Նախաբան։
   Քրեական  իրավունքի  տեսությունում  ամենաբարդինստիտուտներից  մեկնէ  համարվում  հանցակցությունը,  որիտարաբնույթ  հիմնախնդիրների  ուսումնասիրությանն  էլ  նվիրված  ենբազմաթիվ  աշխատություններ։
   Նշված  հիմնախնդիրների  շարքումկարևորվում է հանցակցի սահմանազանցման հարցը։
 մեջՏեսականգրականությանկա՛մդիտարկվում  է  հանցակցության  ընդհանուր  կոնտեքստում,  կա՛մ  էլուշադրություն  է  դարձվում  կատարողի  սահմանազանցմանը։
   Այլհանցակիցների(կազմակերպչի,  դրդչի,  օժանդակողի)  սահմանազանցման վերաբերյալ գիտական հետազոտություններ գրեթե չկան, իսկեղածներն էլ չեն բովանդակում համալիր հետազոտություն։
 սահմանազանցումըԽմբի կողմից իրականացվող հանցագործություններում ընդհանուրդիտավորությունից  շեղման  դեպքերը  հաճախ  են  հանդիպում։
   20082019թթ.  ՀՀ  դատարանների  առջև  39  անգամ  տարբեր  գործերովէ(հիմնականում՝եղել  հանցակցիբարձրացվածկատարողի)սահմանազանցման  հարցը։
   Նշված  գործերից  22-ում  դատարանըհաստատել է հանցակցի սահմանազանցման առկայությունը, ընդ որում՝դրանցից  17-ում  արձանագվել  է  քանակական  սահմանազանցում,  իսկ  5-ում՝  որակական։
   Մնացած  գործերով  դատարանը  սահմանազանցումչի արձանագրել։
 դեպքումսահմանազանցմանը,Սահմանազանցումը, ինչպես և հանցակցության ինստիտուտի հետկապված ցանկացած երևույթ, բավականին բարդ է, և խնդրահարույց ենայնպիսի  հարցեր,  որոնք  վերաբերում  են,  օրինակ,  միջնորդավորվածկատարմանսահմանազանցմանյուրաքանչյուրի  քրեական  պատասխադեպքում  հանցակիցներիցնատվության  շրջանակի  հստակեցմանը  և  այլն։
   Առավել  խնդրահարույցէ  այն,  որ  ՀՀ  գործող  քրեական  օրենսդրությունը,  թեև  տվել  էսահմանզանցմանհստակեցրելսահմանազանցման  դեպքում  հանցակիցների  արարքների  որակմանառանձնահատկությունները։
  Թեև ներկայացված հարցին պատասխան էփորձում  տալ  քրեական  իրավունքի  դոկտրինան,  սակայն  այնիրավակիրառողի  համար  պարտադիր  նշանակություն  չունի։
   Ակնհայտէ,  որ  ներկայացված  խնդիրները  վկայում  են  ընտրված  թեմայիկարևորության և արդիականության մասին։
 հասկացությունը,սակայնչի(էքսցեսի)հանցակցիսահմանազանցմանՀանցակիցների պատասխանատվության հետ է առնչվում, այսպեսկոչված,խնդիրը։
 Սահմանազանցումը իրավիճակ է, որի դեպքում հանցակիցը հանցանքիկատարման  ընթացքում  դուրս  է  եկել  հանցակիցների  ընդհանուրմտադրության  սահմաններից  և  կատարել  հանցանք,  որի  վերաբերյալհանցակիցները  պայմանավորվածություն  ձեռք  չէին  բերել։
   ՀՀ  քրեականօրենսգրքի  40-րդ  հոդվածի  1-ին  մասը  սահմանում  է.  «Հանցակցիսահմանազանցում  է  համարվում  անձի  կողմից  այնպիսի  հանցանքկատարելը, որը չի ընդգրկվում մյուս հանցակիցների դիտավորությամբ»։
 Լատիներենից  թարգմանաբար՝  «էքսցես»  բառը  նշանակում  է  ինչ-որբանի  սահմաննների  անցում,  տվյալ  դեպքում՝  հանցավոր  պլանիսահմաննների  անցում։
   Քանզի  մյուս  հանցակիցները  չեն  ունեցել  նմանհանցանք կատարելու դիտավորություն, ոչնչով չեն աջակցել հանցանքիկատարմանը  և  անգամչեն  իմացել  դրա  մասին,  պատասխանատվություն  չեն  կրում։
   ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  40-րդ  հոդվածի  2-րդմասն  ամրագրում  է.  «Հանցակցի  սահմանազանցման  համար  մյուսհանցակիցները  պատասխանատվությունչեն  կրում»։
   Համանմանիրավակարգավորումներ  է  պարունակում  նաև  Նախագիծը։
   Նախագծի50-րդ  հոդվածը  ամրագրում  է.  «1.Հանցակցի  սահմանազանցում  էհամարվում  հանցակցի  կողմից  այնպիսի  հանցանք  կատարելը,  որնընդգրկվածչի  եղել  մյուս  հանցակիցների  դիտավորության  մեջ։
 2.Հանցակցի սահմանազանցման համար մյուս հանցակիցները ենթակաչեն  քրեական  պատասխանատվության  …»։
   Հարկ  է  նշել,  որ  ՀԽՍՀ  1961թվականի  քրեական  օրենսգիրքը  հանցակցի  սահմանազանցմանվերաբերյալ որևէ իրավակարգավորում չէր բովանդակում։
 «Էքսցես»  բառըլեզվաբանական  իմաստովհամապատասխանում  է  այն  դեպքերին,  երբ  խմբի  կողմից  կատարվողհանցանքի  մասնակիցը  դուրսէ  գալիս  մյուս  հանցակիցներիդիտավորության  սահմաններից։
   Որոշ  տեսաբաններ,  այդ  թվում՝Պոզնիշևը [1],  հենց այսպես են մեկնաբանում սահմանազանցումը։
 Մյուսներն  այս  տերմինը  օգտագործում  են  ոչ  դրա  ուղղակիիմասստով և սահմանազանցման շարքին են դասում նաև այն դեպքերը,երբ արդյունքում կատարվում է այլ հանցանք, քան այն, ինչը ցանկանումէին  հանցակիցները։
   Այսպես  են  մեկնաբանում,  օրինակ,  Կոլոկովը  [2],Տագանցևը։
 Երկրորդ  տեսակետի  ընդարձակության,  բազմաբովանդակությանշնորհիվ  մենք  ևս  սահմանազանցում  տերմինը  կօգտագործենք  ոչուղղակի  իմաստով  և  դրան  կվերագրենք  բոլոր  այն  դեպքերը,  երբհանցակցի  արարքների  արդյունքը  չի  համապատասխանում  մյուսհանցակիցների մտադրությանը։
 Քրեական  իրավունքի  տեսության  մեջ  հանցակցի  սահմանազանցման  վերաբերյալ  գործում  է  Ալբերտ  Բերների  տեսակետը՝արտահայտվածաշխատությունում [3]։
  Նա առանձնացնում է երկու զուգակցություն.  Երբ  կատարողի  արարքը  միաբնույթ  չէ  այն  արարքին,  որիկատարումը պլանավորված էր։
   Երբ  կատարողի  արարքը  միաբնույթ  է  այն  արարքին,  որիկատարումը պլանավորված էր։
 Առաջին  դեպքը,  այսպես  կոչված,  որակական  սահմանազանցումնէ։
   Օրինակ,  եթե  Ա-ն  դրդել  է  Բ-ին՝  կատարելու  գողություն,  սակայն  Բ-նկատարում է բռնաբարություն, ապա Բ-ի արարքը՝ բռնաբարությունը, Աին  չի  մեղսագրվում։
   Որակական  սահմանազանցումը  առկա  է  այնդեպքում,  երբ  կատարվում  է  բնույթով  այլ  հանցագործություն,  քանպլանավորել էին հանցակիցները։
 Որակական  սահմանազանցումը  բնութագրվում  է  նրանով,  որկատարողը  իրականացնում  է  պայմանավորված  հանցագործությունիցիր  բնույթով  բոլորովին  այլ  հանցանք  կամ  էլ  պայմանավորվածից  բացիկատարում  է  ևս  մեկ  այլ  հանցանք։
   Օրինակ՝  հանցակիցներըպայմանավորվում  են  տուժողի  առողջությանը  վնաս  հասցնել,  բայցկատարողը սպանում է նրան կամ պայմանավորված գողությունից բացիբռնաբարություն է կատարում և այլն [4]։
 Որոշակիորեն  հարաբերակցվում  են  որակական  սահմանազանցումը  և,  այսպես  կոչված,  չհաջողված  հանցակցությունը1 1։
   Այսպես,եթե  հանցակիցը  պայմանավորվածի  փոխարեն  իրականացնում  է  իրբնույթով  բոլորովին  այլ  հանցանք,  և  եթե  այդ  արարքը  հանցակիցներիդիտավորության մեջ ընդգրկված հանցանքի բաղկացուցիչ  մասը չէ և չիկլանվում  կատարված  հանցագործությամբ,  ապա  առկա  է  չհաջողվածհանցակցություն։
   Հանցացկի  որակական  սահմանազանցման  դեպքումհանցակցությունը, ըստ էության, չի սատցվում, քանի որ պատճառականկապը  մասնակիցների  արարքների  և  կատարողի  իրականացրածհանցագործության  միջև  կա՛մ  բացակայում  է,  կա՛մ  էլ  կրում  է  ձևականբնույթ։
 Քանակական  սահմանազանցման  դեպքում  կատարողը  վնաս  էպատճառում  այն  օբյեկտին,  որը,  պայմանավորվածության  համաձայն,ընդգրկված  էր  հանցակիցների  դիտավորության  մեջ,  սակայն  հասցվածվնասը  պայմանավորվածից  ավելի  մեծ  է  լինում,  կամ  կատարողըիրականացնում  է  ոչ  թե  պայմանավորված  հանցանքը,  այլ  դրանմիաբնույթ  մեկ  այլ  հանցանք։
   Քանակական  սահմանազանցումը  կարողէ վերաբերել նաև ծարացնող հանգամանքներին։
 Հանցակցի  սահմանազանցման  հարցը  քննարկման  առարկա  էդարձել  նաև  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանում։
   Վերլուծելով  այս  ինստիտուտիառանձնահատկությունները՝  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանը  արտահայտել  էհետևյալ դիրքորոշումը. «Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ թեևհանցագործությանը  երկու  կամ  ավելի  անձանց  դիտավորյալ  համատեղմասնակցության  դեպքում  հանցակիցներից  յուրաքանչյուրը  պետք  էգիտակցի  ոչ  միայն  իր,  այլ  նաև  մյուս  հանցակիցների  վարքագծին11ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  39-րդ  հոդվածի  5-րդ  մասը  սահմանումէ.«Եթե  կազմակերպչի,  դրդիչիկամ օժանդակողի գործողությունները չեն հաջողվում իրենցից անկախ հանգամանքներով, ապաայդ  անձանց  պատասխանատվությունը  վրա  է  հասնում  համապատասխան  հանցագործությաննախապատրաստության  համար»։
   Նման  դեպքերը  քրեական  իրավունքի  տեսության  մեջանվանվում են չհաջողված հանցակցություն։
 քրեականչարամտորեն  խուսափելը»)վերաբերող  հանգամանքները,  այդուհանդերձ,  դա  չի  նշանակում,  որհանցակիցըօրենսգրքի  համապատասխան  հոդվածիդիսպոզիցիայի  հատկանիշների  ճշտությամբ  պետք  է  բնութագրի  այնհանցագործությունը, որի կատարմանը նա մասնակցում է։
  Օրինակ` ՀՀքրեական  օրենսգրքի  205-րդ  հոդվածով  նախատեսված  հանցագործության  («Հարկերը,  տուրքերը  կամ  պարտադիր  այլ  վճարումներըվճարելուցէհանցագործության  օբյեկտիվ  կողմի  իրականացումը  հեշտացնելունպատակով  միջոցներ  տրամադրել  կատարողին,  որպեսզի  նահնարավորություն ստանա չարամտորեն խուսափել հարկերը, տուրքերըկամ  պարտադիր  այլ  վճարումները  վճարելուց,  սակայն  օժանդակողըկարող  է  չիմանալ  նշված  հանցագործության  կատարման  կոնկրետտեղը,  ժամանակը,  եղանակը  կամ  այն  վնասի  չափը,  որը  կարող  էպատճառվել  պետությանը։
   Նման  դեպքում  օժանդակողը  պատասխանատվության  պետք  է  ենթարկվի  փաստացի  կատարված  հանցագործությանը հանցակցելու համար։
 օժանդակողը  կարողՎճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ հանցակցի սահմանազանցմանհարցը  քննարկելիս  իրավակիրառողը  հանցակցության  օբյեկտիվ  ևսուբյեկտիվ  հատկանիշները  պետք  է  գնահատի  ոչ  միայն  առանձինառանձին`  երկու  և  ավելի  անձանց  դիտավորյալ  համատեղմասնակցությամբ  դիտավորյալ  հանցագործություն  կատարելու փաստըհաստատելու  համար,  այլև  իրենց  օրգանական  ամբողջության  մեջ,որպեսզի  լիարժեք  լուծի  նշված  անձանց  պատասխանատվության  ևպատժի հարցը։
 չէ  այնդեպքում,սահմանազանցում  առկաՎերոգրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որհանցակցիերբհանցակցության  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  հատկանիշներն  օրգանականամբողջության մեջ գնահատելու արդյունքում կպարզվի, որ՝ա)  միևնույն  հանցանքը  կատարող  երկու  կամ  ավելի  անձինքփոխադարձաբար  տեղյակ  են  եղել,  որ  իրենց  արարքները  գտնվումեն պատճառական կապի մեջ (համատեղ են) և ուղղված են միևնույնհանցագործության կատարմանը,յուրաքանչյուր  հանցակից  նախատեսել  է  հանցագործության՝հանրության  համար  վտանգավոր  հետևանքների  առաջացմանհնարավորությունը  և  ցանկացել  կամ  գիտակցաբար  թույլ  է  տվելդրանց առաջացումը։
 բ)Հանցակցի  սահմանազանցման  առումով  քննարկենք  հետևյալօրինակը.  Ա-ն  և  Բ-ն  պայմանավորվում  են  Գ-ին  պատկանող  խանութիպահեստարանից  գողության  եղանակով  հափշտակություն  կատարել։
 Պայմանավորվածության  համաձայն՝  Ա-ն  և  Բ-ն  մուտք  են  գործումպահեստարան,  սակայն  տարբեր  մուտքերից։
 Հափշտակությանիրականցման  ժամանակ  պահեստարանում  գտնվող  պահակ  Դ-ննկատում է Բ-ին։
  Բ-ն, նկատելով Դ-ին, վերցնում է արդեն ձեռք բերվածըև դիմում փախուստի։
  Հանդիպելով Ա-ին՝ Բ-ն պատմում է կատարվածիմասին։
   Այս  ժամանակահատվածում  Դ-ն  միացնում  է  անվտագությանազդանշանը,  ինչի  արդյունքում  Ա-ն  և  Բ-ն  դիմում  են  փախուստի։
 Սակայն  ելքի  մոտ  անվտանգության  աշխատակիցները  բռնում  են  և՛    Ա-ին, և՛ Բ-ին։
 Գտնում  ենք,  որ  բերված  օրինակում  Ա-ն  և  Բ-ն  ենթական  ենքրեական  պատասխանատվության՝  մի  խումբ  անձանց  կողմիցպահեստարան մուտք գործելով կողոպուտի փորձի համար։
  Հետևաբարառաջարկում ենք ՀՀ քրեական օրենսգրքի 40-րդ հոդվածը լրացնել 3-րդմասով՝  հետևյալ  բովանդակությամբ.  «Համակատարողի  (համակատարողների) կողմից սահմանազանցում թույլ տալու դեպքում արարքըպետք է որակել մի խումբ անձանց կողմից կատարված, եթե մյուսհամակատարողը  (համակատարողները)  միացել  է(են)  սահմանազանցում  թույլ  տված  համակատարողի  (համակատարողների)սահմանազանցում համարվող արարքին»։
 Որոշ  առանձնահատկություններմիջնորդավորվածկատարման  դեպքում  հոգեկան  հիվանդությամբ  տառապող  անձի  կամքրեական  պատասխանատվության  տարիքիչհասած  անձի  կամանզգուշությամբ  գործողի  սահմանազանցումը,  այսինքն՝  միջնորդավորված  կատարողի  դիտավորության  սահմններից  դուրս  գալը։
   Մերկարծիքով՝  միջնորդավորված  կատարողը  պետք  է  պատասխանատվություն  կրի  վերը  թվարկված  անձանց  այն  բոլոր  արաքներիհամար,  որոնց  վերաբերյալ  կհաստատվի,  որ  միջնորդավորվածկատարողը  գիտեր  կամ  նախատեսել  էր  և  գիտակցաբար  թույլ  է  տվելհնարավոր շեղումներ «կենդանի գործիքի» արարքներում։
 ունիՎերը  շարադրվածի  հաշվառմամբ՝  առաջարկում  է  ՀՀ  քրեականօրենսգքիհետևյալբովանդակությամբ.  «Միջնորդավորված  կատարողը  պատասխանատվություն  է  կրում  հանցանքը  փաստացի  կատարող  անձիհոդվածըլրացնել40-րդ4-րդմասով՝սհամնազանցում  համարվող  այն  արարաքների  համար,  որոնքմիջնորդավորված կատարաողը կարող էր նախատեսել»։
 Եզրակացություն։
   Ամբողջացնելով  վերը  շարադրվածը՝  հանգումենք եզրակացության առ այն, որ՝1.  Հանցակցի  սահմանազանցման հարցը քննարկելիս իրավակիրառողըհանցակցության  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  հատկանիշները  պետք  էգնահատի  ոչ  միայն  առանձին-առանձին`  երկու  և  ավելի  անձանցդիտավորյալ  համատեղ  մասնակցությամբ  դիտավորյալ  հանցագործություն  կատարելու  փաստը  հաստատելու  համար,  այլև  իրենցօրգանական  ամբողջության  մեջ,  որպեսզի  լիարժեք  լուծի  նշվածանձանց պատասխանատվության և պատժի հարցը։
 2.  Հանցակցի  սահմանազանցում  առկաչէ  այն  դեպքում,  երբհանցակցության  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվ  հատկանիշներն  օրգանական ամբողջության մեջ գնահատելու արդյունքում կպարզվի, որ՝ա)  միևնույն  հանցանքը  կատարող  երկու  կամ  ավելի  անձինքփոխադարձաբար  տեղյակ  են  եղել,  որ  իրենց  արարքները  գտնվումեն պատճառական կապի մեջ (համատեղ են) և ուղղված են միևնույնհանցագործության կատարմանը,   յուրաքանչյուր  հանցակից  նախատեսել  է  հանցագործության՝հանրության  համար  վտանգավոր  հետևանքների  առաջացմանհնարավորությունը  և  ցանկացել  կամ  գիտակցաբար  թույլ  է  տվելդրանց առաջացումը։
 բ)3.  Անհրաժեշտ  է  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  40-րդ  հոդվածը  լրացնել  3-րդմասով՝  հետևյալ  բովանդակությամբ.  «Համակատարողի  (համակատարողների)  կողմից  սահմանազանցում  թույլ  տալու  դեպքումարարքը պետք է որակել մի խումբ անձանց կողմից կատարված, եթեմյուսէ(են)սահմանազանցում  թույլ  տված(համակահամակատարողիտարողների) սահմանազանցում համարվող արարքին»։
 (համակատարողները)համակատարողըմիացել4.  ՀՀ քրեական օրենսգքի 40-րդ հոդվածը լրացնել 4-րդ մասով՝ հետևյալբովանդակությամբ.«միջնորդավորված  կատարողը  պատասխանատվություն  է  կրում  հանցանքը  փաստացի  կատարող  անձիսհամնազանցում  համարվող  այն  արարաքների  համար,  որոնքմիջնորդավորված կատարաողը կարող էր նախատեսել»։
 Հոդվածը  ներկայացվել  է  ՇՊՀ-ի  29.09.2020թ.-ի  ուսանողականգիտաժողովին։
 ПРЕСТУПЛЕНИЯ։
  ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И ПРИКЛАДНЫЕ АСПЕКТЫописание։

Սույն  աշխատանքը  նվիրված է քրեական  իրավունքի  խնդրահարույց  ինստիտուտներից  մեկին՝  էքսցեսին՝  հանցակցի  սահմանազանցմանը։
   Ներկայացված  են  սահմանազանցման  էությունը,  տեսակները,  վերլուծված  են  Հայաստանի  Հանրապետության  վճռաբեկ  դատարանի՝  սույն  թեմային  առնչվող  որոշումները։
   Ներկայացված  են  նաև սահմանազանցմամբ ուղեկցվող հանցագործությունների որակման  որոշ  խնդիրներ,  և  առաջարկված  են  դրանց  հնարավոր  օրեսդրական  լուծումները։
