Նախաբան։
   Հակամարտությունների  լուծումը  այսօր  համարվում  էհամաշխարհային  հանրության  առջև  ծառացած  գերխնդիրներից  մեկը,որոնց  լուծման  ուղիների  շուրջ  առաջացած  տարաձայնությունները  ևքաղաքական  ակտիվությունը    կարելի  է  համարել  համոզիչ  փաստարկհօգուտ այն բանի, որ հակամարտությունները ոչ միայն տարաբնույթ ենև  բազմակողմանի,  այլև  շոշափում  են  բազմաթիվ  պետություններիշահերը։
 21-րդ  դարի  սկզբին  դեռևս  չլուծված  է  մնում  համաշխարհայինհասարակությանը  հուզող  ամենաբարդ  թնջուկներից  մեկը՝  արաբաիսրայելական  հակամարտությունը։
   Առաջանալով  1947թ.  որպեսհետագաիսրայելա-պաղեստինյան  խնդիր՝հակամարտությունըտարիներին վերաճեց արաբա-իսրայելականի՝ իր ոլորտը ուղղակի կամանուղղակի  կերպով  ներառելով  Մերձավոր  Արևելքի  գրեթե  բոլորերկրները,  ինչպես  նաև  համաշխարհային  գերտերությունները,  որոնքունեն  իրենց  ռազմավարական  շահերը  այս  ռեգիոնում։
   Այս  առումովցայսօր  միջազգային  դիվանագիտության  օրակարգումէ  մնումհակամարտության  լուծմանն  ուղղված  ջանքերը,  և  քննարկվող  հարցիարդիականությունը  շարունակում  է  մնալ  համաշխարհային  գերակախնդիրներից մեկը։
 Հոդվածում  նպատակ  է  դրված  ներկայացնել  Քեմփ-Դևիդիհամաձայնագրի  պատմական  նշանակությունը  արաբա-իսրայելականհակամարտության  կարգավորման  գործընթացում,  ինչպես  նաև  այնխնդիրները,  որոնք  առաջացան  համաձայնագրի  կնքման  ընթացքում  ևդրան հաջորդող ժամանակահատվածում։
  Քեմփ-Դևիդի համաձայնագրիարդիականությունը  և  նշանակությունը  թերագնահատել  չի  կարելի,քանի  որ  այն  հանդիսացավ  նախադեպ  հետագայում՝  1983թ.  մայիսի    17-ին,  Իսրայելի  և  Լիբանանի  [9],  իսկ  1994թ.  հոկտեմբերի  26-ին՝Իսրայելի և Հորդանանի միջև նմանատիպ սեպարատ հաշտություններիկնքման համար[10]։
  Բացի այդ, Քեմփ-Դևիդը ուղի հարթեց Մադրիդում՝1991թ.  [11],  Օսլոյում՝  1993  և  1995թթ.  [12],  Ուայ-Փլանթեյշնում՝  1998թ.[13], Քեմփ-Դևիդում՝ 2000թ., Թաբայում՝ 2001թ. [14], Ժնևում՝ 2003թ. [15],Շարմ-Էլ-Շեյխում՝ունեցած  խաղաղությանբանակցությունների  և  2000թ.՝  Քլինթոնի  [17],  2006թ.  Իտալա-ֆրանսիսպանական[18]  և  2011թ.  իսրայելական  նախաձեռնություններիհամար  [19]։
   Փորձ  է  արվում  ցույց  տալ  համաձայնագրի  կնքմանգործընթացում  ԱՄՆ-իդերակատարումը։
   Արաբաիսրայելական  հակամարտության  ուսումնասիրությամբ  զբաղվել  ենհայկական,  ռուսական,  արևմտյան  և  արաբական  արևելագիտականդպրոցների  ականավոր  ներկայացուցյիչները։
   Խնդրո  առարկա  հարցինիրենց  աշխատություններում  անդրադարձել  են  Ն.  Հովհաննիսյանը,      Ե.  Աբգարյանը,  Ս.  Ավանեսովը,  Ա.  Թոփալյանը,  Ռ.  Կարապետյանը,       Շ. Կարամանուկյանը, Հ. Սարգսյանը, Ա. Հովհաննիսյանը։
 [16]  տեղի2005թ.ունեցած1973թ.  հոկտեմբերյան  պատերազմի  ավարտից  հետո    հստակորեներևում  էին  այն  գործոնները,որոնք  խոսում  էին  արաբա-իսրայելականհակամարտության խաղաղ կարգավորման օգտին.1.  Պատերազմի  ժամանակ  երևաց  արաբական  երկրների  աճած  ուժնու հզորությունը։
 2.  Արաբական  երկրների  հայտարարած  նավթայինէմբարգոննախատեսում  էր  ինչպես  նավթի  արդյունահանման,  այնպես  էլարտահանման  ծավալի  կրճատում  կիրառել  արևմտյան  այներկրների  դեմ,  որոնք  այս  կամ  այն  կերպ  օժանդակում  էինԻսրայելին։
 3.  Պարտությունը Վիետնամում ստիպում էր ԱՄՆ-ին ավելի ու ավելիսահել միջազգային լարվածության թուլացման դիրքեր [3, էջ 128]։
 ԱՄՆ-ը  սկսում  է  քայլեր  ձեռնարկել    Իսրայելի,  Եգիպտոսի  ևՍիրիայի միջև զորքերի տարաբաժանման ուղղությամբ, որի նպատակը,ըստ  ԱՄՆ-ի  պետքարտուղար  Քիսինջերի,  «Իսրայելի  կողմից  գրավվածտարածքների  պահպանությունը  ապահովելուհնարավորությանստեղծումն էր» [2, էջ 129]։
  ԱՄՆ-ի կողմից  ավելի ու ավելի էր նկատվումմիտումներ՝ դուրս մղելու ԽՍՀՄ-ին մերձավորարևելյան կարգավորմանշրջանակներից,  իսկ  Եգիպտոսն  ավելի  էր  հակվում  միայն  ԱՄՆ-ի  հետհամագործակցության։
   Ե.  Մ.  Պրիմակովը  նշում  է.  «Արդարացնելովիրենց կուրսը Ժնևի կոնֆերանսում՝ ամերիկյան պաշտոնատար անձինք ասում  էին,  թե  այն    ժամանակ  պայմաններ  չկային,  և  ընդհանրապեսպայմաններ չկան Մերձավոր Արևելքում համապարփակ կարգավորմանհամար։
  Այդ պատճառով էլ հարկ եղավ ընթանալ մասնակի  լուծումներիուղիով։
   Այդ  ուղու  կողմնակիցները  մեղադրում  էին  ԽՍՀՄ-ին,  որ  նազանց է առնում ըստ էտապների միջոցառումները» [1, էջ 82]։
 1973թ.  դեկտեմբերի  21-ին  համաձայնություն  ձեռք  բերվեց,  իսկ1974թ.  հունվարի  11-18-ը  Կահիրե-Սուեզ  խճուղու  101-րդ  կմ-ի  վրաստորագրվեց  զորքերի  տարաբաժանման  վերաբերյալ  իսրայելաեգիպտական  համաձայնագիրը։
   Ժնևում  ստորագրվեց  նմանատիպհամաձայնագիր՝ սիրիական և իսրայելական զորքերի տարաբաժանմանվրաբերյալ։
   Սիրիային  վերադարձվեց  Գոլանյան  բարձունքների  միմասը՝  Կունեյտրան՝  այն  պայմանով,ստեղծվիապառազմականացված գոտի, և տեղակայվեն ՄԱԿ-ի զինված ուժեր։
 որ  այստեղ1975թ.  սեպտեմբերի  1-ին  Ժնևում  սկսվեց  նոր  կոնֆերանս,  իսկսեպտեմբերի  4-ին  Եգիպտոսը  և  Իսրայելը  ստորագրեցին  Սինայիհամաձայնագիրը։
   Այն  նախատեսում  էր  իսրայելական  զորքերիլեռնանցքների  անցում  Եգիպտոսին։
 հետքաշում,  Միլթա  և  ԳիդիԵգիպտոսը  իրեն  վերադարձրեց  Սինայի  10  %-ը։
   Իսրայելի  ռազմականնավերը  ստանում  էին  Սուեզի  ջրանցքով  ազատ  երթևեկությանիրավունք։
   2-րդ  փաստաթղթով  ԱՄՆ-ը  պարտավորվում  էր  հասնելԵգիպտոսի կողմից  համաձայնագրի անխախտ կատարմանը և արգելելնրա  մասնակցությունը  Իսրայելի  դեմ  ուղղված[4, էջ 194]։
   գործընթացներին         համաձայնագրիստորագրումիցմեջՍինայիքաղաքականությանհետո  ԱՄՆ-իմերձավորարևելյաննկատվեցինփոփոխություններ։
   «Քարտերը    և  պետքարտուղար    Ս.  Վենսը  եկել  էինայն համոզման,որ քայլ առ քայլ  լուծումը սպառել է իրեն, և ժամանակն էփնտրել  համապարփակ  կարգավորման  ուղիներ»  [2,  էջ  159]։
   ԱՄՆ-իմոտեցման  այս  միտումները  պայմանավորված  էին  հետևյալգործոններով.1.  Նախ  հարկավոր  էր  պահպանել  սերտ  հարաբերություններըարաբական պահպանողական վարչակարգերի հետ։
 2.  Հաշվի  առնելով  «նավթային  էմբարգոյի»  դառը    փորձը՝  խուսափելդրա կրկնումից։
 3.  Հարկ  էր  հաշվի  նստել  այն  փաստի  հետ,որ  պաղեստինյանհիմնախնդիրը ևս կարիք ուներ որոշակի առաջխաղացման։
 4.  ԱՄՆ-ը  հասկանում  էր,  որ  առանց  ԽՍՀՄ-ի  մասնակցությանհնարավոր չէր Մերձավոր Արևելքում հասնել լուրջ կարգավորման։
 լուծումովՀոկտեմբերի 1-ին հրապարակվեց Մերձավոր Արևելքի վերաբերյալխորհրդա-ամերիկյան  համատեղ  հայտարարություն՝  անհապաղ  ևհամապարփակկարգավորել  արաբա-իսրայելականհակամարտությունը,  իսրայելական  զորքերը  դուրս  բերել  1967թ.գրավված  տարածքներից  և  ապահովել  արաբ  բնակչության  օրինականիրավունքները։
     Ժնևյան  կոնֆերանսին  պետք  է  մասնակցեին  բոլորշահագրգիռ կողմերը, այդ թվում՝ նաև պաղեստինյան կողմը։
  Թվում էր,թե ԱՄՆ-ը  վերադառնում է ԽՍՀՄ-ի հետ համագործակցության դիրքեր,սակայն  Մերձավոր  Արևելքում  տեղի  ունեցան  իրադարձություններ,որոնք «թաղեցին» խորհրդա-ամերիկյան համատեղ հայտարարությունը։
 Իսրայելում  1977թ.  պառլամենտական  ընտրությունների  ժամանկհաղթանակած «Լիկհուդ» դաշինքը Մ. Բեգինի գլխավորությամբ  հանդեսէր  գալիս  պաղեստինյան  հարցի  կապակցությամբ  չափազանց  կոշտդիրքորոշումով։
   1977թ.  հուլիսին  Բեգինը    հանդիպեց  Քարտերի  հետ  ևերաշխիքներ  ստացավ,  որ  Քարտերը  այլևս  չի  խոսի  իսրայելականզորքերի  դուրսբերման  և  ինչ-որ  «պաղեստինյան  հայրենիքի  մասին»։
 Բեգինը  հրաժարվեց  գրավված  տարածքներում  հրեական  նորբնակավայրերի  կառուցումը  սառեցնելու  առաջարկից։
   Բեգինը  և  նրաառջնորդած  «Հերուտ»  կուսակցությունը  առաջնորդվում  էին  «ՄեծԻսրայել»  ստեղծելու  գաղափարով։
   Նրանք  ՄԱԿ-ի  ԳԱ  181-րդ  բանաձևըանվանում  էին  որոշում  արևմտյան  Պաղեստինի  բաժանման  մասին։
 Արտգործնախարար  Դայանը  պահանջում  էր  շրջանառությունից  հանել«պաղեստինյան  հայրենիք»  արտահայտությունը  և  բացառել  որևէ  կերպՊԱԿ-իկոնֆերանսին։
 Հրապարակվեց  իսրայելա-ամերիկյան  համատեղ  հայտարարություն։
 Ըստ  ԱՄՆ-ի  ազգային  անվտանգության  հարցերով  նախագահիխորհրդական  Բժեզինսկու՝  այդ  հայտարարությունն  էլ  իր  հերթինվրդովեց արաբներին։
 ներկայացուցչի  մասնակցությունը  ԺնևիՀաջորդ  գործոնը  Եգիպտոսի  նախագահ  Սադաթի  նամակն  էրՔարտերին, որտեղ ասվում էր, որ «ոչինչ չպետք է խանգարի Եգիպտոսիև  Իսրայելի  միջև  ուղղակի  բանակցություններին»։
   Եվ  վերջապես,ամենակարևոր  գործոնը,  որը  ստիպեց  ԱՄՆ-ին  սահել  հարցիկարգավորման  սեպարատ  դիրքեր,  70-ական  թթ.  վերջերին    ԱՄՆ-իարտաքին  քաղաքականության  մեջ  միջազգայինլարվածությանթուլացման  կուրսից  ԱՄՆ-ի  հեռանալու  միտումն  էր։
   Դա  պետք  էարտացոլվեր նաև մերձավորարևելյան քաղաքականության մեջ։
 Վերը  նշված  գործոնները  նպաստում  էին,  որ  ԱՄՆ-ն  ամեն  կերպաջակցեր պաղեստինյան խնդրի սեպարատ կարգավորմանը՝ իր «դրոշիներքո»  և  նվազագույինի  հասցներ  ԽՍՀՄ-ի  մասնակցությունը  այդգործընթացին։
  ԱՄՆ պետքարտուղար Վենսը Եգիպտոսին ներկայացրելէր  պաղեստինյան  հարցի  վերաբերյալ  իր  սեփական  ծրագրերը՝հանրաքվեի  անցկացում՝  արևմտյան  ափի  և  Ղազայի  վերջնական ապագան  որոշելու  համար,  որևէ  խոսք  չկար  ՊԱԿ-ի  և  գրավվածտարածքներից  իսրայելական  զորքերի  դուրսբերման  մասին։
     Անցմանշրջանում  արևմտյան  ափում  պետք  է  հաստատվեր  համատեղ իսրայելա-հորդանանյան  կառավարում։
   Իսրայելի  որոշ  ազդեցիկքաղաքական  գործիչներ՝  Ի.  Ալոնը,  Շ.  Պերեսը  և  այլք,  կողմ  էինՀորդանանի հետ հարաբերություններ հաստատելու միջոցով մշտականխաղաղություն սահմանել արևմտյան ափի վրա, բայց ոչ դրանց ուղղակիանեքսիայի ձևով։
 ԱՄՆ-ը ուզում էր ցույց տալ, որ սեպարատ բանակցությունները ոչթե  իր,  այլ  Իսրայելի  և  Եգիպտոսի  նպատակն  է։
   Նոյեմբերի  19-ինՍադաթը  ուղևորվեց  Երուսաղեմ  և  ելույթ  ունեցավ  Քնեսետում։
 Պահպանելով ձևական կողմը՝ ԱՄՆ-ը դեռ խոսում էր Ժնևի կոնֆերանսի«համակենտրոնմասին,  բայց  միաժամանակ  առաջ  էր  քաշումշրջանագծերի»Իսրայելիտեսությունը՝կարգավորելհարաբերությունները  նախ՝  Եգիպտոսի,  ապա՝Հորդանանի  ևպաղեստինցիների,  իսկ  վերջում՝  Սիրիայի  հետ։
   1978թ.  մարտինՎաշինգտոնում  տեղի  ունեցած  Բեգին-Քարտեր  հանդիպման  ժամանակԱՄՆ-ի  նախագահը  հայտարարեց,  որ  Իսրայելի  պահանջները  հանգումեն «6 ոչերի».1.  Իսրայելը  չի  ցանկանում  հեռանալ  արևմտյան  ափից։
   2.  Չիդադարեցվում  հրեական  նոր  բնակավայրերի  կառուցումը  գրավվածտարածքներում։
  3. Իսրայելը չի հեռանա Սինայից կամ՝ 4.  չիթողնիՄԱԿ-ի  ու  Եգիպտոսի  հովանու  ներքո։
   5.  Իսրայելը  չի  ընդունում,  որ  242-րդ  բանաձևը  վերաբերում  է  արևմտյան  ափին  ու  Ղազային։
 6.Պաղեստինցի  արաբներին  հնարավորություն  չի  տրվի  որոշելու  իրենցապագան։
 1978թ.  սեպտեմբերի  5-ին  ԱՄՆ-ում՝  Քեմփ-Դևիդում,  Իսրայելի  ևԵգիպտոսի  միջև  սկսվեցին  բանակցություններ,  որոնք  տևեցին  13  օր։
 Բեգինի  նպատակն  այն  էր,  որ  հաշտության  միջոցով  արաբականերկրների  միացյալ  ճակատից  դուրս  բերեն  ամենահզոր  արաբականերկրին։
  Սադաթը իր հերթին հույս ուներ ստանալ Սինայի թերակղզին ևպատրաստ էր աչք փակել արևմտյան ափի և Ղազայի հարցում Իսրայելիհավակնությունների  վրա։
   Բայց  Սադաթին  պետք  էր  որևէ  կերպքողարկել այդ ամենը։
  Քարտերը մի կողմից  համոզում էր Սադաթին, որհաշտությունը  հետ  կբերի  Սինան,  իսկ  մյուս  կողմից  համոզում  էրԲեգինին,  որ  հաշտությունը    կմեծացնի  Իսրայելի  ապահովությունը։
 Գլխավոր  խոչընդոտը  բանակցությունների  ժամանակ    արևմտյան  ափիև  Ղազայի  ապագայի  հարցն  էր։
   Սեպտեմբերի  13-ին  Քարտերիառաջարկով  242-րդ  բանաձևից    որոշվեց  հանել  «պատերազմի  միջոցովտարածքներ  գրավելու  անթույլատրելիություն»  արտահայտությունը։
 242-րդ  բանաձևի  տեքստը  պարզապես  կցվեց  «Մերձավոր  Արևելքում հաշտության  պայմանագիր  կնքելու  շրջանակներ»  փաստաթղթին  [6]։
 Սա  ճանապարհ  հարթեցII  փաստաթղթի  համար,  որը  կոչվեց«Եգիպտոսի  և  Իսրայելի  միջև  հաշտության  պայմանագիր  կնքելուշրջանակներ»  [5]։
   Երեք  երկրների  ղեկավարների  նամակները՝  որպեսպաշտոնական  փաստաթղթեր,  կցվեցին  այդ  շրջանակներին։
   Քարտերինամակում ասվում էր. «Ամեն մի պարբերությունում, որտեղ հոլովվում է«արևմտյան  ափ»  արտահայտությունը,  Իսրայելի  կառավարությանկողմից  պետք  է  և  կարող  է  մեկնաբանվել  որպես  Հուդա  և  Սամարիա»։
 Շահարկվումդեպքերը։
 Հակաշահական շարժումը անհանգստացնում էր նաև Սադաթին. 3 օրվանաև  Իրանում  տեղիէինունեցողընթացքում  Վենսը  հասավ  նրան,  որ  Սադաթը  հրաժարվեց  արևմտյանափում ընտրությունների կոնկրետ ժամկետ նշանակելու իր  պահանջից,բայց  առաջ  քաշեց  նոր  պահանջ.  «Ինքնավարություն  մտցնել  նախՂազայում»։
   Իրանական  խաղաքարտի  գործարկումը  տվեց  իրարդյունքները։
   1979թ.  մարտի  26-ին  Վաշինգտոնում  տորագրվեցխաղաղության պայմանագիր Եգիպտոսի և Իսրայելի  միջև, որը ուժի մեջմտավ 1979թ-ի դեկտեմբերի 25-ին։
  Ըստ պայմանագրի՝1.  Իսրայելի և Եգիպտոսի միջև հաստատվում է խաղաղություն։
 2.  Իսրայելի և  Եգիպտոսի միջև հաստատվում են դիվանագիտական հարաբերություններ։
 3.  Իսրայելական զորքերը դուրս են բերվում Սինայից։
 4.  Ճանաչվում  է  Եգիպտոսի  սուվերենությունը  այն  սահմաններում,«որոնք  եղել  են  Եգիպտոսի  և  Պաղեստինի  մանդատայինտարածքի սահման։
 5.  Իսրայելական  նավերը  ազատ  երթևեկելու  են  Սուեզի  ջրանցքիէ  ազատհամարվումծավածոցըշրջանում։
   Աքաբայինավագնացության գոտի։
 6.  Եգիպտական  կառավարությունը  իրավունք  ունի  մեկ  դիվիզիաունենալ Սուեզից 50 կմ արևելք։
 7.  Աքաբայի ծոցից արևմուտք գտնվող 20-40 կմ տարածք գտնվելու էՄԱԿ-ի ուժերի հսկողության տակ։
 8.  Իսրայելական զորքերը չեն հեռանա արևմտյան ափից և Ղազայից,այլ կտեղաբաշխվեն անվտանգության գոտիներում։
 9.  Այդ տարածքներում  պետք է ապահովվի ոչ թե տարածքային, այլբնակչության ինքնավարություն։
 Նշենք,  որ  այս  վերջին  կետը  նշված  էր  ոչ  թե  պայմանագրիտեքստում,  այլ  Սադաթի  և  Բեգինի՝  Քարտերին  ուղղված  համատեղնամակում։
   Ինչ  խոսք,  պայմանագիրը  ամերիկյան  դիվանագիտության խոշոր հաղթանակն էր, բայց ոչ հարցի վերջնական լուծումը։
 Այսպիսով, կարելի է հանգել հետևյալ եզրակացության.1.  Քեմփ-Դևիդի համաձայնագիրը պառակտեց արաբական աշխարհը,և  Սիրիան,  Լիբանանը,  Ալժիրը,  Իրաքը,  Եմենը  և  ՊԱԿ-ըհայտարարեցին,և  խզեցինդիվանագիտական հարաբերությունները Եգիպտոսի հետ։
 որ  այն  անօրինականէ,2.  1978թ.  ապրիլյան  հեղափոխությունը՝  Աֆղանստանում,  և  1979թ.իրանական  հեղափոխությունը  ստիպեցին  ԱՄՆ-ին,  Քեմփ-Դևիդիհամաձայնագրիռազմաստրահաստատվելհիմանվրա,տեգիական  կարևոր  նշանակություն  ունեցող  Սինայի  թերակղզումև  արդեն  1980թ.  անցկացնել  ամերիկա-եգիպտական  համատեղզորավարժություններ։
 տվեց,3.  Քեմփ-Դևիդի  համաձայնագիրը,  բացի  վերոհիշյալից,  ԱՄՆ-ինհամապարփակհնարավորությունլարվածությունը  ՄերձավորկարգավորումիցԱրևելքում,  պահպանել  ազդեցությունըեվրոպականդաշնակիցների  և  Ճապոնիայի  վրա,  որոնք  մեծապես  կախված  էինմերձավորարևելյան նավթից։

1973թ.֊1974թ.  հունվարի   արաբա-իսրայելական  պատերազմից  հետո  մի  շարք  հանգամանքներ  նպաստեցին  հակամարտության  կարգավորման  շուրջ  բանակցություններ  սկսելուն։
   Նախ՝  11-18-ը  ստորագրվեց  զորքերի  տարաբաժանման  վերաբերյալ  իսրայելաեգիպտական համաձայնագիրը [5], որից հետո 1975թ. սեպտեմբերի 1-ին  Ժնևում  սկսվեց  կոնֆերանս  [6],  իսկ  սեպտեմբերի  4-ին  Եգիպտոսը  և  Իսրայելը ստորագրեցին Սինայի համաձայնագիրը [7]։
  ԱՄՆ-ի ջանքերն  ուղղված էին  եգիպտա-իսրայելական սեպարատ հաշտություն կնքելուն,  որի  արդյունքում  սկսվեցին  Քեմփ-Դևիդյան  բանակցությունները  [8],  և  1979թ.  մարտի  26-ին  Վաշինգտոնում  ստորագրվեց  խաղաղության  պայմանագիր,որը ուժի մեջ մտավ 1979թ-ի դեկտեմբերի 25-ին։
