ՀՀ ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐԶԻ ԱՄԱՍԻԱՅԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԻ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՎՐԱԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸՆերածություն։
   Շրջակա  միջավայրում  տեղի  ունեցող  փոփոխությունները  նորերևույթներ  չեն,  այլ  տեղի  են  ունենում  միլիարդավոր  տարիներ,  ու  ներկայումս  մարդու  և  այլ  կենդանի  օրգանիզմների  միջամտութամբ  այդ  փոփոխությունները  շարունակվում են ավելի արագացված տեմպերով ու մեծ ծավալներով։
  Խախտելով էկոհամակարգերի  բնական  վիճակը`  այս  ամենը  լուրջ  սպառնալիք  է  հանդիսանում  հասարակության համար [6]։
 Վերջին  տասնամյակներում  մարդածին  գործոնի  ազդեցությամբ  պայմանավորված էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռության խախտման և շրջակա  միջավայրի  աղտոտման  հետևանքով  առաջ  են  քաշվել  մի  շարք  բնապահպանականխնդիրներ [5]։
 Շրջակա միջավայրի վրա ներգործող մարդկային գործունեության կարևոր բնագավառներից է գյուղատնտեսական գործունեությունը։
  Գնահատվել է, որ Երկրի տարածքի մոտ 38 %-ն օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակով, ինչն էլ սննդիաղբյուր է հանդիսանում մարդկության համար [8]։
 Գյուղատնտեսական գործունեությունը հանդիսանում է նաև շրջակա միջավայրիաղտոտման  աղբյուր։
   Ստորգետնյա  ջրերը,  որոնք  խմելու  ջրի  աղբյուր  են  հանդիսանում երկրագնդի բնակչության ավելի քան 50 %-ի, այդ թվում՝ գյուղական համայնքների  բնակչության  100  %-ի  համար,  ենթարկվում  են  գյուղատնտեսական  պարարտանյութերի, պեստիցիդների և այլ քիմիկատների անմիջական ազդեցությանը, ինչը պոտենցիալ վտանգ է հանդիսանում մարդու առողջության համար [10]։
 Երկրագնդի  բնակչության  թվաքանակի  նման  տեմպերով  աճման  դեպքում  կանխատեսվում  է,  որ  մինչև  2050 թ.  այն  կհասնի  մոտ  9  միլիարդի։
   Այս  ամենին  զուգընթաց կբարձրանա նաև մարդկության պահանջարկը գյուղատնտեսական արտադրանքի  նկատմամբ,  իսկ  գյուղատնտեսության  զարգացումն  իր  հերթին  կարող  է  առաջքաշել բնապահպանական մի շարք խնդիրներ [7]։
 ՀՀ Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանում բնակչության հիմնական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն է, ինչն էլ հանդիսանում է նաև շրջակա միջավայրի աղտոտման  հիմնական  աղբյուր։
   Այս  տարածաշրջանում  գյուղատնտեսությունը  հիմնականում  մասնագիտացած  է  բուսաբուծության  (մասնավորապես  հացահատիկայինմշակաբույսերի  արտադրություն)  և  անասնաբուծության  (խոշոր  և  մանր  եղջերավորանասունների բուծում) մեջ [1]։
 Ուսումնասիրության նպատակն է ՀՀ Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանիշրջակա միջավայրի վրա գյուղատնտեսական գործունեության ազդեցության գնահատումը։
 Նյութեր և մեթոդներ։
  Հետազոտության օբյեկտ է հանդիսացել ՀՀ Շիրակի մարզի  Ամասիայի  տարածաշրջանը։
   Ուսումնասիրություններն  իրականացվել  են  20092012 թթ.։
 Մարդու  գյուղատնտեսական  (անասնապահություն)  գործունեության  հետևանքով  շրջակա  միջավայր  ներմուծված  ազոտի  ու  ֆոսֆորի  պարունակությունները  ևարոտավայրերի բեռնվածությունը որոշվել են ըստ Ռ. Վոլենվեյդերի (1970)։
 Ըստ Ռ. Վոլենվեյդերի (1970)` խոշոր եղջերավոր անասունների 1000 կգ կենդանիքաշից  տարեկան  արտաթորանքի  միջոցով  շրջակա  միջավայր  է  ներմուծվում  156 կգազոտ  և  17 կգ  ֆոսֆոր,  իսկ  մանր  եղջերավոր  անասունների  դեպքում`  համապատասխանաբար  119 կգ  և  20 կգ։
   Ընդունելով  Ամասիայի  տարածաշրջանում  խոշորեղջերավոր անասունների միջին քաշը 450 կգ, իսկ մանր եղջերավոր անասուններինը`50 կգ, ապա` Nխ = 450 x Nստ.խ/1000   (1),      Pխ = 450 x Pստ.խ/1000   (3),                   Nմ = 50 x Nստ.մ/1000      (2),      Pմ = 50 x Pստ.մ/1000      (4),որտեղ Nխ, Pխ և Nմ, Pմ -ն համապատասխանաբար մեկ խոշոր և մեկ մանր եղջերավորանասունների  արտաթորանքից  շրջակա  միջավայր  անցած  ազոտի  և  ֆոսֆորի  պարունակություններն  են,  իսկ  Nստ.խ,  Pստ.խ  և  Nստ.մ,  Pստ.մ -ն`  համապատասխանաբարխոշոր  և  մանր  եղջերավոր  անասունների  1000 կգ  կենդանի  քաշի  արտաթորանքիցշրջակա միջավայր ներմուծված ազոտի և ֆոսֆորի պարունակությունները։
 Ըստ  Ռ. Վոլենվեյդերի  (1970)`  միջին  ծանրաբեռնվածությամբ  1 հա  արոտավայրում  տարեկան  հող  է  ներմուծվում  10 գ/մ2  ազոտ  և  1,45 գ/մ2  ֆոսֆոր։
   Հետևաբար,ստացվում  է,  որ  1 հա-ում  կարելի  է  արածեցնել  1,4  գլուխ  խոշոր  կամ  14,5  գլուխմանր  եղջերավոր  անասուն  [12]։
   Սստացվում  է,  որ  10,4  պայմանական  գլուխ  մանրեղջերավոր  անասունին  անհրաժեշտ  է  մեկ  պայմանական  գլուխ  խոշոր  եղջերավորանասունի համար պահանջվող արոտավայր։
 Աղյուսակ  1-ում  ներկայացված  հաստատունների  միջոցով  հաշվարկվել  են  20092012 թթ.  Ամասիայի  տարածաշրջանում  հացահատիկային  հիմնական  մշակաբույսերի`  ցորենի  և  գարու  բերքահավաքից  գոյացած  մնացորդների  (ծղոտ)  այրման  հետևանքով մթնոլորտ արտանետված ջերմոցային գազերի` մասնավորապես ածխածնիերկօքսիդի  (CO2),  շմոլ  գազի  (CO),  ազոտի  ենթօքսիդի  (N2O)  և  ազոտի  օքսիդների(NOx) պարունակությունները [4]։
 Այրված բուսական մնացորդներում (ծղոտ) ածխածնի և ազոտի զանգվածից ջերմոցայինԱղյուսակ 1.գազերի զանգվածի փոխանցման գործակիցներըԸնդհանուր C-ում և NՋերմոցայինում  ջերմոցայինգազերէֆեկտով գազերի C-իև N-ի բաժնեմաս, %NՕxՋերմոցային էֆեկտով գազերի Cի և N-ի զանգվածից ջերմոցայինգազերի զանգվածի փոխանցմանգործակիցԱրդյունքներ և քննարկում։
  Համաձայն Ռ. Վոլենվեյդերի (1970)` հաշվարկվել ենԱմասիայի  տարածաշրջանում  2009-2012  թթ.  անասնապահության  հետևանքովշրջակա միջավայր անցած ազոտի և ֆոսֆորի պարունակությունները, որոնք բերվածեն աղյուսակ 3-ում։
 Շիրակի մարզի վիճակագրության գործակալության տվյալներից և անասնապահության  ոլորտում  կատարված  հաշվարկներից  պարզվել  է,  որ  2009-2012 թթ.  Ամասիայի  տարածաշրջանում  նկատվել  է  անասնագլխաքանակի  աճ,  ինչն  էլ  նպաստել  էտարածաշրջանում  անասնապահության  ոլորտից  շրջակա  միջավայր  ներմուծվողազոտի և ֆոսֆորի պարունակությունների ավելացմանը (աղ. 2, 3)։
  Ըստ Գ. Ռասպլետինսի  և  Բ. Տուսակովի՝  խոշոր  և  մանր  եղջերավոր  անասունների  արտաթորանքիմիջոցով  հող  մտած  ֆոսֆորի  պարունակության  1,5  %-ը,  իսկ  ազոտի  պարունակության` 10-20 %-ն անցնում են մակերևութային և գրունտային ջրեր, հետևաբար անասնապահության  ոլորտից  շրջակա  միջավայր  ներմուծվող  ազոտի  և  ֆոսֆորի  պարունակությունների  ավելացման  շարունակական  բնույթն  առանց  համապատասխանբնապահպանական  միջոցառումների  ձեռնարկման  կարող  է  բացասական  ազդեցություն թողնել շրջակա միջավայրի` մասնավորապես ջրային պաշարների վրա` հանգեցնելով ջրաէկոհամակարգերի՝ կենսածին տարրերով ծանրաբեռնվածությանը։
 Աղյուսակ 2.Ամասիայի տարածաշրջանում արոտավայրերի տարածքը և խոշոր ու մանր եղջերավորանասունների գլխաքանակը 2009-2012 թթ.Խոշոր եղջերավորՄանր եղջերավորանասուն*անասուն*Արոտավայր*, հաՏարի2009 թ.2010 թ.2011 թ.2012 թ.                                      *ըստ Շիրակի մարզի վիճակագրության գործակալության տվյալների                                     **ըստ Շիրակի մարզպետարանի տվյալներիԱղյուսակ 3.Ամասիայի տարածաշրջանում խոշոր և մանր եղջերավոր անասունների արտաթորանքիմիջոցով շրջակա միջավայր ներմուծված ազոտի (N) և ֆոսֆորի (P) պարունակությունները (տ/տարի)Խոշոր եղջերավորՄանր եղջերավորՏարիանասունանասունԸնդամենըԱզոտ (N)  Ֆոսֆոր (P)  Ազոտ (N)  Ֆոսֆոր (P)Ազոտ (N)  Ֆոսֆոր (P)2009 թ.2010 թ.2011 թ.2012 թ.Օգտագործելով  Ամասիայի  տարածաշրջանում  եղջերավոր  անասունների  գլխաքանակի  և  արոտավայրերի  ընդհանուր  տարածքի  տվյալները,  ըստ  Վոլենվեյդերի(1970),  հաշվարկել  ենք  նաև  արոտավայրերի  ծանրաբեռնվածությունը  և  անասնագլխաքանակի  աճի  հնարավորությունը,  որոնք  ներկայացված  են  աղյուսակ  4-ում։
 Աղյուսակից  երևում  է,  որ  այս  տարածաշրջանում  արոտավայրերի  բեռնվածությունըշատ ցածր է եղել, սակայն անասնապահության զարգացումն առանց համապատասխան  բնապահպանական  միջոցառումների  ձեռնարկման  իր  հերթին  կարող  է  բացասական  ազդեցություն  ունենալ  ջրաէկոհամակարգերի  վրա`  նպաստելով  կենսածինտարրերով վերջիններիս աղտոտմանը։
 Աղյուսակ 4.Ամասիայի տարածաշրջանում արոտավայրերի բեռնվածությունը և անասնագլխաքանակի աճի հնարավորությունը 2009-2012 թթ.ՏարեթիվԱրոտավայրերի բեռնվածություն, %Անասնագլխաքանակի աճի հնարավորությունը մեկ պայմանական գլուխ խոշորեղջերավոր անասունի հաշվով2009 թ.2010 թ.2011 թ.2012 թ.Ամասիայի  տարածաշրջանում  գյուղատնտեսական  նշանակության  հողերը`  հիմնականում  օգտագործվում  են  որպես  արոտավայրեր,  վարելահողեր  և  խոտհարքներպայմանավորված  խստաշունչ  կլիմայական  պայմաններով։
   Վարելահողերում  աճեցվում  են  հիմնականում  բազմամյա  խոտաբույսեր  և  քիչ  քանակությամբ  հացահատիկային մշակաբույսեր (հիմնականում ցորեն և գարի)։
 Ըստ  մեր  կողմից  կատարված  դիտարկումների`  տարածաշրջանում  1 հա  ցորենիդաշտում բերքահավաքից հետո մնում է մոտ 2,5 տ ծղոտ, իսկ 1 հա գարու դաշտում`1,9 տ։
  Վերջիններիս կազմության 90 %-ը կազմում է չոր նյութը։
  Այս տարածաշրջաննաչքի  է  ընկնում  խոտհարքների  և  արոտավայրերի  առատությամբ,  որի  հետևանքովծղոտը հիմնականում չի օգտագործվում որպես անասնակեր և գրեթե ամբողջությամբ(մոտ 90 %) այրվում է։
 Շրջակա  միջավայրի  վրա  գյուղատնտեսական  գործունեության  ազդեցություննարտահայտվում  է  նաև  ջերմոցային  գազերի  արտանետմամբ  դեպի  մթնոլորտ`  պայմանավորված  գյուղատնտեսական  մնացորդների  այրմամբ  և  հողերի  գերպարարտացմամբ [2, 9, 11]։
 2009-2012 թթ.  Ամասիայի  տարածաշրջանում  հացահատիկային  հիմնականմշակաբույսերի  ցանքատարածությունները  և  ցորենի  ու  գարու  այրված  ծղոտիքանակական տվյալները ներկայացված են աղյուսակներ 5-ում և 6-ում։
 Ըստ [3]-ի` այրված ծղոտի 47,1 %-ը կազմում է ածխածին, իսկ 0,66 %-ը` ազոտ։
 Աղյուսակ 5.Ամասիայի տարածաշրջանում հացահատիկային հիմնական մշակաբույսերի ցանքայինտարածությունները (հա) 2009-2012 թթ. ըստ Շիրակի մարզի վիճակագրությանգործակալության տվյալներիՏարի2009 թ.2010 թ.2011 թ.2012 թ.Ցորեն Գարի Աղյուսակ 6.Ամասիայի տարածաշրջանում ցորենի և գարու այրված ծղոտի զանգվածը (տ/տարի) 2009-2012 թթ.Տարի2009 թ.2010 թ.2011 թ.2012 թ.Ցորեն Գարի Ընդամենը 2009-2012 թթ.  Ամասիայի  տարածաշրջանում  ցորենի  և  գարու  այրված  ծղոտիընդհանուր զանգվածում ածխածնի և ազոտի բաժնեմասը տրված է աղյուսակ 7-ում։
 Աղյուսակ 7.2009-2012 թթ. Ամասիայի տարածաշրջանում ցորենի և գարու այրված ծղոտիընդհանուր զանգվածում ածխածնի և ազոտի բաժնեմասը (տ/տարի)ՏարիԱծխածին (C)Ազոտ (N)2009 թ.2010 թ.2011 թ.2012 թ.Աղյուսակ 1-ում ներկայացված հաստատունների միջոցով հաշվարկվել են 20092012 թթ.  Ամասիայի  տարածաշրջանում  հացահատիկային  հիմնական  մշակաբույսերի`  ցորենի  և  գարու  բերքահավաքից  գոյացած  մնացորդների  (ծղոտ)  այրմանհետևանքով  մթնոլորտ  արտանետված  ջերմոցային  գազերի`  մասնավորապեսածխածնի  երկօքսիդի  (CO2),  շմոլ  գազի  (CO),  ազոտի  ենթօքսիդի  (N2O)  և  ազոտիօքսիդների (NOx) պարունակությունները, որոնք բերված են աղյուսակ 8-ում։
 Աղյուսակ 8.2009-2012 թթ. Ամասիայի տարածաշրջանում ցորենի և գարու ծղոտի այրման հետևանքովմթնոլորտ արտանետված ջերմոցային գազերի և դրանցում ածխածնի ու ազոտիպարունակություններըՋերմոցայինգազերԱրտանետված ջերմոցային էֆեկտովԱրտանետված ջերմոցային գազերիգազերի C-ի և N-ի զանգված, տզանգված, տ2009 թ.  2010 թ.  2011 թ.  2012 թ.  2009 թ.  2010 թ.  2011 թ.  2012 թ.Եզրակացություններ։
   Հաշվի  առնելով  Ամասիայի  տարածաշրջանի  սոցիալտնտեսական  պայմանները`  կարելի  է  փաստել,  որ  այս  տարածաշրջանում  անասնապահության հետևանքով գոյացող ազոտի և ֆոսֆորի պարունակությունները կարողեն  ներթափանցել  ջրաէկոհամակարգեր`  աղտոտելով  դրանք։
   Տարածաշրջանումանասնապահության  հետևանքով  ջրային  պաշարների  հնարավոր  աղտոտումըկանխելու նպատակով անհրաժեշտ է կառուցել գոմաղբի կուտակման վայրեր, ստեղծել բուֆերային գոտիներ արոտավայրերի ու ջրային էկոհամակարգերի միջև և իրականացնել անասունների կանոնակարգված արածեցում։
 Ամասիայի  տարածաշրջանում  գյուղատնտեսական  գործունեությունից  գոյացածբուսական  մնացորդների  (ծղոտ)  այրմամբ  մարդը  նպաստում  է  ջերմոցային  գազերիմթնոլորտ  արտանետմանը։
   Այս  ամենը  նպաստում  է  նաև  ածխածնի  և  ազոտիբնական  շրջանառության  խախտմանը,  քանի  որ  ածխածնի  և  ազոտի  մեծ  պարունակությունները  գազային  միացությունների  ձևով  հողից  անցնում  են  մթնոլորտ։
 Ուստի  բուսական  մնացորդների  այրման  բացասական  հետևանքներից  խուսափելուհամար առաջարկվում է դրանք օգտագործել որպես անասնակեր` անկախ տարածաշրջանում խոտհարքերի և արոտավայրերի առատությանը։
 Գրականություն1.  Մանասյան Մ., Գրիգորյան Ա., Պոտոսյան Ա., Շիրակի մարզ (բնությունը, բնակչությունը,տնտեսությունը), Երևան, 2002, 132 էջ։
 5.  Ahmed D., Environmental pollution and its impact on human and animal health։
  A review // TheԱնիտա Վարագյան, Գոռ Գևորգյան, Կարինե ԳրիգորյանՀՀ ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐԶԻ ԱՄԱՍԻԱՅԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԻ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՎՐԱԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ Ամասիայի տարածաշրջան, գյուղատնտեսական գործունեություն, կենսածինտարրեր, ջերմոցային գազեր, աղտոտում։

Ներկայացվում է ՀՀ Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանի շրջակա միջավայրի վրա  գյուղատնտեսական  գործունեության  ազդեցության  գնահատականը,  մասնավորապես  հաշվարկվել  են  2009-2012  թթ.  գյուղատնտեսության  ոլորտից  (անասնապահություն  և  բուսաբուծություն) շրջակա միջավայր ներթափանցած ազոտի, ֆոսֆորի ու ջերմոցային գազերի պարունակությունները, և գնահատվել է դրանց հնարավոր ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա։
