ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԲՐԻԳԱԴԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՈՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ (1950-1953ԹԹ.)1950 թ. հունիսի 27-ին ՄԱԿ-ի կողմից ընդունվեց № 83 բանաձևը, ըստ որի՝  Հարավային  Կորեային  պետք  է  ռազմական  օգնություն  տրամադրվեր  Կորեայի  Ժողովրդադեմոկրատական  Հանրապետության  դեմ  պատերազմում։
 Թուրքիան ԱՄՆ-ից հետո դարձավ առաջին երկիրը, որը արձագանքեց ՄԱԿ-ինշյալ  բանաձևին։
   Թուրքական  իշխանությունների  կողմից  կորեական  պատերազմին  զորք  ուղարկելը  իրականում  լուծում  էր  աշխարհաքաղաքական  միշարք նպատակներ։
 Նախ և առաջ թուրքական զորքերի մասնակցությունը կորեական պատերազմին բխում էր Թուրքիայի ազգային անվտանգությունից՝ հաշվի առնելով «Սառը  պատերազմի»  շրջանակներում  Թուրքիային  սպառնացող  խորհրդայինվտանգը։
 Բացի  դրանից`  Թուրքիայի  համար  վերոնշյալ  քայլը  պատրվակ  էր  1952  թ.փետրվարի  18-ին  Հյուսիսատլանտյան  դաշինքին`  ՆԱՏՕ-ին  անդամագրվելուհամար։
  Այդպես է վկայում և խոստովանում մասնավորապես թուրք հեղինակՖահրի  Արմաօղլուն  իր  «20-րդ  դարի  պամություն»  աշխատության  մեջ1։
   Իսկմեկ  այլ  թուրք  հեղինակ  Ալի  Հալիլը  իր  «Աթաթուրքի  արտաքին  քաղաքականությունը, ՆԱՏՕ-ն և Թուրքիան» աշխատության մեջ քննադատում է Թուրքիայի  անդամակցությունը  ՆԱՏՕ-ին՝  առաջ  քաշելով  այն  հանգամանքը,  որ  այդժամանակվա  Թուրքիայի  իշխանությունները  Կորեական  թերակղզում  տեղիունեցող «ողբերգական իրադարձությունները» օգտագործեցին՝ սեփական անվտանգությունը ապահովելու համար2։
 Մի  շարք  երկրներ,  գլխավորապես  Թուրքիան,  մեծ  ցնծությամբ  ընդունեցին ռազմական օգնություն ցուցաբերելու կոչը, քանզի դրանով Թուրքիան էապես կբարձրացներ իր հեղինակությունը աշխարհում, և հիմքեր կլինեին ՆԱՏՕ-ի  անդամակցութան  համար,  որը  այդքան  շատ  անհրաժեշտ  էր  Թուրքիային` «Սառը պետարազմի» շրջանակներում։
 1 Armaoğlu F., 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995) Istanbul։
  Timaş Yayınları, 2016, s.243.Երբ  Թուրքիայի  այդ  ժամանակվա  արտգործնախար  Ֆուաթ  Քյոփրոլունխորհրդարանում  խոսեց  Հյուսիսային  Կորեային  աջակցություն  ցուցաբերելումասին,  պատգամավորները,  այդ  թվում՝  ընդդիմության  ներկայացուցիչները,գոհունակութամբ ընդունեցին այդ փաստը, սակայն մինչև այն պահը, երբ իմացան  օգնություն  տրամադրելու  ձևաչափը։
   Մասնավորապես  ընդդիմությունըկարծում  էր,  որ  Թուրքիայի  աջակցությունը  կսահմանափակվի  սիմվոլիկ  հակակոմունիստական  հայտարարություններով  կամ  առավելագույնը՝  հումանիտար  օգնության  տրամադրումով  Հարավային  Կորեային,  բայց  ոչ  երբեք  ռազմական  օգնությամբ,  քանի  որ  մտավախություն  կար,  որ  այդ  ամենը  մեծվտանգ  կստեղծեր  Թուրքիայի  համար`  ԽՍՀՄ-ի  կողմից3։
   Այնուամենայնիվ,Թուրքիայի  կառավարությունը  այդ  հարցի  վերաբերյալ  ուներ  սեփական  դիրքորոշումը և ինչ-որ չափով գնաց արկածախնդրության։
 Խոսելով  «Հյուսիսային  աստղ»  (կամ  բևեռային  աստղ)  անվամբ  5090-հոգանոց թուրքական բրիգադի Հարավային Կորեա ուղարկելու որոշման մասին՝անդրադառնանք,  թե  ինչպես  և  ինչ  պայմաններում  ընդունվեց  այդ  որոշումը։
 Այս  առումով  կային  թե՛  ներքին,  թե՛  արտաքին  դժվարություններ։
   Այդ  ժամանակ  Թուրքիայում  իշխանության  էր  եկել  Դեմոկրատական  կուսակցությունը,հաղթանակ  տանելով  1950թ.  մայիսի  14-ին  Թուրքիայում  տեղի  ունեցածխորհրդարանական ընտրություններում։
 Թուրքական  բրիգադի  մասնակցության  մասին  որոշումը  իշխանությանկողմից հաստատվեց 1950 թ. հուլիսի 25-ին։
  Իսկ զորք ուղարկելու մասին առաջին անգամ խոսվեց Թուրքիայի Յալովա քաղաքում 1950 թ. հունիսի 18-իննախագահ  Ջելալ  Բայարի  գլխավորությամբ  տեղի  ունեցած  ժողովի  ժամանակ,  որին  մասնակցեցին  նաև  այդ  ժամանակվա  Թուրքիայի  զինված  ուժերի(ԶՈՒ) գլխավոր շտաբի պետը և պաշտպանության նախարարը4։
  Կառավարության  կողմից  ինքնուրույն  ընդունած  այս  որոշումը  Թուրքիայի  խորհրդարանում  տարաձայնությունների  պատճառ  դարձավ  մասնավորապես  իշխող  կուսակցության  և  ընդդիմադիր  քեմալական  ԺՀԿ-ի  միջև։
   Տարակարծություններառաջացան նաև մամուլի և Թուրքիայում այդ ժամանակ գործող մի շարք ուսանողական և հասարակական կազմակերպությունների շրջանակներում։
 ԺՀԿ-ի  գլխավոր  քարտուղար  Քասըմ Գյուլեքը,  իր  դժգոհություն  հայտնելով նշյալ հարցի շուրջ, ասել էր. «Նման որոշումը ընդունելուց առաջ Դեմոկրատական կուսակցությունը պարտավոր էր խորհրդակցել խորհրդարանական ընտրություններում 3միլիոնից ավել ձայն ստացած գլխավոր ընդդիմադիր կուhttp։
 //dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/789/10123.pdf.4 Akkaya B., Türkiye'nin NATO üyeliği ve Kore savaşı, Akademik Bakış Dergisi, Sayı։
 28, OcakŞubat 2012., s. 5. http։
 //www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423868057.pdf.սակցության հետ՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ 5090 մեր քաղաքացիներին  ուղարկում  են  Թուրքիայից  հազարավոր  կմ  հեռավորության  վրագտնվող  ռազմաճակատ։
   Իշխանությունը  ինչո՞ւ  է  խուսափում  ընդդիմությանկարծիքը իմանալուց»5։
 Իսկ  ԺՀԿ-ի  որոշ  այլ  անդամներ  համարում  էին,  որ  նման  քանակով  զորքուղարկելը սիմվոլիկ բնույթ է կրում։
  Կառավարության որոշման հետ միակարծիք  չեղավ  նաև  «Ազգ»  կուսակցության  (Millet  Partisi)  գլխավոր  քարտուղարՀիքմեթ Բայուրը։
  Վերջինս նշում էր, որ զինվորական անձնակազմ ուղարկելուփոխարեն  կարելի  էր  բավարարվել  մի  քանի  ռազմական  ինքնաթիռների  ուղարկելով։
   Նույնիսկ  Թուրքիայի  «Barışsever  Cemiyeti»  (Խաղաղասերների  համայնք) հասարակական կազմակերպության նախագահ Բեհիջե Բորանի և գլխավոր  քարտուղար  Ադնան  Չեմգիլի  ստորագրությամբ՝  դիմում  ուղարկեցԹուրքիայի խորհրդարան, որոշումը չեղյալ հայտարարելու համար, սակայն դաոչ մի արդյունք չտվեց։
  Հետագայում նշյալ կազմակերպության երկու ղեկավարները ձերբակալվեցին և դատապարտվեցին համապատասխանաբար 10 և 15տարվա  ազատազրկման։
   Նրանց  առաջադրվեց  «Ազգային  շահերին  վնասհասցնելու» մեղադրանք6։
 Զորք ուղարկելուց հետո Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայում և Իզմիրքաղաքում կառավարության որոշումը քննադատող հոդվածներ և ծաղրանկաներ հրապարակած 17 երգիծական հանդես փակվեց։
  Վերջիններիս առաջադրվեց «կոմունիստական գաղափարներին հարելու մեղադրանք»7։
 Այլ  կերպ  ասած՝  թուրքական  իշխանությունները  ինքնուրույն  կայացրինայդ որոշումը՝ առանց որևէ այլ քաղաքական ուժի կամ կառույցի հետ խորհրդակցելու։
   Նրանք  շատ  կոշտ  դիրքորոշում  բռնեցին  նշյալ  հարցի  շուրջ  այլկերպ մտածողների նկատմամբ։
 Թուրքական  մամուլի  մեծ  մասը  ողջունեց  նշված  որոշումը,  սկսվեց  իրականացվել քարոզչություն։
  Նշվում էր, որ Թուրքիան, բրիգադ ուղարկելով Հարավային  Կորեա,  առաջին  հերթին  «պաշտպանում  է  իր  սահմանները»։
   Մասնավորապես  թուրքական  այդ  ժամանակվա  իշխանությանը  մոտ  կանգնած«Zafer» թերթը իր էջերում գովաբանելով այդ որոշումը, շեշտում էր, որ սրանովԹուրքիան ապահովում է իր «ապագան»։
 Չնայած  բոլոր  քննարկումներին  և  անհամաձայնություններին՝  կառավարությունը  հուլիսի 25-ին որոշում  ընդունեց  զինվորական  անձնակազմ  ուղարկելու Հարավային Կորեա։
  Ընդ որում՝ որոշումը ընդունվեց այն ժամանակ, երբԹուրքիայի խորհրդարանը դադարեցրել էր իր աշխատանքները՝ կապված ա5 Yaman A. E., նշվ. աշխ., էջ 236.6 Akkaya B., նշվ. աշխ, էջ. 11.մառային արձակուրդների հետ։
  Դա ևս ապացուցում է այն փաստը, որ իշխանությունները խուսափեցին նշյալ հարցի քննարկումը ներառել խորհրդարանիօրակարգում։
   Իհարկե  պետք  է  արձանագրել,  որ  նշյալ  որոշումը  կայացնելուցառաջ  առանցքային  նշանակություն  ունեցավ  Թուրքիայի  Յալովա  քաղաքումտեղի  ունեցած  ժողովը,  որին  մասնակցեցին  Թուրքիայի  վարչապետը,  փոխվարչապետ Սամեթա Աղաօղլուն, ԱԳՆ-ի ղեկավար Ֆուաթ Քյոփրոլուն, Թուրքիայի  զինված  ուժերի  (ԶՈՒ)  գլխավոր  շտաբի  պետ  Նուրի  Յամութը,  պաշտպանության նախարար  Ռեֆիք  Շևքեթ  Ինջեն  և  մի  շարք  այլ  պաշտոնյաներ8։
 Հետաքրքրական է, որ նշյալ ժողովին մասնակցել էր նաև ԱՄՆ-ում Թուրքիայիդեսպան Ֆերիդուն Էրքինը։
  Չնայած թուրք հեղինակները որևէ տեղեկությունչեն  տալիս  նշյալ  ժողովում  քննարկված  թեմաների  մասին,  այնուամենայնիվնրանք նշում են, որ ժողովի ժամանակ արծարծվել են մի շարք անհետաձգելիհարցեր։
   Այստեղ  նաև  հարց  է  առաջանում,  թե  ինչու  է  դեսպան  Էրքինը  մասնակցություն  ունենում  կառավարության  անդամների  ժողովին։
   Մեծ  է  հավանականությունը, որ դեսպանը պետք է ամերիկյան իշխանություններին իրազեկեր,  թե  ինչ  որոշում  են  ընդունել՝  Թուրքիայի  իշխանությունները  Կորեականպատերազմի հետ կապված։
 Ըստ Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի հրամանի՝ թուրքականառաջին բրիգադը պետք է հավաքագրվեր մինչև օգոստոսի 30-ը։
 Արդյունքում հավաքագրվեց 5090-ոց անձնակազմ, որի կազմում կար 259սպա, 395 ենթասպա,18 զինծառայող և 4414 շարքային զինվոր9։
 Պետք է նշել, որ 3 տարվա պատերազմի ընթացքում ընդհանուր առմամբԿորեա  մեկնեցին  շուրջ  3  թուրքական  տարբեր  բրիգադներ՝  ամեն  տարի  փոխարինելով  մեկը  մյուսին։
   Ընդհանուր  առմամբ  թուրքական  բրիգադներում1950-1953 թթ.  ծառայություն  անցան  14936  հոգի։
   Իսկ  պատերազմից  հետոևս 7 բրիգադ ուղարկվեց։
  Ի դեպ 1958-1959 Կորեայում գտնվող թուրքականբրիգադում ծառայություն էր անցնում նաև Թուրքիայի Հանրապետության ապագա նախագահ Քենան Էվրենը։
 Առաջին  բրիգադի  հրամանատար  նշանակվեց  գեներալ  մայոր  ԹահսինՅազըջըն էր, ով մասնակցել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմին։
  Հրամանատարական անձակազմի մեջ տեղ գտավ նաև փոխգնդապետ Սելլահաթթին Թաքայը, որը զբաղեցրեց բրիգադի շտաբի պետի պաշտոնը։
  Թուրքականառաջին բրիգադը Հարավային Կորեա ժամանելուն պես դրվեց ԱՄՆ-ի բանակի  25-րդ  հետևակային  դիվիզիայի  տրամադրության  տակ։
   Պետք  է  նշել,  որ8 Տե՛ս 29 Temmuz 1950։
  Savaş karşıtı Behice Boran ve Adnan Cemgil tutuklandı.http։
 //marksist.org/icerik/Tarihte-Bugun/2488/29-Temmuz-1950։
 -Savas-karsiti-Behice-Boran-vehttp։
 //www.ahmetakyol.net/19-kore-savasinin-sonuclari-ve-alinan-dersler/թուրք և ամերիկացի զինվորների միջև գոյություն ունեցող կրոնական և մշակութային տարբերությունները մեծ ազդեցություն ունեցան թուրք զինվորներիծառայության վրա։
  Բացի նրանից, որ թուրք զինվորները անփորձ էին և Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումից հետո նրանք առաջին անգամ էին մասնակցում պատերազմական լուրջ գործողություններին, նրանց համար մեծ խոչընդոտ  էր  անգլերենի  վատ  իմացությունը,  իսկ  թարգմանչներ  չկային  պատերազմի սկզբում։
  Բացի դրանից՝ գոյություն ուներ սննդի խնդիր, քանի որ թուրքզինվորների  մեծ  մասը,  Շարիաթի  կանոնների  համաձայն,  չէր  օգտագործումխոզի միս։
  Թուրք և ամերկացի զինվորների վատ համագործակցությունը երևաց արդեն բուն ռազմական գործողությունների ժամանակ։
   Ընդհանուր առմամբ  թուրքական  բրիգադը  մասնակցություն  ունեցավ  Չհոնչհոնգան  գետիմոտ տեղի ունեցած մարտերում (1950 թ. նոյեմբեր-դեկտեմբեր), Քյումանջանիկոչվող բնակավայրի մարտերում (1951 թ. հունվար), ինչպես նաև Վեգաս անվամբ  հենակետի  համար  ընթացող  ռազմական  գործողություններում  (1953մայիսի  28-29)  և  ևս  մի  քանի  մարտերում։
   Ամենամեծ  կորուստը  թուրքականբրիգադը կրեց 1950 թ. վերջին տեղի ունեցած մարտերում։
  Միայն Չհոնչհոնգան  գետի  մոտ  տեղի  ունեցած  ճակատամարտում  բրիգադը  կորցրեց  իր  անձնակազմի  15  տոկոսը  և  զինամթերքի  70  տոկոսը10։
   Այդ  ճակատամարտումթուրքական բրիգադի կազմից 218 հոգի սպանվեց, 455-ը՝ վիրավորվեց, 100-նէլ՝  գերի  ընկավ։
   Իսկ  ընդհանուր  առմամբ  3  տարի  տևած  Կորեական  պատերազմում թուրքական զորքերը տվեցին 721 սպանված, 2111 վիրավոր, և 168անհետ կորած և գերի ընկած11։
 Խոսելով  թուրքական  բրիգադի  մարտական  պատրաստականության  մասին՝ հարկ է նկատել, որ ըստ տեղեկությունների՝ պատերազմական բուն գործողությունների ժամանակ թուրքական բրիգադի ձեռքում եղած զենքերը, մեքենաները ժամանակակից չէին և չէին համապատասխանում մի շարք չափանիշների։
   Ինչպես  վկայում  է  թուրք  հեղինակ  Ահմեթ  Աքյոլն  իր  հոդվածներիցմեկում, թուրքական իշխանությունները խորը վերլուծություն չէին արել նախքան Հարավային Կորեա զինվորական անձնակազմ ուղարկելը։
  Այդ ժամանակիրենք մտածում էին ամեն գնով ՆԱՏՕ-ին անդամագրվելու մասին։
  Բացի այդպահպանվել  են  Կորեական  պատերազմում  մասնակցած  թուրք  զինվորներիմի շարք հարցազրույցներ, որտեղ նրանք իրենց դժգոհություն են հայտնում ամերիկացիներին, որ վերջիններս քիչ ուշադրություն էին դարձնում թուրք զինվորների վրա, և ոչ միշտ էր, որ թուրքական ուժերը օդային աջակցություն էինստանում ամերիկյան օդուժի կողմից։
  Մասնավորապես այդպես է վկայել պատերազմի մասնակից ազգությամբ թուրք Իբրահիմ Արթուջն իր հուշերում, որիhttp։
 //bianet.org/bianet/siyaset/5682-eski-bir-askerin-kaleminden-kore-savasi11 Տե՛ս Türk Tugayı,  https։
 //tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_Tugay%C4%B1հիման  վրա  գրվել  էր  «Զինվորը  Կորեական  պատերազմում»  խորագրովգիրք12։
 Անդրադառնալով թուրքական բրիգադի անձնակազմի ազգային պատկանելիության հարցին՝  պետք  է  նշենք, ցավոք, մեզ չհաջողվեց  օբյեկտիվ  գիտական  աղբյուրներում  հստակ  տեղեկություններ  գտնել  դրանց  մասին։
   Թուրքական որոշ գիտական շրջանակներում ոմանք նշում են, որ զինվորական անձնակազմի  մեջ  կային  մեծ  թվով  քրդեր՝  չհիմնվելով  հստակ  ապացույցների  վրա։
 Նրանք պնդում էին, որը թուրքական իշխանությունները նախընտրեցին ռազմաճակատ կամ, ինչպես իրենք են նշում, «մսաղաց» ուղարկել քրդերին։
  Իսկ ոմանք էլ հերքում են այդ պնդումը՝ նշելով, որ Թուրքիայի համար աշխարհաքաղաքական  կարևոր  քայլ  իրականացնելը  դժվար  թե  թուրքական  իշխանությունները վստահեին ազգությամբ ոչ թուրքերին։
 Մի քանի տարի առաջ էլ ականատես եղանք թուրքական հակահայկականքարոզչամեքենայի  զավեշտալի  «գոհարներից»  մեկին։
   Մասնավորապես«Mehmetciktv.com.tr»  կայքը  գրել  էր,  որ  1950  թ.  նոյեմբերի  26-29-ին  Չինաստանի՝  մի  քանի  հարյուր  հազարանոց  բանակը  հյուսիսկորեական  ստորաբաժանումների  հետ  սկսել  էր  առաջխաղացումը  ամերիկացիների  և  թուրքերիդիրքերի ուղղությամբ։
  Այս ընթացքում ԱՄՆ-ի ուժերը սկսել են նահանջել, սակայն  թուրքական  բրիգադն  այդ  մասին  չի  տեղեկացել,  քանի  որ,  ըստ  կայքի,ազգությամբ հայ թարգմանիչները միտումնավոր չեն ասել նրանց այդ մասին13։
 Ինչպես տեսնում ենք թուրքական քարոզչամեքենան նույնիսկ Կորեայումկրած  անհաջողության  մեջ  է  փնտրում  հայկական  հետք՝  սեփական  անհաջողությունները բարդելով հայերի վրա, ինչպես դա 20-րդ դարի սկզբին էր` Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության կրած պարտությունների ժամանակ։
 ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԲՐԻԳԱԴԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՈՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ Անուշավան Մելքումյան Բանալի բառեր՝ Թուրքիա, ՆԱՏՕ, ՄԱԿ, Կորեական պատերազմ, թուրքական բրիգադ,Թուրքիայի խորհրդարան  (1950-1953ԹԹ.)Ամփոփում։

ՆԱՏՕ-ին  Թուրքիայի  անդամակցության  խնդրի  ուսումնասիրությունը  Կորեական թերակղզում տեղի ունեցած պատերազմին Անկարայի մասնակցության համատեքստում թույլ  է  տալիս  հանգել  հետևյալ  եզրակացության։
   Ուսումնասիրված  ժամանակահատվածի  սահմաններում կարելի է առանձնացնել երկու շրջափուլ։
  Առաջին շրջանը (1950 թ. հունիս-սեպտեմբեր)  կարելի  է  բնութագրել  որպես  Կորեական  պատերազմի  հարցում  Թուրքիայի  պետական դիրքորոշման ձևավորման, ինչպես  նաև նույն հակամարտության շրջանակներում  ՄԱԿ-ի և նրա անդամների, գլխավորապես ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների հստակեցման  շրջափուլ։
  Երկրորդ շրջանը (1950 թ. հոկտեմբեր-1952 թ. փետրվար) կարևորվում է Կորեական պատերազմին Թուրքիայի՝ ոչ միայն քաղաքական, այլև ռազմական մասնակցությամբ։
   Հոդվածում գլխավորապես հիմնավորվում է, որ թուրքական իշխանությունների առանցքային  նպատակը  ՆԱՏՕ-ին  անդամակցումն  էր`  Կորեական  պատերազմին  մասնակցության  ճանապարհով։
