ԱՐԹԻԿԻ ԴԱՄԲԱՐԱՆԱԴԱՇՏԻ ԽԵՑԵՂԵՆԸ ՈՒՇ ԲՐՈՆԶԻ-ՎԱՂԵՐԿԱԹԻ ՇՐՋԱՓՈՒԼԵՐՈՒՄՄ.թ.ա.  հազարամյակին  վերաբերող  հուշարձանների  խմբում  յուրահատուկ տեղ է գրավում Արթիկի դամբարանադաշտը։
  Այն տեղակայված է Արթիկքաղաքից  4  կմ  արևելք  և  Հառիճ  գյուղից  2  կմ  արևմուտք  հեռավորությանվրա։
  Արթիկի դամբարանները եզակի տեղ են գրավում ինչպես Հայաստանում,այնպես էլ՝ Անդրկովկասում, քանի որ փաստական հարուստ նյութ են պարունակում ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի շրջափուլերի նյութական մշակույթի վերաբերյալ։
  Այդ նյութերի մեջ մեծ խումբ է կազմում խեցեղենը, որն առանձնանումէ եզակի և տարբերվող նմուշներով։
 Մեր  աշխատանքը  միտված  է  ներկայացնելու  և  նկարագրելու  Արթիկիդամբարանադաշտից հայտնաբերված խեցեղենի տեսակները, պատրաստմանեղանակները,  ինչպես  նաև  վեր  հանելու  խեցեգործության  զարգացման  ընդհանուր միտումները և արտադրանքի ձևերի փոփոխման օրինաչափությունները։
 Ուսումնասիրման  համար  նյութ  է  ծառայել  նշանավոր  հնագետ  ՏելմակԽաչատրյանի  կողմից,  Արթիկի  դամբարանադաշտում  կատարված  պեղումների արդյունքում հայտնաբերված մեծաքանակ խեցեղենը;  Նշենք,  որ  կավը  բոլոր  ժամանակաշրջաններում  տնտեսության  տարբերբնագավառներում մեծ կիրառություն է ունեցել։
  Հումքի այս տեսակը, որի մակերեսային  երևակումները  տարածված  են  Հայաստանում,  օգտագործվել  էգործիքներ (իլիկի գլուխներ, ծանրոց-կախիկներ, հալոցներ, մետաղալարից շերեփիկներ,  փքսափողեր,  հնոց-ձուլարաններ,  կաղապարներ),  տարատեսակպաշտամունքային առարկաներ (կուռքեր, սրբազան օջախներ, արձանիկներ ևայլն),  բնակարաններ  պատրաստելու  համար։
   Կավը  անփոխարինելի  հումք  էեղել խեցեգործության համար, որի արտադրանքը հաճախ տվյալ հուշարձանըթվագրող  միակ  նյութն  է։
   Ասվածից  դժվար  չէ  նկատել,  որ  խեցեղեն  արտադրանքի զարգացումը, նրա ձևերի փոփոխումը պատմական բարդ գործընթացէ,  որը  ենթադրում  է  տեխնոլոգիայի  և  հետևաբար  աշխատանքի  գործիքներիկատարելագործումը։
  Այդ է վկայում Հայաստանի, այդ թվում՝ Արթիկի բորնզեդարյան խեցեղեն արտադրանքի ուսումնասիրությունը1։
 Խեցեղենի  պատրաստումը  կազմված  է  հետևյալ  հիմնական  գործողություններից 1.  հումքի և վառելափայտի նախապատրաստումը,2.  կավախմորի պատրաստումը3.  անոթի պատրաստում (ծեփածո կամ դուրգի օգնությամբ)4.  արտադրանքի չորացում և զարդանախշում5.  թրծում2։
 Արթիկի  դամբարանադաշտի  ուշ  բրոնզի  առաջին  փուլի  խեցեղենը  մեծթիվ է կազմում, որոնց մեծագույն մասը պատրաստված է դուրգի վրա։
  Անոթների  մի  մասը  ունի  սև,  փայլեցրած  մակերես,  սակայն  հիմնական  մասը  կազմում  է  մոխրագույն,  կոպիտ,  ինչպես  նաև  խոհանոցային  խեցեղենը,  որը  հաճախ մրապատ է։
 Սև փայլեցրած խեցեղենի խմբի մեջ են մտնում բազմաքանդակ անկանթկավամանները։
  Անկանթ կավամաններն ունեն փքված, գնդաձև իրան, նեղացող ոչ բարձր պարանոց։
  Հանդիպում են նաև օրինակներ, որոնք ունեն ավելիբարձր  պարանոց։
   Բոլոր  կավամաններն  էլ  հիմնականում  կրում  են  հարուստզարդանախշեր՝ հորիզոնական սեղմված և զիգզագաձև խորադիր գծերի տեսքով։
   Սակայն  առավել  տարածված  զարդաձևը  փայլնախշով  արված  զարդերեն,  որոնք  առանձնանում  են  եռանկյունիների  և  ուղղահայաց  գծիկներից  արված զարդերի մեջ։
  Հանդիպում են նաև բեկյալ և ալիքաձև փայլազարդեր, որոնք իրենց զուգահեռներն ունեն Լճաշենի, Գեղարոտի, Կարմի բերդի, Երևանի, Մեծամորի և այլ խեցանոթներում։
  Այս փուլի սև, փայլեցրած կավանոթները բաժանվում են երկու խմբի։
  Առաջին խմբին բնորոշ են խոշոր քրեղանները,որոնք իրենց կողերին ունեն ոչ մեծ ելուսներ։
  Երկրորդ խմբի նմուշներն ավելիփոքր են և ունեն կտրված շուրթեր։
  Զարդանախշերը հաճախ կրկնում են անկանթ  սափորների  զարդաձևերը՝  ստվերագծված  ցանցադաշտով  ուղղանկյունիներ,  բեկվող  ժապավենանախշեր,  սեպաձև  եռանկյունիներ,  ալիքանախշերև այլն։
 Արթիկի դամբարանների վաղ փուլի կոպիտ խեցանոթները ներկայացվածեն խոշոր, լայնաբերան, ցածրավիզ, ուռուցիկ իրանով, նեղ հատակով և դուրս1  Հայաստանի  հնագիտական  հուշարձաններ,  N  9,  Խնկիկյան  Օ.,  պրակ  3,  Արհեստներըբրոնզեդարյան Հայաստանում, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ 1977, XX տախտակ, էջ 52-53։
 2 Խնկիկյան Օ., Արհեստները բրոնզեդարյան Հայաստանում, էջ 55։
 ճկված  շուրթերով  կճուճներով։
   Սրանք  հիմնականում  զարդարված  են  եղունգանախշով3։
 Արթիկի  ուշ  բրոնզեդարի  շրջափուլի  երկրորդ  փուլը  նույնպես  ներկայանում է խեցեղենի հարուստ տեսականիով, որոնց թվում հանդիպում են ինչպեսնախորդ դարաշրջանի, այնպես էլ հաջորդող՝ վաղ երկաթի դարաշրջանին բնորոշ օրինակներ,4։
 Զարդանախշերը, հիմնականում պահպանելով ուշ բրոնզի վաղ փուլի խեցեղենի ձևերը, մի փոքր տարբերվում են նախորդ շրջանից։
  Փայլանախշով արված զարդաձևերը կատարված են անփույթ, անոթները կորցնում են մակերեսի սև փայլի նախկին որակը։
 Նշված փուլի խեցանոթների առավել բնորոշ զարդամոտիվներն են հորիզոնական,  զիգզագ,  ալիքանախշ  գծազարդերը,  խորադիր  եռանկյունիները,համակենտրոն  շրջանները,  եղևնանաշխ  և  այլն։
   Սև,  փայլեցրած  խեցեղենիկողքին մեծ խումբ է կազմում կոպիտ, խոհանոցային խեցեղենը։
  Սև, փայլեցրած  խեցանոթները  ներկայացված  են  անկանթ,  միականթ,  երկկանթ  սափորներով և տարբեր ձևերի քրեղաններով։
  Անկանթ կավանոթների մեջ մեծ խումբեն կազմում ուռուցիկ իրանով, ոչ բարձր պարանոցով և դուրս ճկված շուրթերով  անոթները։
   Սրանք  հիմնականում  նրբախեցի  են  և  հավասարաչափ  թրծված։
 Հանդիպում  են  նաև  ուռուցիկ  իրանով,  բարձր  պարանոցով  և  համեմատաբար  նեղ  հատակով  անկանթ  կավանոթներ։
   Սրանց  կողքին  առաջին  անգամ սկսում են հանդես գալ միականթ կավանոթները, որոնց աղեղնաձև կանթերը շուրթերից կամ պարանոցի կենտրոնից իջնում են դեպի անոթի ուսը։
  Ոչմեծ խումբ են կազմում երկկանթ անոթները։
 Մեծ  քանակությամբ  հանդիպող  կավամանները  բաժանվում  են  մի  քանիտեսակի՝ ուռուցիկ իրանով, նեղ հատակով խոր կավամաններ, որոնց շուրթերըկա՛մ դուրս են ճկված, կա՛մ ուղիղ կտրված են և ուռուցիկ ուսերով, նեղ հատակով,  իրանից  ուսին  անցման  հատվածում  շեշտված  կողերով  կավանոթներ  ևայլն։
  Առավել բազմաքանակ են միջին չափերով, բարձրացող ուսերով և ճկվողշուրթերով կավանոթները։
  Հանդիպում են նաև օղակաձև բռնակներով կավամաններ։
  Այս անոթների զարդանախշերը, բացի վերը նշված ընդհանուր նախշերից, այս կամ այն անոթի վրա տարբեր են։
  Այսպես՝ որոշ անոթների հատակները  զարդարված  են  համակենտրոն  շրջանակներով,  որը  հանդիպում  է  նաևառանձին անոթների ուսերին։
  Մեծ տեղ են զգաղեցնում սեպաձև զարդեր, ցնցադաշտը, փայլանախշ շերտերը և այլն։
  Անոթների ձևերի և զարդամոտիվնե3  Եսայան  Ա.,  Հայաստանի  հնագիտություն,  պրակ  1,  Քարի  դար-ուշ  բրոնզի  դար,  ԵՊՀ  հրատ.,Եր., 1992։
 4 Եսայան Ա., նշվ. աշխ., էջ 265։
 րի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Արթիկի՝ ուշբրոնզեդարյան երկրորդ փուլի խեցեղենը, պահպանելով հնագույն ձևերը, նոր գծեր էձեռք  բերում,  որը  գոյատևում  է  մինչև  վաղ  երկաթի  դարաշրջանը՝  վկայելովՀայաստանի նյութական մշակույթի ավանդականության մասին։
 ՛ Խոհանոցային կոպիտ խեցեղենը չի առաձնանում ձևերի ու զարդանախշերի բազազանությամբ։
  Միատիպ կավե սպասքը ներկայացված է խոշոր, ձգված իրանով, լայնաբերան, երբեմն նաև ուռուցիկ իրանով և բարձրացող ուսերով անոթներով։
 Հանդիպում են մեծ քանակությամբ անկանթ, երբեմն ցածրադիր իրանովև  տարբեր  բարձրության  պարանոցներով  կճուճներ։
   Կոպիտ  խեցեղենի  զարդանախշերը  ներկայացված  են  հիմնականում  տարբեր  ձևերի  պարանահյուս,խորադիր  գոտիներով,  զիգզագներով և  ավելի  հազվադեպ՝  ալիքաձև  նախշերով։
   Առավել  տարածված  են  եղունգազարդն  ու  հատիկազարդը։
   Հանդիպումեն նաև ուռուցիկ ելուստներով զարդարված անոթներ, որ բնորոշ է մ.թ.ա. 1-ինհազարամյակի սկզբի կավանոթներին5։
 Արթիկի վաղերկաթեդարյան գտածոների մեջ նույնպես ամենամեծ խումբը կազմում են կավամանները, որոնք հայտնաբերվել են բոլոր դամբարաններում։
  Այս կավամանները, ներկայանում են նոր ձևերով և զարդանախշերով, որոնք  իրենց  որակով  խիստ  տարբերվում  են  ուշբրոնզեդարյան  կավամաններից։
 Վաղերկաթեդարյան  խեցեղենը  գլխավորապես  պատրաստված  է  դուրգիվրա,  և  միայն  մեկ-երկու  նմուշներ  են,  որոնք  ձեռածեփ  են։
   Ի  տարբերություննախորդ՝ ուշ բրոնզի շրջափուլի, այս շրջափուլում կավամանները բաժանվումեն երկու նոր մեծ խմբի՝ սև և մոխրագույն փայլեցրած կավամաններ և խոհանոցային  կոպիտ  կավամաններ։
   Կավամանները  հիմնականում  ունեն  հաստպատեր և պատրաստված են տարբեր խառնուրդներ պարունակող կավից։
 Վաղերկաթեդարյան շրջափուլի անկանթ կավամաններից հայտնաբերվելեն  մեծաքանակ  նմուշներ։
   Այս  տիպի  կավանոթները  ունեն  ուռուցիկ  իրան,հարթ հատակ և համեմատաբար նեղ պարանոց։
  Յուրահատուկ խումբ են ներկայացնում  անկանթ  կավանոթները,  որոնք  զուրկ  են  ցանկացած  տիպի  զարդանախշերից։
   Այստեղ  մենք  հանդիպում  ենք  բազմատեսակ  կավանոթներ՝մոխրագույն փայլեցրած, նեղ պարանոցով և ռումբաձև իրանով կավանոթներև միջին կան մանր կավամաններ, որոնք ունեն ռումբաձև իրան, կարճ պարանոց և դեպի դուրս ծալված շուրթ։
 Արթիկի  վաղերկաթեդարյան  խեցեղենի  մեջ  իրենց  առանձնահատուկտեղն  են  զբաղեցնում  մեկ  բռնակով  կավանոթները,  որոնք  ունեն  ուռուցիկ  ի5 Նույն տեղում, էջ 270- 271։
 րան, կարճ և նեղ պարանոց և դեպի դուրս ուղղված շուրթ։
  Ինչպես գիտենք,մեկ  բռնակով  կավանոթներ  հանդիպում  են  Արթիկի  դեռ  ուշբրոնզեդարյանդամբարաններում, սակայն արդեն վաղերկաթի շրջափուլում այդ կավանոթները ստանում են հարուստ ձևավորում։
  Տարածված զարդանախշեր են ուռուցիկերկայնական գծերը, զիգզագաձև և խորադիր գծերը։
  Որոշ դեպքերում հանդիպում  են  նաև  նմուշներ,  երբ  փայլաներկով  արված  ժապավենները  ստեղծումեն եռանկյունաձև նախշեր։
 Արթիկի`  մեկ  բռնակով  կավամանները  պեղվել  են  Nº  Nº  206,  217,  298դամբարաններից6։
 Արթիկի  վաղերկաթեդարյան  կավանոթների  երրորդ  խումբն  են  կազմումերկբռնակ  կավանոթները,  որոնք  ունեն  խոշոր  չափեր,  նեղ,  կարճ  պարանոց,խիստ ուռուցիկ իրան և փոքր-ինչ ծալված շուրթ։
  Կավամանները իրանի մեջտեղի  մասում  երկու  կողմերից  ունեն  խոշոր  բռնակներ,  որոնք  հաճախ  զարդարված են ցցուն-ուռուցիկ գծերով։
  Կավամանները ունեն տարաբնույթ զարդանախշեր, հիմնականում զարդարված են գծային, եղունգանախշ և հատիկանախշ պատկերներով, ինչպես նաև երկայնական ակոսներով։
  Հաճախ հանդիպում են նաև համադրություններ զիգզագների և ալիքաձև գծերի, որոնք եզրափակվում են հաստ զարդագոտիով։
 Արթիկի՝ վաղերկաթեդարյան երկբռնակ կավանոթները նույնպես համարվում են տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ խեցեղեն և մեծ տարածում ունենինչպես Շիրակի տարածաշրջանի և Հայաստանի այլ հնավայրերում, այնպես էլ՝ Անդրկովկասում։
 Արթիկի  վաղերկաթեդարյան  խեցեղենի  համար  առավել  հատուկ  են  մեկբռնակով  բաժակները։
   Չնայած  իրենց  սակավաթիվությանը՝  այս  բաժակներըբազմատեսակ են և ստեղծում եմ մեկ առանձին և ընդհանրական խումբ։
  Բաժակների հիմնական մասը սև, փայլեցրած են, խորն են, ունեն հարթ հատակ,թույլ արտահայտված, որոշ դեպքերում՝ կտրված շուրթ։
  Նմանօրինակ բաժակներ հայտնաբերվել են Nº Nº 217, 295, 206 դամբարաններից։
  Բաժակները ունեն նաև տարատեսակ զարդանախշեր։
  Զարդանախշերը հիմնականում ուռուցիկ  գծեր  են,  փայլաներկով  արված  ժապավեններ,  երկայնակի  ակոսիկներ  ևայլն։
 Արթիկի վաղերկաթեդարյան սև, փայլեցրած խեցեղենի մեջ մեծաքանակև ինքնատիպ խումբ են կազմում թասերը, որոնք հայտնաբերվել են մեր կողմից դիտարկված կավամանների կողքին7։
 Ինչպես  կավանոթների  դեպքում,  այստեղ  նույնպես  նկատվում  է  նորնմուշների  զուգորդումը,  նախկին՝  ուշբրոնզեդարյան  շրջափուլին  բնորոշ  ավանդական նմուշների հետ։
 Վաղերկաթեդարյան  թասերը  հիմնականում  խորը  չեն  և  ունեն  ծալվածկամ  կտրված  շուրթ։
   Կավամաններին  բնորոշ  են  նաև  տարատեսակ  զարդանախշերի  առկայությունը։
   Գրեթե  բոլոր  նմուշները  զարդարված  են  ուռուցիկգծերով,  որը  տարված  է  խիստ  հետևողականորեն  և  գտնվոււմ  է  շուրթիցներքև, և անփութորեն արված գծեր, որոնք գտնվում են թասի միջնամասում։
 Թասերի  մեծ  խմբում  հանդիպում  են  նաև  երկու  օրինակներ,  որոնք  սև,փայլեցրած  կավամաններ  են,  ունեն  կտրված  շուրթ,  որի  վրա  պահպանվել  էզարդանախշ՝ ուղղահայած գծերի և եռանկյունաձև նախշերի տեսքով8։
 Վաղերկաթեդարյան  խեցեղենի  հաջորդ  խումբը  կոպիտ,  խոհանոցայինօգտագործման  կավամաններն  են։
   Մեր  կողմից  դիտարկվող  խումբը  ներկայացված  է  Արթիկի  վաղերկաթեդարյան  բոլոր  դամբարաններում։
   Այս  կավամանները հիմնականում պատրաստված են վատ շաղախված և տարատեսակխառնուրդներ  պարունակող  կավից։
   Բոլոր  կավանոթների  մակերեսին  առկաայրման հետքերը մեզ թույլ են տալիս ենթադրել, որ նրանք ունեցել են կենցաղային լայն կիրառություն։
 Վերնոշյալ  խոհանոցային  կավանոթները  ներկայացված  են  տարատեսակձևերով  և  զարդանախշերով։
   Խեցանոթները  հիմնականում  ունեն  խոշոր  չափեր, հաստ պատեր, լայն պարանոց և ծալված շուրթ։
  Ինչպես նախորդ՝ ուշբրոզեդարյան երկու փուլերում, այստեղ նույնպես կավամանների հիմքերը զարդարված են իրար հաջորդող թեք գծիկների շարքերով, հաճախ արված են երկու և ավելի շարքերով։
  Զարդանախշերը հիմնականում միատարր են, հանդիպում  ենք  ուռուցիկ  գծերի,  որոնք  համադրված  են  ոլորուն  գծերի,  եղունգանախշերի և արևածաղկի սերմի տեսքով նախշերի հետ։
  Միայն եզակի դեպքերում ուռուցիկ գծերը համադրված են զիգզագաձև գծերի հետ9։
 Արթիկի  դամբարանադաշտի  կավանոթների  մեծածավալ  խմբում  կաննաև այնպիսիները, որոնք ունեն հազվագյուտ ձևեր և զարդանախշեր։
  Նմանօրինակ նմուշները հայտնաբերվել են տարբեր դամբարաններում մետաղականիրերի և տարաբնույթ կավանոթների կողքին։
 Այս հազվագյուտ կավամանները ունեն սև, փայլեցրած մակերես։
  Վերոնշյալ խմբի մեջ են մտնում 18 անոթներ, որոնք ունեն հետևյալ բնութագրերը։
 1.  Սև,  փայլեցրած  կավանոթն  ունի  նեղ  հիմք,  ուռուցիկ  իրան,  երկարավուն և լավ  արտահայտված պարանոցով, ինչպես նաև արտաքինից լավ արտահայտված շուրթ։
  Նշված կավանոթի պարանոցը իրանին միացնող հատվա9 Նույն տեղում, էջ 253-254. ծում առկա է զարդանախշ՝ փայլաներկով արված կրկնադիր հորիզոնական ուռուցիկ գծեր, որոնց միջև եղած բաց տարածքը զարդարված է թեք, ուռուցիկժապավեններով։
  Կավանոթի շուրթի հիմքից դեպի իրան են ընթանում փայլաներկով արված ուղղահայաց գծեր, որոնց միջև եղած հեռավորությունները լցված են զիգզագաձև գծերով։
  Նույնպիսի զարդանախշեր առկա են նաև անոթիգոտկատեղից հիմքն ընկած հատվածում։
 Վերոնշյալ  կավանոթը  պատրաստված  է  կավագործական  դուրգի  վրալավ շաղախված կավից, սակայն կավամանը անհամաչափ է թրծված։
  Կավանոթն ունի 8,5 x 27 սմ10։
 2.  Սև, փայլեցրած տարա՝ նեղ հիմքով, թեթևակի սրացող կողերով, ցածրպարանոց  և  արտաքինից  լավ  արտահայտված  շուրթ։
   Տարան  ունի  հարուստզարդանախշեր։
   Տարայի  շուրթից  դեպի  կողեր  տարված  են  մի  քանի  հորիզոնական ուռուցիկ գծեր, որոնք առկա են նաև կավամանի միջնամասում և արված են անփութորեն։
  Հորիզոնական ուռուցիկ գծերի միջև եղած ազատ տարածքները զարդարված են փայլաներկով պատկերված բազմաբնույթ նախշերով, այդ թվում՝ թեք ժապավեններ, որոնք ստեղծում են գագաթները վեր ուղղված եռանկյունաձև պատկերներ։
  Թեք ժապավենների միջև մի քանի շարքովարված  են  հորիզոնական  և  ուղղահայաց  զիգզագաձև  գծեր։
   Նշված  զարդանախշը արտացոլում է միջինբրոնզեդարյան կավամանների նախշերը։
 Վերոնշհալ  տարան  պատրաստվել  է  լավ  շաղախված  կավից,  կավագործական դուրգի վրա ևթրծված է համաչափորեն։
  Տարան ունի 11.5 սմ լայնություն և 12 սմ երկարություն11։
 3.  Սև, փայլեցրած կավաման, որն ունի նեղ հիմք, ուռուցիկ իրան, ոչ լավարտահայտված  պարանոց  և  արտաքինից  արտահայտիչ  շուրթ,  որից  ներքև,ինչպես  նաև  կավամանի  իրանի  միջնամասով  տարված  են  հորիզոնական  ուռուցիկ գծեր, որոնք արված են մեծ հեռավորություններով։
  Հատկանշական է,որ  այդ  գծերն  արված  են  խիստ  հետևողականորեն  և  համաչափորեն։
   Գծերիմիջև եղած ազատ տարածքները լրացված են փայլաներկով արված հարուստզարդանախշերով,  որոնք  թեք  գծեր  են  և  ստեղծում  են  եռանկյունաձև  պատկերներ։
   Եռանկյունները  լցված  են  թեք  գծիկներով,  որոնք  ստեղծում  են  ցանցաձև պատկեր։
  Միջնամասում գտնվող ուռուցիկ գծից դեպի կավամանի հիմքեն ընթանում փայլաներկով արված նուրբ գծեր։
 Կավամանը  պատրաստվել  է  կավագործական  դուրգի  վրա,  լավ  շաղախված  կավից  և  աչքի  է  ընկնում  համաչափ  թրծմամբ։
   Կավամանն  ունի  12  ամլայնություն և 15,5 սմ երկարություն12։
 10 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/438-60 թ.։
 11 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/194-60 թ.։
 4.  Սև, փայլեցրած կավաման, որն ունի նեղ հիմք, կլորավուն իրան, սեղմված պարանոց և կտրված շուրթ։
  Կավամանի իրանի վերին մասում անփութորեն  արված  են  վեց  շարք  ուռուցիկ  գծեր,  որոնցից  դեպի  կավամանի հիմք  ենընթանում  փայլաներկով  արված  գծեր։
   Կավամանը  պատրաստված  է  դուրգիվրա լավ շաղախված կավից և հավասարաչափ է թրծված։
  Տարան ունի 9 սմլայնություն և 14 սմ երկարություն13։
 5.  Սև, փայլեցրած կավանոթ, որն ունի նեղ հիմք, ուռուցիկ իրան, երկարավուն  պարանոց  և  արտաքինից  լավ  արտահայտված  շուրթ։
   Կավանոթիշուրթի  հիմքից  դեպի  իրանի  և  պարանոցի  միացման  հատվածում  փայլաներկով արված են հորիզոնական ժապավեններ։
  Կավանոթի իրանի վերին հատվածում առկա է գոտի՝ ուռուցիկ գծից, որից վերև առկա է ինքնատիպ զարդանախշ։
   Այն  ցանցաձև  նախշերի  և  կենդանակերպ  զարդանախշերի  հաջորդական շարք է։
  Կենդականերպ զարդանախշն են կազմում եղնիկները, որոնք ունեն ճյուղավորված եղջյուրներ և այծեր՝ մեկ զույգ դեպի ներքև ուղղված թեքեղջյուրներով։
  Հատկանշական է, որ այս զարդագոտին բնորոշ է Անդրկովկասիբրոնզեդարյան  դարաշրջանի  խեցեղենին։
   Կավանոթի  ուռուցիկ  գծից  դեպիհիմք են ընթանում փայլաներկով արված գծեր։
 Վերոնշյալ կավանոթը պատրասված է կավագործական դուրգի վրա լավշաղախված  կավից։
   Պետք  է  նշել,  որ  կավամանը  աչքի  է  ընկնում  թրծման  ևփայլեցման վարպետությամբ։
  Կավանոթն ունի 12 սմ լայնություն և 25 սմ երկարություն14։
 6.  Սև, փալեցրած կավանոթ՝ նեղ հիմքով, ուռուցիկ իրանով (հատկապեսվերևին հատվածում), նեղացող պարանոցով և կտրված շուրթով։
  Կավանոթիիրանի վերին և միջին հատվածներում շարքերով ընթանում են հորիզոնականուռուցիկ գծեր, որոնցից ներքև անցնում է հորիզոնական ալիքաձև գիծ։
  Հորիզոնական  ուռուցիկ  գծերի  միջև  եղած  բաց  տարածությունները  լցված  են  գեղեցիկ  զարդանախշերով,  որոնք  փայլաներկով  արված  թեք  ժապավեններ  են։
 Ուռուցիկ գծերի վերջին շարքից դեպի կավանոթի հիմք են ձգվում փայլաներկով արված նուրբ գծեր։
 Վերոնշյալ  կավավանոթը  պատրաստվել  է  դուրգի  վրա,  ունի  հաստ  պատեր, աչքի է ընկնում հավասարաչափ թրծմամբ ու փայլեցմամբ և ունի 10,5 սմլայնություն և 20,5 սմ երկարություն։
 7.  Սև, փայլեցրած տարա, որն ունի նեղ հիմք, կլորավուն իրան (հատկապես  վերին  հատվածում),  դեպի  ներս  կորացող  պարանոց  և  կտրված  շուրթ։
 Տարայից  անմիջապես  շուրթ  արված  են  հորիզոնական,  հաջորդական  գծեր։
 12 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/272-60 թ.։
 13 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/109-60 թ.։
 Այս տարային բնորոշ է գծերի անփույթ պատկերումը, դրանք հաճախ միաձուլվում են իրար։
  Գծերից շարքից դեպի վերև և դեպի ներքև ընթանում են հորիզոնական  ուռուցիկ  գծեր։
   Հորիզոնական  գծերի  միջնամասում  փայլաներկովարված  են  թեք  ժապավեններ,  որոնք  իրարից  գտնվում  են  որոշակի  հեռավորության վրա։
  Վերջին գծից դեպի անոթի հիմք են ընթանում փայլաներկով արված գծեր։
 Վերոնշյալ տարան ձեռածեփ է, պատրաստված է լավ շաղախված կավիցև աչքի է ընկնում թրծման և փայլեցման բարձր վարպետությամբ։
  Կավամաննունի 11.5 սմ լայնություն և 17 սմ երկարություն 15։
 8.  Սև,  փայլեցրած  կավաման,  որն  ունի  նեղ  հիմք,  ուռուցիկ  իրան,  ցածրպարանոց,  ինչպես  նաև բարակ  և  արտաքինից  արտահայտիչ շուրթ։
   Տարայիերկու կողմերին ամրացված են փոքրիկ բռնակներ, որոնց վրա առկա է միջանցիկ անցք։
  Շուրթից մինչև տարայի միջնամաս են ձգվում հորիզոնական գծեր,որոնք տեղակայված են խիստ հաջորդականությամբ։
  Գծերի միջև եղած տարածությունները  լրացված  են  թույլ  փայլեցված  եռանկյունաձև  նախշերով,  որոնց գագաթներն ուղղված են դեպի վեր։
  Տարայի գոտուց դեպի հիմք են ձգվում  փայլաներկով  պատկերված  թեք  գծեր։
   Խորհրդանշական  է,  որ  տարայիհիմքին փորագրված է սվաստիկայի պատկերներ, որ ստեղծում են բարդ զարդանախշ։
 Վերոնշյալ  տարան  պատրաստված  է  դուրգի  վրա,  լավ  շախաղված  կավից,  աչքի  է  ընկնում  թույլ  փայլեցմամբ։
   Կավամանն  ունի  8  սմ  լայնություն  և12,5 սմ երկարություն16։
 9.  Սև, փայլեցրած կավանոթ, որն ունի հարթ հիմք, ուղիղ պատեր և կտրված շուրթ։
  Կավանոթի շուրթի մոտ տեղակայված են երկու փոքրիկ միջանցիկբռնակներ։
  Սկսած կավանոթի իրանի վերին հատվածից մինչև միջնամաս համաչափորեն պատկերված են հորիզոնական ուռուցիկ գծեր, որոնց վրա առկաէ  փայլաներկով  արված  զարդանախշ,  որն  ունի  հաստ  և  անհամաչափ  տարված ժապավենների տեսք։
  Ստորին գծից մինչև հիմք ձգվում են փայլաներկովտարված  գծեր։
   Կավանոթը  պատրաստված  է  կավագործական  դուրգի  վրալավ շաղախված կավից, աչքի է ընկնում լավ թրծմամբ և փայլեցմամբ և ունի12,5 սմ լայնություն և 12 սմ երկարություն17։
 10.  Սև, փայլեցրած տարա, որն ունի նեղ հիմք, ուռուցիկ և թեթևակի անհարթ իրան, որը տարային տալիս է երկկոնիկ տեսք։
  Կավամանը սեղմվում էբերանի մասում և ունի կտրված շուրթ։
  Տարայի կողերի տակ չորս կողմից տեղակայված են փոքրիկ, ուռուցիկ բռնակներ, որոնք համալրված են ուղղահա15 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/519-60 թ.։
 16 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2208/68-61 թ.։
 17 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/233-60 թ.։
 յաց  միջանցիկ  բացվածքով։
   Տարայի  բերանի  և  միջին  հատվածում  առկա  ենուռուցիկ  հորիզոնական  գծեր,  որոնք  արված  են  խիստ  հաջորդականությամբև հետևողականությամբ։
  Հորիզոնական գծերի բաց տարածությունը լրացվածէ զարդանախշով, որը բաղկացած է փայլաներկով արված հաստ գծեր, որոնցվերին և ստորին եզրերը միաձուլվում են։
  Գծերի ներքևի շարքից դեպի հիմքեն ձգվում փայլաներկով պատկերված բարակ և թեք գծեր։
  Կավամանը պատրաստված  է  կավագործական  դուրգի  վրա  լավ  շաղախված  կավից,  լավ  թրծված  և  փայլեցված  է։
   Կավամանն  ունի  8  սմ  լայնություն  և  9  սմ  երկարություն18։
 11.  Սև փայլեցրած տարա, որն ունի կլորավուն մարմին և կտրված շուրթ։
 Տարայի բերանից մինչև հիմք են ձգվում փայլաներկով արված գծեր։
  Հենց տարայի  հիմքի  վրա  էլ  առկա  է  միջանցիկ  բացվածք։
   Այս  փաստը  վկայում  է  այնմասին, որ տարան հավանաբար օգտագործվել է որպես ձագար։
  Տարան ունի9,5 սմ լայնություն և 4,5 սմ երկարություն19։
 12.  Կտրված  շուրթով,  սև,  փայլեցրած  տարա։
   Նշված  տարայի  շուրթինամրացված  են  երեք  ոտնակներ,  որոնք  ունեն  մարդկային  ոտքերի  տեսք։
  Տարայի  շուրթի  վերին  հատվածում  առկա  է  մեկ  միջանցիկ  բացվածք։
   Տարայիշուրթի և ոտքերի միջև եղած հեռավորությունը լրացված է փայլաներկով անփութորեն գծված հորիզոնական գծերով։
 Վերոնշյալ  կավամանը  պատրաստված  է  կավագործական  դուրգի  վրալավ  շաղախված  կավից,  համաչափորեն  թրծված  է  և  լավ  փայլեցված։
   Կավանման ունի 12.5 սմ լայնություն և 5.5 սմ երկարություն20։
 13.   Սև, երկարավուն, փայլեցրած կավաման, որն ունի հարթ հիմք, թեթևակի ուռուցիկ իրան, որը նեղանում է վերևի հատվածում և արտաքինից լավարտահայտված  շուրթ։
   Կավամանի  միջին  հատվածում  տարված  է  ուռուցիկհորիզոնական  գծերի  շարք,  որոնք  տեղակայված  են  խիստ  հաջորդականությամբ և որոշակի պահպանված հեռավորությամբ։
  Շուրթի հիմքից դեպի իրանի հիմք են ձգվում փայլաներկով պատկերված գծեր։
  Կավանոթը պատրաստված է կավագործական դուրգի վրա լավ շաղախված կավից, ինչպես նաև համաչափորեն թրծված և փայլաներկված է։
  Կավամանն ունի 7 սմ լայնություն և11.5 սմ երկարություն21։
 14.  Սև, կոպիտ կավաման, որն ունի հարթ հիմք, ուղիղ պատեր և փոքրինչ  կոր  կողեր։
   Կավամանի  պատերը  պատված  են  մրով,  ինչը  վկայում  է  այնմասին, որ կավամանն ունեցել է խոհանոցային կիրառություն։
  Կավամանը ձե18 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/233-60 թ.։
 19 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/234-60 թ.։
 20 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2208/212-61 թ.։
 21 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2194/3-61 թ.։
 ռածեփ  է  և  պատրաստված  է  վատ  շաղախված  կավից,  այդ  իսկ  պատճառովունի  հաստ  պատեր։
   Կավամանի  ունի  18  սմ  լայնություն  և  19  սմ  երկարություն22։
 15.  Սև, կոպիտ կավաման՝ նեղ հիմքով, ուռուցիկ իրանով, սեղմված պարանոցով և կտրված շուրթով։
  Կավամանի երկու կողմերից շուրթից դեպի հիմքեն ընթանում միջանցիկ  բռնակներ։
  Կողային պատերի տակից տարված է ուռուցիկ,  ալիքաձև  հորիզոնական  գիծ,  որը  պարուրում  է  կավամանի  կողայինպատերը։
  Ալիքաձև գծից ներքև տարված է լարանե զարդագոտի։
  Կավամանըձեռածեփ է և պատրաստված է վատ շաղախված կավից, ունի 11 սմ լայնություն և 14,5 սմ երկարություն23։
 16.  Կոպիտ կավաման, որն ունի նեղ հիմք, ուռուցիկ իրան, ցածր պարանոց, արտաքինից լավ արտահայտված շուրթ, որից ներքև տարված են հորիզոնական  ուռուցիկ  գծեր։
   Այս  զարդագոտու  վերին  և  ստորին  հատվածներըզարդարված են թեք պատկերված դրվագավոր զարդանախշերով։
  Այս նմուշօրինակը յուրահատուկ է նրանով, որ ցույց է տալիս սև, փայլեցրած կավանոթների  դրվագավոր  զարդանախշերի անցումը  կոպիտ  կավանոթներին,  երբ  վերոնշյալ զարդանախշը կորցնում է իր նշանակությունը ուշ բրոնզի դարաշրջանում։
 Վերոնշյալ  կավամանը  ձեռածեփ  է,  պատրաստված  է  վատ  շաղախվածկավից։
  Կավանոթի պատերին հատկապես ստորին հատվածում, առկա են մրիհետքեր։
  Կավամանն ունի 13,5 սմ լայնություն և 18,5 սմ երկարություն24։
 17.  Սև,  կոպիտ  տարայանման  անոթ,  որն  ունի  զանգվածեղ  նեղ  հիմք,խոշոր և վերին հատվածում լայնացող պարանոց և ներս ծալված շուրթ։
  Տարայի միջնամասում պատկերված է թույլ արտահայտված հորիզոնական ուռուցիկ  գիծ։
   Առավել  հետաքրքրական  է  կավամանի  պատրաստման  տեխնիկան,որը բնորոշ է տվյալ ժամանակաշրջանին։
  Կավամանի վերին մասը պատրաստված է դուրգի վրա, իսկ ներքևի մասը ձեռածեփ է։
  Պետք է նշել, որ կավը լավշաղախված  չէ։
   Կավամանի  պատերին  պահպանվել  են  մրի  հետքեր։
   Տարանունի 19,5 սմ լայնություն և 8 սմ երկարություն25։
 18.  Սև, թույլ փայլեցրած տարայանման կավանոթ, որն ունի հարթ հիմք,վերին հատվածում կլորավուն իրան, որն ավարտվում է թույլ արտահայտվածշուրթով։
  Իր ձևով կավամանը նմանակում է Լճաշենի և Վանաձորի ոսկե և արծաթե կավամաններին։
 22 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2208/201-61 թ.։
 23 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/391-61 թ.։
 24 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2208/79-61 թ.։
 25 Պահպանվում է ՀՊԹ-ում, նմուշ N 2173/289-60 թ.։
 Հենվելով  նախկինում  կատարված  աշխատանքների  վրա  մենք  փորձեցինք ընդհանուր գծերով ուրվագծել Արթիկի ուշբրոնզեդարյան և վաղ երկաթիշրջափուլի խեցեղենի հիմնական տեսակները և զարգացման ուղղությունները։
 Ընդ  որում՝  նույնիսկ  քննության  հակիրճությունն  իսկ  ցույց  տվեց,  որ  ուշբրոնզեդարյան-վաղերկաթեդարյան խեցեղենի զարգացումը ընթացել է ինչպես արտադրանքի  տեսակների  ընդլայնման,  այնպես  էլ  նրանց  կատարելագործմանուղիով,  որը  պայմանավորված  է  մի  կողմից  խեցանոթների  գործածման  բնագավառների  բազմազանությամբ,  մյուս  կողմից՝  մասնագետ  արհեստավորիառկայությամբ,  որը,  ձգտելով  բավարարել  բնակչության  աճող  պահանջները,սերնդից սերունդ փոխանցել է փորձը և կատարելագործել արտադրանքի թողարկումը։
 ԱՐԹԻԿԻ ԴԱՄԲԱՐԱՆԱԴԱՇՏԻ ԽԵՑԵՂԵՆԸ ՈՒՇ ԲՐՈՆԶԻ-ՎԱՂ ԵՐԿԱԹԻԱնի ԽաչատրյանԲանալի բառեր՝ Արթիկ, դամբարանադաշտ, հնագիտություն, ուշ բրոնզի պարբերաշրջան,վաղ երկաթի պարբերաշրջան, խեցեղենՇՐՋԱՓՈՒԼԵՐՈՒՄԱմփոփում։

Արթիկի  դամբարանադաշտի  նյութերի  մեջ  մեծ  խումբ  է  կազմում  խեցեղենը՝  իր  առանձնահատուկ  և  տարբերվող  նմուշներով։
   Այս  տեսանկյունից  կարևոր  է  ուսումնասիրել  խեցեղենի տեսակները, պատրաստման եղանակները, ինչպես նաև վեր հանել խեցեգործության  զարգացման  ընդհանուր  միտումները։
   Արթիկի  ուշբրոնզեդարյան  և  վաղ  երկաթի  շրջափուլի  խեցեղենի  զարգացումը  ընթացել  է  ինչպես  արտադրանքի  տեսակների  ընդլայնման, այնպես էլ նրանց կատարելագործման ուղիով, որը պայմանավորված է մի կողմից  խեցանոթների գործածման բնագավառների բազմազանությամբ, մյուս կողմից՝ մասնագետ  արհեստավորի առկայությամբ։
