«Բժշկության օգուտները» ԵՐԿՈՒ ԲEDՇԿԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԱՄԻՐԴՈՎԼԱԹ ԱՄԱՍԻԱSԻ ԼԵՈՒՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ  Հայկական միջնադարում (դրանից նույնիսկ շատ ավելի վաղ) մենք ունեինք հարուստ պատմություն ունեցող դեղամիջոց, և մեր հայտնի բժիշկները տեղյակ էին տարբեր հիվանդությունների գոյության մասին և տիրապետում էին դրանց բուժման գաղտնիքներին, ստեղծում էին իրենց սեփական դեղամիջոցը, հիմնվելով հուսալի ժողովրդական միջոցների վրա և հիմքերը: Ամասիացին, ստեղծելով կայուն բժշկական ժառանգություն, իր բժշկական աշխատություններում օգտագործել է բազմաթիվ տերմիններ, որոնց կառուցվածքային-քերականական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը ներկայացված է սույն հոդվածում: Բժշկական տերմինների իմաստային-կառուցվածքային ուսումնասիրության իրականացման նպատակն է հասկանալ և պատկերացնել ոչ միայն Ա. Ամասիացու գիտական ​​պատկերավոր լեզուն, այլև միջնադարյան գիտական ​​լեզվաբանական ամբողջ մտածողությունը: Ա. Հայոց նոր լեզվաբանության մեջ Ամասիացու գիտական ​​աշխատությունների տերմինաբանությանը անդրադարձել է Ս. Վարդանյան. «Ամիրդովլաթ Ամասիացու բժշկական տերմինաբանության վերլուծությունը, որը նրա բառապաշարի մասնագիտացված մասն է, թույլ է տալիս եզրակացություններ անել նրա լեզվի վերաբերյալ» 1: Ամիրդովլաթ Ամասիացին մի շարք բժշկական աշխատանքների հեղինակ է. «Ախրապատին», «Անգիտաց անպետ կամ բժշկական նյութի բառարան», «Բժշկության օգուտ»:   Մեր ուսումնասիրության կենտրոնում էին, մասնավորապես, դրանում առկա «Բժշկության օգուտ» եզրույթի լեզվական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը:  Մենք կատարեցինք տերմինների իմաստային քննությունը ըստ Ռուբեն hazազարյանի «Հենրիկ Ավետիսյանի« Միջին հայերենի բառարան »3-ի, ինչպես նաև« Հայկազերենի նոր բառարանի »4: Ա.Ամասիացու «Բժշկության օգուտը» բաղկացած է երկու բաժիններից, որոնք ունեն հետեւյալ վերնագրերը. «Բժշկության ուսումնասիրություն» և «Բժշկության գիրք»: Ուսումնասիրության արդյունքում մենք առանձնացրել ենք ավելի քան վեց հարյուր բժշկական տերմիններ, որոնցից շատերի բացատրությունը ներկայացրել է Ա. Ամասիացին, ինչը, իհարկե, խոսում է հեղինակի բ բժշկության բարձր մակարդակի մասին: A. Ամասիացու «Բժշկության օգուտ» աշխատության բժշկական տերմինները դասակարգվում են չորս կատեգորիաների. 1. բառաբառեր, 2. հիվանդություններ նշող բառեր, 3. օրգանական բժշկական գործողություններ նշանակող բառեր և արտահայտություններ, 4. բժշկական գործիքներ մատնանշող բառեր (ինչպես կարող է լինել տեսնելով մեր դասակարգումը, մենք չենք առանձնացնում խոտաբույսերի անունները ՝ դրանք համարելով մեր ուսումնասիրության շրջանակից դուրս): 1) Հիմնաբառերը կազմվածքի (անատոմիայի) հետ կապված տերմիններ են, օրինակ ՝ աղբ (տիզ), աղիք կամ աղիք (աղիքներ, աղիքներ), լնդեր (ատամներ), լնդեր կամ լնդեր (լնդեր, լնդեր), աճուկ, դատարկ բեղեր (վերջ հաստ աղիք) մաս, նախաբազուկ), անդամ, կտրողներ (ցանցաթաղանթ, աչքի բշտիկի ներքին ծածկույթ), ավար կամ ավար (հավելված, հավելված), հեշտոց (տղամարդու կամ կենդանու սեռական օրգաններ), արգանդ, բերան, երակ, դեմք, երիկամ, արգանդ (լեզու, լեզու, աճուկ), զոդված (հոդ), հոդ, թոք, լեզու, լեղապարկ, կոկորդ, խելք, կզակ, ծնկ, մաշկ, կզակ, կոպ, մեջք (մեջք, թեքություն), ճակատ, մատ, միզուկ, միս , 1 Վարդանյան Ս., Ամիրդովլաթ Ամասիացի և միջնադարյան հայկական բժշկական տերմինաբանություն, «Պատմա-բանասիրական հանդես», № 4, Երևան, 1990, էջ: 106: 2 Հասանելի է ՝ http: //www.digilib.am/digilib/?menu=5&wrk=8&captn=306&wrpg=0&aupg=0: 3 hazազարյան Ռ., Ավետիսյան Հ., Միջին հայերենի բառարան, Երեւան, 2009: 4 Avedikian G., Surmelian Kh., Augerian M., Հայկազեան լեզուի նոր բառարան, Վենետիկ, 1836-1837: յանապի կամ յանապիա (ծիածանաթաղանթ, աչքի ծիածանաթաղանթ), նստատեղ կամ նստատեղ, շիրյան կամշիրիա (զարկերակ), փորոք, ողնաշար, ոսկոր, բշտիկ (կտուց, կոկորդ), սերմ, սիրտ, ստամոքս, կոկորդ, պարանոց, հոնք, փայծաղ կամ հեշտոց (ամենավառ կերպով), փող, փոր և այլն: 2) հիվանդություններ նշող բառեր, օրինակ ՝ Աքիլլես (հոտ), ականջան (դեղնություն, դեղնություն), ուրուպու (ասթմա, ցնցումներ), խուլ կամ համր (անորոշ հիվանդություն), խելագարություն (խելագարություն), կավարներ (մաշկի հիվանդություն, կարմիր տենդ), հերքում (մաշկի հիվանդություն, որը), հումրա (մաշկի սուր բորբոքային հիվանդություն), ղափզ (փորկապություն), դեղնություն (անորոշ հիվանդություն), նուժ (թարախակույտ, թարախակույտ), շակիկա (ուժեղ գլխացավ, անգար), բարսամ կամ բրսամ, զաթլչա Բորբոքում կրծքավանդակը. թոքաբորբ, պլեվրիզ, ռադիկուլիտ (տուբերկուլյոզ, տուբերկուլյոզ), ռադիկուլիտ կամ ուղեղային կաթված (ուղեղային կաթված, ուղեղի արյունազեղում), խոզի ճարպ (լորձ)), ընկնում (մարմնի կեսի կաթված) և այլն: 3) բառեր և արտահայտություններ, որոնք նշանակում են բժշկական և օրգանական գործողություններ, օրինակ ՝ միզել կամ ջուր տալ (միզել), երակ վերցնել, լեզուն ծանրացնել, կարել, կոտրել, կոտրել կամ կոտրել (կոտրել, կոտրել) ՝ հոդերի մասին), ճաքել (կոտրել, կոտրել) միս կապել, մաշկազերծել, փայլել (կրակոց. աչքերի շուրջ), շնչել, ոսկոր լինել, կիսալեզու ստամոքս ունենալ, լինել թույլ (թուլացնել. սրտի աշխատանքի մասին, թուլանալ), փռշտալ (թափել, թափել), փուշ դողալ, խայթել), փսխել, փչանալ կամ փչանալ, ունենալ փրփուր փ և այլն: 4) Բժշկական գործիքներ մատնանշող բառեր (այս բառերը ակնհայտորեն սակավաթիվ էին ՝ համեմատած այլոց բառերի հետ), ինչպիսիք են ասեղը, հոկնան (հոգնած), մկրատը, սունարայը (գրիչի դանակ, փոքր դանակ, ածելի) և այլն: Հաջորդ հարցը, որին մենք հղեցինք, վերաբերում է Ա. Ամասիացու կողմից օգտագործված բժշկական տերմինների աղբյուրագիտությանը: A. Ամասիացու «Բժշկության օգուտը» բժշկական տերմինները բերվում են ըստ դրանց ծագման: Բ) պարսկական վարկեր ՝ աթաշի պարաս (աթի-բարիզ), բրսամ (բարսամ), ղափզ (zbz), սարսամ (սիր-սամ) և այլն, գ) թուրքական վարկեր ՝ hayz (հեյիզ), սիգար (ciger) և այլն: , D Հունական փոխառություններ ՝ խ դահուկ, ֆլեգմոն և այլն, Ե) Լատինական փոխառություններ ՝ ileus կամ ileus և այլն: Ս. Վարդանյանը գրում է. «(. (Ա. Ամասացի - Ս. Գասոյան), բացի բնիկ հայերեն բառերից, փոխառված տերմիններ է օգտագործել մի շարք լեզուներից (հունարեն, լատիներեն, արաբերեն, պարսկերեն, թուրքերեն)»: Սակայն վերը նշված հինգ լեզուներից բացի, նա հաճախ օգտագործում է փոխառված տերմիններ այլ լեզուներից (հինդի, ղպչաղ), ինչպես նաև պարսկերենի բարբառներ (Շիրազ, Խորասան, Բալխ, Բուխարա, Սամարղանդ):   Հեղինակը դա նշում է «Անգիտաց անպետ» -ի առնչությամբ, որը լիովին կիրառելի է «Բժշկության առավելությունները» աշխատության տերմինաբանության համար:  Ավելացնենք, սակայն, որ մենք հանդիպում ենք այնպիսի տերմին-բառերի, որոնց դեպքում դժվար է որոշել, թե որ լեզվից է փոխառված բառը: Ամասիան, օրինակ, «նիկրիս» բառը, որն ունի «պոդագրայի» իմաստը, իր համարժեքները ունի միաժամանակ երեք լեզուներով ՝ արաբերեն (niqris), պարսկերեն (neğras), թուրքերեն (nιkris):  Կամ ՝ «թուխմայ» բառը, որն ունի «ստամոքսային սպազմեր ՝ փորկապություն, մարսողության խանգարում, մարսողություն» իմաստը, ունի իր համարժեք համարժեքները երկու լեզուներով ՝ արաբերեն (tuxma) և պարսկերեն (toxme):  Նման դեպքերում դժվար է միանշանակ պնդել, որ տվյալ բառը փոխառվել է կոնկրետ լեզվից, այսինքն ՝ որ լեզուն է ծառայել որպես այդ բառի գոյության աղբյուր: Նշենք, որ Ամասիացին իր հայերեն համարժեքներն օգտագործել է երկուսում փոխառված բառերին զուգահեռ, ինչպես նաև բուն հայերեն կամ նման տերմինները, որի դեպքում մենք հստակ գիտենք, թե որ լեզվից է փոխառված, օրինակ ՝ աչք, աչք: , Ապրիլ (կենդանի), արցունքներ, բերան, լեզու, կեղև, ծաղիկ (հիվանդություն), կար, կող, կող, կոտրվածք, կոտրվածք, կուրություն, հիվանդություն, հովիվ կամ գայլ (գայլ, գայլ), մարսողության խանգարում, ցան կամ ցան (հղի) , տաք, սիրտ, տեսողություն, փսխում, քուն և այլն: Ս. Վարդանյանն այս առումով իրավացիորեն նշում է. «Ամասիացու գործերի. Բառապաշարի մասնագիտական ​​մասի, բժշկական տերմինաբանության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ չնայած դրանում 1 Վարդանյան Ս., Էջ 105: Շատ օտար լեզուներ փոխառվել էին հունարենից, լատիներենից, պարսկերենից, արաբերենից և մի շարք այլ լեզուներից, բայց հեղինակը օգտագործում էր իր մայրենիի անվերջ հնարավորությունները ՝ բժշկական հասկացություններ արտահայտելու համար:   Ամասիացին, և նրանից երեք դար առաջ Մխիթար Հերացին, ընտրեցին հայկական բժշկական տերմինաբանության զարգացման միակ ճիշտ ճանապարհը: չխուսափելով օտարերկրյա փոխառություններից, միևնույն ժամանակ նրանք մեծ ուշադրություն էին դարձնում բնիկ հայերեն բառերին ՝ ստեղծելով ինքնատիպ տերմիններ, որոնց մի մասը վերցված էին բանահյուսությունից »1: Այս հանգամանքը ուշագրավ է: Ա. Ամասիացու աշխատանքում մենք նկատում ենք միևնույն և հատուկ տարբեր տերմիններ կոչելու միտում `տարբեր տերմիններով սահմանելու համար, ինչը ավելացնում է ասելիքի գրավչությունը և մեկ անգամ, երբ հեղինակի լայն հորիզոնն ունի անսովոր լեզվական մտածելակերպ.   Բերենք համապատասխան օրինակներ .1. «Ընդհատվող տաք» - բացի ghip, mutpaghay, mutpighay, mutpghay, much al ghip, shatralghgh, 2. «չարորակ ուռուցք, քաղցկեղ» - խեչեպար, խեչեպար, խեչիպար, խուլ, սարատան, սարատաին, սարատան, վարամ, ուրամ: «Քոր, բորոտություն» - բորոտություն, ողբ, չիտամ, չուտամ, պարաս, parash, 4. «epnavnutyun, vernotutyun» - sarah, saray, saray, khtkhtavorutyun, patafkan, uchukh, 5. «Muscle, muscle, muscle» - azalaunq, մկուն, յաջալանի, 6. «սավաններ, թարթիչ» - հոնք, թարթել, թարթիչ, 7. «ջրի գողություն» - արծիվ, զմաստ, սիսխայ, սսկայ, սխավայվա, 8. «քնկոտություն, մոլորություն» - աղվաշություն, ճունուն, մանիա, 9 «Ուռուցք» - istskhay, ըստ skhay, ուռուցք, edema, 11. «բորբոքում կոկորդի, թոքաբորբի, պլերիտ» զաթլճամբ, զաթըլճամպ, Ուսումնասիրելով Amasiati- ի վերոհիշյալ բժշկական աշխատանքը `առկա դրանում պարունակվող պայմանները, եկանք այն եզրակացության, որ այս տերմինները, կախված կազմից, կարող են լինել. Ա) պարզ բառեր` աճուկ, ասեղ, արյուն, դեղամիջոց, երակ, դեմք, լեզու, կրունկ, ծաղիկ, ծունկ, փռշտոց (ցավոտ, ծակող), կողիկ, հազ, հաբ (դեղահաբ, դեղահատ), ճակատ, անձ, մկրատ, փռշտոց (զարկերակ, զարկերակ), շաֆ, շուս (քնի փոփոխություն), շունչ, սիրտ , ազդր (հալեցում, ուժասպառ ջերմություն, տաք), տեսակ (բուժում, դեղամիջոց), փող, որովայն, քամի (արթրիտ), ֆաթխ (աղետ, ճողվածք, փսխում) և այլն, Բ) բարդ բառեր: 1. Բարդություններ. Ողնաշարի կամ թմբկաթաղանթ (ականջի բլթակ), ականջներում զանգի ձայն (լնդեր, լնդեր), փխրունություն, թմրություն (հեռատեսություն), գլխացավ, ցնցում, փխրունություն, հետևի շրջանում փխրունություն, թմրություն Ըստ քերականական պատկանելության, տերմիններն են. 1. գոյականներ. Անդամ, արյուն, բժիշկ, գլխավոր բժիշկ, երակ, ցան, ծնունդ, կյանք, կզակ, կով (մարմին, մարմին), հազ, հաքիմ, հիվանդություն, ճակատ, մարդու ձևավորում: , մարսողական 1 Վարդանյան Ս., էջ. 119: 2 Մենք ներկայացնում ենք բարդությունների հիմնական տեսակները ՝ առանց ճշտելու մյուսները ՝ կապվածություն, հարաբերական, իրական և այլն: հանկարծակի մահ կամ նշանի մաֆախան, նշան, նուտուլ (թմրանյութ), շապախայ կամ շապակիա (ցանցաթաղանթ, աչքի բշտիկի ներքին ծածկույթ), շնչառություն, ափի կամ ֆլեգմա (լորձ, լեղ, խորխ), պաս (լուսին, աչքի գնդիկ, եղջերուի սպիտակ բիծ) , ptuni tmagh (ուղեղ), տաք կամ ghip, ghp, նյարդային կամ pivant, ջիլ, sapat կամ supat (lethargic քուն), savtay կամ savtay, svetaykam s լեղու, սիրտ, ստամոքս, տեսողություն, ցավ, և այլն, 2. ածականներ - առողջ, կին, խոյ, խոյ կամ խոյ (խենթ), հալեմաշ կամ հալեմաշ (ուժասպառ, հյուծիչ, մահացող), մահացու, նիհար, կուրծ, եղջյուր կամ եղջյուր (հղի, պատճառահետեւանքային, կոկորդ), ստամոքսային խանգարում (ստամոքսի խանգարումով) և այլն . բայեր - ապրիլ, առողջ լինել, բամբասել կամ ջուր խմել, դեղ ընդունել, երակ վերցնել, ծանր լինել, համտեսել լեզուն, ծանրացնել լեզուն, ծակել (խոց առաջացնել, հայտնվել, դառնալ խոց, խոց փոխել…), կարել, կոտրել, Ինչպես երեւում է, թվանշանները և բայերը թվային հարաբերակցությամբ համարյա հավասարակշռված են, իսկ ածականները թվով ակնհայտորեն զիջում են դրանց: Ա. Մենք ուսումնասիրել ենք Ամասիացու բժշկական տերմինները, որոնցից շատերն ունեն երկիմաստ բառեր կամ համանուններ ՝ «սինքրոն» և «դիախրոնիկ» հասկացություններով:   Վերոնշյալ էսսեում մենք ներկայացրել ենք միաժամանակյա (սինքրոն) տեսակետի շրջանակներում կատարված վերլուծության արդյունքները: Մենք ուսումնասիրությունն անցկացրել ենք դիաքրոնիկ տեսանկյունից և մեր հետազոտության արդյունքում պարզել ենք, որ կան մի շարք բժշկական տերմիններ, որոնք ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են իմաստային փոփոխությունների, զգալով իմաստային ընդլայնում կամ նեղացում (օրինակ ՝ բնույթը, տեսակը, վերաբերմունք և այլն): «Բնություն» տերմինը գրաբարում երկիմաստ բառ էր ՝ կորցնելով իր նախորդ իմաստները միջին հայերենում և սկսեց օգտագործվել «որովայնի բույսեր (աղիքներ, ստամոքս)», իսկ ժամանակակից հայերենում ՝ նորից կորած:  Այլ կերպ ասած, այս բառը զգաց իմաստաբանական նեղացում գրաբարից միջին հայերենի անցնելու պատճառով, և իմաստային ընդլայնում `միջին հայերենից ժամանակակից հայերենի անցնելուց հետո, բժշկական նշանակության նախնական կորստով: «Տեսակ» բառը, որը գրաբարում նույնպես բազմաբնույթ բառ էր, միջին հայերենում ստացել է հետևյալ իմաստը ՝ կորցնելով իր նախորդ իմաստները ՝ «բուժում, բժշկություն»: Այս իմաստը չի պահպանվել ժամանակակից հայերենում ՝ չնայած ուսումնասիրվող բառի ներկայիս նշանակությանը:   Այլ կերպ ասած, «տեսակ» բառը, ինչպես նախորդը, իմաստային նեղացում է միջին հայերենում, իսկ արդի հայերենում `իմաստի ընդլայնում, որն ուղեկցվում էր« բուժում, բժշկություն »իմաստի կորստով: «Դիրքորոշում» բառը, որը գրաբարում և հայերենում դասվում է որպես բազմակողմանի բառի, միջին հայերենում, ինչպես նախորդ բառերում, պահպանել են միայն մեկ իմաստ, այն է ՝ «փսխում, փսխում, խռմփոց», և այն օգտագործվում է միայն միջին հայերենի տերմինաբանության մեջ:  Այլ կերպ ասած, այս բառը նաև միջին հայերենում տերմինաբանական շերտի իմաստային նեղացում է ունեցել `համեմատաբար գրաբարի, և իմաստային ընդլայնում` ժամանակակից հայերենի համեմատությամբ: Այսպիսով, ուսումնասիրելով Ա. Ամասիացու «Բժշկության օգուտը» բժշկական տերմինները, մենք նկատեցինք, որ դրանցից շատերը, այսպես ասած, հորինվել են ըստ հիվանդության արտաքին նշանների առանձնահատկության կամ որոշ կենդանիների անունների, որը պայմանավորված էր այդ կենդանիների հետ կապված որոշակի համոզմունքների առկայությանը: Ներկայացրե՛ք վերը նշված բժշկական տերմիններից մի քանիսին ՝ աղբ կամ շատրվան, շատրվան (աչքի արցունք), աղվես կամ աղվես (մազաթափություն), թթենին (աչքի հիվանդություն, երբ թթի նման միսը աճում է կոպի տակ), խոզաբուծական բույն, ծաղիկ, աշորա (շուն, գայլի ախորժակ, գայլի, շան ախորժակ), սունկ (սնկերի նման միս, պալար, թթի), օձ, ինչը նշանակում է «փչանալ, փչանալ», տալ գայլ և տերմինը: Հարկ է նշել, որ Միջին հայերենի այս տերմիններին վերաբերող բառարանային հոդվածներում, որպես համապատասխան բնօրինակ օրինակներ, հիմնականում բերված են Ամիրդովլաթ Ամասիացու «Բժշկության օգուտը» նախադասությունները, ինչը ևս մեկ անգամ ապացուցում է հեղինակ Ա. Ամասիացուն, աշխատանքների եզակիությունն ու հուսալի աղբյուրը: Ուսումնասիրելով Ամասիացու աշխատության բժշկական տերմինների լեզվական առանձնահատկությունները, մենք արդարացիորեն կարևորեցինք հեղինակի կատարած աշխատանքը և իսկապես մեծ ներդրումը հայ բժշկության պատմության մեջ, որի անկյունաքարերից մեկը, իհարկե, լուրջ բժշկական ուսումնասիրությունն է: «Բժշկության օգուտը»: Silva GasoyanMIRDOVLAT AMASYATSI ԵՐԿՈՒ Բ MՇԿԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՆԵՐԻ «Բ MՇԿՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆՆԵՐ» Բանալի բառեր. Բժշկական տերմին, փոխառված տերմին, տերմինաբանություն, լեզու, լեզվաբանական: ։

Ամիրդովլաթ  Ամասիացին  մեր  միջնադարյան  բժշկության  ականավոր  ներկայացուցիչներից  է։
   Նա,  ստեղծելով  բժշկական  մնայուն  ժառանգություն,  իր  բժշկագիտական  երկերում  օգտագործել  է  ուշադրության  արժանի  տերմիններ,  որոնց  լեզվական  առանձնահատկությունների  ուսումնասիրությանն  էլ  միտված  է  սույն  հոդվածը։
   Մենք  ուսումնասիրել  ենք  հեղինակի  «Օգուտ  բժշկութեանե  երկում  առկա  վեց  հարյուրից  ավելի  բժշկական  տերմինների  լեզվական  առանձնահատկությունները  և  փորձել  ենք  տալ  դրանց  հիմնական  նկարագիրն  ու  կատարել  տարբեր դասակարգումներ` ըստ տարբեր հիմունքների։
