ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԴԱԴԱՐՈՒՄԸ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆԿԱՐԻՔՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ՇԱՀԻ ՀԱՄԱՐ Հասարակության տնտեսական հարաբերությունների հիմքը սեփականությունն  է։
   Սեփականությունն  ինքնին  հարաբերություն  է.  բնութագրում  է  արտադրության  միջոցի,  կոնկրետ  գույքի  տնօրինման,  տիրապետման  ու  օգտագործման  նկատմամբ  անձի  կամ  նրանց  խմբի  իրավունքն  ու  պարտականությունը։
  ՀՀ Սահմանադրությունը (այսուհետ` Սահմանադրություն), կարևորելովսեփականության իրավունքի դերն իրավունքի ողջ համակարգում, ամրագրել էսեփականատիրոջ  իրավունքների  և  օրինական  շահերի  պաշտպանությաննուղղված  դրույթներ։
   Առավել  բարդ  իրավական  կարգավորում  են  պահանջումսեփականության  իրավունքի  դադարման  հետ  կապված  խնդիրները։
   Սեփականության  իրավունքի  պաշտպանությանն  ուղղված  երաշխիքների  առկայությունն  առաջին  հերթին  կարևորվում  է  սեփականության  իրավունքի  դադարման ժամանակ։
 Սեփականության  իրավունքի  դադարման  եղանակները  կարելի  է  դասակարգել` ելնելով նրանից, թե սեփականության իրավունքը դադարել է սեփականատիրոջ  կամքով,  թե  նրա  կամքից  անկախ,  կամ  կամքին  հակառակ։
   Հակառակ սեփականատիրոջ կամքի կամ նրա կամքից անկախ՝ սեփականության իրավունքը  կարող  է  դադարել  միայն  օրենքով  նախատեսված  դեպքերում  ևսահմանված կարգով1։
  Առավել բարդ իրավական կարգավորում է պահանջում,սեփականության իրավունքի դադարումը՝ կապված պետության կարիքների ևհանրային շահի հետ։
  Սա համարվում է սեփականատիրոջ կամքին հակառակսեփականության  իրավունքի  դադարման  տեսակներից  մեկը։
   Հարկադիր  օտարումը (լատ. Ex-propriatio- սեփականության զրկում) իրավական իրավիճակէ,  որի  դեպքում  բռնի  օտարվում  է  ցանկացած  անձի  գույքը  (գույքային  իրավունքները)՝ ի շահ պետության։
  Օրենքի գերակայության հայեցակարգի հիմանվրա  (rule  of  law)  հիմնարար  գույքային  իրավունքների  ապահովման  երաշխիքը, գույքային իրավունքները պետք է ապահովվեն ֆիզիկական և հասարակական  բոլոր  անձանց  կողմից,  այդ  թվում՝  պետության։
   Հետևաբար  պետականակտը, որն ուղղված է բռնի իրավունքի դադարմանը պետք է.•  ծառայի՝ ի շահ հասարակական սեփականազրկման օգուտի,1 Տե′ս Բարսեղյան Տ., Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական իրավունք, մաս Ա, 3-րդհրատ., Երևան, 2009, էջ 298։
 •  իրականացվի պատշաճ գործընթացով,•  ներառի կորցված իրավունքների փոխհատուցման արդար արժեք,•  պատասխանի արդարության սկզբունքին հանրային անձի պարտավորության  տեսանկյունից  այն  գործողությունների  համար,  որոնք  ծառայում են ընդահանուր շահերի2։
 ՀՀ-ում  այս  հարցը  ենթարկված  է  օրենսդրական  կարգավորման,  մասնավորապես գործում է 2006 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ուժի մեջ մտած «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարմանմասին» ՀՀ օրենքը, որն ունի մի շարք խնդիրներ, որի արդյունքում վերջին տասը  տարիների  ընթացքում  ՀՀ-ում  բավականին  լայն  կիրառություն  է  ստացել«պետության կարիքների զոհեր» արտահայտությունը։
  Սահմանադրության  31-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասում  ամրագրված  է  սեփականության  իրավունքի  անձեռնմխելիության  երաշխիքը.  «Ոչ  ոքի  չի  կարելիզրկել  սեփականությունից՝  բացառությամբ  դատական  կարգով՝  օրենքով  նախատեսված  դեպքերի»։
   Սեփականության  իրավունքի  անձեռնմխելիությանսահմանադրական  սկզբունքը  նախևառաջ  ենթադրում  է,  որ  անձը  սեփականության իրավունքից կարող է զրկվել միայն այնպիսի հիմքերով, որոնք ուղղակիորեն նախատեսված են օրենքի մակարդակ ունեցող իրավական ակտերով։
 Օրենքից  ցածր  իրավաբանական  ուժ  ունեցող  իրավական  ակտերով,  այդթվում՝ ՀՀ նախագահի հրամանագրերով, կառավարության, վարչապետի որոշումներով  կամ  այլ  ենթաօրենսդրական  բնույթի  իրավական  ակտերով  սեփականության հարկադիր դադարման հիմքեր նախատեսված լինել չեն կարող, և,առավել ևս, անձի սեփականության իրավունքը չի կարող հարկադրաբար դադարեցվել օրենքով չնախատեսված հիմքերով3։
  Նույն հոդվածի 3-րդ մասը ամրագրում է. «Սեփականության օտարումը հասարակության և պետության կարիքների համար կարող է կատարվել միայն բացառիկ՝ գերակա հանրային շահերի  դեպքերում,  օրենքով  սահմանված  կարգով,  նախնական  համարժեքփոխհատուցմամբ»։
   Ինչպես  նշել  ենք,  սեփականության  օտարումը  լինում  էկամավոր և պարտադիր։
  Ըստ Սահմանադրության 31-րդ հոդվածի 3-րդ մասի՝սեփականության  հարկադիր  օտարման՝  պետության  հնարավորությունը  չիհակասում  իրավունքի  գերակայության  և  սեփականության  իրավունքի  անձեռնմխելիության  սկզբունքներին4։
   Սեփականության  երաշխիքները  ամրագրված են նաև միջազգային մի շարք իրավակատ ակտերում. «Յուրաքանչյուրֆիզիկական կամ իրաբանական անձ ունի իր գույքից անարգել օգտվելու իրավունք։
  Ոչ ոքի չի կարելի զրկել իր գույքից՝ բացառությամբ ի շահ հանրության ևայն  պայմաններով,  որոնք  նախատեսված  են  օրենքով  ու  միջազգային  իրա2 Տե′ս О. А. ХАЛАБУДЕНКО ИМУЩЕСТВЕННЫЕ ПРАВА Книга 1. ВЕЩНОЕ ПРАВО, էջ 125։
 3  Տե′ս  Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրության  մեկնաբանություններ,  խմբ.՝  Գ.  Հարությունյանի, Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, էջ 365։
 4 Տե′ս նույն տեղում, էջ 369։
 վունքի ընդհանուր սկզբունքներով»5։
  «Հասարակության և պետության կարիքների  համար  սեփականության  օտարման մասին» ՀՀ օրենքը կարգավորում  էսեփականության դադարումը տվյալ հիմքով, սակայն օրենքը ոչ լիարժեք է, ունի  մի  շարք  թերություններ։
   Այժմ  աշխատանքներ  են  տարվում  նոր  օրենքիստեղծման  ուղղությամբ։
   Մեծ  խնդիր  է  մեկնաբանել  «գերակա  շահ»,  «հանրային շահ» տերմինները, ինչը կբխի ոչ թե պետության, այլ ժողովրդի շահերից։
 Ու. Մատտեին, անդրադառնալով եվրոպական իրավունքում «հասարակականշահ»  հասկացությանը,  նշում  է.  «Ժամանակակից  իրավագիտությունը  սեփականության  իրավունքի  հարկադիր  դադարեցման  ինստիտուտի  կարգավորումը  մեծ  չափով  թողնում  է  իշխանությունների  հայեցողությանը՝  կապված  այսհարցում նրանց կողմից համապատասխան որոշումների ընդունման հետ և ընդգծում այս հարցում ֆորմալ ընթացակարգի պահպանման կարևորությունը,որը  կոչված  է  այս  կամ այն  չափով  նեղացնելու  իշխանությունների  հայեցողությունների  (հայեցողության)  շրջանակը»։
   Հեղինակն  իրավացիորեն  նշում  է,  որօպտիմալ  կլիներ  նեղացնել  այս  հասկացության  սահմանները  (և)  հատկապեսայն դեպքերում, երբ խոսքը վերաբերում է մասնավոր սուբյեկտի իրավունքների  հարկադիր  դադարեցմանը  մեկ  այլ  մասնավոր  սուբյեկտի  օգտին6։
   Հանրային շահը ներկայացուցչության ու իրավունքի գերակայության պես ժողովրդավարական կառավարման հիմնական տարր է։
  Հանրային շահը վերաբերումէ «հասարակական բարեկեցությանը» կամ «ընդհանուր բարօրությանը»։
  Բլեքի իրավաբանական բառարանը հանրային շահը սահմանում է որպես«հանրության  ընդհանուր բարեկեցություն,  որը  երաշխավորում  է  ճանաչում ևպաշտպանություն, ինչ-որ բան, որտեղ ամբողջ հասարակությունն ունի իր շահը, և շահ, որը արդարացնում է պետական կարգավորումը7։
  Հասարակությանև  պետության  կարիքների  համար  սեփականության  օտարման բացառիկ՝  գերակա հանրային շահի որոշման սկզբունքներն են.ա) հանրային շահը պետք է գերակա լինի օտարվող սեփականության սեփականատիրոջ շահերից. բ) գերակա հանրային շահի արդյունավետ իրագործումը չի կարող ապահովվել առանց տվյալ սեփականության օտարման.գ) գերակա հանրային շահից ելնելով` սեփականության օտարումը չպետքէ չհիմնավորված վնաս պատճառի սեփականատիրոջը.դ) հանրային շահը գերակա է ճանաչվում կառավարության որոշմամբ.5 Տե′ս  «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին»  կոնվենցիայի թիվ 1 արձանագրության 1-ին հոդված։
 6 Տե′ս Матеи У., Суханов Е. А., Указ. соч., էջ 187-189։
 7 Տե′ս Blacks Law Dictionary, 9-րդ հրատարակություն։
 ե)  գերակա  հանրային  շահի  առկայության  փաստը  կարող  է  վիճարկվելդատական կարգով8։
  Գերակա շահի խնդրին է անդրադարձել նաև Սահմանադրական դատարանը, որն ընդգծեց, որ գերակա հանրային շահի առկայությունն այն պայմաննէ,  որի  պարագայում  հնարավոր  է  դառնում  սեփականության  օտարումը  պետության  և  հասարակության  կարիքների  համար։
   Սահմանադրական  դատարանը ընդգծեց, որ դատարանը պարտավոր է պատասխան տալ հետևյալ հարցերին. նախ տվյալ սեփականության օտարման առնչությամբ առկա՞ է հասարակության  և  պետության  կարիքը,  թե՞  ոչ,  երկրորդ՝  այդ  կարիքը  պայմանավորվա՞ծ  է  միայն  բացառիկ՝  գերակա  հանրային  շահով,  թե՞  ոչ։
   Այդ  հարցերիպատասխանների  դեպքում  կարող  է  հետագա  գործընթացն  օրենքով  նախատեսված շարունակությունն ունենալ9։
  Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին ՀՀ օրենքի` բացառիկ գերակա հանրային շահի որոշումը վերտառությամբ 4-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում  է  գերակա  հանրային  շահի  այնպիսի  նպատակներ,  որպիսիք  Սահմանադրական  դատարանի  2006  թ.  ապրիլի  18-ի  ՍԴՈ-630  որոշման  12-րդ  կետում  ամրագրված  են  որպես  պետության  և  հասարակության  միջազգայինպրակտիկայում ընդունված կարիքներ։
  Դրանք են.ա)  պետության  պաշտպանության,  պետության  ու  հասարակության  անվտանգության ապահովումը,բ)  Հայաստանի  Հանրապետության  միջազգային  պայմանագրերով  նախատեսված պարտավորությունների կատարման ապահովումը,գ) միջազգային և հանրապետական նշանակության պատմության և մշակութային  արժեքների  կամ  հուշարձանների,  ինչպես  նաև  բնության  հատուկպահպանվող տարածքների ստեղծման կամ պահպանության ապահովումը,դ) շրջակա միջավայրի պահպանության ապահովումը,ե) կրթության, առողջության, սպորտի, ինչպես նաև գիտության կամ մշակույթի զարգացման ապահովումը,զ)  էներգետիկայի,  հեռահաղորդակցության,  ջրամատակարարման,  ջրահեռացման,  ջերմամատակարարման,  քաղաքաշինական,  ընդերքի  հետախուզման,  ընդերքօգտագործման,  տրանսպորտի,  հաղորդակցության  ուղիների  կամ  բնակավայրերի  ենթակառուցվածքների  զարգացման  բնագավառումհամապետական  կամ  համայնքային  կամ  միջհամայնքային  կարևոր  նշանակություն ունեցող ծրագրերի իրականացման ապահովումը,է)  անձանց  կյանքի,  առողջության  կամ  սեփականության  պաշտպանությունը,8 Տե′ս «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին»ՀՀ օրենք, հոդված 4, մաս 1։
 9 Տե′ս ՍԴՈ 14 հուլիսի 2009 թ. թիվ 815 որոշում։
 ը)  արտակարգ  իրավիճակների  կանխումը,  արտակագ  իրավիճակներիհնարավոր  հետևանքների  նվազեցումը,  արտակարգ  իրավիճակների  հետևանքների վերացումը։
  Մեկնաբանելով բոլոր կետերը՝ թվում է, թե ամեն ինչ հստակ է, սակայն յուրաքանչյուր նպատակ կարող ենք մեկնաբանել շատ լայն, որը կհանգեցնի կամայականությունների։
   Միայն  նշված  նպատակների  առկայությունը  դեռևս  չինշանակում, որ առկա է հանրային շահ։
  Օրինակ՝ շրջակա միջավայրի պահպանության ապահովումը  նպատակի  տակ  կարելի  է  հասկանալ ցանկացած  գործունեություն, որն ուղղված է շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը։
  Այստեղխնդիր է առաջանում իրավական որոշակիության։
  Մարդու իրավունքների եվրոպական  դատարանը,  անդրադառնալով  Կոնվենցիայի  իմաստով  «օրենքի»հասկացությանը, մասնավորապես, նշել է, որ որևէ իրավական նորմ չի կարողօրենք  համարվել,  եթե  չի  համապատասխանում  իրավական  որոշակիությանսկզբունքին,  մասնավորապես,  եթե  այն  ձևակերպված  չէ  բավարար  աստիճանի հստակությամբ, ինչը թույլ կտա քաղաքացուն դրա հետ համապատասխանեցնելու իր վարքագիծը։
  Քաղաքացին պետք է հնարավորություն ունենա, անհրաժեշտության  դեպքում  օգտվելով  խորհուրդներից,  կանխատեսելու  այնհետևանքները,  որոնք  կարող  են  առաջանալ  տվյալ  գործողությունից։
   Այդ  առումով առաջարկվում է հոդվածը լրացնել 2.1 մասով, որով պահանջվում է գերակա  հանրային  շահ  ճանաչելու  համար  որպես  չափանիշ  ընդունել  այդ  շահիապահովման կենսական անհրաժեշտություն լինելը։
  «Սույն հոդվածի 2-րդ մասի  «ա-ը  կետերում  թվարկված  նպատակներից  յուրաքանչյուրը  կարող  է  ճանաչվել որպես գերակա հանրային շահ, եթե դրա իրականացումը դարձել է կենսական  անհրաժեշտություն,  իսկ  չիրականացումը  հանգեցրել  է  կամ  կարող  էհանգեցնել  հանրության  կամ  հասարակության  որոշակի  խմբի  համար  ծանրհետևանքների10»։
   Կարծում  ենք,  որ  այս  դեպքում  ևս  կառաջանա  խնդիր՝  «կենսական  շահի»  մեկնաբանման  հետ  կապված։
   Կենսական  շահը  նույնպեսկարելի  է  լայն  մեկնաբանել,  որի  արդյունքում  կունենանք  նույն  խնդիրը։
   Առաջարկում ենք օրենքի վերջում կցել հավելված, որտեղ նշված կլինեն ավելի մանրամասն  և  հստակ  այն  դեպքերը,  երբ  հնարավոր  կլինի  սեփականությունը  օտարել  հասարակության  և  պետության  շահի  համար։
   Եթե  համեմատելու  լինենք  մեր  և  Գերմանիայի  օրենսդրությունները  նշված  նպատակների  համատեքստում,  ապա  կնկատենք,  որ  Գերմանիայում  դրանք  ավելի  հստակ  են  գրված։
   Գերմանիայում  հողատարածքների  բռնագրավումը  հնարավոր  է,  միայնհանրության շահերից ելնելով։
  Միևնույն ժամանակ այդ նպատակները պետք էօրենքով  հաստատված  և  հիմնավոր  լինեն,  քանի  որ  կշեռքի  մյուս  նժարին  էդրված  սոցիալական  մեկ  այլ  իրավունք.  սեփականության  իրավունքը  բռնա10 Տե՛ս «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին»Հայաստանի Հանրապետության օրենքի նախագիծ։
 գրավման  նպատակ  կարող  են  հանդիսանալ  ընդհանուր  օգտագործման  տարածքների (ճանապարհներ. օդանավակայաններ. էներգետիկայի. տրանսպորտի  արդյունաբերական  օբյեկտներ  և  այլն)  շինարարությունը,  սոցիալականնշանակության  օբյեկտները  (ծերանոցներ.  դպրոցներ.  համալսարաննե.  մշակութային հաստատություններ և այլն), քաղաքների և տեսարժան վայրերի արտաքին  տեսքի  պահպանումը,  բնության  և  մշակութային  հուշարձաններիպահպանման  ապահովումը,  անվտանգության  և  պաշտպանության  նկատառումները,  հողակտորների  բաշխման  ժամանակ  հողատարածքների  սահմանների  օպտիմալացումը,  բնապահպանությունը,  բնապահպանական  իրավախախտումների  ճնշումը,  խուսափումը  հողի  անարդյունավետ  օգտագործումից՝  հողի  օտարումը  տնտեսության  շրջանառությունից։
 11  Այստեղ  տեղին  չէկիրառել  նաև  «նպատակ»  բառը.  նպատակը  իրենից  ենթադրում  է  արդենմտածված և պլանավորած նախագիծ, իսկ հանրային շահի համար օտարումըլինում  է  ոչ  թե  նպատակի  համար,  այլ  կարիքից  դրդված,  ուստի  նպատակահարմար  կլինի`  «նպատակ»  բառը  փոխարինենք  «կարիք»  բառով։
   Ընդհանուրօգտակարության չափանիշների ձևակերպումը ՌԴ օրենսդրությունում ուսումնասիրության կարիք ունի Ն. Ա. Սիրոդոև գտնում է, որ նպատակահարմար կլիներ վերադառնալ «հասարակություն կարիքներ» հասկացությանը, քանի որ «քաղաքական»  և  «մունիցիպալ  կարիքներ»  հասկացությունը  ոչ  միշտ  է  համընկնում հասարակության իրական կարիքներին։
  «Կարիքներ» և «նպատակ»հասկացությունները  հաճախ  կիրառվում  են  որպես  հոմանիշներ,  թեև  դա  հաճախ  վիճարկելի  է։
   ՌԴ  օրենսդրության  մեջ  նշվում  են  հողատարածքների  օգտագործման  այնպիսի  նպատակներ,  ինչպես՝  ճանապարաշինությունը,  հանքային ռեսուրսների զարգացումը և այլն։
  Շատ հաճախ նշված գործունեությունը իրականցավում է ոչ թե պետական, այլ մասնավոր կազմակերպություններիկողմից։
  Իրավացի չէ այսպիսի երևույթները համարել պետական կարիքներ12։
 Օրենքի  7-րդ  հոդվածի  2-րդ  մասում  նախատեսվում  է,  որ  անշարժ  գույքիդեպքում  սեփականության  օտարման  գործընթացը  պետք  է  սկսվի  գերակահանրային  շահ  ճանաչելու  մասին  կառավարության  որոշման  ընդունումից  հետո  5  տարուց  ոչ  ուշ։
   Ըստ  նախագծի  հեղինակների՝  սեփականատերերին  ևգույքային իրավունք ունեցողներին մինչև 5 տարի անորոշության մեջ պահելնանթույլատրելի է, գործընթացը սկսելու համար դա չափազանց տևական ժամանակամիջոց  է,  ուստի  առաջարկվում  է  այն  դարձնել  2  տարի։
   Այսպիսով՝  ըստ նախագծի 7-րդ հոդվածի՝ «...սեփականության օտարման գործընթացը սկսելու  վերջնական  ժամկետը  չի  կարող  մեկ  տարուց,  իսկ  անշարժ  գույքի  կամանշարժ  գույքի  նկատմամբ  գույքային  իրավունքների  դեպքում  երկու տարուց11  Տե՛ս  Герасин  С.  И.,  Изъятие  земельных  участков  в  общественных  интересах  по  законодательству Германии // Государство и право, 2005, N 2, с. 60-62։
 12  Տե՛ս  Сыродоев  Н.  А.,  Возникновение  прав  на  землю  //  Государство  и  право,  2004,  N  10, с.69։
 ավելի  սահմանվել՝  սկսած  բացառիկ`  գերակա  հանրային  շահ  ճանաչելու  մասին  կառավարության  որոշումն  ուժի  մեջ  մտնելու օրվանից»։
   Կարծում  ենք՝ օրենքում բաց է մնացել այն իրավական հետևանքի կարգավորումը, որը կարողէ  առաջանալ,  եթե  երկու տարի  հետո  չսկսվի  օտարման  գործնթացը,  հետևաբար  պետք  է  օրենքով  տախատեսված  լինի  սեփականատիրոջ  դատականկարգով բողոքարկելու հնարավորությունը։
  Սեփականության անձեռնմխելիության  իրավունքի  ավելի  պաշտպանված  լինելու  անօրինական  օտարումը  «գերակա շահ» անվան տակ բացառելու համար առաջարկում ենք՝ օրենքում տեղգտնի մի նորմ՝ հետևյալ ձևակերպմամբ. «Եթե բռնագրավված անշարժ գույքըկամ  դրա  հանդեպ  իրավունքները  երկու  տարվա  ընթացքում  չեն  օգտագործվում՝  համաձայն  սեփականազրկման  նպատակների,  և  ըստ  այդմ,  աշխատանքները  չեն  սկսվել,  նախկին  սեփականատերերը  կարող  են  պահանջելդրանց վերադարձը»։
  Փոխհատուցման խնդիրը կլուծվի հետևյալ կերպ. Սեփականատերը կպահանջի իր գույքի վերադարձ, մյուս կողմը, եթե կառարկի, կդիմի դատարան ու կպահանջի հատուցման վերադարձ, սեփականատերն էլ կապացուցի վնասները և կպահի այդքանի չափով։
 Նախագծով  պարտադիր  է  դարձվում  օտարման  ենթակա  սեփականության  նախնական  ուսումնասիրումը։
   «Մինչև  բացառիկ`  գերակա  հանրայինշահ  ճանաչելու  մասին  կառավարության  որոշման  ընդունումը  պարտադիրպետք  է  իրականացվի  օտարման  ենթակա  սեփականության  նախնական  ուսումնասիրություն  (այսուհետ`  սեփականության  ուսումնասիրություն),  որիտվյալները հաշվի են առնվում կառավարության կողմից որոշում կայացնելիս»։
 Սեփականության  ուսումնասիրման  մասին  կառավարությունը  կայացնում  էորոշում13։
   Այստեղ  առաջանում  է  մեկ  այլ  հարց.  արդյո՞ք  Կառավարություննիրավասու  է  այսպիսի  որոշում  ընդունելու։
   Նկատի  ունենալով  ՀՀ  Սահմանադրության 85-րդ հոդվածով ՀՀ Կառավարության վրա դրված լիազորություններիծավալը և դրան գումարելով ՀՀ Սահմանադրության 5-րդ հոդվածի 2-րդ մասիիմպերատիվ  պահանջը,  պետք  է  արձանագրենք,  որ  ՀՀ  Կառավարությունըկարող է և պարտավոր է հանդես գալ պետության կարիքների դիրքից, սակայնմիշտ չէ, որ նա ունակ է դրանցից սահմանազատել և ճիշտ որոշել այն կարիքները, որոնք բնորոշ են հասարակությանը։
  Կառուցապատման ծրագրերի հետևանքով  մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  զանգվածային  խախտումների  փաստերը  թույլ  չեն  տալիս  ասելու,  որ  ՀՀ  կառավարությունը  բացառիկ`  գերական  հանրային  շահ  ճանաչելիս  պետության  և  հասարակության  կարիքների  համակցության  մեջ  կարող  է  հավասարաչափ  հաշվիառնել  և  չանտեսել  հասարակության  կարիքները։
   Կարծում  եմ՝  այս  որոշումըպետք է կայացնի դատարանը ՝ որպես պետության անունից գործող անկախ,13  Տե′ս  «Հասարակության  և  պետության  կարիքների  համար  սեփականության  օտարմանմասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի նախագիծ հոդված 8 մաս 1։
 անկողմնակալ  բարձրագուն  արդարադատության  մարմին։
   Դատարանը,  լրիվբազմակողմանի  և  օբյեկտիվորեն  հետազոտելով  օտարման  ենթակա  սեփականության նախնական ուսումնասիրումը, կկայացնի որոշում, որը զերծ կլինիտարբեր տեսակի միջամտություններից, ինչը շատ դեպքերում չի ապահովումԿառավարությունը։
 Օրենքի  վիճահարույց  կետերից  մեկը  վերաբերում  է  գերակա  հանրայինշահ  ճանաչված  տարածքի  կամ  սեփականատիրոջը  տրված  փողհատուցմանը, hոդված 11-ի համաձայն՝ «Օտարվող սեփականության դիմաց սեփականատիրոջը  վճարվում  է  համարժեք  փոխհատուցում։
   Համարժեք  է  համարվում  օտարվող  գույքի  շուկայական  արժեքից  տասնհինգ  տոկոս  ավելի  գումարը»։
 Հաշվի առնելով սեփականատիրոջ կրած վնասները, զանգվածային օտարմանժամանակ  բնակարանների  կտրուկ  աճը  հանգում  է  նրան,  որ  նշված  փոխհատուցումը համարժեք չէ։
  Այս խնդիրը փորձ է արվել շտկել օրենքի նախագծով.«Օտարվող սեփականության դիմաց սեփականատիրոջը և այլ գույքային իրավունքներ  ունեցողներին  տրվում  է  համարժեք  փոխհատուցում`  համարժեքգույք կամ գումար։
  Համարժեք է համարվում այնպիսի հատուցումը, որն ապահովում է սեփականատիրոջ կամ այլ գույքային իրավունք ունեցողների համարհնարավորություն  գույքի  օտարումից  հետո  մեկ  տարվա  ընթացքում  գործողշուկայական  արժեքով  ձեռք  բերելու  օտարվող  գույքին  համարժեք  գույք  ևծածկելու  գույքի  օտարման  հետևանքով  իր  կրած  բոլոր  վնասները, այդ  թվումնաև  բաց  թողնված  օգուտները։
   Օտարվող  սեփականության  գնահատմանհիմքում դրվում է օտարվող սեփականության շուկայական արժեքը գումարածայդ արժեքի ոչ պակաս քան 15 տոկոսը, այնպես որ փոխհատուցման ընդհանուր  գումարը  ապահովի  սեփականատիրոջ  կամ  այլ  գույքային  իրավունքներունեցողների  համար  նույնանման  պայմանների  վերականգնումը  և  սեփականության  օտարման  հետևանքով  կրած  վնասների  լիարժեք  հատուցումը»։
 Օտարվող  գույքի  շուկայական  արժեքը  հաշվարկելիս  նվազեցնող  գործակիցներ  չեն  կիրառվում։
   Սակայն  կարծում  եմ,  որ  այն  ամբողջ  ծավալով  չի  վերացնում տվյալ ոլորտում առկա խնդիրները։
  Եվ՛ օրենքում, և՛ նախագծում փոխհատուցումը  հաշվում  է  անկախ  նրանից,  թե  հետագայում  ինչ  կկառուցվի  տվյալտարածքում և հետագայում ինչպիսի շահութաբերություն կունենա տվյալ տարածքը։
   Սա  մեծ  հնարավորություն  է  տալիս  այն  անձանց,  ովքեր  ունեն  համապատասխան ցանկություն և միջոցներ, դիմել կառավարությանը, ստանալ համապատասխան  թույլտվություն  և  կառուցել  հանրախանութ  կամ  հյուրանոցային համալիր։
  Այս դեպքում արդեն գործ ենք ունենում ուղղակի սեփականատերերի փոփոխության հետ։
  Կարծում եմ, որ պետք է անպայման փոխհատուցումը կապի մեջ լինի, այն նպատակի հետ, ինչի համար օտարվում է տվյալ սեփականությունը։
  Վերջին տարիներին տասնյակ օրինակների ենք ականատեսեղել,  թե  ինչպես  է  կառավարության  որոշմամբ  որևէ  տարածք,  որը  կոնկրետմարդու  կամ  մարդկանց  սեփականությունն  է,  ճանաչվում  գերակա  հանրայինշահ  ու  տրվում  մեկ  այլ  մարդու,  ով  այդ  տարածքում  կառուցում  է՝  ինչ  սիրտըցանկանա, բնականաբար, հիմնականում եկամտաբեր որևէ օբյեկտ։
  Օրենքումպետք  է  հստակ  ամրագրվի  արգելվում  է  հանրային  գերակա  շահ  ճանաչվածտարածքում  կառուցել  շահույթ  բերող  հաստատություն,  որի  եկամուտը  չի  օգտագործվի  պետության  շահերի  համար,  այլ  կպատկանի  մասնավոր  անձանց։
 Օբյեկտի  շուկայական  գինը  որոշում  են  անշարժ  գույքի  գործակալները  ձեռքբերողի հետ կնքած պայմանագրով, ինչ մեծ է դարձնում հավանականությունը,որ կարող են համագործակցել ձեռք բերողի հետ։
  Այդ պարագայում վստահությունը կորում է բնակիչների մոտ, որ իրենց գույքը կգնահատվի օբյեկտիվորեն։
 Անհրաժեշ  է  ստեղծել  մի  կառույց,  որը  անկախ  կլինի,  կվերահսկվի  միայն  պետության  կողմից,  և  կֆինանսավորվի  պետության  կողմից։
   Փոխհատուցմանհետ  կապված  մի  շարք  գործեր  է  քննել  Եվրոպական  դատարանը,  որոնք  բավարարվել  են  մասնակիորեն,  այդ  վեճերը  վերաբերում  են  կառավարությանկողմից  որոշված  ոչ  նյութական  վնասի  փոխհատուցման  հետ։
   Բնակիչներիներկայացրած  հաշվարկը  և  արյդյունքում  ստացված  գումարը  չափազանցշատ է եղել։
  Կառավարությունն նշում է, փոխհատուցումը պետք է լինի, բացահայտված  խախտման,  այլ  ոչ  թե  Կառավարության՝  միակողմանի  հայտարարության մեջ արված առաջարկի վրա։
  Եվրոպական դատարանը համաձայնել էԿառավարության հետ այն հարցում, որ նյութական վնասը պետք է հաշվարկվի բացահայտված խախտման հիման վրա14։
 Այս խնդիրների և մի շարք այլ խնդիրների պատճառով Հայաստանում այսօր  ապօրինաբար  քանդվում  են  պատմամշակութային  արժեք  ներկայացնողշենքեր, շինություններ։
  Խնդիրն այնն է, որ մեր պաշտոնյաներն «հանրային գերակա շահը» օգտագործում են, որպես զենք բնակչությանը զրկելով իրենց սեփականություններից՝ հաշվի չառնելով նրանց կարիծքը։
  «Գերակա շահ ասվածը  միշտ  էլ  արդարացված  չէ,  գերակա  շահը  հանրության,  հանրապետությանշահը  պետք  է  լինի,  մինչդեռ  այսօր  գերակա  շահերը  միտված  են  առանձինմարդկանց  շահերին։
   Կարծում  եմ,  որ տվյալ պարագայում  լավ  կլինի, որ  ոչ թեդեպքերի հետևից գնանք, երբ հերթական շենքն է քանդվում, այլ մտածենք, թեինչից է, որ հանրությունը բողոքում է»15։
  Ուսումնասիրելով  այն  մարդկանց  խնդիրները,  ովքեր  դարձել  են  հանրային գերակա շահի զոհեր, պարզ է դառնում մի բան. խախտվել է նրանց սեփականության  անձեռնմխելիության  իրավունքը,  այժմ  նրանք  ունեն  իրավաբանական օգնության կարիք։
  Շատ մարդիկ, ում սեփականությունն ուզում ենխլել անգամ չգիտեն, թե ինչ է նշանակում հանրային գերակա շահ։
  Կարծում եմպետությունը պետք է իրավաբանական օգնություն ցույց տա այդ մարդկանց,14 Տե′ս Եվրոպական դատարանի որոշում. Գանգատ թիվ 23566/05 Ղասաբյանը և այլոք ընդդեմՀայաստանի։
  Ղասաբյանը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի։
 15 Տե′ս Ճարտարապետ Հրաչ Պողոսյանի հարցազրույցը http։
 //www.aravot.am/2016/02/29/662283/։
 մանրամասնորեն պետք է բացատրել նրանց իրենց իրավունքների և պարտականությունների  մասին։
   Նրանք  պետք  է  իրավունք  ունենան  բողորքարկելուդատարանում  հանրային  շահի  ճանաչման  մասին  որոշումը։
   Լսելով  այդ  մարկանց, պատմությունները՝ տեսնում ենք, որ ոչ ոք հաշվի չի առել նրանց կարծիքը, ոտնահարվել է նրանց ձայնի իրավունքը։
  Կարծում եմ՝ այս ամենը պետք էհանգի հետևյալին. օրենքում տեղ գտնի նորմ, որը պարտադիր կդարձնի հանրային  լսումներ  անցկացնել  և  մինչև  սեփայանության  օտարումը  կքնարկվինաև  սեփականատիրոջ  կարծիքը։
   Որևէ  տարածք,  որն  ունի  սեփականատեր,միայն  սեփականատիրոջ  համաձայնության  դեպքում  կարելի  է  օտարել  նույնիսկ  այն  դեպքում,  եթե  տվյալ  տարածքը  պետության  ամենակարևոր  նպատակների համար է անհրաժեշտ։
  Այստեղ տեղին կլինի հիշատակել ֆրանսիական  մի  ֆիլմ.  «Պետական,  ստրատեգիական  ճանապարհ  են  կառուցում։
   Ճանապարհի վրա գտնվող բոլոր տների սեփականատերերի հետ պայմանագրերեն կնքում՝ ազատելով այդ տարածքը։
  Մի տուն չեն կարողանում վերցնել։
  Տղանասում է, որ իր հոր տունն է, գնում են հոր մոտ, ով պետական պաշտոնյաներինատրճանակով է դիմավորում և ասում, որ այլևս չգան։
  Նա ասում է, որ այդ տունը ժառանգել է իր պապերից, և եթե ամբողջ Ֆրանսիան էլ իրեն տա, ինքը չիթողնի այն քանդեն։
  Ֆիլմում ցույց են տալիս, թե ինչպես են բոլոր տները քանդում, և միայն այդ տունն է մնում ճանապարհի մեջտեղում։
  Ցավոք Հայաստանում ճիշտ հակառակ պատկերն է»։
 Ընդհանրացնելով  կարելի  է  փաստել,  որ  պետության  և  հասարակությանկարիքների  համար  սեփականության  օտարման  դեպքերում  ՀայաստանիՀանրապետությունում մարդու իրավունքները կոպտորեն ոտնահարվում են։
 Մերի ՄարգարյանՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԴԱԴԱՐՈՒՄԸ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԻՔՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ՇԱՀԻ ՀԱՄԱՐ«Բանալի բառեր՝ Բացառիկ շահ, գերակա հանրային շահ, հասարակության և պետությանկարիքներ, սեփականության օտարում, սեփականատեր, նախնական համարժեքփոխհատուցում, կառավարության որոշում, անշարժ գույք։
 Ամփոփում։

Սեփականության  իրավունքի  դադարումը  պետության  կարիքների  և  հանրային  շահի  համար  սեփականության  իրավունքի  հարկադիր  դադարման  հիմքերից  է։
 Գործող  օրենսդրության  վերլուծությունը  վկայում  է  այն  մասին,  որ  այս  ոլորտում  թերի  է  մնացել  որոշ  իրավական  կարգավորումներ,մասնավորապես  ավելի  խորը  կարգավորման  կարիք  ունի  «գերակա  շահի»  մեկնաբանումը,  նախնական  համարժեք  փոխհատուցման  հետ  կապված  խնդիրները  և  որոշ  խնդիրներ  կապված  ժամկետների  հետ։
   Աշխատանքում  հիմնավորվել  է  «Հասարակության  և  պետության  կարիքների  համար  սեփականության  օտարման  մասին»  օրենքի նախագծի ընդունման անհրաժեշտությունը, քննարկվել են հանրային շահի մեկնաբանման  հետ  կապված  խնդիրները,  սեփականատիրոջը  տրվող  փոխհատուցման  հետ  կապված հարցերը, նախագծում նոր նորմեր մցվելու առաջարկներ է արվել։
  Աշխատանքում  կատարված  վերլուծությունը  հանգում  է  նրան,որ  պետության  և  հասարակության  կարիքների  Հայաստանի  Հանրապետությունում մարդու իրավունքները կոպտորեն ոտնահարվում են։
