ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍՈՒՄ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՐԻԱՐՔՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ԵՎ ԴՐԱՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸԿոստանդնուպոլսում  հայերը  բնակվել  են  դեռևս  Բյուզանդական  կայսրությանձևավորման առաջին օրերից։
  Նրանք բավականին ակտիվ գործունեություն էին ծավալել հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում, հատկապես՝ գիտության, արվեստի, մշակույթի, տնտեսության և այլն։
  Հայ-բյուզանդական գիտական և մշակութայինկապերը զարգացան հատկապես 5-րդ դարում, Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայկականգրերի ստեղծումից հետո։
  Դրանք հավասարապես կիրառվեցին ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Բյուզանդիայում բնակվող հայ բնակչության շրջանում։
  Ըստ Կորյունի՝Մաշտոցը Հայաստանում դպրոցներ բացելուց հետո մեկնում է Պոլիս և հիմնում հայկական դպրոցներ։
  Այդ շրջանում հայերը ծանոթանում և թարգմանություններ են կատարում  անտիկ  շրջանի  հայ  մտավորականների  ստեղծագործություններից,  որոնքհայտնաբերվել են Բյուզանդական կայսրությունում։
 Կ.Պոլսում բնակություն հաստատած առաջին հայերը հիմնականում եղել են զինվորականներ, ճարտարապետներ, վաճառականներ և երիտասարդներ, ովքեր եկելէին ուսում ստանալու։
  Հայտնի է, որ անգամ 572 թ. Կ.Պոլսում ստեղծվել է հայկականկրոնական առանձին համայնք, իսկ արդեն 9-11-րդ դդ. Բյուզանդիայի գահին տիրելեն հայ կայսրեր (Մակեդոնական կամ Հայկական արքայատոհմ)։
  Այս հայազգի կայսրերի շնորհիվ էլ տվյալ ժամանակաշրջանը համարվում է Բյուզանդական կայսրությանպատմության ամենափայլուն էջերից մեկը։
  Կարող ենք ասել, որ Բյուզանդիան կանգուն մնաց նաև հայերի շնորհիվ։
 Ժամանակի ընթացքում Պոլիսը բավականին զարգացավ, և այս գործում մեծ էրտեղի հայերի դերը։
  Այս առիթով տեղին է մեջբերել Ն. Ադոնցի հետևյալ խոսքերը.«Հայությունը մի գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ո՛չ միայն իր հարազատ հողն ու անդաստանը,  այլև  թավալում  են  հուժկու  ալիքներ  դեպի  ընդհանուր  քաղաքակրթությանօվկիանոսը» [1]։
 Այս  ամենը  իհարկե  չէր  կարող  դուր  գալ  բյուզանդացիներին  և  նրանք  շատհաճախ ճնշումներ էին գործադրում հայերի նկատմամբ։
  Դրանք հիմնականում կրոնական բնույթ ունեին, և հնարավոր ամեն բան արվում էին տեղի հայերին հունադավան դարձնելու ուղղությամբ։
  Չնայած, որ Գրիգոր Ապիրատ կաթողիկոսն իրավիճակըշտկելու  համար  Կ.Պոլիս  է  ուղղարկում  Ներսես  Լամբրոնացուն,  այնուամենայնիվ,արդեն մեծ թվով հայեր հունադավան էին դարձել, իսկ մի մասն էլ լքել էր Պոլիսը։
 Ճնշումները շարունակվեցին նաև հետագա տարիներին, սակայն, այդ հանգամանքըՊոլիսը  զարգացնող  հայերի  համար  խոչընդոտ  չէր  [2]։
   Նրանք  շարունակում  էինակտիվ  մասնակցություն  ունենալ  քաղաքային  կյանքի  բոլոր  ոլորտներում,  նույնիսկ1453 թ. սուլթան Մեհմեթ Ֆաթիհի կողմից Կ.Պոլիսը գրավելուց հետո։
  Հատկանշական է, որ հենց այստեղ 1567 թ. Աբգար Թոխատեցու ջանքերով հիմնվեց հայկականառաջին տպարանը։
  Մեծ  թվով  հայեր  էին  բնակվում  նաև  Կ.Պոլսի  մյուս  ափին՝  Ղալաթիայում(Գալաթա), որը մինչև Մեհմեթ Ֆաթիհի կողմից Կ.Պոլսի նվաճումը ջենովացիներիիշխանության տակ էր։
  Մեծաքանակ հայ բնակչություն կար նաև Ղրիմի Քեֆե (Կաֆա)քաղաքում։
  Ժամանակի ընթացքում, հատկապես վերը նշված շրջաններից, բազմաթիվ հայեր գաղթեցին Կ.Պոլիս։
  Նրանք համախմբվում էին հայկական եկեղեցիներիշուրջը,  ստեղծում  աղոթատեղիներ։
   Պատմությունը  ցույց  է  տվել,  որ  հայ  եկեղեցինմիշտ  միավորիչ  դեր  է  կատարում  աշխարհի  բոլոր  այն  վայրերում,  որտեղ  կա  հայբնակչություն։
  Այս հանգամանքը վկայում է, որ դեռևս Պոլսո հայոց պատրիարքությանհաստատումից  առաջ  էլ  հայերը  Կ.Պոլսում  ունեցել  են  հոգևոր  կենտրոն՝  հայեպիսկոպոսություն [2]։
 Մինչև Ալեքսիս I կայսրը (1081-1118 թթ.) Կ.Պոլսում հայերը և ասորիները միայնմեկ եկեղեցի ունեին։
  Տեղի ամենահին հայկական եկեղեցին Ղալաթիայի Սբ. ԳրիգորԼուսավորիչ եկեղեցին է։
  Այն կառուցվել են 1391 թ. Քեֆեի կաթոլիկ  հայերը դեռևսՊոլսի գրավումից առաջ, երբ Ղալաթիան ջենովացիների ձեռքում էր [3]։
  Այսպիսով,կարող ենք հետևություն անել, որ այս շրջաններում բնակվել են նաև կաթոլիկ հայեր,ովքեր, սակայն, մեծ թիվ չեն կազմել։
  Հայտնի է, որ դեռևս 10-րդ դարում Խաչիկ Արշարունի  կաթողիկոսը  փորձել  է  Բյուզանդական  կայսրությունում  եպիսկոպոսությունստեղծել՝ տեղի հայերին հունական ուղղափառ եկեղեցու բռնաճնշումներից ազատելուհամար։
  Միայն երկարատև ջանքերից հետո է հնարավոր լինում հաստատել եպիսկոպոսական աթոռ։
  Այն իրականում կատարեց իր վրա դրված պարտականությունը ևկարողացավ իր հովանու ներքո համախմբել հայ ժողովրդին [3]։
 Մինչև պատրիարքության հաստատումը Կ.Պոլսում բազմաթիվ եպիսկոպոսներեն  հիշատակվում,  որոնց  ծավալած  գործունեությունն  անկասկած  մեծ  դեր  ուներ  ոչմիայն Պոլսի, այլև Բյուզանդական կայսրության ամբողջ հայ բնակչության կյանքում։
 Աստիճանաբար  հայ  եպիսկոպոսներն  սկսեցին  մասնակցել  եկեղեցական  տարբերժողովների։
  Այսպես օրինակ՝ 1307 թ. մարտի 19-ին Սսի եկեղեցական ժողովին մասնակցում էր 26 հայ եպիսկոպոս. նրանք այդ ժողովներին ներկայացնում էին տեղի հայբնակչության շահերը [2]։
  1403 թ. Պոլսի եպիսկոպոսության առաջնորդ է հիշատակվում Զաքարիա արքեպիսկոպոսը։
  Նա, ըստ արժանվույն, կատարում է իր վրա դրվածպարտականությունները։
  1433 թ. Կոստանդին Զ Վահկացի կաթողիկոսը (1430-1439թթ.)  Կ.Պոլսի  հայության  առաջնորդ  է  նշանակում  Հովհաննես  եպիսկոպոսին։
   Սակայն,  ըստ  որոշ  աղբյուրների,  այս  ժամանակաշրջանում  Հովհաննես  եպիսկոպոսիկողքին, որի հովանավորության տակ էին գտնվում Թրակիայի, Հունաստանի և Պոլսիշուրջը բնակություն հաստատած հայերը,  հիշատակվում է նաև Եսայի եպիսկոպոսը,ում հանձնվել էր միայն Պոլսի հայության առաջնորդությունը [1]։
  Հայտնի է, որ երկուսնէլ հայանպաստ գործունեություն են ծավալել։
 Կ.Պոլսի գրավումից առաջ՝ շուրջ 15 տարի, այլևս ոչ մի եպիսկոպոս չի հիշատակվում։
  Փոխարենը պատմությանը հայտնի են հայ երկու վարդապետներ՝ Աբրահամ Անկյուրացին և Առաքել Բաղիշեցին։
  Աբրահամ Անկյուրացին իր «Ողբ ի վերայառման Կ.Պոլսոյ» չափածո ստեղծագործության մեջ ականատեսի աչքերով ներկայացրել է Պոլսի գրավման աղետալի օրերը, նկարագրել այդ օրերին բոլոր քրիստոնյաների՝ այդ թվում հայերի տառապանքները, թե թուրքերն ինչպիսի դաժանությամբեն վարվել նրանց հետ։
  Նույն թեմային է անդրադարձել նաև դեպքերի ժամանակակից Առաքել Բաղիշեցին իր «Ողբ մայրաքաղաքին Ստըմպօլու» երկու ոտանավորներիմեջ [3]։
 Միայն Կ.Պոլսի գրավումից բավական ժամանակ անց՝ 1459-1461 թթ. հիշատակվում է Մարտիրոս եպիսկոպոսը, իսկ մեկ այլ աղբյուրում՝ 1458 թ. Սուլու-Մանասթըրում հայ համայնքի առաջնորդ է հիշատակվում Գրիգոր եպիսկոպոսը [3]։
 Մինչև Կ.Պոլսում հայոց պատրիարքության հաստատումն Էջմիածնի կաթողիկոսության կողքին հիմնադրվեցին և զարգացան նաև Աղթամարի, Սսի կաթողիկոսությունները և Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը։
 Քանի որ Մեհմեթ Ֆաթիհի կողմից Ստամբուլը նվաճելու ժամանակ հայկականհոգևոր  այս  կենտրոնները  գտնվում  էին  Օսմանյան  կայսրության  սահմաններիցդուրս, Մեհմեթը որոշում է Կ.Պոլսում հիմնել հայկական հոգևոր կենտրոն՝ պատրիարքություն։
   Եվ  միայն  սուլթան  Սուլեյման  Քանունիի  նվաճումներից  հետո  է,  որ  վերընշված  բոլոր  հոգևոր  կենտրոնները,  այդ  թվում՝  նորաստեղծ  Կ.Պոլսի  հայոց  պատրիարքությունը, անցնում են Օսմանյան կայսրության լծի տակ [4]։
 1453 թ. Մեհմեթ Ֆաթիհ սուլթանը նվաճում է Կ.Պոլիսը։
  Վերջինիս պաշտպանությանը մասնակցում էին նաև բազմաթիվ հայեր։
  Նվաճումից հետո թուրքերը կոտորեցին տեղի քրիստոնյա բնակչության մեծ մասին, իսկ քաղաքը ենթարկվեց դաժանավերածություններին  ու  թալանի։
   Սակայն,  շուտով  Ֆաթիհը  ձեռնամուխ  եղավ  քաղաքի  վերակառուցմանը  և  կայսրության  տարբեր  շրջանների  բնակիչներով  վերաբնակեցմանը։
   Սուլթանն  առանձնակի  վերաբերմունք  ուներ  քրիստոնյա  հարուստխավի  նկատմամբ  և,  նրանց  միջոցներն  օգտագործելով,  ցանկանում  էր  նոր  շունչհաղորդել քաղաքին։
 Ստամբուլի գրավումից հետո Մեհմեթ Ֆաթիհ սուլթանը շահագրգռված էր հայերին Պոլսում բնակեցնելով, քանի որ այս կերպ կստեղծվեր հայկական նոր քրիստոնեական համայնք, որը կճնշեր հունականին։
  15-րդ դարի թուրք պատմագիր Աշըքփաշազադեն նշում է, որ Ֆեթիհի ժամանակաշրջանի վեզիրները, հատկապես Մուստաֆա փաշան, հայերի համար դպրոցներ և այլ հաստատություններ են հիմնել։
  Այսպեսհայերը սկսեցին շենացնել Պոլիսը, և աստիճանաբար սկիզբ դրվեց Պոլսո հայ գաղութին։
  Պոլիս գաղթած առաջին  հայերը հիմնականում Պրուսայից (Բուրսա) և Էդիրնեից  էին,  մի  մասն  էլ՝  Անկարայից։
   Ինչպես  տեղեկացնում  է  17-րդ  դարի  թուրքճանապարհորդ Էվլիա Չելեբին, հայերը, ովքեր գաղթել էին Եվդոկիայից և Սեբաստիայից, բնակեցվեցին Սուլու Մանասթըրում [3]։
  Վերջիններս սկսեցին համախմբվելտեղի հայ եկեղեցիների շուրջը։
 Կարճ  ժամանակ  անց  Պոլսում  ձևավորվեցին  հայկական  վեց  թաղերը  (altıcemaat)։
  Հետագայում հայերը ցրվեցին ամբողջ Պոլսով մեկ, բայց կորիզը շարունակեց մնալ «ալթը ջեմաաթը»։
  Շուտով այդ անվանումն սկսեց խորհրդանշել առհասարակ բոլոր հայերին։
  Բացի «ալթը ջեմաաթից» գործածական էր նաև «Օխտը օդալար»եզրույթը, որը գարծածելիս ի սկզբանե նկատի են ունեցել յոթ բնակարաններ, որտեղապրում էին հայեր։
  Սակայն, ժամանակին զուգահեռ դրանց թիվը հետզհետե ավելացավ։
  Դեպի Պոլիս գաղթականության նոր հոսքերի հետ մեկտեղ աստիճանաբար շատացան օդալարները, որտեղ բնակվում էին նաև մուսուլմաններ, հրեաներ, հույներ,սերբեր,  ալբանացիներ։
   Դրանց  սահմանները  ճշգրիտ  ներկայացնել  հնարավոր  չէ,քանի որ դրանք միշտ չէ, որ հայկական թաղեր են մնացել։
  Ժամանակի ընթացքումհայկական այս օդալարներում սկսեցին բնակություն հաստատել նաև թուրքեր։
 Հետագայում,  երբ  հայերի  թիվն  աստիճանաբար  աճեց  Պոլսում,  իսկ  արդեներկար  ժամանակ  այնտեղ  բնակվող  հայերը  սկսեցին  տեղափոխվել  այլ  շրջաններ,վերոնշյալ եզրույթը սկսեց խորհրդանշել Կ.Պոլսի բնիկ հայերին, և նրանց սկսեցինկոչել «Օդալարցի» [3]։
 Մեհմեթ  Ֆաթիհ  սուլթանը  հայերին  ընդունում  էր  որպես  բարեկամի,  նրանցհանդեպ բարյացակամորեն էր տրամադրված, և դրա վառ ապացույցն էլ եղավ այն,որ  կարճ  ժամանակ  անց  Պոլսում  հիմնվեց  հայոց  պատրիարքություն։
   Սակայն,խնդիրն այն էր, թե արդյոք իրականում սա բարյացակամություն էր, թե շահադիտական նկատառումներով արված քայլ։
  Բայցևայնպես, եթե դա նույնիսկ բացառիկ բարյացակամություն էլ չէր, այնուամենայնիվ, կարող ենք նշել, որ Ֆաթիհն իր քրիստոնյահպատակների նկատմամբ հանդուրժող դիրք էր գրավել։
 Այսպիսով՝ Ֆաթիհը Ստամբուլը նվաճելուց հետո նախ քաղաքում ապրող հույների համար որոշեց ստեղծել պատրիարքություն, որը պետք է հիմնված լիներ իրենցկրոնական ավանդույթների վրա։
  Պատրիարք ընտրվեց Գեորգիոս Կուրտեսիս Սքոլարիուսը, որին տրվեց «Գեննադիոս» տիտղոսը [5]։
  Հույներից հետո հերթը հայերիննէր։
  Սակայն, հայոց պատրիարքության հիմնումը և հետագայում նաև զարգացումը,հունականից բավականին տարբերվեց։
  Իրականում Ֆաթիհը Ստամբուլում գտնվողհայկական  կրոնական  կենտրոնը  նախապես  որպես  եպիսկոպոսություն  հիմնեց,  ևմիայն հաջորդող դարերի ընթացքում այս կառույցը պատրիարքության կարգավիճակձեռք բերեց։
 Մինչև  պատրիարքության  հաստատումն  Օսմանյան  կայսրության  սահմաններում  ապրող  հայերն  ընդգրկված  են  եղել  երեք  թեմերում`  Սեբաստիայի,  կենտրոնը`   Սբ. Նշան վանք, Էնկյուրիի (Անկարա), կենտրոնը`   Սբ. Աստվածածին կամ Կարմիր  վանք,  Բուրսա  (Պրուսիա)  –  Քյոթահյա  (Կուտինա)  –  Գարամանի,  կենտրոնը`   Բուրսա։
  Վերջինիս առաջնորդը Հովակիմ եպիսկոպոսն էր։
 Ըստ  որոշ  աղբյուրների՝  երբ  սուլթան  Մեհմեթ  Ֆաթիհը  Ստամբուլը  նվաճելուցորոշ  ժամանակ  առաջ  Բուրսայում  էր  գտնվում,  տեղի  հայ  բնակչության  և  նրանցհոգևոր առաջնորդ Հովակիմի հետ մտերմիկ հարաբերություններ է ստեղծում։
  Մի օր,երբ Ֆաթիհ սուլթանը Հովակիմի հետ զրուցելիս է լինում, վերջինս սկսում է աղոթել՝ասելով. «Աստված թող քո թագավորությունը մյուս թագավորություններից էլ ավելիմեծացնի»։
  Սրան հաջորդում է սուլթանի պատասխանը, որն իրականում խոստում էր.«Եթե  ինձ  հաջողվի  նվաճել  Ստամբուլը,  քեզ  և  տեղի  մյուս  աչքի  ընկնող  հայերինՍտամբուլ կտանեմ և քեզ էլ նրանց առաջնորդ կկարգեմ»։
  Իսկ ահա Պոլսի գրավումից մի քանի տարի անց Ֆաթիհը մեկնում է Բուրսա,հիշում  է  տված  խոստումը  և  Հովակիմ  եպիսկոպոսի  հետ  միասին  բազմաթիվհայկական ընտանիքների Բուրսայից տեղափոխում է Պոլիս։
  Ըստ որոշ տվյալների՝այդ ընտանիքները վեցն էին։
 Այս  շրջանում  տարբեր  վայրերից  հայ  բնակչությանը  խմբերով  մայրաքաղաքբերելով՝ տեղավորեցին այստեղ։
  Եվ միայն այն ժամանակ, երբ բոլորին բնակեցրինՍտամբուլի տարբեր թաղամասերում, 1461 թ. Ֆաթիհ սուլթանը ֆերման հրապարակեց, որով Հովակիմ եպիսկոպոսին հայտարարեց հայ համայնքի առաջնորդ, այսինքն՝պատրիարք։
   Հովակիմին  տրվեց  Անատոլիայում  և  Ռումելիայում  բնակվող  ամբողջհայության  ղեկավարման  լիազորությունները։
   Այդ  օրվանից  մինչ  օրս  հայոց  պատրիարքությունը շարունակում է իր գործունեությունը [6]։
 Հայկական  միլլեթի  կազմավորման  սկիզբը  նույնպես  համարվում  է  1461  թ.-ը,այսինքն՝  այն  նույնացվում  է  Պոլսո  պատրիարքության  հաստատման  տարվա  հետ։
 Հայկական  միլլեթին  սկսեցին  անվանել  «Millet-i  Sadıka»  [7]։
   Սկզբնական  շրջանումհայոց  պատրիարքի  աթոռանիստը  Սամաթիայի  Սբ.  Գևորգ  եկեղեցին  էր,  սակայն1641  թ.  այն  փոխադրվեց  Գումգափուի  Սբ.  Աստվածածին  եկեղեցին  և  մինչ  օրսշարունակում է մնալ այնտեղ [8]։
 Սակայն,  ըստ  թուրքական  աղբյուրների՝  հայ  ժողովուրդը  ստացավ  ոչ  թե  մեկմիլլեթի կարգավիճակ, այլ բացի հայ-առաքելական համայնքից, ձևավորվեցին նաևհայ ավետարանչական, կաթոլիկ, իսկ 19-րդ դարում՝ նաև հայ բողոքական համայնքը։
 Միլլեթները  ղեկավարող  պատրիարքները  համարվում  էին  իրենց  ժողովրդիշահերի պաշտպանը Օսմանյան իշխանությունների առջև։
  Նրանք իրականցնում էիննաև աշխարհիկ գործառույթներ՝ համապատասխան օսմանյան կարգուկանոնին [9]։
 Ֆաթիհի օրոք հայերը Պոլսում ունեին ընդամենը չորս աղոթատեղի։
  Դրանցիցամենահինը Ղալաթիայի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչն է։
  Որոշ բանասերներ պնդում են,որ այս եկեղեցին պատկանել էր հայ կաթոլիկներին, քանի որ երկար ժամանակ եղելէ ջենովացիների իշխանության տակ, ջենովական թաղում և այն կառուցել են Կաֆայիկաթոլիկ հայերը։
 Երկրորդը Սամաթիայի Սբ. Գևորգ եկեղեցին է։
  Այն ի սկզբանե եղել է հունականեկեղեցի, սակայն, հետագայում թուրք սուլթանները տրվել են հայերին։
  Այս հարցինառաջին  անգամ  անդրադարձել  է  Երեմիա  Չելեբի  Քեոմուրճյանն  իր  «Ստամպօլոյպատմություն»  ստեղծագործության  մեջ  [3]։
   Իսկ  ըստ  Ղուկաս  Ինճիճյանի՝  այժմյանՍբ.  Գևորգ  եկեղեցու  տեղում  ժամանակին  հավանաբար  եղել  է  «Ղա’սդրիա»մենաստանը, որը կառուցել էր Կոստանդիանոս Մեծի մայրը՝ Սբ. Հեղինեն, 4-րդ դարիսկզբին։
  Եվ հենց Մեհմեթ Ֆաթիհ սուլթանն է հայերին շնորհել Սբ. Գևորգ եկեղեցին,որը հայության համար հոգևոր կենտրոնի վերածվեց։
  Հատկանշական է, որ հենց այսեկեղեցին  էլ  դարձավ  հայոց  պատրիարքարան  մինչև  1641  թ.-ը  [2]։
   1643-1644  թթ.հայոց  պատրիարքության  աթոռը  Սուլու  Մանասթըրից  փոխադրվում  է  Գումգափու,իսկ Սբ. Գևորգը 1660 թ. հրդեհվում է։
 Երրորդը  Սբ.  Նիկողայոս  եկեղեցին  է,  որն  առավելապես  հայտնի  դարձավՖաթիհ սուլթանի օրոք, երբ հայերը սկսեցին այցելել այնտեղ։
  Եվ վերջին՝ չորրորդեկեղեցին, որը հիշատակվում է Ֆաթիհի օրոք, Սբ. Աստվածածինն է։
 Այսպիսով, ինչպես արդեն նշեցինք, Կ.Պոլսի առաջին հայ պատրիարքը դարձավՀովակիմ Ա Պրուսացին՝ պաշտոնավարելով 1461-1478 թթ.-ին։
  Աստիճանաբար նրաշուրջը համախմբվեցին Օսմանյան կայսրության ամբողջ հայ բնակչությունը։
  Նրանք,միավորվելով  պատրիարքության  ներքո,  կարողացան  ձեռք  բերել  նաև  իրենցազգային ինքնությունը պահպանելու հնարավորություն։
 Այսպիսով՝ կարող ենք նշել, որ իրականում Կ.Պոլիսը հայ ժողովրդի համար չէրկարող  կատարել  ստանձնած  դերը,  եթե  Մեհմեթ  Ֆաթիհ  սուլթանն  այստեղ  հայոցպատրիարքական աթոռ չհաստատեր։
  Այս իրադարձությունը կարևոր նշանակությունունեցավ  ոչ  միայն  Կ.Պոլսի,  այլև  Օսմանյան  կայսրության  հայության  կյանքում։
 Խոսելով վերջինիս պատմության մասին՝ այն չենք կարող զատել Պոլսո հայ համայնքի պատմությունից, քանի որ պատրիարքությունն էր, որ իր շուրջն էր համախմբումԿ.Պոլսի և հարակից շրջանների հայ բնակչությանը մեկ ամբողջական միլլեթի ներքո։
 Պոլսո հայ համայնքի համար այն եղել և մինչ օրս շարունակում է մնալ այն ամուրհենարանը,  որը  պաշտպանում  է  հայության  շահերը՝  դիմակայելով  բազումմարտահրավերների։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Աբրահամյան Ա., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, հատորԱ, Երևան, 1964, էջ 90, 76[2] Ասատուր Հ., Կ.Պոլսոյ հայերը և իրենց պատրիարքները, Ուոթրթաուն, 1973, էջ 3,96, 6։
 [3] Սիրունի Յ., Պոլիսը և իր դերը, առաջին հատոր, Պէյրութ, 1965, էջ 90-92, 96-97,115-117, 150-180, 195-200, 235-236։
 [6]  Güllü  R.  E.,  İstanbul  Ermeni  Patrikhanesi’nin  Kuruluşu  ve  Statüsü,  URL։
 http։
 //turksandarmenians.marmara.edu.tr/tr/istanbul-ermeni-patrikhanesinin-kurulusuve-statusu/ (Accessed։
  23.09.2017). [8] Մակարյան Վ., Հայկական միլլեթի կազմավորումը և Կ.Պոլսի հայոց պատրիարքների իրավասությունները (ԺԵ.-ԺԹ. դդ.), Սբ. Էջմիածին, 2016, էջ 114-115։
 [9] Խառատյան Ա., Կոստանդնուպոլսի հայ գաղթօջախը, Երևան, 2007, էջ 156։
 Քեխյան ԱնուշԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍՈՒՄ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՐԻԱՐՔՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ԵՎ ԴՐԱՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ Բանալի բառեր՝ պատրիարքություն, հայ համայնք, միլլեթ, Հովակիմ Ա Պրուսացի,Կ.Պոլիս, Մեհմեթ Ֆաթիհ, հայկական եկեղեցիներ։

Հոդվածում ներկայացված է 1461 թ. Կոստանդնուպոլսում Մեհմեթ Ֆաթիհ սուլթանի կողմից հայոց պատրիարքության հաստատումը, որին զուգահեռ անդրադարձ  է կատարվում տեղի հայ համայնքի ձևավորմանն ու զարգացմանը։
  Վերջինս կարևորագույն դեր կատարեց հայոց ինքնության պահպանման գործում և դարեր շարունակ  պայքարեց իր իրավունքների համար՝ աջակից ունենալով հայոց պատրիարքությանը։
   Այն ստեղծման իսկ պահից կազմեց և այժմ էլ շարունակում է կազմել տեղի հայ համայնքի հիմնական կորիզը, նրա հուզումների բազկերակը։
