Հարցի արդիականությունըՄեր  երկրի  կարևոր  հարստություններից  մեկը  գիտական  ներուժնէ  նաևէ,  որի  ձևավորման  պատասխանատվությունը  կրումհանրակրթությունը։
 Հասարակական  բոլոր  փոփոխությունները  ազդում  են  նաևկրթական  համակարգի  վրա։
   Հետանկախացման  տարիներին  ՀՀհանրակրթության  մեջ  իրականացվում  են  կրթական  բարեփոխումներ,որոնք  անդրադառնում  են  կրթության  կազմակերպման  տարբերհարցերի։
   Այս  աշխատանքում  ցանկանում  ենք  անդրադառնալբարեփոխումների  պահանջով  առաջադրված  համագործակցայինմեթոդների  կիրառման  արդյունավետության  ուղիների  մատնանշմանը[4]։
   Համագործակցային    մեթոդների  կիրառումն  ինքնանպատակ  չէ.դրանք  պետք  է  ուղղված  լինեն  սովորողների  ինչպես  մտավոր  ուինքնուրույնության,զգայականկարողությունների,  այնպեսէլսոցիալականացման  և  այլ  հմտությունների    զարգացմանը։
   Մեթոդիընտրության վրա կարող են ազդել՝•  ուսուցման նպատակները և խնդիրները,•  նյութի բովանդակությունը,•  ուսումնական նյութի ծավալը և բարդությունը,•  նորնկատմամբ  աշակերտներիշահագրգռվածությունը  և  համագործակցային  հմտություններիմակարդակը,գիտելիքբերելուձեռք•  աշակերտների տարիքային առանձնահատկությունները,•  ուսումնական ժամաքանակը,•  ուսուցման նյութատեխնիկական պայմանները,•  ուսուցիչ –աշակերտ փոխհարաբերությունները,•  աշակերտների թվաքանակը դասարանում,•  ուսուցչի պատրաստվածության մակարդակը [5] և այլն։
 Համագործակցային  ուսուցման  արդյունավետության  համար  շատկարևոր  է  ուսուցչի  դասի  պլանավորման  նախապատրաստականաշխատանքների գրագետ կազմակերպումը։
 Այն ուսուցչից պահանջում է՝•  հիմնավորելտվյալդասըհամագործակցայինխմբերովկազմակերպելու անհրաժեշտությունը,•  որոշել համապատասխան խմբեր կազմելու սկզբունքները, ձևերը, •  նախապատրաստել անհրաժեշտ բաշխիչ նյութեր,  •  ձևակերպել նպատակներին համապատասխան առաջադրանքներ,•  ձևակերպել առաջադրանքների կատարման հստակ հրահանգներ,  •  որոշել հանձնարարությունների  համապատասխան  ծավալ։
 Դասիկազմակերպմանհիմնականաշխատանքը  կլինի  բոլոր  խմբերի  աշխատանքների  վերահսկումն  ուուղղորդումը։
 ժամանակուսուցչիմեթոդիկիրառմանՅուրաքանչյուրնպատակները  խիստբազմազան  են,  ինչը  ենթադրում  է  նաև,  նպատակից  կախված,  մեթոդիձևափոխման հնարավորություն։
  Ցանկացած դաս և դասարան եզակի է,ուստի  ուսուցչի  վարպետության  ցուցանիշներից  մեկը  նպատակինհամապատասխան մեթոդի ընտրությունն է [2]։
 Համագործակցային ուսուցման առավելություններըՀամագործակցայինունենաշակերտակենտրոն  ուսուցում  կազմակերպելու  համար,  ինչը  ևսկրթական բարեփոխումների կարևոր պահանջներից է [3, 4]։
  Նշենք նաև,մեթոդներըներուժմեծոր  ժամանակակից  կրթական  գործընթացում  կարևորվում  է  ոչ  թեպատրաստի  գիտելիքի  մատուցումն  ուսուցչի  կողմից,  այլ  աշակերտինմասնակից դարձնելը այդ գիտելիքի ձեռքբերմանը։
 Համագործակցային  մեթոդները  թույլեն  տալիս  առավելարդյունավետ  յուրացնել  նոր  նյութը,  զարգացնել  ինքնուրույնության,համագործակցային,  հետազոտական  աշխատանք  կատարելու  բազումհմտություններ, օրինակ՝ տեղեկույթի որոնման, հավաքման, մշակման ևայլն։
   Սակայն  այդ  հմտությունների  ձեռքբերումը  սովորողների  կողմիցերկարատև աշխատանքի արդյունք է, իսկ ուսուցչին հնարավորություն էտալիս  կատարելագործել,  հարստացնել  իր  մեթոդական  մոտեցումներըտարբեր խնդիրների լուծման ժամանակ։
 Այսօր  մանկավարժների  մեթոդական  զինանոցը  բավականինհարուստ  է,  սակայն  բոլորովին  այլ  է  դրանց  կիրառությունը։
   Որպես  ՀՀԿԳՆ ԿԱԻ Շիրակի մարզի աշխարհագրության մասնագետ՝ հաճախակիեմ մշտադիտարկում կատարում Շիրակի մարզի տարբեր դպրոցներում։
 Դասալսումների ժամանակ ուսուցիչների կողմից կիրառվում են բազումմեթոդներ,  սակայն  դրանք  գրեթե  միշտ  կա՛մչեն  հասնումտրամաբանական ավարտին՝ դասի նպատակին, կա՛մ էլ ժամանակի մեջչեն տեղավորվում, խմբերը համասեռ չեն կազմվում, խմբերում թիմայինաշխատանքը  չի  ստացվում,  ոչ  բոլորն  են  ակտիվություն  ցուցաբերում,անհրաժեշտ  պահանջները  կա՛մ  չեն  հասկանում,  կա՛մ  էլ  թերի  ենկատարում։
 Ցանկացած նոր աշխատանք կատարելիս կարող են բացահայտվելբազում  թերություններ,  որոնք  շտկվում,  ճշգրտվում  են  աշխատանքիբազմակի կրկնության արդյունքում։
 Հետազոտության մեթոդիկանԱշխատանքը շատերին հայտնի մեթոդի կիրառման մի առաջարկ է՝ուսուցիչների  մեթոդական  մոտեցումները  հարստացնելու  նպատակով։
 Առաջարկում  եմ  աշխարհագրության  դասերին  դասի  իմաստիընկալման  փուլում  մեր  կողմից  հաճախակի  օգտագործվող  «Երեքբանալի  և  մեկ  կողպեք»  մեթոդի  կիրառման  հնարավորություն՝  որպեստեքստի  ընկալման,  վերլուծության,  գլխավորը  երկրորդականիցտարբերելու,  սեփական  կարծիքը  հիմնավորելու,  ընդհանրացման,համագործակցային  հմտությունների  զարգացման  արդյունավետ  ձև    [1,2]։
   Մեթոդը  նպատակահարմարդասավանդման ժամանակ, որոնք բավականին ծավալուն են։
 է  կիրառել  այն  թեմաներիԴուրս  գալով  մեր  հոդվածի  ծավալի  սահմանափակ  լինելուց՝  մերկողմից  առաջարկվող  մեթոդը  տրված  է  9-րդ  դասարանի«ՀՀբուսականությունը  և  կենդանական  աշխարհը»  [6]  դասի  օրինակով՝դասի պլանի հետևյալ հաջորդական քայլերով.  Հրահանգել  աշակերտներին  հաշվել  1-5-ը  և  միևնույն  համարներիմիավորումով ձևավորել համապատասխան թվով խմբեր։
   Խմբերին բաժանել ուսումնասիրման ենթակա նյութերը՝ I խումբ - ՀՀ բուսական ու կենդանական աշխարհի բազմազանությանպատճառները (էջ 63),II  խումբ  -  Անապատային  և  կիսաանապատային  գոտու  բնութագիրը(էջ 63-64),III խումբ - Լեռնային չորասեր և տափաստանային գոտու բնութագիրը(էջ 64),IV խումբ - Անտառային գոտու բնութագիրը (էջ 64-65),V խումբ - Մերձալպյան և ալպյան գոտու բնութագիրը (էջ 65)։
   Գրատախտակին  գրել  մեթոդի  անունը՝«Երեք  բանալի  և  մեկկողպեք», և բացատրել աշխատելու ընթացքը։
  Խմբերը պետք է նախանհատապեսհատվածը,քննարկեն,  որպես  «բանալիներ»  դուրս  բերեն  տվյալ  հատվածիհիմնականերեքնախադասություն  և  ձևակերպեն  մեկ  ամփոփիչ  միտք,  որըկհանդիսանա խմբի  «կողպեք»-ը ։
 բովանդակություննարտահայտողուսումնասիրենհանձնարարված  Ներկայացնել  գնահատման  չափանիշները։
   Խմբերը  կգնահատվենըստ    իրենց  նախընտրած  ներկայացման  ձևի  (արձակ  շարադրում,բացատրություն,  քարտեզագրում  կամ  որևէ  սխեմայի,  պաստառիներկայացում,  օրինակ,  կողպեքի  ու  բանալիների  նկարներիտեսքով  և  այլն),  բանավոր  խոսքի  հստակության,  ուսանելիության,տրամաբանական  հաջորդականության,  ժամանակի  ռացիոնալօգտագործման և այլն։
    Տրվում է աշխատանքի կատարման ժամանակ։
   Խմբի  աշխատանքը  կներկայացնի  ուսուցչի  կողմից  ընտրվածաշակերտը։
   Խմբերի  ներկայացրած  հատվածներիյուրացման  աստիճանըճշտելու  համար  սովորողները  կստանան  ողջ  դասին  վերաբերող`ուսուցչի կազմած հայտորոշիչ թեստային առաջադրանք։
 Հայտորոշիչ թեստ9-րդ դասարան Թեման-ՀՀ բուսականությունը և կենդանական աշխարհըԱռաջադրանքների քանակը-101.ՀՀ  բուսական  ներկայացուցիչների  120  տեսակը  հանդիպում  է  միայնմեր երկրում և կոչվում է. 2. Որքա՞ն բարձրակարգ բուսատեսակներ են հանդիպում ՀՀ-ում։
 3. ՀՀ-ում էնդեմիկ կենդանատեսակ է .1) վարազը3) բեզոարյան այծը 2) գորշ արջը 4) շնագայլը4.Ինչո՞վ  է  պայմանավորված  շատ  կենդանիներինապաստակ, գորշ արջ)  գրեթե բոլոր գոտիներում գտնվելը։
 (գայլ,  աղվես,5.Համապատասխանեցնել սյունակները.1)Անապատային և կիսաանապատային գոտի2) Լեռնաչորասեր գոտի 3) Տափաստանային գոտի 4) Անտառային գոտիա) մասրենիբ) սիզախոտգ) ջանգյուլումդ) սոսի6.Ո՞ր գոտում են համեմատաբար շատ կրծողները։
 1) անապատներում   3) անտառներում2) տափաստաններում4) մերձալպյան գոտում7.ՀՀ հյուսիս-արևելքում հիմնական ծառատեսակն է.1) սոսին3) արևելյան հաճարենին  2) վրացական կաղնին4) արաքսյան կաղնին8.Թվարկված  բույսերից  և  կենդանատեսակներից  կազմել  զույգեր  ըստգոտիների.1) կապառ,         2) փետրախոտ, 3) հազարատերևուկ,  4) թխկի,    5) դաշտամուկ,   6) վարազ,          7) աքիս,                        8) այծյամ9.ՀՀբուսականությունն է տարածված։
 հյուսիսարևելյանևհարավարևելյանշրջաններումո՞ր1) լեռնաչորասեր3) տափաստանային2) անտառային             4) ալպյան10.ՀՀ անտառները ինչպիսի՞ նշանակություն չունեն։
 1) արդյունաբերական3) ջրապահպան2) հողապահպան4) կլիմայակարգավորող  Առաջադրանքի  արդյունքները  կբացահայտեն  նաև  խմբերիցյուրաքանչյուրի համագործակցային աշխատանքը և ներկայացմանորակը,  ինչի  հիման  վրա  կկատարվի  խմբերի  կամ  անհատներիգնահատում։
 Բնականաբար  առաջին  անգամ  մեթոդը  կիրառելիս  չեն  կարողթերություններ  չլինել,  ուստի  որոշակի  հաջողություն  գրանցելուց  հետոմեթոդի  կիրառումը  և  աշակերտների  կողմից  այն  օգտագործելուարյունավետությունը  բարձրացնելու  համար  ցանկալի  է  և  օգտակարդրա բազմակի կիրառությունը։
 Վերը  նշված  մեթոդը  բազմակի  կիրառվել  է  Շիրակի  մարզիԳյումրու  «Ֆոտոն»  վարժարանի  9-րդ  «գ»  դասարանում,  8-րդ  «ա»  և  6-րդ«ա»  դասարաններում։
 գրանցումէ  տվյալդասիենքհամարառաջարկումՈւսուցչի  աշխատանքի  զարգացման  ընթացքը  արդյունավետկարգավորելուօգտագործելինքնագնահատման  աղյուսակ,  որտեղ    յուրաքանչյուր  փորձից  հետոուսուցիչըութերությունները։
   Դրանցուսուցիչըհնարավորությունշտկելու,կատարելագործելու  ուղիներ  և  շարունակաբար  կրկնելու  դեպքումկարող է հասնել մեթոդի կիրառման առավել արդյունավետության։
 վերլուծության  արդյունքումգտնելու  թերություններըհաջողություններնկունենաՄեր առաջարկած աղյուսակը կունենա հետևյալ տեսքը։
 Ուսուցչի աշխատանքի գնահատման չափանիշներԴասերի հերթական համարներըԽմբերի համասեռությունըԽմբում  անդամների համագործակցության աստիճանըԽմբում իշխող աշակերտ(ներ)ի առկայությունըԱռաջադրանքների ձևակերպման  հստակությունըԱռաջադրանքների համապատասխանությունը մեթոդին, թեմային ուխմբերինԺամանակի իրատեսական բաշխումըԱնհրաժեշտ  ռեսուրսների առկայությունըՀետազոտության արդյունքները9-րդ  «գ»  դասարանում,  որտեղ  սովորում  են  25  աշակերտներ,  «ՀՀբուսականությունը և կենդանական աշխարհը» թեման ուսումնասիրելիսստացել ենք հետևյալ արդյունքները.«9» միավոր-6 աշակերտ«8» միավոր-7 աշակերտ«7» միավոր-4 աշակերտ«6» միավոր-4 աշակերտ«5» միավոր-4 աշակերտ8-րդ  «ա»  դասարանում,  որտեղ  սովորում  են  24  աշակերտներ,«Արևմտյան  Եվրոպայի  տնտեսությունը»  թեման  ուսումնասիրելիս ստացել ենք հետևյալ արդյունքները.«9» միավոր-6 աշակերտ«8» միավոր-7 աշակերտ«7» միավոր-7 աշակերտ«6» միավոր-2 աշակերտ«5» միավոր-1 աշակերտ«4» միավոր-1 աշակերտ6-րդ  «ա»  դասարանում,  որտեղ  սովորում  են  24  աշակերտներ, «Երկրագնդի բնական զոնաները» թեման ուսումնասիրելիս  ստացել ենքհետևյալ արդյունքները.«9» միավոր-3 աշակերտ«8» միավոր-6 աշակերտ«7» միավոր-6 աշակերտ«6» միավոր-3 աշակերտ«5» միավոր-3 աշակերտ«4» միավոր-3 աշակերտԵզրակացություն  1.  9-րդ դասարանում մեթոդը  կիրառվել է  «ՀՀ բուսականությունը և  և  որակականկենդանական  աշխարհը»  թեման  ուսումնասիրելիսառաջադիմությունը  կազմել  է  68%։
   Կարելի  է  ասել,  որ  նշված  մեթոդիարդյունավետությունը  բարձր  է,  և  այն  արդյունավետ  է  բարձրդասարանների համար։
 2.  8-րդ  դասարանում  մեթոդը    կիրառվել  է    «Արևմտյան  Եվրոպայիտնտեսությունը»  թեման  ուսումնասիրելիս  և  որակական  առաջադիմությունը  կազմել  է  83%։
   Առաջարկվող  մեթոդը  առավել  բարձրարդյունավետություն  ունի  տնտեսական  աշխարհագրության  ցիկլիառարկաների դասավանդման ժամանակ։
 3.  6-րդ  դասարանում  մեթոդը    կիրառվել  է  «Երկրագնդի  բնականզոնաները» թեման ուսումնասիրելիս  և որակական առաջադիմությունըկազմել է 62,5%։
  Մեթոդը առավել ցածր արդյունավետություն ունի ցածրդասարանների համար։
 4.  Մեթոդի  կիրառությունը  հիմնական  դպրոցի  երեք  դասարաններում  թույլ  տվեց  եզրակացնել,  որ  այն  ընդհանուր  առմամբարդյունավետ  է  դպրոցական  աշխարհագրության  դասավանդմանժամանակ։

Աշխատանքում  ներկայացված  է  համագործակցային  ուսուցման  կազմակերպման  մի  փորձ՝  «Երեք  բանալի  և  մեկ  կողպեք»  մեթոդի  կիրառմամբ՝  մեթոդի  կիրառության  հմտությունները  զարգացնելու  ակնկալիքով։
   Առաջարկվում  է  նաև  ուսուցչի  կողմից  մեթոդի  բազմակի  կիրառման  արդյունքում  ուսուցչի  հմտությունների  զարգացման   դինամիկան գնահատող աղյուսակ։
