Հայտնի հայագետ Մանուկ Աբեղյանը describesազար Փարպեցու «Հայոց պատմությունը» նկարագրում է այսպես. «Փարպեցին պատմում է մի խառն պատմություն, որը բնավ նման չէ ոչ Խորենացուն, ոչ էլ Կորյունին, և ինքը շատ հակասական է» ([1], էջ 356):   Եվ վերջում նա տողատակի եզրակացություն է անում: «... Փարպեցու պատմության տառերի գյուտի մասին հատվածը դեռ ամբողջությամբ ուսումնասիրվում է սկզբնական տեսանկյունից, քանի որ պարզ երեւում է, որ այն անաղարտ չի մնացել» (էջ 358):   Իհարկե, բնագրի հակասությունը ենթադրում է, որ այն աղավաղված է, բայց ոչ այնքանով, որքանով այն թերի է:  Բանն այն է, որ ինչպես Մ. Աբեղյանը, այնպես էլ Gազար Փարպեցու բնագրի և այլ մեկնաբանների հրատարակիչները (տե՛ս [2], էջ 15, գլուխ 3, [3], էջ 3234, գլուխ 11, [4], էջեր): 11-12, էջ 15) համարեց, որ J. Առնվազն երեք պարբերություն բացակայում է Փարպեցու պատմության Մաշտոցի պատմությունից, որը Մաշտոցյան Միջագետքի առաքելությունն է և տառերի գյուտը:  Սա հայկական ինքնատիպության պատմության մեջ ամենահայտնի երեւույթն է, երբ մենք ունենք ամբողջական, ամբողջական (ոչ մաքուր) բնագիր, բայց այդ բնօրինակը սկիզբ է առնում XVIII դարից: գրիչ, XIX դ. հրատարակիչ և XX դ. Մեկնաբանը դա ընկալում է որպես թերի բնագիր, քանի որ նշվածները XXI դարի են: Ընթերցողների հետ միասին չհաշվառված բացառությունները (օր. Տե՛ս [5], էջ 223-225, 229-232) գտնվում են Կորյունի և Խորենացու 109 Մաշտոցապատի ազդեցության տակ, ինչը նամակների գյուտը անբաժան է դարձնում Միջագետքի գործուղումից:   Մինչդեռ hazազար Փարպեցին ունի իր տեսակետը տառերի գյուտի վերաբերյալ, որը նա ներկայացրեց ամբողջությամբ, թեկուզ մի փոքր խրթին և աղավաղված ոճով, իր Պատմության առաջին դրվագում:  Այստեղ, ըստ hazազար Փարպեցու, արքայական զինվոր և դպիր Հացեկաց գյուղի Վարդանի որդին ՝ Մաշտոցի որդին, ապա հասարակության և վանական-անապատային շրջաններում մեծ հեղինակություն վայելող ճգնավոր Մաշտոցը խիստ անհանգստացած էր այդ պակասից: հայերեն գրության, հատկապես այն պատճառով, որ կան հայկական նշաններ:  Պարզվում է, որ նրանցից մեկը տեղեկացրեց թագավոր Վռամշապուհին եկեղեցում այդ նշանների գոյության մասին, որ ինքը նրանց տեսել է մի գյուղում եպիսկոպոսի հետ:   Վռամշապուհը անտարբեր մնաց լուրերի նկատմամբ, բայց տեղեկացրեց Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևին, ով նույնպես անտարբեր ընդունեց լուրը:  Սակայն հենց որ Մաշտոցի հետ խոսակցություն է բացվում հայկական այբուբենի մասին, նա վերջինիս հայտնում է Վռամշապուհուց մի քանի օր առաջ լսած տեղեկությունների մասին:   Այսպիսով նրանք գնում են թագավորի մոտ, որը նույնպես պնդում է իր լսածը: «Եվ երբ նրանք արքան լսեցին թագավորից, շտապեցին նրան ասելով.« Շտապեք, իմ մեծ և օգտակար գյուտը հայոց այսօրվա աշխարհում ձեր ժամանակներում, որը ձեզ շատ ավելի անմիջական օգուտ կբերի, անմոռանալի հիշողություն և օգուտ երկնային հաճույքներ, քան քո թագավորությունն ու տիրությունը »: ինչպես առաջ Արշակունյաց ցեղից ձեր նախնիներն էիք »([4], էջ 32):  Գահերգելով արքայի փառասիրությունը ՝ արքայազն Վահրիխը դեսպան ուղարկվեց օրհնված Աբելի մոտ, որը հայտնեց լուրը, իսկ վերջինս, իր հերթին, հասավ նրա մտերիմ, բարեպաշտ (ոչ եդեսական, ոչ ասորական - Ա.Ս.): հրաշալի եպիսկոպոս Դանիելին, որից վերցրեց նշանները և դրանք բերեց դատարան:  Hazազար Փարպեցին, որը գրում է Կորյունի համաձայն տառերը տալու մասը միայն, վերևում նշված համապատասխան ուղղումներով, Կորյունի խոսքում համարյա ավելացնում է. »(էջ 32):  Դրանով պատմաբան hazազարը եզրափակում է հայկական խորհրդանիշները գտնելու պատմությունը և, շարունակելով, ներկայացնում այդ այբուբենի այբուբենի կազմակերպման և իրականացման խնդիրը, ինչը հաջողությամբ կատարում է Մաշտոցը, քանի որ նրան «մասնագիտորեն» օգնում է կաթողիկոս Սահակ Պարթևը, ինչպես սկզբից և հետ, նա խոստացել էր.  Բայց պարզվում է, որ հայերեն այբուբենը անօգուտ է, եթե այն չի ներմուծվում դպրոցներում, և այն չի կարող մտցվել դպրոցներում, քանի դեռ Սուրբ գիրքը չի թարգմանվել հայերեն:   Եվ ամենակարևոր և դժվար գործը կարող է կատարել միայն Սահակ Պարթևը, որին նա ազգայինորեն ուղղված է ՝ խնդրելով ստանձնել այդ գործը, որը շատ է հիշեցնում իր նախնու ՝ Գրիգոր Լուսավորչի սխրանքը, «որը ղեկավարել է Հայոց աշխարհը անտեղյակությունից ճշմարիտ աստվածաբանություն »(էջ 38):   Նույն փառքով պսակվում է Սահակը:  Ըստ arազարոսի, ո՞րն է Մաշտոցի դերը տառերի ստեղծման գործում: Մտահոգվա՞ծ եք հայկական կրթության խնդրի, կաթողիկոսի և թագավորի գրելու շտապման կամ Դանիելի կողմից Սահակի հետ պահվող ցուցանակների տեղադրման և դպրոցներ հիմնելու խնդրի մասին:  Փաստորեն, պարզվում է, որ նշանները ոչ թե հորինվել են, այլ ձեռք են բերվել, և դա մի քանի անգամ արտահայտվել է arազարոսի պատմության մեջ:  1. Showingույց տալով, որ Մաշտոցը անհանգստանում և տխրում է հայկական կրթություն չունենալուց, Փարպեցին գրում է. «Երկար ժամանակ նա օրհնվեց Մաշտոցի և նրա կոտրված ձեռքի կողմից, հատկապես հայոց լեզվի նշանը, որով կարողացավ շահել իմ ամուսին և կին ամբողջ եկեղեցու բոլոր մարդկանց »(էջ 30):  Arազարը չի ասում, թե որտեղ է Մաշտոցը լսել նշանների գոյության մասին նախքան Սահակից սովորելը:  2. Աբել երեցի միջոցով նշանները Մաշտոցին հասցնելուց հետո գրում է Lazազարոսը (ըստ բանասերների, բնագիրն այստեղ թերի է, իսկ XVIII դարում ձեռագիրը լրացվում է Խորենացու պատմության Մաշտոցներով ([4], 11-12)) , «Եվ այսպես պատահական գյուտի նշանակիչը, օրհնված Մաշտոցը գործեց ...» (էջ 34), որը պետք է հասկանալ, որ նշանների գյուտով Մաշտոցը անցավ գործի:  Հետո բնօրինակը խեղաթյուրվեց («նկատի ունի Սուրբ Հայոց Սահակայ պատրիարքին ...»), այնպես որ ավելի ճշգրիտ ընթերցում կարելի է առաջարկել: «.... հեգնական ուղղափառությամբ մոտենալով նրան, սուրբ կաթողիկոս Սահակայ atատուտայից քայլ առ քայլ հարցմամբ ուսումնասիրելով մի գաղափար ՝ ըստ անմեղության հույնի:   [Եվ] Սահակայ պատրիարքին դյուրին ճանապարհ ցույց տալով, նամակ գրելով 111-րդ պատվիրանին և նրան օգնական և այլ այրիներ տալով, և մտածեց հայ քահանայի մասին, որը գոնե Մաշտոցի պես օրհնված էր, հույն հեգեմոնին մոտ: (Ս.), Որում առաջին անունը Յոհան էր Եկեղեցու գավառից, և երկրորդ անունը Հովսեփ էր Պաղանայի տանից, իսկ երրորդը ՝ Դեր Խորդսենոյից, իսկ չորրորդը ՝ Մուշե ի Տարոնոյից, որը, օրհնված Մաշտոցի օգնությամբ հանդիպեց հայերին ըստ Աթմանունի:   Քանի որ նրանք բավական չէին լինի առանց վրիպելու ուղղակիորեն վճարել առանց նրանց առաջնորդելու դեպի սուրբ հայրապետ Սահակը, որը հսկայական պատրաստվածություն էր անցնում հույների գիտությամբ ... »(էջ 34-36):   Այսպիսով, Սաշտակի շնորհիվ Մաշտոցը հաջողության հասավ յուրաքանչյուր ձեռնարկության մեջ:  3. Դիտարկենք մեկ այլ վկայություն այն մասին, որ Մաշտոցը symbolsազարոսի համաձայն նոր խորհրդանիշներ չի հորինել:   Հայ քահանայապետները Մաշտոցի հետ, նախարարները և տանտերերը թագավորի հետ միասին խնդրում են Սահակ կաթողիկոսին թարգմանել Սուրբ Գիրքը ՝ ասելով. «Թող որ մենք ձեր առջև օրհնենք Մաշտոցին, որն արթնացրեց աստվածային շնորհը ՝ ցանկանալով գրել vվաղնջի գրած սցենարը (էջ նշումը, ըստ Մ. Աբեղյանի ուղղման - Ա.Ս.), որը ոչ մի տեղ չի գտնվել կրակի մեջ. բայց ասորեստանցիների մեծ և անօգուտ ուսմունքները քրտնաջան աշխատել են ... մինչև նա գտավ (գտավ - Ա.Ս.) մի նամակ և հաջողություն ունենալով Քրիստոսի գալուստին, աճը դեռ ուժեղ է ... »(էջ 36):  Ինչպես տեսանք, originalազարոսի տաշեղների մեջ ոչ մի նախնական բաց չկա:   Պարզապես 5-րդ դարի վերջին մենք ունենք տառերի ստեղծման յուրօրինակ պատմություն, որը զգալիորեն տարբերվում է Կորյունից:  Բայց բանասերները, հավանաբար, շփոթված էին այն տուրքից, որ arազարոսը վճարեց Կորյունին «Պատմություն» -ի առաջին դրվագի 10-րդ մասում: «Եվ եթե ինչ-որ մեկը ցանկանում է հաստատ իմանալ, գրքի պատմության մեջ ցանկալի կորեացին, իր օրհնված ուսանող Մաշտոցը, կկարդա իր կյանքի լուրերը և հայերեն կգրի այն նշանները, թե երբ կամ որտեղ կամ որտեղ է ձեռքը վերցրել: հայոց թագավոր Վռամշ ... որը գրվել է իսկապես առաջադրված մարդու ՝ հոգևոր Կորյունի կողմից, և, հետևաբար, մեզ բազմիցս կարդալուց հետո տեղեկացավ և տեղեկացավ »(էջ 30):  Փաստորեն, arազարոսը ճիշտ էր: Եթե ​​ուզում եք իմանալ Մաշտոցի կյանքի մասին, ե՞րբ, որտե՞ղ կամ ո՞ւմ կողմից է հայտնաբերվել հայկական գիրը Վռամշապուհու խնդրանքով, կարդացեք Կորյուն:   Lazազարոսի նկարագրությունից միանգամայն պարզ է, որ Մաշտոցը հայերեն տառեր չի ստեղծել:   Թվում է, թե Lazազարը բազմիցս կարդացել է Կորյուի միայն 112-ի սկիզբը:   Ըստ hazազարի, Մաշտոցի հետագա գործը վերաբերում է միայն Դանիելի նշանների կարգավորմանը և իրականացմանը:   Այնուամենայնիվ, տարօրինակ չէ, որ այս ամենից հետո usազարը գրեթե բառացիորեն արտատպեց Կորյունի բնօրինակի մի փոքրիկ հատված, Վահրիչի առաքելությունը և Դանիելի նամակները ձեռք բերելը, քանի որ դրանով նա հաստատեց Կորյունի արժեքը:  Այլ բան է, որ փոքր ինքնատիպ հարաբերություններ են նկատվում Խորենացու և Փարպեցու Մաշտոցի միջև:   Որտեղի՞ց դրանք, եթե Խորենացու «Պատմության» մեջ Մաշտոցի պատմությունը հետագա հրատարակության արդյունք է (VII-VIII դդ.), Որի համար որպես աղբյուր ծառայել են Կորյունի «Վարքագիծը» և arազարոսի «Պատմությունը»:   Մյուս կողմից, ինչպես տեսանք, Lazազարոսի առաջին դրվագի հիմնական աղբյուրը Խորենացու «Պատմությունն» էր (տե՛ս [6], էջ 51-91, նույնպես [1], էջ 354358):   Այլ կերպ ասած, Խորենացու «Պատմությունը» աղբյուր էր Lazազարի համար, իսկ hazազարի «Պատմությունը» ՝ Խորենացու «Պատմություն» -ն ընդհատող-խմբագրի աղբյուր:   Մեջբերենք երկու բնօրինակ տեղերը:  Մ. Խորենացի: «Աթութայները հայերից փոխանցելը ըստ անմեղության վանկից հելլենացիներ» (G.53):  Ղ. Փարպեցի. «Նա հանդիպեց հայոց ատուտայիններին ՝ ըստ հույների դավանանքի կարգի, քայլ առ քայլ հարցման և սուրբ կաթողիկոս Սահակայ զաթուտայից սովորելու, ըստ Յունի» (էջ 34):  Մ. Խորենացի: «... դասավորված ըստ ձևի, օրինակ ՝ հունական ձագընծուց տառից, որը գրված է գրավոր նամակից» (Գ .52):  Ղ. Փարպեցի. «... պատվիրեք իմ գրավոր սցենարը [փխ. Իմ նամակից], որը նա ոչ մի տեղ չէր հոգացել »(էջ 36):  Սկզբնական ենթատեքստից ակնհայտ է, որ երկու զույգ մեջբերումների պարագայում hazազար Փարպեցու տողերն ավելի բնական ու ծանոթ են հնչում, իսկ Խորենացուն վերագրվող տողերը մի տեսակ արհեստական ​​են ՝ հարմարեցված պատմաբանի ոճին:  Բայց կա մեկ այլ անուղղակի բնօրինակ կապ, որը չի նկատվել, բայց դա շատ խոսուն է:   Արդեն նշել ենք, որ Խորենացու «Պատմության» ընդհատող խմբագիրը Vram- ին 5-րդ դարի սկզբի առաջին երկու տասնամյակների ընթացքում Հազկերտի փոխարեն ճանաչել է Պարսից թագավոր (Մ. Խորենացի, III, 52):   Մենք տեսնում ենք նույն սխալը Lazազարոսի հետ, բայց ոչ պատահական, քանի որ Lazազարոսը կարծում էր, որ այդ ժամանակ դեռ Շապուհն էր իշխում, իսկ Շապուհին իրականում հաջորդեց Վռամը (էջ 40):   Այսպիսով, Վռամը 113 պարի արքան է ՝ մի դեպքում սխալ գիտելիքների, մյուս դեպքում ՝ սխալ հավատքի պատճառով:  Հնարավո՞ր է մտածել, շրջելով Մանուկ Աբեղյանի կասկածը (հմմտ. [1], էջ 357), որ Փարպեցու «Պատմության» ապագա խմբագիրը օգտագործել է Խորենացու «Պատմություն» խմբագրի կողմից ծածկված մաշտոցները:  Ո՛չ, քանի որ երկու բնօրինակների նմանության հիմք հանդիսացող երկու փոքր տեղեկությունները հատուկ են միայն hazազար Փարպեցու մաշտոցի հայեցակարգին, ըստ որի ՝ Մաշտոցը ոչ թե տառեր է ստեղծում, այլ դրանց կարգավորողը:   Պատահական չէ, որ Մաշտոցի այս նոր գործառույթը, բացի Կորյունի վանկ-կապից, առաջացրել է երկու հիմնական տերմինաբանություն `hegena, atuta:  Եթե ​​այս տեսանկյունից նայենք, ապա ինքնատիպ հարաբերությունների խնդիրը լուծվում է հօգուտ Փարպեցու:   Բացի այդ.  Եթե ​​hazազար Փարպեցին իր ձեռքում ունենար Խորենացուն վերագրվող մաշտոցները, ապա նա, հավանաբար, գոհ չէր լինի այդ երկու փոքրիկ «ազգագրությունից», բայց նա դեռ կմնար իր տեսակետին հավատարիմ, քանի որ նա մնաց քաղաքական պատմության հարցում: երբ նա գրեց Մեծ Հայքի պատմությունը ՝ բաժանումից մինչ արքայության անկում: քայլ առ քայլ ՝ դուրս բերելով պատմաբանի բնօրինակը ՝ առանց նրա անունը տալու:   Դա պարզ երեւում է, գոնե այն փաստից, որ hazազարը, ի տարբերություն Խորենացու, լռեցնում է պարսկական արքունիքի և Սահակ Պարթևի հատուկ հարաբերությունները և հատկապես նրա փեսա Համազասպ Մամիկոնյանին Սահակի և այլոց միջոցով հայ հրամանատար նշանակելը: ,   Արդեն պարզ է, որ Lazազարը ծրագրային համոզմունք կամ տեսակետ ունենալու դեպքում, եթե այն տարբերվում է Խորենացիից, օրինակ, ցանկացած պատմական փաստի հետ կապված, հետևում է իր իմացածին:   Դրա լավագույն վկայությունն այն է, որ Մեծ Հայքի բաժանումից հետո Արևելյան Հայաստանում տիրող թագավորների Փարպացյան կարգը (KhosrovVramshapuh-Khosrov-Shapuh-Artashes) նույնն է, ինչ Խորենացին, բայց պարսից արքաների թիվը տարբերվում է Խորենացիից:  Մ. Խորենացի: Շապուհ - Արտաշիր - Վռամ - Հազկերտ - Վռամ - Հազկերտ:  Ղ. Փարպեցի. Շապուհ - Վռամ - Հազկերտ - Վռամ - Հազկերտ:  Արտաշիրը Խորենացու համար ավելորդ է: Դա գալիս է այն փաստից, որ Խորենացին Շապուհ անունով տեսավ պարսկական երկարակյաց թագավորի, ինչը սխալ է, իսկ arազարը գիտի իրական Շապուհ III- ը, որի ընթացքում բաժանվեց Մեծ Հայքը:   Այնուամենայնիվ, Lazազարոսը, իր հերթին, սխալվեց իր իշխանության մեջ:   Բայց ամենամեծ սխալն այն է, որ Lazազարը սպանեց հայոց թագավոր Վռամշապուհին ավելի շուտ, քան նրան նշանակող պարսիկ Շապուհը, մինչդեռ իրական Վռամշապուհը նույնպես իշխում էր Շապուհի որդի Վռամի և նրա հետնորդ Վռամի եղբայր Հազկերտի օրոք:   Ավելին, Մաշտոցն ավարտում է իր կյանքի անապատային շրջանը, որին կհաջորդի տառերի գյուտը, Վռամշապուհու հինգերորդ տարում, երբ իրականում այդ տարի Մաշտոցը նոր էր դառնում կրոնավոր (մոտ 396 թ.):   Իհարկե, կրոնի սկիզբն ու վերջը շփոթելու պատճառը պետք է գտնել հինգերորդ ամսում Կորյունի կողմից նշված Դանիելի նամակների ստացման տարվա աղավաղման մեջ, ինչը ցույց է տալիս, որ աղավաղումը տեղի է ունեցել հինգերորդ դար  Ինչպե՞ս բացատրել Կորյունի գրչի թույլ տված տասնամյա սխալը: որ նա տասնհինգի փոխարեն հինգ գրե՞ց, թե տասնվեցի փոխարեն վեց՞:   Բայց այդ սխալը favorableազարոսի համար շատ բարենպաստ էր, հակառակ դեպքում տառերի գյուտի պատմական տարում Վռամշապուհը, ըստ arազարոսի, վաղուց մահացած կլիներ:   Մյուս կողմից, hazազար Փարպեցին ճիշտ գիտի Սահակի և Մաշտոցի օրոք կառավարած թագավորներին ՝ երկու վռամ, երկու Հազկերտ, որոնց հետ համաձայն է Կորյունը, որին whomազարը երկրորդ անգամ է վերաբերվում նույն հարգանքով:   Ուրեմն ինչու՞ է նա շեղվում Կորյունից ՝ գրերի գյուտը դնելով IV դարում:   Միգուցե Lazազարի պատմագրական պլանը նախատեսում էր Վռամշապուհ թագավորի վաղ թագավորությունը ... Ամենայն հավանականությամբ, ելնելով Lazազարոսի մաշտոցի նախնական ծրագրից և հայեցակարգից, պետք է ասել, որ նրան չեն անհանգստացրել այս պատմագրական ժամանակագրական տվյալները, նրա համար գլխավորը Մաշտոցի, Սահակի և Վռամշապուհու վերագնահատումը, որին նա հասել է:   Հետևաբար, նա գոհ էր, որ Վռամշապուհին տեղադրեց միայն Շապուհու ժամանակաշրջանում ՝ գյուտի վաղ շրջանում, քանի որ այս բոլոր անախրոնիզմները լուծված են, անհետանում են Սահակին և Մաշտոցին տրված անորոշ երկար կյանքի ընթացքում, մինչև Հազկերտ Երկրորդ, և չեն առաջացնում: ցանկացած հակասություն նրա «Պատմության» նախնական դրվագում:   Ուրեմն, թող օրհնված Կորյունը մնա իր տեղում, Խորենացին ՝ իր տեղում, առանց նշելու, և պատմական սկզբունքը ՝ նրա փոխարեն: Մի ավելացրեք այն, ինչ չկա, մի կրճատեք այն, ինչ չկա (էջ 16):  Ահա hazազար Փարպեցին ՝ ըստ առաջին դրվագի: արական սեռի պատմաբան, «դիվանագետ», որը կարող է մի բան մտածել, մեկ այլ բան ասել և մեկ այլ բան անել, ինչպես մենք տեսանք Կորյունի և նրա հերոսների հանդեպ նրա վերաբերմունքից. Այսպիսով, հնարավոր է վստահորեն արձանագրել: 1151. Սահակ Պարթեւի փառաբանությունն արդեն պլանավորված էր hazազար Փարպեցու «Պատմություն» կարգի համաձայն:  2. Սահակը փառավորվեց նրան հավասարեցնելով Գրիգոր Լուսավորչի մեծության հետ և «նվաստացնելով» Մաշտոցի գործը:  3. Փարպեցու Մաշտոցի բնագիրը աննշան չէ եւ իր հերթին ապացուցում է, որ Խորենացու «Պատմության մեջ» Մաշտոց չի եղել:  4. Խորենացու «Պատմության» խմբագիր Վազ – VIII դդ. Օգտագործել է hazազար Մաշտոցը: սահմանում  5. Ըստ hazազար Փարպեցու «Պատմություն» Մաշտոցի պատմության, Մաշտոցը ոչ թե սցենար է ստեղծել, այլ կարգավորել է Դանիելյան նշանները:  , ։

Հինգերորդ դարի պատմիչ Ղազար Փարպեցին իր «Հայոց պատմության» առաջին դրվագում վարքագիր Կորյունին դրվատելով հանդերձ՝ շարադրում է «մաշտոցապատումի» նոր տարբերակ, որի բնագիրը, հակառակ բանասիրության մեջ ընդունված կարծիքին, մեզ է հասել անթերի։
