ԿՐԿԻՆ ԱՆԳԱՄ ԴԱՏՎԵԼՈՒ ԱՆԹՈՒՅԼԱՏՐԵԼԻՈՒԹՅԱՆ (NON BIS IN IDEM)ՍԿԶԲՈՒՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՔՐԵԱԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔՆԵՐԸԱնձին նույն հանցագործության համար երկրորդ անգամ դատելու անթույլատրելիության  սկզբունքն  այնքան  հին  է,  որքան  հանրային  իրավունքն  ինքնին1։
   Այն  ամրագրված  է  ինչպես  պետությունների  ճնշող  մեծամասնության  հիմնական  օրենքներում, այնպես էլ միջազգային մի շարք պայմանագրերում։
 «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի (այսուհետ նաև` Կոնվենցիա) 7-րդ արձանագրության4-րդ  հոդվածի  համաձայն.  «Ոչ  ոք  չպետք  է  միևնույն  պետության  իրավազորությանշրջանակներում  երկրորդ  անգամ  դատվի  կամ  քրեական  դատավարության  կարգովպատժվի  այն  հանցագործության  կապակցությամբ,  որի  համար  նա  արդեն  վերջնականապես արդարացվել է կամ դատապարտվել այդ պետության օրենքին և քրեականդատավարությանը համապատասխան»։
 «Քաղաքացիական  և  քաղաքական  իրավունքների  մասին»  միջազգային  դաշնագրի  14-րդ  հոդվածի  7-րդ  կետի  համաձայն.  «Ոչ  ոք  չպետք  է  կրկին  անգամ  դատվիկամ  պատժվի  այն  հանցագործության  համար,  որի  համար  նա  արդեն  վերջնականապես դատապարտվել է կամ արդարացվել յուրաքանչյուր երկրի օրենքին և քրեականդատավարության իրավունքին համապատասխան»։
 Քննարկվող  սկզբունքն  իր  ամրագրումն  է  ստացել  ՀՀ  Սահմանադրության  22-րդհոդվածում,  որի  7-րդ  մասի  համաձայն.  «(...)  Ոչ  ոք  չի  կարող  կրկին  անգամ  դատվելնույն  արարքի  համար»։
   Այն  արտացոլված  է  նաև  ՀՀ  քրեական  դատավարությանօրենսգրքի 10-րդ և 21-րդ հոդվածներում։
 Non  bis  in  idem  սկզբունքը  պետության  չորս  նեգատիվ  պարտականություններիհամակարգ  է,  որի  տարրերը  սերտորեն  փոխպայմանավորված  են,  և  դրանց  ինքնուրույնությունը  սոսկ  հարաբերական  է։
   Այդ  երաշխիքներն  են  նույն  արարքի  համարանձին  կրկին  (ա)  պատժելու,  (բ)  դատապարտելու,  (գ)  դատելու,  (դ)  քրեական  հետապնդման ենթարկելու արգելքները2։
 Նշված  սկզբունքի  բովանդակությանն  անդրադառնալով`  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանն  արտահայտել  է  հետևյալ  դիրքորոշումը.  «[Կ]րկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  (non  bis  in  idem)  սկզբունքը  հիմնարար  տեղ  է  զբաղեցնում  ՀՀ  Սահմանադրությամբ և միջազգային պայմանագրերով երաշխավորված պաշտպանությանհամակարգում, որի հիմքում ընկած է մեղքը քաված լինելու կանխավարկածը, և այնիրենից  ներկայացնում  է  նույն  արարքի  համար  նույն  անձին  կրկին  քրեական  հետապնդման չենթարկելու, չդատապարտելու, չպատժելու երաշխիք։
  Ընդ որում` «նույնարարքի համար» ձևակերպումը նշանակում է, որ կրկնակի դատապարտման անթույ1 Տե՛ս Hunter J., Development of the Rule against Double Jeopardy, “Journal of Legal History”, 1984, 3-4։
 2  Տե՛ս  Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրության  մեկնաբանություններ,  խմբ.՝  Գ.  Հարությունյանի, Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, էջ 272։
 լատրելիության  առարկան  պետք  է  ընկալվի  ոչ  թե  հանցանքի  իրավական  որակման,այլ փաստական նկարագրության իմաստով»1։
 Վերոգրյալից  հետևում  է,  որ  քննարկվող  սկզբունքը  ենթադրում  է  անձի  և  պետության միջև որոշակի արարքի կապակցությամբ ծագած քրեական և քրեադատավարական իրավահարաբերությունների վերջնական դադարում։
  Ընդ որում՝ քրեադատավարական  տեսանկյունից  այն  հիմնվում  է  քրեական  հետապնդման  սպառնալիքիվերջավորության գաղափարի վրա։
 Ի  ապահովումն  դրա՝  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքով  նախատեսված  են  քննարկվող  սկզբունքի  երաշխիք  հանդիսացող՝  քրեական  գործի  վարույթըկամ  քրեական  հետապնդումը  բացառող  երկու  հիմքեր,  որոնք  սահմանված  են  ՀՀքրեական  դատավարության  օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  7-րդ  և  8-րդ  կետերով։
  Նշված նորմերի համաձայն. «1. Քրեական գործ չի կարող հարուցվել և քրեական հետապնդում չի կարող իրականացվել, իսկ հարուցված քրեական գործի վարույթը ենթակա է կարճման, եթե`(…) 7) անձի նկատմամբ կա նույն մեղադրանքով օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռ  կամ  դատարանի  այլ  որոշում,  որը  հաստատում  է  քրեական  հետապնդմանանհնարինությունը.8)  անձի  նկատմամբ  կա  նույն  մեղադրանքով  քրեական  հետապնդում  իրականացնելուց  հրաժարվելու  մասին  հետաքննության  մարմնի,  քննիչի  և  դատախազիչվերացված որոշում.(…)»։
 Վերը նշված նորմերի բովանդակությունից հետևում է, որ քրեական գործ չի կարող  հարուցվել,  և  քրեական  հետապնդում  չի  կարող  իրականացվել,  իսկ  հարուցվածքրեական  գործի  վարույթը  ենթակա  է  կարճման,  եթե  անձի  նկատմամբ  նույն  մեղադրանքով առկա է առաջին հիմքի դեպքում՝ 1.  մեղադրական դատավճիռ (դատապարտում), 2.  արդարացման դատավճիռ (արդարացում), 3.  քրեական  հետապնդման  անհնարինությունը  հաստատող  դատական  այլորոշում։
 Իսկ  երկրորդ  հիմքի  դեպքում՝  քրեական  հետապնդում  իրականացնելուց  հրաժարվելու  վերաբերյալ  հետաքննության  մարմնի,  քննիչի  և  դատախազի  չվերացվածորոշում։
 Քննարկվող  երկու  հիմքերի  առանձնացումը  պայմանավորված  է  դատավարության  փուլերի  տարբերակմամբ`  առաջինը  կիրառելի  է  դատական  վարույթում  (ընդգրկելով  դատավարության  թե՛  դատապարտմամբ,  թե՛  արդարացմամբ,  թե՛  այլ  կերպավարտվելու  դեպքերը),  իսկ  երկրորդը`  մինչդատական  վարույթում  ավարտվածքրեական գործով։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  66-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն.  «Արդարացված  է  այն  անձը,  որի  նկատմամբ  քրեական  հետապնդումը  դադարեցվել կամ քրեական գործով վարույթը կարճվել է սույն օրենսգրքի 35-րդ հոդվածիառաջին մասի 1-3-րդ կետերով և երկրորդ մասով՝ նախատեսված որևէ հիմքով, կամորի նկատմամբ կայացվել է արդարացման դատավճիռ»։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  366-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  համաձայն. «Դատարանը պարտավոր է սույն օրենսգրքի 35 հոդվածի առաջին մասի 1-3-րդկետերով և երկրորդ մասով նախատեսված հիմքերից որևէ մեկի առկայության դեպքում տվյալ դատական նիստում կայացնել արդարացման դատավճիռ»։
 1  Տե՛ս  Դավիթ  Բաբայանի  վերաբերյալ  թիվ  ԿԴ1/0043/01/11  քրեական  գործով  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանի2012 թ. հունիսի 8-ի որոշում։
 Նույն  օրենսգրքի  22-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի  համաձայն.  «Արդարացվածն  իրիրավունքների վերականգնման, այդ թվում` քրեական վարույթն իրականացնող մարմինների կողմից իրեն պատճառված նյութական վնասի հատուցման իրավունք ունի»։
 Վկայակոչված նորմերի բովանդակությունից հետևում է, որ ՀՀ քրեական դատավարության  օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  1-ին  և  2-րդ  մասերով  նախատեսված  քրեական  գործի  վարույթը  կամ  քրեական  հետապնդումը  բացառող  հանգամանքներնիրենց իրավական հետևանքների բնույթով պայմանավորված կարող են լինել արդարացնող (ռեաբիլիտացնող) և ոչ արդարացնող (ոչ ռեաբիլիտացնող)1։
 Արդարացնող (ռեաբիլիտացնող) հիմքերի շարքին են  դասվում  ՀՀ  քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-3-րդ կետերով և 2-րդ մասովնախատեսված հիմքերը, որոնց կիրառումը մինչդատական վարույթում հանգեցնում էքրեական հետապնդումը դադարեցնելու և (կամ) քրեական գործի վարույթը կարճելուորոշման,  իսկ  դատական  վարույթում՝  արդարացման  դատական  ակտ  կայացնելուն։
 Դրանք  իրենց  բովանդակությամբ  ենթադրում  են  հանցավոր  արարքի  բացակայություն կամ անձի կողմից իրեն մեղսագրվող արարքը չկատարելը (անձի առնչությունըապացուցված  չլինելը)։
   Արդյունքում  անձը  ձեռք  է  բերում  արդարացվածի  կարգավիճակ,  ինչը  ենթադրում  է  նրան  օրենքով  վերապահված  մի  շարք  իրավունքներ,  այդթվում՝ փոխհատուցում ստանալու, իր նկատմամբ քրեական գործի վարույթը կարճելու կամ քրեական հետապնդումը դադարեցնելու հիմքերը կամ արդարացման դատավճիռը բողոքարկելու և այլ իրավունքներ (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի66-րդ հոդված)։
 Արդարացնող (ռեաբիլիտացնող) հիմքերով արդարացման դատական ակտ կայացնելու,  քրեական  գործի  վարույթը  կարճելու  և  (կամ)  քրեական  հետապնդումը  դադարեցնելու  որոշում  կայացնելու  դեպքում  դատարանը,  դատախազը,  քննիչը,  հետաքննության մարմինը պարտավոր են արդարացվածին պարզաբանել վնասի հատուցումստանալու իրավունքը (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 67-րդ հոդված)։
 Այսպիսով,  քննարկվող  հիմքերի  առկայության  դեպքում  պետությունն  ընդունում  է իր  կողմից  քրեական հետապնդում իրականացնելը  հիմնավորված  չլինելուփաստը  և  դրա  հետևանքով  անձի  խախտված  իրավունքները  վերականգնելու  իրպարտավորության առկայությունը։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  35-րդ  հոդվածի  մնացած  կետերովնախատեսված հիմքերը հանդիսանում են ոչ արդարացնող (ոչ ռեաբիլիտացնող) հիմքեր։
  Այդ հիմքերով քրեական հետապնդումը դադարեցնելու կամ քրեական գործի վարույթը կարճելու դեպքում, որպես կանոն, փաստվում է, որ անձի կատարած արարքըպարունակում  է  հանցագործության  հատկանիշներ,  սակայն  օրենքով  սահմանվածպայմանների առկայության ուժով նրա նկատմամբ դադարեցվում է քրեական հետապնդումը։
  Արդյունքում, օրենսդիրն անձին արդարացվածի կարգավիճակ, հետևաբարռեաբիլիտացիայի իրավունք չի տրամադրում։
 Կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  բովանդակությունիցհետևում է, որ դրա հիմքով քրեական հետապնդման դադարեցումը և քրեական գործի  կարճումը  պետք  է  ենթադրի  հանցավոր  արարքի  բացակայությունը,  քանի  որ1 Քրեական գործի վարույթը կամ քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանքների նշված դասակարգումն առկա է  ինչպես տեսությունում (Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարություն։
  Ընդհանուր  մաս,  Երևան,  2010,  այնպես  էլ  գործնականում  (քաղաքացիներ  Արամ  Սարգսյանի  և  ԿարապետՌուբինյանի դիմումի հիման վրա` Հայաստանի Հանրապետության Քրեական դատավարության օրենսգրքի35-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասի  և  67-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասի`  Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրությանը  համապատասխանության  հարցը  որոշելու  վերաբերյալ  ՀՀ  Սահմանադրական  դատարանի30.03.2010 թ. թիվ ՍԴՈ-871 որոշում, թիվ ԵԱՔԴ/0009/11/13 քրեական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի2013 թ. սեպտեմբերի 13-ի որոշում, կետ 16)։
 քրեական մեղադրանքի բովանդակությունը կազմող արարքի կապակցությամբ անձիև  պետության  միջև  համապատասխան  իրավահարաբերությունները  ծագել  և  վերջնականապես դադարել են, այսինքն՝ իրավական առումով «հանցավոր արարք» գոյություն  չունի,  հետևաբար  պետության  կողմից  անձի  նկատմամբ  քրեական  հետապնդում  իրականացնելը  և  նրա  իրավունքների  ցանկացած  սահմանափակում  չիկարող հիմնավորված լինել։
 Նշվածից հետևում է, որ կրկին անգամ դատվելու անթույլատրելիության սկզբունքի  իրացմանն  ուղղված  քրեական  հետապնդումը  դադարեցնելու  և  քրեական  գործըկարճելու  հիմքերը  պետք  է  օժտված  լինեն  ռեաբիլիտացնող  հիմքերին  բնորոշ  հատկանիշներով։
  Հակառակ դեպքում հնարավոր է իրավիճակ, երբ կոնկրետ արարքի համար  անձն  արդարացվի,  ապա  նույն  արարքի  կապակցությամբ  ենթարկվի  քրեականհետապնդման (ինչը ենթադրում է նրա հիմնական իրավունքների սահմանափակում),և այն դադարեցվի ոչ արդարացնող հիմքով։
  Ստացվում է, որ անձի նկատմամբ նույնարարքի  կապակցությամբ  կարող  են  առկա  լինել  օրինական  ուժի  մեջ  մտած  արդարացման դատական ակտ և ոչ արդարացնող հիմքով քրեական հետապնդումը կարճելու մասին որոշում, ինչն անթույլատրելի ենք համարում։
 Սակայն  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքով  կրկին  անգամ  դատվելուանթույլատրելիության  սկզբունքի  իրացմանն  ուղղված  քրեական  հետապնդումըդադարեցնելու և քրեական գործը կարճելու հիմքերը  սահմանված չեն ռեաբիլիտացնող հիմքերի շարքում, հետևաբար հանդիսանում են ոչ ռեաբիլիտացնող։
 Հարկ է նշել, որ, բացի վերը վկայակոչված անթույլատրելի իրավիճակներից, նմանկարգավորումը հակասում է նաև «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի պահանջներին։
 Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  կողմից  ձևավորած  սկզբունքների համաձայն. «(a) ելնելով օժանդակության սկզբունքից` առաջին հերթին ներպետական  մարմինների  խնդիրն  է  Կոնվենցիայի  ենթադրյալ  խախտումների  դիմացհատուցում տրամադրելը։
  Այս կապակցությամբ, այն հարցը, թե արդյոք դիմողը կարող  է  հավակնել  ենթադրյալ  խախտման  «տուժողի»  կարգավիճակի`  վերաբերում  էԿոնվենցիայի հիման վրա վարույթի բոլոր փուլերին, (b)  դիմողի  համար  բարենպաստ  որոշումը  կամ  միջոցառումն  սկզբունքորենբավարար  չէ  նրան  «տուժող»  կարգավիճակից  զրկելու  համար,  քանի  դեռ  ներպետական  մարմիններն  ակնհայտորեն  կամ  ըստ  էության  չեն  ընդունել  Կոնվենցիայիխախտումը և հետագայում տրամադրել հատուցում, (c)  դիմողի`  «տուժողի»  կարգավիճակ  ունենալու  հնարավորությունը  կախված  էայն  հատուցումից,  որը  ներպետական  պաշտպանության  միջոցները  տրամադրել  եննրան, (d) օժանդակության սկզբունքը չի նշանակում հրաժարվել ներպետական պաշտպանության  միջոցներն  օգտագործելու  միջոցով  ձեռք  բերված  արդյունքի  նկատմամբվերահսկողությունից,  այլապես  Կոնվենցիայով  երաշխավորված  իրավունքներըկզրկվեն  իրենց  էությունից։
   Այդ  կապակցությամբ  պետք  է  կրկնել,  որ  Կոնվենցիայինպատակն  է  երաշխավորել  ոչ  թե  տեսական  կամ  պատրանքային,  այլ  գործնական  ևարդյունավետ իրավունքներ»1։
 Մի շարք գործերով Եվրոպական դատարանն ամրագրել է այն դիրքորոշումը, որանձը  կորցնում  է  Կոնվենցիայի  իմաստով`  7-րդ  արձանագրության  4-րդ  հոդվածիխախտման  հետևանքով  «տուժողի»  կարգավիճակը,  երբ  պետությունը  ճանաչում  է1  Տե՛ս  “Mutatis  mutandis  Nikolova  and  Velichkova  v.  Bulgaria”  գործով  Մեծ  պալատի  2008  թ.  մարտի  20-իվճիռ, գանգատ, թիվ 7888/03, կետ 49։
 կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  խախտման  փաստը,  դադարեցնում է երկրորդ հետապնդումը և անձին առաջարկում համարժեք հատուցում1։
 Վերոգրյալից հետևում է, որ Պետության կողմից Կոնվենցիային կից 7-րդ արձանագրության 4-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված կրկին ագամ դատվելու անթույլատրելիության սկզբունքի խախտումը համարվում է վերացած, երբ Պետությունը՝-  ընդունում է կրկին անգամ դատվելու անթույլատրելիության սկզբունքի  խախտում թույլ տալու փաստը, -  դադարեցնում է խախտումը, -  անձին տրամադրում է համարժեք հատուցում։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  բովանդակությունից  հետևում  է,  որ,որպես  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  երաշխիք,  նախատեսված  են  միայն  դրա  հիման  վրա  քրեական  հետապնդումը  կամ  քրեական  գործըկարճելու հիմքերը, որոնք հանդիսանում են քրեական հետապնդումը դադարեցնող ոչռեաբիլիտացնող հիմքեր։
  Մինչդեռ անձի նկատմամբ քրեական հետապնդում իրականացնելը, անկախ դրա դադարեցումից, արդեն իսկ ենթադրում է կրկին անգամ դատվելու անթույլատրելիության սկզբունքի խախտում։
  Անհրաժեշտ է նշել, որ իրավունքիխախտման  դադարեցումը  դեռևս  չի  նշանակում  խախտված  իրավունքի  լիարժեքպաշտպանություն  կամ  վերականգնում։
   Իսկ  ՀՀ  օրենսդրությունը  կասկածյալի  կամմեղադրյալի  վնասների  հատուցում  պահանջելու  իրավունքը  պայմանավորում  է  արդարացվածի կարգավիճակ ձեռք բերելու փաստով։
 Նման  դիրքորոշում  է  արտահայտել  նաև  ՀՀ  Սահմանադրական  դատարանը30.03.2010  թ.  թիվ  ՍԴՈ-871  որոշմամբ,  որի  համաձայն.  «(...)  Մինչդատական  վարույթում  անձն  արդարացվածի  կարգավիճակ  ձեռք  է  բերում  քր.  դատ.  օր.-ի  35-րդհոդվածի 1-ին մասի 1-3-րդ կետերով և 2-րդ մասով նախատեսված հիմքերով քրեական հետապնդման դադարեցման դեպքում, իսկ դատական քննության փուլում` օրինական ուժի մեջ մտած արդարացման դատավճռի դեպքում (ՀՀ Քրեական դատավարության  օրենսգրքի  64-րդ  հոդվածի  3-րդ  մաս)։
   Մինչ  այդ,  կասկածյալին  կամ  մեղադրյալին  պատճառված  վնասի  հատուցման  պահանջի  իրավունք  գոյություն  չունի,որովհետև  դեռևս  նա  արդարացված  չէ։
   Անձը  կարող  է  ՀՀ  Քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  66-րդ  հոդվածի  հիման  վրա  հատուցման  պահանջով  դատարանդիմել միայն դրանում նշված հիմքերով արդարացվածի կարգավիճակ ձեռք բերելուցհետո (...)»2։
 Վերոգրյալից  հետևում  է,  որ  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիությանսկզբունքի  խախտմամբ  անձի  նկատմամբ  քրեական  հետապնդում  իրականացնելուդեպքում ՀՀ օրենսդրությամբ անձին վերապահված չէ իր խախտված իրավունքը վերականգնելու  իրավական  միջոց,  ինչի  հետևանքով  նշված  կոնվենցիոն  սկզբունքիցբխող  անձի  իրավունքը  դառնում  է  տեսական  և  պատրանքային,  իսկ  անձը  Կոնվենցիայի իմաստով շարունակում է մնալ «տուժող»։
 Վերը  շարադրված  իրավական  դիրքորոշումների  հիման  վրա  գտնում  ենք,  որկրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  խախտման  հետևանքովքրեական  հետապնդումը  դադարեցնելու  դեպքում  անձին  պետք  է  տրվի  արդարաց1  Տե՛ս  “Zigarella  v.  Italy”  գործով  2002  թ.  հոկտեմբերի  3-ի  որոշում,  գանգատ  թիվ  48154/99,  Falkner  v.Austria  գործով  2004  թ.  սեպտեմբերի  30-ի  որոշում, գանգատ  թիվ  6072/02,  “Sergey  Zolotukhin  v.  Russia”գործով 2009 թ. փետրվարի 9-ի վճիռը, գանգատ թիվ 14939/03, կետ 115։
 2  Տե՛ս  քաղաքացիներ  Արամ  Սարգսյանի  և  Կարապետ  Ռուբինյանի  դիմումի  հիման  վրա`  ՀայաստանիՀանրապետության քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  35-րդ հոդվածի  2-րդ  մասի  և  67-րդ  հոդվածի3-րդ  մասի`  ՀՀ  Սահմանադրությանը  համապատասխանության  հարցը  որոշելու  վերաբերյալ  ՀՀ  Սահմանադրական դատարանի 30.03.2010 թ. թիվ ՍԴՈ-871 որոշում, կետ 9։
 վածի կարգավիճակ` դրանով պայմանավորված փոխահատուցում ստանալու (ռեաբիլիտացիա)  իրավունքով։
   Հակառակ  դեպքում  քրեական  հետապնդման  դադարեցումըչի  հանգեցնի  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  խախտմանվերացմանը։
 «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին»  եվրոպական  կոնվենցիայի  և  ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  միջևքննարկվող  հարցի  կապակցությամբ  առկա  հակասությունը  ՀՀ  Սահմանադրության6-րդ  հոդվածի  4-րդ  մասի  համաձայն  պետք  է  լուծվի  հօգուտ  Կոնվենցիայի,  սակայնՀՀ դատական պրակտիկայի ուսումնասիրությունից հետևում է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 7-րդ և 8-րդ հոդվածներով քրեական  հետապնդումը  դադարեցվում  է՝  անձին  արդարացվածի  կարգավիճակ  չշնորհելով1։
 Այս  առումով  ընդունելի  մոտեցում  է  դրսևորվել  ՀՀ  քրեական  դատավարությաննոր օրենսգրքի նախագծով2 (այսուհետ՝ Նախագիծ), մասնավորապես՝ Նախագծի 12րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ և 4-րդ կետերով որպես քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանքներ նախատեսված են գործող օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 7-րդ և 8-րդ կետերին համարժեք հիմքեր, միևնույն ժամանակ նույն հոդվածի 2-րդմասով  սահմանված  է.  «Սույն  հոդվածի  1-ին  մասի  1-4-րդ  կետերով  նախատեսվածհիմքերով  քրեական  հետապնդումը  դադարեցնելու  դեպքում  մեղադրյալը  ստանում  էռեաբիլիտացիա պահանջելու իրավունք»։
 Փաստորեն, Նախագծով վերացվել է Կոնվենցիայի և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի միջև առկա հակասությունը, ինչը լիովին արդարացված է և համապատասխանում է միջազգային չափանիշներին։
 Միևնույն  ժամանակ  Նախագծով  նախատեսված  է  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  գործողության  այնպիսի  կարգավորում,  որպիսինառկա  չէ  գործող  օրենսգրքով։
   Նախագծի  25-րդ  հոդվածով  6-րդ  մասի  համաձայն.«Եթե  անձին  դատապարտելիս  պարզվում  է,  որ  նույն  արարքի  համար  նրա  նկատմամբ կիրառվել է վարչական կամ կարգապահական պատասխանատվության` պատժին  համարժեք  միջոց,  ապա  նրա  նկատմամբ  պատիժ  նշանակելու  դեպքում  այնպետք է վերացվի և հաշվի առնվի պատիժ նշանակելիս»։
 Նշվածից  հետևում  է,  որ,  Նախագծի  համաձայն,  անձի  նկատմամբ  պատժին  համարժեք  վարչական  կամ  կարգապահական  պատասխանատվության  միջոց  կիրառված լինելը չի բացառում նրա նկատմամբ քրեական հետապնդում սկսելը և քրեականպատասխանատվության ենթարկելը, սակայն այն հաշվի  է առնվում պատիժ նշանակելիս։
 Հարկ է նշել, որ Եվրոպական դատարանն իր մի շարք վճիռներում անդրադարձելէ կրկին անգամ դատվելու սկզբունքի տեսանկյունից կարգապահական և վարչականպատասխանատվության  միջոցների  և  քրեական  պատասխատավության  հարաբերակցության հարցին։
 Այսպես,  «Էնգելը  և  այլք  ընդդեմ  Նիդեռլանդների»  գործով  Եվրոպական  դատարանը դիրքորոշում է հայտնել, որ (...) Կոնվենցիան, անկասկած թույլ է տալիս պետություններին հասարակական շահերի պաշտպանի գործառույթն իրականացնելիս սահման անցկացնել քրեական և կարգապահական վարույթների միջև, ինչպես նաև իրականացնել դրանց սահմանազատումը, սակայն՝ հաշվի առնելով որոշակի պայմաններ։
 Կոնվենցիան  պետություններին  ազատություն  է  տրամադրում  իրավունքներից  մեկի1  Տե՛ս,  օրինակ՝  Դավիթ  Բաբայանի  վերաբերյալ  թիվ  ԿԴ1/0043/01/11  քրեական  գործով  ՀՀ  վճռաբեկդատարանի 2012 թ. հունիսի 8-ի որոշումը։
 2 ՀՀ կառավարության կողմից 2013 թ. նոյեմբերին ներկայացվել է ՀՀ Ազգային ժողով։
 բնականոն իրականացումից շեղվող որևէ գործողություն կամ անգործություն որպեսհանցագործություն  բնորոշելու  հարցում։
   Խոսքն  այն  իրավունքների  մասին  է,  որոնքպաշտպանվում են Կոնվենցիայով։
  (...) Եթե պայմանավորվող պետությունները կարողանային  իրենց  հայեցողությամբ  իրավախախտումը  որակել  որպես  կարգապահական՝ քրեականի փոխարեն, կամ «խառը» իրավախախտում կատարողին հետապնդելկարգապահական, այլ ոչ թե քրեական մակարդակով, ապա 6-րդ և 7-րդ հոդվածներիհիմնական  դրույթների  գործողությունը  կենթարկվեր  նրանց  ինքնիշխան  կամքին։
 Իրավասության  այդպիսի  ընդլայնումը  կարող  է  հանգեցնել  Կոնվենցիայի  նպատակների և խնդիրների հետ անհամատեղելի արդյունքների։
  Այդ պատճառով Դատարանը6-րդ հոդվածին համապատասխան (...) իրավունք ունի հավաստիանալու, որ կարգապահական վարույթը ոչ մի կերպ չի փոխարինում քրեական վարույթին1։
 «Գալստյանն  ընդդեմ  Հայաստանի»  գործով  Եվրոպական  դատարանը  հետևյալդիրքորոշումն  է  հայտնել.  «Դատարանը  գտնում  է,  որ  որպեսզի  պարզվի,  թե  արդյոքիրավախախտումը  Կոնվենցիայի  իմաստով  որակվում  է  որպես  «քրեական»,  առաջինհերթին անհրաժեշտ է որոշակիացնել, թե իրավախախտումը սահմանող դրույթը Պատասխանող  պետության  իրավական  համակարգում  գտնվում  է  քրեական  իրավունքում,  հաջորդը՝  պետք  է  հաշվի  առնվի  «իրավախախտման  բնույթը»  և  հնարավորպատժի  ծանրությունը  (…)։
   Բոլոր  դեպքերում,  ներպետական  իրավական  համակարգում  տրված  բնորոշումը  6-րդ  հոդվածի  իմաստով  որոշիչ  չէ  և  խնդրո  առարկա  իրավախախտման  բնույթն  առավել  կարևոր  գործոն  է  (...)։
   Դատարանը  նշում  է,  որ  (...)դիմումատուի նկատմամբ  կիրառված սանկցիայի նպատակը եղել է զուտ պատժիչ ևկանխարգելիչ։
  Ի վերջո, ինչ վերաբերում է պատժի խստությանը, Դատարանը գտնումէ, որ ազատությունից զրկման կիրառումը որպես պատիժ ընդհանուր առմամբ պատկանում  է  քրեական  ոլորտին,  եթե  այն  իր  բնույթով,  տևողությամբ  կամ  իրականացման եղանակով էականորեն վնասակար չէ (...)։
  Սույն գործով դիմումատուն ազատությունից զրկվել է երեք օր ժամանակով և այս ընթացքում պահվել է փակի տակ։
  Ընդորում, առավելագույն պատիժը, որը կարող էր սահմանվել, հանդիսանում էր 15-օրյակալանքը։
  Այս դիտարկումները բավարար են հաստատված համարելու, որ այն արարքը,  որի  կատարման  համար  դիմումատուն  մեղադրվում  էր,  Կոնվենցիայի  իմաստովկարելի է դասակարգել որպես քրեական (...)»2։
 «Սերգեյ  Զոլոտուխինն  ընդդեմ  Ռուսաստանի»  գործով  կայացված  վճռի  համաձայն՝ (…) Դատարանը կարծում է, որ 7-րդ արձանագրության 4-րդ հոդվածը պետք էընկալվի  այնպես,  որ  արգելվի  երկրորդ  «հանցագործության»  մեջ  մեղադրելը  կամդատապարտելը,  քանի  որ  այն  բխում  է  նույն  փաստերից  կամ  այնպիսի  փաստերից,որոնք,  ըստ  էության,  նման  են։
   7-րդ  արձանգրության  4-րդ  հոդվածում  ամրագրվածերաշխիքները ենթակա են կիրառման  նոր մեղադրանք  հարուցելու  ժամանակ,  երբսկզբնական արդարացումը կամ դատապարտումն արդեն ձեռք է բերել res judicata  ուժը։
   Այս  հատման  կետում  առկա  նյութը,  անկասկած,  ներառում  է  այն  որոշումը,որով  առաջին  «պատժիչ  վարույթը»  եզրափակվել  է,  և  այն  մեղադրանքները,  որոնքներկայացվել  են  դիմողին  նոր  վարույթով։
   Որպես  կանոն,  այս  փաստաթղթերումպետք  է  երկուստեք  առկա  լինեն  այն  հանցագործության  փաստական  հանգամանքները, որի համար դիմողն արդեն դատապարտվել է, և այն հանցագործության, որոնցհամար նրան մեղադրանք է առաջադրվել։
  Դատարանի կարծիքով, նման փաստականհանգամանքները  որպես  ելակետ  բավարար  են՝  պարզաբանելու  համար  այն  հարցը,թե արդյոք երկու վարույթների փաստերը եղել են նման, թե՝ ըստ էության նույնական։
 1  Տե՛ս  “Engel  and  others  v.  The  Netherlands”  գործով  1976  թ.  հունիսի  8-ի  վճիռը,  գանգատ  թիվ  5100/71,5101/71, 5102/71, 5354/72, 5370/72, կետ 81։
 2 Տե՛ս “Galstyan v. Armenia” գործով 2007 թ. նոյեմբերի 15-ի վճիռը, գանգատ թիվ 26986/03, կետեր 56-60։
 Դատարանը շեշտադրում է, որ կարևոր չէ, թե նոր մեղադրանքների որ հատվածներնեն, ի վերջո, հետագա վարույթներով բավարարվել կամ մերժվել, քանի որ 7-րդ արձանագրության 4-րդ հոդվածն ամրագրում է երաշխիքներ՝ ուղղված նոր վարույթով մեղադրվելու կամ պատասխանատվության ենթարկվելու դեմ և ոչ թե երկրորդ անգամդատապարտվելու  կամ  արդարացվելու  արգելքի  դեմ (…)։
   Դատարանը  կրկնում  է,  որ7-րդ  արձանագրության  4-րդ  հոդվածը  չի  սահմանափակում  երկու  անգամ  չմեղադըրվելու և դատարանի առաջ չկանգնելու իրավունքը (…)։
  7-րդ արձանագրության 4րդ հոդվածը կիրառվում է անգամ այն դեպքերում, երբ անձը մեղադրվել է, սակայն չիդատապարտվել։
   Դատարանը  կրկնում  է,  որ  7-րդ  արձանագրության  4-րդ  հոդվածըսահմանում է երեք տարբեր երաշխիքներ և նշում, որ որևէ մեկը չպետք է լինի ա) մեղադրման ենթակա, բ) մեղադրված կամ գ) դատապարտված նույն հանցագործությանհամար1։
   Նշված  իրավական  դիրքորոշումներից  հետևում  է,  որ  Կոնվենցիայի  իմաստով արարքը  «քրեական» որակվելու դեպքում անձին պետք է տրամադրվեն այդպիսի  արարքների  քննության  համար  Կոնվենցիայով  երաշխավորված  բոլոր  երաշխիքները,  այդ  թվում՝  փաստական  կողմով  նույն  արարքի  համար  կրկին  անգամ  չդատապարտվելու երաշխիքը։
 Նշվածի հիման վրա ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, իրականացնելով իրավունքի զարգացման իր առաքելությունը, Եվրոպական դատարանի՝ վերը վկայակոչված դիրքորոշումներին համահունչ դիրքորոշում է ձևավորել Դ. Բաբայանի գործով 08.06.2012 թ.որոշմամբ՝  նշելով.  «(…)  չնայած  Դ.  Բաբայանին  յուրաքանչյուր  դեպքում  համապատասխանաբար 10 կամ 5 օր կարգապահական մեկուսարանում պահելը կիրառվել էորպես կարգապահական տույժ, սակայն նրա կողմից կատարված իրավախախտմանբնույթը,  ինչպես  նաև  նշանակված  ներգործության  միջոցի  բնույթն  ու  խստությունըթույլ են տալիս եզրահանգելու, որ Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի իմաստով այն հավասարազոր է այդ արարքների համար նրան  «քրեական մեղադրանքի» համար դատապարտելուն։
 (…)  Դ.  Բաբայանը,  փաստորեն,  նույն  արարքի՝  զորամասն  ինքնակամ  թողնելուհամար  ենթարկվել  է  նախ՝  կարգապահական  պատասխանատվության,  ապա  նույնարարքի  համար  նրա  նկատմամբ  մեղադրանք  է  առաջադրվել  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  361-րդ  հոդվածի  1-ին  մասով,  որով  էլ  Առաջին  ատյանի  դատարանի  2011  թ.սեպտեմբերի 27-ի դատավճռով նա մեղավոր է ճանաչվել, և նրա նկատմամբ պատիժէ  նշանակվել  կարգապահական  գումարտակում  պահելը`  մեկ  տարի  ժամկետով։
   Դ.Բաբայանի  նկատմամբ  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի  361-րդ  հոդվածի  1-ին  մասով  իրականացված  քրեական  հետապնդումը  վերաբերվել  է  այն  նույն  արարքին՝  նույն  փաստական  հանգամանքներով,  որի  համար  նա  ենթարկվել  է  կարգապահական  պատասխանատվության,  որն  իր  բնույթով  և  նշանակված  պատժի  խստությամբ  հավասարազոր  է  քրեական  մեղադրանքի  համար  քրեական  պատասխանատվության  ենթարկվելուն։
 Վերոգրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ սույն գործովտեղի  է  ունեցել  Կոնվենցիայի  7-րդ  արձանագրության  4-րդ  հոդվածի  խախտում`  Դ.Բաբայանը  նույն  արարքի  համար  կրկին  դատվել  է։
   Այլ  խոսքով`  զորամասն  ինքնակամ  թողնելու  համար  Դ.  Բաբայանի  նկատմամբ  կալանքը  որպես  կարգապահականտույժ  կիրառված  լինելու պայմաններում  նույն  արարքի  համար  նրան  քրեական  պատասխանատվության  ենթարկելիս  խախտվել  է  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության սկզբունքը»2։
 1 Տե՛ս “Sergey Zolotukhin v. Russia” գործով 2009 թ. փետրվարի 9-ի վճիռը, գանգատ թիվ 14939/03, կետեր107-122։
 2 Տե՛ս նույն տեղում, կետ 29-31։
 Նման  պայմաններում  կարող  է  թվալ,  որ  Նախագծով  նախատեսված  կարգավորումը  հակասում  է  Կոնվենցիային։
   Սակայն  հարկ  է  նշել,  որ  Շչուկինան  ընդդեմԼիտվայի  գործով  Եվրոպական  դատարանը  Կոնվենցիայի  7-րդ  արձանագրության  4րդ  հոդվածի  հիմքով  ներկայացված  գանգատը  համարել  է  անընդունելի՝  պատճառաբանելով,  որ  հաշվի  է  առել  Լիտվայի  Գերագույն  դատարանի  որոշման  մեջ  հաստատումը, որ դիմումատուն նույն արարքի համար կրկնակի պատժվել է՝ միևնույն ժամանակ նշելով, որ դիմումատուի վարչական պատասխանատվությունը կարող է վերացվել  վարչական  դատավարության  վերաբացման  միջոցով  (տե՛ս  նաև՝  համապատասխան ներպետական օրենսդրությունը)1։
 Վերը  վկայակոչված  «Զոլոտուխինն  ընդդեմ  Ռուսաստանի»  գործով  եվրոպականդատարանը  նշել  է,  որ  Ռուսաստանի  իրավական  համակարգում  դատավարությանկրկնության արգելքը սահմանափակված է քրեական  արդարադատության շրջանակներով։
   Քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  համաձայն՝  նախկին  դատապարտումը, ըստ էության, նույն վարչական զանցանքի համար չի հանդիսանում քրեականդատավարությունը  կարճելու  հիմք։
   Նույն  կերպ  Ռուսաստանի  Սահմանադրություննանձին  պաշտպանում  է  միայն  նույն  «հանցագործության»  համար  երկրորդ  դատապարտումից։
  Այստեղից հետևում է, որ, ի տարբերություն Շչուկինայի գործի, Ռուսաստանի  դատարաններն  իրենց  տրամադրության  տակ  չունեին  իրավական  նորմեր,որոնք  թույլ  կտային  խուսափել  դատավարության  կրկնությունից  այն  դեպքում,  երբքրեական վարույթ իրականացվում է այն ամբաստանյալի նկատմամբ, ով արդեն իսկվերջնականապես  դատապարտվել  կամ  արդարացվել  է  Վարչական  իրավախախտումների  մասին  օրենսգրքի  համաձայն։
   Նշվածի  հիման  վրա  Եվրոպական  դատարանն արձանագրել է Կոնվենցիայի 7-րդ արձանագրության 4-րդ հոդվածի խախտում։
 Հարկ  է  նշել,  որ  Լիտվայի՝  վարչական  իրավախախտումների  մասին  օրենսգրքի301-րդ հոդվածը սահմանում է, որ եթե այն որոշումը, որով անձը ճանաչվել է վարչական  պատասխանատվության  ենթակա,  վերացվում  է,  վճարված  տուգանքը  պետք  էհետ  վերադարձվի  (…)  և  [վարչական  պատասխանատվության]  հետ  կապված  այլսահմանափակումները  պետք  է  ուժը  կորցրած  ճանաչվեն։
   Իսկ  Լիտվայի  Գերագույնդատարանը,  փաստորեն,  իր  որոշմամբ  նշել  էր  վարչական  դատավարության  վերաբացման հնարավորության մասին։
  Քանի  որ  Դիմումատուն չէր դիմել վարչական վարույթի վերաբացման համար, Եվրոպական դատարանը մերժեց դիմումի  ընդունումը՝պատճառաբանելով,  որ  դիմումատուն  չի  սպառել  իրավունքի  պաշտպանության  ներպետական միջոցները։
 Վերոգրյալից  հետևում  է,  որ  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիությանսկզբունքի  խախտումը  գնահատելիս,  բացի  արարքի  քրեաիրավական  բնույթից  ևնույնությունից,  պետք  է  գնահատման  ենթարկվի  նաև  դատապարման  մասին  «վերջնական  որոշման»  առկայությունը։
   Այն  պայմաններում,  երբ  նախորդ  որոշումը  «վերջնական»  չէ՝  առկա  է  բողոքարկելու,  «դատապարտումը»  վերացնելու  հնարավորություն, կրկին անգամ դատվելու սկզբունքի խախտման առկայությունը  կարող է  գնահատման  ենթարկվել  միայն  այդ  հնարավորությունը  սպառված  լինելու  դեպքում՝«տուժող»  կարգավիճակի  վերաբերյալ  մեր  կողմից  վերը  վկայակոչված  չափանիշներին համապատասխան։
 Վերը  նշված  իրավական  վերլուծության  համատեքստում  դիտարկելով  Նախագծով նախատեսված կարգավորումը՝ գտնում ենք, որ այն, նախատեսելով կարգապական  կամ  վարչական  պատասխանատվության  միջոցը  վերացնելու  և  այն  պատիժ1 Տե՛ս “Ščiukina v. Lithuania” գործով Եվրոպական դատարանի 2006 թ. դեկտեմբերի 5-ի որոշումը, գանգատթիվ 19251/02։
 նշանակելիս  հաշվի  առնելու  պահանջ՝  ըստ  էության  վերացնում  է  անձի՝  նախկինում«դատապարտված» լինելը, իսկ «տուժողի» կարգավիճակի բացառման համար որպեսհատուցում  նախատեսում  է  այդ  միջոցի  հաշվառումը  պատիժ  նշանակելիս։
   Փաստորեն,  նշված  կարգավորումը  համապատասխանում  է  Կոնվենցիայի  պահանջներին,սակայն այն վիճահարույց է հետևյալ պատճառաբանությամբ.(ա)  Փաստացի  անձի  նկատմամբ  քրեական  հետապնդում  սկսելով՝  արդեն  իսկառաջանում է կրկին անգամ դատվելու անթույլատրելիության սկզբունքի խախտում,իսկ վարչական կամ կարգապահական պատասխանատվության միջոցի վերացումը ևդրա  հաշվառումը  կատարվում  են  միայն  անձի  նկատմամբ  պատիժ  նշանակելիս։
   Հետևաբար Նախագծի կարգավորումը թերի է, քանի որ չի ներառում այն դեպքերը, երբքրեական հետապնդման արդյունքում անձն արդարացվի, կամ հետապնդումը դադարեցվի  ոչ  արդարացնող  հիմքով։
   Փաստորեն,  քրեական  վարույթի  ավարտման  մնացած դեպքերում խախտման վերացման հարցը մնում է չլուծված։
 (բ)  Նախատեսված  չէ  կարգապահական  կամ  վարչական  պատասխանատվությունը  վերացնելու  կառուցակարգը։
   Այսպես՝  կարգապահական  կամ  վարչական  պատասխանատվության  միջոցը  անձի  նկատմամբ  կիրառվում  է  համապատասխանմարմնի  (վարչական մարմին, դատարան)  որոշմամբ և դատարանի կողմից քրեականհետապնդման արդյունքում անձին դատապարտելիս անձն արդեն իսկ կարգապահական  կամ  վարչական  պատասխանատվությունը  կրած  ավարտած  է  լինում,  քանի  որդրանք  նախորդում  են  քրեական  հետապնդմանը  և  իրենց  բնույթով  կարճատև  են։
 Նշվածից  հետևում  է.  պատիժ  նշանակելիս  դրան  նախորդած  կարգապահական  կամվարչական  պատասխանատվության  միջոցի  վերացումը  կարող  է  լինել  միայն  իրավաբանորեն (դե յուրե), քանի որ փաստացիորեն (դե ֆակտո) այն արդեն իսկ ավարտված  է։
   Իսկ  դե  յուրե  պատասխանատվության  միջոցի  վերացումը  ենթադրում  է  այննշանակած  համապատասխան  մարմնի  որոշման  վերացում։
   Նման  պայմաններումհարց  է  առաջանում՝  արդյոք  քրեական  արդարադատություն  իրականացնող  դատարանն իրավասո՞ւ է քրեական գործի քննության շրջանակներում վերացնել վարչականմարմնի  կամ  վարչական  արդարադատություն  իրականացնող  դատարանի  կողմիցկայացված  օրինական  ուժ  ունեցող  որոշումը,  ընդ  որում՝  առանց  դրանք  բողոքարկելու  իրավունք  ունեցող  անձի  բողոքի։
   ՀՀ-ում  առկա  դատարանակազմության  սկըզբունքների և տրամաբանության, ինչպես նաև իրավական որոշակիության սկզբունքիշրջանակներում նշված հարցի պատասխանը բացասական է։
 Վերոգրյալի  հիման  վրա  կարծում  ենք,  որ  քննարկվող  հարցը  կարող  է  լուծվելհամապարփակ  օրենսդրական  կարգավորման  միջոցով։
   ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսդրության  կարգավորման  առարկայի  շրջանակներում  հարկ  է  նախատեսելնորմ,  որի  համաձայն  քրեական  հետապնդման  ավարտման  ցանկացած  դեպքում  վարույթ իրականացնող մարմինն իր որոշմամբ պետք է արձանագրի կրկին անգամ դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  խախտում  թույլ  տրված  լինելու  փաստն  այնդեպքերում,  երբ  քրեական  հետապնդում  է  իրականացվել  այն  անձի  նկատմամբ,  ովնույն արարքի համար արդեն իսկ ենթարկվել է պատժին համարժեք կարգապահականկամ վարչական պատասխանատվության միջոցի։
 Դրան  համապատասխան  քրեական  հետապնդումն  անձի  դատապարտմամբավարտվելու  դեպքում  կարգապահական  կամ  վարչական  պատասխանատվությանհետ  կապված  հարցերը  կարգավորող  իրավական  ակտերում  հարկ  է  նախատեսելնորմեր,  որոնց  համաձայն  քրեական  վարույթ  իրականացնող  մարմնի  կողմից  կրկինանգամ դատվելու անթույլատրելիության սկզբունքի խախտման փաստը հաստատողորոշումը հիմք է հանդիսանում (որպես նոր երևան եկած հանգամանք) անձի բողոքիհիման  վրա  կարգապահական  կամ  վարչական  պատասխանատվության  ենթարկելումասին  որոշումը  վերանայելու  համար։
   Վերջինիս  արդյունքում  համապատասխանորոշումը  վերացվելու,  ինչպես  նաև  քրեական  հետապնդման  ավարտման  մնացածդեպքերում  անձի  փոխհատուցման  հարցը  կարող  է  լուծվել  քաղաքացիական  օրենսդրությամբ  նախատեսված՝  վնասի  ինստիտուտի  շրջանակներում։
   Սակայն  դրանումնույնպես  հարկ  է  նախատեսել  նորմեր  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  խախտման  հիմքով  կարգապահական  կամ  վարչական  պատասխանատվության  ենթարկելու  մասին  որոշման  վերացման,  ինչպես  նաև  քրեական  գործիվարույթը դատապարտմամբ չավարտվելու, քրեական վարույթ իրականացնող մարմնի որոշմամբ քննարկվող սկզբունքի խախտման փաստն արձանագրվելու դեպքերումանձին  ինչպես  իրական,  այնպես  էլ  բարոյական  վնասի  հատուցում  տրամադրելումասին։
 Անի ԴանիելյանԿՐԿԻՆ ԱՆԳԱՄ ԴԱՏՎԵԼՈՒ ԱՆԹՈՒՅԼԱՏՐԵԼԻՈՒԹՅԱՆ (NON BIS IN IDEM) ՍԿԶԲՈՒՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՔՐԵԱԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ non bis in idem, կրկին անգամ դատվելու անթույլատրելիության սկզբունք,քրեական հետապնդման դադարեցում, քրեական գործի կարճում, արդարացնող(ռեաբիլիտացնող), ոչ արդարացնող (ոչ ռեաբիլիտացնող), վարչական պատասխանատվություն,կարգապահական պատասխանատվություն, վնասի հատուցում։

Հոդվածը  նվիրված  է  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  (non  bis  in  idem)  սկզբունքի  ապահովման  քրեադատավարական  երաշխիքներին։
   Մասնավորապես  դրանում  ուսումնասիրվել  և  վերլուծության  են  ենթարկվել  կրկին  անգամ  դատվելու  անթույլատրելիության  սկզբունքի  հիմքով  քրեական  հետապնդման  դադարեցման  և  քրեական  գործի  կարճման  հանգամանքների  իրավական  բնույթը,  դրանց  համապատասխանությունը  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  կողմից  ձևավորած  չափանիշներին,  ինչպես  նաև  քննարկվող  սկզբունքը  դիտարկվել  է  քրեական  հետապնդման  և  վարչական  կամ  կարգապահական  պատասխանատվության  հարաբերակցության  համատեքստում։
   Վերլուծությունն  իրականացվել  է  ինչպես գործող օրենսդրության, այնպես էլ ՀՀ քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագծի ու Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային պրակտիկայի համատեքստում, և առաջարկվել են վեր հանված խնդիրների հնարավոր լուծումներ։
