ԼԻԴԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ (1988-1995 ԹԹ.)Քաղաքական  սոցիալականացման  գործընթացը  բերում  է  անհատների  յուրահատուկ  շերտավորման։
  Նրանց մի մասը դառնում է ակտիվ քաղաքացի, մյուս մասը՝ ձգտում է պասիվ գոյության։
  Ակտիվների վրա է հիմնվում պետությունը, դրանց շնորհիվ գոյություն ունի և գործում է քաղաքական համակարգը,  կառուցվում  է  քաղաքական  հասարակությունը։
   Ամենաակտիվները  դառնում  են  դրա  ղեկավարները` լիդերները։
 Սոցիալ-քաղաքական գործընթացում լիդերի դերի և տեղի բացահայտման փորձեր կատարվել ենդեռևս հնադարում։
  Անտիկ հեղինակների աշխատություններում հանդիպում ենք այնպիսի հերոսներինկարագրության,  որոնք,  նրանց  կարծիքով,  պատմություն  կերտողներն  են1։
   Նշված  թեմայի  առանձինկողմերն  ուսումնասիրել  են  տարբեր  հեղինակներ։
   Առաջինը  լիդեր-տիրակալի  նկարագրությունն  ուսահմանումը տվել է Ն. Մաքիավելին։
  Նրա կարծիքով՝ լիդերը հասարակության համախմբման, կարգուկանոնի պահպանման համար պետք է գործադրի բոլոր հնարավոր միջոցները, այդ թվում՝ խորամանկություն, ուժ, խաբեություն2։
 Իշխող  կամ  իշխանության  ձգտող  քաղաքական  լիդերի  տիպաբանության  դասական  բաժանումըկատարել  է  Մաքս  Վեբերը։
   Բաժանման  հիմքում  ընկած  է  իրականացրած  իշխանության  լեգիտիմության  տրամաբանությունը։
   Վեբերը  տարբերակել  է  լիդերի  երեք  տիպ`  ավանդական,  հարիզմատիկ  ևռացիոնալ-բյուրոկրատական։
   Դրանցից  յուրաքաչյուրի  կառուցակցման  հիմքում  ընկած  է  առանձինգործոն.  ավանդական  լիդերության  դեպքում  դա  ավանդույթն  է,  հարիզմատիկի  դեպքում՝  մարդկայինբացառիկ  հատկությունները,  ռացիոնալ-բյուրոկրատականի  դեպքում՝  գործող  օրենքն  ու  դրա  արդյունավետությունը։
 Քաղաքական լիդերի կարևորությունն ու նշանակությունը առավել հրատապ է դառնում, երբ պետությունը գտնվում է անցումնային շրջանում և կատարվում է փոխակերպում մի քաղաքական վարչակարգից դեպի մյուսը։
  Յուրաքանչյուր քաղաքական համակարգ ունի իշխանության բարձրագույն մարմինները ձևավորելու և պահելու իրեն բնորոշ մեխանիզմները, որոնք հիմնականում կերտում են լիդերիհոգեբանական  կերպարը։
   Ամբողջատիրության  պայմաններում  ընդունված  է  «առաջին  դեմքի  պաշտամունքը»3։
  Իսկ ահա ժողովրդավար երկրներում ենթադրյալ ազգային լիդերը պարտավոր է վայելելև՛  բնակչության  լայն  խավերի,  և՛  հատկապես  իր  ղեկավարած  կուսակցության  անդամների  վստահությունը։
  Փոխակերպման շրջանում ժողովրդավարական արժեքներ կրող լիդերները հաճախ ավելի շատկապեր ունեն հանրության հետ։
  Նրանք ապագա ժողովրդավարական վարչակարգում իրենց տեսնումեն՝ որպես հավանական հաղթողներ և իշխողներ4։
 1980-ական թթ. վերջում Հայաստանում Հայոց համազգային շարժմանը զուգընթաց ի հայտ եկավնոր քաղաքական ընտրանի, որն սկսեց կառավարել նոր` ազատական արժեքների և ինստիտուտներիհիման վրա, ժողովրդավարությունը դարձավ նոր ընտրանու ձևավորման գործոն։
  Այն ժամանակ, երբժողովրդական  շարժումը  սկսվեց,  ակնհայտ  էին  նրա  բոլոր  ցանկություններն  ու  պահանջները։
   Դժգոհլինելով տվյալ շրջանի կառավարությունից՝ ժողովուրդն ինքն ընտրեց իր առաջնորդներին, այն մարդկանց, ովքեր նախաձեռնում, կազմակերպում և կոորդինացնում էին ժողովրդական շարժումը։
 1990  թ.  մայիսի  20-ին  Խորհրդային  Հայաստանի  պատմության  մեջ  առաջին  անգամ  տեղի  ունեցան  ժողովրդավարական  ընտրություններ՝  բազմաթիվ  քաղաքական  կուսակցությունների  և  կազմակերպությունների  մասնակցությամբ։
   Քանի  որ  ավանդական  հայ  քաղաքական  կուսակցությունները՝1 Պողոսյան Վ. և ուրիշներ, Քաղաքագիտություն, Հանրագիտական բառարան, Երևան, 2004, էջ 160։
 2 Տե՛ս N. Machiavelli, The Prince, հասանելի է՝ http։
 //www.constitution.org/mac/prince.pdf, մատչելի էր՝ 31.01.2014։
 3 Մարգարյան Մ., Քաղաքական լիդերություն, Երևան, 2001, էջ 54։
 4  Լինց  Խ.,  Ստեփան  Ա.,  Ժողովրդավարությանն  անցնելու  և  ժողովրդավարության  կայացման  խնդիրները,  Հարավային  Եվրոպա, Հարավային Ամերիկա և Հետկոմունիստական Եվրոպա, Երևան, 2011, էջ 104-106։
 Դաշնակցությունը, Ռամկավարները և Հնչյականները, դեռ Հայաստանում կազմավորված չէին գործում,ընտրություններում ձայները կիսվեցին ՀՀՇ-ի և Հայաստանի կոմկուսի ներկայացուցիչների միջև։
 1990  թ.  օգոստոսի  4-ին  հանրապետության  նորընտիր  խորհրդարանը  Գերագույն  խորհրդի  նախագահ  ընտրվեց  ՀՀՇ  վարչության  նախագահ  Լևոն  Տեր-Պետրոսյանը։
   Վերջինս  Հայաստանի  Գերագույն խորհրդի առաջին նախագահն էր, որ կոմունիստական կուսակցության անդամ չէր։
 1991 թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում անցկացվեցին նախագահական առաջին ընտրությունները, որին մասնակցում էին 6 թեկնածու` ԱԻՄ (Ազգային ինքնորոշում միավորում) առաջնորդ ՊարույրՀայրիկյանը,  ՀՀԿ  հիմնադիր  Աշոտ  Նավասարդյանը,  արձակագիր  Զորի  Բալայանը,  ակադեմիկոս  Ռաֆայել Ղազարյանը, դերասան Սոս Սարգսյանը, ով առաջադրվել էր ՀՅԴ–ի կողմից, և ՀՀՇ–ական ԼևոնՏեր–Պետրոսյանը։
   Տեր–Պետրոսյանը  նախագահ  դարձավ  մեկ  փուլով՝  ստանալով  1.518.090  ընտրողների  ձայների  83%-ը։
   Պարույր  Հայրիկյանին  իր  վստահության  քվեն  տվեց  7%-ը,  Սոս  Սարգսյանին՝4.3%-ը, Զորի Բալայանին՝ 0.45%-ը, Ռաֆայել Ղազարյանին՝ 0.39%-ը, Աշոտ Նավասարդյանին՝ 0.16%ը1։
   Անցկացված  նախագահական  ընտրությունները  թույլ  են  տալիս  եզրակացնել,  որ  այս  շրջանում  լիդերի  ինստիտուտի  կայացման  գործընթացը  թևակոխել  էր  լեգալության  և  լեգիտիմության  փուլը։
   Եվայս շրջանի առաջնորդները՝ Տեր-Պետրոսյանը և իր թիմը, վայելում էին ժողովրդի անվերապահ վստահությունը, ժողովուրդը հավատում, հետևում և աջակցում էր նրանց։
 Առանց  բացառության  և  բելեր  ժամանակներում  լիդերը  և  նրա  համախոհները  իշխանականդաշտն ընկալել և ընկալում են իրենց զգացմունքային չափանիշներին` քաղաքական գիտակցությանըև մշակույթին համապատասխան։
  Լիդերի «ես»-ը քննարկում է ոչ միայն իր կողմնակիցների հետ ունեցած կապով, այլ առաջին հերթին իր ինքնությամբ։
  Լիդերը հաղորդակցվում է իր ինքնությամբ «հորիզոնականորեն» տարբեր տիպի կուսակցական, պետական լիդերների հետ, իսկ «ուղղահայաց» հաղորդակցվում  է  իր  համախոհների,  ժողովրդի  և  ընդդիմության  հետ։
   Միայն  երկակի  հաղորդակցման  ժամանակ  երկու  դաշտերի  շահերի  պաշտպանության  մեխանիզմի  միջոցով  լիդերը  կարող  է  զարգացնելիր ինքնությունը։
  Հետևաբար, միայն ինքնություն ունեցող լիդերը կարող է բեկել իր հարաբերությունները իշխանական դաշտում, ենթադրելով իր և ժողովրդի, իր և իր համախոհների, իր և իր թիմի, իր ևընդդիմության  հարաբերությունները։
   Նշված  յուրաքանչյուր  մակարդակում  արդեն  հարաբերությունպահպանելու  կարողությունը  հնարավորություն  է  տալիս  լիդերին  իշխանական  դաշտ  բերել  իրենցնպատակներով,  շահերով,  տեղով,  դերով  տարբեր  սուբյեկտների  և  նրանցից  յուրաքանչյուրի  ընդունակությունները ուսումնասիրելով` կառավարել և՛ նրանց, և՛ իշխանական դաշտը2։
 Սկսած  1980-ական  թթ․  վերջից  հայկական  իրականությունում  առաջացել  էր  մի  վաակումայինփակ շրջան, որտեղ դժվար էր առանձնացնել և տարանջատել քաղաքական լիդերի «հորիզոնական» և«ուղղահայաց» հարաբերությունները։
  Գոյություն ուներ Կոմունիստական կուսակցություն և ժողովըրդական  շարժում,  որտեղ  բոլորը՝  և՛  ժողովուրդը,  և՛  նրա  առաջնորդները,  գոնե  սկզբնական  շրջանում,ունեին գրեթե նույն նպատակներն ու խնդիրները լուծելու ցանկությունը, հետևաբար հարաբերությունները լիդերի և ժողովրդի, լիդերի և իր համախոհների, լիդերի և ընդդիմության միջև գրեթե նույնն մակարդակում էին գտնվում։
  Քաղաքական լիդերի համար բեկումնային շրջան հանդիսացավ 1996 թ. Նախագահական ընտրությունները, որտեղ արդեն ակնառու էին բաժանումները, և հենց այս բեկման հետևանքով  էլ  երկրի  առաջնորդի  լեգիտիմացման  գործընթացը,  կարծես,  ձախողվեց։
   Կար  ընդդիմություն և արդեն շահերի խմբեր ձևավորած հասարակություն, որ քաղաքական լիդերից պահանջում էրծագած խնդիրների լուծում։
  Շուտափույթ արձագանքի էին սպասում խնդիրներ, որոնք երկրի առաջինդեմքն ի զորու չէր անհապաղ լուծել։
  Նախքան անկախացումը Խորհրդային Հայաստանը ԽՍՀՄ երկըրների շարքում ամենաշատ թվով գիտնականներն ու մասնագետներն է ունեցել։
  Խորհրդային Միությանպաշտպանական ոլորտի ու տիեզերական համակարգերի համար օգտագործվող սարքավորումների ևբարձր-տեխնոլոգիական  համակարգիչների  գրեթե  30%-ը  մշակվել  ու  արտադրվել  է  հենց  Հայաստանում։
 3 Իսկ այդ պահին երկրում տիրում էր հետևյալ իրավիճակը.•  աղետալի երկրաշարժը մեծ վնասներ էր հասցրել երկրի տնտեսությանը։
 •  շարունակվում էր Արցախյան պատերազմը։
 •  երկիրը գտնվում էր տնտեսական շրջափակման մեջ Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից։
 •  ատոմակայանի փակման հետևանքով էներգետիկ սուր ճգնաժամ էր։
 •  էներգիա  ստանալու  նպատակով  օգտագործվում  էր  Սևանա  լճի  ջուրը։
   Սրան  գումարածզանգվածային ծառհատումները երկիրը կանգնեցրել էին բնապահպանական աղետի առաջ։
 հայացք,հասանելիէ՝ՀՀնախագահական1  Մանուկյան  Ա.,http։
 //www.7or.am/am/news/view/46011/, մատչելի էր՝ 01.02.2014։
 2 Մարգարյան Մ., էջ 57-59։
 3  Ellena  M.,  Tablet  made  in  Armenia  –  the  next  big  thing?,  Financial  Times,  հասանելի  է՝  http։
 //blogs.ft.com/beyondbrics/2014/01/20/tablet-made-in-armenia-the-next-big-thing/?catid=677&SID=google#axzz2rJkKq3gs, մատչելի էր՝ 31.01.2014։
 ընտրություններ.հետադարձԱյսպիսի պայմաններում անհրաժեշտ էր նախկին վարչահրամայական համակարգից անցում կատարել  դեպի  ազատ  շուկայական  հարաբերություններ։
   Նախկին  միութենական  տնտեսական  համակարգից  կտրված  հանրապետության  արդյունաբերությունը  հասցվեց  կաթվածահար  վիճակի։
   Գործարանների մեծ մասը, զրկվելով հումքի աղբյուրներից և արտադրանքի իրացման շուկաներից, ապամոնտաժվեցին։
  1992 թ. նախորդ տարվա համեմատությամբ արդյունաբերական համախառն արտադրանքը  կազմեց  միայն  52%1։
   Բազմահազար  բանվորներ  զրկվեցին  աշխատանքից,  սկսվեց  զանգվածայինարտագաղթ։
  Հանրապետության ղեկավարությունն ի զորու չեղավ հաղթահարել բազմաթիվ դժվարություններ. ավելին, թույլ տրվեցին մի շարք սխալներ և չարաշահումներ։
 1990 թ. օգոստոսի 23-ին Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը ընդունեց «Հայաստանի անկախության  մասին  հռչակագիրը»։
   Կարևոր  ենք  համարում  նշել,  որ  Հռչակագրի  հատուկ  հոդվածովնշվում էր հանրապետության օրենքների գերակայությունը ԽՍՀՄ օրենքների նկատմամբ։
 Հետաքրքիր  է,  որ  Լ.  Տեր-Պետրոսյանը  դեմ  էր  արտահայտվում  հռչակագրում  1915  թ.  Հայոց  ցեղասպանության և հայկական տարածքների մասին կետ մտցնելու պատգամավորների մեծ մասին պահանջին,  սակայն  քվեարկության  արդյունքում  այն,  այնուամենայնիվ,  մտցվեց։
  Տեր-Պետրոսյանի  այսորոշումն իր արտահայտումը գտավ նաև նրա հետագա ներքին և արտաքին քաղաքականությունում,ինչի դրսևորման վառ ապացույց կարող է հանդիսանալ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի՝ ՀՀ արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնից հեռացումը՝ իր կողմից Թուրքիայում հայոց ցեղասպանության և հայկականհարցի բարձրաձայնման ֆոնի վրա, ինչը նույնպես իր լուման ունի Լևոն Տեր-Պետրոսյան քաղաքականլիդերի  վարկանիշի  անկման  մեջ2։
   Նոր  անկախություն  ձեռք  բերած  հայ  ժողովուրդը  չէր  կարող  ներելերկրի նախագահին ցեղասպանության գործընթացին փաստացի տեր չկանգնելու այս քայլը։
 ԽՍՀՄ  փլուզումից  հետո  Հայաստանում  ստեղծված  իրավիճակում  լիդերի  ձևավորման  շարժառիթների  թվում  կարելի  է  առանձնացնել  քաղաքական  խնդիրները  լուծելու  լիդերի  համոզմունքները,ձգտումները,  պարտքի  զգացումը,  անշահախնդիր  պայքարը  հանուն  ազատության,  անկախության  ևժողովրդի բարօրության, ներխմբային կապերը, բարեկամությունը, կենսարար հարաբերությունները ևընդհանրապես նոր արժեքների համոզմունքների՝ ժողովրդավարություն, ազատ շուկայական հարաբերություններ,  մասնավոր  սեփականություն։
   Գաղափարակիրների  առկայությունը  լիդերին  երաշխավորում էր առնչություն հավասարների հետ։
  Նման միասնության խզումը կարող էր հանգեցնել իշխանական կառույցներում լիդերի ինքնության ձևախախտման, որն էլ կարող էր ծնել բռնակալ կամ ավտորիտար լիդերների։
 Հենց  այս  միասնության  խզման  ընթացքում  էլ  տեղի  ունացավ  սահմանադրության  առաջին  հանրաքվեն։
   Ընդունված  սահմանադրությամբ  ամրագրվեցին  երկրի  նախագահի  մի  շարք  իրավունքներ,ինչի  արդյունքում  պետությունը  կարող  ենք  համարել  նախագահական  հանրապետություն։
   Ձևականառումով երկիրը համարվում էր ԿԻՍԱնախագահական, սակայն քաղաքական իրականությունն այլ էր,հատկապես 1995-1997 թթ․ վերջը, երբ օրենսդիր, գործադիր և դատական համակարգերը ամբողջությամբ գտնվում էին նախագահի ձեռքում3։
  Խորհրդային  լիդերներից  շատերը  միասնության  զգացում  չէին  տածում  իրենց  դասակարգային«համախոհների»  նկատմամբ։
   Ստրկամտությունը  և  անմնացորդ  հավատարմագրումը  «պրոլետարական  աստծուն»  զրկեց  նրանց  քաղաքական  դաշտը,  խաղը,  իրականությունը  համընդհանրականորենտեսնելու հնարավորությունից4։
  1990 թ. կոմունիստական կուսակցությունը պարտվում է բազմակարծ,ազատ  և  մրցակցային  ընտրություններում։
   Պարտված  կոմունիստական  կուսակցությունը  թեև  կարողէր պահել շատ ռեսուրսների նկատմամբ հսկողություն ու հավատարիմ կողմնակիցներին, որոնք իրենցկօգնեն  մրցել  հետագա  ընտրությունների  ժամանակ,  սակայն  պետական  ապարատում  չունեին  համեմատելի  ինստիտուցիոնալ  բազա,  նոր  պետության  ռեսուրսների  նկատմամբ  պահպանվող  հավակնություն և շարունակվող պետական առաքելություն։
 Պարտություն կրելով ազատ և մրցակցային ընտրություններում՝ նրանք դարձյալ զբաղեցնում էինբազմաթիվ կարևոր պաշտոններ ապարատում, հատկապես՝ պետական ձեռնարկություններում, կարողանում  էին  ձևավորվող  կապիտալիստական  տնտեսության  մեջ  իրենց  համար  ապահովել  արտոնյալդիրք։
  Հայաստանում, ի տարբերություն այլ կոմունիստական պետությունների, նախկին կոմունիստները  փորձ  չէին  անում  տապալելու  կամ  մարտահրավեր  նետելու  նոր  վարչակարգին,  այլ  փորձում  էինօգուտ  ստանալ  դրանից։
   Սա  հանգեցնում  էր  հանրայինը  ու  մասնավորը  շփոթելուն,  և  դրանով  զգալիտեղ էր բացվում կոռուպցիայի համար։
 1 Դանիելյան Է., Մելքոնյան Ա․, Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2008, էջ 350։
 2 Արշակյան Գ․, Թուրքիայի քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում 1991-2001 թթ․, Երևան, 2009, էջ 63-64։
 http։
 //www.politex.info/content/view/219/30/, մատչելի էր՝ 31.01.2014։
 4 Մարգարյան Մ., էջ 75։
 Տե՛ս  Маркаров  А.,  Полупрезидентализмհասանելիէ՝1990-95 թթ. քաղաքական համակարգի արմատական փոփոխությունների պայմաններում ուժեղառաջնորդի շուրջ ձևավորվում էր նոր քաղաքական ընտրանի։
  Սակայն անգամ արմատական փոխակերպման  պայմաններում  նոր  ձևավորվող  ընտրանին  շարունակում  էր  մնալ  խորհրդային  վերջինտարիներից մնացած քաղաքական ընտրանու ծնունդը։
  1990-95 թթ. ձևավորված ընտրանին, չնայածքաղաքական  բազում  վայրիվերումներին,  իր  հետքը  թողեց  ոչ  միայն  պետականակերտման  շրջանիքաղաքականության,  այլ  նաև  մերօրյա  քաղաքական  անցուդարձի  վրա։
   Այդ  կապակցությամբ  ԱԺպատգամավոր  Թևան  Պողոսյանը  նշում  է,  որ  կան  մարդիկ,  ովքեր  90-ականներից  մինչև  այսօրշարունակում  են  մնալ  քաղաքական  ընտրանում՝  մարդիկ,  ովքեր  հանդիսանում  են  այսօրվաքաղաքական ընտրանու հիմքը1։
  Օրինակ, ՀՀ ներկայիս նախագահ Սերժ Սարգսյանն իր քաղաքականգործունեությունն  է  ծավալել  դեռևս  Ղարաբաղյան  շարժման  սկզբից։
   Մինչ  ՀՀ  նախագահի  պաշտոնզբաղեցնելը՝  1991-96  թթ․,  նա  եղել  է  ԼՂՀ,  ապա՝  ՀՀ  պաշտպանության  նախարար,  այնուհետև՝  ՀՀվարչապետ։
   Թ.  Պողոսյանի  կարծիքով՝  այս  երկու  քաղաքական  ընտրանիների  միջև  գոյություն  ունիգենետիկ կապ, ոչ միայն այն իմաստով, որ եղել են մարդիկ, ովքեր իշխանության են եկել ու պահպանելեն  իրենց  իշխանությունը,  այլև  հակառակ  իմաստով.  նրանք  եղել  են  մարդիկ,  ովքեր  90-ականներինթողել  են  իշխանությունը  և  այսօր  գտնվում  են  քաղաքական  դաշտի  ընդդիմության  շրջանակներում։
 Բացառություն չեն կազմում նաև այն մարդիկ, ովքեր այսօր կրթում են երիտասարդ սերնդին և իրենցդերը  մեծապես  գտել  են  կրթական  ոլորտում.  օրինակ՝  Բագրատ  Ասատրյանը,  ով  տնտեսագիտությանոլորտում լավագույն դասախոսներից մեկն է համարվում, այն դեպքում, երբ 90-ականների սկզբին նազբաղեցրել է Կենտրոնական բանկի նախագահի պաշտոնը։
 Այսպիսով, 1980-ական թթ. երկրորդ կեսից ԽՍՀՄ ողջ տարածքում խոր սոցիալական բախումների  արդյունքում  ստեղծված  հեղափոխական  մթնոլորտը  պարարտ  հող  դարձավ  նոր  քաղաքականգործընթացների ծավալման և նոր ձևաչափի քաղաքական լիդերի ձևավորման համար։
  Միևնույն ժամանակ այս գործընթացը տեղի էր ունենում Սամուել Հանտինգտոնի բնութագրած «Ժողովրդավարացման երրորդ ալիքի» շրջանակներում։
  Այսինքն՝ նոր տիպի լիդերը պետք է համապատասխաներ ժողովըրդավարության  մոդելին՝  լինել  լեգալ  և  լեգիտիմ,  իսկ  ինստիտուտի  կայացման  գործընթացը՝  ժողովըրդավարական  չափանիշներին  համապատասխան,  ինչը  թույլ  կտար  այս  ինստիտուտին  արդյունավետ գործել։
 1980-ական  թթ.  վերջին  Հայաստանում  քաղաքական  անկայունությունների  ժամանակ  լիդերներէին  դառնում  այն  անձնավորությունները,  ովքեր  ի  սկզբանե  հակված  են  եղել,  կամ  դաստիարակությամբ կամ էությամբ` որպես «Աստծուց  տրված պարգև», խարիզմաի։
  Նրանց համարում էին հատուկառաքելություն կատարող  մարգարե, կիսաստված, ականավոր պատմական դեմք և այլն։
  Առաջնորդիև զանգվածների միջև եղած հարաբերությունները լինելով հուզական-առեղծվածային, ենթադրում էինկույր հավատ, լիակատար անձնամոռացություն, անվերապահ հնազանդություն։
 Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի լիդերները ճիշտ ժամանակին արձագանքեցին հասարակության  պահանջներին,  կարողացան  տնօրինել  և  ճկուն  փոփոխությունների  ենթարկել  քաղաքականդաշտը։
   Վարժ  ու  արագ  լուծեցին  պատեհ  և  անպատեհ  ծագած  խնդիրներ,  այս  կերպ  աչքի  ընկնելովհասարակության առաջ և մղվելով առաջ դեպի ժողովրդական շարժման, իսկ մի փոքր ուշ պետությանառաջնորդման ճանապարհին։
  Առաջնորդի և զանգվածների միջև եղած հարաբերությունները լինելովհուզական-առեղծվածային, ենթադրում էին կույր հավատ, լիակատար անձնամոռացություն, անվերապահ հնազանդություն։
 Այս շրջանի լիդերները հենվում էին հասարակության կառավարման միասնության և հանդուրժողականության  սկզբունքների  վրա։
   Լիդերի  ուժը  իշխանական  հարաբերություններում  խմբային  միասնության  փիլիսոփայություն  ունենալու  մեջ  էր։
   Համբերությամբ,  բարեսրտությամբ,  մեծահոգությամբօժտված  լիդերը  հնարավորություն  էր  ձեռք  բերում  կանխել  և'  կառավարչական,  և'  հասարակականագրեսիան։
 Ամփոփելով՝ կարող ենք նշել, որ.1.  Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում ժողովրդավարական շարժման առաջնորդներին կարելի է դասել Վեբերի քաղաքական լիդերների տիպաբանության բաժանման երրորդ խմբի մեջ` հարիզմատիկ  լիդերություն։
   Ցանկացած  անցումնային  հասարակության  հատուկ  է  լիդերության  այս  ձևը։
 Հետխորհրդային  Հայաստանում  լիդերի  ձևավորման  առանձնահատկություններից  ամենաակնառուհատկանիշը խարիզման է։
 2.  Հատկանշական  է,  որ  առաջնորդի  և  զանգվածների  միջև  եղած  հարաբերությունները  հուզական-առեղծվածային  էին,  հասարակությունը  իր  առաջնորդին  ընդունում  էր  կույր  հավատով,  լիակատար անձնամոռացությամբ, անվերապահ հնազանդությամբ։
 1 Հարցազրույց Թևան Պողոսյանի հետ, 24.01.2014։
 3.  Այս շրջանի լիդերները հենվում էին հասարակության կառավարման միասնության և հանդուրժողականության  սկզբունքների  վրա։
   Լիդերի  ուժը  իշխանական  հարաբերություններում  խմբայինմիասնության փիլիսոփայություն ունենալու մեջ էր։
 4.  20-րդ  դարի  վերջում  Հայաստանյան  քաղաքական  դաշտում  մեծ  հռչակ,  դեր  և  ազդեցությունունեին ոչ պաշտոնական լիդերները։
  Տվյալ ժամանակահատվածի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս,որ չունենալով պետական քաղաքականությունը վերահսկելու հնարավորություն՝ ոչ պաշտոնական լիդերը կարող է էապես ազդել քաղաքական գործընթացների զարգացման վրա։
 Ռիմա ԽալաթյանԼԻԴԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ (1988-1995 ԹԹ.)Բանալի բառեր՝ քաղաքական լիդեր, էլիտա, քաղաքական ռեժիմի փոխակերպում, հարիզմա, ազդեցություն քաղաքական գործընթացների վրա։

Ամենակարևոր  քաղաքական  ինստիտուտներից  մեկը  քաղաքական  լիդերի  ինստիտուտն  է։
   Էլիտայի  ու  լիդերի դերն առավել նշանակալի է դառնում հասարակության քաղաքական փոխակերպման ժամանակ, երբ հին  ինստիտուտներն արդեն, իսկ նորերը՝ դեռ լեգիտիմ չեն։
  Սույն հետազոտության նպատակն է՝ պատմահամեմատական վերլուծության միջոցով վերհանել հետխորհրդային Հայաստանում քաղաքական լիդերի ինստիտուտի կայացման առանձնահատկությունները։
   Փոխակերպման  շրջանում  քաղաքական  լիդերի  ձևավորման  առավել  նշանակալի  հատկանիշ  է  հարիզման,  ինչը  ուղեկցել  է  ողջ  գործընթացին  նաև  Հայաստանում։
   Ուսումնասիրվող  ժամանակահատվածում  լիդերի  ու  զանգվածների  միջև  հարաբերությունը  եղել  է  զգացմունքային-միստիկական  բնույթի,  ինչը  հանգեցրել  է  լիդերի  նկատմամբ կույր հավատի ու նրան անվերապահ ենթարկման։
  Միևնույն ժամանակ, հարկ է նշել, որ փոխակերպման  գործընթացի  սկզբում  մեծ  կարևորություն  ձեռք  բերեցին  պաշտոնական  լիդերները,  որոնք,  չունենալով  պետական քաղաքականությունը կառավարելու որևէ հնարավորություն, այնուամենայնիվ, կարողացան էապես ազդել դրա ձևավորման վրա։
