խմբում, ապա այն իր հերթին համարվում է եզակի ընտրություն:  Այսպիսով, Ռոզումը պնդում էր, որ հարմարվողականությունը անհատական ​​էր, հարաբերական, «հավերժ»: 1 Ռոմ Վ., Անհատականությունների հարմարեցումը հասարակության մեջ, Նովոսիբիրսկ, 2002: 2 Симаева И., Психология адации субьекта к изменениям жизнедеятельности., Калининград, 2006: 3 Fromm Zh., Փախուստ ազատությունից, Մոսկվա, 2009: 4 Տե՛ս Rosum S., Socialization of Socialism and Man adaptations of Man, Սանկտ Պետերբուրգ, 2006: Այսպիսով, լինելով մարդկության զարգացման կարևորագույն պայմաններից մեկը ՝ հարմարվողականությունը ենթադրում է, որ անձը ոչ միայն պետք է պատկանի կամ կարողանա դասակարգվել իրեն որպես համակարգի մաս, որը նրան կուղեկցի, իմաստ կհաղորդի նրա կյանքին, այլ նաև ունենա միջանձնային հարաբերություններ և հաղորդակցություն հաստատելու հնարավորություններ: Ուսումնասիրված գրականության հիման վրա կարող ենք պնդել, որ հարմարեցման գործընթացի քաղաքակրթական առանձնահատկությունները դեռ ամբողջությամբ լուծված չեն: Չկան բազմամակարդակ ռազմավարություն, ընկալման պարզություն, հասարակության մեջ անձի հարմարվելու գործընթացում կան խոչընդոտներ:  Հաջող հարմարվելու համար պայքարը կյանքի հիմնական օրենքներից մեկն է: Անահիտ Խաչատրյան ՍՈIALԻԱԼԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՆԱԿԱՆԻ Key Հիմնաբառեր. Հարմարեցում, սոցիալականացում, միջանձնային հարաբերություններ, կողմնորոշում, պահանջարկ: ։

Հոդվածը  նվիրված  է  հարմարման  հիմնախնդրին։
   Հոդվածում  քննարկվում  է  հասարակական  հարմարումը  որպես մարդու սոցիալականացման համար կարևորագույն գործընթաց, անդրադարձ է կատարվում հարմարման  նորմատիվ և ինտերակտիվ հարացույցներին, դիտարկվում են մի շարք տեսաբանների հայեցակարգեր և արվում  համապատասխան եզրակացություններ։
