ՖԵՅՍԲՈՒՔՅԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎԱԿԱՆԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԼինելով սոցիալական ցանցերից ամենից զանգվածայինը՝ «Ֆեյսբուք»-ն ընձեռումէ  հաղորդակցում  իրականացնելու  ամենալայն  հնարավորություններ։
   Դա  կապ  է  ոչմիայն մտերիմ մարդկանց հետ, ինչը խոստանում է ցանցը իր մուտքի էջում, այլև հաղորդակցում  ամենատարբեր  մակարդակներում՝  միջանձնային,  միջխմբային,  հրապարակային (ներպետական, միջպետական), միջմշակութային։
 Սույն աշխատանքով նպատակ ունենք ուշադրություն հրավիրել հայալեզու հրապարակային մեկնաբանությունների վրա՝ քննության առնելով դրանց լեզվական կողմը։
   Մեր  հետազոտության  լեզվանյութը  (353  օրինակ)  քաղվել  է  էլեկտրոնային  օրաթերթերից երկուսի՝ Blognews.am-ի և Tert.am-ի էջերից՝ առանձնացման պատահականության  սկզբունքով։
   Դրանք  հրապարակային  լրահոսին  ուղեկցող  ֆեյսբուքյանգրանցմամբ այցելուների մեկնաբանություններ են, որոնք երբեմն ավելի շատ ընթերցողներ են ունենում, քան մեկնաբանվող հոդվածը։
  Դրա համար կարող են ապացույցդիտվել մեկնաբանություններին տրվող գնահատականները կամ երկրորդ աստիճանիմեկնաբանությունները, որոնք երբեմն վերածվում են թեժ բանավեճերի։
  Ասվածը խոսում է այն մասին, որ բազմաթիվ լեզվական մեղանչումներով հանդերձ՝ ֆեյսբուքյանմեկնաբանությունները որևէ լեզվի, այդ թվում՝ հայերենի ժամանակակից վիճակի արտացոլանքն են, նրա գրավոր դրվագները, ուստի և իրավունք ունեն դառնալու լեզվաբանական  հետազոտության  առարկա։
   Կարծում  ենք՝  նմանատիպ  ուսումնասիրությունները կարող են ծառայել այսօրինակ խնդիրների լուծմանը.1.  հանրության ուշադրությունը հրավիրելով լեզվական սխալների վրա՝ ձևավորել  մերժողական  վերաբերմունք  անգրագետ  շարադրված  հրապարակումների նկատմամբ,2.  վեր հանել առօրյա-խոսակցական լեզվի բնութագրական գծերը, 3.  ուրվագծել լեզվի զարգացման միտումները և սխալների պատճառները, 4.  մշակել լեզվական մշակույթի մակարդակը բարձրացնելու ուղիներ։
 Ոչ  օրինակելի  լեզվանյութի  քննության  փորձը  ընդհանուր  լեզվաբանության  մեջունեցել է նախադեպեր, որոնցից ամենահայտնին Ժնևի լեզվաբանական դպրոցի ներկայացուցիչ Հենրի Ֆրեյի հեղինակած «Սխալների քերականություն» աշխատություննէ։
   Հիմնվելով  Առաջին  աշխարհամարտի  տարիներին  ֆրանսիացի  զինվորների  գրածնամակների լեզվանյութի վրա՝ Հ. Ֆրեյը լեզվաբանության մեջ առաջին անգամ քննության է ենթարկել խոսքային սխալները՝ դրանք պայմանավորելով լեզվի գործառույթներով և դրանցում տեսնելով լեզվի (իր դեպքում՝ ֆրանսերենի) զարգացման միտումները։
  Մերն քննությունը, սակայն, գերազանցապես կրում է մերժողական բնույթ, քանի  որ  ընտրված  լեզվանյութում  խոսակցական  լեզվին  հատուկ  սխալներին  գումարվում  է  գրության  համակարգի  խնդիրը,  ինչը  լիովին  աղավաղում  է  լեզվի  ընդհանուրպատկերը՝  «լեզվական  առանձնահատկություններ»  կոչվածը  հիմնականում  նույնացնելով «լեզվական մեղանչումներ» հասկացության հետ։
  Վեր հանելով և դասակարգելով  քննության  առնված  լեզվանյութի  բացասական  կողմերը՝  կփորձենք,  այնուամենայնիվ,  նաև  ուրվագծել  այս  ոճի  հայերեն  հրապարակումներին  բնորոշ  լեզվականառանձնահատկությունները։
 Ընտրված  լեզվանյութը  վերլուծության  ենք  ենթարկել  ըստ  հնչյունական,  բառապաշարային,  ձևաբանական,  շարահյուսական,  կետադրական,  հուզաարտահայտչական  և  տեքստաբանական  առանձնահատկությունների։
   Ստորև  անդրադառնանքդրանց՝ ըստ համապատասխան ենթավերնագրերի։
 I - Հնչյունաբանական առանձնահատկություններ։
   Այս մակարդակի առանձնահատկություններից նկատել ենք այսպիսիք.1.  Գրության  համակարգը  գերազանցապես  օտարագիր  է  (79,6  %-ը՝  լատինատառ, 17,5 %-ը՝ հայատառ, 1,4 %-ը՝ ռուսատառ)։
  Տառային համապատասխանություններն արվում են ավելի հաճախ գրադարձման, քան տառադարձման սկզբունքով (լատինատառի համար տե՛ս Աղյուսակ 1)։
 Աղյուսակ 1աբգդեզէը  (83%),  y  (10%),  e  (6%),թժիլխծկհձղճմ  mյնշոչ[վօ]՝ vo (100%), [օ]՝ o (100%)պջռսվտրցուփքևօֆՆկատելի  է,  որ  նուրբ  գրադարձումները  հանդիպում  են  հատկապես  հեղինակիանուն-ազգանվան մեջ՝ թերևս ունենալով անձնագրային հիմք։
  Երբեմն հանդիպում եննաև այնպիսի օրինակներ, որոնցում կիրառվող այբուբենի պակաս (կամ անհարմար)տառը լրացվում կամ փոխարինվում է այլ այբուբենի համարժեքով.1 Մեր հետազոտած մեկնաբանությունները քաղված են Blognews.am-ի և Tert.am-ի 2014 թ. մարտի 15-31-իհրապարակումներից։
 2.  Ուղղագրական  սխալներն  առատ  են  և  վերաբերում  են  բոլոր  կանոններին(ձայնավորներ,  երկհնչյուններ,  բաղաձայններ,  մեծատառեր,  միասին-անջատ-գծիկովգրություն), բայց հիմնական միտումը, որ հենց այս տիպի տեքստերի հետ է կապակցվում, կցագրումն է.Նարեկ Այվազյան Ավելի աբսուրդ բան հնարավոր էլ չէր լսել, ամեն դեպքում Նիկոլ Փաշինյանը չի ստիպում փակել իրեն մոտ գտնող մանր մունր թերթերը, նա պատմամշակույթային արժեք ունեցող փակ շուկա չի քանդում սուպերմարկետ կառուցելուհամար և ամանորին ժամկետն անց ու փչացած ապրանք չի ծախում ժողովրդի վրաArevik Mkrtchyan )))))))) spasenk apreli 22 in..... ։
 ) (Tert.am)Հետաքրքիր է, որ կցագրման համատարած միտումին ի հակադրություն՝ երբեմնհանդիպում են չտրամաբանված և սխալ հարադրումներ ևս.Այստեղ պետք է նկատել նաև, որ նախադասությունները հազվադեպ են սկսվումմեծատառով։
 3. Առատ են նաև վրիպակները։
 4. Տնտեսման օրենքն անդրադառնում է ինչպես ուղղագրության (կցագրում), այնպես էլ հնչյունափոխության դրսևորումների վրա՝ տալով ոչ գրական կամ արտակարգհնչյունափոխության հետաքրքիր օրինակներ.Susanna Davtyan shat lav cen (= ձայն՝ ՖԱ) uni u lav erqa (Blognews.am)Aren Babayan ....100 000 dram ashtavardz (= աշխատավարձ՝ ՖԱ) stacoxnela (3բաղադրիչի կցագրում՝ ՖԱ) biznesmen (Blognews.am)Сусик Хусикян hrush (= Հրանուշ՝ ՖԱ) qez vonc bacatrenq.... (Tert.am)II - Բառապաշարային առանձնահատկություններ։
  Ֆեյսբուքյան հայալեզու մեկնաբանությունների  բառապաշարը  առօրյա-խոսակցական  բառապաշարի  գրավորարտացոլումն է։
  Նրանում բարձր ոճի և մասնագիտական բառերի կիրառությունները,ինչպես և սպասելի էր, կրում են հազվադեպ բնույթ։
  Եթե փորձենք նվազող ցուցանիշներով  դասավորել  նկատված  ամենահաճախադեպ  բառաշերտերը,  ապա  կունենանքայսպիսի պատկեր.1.  առօրյա-խոսակցական բառեր,2.  օտարաբանություններ 3.  գռեհկաբանություններ և հայհոյանքներ (օր.՝ djoxqi servaca et anasuny, akanj4.  բարբառային-խոսվածքային  բառեր  և  բառաձևեր  (օր.՝  esiii,  eti,  ute,  xi,  etanq,tpenq, ինչի, մեզի...),5.  անհատական  նորաբանություններ  (օր.՝  փոխչգիտեմինչ,  bantaja-tumbanaxarn...)։
 Նշված բառաշերտներն ուսումնասիրելիս նկատել ենք, որ՝ լեզվական  նորաբանությունների  փոխարեն  կիրառվում  են  օտարաբանություններ, 2)  առանձին  դեպքերում  շղթայական  մեկնաբանությունների  մեջ  ընդգրկված  օգտատերերից հաջորդը, ի ցույց դնելով իր լեզվական իմացության առավելությունները,օտարաբանությունը փոխարինում է գրական համարժեքով. Նկատվել  են  նաև  բառագիտական  մակարդակի  մասնավոր  թերություններ,  ինչպիսիք են հարանունների շփոթումը և ա հոդակապի փոխարինումը ո տառով.Вардан Варданян .... որոնք ունեն սեփական էներգոհամակարգ.... (Tert.am)III - Ձևաբանական առանձնահատկություններ։
  Ձևաբանական բնույթի դրսևորումները  ևս,  արտահայտելով  առօրյա-խոսակցական  լեզվի  բոլոր  թերությունները,հաճախ այդ շարքը լրացնում են սխալների նոր տեսակներով։
  Առանձնահատկություններն  այս  մակարդակում  արձանագրվում  են  միայն  թերությունների  ձևով։
   Հաճախադեպ սխալների պատկերը նվազող ցուցանիշներով այսպիսին է.1.  այախոսություն, ընդ որում՝ կցագիր տարբերակով (օրինակները տե՛ս ուղղագրության մասում),2.  ցուցական դերանվան խոսակցական ձևերի կիրառություններ (օր.՝ էդ, es, en,tenc, տենց, etenc, enenc...),3.  դերանվան  հոլովաձևերի  սխալ  կիրառություններ  (օր՝  qo  mot,  qo  nmaneri,iranq, իրա, iranic, իրա...),4.  բայական հիմքերի կամ բայաձևերի սխալ ընտրություններ (օր.՝ թռնել չկա, tenum enq, asecin, чтохен, vaxum em, ասեցին, տենան, chen kara kofei het kanfet uten, կարամ ասեմ...),5.  բաղադրյալ  ստորոգյալի  «եմ»  հանգույցի  ժխտական  ձևերի  հնչյունափոխություն (օր.՝ ete djvar chi, իսկ ավելի լավ չի գործել?),6.  հոգնակիի կազմության ոչ գրական կամ սխալ ձևեր (օր.՝ երեխեքը...),7.  հոդի բացակայություն, oրինակ՝Ցավալի է, որ նույնիսկ կարճ տարածքում հնարավոր է լինում հանդիպել ամենատարբեր սխալների և վրիպակների համատեղ կիրառությունների, օրինակ՝ Հետաքրքիր է, որ նյութերի համատարած անգրագիտության մեջ գտնվում են հեղինակներ, ովքեր փորձում են միմյանց քերականության դասեր տալ։
  Այսպես՝Lilit Avetikyan  «Գրանդ Քենդի»-ի դեպքում ճիշտ էր դիտողությունը, մինչդեռ անկեղծ  ասած-ի  դեպքում  հեղինակը,  միանշանակ,  ճիշտ  է  գրել։
   Ասաց  -  ասել  բայի  երրորդ  դեմք,  եզակի  թիվն է և հոդվածում այդ իմաստով չի կիրառվում բառը, իսկ ասած - ասել բայի հարակատար ձևն է՝ դերբայական դարձված է ու տեղին է կիրառված։
  Շնորհակալություն (Blognews.am)IV - Շարահյուսական և  տեքստաբանական առանձնահատկություններից արձանագրել ենք այսպիսիք.1.  Քննվող տեքստերը իրենց խոսքային դերով հիմնականում կրում են պերլոկուտիվ1 բնույթ, այսինքն՝ հորդորական են, նպատակ են հետապնդում լսարանիվարքագծի վրա թողնել որոշակի ազդեցություն, օրինակ՝2.  Ծավալային տեսանկյունից աչքի են ընկնում սեղմությամբ։
 3.  Նախադասության հնչերանգային տեսակներից պատմողականը զիջում է բացականչականին, հրամայականին և հարցականին։
 4.  Հաճախադեպ  են  զեղչման,  թերասացության,  սխալ  շարադասության  ևխրթնաբանության դրսևորումները։
 5.  Անկայուն կետադրությունը առկախ է թողնում նախադասության կառուցվածքային տեսակների հարցը։
 V-  Կետադրական  առանձնահատկություններ։
   Քննվող  տեքստերի  կետադրության մասով արձանագրել ենք այսպիսի թերություններ.1.  բազմակետերի  (բառիս  ոչ  տերմինային  իմաստով)  կիրառություն  ցանկացածտիպի դադարի համար,2.  վերջակետերի հազվադեպ կիրառություն,3.  օտարաբան կետադրություն,4.  կետադրության բացակայություն,5.  պատահական կամ անհետևողական կետադրություն,6.  հայատառ մեկնաբանություններում՝ տարրական կանոնների շրջանցում,7.  կետադրական նշանների համատեղ կիրառություն (օր.՝ ! ?, ՞ ?)՝ ի նշան խառնկամ ընդգծված հույզերի առկայության։
 Հատկանշական է, որ եթե ուղղագրական տեսանկյունից կարելի էր գտնել օրինակելի մեկնաբանություններ, ապա կետադրության տեսանկյունից պատկերը ծայրահեղէ. ամբողջ լեզվանյութում չենք գտել գոնե մեկ մեկնաբանություն, որը զերծ լիներ կետադրական սխալներից։
 Փորձելով մեկնաբանությունների՝ պատահական բնույթ կրող կետադրության մեջնշմարել ընդհանրական  որևէ համակարգ՝ նկատված նշաններն ամփոփել ենք Աղյուսակ 2-ի մեջ։
 Ինչ վերաբերում է փակագծերի փոխարեն չ կամ ճ տառերի կիրառությանը, ապադրանց ծագումը տեսնում ենք նրանում, որ փակագծերի ստեղները նույնանում են հայատառ ստեղնաշարի համապատասխան տառերի ստեղների հետ։
 1 Տե՛ս “Лингвистический энциклопедический словарь”, Москва, 1990, էջ 412։
 Տարբեր  քանակով  կետերը  արձանագրվել  են  որպես  ամենահաճախադեպ  նշան՝դրվելով ցանկացած տիպի դադարի փոխարեն։
  Կախման կետերը և բազմակետերըտարբերակված չեն։
 Աղյուսակ 2ա) ՞-ի փոխարեն, հաճախադեպ կիրառությամբ, բ) հազվադեպ՝ ՞-ի հետ համատեղբացականչական նախադասություններում՝ 37 անգամ (հաճախ՝ բազմակի)չակերտների փոխարեն, հաճախադեպ կիրառությամբբուն նշանակությամբ՝ 17 անգամա ) վերջակետ, գ) միջակետա) բուն նշանակությամբ, բ) բազմակի կիրառությամբ՝ որպես բազմակետերբուն նշանակությամբ՝ 9 անգամբուն նշանակությամբ՝ 5 անգամԱնջատման  և  միության  գծիկները  տարբերակված  չեն,  իսկ  ենթամնայի  կիրառություն, այսինքն՝ տողադարձում, չկա։
 բուն նշանակությամբ՝ 5 անգամԿիրառվում է փակագծերի և չակերտների փոխարեն։
 ուղղակի  խոսքը  հեղինակի  խոսքից  առանձնացնելու  նպատակով,  բայց  սխալ  կիրառված՝ 1 անգամբուն նշանակությամբ՝ 2 անգամ( )-ի փոխարեն՝ որպես շարվածքային վրիպակ կամ այլընտրանքային միջոց։
 ճճVI  -  Հուզաարտահայտչական  առանձնահատկություններ։
   Եթե  կարելի  է  ֆեյսբուքյան  հայալեզու  մեկնաբանություններում  տեսնել  առանձնահատկություններ՝  բառիս ոչ բացասական իմաստով, ապա դա թերևս կապակցվում է միայն  հուզաարտահայտչական համակարգի հետ։
  Նշված դերին են ծառայում հետևյալ հնարները.1.  տառակրկնություն, ընդ որում՝ ձայնավորների համաբանությամբ՝ նաև բաղաձայնների տեսքով, օրինակ՝2.  գլխատառերի կիրառություն՝ հաճախ տառակրկնությամբ.3.  հարալեզվական  միջոցներից  «սմայլ»  կոչվող  խորհրդանշանի  կիրառություն,որին հաճախ փոխարինում են համապատասխան կետեր, փակագծեր և տառեր (D, ։
 D, ճ),4.  բազմակի կիրառությամբ !, ?, /, ։
  նշաններ, որոնք երբեմն կետադրական նշանին տալիս են խիստ կամայական բնույթ (տե՛ս այս կետի վերջին օրինակը).Կարինե Վանյան ։
 /////////////////////////////////////......................,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,Նա էլնստած սրա ցավակցելուն էր սպասում։
  (Tert.am)5.  պատկերավոր  արտահայտությունները՝  հաճախ  հեղինակային  կամ  բանահյուսական  հայտնի  ասույթների  ուղիղ  կամ  փոփոխակ  հատվածների  ներգրավվածությամբ.Suren  Petrosyan  Դրա  համար  էլ  էս  ժողովրդի  տաշտակը  լվացքի  մեքենա  չիդառնում։
 Ինչ վերաբերում է տառակրկնությանը, ապա մեր հետազոտած լեզվանյութը հիմքէ  տալիս  կարծելու,  որ  դրական  հույզերն  արտահայտվում  են  ձայնավորների  կրկնությամբ, իսկ բացասականները՝ բաղաձայնների։
 Ամփոփելով գալիս ենք այսպիսի եզրահանգումների՝1.  Ֆեյսբուքյան  հայալեզու  մեկնաբանությունների  ներկայիս  մակարդակը  գրագիտության մակարդակին ուղղված լուրջ սպառնալիք է։
 2.  Դրանցում  լեզվական  առանձնահատկությունները  դրսևորվում  են  գերազանցապես սխալների ձևով։
 3.  Գրագիտության ցածր մակարդակից բացի՝ թերությունների հիմնական պատճառներն են արագախոսությունը և լեզվի տնտեսման օրենքը։
 4.  Նմանատիպ  տեքստերի  ուսումնասիրությունը  կարող  է  նպաստել  խոսակցական լեզվի թերությունները վեր հանելուն և շտկելուն։
 5.  Հայերեն մեկնաբանությունների թիվ մեկ թերությունը այլատառ գրությունն է,որով  աղավաղվում  է  հայերեն  խոսքը,  առաջանում  են  ընկալման  անհարմարություններ, ուստի կարծում ենք՝ նման հանրային հրապարակումները պետքէ ներկայացվեն բացառապես մեսրոպատառ և կանոնների կիրառմամբ։
 Գրականություն1.  Աբրահամյան Ս., Հայերենի կետադրություն, Երևան, 1999, 64 էջ։
 2.  Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու. Ձևաբանություն, Երևան, 2004, 432 էջ։
 3.  Սանթոյան Ա., Արդի հայերենի կետադրության համակարգը, Երևան, 2004, 104 էջ։
 4.  Սուքիասյան Ա. Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 2004, 352 էջ։
 Ֆլորա ԱմիրխանյանՖԵՅՍԲՈՒՔՅԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎԱԿԱՆԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ Ֆեյսբուք, հայալեզու մեկնաբանություններ, լեզվական առանձնահատկություններ, մեսրոպատառ մեկնաբանություններ, լատինատառ հայերեն ։

Սույն հոդվածում փորձ է արված վեր հանել «Ֆեյսբուք» սոցիալական ցանցում տեղ գտած  հայերեն մեկնաբանությունների լեզվական վիճակը։
  Լեզվանյութ են դարձել էլեկտրոնային օրաթերթերի հոդվածներին ուղեկցող մեկնաբանությունները (թվով՝ 353)։
  Հետապնդվել է գործնական  նպատակ՝  ուշադրություն  հրավիրել  այն  բոլոր  իրական  սպառնալիքների  վրա,  որ  կարող  են  ներկայացնել  մեծ  լսարան  ունեցող  այդ  հրապարակումները  հանրության  գրագիտության  մակարդակի վրա։
   Ընդգծվում  է  հանրային  հրապարակումներում  հայերենը  բացառապես  մեսրոպատառ  և  կանոնների կիրառմամբ ներկայացնելու անհրաժեշտությունը։
