ԱՐԱԳԱԾԻ ԼԵՌՆԱԶԱՆԳՎԱԾԻ ՋՐԱԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՄԻՋՈՑՈՎՋուրն  անօրգանական  միացություն  է,  որը  բնության  մեջ  ամենատարածվածնյութն  է  և  հանդես  է  գալիս  գրեթե  ամենուրեք։
   Մեր  մոլորակի  ջրերի  2.5  %-ն  էքաղցրահամ  (պիտանի  խմելու),  ընդ  որում՝  98.8  %-ը  սառույցներն  ու  ստորերկրյաջրերն են։
  Ստորերկրյա ջրերը երկրակեղևի տարբեր խորություններում՝ ապարներիճեղքերում,  ծակոտիներում  գտնվող  ջրերն  են։
   Ստորգետնյա  ջրհավաք  ավազանըսնուցվում  է  գետերից,  վտակներից  և  մակերևութային  հոսքից։
   Այն  կարող  է  մեծնշանակություն  ունենալ  գետային  հոսքի  ձևավորման  գործում,  երբ  ջրատարապարներն  ունեն  հրաբխային  ծագում։
   Արագածի  լեռնազանգվածի  տարածքումնմանատիպ սնման մոդել ունի Քասաղ գետը, որի ստորգետնյա սնման բաղադրիչըկազմում է 51 %։
  Ջրի սպառման ավելացումը մարդկության տնտեսական և կենսականպահանջների բավարարման նպատակով, ինչպես նաև ոչ ռացիոնալ օգտագործումը,տասնամյակներ անց ՀՀ որոշ շրջաններում կհանգեցնեն սակավաջրության՝ առաջբերելով բնապահպանական լուրջ խնդիրներ։
  Չնայած  այն հանգամանքին, որ ՀՀ-նքաղցարահամ  ջրերի  պաշարներով  համարվում  է  «միջին  չափով  ապահովված»պետություն, այժմ էլ ՀՀ  Արագածոտնի և Արմավիրի մարզերի մի շարք բնակավայրերունեն խմելու և ոռոգման ջրի խնդիր, ուստի շատ կարևոր է շրջանում ստորերկրյաջրերի  ձևավորման,  տեղափոխության,  բեռնաթափման  մարզերի  և  հեռանկարայինտեղամասերի  բացահայտումը։
   Նախկինում  այս  հարցով  զբաղվել    են  բազմաթիվուսումնասիրողներ՝ Ավետիսյան Վ. Ա, Բալյան Ս. Պ, Մինասյան Ռ. Ս, Վարդանյան Վ.Պ և այլք։
  Կատարվել են երկրաբանա-երկրաֆիզիկական համալիր ուսումնասիրություններ [1, 2]։
 Արագածի  լեռնազանգվածի կենտրոնական հատվածը հիմնականում ծածկվածէ պլիոցենի և չորրորդական հասակի հրաբխային,  ջրասառցադաշտային և ցամաքային  առաջացումներով։
   Ստրատիգրաֆիական  հիմնական  տարանջատումներըտրվել են Վ. Ի. Ամարյանի կողմից [3]։
 Պլիոցենի հասակի ապարներն ունեն նշանակալի տարածում և բաժանվում եներկու  խմբի՝  Ողջաբերդի  և  Արագածի։
   Ողջաբերդի  շերտախումբը  կազմված  էհրաբխածին բեկորային առաջացումներով և ծածկված է անդեզիտներով, անդեզիտաբազալտներով  և  լիպարիտ-օբսիդիանի  լավաներով։
   Չորրորդական  ժամանակաշրջանի առաջացումներն ունեն լայն տարածում և ներկայացված են հրաբխածին,լճային,  գետալճային,  սառցադաշտային,  ալյուվիալ,  ալյուվիալ-դելյուվիալ  տարբերառաջացումներով։
  Նկատի  ունենալով  էֆֆուզիվ  ծածկոցների  համատարած  տարածումը՝  հատկապես  ֆունդամենտի  երկրաբանական  կառուցվածքում,  լեռնազանգվածի  տեկտոնական կառուցվածքի մասին կարող ենք ունենալ ենթադրական պատկերացում։
 Ապացուցվել  է,  որ  հիմքի  հրաբուխները՝  կենտրոնական  մասերում  ընկած  ենէոպալեոզոյան    ապարների  վրա,  որոնք  վերին  կավճի  և  էոցենի  հասակի  են,  իսկպերիֆերներն՝  օլիգոցենի  և  միոցենի։
   Բնականաբար,  այն  թույլ  է  տալիս  ենթադրելդրա անտիկլինալային կառուցվածքի մասին [2]։
 Լեռնազանգվածի հարավային և հարավարևելյան լանջերին երկրաֆիզիկականհետազոտությունները  կատարվել  են  400  կմ2  տարածքում  և  իրականացվել  ենուղղաձիգ  էլեկտրական  զոնդավորման  (ՈւԷԶ)  և  էլեկտրական  պրոֆիլացման  (ԷՊ)մեթոդներով՝ միջլավային և ընդլավային ջրային հոսքերի հայտնաբերման և ընդլավային ռելիեֆի քարտեզագրման  համար։
 ՈւԷԶ-ի  բացվածքը  AB=1000  մ։
   Դաշտային  աշխատանքները  բաժանվել  ենտեղամասերի  (կիրճերում  400-500  մ  բարձրության  անկմամբ),  իրականացվել  է  21զոնդավորում երկու պրոֆիլներով՝ 1) Ահագչի-Արթիկ, 2) Արթիկ-Ապարան։
  Զոնդավորման ծավալի մնացած մասն իրականացվել է լեռնազանգվածի հարավային լանջին՝Բյուրական-Կոշ տեղամասում (Նկար 1)։
  ԷՊ մեթոդի համար AB=300-1000 մ, MN=60200 մ։
 Նկար 1. Ուսումնասիրվող տարածքի վարչական քարտեզԱշխատանքները  կատարվել  են  1700-ից  3200  մ  բարձրությունների  վրա,կտրված ռելիեֆի և 300  ավել  թեքությամբ լանջերի պայմաններում։
  Էլեկտրոհետախուզական աշխատանքների արդյունքներից ակնհայտ է, որ հրաբխային ապարներըհիմնականում  ներկայացված  են  բազալտներով,  անդեզիտաբազալտներով,  անդեզիտադացիտներով,  որոնց  տեսակարար  էլեկտրական  դիմադրությունը  կազմում  է1000-7000 օհմ.մ, հրաբխածին ապարների համար (տուֆոբրեկչաներ, տուֆավազներ200-400  օհմ.մ),  նստվածքային  շերտի  համար  (կավեր,  ավազներ)՝  10-40  օհմ.մ։
 Ջրատար էֆֆուզիվ ապարների համար այն տատանվում է 200-400 օհմ.մ։
  Այսպիսով,տեսակարար էլեկտրական դիմադրության նման փոփոխությունը բավարար հիմք էստորերկրյա  ջրերի  որոնման,  ինչպես  նաև  ընդլավային  ջրամերժ  շերտի  քարտեզագրման համար [5]։
  Արագածի  լեռնազանգվածի՝  մեր  ուսումնասիրած  լանջերի  վրա  կատարվածՈւԷԶ  մեթոդի  գեոէլեկտրական  կտրվածքները  բազմաշերտ  են։
   ՈւԷԶ-ի  կորերըհիմնականում կապված են երկշերտ, եռաշերտ, քառաշերտ տիպի կորերի հետ՝ K, AK,AKQ, KQQ, KHK։
  ՈւԷԶ կորերի համատեղ վերլուծության արդյունքում ներկայացնումենք գեոէլեկտրական հետևյալ կտրվածքները (Նկար 2 ա, բ)։
 Նկար 2. ա, բ․ Արագածի լեռնազանգվածի տարածքում ՈւԷԶ մեթոդի գեոէլեկտրականկտրվածքների օրինակներԱռաջին շերտը ներկայացված է ժամանակակից առաջացումներով (ալյուվիալդելյուվիալ և այլն)։
  Վերջին՝ չորրորդ շերտն ամենաանցումային շերտն է կտրվածքում,որը ներկայացված է կավավազային առաջացումներով 20-30 օհմ.մ դիմադրությամբ։
 Այստեղ տարածվում կամ կուտակվում են ստորերկրյա այն ջրերը, որոնք ազդում ենապարների էլեկտրական դիմադրության անկման վրա [5]։
 Ուսումնասիրվող  տարածքում  ԷՊ  մեթոդի  աշխատանքները  կատարվել  ենստորերկրյա ջրերի տարածման ուղղությունների հայտնաբերման համար։
  Արագածիլեռնազանգվածի առանձին լանջերի վերջնական քարտեզագրման նյութերը ներկայացվել են ρթ գրաֆիկներով AB=1000 մ և AB=300 մ-ի համար։
  Նշենք, որ ԷՊ-ի գրաֆիկները AB=300 մ և AB =1000 մ-ի համար նկարագրումեն  ապարների  փոփոխությունները  50-60  մ-ից  մինչև  200-220  մ  խորությունները(Նկար 3)։
 Նկար 3. ԷՊ մեթոդի ρթ-ի գրաֆիկների օրինակԱյստեղ հնարավոր է երկրաբանահիդրոերկրաբանական պայմանների  փոփոխություն։
  Դրանք են  ռելիեֆի մակերևույթի բարդություններն ու երթուղիների տարբեր հաճախականությունները, որով կատարվել է կորելիացիա ρթ-ի մինիմումի տարածքներն առանձնացնելու համար [4]։
 Էլեկտրահետախուզական  աշխատանքների  տվյալների  հիման  վրա    առանձնացրել  ենք  ստորերկրյա  ջրերի  որոնման  համար  հեռանկարային  տեղամասեր։
 Ստորև բերվել են այդ տեղամասերի բնութագրերը։
 Ծաղկահովիտ  տեղամասը  գտնվում  է  Արագածի  հարավային  լանջերին՝  ընդգրկելով Մեծ Մանթաշ, Ծաղկահովիտ և Հովիտ գյուղերը։
 Առանձնացված  տեղամասերում  դիտարկվել  է  ապարների  էլեկտրականդիմադրությունը 50-60 մ խորություններում։
  Խորության ընտրության համար, ինչպեսցույց է տրվել գրաֆիկներում, ներկայացվել են ցածրաօհմային հինգ տեղամասեր ρթմինչև  600  օհմ.մ։
   Դրանք  առանձնացվել  են  արևելքում՝  Մեծ  Մանթաշում  և  Ծաղկահովտում։
  Հայտնաբերված  ցածրաօհմային գոտիների երկարությունն ու լայնությունը տարբեր են արտահայտվել։
 Լեռնազանգվածի արևելքում՝ Ծաղկահովիտ տեղամասում, երկարությունը 7 կմէ, լայնությունը՝ 100-300 մ։
  Մնացած գոտիներն ունեցել են 2-4 կմ երկարություն, 80300 մ լայնություն [6]։
 Հայտնաբերված  ցածրաօհմային  տեղամասերը  ստորերկրյա  ջրերի  որոնմանհամար կարելի է դիտարկել որպես հեռանկարային տեղամասեր։
  Պետք չէ մոռանալ,որ ստորերկրյա հոսքի խորությունը որոշված է պայմանականորեն։
 ԷՊ-ով կատարված ուսումնասիրության խորությունը կախված է AB բացվածքիչափի փոփոխությունից։
  Այսպես օրինակ՝ ՀՀ հրաբխային գոտիներում կատարվածուսումնասիրությունների ժամանակ ուսումնասիրման խորությունը հավասար է 1/5-ից1/6-ը AB բացվածքի չափի։
  AB=300 և 1000 մ բացվածքների դեպքում գրաֆիկներիհամադրությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  օհմային  ցածր  գոտիները  AB-ի  երկու  բացվածքների  համար  համընկնում  են։
   Դա  նշանակում  է,  որ  ջրատար  ապարներըգտնվում  են  50-60  մ  խորություններում  և  (AB=300  քարտեզում)  շարունակվում  ենմինչև 200-220 մ խորությունները (Նկար 3)։
 Ահագչի  տեղամասը  գտնվում  է  Արագածի  արևմտյան  լանջին  և  ընդգրկում  էՎերին  Սասնաշեն,  Կաթնաղբյուր,  Ահագչի,  Պեմզաշեն,  Արթիկ  և  Մեծ  Մանթաշբնակավայրերը։
 Ծաղկահովտի համեմատությամբ տեղամասի դիտարկումները գեոմորֆոլոգիական  և  երկրաբանա-երկրաֆիզիկական  տեսանկյունից  ունեն  որոշակի  տարբերություններ։
  Այդ հանգամանքն արտացոլվում է ԷՊ-ի ρթ-ի գրաֆիկում (Նկար 3)։
 AB=1000  մ  և  300  մ  բացվածքներով  քարտեզների  համադրությունը  ցույց  էտալիս,  որ  ցածրաօհմային  գոտիների  տարածական  բաշխումը  միշտ  չէ,  որ  գոտիներն  այն  տեղամասերն  են,  որտեղ  առկա  ենհամընկնում  է։
   Այսպես,  ρթ ստորերկրյա ջրերի կուտակման նպաստավոր պայմաններ և  AB=300 մ և AB=1000 մբացվածքներով  քարտեզների  վրա  ունեն  տարածական  տարբեր  բաշխում։
 Շարունակում է ապացուցվել, որ միևնույն ուսումնասիրության խորությունում առկաեն ջրաերկրաբանական տարբեր առանձնահատկություններ [6]։
 մինՔուչակ  տեղամաս․  Տեղադրված  է  Արագածի  լեռնազանգվածի  արևելյան  ևհարավարևելյան  լանջերին՝  Հովիտ,  Քուչակ,  Արագած,  Արտաշավան,  Օհանավանգյուղերի  շրջանում։
   Դիտարկվող  տեղամասը  գեոմորֆոլոգիական  և  երկրաբանաերկրաֆիզիկական  առանձնահատկություններով  կտրուկ  տարբերվում  է  նախորդերկու տեղամասերից, որը հաստատվում է տվյալ տեղամասում ρթ-ի տարբերությամբ։
 Հյուսիսային պրոֆիլում չի նկատվում ρթ-ի ցածր և բարձր արժեքներ, որոնք բնորոշենլավային  առաջացումներին  (բազալտներ,  անդեզիտաբազալտներ)։
   Այստեղառանձնացված  ցածրաօհմային տեղամասերը չեն ենթարկվել կորելացման, քանի որդրանք բավական հավասար են։
 ρթ  գրաֆիկների  համադրությունը  AB=300  մ  և  AB=1000  մ  ցույց  է  տալիս,  որցածրաօհմային առանձնացված գոտիներն ու տարածքները հիմնականում համընկնում են։
  Դա նշանակում է, որ այդ տեղամասում ջրատար ապարները տարածված են50-60 մ խորություններում և շարունակվում են 200-220 մ (Նկար 3)։
 AB=300 մ և AB=1000 մ գրաֆիկական քարտեզի վրա  ցածրաօհմային գոտիներիընդլայնական  և  տարածական  տարբերությունները  խոսում  են  ստորերկրյա  ջրերիբաշխվածության և ապարների տարբեր ջրատարությունների մասին։
 Բյուրական տեղամաս․ Այս տեղամասը տեղադրված է Արագածի լեռնազանգվածի հարավային լանջին և ընդգրկում է Սասունիկ, Բյուրական, Ագարակ բնակավայրերը։
  ԷՊ մեթոդի հիմնական աշխատանքները կատարվել են ρթ գրաֆիկի կազմմամբAB=300 մ և AB=1000 մ, 1։
 50000 մասշտաբով։
  Տրված քարտեզները բնութագրում ենլավային առաջացումները 50-60-ից 200-220 մ խորություններում։
  Ի տարբերություննախորդ տեղամասերի՝ այստեղ ρթ–ի գրաֆիկները բավականին բարդ են [6]։
 Ելնելով  կատարված  ուսումնասիրության  արդյունքից,  հանգել  ենք  հետևյալեզրակացություններին՝1.  Ջրաերկրաբանական  խնդիրների  լուծման  նպատակով  մանրակրկիտ  ուսումնասիրվել և բացահայտվել են տարածքի երկրաբանական և տեկտոնական կառուցվածքները,  առանձնացված  այն  շերտերը,  որտեղ  ձևավորվել,  տարածվել  և  բեռնաթափվել են ստորերկրյա ջրերը։
 2.  Խնդրի  ուսումնասիրման  նպատակով  օգտագործվել  են  էլեկտրահետախուզական ՈւԷԶ և ԷՊ մեթոդները։
 3.  Էլեկտրահետախուզական մեթոդների տվյալների մեկնաբանմամբ տարածքումառանձնացված  երթուղիների  երկայնքով  առանձնացվել  են  ցածրաօհմ  գո-տիներ,որոնք համարվում են ստորերկրյա ջրերի հեռանկարային տեղեր։
 4.  Կատարված  ուսումնասիրման  համալիրում  առանձնահատուկ  տեղ  են  գտելգեոէլեկտրական կտրվածքները, որոնք ուսումնասիրվող խնդրի վերաբերյալ տվել ենքանակական տվյալներ։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[4] Վարդանյան Վ. Պ., Էլեկտրահետախուզություն, հաստատուն հոսանքի մեթոդներ,Երևան, 2013, ԵՊՀ հրատարակչություն, 193 էջ։
 Մանուկյան ՍիփանԱՐԱԳԱԾԻ ԼԵՌՆԱԶԱՆԳՎԱԾԻ ՋՐԱԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԵՐԿՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՄԻՋՈՑՈՎԲանալի բառեր՝ լեռնազանգված, ստորերկրյա ջրահոսք, ցածրաօհմ գոտի,գեոէլեկտրական կտրվածք, ρթ-ի գրաֆիկ, ջրամերժ շերտ, ջրաթափանց շերտ,էլեկտրահետախուզական մեթոդ։

Ներկայացված  հոդվածում  ստորերկրյա  ջրերի  հայտնաբերման  նպատակով  ուսումնասիրություններ  ենք  իրականացրել  ՀՀ  Արագածի  լեռնազանգվածի  հարավային և հարավարևելյան լանջերին։
    Ուսումնասիրությունները  կատարվել  են  էլեկ-տրահետախուզական՝  ուղղաձիգ  էլեկտրական զոնդավորման (ՈւԷԶ) և էլեկտրական պրոֆիլացման (ԷՊ) մեթոդներով,  օգտագործվել են նաև տարածքում փորված հիդրոերկրաբանական հորատանցքերի  տվյալները։
   Հետազոտության  նպատակն  է  եղել  ուսումնասիրվող  տարածքներում  ՈւԷԶ  և  ԷՊ  մեթոդների  տվյալների  օգնությամբ  երկրակեղևի  որոշակի  խորություններում  ցածրաօհմային  գոտիների  հայտնաբերումը,  որոնք,  իհարկե,  կապված են ստորեկրյա ջրերի առկայության հետ։
  Ուսումնասիրվող ցածրաօհմային  գոտիները  ՈւԷԶ  և  ԷՊ  մեթոդների  օգնությամբ  քարտեզագրել  ենք՝  ներկայացնելով  գեոէլեկտրական  կտրվածքների  և  ρթ-ի  գրաֆիկների  միջոցով։
   Այդ  գոտիները  հիմնականում  հետազոտվել  են  AB=300-1000մ  բացվածքների  պայմաններում`  ուսումնասիրելով 50-60 մ-ից մինչև 200-220 մ խորությունները։
