ԵՐՐՈՐԴ ԴԱՐԻ ՃԳՆԱԺԱՄԻ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ ՀԻՆ ՀՌՈՄՈՒՄՀին Հռոմի պատմության մեջ III դարը բեկումնային նշանակություն է ունեցել։
  Սամի ժամանակաշրջան էր, որի ավարտին հիմնովին պետք է փոխվեր Հռոմի պետականկառույցը,  և  Պրինցիպատի  համակարգը  վերածվեր  Դոմինատի։
   Այս  վերափոխումը,սակայն, տեղի ունեցավ տասնամյակների ընթացքում՝ հարդյունս մի իրականության,որը պատմաբանները կոչում են «ճգնաժամ»1։
  Դրա սկիզբը թվագրվում է 235 թ.։
  Այնիր գագաթնակետին հասավ մոտ 260 թ. և աստիճանաբար նահանջեց ռեֆորմատորկայսրերի գործունեության շնորհիվ՝ ավարտվելով Դիոկղետիանոս կայսեր օրոք2։
 Ճգնաժամի բնույթը  տարբեր հեղինակներ անվանել  են քաղաքական3, ներքին ևարտաքին քաղաքական4, սոցիալական5 և այլն։
  Շոշափվել է նույնիսկ III դարի ճգնաժամի գոյության խնդիրը։
  1870-ական թթ. մի խումբ հեղինակներ առաջ են քաշել տեսակետ, թե ճգնաժամը չափազանցված եզրույթ է։
  Այս կարծիքը, սակայն, մերժվել է6։
 Բազում ուսումնասիրողներ հենց III դարի ճգնաժամն են համարել որոշիչ ժամանակաշրջանը միջնադարյան պատմափուլին անցման գործում։
  Մ. Ռոստովցևի կարծիքով`  III  դարը  Հռոմում  սոցիալական  ու  քաղաքական  հեղափոխության  ժամանակաշրջան էր, իսկ III դ. ճգնաժամը ոչ թե քաղաքական, այլ բացառապես տնտեսականէր։
   Հռոմեական  կայսրությունում  III  դ.  իրադարձությունների  ծավալման  շարժիչ  ուժնա համարում է քաղաքային բուրժուազիայի և գյուղական բնակչության միջև հակասությունն  ու  հակամարտությունը։
   Վերջիններիս  շահերը,  ըստ  ականավոր  պատմաբանի,  III  դ.  քաղաքական  պայքարում  ներկայացնում  էին  բանակը՝  հավաքված  գյուղական բնակչությունից, և դրա միջոցով գահ բարձրացած կայսրերը7։
 Գ.  Ֆերրերոն  III  դ.  ճգնաժամը  քաղաքական  է  համարում  և  ենթադրում,  որ  նրահիմքում  ընկած  էր  հռոմեական  բանակի  բարբարոսականացված  լեգեոնների  շրջանում  Սենատի  հեղինակության  կտրուկ  անկումը,  որով  կայսրությունում  անհետացավկայսերական  իշխանության  օրինականության  ամեն  մի  սկզբունք։
   Լեգեոններն  սկսեցին գահ բարձրացնել իրենց դրածոներին, սակայն նրանք ոչ ամբողջ բանակի կողմիցչէին ճանաչվում, ինչն էլ կայսրերի հաճախակի փոփոխման պատճառ էր դառնում։
  Սենատի  հեղինակության  անկումը  Գ.  Ֆերրերոն  կապում  է  Սեպտիմիոս  Սևերոսի  իրականացրած հեղափոխության հետ8։
 Ֆ. Ալտհայմի կոնցեպցիայի համաձայն՝ III դ. հռոմեական պատմության ընթացքըդասային  պայքարը  չէր  որոշում,  և  սոցիալական  խնդիրները  չէին  կարող  առաջնային2 Նույն տեղում։
 6 Այս մասին մանրամասն տե՛ս de Blois L., The Crisis of The Third Century AD in the Roman Empire։
  A ModernMyth?, In։
  “The Transformation of Economic Life under the Roman Empire”, Brill, 2002, pp. 204-271.նշանակություն  ունենալ։
   Նա  ճգնաժամի  արմատները  փնտրում  է  արտաքին  քաղաքականության  ոլորտում։
   Կայսրության  սահմաններում  տիրող  բարդ  իրադրությունը,ըստ նրա, բանակը դարձնում էր որոշիչ գործոն պետության գոյատևման համար։
  Բանակում  կարևոր  դեր  էին  սկսել  տանել  բարբարոսական  ցեղերի  ներկայացուցիչները,որոնք աստիճանաբար նոսրացնում էին իտալիկների շարքերը բանակում1։
 Ժամանակակից  արևմտյան  գրականության  մեջ  հակված  են  կարծելու,  որ  III  դ.ճգնաժամի պատճառների որոնումներում հարկավոր չէ չափազանցնել որևէ կոնկրետգործոնի  ազդեցությունը։
   Կայսրության  զարգացումն  ընթանում  էր  տարաբնույթ  գործոնների ազդեցությամբ, որոնց նշանակությունը տեղերում միանման չէր2։
 Այսպիսով,  III  դ.  ճգնաժամի  ծագման  հարցում  մոտեցումների  խիստ  բազմազանություն է տիրում։
  Սա ցույց է տալիս պատմաբանների ոչ միանշանակ վերաբերմունքը  ճգնաժամի  պատճառների  հստակեցման  խնդրում։
   Ճգնաժամը,  ըստ  էության,  արդյունք  էր  խոր  հակասությունների,  որոնք  Հռոմեական  կայսրությունում  ակներև  էինդարձել դեռևս Մարկոս Ավրելիոսի (161-180 թթ.) օրոք։
  Դրանք ի հայտ եկան II դ. Հռոմի հարևանների կրավորական քաղաքականության  հետևանքով, երբ  կայսրությունըհեշտությամբ  տիրում  էր  նրանց։
   Բայց  սա  չէր  կարող  երկար  շարունակվել։
   ԱրդենՄարկոս  Ավրելիոսի  գահակալումից  առաջ  ուրվագծվում  էր  Հռոմի  և  նրա  հարևանների միջև հարաբերությունների անխուսափելի  շրջադարձը։
  Շուտով ակնհայտ  դարձավ, որ կայսրությունը ոչ թե տիրապետողի, այլ զոհի կարգավիճակում է3։
 I-II  դդ.  ընթացքում  կայսրը  միայն  բացառիկ  դեպքերում  էր  արշավանքներն  անձամբ վերահսկում։
  Սակայն արտաքին ճնշումը սահմաններին ուժեղանում էր, և բարբարոսական  ներխուժումներն  ավելի  հաճախակի  էին  դառնում,  ուստի  կայսրերնստիպված  էին  անձամբ  ներկա  գտնվել  մարտադաշտում։
   Նույնիսկ  ռազմական  միջամտության  նշանավոր  հակառակորդ  Մարկոս  Ավրելիոսը  հարկադրված  էր  իր  գահակալության  տարիների  գրեթե  կեսը  անցկացնել  դանուբյան  սահմանում`  մղելովդժվարին  ու  ծախսատար  երկու  պատերազմներ  (166-172  և  177-180  թթ.)։
   Կայսերռազմական ու առաջնորդական որակներն ավելի էական դարձան, իսկ այն հարաբերությունները, որ նա պահպանում էր բանակի հետ թե՛ անձնական, թե՛ խորհրդանշական մակարդակներում, այժմ էլ ավելի մեծ նշանակություն ձեռք բերեցին4։
  Այս ժամանակաշրջանից սկսած՝ զինվորներն իրենց վերապահեցին այն անձի ընտրությունը, ովունակ  է  ստանձնելու  այդ  պատասխանատվությունը։
   Ռազմական  այս  նորմերի  պայմաններում  օգոստոսյան  ժառանգության  տրամաբանությունն  ավելի  էր  մեծացնումքաղաքացիական պատերազմի հավանականությունը5։
 Հռոմի համար լուրջ խնդիր է եղել գահաժառանգման հարցը։
  Այս խնդիրն արդիական  դարձավ  Մարկոս  Ավրելիոսի  որդու՝  Կոմմոդոսի  սպանությունից  հետո  (192  թ.դեկտեմբերի  31)։
   Կայսրությունում  գահակալական  թեժ  պայքար  սկսվեց։
   Հզորացածբանակները  տարբեր  տարածքներում  գրեթե  միաժամանակ  կայսր  հռչակեցին  3  զորավարների՝  Սեպտիմիոս  Սևերոսին,  Կլոդիուս  Ալբինուսին  և  Պեսցեննիուս  Նիգերին։
 Գերիշխանության  հասնելու  համար  մղվող  պայքարը  վերածվեց  քաղաքացիականտևական պատերազմի, որն ավարտվեց 193 թ. Սեպտիմիոս Սևերոսի հաղթանակով։
 Հաստատվելով գահին՝ Սեպտիմիոս Սևերոսին անհրաժեշտ էր նախևառաջ օրինականացնել իր իշխանությունը։
  Այդ նպատակով նա իրեն Մարկոս Ավրելիոսի որդիհռչակեց։
   Այսպես  հիմք  դրվեց  Սևերոսների  արքայատոհմին  (193-235  թթ.),  որի  ներ3 Նույն տեղում։
 4 Նույն տեղում։
 կայացուցիչների՝  վայրիվերումներով  ու  քաղաքական  հակասություններով  առլեցունկառավարումը վերհանեց կայսրության ողջ թուլությունը, թերությունները կառավարման համակարգում, բանակում և տնտեսության մեջ։
 Հռոմեական  կայսրության  կառավարման  համակարգում  յուրահատուկ  տեղ  էրզբաղեցնում  Սենատը։
   Վաղ  կայսրության  շրջանում  նրա  այս  դիրքը  բացատրվում  էրժամանակի քաղաքական կառույցով՝ Պրինցիպատով։
  Ք.հ. I-II դդ. Սենատի իրավունքները  զգալիորեն  փոխվում  են։
   Մի  կողմից՝  Սենատի  լիազորություններն  ավելանումեն՝ կապված կոմիցիաների դերի թուլացման հետ. II դ. վերջի հռոմեացի իրավագետները  Սենատի  որոշումներն  (senatus  consulta)  ընդունում  էին  որպես  օրենքներ1։
   Մյուսկողմից՝  Սենատի  դերը  պետության  կառավարման  գործում  թուլանում  էր՝  կապվածկայսերական  բյուրոկրատական  ապարատի  ձևավորման  և  պրինցեպսի  իշխանության  բացարձակացման  հետ։
   Սեպտիմիոս  Սևերոսի  օրոք  Սենատն  այլևս  որևէ  դերչէր կատարում Հռոմեական կայսրության կառավարման գործում2։
 Հռոմեական կայսրության կյանքում կարևոր դերակատարություն ուներ բանակը։
 Ֆ.  Էնգելսը  հռոմեական  բանակն  անվանել  է  «կառավարության  նյութական  հենարան»3։
   Իր  հերթին  յուրաքանչյուր  պրինցեպս  լավ  էր  գիտակցում  բանակի  աջակցության  կարևորությունը։
   Նրանք  մշտապես  փորձում  էին  ապահովել  բանակի  հավատարմությունը և թույլ չէին տալիս, որ կայսերական տանը (Domus Asugusta) չպատկանող որևէ անհատ չափից ավելի մեծ հեղինակություն վայելի նրա շարքերում։
 III դ. կայսրության սոցիալ-քաղաքական զարգացումների ճիշտ ըմբռնման համարշատ  կարևոր  են  բանակի  սոցիալական  ծագման  խնդիրն  ու  կապերը  հասարակության մյուս շերտերի հետ։
  I-III դդ. կայսրության զինված ուժերում սոցիալական և էթնիկական զգալի փոփոխություններ եղան։
  Դրանց շարքերում է հռոմեական բանակիպրովինցիալացումը՝ ներառելով նաև նրա հիմնական բջիջը՝ լեգեոնը։
  Արդեն Հադրիանոսի օրոք (II դ. սկիզբ) հռոմեացիները լիովին անցան լեգեոնների հավաքագրմաննայն  պրովինցիաներից,  ուր  դրանք  տեղակայված  էին4։
   Փոխվեց  նաև  բանակի  առաջնորդների սոցիալական պատկանելությունը։
  Սեպտիմիոս Սևերոսի հրամանով զինվորական բարձր պաշտոնները հասանելի դարձան նաև սովորական լեգեոներների համար,  մինչդեռ  նախկինում  ցենտուրիոնատը  հնարավոր  առաջընթացի  բարձրակետնէր։
  Բարձր դիրքերը զբաղեցնում էին հեծյալների դասի ներկայացուցիչները5։
 Պրինցիպատի  շրջանում  տեղի  է  ունենում  նաև  բանակի  «բարբարոսականացում»։
  Օգոստոսի ժամանակ գերմանացիներին թույլատրվել էր բնակություն հաստատել կայսրության տարածքում և ծառայել բանակում։
  Հետագա դարերում այդ քաղաքականությունը շարունակվում է։
  Տեղեկություններ են պահպանվել Կարակալլա կայսեր  օրոք  բանակում  բարբարոսների  առկայության  մասին6։
   Ժամանակի  ընթացքումբարբարոսական զորամասերի թիվը հռոմեական բանակում էապես աճում է։
 Լարված  իրադրությունը  սահմաններում  զգալի  փոփոխությունների  պատճառդարձավ բանակում7։
  Հայտնի է, որ Պրինցիպատի շրջանում կայսրությունը վարում էրգերազանցապես պաշտպանողական քաղաքականություն, իսկ հիմնական խնդիրը ոչթե  նոր  տարածքներ  գրավելն  էր,  այլ  արդեն  նվաճվածը  պաշտպանելը։
   Այս  ռազմավարությունն  արդարացնում  էր  իրեն  մինչև  II  դ.  կեսերը,  սակայն  Մարկոս  Ավրելիոսիօրոք ի հայտ եկան խոցելի կողմերը։
  Հռոմեացիները հաջողության էին հասնում, եթեբարբարոսները չէին փորձում ներթափանցել կայսրություն այն սահմաններով, որոնցպաշտպանությունը թուլացել էր։
  Երբ Մարկոս Ավրելիոսը Պարթևստանի հետ պատերազմի  ժամանակ  Արևելք տարավ  3  լեգեոն  դանուբյան  և  հռենոսյան  սահմաններից,դեռ մինչ պատերազմի ավարտը նոր բախումներ բռնկվեցին հյուսիսային սահմաններում1։
  Ռ. Սմիթի բնութագրմամբ՝ այս իրադարձությունները նշանավորեցին ճգնաժամի սկիզբը հռոմեական ռազմական ու պաշտպանական նախկին համակարգում2։
 II դ. վերջերին և III դ. այդ ճգնաժամն ավելի խորացավ։
  Եթե նախկինում հռենոսյան ու դանուբյան սահմաններում կայսրության հիմնական թշնամիները բարբարոսական  փոքր  ու  անկանոն  խմբերն  էին,  իսկ  Արևելքում՝  ռազմապես  ոչ  այնքան  զորեղՊարթևստանը, ապա  այժմ իրադրությունը կտրուկ փոխվեց։
  Կայսրության հյուսիսային հարևանների մոտ ընթանում էր խոշոր ցեղախմբերի կազմավորում, և կողոպուտինպատակով նրանք շատ ավելի հաճախ էին հարձակումներ գործում հռոմեական տիրույթների վրա3։
  Արևելքում Հռոմի նոր հարևանը դարձավ Սասանյան Պարսկաստանը՝  իր  ագրեսիվ  նկրտումներով։
   Փոփոխված  իրադրությունը  հանգեցրեց  նրան,  որկայսրությունը II դ. կեսերից գրեթե անընդմեջ պատերազմների մեջ էր հյուսիսային ևարևելյան  հարևանների  դեմ։
   Ռազմական  գործողությունների  հետևանքով  մեծաթիվզինվորներ  և  սահմանամերձ  տարածքների  բնակիչներ  զոհվում  կամ  գերեվարվումէին։
  Բանակում ծառայելն ավելի վտանգավոր էր դարձել, քան նախկինում4։
 Հռոմեական  զինուժի  վրա  զգալի  ազդեցություն  էր  թողնում  նաև  կայսրությաններքաղաքական դրությունը։
  Հարափոփոխ զինվորական կայսրերի կառավարումը IIIդ. մշտապես ուղեկցվում էր քաղաքացիական պատերազմներով և հենվում էր բանակի  աջակցության  վրա5։
   Այս  խնդիրների  արդյունքում  էլ  կայսրերն  սկսեցին  մտահոգվել բանակում բարենորոգումների իրականացմամբ։
 Ի  հակադրություն  առաջին  Սևերոսների  ջանքերին՝  կայսրության  դրությունըբարվոք  չէր։
   Հիմնադրելով  Հռոմի  պատմության  մեջ  ոչ  իտալական  ծագման  առաջինդինաստիան՝ Սեպտիմիոս Սևերոսը շատ խոչընդոտներ պետք է հաղթահարեր։
  Հարկէր  ճնշել  ծագած  բոլոր  ապստամբությունները  պրովինցիաներում։
   Նույնիսկ  Աֆրիկայից  ու  Ասիայից  մեզ  են  հասել  գրառումներ,  որոնք  ներկայացնում  են  «պետությանթշնամիների և մահաբեր դավադիրների դեմ» ձեռնարկված գործողությունները6։
 Սեպտիմիոս  Սևերոսի  գահակալումը  կարևոր  տեղ  է  զբաղեցնում  Հռոմեականկայսրության զարգացման գործում։
  Նրա դրական նվաճումների շարքում նշանակալիէին կարգուկանոնի հաստատումը, հռոմեական պետական ավանդական կառույցներիպահպանումը,  գահաժառանգման  կանոնավոր  համակարգի  սահմանումը։
   Նա  նորարար  կամ  ռեֆորմատոր  չէր.  նա  չէր  փորձում  փոփոխել  Պրինցիպատի  ավանդականհիմքերը,  խախտել  հավասարակշռությունը  Իտալիայի  և  պրովինցիաների  միջև  կամէլ նվազեցնել Սենատի դերը։
  Չնայած դրան՝ Սևերոսի կառավարումը բոլորովին տարբեր էր Օգոստոսի և Անտոնինոսների կառավարման սկզբունքներից7։
  Գլխավոր տարբերությունն այն է, որ 124 տարվա մեջ առաջին անգամ ռազմական առաջնորդը գրավել  էր  Հռոմը  և  քաղաքացիական  երկարատև  պատերազմի  պատճառ  դարձել։
   Սա,ըստ  էության,  ավանդական  խաղաղ  գահաժառանգման  ու  Pax  Romana-ի  խախտումէր, և Սևերոսը պետք է հաղթահարեր այդ խնդիրները։
  Կայսեր և բանակի կապն ավելի  ակնհայտ  էր։
   Սենատն  ու  հասարակության  ընտրախավն  այլևս  չէին  ցանկանում5 Նույն տեղում։
 7 Նույն տեղում։
 ծառայել կայսրին, հասունանում էր հակասություն հասարակության բոլոր շերտերում,իսկ  հաջորդ  Սևերոսների  անբարեխիղճ  քաղաքականությունն  էլ  ավելի  էր  խորացնում  դժգոհությունները։
   Կարակալլա  կայսեր  Constititio  Antoniana-ն  212  թ.  հռոմեական քաղաքացիություն էր շնորհում կայսրության ազատածին բոլոր բնակիչներին1։
 Մինչև 235 թ. վերջին  Սևերոսի՝ Ալեքսանդրի սպանությունը կայսրության իրադրությունն ավելի վատթարացավ։
  Երիտասարդ ու թուլամորթ կայսրերը կառավարումէին  խորհրդականների  միջոցով՝  անձամբ  անտեղյակ  լինելով  սեփական  երկրի  զարգացումներից,  իսկ  առանձին  զորահրամանատարների  իշխանության  բարձրացումըբանակում ճգնաժամից խուսափելու որևէ հնարավորություն այլևս չէր թողնում։
 235  թ.  Հուլիուս  Վերուս  Մաքսիմինուսը  սպանեց  Ալեքսանդր  Սևերոսին  և  հռչավեց կայսր։
  Նա առաջին իրապես «զինվորական կայսրն» էր, ով մարտնչում էր իր զինվորների  շարքերում։
   Սկսվեց  ռազմական  անիշխանության  դարաշրջանը,  որը  Հռոմեական  կայսրության  առջև  բարձրացրեց  լինել-չլինելու  հրամայականը։
   Կայսրությունըմուտք  գործեց  աղետաբեր  մի  ժամանակաշրջան,  Լատուշի  արտահայտությամբ՝  «միերկար  թունելի  մեջ՝  նրանից  դուրս  գալու  համար  միայն  Դիոկղետիանոսի  օրոք՝  Ուշկայսրության ժամանակ, իսկ երբ մենք կրկին լույս աշխարհ ենք դուրս գալիս, բոլորովին անծանոթ մի երկիր փռված է մեր առջև»2։
 Նինա ՀայրապետյանԵՐՐՈՐԴ ԴԱՐԻ ՃԳՆԱԺԱՄԻ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ ՀԻՆ ՀՌՈՄՈՒՄԲանալի բառեր՝ Երրորդ դարի ճգնաժամ, քաղաքական անկայունություն, բարբարոսականգործոնի ազդեցություն, Հռենոսյան և Դանուբյան սահմանների դրություն, Սևերոսներիդինաստիա, «զինվորական կայսրեր», ռազմական անիշխանության դարաշրջան։

Հոդվածը  ցույց  է  տալիս  Հին  Հռոմի  պատմության  ամենավճռորոշ  և  բեկումնային  ժամանակաշրջաններից մեկի՝ 3-րդ դ. ճգնաժամի պատճառները, նախադրյալները, որ հիմք ծառայեցին  հասարակության  համակեցական  կյանքում  ճեղքվածքի  առաջացման  և,  ի  վերջո,  պետական կառավարման համակարգի արմատական փոփոխման։
  Վերհանված են կայսրության քաղաքական  ու  տնտեսական  հակասությունները։
   Շեշտված  է  Սևերոսների  արքայատոհմի  էական  ազդեցությունը  ճգնաժամի  սանձազերծման  գործում։
   Հատուկ  ուշադրություն  է  հատկացված բանակի՝ որպես ժամանակի քաղաքական իրականության հիմնաքարային գործոնի վրա։
