Բնակչության պարենային ապահովումը քսանմեկերորդ դարի ամենակարեւոր մարտահրավերներից է։
   Դեմոգրաֆները վկայում են, որ մեր թվարկության սկզբին երկրագնդի բնակչությունը կազմել է ընդամենը 300 մլն։
   Առաջին հազարամյակի ընթացքում այդ թիվն ավելացել է ընդամենը 30 միլիոնով, այնինչ երկրորդ հազարամյակի ընթացքում բնակչությունը աճել է 20 անգամ։
   2017 թ-ինբնակչության թվաքանակը անցել է 7,5 մլրդը[1]։
   Բնակչության աճին զուգընթաց՝ գնալով սրվում է պարենային ապահովման հիմնախնդիրը։
   ՄԱԿ-ի Պարենի եւ գյուղատնտեսության կազմակերպության (ՊԳԿ) տվյալներով ներկայումս սովի է մատնված մոտ 1 մլրդ մարդ։
   Ամեն տարի սովամահ է լինում 18−20 մլն մարդ։
   Դա նշանակում է, որ պարենային անբավարարությունը դարձել է ոչ միայն զարգացումն արգելակող, այլեւ սոցիալական եւ քաղաքական անկայունություն ծնող լուրջ սպառնալիք[2]։
   Վերջին տարիներին մեծացել է «քաղցած» երկրներից արտագաղթը, որը ժողովրդագրական լուրջ սպառնալիք է ծնում։
  53ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Պարենային ապահովման խնդիրը հրատապ է նաեւ ՀՀ-ում։
   Թեեւ ՀՀ բնակչությունը 1988-2017թթ 3,9 մլն-ից դարձել է 3 մլն, այսինքն նվազել է 13%-ով, հիմնախնդիրը ոչ միայն չի մեղմացել, այլեւ ձեւավորվել են նոր մարտահրավերներ։
   Բնակչության միջին աճը 80-85 հազարից, իջել է 18,8հազարի, դրա հետ մեկտեղ արտագաղթի մեծացման արդյունքում, ՀՀ բնակչությունը այժմ նվազում է։
  «Պարենային անվտանգություն» հասկացությունը գիտական շրջանառության մեջ դրվեց 1970-ական թվականներին, երբ ի տարբերություն զարգացած երկրներում պարենի ակնհայտ գերարտադրության, «երրորդ աշխարհի» երկրներում զանգվածային բնույթ էին ստացել սովը եւ թերսնումը։
   Արդեն միանգամայն ակնհայտ էր, որ պարենային անբավարարության հիմնախնդիրը արտացոլում է ոչ այնքան Մալթուսի «պտղաբերության նվազման» տեսության կամ տնտեսության ագրարային հատվածի թույլ զարգացածության, որքան՝ առանձին երկրների բնակչության որոշակի հատվածի աղքատության, ինչը դժվարացնում է գործող գներով պարենի ձեռքբերումը։
   Հարկ է նշել, որ «Food Security» անգլերեն ելակետային հասկացությունը թարգմանվում է երկակի՝ «պարենային անվտանգություն» եւ «պարենային ապահովություն»։
   Ուստի պետք է տարանջատել «հասարակության պարենային ապահովում» եւ «երկրի պարենային անվտանգություն» հասկացությունները։
   Տարածված կարծիքների համաձայն «հասարակության պարենային ապահովումը» հասարակության բոլոր անդամներին բավարար քանակությամբ անվտանգ եւ որակյալ պարենով ապահովումն է, որի համար օգտագործվում են ոչ միայն երկրում արտադրվող, այլեւ պարենային մթերքները։
   Իսկ «երկրի պարենային անվտանգությունը» սեփական ռեսուրսների շնորհիվ բնակչության համար առողջապահական նորմերին համապատասխան սննդամթերքի ֆիզիկական ու տնտեսական մատչելիության ապահովումն է՝ ինչպես սովորական, այնպես էլ արտակարգ իրավիճակներում [3, էջ ՀՀ Նախագահի 2007 թ. փետրվարի 7-ի հրամանագրով հաստատված «Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ռազմավարություն» փաստաթղթում նշվում է, որ ՀՀ-ն, կարեւորելով գերատեսչական-ճյուղային բարեփոխումների համալիրը, ի թիվս կարեւոր այլ ոլորտների, այն նպատակաուղղում է «...երկրի պա54ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րենային անվտանգության ապահովմանը, այդ թվում` գյուղատնտեսական արտադրանքի ու սննդամթերքի արտադրության ավելացմանը, ներմուծման եւ արտահանման հաշվեկշռի բարելավմանը, սննդամթերքի անվտանգության միջազգային չափանիշների ապահովմանը, տարածքային համալիր ծրագրերի իրականացմանը, հատկապես սահմանամերձ ու լեռնային շրջանների բնակավայրերի տնտեսական ու սոցիալական զարգացմանը, առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրման միջոցով ագրարային հատվածում արտադրողականության մակարդակի բարձրացմանը» [4, էջ 63-67]։
   Վերը նշվածից հետեւում է, որ պարենային անվտանգության խնդիրները պետք է լուծվեն համապետական մակարդակով։
  2014-2016թթ. Հանրապետությունում ինքնաբավության բարձր մակարդակ է ապահովվել կարտոֆիլի, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի, պտղի եւ հատապտղի, խաղողի, մանր եղջերավորների մսի, ձվի համար, միջինից բարձր մակարդակ էկաթնամթերքի եւ խոշոր եղջերավորների մսի համար։
   Մինչդեռ, ցորենի, թռչնի եւ խոզի մսի ինքնաբավության մակարդակը շարունակում է մնալ ցածր։
  2016 թվականին թարմ բուսաբուծական մթերքների արտահանումը, ըստ օպերատիվ տվյալների, կազմել է 76.7 հազար տոննա, որը շուրջ 65%-ով գերազանցում է 2014թ-ի ցուցանիշը։
  Ինչպես երեւում է աղյուսակ 1-ից, գերխնդիրը կապված է գլխավոր պարենային ապրանքի՝ ցորենի հետ։
   Չնայած, որ 2016թ-ին 2014թ-ի համեմատությամբ ցորենի արտադրությունը աճել է 12,2 հազ տոննայով, ՀՀ-ում ցորենի ինքնաբավության մակարդակը շարունակում է մնալ ցածր է՝ 53%։
   ՀՀ-ում 2016թ-ի տվյալներով կա 446,7 հազ հա վարելահող, որից 198,1 հազ հա-ը հացահատիկային ցանքատարածություններն են։
   Պետք է նշել որ վերջին տարիներին հացահատիկային ցանքատարածությունները աճել են, սակայն դա չի լուծել ինքնաբավության հարցը։
   Հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածությունները կարելի է ավելի մեծացնել ի հաշիվ անմշակ մնացող վարելահողերի, որոնք ՀՀ-ումկազմում են մոտ 100 հազար հա։
   Սակայն դրանք հիմնականում ցածր բերքատվության հողեր են, որոնց միայն մի մասը կարելի է օգտագործել գյուղատնտեսական նպատակներով։
   2016թ-ին միջին բերքատվությունը կազմել է, 30,7 ց/հա, այսինքն, եթե նույնիսկ չօգտագործվող վարելահողերի 20% մշակեն հա55ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ցահատիկ, ապա ներմուծումը կկրճատվի մոտ 40-50 հազ տոննայով։
  Մեր կարծիքով այս ուղին չի կարող ամբողջապես լուծել հիմնախնդիրը, այլ կարող է միայն մեղմել։
  Կարտոֆիլի գծով հանրապետությունն ունի բարձր ինքնաբավության մակարդակ։
   2016թ-ին ՀՀ-ի արտահանումը գերազանցել է ներմուծմանը, ինքնաբավությունը կազմել է 101%։
   ՀՀ-ում վերջին տարիներին կարտոֆիլ ներմուծվում է միայն որպես սերմացու։
   Ճիշտ է ՀՀ-ն ինքնաբավ է կարտոֆիլի գծով, սակայն դա դեռ չի արտացոլում ՀՀ ամբողջ ներուժը։
   Ինչպես երեւում է աղյուսակ 1-ից ՀՀ-ն ունի կարտոֆիլի կորուստների մեծ քանակություն։
   2016թ-ին կորուստները կազմել են 82,4 հազ տոննա, որը 2016թ- արտադրության 13,5 % է կազմում։
  Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի պահանջարկն ամբողջովին բավարարվում է տեղական արտադրությամբ։
   Վերջին տարիներին ինքնաբավությունը անցել է 100%-ի սահմանը։
   Վերամշակող կազմակերպությունների հզորությունների մեծացմանը զուգընթաց` իրական նախադրյալներ եւ հնարավորություններ կան հումքի արտադրության ծավալների ավելացման համար։
   Բանջարաբուծության համար խնդիր է մնում ոչ սեզոնային գների բարձր մակարդակը, որը կարելի է լուծել ջերմատնային տնտեսությունների աճի հաշվին։
  2016 թ-ի տվյալներով Հայաստանի բնակչության 60.2%-ը սպառում է օրական 2100 կկալ-ից քիչ սնունդ (ի հակառակ ազգային ստանդարտի – 2232 կկալ / օր)։
   15%-ը սպառում է հաց ու կարտոֆիլ, որը կազմում է վերջինիս սննդակարգի 70%-ը։
   Ավելին, 0-ից մինչեւ 14 տարեկան եւ երեք ու ավելի երեխա ունեցող տնային տնտեսությունների 86.6%-ի օրական սպառումը 2100 կկալ-ից քիչ է, իսկ 29.5%-ը հիմնականում ուտում են հաց ու կարտոֆիլ (սննդակարգի 70%-ը) [5]։
  Ինքնաբավության աստիճան, ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Վերը նշված խնդիրները լուծելու համար կարեւոր հանգամանք է միջազգային առեւտրում առաջընթացը։
   Շատ կարեւոր է Մաքսային եւ Հարկային օրենսդրությունների դերը։
   Մաքսային միության՝ երրորդ երկրներից ներմուծման համար մաքսատուրքերն ունեն անհամեմատ բարձր մակարդակ։
   Սա հանդիսանում է բավականին լուրջ խնդիր։
  Պարենային ապրանքների առումով ՀՀ-ի եւ ՄՄ անդամ երկրների միջեւ գոյություն ունեն մաքսային քաղաքականության նկատելի տարբերություններ, որոնց մեխանիկական միասնականացումը հղի է որոշակի ռիսկերով։
   Այդ ամենը որոշակիորեն փորձել են կարգավորել։
  Երրորդ երկրներից ապրանքների ներմուծման ժամանակ, ՀՀ-ն կիրառում է միության միասնական մաքսային սակագնով սահմանված դրույքաչափերը, բացառությամբ այն ապրանքատեսակների, որոնք ներառված են Հայաստանի Հանրապետության Եվրասիական տնտեսական միության մասին 2014թ-ի մայիսի 29-ի պայմանագրին միանալու վերաբերյալ պայմանագրի 4-րդ հավելվածում, որոնց համար հավելվածում սահմանված ժամկետում կիրառվում են հավելվածով նախատեսված դրույքաչափեր։
   պետք է նշել, որ հավելվածում նշված ապրանքների գծով եւս կա մաքսատուրքի աճ՝ պարենային ապրանքների գծով, որը բացասաբար է ազդում ներմուծման վրա, եւ մեծացնում է կախվածությունը ԵՏՄ երկրներից[7]։
  ՀՀ-ն նպաստում է նաեւ երկրից արտահանմանը։
   Երրորդ (Մաքսային Միության տարածքից դուրս) երկրներ ապրանք արտահանելու դեպքում ՀՀ-ն կիրառում է արտահանման 0% մաքսատուրք, քանի որ ՄՄ-ն արտահանման դրույքաչափերի սահմանումը թողնում է անդամ պետության ազգային օրենսդրությանը։
  Վերը նշված խնդիրների լուծման համար, առաջարկում ենք՝ 1. Հացահատիկի ինքնաբավության բարձրացման համար առաջարկում ենք 2. Արտադրության համակողմանի եւ հետեւողական ինտենսիվացում, 3. Կառուցվածքային եւ տարածքային տեղաբաշխման կատարելագործում, որը մեր կարծիքով ցածրադիր, ջրովի վայրերում ցորենի, գարու փոխարեն անհրաժեշտ է մշակել եգիպտացորեն։
   Թեեւ այն կպահանջի լրացուցիչ ծախսեր, սակայն դա կլուծի հատիկային կերի ամրապնդման գերխնդիրը։
  58ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 4. Կարտոֆիլի արտադրության ամբողջ ներուժը օգտագործելու համար առաջարկում ենք՝ y Սերմնաբուծության արմատական բարելավում, ինչի հետեւանքով ՀՀ-ն կարող է իսպառ հրաժարվել էլիտար սերմացուի ներմուծումից։
  y ՀՀ-ում կարտոֆիլի կորուստների մեղմացման համար անհրաժեշտ է պահեստների եւ վերամշակող ձեռնարկությունների ստեղծում։
  5. Բանջարեղենի եւ պտղի մթերման խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ է պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության արդյունավետ մեխանիզմների ներդրում։
   Անհրաժեշտ է պայմանագրեր կնքել արտադրողների եւ մթերողների միջեւ։
  6. Հաշվի առնելով երկրում պտղաբուծության եւ բանջարաբուծության զարգացվածության բարձր մակարդակը, եւ հատկապես, ԵՏՄ երկրներում հայկական մթերքի բարձր համբավը, առաջարկում ենք ստեղծել հայկական բերքի համընդհանուր բրենդ, որի միջոցով հայկական միրգը եւ բանջարեղենը կարտահանվեն։
   Այդ պարագայում անհրաժեշտ կլինի լուրջ փորձագիտական քննություն, որպեսզի արտահանվեն միայն համապատասխան որակ ունեցող մթերքներ, որոնք կհամապատասխանեն Codex Alimentarius-ի եւ Global GAP-ի պահանջներին։
   Սա մանր արտադրողներին եւս հնարավորություն կտա արտահանել իրենց արտադրանքը։
   Հնարավորություններ կստեղծվեն նաեւ բեռնափոխադրող կազմակերպություններին ավելի արդյունավետ գործելու համար։
  7. Անասնաբուծական մթերքների անբավարարությունը առաջարկում ենք լրացնել անասնաբուծության վարման գիտական համակարգի ներդրման, ճյուղի համակողմանի եւ հետեւողական ինտենսիվացման, վարման կուլտուրայի բարձրացման, ագրոպարենային համակարգի ճյուղերի ինտեգրացիայի եւ շահերի ներդաշնակեցման, կաթի եւ մսի արժեշղթայի բոլոր օղակների շահերի ներդաշնակեցման, հայկական բարձրորակ կենդանական ծագման արտադրանքի սպառողական բարձր արժանիքները միջազգային շուկայում ներկայացնելու, կենդանիների պահվածքի հիգիենան կարգավորելու, կերի բազայի ամրապնդման, տոհմային գործի կատարելագործման, բնական կե59ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րահանդակների սեփականատիրական ձեւի արմատական վերանայման միջոցով։
  8. Անհրաժեշտ է նաեւ նոր տնտեսական իրավիճակում, ԵՏՄ անդամակցության պայմաններում, փորձել վերանայել ներմուծման մաքսատուրքերը, քանի որ դրանք մեծացնում են ԵՏՄ անդամ պետություններից ՀՀ կախվածությունը։
  9. Ինչպես երեւում է աղյուսակ 1-ից, բավականին մեծ է արտադրանքի կորուստը նույնիսկ այն արտադրատեսակների գծով, որոնց ինքնաբավությունը ցածր է, ուստի անհրաժեշտ է պետական հովանավորությամբ ստեղծել նաեւ բերքի պահպանման, պահեստավորման եւ սառնարանային տնտեսություններ։

Պարենային անվտանգության խնդիրը հանդիսանում է 21-րդ դարի կարեւորագույն հարցերից մեկը։
  Այդ հիմնախնդիրը ավելի ու ավելի է լրջանում բնակչության աճին զուգընթաց։
  ՄԱԿ-ի Պարենի եւ գյուղատնտեսության կազմակերպության տվյալներով այսօր մոտ 1 մլրդ մարդ սոված է։
  Յուրաքանչյուր տարի սովամահ է լինում 18-20 մլն մարդ։
  Պարենային անվտանգության հիմնահարցը ակտուալ է նաեւ Հայաստանում։
  Հոդվածում ներկայացված են ՀՀ պարենային անվտանգության մի քանի հիմնահարցերի լուծման ուղղությունները։
