ՋՈՒՐ-ԴԻՄԵԹԻԼՍՈՒԼՖՕՔՍԻԴ-ԷԹԻԼԵՆ ԳԼԻԿՈԼԵՌԿՈՄՊՈՆԵՆՏ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԾԱՎԱԼԱՅԻՆՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸՆերածությունԱշխատանքի  նպատակն  է  եղել  ուսումնասիրել  ջուր-դիմեթիլսուլֆօքսիդ(ԴՄՍՕ)-էթիլեն  գլիկոլ  (ԷԳ)  եռկոմպոնենտ  համակարգի  ծավալային  հատկությունները։
  Աշխատանքը կատարվել է խտաչափության մեթոդով։
  ԷԳ և ԴՄՍՕն  ունեն  լայն  կիրառություն  քիմիայի  տարբեր  բնագավառներում,  երկուսն  էլհայտնի  են  որպես  սառցապաշտպանիչներ։
   Առաջացնում  են  տարածականցանցով ջրածնական կապեր։
  Համակարգի ֆիզիկաքիմիական ուսումնասիրությունը կարևորվում է, քանի որ բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը հակված է ինքնաասոցման, ուստի կարելի է ենթադրել ինչպես հոմո-, այնպես էլ հետերոասոցիատների առաջացում։
 Հավելյալ մոլային ծավալը ցույց է տալիս լուծույթում ընթացող փոխազդեցությունների  բնույթը։
   Այն  իրենից  ներկայացնում  է  համակարգի  ընդհանուրծավալի և առանձին բաղադրիչների ծավալների գումարի տարբերությանը [1]՝որտեղ Vi 0-ն և xi –ն i-րդ բաղադրիչի մոլային ծավալը և մոլային բաժինն են։
 V-ն լուծույթի ծավալն էորտեղ xi, Mi, I i-րդ բաղադրիչի մոլային բաժինը, մոլային զանգվածը և խտություններն են,  -ն` լուծույթի խտությունը։
 Հավելյալ  մոլային  ծավալի  կախումը  մոլային  բաժնից  ներկայացվում  էՌեդլիխ–Կիստերի հավասարմամբ։
  Երկկոմպոնենտ համակարգի դեպքում այնունի հետևյալ տեսքը՝Եռկոմպոնենտ համակարգի համար հետևյալ տեսքը՝։
                      (3)։
  (4)0iiEVxVViiiiiEmMxMxV....2212121xxCxxBAxxVE...22112322331132112321231312123xxCxxBxxBxxBAxxxVVVVEEEE (4)  հավասարումից  երևում  է,  որ  եռկոմպոնենտ  համակարգում  տեղի  ունեցող  փոխազդեցություններն  ուսումնասիրելուց  առաջ  նախ  անհրաժեշտ  էքննարկել տվյալ երեք բաղադրիչներից կազմված հնարավոր բոլոր երկկոմպոնենտ  համակարգերի  ծավալային  հատկությունները։
   Ուստի՝  սկզբում  ուսումնասիրել  ենք  ջուր-ԴՄՍՕ,  ջուր-ԷԳ  և  ԴՄՍՕ-ԷԳ  երկկոմպոնենտ  համակարգերը։
 Փորձարարական մասԱշխատանքում օգտագործվել են կրկնակի թորած ջուր՝ 25 0C-ում 2Ս/սմից  պակաս  տեսակարար  էլեկտրահաղորդականությամբ,  ԴՄՍՕ՝  99.9%-ոցAlfa Aesar ֆիրմայի, քիմիապես մաքուր ԷԳ։
 Չափումները կատարվել են Anton Paar DMA 4500 տատանողառեզոնանսային խտաչափի  օգնությամբ,  որի  ճշտությունը կազմում  է 510-5  գ/սմ3  է,  վերարտադրելիությունը՝ 110-5 գ/սմ3։
  Չափումները կատարվել են 20 0C ջերմաստիճանում։
 Արդյունքներ և քննարկումՈւսումնասիրվել  են  ջուր-ԴՄՍՕ-ԷԳ  եռկկոմպոնենտ  համակարգի  ծավալային  հատկությունները  200C  ջերմաստիճանում։
   Ինչպես  արդեն  նշվել  է,  եռկոմպոնենտ  համակարգում  տեղի  ունեցող  փոխազդեցություններն  ուսումնասիրելուց առաջ նախ անհրաժեշտ է քննարկել հնարավոր բոլոր եկկոմպոնենտհամակարգերի ծավալային հատկությունները։
  Այդ նպատակով ուսումնասիրելենք ջուր-ԴՄՍՕ, ջուր-ԷԳ և ԴՄՍՕ-ԷԳ երկկոմպոնենտ համակարգերը։
  Ուսումնասիրության  համար  մենք  օգտվել  ենք  մեր  կողմից  նախկինում  կատարածփորձերից  և  գրականության  մեջ  եղած  տվյալներից,  որոնք  վերաբերվում  ենԴՄՍՕ-ջուր [2] և ԴՄՍՕ-ԷԳ [3] երկոմպոնենտ համակարգերին։
  Այդ տվյալներիհիման վրա ներկայացրել ենք հավելյալ մոլային ծավալի կախվածություններըբաղադրիչներից որևէ մեկի մոլային բաժնից՝Նկար 2. Ջուր-ԴՄՍՕ, ջուր-ԷԳ և ԴՄՍՕ-ԷԳ երկկոմպոնենտ համակարգերի հավելյալմոլային ծավալների կախվածությունը բաղադրությունիցԳծագրից  երևում  է,  որ  հավելյալ  մոլային  ծավալը  ողջ  կոնցենտրացիոնտիրույթում ընդունել է բացասական արժեք, ինչը պայմանավորված է նրանով,որ  տեղի  է  ունենում  մաքուր  բաղադրիչների  կառուցվածքների  քանդում  և  ավելի  էֆեկտիվ  ծրարում՝  շնորիվ  ջրածնական  կապերի։
   Հավելյալ  մոլային  ծավալը իր բացարձակ արժեքով ամենամեծն է ԴՄՍՕ- ջուր համակարգում և ամենափոքրը՝  ԴՄՍՕ-ԷԳ  համակարգում։
   Ստացվածը  վկայում  է  այն  մասին  որամենաուժեղ  փոխազդեցությունները  ընթանում  են  ԴՄՍՕ–ջուր  համակարգում, իսկ ամենաթույլը՝ ԴՄՍՕ-ԷԳ համակարգում։
  Դա, հավանաբար, պայմանավորված  է  ինչպես  առանձին  բաղադրիչների  բևեռայնությամբ  ու  ջրածնական  կապեր  առաջացնելու  ունակությամբ,  այնպես  էլ  ինքնաասոցիատներիցանցից ու առանձին մոլեկուլների տարածական կառուցվածքից։
 Այժմ  անդրադառնանք  եռկոմպոնենտ  համակարգի  ծավալային  հատկություններին։
   Աղյուսակում  բերված  են  ջուր-ԴՄՍՕ-ԷԳ  համակարգի  խտությանև  հավելյալ  մոլային  ծավալի  արժեքները՝  կախված  բաղադրիչների  մոլայինբաժիններից։
  Աղյուսակ 1․ Ջուր-ԴՄՍՕ-ԷԳ համակարգի խտության և հավելյալ մոլային ծավալի արժեքները 20 0Cx(ջուր)x(ԴՄՍՕ)x(ԷԳ)ρ, գ/սմ3VE, սմ3/մոլԽտության  արժեքների  հիման  վրա  (2)  հավասարման  միջոցով  հաշվարկվել  են  հավելյալ  մոլային  ծավալի  արժեքները։
   Ինչպես  երևում  է  աղյուսակիտվյալներից, ջուր-ԴՄՍՕ-ԷԳ համակարգի հավելյալ մոլային ծավալն ընդունումէ  բացասական  արժեք  ամբողջ  կոնցենտրացիոն  տիրույթում։
   Ստացվածտվյալների  մշակումը  «Origin»  համակարգչային  ծրագրի  միջոցով  թույլ  է  տվելմեզ  որոշակիացնել  համակարգում  առկա  ամենաուժեղ  փոխազդեցություններին համապատասխանող քանակական բաղադրությունները։
 Նկար 2. Ջուր-ԴՄՍՕ-ԷԳ եռկոմպոնենտ համակարգի հավելյալ մոլային ծավալի կախվածությունը բաղադրությունիցԳծագրի վրա ամենամուգ գույնով պատկերված է էքստրեմումի տիրույթը։
 Քանի որ հավելյալ մոլայի ծավալը ողջ կոնցենտրացիոն տիրույթում ընդունումէ բացասական արժեք, հետևաբար էքստրեմումին համապատասխանում է մինիմումը, այսինքն համակարգում առկա ամենաուժեղ փոխազդեցությունները։
 Ավելին,  ստացված  տվյալների  մշակումը  թույլ  է  տվել  որոշակիացնել  համակարգում  առկա  ամենաուժեղ  փոխազդեցություններին  համապատասխանողքանակական  բաղադրությունները  (արժեքները  տրված  են  մոլային  բաժիններով)՝x(ԷԳ) = 0.001  0.14,x(ջուր) = 0.45  0.61,x(ԴՄՍՕ) = 0.38  0.52։
 0.000.250.500.751.000.000.250.500.751.000.000.250.500.751.00x(¾¶)x(H2O)x(¸Øêú)Ինչպես տեսնում ենք, ամենաուժեղ փոխազդեցությունները տեղի են ունենում ԴՄՍՕ-ի և ջրի բարձր պարունակությունների և ԷԳ-ի փոքր պարունակությունների  պարագայում։
   Երկկոմպոնենտ  համակարգի  համար  ստացվածտվյալներից կարելի էր ենթադրել, որ ԴՄՍՕ-ջուր համակարգին ԷԳ ավելացնելիս տեղի է ունենալու հավելյալ մոլային ծավալի մեծացում։
  Նկար 2-ից ակնառու է, որ առավել էֆեկտիվ սեղմումներ տեղի են ունենում ԴՄՍՕ-ջուր բաղադրության  դեպքում  և  ԷԳ-ի  կոնցենտրացիայի  մեծացմանը  զուգընթաց  մրցակցային փոխազդեցությունների  հետևանքով  ջուր-ԴՄՍՕ  փոխազդեցության ուժը թուլանում է, ինչն էլ հանգեցնում է համակարգի ծավալի ընդարձակմանը։
 ԳրականությունՄարիետա ԲադալյանՋՈՒՐ-ԴԻՄԵԹԻԼՍՈՒԼՖՕՔՍԻԴ-ԷԹԻԼԵՆ ԳԼԻԿՈԼ ԵՌԿՈՄՊՈՆԵՆՏ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԾԱՎԱԼԱՅԻՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ ծավալային հատկություն, հավելյալ մոլային ծավալ, դիմեթիլսուլֆօքսիդ, էթիլենգլիկոլԱմփոփում։

Ուսումնասիրվել են ջուր-դիմեթիլսուլֆօքսիդ (ԴՄՍՕ)-էթիլենգլիկոլ (ԷԳ) եռկոմպոնենտ  համակարգի  ծավալային  հատկությունները  խտաչափության  մեթոդով  200C  ջերմաստիճանում։
   Խտության  արժեքներից  ելնելով  որոշվել  է  համակարգի  հավելյալ  մոլային  ծավալը։
   Եռկոմպոնենտ  համակարգի  ծավալային  հատկությունների  քննարկման  նպատակով  որոշվել են նաև ջուր-ԴՄՍՕ, ջուր-ԷԳ և ԴՄՍՕ-ԷԳ երկկոմպոնենտ համակարգերի հավելյալ մոլային  ծավալները։
   Տվյալների մշակումը  թույլ  է  տվել  որոշակիացնել  ջուր-ԴՄՍՕ-ԷԳ  համակարգում  ամենաուժեղ  փոխազդեցություններին  համապատասխանող  քանակական  բաղադրությունը։
  Ցույց է տրվել, որ ԴՄՍՕ-ջուր համակարգին ԷԳ ավելացնելիս տեղի է ունենում ծավալի ընդարձակում՝ շնորհիվ մրցակցային փոխազդեցությունների։
