ՖԱՍՑԻՈԼԵՈԶԻ ՏԱՐԱԾՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ՈՐՈՇ ՄԱՐԶԵՐՈՒՄՆերածությունԶոոնոզներն  ինֆեկցիոն  հիվանդություններ  են,  որոնք  ներառում  են  կենդանիներից  մարդուն  փոխանցվող  մակաբուծային  հիվանդություններ։
   Դրանքմեծ  վնաս  են  հասցնում  մարդու  առողջությանը։
   Զոոնոզների  ազդեցությունըհատկապես  վառ  է  արտահայտված,  երբ  մարդիկ  անմիջականորեն  են  առնչվում  կենդանական  մթերքի  հետ։
   Ինֆեկցիոն  հիվանդությունների  պատճառըպաթոգեն մանրէներն են (վիրուսներ, բակտերիաներ) կամ մակաբույծները (որդեր, նախակենդանիներ)։
  Դրանք կարող են տեղակայվել մարմնի տարբեր մասերում՝  կախված  վարակի  տեսակից։
   Շատ  կենդանիներ  կարող  են  որոշակիմանրէի  կամ  մակաբույծի  կրող  լինել։
   Սա  նշանակում  է,  որ  նրանց  օրգանիզմում  առկա  մակաբույծը  հիվանդության  պատճառ  չի  դառնում  կենդանու  համար։
  Որոշ զոոնոզներ վարակի ախտանշաններ չեն առաջացնում կենդանիների շրջանում։
  Այնուամենայնիվ, կրող օրգանիզմը (միջանկյալ տեր) կարող է մակաբույծի տարածման պատճառ դառնալ (Leeflang, M. et al., 2008)։
 Զոոնոզների պատճառ կարող են լինել հելմինթները։
  Դրանք նաև հայտնիեն  որպես  մակաբույծ  որդեր։
   Հելմինթներն  անողնաշար,  բազմաբջիջ  օրգանիզմներ  են,  որոնց  հասուն  վիճակում  կարելի  է  տեսնել  անզեն  աչքով։
   Ունեներկարավուն, տափակ կամ կլոր մարմնի ձև (Samuel B. et al., 1996)։
  Հելմինթների թվին են պատկանում տափակ որդերն (Plathyhelminthes) ու կլոր որդերը(Nemathodes), որոնք մակաբույծ որդերի տիպեր են (Samuel B. et al., 1996)։
 Տափակ որդերի տիպին պատկանող Ծծող որդերի դասի բոլոր ներկայացուցիչները մակաբույծ են։
  Ունեն ծծիչներ և ամրացման օրգաններ, որոնք մակաբույծ  կենսակերպի  արդյունք  են։
   Ծծող  որդերի  վերջնական  տեր  են  ողնաշարավոր կենդանիները, որոնց օրգանիզմում մակաբուծում է սեռահասուն առանձնյակը։
   Միջանկյալ  տեր  են  համարվում  փափկամարմինները։
   Որոշ  տրեմատոդներ ունենում են երկրորդ միջանկյալ տեր։
  Ծծող որդերը մակաբուծումեն  տարբեր  հյուսվածքներում  և  օրգաններում՝  մարսողության  համակարգում,թոքերում և որովայնի խոռոչի արյունատար անոթներում (Է. Մ. Եղիազարյան,2011)։
  Այս դասին պատկանող երկու տեսակներ՝ Լյարդի ծծանը և Լյարդի հսկա ծծանն առաջացնում են ֆասցիոլեոզ՝ զոոնոտիկ հիվանդություն է, որը հսկայական  ազդեցություն  ունի  մարդկանց  առողջության  վրա,  մեծամասամբբարձր էնդեմիկությամբ երկրներում (Mas-Coma et al., 2009)։
  Մակաբուծում ենոչխարների  և  խոշոր  եղջերավոր  անասունների  օրգանիզմում  և  պատճառ  ենդառնում  հսկայական  տնտեսական  կորուստների  հարյուրավոր  տարիներ  շարունակ։
  Կրճատվում է կաթի քանակությունը, վնասվում է կենդանիների լյարդը,  մեծանում  է  մահացության  աստիճանը  և  նկատվում  են  ընդհանուր  արտադրական  կորուստներ  (Charlier  et  al.,  2014)։
   Տնտեսության  վրա  ունեցածհսկա ազդեցության պատճառով Լյարդի ծծանը դարձել է գիտական ուսումնասիրությունների  առարկա  և  տրեմատոդների  բոլոր  տեսակներից  առավել  ուսումնասիրվածների թվում է։
  Լյարդի ծծանի միջանկյալ տեր են ցուրտ կլիմայում  բնակվող  փափկամարմինները  (օրինակ՝  Limnea  tomentosa  կամ  Galbatruncatula) (Young N. D. et al., 2011)։
  Լյարդի ծծանը օրգանիզմի վրա թողնումէ  թունավոր  ազդեցություն։
   Նա  կլանում  է  էրիթրոցիտներ,  լեյկոցիտներ,  էպիթելային բջիջներ և վնասում է հարևան հյուսվածքները։
  Մակաբույծի մեծ քանակության դեպքում կարող է առաջանալ լյարդի ցիրոզ։
  Հիվանդությունն ախտորոշվում  է  հիվանդի  արտաթորանքում  ձվերի  հայտնաբերման  միջոցով  (Է.Մ. Եղիազարյան, 2011)։
  Ի տարբերություն լյարդի ծծանի՝ լյարդի հսկա ծծանիմիջանկյալ տերերն են տաք կլիմայում բնակվող փափկամարմինները (օրինակ՝Radix natalensis կամ Radix rubiginosa) (Mas-Coma et al., 2009)։
  Ախտորոշումընույնպես  կատարվում  է  հիվանդի  արտաթորանքում  ձվերի  հայտնաբերմանմիջոցով։
  Ի տարբերություն լյարդի ծծանի՝ այս դեպքում հիվանդությունն ավելի  ծանր  ընթացք  է  ունենում,  քանի  որ  մակաբույծն  ունի  ավելի  մեծ  չափեր    (Է.  Մ.  Եղիազարյան,  2011)։
   Ուսումնասիրված  չեն  նրա  փոխազդեցությունըտեր  օրգանիզմի  հետ  և  պաթոգենեզը։
   Ֆասցիոլեոզը  հանդիպում  է  միլիոնավոր  մարդկանց  օրգանիզմում՝  Աֆրիկայում,  Մերձավոր  Արևելքում  և  Հարավարևելյան Ասիայում (Young N. D. et al., 2011)։
  Որոշ երկրներում վարակիաստիճանը  կազմում  է  80-100%։
   Լյարդի  հսկա  ծծանի  տարածվածությունըհաճախ  է  գերազանցում  լյարդի  ծծանին։
   Այս  երկու  տեսակներն  այնքան  մոտեն  գենետիկորեն,  անատոմիապես  և  մորֆոլոգիապես,  որ  շատ  դժվար  ենդրանք տարբերակվում (Itagaki T. et al., 2011)։
  Ահա թե ինչու ճշգրիտ ախտորոշման  համար  անհրաժեշտ  են  մոլեկուլային  մեթոդներ  (Rokni  MB.  et  al.,2010)։
  Գոյություն ունեն նաև «F. gigantica x F. hepatica» հիբրիդային պոպուլյացիաներ  (Young  N.  D.  et  al.,  2011), որոնց  մոտ  վառ արտահայտվում  են  «F.gigantica»-ի և «F. hepatica»-ի մի շարք մորֆոլոգիական, ֆիլոգենետիկ և կենսաբանական հատկանիշներ (Itagaki T. et al., 2009; Peng M et al., 2009; Le THet al., 2008)։
 Ինչպես արդեն նշվեց՝ F. hepatica որդի միջանկյալ տեր են սառը կլիմայումբնակվող փափկամարմինները, մինչդեռ F. gigantica տեսակի դեպքում միջանկյալ  տեր  հանդիսացող  փափկամարմինները  բնակվում  են  տաք  կլիմայում(Mas-Coma  et  al.,  2009)։
   Այս  տարբերությունն  իր  ազդեցությունն  է  ունենումմակաբույծների  տարածվածության  վրա  և  «F.  gigantica»-ն  մեծամասամբֆասցիոլեոզի  պատճառ  է  դառնում  արևադարձային  շրջաններում,  իսկ  F.hepatica-ն  առավել  տարածված  է  բարեխառն  գոտիներում։
   Մերձարևադարձային գոտիներում, որտեղ երկու տեսակներն էլ կարող են հանդիպել, ֆասցիոլեոզը  կապում  են  «F.  gigantica»  և  «F.  hepatica»  տեսակների,  և/կամ  «F.gigantica  x  F.  hepatica»  հիբրիդային  պոպուլյացիաների  հետ  (Spithill  T.  et  al.,1999;  Mas-Coma  et  al.,  2009)։
   Որոշ  հետազոտություններ  ցույց  են  տվել,  որլյարդի հսկա ծծանն ավելի հեշտ է ադապտացվում և մակաբուծում անասուններին և դրա կայունությունն առավելագույնս դրսևորվում է այծերի ու ոչխարների շրջանում (Haroun ETM. et al., 1986; Piedrafita D. et al., 2004; Roberts JA.et al., 1997)։
  Ի տարբերություն այդ հատկանիշի՝ ոչխարների ցեղատեսակներիմեծ  մասը  կայուն  են  F.  hepatica-ի  առաջացրած  ֆասցիոլեոզի  նկատմամբ(Haroun ETM. et al., 1986)։
  Ներկայիս տվյալները (Spithill T. et al., 1999; HarounETM. et al., 1986; Roberts JA. et al., 1997; Periago MV. et al., 2006) ենթադրումեն  F.  gigantica  և  F.  hepatica-ի  կենսաբանության  մեջ  առկա  տարբերություններ՝ այնպես, ինչպես դրանց առաջացրած հիվանդությունների դեպքում է, սակայն  մեր  ներկայիս  գիտելիքները  այս  կենդանիների`  մասնավորապես  մարկանց,  ֆասցեոլեոզների  մասին  շատ  սուղ  են  (Marcos  LA.  et  al.,  2008;  MasComa S. et al., 2007)։
 Մեր  աշխատանքի  հիմնական  նպատակն  էր  ամբողջացնել  գրականտվյալները ՀՀ մարզերում ֆասցիոլեոզի տարածվածության վերաբերյալ, ինչնիրականցվեց  առկա  գրական  տվյալների  հավաքագրման,  ուսումնասիրման  ևորոշակի ստատիստիկ մշակման միջոցով։
 Կատարված  աշխատանքի  ընթացքում  պարզվեց,  որ  առկա  գրականտվյալները  չեն  կարող  լիարժեք  պատկեր  տալ  Հայաստանում  հիվանդությանվերաբերյալ։
  Սակայն 2002-2003 թվականների նյութեի մշակման արդյունքումհնարավոր դարձավ դուրս բերել որոշ տարածաշրջաններում առկա իրավիճակը։
   Չնայած  իրականացված  ուսումնասիրությունների՝ չկան  որևէ  հստակ տեղեկություններ Լյարդի ծծանի տարբեր տեսակների տարածվածության մասինՀայաստանում։
  Նյութեր և մեթոդներ։
  Աշխատանքի ընթացքում կատարվել է ՀՀ մարզերում  ֆասցիոլեոզի  տարածվածության  վերաբերյալ  գրական  տվյալների  հավաքագրում։
  Չնայած իր, որ ՀՀ-ում ֆասցիոլեոզի համակարգային և ամբողջական  ուսումնասիրություններ  արվել  են  դեռևս  1935  թվականից,  մեր  աշխատանքում հիմնականում ուսումնասիրվել են 2002 և 2003 թվականների Ս. Մ.Տոկանյանի  աշխատանքները։
   Իրականացվել  է  նյութերի  ուսումնասիրում  ևտվյալների վիճակագրական մշակում։
 Արդյունքներ  և  քննարկում.  Տվյալների հավաքագրման և վերլուծությանընթացքում պարզվեց, որ ՀՀ մարզերում ֆասցիոլեոզի տարածվածության վերաբերյալ  կատարված  ուսումնասիրությունները  չեն  կարող  ամբողջականպատկեր տալ հիվանդության տարածվածության վերաբերյալ։
  Սակայն արդենկատարված աշխատանքների վերլուծության ընթացքում հնարավոր եղավ առանձնացնել  և  ներկայացնել  ՀՀ  որոշ  մարզերում  հիվանդության  տարածվածության վերաբերյալ։
  Համաձայն այդ տվյալների՝ 2002 թվականին ուսումնասիրված  7636  խոշոր  և  մանր  եղջերավոր  կենդանիներից  վարակված  են  եղել3675-ը,  ինչը  կազմում  է  48.12%։
   Ամենամեծ  վարակվածությունը  նկատվել  էԷջմիածնում, որտեղ 1840 կենդանուց հիվանդ էին 861-ը (46.8%), իսկ Նուբարաշենում  նկատվել  է  ամենաքիչ  վարակվածությունը,  որտեղ  655  կենդանուց258-ը հիվանդ են եղել (39.4%)։
  2003 թվականին 7402 կենդանուց հիվանդ ենեղել  42.15%-ը,  կրկին  ամնեաբարձր  ցուցանիշը  գրանցվել  է  Էջմիածնում՝41.8%, իսկ ամենացածրը՝ Նուբարաշենում 42.15% (աղ. 1)։
 Աղյուսակ 1. Ֆասցիոլեոզի տարածվածության ՀՀ մարզերում (Тонаканян С.М. 2004)2003թ.Վարակվ.կենդ.Վարակի էքստենսիվությունըՏարածաշրջաններԷջմիածինԱրմավիրՄասիսԱրտաշատԱրարատՀետազոտվ.կենդ.Նուբարաշեն2002թ.Վարակվ.կենդ.Վարակի էքստենսիվությունըՀետազոտվ.կենդ.Ընդ.Վարակվածության  տարբերությունները  հիմնականում  պայմանավորումենք  ուսումնասիրության  վայրերի  կլիմայական  տարբերությունները  և  ծովիմակերևույթից ունեցած բարձրությամբ։
  Վերջինս էլ իր հերթին պայմանավորված  է  մակաբույծների  միջանկյալ  տերերի՝  փափկամարմինների  տարածվածությամբ,  որոնք  առավել  քիչ  են  տարածված  սառը  և  բարձրադիր  գոտիներում։
 Այսպիսով` կատարելով գրականության լիարժեք ուսումնասիրություն կարող  ենք  նշել,  որ  չնայած  հիվանդության  սոցիալ-տնտեսական  և  առողջապահական մեծ  ազդեցությանը, Ֆասցեոլեոզի ամբողջական  ուսումնասիրություններ  արվել  են  դեռևս  1935  թ.։
   ՀՀ  որոշ  մարզերում  կատարվել  են  հիվանդության  տարածվածության  ուսումնասիրություններ  2002-2003  թթ.,  սակայնդրանք չեն տալիս որևէ ինֆորմացիա հարուցիչների բազմազանության վերաբերյալ։
  Հիվանդության մասին տվյալները բացակայում են վերջին 15 տարիների  ընթացքում։
   Մեր  աշխատանքային  խումբը  վերջին  երկու  տարիների  ընթացքում  իրականացրել  է  լյարդի  ծծանի  տարածվածության  և  բազմազանության հետազոտություն ՀՀ տարբեր մարզերում, որոնք ընդգրկում են նաև մոլեկուլային գենետիկական հետազոտություններ՝ պարզելու համար հիվանդության  գենետիկական  բազմազանությունը,  կենսաաշխարհագրությունը  և  փոխանցման աշխարհագրությունը։
  Հետազոտության արդյունքները և ստացվածնուկլեոտիդային  հաջորդականությունները  գտնվում  են  մշակման  փուլում  ևտեղ կգտնեն մեր հետագա գիտական հոդվածներում։
 Գրականություն.равнине  и  разработка  новых  мероприятий  борьбы  против  него։
   дис...  канд.  вет.  наук։
 2.  ԵղիազարյանԷ.  Մ.,  ՎարդանյանԼ.  Կ.,  «Մակաբուծաբանություն։
   Ուսումնականձեռնարկ» / ԵՊՀ։
  - Եր.։
  ԵՊՀ հրատ., 2011թ.4.  Haroun  ETM,  Hillyer  GV  (1986)  Resistance  to  fascioliasis  —  A  review.  Vet  Parasitol  20։
 characterization based on nuclear and mitochondrial DNA. Parasitol Int 58։
  81–85.hepatica and Fasciola gigantica". Parasitology 138 (10)։
  1278–1284.7.  Leeflang,  M.  (2008).  Zoonoses։
   diseases  transmitted  from  animals  to  humans.  Agromisa8.  Marcos LA, Terashima A, Gotuzzo E (2008) Update on hepatobiliary flukes։
  fascioliasis,opisthorchiasis and clonorchiasis. Curr Opin Infect Dis 21։
 523–530.9.  Mas-Coma  S,  Bargues  MD,  Valero  MA  (2007)  Plant-Borne  Tremotode  Zoonoses։
 Fascioliasis and Fasciolopsiasis. In։
  Murrell KD, Fried B, eds. World class parasites, vol 11Food-borne  parasitic  zoonoses։
   fish  and  plant-borne  parasites։
   Springer,  New  York.  ppAfrican  bovines  using  a  computer  image  analysis  system  (CIAS).  Parasitol  Res  99։
   368– Rev Can Zool 82։
  233–250.Parasitol 68։
  69–78.using  a  simple  PCR-restriction  enzyme  method".  Experimental  Parasitology  124  (2)։
   209– 16.  Spithill  T,  Smooker  PM,  Copeman  B  (1999)  Fasciola  gigantica։
   Epidemiology,  control,immunology  and  molecular  biology.  In։
   Dalton  JP,  ed.  Fasciolosis.  Oxon,  UK։
   CABIand Biotechnological Implications". PLoS Neglected Tropical Diseases 5(2)։
  e1004.Գոհար Գրիգորյան, Հռիփսիմե ԱթոյանՖԱՍՑԻՈԼԵՈԶԻ ՏԱՐԱԾՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ՈՐՈՇ ՄԱՐԶԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ ֆասցիոլեոզ, Լյարդի ծծան, տարածվածություն, ՀայաստանԱմփոփում։

Չնայած իր հասցրած սոցիալ-տնտեսական և առողջապահական մեծ վնասներին, գրեթե  ոչինչ  հայտնի  չէ՝  Հայաստանի  տարածքում  վերջին  տարիներին  ֆասցիոլեոզ  հիվանդության տարածվածության և բազմազանության վերաբերյալ։
  Քանի որ ֆասցիոլեոզը էապես  վնասում է մարդկանց առողջությանը, ինչպես նաև մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանը՝  անասունների  գլխաքանակի  նկատելի  նվազման  պատճառ  դառնալով,  կարևոր  է  պարզել  դրա  տարածվածության  պատկերը։
   Այդ  նպատակով  կատարվել  է  գրականությունում  առկա  «F.  hepatica»  ու  «F.  gigantica»  տեսակների  մասին  նյութի  հավաքագրում  և  խմբագրում։
  Ուսումնասիրվել է տեսակների տարածվածությունը և ֆասցիոլեոզով վարակված  եղջերավոր  անասունների  ու  ոչխարների  վարակվածության  աստիճանը  Հայաստանի  մի  շարք  տարածաշրջաններում։
   Հոդվածում  ներկայացված  է  ֆասցիոլեոզի  հետազոտության ներկայիս վիճակը մեր հանրապետությունում։
