ՌԿ(բ)Կ ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐՈՅԻ ՊԼԵՆՈՒՄԻ 1921 Թ. ՀՈՒԼԻՍԻ4-Ի ԵՎ 5-Ի ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՄԱՍԻՆ20-րդ դարի 20-ական թթ. այսրկովկասյան հանրապետությունների միջևծավալվեցին քաղաքական գործընթացներ, որոնք, եթե մի կողմից ուղղված էին տեղական վարչակարգերի վերափոխմանը, մյուս կողմից նրանց միջև առկա տարածքային խնդիրները հաճախ վերածվում էին քաղաքական և ռազմական  առճակատումների։
   Այսրկովկասում  երևան  եկած  նոր  վարչաքաղաքական միավորը՝ 1918 թ. հռչակված Արևելակովկասյան մուսուլմանական հանրապետությունը  (հետագայում՝  Ադրբեջան),  տարածքային  հավակնություններսկսեց  ցուցաբերել մի  շարք  տարածքների,  այդ թվում՝  նաև  Լեռնային  Ղարաբաղի նկատմամբ։
  Վերջինս 1917 թ. ցարական վարչակարգի տապալումից հետո  հավակնում  էր  դառնալ  ինքնուրույն  վարչաքաղաքական  միավոր։
   19181920 թթ. Ղարաբաղում ձևավորված ժողովրդական պատգամավորների խորհուրդն իր վրա էր վերցրել երկրամասի կառավարման գործը։
 1918 թ. հուլիսի 22-26-ին Շուշիում հրավիրված երկրամասի հայության 1ին համագումարում Ղարաբաղը հռչակվեց վարչատարածքային անկախ միավոր, ընտրվեց Ազգային խորհուրդ և ժողովրդական կառավարություն։
  Հայաստանի առաջին հանրապետության ռազմաքաղաքական օժանդակությամբ արցախահայությանը  հաջողվեց  դիմակայել  1918-1920  թթ.  ճակատագրականփորձություններին՝  անգլիական  զավթիչների  և  մուսավաթական  ավազակախմբերի  ավերածություններին։
   1920  թ.  ապրիլի  23-29-ին  տեղի  ունեցածՂարաբաղի հայության 9-րդ համագումարը երկրամասը հայտարարեց Հայաստանի  անբաժանելի  մաս։
   Սակայն  նույն  պահին  տարածաշրջանում  ընթացողիրադարձությունները  կտրուկ  փոխեցին  ռազմաքաղաքական  իրադրությունը։
 1920 թ. ապրիլի 28-ին Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատումը նորարհավիրքներ  բերեց  արցախահայությանը։
   Երեկվա  մուսավաթականներըմորթափոխվելով դարձան բոլշևիկներ։
  Ապրիլի 29-ին Սուլթանովը ստեղծեցինՂարաբաղի  հեղկոմ  և  իրեն  հռչակեց  նրա  նախագահ։
   Արցախահայությանպայքարը  թևակոխեց  մի  նոր  շրջան։
   Այս  անգամ  Ադրբեջանը  փորձում  էրԽորհրդային Ռուսաստանի աջակցությամբ տիրանալ Լեռնային Ղարաբաղին։
 Խորհրդային Ադրբեջանի կառավարությունը և 11-րդ կարմիր բանակի հրամանատարությունը  Հայաստանի  Հանրապետությանը  վերջնագիր  ներկայացնումանհապաղ  մաքրելու  Լեռնային  Ղարաբաղի  տարածքը1։
   Այսպիսով՝  բոլշևիկյան  Ռուսաստանը  հենց  այս  պահանջով  դեմ  գնաց  իր  իսկ  սկզբունքներին՝ազգերի ինքնորոշման իրավունքին։
 Արցախահայության 10-րդ համագումարում Լեռնային Ղարաբաղում հաստատվեցին խորհրդային կարգեր։
  Այս հանգամանքը Ադրբեջանի խորհրդայինկառավարության ղեկավարները օգտագործեցին իրենց օգտին՝ ձեռնամուխ լինելով Արցախը Ադրբեջանին բռնակցելու սև գործին։
  Ստեղծվել էր պատեհ առիթ. Ադրբեջանը «խորհրդային» էր, իսկ Հայաստանը «միջազգային իմպերիալիզմի  գործակալ»։
   Իսկ  միջազգային  իմպերիալիզմի  դեմ  կռվում  էր  խորհրդային կարմիր բանակը։
  Ղարաբաղի հարցում բոլշևիկյան կուսակցությունը ևխորհրդային պետության որոշ գործիչներ՝ Ս. Կիրովը, Գ. Չիչերինը, Բ. Լեգրանը,  արդարացիորեն  գտնում  էին,  որ  Ղարաբաղը,  Զանգեզուրը,  Նախիջանը,պատմականորեն  կազմում  են  Հայաստանի  անքակտելի  մաս,  և  հետևապեսպետք է վերամիավորվեն նրա հետ2։
 Արցախի  հարցի  շուրջ  վիճաբանությունները  նոր  ընթացք  ստացան  Հայաստանում  խորհրդային  կարգերի  ընդունումից  հետո։
   Նոյեմբերի  30-ին՝  Հայաստանի  խորհրդայնացումը  հռչակելու  հաջորդ  օրը,  եղբայրական  հայ  ժողովրդի  ցնծության  առթիվ  Բաքվում  գտնվող  Կիրովի,  Օրջոնիկիձեի  Այսրկովկասը խորհրդայնացնելու համար այստեղ գործուղված քաղաքական ու ռազմական ուրիշ գործիչների ճնշման տակ Ադրբեջանի ղեկավար Նարիման Նարիմանովը հայտարարեց, որ այլևս վերանում են Հայաստանի և Ադրբեջանի միջևտարածքային  վեճերը։
   Լեռնային  Ղարաբաղը, Նախիջևանը, Զանգեզուրը  Հայաստանի Սոցիալիստական Հանրապետության մաս են կազմում3։
 Հայաստանի  առաջին  և  երկրորդ  հանրապետությունները  վճռական  էինտարածքային միասնականությունը պահպանելու հարցում։
  Սակայն իրադարձություններն այլ ընթացք են ստացան. թուրք-ադրբեջանա-բոլշևիկյան խմբավորմանը հաջողվեց կասեցնել խնդրի արդարացի լուծումը և Լեռնային Ղարաբաղը անջատել մայր Հայաստանից։
 1921 թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրով Նախիջանն Ադրբեջանին պարգևելուց հետո առկախ էր մնացել Ղարաբաղի  հարցը։
   Հայաստանում  իրավիճակը  զսպելու  համար  այնտեղ  Կովկասյանբյուրոն 1921 թ. հունիսի 3-ին ընդունեց որոշում, որով Հայաստանին հանձնարարվում էր ընդունել հռչակագիր, որով Ղարաբաղը պետք է ներառվեր Խորհր1 Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, Երևան, 2011, էջ 227։
 2 Բալայան Վ., նշվ. աշխ. էջ 229։
 3 Ուլուբաբյան Բ., Արցախի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը, Երևան, 1994, էջ 235։
 դային Հայաստանի սահմանների մեջ4։
  Այսինքն՝ այդ որոշումը կայացվել էր երկու հանրապետությունների պայմանավորվածության հիման վրա։
 Հռչակագրի կապակցությամբ Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծվեց արտակարգ լիազոր մարմին՝ Ա. Մռավյանի գլխավորությամբ։
  Ա. Մռավյանը և Ադրբեջանի ռազմածովային ժողկոմ Ալիհեյդար Կարաևը Թիֆլիսից Լեռնային Ղարաբաղ ուղևորվեցին, որպեսզի մարզը Հայաստանին տալու գործը կարգավորեն։
  Սակայն երբ հասան Եվլախ, Կարաևը հայտարարեց, թե իրենց հրամայված է գնալ Բաքու, քանի որ հարցը նոր պարզաբանման կարիք ունի։
  Պարզվեց,  որ  Նարիմանովն  ու  գործակիցները  հրաժարվել  են  տված  համաձայնությունից և պահանջում են, որ Անդրերկրկոմը վերստին անդրադառնա Ղարաբաղի խնդրին5։
  Ադրբեջանական կողմն այս անգամ վստահ էր, որ կրկին անդրադառնալով  նշված  խնդրին՝  Խորհրդային  Ռուսաստանի  միջամտությամբկարողանալու  էր  Հայաստանից  տարածքներ  կորզել։
   Ու  եթե  Ադրբեջանն  այդպահին չունենար հզոր դաշնակից, ինչպիսին Խորհրդային Ռուսաստանն էր, ապա դժվար թե համարձակվեր նորից բարձրացնել այդ հարցը։
 1921 թ. հունիսի 25-ին Թիֆլիսում հրավիրված Անդրկովկասի հանրապետությունների  ներքին  սահմանները  որոշող  հատուկ  հանձնաժողովի  անդրանիկ  նիստում  ադրբեջանական  կողմը  Ղարաբաղի  հարցում  որդեգրեց  անզիջում  վարքագիծ6։
   Հանձնաժողովում  Հայաստանի  միակ  ներկայացուցիչ  Ա.Բեկզադյանը  նիստի  մասնակիցներին  ներկայացրեց  վերջին  տարիներին  հայժողովրդի  կրած  կորուստների,  Հայաստանի  սոցիալ-տնտեսական  ներկա  դժվարին կացության, երկրում գաղթականության խնդրի, ինչպես նաև Մոսկվայիռուս-թուրքական պայմանագրով Հայաստանի համար ստեղծված ծանր վիճակը։
   Բեկզադյանն  առաջարկեց  Ադրբեջանից  և  Վրաստանից  հայկական  տարածքների կտրակցումներ անել Հայաստանի օգտին7։
 Հանձնաժողովի  ադրբեջանցի  և  վրացի  ներկայացուցիչները  կտրականապես  մերժեցին  տարածքային  փոփոխությունների  մասին  Բեկզադյանի  առաջարկը՝ որակելով ազգայնական դիրքորոշում։
  Հանձնաժողովի նախագահն էրՍ. Կիրովը, որն աջակցում էր վրաց-ադրբեջանական թևին, նրա խոսքերով՝ «քաղաքական  նկատառումներից  ելնելով՝  ներկայումս  տարածքային  կտրակցումների մասին խոսք անգամ չէր կարող լինել»8։
 4 Նույն տեղում, էջ 242։
 5 Նույն տեղում։
 6 Խաչատրյան Կ., Սուքիասյան Հ., Բադալյան Գ., Խորհրդային Հայաստանի և ԼՂԻՄ-իտարածքային կորուստները 1920-1930 թթ., Երևան, 2015, էջ 119։
 7 Խաչատրյան Կ., Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ ՌԿ(բ)Կ կովկասյան բյուրոյի պլենումի 1921թ.  հուլիսի  4-ի  և  5-ի  որոշումների  շուրջ,  «Հայոց  պատմության  հարցեր»,  թիվ  11,  գիտականհոդվածների ժողովածու, Երևան, 2010, էջ 349։
 Տեղին է հիշատակել նաև Ստալինի կշտամբանքը՝ ուղղված Ս. Կիրովին,որ  պետք  չէ լարախաղացություն  անել  կողմերի միջև։
   Պետք  է  վճռականորենպաշտպանել կողմերից մեկին, տվյալ դեպքում՝ Ադրբեջանին Թուրքիայով հանդերձ9։
 Ի. Ստալինի այս խոսքերը պարզաբանում էին հետևյալը, որ անկախ իրավիճակից ու դրությունից՝ այս հարցը անքննարկելիորեն պետք է լուծվեր միայնու միայն Ադրբեջանի օգտին։
 Կովկասյան բյուրոյի նիստը սկսվեց 1921թ հուլիսի 2-ից։
  Լեռնային Ղարաբաղի  պատկանելիության  հարցը  քննության  դրվեց  Կովկասյան  բյուրոյի  հուլիսի 4-ի նիստում։
  Ներկա էին 8 անդամները (Օրջոնիկիձե, Կարաև, Մախարաձե, Կիրով, Նարիմանով, Մյասնիկյան, Նազարեթյան, Օրախելաշվիլի, Ֆիգատներ)։
  Անցկացված քվեարկության ձայների մեծամասնության հիման վրա որոշվեց. «Լեռնային Ղարաբաղը մտցնել ՀՍԽՀ կազմ»։
  Այս որոշմանը դեմ արտահայտվեց  Ն.  Նարիմանովը,  որը  պահանջում  է,  որ  հարցը  փոխադրվի  ՌԿ(բ)Կկենտկոմ, այն տրամաբանությամբ, որ այն լուրջ տարաձայնություններ է առաջացրել, ուստի պետք է տեղափոխել ՌԿԿ վերջնական որոշմանը10։
 Հաջորդ օրը՝ հուլիսի 5-ին, բյուրոն նույն կազմով ու Ստալինի մասնակցությամբ  նորից  անդրադարձավ  Լեռնային  Ղարաբաղի  հարցին։
   Առանց  քվեարկության  դնելու  որոշվեց.  «Ելնելով  մուսուլմանների  և  հայերի  միջև  ազգայինխաղաղության  և  Վերին  և  Ներքին  Ղարաբաղների  տնտեսական  կապի  անհրաժեշտությունից, Ադրբեջանի հետ նրա մշտական կապից՝ Լեռնային Ղարաբաղը թողնել ԱդրԽՍՀ սահմաններում՝ նրան տրամադրելով մարզային լայն ինքնավարություն…»11։
 Փաստորեն՝ Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագիրը որոշվեց ոչ սահմանադրական և իրավասություն չունեցող կուսակցական մարմնի՝ Ռուսաստանի կոմկուսի Կովկասյան բյուրոյի 1921թ հուլիսի 5-ի կամայական որոշմամբ։
  Այս առիթով հայտնի է ռուս մեծ գրող Ալեքսանդր Սոլժենիցինի խոսքը. «Իլյիչն առաջինն է սահմանների հարցը համարել «նույնիսկ տասներորդական»։
  Այսպես ենՂարաբաղը կտրել միացրել Ադրբեջանին, ի՞նչ տարբերություն, թե որտեղ, այնժամանակ հարկավոր էր սիրաշահել սովետների սրտակից բարեկամին՝ Թուրքիային»12։
 Ադրբեջանական  կողմը  հասել  էր  իր  նպատակին.  Խորհրդային  Ռուսաստանի աջակցությամբ նվաճել էր Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը։
  Այսպիսով՝հայկական  կողմից  ձեռնարկվելիք  հետագա  քայլերը  ապարդյուն  էին.  Ադրբե9 Ուլուբաբյան Բ., նշվ. աշխ., էջ 241։
 11  Խաչատրյան  Կ.,  Լեռնային  Ղարաբաղի  վերաբերյալ  ՌԿ(բ)Կ  Կովկասյան  բյուրոյի  պլենումի1921 թ. հուլիսի 4-ի և 5-ի որոշումների շուրջ, էջ 351։
 12 Բալայան Վ., նշվ. աշխ. էջ 229։
 ջանը հայտարարել էր, որ եթե Հայաստանը պահանջի Ղարաբաղը, ապա ինքընավթ բաց չի թողնի13։
  Ու Հայաստանն այս պարագայում անզոր էր պայքարելու,  քանի  որ  թե՛  ռազմական,  թե՛  տնտեսական  առումով  պատրաստ  չէրԽորհրդային  Ռուսաստանի  հետ  հարաբերությունները  սրելու։
   Փաստորեն՝Խորհրդային Ռուսաստանի տնտեսական ու քաղաքական շահերը հակադրվեցին  իրավական ու բարոյական բոլոր նորմերին։
 Ադրբեջանական պատմագրությունը, փորձելով փաստարկներ ներկայացնել  իր  հավակնությունները  Լեռնային  Ղարաբաղի  նկատմամբ,  կառչում  է  վերոնշյալ  փաստաթղթերում  տեղ  գտած  «մտցնել»  և  «թողնել»  բառերից։
   Մերկարծիքով՝  փաստաթղթերի  հեղինակների  կողմից  պատրաստված  ծուղակինպատակը  Այսրկովկասում  ծավալված  նորաստեղծ  պետության՝  Ադրբեջանիտարածքային հավակնություններին համոզիչ տեսք տալն էր։
 Ցայսօր Լեռնային Ղարաբաղի հարցում Ռուսաստանի դիրքորոշումը մնացել է անփոփոխ։
  Տարածաշրջանային շահը ստիպում է Ռուսաստանի Դաշնությանը դեմ գնալ իրականության և արդարության հաստատմանը Անդրկովկասում։
  Իսկ Հայաստանին ու հայությանը պատմության դասը ուսուցանել է , որՀայաստանը չունի և չի կարող ունենալ հովանավորներ կամ մեծ եղբայր, մերերկիրը  ունի  բարեկամներ  ու  ռազմավարական  գործընկերներ,  Հայաստաննունի նվիրյալ հայորդիներ աշխարհի բոլոր մասերում, և հենց դա է մեր զենքըու հաղթանակների գրավականը։
 Մերի ՍարդարյանՌԿ(բ)Կ ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐՈՅԻ ՊԼԵՆՈՒՄԻ 1921 Թ. ՀՈՒԼԻՍԻ 4-Ի ԵՎ 5-Ի ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՄԱՍԻՆԲանալի բառեր` Լեռնային Ղարաբաղ, բռնակցում, Արևելակովկասյան մուսուլմանականհանրապետություն, Ա. Բեկզադյան, բոլշևիկյան Ռուսաստան, Խորհրդային Ադրբեջան,Խորհրդային Հայաստան, ՌԿ(բ)Կ կովկասյան բյուրո, Ն. Նարիմանով, Ի ՍտալինԱմփոփում։

Հոդվածում  քննության  է  ենթարկվել  1921  թ.  Լեռնային  Ղարաբաղը  Ադրբեջանին  բռնակցելու  տխրահռչակ  որոշման  նախապատմությունը,  մասնավորապես  հուլիսի  4-ի  որոշմանը՝ հուլիսի 5-ի որոշման հակադրումը։
  Լուսաբանվել է 1921 թ. հուլիսի 5-ի որոշման  նախապատմութունը։
  Հատկանշվել է այն հանգամանքը, որ ՌԿ(բ)Կ կենտկոմի Կովկասյան  բյուրոյի  պլենումի  Լեռնային  Ղարաբաղին  վերաբերող  որոշումն  այդ  կառույցի  լիազորությունների շրջանակների շահագործման հերթական դեպքն էր։
  Քննության առնված հիմնահարցում շեշտադրումներ են արվել որոշման անօրինության ապացուցման ուղղությամբ։
