ԾԾՄԲԱՅԻՆ ԿԱՄՐՋԱԿՈՎ ՏԵՐՊԵՆ-1,2,4-ՏՐԻԱԶՈԼԻ ՍԻՆԹԵԶՆերածությունԺամանակակից օրգանական քիմիայի և դեղագիտության հիմնական խնդիրներից է օրգանիզմի համար հնարավորինս անվնաս և կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի` դեղամիջոցների սինթեզը։
  Սինթեզված քիմիական մոլեկուլներիկենսաբանական  ակտիվությունը  պայմանավորված  է  դրանցում  առկա  տարբեր ակտիվ կառուցվածքային միավորներով, և ինչու ոչ նաև որոշ ատոմներով։
 Այս տեսանկյունից մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում հնգանդամանի ևվեցանդամանի` մեկ կամ մի քանի հետերոատոմ պարունակող ցիկլիկ միացությունները։
   Իրենց  հերթին  հետերոցիկլիկ  միացություններից  և  դրանց  ածանցյալներից  մեծ  նշանակություն  ունեն  և  հետաքրքրություն  են  ներկայացնումթիոդիազոլային,  օքսադիազոլային,  դիազոլային,  1,2,4-  և  1,2,3-տրիազոլայինօղակ  պարունակող  միացությունները,  որոնց  շատ  ածանցյալներ  կիրառվումեն  բժշկության  մեջ  շնորհիվ  իրենց  հակաբակտերիալ  (ցեֆազոլին),  սրտանոթային  համակարգի  ճնշման  կարգավորման  (կլոֆելին,  իբրեսարտան),  հակասնկային  (էկոնազոլ,  ֆլուկոնազոլ),  կենտրոնական  նյարդային  համակարգիվրա ազդող (էստազոլամ) և նյութափոխանակությունը կարգավորող հատկությունների [1,2]։
  Թվարկված շարքի միացությունները նաև ելանյութեր β-հետերիլտեղակալված ոչ սպիտակուցային` օպտիկապես ակտիվ α-ամինաթթուներիստացման  համար։
   Նշենք,  որ նշված միացություններից  շատերը  բնական  ծագում  չունեն.  օրինակ՝  թիազոլային  և  տրիազոլային  օղակ  պարունակող  միացությունները բնության մեջ գոյություն չունեն, սակայն հայտնի են դրանց բազմաթիվ  սինթետիկ  ածանցյալներ,  որոնք  օժտված  են  հակացնցումային,  հակաուռուցքային, ցավազրկող և այլ հատկություններով [2-5]։
  Հետևաբար չունենալով դրանց ստացման բնական աղբյուրներ` գիտության կողմից արդեն իսկմշակվել են բազմաթիվ սինթետիկ եղանակներ [2,6,7], որոնցից մեկը կիրառվելէ աշխատանքում նպատակային տրիազոլային օղակի կառուցման համար։
  Որոշ հայտնի հակասնկային (Ա), հակաուռուցքային (Բ) և հակաբակտերիալ (Գ)միջոցներ,  որոնք  1,2,4-տրիազոլների  ածանցյալներ  են  ներկայացված  ենստորև`Ա)Բ)Գ)Սինթեզված միացության մեջ առկա մյուս կարևոր կառուցվածքային միավորը՝ տերպենային օղակն է։
  Տերպենները ածխաջրածիններ են, որոնք հանդիպում  են բնության մեջ և մի  շարք բույսերի  կենսագործունեության  արգասիքներ են։
   Դրանք կիրառվում են օծանելիքների, սննդի արդյունաբերության մեջորպես  արոմատիզատորներ  և  արոմաթերապիայում  որպես  այլընտրանքայինբուժիչ նյութեր։
  Հայտնի է, որ այս շարքի միացությունները ունեն հակաբակտերիալ հատկություններ։
  Հետազոտությունները ցույց են տվել լիմոնենի և α-պինենի հակաբակտերիալ ազդեցությունը տարբեր միկրոօրգանիզմների վրա [8]։
 Գիտականորեն  ապացուցված  է,  որ  տերպենները  մասնակցում  են  ոչ  միայնկենդանիների, այլ նաև մարդու օրգանիզմի մետաբոլիզմին, և ունեն ազդեցություն  նաև  գենային  մակարդակով։
   Բացահայտված  է  բիցիկլիկ  տերպեններիմետաբոլիզմը`  մարդու  օրգանիզմում  ցիտոխրոմ  P-450-ի  (CYP-450)  ազդեցությամբ, որը բերում է կարբօքսի միացությունների առաջացմանը [9]։
  Բնությանմեջ հանդիպող տերպեններից հետաքրքրություն են ներկայացնում բուսականպիգմենտներ` կարոտինը և լիկոպինը, պինենը (փշատերևների մոտ), լիմոնենը(ցիտրուսային  բույսերի  մոտ),  կարվոնը,  կարենը  և  այլն։
   Նշենք  նաև,  որ  տերպենները  ունեն  բնորոշ  հոտեր  և  որոշները  միջատներին  գրավող  նյութեր  են՝ֆերամոններ  [9]։
   Այս  ամենը  փաստում  է  դրանց  կենսաբանորեն  ակտիվ  միացություններ լինելը։
 Արդյունքներ և դրանց քննարկումԱշխատանքի  նպատակն  է  համակցել  այս  երկու  ակտիվ՝  տերպենային  ևտրիազոլային խմբերը, սինթեզել պոտենցիալ կենսաբանորեն ակտիվ` ծծմբային կամրջակով տերպեն-1,2,4-տրիազոլ։
 Ցույց  է  տրվել,  որ  լիմոնենի  մոտկրկնակի  կապի  միացման  ռեակցիան  ընթանում  է  ոչ  ստերեոսելեկտիվ  և  արդյունքում առաջանում է 1։
 1 հարաբերությամբ դիաստերեոմերների խառնուրդ(1)։
   Ստացվածը  ենթարկվել  է  հիդրազինոլիզի,  որի  արդյունքում  ստացվել  էհամապատասխան հիդրազիդը (2)։
 Ստացված  հիդրազիդը  փոխազդեցության  մեջ  է  դրվել  ֆենիլիզոթիոցիանատի  հետ  գրականության  մեջ  նկարագրված  եղանակով  և  արդյունքումստացվել է համապատասխան թիոսեմիկարբազիդը (3)։
 Վերջինս  ենթարկվել  է  հիմնային  ցիկլացման  հետագա  թթվեցումով,  որըբերել  է  նպատակային  5-((2-((R)-4-մեթիլցիկլոհեքս-3-ենիլ)պրոպիլթիո)մեթիլ)-4ֆենիլ-4H-1,2,4-տրիազոլ-3-թիոլի (4) ստացմանը։
  Ուսումնասիրվել է նաև սինթեզված  տրիազոլի  օպտիկական  պտույտը։
   Սինթեզված  նոր  միացություններից հիդրազիդը լավ ելանյութ է մի շարք հետերոցիկլերի փակման համար, իսկթիոսեմիկարբազիդը  և  տրիազոլը  համաձայն  գրականության  տվյալների  ունեն պոտենցիալ կենսաբանական ակտիվություն։
  Շնորհիվ տրիազոլի մոլեկուլում առկա թիոն-թիոլային տաուտոմերիայի այն լավ ելանյութ է հանդիսանումինչպես  S-  այնպես  էլ  N-  տեղակալված  պոտենցիալ  կենսաակտիվ  ածանցյալների հետագա ստացման համար։
 Փորձնական մաս1-4  միացությունների  (DMSO։
 CCl4-1/3-ում)  ՄՄՌ  1Н  և  13С  սպեկտրերըհանվել են 30oC-ում «Varian Mercury-300» սպեկտոմետրով (300 (1Н) և 75 (13С)MHz,  ներքին  ստանդարտ  –  HMDS)։
   ԻԿ  սպեկտրերը  հանվել  են  «Nikolet  FtirNexus»  սպեկտոմետրով`  վազելինային  յուղի  սուսպենիզայում։
   ՆՇՔ-ն  արվել  է«Silufol  UV-254»  թիթեղներով`  բենզոլ։
 էթանոլ։
 հեքսան-6։
 1։
 1  համակարգով։
 Հայտածումը արվել է յոդի գոլորշիներով։
  Հալման ջերմաստիճանները որոշվելեն «SMP-10» սարքի միջոցով։
  Օպտիկական պտույտը չափվել է «PerkinElmer341» սարքով։
 Մեթիլ  2-(2-((R)-4-մեթիլցիկլոհեքս-3-ենիլ)պրոպիլթիո)ացետատ  (1)։
 13.6 գ (16.2 մլ, 0.1 մոլ) (R)-լիմոնենի, 20 մլ CH2Cl2-ի և 1.36 գ (0.01 մոլ) ZnCl2ի խառնուրդի 30 րոպե խառնվելուց հետո ավելացվում է 12.7 գ (10.7 մլ, 0.12մոլ) մեթիլթիոգլիկոլյատ։
  Ռեակցիոն խառնուրդը 1 օր մնալուց հետո լվացվումէ ջրով և չորացվում MgSO4-ով։
  Ֆիլտրվելուց և վակուումի տակ լուծիչը հեռացվելուց  հետո ենթարկվում  է կոտորակային թորման  (Tեռ.=145-147օC/4 մմ սնդ.20=1.4952։
   1H  ՄՄՌ  սպեկտր  (300  MHz,սյուն)։
   Ելք`  26%։
   Rf=0,69։
   nD DMSO/CCl4-1։
 3) δ 0.95 d, 0.97 d (3H, J = 5.4 Hz, CH3CHCH2S), 1.12 – 1.39 m(1H,  CHCH2  կարբոցիկլում), 1.42  – 1.60 m  (2H,  CHCH2  կարբոցիկլում), 1․62 s(3H, CH3C=CH), 1.64 – 2.09 m (6H, CH2 կարբոցիկլում, CHCH2S), 2.43 ddd (1H,s  (2H,  CH2S),  3.68s  (3H,  CH3O),  5.31  br.s  (1H,  C=CH)։
   13C  ՄՄՌ  սպեկտր  (7536.4, 32.8, 32.7, 30.2, 30, 28.8, 26.6, 26.4, 24.5, 23, 15.6, 15.2։
 2-(2-((R)-4-մեթիլցիկլոհեքս-3-ենիլ)պրոպիլթիո)ացետոհիդրազիդ(2)։
 6.34գ (0.026մոլ) էսթերի, 10մլ C2H5OH-ի և 2.1գ (2մլ, 0.039մոլ) հիդրազին հիդրատի  (80%-անոց  լուծույթ)  խառնուրդը  սենյակային  ջերմաստիճանում  մինչևէկզոթերմիայի  ավարտը  թողնելուց  հետո  տաքացվել  է  2  ժամ  լուծիչի  եռմանպայմաններում։
   Ռեակցիայի  ավարտից  հետո  լուծիչը  հեռացվել  է  վակուումիտակ։
  Ելք`82%։
  Rf=0.54։
  Tհլմ.=53-54oC (վբ. սպիրտ։
 ջուր-5։
 3)։
   1H ՄՄՌ սպեկտր(3H,  CHCH2  կարբոցիկլում),  1․61  s  (3H,  CH3C=CH),  1.64  –  2.11  m  (6H,  CH2կարբոցիկլում, CHCH2S), 2.37-2.49 m (1H, CH2S), 2.73 dd (1H, J = 12.5, 5.1 Hz,(1H,  NH)։
   13C  ՄՄՌ  սպեկտր  (75  MHz,  DMSO)  δ  168.3,  132.7,  120.4,  120.3,23, 15.6, 15.2։
 2-(2-(2-((R)-4-մեթիլցիկլոհեքս-3-ենիլ)պրոպիլթիո)ացետիլ)-N-ֆենիլհիդրազինոկարբոթիոամիդ (3)։
  1.21գ (0.005մոլ) հիդրազիդի, 10մլ C2H5OH-իև  0.75գ  (0.66մլ,  0.0055մոլ)  ֆենիլիզոթիոցիանատի  խառնուրդը  սենյակայինջերմաստիճանում մինչև էկզոթերմիայի ավարտը թողնելուց  հետո  տաքացվելէ  2ժ  լուծիչի  եռման  պայմաններում։
   Ելքը`  96%։
   Rf=0.56։
   Tհլմ.=127-128oC  (վբ.սպիրտ։
 ջուր-2։
 1)։
  1H ՄՄՌ սպեկտր (300 MHz, DMSO) δ 0.95 d, 0.97 d (3H, J =5.8  Hz,  CH3CHCH2S),  1.09  –  1.41  m  (1H,  CH2  կարբոցիկլում),  1.43  –  1.59  m(2H,  CHCH2  կարբոցիկլում),  1․62  s  (3H,  CH3C=CH),  1.65  –  2.09  m  (6H,  CH2կարբոցիկլում, CHCH2S), 2.50 ddd (1H, J = 12.4, 7.8, 5.0 Hz, CH2S), 2.78 ddd9.58  br.s  (1H,  NH),  9.99  br.s  (1H,  NH)։
   13C  ՄՄՌ  սպեկտր  (75  MHz,  DMSO)  δ36.4, 33.1, 33, 30.1, 30, 28.8, 26.6, 26.4, 24.5, 22.9, 15.6, 15.2։
 5-((2-((R)-4-մեթիլցիկլոհեքս-3-ենիլ)պրոպիլթիո)մեթիլ)-4-ֆենիլ-4H1,2,4-տրիազոլ-3-թիոլ (4)։
  1.5գ (0.004մոլ) թիոսեմիկարբազիդի, 3.34գ 10%անոց  KOH-ի  լուծույթը  30  րոպե սենյակային  ջերմաստիճանում թողնելուց  հետո տաքացվել է 4 ժամ ջրային բաղնիքով։
  Ռեակցիայի ավարտից հետո խառնուրդը նոսրացվել է ջրով և թթվեցվել աղաթթվի նոսր լուծույթով մինչև թույլթթվային  ռեակցիա։
   Ելքը`  62%։
   Rf=0,66։
   Tհլմ.=124-125oC  (վբ.  բենզոլ։
 հեքսան20=+7,25 (C 0,806 CH3OH)։
  1H ՄՄՌ սպեկտր (300 MHz, DMSO) δ 0.873։
 5)։
  [α]D d, 0.89 d (3H, J = 5.1 Hz, CH3CHCH2S), 1.03 – 1.35 m (1H, CH2 կարբոցիկլում),1.34 – 1.58 m (2H, CHCH2 կարբոցիկլում), 1.56 – 1.79 m (2H, CH2 կարբոցիկլում), 1․62 s (3H, CH3C=CH), 1.79 – 2.08 m (3H, CH2 կարբոցիկլում, CHCH2S),–  7.62  m  (3Harom),  13.67  s  (1H,  SH)։
   13C  ՄՄՌ  սպեկտր  (75  MHz,  DMSO)  δ15.5, 15.1։
 Գրականություն2.  Գրիգորյան  Ս.  Վ.,  ԵՊՀ  ՈՒԳԸ  ԳԻՏԱԿԱՆ  ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ, էջեր  155-159,2015։
 Հովհաննես ԱդոնցԾԾՄԲԱՅԻՆ ԿԱՄՐՋԱԿՈՎ ՏԵՐՊԵՆ-1,2,4-ՏՐԻԱԶՈԼԻ ՍԻՆԹԵԶԲանալի բառեր` տերպեն-1,2,4-տրիազոլ, մերկապտոտրիազոլներ, ռացեմիկ խառնուրդ,կենսաբանական ակտիվությունԱմփոփում։

Ուսումնասիրվել է (R)-լիմոնենի փոխազդեցությունը մեթիլթիոգլիկոլյատի հետ, որի հետևանքով  ստացվել  է  ռացեմիկ  խառնուրդ։
   Ռացեմատը  ենթարկվել  է  հիդրազինոլիզի  և  ստացվել է համապատասխան հիդրազիդը։
  Վերջինս փոխազդեցության մեջ է դրվել ֆենիլիզոթիոցիանատի  հետ,  որի  հետևանքով  ստացվել  է  համապատասխան  թիոսեմիկարբազիդը։
  Ստացվածը ենթարկվել է հիմնային ցիկլացման և հետագա թթվեցմամբ ստացվել է նոր`  5-(((R)-2-((R)-4-մեթիլսիկլոհեքս-3-ենիլ)պրոպիլթիո)մեթիլ)-4-ֆենիլ-4H-1,2,4-տրիազոլ-3-թիոլ  միացությունը։
  Սինթեզված միացությունների մաքրությունը ապացուցվել է ՆՇՔ-ի մեթոդով,  իսկ կառուցվածքները հաստատվել է ՄՄՌ 1H, 13C սպեկտրալ անալիզի տվյալներով։
