ԳՐԱԲԱՐՅԱՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐԸ ՀԻՆ ԿՏԱԿԱՐԱՆԻ «ԵԼԻՑ» ԳՐՔՈՒՄՀայտնի իրողություն է, որ գիտական բոլոր բնագավառներում գերակշռող են վիճահարույց թեմաները, որոնք եղել և մնում են քննարկումների առարկա։
 Լեզվաբանության մեջ այդպիսի իրողությունների պակաս չի նկատվում։
  Վիճահարույց թեմաներ են եղել գոյականի հոլովները, գոյականի սեռը, բայի սեռի, եղանակների, կերպի, հաջորդականության, ակտի և ստատուսի կարգերը, դերբայ խոսքիմասը, դերանուն խոսքի մասը, դարձվածքները և այլն։
 Սույն հոդվածում ներկայացրել ենք Հին Կտակարանի «Ելից» գրքի գրաբարյանդարձվածքները՝ նպատակ ունենալով ցույց տալ հայոց թարգմանական գրականության այս գլուխգործոցի դարձվածային ողջ հարստությունը։
  Հավելենք, որ «Գրաբարիդարձուածաբանական բառարանում» այս գրքի դարձվածքները զետեղված չեն [1]։
  Եվքանի որ վերը նշվեց, թե դարձվածքը լեզվի վիճահարույց թեմաներից մեկն է, ուստիանմասն չենք կարող մնալ դրա վերաբերյալ առկա հակասություններից՝ չանդրադառնալով  այնպիսի  մանրամասնություններին,  որոնք  մեզ  հեռուն  կտանեն  մեր  բունթեմայից։
 Անդրադառնանք հայերենագիտության մեջ դարձվածքի սահմանման վերաբերյալ եղած տեսակետներին, որպեսզի պարզ լինի մեր դիրքորոշումը։
 Ընդհանրական սահմանումը հետևյալն է. «Դարձվածքը կառուցվածքով երկու ևավելի բառերի կայուն, իմաստով ամբողջական, վերաիմաստավորված այնպիսի կապակցություն է, որ խոսքում վերարտադրվում է իբրև լեզվական պատրաստի միավոր»[2]։
 «Դարձվածք» տերմինը լեզվաբանության մեջ դիտարկվում է լայն և նեղ առումներով։
  Ինչպես նշում է Պ. Բեդիրյանը. «Լայն առումով դարձվածքը, վերջին հաշվով,կայուն բառակապակցություն է՝ հայերենի համար առանձնացված չորս դրսևորումներով՝ բուն դարձվածք, դարձվածային արտահայտություն, հարադրական բայ, բաղադրյալ  անվանում։
   «Բուն  դարձվածք»  ասելով  նկատի  ունենք  կայուն  կապակցությունների  վերաիմաստավորված՝  փոխաբերական-այլաբերական  իմաստով  օժտվածները, որոնք հայագիտության մեջ նաև «հատկաբանություն» են կոչել» [3]։
  Դժվար չէնկատել,  որ  տարածված  սահմանումը  համապատասխանում  է  դարձվածքի  չորսդրսևորումներից  առաջինին։
   Եթե  հիմք  ընդունենք  «բուն  դարձվածքի»  վերոնշյալսահմանումը, կնշանակի, որ առած-ասացվածքները ևս դարձվածքներ են։
  Այս հարցիվերաբերյալ  կարծիքները  հակասական  են։
   Լեզվաբանների  մի  մասը  սրանք  ընդգրկում է դարձվածքների կազմում, իսկ մյուս մասը՝ ոչ։
  Հակասությունների տեղիք էտալիս այն հանգամանքը, որ առած-ասացվածքները խոսքում ևս օգտագործվում ենորպես պատրաստի միավորներ, ինչպես դարձվածքները, բայց, ինչպես նշում է Ա.Սուքիասյանն՝  «առածը  պատկերավոր  ավարտուն  ասույթ  է  և  ունի  խրատականիմաստ, իսկ ասացվածքը պատկերավոր, այլաբանական արտահայտություն է, որըառածից  տարբերվում  է  շարահյուսական  անավարտվածությամբ»  [2]։
   Ա.  Սուքիասյանը նաև նշում է, որ «այն առածներն ու ասացվածքները, որոնք փոխաբերականընդհանրական իմաստ են արտահայտում, իրենց կառուցվածքով նախադասությունկամ բառակապակցություն են, տրամաբանորեն համապատասխանում են կամ դատողությանը  կամ  հասկացությանը,  և  դասվում  են  դարձվածքային  արտահայտությունների շարքը։
  Այս դեպքում հաշվի են առնվում նրանց լեզվական հատկանիշները՝կառուցվածքն ու ընդհանուր-փոխաբերական իմաստը՝ անտեսելով նրանց գիտականբանահյուսական ժանրային և այլ առանձնահատկություններ» [2]։
 նշելով ․	 «Որպեսզի  առածները  (այլև  ասացվածքները)  դարձվածք  կոչվեն,  նրանքՊ. Բեդիրյանը միանշանակ մոտեցում չի ցուցաբերում այս հարցի վերաբերյալ՝պետք է ինչ-որ ձևով ու չափով փոխակերպվեն։
  Ամենից առաջ պետք է «ձերբազատվեն»  իրենց ընդհանրացնող իմաստից, այնուհետև համեմատաբար  ազատ  ձևավորում ձեռք բերեն։
  Խոսքային միջավայրում առածը կամ ասացվածքը կարող են անգամմիևնույն  ձևավորումով  այնպես  օգտագործվել,  որ  կորցնեն  իրենց  ընդհանրացնողիմաստը և կրկին ընկալվեն իբրև դարձվածք» [4]։
 Մեր տեսակետը այս հարցի վերաբերյալ միանշանակ է։
  Հիմք ընդունելով այնփաստը,  որ  առած-ասացվածքները  հիմնականում  խրատական  և  այլաբանականբնույթ  ունեն,  իսկ  դարձվածքները  զուրկ  են  այս  բնութագրական  հատկանիշներից՝համոզված ենք, որ սրանք լեզվական տարբեր իրողություններ են և աղերսներ ունենալ չեն կարող։
  Երկու տարբեր այս լեզվական իրողությունների նույնացման թերևսհիմնական պատճառը դարձվածքների իմաստային դասակարգումն է, ինչի հիմնական չափանիշ հանդիսանում է դարձվածքի կազմում եղած բաղադրիչների միաձուլության  աստիճանը,  որը  ռուսերենից,  մեր  համեստ  կարծիքով,  սխալմամբ  անցել  էհայերենին։
  Ըստ այդմ հայերենում դարձվածքները բաժանվում են չորս խմբի՝ դարձվածքային սերտաճում, դարձվածքային միասնություն, դարձվածքային կապակցություն, դարձվածքային արտահայտություն [2]։
 Գիտենք,  որ  դարձվածք  կազմող  բաղադրիչները  վերաիմաստավորված  են  ևդրանք այդ կապակցության մեջ չեն պահպանում իրենց բառարանային բուն իմաստը,հետևաբար ի՞նչ իմաստ ունի դարձվածքները իմաստային դասակարգման ենթարկել՝հիմք ընդունելով բառերի միաձուլությունը։
 Արդի արևելահայերենի և գրաբարի դարձվածքները իրենց արտահայտության ևբովանդակության պլաններով իրարից չեն տարբերվում։
  Ուստի վերոնշյալ տեսությանըմբռնումները լիովին կիրառել ենք «Ելից» գրքից քաղված գրաբարյան դարձվածքների վերլուծության ժամանակ։
 «Ելից» գիրքը Հին Կտակարանի երկրորդ գիրքն է, իր գաղափարական կարևորությամբ առաջիններից, քանզի այստեղ նկարագրվում են Աբրահամի ժառանգներիդեգերումները,  եգիպտական  ստրկությունից  Մովսեսի  առաջնորդությամբ  ազատագրվելը և Սինա լեռան վրա Աստծո պատվիրանների ու օրենքների հայտնությանպատմությունը,  այսինքն՝  ելքը  ստրկությունից  և  աստվածընտրյալ  ժողովուրդ  դառնալու ուղին, տասնաբանյա պատվիրանները։
 Ներկայացնենք «Ելից» գրքի դարձվածքները ընտրողաբար. մեր ընտրանքի հիմքում բազմակի գործածություն ունեցող դարձվածքներն են, որոնք աչքի են ընկնումպատկերավորությամբ  և  աշխարհաբարյան  մտածողության  տեսանկյունից  յուրօրինակ են։
  Նշենք, որ մեր հանած դարձվածքների զգալի մասի բովանդակությունը պայմանավորված  է  հին  կտակարանային  իրադարձություններով,  հրեաների  հնագույնավանդույթներով, ատվածաշնչյան հերոսների, մասնավորապես Մովսեսի արարքներով՝ ելանել ի ջուր, ընդ երեկոյ միս ուտելոյ եւ ընդ առաւաւտս հաց տալ, ի ջրոյհանել,  կապուտակ  եւ  ծիրանի  եւ  կարմիր  լինել,  ի  վիմէ  ջուր  հանել,  համ  իբրեւզխորիսխ մեղու, հանել յանապատէ, մտանել ի խորանն վկայութեան, քառասունտիւ եւ քառասուն գիշեր լինել, մանանայ արկանել և այլն։
  Մյուս մասն էլ գրաբարինբնորոշ  ձևաբանական  իրողությունների  հիմքի  վրա  են  ձևավորվել,  ինչպես  բայիխնդիրը (պարագան) դնել բայի նույնարմատ կամ նրան հոմանիշ գոյականով, երբեմնանորոշ  դերբայի  գործիական  հոլովաձևով՝  ընդգծելով  գործողության  կատարման գերադրականությունը,  բազմակիությունը,  զորօրինակ՝  գործ  գործել,  զոհս  զոհել,մահու  սատակել,  մահու  մեռանել,  մտաւք  իմաստութեան  խելամտել,  ճարտարապետել  ճարտարութեամբ,  վարձանաւք  վարձել,  սրբելով  սրբել,  տուժելովտուժել  և այլն։
  Ընդհանուր թվով ներկայացրել ենք վաթսունհինգ դարձվածք։
 1)  Անցք  անցանել-դժվարություններ  հանդիպել,  2)  աղաղկել  ի  վեր-Աստծունխնդրել, 3) այց առնել-հանդիպել, տեսնել, 4) առնուլ իբրեւ ի վերայ թեւոց արծուոյպաշտպան,  խնամակալ  դառնալ,  5)  առնուլ  պսակ-թագադրվել  (և՛  աշխարհիկ  և՛հոգևոր իշխանության մեջ), 6) առնել քաւութիւն-մեղքերից ազատվել, ներվել, 7) անպարտ առնել զպարտաաւորն-մեղավորին անմեղ դարձնել, 8) ակն դնել-աչք դնել,9) բարի առնել-համաձայնություն տալ, 10) բարձրանալ ձեռամբ-դժվարությամբ արդյունքի  հասնել,  11)  բառնալ  զանաւրէնութիւն,  զմեղս-ներել  մեղքերը,  թողությունտալ, 12) գին արկանել-գինը իջեցնել, սակարկել, 13) գազանաբեկ լինել-հոշոտվել,մորթոտվել,  14)  գործ  գործել-եռանդուն  աշխատել,  15)  դնել  ի  մահիճս-պառկեցնելբժշկելու համար, 16) դնել զքաւութիւն-զղջալ, մեղա գալ, 17) ելանել ի ջուր-անմեղդուրս գալ, 18) երկայնակեաց լինել-երկար ապրել, 19) զահի արկանել-ահաբեկվել,20) զգոյշ լինել անձին- զգուշավոր լինել, 21) զոհս զոհել-անհամար, անթիվ զոհերանել, 22) զձեռս դնել ի գլխոյ-հովանավորել, 23) ընկենուլ ի խաղ-խաղի մեջ ներքաշել, գործակցել, 24) ընդ երեկոյ միս ուտելոյ եւ ընդ առաւաւտս հաց տալ-հանապազօրյա կարիքները հոգալ, 25) ի ջրոյ հանել-դժվարություններից դուրս հանել, մեծացնել, հովանավորել, 26) ի վիմէ ջուր հանել-անելանելի իրավիճակից ելք գտնել, 27)լինել  յորդեգիր-անձնուրաց  նվիրվել,  մեկին,  28)  լուալ  զձորձս-ձերբազատվել  մեղքերից, 29) լինել թշնամի թշնամեաց-խորը, անանց թշնամանքով լցվել, 30) խօսելյականջս-գաղտնի  մտքեր  հաղորդել,  31)  խոնարհեցուցանէլ  զձեռս-աղաչել,  պաղատել,  32)  խելամուտ  լինել-կռահել,  գլխի  ընկնել,  33)  խստապարանոց  լինել-խստապահանջ լինել, պահանջատեր լինել, 34) կեղել կեանս-տանջել, բռնությամբ հարկադրել, 35) կարծրանալ, խստանալ սիրտ-դաժանանալ, 36) կապուտակ եւ ծիրանիեւ  կարմիր  լինել-փառավորվել,  37)  հաց  յերկնից-մանանա,  Աստծո  միջոցով  ձեռքբերված բարիք, 38) հանել յանապատէ-դժբախտություններից դուրս բերել, 39) համիբրեւ զխորիսխ մեղու-քաղցրահամ, մեղրահամ, անուշ, 40) ձգել զձեռն-օգնել, աջակցել, 41) ճարտարապետել ճարտարութեամբ-գլուխգործոց ստեղծել, 42) մանանայ արկանել-բարեգործություն անել, 43) մահու սատակել, մահու մեռանել-ծանըրմահով մեռնել, 44) մի առնել կուռս-հրաժարվել կռապաշտությունից, կեղծ հեղինակություններ չստեղծել, 45) մատուցանել զողջակէզս-կենդանի-կենդանի զոհ մատուցել, 46) մատնել ի ձեռն-հաշվեհարդարի հանձնել, 47) մտաւք իմաստութեան խելամտել-հույժ իմաստուն դատել, շրջահայաց լինել, 48) մտանել ի խորանն վկայութեան-սրբագործվել,  իմաստնանալ,  49)  յերկնից  խօսել-մարգարեություն  անել,  50)յածումն աւծութեան-դժվարությամբ ձեռք բերված, 51) շատն ոչ յաւելուլ և սակաւն ոչպակասել-նախախնամության  տրվածը  անփոփոխելի  է,  52)  շինել  սեղան-երկրպագել,  պաշտել,  փառաբանել,  53)  որդ  լինել-նեխել,  փչանալ,  քայքայվել,  54)  ոչգոյր  ջուր  ըմպել-անմարդկային,  ծանր  իրավիճակի  մեջ    հայտնվել,  55)  ողորմելտնանկին ի դատաստանէ-Աստծո ահից բարեգութ լինել, 56) պահել հրամանս-հնազանդվել,  ենթարկվել,  57)  ջնջել  յերկրէ-իսպառ  վերացնել,  58)  սրբութիւն  սրբութեանցն-բացառիկ, սուրբ, 59) սրբելով սրբել-մեղքերը քավել, սրբագործել, 60) վարձանաւք  վարձել-հանցանքից  հետո  փոխհատուցել,  61)  տնկել  ի  լեառն-անմարդաբնակ  տեղ  բնակեցնել,  62)  տուժելով  տուժել-մեծ  վնասներ  կրել,  63)  տարածելզթեւս-հովանավորել, 64) քարկոծ առնել-քարկոծելով սպանել, հալածել, 65) քառասուն տիւ եւ քառասուն գիշեր լինել-չափազանց երկար և տանջալի ժամանակի մեջգտնվել։
 Նշված դարձվածքները վկայված չեն Ռ. Ղազարյանի կազմած անդրանիկ «Գրաբարի դարձվածաբանական բառարանում», ուստի կարծում ենք, որ մեր աշխատանքըգործնական նպաստ կարող է դառնալ գրաբարի դարձվածաբանական նոր լրացված բառարանի կազմության կարևոր գործում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Ղազարյան Ռ., Գրաբարի  դարձուածաբանական բառարան, Երևան, 2012։
 [2] Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 2008, էջ 296, 305, 301307։
 [3]  Բեդիրյան  Պ.,  Հայերեն  դարձվածքների  ընդարձակ  բացատրական  բառարան,Երևան, 2011, էջ 5։
 [4] Բեդիրյան Պ., Ժամանակակից հայերենի դարձվածաբանություն, Երևան, 1973, էջ55։
 Աղաբեկյան Քրիստինե ԳՐԱԲԱՐՅԱՆ ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐԸ ՀԻՆ ԿՏԱԿԱՐԱՆԻ «ԵԼԻՑ» ԳՐՔՈՒՄ Բանալի բառեր՝ Աստվածաշունչ, Ելից գիրք, գրաբար, դարձվածք, սահմանում, լայնև նեղ ըմբռնում, արտահայտության պլան, բովանդակության պլան,պատկերավորություն, վերաիմաստավորում, փոխաբերական իմաստ, առածասացվածք։

Աշխատանքում անդրադարձել ենք դարձվածքի ըմբռնմանը հայերենագիտության  մեջ,  դարձվածքների  իմաստային  և  կառուցվածքային  դասակարգումներին՝  արտահայտելով մեր դիրքորոշումը։
  Դուրս ենք գրել թվով վաթսունհինգ դարձվածքների  գրաբարյան  ձևերը՝  ներկայացնելով  դրանց  բացատրությունը։
   Հետազոտությունից պարզ է դարձել, որ մեր դուրս բերած դարձվածքները վկայված չեն «Գրաբարի  դարձուածաբանական բառարանում» և, որ մինչ այս անդրադարձ չի եղել այս կազմություններին։
   Հոդվածի  նորույթը  և  արդիականությունը  պայմանավորված  են  այն  հանգամանքով,  որ  ցայսօր  Ելից  գրքի  դարձվածային  հարստությունը  առանձին  ուսումնասիրության նյութ չի դարձել. գրաբարյան դարձվածաբանությունը նոր զարգացող բնագավառ է։
