ՍՓՅՈՒՌՔԸ ՈՐՊԵՍ ԷԹՆՈՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱՅԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏՀասկացութային  և  իմաստաբանական  փոփոխություններ։
   Հասկացություններն  իմաստավորվում  են  այլ  հասկացությունների  հետ  հարաբերման  տիրույթում,երբեմն նույնիսկ նրբերանգային տարբերությամբ, այսինքն` ոչ մի հասկացություն անկախ  վիճակում  իմաստ  չունի։
   Սակայն  պետք  է  նշել,  որ  հասկացության  իմաստներըժամանակի  ընթացքում  փոխվում  են`  կախված  հարակից  այլ  հասկացությունների  իհայտ գալու կամ գիտական շրջանակներից  դուրս գալու հետ։
  Այդ առումով  կարևորվում է հասկացության վերաիմաստավորումը, որը ենթադրում է գիտական կարգի ֆոկուսը  հասկացության  հին  իմաստներից  ուղղել  դեպի  «նոր»  հասկացության  նորիմաստների։
  Ըստ այդմ` վերաիմաստավորման հետևանքով հասկացությունների գործածման հաճախակիությունը հնարավոր է ինչպես ավելանա, այնպես էլ նվազի` ընդհուպ  հանգեցնելով  գիտական  դիսկուրսից  հասկացության  դուրս  գալուն։
   «Սփյուռք»հասկացության  ներկայիս  դիսկուրսը  տեղի  է  ունենում  հենց  այդպիսի  ուղիով։
   Այսօրսփյուռքագետները  փաստում  են,  որ  «սփյուռք»  հասկացության  իմաստաբանականհիմքը լցված է, որը ենթադրում է ոչ միայն «սփյուռք» հասկացության իմաստաբանական  հիմքի  ավելացում,  այլև  փոփոխություն։
   Ի  համեմատ  1960-ական  թթ.,  երբ«սփյուռք»  հասկացությունն  իմաստավորվում  էր  «անդրազգայնականություն»,  «համաշխարհայնացում»,  «միգրացիա»,  «էթնիկություն»,  «աքսոր»,  «հետգաղութային»  և«ազգ»  հասկացությունների  հետ  հարաբերակցություններից,  1980-ական  թթ.  սկսած«պատկանելություն»  և  «քաղաքացիություն»  հասկացություններն  են  ընկած  հասկացության  հայեցակարգային  հիմքում։
   Սա  նշանակում  է,  որ  ժամանակի  ընթացքում«սփյուռք»  հասկացությունը  ծավալային  տեսանկյունից  վերաբերում  է  ավելի  մեծթվով  սոցիալական  ձևերի,  քան  իր  ծագումնաբանական  փուլում  էր։
   Մինչև  1960ական թթ. այլ հասկացություններով բնութագրվող սոցիալական ձևերը սկսեցին միավորվել մեկ այլ ընդհանուր հասկացության` «սփյուռքի» մեջ։
  Այդպիսի փոխակերպումըհնարավոր  դարձավ  նախ  և  առաջ  դիսկուրսիվ  քաղաքականությունների,  ինչպեսնաև երևույթի գերդիսկուրսիվության հետևանքով1։
 «Սփյուռք»  հասկացության  գործածման  հաճախակիության  փոփոխությունըպետք է դիտարկել ոչ միայն զուտ իմաստային վերլուծությունների, այլև աշխարհումտեղի ունեցող փոփոխությունների տեսանկյունից։
  Հին մոտեցումները միգրացիոնիստական,  ասիմիլյացիոնիստական,  մեթոդաբանական  նացիոնալիստական  և  թելեոլոգիական էին։
  Դրանց անկյունաքարային դրույթները ներկայացված են ստորև.   միգրանտներն իրենց հայրենիքների հետ խզում են կապերը,   միգրացիոն հետագծերն ունիվերսալորեն են ուղղորդված,  միգրացիան միանշանակորեն տանում է ասիմիլյացիայի2։
 1  Տե՛ս  Tölöyan  K.,  Rethinking  Diaspora(s)։
   Stateless  Power  in  the  Transnational  Moment,  Wesleyan  University,Diaspora 5, № 1, 1996, էջ 5։
 Նոր  մոտեցումներն  այդպիսի  դրույթներ  չեն  պարունակում։
   Ներկայումս  սփյուռքագիտությամբ  զբաղվողները  շրջանցում  են  հին  ավանդույթները  և  փորձում  իրենցտեսակետները  կառուցել  ի  համեմատ  աշխարհում  տեղի  ունեցող  զարգացումների։
 Այդ  նոր  զարգացումներն  իրենց  ազդեցություններն  են  ունենում  ինչպես  մեր  մտածողության,  ընկալումների,  այնպես  էլ  սոցիալական  կարգի,  գիտական  դիսկուրսներիվրա։
   Պետք  է  նկատել,  որ  առաջանում  են  այնպիսի  հարցադրումներ,  որոնք  վերաբերում  են  աշխարհի  նոր  կարգին,  միգրացիոն  քաղաքականությանը։
   Արդյոք  կարո՞ղենք խոսել սահմանների մեծ խզումների մասին` միևնույն ժամանակ հաշվի առնելով,որ պետություններն ավելի շատ ձեռք են բերել, քան կորցրել` մշակելով և զարգացնելով  քաղաքացիության,  անձնագրերի,  վիզաների  հատուկ  քաղաքականություն,  տեխնոլոգիաներ,  տեղեկատվական բազաներ, կենսաչափական սարքավորումներ և այլն։
 Մյուս  կողմից  էլ  պետք  է  նշել,  որ  միգրացիոն  քաղաքականությունը  ևս  փոփոխություններ է կրել։
  Ասվածը նախ և առաջ վերաբերում է նրան, որ աղքատները, ովքերաշխատանք են փնտրում աշխարհի զարգացած երկրներում, կամ փախստականներըներկայումս հանդիպում են շատ ավելի լուրջ խնդիրների և պետականորեն սահմանված կանոնների, քան նախկինում1։
  Ըստ այդմ` ներկայումս նրանք ավելի զարգացածկամ անվտանգ երկրներ տեղափոխվելու ավելի քիչ հնարավորություններ ունեն։
 Սփյուռքի  իմաստային  փոփոխությունները  հիմնականում  սկսվել  են  Արևմուտքիգիտական,  քաղաքական  ու  հասարակական  շրջանակների  մեջ  այն  որպես  դրականիրողություն  դիտարկելու  հետևանքով։
   Այդ  առումով  Ռ.  Փանոսյանն  առաջարկում  էուշադրություն դարձել  «սփյուռքցի» եզրին։
  Թեև այն  գրական հայերենում գոյությունչունի, այնուամենայնիվ լավ ձևով ընդգծում է պատկանելությունը ոչ պետական ինքնությանը. «սփյուռքցի լինելը նշանակում է ունենալ հետաքրքրական և, թերևս, ցանկալի ինքնություն` կապված մի քանի կենտրոնների և մշակույթների հետ»2։
 Կարևոր է ընդգծել, որ նոր մոտեցումներում սփյուռքի հայեցակարգում հայրենիքի գաղափարը կենտրոնական տեղ չի գրավում, հետևաբար վերադարձի իրողությունգոյություն չունի։
  Այդ մոտեցումներում շեշտադրվում են բազմակի ինքնությունները։
 Սփյուռք.  բնութագրիչներ,  տեսակներ  և  գործառույթներ։
   Սփյուռքագետներիշրջանում մինչ օրս շարունակվում են քննարկումները սփյուռքի նշանակությունների ևչափանիշների  վերաբերյալ։
   Այդ  քննարկումների  կենտրոնում  են  այնպիսի  հարցադրումներ,  ինչպիսիք  են`  ի՞նչն  է  ձևավորում  սփյուռք,  ինչպե՞ս  պետք  է  դասակարգելսփյուռքները,  ինչպե՞ս  է  սփյուռքը  տարանջատվում  այլ  սոցիալական  ձևերից  ևերևույթներից։
 Այստեղ ներկայացված են մի քանի սահմանումներ, որոնք թույլ են տալիս ծավալել սփյուռքի` որպես հայեցակարգի վերաբերյալ  քննարկումներ։
  Գ. Շեֆերի սահմանման  համաձայն՝  «սփյուռքն  այն  խումբն  է,  որ  ներկայումս  ապրում  է  իր  հայրենիքիցդուրս, բայց շարունակում է պահպանել կապեր իր հայրենակիցների հետ»  3։
  Մեկ այլմոտեցում է ներկայացնում Դ. Շնափերը, որը սփյուռքը սահմանում է որպես «իրավիճակ,  պայման,  երբ  դիսպերսիայի  ենթարկվածներն  ապրում  են  մեկ  այլ  քաղաքականկազմակերպությունում,  որոնք,  չնայած  ցրվածությանը,  շարունակում  են  պահպանելմիասնականությունը»4։
   Սակայն  սփյուռքի  սահմանումը  պետք  է  ներառի  հստակ  չափանիշներ, որոնք սահմանում են տվյալ հասկացության շրջանակը և տարբերություն1 Տե՛ս Hirst P., Thompson G., Globalization in Question, Cambridge, 1999։
 2  Փանոսեան  Ռ.,  Տեսական  հայեցակարգ  հայրենիք-սփյուռք  յարաբերութիւններու.  հետևութիւններ,  նկատողութիւններ  և  առաջարկներ,  «Սփյուռքագիտություն.  տեսության  և  պատմության  հարցեր»,  Երևան,2012, էջ 33։
 3 Sheffer G., Diaspora Politics։
  At Home Abroad, New York, 2003, p. 1.4 Schnapper D., From the Nation-State to the Transnational World։
  On the Meaning and Usefulness of Diaspora as aներ դնում մոբիլ և  «թափառող»  այլ ձևերից,  ինչպիսիք են էթնիկ խմբերը, միգրանտները, քոչվորները և այլն։
  Սահմանումը պետք է ընդգծի հասկացության վերլուծականշրջանակը։
  Ըստ Վ. Սաֆրանի` սփյուռքի սահմանման հիմնական բնութագրիչներն են՝  Հայրենիքից դեպի երկու և ավելի այլ երկրներ դիսպերսիան,  Հայրենիքի վերաբերյալ կոլեկտիվ հիշողությունը և միֆը,  Հյուրընկալ հասարակությունից անջատվածությունը,  Հայրենիքի իդեալականացումը՝ որպես վերջնական վերադարձի վայր,   Հայրենիքը պահպանելու կամ վերականգնելու ցանկությունը,  Հայրենիքի հետ կապերը1։
 Սրանք այն հատկանիշներն են, որոնք  ընդգծում են  սփյուռքի էթնոհամայնքայինգիտակցությունը։
  Գ. Չալիանդը և Շ.-Պ. Ռագեուն մեծապես հիմնվում են Վ. Սաֆրանի  կողմից  առանձնացված  հատկանիշների  վրա,  սակայն  շեշտադրում  են  դիսպերսիայի  բռնի  էությունը,  կոլեկտիվ  հիշողությունում  դրա  չբարձրաձայնված  լինելը,  սերունդներ շարունակ հայրենական կոլեկտիվ ինքնությանն ուղղված լինելը2։
  Ռ. Կոհենի սահմանումն էլ մյուս կողմից թույլ է տալիս հասկանալ սփյուռքի դիսպերսիայի հետևում  թաքնված  դրդապատճառները։
   Այս  առումով  էլ  դիսպերսիան  կարող  է  լինելբռնի,  տրավմատիկ  կամ  աշխատանքային,  առևտրային  նկրտումների  արդյունք։
   Ռ.Կոհենը նշում է, որ հիմնականում սփյուռքներն իրենց հյուրընկալ հասարակություններում ունենում են բարդ հարաբերություններ, սակայն սա բնավ չի բացառում այն, որ,կախված հյուրընկալ հասարակությունից, նրանք կարող են ունենալ նաև տարբերակվող, սակայն միանգամայն նորմալ ապրելակերպ3։
  Իսկ Բատլերի մոտեցման կենտրոնում  ընկած  է  այն  գաղափարը,  որը  սփյուռքը  պետք  է  դիսպերսված  լինի  երկու  կամավելի երկրներում, ինչպես նաև գոյություն ունենա առնվազն երկու սերունդ4։
 Բերված սահմանումներն ընդգծում և առանձնացնում են սփյուռքի կարևոր բնութագրիչները.  Դիսպերսիա,  Ուղղվածություն դեպի հայրենիք,  Հյուրընկալ հասարակություններում օտարվածություն,  Կոլեկտիվ հիշողության, պատմության, միֆերի միջոցով խմբային ինքնությանգիտակցում,  Խմբային համերաշխություն։
 Վերջին  երեք  բնութագրիչները  Ռ.  Բրուբակերի  կողմից  խմբավորված  են  «սահմանների  պահպանում»  հասկացության  տակ,  որն  առաջին  հերթին  վերաբերում  էինքնության  պահպանմանը5։
   Կարևոր  է  նշել,  որ  Սաֆրանը,  Բատլերը  և  Կոհենըգտնում են, որ բնութագրիչների ցանկացած ցանկ ինքնին խնդրահարույց է, քանի որչկա այնպիսի մի հասարակություն, որտեղ կարելի է ակնկալել, որ նշված բոլոր չափանիշները կարող են գոյություն ունենալ։
 Սփյուռքի վերաբերյալ գոյություն ունեն նաև մշակութաբանական և պոստմոդեռնիստական  մոտեցումներ,  որոնք  կենտրոնանում  են  մշակույթի,  ինքնության,  գիտակցության, սուբյեկտիվության, ինչպես նաև սփյուռքի սահմանների վերացման խնդիրների  ուսումնասիրության  վրա։
   Մշակութային  հետազոտություններում  և  պոստմոդեռն մոտեցումներում հայրենիքի հետ սփյուռքի կապերի կարևորությունը կորչում է6։
 1 Safran W., Diasporas in Modern Societies։
  Myth of Homeland and Return, Diaspora 1, № 1, 1991, p. 83.2 Տե՛ս Chaliand G, Rageau J., The Penguin Atlas of Diasporas, New York, 1995։
 3 Տե՛ս Cohen R., Global Diasporas։
  An Introduction, London, 1997, էջ 26, 180։
 4 Տե՛ս Butler K., Defining Diaspora, Refining a Discourse, Diaspora 10, № 2, 2001, էջ 192-193։
 5 Տե՛ս Brubaker R., էջ 6։
 6 Տե՛ս Cohen R., էջ 128-129։
 Այս մոտեցումների տեսաբանները, ինչպես Փ. Վերբները, սփյուռքը դիտարկում են որպես  «անդրազգային  սոցիալական  ձև»,  որը  մարտահրավերներ  է  նետում  ազգայինպետության հեգեմոնությանը և սահմաններին։
  Այս տեսաբանները քննարկում և ընդգծում  են  երկակի  կամ  ֆրագմենտային  գիտակցությունը,  բազմակի  պատկանելությունները,  բազմակի  ինքնությունները։
   Սփյուռքը  վերլուծելիս  այս  տեսաբաններըսկսում են դիտարկել նույնականացման նոր ձևերի զարգացումները1։
 Սփյուռքը  չի  ենթադրում  ցրված  մարդիկ,  որոնց  ինքնությունը  պահպանվում  էհայրենիքի  հետ  հարաբերությունների  առկայությամբ,  ուր  ցանկացած  գնով  նրանքպետք  է  վերադառնան։
   Սա  «էթնիկության»  հոմոգեն,  իմպերիալիստական,  սակայնհնացած ձև է։
  Սփյուռքը պետք է սահմանել` ելնելով հետերոգենության և բազմազանության  դատողություններից,  ինքնության  հայեցակարգով,  հիբրիդությամբ,  որոնքմիշտ վերարտադրվում են փոխակերպումների և տարբերությունների միջոցով2։
 Մշակութաբանական  և  պոստմոդեռնիստական  մոտեցումները  ևս  անդրադառնում են հայրենիքի պրոբլեմատիկային։
  Պոստմոդեռն մոտեցումներում «սփյուռք» հայեցակարգի քննարկումը հիմնվում է  «ֆիքսված արմատների» քննադատության վրա`առաջարկելով  տան  առաջնայնությունը  հայրենիքի  նկատմամբ3։
   Պոստմոդեռնիստական մոտեցման կողմնակիցների համար հայրենիքը ներկայացվում է պետությունև  ազգություն  կատեգորիաների  հետ  սերտ  կապի  տեսանկյունից,  որոնք  անհնար  էմիավորել  սփյուռքին  բնորոշ  մշակույթի  հետ։
   Ավելին,  Ս.  Հոլը  գտնում  է,  որ  եթե  անգամ համայնքները կապված են ֆիզիկապես գոյություն ունեցող պատմական հայրենիքի հետ, այնուամենայնիվ, այն չի հանդիսանում և չի էլ կարող հանդիսանալ ճշգրիտարտացոլում։
  Հայրենիքը սփյուռքում երևակայական է, մտացածին և հանդիսանում էտարբեր էմոցիաների աղբյուր4։
 Մշակութաբանական  և  պոստմոդեռնիստական  մոտեցումների  քննադատներըհիմնվում են անհատական փորձի վրա։
   Խ. Թոլոլյանի մոտեցման համաձայն՝ սփյուռքը  հիմնականում  առաջանում  է  անհատական  գիտակցության  և  սուբյեկտիվությանվերլուծության արդյունքում։
  Այդ առումով նա նշում է. «Սփյուռքը պարզապես հայրենիքից  դուրս  ապրող  անհատների  գումարի  արդյունքում  պատահական  իրողությունչէ,  որոնցից  յուրաքանչյուրն  ունի  հիբրիդ  սուբյեկտիվություն,  որոնցում  բացակայումեն  կոլեկտիվ  պրակտիկաները,  որոնք  կընդգծեին  մյուսներից  իրենց  տարբերությունները և հայրենիքի հետ կապերը»5։
 Ռ.  Կոհենը  ևս  կողմ  է  հիբրիդ  ինքնությունների  հնարավոր  լինելուն,  բայց  նաևնշում է, որ հիբրիդ ինքնությունն ապրող և ցուցադրվող փորձ է6։
  Հիմք ընդունելով, որհիբրիդ  ինքնությունները  կամ  մշակույթները  նյութապես  և  կազմակերպական  առումով  արտահայտված  են,  այնուամենայնիվ  անհրաժեշտություն  կա  ավելի  խորը  հասկանալու  դրանց  զարգացման  գործընթացում  դերակատարների  հարաբերությունները, կոլեկտիվ պրակտիկաները և դրանցով պայմանավորված գործընթացները։
 Ի  հավելումն  սփյուռքի  սահմանումներին,  սփյուռքագետներն  առաջարկում  ենսփյուռքների  տիպականացումներ`  ըստ  միգրացիայի  պատճառների,  դրանց  կատարած  դերերի,  ինչպես  նաև՝  ըստ  գոյության  ժամանակահատվածների։
   Հավանաբար,Ռ.  Կոհենի  առաջարկած  մոտեցումն  ամենատարածվածն  է,  ըստ  որի՝  սփյուռքները1 Տե՛ս Evans Braziel J., Mannur A., Theorizing Diaspora։
  A Reader, Malden, 2003, էջ 5։
 2  Տե՛ս  Hall  S.,  Cultural  Identity  and  Diaspora,  in  Identity։
   Community,  Culture  Difference,  Lawrence  &  Wishart,1990, էջ 235։
 3 Տե՛ս Anand D., A Contemporary Study of ‘Diaspora’։
  The Tibetan Version, Diaspora 12, № 2, 2000, էջ 220։
 4 Տե՛ս Clifford J., Diasporas, Cultural Anthropology, Vol. 9, № 3, Further Inflections։
  Toward Ethnographies of theFuture, 1994, էջ 305։
 5 Տե՛ս Tölöyan Kh., էջ 30։
 6 Տե՛ս Cohen R., էջ 150։
 կարող  են  տարբերակվել  որպես  զոհ,  աշխատանքային,  առևտրային,  իմպերիալ  ևմշակութային։
   Այս  մոտեցման  հիմքում  ընկած  են  միգրացիայի  պատճառները։
   Զոհսփյուռքները  (ինչպես  հրեաները,  հայերը,  աֆրիկացիները,  պաղեստինցիները)  առաջացել  են  պատմական  «սպիացված  իրադարձությունների»  արդյունքում,  երբ  առաջնային  միգրացիան  տրավմատիկ  է  և  հարկադրված։
   Աշխատանքային  սփյուռքները(ինչպես հնդիկները, ճապոնացիները, չինացիները) «հավաքագրվում են» միգրանտներից`  որպես  աշխատանքային  ռեսուրսներ։
   Առևտրային  սփյուռքները  (ինչպես  չինացիները  և  լիբանանցիները)  առևտրային  ցանցերի  ընդայնման  արդյունք  են։
   Իմպերիալ  սփյուռքները  ձևավորվել  են  ռազմական  և  գաղութային  վերաբնակեցումներիարդյունքում։
  Ռ. Կոհենը մշակութային սփյուռքները բացատրում է նոր ինքնությունների  և  սուբյեկտիվությունների  կառուցման  տեսանկյունից1։
   Նա,  հիմնվելով  Ս.  Հոլի«հիբրիդություն»  հասկացության  վրա,  մշակութային  սփյուռքները  ներկայացնում  էորպես  «նոր, դինամիկ և խառը մշակութային ձևեր», որոնք տարբերվում են երկու ևավելի2 «գերիշխող» մշակույթներից։
  Չնայած մշակութային սփյուռքը  նա դարձնում էիր  դասակարգման  միավոր,  այնուամենայնիվ  նա  դրանք  դիտարկում  է  որպես  «իրականություն  կառուցողներ»։
   Նա  նաև  ընդգծում  է  սփյուռքի  պոստմոդեռնիստականքննարկման  մեջ  առկա  այն  կարևոր  բացթողումները,  որոնք  վերաբերում  են,  թե«ովքեր»  և  «ինչպես»  են  ընկած  հիբրիդ  մշակույթների  զարգացման  հիմքում`  նկատիունենալով  ագենտների,  կոլեկտիվ  պրակտիկաների  և  գործընթացների  շրջանառությունները։
  Պետք է նկատի ունենալ նաև այն, որ միգրացիան միաժամանակ կարող էունենալ  մի  քանի  պատճառներ։
   Հետևաբար,  միգրացիոն  պատճառների  հիման  վրադասակարգված  սփյուռքները  կարող  են  ունենալ  երկակի  և  բազմակի  ձևեր,  որոնքժամանակի ընթացքում կարող են փոխվել։
 Շեֆերը,  Վան  Հիրը  և  Ռայսը  սփյուռքները  դասակարգում  են  ըստ  ժամանակի3։
 Ըստ նրանց` այդ նոր դասակարգումն ավելի ճշգրտորեն է նկարագրում ժամանակակից սփյուռքները։
  Շեֆերն անդրադառնում է դասական կամ պատմական, ժամանակակից,  նորաստեղծ  (ինցիպիենտ)  և  թաքնված  կամ  քնած  (դորմանտ)  սփյուռքներին։
   Նա  գտնում  է,  որ  դասական  կամ  պատմական  սփյուռքները  ժամանակայինառումով  հետ  են  գնում  մինչև  միջին  դարեր։
   Ժամանակակից  են  անվանվում  այնսփյուռքները,  որոնք  առաջացել  են  17-րդ  դ.  սկսած։
   Նորաստեղծ  (ինցիպիենտ)  ենայն  սփյուռքները,  որոնք  դեռևս  գտնվում  են  կազմավորման  մեջ,  և  թաքնված  կամքնած  (դորմանտ)  են  նրանք,  որոնք  գտնվուն  են  պասիվ  վիճակում,  որի  անդամներնամբողջովին ասիմիլացվել են  հյուրընկալ հասարակություններում  ու չեն ցուցադրումմոբիլիզացվելու  և  գործելու  հետաքրքրություն։
   Սակայն  այստեղ  հնարավոր  է  վերածնունդ,  իբրև  հայրենիքում  կամ  հարակից  սփյուռքյան  համայնքում  տեղի  ունեցողփոփոխություններին  (հիմնականում  տրավմատիկ  իրադարձություններ)  պատասխան։
  Շեֆերյան դասակարգումը թույլ է տալիս իրականացնել պատմական հետազոտություն` չկտրվելով ներկա իրականությունում առկա ձևերից։
 Վան  Հիրը  «նոր»  սփյուռքներին  վերաբերող  իր  հետազոտություններում  անդրադառնում է ոչ միայն սփյուռքների առաջացմանը, այլև սփյուռքների կազմաքանդմանըկամ  լուծարմանը։
   Սփյուռքի  կազմաքանդում  կամ  լուծարում  ասելով`  դիտարկում  էմիգրացիոն  այն  գործընթացները,  որոնց  արդյունքում  սփյուռքի  լայն  զանգվածներ1 Տե՛ս Cohen R., էջ 28-128։
 2 Նախ և առաջ ենթադրում է հայրենիքի և առնվազն մեկ հյուրընկալ հասարակությունների մշակույթները։
 3 Տե՛ս Sheffer G., Reis M., Theorizing Diaspora։
  Perspectives on “Classical” and “Contemporary” Diaspora, International Migration 42, № 2, 2004; van Hear N., New Diasporas։
  The Mass Exodus. Dispersal and Regrouping of Migrant Communities, Seattle, 1998։
 վերադառնում  են  հայրենիք  կամ  տեղափոխվում  մեկ  այլ  վայր1։
   Հիրն  իր  մոտեցումըկառուցում է` հիմնվելով այն դատողության վրա, որ սփյուռքը դինամիկ է և ոչ նախասահմանված։
   Շեֆերի  և  Վան  Հիրի  մոտեցումներն  արժևորվում  են  նրանով,  որսփյուռքի առաջացման գործում դիտարկում են նաև ագենտներին։
 Ռայսը ևս տալիս է իր դասակարգումը` հիմնվելով երեք հիմնական պատմականալիքների վրա, որոնք իրենց ազդեցությունն են ունեցել դիասպորիկ գործընթացներիվրա։
  Նա առանձնացնում է դասական շրջան, որը կապվում է հիմնականում հնագույնսփյուռքների հետ, նոր շրջան, որն ընդգրկում է 1500-1945 թթ. ժամանակահատվածը  (սա  վերաբերում  է  գաղութացման  գործընթացների  արդյունքում  առաջացածսփյուռքներին),  և  նորագույն  շրջան,  որն  ընդգրկում  է  Երկրորդ  համաշխարհայինպատերազմի ավարտից մինչև ներկա օրերը2։
 Սփյուռքների  իրականացրած  գործառույթները  ևս  կարող  են  հիմք  հանդիսանալվերջիններիս  դասակարգման  համար։
   Հակառակ  գործընթացը  ևս  գոյություն  ունի`սփյուռքների  դասակարգումից  դեպի  վերջիններիս  գործառույթների  քննարկումներ։
 Սակայն  սա  բնավ  չի  նշանակում,  որ  գոյություն  չունեն  գործառույթներ,  որոնք  ընդհանուր են սփյուռքների համար։
 Սփյուռքների  կարևորագույն  գործառույթը  մի  կողմից  ենթադրում  է  էթնիկ  մշակույթների պահպանում, զարգացում և ամրապնդում, իսկ մյուս կողմից էլ` հայրենիքի  հետ  մշակութային  կապերի  անընդհատ  պահպանում։
   Շատ  սփյուռքների համար այս գործառույթը կազմում է սփյուռքային կազմակերպությունների օրակարգերիկենտրոնական առանցքը։
  Հայկական սփյուռքների համար ևս կարևորվում է այս գործառույթը,  որը  հատկապես  հետաքրքրական  է  դառնում  ինքնության  հարցադրումների քննարկման ժամանակ։
  Չնայած ներկա աշխարհաքաղաքական զարգացումներին,համաշխարհայնացման  գործընթացներին,  այնուամենայնիվ  ՀՀ  կողմից  իրականացվող սփյուռքային քաղաքականության «հայապահպանում» բաղադրիչը ենթադրում էկոնկրետ  տիպի  ինքնության  պարտադրում  հայրենիքից  դուրս  գտնվող  էթնիկ  խմբիներկայացուցիչների  համար։
   Այսինքն,  մշակութային  կապերի  պահպանման  և  զարգացման  համատեքստում  այդ  պարագայում  քննվում  են  հայ  լինելու  և  հայ  մնալուհարցադրումներ։
   Այդ  դեպքում  անտեսվում  են  պետական  ինքնությունից  տարբերվող ընտրովի, բանակցային ինքնության ձևավորման հնարավորությունները, ինչըկարող է խնդրահարույց թվալ։
 Սփյուռքի  հաջորդ  գործառույթը  կապվում  է  էթնիկ  խմբի  սոցիալական  իրավունքների  պաշտպանության  հետ։
   Դեռևս  նախորդ  դարերից  ի  վեր  սփյուռքներումստեղծվել  և  մինչ  օրս  ստեղծվում  են  տարաբնույթ  կազմակերպություններ,  որոնքուղղված  են  կոնկրետ  սոցիալական  գործառույթների  իրականացմանը։
   Այդ  կազմակերպություններից  շատերն  այսօր  արդեն  մեծ  ուշադրություն  են  դարձնում  զբաղվածության,  քաղաքական  մասնակցության,  միգրացիոն  խնդիրներին։
   Սփյուռքի  սոցիալական գործառույթները վերաբերում են ինչպես հյուրընկալ հասարակությունումսեփական էթնոմշակութային միջավայրի ձևավորմանը, այնպես էլ հյուրընկալ հասարակության հետ բարիդրացիական հարաբերությունների ստեղծմանը։
  Հենց այս գործառույթներն  են  պայմանավորում  էթնիկ  խմբի  և  գերակա  էթնոսի  միջև  վստահելիկամ  անվստահելի  հարաբերությունների,  պիտակավորող  կարծրատիպերի  ձևավորումը, տարածումը և ամրապնդումը հասարակական մակարդակում։
 Սփյուռքի  գործառույթների  շարքում  առանձնահատուկ  տեղ  է  զբաղեցնումտնտեսականը։
   Պետք  է  նկատի  ունենալ,  որ  այս  գործառույթն  իրականացնում  են  ոչ1 Տե՛ս van Hear N., էջ 49-50։
 2 Տե՛ս Sheffer G., Reis M., էջ 41։
 բոլոր սփյուռքները։
  Սա երկկողմանի գործընթաց է. առաջին հերթին այն վերաբերումէ  օտար  էթնիկ  տարածություններում  ազգային  տնտեսական  տարբերակվածությանարտահայտումներին,  իսկ  երկրորդ  հերթին  սփյուռքի  տնտեսական  գործառույթըկապվում  է  ինչպես  հյուրընկալ  հասարկություններում  տնտեսության  կոնկրետ  ոլորտզբաղեցնելու,  այնպես  էլ  հայրենիքում  տնտեսության  կոնկրետ  ճյուղերում  ներդրումներ անելու հետ։
  Ստացվում է, որ սփյուռքն ինչպես հայրենիքում, այնպես էլ դրա սահմաններից դուրս իրականացնում է կապիտալի շրջանառման գործառույթը։
  Տնտեսության  կոնկրետ  ոլորտ  զբաղեցնելը  ենթադրում  է  կոլեկտիվ  մակարդակում  կոնկրետտնտեսական  գործունեության  տնտեսական  սուբյեկտ  լինել։
   Այստեղ  խոսքը  կարող  էվերաբերել  այնպիսի  տնտեսական  գործունեությանը,  որը  կապվում  է  ազգային  հատուկ  ապրանքների  կամ  ծառայությունների  արտադրանքի  հետ։
   Պետք  է  նշել,  որ  լինում են դեպքեր, երբ սփյուռքի ներկայացուցիչները գործունեության կոնկրետ ոլորտներում  զբաղեցնում  են  առաջատար,  իսկ  երբեմն  էլ՝  մենաշնորհային  դիրք։
   Այդպիսիարտոնյալ  դիրքերում  եղել  են  նաև  Արևելյան  Եվրոպայի  հայկական  համայնքները,որոնք ներգրավված են եղել կաշվե, մետաղյա իրերի առևտրի ոլորտներում։
 Գոյություն  ունեն  սփյուռքներ,  որոնք  ի  զորու  են  իրականացնել  քաղաքականգործառույթներ։
   Վերջիններս  արտահայտվում  են  առաջին  հերթին  լոբբիստականգործունեությամբ` նպատակ հետապնդելով  ստանալ լրացուցիչ իրավունքներ և հնարավորություններ  էթնիկ  համայնքի  անդամների  համար։
   Երկրորդ  հերթին  սփյուռքնկարող  է  լինել  ընդդիմություն  ինչպես  հայրենիքի,  այնպես  էլ  հյուրընկալ  պետությանտեսանկյունից`  հիմնելով  համապատասխան  ինստիտուտներ  և  կազմակերպություններ։
   Երրորդ  հերթին  սփյուռքները  կարող  են  իրենց  ազդեցությունն  ունենալ  միջազգային  հարաբերություններում։
   Չնայած  սփյուռքը  այդ  հարաբերություններում,  բանակցային  և  որոշումների  գործընթացներում  չի  կարող  հանդիսանալ  իրավականսուբյեկտ,  այնուամենայնիվ  իր  ինստիտուտների  և  ներկայացուցիչների  հետ  մեկտեղունի  գործունեության  իր  օրակարգը,  որը,  որպես  ռեսուրս,  քաղաքականություններմշակելով՝ կարող է ազդեցություն ունենալ նաև միջազգային հարաբերություններում։
 Այդ իմաստով պատմության մեջ հրեական դեպքը դեռևս շարունակում է մնալ եզակիայն առումով, որ համաշխարհային մակարդակում կարելի է ասել, որ Իսրայելը որպեսպետություն  Ամերիկայի  Միացյալ  Նահանգներում  և  Եվրոպայում  հրեական  սփյուռքների երկարատև և նպատակաուղղված ջանքերի արդյունք է։
 Սփյուռքագիտական մոտեցումներում տեղ են զբաղեցնում նաև վերջինիս ապակառուցողական  գործառույթների  վերաբերյալ  վերլուծությունները։
   Չնայած  դրանքանմիջականորեն  կապված  չեն  սփյուռքի  գործունեության  հետ,  սխալ  կլինի  նաև  էթնիկ  հանցագործությունների  ժխտումը։
   Սփյուռքների  ապակառուցողական  գործառույթների վերաբերյալ մոտեցումները փորձում են ցույց տալ հենց վերոնկարագրյալիառկայությունը` երբեմն իրականությունը ներկայացնելով միակողմանիորեն։
  Ասվածըենթադրում  է,  որ  նման  վերլուծությունները  ևս  ներկայացվում  են  մեթոդաբանականնացիոնալիզմի  տեսանկյունից,  քանզի  դրանք  չեն  դիտարկում  երևույթը  ազգայինազատագրական  պայքարի  տեսությունների  և  մոտեցումների  ներքո։
   Վերջին  գաղափարները  և  վերլուծությունները  իրենց  իսկ  էթնիկ  և  ինքնության  քաղաքականությունների  վերանայման  և  վերամշակման  հիմք  են  հանդիսանում  հյուրընկալ  հասարակությունների համար, ինչի ականատեսն ենք լինում ներկայումս։
 Այսպիսով,  սփյուռքագիտական  արդի  մոտեցումներում  քննության  առնելովիմաստաբանական  փոփոխությունները  և  դրանք  պայմանավորող  գործոնները`  հանգում  են  այն  եզրակացության,  որ  ժամանակի  ընթացքում  տեղի  են  ունեցել  հետազոտական օբյեկտի ինչպես նրբերանգային, այնպես էլ հայեցակարգային խորքային փոփոխություններ։
   Այդ  փոփոխությունների  վրա  իրենց  ազդեցությունն  են  ունեցել  ինչպես  գիտական  տարբեր  ուղղություններում  արտադրվող  և  շրջանառվող  գիտականգիտելիքները, այնպես էլ հատկապես ոչ գիտական շրջանակներում երևույթի գերդիսկուրսիվությունը։
   Սույն  հոդվածում  փորձեցինք  պատմահամեմատական  մեթոդի  կիրառմամբ  տեսական  վերլուծության  ենթարկել  սփյուռքի`  որպես  էթնոսոցիոլոգիայիհետազոտական  օբյեկտի  առանձնահատկությունները։
   Տեսական  քննարկումներըհիմնված են այն դրույթի վրա, որ սփյուռքը բազմամակարդակ և բարդ իրողություն է,որը հասկանալու համար պետք է բնութագրել և փորձել առանձնացնել այն չափանիշները,  որոնցով  սա  կտարբերվի  մյուս  սոցիալական  ձևերից  և  կընդգծի  վերլուծականհստակ  շրջանակ։
   Մյուս  կողմից  էլ  երևույթի  բազմամակարդակ  էությունը  հասկանալու համար առանձնացնվել և քննարկվել են սփյուռքի տիպեր ու գործառույթներ։
 Հակոբ ՄաթևոսյանՍՓՅՈՒՌՔԸ ՈՐՊԵՍ ԷԹՆՈՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱՅԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏԲանալի բառեր՝ Սփյուռք, միգրացիա, դիսպերսիա, հայրենիք-կենտրոն, հյուրընկալ երկիր,պատկանելություն, հիբրիդ ինքնություն, սփյուռքային սերունդ։

Հոդվածը  նվիրված  է  սփյուռքի`  որպես  սոցիոլոգիական  արդի  ուղղության  հետազոտության օբյեկտի վերլուծությանը։
  Այստեղ ներկայացված են  «սփյուռք» հասկացության իմաստաբանական  առանձնահատկությունները,  հարաբերակցությունն  այլ  հասկացությունների  հետ,  ինչպես  նաև  փոփոխությունները  ժամանակի  ընթացքում։
   Սփյուռքն  իրենից  ներկայացնում  է  բազմաշերտ և բազմամակարդակ երևույթ, ուստի հոդվածում տեղ են գտել նաև սփյուռքի հիմնական  բնութագրիչների,  չափանիշների,  տեսակների  և  գործառույթների  մասին  վերլուծություններ։
  Հոդվածում փորձ է արված վերլուծելու սփյուռքային (հիբրիդ) ինքնությունների ձևավորման գործընթացը որպես հետազոտության առարկա։
