«Էմինեան  ազգագրական  ժողովածուի»  [5]  առաջին  հատորումամփոփվել  են  «Փշրանք  Շիրակի  ամբարներից»  կոչվող  ազգագրականնյութերը,«բնիկԱլէքսանդրապօլցի  Ալէքսանդր  Ափրիկեանցի»  [5,  VIII]  կողմից  1880  թ.գրառված  հեքիաթները։
  Ինչպես ժողովածուի խմբագրակազմն է նկատելգրականական«….ժողովրդականգրականութեանհետաքրքրութիւնից  զատ,  նկատելի  է  և  նորալեզուաբանականնշանակությունբանաւորկարևորորոնցունենմեջբարբառինգաւառաբարբառներինշանակութիւնըուսումնասիրութեանտեսակէտից» [5, X], քանի որ հայոց լեզվի պատմության, ազգագրության,պատմագրության, բանագիտության և այլ բնագավառների հետ առնչվողշատ  հարցերի  պատասխանները  կարելի  է  գտնել  բարբառներիբառապաշարի  ուսումնասիրության  շնորհիվ[3,  112]։
   ԸնթերցելովՇիրակիշարքուսումնասիրություններ՝  պարզեցինք,  որ  առանձին  ուսումնասիրվածչեն այն բառերը, որոնք բնորոշ են միայն Կարնո բարբառին, բայց դրանքհաճախակի հանդիպող լեզվական միավորներ են, որոնք իրենց տարբերարտահայտություններով  գործածվել  են  Շիրակի  հեքիաթներում։
 Նպատակ  ունենալով  բացահայտելու  Կարնո  բարբառի՝  Շիրակիխոսվածքին բնորոշ բարբառայնությունները՝ դրանք ուսումնասիրել ենքորոնողական և զուգադրական մեթոդաբանությամբ։
 լեզվաբանականվերաբերողմիԿարնո  բարբառի  հնչյունական  և  ձևաբանական  հատկանիշներըքննվել  են  Հ.  Մկրտչյանի  կողմից  [5]։
   Սույն  աշխատանքում  մերուշադրությանն  են  արժանացել  հատկապես  Կարնո  բարբառի՝  Շիրակիխոսվածքի բառերին բնորոշ բառային միավորները, որոնք դասակարգելենք  ըստ  խոսքիմասային  պատկանելության՝  զուգահեռաբար  քննելովդրանց  կազմության  և  կապակցելիության  առանձնահատկությունները,քանի  որ  նշված  բառերի  իմաստների  պարզաբանման  համարանհրաժեշտ են թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը։
 են1.  Իրանիշգոյականներըներկայացվումինքնատիպկապակցություններով, ինչպես՝ չալի-չռթի «1. Մացառ, խռիվ, ցախ-մախ։
 2.  Հնամաշ  իրեր»  [5,Դ,  368]  իմաստով  հարադրությունը  կիրառվում  էորպես  «թոփ  էնել»  ներգործական  սեռի  հարադրության  լրացում,  որըհնարավոր  է  մի  դեպքում  «ծախել»,  մյուս  դեպքում՝  «վառել»,  օրինակ՝Ամեն օր կէրթար մեշեն էս հալիվորը, չալի-չռթի թոփ կէներ կը բերերքաղաք, որը կծախեր, որն էլ տունը կը վառեր….  [5,22]։
   Հեքիաթներումկիրառված  միբարբառագիտականբառարաններում վկայված չեն, ինչպես՝ հաթահութ գոյականը՝ «աղմուկաղաղակ,  գոռում-գոչյուն»  նշանակությամբ.  վերջինս  որպես  կանոնգործածվում է գործիական հոլովով՝ որպես որոշիչ լրացնելով հարսանիքգոյականին,  օրինակ՝Հաթահութով  զըռլթի  հարսնիքմ  էրաւ  [5,  49]։
 «Գազար» նշանակությամբ փուրչուլուկ բառը փոխառություն-բուսանունէ,  որ  Կարնո  բարբառի  խոսվածքներում  գործածական  է  նաևփուրչուլուխ  տարբերակով։
   Այն  հանդիպում  է  «Հաբրմանի»  հեքիաթում.«Կայ, ընչի՛ չէ, քա՞նի գրուանքայ փուրչուլուկ կուզես» [5, 33]։
 բարբառայնություններշարքԴիւրկեարխանայ1  տեղանիշ,  կազմությամբ  բարդ  գոյականիառաջին բաղադրիչը բարբառներում տարածված դուրգալ «հյուսն» բառնէ [6, 1, 362]։
  Շիրակի խոսվածքին բնորոշ հնչյունափոխված տարբերակնէ՝  դյուկյար,  որից  էլ  կազմվել  է  բառաբարդումը՝  գործածվելով«Թագաւորի  պզտի  տղէն»  հեքիաթում՝  իբրև  տեղանիշ  բազմակի  ուղիղխնդիրների  մեկ  բաղադրիչ,  օրինակ՝  Էլ բազազի դիւքեան, միկիտան,ֆռուն,  դամրչնոց,  դիւրկեարխանայ,  բիրադի  լաւ  –  իրանց  ղայտիսարքած [5, 69]։
  Այս շարքում նույն կերպ առանձնանում է նաև դամրչնոցածանցավոր  կազմությունը։
   Բարբառներում  գործածական  «դարբին»նշանակությամբ դամիրչի բառի շիրակյան տարբերակն է դամրչի [6,  Ա,304], որով տեղանվանական ածանցով կազմությունը նույնպես վկայվածչէ բառարաններում։
 Արևմտյան  բարբառներում  հանդիպող  ֆիլիկ  «Մի  տեսակ  այծ,  որունի նուրբ ու երկար մազեր» [6, Է, 194] գոյականը Շիրակի խոսվածքումկիրառվում  է  առանց  ածանցման,  օրինակ՝Էս մորթին էնպէս մարիֆաթունի, թէ որ, ըսաւ, ֆլի ոսկորից մէկ հատ պալատ շինուի, չամչրաղի պէսչորս բոլորը լուս կուտայ  [5,  53]։
 Քառսուն հատ ֆիլ տռճիկ տալով,սարերուց պրծան էկան, հաւուզներու վրա թափան [5, 55]։
  Այսպես նաևֆիլիզ  իրանիշ  գոյականը՝  ըստ  երևույթին  «ձող»  նշանակությամբ«Հաբրմանի»  հեքիաթում  գործածվում  է  որպես  փոխակերպմանարդյունք,  օրինակ՝  Հաբրմանին էլ էն սհաթին կնկան դարձրեց մէկբարակ ֆիլիզ, ինքն էլ էղաւ մէկ օձ, փաթտուաւ էդ ֆիլիզին ու գլուխըդրեց ֆիլիզի ծերին[5, 34]։
 Այս  շարքում  առանձնանում  է  ղուլլուղտար  անձնանիշ  գոյականը՝կազմված  «ղուլլուղ  (ծառայություն)  +  տար»  կաղապարով,  որ  կիրառվելէՂուլլուղտարները թագաւորի ղրկած ձկի հըմար յայտնեցին թագուհուն[5, 6] արտահայտության մեջ «սուրհանդակ» իմաստով։
  Հետաքրքիր է, որ–ներ-ով  հոգնակին  Գ.  Ջահուկյանը  Կարնո  բարբառին  հատուկիրողություն  չի  համարում,  որը,  սակայն,  նկատվել  է  մասնագետներիկողմից և հետագա ուսումնասիրություններում արձանագրվել է [3, 20]։
 Բայերը  Կարնոինքնատիպածանցումներով,  ինչպես՝  կառավարցնել  կազմությունը,  որտեղներգործական  սեռիբայը,  ստանալով  պատճառական  ածանց,արտահայտում  է  նաև  անդրադարձ  գործողության  իմաստ,  օրինակ՝  …բարբառումկիրառվումեն1Ժողովածուում հանդիպում են և՛ դասական, և՛ բարբառային ուղղագրությամբկազմություններ, որոնք մենք նույնությամբ արտագրել ենք։
 թող ընծի մէկ կոտ օսկի տար՝ հերիք էր. ես ընծի կը կառավարցնէի [5,16]։
 Նշված  նախադասությունը  «Բաղդաւոր  տղայ»  հեքիաթում  կրկնավորարտահայտություններից  է,  որը,  սակայն,  հաջորդ  կապակցության  մեջարտահայտվում  է  ….ես  իմ  գլուխըկը  պատէի  [5,17]  հոմանիշդարձվածքով՝ «գլխի ճարը տեսնել» իմաստով։
  Ի դեպ, նշված դարձվածքըբառարանում  ներկայացված  չէ,  և  մեր  որոնողական  աշխատանքիընթացքում  այլ  բարբառներով  գրառված  հեքիաթներում  նույնպես  չենքհանդիպել,  ուստի  կարող  ենք  վերապահությամբ  նշել,  որ  այն  նույնպեսԿարնո  բարբառին  բնորոշ  արտահայտություններից  է։
   Շիրակիխոսվածքին բնորոշ  է  նաև կառավարել  բայի վ ածանցով կազմությունը՝«իջևանել»  իմաստով,  օրինակ՝  Հըմա քովը մէկ աղքատանոց էլ շինելտուեց էդ թագաւորի անունով, որ գնացող էկող աղքատ ճամփորդներըբայերիցկառավարուինառանձնացրելկրկնությամբբազմապատկական  բայը,  որ  այլուր  չենք  հանդիպել,  օրինակ՝  ես կըկիսկսեմ ու երբ որ ձեզի կանչեցի, արէք ամենքիդ բաժինը իրան տամ   [5,  4]։
   Ինչպես  ֆ  հնչյուն-տառով  սկսվող  գոյականներին  հատուկ  էրկախարդական ոգի նշանակությունը, այնպես էլ ֆռլտալ գործողությունըՇիրակի  հեքիաթներում  հատուկ  է  կախարդական  «չարխերին»  (իրառանցքի  շուրջ  պտտվող  անիվ),  օրինակ՝  բիրադի գլխէ գլուխ էնպէսարծլի չարխեր էին շինել, էդ չարխերը էնպէս կը ֆռլտային, որ մարդմօտենար քիմի՝ կը կտրտէին [5, 58]։
 կիսկսել  արմատի[5,20]։
 ենքՀեքիաթներումգործածականնաևբնորոշ  փելքստալՇիրակի  խոսվածքինբայը  կը  ճյուղիբարբառներին հատուկ փայլքտալ «փայլփլել, շողշողալ» իմաստով [6, Է,343]  բայի  հնչյունափոխված  տարբերակն  է,  որ  «Աւճի  Շաբուրի  տղէն»հեքիաթում  արևի  հետ  կատարված  համեմատությամբ  վերագրվել  էսպանված  «ջանավարի»  մորթուն,  ինչպես՝ …..վրայի մորթին էնպէս մէկսամուրմ էր, որ արեգակի պէս կը փէլքստար [5, 51]։
 2.  Շիրակի  խոսվածքին  բնորոշ  ածականներն  արտահայտում  ենինչպես  իրանիշ,  այնպես  էլ  անձնանիշ  գոյականների  անմիջականհատկանիշ՝  հանդես  գալով  որոշչի  կամ  ստորոգելիի  շարահյուսականպաշտոններով,  ինչպես  սուր  հասկացությունը«Աւճի  Շաբուրի  տղէն»հեքիաթում  բնութագրվում  է  զիլֆիխար  փոխառությամբ՝  «Հաւլունիթուրը,  որ  իբր  թէ  շինած  է  կայծակի  հալած  երկաթից»  նշանակությամբ [2, 312], օրինակ՝ ….ըսաւ աւճի Շաբուրի տղէն ու զիլֆիխար թուրը դուսքաշեց, հասաւ վրա [5,58]։
   Բարբառային  հատկանիշ  է  նաև  ամրկենիածականը,  որով  «Կատուն  ու  առիւծը»  առակում  բնութագրվում  է  փայտգոյականը,  օրինակ՝  Յետոյ վեր առնելով մի հաստ ամրկենի փայտ,ընկնում է առիւծի ջանին  …  [5,80]։
   Կարնո  բարբառում  «ահարկու,երկյուղալի» [6, Ա, 34] նշանակությամբ է կիրառվում ահոտ ածանցավորածականը,  օրինակ՝  Իջած  տեղերը  շատ  ահոտ  էր  [5,  39]։
 Սայմազ «Հիմար,  անխելք»  նշանակությամբ  փոխառություն-ածականով  ենբնութագրվում հնարամիտ, բայց հասարակության կողմից չհասկացվածտղաները            [6,  Ե,  261],  օրինակ՝  ….տարէ՛ք էդ սայմազ տղի գլուխըզարկէք [5, 10]։
 անհասկանալիեզակիությունը,Ածականների  մեջ  նույնպես  կան  կազմություններ,  որոնքբառարաններում  ներկայացված  չեն։
   Դրանցից  շատերը  հեքիաթներումհանդիպում  են  ասացողների  մեկնաբանությամբ։
   Կարծես  թե  դրանցկիրառություններիլինելուհանգամանքը գիտակցելով՝ պատմողը զուգահեռաբար ներկայացնում էկազմության  բացատրությունը։
 «Մարդակերպ  ձուկը»  հեքիաթումանիաթ  ածականով,  բնութագրվել  է  տղա  անձնանիշ  գոյականը,  որասացողը  մեկնաբանել  է  «բան  չէր  գիտի»  արտահայտությամբ.  Մէկէլընկերն  էլ՝  հեչ  զանիաթ  –  բան  չէր  գիտի  [5,  39]։
 Բառարաններումներկայացված  չեն  նաև  մի  շարք  հնչյունափոխական  տարբերակներ,ինչպես՝ ածելի գոյականի [6, Ա, 22] արծլի ձևը, որ «Աւճի Շաբուրի տղէն»հեքիաթում  կիրառվել  է  ածականական  «սուր»  իմաստով,  օրինակ՝…բիրադի գլխէ գլուխ էնպէս արծլի չարխեր էին շինել [5, 58]։
 3.  Ժամանականիշ  ետնաւուր  մակբայը՝«Ետի  օրը,  հետագայում,յետինս»ապագայում»է  ապառնիկազմությանժամանակաձևերին կապակցվելը, օրինակ՝ …..ու չեղնի թէ յետնաւուր իմհացս խլէ ու անունս կոտրէ [5, 3]։
 [6,Ա,375]բառայնացումնգրաբարյան«աւուրսիմաստով,հատուկէ,որինվերաիմասատավորվածՇիրակի խոսվածքին բնորոշ են նաև մի շարք դարձվածքներ, որոնքհիմնականումբառակապակցություններ  են,  որ  վերագրվում  են  անձնանիշ  գոյականներին,  օրինակ՝կեծակի զարկած դառնալ  դարձվածքը  «Սաստիկ  զարմանալ,  ապշել՝հանկարծակիի  գալով»  իմաստով  [6,  Գ,  71]  բնութագրում  է  թագավորիհրամանըհեքիաթում.«Ռանչպարը էս որ իմացաւ, կէծակի զարկած դառաւ…» [5, 4]։
 «Ռանչպարի  տղէն»ռանչպարինբայականլսողԴարտը  կապուտ  էր  դարձվածքը  «Նպատակը  ուրիշլինել»             [6, Ա, 315] նշանակությամբ է գործածվել «Ռանչպարի տղէն» հեքիաթում.«Հըմա  իրան  փորի  ցավը  ուրիշ  էր  –  դարտը  կապուտ  էր»  [5,  3]։
 Հեքիաթներում  հետաքիր  է  դարձվածքը  դարձվածքով  բացատրելուհանգամանքը,  որի  արդյունքում  կիրառվում  են  հոմանիշ  դարձվածներ՝խոսքը դարձնելով ավելի պատկերավոր և հասկանալի։
 Արև  բաղադրիչով  դարձվածքները  բարբառներում  բազմաթիվ  են,որոնք  հիմնականում  կապվում  են  գեղեցիկի,  լուսավորի,  կյանքի  ևմահվան հետ, օրինակ՝ արև ալ, արև անել, արև անցնել, արև աչքեր, արևառնել, արև հասակ, արևեն հանել և  այլն  [6,  Ա,  123]։
   Սակայն  արևըերդիկից թռել դարձվածքը բառարաններում վկայված չէ, այն կիրառվել է«Ռանչպարի  տղէն»  հեքիաթում՝  «եղածը  եղած  է»  դարձվածայինիմաստով, ինչպես՝ ….հըմա էլ ի՞նչ օգուտ, արևն երդկիցը թռել էր, էղածնէղած էր  [5,10]։
   Բազմաթիվ  են  նաև  ջուր  բաղադրիչով  դարձվածքները,որոնցից  վկայված  չէ  նույն  հեքիաթում  կիրառված  ջրով  ջաղաց  կայունարտահայտությունը՝  «նույնըլինել»  նշանակությամբ,  օրինակ՝  ….մնացած քառասուն ջառիէքին էլ տեսան՝ որ բիրադի էն ջրով ջաղացն են[5,  15]։
   Այս  շարքում  առանձնանում  է  «Բաղդաւոր  տղայ»  հեքիաթումկիրառվածդիպած  արտահայտությունը՝ասացողներիսառած մարդու պես մնալ մեկանաբնությամբ [5, 21]։
 բերնինգողիքարԲայական  արտահայտություններիենթագավորներին ողջունելու ձևերը։
  Սրանցից թամալլահ անել՝«ողջունել»իմաստով  դարձվածքը  բառարաններում  վկայված  չէ.  այն  կիրառվել  է«Ռանչպարի տղէն» հեքիաթում, ինչպես՝ …ռանչպարի տղէն օխտը տեղթամալլահ էրավ [5, 7]։
 մեջ  առանձնանումՉվկայված  փոխառությունները  հասկանալի  են  լինում  խոսքում,ինչպես՝  տաւարճուղ  բառաբարդումը  նշանակում  է«տավարած»օրինակ՝  Մէկ  քիչ  ճամբու  պաշար  դրին  տաւարճուղները,  կապինշալակները…. [5,15]։
  Ումուզ նշանակում է «ուս» «Մորթին քցեց ումուզինու ուրախ-ուրախ ընկավ ճամբայ գնաց տուն» [5, 51]։
  Արթղ նշանակում է«հերթով», օրինակ՝ Տղէն արթղ պատմեց [5, 51]։
 Բարբառային  բառերը,  պատկանելով  տարբեր  խոսքի  մասերի,ունեն  բառակազմական  տարբեր  արտահայտություններ,  որոնցումինքնատիպ  դրսևորումներ  են  հանդես  գալիս  բառաբարդումները  ևածանցումները՝ հաճախ ընդմիջարկված օտարաբանություններով։
 Ուսումնասիրելով  հեքիաթների  բառապաշարային  միավորներիժողովրդականիմաստաբանությունը՝մտածողության  պարզաբանմանենժողովրդական  ստեղծագործությունների  մեջ։
   Բարբառային  բառերըքննելով՝էինքհանդիպում  դժվարությունների,  քանի  որ  բառերի  մի  ստվար  խումբորբանալիներըբարբառագիտականբառարաններումթաքնվածպարզդարձավ,հաճախգրառված  չէ  և  կարոտ  է  լուսաբանման։
   Ուստի  առաջարկում  ենք  հայբարբառագիտությամբ  զբաղվող  մասնագետների  ձեռնամուխ  լինել  այդշնորհակալ գործին։

Բարբառային  բառարանի  վերլուծության  արդյունքում  պարզ  է  դառնում,  որ  բարբառային  մի  շարք  բառեր  բնորոշ  են  միայն  Կարնո  բարբառին։
   Վերջիններս  արտահայտում  են  այդ  բարբառախոսների  լեզվամտածողությունը,  կենցաղն ու  առօրյան։
  Կատարելով այդ  բառերի  լեզվաբանական  քննություն՝  դրանք  դասակարգել  ենք  խոսքիմասային  իմաստային խմբերով.  1.  Գոյականներ`  անձնանիշ  և  իրանիշ  բառեր,  տեղանուններ  և  այլն։
    2.  Ածականներ՝  անձնանիշ  և  իրանիշ  գոյականներին  բնութագրող  բառեր։
   3.  Բայեր՝ անձնանիշ ենթակա պահանջող գործողություններ։
    4.  Մակբայ - ձևի և ժամանակի։
   Կարնո  բարբառում  պահպանված  եզակի  կազմությունները  երբեմն  հնչյունական  տարբերակներ  են,  որոնց  զուգահեռ  կան  նաև  հոմանիշ բաղադրիչով տարբերակներ։
