Գտնվել և նկարագրվել է ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված 7 բուսատեսակ: Ուսումնասիրվել է 1977-ի գարնանը տնկված սովորական արհեստական ​​սոճու անտառը: Նախաբան Հայաստանի բուսական աշխարհը հարուստ և ինքնատիպ է, բայց շատ ոլորտներ դեռ ամբողջությամբ ուսումնասիրված չեն:  Մեր հետազոտությունը վերաբերում է այն տարածքներից մեկին, որի բուսական աշխարհը ուսումնասիրվում է առաջին անգամ: Որպես հետազոտական ​​նյութ ընտրվել է Չիչխան գետի վերին հոսանքներում գտնվող ալպյան մերձալպյան գոտիների բուսական աշխարհը: Հիմնականում ուսումնասիրվել է ծաղկավոր բույսերի բազմազանությունը, և հատուկ ուշադրություն է դարձվել ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված վտանգված տեսակների նույնականացմանն ու նկարագրությանը: Նման հետազոտության հրատապությունը պայմանավորված է տնտեսության տարբեր ճյուղերի, մասնավորապես զբոսաշրջության (էկոտուրիզմ) զարգացման պետական ​​ծրագրերով: Նյութական դը մեթոդ: Հետազոտական ​​աշխատանքների ընթացքում օգտագործվել է գիտական ​​գույքագրման մեթոդը:  Այս մեթոդի միջոցով ուսումնասիրվել է Չիչխան հովտում աճող բույսերի տեսակների բազմազանությունը և դրանց բաշխումը տարբեր կարգապահական խմբերի միջև:  Բույսերի տեսակները հավաքվել են, հերբարիումներ պատրաստվել:  Բուսական տեսակների նույնականացումը կատարվել է գիտական ​​գրականության միջոցով:  Բույսերի հայ-լատինական անվանումները տրված են ըստ R. Ւ-ի: Hazազարյան, 1981 [2]: Ուսումնասիրող տարածքը գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 2500 մետր բարձրության վրա ՝ ալպյան մերձալպյան գոտում:   Ասիմետրիկ կառուցվածքով գետի խոր հովիտ է:  Հովտի աջ ափից այն ներկայացնում է հյուսիսարևելյան դիրքի զգալի թեքություն (15-200), տեղ-տեղ կտրուկ լանջեր, որի արդյունքում դրանք բավականին խոնավ են և լավ բուսածածկ:  Առափնյա լանջերին որոշ տեղերում պահպանվել են բարդի կամ կաղամբի փոքր գոյացություններ (Populus tremula), որոնք, մեր կարծիքով, ապամոնտաժված շարքի մնացորդներ են:  Կարելի է ենթադրել, որ որդեգրման պատճառները մարդածին են:  Մենք նախկինում գոյություն ունեցող կազմավորումների մասին հստակ տեղեկություններ չունենք:   Ենթադրվում է, որ կաղամբի անտառները գրավում էին Շիրակիլերնի գրեթե ամբողջ հյուսիսային լանջը Ախուրյանի կիրճից մինչև Չիչխան գետաբերան մինչև 18-րդ դարը:  Այս տեսակետին աջակցում են ինչպես լեռների լանջերին պահպանված հետ անտառային հողերը, այնպես էլ որոշ տեղանունների վերլուծությունը: Ի տարբերություն գետի հովտի աջ ափի լանջին, ձախ ափի լանջն ավելի թեք է, ունի հարավ-արևմտյան դիրք, որի պատճառով այն պակաս չոր է, թույլ բաժանված:   Այստեղ գերակշռում են քսերոթերմային կազմավորումները, որոնցում պահպանվել են հազվագյուտ բուսատեսակներ: Դաշտային ուսումնասիրությունների համար մենք իրականացրել ենք ճանապարհային հանույթ:   Առաջին երթուղու ընդհանուր երկարությունը 7 կմ էր:   Այն ընդգրկում է Բաշգյուղ-Գետիկ ջրամբարի հատվածը:   GPSMAP 76 (բազմակողմանի նավիգատոր) սարքի օգնությամբ 1: 50,000 մասշտաբի քարտեզի հիմքում դրված էին երթուղու վրա գտնվող հազվագյուտ տիպի Կարմիր գրքի բույսերի տեսակների տեղակայման վայրերը, ինչի արդյունքում ստեղծվեց լայնածավալ աշխարհատարածական քարտեզ:  Արդյունահանումն իրականացվել է նույն մեթոդով 3 երթուղիների վրա. (Կաքավագյուղ - Ձորաշեն - Թռչկան ջրվեժ (5 կմ), Թռչկան ջրվեժ - Թռչկան գետի հոսանքն ի վեր (5 կմ), Թռչկանի ջրվեժ - Շիրակամուտ (8 կմ): Հետազոտության արդյունքները. Հետազոտության արդյունքում ուսումնասիրված տարածքում նկարագրվել է 31 ընտանիքի պատկանող շուրջ 135 բուսատեսակ:  Բույսերի նման մեծ բազմազանությունը բնորոշ է ալպ-ալպյան գոտիներին:   Բուսական աշխարհի նման բազմազանությունը պայմանավորված է Հայաստանի եզակի աշխարհագրական դիրքով, կլիմայական և երկրաբանական գործոններով: Աղյուսակ 1-ը ցույց է տալիս Սարապատ համայնքի բուսական աշխարհի ներկայացուցիչների բաշխումը Չիչխան գետի վերին հոսանքներում և նրա հարակից տարածքում `ըստ ընտանիքների: հանդիպել է վերին հոսանքներում գետի buyserientaniknere Չիչխան եւ դրանց տեսակները tvakanakeAghyusak 1.Entanikneri անվանումը հայերեն Akkanazginer Aytsaterevazginer (Tsakhakerasazginer) Anparukazginer siliquastrum (titernatsaghkavorner) Bardatsaghkavorner (astghatsaghkazgineri) Gaghtrikazginer Gnarbukazginer Gortnukazginer Dashtavlukazginer (շիլաներ) Yeghinjazginer Zangakazginer Telukazginer crucifer (կաղամբ) Khlatsaghkazginer Kholordzazginer Khuleghinjazginer (shrtnatsaghkavorner) Կակաչներ paraնեբեկ paraնեբեկ Ակացիա Ընտանեկան անուն Լատին Տեսակների քանակը Ոռոգվող հնդկացորեն Հնդկացորենի հովանոցներ Մսակեր Այգու Շուշան Խոտաբույս ​​սոճի Արքայախնձոր lossաղիկ Rosaceae Տիպ: Տիպ: Տիպ: Տիպ: Տիպ: 10 տեսակ Տիպ: Սխեման 1. Ամենատարածված ընտանիքներն իրենց տեսակների քանակի քանակն են: Էկոլոգիապես մաքուր տարածքը (չկան օդի աղտոտվածության տարբեր գազային արտանետումներ, կուտակված աղբանոցներ, ծանր մետաղներ կամ քիմիական թափոններ) հարուստ է ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվող դեղաբույսերով:   Դրանցից են հնգաթմբ առյուծը (Leonorus cardiaca L.), դառը որդը (Artemisia absinthium L.), սողանը (Thymus serpyllum L.), ծակոտկեն հիպերկումը (Hypericum perforatum L.), մեծը, մսակեր, փոքր եզ լեզու L. Plantago lanceolata L., Plantago minor L.), ավազոտ թափող ծառ (Helichrysum pintocalix D. Sons.), Անուշաբույր երիցուկ (Matricaria discoideae DC.), Առվույտ (Verbascumthapsiforme Schrap.), Ալպիական եղեսպակ (Cephalaria p alpina) Տարածքում հայտնաբերվել են նաև ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված 7 բուսատեսակներ [3]:  Վերջինիս բուսականությունը սկսվում է մարտ-ապրիլ ամիսներին, երբ կենդանիների արածեցումը դեռ չի սկսվել:  Սա թույլ է տալիս այդ բույսերին ավարտել փոշոտումը և ապահովել նորմալ աճ:  Նշենք, որ Կարմիր գրքում նշված այս 7 տեսակների մեծ մասը աճում է ժայռոտ, ժայռոտ տարածքներում, որտեղ կենդանիները չեն արածում:   Մեր կարծիքով, նշված տարածքում բույսերի տարածքների կրճատումը նույնպես նպաստում է բուսական աշխարհի բազմազանության պահպանմանը: ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսերի տեսակների անվանումներն ու կատեգորիաները տրված են աղյուսակ 2-ում: Վերին Չիչխան գետի տարածքում հանդիպող, որ Կարմիր գրքում գրանցված տեսակների աղյուսակում 2 № չինական anvanumeLatinerenanvanumeRuserenanvanumeHH Կարմիր grkumgrantsmankategorianVtangvats tesakVtangvats tesakKritikakan վիճակը tesakVtangvats տեսակ Касатик Дмитрия Անբարենպաստ սպառնացող վիճակը mottesakVtangvats տեսակ վտանգված տեսակներ Գազի chrvats Trashushanhayastanyan Khlopuz GroyteriHirikatrpatakanHirik Դ VoznaglkhikTurnefori մանր կտորների VardakakachFlorenskuUsumnasirvats պահպանվող տարածքը eShiraki կաղամախու միայն Բնական անտառը, որը եզակի է ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհում:   Այս բարդի անտառը գոյություն ուներ մինչ չորրորդական սառցադաշտերը:  Անտառը տարածվում է Տիչկան ջրվեժի և Չիչխան գետի ափին:  Անտառի բեկորներ կան հարակից Ձորաշեն, Սարապատ, Բաշգյուղ գյուղերի մոտ ՝ լեռների հյուսիսային լանջերին:  Անտառում հայտնաբերված թփերի թվում են սովորական հերբիլը (Viburnum lantata L.), վարդափայտը (Roza canina L.) (Cotoneasterintegerrinus Medik.), Ընդհանուր կեչին (Rubus idaeus L.) և այլն:  Վերջիններիս մեծ մասը անտառի եզրին են: Այս անտառներից մի քանիսը գտնվում են բնակելի տարածքներից բավականին հեռու, ինչը թույլ է տալիս քիչ թե շատ նորմալ աճ:  Անտառները մասունքային բնույթ են կրում: Մեր ուսումնասիրությունների ընթացքում ուսումնասիրեցինք նաև 1977 թվականի գարնանը տնկված արհեստական ​​սոճու անտառը (Pinus sylvestris L.):  Սոճու անտառը տեղակայված է Չիչխան գետի աջ ափին ՝ Սալուտ, Բաշգյուղ, Փոքր Սարիար, Կաքավասար, Սարապատ և Ձորաշեն գյուղերի մոտակայքում:  Եվ գետը, և անտառի հարակից տարածքը բուսական աշխարհով բավականին հարուստ են:  Սովորական սոճու անտառի վերին եզրին հանդիպում են սովորական կաղնու, կարմիր հաղարջի (Ribesrubrum L.), թափող թուփ, թուփ, սովորական թափող թուփ, սովորական զուգված (Sorbus aucuparia L.) և փոքր կաղնու (Quercusrobur L.) ծառեր:  Որոշ մասերում արհեստական ​​սոճին ուղեկցում են կաղամբի փոքր կղզիները:  Տարածքում հայտնաբերվում են արհեստականորեն աճեցված ուռենի (Salicaceae) ծառեր, որոնք տարածվել են գետի ափին:  Կան ուռենիներ (Salix fragilis L.), այծեր (Salix caprea L.) և այլն:           Այս ծառատեսակներին հաջողվում է ամռանը ավարտել իրենց բուսականությունը:  Նրանք հանդիպում են մոտավորապես կեսօրին: 2300-2500 մ բարձրության վրա:  Նշենք, որ տարեկան նկատվում է «սոճի, կաղնու» և «արոսենիի» համեմատաբար դանդաղ աճ:  Պայմանները բարենպաստ են երիտասարդ ծառերի քանակի ավելացման համար, քանի որ այդ տարածքներում անասունների արածեցումն աննշան է, ինչը թույլ է տալիս երիտասարդ ծառերին անվտանգ աճել: Նշենք, որ տարածքի անտառտնտեսության կողմից անտառահատումների խիստ վերահսկողությունը մեծապես նպաստում է անտառի աճի ապահովմանը: Անտառի խոտածածկը հիմնականում ներկայացված է չիչխներով, դաշտային մողեսներով, տելուկներով, մամուռներով և այլն:  Անտառի շրջակայքում կա բարդ ծաղիկների, շուշանների, հովանոցների, մեխակների, վարդերի և այլ ընտանիքների մեծ բազմազանություն: Եզրակացություն Դաշտային ուսումնասիրությունների արդյունքների, ինչպես նաև գրականության վերլուծության հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ Չիչխան գետի հովիտն առանձնանում է մեծ կենսաբազմազանությամբ: Գետահովտի բնական լանդշաֆտները կարելի է բաժանել երկու խմբի ՝ համեմատաբար թաց (գետի հովտի ձախ լանջեր) և չոր (գետահովտի աջ լանջեր):   Ընդհանուր առմամբ, բնական բուսականությունը լավ է պահպանվել, միայն համեմատաբար ցածր լանջային տարածքներում, այսինքն ՝ այն էապես փոխվել է կամ վերափոխվել գյուղատնտեսական վարելահողերի: Կենսաբազմազանության այդպիսի բարձր տեմպը հնարավորություն է ընձեռում էկոտուրիզմի զարգացման համար Չիչխանի միջին հոսքում: Առաջարկություն. Ուսումնասիրված տարածքի միկրոկլիմայական յուրահատուկ պայմանների պատճառով Չիչխան հովիտը էապես տարբերվում է Աշոցքի շրջանի մնացած մասերից, ուստի անհրաժեշտ է կատարել լրացուցիչ բուսաբանական աշխարհագրական հետազոտություններ, ինչը լավ նախադրյալ կլինի հանգստի ռեսուրսների զարգացման համար:  Նման ուսումնասիրություններից հետո տարածքը կարող է վերածվել սրբավայրի ՝ լուծելով տեղական բնապահպանական խնդիր: Գրականություն 1. Հայաստանի բուսական աշխարհը: 1-7 տտ., Եր.  Սկսած AN արմ. ССР. 1954-1980թթ .2. Hazազարյան ՌՍ Բույսերի անունների հայերեն-լատինական-ռուսերեն-անգլերեն-ֆրանսերեն-գերմաներեն բառարան - Երեւան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1981, 180 էջ: 3. Հայաստանի Հանրապետության բույսերի կարմիր գիրք:   Ս ..  «Angանգակ» հրատարակչություն, 2010 թ.  592 էջ: 4. Մարտիրոսյան Լ. «Գորշաբերդ» արգելավայրի կենսաբազմազանությունը ջրի խնայողության որոշ հարցերի շուրջ // GSPI- ի հանրապետական ​​գիտական ​​նստաշրջանի նյութեր:  Գյումրի:  Էլդորոդո հրատարակչություն, 2012:  Էջեր 148-152: Տեղեկատվություն հեղինակների, Ասյա Կառլենի Մարտիրոսյանի մասին - բի. Վարպետ, Ձորաշենի միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչ, էլ.  asya.martirosyan15@mail.ru Անուշ Ստյոպա Խաչատրյան - կյանք: գիտնական Ph.D., դոցենտ, դոցենտ, կենսաբանության, էկոլոգիայի և դրանց դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոն, GSPI, էլ.  anush.s.khachatryan@gmail.com Էմմա Ռաֆիկի Սուվարյան - GSPI Կենսաբանության, էկոլոգիայի և նրանց դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոն Անգին Ֆելիքս Գրիգորյան - կյանք: գիտնական դոկտոր, դոցենտ, GSPI կենսաբանության ամբիոն, էկոլոգիա Նրանց դասավանդման մեթոդները, էլ. ։

Չիչխան  գետի  վերին  հոսանքի  շրջակա  տարածքում  ուսումնասիրվել  և  նկարագրվել  են  31  ընտանիքներին  պատկանող    135  բուսատեսակներ,  որոնց  թվում՝  ռելիկտային  ծագում  ունեցող  կաղամախու  բնական  անտառը։
   Տարածքում  հանդիպող  շատ  բուսատեսակներ  ժողովրդական  բժշկության  մեջ  օգտագործվող դեղաբույսեր են։
