ՔՈՒՉԱԿ ԳՅՈՒՂԻ ՇՐՋԱԿԱՅՔԻ ԴԱՇՏԱՄԿՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿԱՅԻՆԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸՀայաստանի  Հանարապետությունում  կրծողների  կարգը  ներկայացված  է  34-36տեսակով, որոնցից 7-ը պատկանում են մոխրագույն դաշտամկների, 1-ը՝ ջրային դաշտամկների,  և  մեկը՝  ձյան  դաշտամկների  ցեղին։
   Այս  դաշտամկների  մեծ  մասն  ունիտարբեր  կարգավիճակներ  և  ներկայացված  է  Միջազգային  Կարմիր  գրքում։
   ՀՀ  նորԿարմիր գրքում ներառված է միայն Շիդլովսկու դաշտամուկը (գծ. 1), որը տարածվածէ Շիրակի մարզում։
 Գծապատկեր 1.Հայաստանում տարածված դաշտամկների կարգավիճակըՏեսակի անվանումըՄիջազգային Կարմիր գիրքՀՀ Կարմիր գիրքՍովորական դաշտամուկՀասարակական դաշտամուկԹփուտային դաշտամուկԼեռնամարգագետնայինդաշտամուկԱրևելաեվրոպական դաշտամուկՇիդլովսկու դաշտամուկՇլիկովնիկովի դաշտամուկՁյան դաշտամուկՆվազագույն վտանգի տակգտնվողՆվազագույն վտանգի տակգտնվողՆվազագույն վտանգի տակգտնվողՆվազագույն վտանգի տակգտնվողՆվազագույն վտանգի տակգտնվողՆվազագույն վտանգի տակՆվազագույն վտանգի տակգտնվողգտնվողԴաշտամկները  ունեն  մեծ  կենսաբանական  նշանակություն՝  հանդիսանալովսննդային  բուրգի  կարևոր  օղակներից  մեկը։
   Դրանցից  շատերը  կարող  են  հանդիսանալ տարբեր վարակիչ հիվանդությունների կրողներ և տարածողներ։
 ՀՀ-ում  դաշտամկներ  հանդիպում  են  ողջ  տարածքում՝  զբաղեցնելով  տարբերլանդշաֆտներ և բնակլիմայական գոտիներ։
 Քուչակ  գյուղի  շրջակայքի  դաշտամկների  ուսումնասիրությունը  մեզ  համար  կարևորվում է այն հանգամանքով, որ այս տարածքները հանդիսանում են տարբեր տեսակների սիմպատրիկ պոպուլյացիաների տարածման արեալներ։
  Ուստի մեր կողմիցխնդիր  է  դրվել  ուսումնասիրել  տվյալ  տարածքի  դաշտամկների  տեսակային  կազմը՝հետագայում տեսակների միջև փոխհարաբերություններն ուսումնասիրելու համար։
 Նյութեր և մեթոդներ։
  Նյութը։
  Հետազոտությունների համար նյութ են հանդիսացել  Քուչակ  գյուղի  շրջակայքից  բռնված  16  դաշտամկներ։
   Կենդանիները  բռնվել  ենհատուկ կենդանաորսների օգնությամբ, երբեմն նաև ձեռքով՝ ուղիղ բներից։
  Տեսակիորոշման  համար  բռնված  կենդանիները  ենթարկվել  են  ձևաբանական-գանգաբանական  չափումների,  առանձնակի  հետազոտվել  են  ատամները,  հատկապես՝  ստորինծնոտի աղորիքները։
 Ձևաբանական  մեթոդ։
   Տեսակային  կազմը  որոշելու  համար  կատարվել  են  ձևաբանական չափումներ (նկ. 1), և վերցվել են հետևյալ չափումները. m - մարմնի զանգված   ՄԸԵ՝ մարմնի ընդհանուր զանգված ՊԵ՝ պոչի երկարություն ԱԵ՝ ականջի երկարություն ԳԵ՝ գանգի երկարություն ԱԱԵ՝ աչքից ականջ եղած տարածություն ՔԱԵ՝ քթից ականջ եղած տարածություն  ՈԵ՝ ոտնաթաթի երկարություն ՍԵ՝ սրունքի երկարություն ԱՄ՝ աչքերի միջև եղած տարածություն  ԱկնաճեղքԳանգաբանական  չափումներ։
   Կատարվել  են  նաև  գանգաբանական  չափումներՆկար 1. Ձևաբանական չափումներ կատարելիս(ըստ Marcov et al 2010, տե՛ս պատկեր 1).Պատկեր 1. Գանգաբանական չափումներըԱտամնաշարի ուսումնասիրություն։
  Տեսակային կազմի որոշման համար կատարվել է նաև դաշտամկների ատամնաշարի կառուցվածքի ուսումնասիրություն։
  Մասնավորապես,  երկու  տեսակների  տարբերակման  համար  անհրաժեշտ  էր  մանրակրկիտուսումնասիրել վերին ծնոտի երրորդ սեղանատամի կառուցվածքը։
 Վիճակագրական  վերլուծություն։
   Տվյալների  վիճակագրական  վերլուծությունըկատարվել է Statistica 7.0 համակարգչային ծրագրի միջոցով։
 Արդյունքներ  և  քննարկում։
   Ուսումնասիրությունների  ընթացքում  հավաքվել  է12  կենդանի,  որոնց  վրա  կատարվել  են  ձևաբանական  և  գանգաբանական  չափումներ,  ուսումնասիրվել  է  ատամնաշարը։
   Ձևաբանական  չափումների  վերլուծությունըցույց  է  տվել,  որ  կենդանիները  տաբերվում  են  4  հատկանիշներով,  այն  է՝  ԱԵ,  ՔԱԵ,ԱԱԵ, ՄԱ (գծ. 2), սակայն դա բավարար չէ տեսակների որոշման համար։
 Ձևաբանական չափումների միջինացված արժեքների համեմատությունԳծապատկեր 2.BL -ՄԸԵ, TL -ՊԵ, EL - ԱԵ, NEL -ՔԱԵ, EEL - ԱԱԵ, BE -ՄԱ, FL - ՈԵՁևաբանական  և  գանգաբանական  չափումների  ընդհանուր  բաղադրիչների  համեմատությունը ցույց է տվել, որ նշված կենդանիները հիմնականում տարբերվում ենv 7 և v 23  հատկանիշներով, որոնք  են վերին դիաստեմայի երկարություն և ստորինսեղանատամի երկարություն (գծ. 3)։
 Գծապատկեր 3.ՄԸԵՊԵԱԵՔԱԵԱԱԵԱՄՈԵՁևաբանական չափումները թույլ են տվել առանձնացնել 2 միատեսակ կենդանիներ, որոնք հստակ տարբերվում են մնացած առանձնյակներից։
  Մնացած 10 առանձնյակների տեսակային կազմի որոշման համար կատարվել է վերին ծնոտի երրորդ սեղանատամի կառուցվածքի մանրակրկիտ ուսումնասիրություն (նկ. 2)։
  Ստացվել է հետևյալ  պատկերը.  վերին  երրորդ  սեղանատամի  երկրորդ  արտաքին  և  երկրորդ  ներքին  եռանկյունաձև  գալարները  կենդանիների  մի  մասի  մոտ  ձուլված  են  (նկ.  2ա,  1՝սլաքով  ցույց  է  տրված  ընդհանուր  հատվածը),  իսկ  մյուսներինը՝  առանձնացած  (նկ.2բ, 2՝ սլաքը ցույց է տալիս հստակ սահմանազատման գոտին)։
 Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզել ենք, որ ձևաբանական և գանգաբանական  չափանիշներով  մեր  հավաքածուն  բաժանվում  է  3  խմբի։
   Բացի  դրանից՝այդ խմբերի միջև կատարվել է նաև վիճակագրական վերլուծություն, որը ցույց է տալիս  որոշակի  շեղում  և  անհամատեղելիություն  ձևաբանական  ուսումնասիրությունների  ընթացքում  ստացած  տվյալների  հետ։
   Այդ  անհամատեղելիությունը  և  շեղումըհիմնականում կապված է համեմատվող կենդանիների քանակի հետ, քանի որ վիճակագրական լիարժեք և ստույգ տվյալների համար անհրաժեշտ է առավել մեծ քանակությամբ կենդանական բազա։
  Այնուամենայնիվ, հիմնվելով մեր ունեցած տվյալներիվրա,  և  ելնելով  ձևաբանական  և  գանագաբանական  չափումներից,  ատամնաշարիուսումնասիրությունից  և  վիճակագրական  տվյալներից,  կարող  ենք  ասել,  որ  Քուչակգյուղի  շրջակայքում  տարածված  են  հետևյալ  3  տեսակները՝  ձյան  դաշտամուկChionomys  nivalis,  սովորական  դաշտամուկ  Microtus  arvalis  և  հասարակական  դաշտամուկ Microtus socialis։
 Գրականությունfrom  Hungary։
   craniometrical  evidence  for  its  taxonomic  detachment,  “Turk  J  Zod”,  2012,the Quaternary fossil record։
  a comparison of morphological and molecular methods to identify6.  Հայաստանի Հանրապետության կենդանիների Կարմիր գիրք, Երևան, 2009։
 Լուսինե ՌևազյանՔՈՒՉԱԿ ԳՅՈՒՂԻ ՇՐՋԱԿԱՅՔԻ ԴԱՇՏԱՄԿՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿԱՅԻՆ ԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ դաշտամուկ, ձևաբանական և կրանիոմետրիկ չափումներ, սեղանատամների կառուցվածք։

Հայաստանի  Հանրապետությունում  կրծողների  կարգը  ներկայացված  է  34-36  տեսակով,  որոնցից 7-ը պատկանում են մոխրագույն դաշտամկների, մեկը՝ ջրային դաշտամկների և մեկը՝  ձյան  դաշտամկների  ցեղին։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  ուսումնասիրել  Քուչակ  գյուղի  շրջակայքի դաշտամկների տեսակային բազմազանությունը։
  Տեսակի որոշման համար կատարվել են  ձևաբանական  և  կրանիոմետրիկ  չափումներ,  ինչպես  նաև  հետազոտվել  են  վերին  և  ստորին  սեղանատամները։
   Ստացված  տվյալների  վիճակագրական  վերլուծության  և  ատամների  մանրակրկիտ ուսումնասիրման արդյունքում կարելի է եզրակացնել, որ Քուչակ գյուղի շրջակայքում  հանդիպում են դաշտամկների 3 տեսակ` սովորական դաշտամուկ – Microtus arvalis,  հասարակական դաշտամուկ - Microtus socialis և ձյան դաշտամուկ - Chionomys nivalis։
