ԼՐԱԳՐՈՂԱԿԱՆ ԷԹԻԿԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸԼրագրությունը  մասնագիտություն  է,  որն  ունի  իր  սկզբունքները,  կանոնները,գրված  և  չգրված  օրենքները։
   Լրագրության  կարևոր  սկզբունքներից  են  օբյեկտիվությունը,  ճշգրտությունը,  օպերատիվությունը  և  այլն։
   Հիմնարար  սկզբունքներից  մեկնէլ  հետևյալն  է.  լրագրողը  միաժամանակ  չի  կարող  լինել  իրադարձությունը  լուսաբանող և այդ նույն իրադարձության մասնակից, որովհետև այս դեպքում կարող է առաջանալ  շահերի  բախում,  և,  ըստ  այդմ,  հնարավոր  չի  լինի  պահպանել  նյութի  անաչառությունը։
   Այսինքն,  լրագրողի  հիմնական  առաքելությունը,  որն  է  փաստարկված  ևօբյեկտիվ  տեղեկատվություն  տրամադրելը  լսարանին,  չի  կարող  ծառայել  իր  նպատակին։
 Վերջին  տարիներին  հայաստանյան  ակտիվիստների  կողքին  հաճախ  կարող  ենքտեսնել  լրագրողների,  ովքեր  ակտիվորեն  մասնակցում  են  ակցիաներին,  իսկ  հետոլուսաբանում  այդ  նույն  ակցիաները։
   Սա  հակասում  է  լրագրության  հիմնարարսկզբունքներից  մեկին։
   Լրագրողը  պետք  է  կարողանա  հստակորեն  սահմանազատելլրագրությունը քաղաքացիական ակտիվիզմից և քաղաքականությունից։
 Հետաքրքրական  է,  որ  մեր  մեդիաոլորտում  գրեթե  միշտ  տարբեր  տեսակետներեն  արտահայտվում  այս  հարցի  շուրջ.  ոչ  բոլորն  են  այս  երևույթը  համարում  լրագրողական էթիկայի խախտում։
 Լրագրողների  մասնակցությունը  տարբեր  ակցիաներին  բազմիցս  նկատվել  է,բայց դիտարկենք միայն 2013 թ. դեկտեմբերի 23-ին Ազգային ժողովում Ռուսաստանի  հետ  գազային  երեք  համաձայնագրերի  վավերացման  վերաբերյալ  քվեարկությանժամանակ  լրագրողների  կազմակերպած  ակցիայի  մասին  արձագանքները։
   Ակցիայիշրջանակներում  տարբեր  լրատվամիջոցներ  ներկայացնող  լրագրողներ  «Դեմ  ենք»,«Որոշողը  մենք  ենք»,  «Մի՛  վաճառեք  Հայաստանը»  և  նման  գրություններ  պարունակող պաստառներով իրենց բողոքն էին հայտնում և փորձում կանխել վավերացումը։
 Ակցիան  լուսաբանել  են  հայկական  առցանց  գրեթե  բոլոր  լրատվամիջոցները։
 Մեր  մեդիադաշտի  փորձագետների  գնահատականներն  ու  դիրքորոշումներն  այսհարցի շուրջ տարբեր են։
  Մի մասը լրագրողներից ակնկալում էր միայն մասնագիտական գործունեություն և չէր ընդունում նրանց պահվածքը, իսկ մյուս մասն էլ, հասկանալով լրագրողների պահվածքի «դրդապատճառները», նրանց քայլը չէր դիտարկումորպես լրագրողական էթիկայի սկզբունքների խախտում։
 Դիտարկելով  այս  երևույթի  վերաբերյալ  հակասական  կարծիքներն  ու  դրանցփաստարկումները՝  փորձենք  պարզել,  թե  ինչն  է  հակասական  դիրքորոշումների  տեղիք  տվել,  եթե  ըստ  միջազգային  տեսաբանների  և  դասագրքային  ճշմարտությունների՝ այս երևույթը համարվում է լրագրողական էթիկայի խախտում։
  Եվ եթե փաստարկումները  հիմնավորված  են,  կարո՞ղ  է  լինել  այնպիսի  դեպք,  երբ  լրագրողը  կարող  էշրջանցել այս սկզբունքը։
 Ստորև  ներկայացնում  ենք  առցանց  մամուլում  այս  թեմայով  հրապարակվածտեսաբանների հակասական դիրքորոշումներից հատվածներ։
 Civilnet.am  կայքի  լրագրող  Թաթուլ  Հակոբյանը,  «Լրագրողի  այբուբենը»  վերնագիրը կրող իր նյութում անդրադառնալով լրագրության հիմնարար սկզբունքներից մեկին,  նշել  է.  «Լրագրողը  իրավունք  չունի  Ազգային  ժողովում  քաղաքական  բովանդակությամբ  պաստառ  վեր  հանել  և  լուսաբանել  խորհրդարանի  աշխատանքը։
   Այն,  ինչտեղի  ունեցավ  դեկտեմբերի  23-ին  Ազգային  ժողովում,  երբ  չորս  լրագրողներ  պաստառներով դիմավորեցին  խորհրդարանականներին,  իսկ ավելի քան տասը լրագրողներ  հարվածում  էին  ապակիներին,  այդպիսով  իրենց  բողոքը  հայտնելով  հայ-ռուսական պայմանագրերի վավերացման դեմ, լայն հաշվով կապ չուներ լրագրողի մասնագիտության  և  լրագրության  հետ։
   Անթույլատրելի  է  լրագրողի  անվան  տակ  իրականացնել  քաղաքական  և  քաղաքացիական  գործունեություն։
   Իսկ  նրանք,  ովքեր  լրագրությունը համարում են ոչ թե մասնագիտություն, այլ ընդամենը միջոց քաղաքականև  քաղաքացիական  նպատակների  իրականացման  ճանապարհին,  ապա  ես  չեմ  կարող  այդ  հարցում  բանավեճի  մեջ  ներքաշվել։
   Ես  որակյալ  լրագրության  կողմնակիցեմ»1։
 Մեդիամաքսի  գլխավոր  խմբագիր  Դավիթ  Ալավերդյանը,  խոսելով  այս  մասին,նշել է. «Այստեղ մենք ականատես ենք լրագրողական էթիկայի բացահայտ ոտնահարման,  քանի  որ  թե՛  միջազգային  փորձի,  թե՛  լրագրողական  էթիկայի  ցանկացած  դասագրքի համաձայն՝ լրագրողը չի կարող իրադարձության ակտիվ կողմ հանդիսանալ,հատկապես  երբ  այդ  իրադարձությունը  լուսաբանում  է։
   Ես  համամիտ  չեմ  հնչող  այնտեսակետների հետ,  թե լրագրողներն առաջին հերթին քաղաքացիներ են։
  Լրագրողներն  Ազգային  ժողով  չէին  գնացել  որպես  քաղաքացիներ,  գնացել  էին  որպես  լրագրողներ։
  Եթե լրագրողն ուզում է իր տեսակետն արտահայտել այս կամ այն իրադարձության վերաբերյալ, ունի որոշակի քաղաքական դիրքորոշում, ապա այստեղ կարողէ  լինել  երկու  լուծում.  առաջինը՝  նա  ժամանակավորապես  հրաժարվում  է  լրագրողիկարգավիճակից  և  միանում  է  բողոքող  զանգվածին,  երկրորդը՝  ընդհանրապես  հրաժարվում  է  լրագրող  լինելուց  և  զբաղվում  է  քաղաքական  կամ  հասարակական  գործունեությամբ։
   Հայտնի  են  բազմաթիվ  միջազգային  նախադեպեր,  երբ  լրագրողներըզրկվել են իրենց աշխատանքից այն պատճառով, որ սկսել են համակրել կամ համագործակցել  այն  երևույթների  հետ,  որոնց  մասին  գրում  են։
   Դա  համարվել  է  լրագրողական էթիկայի կոպտագույն խախտում»2։
 Այսպիսին  է  նաև  Ժուռնալիստների  միության  նախագահ  Աստղիկ  Գևորգյանիդիրքորոշումը։
  Tert.am լրատվական կայքի հրապարակած «Պահել էթիկայի կանոնները.  Ժուռնալիստների  միության  նախագահը  ԱԺ–ում  լրագրողների  բողոքի  ակցիայիմասին»  վերնագրով  նյութում  նշել  է.  «Միանշանակ,  լրագրողները  քաղաքականությամբ  չպետք  է  զբաղվեն,  նրանց  առաջին  պարտականությունը  տեղեկատվությունըճշգրիտ, օպերատիվ տարածելն է, նրանք նախ պետք է տարածեին այն տեղեկատվությունը, որը բխում էր Ազգային ժողովի քննարկումից։
  Եվ անկախ նրանից, թե որքանանընդունելի  է  ԱԺ-ի  այդ  հինգ  թևերի  դիրքորոշումները,  պետք  է  լրագրողը  ճշգրիտտեղեկատվություն  տա  ժողովրդին։
   Ի  վերջո,  նա  հավատարմագրված  է  որպես  ԱԺգործունեությունը լուսաբանող լրագրող»3։
 Media.am-ում  այս  թեմայի  շուրջ  «Լրագրո՞ղ,  թե՞  ազատության  մարտիկ»  վերնագրով նյութ է հրապարակել նաև Գեղամ Վարդանյանը։
  Իր նյութում անդրադառնալովլրագրողների էթիկայի ոտնահարմանը՝ նա գրել է. «Lրագրողը, ով ունի քաղաքականհայացքներ, պետք է նախօրոք որոշած լիներ՝ ինքն այդ օրը քաղաքական պաստառնե՞ր է պարզում, թե՞ լրագրությամբ է զբաղվում։
  Ինքը լրագրո՞ղ է, թե՞ ազատության1 Տե՛ս http։
 //civilnet.am/voices-tatul-hakboyan-journalists-ethics։
 2 Տե՛ս http։
 //media.am/Journalists-protest-at-the-Parliament-opinions։
 3 Տե՛ս http։
 //www.tert.am/am/news/2013/12/24/astghik-gevorgyan/։
 մարտիկ։
   Այո՛,  լրագրողը  կարող  է  ունենալ  քաղաքական  հայացքներ։
   Այո՛,  լրագրողըկարող  է  մասնակցել  քաղաքական  ակցիաների։
   Միևնույն  ժամանակ  լրագրողը,  ովտվյալ  վայրում  է  որպես  լրագրող  (իսկ  խորհրդարանում  ոչ  մասնագիտական  նպատակներով  լրագրող  չի  կարող  լինել,  այնտեղ  լրագրողներին  հավատարմագրում  են),չպետք է խառնվի քաղաքական գործընթացներին, չպետք է դառնա կողմ։
  Ես կնախընտրեի քաղաքական պաստառների փոխարեն տեսնել ավելի որակյալ լրագրություն,լրագրողական հետաքննություններ նույն գազային համաձայնագրերի մասին»1։
 Լրագրողների  պահվածքի  մասին  բացասական  դիրքորոշում  են  ներկայացրելնաև Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի նախագահ Աշոտ Մելիքյանը2,«Առավոտ»  առցանց  օրաթերթի  խմբագիր  Աննա  Իսրայելյանը3,  Aravot.am  լրատվական  կայքի  լրագրող  Մելանյա  Բարսեղյանը4,  ովքեր  նույնպես  սխալ  են  գտնում  լրագրողի դիրքորոշման արտահայտությունը, քանզի ընթերցողի համար կարող է  վիճահարույց լինել այդ առումով նրա մոտեցումների, լուսաբանման անկողմնակալությունըկամ հավասարակշռվածությունը։
 Ինչպես արդեն նշել ենք, այսպիսի դիրքորոշում ունեցող մասնագետների կողքինկան նաև փորձագետներ, ովքեր այլ դիտանկյունից են քննում հարցը և լրագրողներիպահվածքը չեն որակում որպես էթիկայի խախտում։
 Երևանի մամուլի ակումբի նախագահ Բորիս Նավասարդյանն ասել է. «Այն իրավիճակը, որ մենք ունեինք, կարծում եմ՝ այդ իրավիճակում լրագրողը, որի համար որպես  քաղաքացի  անընդունելի  է  խորհրդարանում  կատարվողը,  երևի  թե  իրավունքուներ մոռանալ, թե ինչի համար է ինքը գտնվում հետին պլանում, և արտահայտել իրկարծիքը որպես քաղաքացի, շատերն ասում են՝ դրանով լրագրողը վնաս է հասցնումիր ընթերցողին, լսարանին, հանրությանը, որն իրենից սպասում է լուսաբանում, ոչ թեքաղաքացիական դիրքորոշման արտահայտում։
  Բայց ինձ թվում է՝ ոչ մի բան չի խանգարում  այդ  նույն  լրագրողներին՝  լուսաբանել  այն,  ինչ  կատարվում  է  խորհրդարանում, մանավանդ որ մի մեծ նորություն այնտեղ չկար»5։
 «Ազատություն»  ռադիոկայանի  հայկական  ծառայության  տնօրեն  Հրայր  Թամրազյանն իր խոսքում նշել է. «Կարծում եմ՝ լրագրողները տվյալ դեպքում բողոքի ակցիան արել են իբրև քաղաքացիներ։
  Ի վերջո, նրանք էլ են քաղաքացի, և երբ համարել  են,  որ  իրենց  իրավունքները,  տվյալ  դեպքում՝  ինքնիշխանության  սահմանադրական  իրավունքը  խախտվել  է,  վայր  են  դրել  գրիչները,  բարձրախոսները,  ձայնագրիչներն ու տեսախցիկները և սկսել են բողոքել։
  Այդ պահին նրանք լրագրող չեն, այլ քաղաքացի, բայց լավ քաղաքացի։
  Կարևորը՝ բողոքի պահին լրագրողը պարզ հասկացնի,  որ  այդ  պահին  նա  քաղաքացի  է։
   Երբ  վերադառնա  խմբագրություն,  որպես  լրագրող՝ պետք է կարողանա տեղ տալ նաև մյուս կողմի տեսակետին, սակայն իբրև քաղաքացի,  չի  կարող  անտարբեր  լինել  այդ  գործարքի  նկատմամբ։
   Դա  նույնն  է,  թեխորհրդարանը  որոշի,  ասենք,  արգելել  նիստերի  լուսաբանումը  կամ  լրագրողներիմուտքը  խորհրդարան։
   Լրագրողը  չի  կարող  չարտահայտել  իր  տեսակետը։
   Հասարակական մեծ հնչեղություն ունեցող հարցերում լրագրողը չի կարող բավարարվել միայն«Նա այսպես ասաց, իսկ սա՝ այսպես»։
  Այս դեպքում շատ լավ վերլուծություն է պետք։
 Պետք է լինի բովանդակային, համատեքստային բացատրական լրագրություն»6։
 1 Տե՛ս http։
 //media.am/Ratification-of-Armenian-Russian-gas-agreements-journalists-protest։
 2 Տե՛ս http։
 //www.1in.am/arm/armenia_politics_240669.html։
 3 Տե՛ս նույն տեղում։
 4 Տե՛ս http։
 //www.aravot.am/2013/12/24/417653/։
 5 Տե՛ս http։
 //www.1in.am/arm/armenia_politics_240669.html։
 6 Տե՛ս http։
 //media.am/Journalists-protest-at-the-Parliament-opinions։
 Մեդիա  փորձագետ  Շուշան  Դոյդոյանի  կարծիքն  էլ  հետևյալն  է.  «Իմ  կարծիքով՝այստեղ  լրագրողական  էթիկայի  խախտում  չկա։
   Լրագրողներն  իրենց  աշխատանքըկատարում են և իրենց դիրքորոշումն են հայտնում։
  Սոցիալական նման կարևոր հարցերի  շուրջ  իրենք  կարող  են  որոշակի  դիրքորոշում  հայտնել,  օբյեկտիվիզմը  այդքանբացարձակ չպետք է դիտել, որոշ դեպքերում կարելի է։
  Եվ այս դեպքում կարծում եմ,որ խախտում տեղի չի ունեցել»1։
 Լրագրողների  պահվածքի  մասին  դրական  դիրքորոշումներ  են  արտահայտելնաև  Asparez.am  լրատվական  կայքի  լրագրող  Լևոն  Բարսեղյանը2,  Parliamentmonitoring.am կայքի լրագրող Արմեն Վարդանյանը3 և այլք։
 Ինչպես  նկատեցինք,  ՀՀ  մեդիա  փորձագետները  տարբեր  դիտանկյուններից  ենվերլուծում խնդիրը, և հարց է առաջանում. ի վերջո, լրագրողների մասնակցությունըքաղաքացիական  ակցիաներին  և՛  որպես  լրագրող,  և՛  որպես  քաղաքացի  էթիկայիխախտո՞ւմ է, թե՞ ոչ։
 Մենք գտնում ենք, որ այո՛, քաղաքացիական ակցիային և՛ որպես լրագրող, և՛ որպես քաղաքացի հանդես գալը լրագրողական էթիկայի խախտում է, որի արդյունքումտուժում  է  լսարանը՝  չստանալով  համակողմանիորեն  փաստարկված  տեղեկատվություն։
  Գտնում ենք, որ լրագրողը, մասնակցելով ակցիային որպես քաղաքացի, երբեքչի կարողանա ամբողջովին օբյեկտիվ նյութ տրամադրել լսարանին, ինչը նրա հիմնական  առաքելությունն  է։
   Ցանկացած  իրադարձություն,  որը  պետք  է  լուսաբանի  լրագրողը,  ենթադրում  է  ուշադրություն,  փաստերի  ճշգրիտ  հավաքագրում,  և  լրագրողնիրավունք չունի մոռանալ այս մասին։
 Եթե  լրագրողները  գտնում  էին,  որ  գազային  համաձայնագրերը  «չարիք»  են  ՀՀհամար, այս դեպքում կարող էին խնդիրը բարձրաձայնել ոչ թե «բղավելով» ու  պաստառներ վեր հանելով, այլ հետաքննական կամ այլ տեսակի նյութեր պատրաստելով,որտեղ  փաստարկված  ցույց  կտային  սխալ  և  ոչ  շահութաբեր  կողմերը,  որը  կարծումենք՝  ավելի  լսելի  կլիներ։
   Լրագրության  ժանրերը  բազմազան  են,  և  դրանք  թույլ  ենտալիս  խնդրին  առավել  խորությամբ  ու  ընդգրկուն  մոտեցում  ցուցաբերել։
   Ի  վերջո,պետք է հիշել, որ լրագրողները չեն, որ հեղափոխություն են իրականացնում, այլ քաղաքացիները։
  Այլ հարց է, թե լրագրողը որ դերն է ընտրում՝ հանդես գալու տվյալ պարագայում։
  Միաժամանակ երկու դերով հանդես գալը սխալ է։
 Հետաքրքական է, որ լրագրողների նման պահվածքը էթիկայի խախտում չհամարող որոշ մասնագետների տեսակետում դիտարկվում է լրագրող-քաղաքացի ընտրության  հարցն  այն  դեպքում,  երբ  խոսքը  հավատարմագրված  լրագրողների  մասին  է։
 Չէ՞ որ լրագրողներն արդեն կատարել են իրենց ընտրությունը նախօրոք։
  Հավատարմագրված կարգավիճակով մուտքն Ազգային ժողով ենթադրում էր պրոֆեսիոնալ մոտեցում և լրագրողական սկզբունքների պահպանում։
 Լրագրողների  պահվածքը  արդարացնող  տեսաբանները,  կարծում  ենք,  խնդիրըդիտարկել են ոչ մասնագիտական տեսանկյունից, քանզի նրանց փաստարկները հակասում են էթիկայի կանոններին։
  Գտնում ենք, որ ինչպիսի քաղաքական և քաղաքացիական իրավիճակ էլ ստեղծվի, նա, ով ընտրել է լրագրողի դերը, չպետք է մոռանաիր առաքելության և մասնագիտական սկզբունքների մասին։
 1 Տե՛ս http։
 //media.am/Journalists-protest-at-the-Parliament-opinions։
 2 Տե՛ս http։
 //www.asparez.am/news-hy/armenia-citizen-journalists/#more-39378։
 3 Տե՛ս http։
 //www.parliamentmonitoring.am/news/216.html#.U0WyeKh_vec։
 Քնար Միսակյան ԼՐԱԳՐՈՂԱԿԱՆ ԷԹԻԿԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ լրագրողական էթիկա, քաղաքացիական շարժում, լրագրողական սկզբունք,մեդիա փորձագետ, ոլորտի առաջատար, տեսակետ, հիմնարար սկզբունք։

Լրագրությունը  մասնագիտություն  է,  որն  ունի  իր  սկզբունքները։
   Հիմնարար  սկզբունքներից  մեկը  հետևյալն  է.  լրագրողն  իրավունք  չունի  միաժամանակ  մասնակցել  քաղաքական  ու  քաղաքացիական ակցիաներին և լուսաբանել դրանք։
    Վերջերս Հայաստանում գրանցվել են այս սկզբունքին հակասող դեպքեր, բայց մեր մեդիա  փորձագետներն ու ոլորտի առաջատարները տարբեր տեսակետներ են արտահայտել. սա լրագրողական էթիկայի խախտո՞ւմ է, թե՞ ոչ։
    Դիտարկելով  դեկտեմբերի  23-ին  ԱԺ-ում  լրագրողների  իրականացրած  ակցիայի  մասին  արձագանքները՝  փորձել  ենք  հասկանալ,  թե  հնարավոր  է  այնպիսի  իրադարձություն  և  իրավիճակ, երբ լրագրողները կարող են շրջանցել իրենց մասնագիտական հիմնարար սկզբունքներից մեկը։
    Հետազոտության  արդյունքում  պարզեցինք,  որ  ինչ  իրավիճակ  էլ  ստեղծվի,  լրագրողը  չի  կարող անտեսել նշված սկզբունքը։
