ԲԱՅԻ ՊԱՐԶ ԵՎ ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ ԺԱՄԱՆԱԿԱՁԵՎԵՐՆ ԱՐՃԻՍԻ ԽՈՍՎԱԾՔՈՒՄԳրական լեզուն իր  մաքուր և անարատ ձևով ծառայում է ավելի սահմանափակթվով  մարդկանց։
   Իսկ  բարբառները,  բնական  կերպով  մշակված,  պատմական  որոշակի  ժամանակահատվածում  առաջացած  լեզվական  երևույթներ  լինելով,  ծառայումեն ժողովրդի ավելի մեծ զանգվածների։
  Ինչպես գրում է Ա. Ղարիբյանը, «Բարբառները տեղական խոսվածքի բնույթ ունեն, սահմանափակվում են որևէ մարզով կամ մեկերկու  գյուղերով»1։
   Հայ  բարբառների  մեջ  կան  բազմաթիվ  տարբերություններ։
   Նույնիսկ  աշխարհագրորեն  միմյանց  հարևան  բարբառները  էապես  տարբերվում  են  միմյանցից։
  Մեծ են տարբերությունները նաև գյուղից գյուղ խոսվածքների մեջ։
  Ինչը բնորոշ է մի գյուղի խոսվածքին, հաճախ բնորոշ չէ հարևան բնակավայրի խոսվածքին։
 Հր.  Աճառյանը  և  մյուս  բարբառագետները  հատուկ  նշանակություն  են  տալիսսահմանական  եղանակի  ներկայի  կազմության  տարբերություններին2։
   Բարբառներիդասակարգման  և  ուսումնասիրության  այս  մոտեցումը  գիտական  է,  արդարացվածպատմությամբ։
  Հոդվածում փորձել ենք քննել բայի պարզ և բաղադրյալ ժամանակաձևերը  Տավուշի  մարզի  Արճիս  գյուղի  խոսվածքում։
   Եվ,  քանի  որ  բայը  նախադասության գլխավոր անդամներից մեկն է, ապա տվյալ խոսվածքի մասին ավելի խոր ևհամապարփակ պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է ներկայի կազմությանառանձնահատկությունները  ուսումնասիրելուց  զատ  կանգ  առնել  նաև  լծորդությունների, դերբայների կազմության և գործածության, ապառնիի, կատարյալի, ժխտականի կազմության առանձնահատկություններրի վրա։
 Բայական  համակարգում  ժամանակակից  գրական  հայերենի  համեմատ  Արճիսիխոսվածքի  հանդես  բերած  հիմնական  տարբերությունները  կարելի  է  արտահայտելհետևյալ կետերով՝•  Ել  և  իլ  լծորդությունների  անածանց  բայերի  խոնարհման  ձևերի  տարբերակվածություն,•  Ուլ գրաբարատիպ լծորդության առկայություն,•  Ել  լծորդության  անածանց  բայերի  ըղձականի  եզակի  3-րդ  դեմքի  տարբերակված վերջավորություն,•  Այսպես կոչված ձևի դերբայի առկայություն,•  Անցյալ անկատար ժամանակի պարզ կազմություն,•  Ժխտական մասնիկների ետադաս գործածություն,•  Օժանդակ բայերի ժխտական ձևերի ետադաս գործածություն,•  Սահմանական  եղանակի  անցյալ  անկատար  ժամանակաձևի  նմանությունըղձականի անցյալ ապառնի ժամանակաձևին։
 Արճիսի  խոսվածքում  ժամանակակից  հայերենի  8  դերբայներից  առկա  են  7-ը՝անորոշ,  ենթակայական,  համակատար  (ժամանակի),  հարակատար,  անկատար,  վա1 Ղարիբյան Ա., Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1947, էջ 5։
 2 Ջահուկյան Գ., Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972, էջ 104։
 ղակատար և ևս մեկ՝ ձևի դերբայ։
  Ապառնի դերբայը բացակայում է, քանի որ սահմանականի  ապառնի  ժամանակների  իմաստն  արտահայտվում  է  հարկադրական  եղանակի  ժամանակաձևերի  միջոցով։
   Այսպես,  բերելու  եմ,  բերելու  էի  ձևերին  Արճիսիխոսվածքում  համապատասխանում  են  բերել  տիմ,  բերել  տէի  ձևերը։
   Սակայն  խոսվածքում  հանդիպում  ենք  խմելու  ջուր,  շպրտելու  շոր,  կարդալու  գիրք  և  նմանատիպբազմաթիվ  ձևերի,  և  առաջին  հայացքից  հակասություն  է  առաջանում  վերը  նշվածապառնի դերբայի բացակայության փաստի վերաբերյալ։
  Այսպիսի ձևերի գոյությունըբացատրվում  է  անորոշ  դերբայի  սեռական  հոլովաձևի  գործածությամբ,  որը  նախադասության մեջ կիրառվում է որպես որոշիչ։
 Անորոշ դերբայն Արճիսի խոսվածքում ունենում է ե (իէ), ա, ի և ու լծորդությունները,  օրինակ՝  բըժանել,  լվանալ,  առնուլ,  խոսիլ,  նըստիլ։
   Անորոշ  դերբայի  այսպիսիկազմություն ունի ոչ միայն Արճիսի խոսվածքը, այլ նաև Ալավերդու և Նոյեմբերյանիմի շարք գյուղեր, օրինակ՝ Կոթի, Բերդավան, Շնող և այլն։
  Այս խոսվածքներում, փաստորեն, պահպանվել են գրաբարի բոլոր լծորդությունները։
  Ե լծորդության բայերը մեծթիվ  են  կազմում  Արճիսի  խոսվածքում  և  հիմնականում  համապատասխանում  ենժամանակակից  գրական  հայերենի  ե  լծորդության  բայերին։
   Ի  լծորդության  բայերըհամեմատաբար  փոքր  թիվ  են  կազմում,  որոնցից  են՝  նստել//նստիլ,  խոսել//խոսիլ,քնել//քնիլ, տանել//տանիլ։
  Ի լծորդությունը պահպանվել է նաև ունեմ բայի մեջ՝ ունիմ։
 Գրաբարյան ի լծորդության բայերի մեծ մասը Արճիսի խոսվածքում, ի տարբերությունգրական  հայերենի,  որում  գերակշռողը  ե  լծորդության  բայերն  են,  բայերի  մեծամասնության դեպքում փոխվել է ու լծորդության, օրինակ՝ ագանիլ//հագնել-հագնուլ, գտանել//գտնել-գըդնուլ,  հասանիլ//հասնել-հասնուլ,  մտանել//մտնել-մտնուլ։
   Գրաբարյանառնուլ  բայը,  ի  տարբերություն  հարակից  այլ  բնակավայրերի  խոսվածքների,  պահպանել  է  իր  ձևը։
   Արբենալ  և  վախենալ  բայերը  դարձել  են  պարզապես  հարփել,  վախիլ։
   Գրաբարյան  ու  լծորդությունը  հանդես  է  գալիս  նաև  թողուլ//թողնել  բայի  մեջ։
 Անորոշի  մասնիկներից  խոսվածքում  կենդանի  և  գործուն  են  միայն  իլ,  ել,  ալ,  անալձևերը1։
   Մյուս  մասնիկները՝  նիլ,  նուլ,  չիլ  նալ,  էնալ  քարացած  են,  գործածվում  ենմիայն  մի  քանի  բայերի  մեջ,  և  դրանցով  նոր  բառեր  չեն  կազմվում։
   Ստորև  բերենքայդպիսի քարացած ձևերի որոշ օրինակներ.նուլպըռծնուլգըդնուլառնուլչիլթըռչիլուռչիլկորչիլնալդառնալտէնալէվէլանալէնալգիդէնալանց կէնալԱրճիսի խոսվածքին բնորոշ է այն երևույթը, երբ համադրական կազմություններըվերածվում  են  հարադրությունների,  օրինակ՝  կախել//կախ  անել,  լալ//լաց  ըլիլ,  վերցնել//վիր ունիլ, բանալ//բաց անել, անցնել//անց կենալ, թափահարել//թափ տալ, նայել//մըտիկ  անել  և  այլն։
   Խոսվածքում  անորոշ  դերբայը  գործածվում  է  գոյականաբար  ևորպես  բայ։
   Գոյականաբար  գործածվելիս  անորոշ  դերբայը  հոդ  է  ստանում  ու  հոլովվում ու հոլովմամբ՝ նախադասության մեջ զբաղեցնում ենթակայի, խնդրի և այլ պաշտոններ,  օրինակ՝  «Լաց  ըլիլը  լավ  բան  չի»  (ենթակա),  «Ուտել-խմելու  մասին  ա  մտածում»  (խնդիր)։
   Բայական  գործածության  ժամանակ  անորոշ  դերբայը  մասնակցում  էմի  շարք  ժամանակաձևերի՝  հարկադրական  եղանակի  ապառնի  և  անցյալ  ապառնի,պայմանական  եղանակի  ժխտական  ապառնի,  ժխտական  անցյալի  ապառնի  ևարգելական հրամայականի կազմությանը։
 Անկատար  դերբայն  Արճիսի  խոսվածքում  կազմվում  է  ում  վերջավորությամբ՝խափում,  թողում,  գնում,  խոսում  և  այլն։
   Միայն  երկու  բառ՝  գալ  և  տալ  անկատար1 Ասատրյան Մ., Լոռու խոսվածք, Երևան, 1968, էջ 116։
 դերբայը  կազմում  են  իս  վերջավորությամբ,  որ  դրվում  է  անորոշ  ձևի  վրա՝  գալիս,տալիս։
  Անկատար դերբայն ունի միայն բայական գործածություն։
  Նա մասնակցում էսահմանական  եղանակի  ներկա  ժամանակի  կազմությանը՝  գալիս  եմ,  տալիս  եմ,խոսում եմ, լաց եմ ըլում և այլն։
 Վաղակատար դերբայն Արճիսի խոսվածքում, ինչպես նաև հարակից շրջաններիայլ  խոսվածքներում,  կազմվում  է  էլ//ել  ածանցի  միջոցով,  որ  դրվում  է  իլ,  ել  վերջավորվող  բայերի  անորոշի,  իսկ  նուլ,  չիլ,  ալ,  անալ-ով  վերջավորվող  բայերի  անցյալիհիմքի  վրա,  օրինակ՝  նստիլ-նստել,  խոսիլ-խոսել,  լսիլ-լսել,  հագնուլ-հագել,  առնուլառել,  փախչիլ-փախել,  լըվանալ-լըվացել,  բըրձրանալ-բըրձրացել  և  այլն։
   Վաղակատար դերբայն ունի միայն բայական կիրառություն. Այն մասնակցում է սահմանականեղանակի  վաղակատար  և  անցյալ  վաղակատար  ժամանակաձևերի  կազմությանը,օրինակ՝ տեհել եմ, տեհել էի//տեհել ի, վիր եմ կացել, վիր էի կացել և այլն։
 Հարակատար  դերբայը  Արճիսի  խոսվածքում  կազմվում  է  ած  ածանցով,  որըդրվում  է  բայի  հիմքի  վրա  նույն  կանոններով,  ինչպես  վաղակատար  դերբայի  ժամանակ,  օրինակ՝  նստած,  լսած,  հագած,  առած,  փախած,  լվացած,  բըրձրացած  և  այլն։
 Հարակատար դերբայ կազմում են կրավորական և չեզոք սեռերի բոլոր բայերը, որոնքցույց  են  տալիս  դրություն  կամ  հետևանք,  օրինակ՝  կարդացած,  գրած,  նստած, վառված և այլն։
  Ներգործական սեռի բայերը, որոնք նշված հատկանիշները չեն արտացոլում՝  գործածական  չեն։
   Հարակատար  դերբայը,  ինչպես  ժամանակակից  գրականհայերենում,  Արճիսի  խոսվածքում  ևս  կարող  է  ունենալ  անվանական  կիրառություն՝նախադասության  մեջ  հանդես  գալով  ենթակայի,  որոշչի,  խնդրի  պաշտոններով,օրինակ՝ կարդացած գիրք, կարդացածը մոռանալ չես և այլն։
 Ենթակայական  դերբայը  կազմվում  է  -ող  ածանցով,  որ  դրվում  է  բոլոր  բայերիանորոշի  հիմքի  վրա,  անորոշ  դերբայի  -իլ,  -ել,  -ալ  և  -ուլ  ածանցների  փոխարեն,օրինակ՝ ըզատել-ըզատող, գըրել-գրող, դիզել-դիզող։
  Ենթակայական դերբայը չի մասնակցում  ժամանակների  կազմությանը  և  ունի  միայն  անվանական  գործածություն՝նախադասության  մեջ  հանդես  գալով  որպես  որոշիչ,  ենթակա,  խնդիր,  օրինակ՝  մեռնող մարդ, փախչողը բըռնվեց և այլն։
 Համակատար դերբայը  կազմվում է -իս ածանցով, որը դրվում է անորոշի հիմքիվրա,  օրինակ՝  ասելիս,  գընալիս,  գալիս,  տալիս  և  այլն։
   Համակատար  դերբայը  Մ.Ասատրյանի «Լոռու խոսվածք» գրքում կոչվում է ժամանակի դերբայ, քանի որ ցույց էտալիս  գլխավոր  գործողության  կատարման  ժամանակը,  օրինակ՝  Տանիցը  դուսգալիս  բըլանիքնին  մոռացավ//Տնից  դուրս  գալիս  բանալիները  մոռացավ։
   Համակատար դերբայը նախադասության մեջ գործածվում է ըլիլ//լինել բայի հետ՝ բաղադրելովերկրորդական  ժամանակաձևեր՝  գալիս  ա  ըլում//գալիս  է  լինում,  կարդալիս  աըլում//կարդալիս է լինում, զրից անելիս ա ըլում//զրուցելիս է լինում և այլն։
 Ձևի դերբայը կազմվում է -էն ածանցով, որը դրվում է անորոշի վրա, ընդ որում,իլ-ով  վերջավորվող  բայերի  դեպքում  -իլ-ը  փոխվում  է  -էլ-ի,  օրինակ՝  նստիլ-նստելէն,խոսիլ-խոսելէն  և  այլն։
   Ձևի  դերբայը  ցույց  է  տալիս  գործողության  կատարման  ձևը՝երգելէն  գալիս  ա//երգելով  գալիս  է։
   Էն-ով  ձևերը  նմանվում  էն  անորոշի  սեռականհոլովաձևին։
 Արճիսի  խոսվածքում  բայն  ունի  5  եղանակ՝  սահմանական,  ըղձական,  պայմանական, հարկադրական և հրամայական։
 Սահմանական  եղանակը  Արճիսի  խոսվածքում  ունի  5  ժամանակ՝  ներկա,անկատար անցյալ, վաղակատար, անցյալի վաղակատար և անցյալ կատարյալ։
  Եթեժամանակակից  գրական  հայերենում  առաջին  4-ը  բաղադրյալ  են  և  կազմվում  ենդերբայով  և  օժանդակ  բայով,  իսկ  անցյալ  կատարյալը՝  պարզ  և  կազմվում  էբայահիմքով և դիմային վերջավորություններով, ապա Արճիսի խոսվածքում պարզ էնաև  անցյալ  անկատար  ժամանակը՝  գրէի,  կարդէի,  խոսէի,  ասէի  և  այլն։
   Օժանդակբայի  ներկա  ձևերն  են՝  եմ,  ես,  ա,  ենք,  եք,  են։
   Օժանդակ  բայի  անցյալ  ձևերն  են՝  էի,էիր,  էր,  էինք,  էիք,  էին։
   Գործածական  են  նաև  այն  ձևերը,  երբ,  բացի  եզակի  3-րդդեմքից,  մյուս  դեմքերում  ընկնում  է  օժանդակ  բայի  է-ն՝  ի,  իր,  էր,  ինք,  իք,  ին։
   Որոշլեզվաբաններ  սահմանական  եղանակի  խորնարհման  հարացույցում  նշում  են  նաևհարակատար  և  անցյալի  հարակատար  ժամանակները։
   Մենք  մեր  հոդվածում  նույնպես կներկայացնենք այդ ժամանակների կազմությունն ու խոնարհումը։
 Դրական  խոնարհման  ժամանակ  սահմանական  եղանակի  ներկա  ժամանակըկազմվում է անկատար դերբայի և օժանդակ բայի ներկա ձևերի միջոցով, օրինակ`հըվաքում եմ//վաքում եմհըվաքում եսհըվաքում ահըվաքում ենքհըվաքում եքհըվաքում են։
 Անցյալ  անկատարը,  ինչպես  արդեն  նշեցինք,  ի  տարբերություն  ժամանակակիցգրական  հայերենի,  պարզ  ժամակաձև  է  և  նմանում  է  գրաբարյան  անկատարին,  այսինքն՝ ոչ թե կազմվում է դերբայով և օժանդակ բայով, այլ՝ բայահիմքով և վերջավորություններով, օրինակ՝խոսէիխոսէիրխոսէրխոսէինքԽոսէիքԽոսէին։
 Անցյալ  անկատարի  այս  ձևը,  լինի  գրաբարյան  անկատարի  անմիջական  շարունակությունը, թե բարբառային հիմքի վրա զարգացած քերականական նոր ձև, Արճիսի խոսվածքի ամենահետաքրքիր երևույթներից մեկն է։
 Վաղակատար ժամանակը կազմվում է վաղակատար դերբայով և օժանդակ բայիներկայի ձևերով, օրինակ՝գընացել եմգընացել եսգընացել ագընացել ենքգընացել եքգընացել են։
 Անցյալի  վաղակատար  ժամանակը  կազմվում  է  վաղակատար  դերբայով  ևօժանդակ բայի անցյալի ձևերով, օրինակ՝լըվացել էի//իլըվացել էիր//իրլըվացել էրլըվացել էինք//ինքլըվացել էիք//իքլըվացել էին//ին։
 Անցյալ  կատարյալը  իլ//ել-ով  վերջավորվող  բայերի  դեպքում  ցոյական  է՝  էցմասնիկով և ունի -ի, -իր, -, -ինք, -իք, -ին վերջավորությունները, օրինակ՝նըստէցինըստէցիրնըստէցնըստէցինքնըստէցիքնըստէցին։
 Ա  խոնարհման  բայերի  դեպքում  անցյալ  կատարյալը  դարձյալ  ցոյական  է՝  ացմասնիկով և նույն վերջավորություններով, օրինակ՝կարդացիկարդացիրկարդացկարդացինքկարդացիքկարդացին։
 Նուլ,  չիլ  վերջավորությամբ  բայերը  անցյալ  կատարյալում  և  դրա  հիմքիցկազմվող  ձևերում  կորցնում  են  ն,  չ  ածանցները։
   Անցյալ  կատարյալը  կազմվում  է  ոչցոյական, արմատական հիմքով և կրավորաձև վերջավորություններով՝ -ա, -ար, -ավ, անք, -աք, -ան, օրինակ՝փախափախարփախավփախանքփախաքփախան։
 Արճիսի  խոսվածքի  ա  խոնարհման  –ան-  միջնամասնիկ  ունեցող  ձևերի  խոնարհումը  ա  խոնարհման  պարզ  բայերից  տարբերվում  է  նրանով,  որ  անցյալ  կատարյալում  և  դրա  հիմքից  կազմվող  ձևերում  ածանցի  ն-ն  փոխվում  է  ց-ի,  որի  ժամանակեզակի 3-րդ դեմքը ստանում է -ավ վերջավորությունը, օրինակ՝բըրձրացաբըրձրացարբըրձրացավբըրձրացանքբըրձրացաքբըրձրացան։
 Ինչպես արդեն նշել ենք՝ որոշ լեզվաբաններ սահմանական եղանակի ժամանակների  մեջ  են  դասում  նաև  հարակատարը  և  անցյալի  հարակատարը։
   Հարակատարներկա  ժամանակը  կազմվում  է  հարակատար  դերբայով  և  օժանդակ  բայի  ներկայիձևերով։
   Սովորաբար  հարակատար  ժամանակներ  ունեն  կրավորական  բայերը  և  չեզոք սեռի բայերի մի մասը1, օրինակ՝ բըժանված եմբըժանված եսբըժանված աբըժանված ենքբըժանված եքբըժանված եքԱնցյալի հարակատար ժամանակը կազմվում է հարակատար դերբայով և օժանդակ բայի անցյալի ձևերով, օրինակ՝բըժանված էի//իբըժանված էիր//իրբըժանված էինք//ինքբըժանված էիք//իքբըժանված էրբըժանված էին//ին։
 Ըղձական  եղանակը  իր  կազմությամբ  և  դրսևորումներով  բավականին  մոտ  էգրական  հայերենի  ըղձական  եղանակին։
   Ըղձական  եղանակի  ապառնի  ժամանակըել-ով վերջավորվող բայերի դեպքում կազմվում է բայահիմքով և -էմ, -էս, -է, -էնք, -էք, էն վերջավորություններով, օրինակ՝ ԲըժանէմԲըժանէսԲըժանէբըժանէնքԲըժանէքԲըժանէն։
 Իլ-ով, չիլ-ով վերջավորվող բայերի դեպքում բայահիմքին գումարվում են -իմ, -իս,-ի, -ինք, -իք, -ին վերջավորությունները, օրինակ՝նըստիմնըստիսնըստինըստինքնըստիքնըստին։
 1 Ասատրյան Մ., էջ 123։
 Ալ-ով, անալ-ով վերջավորվող բայերի դեպքում բայահիմքին գումարվում են -ամ, աս, -ա, -անք, -աք, -ան, օրինակ՝մոռանամմոռանասմոռանամոռանանքմոռանաքմոռանան։
 Ուլ-ով վերջավորվող բայերի դեպքում բայահիմքին գումարվում են -ում, -ուս, -ու,-ունք, -ուք, -ուն վերջավորությունները, օրինակ՝առնումառնուսառնուառնունքառնուքառնուն։
 Քանի որ արդեն նշել ենք, որ Արճիսի խոսվածքում անցյալ անկատարը նմանվումէ  ըղձական  եղանակի  անցյալի  ապառնիին,  ապա  ըղձականի  համար  առանձին  անցյալ ապառնի ժամանակ չենք առանձնացնում։
  Ըղձականի անցյալի ապառնիի իմաստը կարող է արտահայտվել անցյալի վաղակատարի միջոցով, օրինակ՝Էռնակ ինձ էլ էր հետը տարել//Երանի ինձ էլ էր տարել իր հետ, Ի՞նչ կըլէր վիր էիրկալել//Ի՞նչ կլիներ՝ վերցնեիր։
 Պայմանական  եղանակը  կազմվում  է  ըղձականի  ապառնուց՝  կը  եղանակիչով,օրինակ՝կըխոսիմկըխոսիսկըխոսիկըխոսինքկըխոսիքկըխոսին։
 Ընդ  որում՝  հարադիր  բայերի  դեպքում  կ  կամ  կը  եղանակիչը,  բնականաբար,ստանում են հարադրության երկրորդ՝ բայ-մասնիկները, օրինակ՝կախ կանէնքկախ կանէքկախ կանէն։
 կախ կանէմ//կկախեմկախ կանէսկախ կանէՀարկադրական եղանակը կազմվում է անորոշ դերբայից և տ եղանակիչից, որիվրա դրվում են դիմային վերջավորությունները։
  Հարկադրական եղանակի ապառնիիժամանակ  տ  եղանակիչը  դրվում  է  ներկայի  դիմային  վերջավորությունների  վրա,օրինակ՝նըկարել տիմնըկարել տիսնըկարել տինըկարել տինքնըկարել տիքնըկարել տին։
 Հավասարապես  գործածական  է  նաև  պետք  ա  +  ըղձական  եղանակի  ներկաժամանակ կառույցը, օրինակ՝պետք ա նկարէմպետք ա նկարէսպետք ա նկարէպետք ա նկարէնքպետք ա նկարէքպետք ա նկարէնՀարկադրական եղանակի անցյալի ապառնին կազմվում է անորոշ դերբայից և տեղանակիչից, որ ստանում են անցյալի դիմային վերջավորությունները, օրինակ՝նըկարել տէինըկարել տէիրնըկարել տէրնըկարել տէինքնըկարել տէիքնըկարել տէին։
 Անցյալի ապառնիի համար ևս գործածական է պետք ա + անցյալի վաղակատարժամանակ կառույցը։
 Հրամայական  եղանակը  Արճիսի  խոսվածքում  անալ,  չիլ,  նուլ-ով  վերջավորվողբայերը  կազմում  են  անորոշի  հիմքից՝  ի,  իսկ  հոգնակի  հրամայականը  անցյալկատարյալի  հիմքից՝  էք  վերջավորություններով,  ինչպես  գրական  հայերենում,օրինակ՝նստի՛խոսի՛նըստէ՛քխոսէ՛ք։
 Ա  խոնարհման  բայերի  հրամայական  եզակին  կազմվում  է  ներկայի  հիմքից՝  ավերջավորությամբ, իսկ հոգնակին՝ անցյալ կատարյալի հիմքից՝ էք վերջավորությամբ,օրինակ՝գընա՛մընա՛գընացէ՛քմընացէ՛ք։
 Ե  խոնարհման  բայերի  հրամայական  եզակին  կազմվում  է  ներկայի  հիմքից  էվերջավորությամբ. իսկ հոգնակին՝ անցյալ կատարյալի հիմքից՝ էք վերջավորությամբ,օրինակ՝ գըրէ՛, գըրէ՛ք։
   Հետաքրքրական է բերել բայի  հրամայական եզակիի կազմությունը, այն է՝ բի՛։
 Արճիսի  խոսվածքում,  ի  տարբերություն  գրական  հայերենի,  ժխտական  մասնիկները դրվում են դերբայական ձևերից և խոնարհվող բայաձևերից հետո։
  Սա Արճիսիխոսվածքի  ամենավառ  կերպով  դրսևորված  առանձնահատկություններից  մեկն  է։
 Օժանդակ բայի ժխտականը կազմվում է չ մասնիկի միջոցով.ներկաանցյալչէմչէսչիչէնքչէի//չիչէքչէնչէիր//իրչէրչէինք//ին քչէիք//իքչէին//ին։
 Սահմանական  եղանակի  բաղադրյալ  ժամանակների  ժխտականի  կազմությանժամանակ  ժխտական  է  դառնում  միայն  օժանդակ  բայը՝  դրվելով  դերբայից  հետո,օրինակ՝  էկէլ  էմ-էկէլ  չէմ,  խոսէլ  էմ-խոսէլ  չէմ,  վի  կացած  եմ-վի  կացած  չէմ  և  այլն։
 Անցյալ  կատարյալի  և  ըղձական  եղանակի  ապառնու  ժխտականը  կազմվում  է  վոչմասնիկի  միջոցով,  որը  դարձյալ  դրվում  է  խոնարհված  բայից  հետո,  օրինակ՝  գըրէցիվոչ,  մընացի  վոչ,  էկա  վոչ  և  այլն։
   Պայմանական  եղանակի  ապառնի  և  անցյալիապառնի ժամանակների ժխտականը կազմվում է անորոշ դերբայի ու օժանդակ բայիներկայի  կամ  անցյալի  ժխտական  ձևերի  միջոցով,  որոնք  դարձյալ  ետադաս  են,օրինակ՝ կըգըրէմ-գըրէլ չեմ, կըխոսի-խոսիլ չի, զըրից կանենք//կըզրուցենք-զըրից չենքանիլ և այլն։
  Հարկադրական եղանակի ապառնի և անցյալի ապառնի ժամանակներիժխտականը կազմվում է անորոշ դերբայի և տ եղանակիչի ժխտական ձևի միջոցով ևդարձյալ ետադաս է։
  Այս եղանակիչի ժխտականներն են՝ներկաանցյալչտիմչտիսչտիչտինքչտիքչտինչտէիչտէիրչտէրչտէինքչտէիքչտէին։
 Արգելական հրամայականը կազմվում է  անորոշ դերբայի և մի, մէք մասնիկներիմիջոցով,  որոնք  ետադաս  դիրք  ունեն,  օրինակ՝  գընա՛լ  մի//մէք,  կա՛րդալ  մի//մէք,բըրա՛խէլ մի//մէք և այլն։
 Երկրորդական բաղադրյալ ժամանակաձևերը Արճիսի խոսվածքում բավականինլայն  տարածում  ունեն։
   Դրանք  կազմվում  են  համակատար  և  հարակատար  դերբայներով և լինել//ըլիլ բայի խոնարհված ձևերով, օրինակ՝ գընալիս եմ ըլում, կարդալիսէլա, երգելիս ա ըլում և այլն։
 Մարիամ ՄարտիրոսյանԲԱՅԻ ՊԱՐԶ ԵՎ ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ ԺԱՄԱՆԱԿԱՁԵՎԵՐՆ ԱՐՃԻՍԻ ԽՈՍՎԱԾՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ դերբայ, խոնարհում, եղանակ, եղանակիչ, մասնիկ, լծորդություն, խոսվածք, պարզ և բաղադրյալ ժամանակ։

Հոդվածում  քննվող  Արճիսի  խոսվածքը  զարմանալիորեն  հանդես  է  բերում  բազմաթիվ  նմանություններ գրաբարի և տարբերություններ՝ ժամանակակից հայերենի և նույնիսկ հարակից խոսվածքների նկատմամբ։
  Սրանով էլ պայմանավորված՝ հետաքրքիր է դառնում այս խոսվածքի ուսումնասիրությունը՝ հատկապես ձևաբանության մեջ։
  Առավել հետաքրքրական է բայական  համակարգի՝  պարզ  և  բաղադրյալ  ժամանակների  ուսումնասիրությունը,  որի  արդյունքում հանդիպում ենք ինչպես գրաբարատիպ, այնպես էլ՝ բարբառային հիմքի վրա զարգացած  նոր քերականական ձևերի։
