2012-ին  «Նաիրի»  հրատարակչությունըլույս  աշխարհ  բերեցԳրիգոր  Նարեկացու«Մատեան  ողբերգութեան»  ֆրանսերեն  նորթարգմանությունը  Աննի  և  Ժան-Պիեռ  Մահեների  թարգմանությամբ,առաջաբանով ու ծանոթագրություններով [2]։
 Մահեները  երկար  տարիներ  զբաղվել  են  Գրիգոր  Նարեկացու  ողջստեղծագործությամբ։
   Նրանցհետազոտականաշխատանքի  ամփոփումը  դարձավ  2002-ին  Փարիզում  լույս  տեսած«Գրիգոր Նարեկացին և նրա «Մատեան ողբերգութեան» երկը» ծավալունաշխատությունը, որը 2004-ին թարգմանվեց հայերեն [8]։
 նարեկագիտական2012-ին  Երևանում  լույս  տեսած  «Մատեան  ողբերգութեան»  երկըներածությունից  բացի  ունի  խիստ  համառոտ  նախաբան,  որըփաստահարուստ  է։
   Երևանյան  հրատարակության  հիմքում  ընկած  էԼուվենում  Մահեների  թարգմանած  «Մատեան  ողբերգութեան»  երկիֆրանսերեն  բնագիրը,  որը  լույս  է  տեսել  գրպանի  գիրք  փոքր  ծավալովներկահրատարակության  մեջ  համառոտվել  են,  բանասիրական  և  նեղմասնագիտական դիտարկումները՝ հանվել։
  Ամբողջովին պահպանվել էԳր.  Նարեկացու  երկի  բնագիրը,  որը  թարգմանված  է  ըստ  1985-ինԵրևանում լույս տեսած «Մատեանի» քննական բնագրի, որը կազմել էինՊողոս Խաչատրյանն ու Արշալույս Ղազինյանը [1]։
  Մատյանի 34, 75, 92 և95  գլուխները  բաժանվել  են  ըստ  Գարեգին  Տրապիզոնեցու՝  ԲուենոսԱյրեսում 1948-ին լույս տեսած հրատարակության։
 ծանոթագրություններըդրաՀատուկ  ուշադրություն  է  դարձվել  պոեմի  կառուցվածքին,պահպանվել  է  Գրիգոր  Նարեկացու  երկի  գլուխների  համառոտվերնագիրը՝ «Ի խորոց սրտից խաւսք ընդ Աստուծոյ»։
 Գրիգոր  Նարեկացու  «Մատեանի»  մասին  շատերն  են  գրել։
   Այժմառկա  է  հանճարեղ  բանաստեղծի  ստեղծագործության  գիտականմատենագիտությունը [3]։
  Սակայն այն, ինչ գրում են Մահեները թե՛ այսառաջաբանում  և  թե՛  իրենց  հատուկ  հետազոտության  մեջ,  լիովինտարբեր  մոտեցումներ  ու  գնահատականներ  է  ներկայացնում։
   Ըստնրանց՝ սա մի նյարդայնացնող, միաժամանակ մարդուն արթուն պահողգիրք  է՝  գրված  1002  թվականին  մենակյաց  վանականի  ձեռքով,  որըխոստովանումմեղքերը։
 Խոստովանելով  այդքան  առատ  ու  անհավանական  մեղքերը՝  նա  իրգրքով հիշեցնում է Հիերոնիմոս Բոսխի պատկերած մղձավանջները։
 մարդկությանսարսափելիողջէՔրիստոնեական  աշխարհը  երկրորդ  հազարամյակի  վերջումսպասում  էր  Աստծու  դատաստանին։
   Սա  ձայնն  է  մարդկությանմեծագույն մխիթարիչների, ինչպիսիք էին Բուդդան և Ֆրանսուա Ասիզը,և Նարեկացու գիրքը առ այսօր եզակի տեղ ունի հայ գրականության մեջ։
 Ոչ  մի  պոեմ  հայ  գրականության  մեջ  մտքի  այդ  թափը  չունի,  ևքնարականությունը  երբեք  դեռչի  գտել  այդպիսի  անհատականդրսևորում։
 Հայ  մատենագրությունը  միաբան  ճանաչում  է  այս  պոեմիեզակիությունը։
  Գրիգոր Նարեկացին ապրել և ստեղծագործել է Նարեկավանքում,  և  հայերը  նաև  «Մատեանը»  կոչել  են  «Նարեկ»,  որնանմիջապես կապվում է հեղինակի անվան հետ.Սոյն գիր իմովս ձայնիւ, իբր զիս, ընդ իմ աղաղակեսցէՏարածեսցէ զծածկեալսն, հռչակեսցէ զգաղտնիսն,Կականեսցէ զկատարածն, հնչեսցէ զմոռացեալսն,Յայտնեսցէ զաներեւոյթսն, բարբառեսցէ զբարուրսն... [10-88-3]Հազար տարուց ավելի է, ինչ Գրիգոր Նարեկացու գիրքն ուղեկցումէ  հայերին՝  նրանց  կյանքի  ամենատարբեր  հանգամանքներում։
   Այնհավասարեցված է Ավետարանին, այն կարդում են հիվանդների համար,վերցնում  հեռավոր  ճանապարհորդությունների  ժամանակ,  գրքի  որոշհատվածներ  դարձել  են  հմայիլների  խոսքեր։
   Ժան-Պիեռ  Մահենանշուշտ  ծանոթ  է  իր  ուսուցչի՝  Ֆրեդերիկ  Ֆեյդիի  «Հայաստանիքրիստոնեական  հմայիլները»  աշխատությանը,  որում  բազում  փաստերկան,  որոնք  վկայում  են  Նարեկացու  «Մատեանի»  հատվածների՝հմայիլների վերածվելը։
  [4-65]է  տվել  դառնալ  վերժամանակյաԸստ  Մահեների՝  Աստվածաշնչից  բացի  հայերի  մոտ  ոչ  մի  գիրքչի  ունեցել։
   Այս  պոեմի  եզակիությունը  նրաննման  տարածում[2-5]։
   Ամենարտոնությունժամանակահատվածում  այն  կարող  է  ունենալ  իր  դարի  մարդուբացատրությունը։
   Դիմելով  աշխարհի  անթիվ  քրիստոնյաներին՝  նախոստովանում  է  մարդու  բոլոր  մեղքերը՝  Ադամից  մինչև  նրա  վերջինժառանգները,  որովհետև  բոլոր  մարդիկ՝  մեռած  կամ  կենդանի,  Աստծուհայացքի  տակ  են։
   Միաժամանակ,  երբ  Գրիգորը  իր  վերժամանակյախոստովանություններնվերջում՝հիշատակարանում,  դնում  է  «Մատյանը»  գրելու  ճշգրիտ  թվականը,հանգամանքներըմասին։
 Բյուզանդիայում կայսր էր մեծ Վասիլը, Հայաստանը խաղաղության մեջէր,  սակայն  հայոց  եկեղեցուն  անհանգստացնում  էին  աղանդավորները.քաղաքականև  խոսումվիճակիէր  անում,նաիրգրքիահա  այս  ժամանակ  «Նարեկայ  մեծափառ  եւ  բարձրապատիւ  ուխտիվանականն  իր  եղբոր՝  Հովհաննեսի  գործակցությամբ  ավարտել  է«Մատյանը»։
 Հայքի  ԲագրատունիներիԱռաջաբանում  առանձին  անդրադարձ  կա  Նարեկյան  դպրոցի՝Գրիգոր  Նարեկացու  կյանքում  ունեցած  դերին։
   2005-ին  Փարիզում  լույստեսած  «Հայաստանը  դարերի  ապացույց»  գրքում  Մահեները  խոսել  ենՄեծև  Վասպուրականի  Արծրունիթագավորների  ու  վերջինների  կառուցած  Աղթամարի  Սուրբ  Խաչեկեղեցու  մասին։
   [9-64-65]  Այս  հատվածում  հաղորդվում  է,  որ  ԳրիգորՆարեկացին  ծնվել  է  940-ին,  հայրը  Խոսրով  Անձևացին  էր,  ուներ  երկուեղբայրներ.  ավագը՝  Սահակը,  միջնեկը՝  Հովհաննեսը։
   Նա  իր  մորըկորցրել է շատ վաղ։
  Այդ մասին նա խոստովանում է «Մատեանի» 51-րդդրվագում.Առ մա՞յրն իմ, որ երկնեաց,Եթե կասեցան գթութիւնքն ընդ նահանջելկենդանութեանն։
  [10-308]Նրա  հայրը՝  Խոսրով  Անձևացին,  կնոջ  մահից  հետո  դառնում  էեպիսկոպոս՝  լինելով  ժառանգական  իշխան։
   Նարեկացիագետ  ՀրաչյաԹամրազյանը  Գրիգոր  ՆարեկացութվականներիՊ. Խաչատրյանին [5-10]։
 ծնունդը  դնումհետևելով  Մ.միջակայքում՝էԱբեղյանինև                             Սմբատշարժման։
 ԶարեհավանցինԹոնդրակյան  աղանդը  ևս  քննության  է  ենթարկվում  այսառաջաբանում։
  Հովհաննես Դ. Օվայեցու ժամանակ (833-855) Ծաղկոտնգավառի  Զարեհավան  գյուղից  Սմբատը  դառնում  է  հիմնադիրըթոնդրակյանՀիսուսինմարդայնացնում  է,  մերժում  է  եկեղեցու  սրբությունները,  եկեղեցուկողմից  օրհնված  ամուսնությունը,  հրաժարվում  է  կիրակին  ճանաչելորպես  հատուկ  օր,չի  ընդունում  խաչի  առաջ  խոնարհումը։
 Թոնդրակեցիները  բոլորովին  նպատակ  չունեին  վերափոխել  եկեղեցուկառավարումը, նրանք կամենում էին եկեղեցին լրիվ արմատախիլ անել։
 Գրիգոր  Նարեկացին  ունեցել  է  երկու  ուսուցիչներ՝  ԽոսրովԱնձևացին՝  իր  հայրը,  և  Անանիան՝  Նարեկա  վանքի  վանահայրն  ուՆարեկա դպրոցի գլխավորը։
  Ե՛վ հայրը, և՛ Անանիա Նարեկացին ունեինաստվածաբանական,  փիլիսոփայական  գործեր։
   Անանիա  Նարեկացուխրատներն  իսկական  հոգևոր  վարժանքներ  են,  որոնք  պահանջում  ենեռանդուն  մրցակցություն  առ  Հիսուսն  ունեցած  շարունակականխոկման  ժամանակ։
   Նարեկա  վանքի  վարդապետները  զուգահեռաբարիրենց  աստվածաբանական  հետազոտություններով  նպաստում  էինաղանդավորներիՆարեկացին«Հակաճառութիւն ընդդէմ թոնդրակեցւոց» երկով [6-41] թվում է, թե վերջէր  դրել  այդ  աղանդի  մերկացմանը,  սակայն  Կճավա  վանքի  Մուշեղանունովէր  պաշտպանելթոնդրակեցիներին [2-10]։
 դեմ  պայքարելուն։
   Անանիաշարունակումգիտնականոմններողամիտ,Տեղին  է  այս  հարցի  առիթով  հիշել  նարեկացիագետ  ՊողոսԽաչատրյանի հետևյալ նկատումը. «Նարեկացին աններելի է համարումկճավացիներինույնիսկ,համակրական վերաբերմունքը թողնդրակեցիների նկատմամբ, քանի որաղանդավորների  մասին  հայտարարել  են,  թե  «չեն  նոքա  աւտարյառաքելաւանդ  դաւանութենէ»,  նույնիսկ  ցանկացել  են  վիճակակիցդառնալ  նրանց  («մեծաւ  փափագանաւք  հաւասարիլ  մասին  նոցա»)  ևիրենց  արյունը  խառնել  այն  կոտորվածների  արյանը,  որոնք  խողխողվելեն Ապլվարդ ամիրայի սրից» [7-99-100]։
 հանդուրժողականև,Առաջաբանում  Մահեները  խոսում  են  977-ին  Նարեկացու  գրած«Երգ  երգոցի»  մեկնության  մասին,  որի  պատվիրատուն  Արծրունյացթագավոր  Գուրգեն  Արծրունին  էր։
   Այդ  մեկնության  մեջ  հարսը՝եկեղեցին, կատարելագործվում է փեսայի՝ Հիսուսի խոսքով։
  Իր ուսուցչի՝Անանիայի  պատվերով  է  Նարեկացին  գրել  տաղերը,  գանձերը,մեղեդիները,  որոնք  երգվել  են  եկեղեցական  արարողություններիժամանակ։
  Նարեկացին գրել է նաև ներբողյաններ, որոնցից նշանավորը«Պատմութիւն  Ապարանից  խաչին»  գործն  է  [11-913],  իսկ  «Հազարբազում  հանգամանքները  նրանթվականիշտապեցնում«Մատեանողբերգութեանը»,  որում  հավաքում  է  իր  ողջ  կյանքի  խոհերն  ումտածումները» [2-11]։
 շարադրել  իր  ամենանշանավոր  երկը՝շեմին  պատմականՄահեները  համառոտ  ներկայացնում  են,  որ  Նարեկացու  կյանքըհենց«Մատեանի»  մեջ  առկա  է։
   Բյուզանդական  կայսրությանծայրամասերում  հայերն  ու  հույները  շարունակում  էին  խորանալաստվածաբանական  վեճերի  մեջ։
   Թոնդրակյան  աղանդավորականշարժումն  անհանգստացնում  էր  ոչ  միայն  Հայոց  եկեղեցուն,  այլևԲյուզանդական  կայսրությանը։
   1000  թվականին  Բյուզանդիայի  կայսրՎասիլ  Երկրորդը  (957-1025,  Մակեդոնյան  հայկական  հարստությունից)ձմեռն  անցկացնում  է  Տարսոնում,  երբ  լսում  է  ժամանակին  իր  դեմապստամբած  Դավիթ  Կյուրապաղատի  հանկարծակի  մահվան  մասին։
 Կայսրն անմիջապես իր մեծ բանակով անցնում է Մելիտինեն, վերցնումՀարքվերադառնումԿոստանդնուպոլիս։
   Իր  արշավանքի  ընթացքում  Հարքում  կամՄանազկերտում  հանդիպում  է  թոնդրակեցիներին,  որոնք  եկեղեցութշնամիներն էին [2-12]։
 գավառը,հասնումմինչևՏայքև«Մատեան  ողբերգութեան»  պոեմի  երկու  գլուխներում՝  34  և  75,փառաբանվում  են  եկեղեցին  և  քրիստոնեությունը,  ու  մատնացույցարվում  աղանդավորների  սխալները։
   Մահեները  շեշտում  են,  որառաջին  անգամ  Նարեկացինէներկայացնում  իր  գործերը  ոչ  թե  արքայի  պատվերին  կամ  որևէեպիսկոպոսին  ի  պատասխան,  այլ  սեփական  նախաձեռնությամբ։
 Մատյանի որոշ հատվածներ ներկայացնում են բանաստեղծի ամենօրյամտածումները,  սակայն,  անկասկած,  կան  մտքեր,  որոնք  նաչիպահպանել իր գրքում։
  Աստծու և մարդու երկխոսությունն առկա է նաևսուրբգրության մեջ։
 հասարակությաննընթերցողՆկատենք,  որ  զրադաշտական  կրոնի  սրբազան  մատյանի՝Ավեստայի  բազմաթիվ  էջերում  Զրադաշտը  հարց  է  տալիս  ԱհուրաՄազդային,  և  վերջինս  պատասխանում  է։
   Նույնը  տեսնում  ենք  նաև  XIդարի  բյուզանդական  նշանավոր  միստիկ  Սիմեոն  Աստվածաբանիհիմներում։
 Գրիգորն  իր  խոսքում  ընտրում  է  մարգարեների  սաղմոսներիապաշխարական ձևը։
  Երբեմն Աստծուն ուղղած նրա խոսքերը ստանումեն անձնական խոստովանության ձևեր։
 «Բանաստեղծը  և  Աստվածաշունչ»  բաժնում  մատնացույց  ենարվում  քրիստոնյաների  սուրբ  գրքերի  հետ  ունեցած  մատյանիաղերսները։
   Նարեկացին  յուրացրել  է  Հին  կտակարանում  Սողոմոնիմաստունին վերագրված գրքերը. [2-15]Այս Սողոմոնի յուսոյ աղերսանք իմոյս առեալ տիպ,Քանզի ոչ այլ ոք բազմամեղ, որքան զնա ինձ զուգաշաւիղ։
  [10-283]Մատյանի  61-62  գլուխներն  ուղղակի  գալիս  են  աստվածաշնչայինսաղմոսներից։
   Նարեկացու  մոտ  ուժեղ  է  այլաբանությունը։
   Գրիգորիմտածումները ներթափանցում են մարդու ներքին աշխարհը։
  Մեծագույնտարածություն  է  առաջանում  մարդու  և  այլոց  միջև։
   Ճշմարտությունըմարդուն մատնացույց է անում, թե ինչպես բարձրանալ այդ անդունդից։
 Հետաքրքիր է նաև առաջաբանի «Աստվածաշնչային պատկերներ ևչգիտակցված նախատիպեր» բաժինը։
  Բանաստեղծը գրում է.Զի՞նչ աւրինակ առ այս Քեզ նմանագոյն ևս յարմարականԱստանաւր եդից, ա՛նձն իմ պարտաւոր։
 Պատժակիցս կործանեցելոյն Սոդոմայ,Ըմբերանեալ դատախազս Նինուէի,Անարի բարբարոս, քան զտիկինն հարաւային,Վատթարագոյնս, քան զՔանան,Յամառեցեալս, քան զԱմաղէկ։
  [10-11]Այս ինքնաձաղկման օրինակները հոգատար ձևով մեծանում են։
  Եվնա խնդրում է Հիսուսին.Եթէ անաւրէնութեան մրրիկ խորտակիչ հողմոյ յանկարծ բախեսցէ.Զհաստուածս մարմնոյ շինուածոյ մարդոյ յերկրային ծովուս,Հանդարտեսցի՛ անդրէն՝ ղեկաւ այս թեւոց ի Քեզ պատկանեալ։
  [10-26]Մարդկային  մարմինը  մի  նավակ  է,  որը  տարուբերվում  է  կենացծովում,  իսկ  Հիսուսը  նավավարն  է։
   Այս  միտքն  առկա  է  նաև  ՄեսրոպՄաշտոցի  ապաշխարության  շարականներում։
   Մաշտոցի  անվանՄատենադարանիմիջնադարյանխորհրդանիշները  բացատրող  անանուն  հեղինակն  ունի  նաև  հետևյալ«Արեգակն՝  զՔրիստոս,  ծով՝  զաշխարհս,  նաւ՝բացատրությունը.զմարդկայնինս  խորհուրդ,  նաւուղղակ՝նաւահանգիստ՝զեկեղեցիս Աստուծոյ» [12-108ա]։
 ձեռագրումզմիտս,թիվՆարեկացին  արդիականացնում  է  աստվածաշնչային  պատվիրանները։
 Մահեները  լիովին  նորարար  են,  երբ  խոսում  են  «Մատեանի»աղոթքների  ճարտարապետական  ձևի  մասին։
   Նրանք  «Մատեանը»դիտում  են  որպես  սիմֆոնիա,  որում  երաժշտությունը  ուժգինբարձրանում է, իսկ երբեմն՝ շատ ցածրանում։
 Մահեների  կարծիքով  Գրիգոր  Նարեկացին  իր  գրքով  կառուցել  էքրիստոնեական տաճար՝ սքանչելի կառույց։
  Ոճական մի դրվագ կարողէ  դառնալ  ուղեցույց։
   Նարեկացու  տաճարն  ունի  նույն  պարզությունը,ինչպիսին  որ  է  հայկական  եկեղեցին՝  մի  ձև,  որը  հաստատում  է  VIIIդարի  նկարագիրը։
   Եկեղեցին  այլաբանորեն  համեմատվում  է  Նոյիտապանի  հետ։
   [2-26]  Այն  նույնն  է,  ինչպիսին  եղել  է  տապանը՝բաղկացած  երեք  խորշերից։
   Եկեղեցին  էլ  բաղկացած  է  երեք  մասերից՝գավիթ, տաճար և խորան։
  Ովքեր մտան Նոյի տապանը, փրկվեցին, նույնկերպ,  ովքեր  եկեղեցու  ճշմարիտ  հավատացյալներն  են,  կփրկվենխեղդվելուց և սուզվելուց։
 Մահեների  առաջաբանն  ավարտվումմի  անմոռացեզրահանգմամբ, և վերջին բաժնի խորագիրն է՝ «Գրիգորը և իր գիրքը. միանմահ ուսուցիչ և մի ննջեցյալ հավերժ կենդանի»։
 էԱռաջաբանն ավարտվում է դիպուկ մի եզրահանգումով, ըստ որի՝Գրիգոր  Նարեկացին  հավատացած  է՝  իրենից  հետո  իր  գիրքը  հնչելու  էանհամար  բազմության  շուրթերին՝  մինչև  վերջին  դատաստանըԱստծուն  աղոթելով  իր  անունից։
   Ինչ  վերաբերումնրահայրենակիցներին, ապա նրա ուխտը լիովին լսելի է։
  Հայերը չեն դարձելնրա  գրաքննադատը,  այլ  նրանով  ունեն  կապ,  որը  հրահանգում  էկորովամտություն, պայծառատեսություն, նա հոգևոր մի ուսուցիչ է, որըզորացնումէ  հայերին  և  նրանց  առաջնորդում՝  հասկանալուԱվետարանի  ճշմարիտ  շնորհը։
   «Նարեկը»  իսկական  գագաթ  է,  միբանալի՝  թափանցելու  հայերի  ամենաինտիմ  և  ամենաեզակի  հոգևորիմեջ։

2012-ին  «Նաիրի»  հրատարակչությունը  լույս  աշխարհ  բերեց  Գրիգոր  Նարեկացու  «Մատեան  ողբերգութեան»  ֆրանսերեն  նոր  թարգմանությունը  Աննի  և  Ժան-Պիեռ  Մահեների  թարգմանությամբ,  առաջաբանով ու ծանոթագրություններով [2]։
    Մահեները  երկար  տարիներ  զբաղվել  են  Գրիգոր  Նարեկացու  ողջ  ստեղծագործությամբ։
   Նրանց  հետազոտական  աշխատանքի  ամփոփումը  դարձավ  2002-ին  Փարիզում  լույս  տեսած  «Գրիգոր Նարեկացին և նրա «Մատեան ողբերգութեան» երկը» ծավալուն  աշխատությունը, որը 2004-ին թարգմանվեց հայերեն [8]։
    Առաջաբանն ավարտվում է դիպուկ մի եզրահանգումով, ըստ որի՝  Գրիգոր  Նարեկացին  հավատացած  է՝  իրենից  հետո  իր  գիրքը  հնչելու  է  անհամար  բազմության  շուրթերին՝  մինչև  վերջին  դատաստանը  Աստծուն  աղոթելով  իր  անունից։
   Ինչ  վերաբերում  նրա  հայրենակիցներին, ապա նրա ուխտը լիովին լսելի է։
  Հայերը չեն դարձել  նրա  գրաքննադատը,  այլ  նրանով  ունեն  կապ,  որը  հրահանգում  է  կորովամտություն, պայծառատեսություն, նա հոգևոր մի ուսուցիչ է, որը  զորացնում  է  հայերին  և  նրանց  առաջնորդում  հասկանալու  Ավետարանի  ճշմարիտ  շնորհը։
   «Նարեկը»  իսկական  գագաթ  է,  մի  բանալի՝  թափանցելու  հայերի  ամենաինտիմ  և  ամենաեզակի  հոգևորի  մեջ։
