Հոդվածի շրջանակներում 19-րդ դարի առանձին ուսումնասիրության առարկա կդառնա գիտական ​​գրականության, պարբերականների և ժամանակակիցների հուշերի համադրությունը: Ալեքսանդրապոլում ՀՅԴ կառույցի ամենաառեղծվածային դեմքի ՝ Ավետիս Ghaարիբյանի (Պադվալի Վաղո) կյանքն ու գործունեությունը:  Հեղափոխական ընդհատակյա լեգենդը, որը շրջանցեց ցարական պատժիչ մեքենան, երեք անգամ կազմակերպեց և իրականացրեց Ալեքսանդրապոլի պետական ​​զինանոցների «մաքրումը»: Նախաբան  XIX դարում ազատագրական պայքարի ավանդական կենտրոնների կողքին: 90-ականների սկզբին, ի դեմս Ալեքսանդրապոլի, հայտնվեց նոր օջախ, որն իր բարենպաստ աշխարհագրական դիրքի և այստեղ տեղակայված ռուսական պետական ​​զինանոցների շնորհիվ 19-րդ դարում առանձնահատուկ նշանակություն ստացավ: վերջին և XX դ. ազատագրական պայքարի սկզբում:  Կարճ ժամանակահատվածում քաղաքը դարձավ Երկիր անցնող զինված ուժերի և մարտական ​​խմբերի հավաքատեղի:  1890 «Կար» կոչվող կառույցը այստեղ հիմնադրվել է ամռանը մինչև XX դարը: Սկիզբը մնում էր Երևանի նահանգում գործող ամենակենսունակ և ակտիվ ՀՅԴ խմբերի շարքում, և դրա հիմնադիր անդամները (Թադոս Խզմալյան, Ավետիք Մալոյան, Ալեքսանդր Պետրոսյան (Պետո), Ենովկ Գյունջյան, Վաղարշակ hamամակոչյան, Ավետիս ribարիբաղ (Աբոդալի) մնացին պատմության մեջ: Հայ ազատագրական պատերազմ [8, էջ 37-39]: Իր գործունեության առաջին օրվանից կառույցը հիմք դարձավ Երկրի ազատագրման կազմակերպման համար զենքի կուտակման և առաքման համար:  Ուսուլ Գրիգորին (Դուրգարյան), Վռամ Նալչաջյանը, ֆայտոնիստ Վարոսը, Ատրենց Տիգրանը (Ստեփանյան), Սողյուտի (Սառնաղբյուր) քահանա Տեր Մեսրոպ Բադոյանը, տանտեր Տանո Ներսիսյանը, onոնախղանց (Շիրակ) Տասնյակ զինվորականներ և զինված խմբավորումներ անցան երկիրը: Ալեքսանդրապոլից Դաշնակցությունը հատկապես մեծ հաջողությունների է հասել ռուսական պետական ​​զինանոցները «դատարկելու» գործում:  «Այնտեղի ընկերներն աներեւակայելի չափով ավելացրին իրենց հանդգնությունն ու անձնազոհությունը», - հիշում է հայտնի դաշնակցական գործիչ Սարգիս Օհանջանյանը (Ֆարհատ): »[18, էջ. 53]: Padարական ոստիկանության լիակատար վերահսկողության տակ ՝ Պադվալի Վաղոյի, Ուստա Գաբրիելի (Գաբրիել hamամհարյան), Ուսուլ Գրիգորի, Վահան alալլաթյանի և այլոց ջանքերով, 1894 թվականից Ալեքսանդրապոլիբերդի զինանոցների կրկնակի «մաքրումը» Ալեքսանդրապոլում ՀՅԴ առաջին խմբում ընդգրկված էին բավականին կամային և ակտիվ անհատներ ՝ բաղկացած մտավորականներից, արհեստավորներից և մանր առևտրականներից:  Այդ նվիրյալների մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Ավետիս (Ավո) Ghaարիբյանը, նույն ինքը ՝ Պադվալի Վաղոն (1866-1904) ՝ զենքի և զինամթերքի ձեռքբերման անզուգական վարպետը:  Նա Ալեքսանդրապոլի բոլոր ժամանակների ամենախորհրդավոր դաշնակցական դեմքերից է:   Մի մարդ, ով 14 տարի անընդմեջ շրջանցելով ցարական պատժիչ մեքենան, զբաղվում էր զենք, զինամթերք ձեռք բերելով, Ալեքսանդրապոլի պետական ​​զինանոցների «մաքրում» պարբերաբար կազմակերպելով ու իրականացնելով: Ավոն հանրության շրջանում հայտնի պանդոկապահ էր: «Նա մտավորական չէր, բայց շատ համեստ, ազնիվ ու նվիրված անձնավորություն էր: ոստիկանության աչքերից», - ասաց Ռ. գրել է. Սյանը «Հայրենիք» ամսագրում [15, էջ 117-118]: Պադվալ կոչվող հասարակական սննդի օբյեկտը, որն աչքի չէր ընկնում սպիտակ սփռոցներով, ծաղկամաններով կամ նախուտեստներով, պարզապես կիսանկուղային էր. «Մի քանի սեւ սեղաններ առանց բազմության և դարակաշարերի, որոնք շարված էին դարակներով, մի քանի տակառ գինի և գարեջուր»: էջ 213], բայց նա մեծ անուն է հանել ինչպես Գյումրիում, այնպես էլ Գյումրիից դուրս:   Հասնել Գյումրի ՝ չմտնել «Պադվալ», նշանակում էր ոչինչ չտեսնել ժամանակակիցներից [14, էջ 211-212]: Մեկ այլ անձ էր ՀՅԴ ստորգետնյա գործիչ Վաղոն:  Տեղական տարազի փոխարեն նա հագնում էր առանց համազգեստի զինվորական համազգեստ, գեղեցիկ, կենսուրախ, առատաձեռն, քաղաքավարի և միևնույն ժամանակ խիստ գաղտնի, խորհրդավոր մի երիտասարդ, որի ինքնությունը, ըստ Ռուբենի, հայտնի էր միայն հատուկ անդամների Կենտրոնական կոմիտե Չնայած իր անձնական ծանոթությանը, Ռուբենը ծանոթացավ Վաղոյի հեղափոխական գործունեության որոշ դրվագների միայն Սերգեյի շնորհիվ [1, p. 3] 4 և Հակոբ [11, էջ. 232] 5-ից հետո, երբ Վաղոն արդեն զոհվել էր ardարդանիսի ճակատամարտում [12, p. 111]:  Եվ նույնիսկ այս դեպքում նա հաստատում ստացավ, որ «չի թաքցնում իր գիտելիքները, եթե չէր ուզում գլուխը նեղության մեջ դնել» [14, p. 213]: Սովորական կուսակցականների համար Վաղոն առասպելական անձնավորություն էր, ով կարողանում էր այնքան զենք ու զինամթերք մատակարարել, որքան կարող էր թաքցնել:  Դա գաղտնիք էր, թե ինչ գնով և ինչ եղանակով է դա արվել: Ռուբենը Վաղոյի հետ ծանոթացել է 1904 թ.-ին ՝ գարնանը «Պադվալում»: Հենց այստեղ նա առաջին անգամ տեսավ ընդհատակյա մեկ այլ լեգենդ ՝ Սվազիլենդցի Բիձան (Հարություն), որի մասին խոսում էին որպես «օճառված պարան» ՝ դավաճաններին խեղդելու համար:  «Երբ ես լսեցի Բիձա անունը, դողացա», - հիշում է Ռուբենը: «Բիձան ինձ թվաց օձի պես, որից ոչ մի փախուստ չկա, չնայած որ նա գեղեցիկ տղամարդ էր, և նրա մեջ ոչ մի հրեշավոր բան չկար» [14, p. 215]: Եթե ​​Վաղոյի գործը զենք ձեռք բերելն էր, ապա Բիձայի պարտականությունն էր թաքցնել իր ձեռք բերածը:  Եվ քանի որ երկուսն էլ հայտնի էին իրենց ծայրաստիճան լռությամբ և գաղտնիությամբ, Ալեքսանդրապոլում լուրեր էին պտտվում, որ «Բիձանը, ով կասկածում էր, որ ինքը թույլ բերան ունի ամբարտավանության դեմ, Վաղո Պադուալում կտրելու է օճառի պարանոցը, կտրեց նրա պարանոցը և կտրեց այն: « »[13, էջ. 83]: Հատկանշական է, որ Ռուբենի պես փորձառու դաշնակցական երկար ժամանակ հավատում էր այդ լուրին, իսկ տարիներ անց խոստովանեց իր հուշերում: «Եթե ես ձեզ ասեմ նաև, որ ես լիովին գիտեմ հարցի էությունը, մի լսեք» [14, p. 212]: 4 Սարգիս (Սերգեյ) Հարություն Հովհաննիսյան - նույն Արամ Մանուկյան: Նա ծնվել է 1879 թվականի մարտի 19-ին Ghaափանի, այժմ ՝ Դավիթ Բեկի Zեյվա գյուղում:   Մեկ այլ տեսակետի համաձայն ՝ Շուշիում: Հայտնի պետական ​​ու հասարակական գործիչ, Վանի նահանգապետ, Երեւանի բռնապետ, ՀՀ ներքին գործերի նախարար:  Նա մահացավ 1919 թվականին: ծնվել է հունվարի 19-ին Երևանում: Հակոբ Չիլինգարյան (Աշոտ Հայկունի) - ռուսական բանակի նախկին սպա, ավարտել է Էջմիածնի Գորգյան ճեմարանը, ՀՅԴ Կարսի raրաբերդի կառույցի կարևոր դեմքերից մեկը, 1903-ից ղեկավարել է երկրով անցնող խմբերի ձևավորումը: Ալեքսանդրապոլի պետական ​​սպառազինության «մաքրման» գործողությունը:   Նա մահացավ Վլադիկավկազի բանտում 1912 թվականին: սկզբում: Վաղոն իր հեղափոխական գործունեությունը սկսեց 1890-ականների սկզբին ՝ զինելով Գրիգորին, Վռամ Նալչաջյանին և Ատրենց Տիգրանին մասնավոր անձանցից ՝ երկրի կարիքները հոգալու համար:  Սակայն զինամթերք ձեռք բերելու այս մեթոդը իրեն չարդարացրեց: Նախ `այս եղանակով անհնար էր միանգամից մեծ քանակությամբ զենք ձեռք բերել: Հետո ատրճանակներն ու հրացանները բավականին բարձր գնով գնվեցին, օգտագործվեցին և շատ հաճախ նորոգվեցին մի քանի անգամ:  Նա նաև արդարացրեց պետական ​​հաստատությունները հսկող ռուս զինվորներից զենք առգրավելու մարտավարությունը:  Մեկ-երկու հաջող միջադեպերից հետո ոստիկանությունը պարզապես կրկնապատկեց իր ուժերը [9, էջ 147-148]:  Եվ, վերջապես, կարմայի կողմից բացահայտվելու մշտական ​​վտանգ: Ի դեպ, Ալեքսանդրապոլի ժանդարմերիայի վարչության համար Վաղոյից վրեժ լուծելու հարմար առիթը չուշացավ:   1891 Փետրվարի սկզբին, երբ ՀՅԴ տեղական կառույցը պատրաստվում էր առաջին զորամասը ուղարկել Վան [8, էջ 37-38], նրա հույն հարևան Ա.Աբրամովի դավաճանությունը կատարվեց խուզարկության արդյունքում սեփական պանդոկ, Vaghonkankets- ը կանգնած էր իրեղեն ապացույցներով հաստատված անհերքելի մեղադրանքների առաջ և այլն:  Պադվալի խուզարկությամբ մարտի 6-ին հայտնաբերվել է պայուսակ ՝ 229 «Բերդանկա» հրացանով և 128 գործարանային արտադրության «Սնեյդեր» ինքնաձիգով:   Խուզարկության ընթացքում հայտնաբերվել են հայերեն գրված անունների ցուցակներ, որոնք ուղղված են Վաղոյից զենք և զինամթերք ստանալու բովանդակության հասցեական նամակներին: Հաշվի առնելով իրեղեն ապացույցների նման հիմքի առկայությունը, թվում է, որ Վաղոն չպետք է հնարավորություն ունենար խուսափել պատժից:   Այնուամենայնիվ, հատուկ հնարամտությամբ գյումրեցիների ձեռնարկած պատասխան քայլերը, որոնք պարզապես զարմացնում էին նրանց տրամաբանությամբ, շրջեցին դատավարությունը ՝ ամբաստանյալին վերածելով զրպարտության զոհի, իսկ ամբաստանյալին ՝ կեղծ դավաճանած հանցագործի: Մարտի 14-ին ամբաստանյալ Ա. Ghaարիբյանը, հիմնվելով Ալեքսանդրապոլի բնակիչներ Հարությունյանի, Նալբանդյանցի և Թանյանցի ցուցմունքների վրա, տալիս է գրավոր հայտարարություն այն մասին, որ հայտնաբերված փամփուշտներով պայուսակը նետվել է պանդոկ: Աբրամովի կողմից, և «1888.« Ապրիլի 16-ը, զոհաբերության համար հավաքված գումար »վերնագրով անունների ցուցակը պարզապես theատկի տոներից առաջ կազմակերպված դրամահավաքի մասնակիցների ցուցակն է:  Ըստ գործի վկաների ՝ հայերը սովորություն ունեն նվիրատվություններ կատարել Easterատկի տոնի նախօրեին:  Տոնի օրը գնված ցուլը խորովածով բաժանվում է աղքատներին `հացի ու գինու հետ միասին:   Ասել է թե ՝ հայտնաբերված փաստաթղթում առկա անունների մի մասը պատկանում է հանգանակության մասնակիցներին, իսկ մյուս մասը ՝ ծախսեր կատարողներին:  Նույն օրը գործի վկաներ Մկրտիչ Խալաթյանցը և Մադաթ atiատիկյանցը հետաքննող մայր Արշակ Չարչօղլյանին ասացին, որ Ghaարիբյանի և Աբրամովի թշնամանքի իրական պատճառը առաջին գնորդներից երկրորդ գնորդներին վերցնելն է, որպեսզի նրանք պարբերաբար լսեն, թե ինչպես է ունեցել Աբրամովը: սպառնացել է հանդիպել Աբրամովի հետ: Այս հետաքրքրաշարժ աշխատանքն ավարտվեց 1892 թվականից հետո: Փետրվարի 19-ին, ձեռագրային քննությամբ ապացուցվեց (հավանաբար առանց Վաղոյի հարազատների օգնության), որ Ghaարիբյանի պանդոկում հայտնաբերված անստորագիր նամակները գրել է Չուխարյանցը ՝ քաղաքի քոլեջի նախկին ուսանող: Աբրամովի հարկադրանքով: Ելնելով այս նոր հայտնաբերված փաստերից ՝ Ա. Ghaարիբյանի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվեց: 1892 թ. Սեպտեմբերի 7-ին Երևանի ժանդարմերիայի վարչություն ուղարկված թիվ 1707 գրությամբ ոստիկանության ոստիկանության պետ, գեներալ-լեյտենանտ Շեբեկոն ստիպված էր տեղեկացնել, որ «Ալեքսանդրապոլի բնակիչ Ավետիս ribարիբովը (նույն ինքը ՝ Ա. Ghaարիբյան) մեղադրվում է պետության մեղադրանքով հանցանք." նախարարների համաձայնությամբ այն դադարեցվեց հետագա քննության համար ՝ չեղյալ համարելով մեղադրյալի նկատմամբ կիրառվող հետապնդման միջոցը »[3, էջ 188-197] 6: Փաստորեն, իր շրջապատի հնարամտության շնորհիվ Վաղոն կարողացավ ձախողել մի ամբողջ կայսրության արդարադատության համակարգի հետաքննությունը: 6 «Պետական ​​հանցագործության մեջ մեղադրվող քաղաք. Ալեքսանդրապոլի բնակիչ Ավետիս Ghaարիբովի գործի վերաբերյալ զեկույցի պատճենը Ռուսաստանի Դաշնության պետական ​​արխիվից Հայաստան է բերվել: Խուդինյանը 1988 թ. 1892 Վերջերս զենքի գնումները վերսկսվել են:  Սակայն, ինչպես նշեցինք, զինամթերքի ձեռքբերման այս մեթոդը իրեն չարդարացրեց:   Գնումների միջոցով անհնար էր բավարարել ազատագրական շարժման աճող կարիքները:   Վաղը նա դեմ էր մասնավոր անձանց կողմից զինամթերք գնելու եղանակին:   «Կաթիլը չի ​​հերիքի, - կրկնեց նա, -« այլ ճանապարհ գտնելու համար »[14, էջ. 216]: Եվ այդ ճանապարհը գտնվեց: 1893 Վերջերս իրագործվեց Ալեքսանդրապոլի պետական ​​զինանոցները թալանելու գաղափարը:  Wasրագիրը մշակվել է Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կառույցի անդամների `ուսուցիչներ Ավետիք Մալոյանի, Թադոս Խզմալյանի, նկարիչներ Գաբրիել hamամհարյանի, Ալեքսանդր Կուպալյանի և ոսկերիչ horոր Հալաչյանի կողմից:  Որոշվեց քաղաքի «Պոլիգոններ» թաղամասի զինանոցներից մեկից հանել մեծ քանակությամբ փամփուշտներ: «Մաքրում» պետք է կատարվեր դարբին Վռամ Նալչաջյանը, ղոնախղրանցի Մարտիկը, ուսանող Գրիգոր Ֆայթոնչի Վարոսը:  Խմբի անվտանգությունը պետք է ապահովեր Արամայիս Ազնավուրյանը, Ատրենց Տիգրան ռոր ԿորԵղոնը ՝ զինանոցային պահակախմբի երեք զինվորների ուղեկցությամբ:  Theրագրի իրականացման համար ՀՅԴ տեղական կառույցը հատկացրեց անհրաժեշտ գումար ՝ երկու քառանիվ բեռնատար (ֆուրգոն): «Գործնական աշխատանքի ոգին և դժվարին խնդիրները լուծողն էր Պադվալի Վաղոն», - հիշում է Ա. «Ազնավուրյանը, հասարակ և համեստ մարդ, որը զարմանալիորեն գաղտնի էր, գիտեր ինչպես պահել իր մտքերը»: Իր հետագա աշխատանքի շնորհիվ նա կարողացավ պարզել ՝ կաշառելով ռուս սպա, ռուս սպա Մարգար անունով մի ռուս սպայի, թե որ զորամասը վերահսկում է որ զինապահեստը, իսկ զինանոցի որ մասում ինչ զենք է:  «Մենք պարտական ​​ենք Պադվալի Վաղոյի քրտնաջան աշխատանքին և ջանասիրությանը, որ հետագայում Ալեքսանդրապոլի բանակում ծառայած զինվորներն ու սպաները մեզ չխնայեցին անհրաժեշտ աջակցությունը, բայց նաև ակտիվ դեր խաղացին զինանոցներից զինամթերքը հանելու դժվարին գործում ՝ վտանգելով դրանց ապրում է »: [9, էջ. 148]:  Զինանոցի երկօրյա «մաքրումը» տեղի ունեցավ 1894 թվականի օգոստոսի վերջին:   Ռուս մարտիկների օգնությամբ մարտիկի և ֆարետ Վարոսի բեռնատարներով 200 արկղ (60,000 կտոր) զինամթերք տեղափոխվեց Jonոնախգրան: Այս գործողության ամենապատասխանատու պահը, ըստ Ա. Ըստ Ազնավուրյանի, պահեստի դռները կնքվել են մոմով: «Փականների միջով անցած թելի երկու ծայրերը կնքվում են մոմով և ամրացվում դռան դռան վրա:  Այդ մոմը դանդաղ պոկվեց սուր դանակով, այնուհետև թելերի ծայրերը մոմից պոկվեցին, կողպեքները բացվեցին նախապես պատրաստված բանալիներով, իսկ հետո մոմը նույն եղանակով կցվեց թելին և բացվեցին դռները: նախապես պատրաստված կնիքով »[9, էջ. 150]: Այնքան շատ զինամթերք կար, որ ՀՅԴ Ալեքսանդրապոլի կոմիտեն որոշեց երկու նոր զինանոց ստեղծել:   Դրանցից առաջինը կառուցվել է Դահարլի գյուղում գտնվող Վարպետ Մարտիրոսի տան նկուղում:  Երկրորդ պահեստը կառուցվեց Ալեքսանդրապոլից դուրս, դարբին Գեորգի Չախմախյանի խանութի տակ, Ուսուլ Գրիգորի, Վռամի և նկարիչ Գաբրիել աղ Վաղոյի ջանքերով:  Շինարարության հետքերը թաքցնելու համար պեղված հողը հանեցին պարկերով, լցրեցին հոսող գետը, իսկ պեղված նկուղի պատերն ու հատակը ամրացվեցին ցեմենտի հավանգով [9, p. 151]: Համիդյան ջարդերի օրերին, երբ հրատապ էր դառնում զինամթերք երկիր տեղափոխելու հարցը [16, էջ 59, 2, էջ 22] 217], որոշվեց կրկնել Ալեքսանդրապոլի պետական ​​զինանոցների «մաքրման» գործողությունը:   Այս անգամ գործը ղեկավարում էր Պադվալի Վաղոն:  Գեղանկարիչ Գաբրիելի աջակցությամբ, հայ զինվորների և ռուսական ռազմաբազայի սպաների շրջանում համախոհներ գտնելով, նրանք պայմանավորվեցին զինանոցներից փամփուշտներ հանել:  1896 թ.-ի վերջին Ghոնախղրանցի Վաղոն, Մարտիկը, ուսուցիչ Թադոսը, Ա. Ազնավուրյանը, Մորուկ Կարոն (1896-ի վերջին տեղափոխվեց Ալեքսանդրապոլ) և նկարիչ Գաբրիելը տարբեր զինանոցներից մեկ շաբաթ տեղափոխվեցին Դահարլի, Jonոնախղրան և Բայանդուր գյուղեր և պահեցին Օրական «Բերդանկա» հրացանի 4-5 պարկուճ (52,000 էջ, 17, 500, 17): ]  «Գործն այնքան լավ էր կազմակերպված, որ ռազմական իշխանությունները ոչինչ չգիտեին», - իր հուշերում գրել է Ա. Ազնավուրյանը [10, էջ 22] 138]: Սասուն 1904 Ինքնապաշտպանության նախօրեին, երբ զինամթերքի տեղափոխումը երկիր կրկին հրատապ խնդիր դարձավ, Ալեքսանդրապոլում ՀՅԴ կառույցը վերակենդանացրեց տեղի պետական ​​զինանոցները դատարկելու ավանդույթը:   «Մաքրում» -ի երրորդ, վերջին ստեղծողը ամբողջովին պլանավորված էր Վաղոյի կողմից: Սերտ կապեր հաստատելով զինանոցը վերահսկող զորամասի սպաներից մեկի հետ ՝ Վաղոն համոզեց նրան աջակցել պահեստների աննկատ թալանի գործը 20 000 ռուբլու դիմաց:   Նրան հաջողվեց խառնվել գործին ՝ զորամասում ծառայող ամենավստահելի հայերի 5-6-ը, որոնք «ծարավ էին« Երկիր »գնալու» [14, էջ. 216]: Այս արկածային ծրագրի երկու գլխավոր հերոսներն էին Վաղավ-Սվազի Բիձան:  Ի դեպ, Բիձան չպետք է իմանար ում հետ, ինչպես մտնել Վաղոյի պահեստ, իսկ Վաղոն չպետք է իմանար, ում հետ, ինչպես, որտեղ Բիձան պատրաստվում էր պահել այդ հսկայական զինամթերքը: Հիմնական գործողությունն իրականացվել է երեք փուլով: 1. Վաղոն «զարդարեց» զինանոցը միայն զորամասի երկու հայտնի ընկերների ու հայ զինվորների օգնությամբ: 2. Հետքերի վերացումը և գողությունը տեղափոխելը կազմակերպել էր Կարսը ՝ 10 ընկերների և չորս բեռնատարների հետ:  Պահեստից դուրս բերված զինամթերքը երկու բեռնատարով (օրական երկու անգամ) տեղափոխվում էր Կարսիմարզի Ghիզիլչախչախխ գյուղ:  Վագոնների հեռանալուց անմիջապես հետո զինանոցի պատերի տակ ոչխարի հոտը ջնջեց հետքերը: 3. amինամթերքի ընդունումն ու պահպանումը կազմակերպել էր գյումրեցի Հակոբ Չիլինգարյանը:   Բիձայի հեռանալուց հետո, Գիզիլչախչախ հասած Միզելից Հակոբի խումբը (Ուսուլ Խեչո, Հաջի Լոն, Աշիկ, Սարո Ա. Ազնավուրյանից), Գիզիլչախչախ հասած զինամթերքը բաժանել է կտորների և դրել տեղական ՀՅԴ զինանոցներում [13, p. 83]: Աշխատանքի նման բաժանման պատճառով գյումրեցիները չգիտեին, թե Կարսի շրջանի որ գյուղում քանի զենք կա պահված, և կարսեցիները կարծում էին, որ զենքը գողացել են ռազմական գնացքից Տուլայից [13, էջ 14: 81]: Հաջորդ ամսվա ընթացքում գործողությունների այս շարքը կրկնվեց 13 անգամ:   Վաղը խմբին հաջողվեց Ալեքսանդրապոլի զինանոցներից ձեռք բերել 437 (Բերդանկա) ինքնաձիգ (50 389 հատ), 30 (30,000 հատ) «Պիպոտ» տիպի հրացաններ և 46 պարկուճ «Սմիթ իս Վիսոն» ատրճանակից (66240 հատ):   Ինչպես նաեւ 30,115 տարբեր տեսակի փամփուշտներ իրենց պարկուճներով (փամփուշտներով) [4, էջ 4, 5, էջ: 2]:  «Նա միայն մոռացավ տոպրակը, որը բերել էր Վաղոյի հետ, իր գործիքներով և դատարկ գարեջրի տուփը…», - գրել է Ռուբենն իր հուշերում [14, էջ 222-223]: Այնուամենայնիվ, զինամթերքի այս հսկայական պաշարի դուրսբերումն աննկատ մնաց:  1904 թ.-ին Բուշկով անունով մի ռուս զինվոր: Հունվարի 7-ին, երեկոյան ժամը 9-ին, վերադառնալով Ալեքսանդրապոլի ամրոց, նա նկատեց «10-15 հայ ձյան վրա սայլերով և գետնին կերած բանով» [4, էջ 4]:  Նա անմիջապես տեղեկացրեց ենթասպա Շամախյանցին իր տեսածի մասին:   Սակայն վերջինս այդ մասին զեկուցեց իր վերադաս Շերեմետին միայն մեկ շաբաթ անց ՝ հունվարի 13-ին:  Անմիջական հետաքննության արդյունքում պարզվում է, որ գողությունը տեղի է ունեցել հունվարի 7-ին, ժամը 7-ից 9-ը ընկած ժամանակահատվածում, Մարգարյանցի հերթական հերթապահության ժամանակ (վերջինս արդեն անհետացել էր գողության հայտնաբերման պահին):  Նույն քրեական գործի շրջանակներում պարզվում է, որ զինանոցը կողոպուտի մեկ դեպք տեղի է ունեցել 1904 թ. Հունվարի 5-ին:  Պահակախմբի վրացի զինվորներից մեկը ՝ Կուտաշվիլի մականվամբ, հունվարի 5-ի երեկոյան Ալեքսանդրապոլի ամրոցի «Ախալցխեյան» դարպասների մոտ նկատեց կասկածելի ապրանքներ տեղափոխող 8 մարդու:  Գործն ավարտելուց հետո նրանցից 5-ը լքեցին դաշտը, իսկ երեքը վերադարձան բերդ:  Քութաշվիլիի և մյուս զինվորների ՝ Գրիգոր hazազարյանի և Հարություն Մելիքյանի ջանքերով բերդ վերադարձածներից երկուսը ձերբակալվել են:  8ամը 8-ին Կուտաշվիլին այդ մասին զեկուցեց հայազգի ենթասպա Բաղրամյանին, բայց վերջինս գործը չսկսեց: Հունվարի 13-ին ենթասպա Շամախյանցի դեմ քրեական գործ հարուցելուց մի քանի օր անց լուրերը հունվարի 5-ին տեղի ունեցած միջադեպի, ենթասպա Բաղրամյանի կասկածելի վարքի և երկու հայ զինվորների ձերբակալության մասին հասան ռուսական հրամանատարությանը:   1904 թ. Հունվարի 23-ին, գնդապետ Սմիրնիցկիի հրամանով, բացվեց Ալեքսանդրապոլի ամրոցի թիվ 131 զինանոցը:  Քննությամբ պարզվել է, որ գողությունը կատարվել է հունվարի 5-ին, ժամը 7-ից 9-ը ընկած ժամանակահատվածում, պահեստի պատուհանից, մասնավոր Շահբազյանի ծառայության ընթացքում [4, էջ 4, 5, էջ: 2]: Ձեռք բերված ապացույցների հիման վրա հարուցված քրեական գործի շրջանակներում ռազմական դատարանը 1904 թ. Հունիսի 24-ին նա ենթասպա Մարտիրոս Բաղրամյանին և Նիկողայոս Շամախյանցին դատապարտեց համապատասխանաբար 6-ից 5 տարվա ազատազրկման:   Privateինվորական դատարանի առաջ կանգնել էին շարքային Հարություն Մելիքյանը, Գրիգոր hazազարյանը և Արշակ Շահբազյանը:   Դրանցից առաջին երկուսը դատարանի կողմից արդարացվեցին և ազատ արձակվեցին, իսկ Արշակ Շահբազյանը դատապարտվեց 6 տարվա քրտնաջան աշխատանքի [4, p. 4]: Ալեքսանդրապոլն անմիջապես շրջապատվեց զորքերով, սկսվեցին որոնումներն ու ձերբակալությունները:   Ըստ «Դրոշակ» պարբերականի, իրավիճակը վերահսկելու համար Կովկասի քաղաքացիական քաղաքացիական գեներալ Ֆրեզեն Թիֆլիսից (Վրաստան) ժամանեց Ալեքսանդրապոլ:  Մի քանի օրվա ընթացքում 400 մարդ ձերբակալվեց միայն Կարս քաղաքում, իսկ 50-60 մարդ տեղահանվեց [6, p. 29]: Սակայն այս իրադարձությունները ուշ էին:  Հանցագործության իրական կազմակերպիչներն ու կատարողները վաղուց լքել էին Ալեքսանդրապոլի նահանգի սահմանները:  Amինամթերքը վերահսկող զորամասի սպան պաշտոնի փոփոխությամբ ծառայության է տեղափոխվել Ռուսաստանի ներքին նահանգներում: Ալեքսանդրապոլից անհետացել էին Սվազիլենդի Բիձան և Սուրենն ու Գրիշը ՝ հայ զինվորները, ովքեր անմիջականորեն մասնակցում էին «մաքրմանը»:   Ամիսներ անց ժամանելով Սալմաստ, Ռուբենը Ախալքալաքից ժամանած ցարական բանակի երկու զինվորների խմբում հանդիպեց Նիկոլ Դումանին (Նիկողայոս Տեր-Հովհաննիսյան), որոնց մասին նրանք «շշնջացին, որ իրենք Վաղո ժողովուրդ են և Գյումրու հերոսներ, բայց նրանք հրաժարվեցին լինել «[, էջ. 221]: Գործի անմիջական նախաձեռնողը Վաղոն չէր:  Լինելով Թորգոմ (ԹումանԹումյանց) «Որսկան» խմբի անդամ ՝ նա մահացավ 4.արդանիսիկր քաղաքում 1904 թ.-ին ՝ հուլիսին:  Օլթիից Նարիմա անցնելիս խումբը կրակի տակ է առել ռուս «թուրք սահմանապահները»:   Խմբավորման որոշ անդամներ սպանվել են փոխհրաձգության ընթացքում, իսկ գերիները սպանվել են ռուսների կողմից ՝ թաթարական գնդապետ Բիկովի հրամանով ՝ թուրքերի ներկայությամբ [7, էջ 60-61]: Վաղվա ողբերգական վախճանն անդառնալի կորուստ էր ազատագրական շարժման համար, այն մեծ ցավ պատճառեց ընկերներին:  Ա.Ազնավուրյանը հիշում է, որ «չնայած Ալեքսանդրապոլի իշխանությունների և ընկերների պնդմանը ՝ մնալ և շարունակել իր պատասխանատու գործը», պարզ ժպիտը դեմքին ՝ նա պատասխանեց. «Բավական է, եղբայր, որքան կարող եմ զենք տալ ուրիշներին և ուղարկել նրանց մեռնելու համար:  Հիմա սերը (իմ հերթը - Ա.Հ.) հասել է ինձ »[9, էջ 141]: Եզրակացություն   Ամփոփելով Ալեքսանդրապոլում ՀՅԴ կառույցի ամենաառեղծվածային դեմքերից մեկի ՝ Ավետիս ribարիբյանի (Ավո, Պադվալի Վաղո) հեղափոխական գործունեության համառոտ ուսումնասիրությունը `նշենք հետևյալը: Weaponsենքի և զինամթերքի այս եզակի վարպետի կյանքը կարող է շատերին հիշեցնել արկածային ֆիլմի սյուժեն:  Հեղափոխական ընդհատակներում գործելու հրամայականը ստիպեց Ա. Ghaարիբյանին համատեղել խիզախության և հնարամտության հետ, բայց դա չնվազեցրեց անձնազոհ ես-ին:  Շրջանցելով ցարական ռեժիմի կողմից տեղադրված բոլոր ծուղակները ՝ նա տասնչորս տարի անընդմեջ զբաղվում էր զենքի գնումներով, նորոգմամբ և առաքմամբ ՝ անձամբ կամ ընկերների հետ կազմակերպելով և իրականացնելով Ալեքսանդրապոլի պետական ​​զինանոցի թալանը: Այդպիսին էր հեղափոխական պայքարի իրական առօրյան, որտեղ բախվում էին ցարական վարչակազմը և հայրենիքի ազատագրման երկարամյա ձգտումը: Դրվագներ պատերազմի պատմությունից: Դրվագներ ռազմական պայքարի պատմությունից:   Գրականություն 1. Մանուկյան Ա. Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, կազմ. Գ Ավագյան, Մ. Ավետիսյան, խմբ. ՝ Ա. Վիրաբյան:   Ս ..   Հայաստանի ազգային արխիվ: 2009 թ.  575 էջ: 2. Դեկան H. Յ. Դաշնակցությունը, լրացնելով «Հայրենիք» ամսագրում, խմբ. Ս.Վրացյան.  հատ Ա ..  Գրառումը  1934 թ.  395 էջ: 3. Խուդինյան Գ. ՀՅԴ-ի ընդհատակյա առասպելը:  Ավետիս Ghaարիբյանի (Padwali Vagho) հեղափոխական գործունեության մասին ուշագրավ վավերագրական ֆիլմ է «Վեմ» համահայկական հանդեսը (13):  2015 թ.  Թիվ 3 (51), հուլիս-սեպտեմբեր:  Էջեր 187-198: 4. Կովկասյան սուրհանդակ, «Հայրենիք», ազգային շաբաթաթերթ, Բոստոն: 1904, թիվ 265, տարի 6, օգոստոսի 6:  Էջեր 1-8: 5. Կովկաս, «Հայրենիք», ազգային շաբաթաթերթ, Բոստոն, 1905, թիվ 2 (288), 6-րդ տարի, հունվարի 14:  Էջեր 1-8: 6. Կովկասում, «Դրոշակ», ornնված, 1904, թիվ 2 (143), XIV տարի, էջ 29: 7. Հակոբյան Կ., Թորգոմի «Որսկան» խումբը և դրա ազդեցությունը ազատագրական պատերազմի հետագա մարտավարության վրա, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության մոր ՝ «Սուրբ Էջմիածին» «Էջմիածին» պաշտոնական ամսագիր: CT տարի:  Ս. Էջմիածին, 2013, օգոստոս:  Էջեր 54-70: 8. Hangoyts N., M. Memories of Sh. Հայկական հասարակական շարժումների պատմությունից ՝ «Հայրենիք» հանդես:  Գրառումը  1923, թիվ 5:  Էջեր 27-39: 9. Հայրապետյան Ե., Արամայիս Ազնավուրյանի հուշերը, «Հայրենիք» հանդես:  Գրառումը  1937 թ.  Թիվ 9, հուլիս:  Էջ 145-151: 10. Հայրապետյան Ե., Արամայիս Ազնավուրյանի հուշեր, «Հայրենիք» հանդես:  1937 թ.  No 1, նոյեմբեր:  Էջեր 136-143: 11. ՀՅ Դաշնակցության մեծ դատավարության թերթերը, կազմված ՝ Ավագ Հարությունյանի, «Վեմ» համահայկական հանդես, խմբ. Գ Խուդինեան  2011 թ. Թիվ 3 (35), հուլիս-սեպտեմբեր:  Էջեր 162-182: 12. «Որսկան» խմբային մենամարտ Zարդանիսի մոտ, «Դրոշակ», օգոստոս:  1904 թ.  Թիվ 8: Էջեր 109-111: 13. Ռուբեն, Կարսի հնոցում, «Հայրենիք» ամսագիր:  1951 թ.  Թիվ 12, դեկտեմբեր: Էջեր 77-85: 14. Ռուբեն, Հայ հեղափոխականի հուշերը, հ. Ա, «Հորիզոն» տպարան: Լոս Անջելես.  1952 թ.  401 էջ: 15. Սեվիան Ռ. Ալեքսանդրապոլի շրջանի առաջին դաշնակցական գործիչները, «Հայրենիք» հանդես, Բոստոն, 1938, թիվ 7, մայիս:  Էջեր 117-121: 16. Սիմոն avավարյան (մահվան յոթանասունամյակի կապակցությամբ), խմբ. Հր. Tasnabedian- ը:  Բ. Հատ  Բեյրութ  1992 թ.  612 էջ: 17. Փափազյան Վ. Իմ հիշողությունները:  ՀԱ, Բոստոն, 1950:  600 էջ: 18. Սարգիս Օհանջանյան, Հիշողության գիրքը, «Հայրենիք» ամսագիր: Գրառումը  1942 թ.  Թիվ 6, նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին:  Էջեր 51-57: ։

Հոդվածի  շրջանակներում  առաջին  անգամ  առանձին  ուսումնասիրության առարկա է դառնում XIXդ. վերջի Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կառույցի ամենաառեղծվածային  գործչի՝  Ավետիս  Ղարիբյանի  (Պադվալի  Վաղոյի)  կյանքն  ու   գործունեությունը։
    Ալեքսանդրապոլցիներին քաջ հայտնի պանդոկատեր Ավոն իրականում  այն եզակիներից էր,  որ  ի վիճակի  էին  ազատագրական  շարժման կարիքների  համար անսպառ քանակությամբ զինամթերք մատակարարել։
   Իր հեղափոխական գործունեությունը Ա. Ղարիբյանը սկսեց 1890-ական  թվականների  սկզբներին՝  մասնավոր  անձանցից  զենք  գնելով։
   Հաջորդ  տարիների  ընթացքում,  շրջանցելով  ցարական  վարչամեքենայի  լարած  բոլոր  թակարդները, նա իր ընկերների հետ ծրագրեց ու անթերի իրագործեց Ալեքսանդրապոլի պետական զինապահեստների «մաքրազարդման» երեք գործողություն։
   Ամենահամեստ հաշվարկներով 1894, 1896 և 1904 թվականների ընթացքում Ա.  Ղարիբյանին  ու  նրա  ընկերներին  հաջողվեց  պետական  զինապահեստներից  հանել  «Բերդանկա»  ու  «Փիպոտի»  տիպի  հրացանների  և  «Սմիթ  և  Վիսսոն»  տեսակի ատրճանակի մոտ 1200 արկղ փամփուշտ։
    Հեղափոխական  ընդհատակի  լեգենդը  Թորգոմի  «Որսկան»  խմբի  կազմում իր մահկանացուն կնքեց 1904թ. հուլիսին Զարդանիսի կռվում։
