 1918-1920թթ. Հայաստանի Հանրապետության հարևան երկրներից, պատմական հայկական տարածքներին հավակնելու առումով, բացառություն չկազմեց նաև Վրաստանը։
  Օգտվելով Հայաստանի համար ստեղծված ծանր ռազմաքաղաքական  դրությունից՝  Վրաստանն  ամեն  գնով  փորձեց  տեր  դառնալ  հիմնականում  հայերով  բնակեցված  պատմական  հայկական  Լոռու  և  Ջավախքիտարածքներին և ի վերջո հասավ դրանց մի մասի միացմանը Վրաստանին։
 Հայ-վրացական  1918-1921թթ.  հարաբերությունների  (այդ  թվում՝  տարածքային  հարցերի)  վերաբերյալ  ստեղծվել  է  բավականին  ծավալուն  գրականություն (Մելքոնյան Ա., Ջավախքը  19-րդ դարում և 20-րդ դարի առաջին քառորդին, Երևան  2003թ., Սարդարյան  Կ.,  Հայ-վրացական հարաբերությունները1918-21թթ.,  Երևան,  2002թ.,  Վիրաբյան  Վ.  Վրաց-հայկական  պատերազմը,  ՀՀկառավարության  ռազմաքաղաքական  գործունեությունը  և  կուսակցությունները, Երևան, 2003թ. և այլն), սակայն այսօր էլ թեմայի բազմակողմանի լուսաբանումն ունի արդիական և գիտական նշանակություն։
 Վրացական  պատմագրությունն  ու  մամուլը  ոչ միշտ  են  օբյեկտիվ  գնահատական  տալիս  դարասկզբում  տեղի  ունեցած  իրադարձություններին։
   Իրհակահայկական  հրապարակումներով  աչքի  է  ընկնում  հատկապես  ԳուրամՄարխուլիան  (Гурам  Мархулия,  «Предательство  у  армян  в  крови»,  iberiana.Грузии»,  kavkasia.net/Armenia/article/1324960915.php)։
   Մինչդեռ  պատմականճշմարտության  վերհանումը  ոչ  միայն  գիտական  անհրաժեշտություն  է,  այլևմիտված  է  հայ-վրացական  բարիդրացիական  հարաբերությունների  պահպանմանն ու ամրապնդմանը։
  Այս առումով թեման արդիական է։
 Հոդվածի արդիականությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ ներկայումս  տեղի  են  ունենում  ինչպես  վրաց-ադրբեջանական,  այնպես  էլ  հայվրացական  սահմանային  ճշգրտումներ։
   Նման  դեպքերում  առաջանում  են  վիճելի հարցեր սահմանի այս կամ այն հատվածի վերաբերյալ։
  Դրա ցայտուն օրինակն է Բավրայի հատվածում տեղի ունեցածը, երբ Հայաստանի տարածքի 300հա  գյուղատնտեսական  հողերը  վերագրվում  էին  Վրաստանին՝  խանգարելովգյուղատնտեսական  աշխատանքների  իրականացումը։
   Վիճելի  հարցեր  կանԱղքյորփիի և Խոժոռնիի հատվածներում, որոնք հիմնականում պայմանավորված են սահմանն անտառաշերտով անցկացնելու հետ։
 Մեր  նպատակն  է  մեկ  անգամ  ևս  ճշգրտել  այն  տարածքը,  որը  վեճիառարկա դարձավ դարավոր հարևանների միջև 20-րդ դարի սկզբին։
 Հարցի  ուսումնասիրությունը  կատարվել  է  պատմական  աղբյուրներիհամեմատական  քննության,  փաստերի  համադրման  և  ընդհանրացումներիմեթոդով։
   Առաջ  քաշված  եզրահանգումները  հենվում  են  սկզբնաղբյուրներիվկայությունների վրա։
 Հայերի  և  վրացիների  միջև  վիճելի  տարածքներ  էին  Ախալքալաքի  գավառը  (պատմական  Գուգարք  աշխարհի  Ջավախք  գավառ)  նրան  հարող  Ծալկայի շրջանով (պատմական Գուգարք աշխարհի Թռեղք գավառ), Թիֆլիսի նահանգի  Բորչալուի  գավառի  Խրամ  գետից  հարավ  ընկած  հատվածը  (պատմական Գուգարք աշխարհի Տաշիր գավառի հարավային մաս)։
  Վերջինս XX դարիսկզբի  կացությամբ  համապատասխանում  էր  Բորչալուի  գավառի  Եկատերինենֆելդի ու Լոռու ոստիկանական տեղամասերին և Թրիալեթի ոստիկանական տեղամասի Խրամ գետից հարավ ընկած հատվածին։
  Վիճելի էր նաև Ղազախ  գավառի  հարավարևմտյան  հայկական  մասը։
  Հիշատակված  վիճելի  տարածքում  գոյություն  ուներ  ազգային  այսպիսի  համամասնություն՝  260    հազարհայեր, 7 հազար վրացիներ և 30 հազար այլ ազգեր1։
 1  Ասրյան  Ա.,  Հայ-վրացական  հարաբերությունների  պատմությունից  (Армяно-грузинский  конфликть по поводу границъ), հրատ. Բանբեր Հայաստանի արխիվների, հ. 2, Եր., 2009, էջ  67։
 Ազգային սկզբունքով Անդրկովկասի վարչական վերաձևման հարցը ծագել  էր  մինչև  հեղափոխությունը։
   Այն  քննարկվում  է  զեմստվային  խորհրդակցություններում 1909 և 1916 թվականներին։
  Ըստ հայկական նախագծի՝ ազգային  սկզբունքով  տարածքային  վերաբաժանումը  յուրաքանչյուր  ազգությանըհատկացնում  էր  հողի  համամասնական  քանակ։
   Ըստ  Բաքվի  Հայոց  Ազգայինխորհրդի 1918թ. դեկտեմբերին կազմած մի փաստաթղթի1, եթե վերցնենք Անդրկովկասում  հայերի,  վրացիների  և  մահմեդականների  ընդհանուր  թիվը,  ապակստացվի, որ վրացիները կազմում են 28 %, հայերը՝ 29 %, և մահմեդականները՝ 43%։
   Հայկական  նախագծով,  համապատասխանաբար,  հայերին  պետք  է  անցներ տարածքի 29 %-ը, վրացիներին՝ 30-33 %-ը, և թաթարներին՝ 38-41 %-ը։
  Հայկական  նախագիծը  կազմված  էր  արդար  սկզբունքով,  և  հայ  դեմոկրատիանենթադրում էր, որ հեղափոխությունից հետո կհաղթանակի արդարությունը։
 Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Անդրկովկասի երեք հիմնականազգերը,  իրենց  հայտարարելով  երկրամասի  տերեր,  որոշում  են  տարածքայինհարցը լուծել ազգային սկզբունքով։
  Այդ սկզբունքն ընկած էր բազմաթիվ կառավարական ու հասարակական ազգամիջյան   խորհրդակցությունների հիմքումև հավանության էր արժանացել բոլոր իշխող կուսակցությունների կողմից։
  Ինչպես սոցիալ-դեմոկրատ մենշևիկները, այնպես էլ վրաց ազգային-ֆեդերալիստները գտնում էին, որ սահմանների գծման հիմքում պետք է դրվի այս կամ այնազգի ռեալ տեղաբաշխվածությունը։
  Ըստ վրաց սոցիալիստ-ֆեդերալիստների՝«Վրաստանի  տարածքի  մեջ  պետք  է  մտնեն  Թիֆլիսի  նահանգի  հետևյալ  գավառները՝ Թիֆլիսի, Գորիի, Դուշեթի, Թելավի, Սղնախի և Թիոնեթի, նաև վրացիներով  բնակեցված  Բորչալուի,  Ախալքալաքի,  Ախալցխայի  որոշ  շրջաններ,ինչպես  նաև  Քութայիսի  նահանգը,  Բաթումի  մարզը  և  Սուխումի  օկրուգի  միմասը։
  Ինչ վերաբերում է Բորչալուի և Զաքաթալայի շրջաններին, ապա դրանքՎրաստանի  կազմի  մեջ  կմտնեն  այն  ժամանակ,  եթե  հանրաքվեի  միջոցովայդպես ցանկանա բնակչության մեծ մասը»2։
  1917թ.  ամռանը  Ներքին  գործերի  նախարարության  կողմից  Անդրկովկասի  զեմստվային  կարգին  նվիրված  խորհրդակցությունը,  որին  մասնակցումէին  նաև  Անդրկովկասի  ներկայացուցիչները,  նույնպես  որոշում  է  ազգայինսկզբունքով  փոխել  երկրամասի  վարչական  կառուցվածքը։
   Այդ  նպատակովստեղծվում  է  հանձնաժողով՝  սենատոր,  պետական  իրավունքի  պրոֆեսոր  իշխան  Զուրաբ  Ավալովի  գլխավորությամբ։
   Հանձնաժողովի  արձանագրությանմեջ  կարդում  ենք.  «Հանձնաժողովի  անդամներ  Շահխաթունյանցը  և  Խատիսյանն առաջարկում են Բորչալուի գավառից դուրս բերել Լոռու ոստիկանականտեղամասը և նրան հարող Բորչալուի և Եկատերինենֆելդի տեղամասերի գյուղական  համայնքները,  որոնք  ունեն  համատարած  հայ  բնակչություն։
   Նույնսկզբունքով Թրիալեթի տեղամասից Ախալքալաքի գավառին միացնել Աշղալի1 Նույն տեղում, էջ 68։
 2 Նույն տեղում, էջ 69։
 նի  (Աշղալա Ներքին,  Աշղալա  Վերին)1,  Ավրանլինի  (Ավրանլո)2  և  Նարդեվանիգյուղական  համայնքները։
   Գորիի  գավառի  Բակուրիանիի  գյուղական  համայնքներից դուրս բերել 2 գյուղ՝ Կզըլ-Քիլիսա (Ղզըլքիլիսա)3 և Մոլիտ։
  Թիֆլիսի նահանգից դուրս բերել Ախալքալաքի գավառը»4։
  Հանձնաժողովի անդամների  կողմից  նշվում  է,  որ  նպատակահարմար  է  սահմանն  անցկացնել  Խրամգետով։
 Ոչ  էական  փոփոխություններից  հետո  Ներքին  գործերի  նախարարությունն այն ուղարկում է Անդրկովկասի Հատուկ կառավարման կոմիտեին, որիհրավիրած  խորհրդակցությունը  (15  անդամ,  յուրաքանչյուր  ազգությունից  5անդամ՝  Նոյ  Ժորդանիայի  նախագահությամբ)  նույնպես  հավանության  է  արժանացնում ազգային սկզբունքի հիման վրա կազմված նախագիծը։
  Միայն ազգային-դեմոկրատներն են հանդես գալիս Վրաստանի տարածքից Բորչալուի ևԱխալքալաքի գավառների դուրսբերման դեմ5։
  Պետք է ասել, որ դեռ այն ժամանակ  սահմանների  հարցը  գտնվում  էր  պետական-տարածքային  և ոչ թե պարզապես վարչական վերաբաժանումների մակարդակի վրա։
  Անդրկովկասի Դեմոկրատական  Դաշնային  Հանրապետության  հռչակումից  հետո,  երբ  դարձյալբարձրացվում  է  սահմանների  վերանայման  հարցը,  արդեն  ավելի  պարզորոշ,խոսքը գնում է Անդրկովկասի երեք հանրապետությունների սահմանների մասին, որոնք կապված կլինեին դաշնային սկզբունքով։
 Մինչև  անկախ  պետությունների  հռչակումը  վրացական  Ազգային  խորհուրդը  ևս  համաձայն  էր  ազգային  սկզբունքով  Հայաստանի  կազմում  տեսնելԲորչալուի  գավառի  մոտ  2/3-ը  և  ամբողջ  Ախալքալաքի  գավառը6։
   Իսկ  1918թ.հունիսին հայ նախարարների հետ պաշտոնական զրույցների ժամանակ Ժորդանիան հայտարարում է, որ Վրաստանը Լոռու հանդեպ հավակնություն չունի։
  Այսպիսով՝ հետևությունը մեկն է. վիճելի տարածքների Հայաստանին և հայժողովրդին  պատկանելն  ընդունվել  է  նաև  վրաց  ազգային  ու  քաղաքականշրջանակների կողմից։
   Սակայն շուտով իրավիճակը կտրուկ փոխվում է։
 1918թ.  հունիսի  4-ի  Բաթումի  պայմանագրով  Ախալքալաքի  գավառնանցնում  է  Օսմանյան  կայսրությանը։
   Գերմանա-թուրքական  զորքերի  կողմիցռազմակալված են մնում նաև Բաթումի պայմանագրով հաստատված սահմանագծից արևելք ընկած Լոռին (Բորչալուի գավառ) ու Փամբակը (Ալեքսանդրապոլի գավառ)։
 1 Գյուղ ՎՀ Ծալկայի շրջանում։
  Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, էջ 292։
 2 Հայաբնակ գյուղ ՎՀ Ծալկայի շրջանում, նույն տեղում, էջ 369։
 3Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան,  Թ.Խ.Հակոբյան, Ստ.Տ.ՄելիքԲախշյան, Հ.Խ.Բարսեղյան, Երևանի համալսարանի հրատ., հ. 3, Երևան, 1991, էջ 500։
 4 Ասրյան Ա., Հայ-վրացական հարաբերությունների պատմությունից (Армяно-грузинскийконфликть по поводу границъ), հրատ. Բանբեր Հայաստանի արխիվների,  էջ  70։
 5 Նույն տեղում։
 6 Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Թեհրան, 1982, էջ 205։
 Այդ նույն ժամանակ (հունիսի 6) պաշտոնական «Կովկաս» թերթում վրացական կառավարությունը հանդես է գալիս հայտարարությամբ այն մասին, որՀայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների ճշգրտումն ու անցկացումը միայն հիշյալ երկրների իրավասությունն են, և որ Վրաստանի կառավարությունը  կարող է այս հարցերի շուրջ անմիջական բանակցություններ վարել Հայաստանի ու Ադրբեջանի հետ, առանց Թուրքիայի միջամտության։
  Միևնույն  ժամանակ  հայտարարվում  է,  որ  տարածքային  հարցերի  վերաբերյալպայմանագիր,  եթե  այդպիսին  կստորագրվի  Թուրքիայի  ու  Հայաստանի  միջև,Վրաստանի  համար  չի  կարող  պարտադիր  լինել1։
   Հունիսի  11-ին  վրացականկառավարությունը  որոշում  է  կազմել  հանձնաժողով  սահմանների  ճշգրտմանհամար։
  Հանձնաժողովը պաշտպանում է Վրաստանի «տնտեսական, ստրատեգիական»  սահմանները՝  նրա  կազմում  ընդգրկելով  հայկական  տարածքներ՝ընդհուպ  մինչև  Սևանա  լիճ։
   Համատեղ  քննարկման  համար  հրավիրված  Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչները պնդում են ազգային սկզբունքի  պահպանման  հնարավորությունը։
   Սակայն  վրացական  կառավարությունըկարգադրում  է  գրավել  տարածքը  մինչև  Ղարաքիլիսայի  և  Շահալիի  միջև  ընկած թունելի կենտրոնական հատվածը, ինչի դեմ «Պայքար» թերթում բողոքումէ Հայոց Ազգային խորհուրդը։
 Որոշ  պայմանների  դեպքում  հայկական  կառավարությունը  սկզբունքորեն հնարավոր էր համարում զիջումներ կատարել Վրաստանին՝ Ախալքալաքիգավառի  հարցում։
   Ենթադրվում  էր,  որ  այստեղ  բնակվող  արևմտահայերիսերունդները  կարող  են  վերաբնակվել  Անտանտի  ճնշմամբ  Հայաստանի  Հանրապետությանը տրվելիք տարածքներում։
  Վրաստանն էլ իր հերթին պարտավորվում է Ախալքալաքն ստանալու դեպքում Խաղաղության վեհաժողովի առջև պաշտպանել հայկական պահանջները, միևնույն ժամանակ օժանդակել, որԱդրբեջանը համաձայնի Հայաստանին զիջել մի քանի վիճելի տարածքներ2։
 Վրացական զորամասերին հաջողվում է  գրավել Լոռու  ոստիկանականտեղամասի մեծ մասը (հյուսիսային հատվածը) և գերմանացիների հետ պահակակետեր  հաստատել  Կամենկա  գետի  (Ձորագետ)  ձախ  ափի  երկայնքով։
 Նրանց  գլխավոր  պահակակետերը  գտնվում  էին  Վորոնցովկա,  Հայդարբեկ,Ալեքսանդրովկա,  Ծաթեր,  Քոբեր,  Քարինջ  բնակավայրերում։
   Իսկ  թուրքականգիծը  ձգվում  էր  Կամենկա  գետի  աջ  ափի  երկայնքով՝  Նովո  Պոկրովկա,  Ջալալօղլի,  Նիկոլաևկա,  Գյառգյառ,  Վարդաբլուր,  Կուրթան,  Դարաքենդ  գյուղերիմիջով, ապա դեպի արևելք՝ Քոբեր և Քոլագերան կայարանների արանքով դեպիՄարց և Լորուտ բնակավայրերը3։
 Վրաց  կուսակցական  ու  քաղաքական  գործիչները  հավակնում  էինՎրաստանի  կազմում  տեսնելու  ոչ  միայն  ամբողջ  Թիֆլիսի  նահանգը, այլ  նաև3 Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 2005, էջ 75-76։
 Փամբակի հովիտը (Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի Առաջին ոստիկանական տեղամաս)1։
  Հայոց և վրաց ազգային խորհուրդների ներկայացուցիչների  բանակցությունների  ժամանակ  վրաց  սոցիալ-դեմոկրատական  կուսակցության  ղեկավարներից,  կառավարության  անդամ  Ի.  Ծերեթելին  հայտարարում է, որ հայ –վրացական սահմանը պետք է լինի այնպես, որ վրացականկողմում լինեն Բորչալուի և Ղազախի գավառները, իսկ թուրքերի հեռանալուցհետո  նաև  Ախալքալաքի  գավառը  և  Ալեքսանդրապոլի  գավառի  Փամբակիշրջանը2։
  Իրենց դիրքերը Կովկասում պահելու, հայ-վրացական հակասությունները  խորացնելու  նպատակով  Արևելյան  ճակատի  թուրքական  զորքերի  հրամանատար  Խալիլ  փաշան  հոկտեմբերին  Թիֆլիսում  գաղտնի  զգուշացնում  էՋամալյանին,  որ  Վրաստանը  պատրաստվում  է  ռազմակալել  ոչ  միայն  Ախալքալաքի ու Բորչալուի գավառներն ամբողջությամբ, այլ նաև Փամբակի շրջանը,որը  ՀՀ  կազմի  մեջ  էր  նրա  անկախացումից  ի  վեր  և  որտեղ  ոչ  մի  վրացի  չէրբնակվում3։
   Իհարկե,  ինչպես  Փամբակի,  այնպես  էլ  Ելիսավետպոլի  նահանգիՂազախի  նկատմամբ  վրաց  հավակնություններն  ունեին  զուտ  մարտավարական  նպատակ՝  հետագայում  հայտարարելու  համար,  որ  իրենք  այդ  տարածքները զիջում են Հայաստանին։
 Վրաց գործիչները փորձում են Վրաստանի հավակնությունները Լոռու ևԱխալքալաքի  նկատմամբ  հիմնավորել  պատմական,  աշխարհագրական,տնտեսական գործոններով՝ անտեսելով ազգային սկզբունքը։
  Սակայն այդ երկրամասերի Հայաստանի կազմում լինելու անհրաժեշտությունը հիմնավորվումէ  նախ  և  առաջ  ազգային  առումով։
   Բորչալուի  գավառի  վիճելի  հատվածում  և    Փամբակի շրջանում բնակվում էր 105000 հայ, 15000 մահմեդական, 1150 վրացիև 13000 այլ ազգեր(հույներ, ռուսներ և այլն) կամ 85,81% հայ և 0,85% վրացի։
  Ինչվերաբերում է Ախալքալաքի գավառին և Ծալկայի շրջանին, որը նրա բնականշարունակությունն  է,  ապա  այստեղ  հաշվվում  էր  82000  հայ,  9000  մահմեդական,  7400  վրացի,  8000  այլ  ազգեր,  այսինքն՝  77,35%  հայ  և  6,9  %  վրացի4։
   Աշխարհագրական  առումով  Լոռին  ու  Ախալքալաքը  Հայկական  լեռնաշխարհիմաս են կազմում։
  Պատմական առումով երկու գավառներն էլ բազմիցս ձեռքիցձեռք են  անցել,  սակայն  միշտ  պահպանել  են իրենց  հայկական  բնույթը։
   Ռազմավարական առումով հանդիսանում են բնական պաշտպանական սահմանագիծ, իսկ տնտեսական առումով՝ բնական հարստություններով աղքատ Հայաստանի  Հանրապետության  համար  արոտավայրերով,  անտառներով,  հանքայինպաշարներով  հարուստ  այս  երկրամասերը  կենսական  նշանակություն  ունեն։
 Հայաստանի  կառավարությունը  մի  քանի  անգամ  պաշտոնական  բողոքներ  է1Բ. Հարությունյան,  Հայաստանի պատմության ատլաս, Բ մաս, Երևան, 2008թ, էջ 62-63։
 2 Ա. Ջամալյան, Հայ-վրացական կնճիռը, Երևան, 2011, էջ 32։
  Դրո, Կենսագր. հուշեր, կազմեց,խմբագրեց Ա. Անդրանիկյանը, Երևան, 1991, էջ 113։
 4 Նույն տեղում, էջ 94-95։
 ներկայացրել  թուրքական  և  գերմանական  կառավարություններին,  գերմանական  և  ավստրիական  միսիաներին,  Բաթումի  պայմանագրով  Հայաստանինպատկանող  տարածքներն  ազատելու  վերաբերյալ  և  միշտ  էլ  ստացել  է  պատասխան, որ այդ գրավումը ժամանակավոր է1։
  Հոկտեմբերի 5-ին թուրքականև  հայկական  շտաբների  միջև  ստորագրված  արձանագրությամբ,  թուրքականզորքերը  պարտավորվում  են  հեռանալ  հանրապետության  տարածքից2։
   Վերջապես հոկտեմբերի 18-ին թուրքական զորքերի Փամբակից ու հարավային Լոռուց  դուրս  բերելուց  հետո,  հենվելով  նույն  արձանագրության  վրա,3  Դիլիջանում  գտնվող  Դրոյի  սպայակույտին  կցված  հայկական  վաշտերը  գրավում  ենԼոռին՝  Երևանի  նահանգի  սահմանագլխի  Շահալի  կայարանից  մինչև  Կամենկա  գետը,  այսինքն՝  մինչև  թուրքական  գիծը։
   Իսկ  մի  քանի պարեկախմբեր  երկաթուղու երկայնքով հասնում են մինչև Լոռու՝ վրացական հսկողության տակգտնվող  բաժնի  ծայրակետ  Ծաթեր  և  Քոբեր։
   Սակայն  գերմանական  սպաներիներկայությունը վրացական կողմում հարկադրում է հայերին թողնել Քոբերն ուԾաթերը։
   Եվս  մեկ  անգամ  հայկական  կողմը  գրավում  է  Քորինջ  (Քարինջ)  ուԾաթեր  գյուղերը,  սակայն  հոկտեմբերի  26-ին  ստիպված  են  լինում  թողնել  այդերկու գյուղերը4։
  Գերմանացիները խնդրում են հայերին չանցնել Ծալկա գետը,որը նրանք համարում են վրացական սահման, միևնույն ժամանակ արգելվումէ վրացիներին անցնել «թուրքական» գիծը5։
 Այսպիսով՝  հայ-վրացական  առճակատման  առաջին  շրջանում  հաջողվեց Հայաստանի վերահսկողությունը հաստատել Հարավային Լոռու վրա, իսկհյուսիս շարժվելու փորձերն ավարտվեցին անհաջողությամբ։
 Լոռու տարածքի հարցը խաղաղ, դիվանագիտական ճանապարհով լուծելու  բոլոր  փորձերը  ձախողվեցին,  և  հայ-վրացական  զինված  բախումը  դարձավ անխուսափելի։
  Դեկտեմբերի 5-ին վրացական զորքերը մտնում են Ախալքալաք։
   Տեղեկանալով  վրացական  զորքերի  ներխուժման  մասին՝  կառավարության  հրահանգով  հայկական  մի  ջոկատ  դեկտեմբերի  7-ին  զբաղեցնում  էԱխալքալաքի գավառի Ալեքսանդրապոլի գավառին կից շրջանը՝ խուսափելովՎրաստանի  հետ  ռազմական  բախումից։
   Ցուցադրական  բնույթ  ունեցող  այսգործողության նպատակն էր հաստատել հայկական կողմի իրավունքը Ախալքալաքի նկատմամբ, սակայն վրացական կողմի պահանջով նրանք նահանջումեն  Ալեքսանդրապոլ՝  թողնելով  Ախալքալաքի  գավառի  Եֆրեմովկա  և  Տրոյիցկոյե  գյուղերը6։
   Ջավախքի  հարցում  Հայաստանի  կառավարության  այդ  «զգուշավոր» քայլը, որ ավելի շուտ անվճռականության և իրավիճակում ճիշտ չկողմ1Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ, Եր., 2010, էջ 67։
 2 М. Туманян, стр. 78։
 3 Նույն տեղում։
  Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ,էջ 67։
 4 Ս.Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 207-209։
 5 М. Туманян, стр. 81։
 6 Ս. Վրացյան, էջ 216։
 նորոշվելու  հետևանք  էր,  բավական  թանկ  նստեց  Հայաստանի  և  մասնավորապես  Ջավախքի  հայության  վրա։
   …Բավական  ուշացումով  Հայաստանիղեկավարության  ձեռնարկած  քայլերն  այդպես  էլ  շոշափելի  արդյունք  չտվեցին»1։
   Լոռու  տարածաշրջանում  հայերի  համար  ստեղծված  ծանր  դրությունըքննարկվում է Հայաստանի խորհրդի դեկտեմբերի 12-ի, 13-ի, 16-ի նիստերում2։
 Հայաստանի  կառավարության  հրամանով  Դիլիջան-Լոռիի  զորամասը    Դրոյիհրամանատարությամբ  հոկտեմբերի  14-ին  առաջ  է  շարժվում  ՎորոնցովկաՊրիվոլնոյե, Օփրեթ-Այրում գծով3։
  Մինչև դեկտեմբերի 15-ը հայկական զորքերըգրավում են Վորոնցովկան, Պրիվոլնոյեն, Սանահինը, Միխայլովկան, Ալավերդին։
   Դեկտեմբերի  16-20-ն  ընկած  ժամանակահատվածում  ազատագրվում  ենԱյրում կայարանն ու Բոլնիս-Խաչենը։
  Գրավելով Շուլավեր գյուղը՝ հայկականուժերը  հասնում  են  Խրամ  գետին,  իսկ  դեկտեմբերի  22-ին  ազատագրում  ենՍադախլու  կայարանն  ու  գյուղի  ծայրամասերը։
   Շուլավերի  ու  Թիֆլիսի  գավառի  Բելիյ-Կլյուչ  գյուղաքաղաքի  գրավումով  հայկական  զինված  ուժերըհայտնվում  են  Վրաստանի  մայրաքաղաքից  50կմ  հեռավորության  վրա4։
   Դեկտեմբերի 25-ին դաշնակիցների ներկայացուցիչները Թիֆլիսում պահանջում ենդադարեցնել  պատերազմը։
   Բաքվից  Թիֆլիս  ժամանած  բրիտանական  փոխգնդապետ  Ջորդանի  կարծիքով,  հայկական  ու  վրացական  զինված  ուժերըպետք  է  ազատեին  նախկինում  թուրքական  գրավման  ներքո  գտնված  վիճելիտարածքը, ներառյալ Ախալքալաքը, և փոխարինվեին բրիտանական զորքերովմինչև  Փարիզի  հաշտության  վեհաժողովում  նրանց  կարգավիճակի  որոշումը։
 Վրաստանը  մերժում  է  այդ  առաջարկը  և  բրիտանացիները  իրենց  նախնականառաջարկություններում  կատարում  են  փոփոխություններ,  որի  համաձայն՝վրացական զորքերը պետք է մնային Ախալքալաքում և Բորչալուի հյուսիսայինմասում,  հայկական  զորքերը՝  Հարավային  Բորչալուում,  իսկ  նրանց  միջև  ընկած  տարածքում  պետք  է  լիներ  «Չեզոք  գոտի»  բրիտանական  հսկողությանտակ5։
   Այսպիսով՝  հայերը  հետ  էին  քաշվելու  մինչև  Դսեղ-Ջալալօղլի  գիծը։
 Նրանք  ստիպված  էին  զիջել  բրիտանական  ուժեղ  ճնշմանը,  քանի  որ  ինչպեսհայ-վրացական,  այնպես  էլ  ամբողջ  անդրկովկասյան  խնդիրների  տնօրինողըբրիտանական զինվորական միսիան էր6։
 1919թ. հունվարի 9-17-ը հայկական, վրացական և դաշնակիցների պաշտոնատար անձանց  մասնակցությամբ  տեղի ունեցած  խորհրդաժողովում հայկական կողմն ստիպված համաձայնվեց, որ Ախալքալաքում տեղակայվի վրա1 Ա.Մելքոնյան, Ջավախքը  19-րդ դարում և 20-րդ դարի առաջին քառորդին, Երևան, 2003,էջ 299։
 2 Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ, էջ 116-135։
 3 Ս.Վրացյան, էջ 220։
 4 Ռ. Հովհաննիսյան, էջ 121։
 5 Ս. Վրացյան, էջ 225։
 6Սուքիասյան Հ., Հայ-վրացական խաղարարար կոնֆերանսի հայկական պատվիրակությանհաշվետվությունը (1918թ. դեկտեմբեր-1919թ. մարտ), Պատմաբանասիրական հանդես, հ.1,Երևան, 2009, էջ 190։
 ցական  երկու  վաշտ՝  դաշնակիցների  հսկողության  ներքո  և  երաշխավորվիհայերի  մասնակցությունը  վարչությանը,  ինչը  այդպես  էլ  չիրականացավ։
   Իվերջո Վրաստանը վերջնականապես հաստատվում է այդ տարածքում։
  Խորհրդաժողովում  հաստատվում  է  նաև  բրիտանացիների  առաջարկած  ծրագիրըԲորչալուում չեզոք գոտի ստեղծելու վերաբերյալ, որը տարածվելու էր Սադախլուի  մատույցներից  մինչև  հայկական  զորքերի  կողմից  նախքան  երկշաբաթյապատերազմը գրաված  դիրքերը։
 1919թ. հունվարի 25-ին Հայաստանի խորհրդարանի նիստում Արտաքինգործերի  նախարարը  ներկայացնում  է  1919թ.  հունվարի  9-17-ը  տեղի  ունեցածկոնֆերանսում  Վրաստանի  և  Հայաստանի  լիազոր  ներկայացուցիչների  միջևստորագրված որոշումը։
  Ըստ որոշման՝ Բորչալուի գավառի չեզոք գոտու սահմանը հյուսիսում պետք է կազմեր այն գիծը, որը միացնում էր 1918թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ վրացական բանակային զորամասերի կողմից զբաղեցրածկետերը։
  Այն ձգվում էր Լեգլի-դաղից լեռնաշղթայի ուղիղ գծով մինչև Իրղանչայգյուղը, այնուհետև ուղիղ գծով դեպի Կուլութաշ գագաթն ընկած ջրբաժան գիծ ևՎիրահայոց լեռների գագաթագծով մինչև Սաաթի գյուղը և դարձյալ գագաթներով  մինչև  Ջանդար  (Ջադար)  գյուղ  և  Աղքյորփի,  ապա  մինչև  Օփրեթ  գյուղ  ևԽոժոռնիի եկեղեցու ավերակները, այնուհետև մինչև Բրդաձոր գյուղ, Սադախլո  գյուղ,  Սադախլո  կայարան,    մինչև  Թանադաղ  լեռ,  ապա  սահմանը հասել  էմինչև Խաչկայա լեռը և Պալութլի Բաշի գագաթները։
 Իրղանչայ, Սաաթի, Ջանդար, Աղքյորփի, Օփրեթի, Խոժոռնի, Բրդաձոր,Սադախլո գյուղերը մնում են սահմանային գծից հյուսիս1։
 Բորչալուի  գավառի  չեզոք  գոտու  հարավային  սահմանը  համարվում  էԴսեղ-Ջալալօղլի  գիծը,  որը  որոշվել  է  1918թ.  դեկտեմբերի  25-ի  համաձայնագրով։
   Այսպիսով՝  կարելի  է  ասել,  որ  Չեզոք  գոտու  սահմաններն  անցնում  էինհետևյալ բնագծով. հարավային սահմանը Ձորագետն էր, հյուսիսային սահմանը  կազմում  էր  Վիրահայոց  լեռները,  արևմուտքում  Խոնավ  լեռներն  էին,  իսկարևելքում՝ Գուգարաց լեռները2։
  Չեզոք գոտու հյուսիսում վրացական զորքերնզբաղեցնում  էին  Ախալքալաքի  գավառից  մինչև  Օփրեթ  գյուղն  ընկած  հատվածը։
   Հայկական  զորքերը  տեղակայվելու  էին  Քոլագերան  կայարանից  մինչևԴսեղ  հատվածը,  ինչպես  նաև  Ջալալօղլի-Գյառգյառ  հատվածում։
   Լոռու  չեզոքգոտին  ընդգրկում  էր  Ալավերդու  պղնձահանքերը,  43  գյուղ՝  գերազանցապեսհայկական և երկաթուղու մոտ 30 մղոնանոց հատվածը՝ 6 կայարաններով։
  Չեզոք գոտու տարածքը բաժանվեց Ուզունլարի, Վորոնցովկայի և Ալավերդու տեղամասերի, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ 4-5 վոլոստներ` գավառակ-գյուղախմբեր։
   Ալավերդու  տեղամասն  ուներ  4  վոլոստ`  11  գյուղերով,  Ուզունլարինը(այժմ` Օձուն)` 4 վոլոստ` 11 գյուղերով, Վորոնցովկայինը` 5 վոլոստ` 15 գյու1 Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ, էջ 163։
 2 Հայաստանի պատմության ատլաս, էջ 22։
 ղերով1։
   Հայ-վրացական  սահմանը  այդպես  էլ  1918-1920թթ.  չհստակեցվեց։
   Հետագայում՝  1921թ.,  այն  վերջնականապես  ճշտվեց։
   Կնքված  համաձայնագրովսահմանն սկսվում էր Թուրքիայի, Հայաստանի և Վրաստանի սահմանագլխինգտնվող  Ուչ-թափալար  լեռնագագաթից,  դեպի  արևելք  հասնում  է  Օրթուլ  դաղլեռը,  ապա  թեքվում  հյուսիս-արևելք  և  արևելք`  Մադաթափա  լիճն  ու  Տրոյիցկոյե  գյուղը  թողնելով  Վրաստանին,  Տատոյ  Խարաբա  (այժմ՝  Շիրակի  մարզիԲավրա  գյուղ),  Կարմիր  Խարաբա  և  Դարաքեյ  (Սարագյուղ)  գյուղերը`  Հայաստանին`  մինչև  Լեգլի  դաղ  (այժմ`  Աչքասար  գագաթ  Ջավախքի  լեռներում),ապա սահմանն անցնելու էր Վիրահայոց լեռների ջրբաժանով` մինչև ՊալութլիԲաշի  լեռը2։
   ՀԽՍՀ  ժողկոմխորհի  մասնագետների  կարծիքով,  ազգագրական,տնտեսական և այլ տեսանկյուններից Աղ Քյորփի, Օփրեթ, Խոխմել, Բրդաձոր,Գյուլիբաղ,  Դամիա,  Լիճքաձոր,  Խոժոռնի,  Չանախչի,  Ճոճկան  և  այլ  գյուղերիրենց  հողահանդակներով  պետք  է  լինեն  Հայաստանի  կազմում։
   Այսինքն՝նրանք  դեմ  էին  Վիրահայոց  լեռների  ջրբաժանից  հյուսիս  ընկած  հայկականգյուղերի  միացմանը  Վրաստանին3։
   Սակայն  սահմանը  հիմնականում  անցավՉեզոք  գոտու  հյուսիսային  սահմանով4։
   Նյութի քննությունը թույլ է տալիս  կատարել հետևյալ եզրակացությունները.Հայերի և վրացիների միջև վիճելի տարածքներ հանդիսացող Ախալքալաքի  գավառը  Ծալկայի  շրջանով,  Թիֆլիսի  նահանգի  Բորչալուի  գավառիԽրամ գետից հարավ ընկած հատվածը, ինչպես նաև Ղազախ գավառի հարավարևմտյան  մասը,  որոնք  թե՛  էթնիկական,  թե՛  աշխարհագրական,  տնտեսական,  պատմական  ու  ռազմավարական  առումներով  պատկանում  էին  հայ  ժողովրդին,  1918-1920թթ.  հայերի  ու  վրացիների  միջև  դարձան  վիճելի  տարածքներ։
 Վիճելի  տարածքների  Հայաստանին  ու  հայ  ժողովրդին  պատկանելը,մինչև Անդրկովկասում ազգային պետությունների հռչակումը, ընդունել են նաևվրաց  ազգային  ու  քաղաքական  շրջանները։
   Ընդ  որում,  հարցը  դրված  էր  պետական-տարածքային և ոչ թե պարզապես Անդրկովկասի վարչական վերաբաժանումների մակարդակի վրա։
 Հայ-վրացական  առճակատման  առաջին  շրջանում  (1918թ.  հոկտեմբեր)հաստատվեց  հայկական  կողմի  վերահսկողությունը  Հարավային  Լոռու  վրա,սակայն հյուսիս շարժվելու փորձերն ավարտվեցին անհաջողությամբ։
 Հայոց զորքի հաղթանակը հայ-վրացական երկշաբաթյա պատերազմումհարկադրեց  Անդրկովկասում  գտնվող  դաշնակցային  ուժերին  դուրս  բերել  Լոռին  վրացական  վերահսկողությունից  և  ստեղծել  այնտեղ  Չեզոք  գոտի,  ինչն  էլ1 Ս. Կարապետյան, Զինված ապստամբությունը Լոռիում 1921թ, Երևան, 1955թ, էջ 12-14։
  Ա.Մելքոնյան, էջ 308։
 2 Ա.Մելքոնյան, էջ 345։
  Տեղագրական քարտեզներ, K-38-100, K-38-101, K-38-102, www.abp.am։
 3 Նույն տեղում, էջ 344։
 4 Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի նիստերի արձանագրություններ, էջ 163։
 հետագայում  ավելի դյուրին  դարձրեց  այդ  տարածքի  միացումը  Հայաստանին։
 Հայ-վրացական սահմանն անցավ Չեզոք գոտու հյուսիսային սահմանով։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն   1.  Ասրյան  Ա.,  Հայ-վրացական  հարաբերությունների  պատմությունից  (Армяно-грузинский  конфликть  по  поводу  границъ),  հրատ.  Բանբեր  Հայաստանիարխիվների, հ. 2, Երևան, 2009, էջ  66-70։
 2.  Դրո, կենսագրական հուշեր, վկայություններ, քաղ գրակ. մատենաշար, կազմեց, խմբագրեց Ա.Անդրանիկյան, հրատ. «Ազատ խոսք», Երևան, 1991, 410 էջ։
 3.  Կարապետյան  Ս.,  Զինված  ապստամբությունը  Լոռիում  1921թ,  Երևան,1955թ։
 4.  Հայաստանի  Հանրապետության  պառլամենտի  նիստերի  արձանագրություններ  1918-1920 թթ.,  գլխ.  խմբագիր  Ա.Վիրաբյան, Հայաստանի  ազգայինարխիվ, Երևան, 2010, 616 էջ։
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», Թ.Խ.Հակոբյան,  Ստ.Տ.Մելիք-Բախշյան,  Հ.Խ.Բարսեղյան,  հ.  1,  Երևանի  համալսարանի հրատ., Երևան, 1986, 991 էջ, հ. 3, Երևան, 1991, 991 էջ։
 6.  Հարությունյան  Բ.  Հ.,  Հայաստանի  պատմության  ատլաս,  Բ  մաս,  Մակմիլան Արմենիա ՀՁ ՓԲԸ, Երևան, 2008։
 7.  Հարությունյան Բ. Հ., Հայաստանի պատմության ատլաս, Գ մաս, ՄանմարՀՁ ՓԲԸ, Երևան, 2012։
 8.  Հովհաննիսյան  Ռ. Գ.,  Հայաստանի Հանրապետություն, հատոր  I, ՀՀ ԳԱԱՊատմության ինստիտուտ, Տիգրան Մեծ հրատ. Երևան, 2005, 570 էջ։
 9.  Մելքոնյան Ա. Ա., Ջավախքը 19-րդ դարում և 20-րդ դարի առաջին քառորդին,  ԳԱԱ  Պատմության  ինստիտուտ,  «Զանգակ  97»  հրատ.  Երևան  2003,544 էջ։
 10.  Ջամալեան  Ա.,  Հայ-վրացական  կնճիռը,  «Միտք»  վերլուծական  կենտրոն,Լուսակն հրատ., Երևան, 2011, 244 էջ։
 11.  Վրացյան Ս., Հայաստանի Հանրապետություն, III տպագր., Թեհրան,  1982։
 12.  Սուքիասյան  Հ.,  Հայ-վրացական  խաղարարար  կոնֆերանսի  հայկականպատվիրակության  հաշվետվությունը  (1918թ.  դեկտեմբեր-1919թ.  մարտ),Պատմաբանասիրական հանդես, հ.1, Երևան, 2009, էջ 185-206։
 13.  Տեղագրական քարտեզներ, K-38-100, K-38-101, K-38-102, www.abp.amՏեղեկություններ հեղինակի մասինԱբրահամյան Վարդիթեր Միքայելի - պատմ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ, Գյումրու Մ.Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտ, պատմության և իրավագիտության ամբիոն, E-mail։

Հայ-վրացական  վիճելի  տարածքներ  հանդիսացան  Ախալքալաքի  գավառը  նրան  սահմանակից  Ծալկայի  շրջանով,  Թիֆլիսի  նահանգի  Բորչալուի  գավառի Խրամ գետից հարավ ընկած հատվածը, ինչպես նաև Ղազախ գավառի  հարավարևմտյան մասը։
  Հայ-վրացական կարճատև պատերազմից հետո կազմավորվեց  Լոռու  չեզոք  գոտի,  որն  ընդգրկում  էր  Վիրահայոց  լեռներից  մինչև  Ձորագետ ընկած հատվածը։
  Հետագայում Չեզոք գոտու հյուսիսային սահմանը  դարձավ հայ-վրացական միջպետական սահմանը։
