Modernամանակակից հայ գրականությունը հարուստ է կենսագրական վեպերով:  Timeամանակի քննադատությունը դրանք արտացոլում է այս կամ այն ​​չափով:  Ս.Սարինյանը [11, 13, 14] -ն իրենց հոդվածներում բարձրացրել է կենսագրական վեպերի հետ կապված տարբեր խնդիրներ: Քալանթարյան [20], Ս. Մարգարյան [15], Դ. Գասպարյան [4, 16],.. Ավետիսյան [2], Գ. Խաչիկյան [7, 8], մենք ՝ հոդվածի հեղինակ [10]։
 մյուսները.  Կենսագրական վեպերի հեղինակները շատ քիչ դեպքերում են առանձնացնում իրենց վեպերի բնույթը: պարզապես նշիր վեպը:   Հոդվածում մենք մեր ուշադրությունը կենտրոնացրել ենք Հայկազ Հաբոբջանյանի «Իմ կյանքն այնքան դժվար էր» և Աշոտ Ավետիսյանի «Միայնակ աստղը» կենսագրական վեպերի գրական վերլուծության վրա: Վահան Տերյանը գլուխ բացեց հայ պոեզիայում; կարելի է ասել, որ մեր բանաստեղծներից ոչ ոք այսքան մեծ թվով հետեւորդներ չի ունեցել: Նրա աշխատանքները բարձր են գնահատել անվանի գրականագետներ Ա. Տերտերյանը, Է. Rրբաշյանը, Ս. Սարինյանը, Ռ. Իշխանյանը, Հ. Թամրազյանը, Դ. Գասպարյանը և այլոք:  Ակադեմիկոս Է. Jրբաշյանը Տերյանի աշխատանքներին նվիրեց երկու մենագրություն. «Չորս գագաթ.  Թումանյան, Ուշակյան, Տերյան, Չարենց »[18] և« Վահան Տերյանի քերականական համակարգը »[19]:  Կենսագրական վեպերում Տերյանի կերպարի արտացոլումը սպասելի էր: Կենսագրական վեպերի հեղինակներն, իհարկե, պետք է օգտագործեն գրողների մասին գրված մենագրությունները, հուշերը և նամակները:  Երբեմն վեպերում նկատվում է այն փաստը, որ հեղինակները գրականագետ են:  Գրականության մեջ տարաձայնություններ կան կենսագրական վեպի լավագույն վարպետ Տինյանովի վեպերի վերաբերյալ: Ոմանք դրանք համարում են պատմական վեպեր, ոմանք ՝ կենսագրական, ոմանք էլ ՝ բանասիրական վեպեր: ավելին, նա համարվում է վեպի այդ ենթաժանրի հիմնադիրը:   Թերջ Հակոբջանյանի վեպում բանասիրական վեպի տարրեր կարելի է նկատել, բայց բանասիրական վեպերում գրող-գրականագետի դիտարկումները միաձուլվում են վեպի գեղարվեստական ​​հյուսվածքին:  Մենք Աշոտ Ավետիսյանի վեպը համարում ենք զուտ կենսագրական, չնայած գրականագետների կարծիքները բանասիրական վեպի վերաբերյալ, մեր կարծիքով, վիճահարույց են: Հայկազ Հակոբջանյանը կենսագրական երեք վեպերի հեղինակ է. «Սպիտակ Էդելվայս. Ռ.« Լույս »,« Flashրամեկուսացման լամպ. Դ. Վարուժան »,« Ո Oվ մարդկային արդարություն. Սիամանթո », որի նախաբանը գրել է ակադեմիկոս Ս. Սարինյանը:   Թվում էր, թե գրողի փորձը պետք է դառնա փորձ և վերջին վեպը լավագույնը կլինի:   Բայց Տերյանի մասին գրված կենսագրական վեպը լուրջ թերություններ ունի: Վեպը բաղկացած է չորս մասից:  Առաջին գլուխը բանաստեղծի ծննդյան, մանկության, ուսանողի և տեսակետների ձևավորման մասին է:   «Տիզիվավա», Լալկան Վանիկը դառնում է Վահան Տերյան:   Հակոբջանյանը ներկայացնում է Տերյանի ՝ որպես բանաստեղծ հռչակագիրը ավելի շատ ազգագրագետի տեսանկյունից, քան գրողի տեսանկյունից: «Անկեղծ մինչ վերջին անկեղծ» Տերյանը ՝ իր երազանքներով, իդեալներով, կարոտներով ու զգացմունքներով ՝ երկրորդ մասում բացվում է սիրո խորհուրդը:  Հեղինակի խոսքով ՝ իր մեծ ու իսկական սերը Անտառամ Միսկարյանն էր, բայց Տերյանն ամուսնացավ Սուսաննա Պախալովայի հետ, որն անհասանելի էր թվում:   Ապագան կանխատեսող քնարական պոռթկումը հետևում է. «Ի՞նչ է սերը, որը խորհրդավոր պարգև է համարվում: Նա վայրի գազան է ՝ անտեսված ճիրաններով, կարող է քնել ձեր գրկում ձեր գրկախառնության տակ ...» ] Գրողը Տերյանին ներկայացնում է որպես սիրող, հոգատար ամուսին, բայց նա սիրո մեջ տառապեց, քանի որ իրեն չհասկացան:   Նրբորեն գծագրվում են բանաստեղծի ներքին տագնապներն ու վախերը: Տերյանի «Հայ գրականության գալիք օրը» և «Ուշադիր Հայաստան» զեկույցները ներկայացնելիս քննադատը հեղինակի մեջ առաջնայինն է:  Երբ Տերյանն ասում է, որ Թումանյանի «Փարվանա» -ից մեկը չի փոխվի հանկարծակի հեթանոսական պոլսահայ բանաստեղծների ստեղծագործություններով, Հակոբջանյանը դեմ է: «Unfortunatelyավոք, Տերյանը չհասկացավ« հեթանոսական գրական շարժման »հիմնական էությունը, որը դարասկզբին ի հայտ եկավ արևմտահայ մշակույթի գրականության մեջ և ստեղծեց հզոր գրական և մշակութային արժեքներ ...» [13, էջ 249]:   «Հեթանոսական» գրական շարժումը հնարավորություն տվեց վեր բարձրանալ հայության դաժան իրականությունից, օրվա հրամայականն էր գրականությունը բերել ուժ, քաջություն, գեղեցկություն և ազատություն, դրանք ներարկել ազգային գիտակցության մեջ:   Այս գրականության ոլորտում ստեղծվել են բարձրորակ գրական գոհարներ, որոնց լավագույն արտահայտությունը Դ. Դա Վարուժանի ստեղծագործությունն էր: Երրորդ գլուխը թողնում է պատմական ակնարկի տպավորություն:  Նա պատմում է բանաստեղծի վերաբերմունքի մասին Genocideեղասպանության պատմական ու պատմական իրադարձությունների նկատմամբ, ապա մեջբերումներ է անում Տերյանի բանաստեղծություններից ու Վաչե Պարտիզունիի վերլուծությունից: «Նաիրյան բարձր տառապանք» -ը հոգու մեջ կրող բանաստեղծի համար հայ «արյունռուշտ ժողովրդի» պետության վիճակը դարձել էր «ֆանտոմ» ՝ բոլոր հարցերի հարցը:  «Երկիր Նաիրի» երգ-պոեմը ծնվել ու կերել է այս «ուրվականը», որը, ըստ Չարենցի, դարձել է «Նաիրի բառերի գանձարան»:   Գրական մենագրությունից կամ քննադատական ​​հոդվածից տարբերությունն արտահայտվում է միայն նրանում, որ գրողը հատվածը բերում է առանց մանրամասների հղման:   Հետո մեջբերումներ է անում Չարենցի բանաստեղծությունից. «Ա Ahխ, դու կարծես դուռի մոտ ես, ինձ հետ Տերյանին ես կարդում» [13, էջ 279-280]:   Հատվածի մանրամասն ներկայացմամբ մենք մատնանշում ենք, որ այստեղ բացակայում է գրողի գաղափարը: Հեղինակը ակնարկում է Տերյանի հայրենանվեր գործունեությունը, մեջբերումներ է անում «Թուրքիա-Հայաստանի մասին» հրամանագրից: Տերյանի բերած փաստերը լրացնում են գրողի «պատմական էքսկուրսը»:   Այստեղ ներկայացված է բանաստեղծի միամիտ համոզմունքը, որ սովետական ​​իշխանության հաստատումը կլուծի հայերի դարավոր երազները, նա պատմում է բանաստեղծի մասին որպես խորհրդական, պատվիրակության անդամ, մասնակցելով Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի ստորագրմանը, և թարգմանչական գործունեություն իրականացնել:   Մահանում է բանաստեղծի առաջնեկը: Սուսաննան ոչինչ չի գրում: «Երբ մայրը լռում է, սարերն ու քարերը ցավից աղաղակելու են ՝ բղավելով սրտանց, որովհետև այլևս անմեղ հրեշտակ չկա» [13, p. 322]: Կինը դանդաղորեն օտարվում է պետական ​​գործերում թաղված բանաստեղծից: Հեղինակը մեղմորեն ներկայացնում է Անթառամ Միսկարյանի կարոտը: Հեղինակի և հերոսի ներքին ձայնը, համախմբված և համախմբված, սաստում, հերոսացնում է հերոսին `մասնակցելու նրա տառապանքներին և ցավերին` երբեմն չնկատելով `դա հերոսի մենախոսությո՞ւն է, թե՞ հեղինակի միտք: «Ո՞ւր է Անթյանը… նա ուրախ է Պետրովից. Հոգնած եմ, հոգ տանի ինձ, եղիր քնքուշ և նրբանկատ ... Խուսափիր մութ կասկածներից, հուսահատության մաղձը դիր ոտքերիդ վրա»: Գնա առաջ »[13, էջ. 341]: Իդեալի և երազանքի արտահայտությունը Անտենկան է: Դա անհաս ու անպատասխան սեր է, խորհրդավոր ու հրապուրիչ, չհասկացված ու չգնահատված:  Իրականը Սուսաննան է, որի կերպարը խորհրդավոր է, գիշերվա պես մութ: Նա սիրող ամուսին չէ, նա կարող է պարզապես լինել առաջինը:  Կնոջ հեռացումը հասունացել էր:  Նրանք հեռու էին միմյանցից քաղաքացիական պատերազմի պատճառով, վերադարձն անհնար էր, և Տերյանը միայն բաժանման ցավ ուներ:  Բանաստեղծի թոռը համաձայն չէ այս մեկնաբանության հետ; կնոջ արարքը համարվել է փախուստ և լքում Տերյանի ամենամոտ ընկերը ՝ Ալ. Մյասնիկյանի հետ [5, էջ 35-36]:  Նշենք, որ Աշոտ Ավետիսյանը նույնպես կասեցված էր թողել այս հարցը:  Ըստ ամենայնի, հեղինակները չէին կարող թափանցել Տերյանի և Սուսաննայի անձնական կյանքի մութ ծալքերը:   Վեպերը հոգեբանորեն դրանից ավելի շատ կշահեին: Վերջին գլխում իրադարձություններն անհամեմատ ավելի արագ են զարգանում: Բանաստեղծը հիվանդ է ու մենակ: Նրա կինը ՝ Սուսաննան, բողոքեց անբուժելի ցավից, որը նա հեգնանքով անվանեց «բանաստեղծական հիվանդություն»:  Նա թարգմանության մեծ աշխատանք է կատարում, ուրախ է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծմամբ, Բաշ-Ապարանի և Սարդարապատի հերոսամարտերով, նա անհանգստացած է, որ երկրի անկախության գոյությունը վտանգված է:   Ֆիզիկապես ուժասպառ ու հիվանդ բանաստեղծը հայտնվում է երազկոտորեն հրապուրող ու քնքուշ Անահիտ Շահիջանյանին, ով անգիր գիտի իր բանաստեղծությունները:  Անահիտը հղի է, և նա ունի կարևոր պետական ​​հանձնարարություններ:  Եվ վերջ ՝ հայտնի փաստական ​​մանրամասներով: Հակոբջանյանը մեծահոգաբար ներգրավեց նամակներ, հուշեր, վկայություններ, կատարեց լայն մեջբերումներ:  Կենսագրական վեպերի հիմնական աղբյուրը գրողների նամակն է:   Նույնիսկ հայտնի գրականագետ Տինյանովը, ով հիմնարար դեր է ունեցել կենսագրական վեպի ժանրում, լայնորեն օգտագործել է նամակը [23, էջ 9-17], բայց կոմպոզիտորը պետք է զգույշ լինի, որ պատմությունը չծանրաբեռնի տառերով, երբ դրանք մատչելի են ընթերցողին, առաջին լույսը: ոչ Գրողը օգտագործում է Տերյանի ոճը, բայց նույնիսկ այս պարագայում երբեմն նկատվում է, երբ ավարտվում է հեղինակի պատմությունը, կամ որն է ուղիղ մեջբերումը Տերյանի նամակներից և բանաստեղծություններից:  Հակոբջանյանը մեծ ուշադրություն է դարձնում Տերյանի հոգեւոր աշխարհի ձևավորմանը և բացահայտմանը, նրա բնավորության գեղեցիկ գծերին, որոնք նպաստեցին բանաստեղծի թողած նամակին:  Բանաստեղծի դժվար կյանքը պատկերելիս նա հատկապես փորձում է նրան ներկայացնել որպես «հոգով մերկ», իսկ բանաստեղծն այդքան անկեղծ էր հիմնականում Անթառամ Միսկարյանից առաջ: Վեպը վավերագրական բնույթ ունի, իհարկե, որոշ գեղարվեստական ​​առանձնահատկություններով, քանի որ վավերագրական վեպը զերծ չէ գեղարվեստական ​​գրականությունից:  Գրողը նույնիսկ մեջբերում է փաստի աղբյուրը, ընդարձակ մեջբերումներ անում որոշակի ամսաթվով նամակներից:   Օրինակ ՝ «1884 թվականին Արամ Տեր-Գրիգորյանը« Տարազում »գրում է» [13, 14], «Ահա մի կտոր վարպետի հուշերից» [13, էջ. 66], «գրում է տերյանոլոգ Սաքո Սուքիասյանը» [13, էջ. 387] Ընդարձակ մեջբերումներ:  Հեղինակի կողմից օգտագործված փաստական ​​նյութի աղբյուր են հետևյալ գրքերը. Տերյանի ստեղծագործությունների ժողովածու (1-4, Երևան, 1972-1979), «Վահան Տերյանը ժամանակակիցների հուշերում» (Երևան, 1964), Վաչե Պարտիզունի, Տերյանի կենսագրություն (Երեւան, 1984), Սաքո Սուքիասյան «Էջեր Վահան Տերյանի կյանքից» (Երեւան, 1959), «Վահան Տերյան. Նամակներ» (Անտառամ Միսկարյանին) (Երևան, 1972), Հ. Թամրազյան, «Վահան Տերյան» (Երևան, 1985 )  Ակադեմիկոս Հ. Թամրազյանի «Վահան Տերյան» մենագրության վերջին գլուխը կոչվում է «Բանաստեղծի եղբայրության ճանապարհը (Չարենցի հետ)»:   Թամրազյանը ներկայացնում է Չարենցի վերաբերմունքը Տերյանի նկատմամբ և բերում է նրա «Վահան Տերյանի հիշատակին» բանաստեղծությունը [7, 219228]:  Հակոբջանյանն իր վեպն ավարտում է նույն կերպ, ըստ Չարենցի, «Վահան Տերյանի հիշատակին» բանաստեղծությամբ:   Սակայն եթե գրողի կախվածությունն այլ գրականագետներից անուղղակի է, ապա Հակոբջանյանի կախվածությունը Վաչե Պարտիզունու գրքերից ակնհայտ է, անգամ վերնագրի առումով:  Համեմատենք «Տերյան Վաչե Պարտիզունիի կյանքի պատմությունը», նա օգտագործեց «Եվ իմ կյանքն այնքան դժվար էր» համանուն բանաստեղծության առաջին տողը, ինչպես բնօրինակը, Հակոբջանյանն իր գիրքը վերնագրել է «Իմ կյանքն այնքան դժվար էր. Վահան Տերյան . կյանքում. " Հակոբջանյանի կողմից օգտագործված արխիվային-փաստական ​​նյութերի բացակայությունը պայմանավորված է հեղինակի `Ֆրանսիայում հայրենիքից հեռու գտնվելու փաստով:   Այդ իրողությունն էականորեն ազդել է վեպի վրա: այն ունի միայն ճանաչողական նշանակություն: Տվյալների բացակայությունը վեպը կիսատ է թողնում. Հակոբջանյան Տերյանը հղկված և հղկված է, մեզ հայտնի զուտ բանաստեղծական կերպար, ճիշտ մեկնաբանված:  Հեղինակը զգաց, որ շատ բան անավարտ է մնացել ում «Որպես վերջ» բաժնում, ներկայացնելով իր գիրքը, նա գրում է. «Ներիր իմ սխալները» [13, էջ. 390]: Աշոտ Ավետիսյանի «Միայնակ աստղը» վեպն այլ որակ ունի:  Այստեղ գրողի կենսագրությունը ներկայացված է մանկությունից մինչև մահ:  Տերյանիկպերը զարգանում է բնական միջավայրում, և դա առաջին հերթին ընտանիքն էր:   Բանաստեղծի եղբայրները բավականին մանրակրկիտ ու հետաքրքիր ներկայացրեցին իրենց հարազատներին գրողի կյանքը, ընտանիքը և նույնիսկ նրանց զբաղմունքը:  Հեղինակին մնում է այս ամենը ներառել էպիկական գործողությունների տիրույթում:   Բայց դա «պահանջում է այս հմտությունը», գրողը ներկայացվում է հերոսների երկխոսությունների, մտքերի և հեղինակային պատումի միջոցով:   Իրադարձությունները զարգանում են բնական ճանապարհով, իսկ գեղարվեստական ​​կերպարները ձեւավորվում են բնորոշ միջավայրում:  Մթնոլորտը համոզիչ է, քանի որ հեղինակը Տերյանի հայրենակիցն է: Վիպասանուհին կատարել է գրականագետի մանրակրկիտ, լուրջ աշխատանք, ուսումնասիրել արխիվային, քիչ հայտնի փաստական ​​նյութերը:   Վեպի սյուժեն ներկայացնելիս հեղինակը պահպանում է գրական անկախությունը, էությունը էպիկական տիրույթում:  Օրինակ ՝ ռուս գրող Լեոնիդ Բոլշակովը կարողացավ գտնել Տերյանի կողմից նշված «արքայադուստր Նա» -ի հետքերը. Հայ աղջիկ «ով փախչելով թշնամու սպանդից և ապաստան գտնելով հեռավոր Բուլուզուկում, եկավ հարազատներ փնտրելու» [3, էջ 46]:  Աշոտ Ավետիսյանի վեպում Պողոս Մակինցյանը, Վահան Տերյանից պարզաբանելով քնարերգության հերոսուհու մասին, ասում է. «Ես էլ մտածեցի, որ գտել ես Բլոկի պես մի հիանալի տիկնոջ ու նրան բանաստեղծություններ ես նվիրել:  _. Ոչ, դա նման չի լինի Block շարքի »[1, էջ. 347]: Դրանով նա մատնանշում է, որ Տերյանի միստիցիզմը ոչ թե ազդեցության արդյունք է, այլ անկախ ուղղություն ՝ անհատական ​​դրոշմակնիքով:  Գրականագետները դա հաստատում են:   Գրողին հաջողվում է Տերյանին ներկայացնել չեզոք դիրքորոշում, գլխավոր հերոսն ընթերցողի մոտ բացահայտվում է ոչ թե որպես հեղինակի ակնհայտ սեր ու գուրգուրանք, այլ ինքնաճանաչողության արդյունք: Վեպում ներկայացված է Վահան Տերյանի ամբողջական պատկերը ՝ հայացքների, որոնումների, սերերի, կասկածների, ձգտումների, խրախուսանքների ու հիասթափությունների ձևավորմամբ:  Ահա ժամանակի քաղաքական կյանքը, հասարակ մարդկանց ու մտավորականների արձագանքները քաղաքական իրադարձություններին: Անհնար է պատկերացնել կենսագրական վեպը առանց հերոսի շրջապատող մարդկանց:   Թեթև կամ խիստ արտահայտված ՝ դրանք, այնուամենայնիվ, լրացնում են էպիկական միջավայրը:   Տերյանական ուսուցիչ Կարապետ Կուսիկյանը լիարժեք կերպար է, որը մեծ դեր է խաղացել իր տեսակետների ձևավորման գործում, որի հետ մտերիմ է մնացել մինչև կյանքի վերջ:  Ներկայացված են հայ-ռուս մտավորականները, ժամանակի գրական ուղղությունները, քաղաքական կյանքը:  Տերյանի ամենամտերիմ ընկերոջ ՝ Պողոս Մակինցյանի կերպարի շուրջ տարաձայնությունները ամբողջությամբ ներկայացված են այն բանից հետո, երբ ժողովուրդը դարձավ ofողովրդական ներքին գործերի համագործակցության:   Նրանց միմյանցից հեռացումը երեւում է երկխոսության մեջ:   Այն բանից հետո, երբ Բրյուսովը և նրա կինը և Տերյանը հրավիրվեցին Հայոց կաթողիկոսի կողմից, Պողոսն ասաց. «Դու էլ եղունգները մեխ չե՞ս մեխել»:   Հակառակ դեպքում դուք խիստ վիրավորեիք մեր նրբագեղ ու խորաթափանց կաթողիկոսին »[1, p. 358]:  Տերյանին սա կասկածելի է թվում: Խանդո՞ւմ է նա խոսում, թե՞ իրոք նեղված է ամեն ինչից:  Մակինցյանը աշխատանքից հեռացրեց սեմինարիայի այն ուսուցիչներին, ովքեր խանդավառ չէին խորհրդային կարգերի նկատմամբ:   Տերյանի աջակցությամբ ճեմարանում արվեստի ստուդիա բացած Սուրեն Խաչատրյանը դասախոսների ցուցակում չի ընդգրկում Մակինցյանին ՝ ասելով, որ ինքը ոչ մի կապ չունի նրա հետ:   Նրանց կյանքի վերջում մենք նրանց հարաբերությունների սառնությունը չենք գտնում Հակոբջանյանի վեպում:  Սա վկայում է այն մասին, որ Ավետիսյանը քաջատեղյակ է նյութին: Հատկապես հետաքրքիր է ներկայացված քաղաքացի Տերյանը: Հեղինակը բանաստեղծին ներկայացրել է նոր, ժամանակակից գաղափարներ:   Նոր դասերի փոփոխությամբ Տերյանը մնում է նույն գիտակից հայրենասերը:   Նա ազատում է դաշնակցական բժիշկ avավրիին կրակոցներից, ինչը թանկ է նստում նրա վրա, և նրանք լարված հարաբերություններ են հաստատում Ավանեսովի հետ:  Բանաստեղծին մտահոգում է մտավորականության վիճակը: Նա ցավ է զգում, որ մտավորականությունը ծանր վիճակում է, հավասարապես, անկախ կուսակցական պատկանելությունից, պաշտոններ է տալիս իր հարազատներին, փող է բաժանում ներգաղթյալներին, այցելուներին:   Հեղինակը ասում է նաեւ, որ Տերյանը պատրաստվում էր բանաստեղծություն գրել Վանի հերոսամարտի մասին:   Վստահ չենք ՝ արդյո՞ք նա ծանոթ է Տերյանի խորհրդականների կողմից գրված հուշերի բնօրինակներին:   Մենք ավելի հակված ենք այն կարծիքին, որ Ավետիսյանը ծանոթ է փաստին: Կուսակցական գրքերից [17, էջ 284-286]:  Բանաստեղծի թոռը ՝ Գ. Էմին-Տերյանը, 2016-ին հրատարակել է «Վահան Տերյանի անհայտ նախաձեռնությունը. Հայ որբերի հուշերը մինչ այժմ փաստաթղթերը անճիշտ էին, պահվում էին սխալ արխիվում, այսինքն ՝ հետազոտողը կարող էր գտնել դրանք միայն պատահաբար» [ 6, էջ 5]: Lyեմարանի նախկին ուսուցիչ Բարսեղ Գասպարյանը նույնպես զայրացած է բանաստեղծի վրա (Տերյանի «Արյունը» վերնագրով առաջին բանաստեղծությունները նա նվիրել է դստերը ՝ Նյուրային, Նյուրայի անվան հակառակ գրությունը ՝ «Արյուն> Նյուրա»): Փոխանակ գրականությամբ զբաղվելու, Տերյանը տարածում է նոր կանոնները: Նրանք քանդեցին ու ոչնչացրեցին ամեն ինչ:   Եվ երբ Տերյանը հարցնում է Նուրային, նա պայթում է, որ պետք է այդ հարցը տված լիներ:  Բոլշեւիկների հետ հարաբերությունները հետզհետե սրվում են:   Բանաստեղծի ցուցաբերած «հոգատարությունը» ՝ նրան արձակուրդ ուղարկելու բուժման, ապացուցում է, որ նրան հեռացնում են ասպարեզից: Սկզբում Տերյանը միամիտ հավատում էր սովետական ​​ռեժիմին ՝ Լենինին: «Նա պայծառ ու զարմանալի է»:   Եվ երբ Սուսաննան հարցնում է, թե արդյո՞ք ասում են, որ ամեն օր տասնյակ մարդկանց գնդակահարել են, նա պատասխանում է, որ նրանք բամբասանք են: «Եթե նրանք ճաքում են, ուրեմն ստիպված էին ճեղքել» [1, p. 405]:  Ստորագրվում է չարաբաստիկ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, Պռոշ Պռոշյանը հեռանում է բոլշեւիկյան կառավարությունից: Տերյանը ընկճված էր: «Ռուսաստանը, լինի ցարական, թե սովետական, կապրեր ու գոյատեւեր Ռուսաստանում:   Եվ նրա երկիրը ... »[1, էջ. 408]:   Գիրքը ճշգրտորեն ներկայացնում է սովետական ​​կարգերի հաստատումը իր դաժանությամբ, ինչը հետագայում հանգեցնում էր վայրագությունների: Կենսագրական վեպերի մեջ ոչ բոլոր փաստերն են պետք ներառել, բայց փաստի ճշգրտությունը պարտադիր է:   Այս առումով հետաքրքիր է հեղինակ-կենսագիր-տեսաբան Անդրե Մորուայի դիտարկումը: «Ես իրավիճակներ կամ բառեր չեմ հորինում ... Ես ապավինում եմ այն ​​փաստերին, որոնք ես գտնում եմ փաստաթղթերում, նամակներում, թերթերում, հուշագրություններում: Ես կառչում եմ փաստից նույնքան պահանջկոտ, որքան համալսարանական դիսերտացիաների հեղինակներն ու պրոֆեսիոնալ էրուդիները» [22, pp. 46-47]:   Աշոտ Ավետիսյանը ճշգրտորեն օգտագործել է այն նամակները, որոնք բացահայտվում են պատմական ճշմարտությամբ: 2011 թվականին վեպն արժանացավ ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի:  Գրականագետ avenավեն Ավետիսյանը, անդրադառնալով «Առավոտ» օրաթերթի օգոստոսի 25-ի համարում տեղ գտած վեպին, բացառեց գեղարվեստական ​​գրականությունը (բացասական իմաստով), ինչը չենք կարող ասել Հակոբջանյանի վեպի մասին:  Ահանրան բարձր գնահատական ​​տվեց վեպին: «Հեղինակի տաղանդի, հարուստ գիտելիքների, ստեղծագործական համառության և տառապանքի արդյունքում ստեղծվել է մի գիրք, որը, համոզված եմ, կստանա ընթերցողների լայն շրջանակի ուշադրությունը և հավանությունը» [2, p. 6]: Եզրակացություն Երկու կենսագրական վեպ է գրվել Տերյանի մասին:  Հեղինակներից յուրաքանչյուրն իր գաղափարներով ստեղծել է Տերյանի գեղարվեստական ​​կերպարը:   Հակոբջանյանն ուղղված է աշխարհում Տերյանի զգացմունքների արտահայտմանը. նա բաց է թողնում իր գրական ճաշակի ձևավորումը և զարգացումը և իր քաղաքական հայացքները:  Աշոտ Ավետիսյանը ստեղծում է գրողի ամբողջական, ամբողջական կերպար:  Հակոբջանյանը Տերյանին ներկայացնում է ավելի իդեալական դիմագծեր `Ավետիսյանի վեպում` որպես կենդանի անհատականություն:  Ավետիսյանը կախված չէ աղբյուրներից: Երկինքն ընկալվում է որպես արվեստի անկախ գործ:   Ավետիսյանի վեպը ավելի բարձր է, քան Հակոբջանյանի վեպը, բայց որպես արվեստի գործ ՝ այն կատարյալ է:  Դավիթ Գասպարյանը, խոսելով ժամանակակից գրականության պահանջների մասին, մեջբերելով Հեմինգուեյի այն միտքը, որ «գրավոր պետք է հասնել ճշմարտությանը, ուղղել, ոչ թե նկարագրել», եզրափակում է. «Դա մեծ տարբերություն կա սա նկարագրելու և արտացոլելու մեջ»:   Եվ մերոնք դեռ երկար ու բարակ պատմություն են պատմում »[4, p. 97]: Թե՛ Ավետիսյանը, թե՛ Հակոբջանյանը մնացին նկարագրում-շարադրանքի ամենապարզ շրջանակներում:   Այդ պատճառով երկու վեպերն էլ ունեն առնվազն ճանաչողական նշանակություն: Մենք ներկայացրել ենք Հայկազ Հակոբջանյանի «Իմ կյանքն այնքան ծանր էր.  Վահան Տերյան »հայտնի նյութերը` իր ուժի չափով:  ելնելով իր իսկ ճաշակից և նախասիրություններից, բայց GRAKANUUTYUN 1. Avetisyan A. Sh. Միայնակ աստղը:   Այո՛     ՀԳՄ հրատարակչություն: 2010 թ.  481 էջ: 2. Ավետիսյան V.Վ. Վեպ Տերյանի մասին:  Այո՛  «Առավոտ» հրատարակչություն.  25.08.2011 թ 3. Bolshakov L. Ն. Վահան Տերյանի վերջին գործուղումը:   Այո՛   «Սովետական ​​գրող» հրատարակչություն:  1985 թ.  79 էջ: 4. Գասպարյան DV հայ գրականություն:   Գիրք 6:   Այո՛   «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն:  2017 թ.  736 էջ: 5. Emin-Teryan G. Գ. Վահան Տերյան. Տիպիկ ու անհայտ էջեր:   Այո՛ «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն:  2014 թ.  740 էջ: 6. Emin-Teryan G. Գ. Վահան Տերյանի անհայտ նախաձեռնությունը: հայերի հիշողությունները:  Այո՛  «Անտարես» հրատարակչություն:  2016 թ.  376 էջ: 7. Թամրազյան Հ.Ս. Վահան Տերյան:   Այո՛   «Սովետական ​​գրող» հրատարակչություն:  1985 թ.  232 էջ: 8. Խաչիկյան Գ.Վ. Կենսագրական վեպ ամերիկահայ հայտնի նկարիչ Արշիլ Գորկու մասին:  Այո՛  «Ազգ»:  18. 08. 2017 թ. 9. Խաչիկյան Գ.Վ. Հովիկ (Հովհաննես) Չարխչյանի կենսագրական վեպերը // «Շիրակ»:  Թիվ 5:  Գյումրի:  2017 թ. 10. Կարախանյան Ն.Հ. Նահապետ Քուչակի կյանքի պատմությունը:  «Կանթեղ».  2017 թ. էջ 17-26: 11. Հակոբջանյան ՀԱ Flashրամեկուսացման լամպ: Դանիել Վարուժան:   Գյումրի:   «Դպիր» հրատարակչություն:  2004 թ.  304 էջ: 12. Հակոբջանյան Հա O, ո humanվ մարդկային արդարություն: Սիամանթո   Այո՛ ՀԳՄ հրատարակչություն:  2005 թ.   313 էջ: 13. Հակոբջանյան Հ.Ա. Իմ կյանքն այնքան դժվար էր: Վահան Տերյան.  Այո՛ «Գազպրինտ» հրատարակչություն:  2011 թ.  392 էջ: 14. Հակոբջանյան HA Սպիտակ edelweiss. Ռ. Սևակ   Այո՛   «Նաիրի» հրատարակչություն:  1997 թ.  414 էջ: 15. Margaryan SA Կենսագրական վեպի սահմանը (Ալ. Թոփչյան. «Նույնիսկ մահից հետո») // Գրական զուգահեռներ:   2009 թ.  էջ 218-236: 16. Չարխչյան ՀԱ Սուլամիտա: Պարույր Ս.-ի մեծ սերը:   Այո՛   «ՎանԱրյան» հրատարակչություն:  2004 թ.  174 էջ: 17. Պարտիզունի Վ.Ֆ.  Տերյանի կենսագրությունը:  Այո՛   «Սովետական ​​գրող» հրատարակչություն:  1884 թ.  354 էջ: 18. Jrbashyan EM Չորս գագաթ: Թումանյան, Իսահակյան, Տերյան, Չարենց: Այո՛  «Սովետական ​​գրող» հրատարակչություն:  1982 թ.  468 էջ: 19. rրբաշյան Ե. Մ. Վահան Տերյանի քերականական համակարգը:     Այո՛ «Պարբերական» հրատարակչություն:  1995 թ.  224 էջ: 20. Քալանթարյան.. A. modernամանակակից հայ գրականության ուրվագծեր:   Այո՛ «Angանգակ -97» հրատարակչություն:   2006 թ.  208 էջ: литературной жизи. ։

Հոդվածում  քննաբանում  ենք  Հայկազ  Հակոբջանյանի  «Կյանքս  այնպես  դժվարին էր. Վահան Տերյան» (2011) և Աշոտ Ավետիսյանի «Մենավորի աստղը  կամ Վահան  Տերյանի կյանքը» (2010) կենսագրական վեպերը։
  Տարբեր հեղինակներ օգտագործել են գրեթե նույն փաստական նյութը, բայց ամեն մեկը կերտել է  իր  Տերյանին։
   Յուրաքանչյուր  գրող  հայտնի  նյութից  օգտվել  է  յուրովսանն`  սեփական    ճաշակից  և  նախասիրություններից  ելնելով,  բայց  երկուսի  նպատակը մեկն է` բացահայտել Տերյանի աշխարհը։
