ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԵՎ ՊԱՐՏԱՎՈՐԵՑՄԱՆՀԱՅՑԱՏԵՍԱԿՆԵՐԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՅՑԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՊարտավորեցման  հայցի  նպատակը  իրավասու  վարչական  մարմնինպարտադրելն է՝ ընդունելու այն բարենպաստ վարչական ակտը, որի ընդունումը  մերժվել  է  վարչական  մարմնի  կողմից։
   Այս  հայցատեսակի  թույլատրելիության համար պարտադիր պայման է հայցվորի կողմից մինչև հայց ներկայացնելը վարչական մարմնին իր համար համապատասխան բարենպաստ վարչական ակտ ընդունելու պահանջով դիմած և մերժված լինելը։
 Ընդ որում՝ պարտավորեցման հայցը ներառում է վարչական մարմնի կողմից  հայցվորի  պահանջը  մերժող  միջամտող  վարչական  ակտը  վիճարկելուպահանջը։
  Տվյալ դեպքում գործ ունենք ոչ ինքնուրույն վիճարկման հայցի հետ,որի  վերաբերյալ  անհրաժեշտ  չէ,  որ  հայցվորը  առանձին  պահանջ  ներկայացրած լինի։
 Պարտավորեցման  հայցը  ինքնաբերաբար  կերպով  ուղղված  է  նաև  վարչական  մարմնի՝  քաղաքացու  դիմումը  մերժող  որոշման  դեմ,  և  այդ  առումովպարտավորեցման  հայցի  հետ  միշտ  կապված  է  ոչ  ինքնուրույն  վիճարկմանհայց։
  Եթե վարչական դատարանը հայցը բավարարում է, ապա նա վարչականմարմնին  պարտավորեցնում  է  ընդունելու  ակնկալվող  վարչական  ակտը։
   Քաղաքացու  դիմումը  մերժող  վարչական  ակտի  վերացման  առանձին  պահանջպետք  չէ  ներկայացնել,  քանի  որ  նման  պարագայում  քաղաքացու  իրավունքիպաշտպանության անհրաժեշտություն չկա։
 Նախկին  օրենսգրքի՝  պարտավորեցման  հայցի  խմբագրության  պայմաններում իրավակիրառողի մոտ խնդիրներ էին առաջանում՝ կապված այն հարցի հետ, թե արդյոք պարտավորեցման հայցի հետ միաժամանակ պետք է ներկայացնել վիճարկման հայց։
  Այդ իսկ պատճառով, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի (այսուհետ` ՎԴՕ) 67-րդ հոդվածի 2-րդ մասով սահմանվեց, որպարտավորեցման հայցը ներառում է վարչական մարմնի կողմից նույն հոդվածի 1-ին մասում նշված միջամտող վարչական ակտը վիճարկելու պահանջը։
 Կարծում ենք, որ ՀՀ վարչական դատարանը գործը քննելիս պետք է հաշվի առնի վիճարկման ու պարտավորեցման հայցի անխզելի կապը, և այն դեպքում, երբ ներկայացված պարտավորեցման հայցի մեջ բացակայի վիճարկմանհայցը,  ապա  հայցադիմումի  ընդունումը  մերժվի։
   Այսպես՝  ՀՀ  վարչական  դատարանը,  քննելով  քաղաքացու  հայցը  Երևանի  քաղաքապետարանի29.04.2014  թվականի  թիվ  04/Վ-472  գրությունը  անվավեր  ճանաչելու  ևԵրևանի  քաղաքապետին  համապատասխան  որոշում  կայացնելուն  պարտավորեցնելու մասին, 17.12.2014 թվականի որոշմամբ վարչական գործի վարույթը  բարենպաստ  վարչական  ակտ  ընդունելուն  պարտավորեցնելու  պահանջիմասով կարճել է այն պատճառաբանությամբ, որ պարտավորեցման հայց ներկայացնելու համար անհրաժեշտ նախապայմանը՝ հայցվորի դիմումի ըստ էության  քննության  արդյունքում  վարչական  մարմնից  խնդրարկված  բարենպաստ վարչական ակտի մերժումը առկա չէ1, բայց շարունակել է գործի քննությունը վիճարկման հայցի մասով, ինչը անընդունելի է, քանի որ պարտավորեցման հայցը չի կարող առանձնացվել վիճարկման հայցից։
 Հարկ  ենք  համարում  նշել,  որ  պարտավորեցման  հայցի  դեպքում  բարենպաստ  վարչական  ակտ  ընդունելուն  պարտավորեցնելու  պահանջը  պետք  էբխի օրենսդրությունից և տվյալ վարչական մարմնի իրավասություններից, ինչպես  նաև  չխախտի  ուրիշների  իրավունքները։
   Այս  հարցին  անդրադարձել  էնաև ՀՀ վարչական  վերաքննիչ  դատարանը․  «Պարտավորեցման  հայց  կարողէ ներկայացվել ընդդեմ այն վարչական մարմնի, որի իրավասությունների սահմանում  է  տվյալ  վարչական  ակտի  ընդունումը,  ընդ  որում՝  հայցվող  բարենպաստ  վարչական  ակտը  պետք  է  լինի  իրավաչափ  և  չխախտի  այլ  անձանցիրավունքները։
   Այսինքն՝  հայց  ներկայացնելու  միջոցով  հայցվորը  պետք  էնպատակ հետապնդի ոչ միայն հասնելու որևէ վարչական ակտի ընդունմանը,այլև իր համար ոչ բարենպաստ հետևանքների վերացմանը, որը տվյալ պարագայում  հնարավոր  է՝  վարչական  ակտի  ընդունման  իրավասություն  ունեցողվարչական մարմնին պարտավորեցնելով։
 Միաժամանակ վերը նշված  հոդվածի  վերլուծությունից պարզ  է  դառնում,որ  պարտավորեցման  հայցով  հայցվորը  կարող  է  պահանջել  ընդունելու  այնբարենպաստ  վարչական  ակտը,  որի  ընդունման  համար  վերջինս  արդեն  իսկդիմել է վարչական մարմնին, և որը համապատասխան մարմինը մերժել է2»։
 Վարչական դատավարության նախկին օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի համաձայն՝  պարտավորեցման  հայցով  հայցվորը  կարող էր  պահանջել  ընդունել  այնբարենպաստ վարչական ակտը, որի ընդունումը մերժվել է վարչական մարմնիկողմից, կամ որը նա չի ընդունել։
  Այսինքն՝ «պարտավորեցման հայցի» հասկացությունը ներառում էր այն դեպքերը, երբ անձը դիմել էր վարչական մարմնին՝իր  համար  բարենպաստ  վարչական  ակտ  ընդունելու  համար,  և  վարչականմարմինն  այն  չէր  ընդունել։
   Սա,  իհարկե,  չի  նույնանում  վարչական  ակտն  ընդունելը  մերժելու  հետ.  այս  դեպքում  խոսքն  այն  մասին  է,  որ  վարչական  մարմինն  ընդհանրապես  չի  անդրադարձել  անձի  դիմումին,  և  որևէ  գրավոր  մերժում առկա չէ, այսինքն՝ վարչական մարմինը անգործություն է դրսևորել։
 1 Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի թիվ ՎԴ/2659/05/14 վարչական գործով 17.12.2014 թվականիվճիռը։
 2  Տե՛ս  ՀՀ  վարչական  վերաքննիչ  դատարանի  թիվ  ՎԴ/2228/05/14  վարչական  գործով16.09.2014 թվականի որոշումը։
 Նման կարգավորում առկա է նաև Գերմանիայի վարչական դատավարության օրենսգրքում։
  Այսպես՝ օրենսգրքի 42-րդ հոդվածի համաձայն՝ անձը կարող է դիմել դատարան վարչական մարմնին վարչական ակտ (որի ընդունումըմերժվել է, կամ  որը վարչական  մարմինը չի ընդունել) ընդունելուն պարտավորեցնելու պահանջով։
  Կարծում ենք՝ պետք է տարանջատել վարչական ակտիընդունումը մերժելը և վարչական ակտ չընդունելը, քանի որ եթե առաջին դեպքում  վարչական  մարմինը,  քննելով  անձի  պահանջը,  կայացնում  է  անբարենպաստ  վարչական  ակտ,  ապա  երկրորդ  դեպքում  վարչական  մարմինը  որևէգործողություն չի ձեռնարկում՝ անձի դիմումին ընթացք տալու համար։
 ՎԴՕ-ն  իրավացիորեն  հրաժարվեց  այդ  կարգավորումից՝  այդ  դեպքերըհանելով պարտավորեցման հայցի շրջանակներից։
 Պրակտիկայում հաճախ պարտավորեցման և գործողության կատարմանհայցի  տարբերակման  խնդիր  է  առաջանում,  որին  կանդրադառնանք  գործողության կատարման հայցի վերլուծության շրջանակներում։
 Ուշագրավ է նաև պրակտիկայում այս հայցի կիրառման հետ կապված հետևյալ  հարցը՝  արդյո՞ք  վարչական  մարմնի  կողմից  վարչական  վարույթը  կասեցնելու  կամ  կարճելու  մասին  որոշումները  ևս  կարող  են  համարվել  հայցվողբարենպաստ վարչական ակտի մերժում և հիմք հանդիսանալ պարտավորեցման հայց ներկայացնելու համար։
 Թեև  այս  հարցի  կապակցությամբ  առկա  են  իրարամերժ  կարծիքներ,կարծում ենք՝ միայն հայցվող վարչական ակտի, այսինքն այն ակտի, որով եզրափակվելու  է  վարչարարության  իրականացումը,  մերժումը  միայն  կարող  էպարտավորեցման  հայց  ներկայացնելու  հիմք  հանդիսանալ։
   Վարչական  դատարանը, քննելով Աննա Ավետիսյանի հայցն ընդդեմ ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի՝ պատասխանողին որոշակի  գործողություններ  կատարելուն,  այն  է՝  Երևան  քաղաքի  Իսահակյանփողոցի թիվ 38 շենքի թիվ 59 բնակարանի և թիվ 81 ձեղնահարկի գույքայինիրավունքների  սահմանափակումները  վերացնելուն  պարտավորեցնելու  պահանջի  մասին,  գտել  է,  որ  հայցվորը  ներկայացրել  է  պարտավորեցման  հայց,քանի որ պահանջել է կատարել գործողություններ, որոնք կապված են վարչական  ակտ  ընդունելու  հետ,  այդպիսով՝  Կադաստրի  պետական  կոմիտեի15.01.2014 թվականի «Իրավունքի պետական գրանցման վարույթը կասեցնելու մասին» որոշումը համարելով հայցվող վարչական ակտի մերժում3։
 Կարծում ենք, որ տվյալ դեպքում, ճիշտ է հայցվորի պահանջը կապված էվարչական ակտ ընդունելու հետ, սակայն վարույթը կասեցնելու մասին որոշումը  չի  կարող  մեկնաբանվել  որպես  հայցվող  վարչական  ակտի  մերժում։
   Թե՛«Գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման մասին» ՀՀ օրենքը,3 Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի թիվ ՎԴ/1251/05/14 վարչական գործով 17.03.2015 թվականիվճիռը։
 և  թե՛  «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  ՀՀօրենքը նախատեսել են վարչական վարույթի կասեցման հիմքերը։
  Վերլուծելովդրանք՝ կարող ենք եզրահանգել, որ վարչական վարույթի կասեցման հիմքերըայդ  վարույթի  իրականացմանը  խոչընդոտող  հիմքեր  են,  որոնց  վերացմանպարագայում  միայն  կարող  է  շարունակվել  վարույթի  իրականացումը։
   Իսկվարչական  վարույթը  կասեցնելու  մասին  որոշում  կայացնելու  դեպքում  որոշման  համար  հիմք  հանդիսացող  հանգամանքը  վերանալու  իրավական  հետևանքը վարույթի վերսկսումն է։
 Վերոգրյալ  հիմնավորումներով  կարող  ենք  փաստել,  որ  վարույթը  կասեցնելու  մասին  որոշմամբ  ոչ  թե  մերժվում  է  հայցվող  վարչական  ակտը,  այլ  հետաձգվում  է  հայցվող  վարչական  ակտի  ընդունումը  կամ  մերժումը  մինչև  կասեցման համապատասխան հիմքի վերացումը։
 Հարկ ենք համարում հավելել նաև, որ անձը զրկված չէ վիճարկման հայցիմիջոցով  այս  որոշումները  վիճարկելու  հնարավորությունից,  որովհետև  չի  բացառվում,  որ  վարչական  մարմինը  վարչական  վարույթի  կասեցման  հիմքըսխալ  կիրառած  կամ  մեկնաբանած  լինի4։
   Սակայն  ամեն  դեպքում  դրանք  չենկարող համարվել բարենպաստ վարչական ակտի ընդունումը մերժող վարչական  ակտեր  նաև  այն  պատճառաբանությամբ,  որ  պարտավորեցման  հայցըբավարարելու  դեպքում  դատարանը  պարտավորեցնելու  է  վարչական  մարմնին ընդունել այն բարենպաստ վարչական ակտի ընդունումը, որը մերժվել է, իսկ այս դեպքում, փաստորեն, առկա չէ մերժող վարչական ակտ։
 Պարտավորեցման  հայցի  կիրառման  հետ  կապված  հետաքրքիր  մոտեցում է ցուցաբերել Գերմանիան՝ անձանց հնարավորություն տալով պարտավորեցման  հայց  ներկայացնել  նաև  այն  դեպքում,  երբ  հայցվորը  ոչ  թե  պահանջում է ընդունել որոշակի բովանդակությամբ վարչական ակտ, այլ ցանկանումէ, որ վարչական մարմինը մեկ անգամ ևս որոշում կայացնի իր դիմումի վերաբերյալ,  սակայն  ճիշտ  կիրառի  հայեցողությունը  կամ  ճիշտ  գնահատի  գործիհանգամանքները։
   Այստեղ  ևս  քաղաքացին  վարչական  մարմնից  պահաջնումէ վարչական ակտի ընդունում։
  Քանի որ հաջողության հասնելու դեպքում վարչական  դատարանը  վարչական  մարմնին  միայն  պարտավորեցնում  է  մեկ  անգամ  ևս  որոշում  ընդունել՝  հիմք  ընդունելով դատարանի  իրավական դիրքորոշումը։
 ՎԴՕ  72-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն՝  պարտավորեցման  հայցիդեպքում  անձը  կարող  է  դիմել  դատարան  երկամսյա  ժամկետում՝  վարչականակտի  ընդունումը  մերժելու  մասին  իրազեկվելու  պահից։
   Պարտավորեցմանհայցով դատական քննության ընթացքում, կարծում ենք, դատարանը պետք էպարզի  վարչական  ակտի  ընդունումը  մերժող  որոշման  իրավաչափությունը,4 Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի թիվ ՎԴ/5249/05/15 վարչական գործով 03.03.2016 թվականիվճիռը։
 ինչպես  նաև  հայցի  բավարարման  դեպքում  բարենպաստ  վարչական  ակտիընդունման իրավասության առկայությունը, և այդ ակտի՝ ուրիշների իրավունքներն ու ազատությունները չխախտելը։
 ՎԴՕ 29-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետի համաձայն` պարտավորեցմանհայցով  ապացուցման  բեռը  կրում  է  վարչական  մարմինը  հայցվող  վարչականակտի ընդունումը մերժելու հիմք հանդիսացած փաստերի մասով, և ֆիզիկական  կամ  իրավաբանական  անձը`  այն  փաստերի  մասով,  որոնցով  հիմնավորվում է իր համար բարենպաստ վարչական ակտի ընդունումը։
 ՎԴՕ  125-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  3-րդ  կետի  համաձայն`  պարտավորեցման  հայցի  բավարարման  դեպքում  վարչական  դատարանը  կայացնում  էվճիռ` վարչական մարմնի կողմից հայցվող վարչական ակտն ընդունելը մերժելու վերաբերյալ որոշումն անվավեր ճանաչելու և վարչական մարմնին այդ վարչական ակտի ընդունմանը պարտավորեցնելու մասին։
 Գործողության կատարման հայցը։
  Ի տարբերություն շատ երկրների, որտեղ  գործողության  կատարման  հայցը  որպես  առանձին  հայցատեսակ  գոյություն  չունի,  ՎԴՕ-ն  դրան  նվիրել  է  առանձին  կարգավորում։
   Այսպես՝  ՎԴՕ  69րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ գործողության կատարման հայցով հայցվորը  կարող  է  պահանջել  կատարել  որոշակի  գործողություններ  կամ  ձեռնպահմնալ այնպիսի գործողություններից, որոնք ուղղված չեն վարչական ակտի ընդունմանը։
 Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ գործողության կատարման հայցովհայցվորը կարող է պահանջել նաև օրենքով սահմանված ժամկետում վարչական ակտ չընդունվելու հետևանքով վարչական ակտն ընդունված համարվելուդեպքում  տրամադրել  օրենքով  նախատեսված  համապատասխան  փաստաթուղթը։
 Վերոգրյալ նորմից բխում է, որ գործողության կատարման հայցի դեպքումհայցվորը կարող է պահանջել վարչական մարմնից.•  կատարել  որոշակի  գործողություններ,  որոնք  ուղղված  չեն  վարչականակտի ընդունմանը, այդ թվում` օրենքով սահմանված ժամկետում վարչական  ակտ  չընդունվելու  հետևանքով  վարչական  ակտն  ընդունվածհամարվելու  դեպքում տրամադրել  օրենքով  նախատեսված  համապատասխան փաստաթուղթը,•  ձեռնպահ  մնալ  այնպիսի  գործողություններից,  որոնք  ուղղված  չենվարչական ակտի ընդունմանը։
 Գործողության կատարման հայցի վերլուծությանն անցնելիս նախևառաջհարկ  ենք  համարում  անդրադառնալ  հետևյալ  հարցադրումներին`  արդյո՞քգործողության կատարման հայցով անձը կարող է պահանջել կատարելու ցանկացած  գործողություն,  և  ինչպե՞ս  պետք  է  մեկնաբանվի  «որոշակի  գործողություններ» հասկացությունը։
 Օրենսգրքի  69-րդ  հոդվածից  միայն  բխում  է,  որ  գործողության  կատարման  հայցի  առարկան  կազմող  գործողությունները  չպետք  է  ուղղված  լինենվարչական ակտի ընդունմանը։
 «Վարչարարության  հիմունքների  և  վարչական  վարույթի  մասին»  ՀՀ  օրենքի  3-րդ  հոդվածի  իմաստով  վարչարարություն  է  համարվում  նաև  վարչական մարմնի այն գործողությունը, անգործությունը, որն անձանց համար առաջացնում է փաստական հետևանքներ։
 Վարչական  իրավունք  ուսումնասիրող  շատ  գիտնականներ  վարչականմարմնի այն գործողությունը կամ անգործությունը, որն անձանց համար առաջացնում է ոչ թե իրավական, այլ փաստական հետևանքներ, անվանել են ռեալակտ5։
 ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանը,  անդրադառնալով  գործողության  կատարմանհայցին,  նշել  է,  որ  գործողության  կատարման  հայցով  անձը  վարչական  մարմնից կարող է պահանջել դրսևորել միայն այնպիսի վարքագիծ (թե´ ակտիվ, թե´պասիվ), որը չդրսևորելը խախտում է կամ անմիջականորեն կարող է խախտելնրա`  ՀՀ  Սահմանադրությամբ,  միջազգային  պայմանագրերով,  օրենքներով  ևայլ  իրավական  ակտերով  ամրագրված  իրավունքները  և  ազատությունները։
 Հետևաբար  գործողության  կատարման  հայցով  անձը  կարող  է  վարչականմարմնից  պահանջել  կատարել  այնպիսի  գործողություններ  կամ  ձեռնպահմնալ այնպիսի գործողությունների կատարումից, որոնց համապատասխանաբար  կատարումը  կամ  չկատարումը  կարող  են  ապահովել  անհրաժեշտ  պայմաններ անձի իրավունքների իրականացման համար կամ վերացնել վերջինիսիրավունքների իրականացման խոչընդոտները6։
 Վերոգրյալի  հաշվառմամբ`  կարծում  ենք,  որ  գործողության  կատարմանհայցով  անձը  չի  կարող  պահանջել  ցանկացած  գործողության  կատարում,  այլմիայն  ռեալ  ակտի  ընդունում,  այսինքն`  այնպիսի  գործողության  կամ  անգործության,  որը  չիրականացնելը  խախտում  է  այդ  անձի  իրավունքները,  որն  առաջացնում է փաստական հետևանքներ, և այն ուղղված չէ վարչական ակտիընդունմանը։
 Ինչպես նշում է գերմանացի դատավոր Յորգ Պուդելկան, նշված հայցի յուրահատկությունն  այն  է,  որ  կարող  է  կիրառվել  ինչպես  պոզիտիվ  եղանակով(երբ հայցվորը պահանջում է կատարել որևէ գործողություն), այնպես էլ նեգատիվ կերպով։
  Ամենահետաքրքիրն այն է, որ նեգատիվի դեպքում, այսինքն՝ այնժամանակ,  երբ  հայցվորն  ուզում  է  հասնել  պատասխանողի  անգործությանը,5 Տե՛ս Հ. Թովմասյան, Օ. Լուխթերհանդթ, Գ. Մուրադյան, Վ. Պողոսյան, Վ. Ռայմերս, Ռ. Ռուբել,ՀՀ ընդհանուր վարչական իրավունք ձեռնարկ, Երևան, 2011, էջ 279։
 6  Տե՛ս  ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանի  թիվ  ՎԴ/6072/05/14  վարչական  գործով  29.07.2015  թվականիորոշումը։
 նա կարող է կանխել ոչ միայն կոնկրետ գործողությունը, այլև վարչական ակտիընդունումը7։
 Գերմանիայի  վարչական  դատավարության  օրենսգրքում  գործողությանկատարման  առանձին  հայցատեսակ  նախատեսված  չէ։
   Թովմաս  Մանը  նշումէ,  որ  Գերմանիայում  այն  գործողությունները,  որոնք  կապված  չեն  վարչականակտի ընդունման հետ, կարող են բողոքարկման առարկա դառնալ ընդհանուրգործողություններ  կատարելուն  պարտավորեցնելու  հայցի  միջոցով,  չնայածվերջինս  մանրամասն  կարգավորում  չի  ստացել  օրենսգրքում,  սակայն  շատհաճախ հիշատակվում է դրանում8։
 «Պարտավորեցման  հայցի»  և  «գործողության  կատարման  հայցի»  հասկացությունների  համադրման  արդյունքում  ակնհայտ  է  դառնում,  թե  որն  էդրանց տարբերությունը։
  Գործողության կատարման հայցը պարտավորեցմանհայցի նման պարտականության կատարման հայց է, սակայն այստեղ, ի տարբերություն  պարտավորեցման  հացի,  պարտականությունը  ոչ  թե  վարչականակտ  ընդունելն  է,  այլ  որոշակի  գործողություն  կատարելը  կամ  դրանից  ձեռնպահ  մնալը,  ընդ  որում՝  այդ  գործողությունները  չպետք  է  ուղղված  լինեն  վարչական ակտի ընդունմանը։
 Պրակտիկայում  խնդիրներ  են  առաջանում՝  նույն  պահանջը  գործողության  կատարման  և  պարտավորեցման  հայց  դիտելու  հետ  կապված։
   Այսպես՝հայցվորի կենսաթոշակի վերահաշվարկ կատարելուն պարտավորեցնելու պահանջը՝ մի դեպքում վարչական դատարանը դիտել է որպես գործողության կատարման  հայց,  առանց  քննարկելու  այն  հանգամանքը,  թե  արդյոք  հայցվորիկողմից պահանջվող գործողության կատարման համար վարչական ակտի ընդունում անհրաժեշտ չէ9։
  Մյուս դեպքում հայցվորի կողմից ներկայացված հայցը  դիտարկվել  է  որպես պարտավորեցման  հայց՝ հաշվի  առնելով  այն  հանգամանքը,  որ  հայցվորը  դիմել  է  վարչական  մարմնին  կենսաթոշակի  վերահաշվարկ  կատարելու  պահանջով  և  մերժվել  է10։
   Կարծում  ենք՝  նման  դեպքերիցխուսափելու համար անհրաժեշտ է ստուգել, թե արդյոք պահանջվող գործողության կատարումը հնարավոր է իրականացնել առանց վարչական ակտի, թե ոչ։
 Գործողության  կատարման  հայցի  դեպքում  միշտ  պետք  է  ստուգել,  թեարդյոք հայցվող գործողության կատարման համար նախապես անհրաժեշտ չէվարչական  ակտ  ընդունել։
   Եթե  վարչական  ակտի  ընդունումն  անհրաժեշտ  է,7 Տե՛ս Йорг Пуделька, Судья, г. Берлин, Германия, Руководитель региональной Программы GIZистративном судопроизводстве на примере Германии, 2015, էջ 5։
 8 Տե՛ս Константный А., Сравнительно-правовой анализ видов исков в административном судопроизводстве Украины и зарубежных государств, «Legea si viata», 2014, էջ 61։
 9 Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի թիվ ՎԴ6/0241/05/12 վարչական գործով 04.08.2014 թվականի վճիռը։
 10 Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի թիվ ՎԴ/0096/05/15 վարչական գործով 24.07.2015 թվականիվճիռը։
 ապա պետք է ներկայացնել ոչ թե գործողության կատարման, այլ պարտավորեցման հայց։
  Բացի այդ, եթե պարտավորեցման հայցի դեպքում պարտադիրէ  նախքան  դատարան  դիմելը  վարչական  մարմնին  դիմած  և  մերժված  լինելը,ապա  գործողության  կատարման  հայցի  դեպքում  նման  պահանջ  առաջադրված չէ։
 Գործողության  կատարման  հայցի  ձևակերպումից  բխում  է,  որ  պատասխանողը  վարչական  մարմինն  է,  որից  պահանջվում  է  կատարել  որևէ  գործողություն կամ ձեռնպահ մնալ դրանից։
 Գերմանացի  իրավագետներ  Վ.  Ռայմերսը,  Ռ.  Ռուբելն  այն  կարծիքին  են,որ այս հայցատեսակը օգտագործվում է նաև այն դեպքում, երբ պետությունն էքաղաքացուց պահանջում կատարելու որոշակի գործողություն կամ ձեռնպահմնալ  դրանից11։
   Սակայն  մենք  համամիտ  չենք  այդ  կարծիքին,  քանի  որ  նախՎԴՕ  68-րդ  հոդվածի  1-ին  մասից  բխում  է,  որ  պահանջվող  գործություններըկամ գործողություններից ձեռնպահ մնալը պետք է ուղղված չլինեն վարչականակտի ընդունմանը, իսկ վարչական ակտը, ինչպես գիտենք, ընդունում է վարչական  մարմինը։
   Բացի այդ՝ ՀՀ  Սահմանադրական  դատարանը,  անդրադառնալով  պարտավորեցման  և  գործողության  կատարման  հայցատեսակներին,նշել  է․  «Պետական  կամ  տեղական  ինքնակառավարման  մարմինների  կամդրանց  պաշտոնատար  անձանց  կողմից  դրսևորվող  անգործության  արդյունքում  անձանց  խախտված  իրավունքների  և  ազատությունների  դատականպաշտպանությունը  երաշխավորելուն  է  կոչված  ինչպես  պարտավորեցման,այնպես  էլ  գործողության  կատարման  հայցը։
 »12։
   Այս  պայմաններում  խնդրահարույց  է  ՎԴՕ  125-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  3-րդ  կետի  կարգավորումը,  որիհամաձայն՝ վարչական դատարանը հայցը բավարարելու դեպքում կայացնումէ գործն ըստ էության լուծող դատական ակտ՝ դատավարության մասնակիցներին  և  այլ  անձանց  որոշակի  գործողություններ  կատարելուն  կամ  դրանց  կատարումից  ձեռնպահ  մնալուն  պարտավորեցնելու  մասին։
   Հարց  է  ծագում,  թեարդյոք  դատարանը  կարող  է  քաղաքացուն  պարտավորեցնել  կատարել  որոշակի գործողություններ, կամ ովքե՞ր են «այլ անձինք», որոնց դատարանը կարող է պարտավորեցնել կատարել գործողություններ։
 Գործողության կատարմանը հայցը կարող է ուղղված լինել նաև գործողություններից զերծ մնալուն։
  Ձեռնպահ մնալու վերաբերյալ պահանջով հայցը կարող  է  ներկայացվել  վարչական  մարմնի  կողմից  մեկ  անգամ  կատարված  գործողության դեմ կամ ապագայում դրա կրկնության դեմ։
  Այս դեպքում կարելի էխոսել գործողությունից ձեռնպահ մնալու կանխարգելիչ հայցի մասին13։
 11 Տե՛ս Հ. Թովմասյան, Օ. Լուխթերհանդթ, Գ. Մուրադյան, Վ. Պողոսյան, Վ. Ռայմերս, Ռ. Ռուբել, ՀՀ ընդհանուր վարչական իրավունք ձեռնարկ, Երևան, 2011, էջ 385։
 12 Տե՛ս ՀՀ Սահմանադրական դատարանի 22.01.2011 թվականի թիվ ՍԴՈ-942 որոշումը։
 13 Տե՛ս Հ. Թովմասյան, Օ. Լուխթերհանդթ, Գ. Մուրադյան, Վ. Պողոսյան, Վ. Ռայմերս, Ռ. Ռուբել, ՀՀ ընդհանուր վարչական իրավունք ձեռնարկ, Երևան, 2011, էջ 387։
 Գործողության  կատարման  հայցով  հայցվորը  կարող  է  պահանջել  նաև  օրենքով սահմանված ժամկետում վարչական ակտ չընդունվելու հետևանքով վարչական  ակտն  ընդունված  համարվելու  դեպքում  տրամադրել  օրենքով  նախատեսված համապատասխան փաստաթուղթը։
 Նշված  դրույթը  ՎԴՕ-ում  ամրագրվեց  «Վարչարարության  հիմունքների  ևվարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածի գործնականում իրագործման  համար։
   Այս  հոդվածով  ամրագրվել  է  հետևյալ  ֆիկցիան.  «Դիմումիհիման  վրա հարուցված  վարչական վարույթի  արդյունքում oրենքով  uահմանված ժամկետում վարչական ակտ ընդունելու իրավաuություն ունեցող վարչական  մարմնի  կողմից  այդ  ակտը  չընդունվելու  դեպքում  վարչական  ակտը  համարվում է ընդունված, և դիմողը կարող է ձեռնամուխ լինել համապատաuխանիրավունքի իրականացմանը»։
  Այս ֆիկցիայի ուժով օրենսդիրը երաշխիքներ էսահմանել անձի իրավունքների իրականացման համար։
  Յուրաքանչյուր մարդու ինչպես անձնական, այնպես էլ հասարակական շահերի պաշտպանությաննկատառումներով  հանրային  մարմիններին  դիմումներ  ներկայացնելու  և  ողջամիտ ժամկետներում պատշաճ պատասխան ստանալու իրավունքը կարելիէ դասել մարդու կարևորագույն իրավունքների շարքին, որն իր ամրագրումն էրստացել նաև 27.11.2005 թվականի խմբագրությամբ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 27.1-րդ հոդվածում։
  Ինչպես նշվել է ՀայաստանիՀանրապետության Սահմանադրության մեկնաբանություններում, պետությունը պատասխանատվություն է կրում ոչ միայն դատական, այլ նաև վարչականմարմինների  կողմից  ողջամիտ  ժամկետի  երաշխիքների  չպահպանման  համար14։
 Թերևս  այդ  պատասխանատվության  հաշվառմամբ  էլ  ՀՀ  նախագահի2012 թ. հունիսի 30-ի «Հայաստանի Հանրապետության իրավական և դատական  բարեփոխումների  2012-2016  թվականների  ռազմավարական  ծրագիրըև ծրագրից բխող միջոցառումների ցանկը հաստատելու մասին» թիվ ՆԿ-96-Ակարգադրության  հավելված 1-ի  5.1-րդ  կետով  նախատեսվել  է  «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածիուժով ընդունված վարչական ակտերով տրամադրվող իրավունքների իրացումը գործնականում ապահովելու դրույթ։
  Կարգադրությամբ սահմանվել է նաև,որ  նշված  նորմի  հիմնական  նպատակն  է  վարչական  վարույթի  շրջանակներում  բարձրացնել  վարչական  մարմինների  պատասխանատվությունը,  և  որայդ  դրույթի  կիրառումը  կարող  է  կանխել  կամ  նվազեցնել  այն  դեպքերը,  երբմասնավոր  անձինք  դիմում  են  իրավասու  վարչական  մարմնին՝  բարենպաստ14  Տե՛ս  Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրության  մեկնաբանություններ,  խմբագրությամբ՝ Գ. Հարությունյանի, Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, էջ 316։
 վարչական ակտ ստանալու ակնկալիքով, իսկ վարչական մարմինը որևէ կերպչի արձագանքում դիմումին15։
 Անհրաժեշտ  է  նշել,  որ  վարչական մարմինների  կողմից  բացառապես  անգործության դրսևորումը հանգեցնում է ֆիկցիայի ուժով վարչական ակտի ընդունմանը։
  Իհարկե, այս հետևությունը կարող է և միանշանակ չընդունվել։
  Որպես  օրինակ  կարելի  է  վկայակոչել  ՀՀ  Վճռաբեկ  դատարանի  կողմից  ընդունված  մի  շարք  դատական  ակտեր,  որոնցում  անդրադառնալով  «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 48-րդ հոդվածիմեկնաբանմանը՝ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը նշել է, որ օրենքի վերոհիշյալ դրույթը չի կարող մեկնաբանվել որպես հայցվող ցանկացած ակտի ընդունված լինելը  հաստատող  նորմ։
   Հայցվող  վարչական  ակտը,  ինչպես  նաև  հայցվող  իրավունքը պետք  է  հիմնված  լինեն  օրենքի  վրա,  չխախտեն  ուրիշների  իրավունքներն  ու  ազատությունները։
   Հետևաբար  նշված  նորմի  բովանդակության  մասպետք է կազմի նաև հայցվող վարչական ակտի իրավաչափությունը, որի առկայությունը  հաստատվելուց  հետո  միայն  հնարավոր  կլինի  փաստել  վարչական ակտի և դրա հիման վրա ծագող իրավունքի գոյությունը16։
 Վճռաբեկ դատարանի վերոհիշյալ դիրքորոշումների լույսի ներքո այս հայցերով  դատարանները  ամեն  անգամ  նշված  հարցը  քննելիս  ստիպված  են  լինում  քննարկել  նաև  պահանջվող  վարչական  ակտի  իրավաչափությունը։
   Այսպես՝  ՀՀ  վարչական  դատարանը,  քննելով  վարչական  ակտն  ընդունված  համարվելու պահանջը, նշել է․ «Ներկայացված պահանջի հիմնավորվածությունըպարզելու համար դատարանը հարկ է համարում անդրադառնալ այն հարցին,թե արդյոք հայցվորի կողմից հայցվող վարչական ակտը և իրավունքը բխել ենՀՀ օրենսդրությունից և միաժամանակ չեն հանդիսանում այլոց իրավունքներիու ազատությունների խախտման պատճառ»17։
 Կարծում ենք, որ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթիմասին»  ՀՀ  օրենքի  48-րդ  հոդվածի  նպատակն  ի  սկզբանե  եղել  է  վարչականմարմինների  պատասխանատվության  բարձրացումը  և  պատշաճ  վարչարարության  իրականացումը։
   Ուստի,  մեր  կարծիքով,  ՎԴՕ  68-րդ  հոդվածի  2-րդմասով  պահանջ  ներկայացված  լինելու  դեպքում  վարչական  դատարանը  միայն պետք է ստուգի այն փաստը, թե արդյոք անձը դիմել է վարչական մարմնինև արդյոք վարչական մարմինը դրսևորել է անգործություն, և ակտը համարվելէ ընդունված, այլապես, ստուգելով այս վարչական ակտի իրավաչափությունըև  վարչական  ակտը  ընդունված  համարվելու  դեպքում  փաստաթուղթ  տրամադրելով,  վարչական  մարմնի  անգործությունը,  փաստորեն,  մնում  է  անհետ15 Տե՛ս http։
 //www.president.am/hy/Directives/item/753/։
 16 Տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի թիվ ՎԴ/5557/05/08 գործով 17.04.2009թ․ թիվ ՎԴ/4712/05/09գործով 01.10.2010թ. որոշումները։
 17 Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի թիվ ՎԴ/4657/05/12 վարչական գործով 21.07.2014 թվականիվճիռը։
 ևանք։
  Վարչական մարմնի անգործության անհետևանք չմնալու համար, կարծում  ենք,  նման  պահանջի  դեպքում  վարչական  դատարանը,  ղեկավարվելովՎԴՕ 128-րդ հոդվածով, պետք է կայացնի լրացուցիչ որոշում, որով պետականկամ  տեղական  ինքնակառավարման  մարմնի  համապատասխան  պաշտոնատար  անձի,  իսկ  անհրաժեշտության  դեպքում  վերադասի  ուշադրությունն  էհրավիրում ցուցաբերված անգործության վրա։
 Թեև  ՎԴՕ-ն  ուղղակիորեն  չի  նշում,  որ  գործողության  կատարման  հայցկարող  է  ներկայացվել  դատարան  միայն  վարչական  մարմնին  դիմելուց  հետո,կարծում  ենք,  որ  առանց  վարչական  մարմնին  դիմելու,  անձը  չպետք  է  իրավունք ունենա այս հայցով դատարան դիմելու դա բխում է նաև ՎԴՕ 72-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետից, որի համաձայն` գործողության կատարման հայցով անձը կարող է դիմել վարչական դատարան եկամսյա ժամկետում` վարչական մարմնի կողմից գործողության կատարումը մերժելու մասին իրազեկվելուպահից,  հայցվող  գործողության  կատարման  համար  սահմանված  ժամկետըլրանալու պահից, ինչպես նաև եռամսյա ժամկետում՝ այն պահից, երբ դիմում էներկայացվել՝ հայցվող գործողությունը կատարելու համար։
 Գործողության  կատարման  հայցով  ապացուցման  բեռը  կրում  է  վարչական  մարմինը`  հայցվող  գործողության  կատարումը  մերժելու  կամ  անգործություն ցուցաբերելու համար հիմք հանդիսացած փաստերի մասով, և ֆիզիկական  կամ  իրավաբանական  անձը`  իր  համար  բարենպաստ  փաստերի  մասով։
 Այս  հայցի  բավարարման  դեպքում  ՎԴՕ  125-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  3-րդ  կետի համաձայն` դատարանը վճռում է դատավարության մասնակիցներին և այլանձանց  որոշակի  գործողություններ  կատարելուն  կամ  դրանց  կատարումիցձեռնպահ  մնալուն  պարտավորեցնելու  մասին,  որպիսի  սահմանումը,  ինչպեսարդեն նշել ենք, անհամատեղելի է գործողության կատարման հայցի սահմանման և բովանդակության հետ։
 Լիլիթ Պետրոսյան ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԵՎ ՊԱՐՏԱՎՈՐԵՑՄԱՆ ՀԱՅՑԱՏԵՍԱԿՆԵՐԸ՝ ՈՐՊԵՍՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՅՑԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԲանալի բառեր` վարչական հայց, վարչական հայցի տեսակներ, պարտավորեցման հայց,գործողության կատարման հայց, վարչական ակտԱմփոփում։

Հոդվածը  նվիրված  է  վարչական  հայցի  տեսակներից  երկուսին`  պարտավորեցման  և  գործողությունների կատարման հայցերին։
  ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի որոշումների և տեսական աղբյուրների միջոցով բացահայտվում է այս հայցերի էությունը, ներկայացվում  և վերլուծվում են ստորադաս դատական ատյանների որոշումները՝ կապված կոնկրետ հայցատեսակի հետ, քննարկվում են պրակտիկայում այս հայցերի տարբերակման և կիրառման հետ  կապված հիմնական խնդիրները և դրանց հնարավոր լուծումները։
