 Նախիջեւանի խնդիրների ցանկացած լուսաբանում, որը նվիրված կլինի նրա պատմությանը, ժողովրդագրությանը, մշակույթին, պատմական և ճարտարապետական ​​ժառանգությանը, խիստ արդիական է և հրատապ:  Վերջին տարիներին հայագիտությունն անդրադառնում էր միայն իր պատմության որոշակի հարցերի հստակեցմանը, այժմ Նախիջևանի ամբողջական պատմության ուսումնասիրությունը ստանում է ավելի շատ քաղաքական նշանակություն և կարևորություն:  Գրավելով Ադրբեջանը, վերջին քսան տարիների ընթացքում նրա պատմությունը ամենամեծ թափով աղավաղվել է, երբ պետական ​​մակարդակով ամբողջովին ոչնչացվել է հայկական մշակութային շերտը, հայկական հետքերը ջնջվել են իրենց «պատմագրության» էջերից, այսինքն `հողից: իր հայրենիքի բաղկացուցիչ մասը: Այս հոդվածը մի փոքր անդրադարձ է կատարում Նախիջևանի տարածաշրջանի հայ կաթոլիկ համայնքի ներքին կյանքին, որը մեծ արժեք և հետաքրքրություն ունի:   Հայկական և օտար աղբյուրների վերլուծության շնորհիվ պարզվել է մեկուկես դարերի ընթացքում հայ համայնքի կյանքի ամբողջական պատկերը: Հայ կաթոլիկ համայնքը մեծ դեր է խաղացել Նախիջևանի շրջանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքում:   Այս հոդվածում մենք կքննարկենք տարածաշրջանում կաթոլիկության ծագման, տարածման, զարգացման, անկման, հայ կաթոլիկ համայնքի դերի հետ կապված խնդիրները Արևելքի և Արևմուտքի միջև դիվանագիտական ​​հարաբերություններում: Կաթոլիկությունը Նախիջևանի տարածք է ներթափանցել XIV դարի սկզբին Ֆրանցիսկան-Բենեդիկտինյան կրոնավորների կողմից, ովքեր քարոզչություն էին տարածել Թուման-Նախիջևանի հայկական գյուղերում `Ազատ-iranիրանի և Դարաշամբ, մահը հայտնի է մեր մատենագիտության մեջ:  Թուման-Նախիջեւան վարչական միավորն ընդգրկում էր Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Նախչավան-Գողթ գավառները, Սյունիքի Վայոց Ձորը, Չահուկը, Երնջակը և ghղուկը:   Այն հյուսիս-արևմուտքից սահմանակից էր Երևանի վիլայեթին, իսկ արևելքում `hapափանատիորոտին (նահանգ):  Մարզի բնական սահմանները հատում էին Արփա գետը արեւմուտքում, Վարդենիսի լեռնաշղթան հյուսիսում, Սյունյաց լեռնաշղթան արևելքում և Արաքս գետը հարավում [17, p. 303]:   Թուման-Նախիջևանը բաժանված էր երկու խոշոր թաղամասերի ՝ Jugուղա և Շահապունիք, որոնց հիմնական քաղաքներն էին Օրդուբադ Նախիջևանը [23, p. 362]:   Դրանք, իրենց հերթին, բաժանվեցին մահլաների, Jugուղանը ՝ Ազատ-iranիրանիի և Դարաշամբի, Շահապունիկը ՝ Դարալագյազ մահալի և Սիսական օլկայի [12, էջ 47, 77]:  Ազատ-iranիրան մահալը տարածվեց Գեղան գետի ավազանում, ներառյալ Մեծ Հայքի Վասպուրական և Սյունիք նահանգների Գողթ և Երնջակ գավառները, որոնք արևելքից սահմանակից էին Սյունիքի լեռնաշղթային:  Արևմուտքից սահմանակից էր Դարաշամբիմահալին, որից բաժանվում էր Երնջակ գետով և ներառում էր Սյունիքի Վասպուրական, Նախչավան և Չահուկ գավառները:  Դարաշամբի մահալը տարածված էր Նախիջան գետի ավազանում:  Արևելքից սահմանակից էր Երնջակ գետին, հյուսիսից ՝ Վայոց Ձորի լեռներին, արևմուտքում Արփա գետին և հարավից Արաքս գետին: 1318 Հռոմի Հովհաննես XXII պապի հովանավորությամբ ստեղծվեց Արևելյան գավառների արքեպիսկոպոսությունը, որի կենտրոնը Պարսկաստանի Սուլթանիա քաղաքն էր [15, էջ: 1714]:  1330 Քռնայում (Նախիջևանի բնակավայր) հավաքված 12 վանականները, հիմնականում Հովհաննես Քռնեցու աշակերտներից, որոշում են ոչ միայն անձամբ հնազանդվել Հռոմի պապին, այլև իրենց հավատքի մարդկանց ՝ ընդունել կաթոլիկ եկեղեցու դավանանքը:  1350 Նախիջևան քաղաքը դարձավ կաթողիկոսական եպիսկոպոսության նստավայր, իսկ մեկ դար անց եպիսկոպոսական կենտրոնը տեղափոխվեց այստեղ Սուլթանիայից [6, p. 200]:   XIV դար 19-րդ դարի կեսերին Բարդուղիմեոս աստվածաբան Բարդուղիմեոսի և Պետրոս Արագոնացու ակտիվ գործունեության արդյունքում Նախիջևանի վերոհիշյալ մահլաներում ստեղծվեցին մի շարք հայ կաթոլիկ կամ ունիտար համայնքներ [19, p. 514-522], որտեղ Հռոմի Պապ Ինոկենցիոս VI- ը 1356-ին Դոմինիկյան Ուխտի ղեկավարի հովանու ներքո ստեղծվեց կաթոլիկական առանձին ժողով [1, էջ. 388]:   Հայ կաթոլիկ համայնքի գործունեությունը տևեց շուրջ չորս դար ՝ XIV- ից XVIII դարեր: կես [2, էջ 80]: XVII դար 19-րդ դարի սկզբին Նախիջևանի հայ կաթոլիկ համայնքում գործում էր գործող տաս եկեղեցիների մեծ թվաքանակ [3, p. 148]:  Ըստ Al.Ալիշանի, վերոնշյալ շրջաններում ունիտար հայերի թիվը հասնում էր 19 հազարի:  Այս բնակչությունը գտնվում էր 3 քաղաքում և 12 գյուղերում, ընդհանուր առմամբ կազմելով 1830 տուն [1, էջ 385-387]:  Այնուամենայնիվ, Ալիշանը մի փոքր սխալ ունի, որը կրկնել են որոշ հետազոտողներ, ովքեր խնդրին այս կերպ են անդրադարձել:   Նախիջեւանի հայ կաթոլիկների արքեպիսկոպոս Ազարիա Ֆրիտոնի 1601 թ. Theեկույցի համաձայն, գավառում ապրում էր շուրջ 1780 հայ ընտանիք կամ 19400 բնակչություն, որոնք գտնվում էին Նախիջևանի շրջանում.     XVII դար 19-րդ դարի սկզբին այս բնակավայրերում հայ բնակչության կողքին հայտնվեցին 193 մահմեդական ընտանիքներ [20, p. 416-449], որի ազգային պատկանելությունը հնարավոր չէ պարզել: Հայ կաթոլիկ համայնքի դերը Նախիջեւանի շրջանում մեծացավ հատկապես 17-րդ դարում:  Կաթոլիկ եկեղեցու ուշադրությունը Նախիջևանի վրա հիմնականում պայմանավորված էր այն փաստով, որ առևտրի տարանցման ուղիները անցնում էին տարածաշրջանով ՝ իր բազմաթիվ բնակավայրերով (Նախիջևան, Jugուղա, Ագուլիս, Օրդուբադ, ՀՊ):  Նախիջեւանի կաթոլիկ հայերն այնքան էին հետաքրքրված Սաֆավյան շահերով, որ նրանց անհրաժեշտ էր Արեւմտյան Եվրոպայի պետությունների օգնությունը եւ այդ երկրների օգնությամբ փորձեցին կռվել Օսմանյան կայսրության դեմ: Ենթակա է եվրոպական միջնորդությանը, Շահ Իսմայիլ I- ը (1502-1524) մի շարք արտոնություններ է տրամադրել Նախիջևանի շրջանի հայ կաթոլիկներին [7, p. 176]:  Այնուամենայնիվ, շահերի փոփոխության նախորդների արտոնությունները կորցնում էին իրենց ուժը և դրանք վերահաստատման կարիք ունեին:   Հին արտոնությունները վերականգնվեցին Շահ Աբբասի օրոք (1587-1629) Հռոմի պապի և Արևմտյան Եվրոպայի թագավորների միջնորդությամբ:   Պարսից արքունիքի հետ դիվանագիտական ​​կապերի պահպանումը Հռոմի պապին մեծ հնարավորություն էր ընձեռում հովանավորչություն հաստատել Նախիջևանում գտնվող հայ միապետերի նկատմամբ:   Այս երկրներից դեսպանությունները հաճախ էին գալիս Սպահան:   Եվ նրանք բոլորն էլ ունեին երաշխավորագրեր, որոնցում Հռոմի Պապը ՝ Արևմտյան Եվրոպայի միապետները, հովանավորներին խնդրում էր պաշտպանել և պաշտպանել իրենց դավանանքի հայ կաթոլիկներին [4, p. 317]: Այսպիսով, երբ 1615 թ.-ին Պողոս Պողոս V Պապի կողմից հատուկ պատվիրակ նշանակված կրոնական Պողոս Պողոս Չիտտադինը, Դոմինիկյան, Օգոստինոս և Կարմելիտ վանականների ուղեկցությամբ, 1615 թ. 1945 թ. Դեկտեմբերի 13-ին նա ներկայացավ Շահ Աբասին Ֆահրապատ քաղաքում: Վերջինս մի շարք արտոնություններ շնորհեց Նախիջևանի շրջանի կաթոլիկ հայերին, մասնավորապես, երեխաների կոնվենցիաներն արգելվեցին, բռնագրավված գույքը վերադարձվեց: Նախիջևանի շրջանի կաթոլիկ հայերի նկատմամբ ուշադրությունն աճում է 17-րդ դարի առաջին քառորդից, երբ Հռոմը սկսեց հատուկ ուշադրություն դարձնել Արևելքի քրիստոնյաներին ՝ ավելի լուրջ քայլեր ձեռնարկելով նրանց հնազանդեցնելու համար:   1622 Հռոմի պապ Գրիգոր Գրիգոր XV- ը Հռոմում հիմնեց մի մեծ կրոնական հաստատություն, որը կոչվում է Հավատի տարածման Սուրբ միաբանություն:  Հայ կաթոլիկ գրականության մեջ այս ժողովը կոչվում է «Քարոզչության սուրբ ժողով», «Հավատքի սուրբ ժողով» և «Հավատքի սուրբ ժողով»:  1627 Հռոմի պապ Ուրբան VIII- ը Նախիջևանում հիմնեց բազմալեզու դպրոց ՝ կաթոլիկ քարոզիչներ պատրաստելու համար [15, p. 318]:  Կաթոլիկ հայերի համար բացված այս դպրոցը դասավանդում էին Վատիկանից ուղարկված մեծ թվով կրոնավորներ, որոնցից մեկը Պողոս Պիրոմալին էր Դոմինիկյան եկեղեցուց, որը 1632 թվականին հիմնադրվեց Հայաստանում 1654-1664 թվականներին: Նա Նախիջևանի արքեպիսկոպոս էր և ղեկավարում էր կաթոլիկ հայ համայնքը [15, էջ 149: 606]:   Վերջինս այն հոգևորականն էր, որի միջոցով «Էջմիածնի Կաթողիկոս Փիլիպպոսը գրեց կաթողիկե հավատքի Ինոկենտիոսին, որը ստորագրեցին եպիսկոպոսներն ու ութ վանականները և Պողոսը ուղարկեց Հռոմ ՝ Դոմինիկյան Հանրապետություն, էջ 17-17]: 1669 Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XIV- ի և Վենետիկի Տոսկանայի Մեծ իշխան Հռոմի Պապ Կլեմենտ IX- ի հատուկ հանձնարարությամբ Նախիջևանի արքեպիսկոպոս Մատթեոս Հովհաննիսյանը ուղարկվեց Սպահան `արտոնություններ ստանալու իր հայ կաթոլիկների օգտին [8, էջ 64- 67]:   Այդ բանակցությունների շնորհիվ վերականգնվեցին Նախիջեւանի շրջանի հայ կաթոլիկների նախկին արտոնությունները:   Այլ կերպ ասած, հայ կաթոլիկ համայնքները հայտարարվել են «խա», որոնք ճանաչվել են որպես «ենթակա են անմիջական շահի, զերծ ցանկացած մասնավոր իշխանության իշխանությունից»:  Սա նշանակում էր, որ կաթոլիկ համայնքները այսուհետ կլինեն շահի անձնական խնամակալության և հովանավորության ներքո. նրանք կվճարեին նրան հարկեր և ուղղակիորեն կամ ձեռք կբերեին հարկային «անձեռնմխելիության» իրավունք [16, p. 385]:  Այս իրավունքները ձեռք են բերել Նախիջևանի շրջանի հայ կաթոլիկները Շահ Աբբաս I- ի օրոք, բայց պարսիկ պաշտոնյաներն անտեսել են շահերը, անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր նոր հետաքրքրությամբ վերականգնել նախորդի արտոնությունները: Կաթոլիկ եկեղեցու և պարսից արքունիքի հարաբերությունները կարևոր են դարձել 17-րդ դարում: Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XIV- ի թագավորության երկրորդ կեսին:   Այդ ժամանակ էր, որ Նախիջևանի տարածքը հնարավոր կապ դարձավ պարսկական արքունիքի և Արևմուտքի քաղաքական հարաբերությունների միջև, քանի որ հնարավորություն կար, Ֆրանսիայի թագավորի ուշադրությանն արժանացան Նախիջևանի կաթոլիկ հայերը [ 4, էջ 323]:  Այսպիսով, 1664 թ.-ին, 1914 թվականի փետրվարի 7-ի իր նամակում Լուի XIV- ը ակնարկեց, որ կաթոլիկները, ինչպես և մյուս քրիստոնյաները, Պարսկաստանում ենթակա են Իմամ afաֆարի օրենքին [22, p. 288-289], ըստ որի յուրաքանչյուր քրիստոնյա, ընդունելով իսլամը, տիրացավ քրիստոնյա հարազատների ունեցվածքին [5, էջ 219-221]:  Խնդրելով չեղյալ համարել այս օրենքը, թագավորը շտապեց ավելացնել, որ խոսքը վերաբերում է միայն քրիստոնյաներին, ովքեր իրենց ֆրանկ էին անվանում (կաթոլիկ) և ընդհանրապես չի վերաբերում աղանդավորներին, այսինքն ոչ կաթոլիկ հայերին [4, էջ 5: 323]: Չնայած Արևմուտքի բազմաթիվ նամակներին և կոչերին ՝ կաթոլիկ հայերի վիճակը շարունակում էր մնալ ծանր:   1682 թ. Հոկտեմբերի 15-ին Լուի XIV- ի հանձնարարությամբ Պարսկաստան ժամանած ճիզվիտ քարոզիչ հայր Պետրոսը զեկուցեց Շահ Սուլեյմանին (1666-1694) Ֆրանսիայի թագավորի մտահոգությունները Նախիջևանի կաթոլիկ հայերի նկատմամբ շարունակվող բռնությունների վերաբերյալ [ 18, էջ 262-263]:  Եթե ​​XVII դ. 18-րդ դարի կեսերին Նախիջևանում կար 5-7 հազար հայ կաթոլիկ: Սկզբում նրանց թիվը չէր անցնում մի քանի տասնյակ մարդկանց [10, p. 9]:  Նման ծանր պայմաններում էին ապրում կաթոլիկ հայերը, ովքեր վայելում էին Արևմտյան Եվրոպայի պետությունների և Հռոմի Պապի հովանավորությունը:   Դրա պատճառը Պարսկաստանի անկայուն վարչական համակարգն էր: Շահերի պատվերները կա՛մ տեղական կառավարիչներին չէին հասնում, կա՛մ պարզապես անտեսվում էին նրանց կողմից, և, բնականաբար, այդպիսի արտաքին դիվանագիտական ​​միջամտությունները չէին կարող որևէ ազդեցություն ունենալ և կանխել փարսած պետական ​​փչացած համակարգից բխող բոլոր անօրինականությունները: Չնայած արևմտյան Եվրոպայի երկրների պապերի հովանավորությանը և շոշափելի օգնությանը տարածաշրջանի կաթոլիկ հայերին, XVIII դ. Տարվա կեսին նրանց գործունեությունը դադարում է: Հազարավոր հայ կաթոլիկ ընտանիքներ Նախիջևանի շրջանից 1746 թվականին գաղթել են Փոքր Ասիայի թուրքական տարածքներ, մասնավորապես toմյուռնիա [1, էջ 406-407]:   Կաթոլիկ հայերի մի քանի համայնքներ ընդունում և իսլամացնում են:  Այս մասին գրում է arազարոս Չախեցինը: «Նմանապես, Նախիջևանի Ախթարմայի երկրում շատ գեղեցկուհիներ դարձան պարսկական դավանանք, ինչպիսիք են Սալիթաղը, Քռնան, որոնք Ալփերտին թարգմանեցին խելագարության անդունդ,« Կեցուկ, Սոկա բոլորը », բայց աշխարհագրական քաղաքում Չախկայ, հայերը չդարձան պարսկական կրոնի մաս մեր միավորված ազգի պատճառով, որը մենք դրել ենք նրանց մեջ »[9, էջ 334]:  Կաթոլիկություն ընդունած հայ բնակչությունը, կտրված լինելով իր եկեղեցուց, որի դերն անգնահատելի էր հայապահպանության գործում ՝ թողնելով իր ազգային մշակույթը, ավելի հեշտությամբ դարձավ մահմեդական իշխանությունների ուծացման քաղաքականության զոհ [3, p , 151]: Այսպիսով, XVIII դարում: 19-րդ դարի կեսերին ծանր հարկահավաքության, կյանքի և ունեցվածքի անվտանգության բացակայության և արժանապատվության ոտնահարման պատճառով անկայուն վարչական համակարգը, որոշ կաթոլիկ հայեր Նախիջևանի շրջանում ընդունեցին իսլամ, իսկ մյուսները արտաքսվեցին:  Սփյուռքին ներկայացված զեկույցի համաձայն, հայ եղբայրները վտարվել են Կռնա և Ապարաններ գյուղերից «Խուլիխանի վերջին գազանային պատերազմների ընթացքում (Նադիր Շահ 1736-1747)» [13, էջ: 21]:  Ղ. Ըստ Ալիշանի, այդ իրադարձություններից հետո Նախիջևան այցելած իտալացի միսիոներները հանդիպեցին ընդամենը 60-70 կաթոլիկ հայերի [1, p. 387]: Եզրակացություն Պետ Հռոմի պապի ուշադրությունը Նախիջևանի շրջանի կաթոլիկ հայերի վրա պետք է հսկայական տպավորություն թողներ պարսից-թուրքական տիրապետությունից տառապող մնացած հայերի վրա, քանի որ այդ ուշադրությունը իրական չէր, բայց բերում էր իրական օգուտների, իհարկե, սա էլ իր հերթին պետք է հույս են հայտնել, որ դարձի միջոցով ֆիզիկական անվտանգություն ձեռք բերելու համար:  Այնուամենայնիվ, կաթոլիկ հայերը ֆիզիկական անվտանգություն չունեին, դա ակնհայտորեն ակնհայտ է Հայաստանում 17-րդ դարում: Վերջերս ճիզվիտ միսիոներների նամակներից մեկը, որոնցից մեկում ասվում է. «... Ես առանց սարսափի չեմ հիշում այն ​​ծանր պայմանները, որոնցում մահմեդականների մեջ ապրում էին Նախիջևանի գավառի հայ կաթոլիկները ...» 195]:  Այնուամենայնիվ, Հայ Կաթողիկե համայնքը, ի հայտ գալով որպես ինքնուրույն, ներքին միավոր, մեծ ներդրում ունեցավ Նախիջևանի միջազգային դիվանագիտական ​​հարաբերություններում Արևմուտքի և Արևելքի միջև. Մի կողմից Հռոմի Պապն ու եվրոպական միապետները և Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XIV- ը: մյուս կողմից պարսկական շահերի միջեւ դիվանագիտական ​​շփումներում: Գրականություն 1. Ալիշան,., Սիսակ, Վենետիկ, 1893, 522 էջ: 2. Ալիշան Ts., Մեծ հայերի տեղագրություն, Վենետիկ, 1855, 105 էջ: 3. Բայբուրդյան Վ., XVII դ. Արեւելյան Հայաստանում կաթոլիկ միսիոներների գործունեության պատմությունից, PBS, 1989, N 2, էջ 148: 4. Առյուծ, Հայոց պատմություն, հ. Գ, Ե. 1969, 517 էջ: 5. Կարապետյան Մ., «Իմամ Jաֆարի» և համայն հայության օրենքը (XVII-XVIII դդ.), ՊԲՀ, 1988, N 1, էջ 219-221: 6. Կոստիկյան Կ., Կաթոլիկ քարոզչությունն Իրանում և հայկական իրականությունը, մերձավոր և միջինարևելյան երկրներ և ժողովուրդներ, Հնագիտական ​​ժողովածու, XXI, Ե., 2002, էջ. 200 7. Հովհաննիսյան Ա., Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության մեջ, հբ, ե., 1959, 611 էջ: 8. Հովհաննիսյան Ա., Նոր նյութեր հայ-ունիտար պատմագրությունից, «Արարատ», 1915, էջ 64-67: 9. hazազար ahահկեցի, Դրախտը ցանկալի կոչելու աստվածաբանական գիրք, Պոլիս, 1735, 704 էջ: 10. emեմջեմյան Ս., Նախիջևանի և Հռոմի հայկական դպրոց, Վենետիկ-Սբ. Arազար, 2000, 271 էջ: Մաշտոցի անվան մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, թուղթ: N 1 ա, վավ. 99 12. Մատենադարանի պարսկական հրովարտակները, հատոր III, կազմեց ՝ Կ. Կոստիկյան, Ե., 2005, էջ 47, 77: 13. Ոսկյան Գ., Համառոտ ակնարկ Հայաստանում եղբայրների միավորման պատմության, Բազմավեպ, 1922, հունվար, էջ: 21 14. Ստեփանոս Ռոշկայ, «ronամանակագրություն կամ հոգևորականության դար», հրատարակված է ՝ Համազասպ Ոսկյան, «Մխիթ»: Ուխտից, Վիեննա, 1964, էջ 177-178: 15. Ormanian M., Azgapatum, h. Մաս Բ, Բեյրութ, 1959, 2305 էջ: Տեղեկատվություն հեղինակի ՝ Հրաչյա Երանի Փանոսյանի մասին - ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի դիմորդ, էլ. ։

Կաթոլիկությունը  Նախիջևանի  երկրամաս  էր  ներթափանցել  XIVդ.  սկզբներին  ֆրանցիսկյան  և  բենեդիկտյան  կրոնավորների  կողմից,  որոնք  լայն  քարոզչություն  էին  ծավալել  Նախիջևանի  Ազատ-Ջիրանի  ու  Դարաշամբի  մահալների  հայկական  գյուղերում  և  մեր  մատենագրության  մեջ  հայտնի  են  ունիթոր կամ ունիթոռ անունով։
   Գտնվելով Արևելքի ու Արևմուտքի առևտրական ճանապարհների խաչմերուկում՝ հայ կաթոլիկ համայնքը մեծ հետք թողեց Նախիջևանի երկրամասի  տնտեսական,  քաղաքական  ու  մշակութային  կապերի  ստեղծման  ու  զարգացման  գործում։
   XVIIդ.  սկզբներին  մինչև  շահ Աբբաս  I-ի  (1587-1629թթ.)  կողմից կազմակերպած բռնագաղթը Նախիջևանի երկրամասի Ազատ-Ջիրանի  և  Դարաշամբի  մահալների  10  գյուղերում  ապրում  էր  1780  տուն  կամ  19400  մարդ հայ կաթոլիկներ։
    XVIIդ.  ընթացքում  Նախիջևանի  երկրամասի  հայ  կաթոլիկները  հայտնվեցին  պարսից  արքունիքի  ու  արևմտյան  պետությունների  դիվանագիտական  հարաբերությունների  առանցքում,  որի  արդյունքում  հայ  կաթոլիկ  բնակավայրերը «խաս» հայտարարվեցին, այսինքն՝ ենթարկվեցին անմիջապես  շահին։
    Այնուամենայնիվ  XVIIIդ.  կեսերին  պարսկական  պետության  վարչաքաղաքական  անկայուն  համակարգի,  դրանից  բխող  ծանր  հարկապահանջության,  կյանքի  ու  գույքի  անվտանգության  բացակայության,  արժանապատվության  ոտնահարման  պայմաններում  Նախիջևանի  երկրամասի  հայ  կաթոլիկների մի մասը մահմեդականացավ, իսկ մյուս մասը բռնագաղթվեց։
