Պաշտպանական մեխանիզմներով հագեցած անձի վարքի խնդիրը առկա է ամենուր: Այն արդիական է ինչպես կլինիկական հոգեբանության, այնպես էլ սոցիալական և զարգացման հոգեբանության բնագավառներում և ներկայացված է ինչպես տեսական, այնպես էլ կիրառական հոգեբանության մեջ:  Psychologicalամանակակից հոգեբանական կարգապահությունում պաշտպանության մեխանիզմների հայեցակարգը այս կամ այն ​​կերպ ներկայացված է տարբեր հոգեբանական դպրոցներ և ուղղություններ ներկայացնող հետազոտողների կողմից [1, 2, 3, 4, 5, 6]:  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հոգեբանական պաշտպանությունը սուբյեկտիվ հարմարեցում է սթրեսի բոլոր տեսակների (.. Ֆրեյդ, Ա. Ադլեր, Է. Էրիկսոն, Ռ. Arազարուս, Ռ. Պլուտչիկ, Ֆ. Վ. Վասիլյուկ, Լ. Դ. Դեմինա, Ա. Նալչաջյան, Ռ. Պլուտչիկ, եզրակացություններ Վերոհիշյալ տեսամեթոդական հետազոտությունների արդյունքներով առաջ քաշվող սահմանամերձ բնակչության համար առավել արդիական են դառնում հոգեբանական պաշտպանության համակարգային խնդիրները բարձրացնելու և ուսումնասիրելու, ինչպես նաև ինքնիրացման և ազգային ինքնուրույնության սկզբունքները ձևակերպելու տեսանկյունից: -գիտակցություն:  Որպես հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների ուսումնասիրման թիրախ ընտրվել է Արցախի բնակչությունը:   Փորձարարական հետազոտությունն իրականացվել է 2 փուլով: Առաջին փուլն իրականացվել է 2015-2016 թվականներին, իսկ երկրորդ փուլը ՝ 2017-2018 թվականներին:   Հարցման մասնակիցների ընտրազանգվածը կազմել է 4707 մարդ, որից (ի դեմս մարզային կենտրոնների) 805 մարդ Ստեփանակերտի շրջանում, որից 462-ը մասնակցել է հետազոտության առաջին փուլին, իսկ 443-ը `երկրորդ փուլում, Մարտունու շրջանում` 680 մարդ: , որից 341 մարդ մասնակցել է հարցման առաջին փուլին, և 339-ը `երկրորդ փուլում, 720 մարդ` Մարտակերտի շրջանում, որից 368-ը մասնակցել է հարցման առաջին փուլին, իսկ 352-ը `երկրորդ փուլում: , Հադրութում: Տարածաշրջանում 752 մարդ, որից 383-ը մասնակցել է հարցման առաջին փուլին, և 369-ը `երկրորդ փուլում, 655 մարդ` Ասկերանի շրջանում, որից 321-ը մասնակցել է հարցման առաջին փուլին, իսկ 334-ը `In 2-րդ փուլ, Քարվաճառի շրջանում `402 մարդ, որից 184-ը մասնակցել են հարցման 1-ին փուլին, և 218-ը` 2-րդ փուլում,  Հարցման մասնակիցների ընտրազանգվածը բաժանվել է երեք տարիքային խմբերի. 1-ին խումբ ՝ 18-29 տարեկան (1-ին փուլ ՝ A խումբ, 2-րդ փուլ ՝ D խումբ) 2-րդ խումբ ՝ 30-59 տարեկան (1-ին փուլ ՝ B խումբ, 2-րդ տուր - E խումբ) 3-րդ խումբ ՝ 60-ից բարձր տարիքի (1-ին տուր - C խումբ, 2-րդ տուր - Z խումբ):  Հետազոտության նպատակն է նկարագրել և համապարփակ վերլուծել սահմանային գոտու բնակչության բնակչության հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների դրսևորման առանձնահատկությունները:  Փորձնական մաս Հոդվածում մենք առանձնացրել ենք փորձարարական հետազոտության մասնակիցների պատասխանները ՝ ըստ տարիքի և ժամանակագրական առանձնահատկությունների:   Աղյուսակի տեսքով ներկայացված տվյալները ստացվել են R. Plutchik-H- ի կողմից: Kellerman- ի «Lifestyle Index» մեթոդական գործիքակազմի շնորհիվ:   Ստորև բերված են հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների արտահայտման տոկոսները ըստ վերը նշված բնութագրերի (աղյուսակ 1):  Աղյուսակ 1. Պաշտպանական մեխանիզմների արտահայտման տոկոսներն ըստ տարիքի և ժամանակագրական առանձնահատկությունների, 1-ին փուլ: 1-ին փուլ. 1-ին փուլ. 18-29 տարեկան 30-59 տարեկան 60 և ավելի բարձր տարիքի A խումբ B խումբ C խմբի C պրոյեկցիայի մերժում փուլեր 2-րդ տուր: 18-29 տարի D խումբ 2-րդ տուր. 30-59 տարի E խումբ 2-րդ տուր. 60 և ավելի բարձր F խումբ հանույթ 30 3 7 23 13 18 Ռացիոնալիզացիա 2 38 25 4 49 34 Արձագանք 5 12 17 6 ​​8 9 Հետընթաց 8 4 8 19 2 4 Փոխհատուցում Փոխանցում 1 29 19 3 21 12 Ինչպես ցույց է տրված աղյուսակում, A խումբ պատասխանները գերակշռում են պրոյեկցիայի և արտաքսման տեմպերը, որոնք բնորոշ են հետպատերազմյան երիտասարդությանը ՝ հաշվի առնելով սթրեսային պայմանների ճնշող ազդեցությունը և երիտասարդների մոտ հայտնաբերված պաշտպանական մեխանիզմների ոչ կառուցողական պատկերը:   Նկատենք նաև այն փաստը, որ բոլոր մյուս պաշտպանական մեխանիզմները համեմատաբար համասեռ բաշխված են, բացառությամբ մերժման, ռացիոնալացման և փոխհատուցման մեխանիզմների ցածր մակարդակի:  Նշանակալի է նաև 2-րդ փուլում նույն խմբի տարիքային խմբում արձանագրված պատասխանների դինամիկան (D խումբ):   Այստեղ, չնայած մենք նկատում ենք պրոյեկցիայի և արտանետումների մակարդակի փոքր-ինչ նվազում `43% -ից 35% և, համապատասխանաբար, 30% -ից 23%, շրջակա միջավայրի նկատմամբ ոչ կառուցողական վերաբերմունքը շարունակում է մնալ հիմնականում բռնապետական:   Երկրորդ ժամանակագրական փուլում, որը, ինչպես գիտենք, ընդգրկում է 2017-2018 թվականները, երիտասարդների շրջանում ակնհայտորեն նկատվեց հետընթացի զգալի աճ, ինչը պայմանավորված է նախորդ երկու տիպի մեխանիզմների աստիճանական թուլացմամբ, որի արդյունքում մնացած բոլոր մեխանիզմների դրսեւորման մակարդակները չեն փոխվել:  B խմբի 1-ին փուլում (30-59 տարեկան) գրանցված ցուցանիշները ցույց են տվել հետևյալ պատկերը (Աղյուսակ 1):   Ռացիոնալիզացիայի և փոխհատուցման արտահայտման մակարդակները հայտնվեցին գերիշխող դիրքում ՝ ռացիոնալացման մի փոքր առաջնահերթությամբ:   Այս պատկերն առավել վառ արտահայտվեց 40-55 տարեկան մարդկանց շրջանում, ինչը խոստումնալից պատկերացում է տալիս այս շրջանում պաշտպանական մեխանիզմների արդիականության վերաիմաստավորման մասին:   Նշենք նաեւ ռեակտիվ կազմավորման նշանակության բավականին հստակ դրական դինամիկան:   Այս պատկերը կարելի է բացատրել «առանց պատերազմի, առանց հաշտեցման» սահմանամերձ գոտու սոցիալ-քաղաքական իրավիճակի հոգեբանական ընկալումներով, որոնք հաստատվել են նաև նույն տարիներին հավաքված հարցազրույցների ընթացքում: Պետական ​​կառույցների նկատմամբ դրական, ազգային-համախմբող վերաբերմունքի արդիականացում:  Երկրորդ փուլի ընթացքում գրանցված ցուցանիշները նույնպես արժե մեկնաբանել:   Նույն տարիքային խմբում (E խումբ) պաշտպանության մեխանիզմների արտահայտությունը որոշ փոփոխությունների է ենթարկվել:  Եթե ​​B խմբի 30-59 տարեկանները ցույց էին տալիս հիմնականում ռացիոնալացման և փոխհատուցման մեխանիզմների ակտիվություն, ապա E խմբի նույն տարիքային ընտրազանգվածը ներկայացվեց հետևյալ դինամիկայով.   Ամրապնդվեցին ռացիոնալացման մեխանիզմի ցուցանիշները ՝ 38% -ից դառնալով 49%:   Փոխարենը փոխհատուցման մեխանիզմը աստիճանաբար սկսեց կորցնել իր նշանակությունը, ինչը նույնպես արտացոլվեց գրանցումների համապատասխան տոկոսում ՝ 29% -ից ընկնելով 21%:   Թուլացավ նաև ռեակտիվ ձևավորման դերը հոգեբանական պաշտպանության համակարգում:   Անհանգստացնող փաստ է գրանցվել նաև այդ տարիքային խմբի համար վտարման ցուցանիշի աճով:   Սա ցույց է տալիս սթրեսային պայմաններում երկար մնալու պատճառով ռիսկի և վտանգավոր գործոնների անտեղյակության կամ անգիտակից վիճակի դուրս մղման ռազմավարություն:  Ինչ վերաբերում է C խմբի ցուցանիշներին, ապա անհրաժեշտ է ներկայացնել կործանարար գնահատականները:   Այսինքն ՝ 60-ից բարձր տարիքային խմբում գրանցված արդյունքները ցույց են տալիս ոչ միայն ռացիոնալացման և փոխհատուցման մեխանիզմների աստիճանական թուլացումը, այլև գրեթե բոլոր մյուս 45 ցուցանիշների ուշագրավ ակտիվացումը:   Ավելացնենք նաև այն փաստը, որ արտահոսքի մակարդակը շարունակում է աճել Z խմբում (60-ից բարձր անձինք 2-րդ փուլում):   Չնայած այս միտումը բացատրվում է հետպատերազմյան տարիներին հասարակական-քաղաքական իրավիճակի ամորֆ ընկալումներով, այնուամենայնիվ, այն ներկայացվում է հաշմանդամ տարիքային խմբի սոցիալ-հոգեբանական և անձնական առանձնահատկությունների գերակշռությամբ:  Այժմ ներկայացնենք հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների դինամիկան առանձին (Նկարներ 1-8):   Ներկայացված թվային տվյալները ստացվել են ընտրողների պատասխանների միջինացման արդյունքում, որոնք ներկայացված են Աղյուսակ 1-ում `իրենց տոկոսներով:  Գծապատկեր 1. Պրոեկցիոն պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտման վերաբերյալ միջին տվյալները Ինչպես երեւում է Նկար 2-ից, գծապատկերային գծում պրոյեկցիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի դրսևորումը բնութագրվում է յուրաքանչյուր տարիքային խմբում ժամանակագրականորեն նվազող միտումով:   Բացառություն է կազմում 30-59 տարեկանների խումբը, որտեղ ինչպես 1-ին, այնպես էլ 2-րդ փուլում պրոյեկցիան դրսեւորվում էր պասիվ և ստվերավորված դիրքում:  Գծապատկեր 2. Իրականության ժխտման պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտման վերաբերյալ միջին տվյալները Նկար 2-ում ներկայացված է իրականության ժխտման պաշտպանական մեխանիզմի համեմատաբար կայուն արտահայտումը, և ժամանակագրական առումով, տարիքային խմբերի և գրեթե բոլոր տարիքային խմբերի շրջանում:   Այս մեխանիզմի ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունն այն է, որ այն ցույց տվեց բավականին ցածր արդիականություն, բացառությամբ երկրորդ փուլում գտնվող ավելի քան 60 մարդու տվյալների:  Այլ կերպ ասած, ուսումնասիրված ընտրազանգվածը իրատեսական է պատկերացնում իրականությունը:   Պատճառը պետք է տեսնել նաև այն փաստի մեջ, որ արցախահայությունը ապրում է սահմանամերձ տարածքում, որտեղ դժվար է անտեսել հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի ապակայունացնող հետևանքները, ռազմական գործողությունների վերսկսման վտանգը, «միշտ պատրաստ» կամավորական ուժերը: պայմանավորված է այդ վտանգով, անորոշ քաղաքական մթնոլորտով:  Հետաքրքիր է նաև այն փաստը, որ իրականության ժխտման մեխանիզմի առկայությունը բարձր տոկոսային տվյալների տեսքով արձանագրվել է միայն երկրորդ փուլում ՝ տարեցների մոտ, որոնք վերոհիշյալ ապակայունացնող սպառնալիքները ներկայացնում են թաքնված և որպես արդյունք: Իրականության ժխտումը կամ աղավաղումը բացահայտում է «առանց 47 պատերազմի, առանց հաշտության»: նրանց բացասական վերաբերմունքն ու վերաբերմունքը իրավիճակի նկատմամբ:  Գծապատկեր 3. Արտաքսման պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտման վերաբերյալ միջին տվյալները Նկար 3-ում ներկայացված են վտարման հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի դինամիկան ըստ տարիքի և ժամանակի:   Հատկանշական է, որ արտաքսման մեխանիզմի ամենաբարձր ցուցանիշը վերաբերում է հետպատերազմյան շրջանի առաջին փուլին, որն արտահայտվել է երիտասարդների շրջանում:   Այս ժամանակահատվածում առավելապես ազդում են պատերազմից հետո սոցիալական, հոգեբանական, տնտեսական, քաղաքական և ժողովրդագրական փոփոխությունների բացասական հետևանքները, որոնք իրենց հետքն են թողնում անձի ինքնության կառուցվածքի վրա և նպաստում են երիտասարդ տարիքում անձի սոցիալականացման կործանարար զարգացմանը:   Գծապատկեր 3-ը հնարավորություն է տալիս կատարել նաև մեկ այլ եզրակացություն: 1-ին փուլի մեծահասակների փուլում արտաքսման պաշտպանության մեխանիզմի ֆունկցիոնալ նշանակությունը կտրուկ նվազում է:   Այն փոքր-ինչ ակտիվ է միայն 60-ից բարձր տարիքային խմբում:   Այնուամենայնիվ, երկու ժամանակագրական փուլերը համեմատելիս ստեղծվում է հետաքրքիր պատկեր:   Ինչպես տեսնում ենք, 2-րդ փուլում, համեմատած այլ տարիքային խմբերի, 18-29 տարեկան մարդիկ նույնպես ցույց են տալիս ամենաբարձր ցուցանիշները, չնայած նրանք տարբերվում են 1-ին փուլի նույն տարիքային խմբից ինտենսիվության անկմամբ:   Իսկ հաջորդ տարիքային խմբերում գրեթե կրկնվում է արտաքսման մեխանիզմի աստիճանական արդիականացումը ՝ արտահայտված այդ պաշտպանության մեխանիզմի ցուցանիշների փոքր աճով:   Այս նկարը մեզ թույլ է տալիս կատարել հետևյալ եզրակացությունները. 1. Արտակարգ իրավիճակների դեպքում երիտասարդության շրջանում առավել արդիական է վտարման հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմը: 2. Սահմանամերձ տարածքում արտաքսման մեխանիզմի հրատապությունը շարունակում է պահպանվել երիտասարդների շրջանում նույնիսկ սոցիալական և պետական ​​հաստատությունների հարաբերական կայունացման պայմաններում (ուսումնասիրության 2-րդ փուլ), բայց ավելի թույլ դրսևորմամբ:   Հետևաբար, մենք կարող ենք արձանագրել բացասական փոխկապակցվածությունը երիտասարդության շրջանում ժողովրդավարական ինստիտուտների կայունացման արդյունքում պետականության ամրապնդման և արտաքսման մեխանիզմի ֆունկցիոնալ արդիականացման միջև: 3. Երկրաշարժի մեխանիզմի կարևորությունը երկրորդ (30-59 տարեկան) և երրորդ (60 և ավելի բարձր) տարիքային խմբերում, ի սկզբանե գտնվելով բավականին ցածր մակարդակի վրա, ցույց է տալիս տարիների ընթացքում աճելու միտում:   Այս ֆենոմենը բացահայտում է արտանետման կուտակման հնարավորությունները համապատասխան շրջակա միջավայրի պայմաններում և բացատրվում է նրանով, որ հետպատերազմյան անցումային շրջանում, երբ դեռևս չեն ձևավորվել պետականաշինության ավանդույթները, և անհատական ​​մոբիլիզացման ներուժը մնում է արդիական, վտարման մեխանիզմը բավարար հոգեբանական պաշտպանություն:   Դա ավելի անհրաժեշտ է դառնում, երբ արտաքին պայմաններն ավելի անվտանգ են դառնում, երբ կենսունակության հիմքերը կապված են ժողովրդավարական ինստիտուտների գործառույթների հետ `թուլացնելով անհատական ​​մոբիլիզացման ներուժը, որի արդյունքում հնարավոր վտանգի մասին գիտակցությունը դուրս է մղվում և չեզոքացվում: 4. Երկու ժամանակային փուլերում էլ այս մեխանիզմի արտահայտումը ցածր է երիտասարդների խմբի համեմատ, ինչը պայմանավորված է նրանով, որ այս խմբերում ավելի ակտիվ են պաշտպանական այլ մեխանիզմներ, որոնք խոչընդոտում են վտարման կուտակմանը և վերարտադրմանը:  Գծապատկեր 4. Ռացիոնալիզացիայի պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտման վերաբերյալ միջին տվյալները Նկար 4-ը ցույց է տալիս ռացիոնալիզացիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի առանձնահատկությունները:  Այս մեխանիզմի ֆունկցիոնալ դրսևորումները կարելի է համարել որպես հակադրություն նախորդ վտարման մեխանիզմի:   Ի տարբերություն վտարման մեխանիզմի արտահայտությունների, այստեղ մենք տեսնում ենք երիտասարդ տարիքում ռացիոնալացման կիրառման նվազագույն մակարդակ, որը պահպանվում է երկու ժամանակագրական փուլերում:   3059 տարեկան պատանիների ընտրազանգվածը առաջին փուլից արդեն ցույց է տալիս ռացիոնալացման բավականին բարձր աստիճան, ինչը ցույց է տալիս ժամանակագրական երկրորդ փուլում կուտակման միտում:   Հաշվի առնելով այս փուլի կարևոր առանձնահատկությունը ՝ սահմանային գոտում խաղաղության կայունության նվաճումը և պետականաշինության գործունեության տեսանելիությունը, ռացիոնալացման հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի ակտիվ դերը կարելի է համարել որպես կառուցողական, սոցիոմետրական պաշտպանություն: մեխանիզմ  Նշենք մեկ այլ հանգամանք. Երրորդ տարիքային խմբում կա ռացիոնալիզացիայի գրեթե նույն բարձր արտահայտությունը `այդ տարիքին բնորոշ ֆունկցիոնալ նշանակության որոշակի մեղմացման պատկերով:  50 Գծապատկեր 5. Ռեակտիվ կազմավորման պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտման վերաբերյալ միջին տվյալները Ուշագրավ են նաև Նկար 5-ում ստացված տվյալները:   Այս պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտությունը կարելի է առանձնացնել, առաջին հերթին, ըստ ժամանակագրական փուլերի:   Առաջին փուլում մենք տեսնում ենք ռեակտիվ կազմավորման անհավասար բաշխում տարբեր տարիքային խմբերում ՝ սկսած երիտասարդների շրջանում ամենացածր ցուցանիշներից մինչև երկրորդ և երրորդ տարիքային խմբերի շրջանում գրանցված ցուցանիշների կտրուկ աճ:   Այս պատկերը լիովին համընկնում է հետպատերազմյան շրջանում այդ խմբերին հատուկ աննախադեպ բարդ սոցիալ-հոգեբանական և անձնական խնդիրները հաղթահարելու ռազմավարության հետ:   Ուսումնասիրության երկրորդ փուլում մենք տեսնում ենք այս մեխանիզմի արդիականացման կտրուկ փոփոխություն:  Կայունացման և պետության կառուցման ուղղությամբ արտաքին պայմանների աստիճանական և թերի փոփոխությունն ուղեկցվում է ռեակտիվ կազմավորման կիրառելիության կտրուկ նվազմամբ:   Հետաքրքիր է, որ այս միտումը մենք տեսնում ենք մեծահասակների և տարեցների մոտ:   Երիտասարդների շրջանում հակված է ակտիվացնել ռեակտիվ ձևավորման մեխանիզմը, թեկուզ փոքր-ինչ, բայց, այնուամենայնիվ:   Ակտիվացման այս մակարդակը մնում է գրեթե անփոփոխ մնացած երկու տարիքային խմբերում:  Գծապատկեր 6. Ռեգրեսիայի պաշտպանության մեխանիզմի արտահայտման միջին տվյալները Նկար 6-ում ներկայացված են հետընթացի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի միջին ցուցանիշները:   Հաշվի առնելով այս մեխանիզմի ֆունկցիոնալ նշանակության ընդհանուր ցածր ցուցանիշները, կարող ենք վստահորեն փաստել, որ հետադարձ մեխանիզմը հիմնականում չի արտացոլում սահմանամերձ բնակչության բնակչության հոգեբանական պաշտպանության կարիքները:   Բացառություն են կազմում միայն երիտասարդների շրջանում երկրորդ փուլում գրանցված ցուցանիշները:   Անհանգստացնող փաստ է, որ ռեգրեսիվ ռեակցիաների նման զարգացում է նկատվում այս տարիքային խմբում:   Չնայած այս միտումը կարելի է ներկայացնել որպես սոցիալականացման զուտ տարիքային առանձնահատկություն, մենք կարծում ենք, որ հետընթացների պաշտպանության մեխանիզմի արդիականացման կուտակումը տարիների ընթացքում լիովին կապված է երիտասարդության արժեքային համակարգի բովանդակության և կառուցվածքային առանձնահատկությունների հետ:  Գծապատկեր 7. Կոմպենսատոր պաշտպանության մեխանիզմի արտահայտման վերաբերյալ միջին տվյալներ Նկար 7-ում բերված են փոխհատուցման հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի դրսևորման մանրամասները:  Այսինքն ՝ ամենաանհանգստացնող արդյունքն այն էր, որ ժամանակագրական երկու փուլերում էլ փոխհատուցումը ամենաքիչն էր գնահատվում երիտասարդների շրջանում:   Ինչ վերաբերում է Նկար 7-ի միջոցով ստացված արդյունքների մեկնաբանմանը, ապա հարկ է նշել, որ ուսումնասիրության երկու փուլերում էլ երկրորդ և երրորդ տարիքային խմբերում բավականին բարձր տեմպերի առկայություն կա `փոխհատուցման դրսեւորման որոշակի նվազման միտումով: տարեցների մոտ:   Հատկանշական է, որ հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի հենց սկզբում արձանագրվել են փոխհատուցման բարձր տեմպեր ՝ մատնանշելով սթրեսային իրավիճակի հաղթահարման գործում այս մեխանիզմի կառուցողական դերը:   Հատկանշական է նաև, որ Արցախի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական իրավիճակի հարաբերական կայունացման շրջանում փոխհատուցման ֆունկցիոնալ նշանակությունը համապատասխանաբար թուլանում է:   Այս եզրակացությունը հիմք է հանդիսանում կարևոր մեթոդաբանական և գործնական եզրակացությունների համար, որոնք ուղղված են ինչպես երիտասարդների, այնպես էլ տարեցների արտակարգ իրավիճակներում հարմարվելու կառուցվածքային մեխանիզմների արդիականացմանն ու գնահատմանը և համապատասխան հոգեբանական աշխատանքի իրականացմանը:  Գծապատկեր 8. Տեղահանման պաշտպանության մեխանիզմի արտահայտման վերաբերյալ միջին տվյալները Նկար 8-ը մեկնաբանում է ուսումնասիրության տարբեր փուլերում տեղաշարժի նշանակության դինամիկան:   Ինչպես երեւում է գծապատկերից, առաջին տարիքային խումբը կտրուկ տարբերվում է մյուս խմբերից:   Չնայած երկրորդ ժամանակագրական փուլում երիտասարդների շրջանում նկատվում է փոխանցման մեխանիզմի որոշակի արժեզրկում, այնուամենայնիվ, այդ մեխանիզմի դերը շարունակում է մնալ շատ կարևոր և արդիական երիտասարդների համար:  Մյուս երկու տարիքային խմբերում մենք ավելի հանգստացնող արտահայտություններ ենք գտնում: Տեղափոխման մեխանիզմի դերը առաջին փուլում որոշակիորեն ազդեցիկ է, որը երկրորդ փուլում նվազում է, քանի որ սահմանամերձ բնակչության արժեքային համակարգը դառնում է ավելի տեսանելի:   Պետաշինության գործընթացի խորացմանը զուգընթաց ակնհայտ են դառնում պաշտպանության պաշտպանական մեխանիզմի արժեզրկումն ու վնասազերծումը:  Այժմ մենք ներկայացնում ենք SPSS ծրագրակազմի համակարգչային-մաթեմատիկական վերլուծության արդյունքում հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների արտահայտման ամփոփ ցուցանիշները (աղյուսակ 12):  54 Աղյուսակ 2. Հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների արտահայտման ամփոփագիր Նախագծի մերժումը արդյունահանման ռացիոնալացումը արձագանքման փոխհատուցման փոխանցման գումարը 6 Նշում: Սուրբ շեղում% ընդդեմ գումարի% ընդհանուր Ինչպես ցույց է տրված աղյուսակ 2-ում, կանխատեսումը, ռացիոնալացումը, արտաքսումը և փոխհատուցումը ավելի ցայտուն են, քան Արցախի Հանրապետության սահմանային գոտու բնակչության շրջանում ուսումնասիրված հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմները:   Այս արդյունքն ամրապնդվեց զույգերի պաշտպանության մեխանիզմների վիճակագրական փոխկապակցվածությամբ (աղյուսակ 3):  Աղյուսակ 3. Հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների վիճակագրական փոխհարաբերությունների զույգ airույգ 1 airույգ 2 Պրոյեկցիոն ռացիոնալիզացիա Արդյունահանման Սբ. Աղյուսակ 3-ում `պրոյեկցիոն-ռացիոնալացում, արտաքսում-փոխհատուցում, ռեակտիվ ձևավորում-ռեգրեսիա-տեղաշարժ իրականության ժխտման մեջ:  Մեխանիզմների զույգերի բաժանման հիմքը նրանց միջին արտահայտությունների թվային համադրելիությունն էր և մոտ 55 կլաստերային խմբերում լինելը:   Այս զույգերի թվային արտահայտությունը ոչ միայն ամրապնդում է առաջին երկու զույգ մեխանիզմների առաջնահերթությունը, այլև ներկայացնում է դրանց տարրերի միջև փոխկապակցված փոխազդեցությունները:   Փոխազդեցությունների բովանդակային կողմնորոշումը կարելի է տեսնել նույն աղյուսակում ներկայացված ստանդարտ շեղումների թվային ցուցիչներով:   Վերոնշյալ փոխհարաբերությունների մանրամասն զեկույցը ներկայացված է ստորև (Աղյուսակ 4):  Աղյուսակ 4. Հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների զույգ ցուցանիշների փոխկապակցում airույգ 1 պրոյեկցիա և ռացիոնալիզացիա N 6 փոխհարաբերություն -980 կրծքանշան Airույգ 2 6 -.955 .003 Արդյունահանում և փոխհատուցում airույգ 3 Արագություն և ռեգրեսիա 6 -.277 .595 airույգ 4 ialխտում և սեղմում 6 .137 .795 Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 4-ից, բացասական կապի առավել արտահայտված ցուցանիշները ցույց են տալիս պրոյեկցիան և պրոյեկցիա: -Փոխհատուցում »պաշտպանական մեխանիզմների զույգերը:   Սա ապացուցեց այն վարկածը, որ սահմանամերձ բնակչության բնակչության առավել ցայտուն հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմներն են ռացիոնալացումը, փոխհատուցումը, արտաքսումը և պրոյեկցիան:   Վերոնշյալը թույլ է տալիս նաև նկարագրել ռացիոնալացման և փոխհատուցման առավել կառուցողական դերը պաշտպանական զույգերից հետպատերազմյան շրջանում սթրեսային պայմանները հաղթահարելու և պրոյեկցիայի և դուրս մղման մեխանիզմների «ֆունկցիոնալ չեզոքացման» տեսանկյունից:  «Իրականության մերժում-փոխանցում» զույգի դեպքում ինչպես նշանակության պասիվություն է նկատվել, այնպես էլ միաժամանակյա դերի դեպքում `դրական փոխկապակցվածություն:  Եզրակացություն Փոխհատուցումն ու ռացիոնալացումը ավելի ցայտուն են, քան սահմանային գոտում հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների դրական կառուցվածքները, որոնք նկարագրված են սոցիոմետրիկ իմաստով և արտահայտվում են պետականաշինության վարքագծի համատեքստում:  56 Բացասական փոխկապակցվածության առավել ցայտուն ցուցանիշները ցույց են տալիս «պրոյեկցիոն-ռացիոնալացման» և «արդյունահանման-փոխհատուցման» պաշտպանության մեխանիզմների զույգերը:  Ի տարբերություն վտարման մեխանիզմի արտահայտությունների, երիտասարդ տարիքում մենք տեսնում ենք ռացիոնալացման և փոխհատուցման նվազագույն մակարդակ, որը պահպանվում է երկու ժամանակագրական փուլերում:   Հաշվի առնելով հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի երկրորդ փուլի կարևոր առանձնահատկությունը ՝ սահմանային տարածքում խաղաղության կայունացման և պետականաշինության գործունեության տեսանելիություն ձեռք բերելը, ռացիոնալացման և փոխհատուցման հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի ակտիվ դերը կարելի է համարել որպես կառուցողական, սոցիոմետրական պաշտպանության մեխանիզմ:  Հատկանշական է, որ փոխհատուցման բարձր տեմպերը գրանցվել են հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի հենց սկզբում ՝ մատնանշելով սթրեսային իրավիճակի հաղթահարման գործում այս մեխանիզմի կառուցողական դերը:   Հատկանշական է նաև, որ Արցախի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական իրավիճակի հարաբերական կայունացման շրջանում փոխհատուցման ֆունկցիոնալ նշանակությունը համապատասխանաբար թուլանում է:   Այս եզրակացությունը հիմք է հանդիսանում մեթոդաբանորեն և գործնականորեն կարևոր եզրակացությունների իրականացման համար, որոնք ուղղված են ինչպես երիտասարդների, այնպես էլ տարեցների արտակարգ իրավիճակներում հարմարվողականության կառուցվածքային մեխանիզմների արդիականացմանն ու գնահատմանը և համապատասխան հոգեբանական աշխատանքի իրականացմանը:  , ։

Սույն աշխատանքում առանձնացվել են հոգեբանական պաշտպանության հետեւյալ բաղադրիչները՝ արտամղումը, իրականության ժխտումը, տեղափոխումը, կոմպենսացիան, ռեակտիվ կազմավորումը, պրոյեկցիան, ռացիոնալիզացիան եւ ռեգրեսիան։
  Փորձարարական հետազոտությունը անցկացվել է՝ ապացուցելու համար այն գիտական վարկածը, որ Արցախի բնակչության շրջանում հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմներից առավել արտահայտված են կոմպենսացիան, ռացիոնալիզացիան, պրոյեկցիան եւ արտամղումը։
  Էմպիրիկ հետազոտությունն անցկացվել է Ռ. Պլուտչիկի 41«Կյանքի ոճերի ինդեքս»-ի մեթոդական գործիքակազմի, համեմատական SPSS վերլուծության, հարցազրույցի եւ դիտման մեթոդների միջոցով։
