Ընտանիքի կենսամակարդակի բարձրացմանն ուղղված նպաստների (ԸԿԲՆ) ծրագիրը ձեւավորվել է Հայաստանի Հանրապետությունում գործող տարաբնույթ նպաստների եւ փոխհատուցումների համակարգից մեկ միասնական նպաստի համակարգի անցնելու եւ առավել անապահով ընտանիքների նկատմամբ հասցեագրված սոցիալական աջակցության քաղաքականություն իրականացնելու նպատակով 1998 թ.-ին որոշում N 727 1 ։
   Ընտանեկան նպաստների համակարգի հիմքում ընկած է դեռեւս 1994 թվականին՝ մարդասիրական օգնության հասցեականությունն ու սոցիալական արդարությունն ապահովելու նպատակով ստեղծված «Փարոս» համակարգը։
   1999-2007 թվականներին այս համակարգի շրջանակներում տրամադրվող պետական նպաստները անվանում էին «աղքատության ընտանեկան նպաստներ», այնուհետ, մինչեւ 2013 թվականը՝ «ընտանեկան նպաստներ», իսկ 2014 թվականի հունվարի 1-ից՝ «ընտանիքի կենսամակարդակի բարձրացմանն ուղղված նպաստներ» (այսուհետ ԸԿԲՆ)։
  ԸԿԲՆ ծրագրի իրականացումը կարգավորվում է հետեւյալ հիմնական իրավական ակտերով` – «Սոցիալական աջակցության մասին» ՀՀ օրենք 2 Այս օրենքը կարգավորում է Հայաստանում սոցիալական աջակցության տրամադրման հետ կապված հարաբերությունները, սահմանում է սոցիալական աջակցության հասկացությունը, սոցիալական ծառայությունների տեսակները, կազմակերպման եւ տրամադրման սկզբունքներն ու կարգը, ֆինանսավորման աղբյուրները, սոցիալական աջակցության կառավարման համակարգը։
  ՀՀ-ում Ընտանեկան նպաստներրի համակարգը ներդնելու մասին ՀՀ կառավարության որոշումը,19 նոյեմբերի 1998 թվականի N 727, քաղ. Երեւան, Սոցիալական աջակցության մասին ՀՀ օրենքը ընդունված է 2014 թվականի դեկտեմբերի 17-ին, http։
  //www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=94972 156ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ – «Պետական նպաստների մասին» ՀՀ օրենք 3 Այս օրենքը կարգավորում է Հայաստանում պետական նպաստների տրամադրման հետ կապված հարաբերությունները, սահմանում է պետական նպաստի հասկացությունը, տեսակները եւ տրամադրման կարգը։
  – ՀՀ կառավարության 30.01.2014թ. «Պետական նպաստների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի կիրարկումն ապահովելու մասին» N 145-Ն որոշում։
   Այս որոշումը սահմանում է նպաստների նշանակման եւ վճարման կարգերը, ընտանիքի անապահովության գնահատման կարգը, անհրաժեշտ փաստաթղթերի ցանկը, ընտանիքների անապահովության գնահատման համակարգի տեղեկատվական բազայի ստեղծման եւ ձեւավորման կարգը, ծրագրի իրականացումից բխող այլ կարգեր եւ ձեւեր։
  ԸԿԲՆ ծրագրի շրջանակներում գործող անապահովության գնահատման համակարգը հիմք է ծառայում նաեւ «Սոցիալապես անապահովներին հիվանդանոցային բուժօգնության տրամադրում» բյուջետային ծրագրի համար։
  Սույն օրենքի համաձայն` Ընտանիքների անապահովության գնահատման համակարգը ներառում է. 1. ընտանիքի անապահովության գնահատման կարգը. 2. ընտանիքի հաշվառումը համակարգում. 3. ընտանիքի անապահովության գնահատման տեղեկատվական բազան 4 ։
  ԸԿԲՆ ծրագիրը` որպես ՀՀ սոցիալական քաղաքականության կարեւոր բաղադրիչ, մշակվում եւ իրականացվում է ՀՀ աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարության կողմից, իսկ ֆինանսավորումը տրամադրվում է ՀՀ պետբյուջեից։
   ԸԿԲՆ ծրագիրն իրականացվում է սոցիալական ծառայությունների տարածքային մարմինների (այսուհետ` ՍԾՏՄ) կողմից։
   Հայաստանում կան 55 ՍԾՏՄ-ներ, որոնցից 38-ը ՀՀ մարզպետարանների աշխատակազմերի առանձնացված ստորաբաժանումներ են` սոցիալական ծառայությունների տարածքային գործակալություններ, իսկ 17-ը` Երեւանի քաղաքապետարանի, ԱՊետական նպաստների մասին ՀՀ օրենքը՝ ընդունված է 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին, ՀՕ-154-Ն, http։
  //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=94822 Տե՛ս նույն տեղում Հոդված 9 157ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րարատի, Վանաձորի, Գյումրու եւ Ջերմուկի քաղաքային համայնքների ղեկավարների աշխատակազմերի առանձնացված ստորաբաժանումներ` սոցիալական ծառայությունների տարածքային բաժիններ։
  ՍԾՏՄ-ները համագործակցում են սոցիալական աջակցության խորհուրդների հետ, որոնք ստեղծվում են ՀՀ կառավարության որոշմամբ եւ գործում են սոցիալական ծառայություններ տրամադրող տարածքային մարմիններին կից՝ հասարակական հիմունքներով։
   Սոցիալական աջակցության խորհուրդների կազմում ընդգրկվում են մարզպետարանի ներկայացուցիչը, տեղական ինքնակառավարման մարմնի ներկայացուցիչը, ՍԾՏՄ ներկայացուցիչը, զբաղվածության տարածքային մարմնի ներկայացուցիչը եւ ոչ առեւտրային կազմակերպությունների ներկայացուցիչները։
  2017 թվականին բյուջետային դասակարգման սոցիալական պաշտպանություն բաժնին ընդհանուր առմամբ հատկացվել է պետական բյուջեի 27,4% կամ համախառն ներքին արդյունքի 7,8% 5 ։
   Ստորեւ ներկայացված է Ընտանիքի կենսամակարդակի բարձրացմանն ուղղված նպաստների ծրագրի հատկացումները պետբյուջեից 2008-2016 թթ. կտրվածքով։
  Գծապատկեր 1. ԸԿԲՆ ծրագրի կշիռը սոցիալական պաշտպանության համար հատկացված ընդհանուր բյուջեում, տոկոս Նախարար Արտեմ Ասատրյանը ներկայացրել է 2016թ. սոցիալական պաշտպանության ոլորտում իրականացված աշխատանքները, http։
  //www.mlsa.am/?p=10712 02.08.2017, ժամը՝ 19։
  43 158ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ինչպես ցույց է տալիս գծապատկեր 1-ը, 2008թ-ից 2016 թ. ԸԿԲՆ ծրագրի համար հատկացված բյուջետավորումը նվազել է 4.1 %-ով։
  ԸԿԲՆ ծրագրի շրջանակներում առկա են նպաստների հետեւյալ երեք տեսակները. 1) ընտանեկան նպաստ` երեխա ունեցող աղքատ ընտանիքների համար, 2) սոցիալական նպաստ` երեխա չունեցող աղքատ ընտանիքների համար, 3) հրատապ օգնություն՝ կյանքի դժվարին իրավիճակում գտնվող ընտանիքների համար 6 ։
  ՀՀ կառավարությունը յուրաքանչյուր տարեսկզբին հաստատում է տվյալ տարվա պետական բյուջեով ԸԿԲՆ ծրագրին հատկացված միջոցների բաշխումն ըստ հիմնական ուղղությունների եւ մարզերի։
  Մասնավորապես՝ 2015-ին ԸԿԲՆ ծրագրերի 82.7 %-ը ուղղվել է ընտանեկան նպաստներին, 13.0 %-ը` սոցիալական նպաստներին, իսկ 4.3 %-ը՝ հրատապ դրամական օգնությանը։
   ՀՀ ԱՍՀՆ նախարարը կարող է տարվա վերջին եռամսյակում, անհրաժեշտության դեպքում, կատարել ֆինանսական միջոցների վերաբաշխում` ըստ ընտանեկան, սոցիալական նպաստների եւ հրատապ օգնություն, ընդհանուր միջոցների մեկ տոկոսի սահմաններում 7 ։
  Պետական նպաստների մասին ՀՀ օրենքը՝ ընդունված է 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին,ՀՕ-154-Ն, http։
  //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=94822 2015 թվականի ընտանեկան նպաստի, սոցիալական նպաստի, հրատապ օգնության եւ մինչեւ երկու տարեկան երեխայի խնամքի նպաստի չափերը սահմանելու մասին ՀՀ կառավարության N 19-Ն որոշում, 15 հունվարի 2015 թվական, 159ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Գծապատկեր 2. ԸԿԲՆ ծրագրի ֆինանսավորման կառուցվածքը 2015 թվականին, տոկոս Այսպես, եթե 2011թ. դեկտեմբերին ընտանեկան նպաստ էր ստանում շուրջ 84000 ընտանիք, ապա 2015թ. դեկտեմբեր ամսվա ընթացքում նպաստառու (ընտանեկան կամ սոցիալական նպաստ ստացող) ընտանիքների թիվը կազմել է շուրջ 106300 8 ։
  2015թ. ընտանիքների անապահովության գնահատման համակարգում հաշվառված շուրջ 136000 ընտանիքից ընտանեկան կամ սոցիալական նպաստ է ստացել ամսական, միջին հաշվով, 105408-ը` հաշվառված ընտանիքների շուրջ 77,6%-ը, իսկ եռամսյակային հրատապ օգնություն, միջին հաշվով, 8598 ընտանիք կամ հաշվառվածների 6.3%-ը, նպաստի միջին չափը կազմել է 30350 դրամ։
   Ըստ ՀՀ աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարության ամփոփ տեղեկատվության, 2016թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ ընտանեկան եւ սոցիալական նպաստներ ստացող ընտանիքների քանակը կազմել է 106 648, որի 75.5%-ը բաժին է ընկել ընտանեկան նպաստ ստացող ընտանիքներին 9 ։
   Նպաստառուների թվի աճը մասամամբ պայամանավորված է այս ծրագրի համար պետական բյուջետավորման չափաբաժնի ավեԱզգային Ժողովում ներկայացվել է սոցիալական պաշտպանության ոլորտի 2015թ. գործունեության հաշվետվությունը, http։
  //www.mlsa.am/?p=6335 02.08.2017, ժամը՝ 19։
  43 Հրապարակումներ, Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2016 թվականի հունվար-հունիսին, http։
  //www.armstat.am/am/?nid=82&id=1792, 160ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ լացմամբ, ինչպես նաեւ երկրում տիրող սոցիալ-տնտեսական իրավիճակով։
   Ընտանեկան նպաստի իրավունք ունեցող ընտանիքներին տրվել է միանվագ դրամական օգնություն. երեխայի ծննդյան կապակցությամբ` 5181 ընտանիքի, երեխայի առաջին դասարան ընդունվելու կապակցությամբ` 10903 ընտանիքի, ընտանիքի անդամի մահվան կապակցությամբ` 170 ընտանիքի։
  Իսկ 2016 թ. ընթացքում 106.000 ընտանիք ընդգրկվել են Ընտանական նպաստների համակարգում եւ փաստորեն անապահովության գնահատման ուղղակի մեթոդաբանության հիման վրա որոշելով անապահով ընտանիքներին՝ տրամադրվում են դրամական միջոցներ։
  Շուրջ 80.000 ընտանիք, որոնք հիմնականում երեխաներ ունեցող ընտանիքներն են, ստանում են ընտանեկան նպաստներ` միջին չափով 31350 հազար դրամ։
   26.000 ընտանիքները երեխաներ չունեցող կամ միայն չափահաս անձանցից բաղկացած ընտանիքներն են, որոնք ստանում են սոցիալական նպաստներ 10 ։
  Որպեսզի ընտանիքը համարվի ԸԿԲՆ ծրագրի շահառու (Ընտանեկան նպաստների համակագում ընդգրկվելու) հավանական անապահով ընտանիքը պետք է նախ եւ առաջ դիմի ՍԾՏՄ։
   Տվյալ ընտանիքի համար ստեղծվում է սոցիալական քարտ (անձնագիր) եւ ընտանիքը հաշվառվում է համակարգում։
   Ընտանիքի համար հաշվարկվում է ընտանիքի անապահովության միավոր, որի մեծությունն էլ որոշիչ է, թե արդյոք այդ ընտանիքը կարող է ստանալ նպաստ, թե ոչ։
   Անապահովության միավորի մեծությունը կարող է ազդել նաեւ նպաստի մեծության վրա, ինչպես նաեւ լինել որոշիչ պետական այլ սոցիալական ծառայություններից օգտվելու համար։
  Ընտանեկան նպաստ կարող են ստանալ հաշվառված այն ընտանիքները, որոնց ընտանիքի անապահովության միավորը (ԸԱՄ) գերազանցում է սահմանային միավորը (ներկայում կազմում է 30.00)։
  Ընտանեկան նպաստը պարբերաբար (ամսական), շարունակաբար վճարվող նպաստ է։
   Դրա չափը կախված է ընտանիքում երեխաների քանակից։
   Այն որոշվում է՝ նպաստի բազային մեծությանը գումարելով յուրաքանչյուր երեխայի հաշվով հավելում։
   Ընդ որում, յուրաքանչյուր Նախարար Արտեմ Ասատրյանը ներկայացրել է 2016թ. սոցիալական պաշտպանության ոլորտում իրականացված աշխատանքները, http։
  //www.mlsa.am/?p=10712 02.08.2017, ժամը՝ 19։
  50 161ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ երեխայի հաշվով տրվող հավելման մեծությունը տարբերվում է բարձր լեռնային եւ սահմանամերձ բնակավայրերի համար, ինչպես նաեւ` ըստ ԸԱՄ մեծության։
  ԸԿԲՆ ծրագիրը պետական սոցիալական պաշտպանության ոլորտի երկրորդ խոշոր ծրագիրն է՝ Աշխատանքային կենսաթոշակներ ծրագրից հետո։
   2015 թվականին պետական բյուջեից ԸԿԲՆ ծրագրի իրականացմանը հատկացվել է 38.4 մլրդ. դրամ, իսկ 2016 թվականին` 38.4 մլրդ. դրամ։
   Վերջինը կազմում է սոցիալական պաշտպանության բյուջեի 9.5 տոկոսը, կամ պետական բյուջեի 2.8 տոկոսը։
   Ծրագրի ֆինանսավորման ծավալները 2008-2016 թվականների ընթացքում շարունակաբար աճել են` միջին տարեկան 4.5 տոկոսով։
   Բացառություն է կազմում 2011 թվականը, երբ ֆինանսավորման ծավալները կրճատվեցին 6.1 տոկոսով։
   2011 թվականին նվազել է նաեւ շահառու ընտանիքների թվաքանակը՝ ավելի քան 18 տոկոսով։
   Հետագա տարիներին շահառուների թվաքանակն աճել է` 2015-ին կազմելով մոտ 105 հազար ընտանիք 11 ։
  Գծապատկեր 3. ԸԿԲՆ ծրագրի ֆինանսավորման ծավալները եւ շահառուների քանակը ՀՀ օրենքը ՀՀ 2016 թվականի պետական բյուջեի մասին,ընդունվել է 09.12.2015, 162ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԸԿԲՆ ծրագրի շրջանակներում տնային տնտեսություններին տրամադրվող Նպաստների վճարման համար հիմք է ծառայում ընտանիքների անապահովության գնահատման համակարգը։
   Այս համակարգի արդյունքում առավել շատ ռեսուրսներ են հասել աղքատներին, քան կհասներ,եթե հասցեավորման որեւէ փորձ չկիրառվեր։
   Այսինքն` կիրառվող համակարգը պրոգրեսիվ է։
   Առաջին քվանտիլում պրոգրեսիվության գործակիցը կազմել է մոտ 2.75, ինչը նշանակում է, որ ամենաաղքատ 20 տոկոսին ԸԿԲՆ ծրագրի բյուջեից հասել է 2.7 անգամ ավելի շատ ռեսուրս, քան անապահովության գնահատման համակարգի չկիրառման (պատահական բաշխման) պարագայում։
   Այնուհանդերձ, համակարգի արդյունավետությունը բավականին ցածր է, քանի որ ռեսուրսների 25-30 տոկոսը փաստացի հասնում է ոչ աղքատ` վերին 3 քվանտիլային խմբերին (գծապատկեր 4)։
  Գծապատկեր 4. ԸԿԲՆ ծրագրի շահառուների եւ բյուջեի բաշխումն ըստ քվանտիլային խմբերի Համակարգում մեծ է ինչպես «ընդգրկման սխալը», այնպես էլ «չընդգրկման սխալը»։
   Դրա մասին են վկայում ինչպես 2014 թվականի ՏՏԿԱՀ տվյալները, այնպես էլ ՏԶՀԿ 2015 թվականի ՏՏ հետազոտության տվյալները։
   Եթե որպես համակարգի շահառուներ դիտարկենք բոլոր աղքատներին, ապա չընդգրկման սխալը կկազմի 73 տոկոս (ըստ ՏՏԿԱՀ` 79 տոկոս)։
   Այսինքն, 2015-ին աղքատների 73 տոկոսը փաս163ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տացի ընդգրկված չեն եղել համակարգում։
   Չընդգրկման սխալը շատ աղքատների համար (ներառյալ ծայրահեղ աղքատները) կազմում է 63 տոկոս (73 տոկոս` ըստ ՏՏԿԱՀ), իսկ միայն ծայրահեղ աղքատների համար` 56 տոկոս (69 տոկոս` ըստ ՏՏԿԱՀ)։
   Այսպիսով, ծայրահեղ աղքատների նվազագույնը 56 տոկոսը չի օգտվում ԸԿԲՆ ծրագրից 12 ։
  Հարկ է նշել, որ ԸԿԲՆ ծրագիրը մեծ կարեւորություն ունի Հայաստանում աղքատության կրճատման եւ կյանքի դժվարին իրավիճակներում հայտնված ընտանիքների աջակցության առումով. այս ծրագրի բացակայությունը կհանգեցնի սոցիալ-ժողովրդագրական, ինչպես նաեւ տնտեսական չափազանց մեծ բացասական հետեւանքների։
   Այն համապատասխանում է քաղաքականությունների գերակայություններին եւ ռազմավարական նպատակադրումներին, հասարակության եւ շահառուների իրական կարիքներին։
   Այն աղքատության կրճատմանն ուղղված ամենակարեւոր գործիքն է Հայաստանում։
   ԸԿԲՆ ծրագիրն ուղղված է երկրում աղքատության զսպմանը` հետեւաբար տնտեսական զարգացման անբարենպաստ պայմաններում, անկախ ֆիսկալ իրավիճակից, բյուջետային սահմանափակումներից եւ ռեսուրսների առկայությունից, ԸԿԲՆ ծրագիրը պետք է ընդլայնվի։
   Հետեւաբար, ճիշտ է նաեւ հակառակ պնդումը. տնտեսական զարգացման լավատեսական սցենարների պարագայում ԸԿԲՆ ծրագիրը պետք է աստիճանաբար կորցնի իր դերը։
   Այս բյուջետային ծրագրի եւ դրա ֆինանսավորման պահանջը հակադարձ համեմատական է երկրի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակին եւ բյուջետային հնարավորություններին։
   Պետական բյուջեի վրա ԸԿԲՆ ծրագրի ճնշման թուլացման մյուս տարբերակը համակարգի արդյունավետության բարձրացումն է։
   ԸԿԲՆ ծրագրի արդյունքում շուրջ 105 հազար ընտանիք կամ Հայաստանի բոլոր ընտանիքների մոտ 14 տոկոսը ստացել են դրամական աջակցություն պետությունից։
  Դրանցից շուրջ 8Օ հազարը երեխա ունեցող ընտանիքներ են, որոնց մոտ մեկ չորրորդը` 3 եւ ավելի երեխաներ ունեցող ընտանիքներ են։
  Հասցեականության վերոնշյալ խախտումները նվազեցնելու առումով հարկ է հաշվի առնել հետեւյալ հանգամանքը, եթե նախկինում կաԸնտանիքի կենսամակարդակի բարձրացմանն ուղղված նպաստներ բյուջետային ծրագրի գնահատում, հեղինակային խումբ, Մուշեղ Թումանյան, Կարինե Հարությունյան, Լիլիթ Հակոբյան, Տնտեսական զարգացման եւ հետազոտությունների կենտրոն, 2016, էջ 19 164ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րիքավոր ընտանիքներին հաշվառում էին ըստ փաստացի բնակության վայրի, ապա այսօր ընդգրկում են ըստ հաշվառման հասցեի, սակայն կան անապահով ընտանիքներ, որոնք նույնիսկ հաշվառման հասցե չունեն։
   Այսինքն՝ խիստ կարիքավոր, շատ հաճախ դրսում հայտնված եւ բնակության վայր չունեցող ընտանիքները ինքնաբերաբար չեն կարող ընդգրկվել ԸԿԲՆ ծրագրում։
   Այս խնդիրը լուծելու համար առաջարկվում է, որ ընտանիքի համայնքի Սոցիալական ծառայությունների տարածքային մարմինների դեպք վարողները տնայցերի միջոցով պարզեն ծրագրի հավանական ընտանիքի բնակության վայրի հետ կապված հարցերը։
   Այդ նպատակով հարկ է բարձրացնել Սոցիալական ծառայությունների տարածքային մարմինների եւ սոցիալական աջակցության խորհուրդների աշխատանքների արդյունավետությունը` ներդնելով համապատասխան մեխանիզմներ եւ ընթացակարգեր, ակտիվ համագործակցություն սահմանել հասարակական կազմակերպությունների եւ միջազգային կազմակերպությունների հետ, ծրագրով սահմանված նյութական աջակցություն տալուց բացի իրականացնելով նաեւ սոցիալ-հոգեբանական պարբերական եւ կանոնակարգված հանդիպումներ ընտանիքի անդամների հետ։
   ԸԿԲՆ ծրագրում ընդլայնել անկախ մոնիտորինգի եւ գնահատման դերը։
   Հասարակության առավել մեծ ուշադրության առարկա դարձնել ԸԿԲՆ ծրագրի իրականացումը եւ արդյունքների քննարկումը։
   Ստեղծել մեխանիզմներ հանրային վերահսկողության ներդրման համար։
   Ապահովել ԸԿԲՆ ծրագրի կատարման եւ առաջընթացի վերաբերյալ պարբերական հաշվետվություններ։

Ընտանիքի կենսամակարդակի բարձրացմանն ուղղված նպաստների (ԸԿԲՆ) ծրագիրը սկիզբ առավ՝ գործող տարաբնույթ նպաստների համակարգից մեկ միասնական հասցեագրված նպաստի համակարգի անցնելու նպատակով 1998 թ.-ին։
  ԸԿԲՆ ծրագրի արդյունքում շուրջ 105 հազար ընտանիք կամ Հայաստանի բոլոր ընտանիքների մոտ 14 տոկոսը ստացել են դրամական աջակցություն պետությունից։
  Դրանցից շուրջ 8Օ հազարը երեխա ունեցող ընտանիքներ են, որոնց մոտ մեկ չորրորդը` 3 եւ ավելի երեխաներ ունեցող ընտանիքներ են։
  Սակայն ծրագիրը դեռեւս ունի հասցեականության, թիրախավորման 165ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ բացեր, եւ նյութականից աջակցությունից զատ նաեւ սոցիալ-հոգեբանական աջակցության տրամադրման։
