Նախաբան։
   Արդի  ժամանակաշրջանում  հանրապետությունումընթացող  սոցիալ-տնտեսական,  քաղաքական,  կրթական  բարեփոխումներն  էլ  ավելի  բարձր  պահանջներ  են  առաջադրում  դպրոցականների  առողջության,  համակողմանի  պատրաստության,  սոցիալական  ևֆիզիկական  ակտիվության  նկատմամբ։
   Մյուս  կողմից՝  անհանգստացնողդպրոցականներիհանգամանքը,է  այննվազելորէհետաքրքրությունը  ֆիզիկական  կուլտուրայի  և  սպորտի  նկատմամբ։
 Նրանք  ակտիվ  չեն  մասնակցում  կազմակերպված  և  ինքնուրույնֆիզկուլտուրային պարապմունքներին։
 Կորոնավիրուսի  արագ  տարածման  պատճառով  2020  թվականիմարտից  Առողջապահության  համաշխարհային  կազմակերպությանկողմից  հայտարարվել  է  պանդեմիա։
   Ինչպես  նշում  է  ԱՀԿ-ն,ինքնամեկուսացումը  և  որպես  դրա  հետևանք՝  սակավաշարժությունը,կարող  է  հանգեցնել  անցանկալի  խնդիրների՝  վնասելով  բնակչությանֆիզիկական  և  հոգեկան  առողջությունը։
   Այս  պայմաններում  շատկարևոր  է  պահպանել  դպրոցականների  շարժողական  ռեժիմը։
 Ուստիանչափ  կարևորվում  է  սովորողների  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրայինպարապմունքների կազմակերպումը։
 դիտարկումենք  այնորՄենքհանգամանքը,նմանպարապմունքների  ակտիվացումը  հնարավոր  է,  եթե  դրանք  կառուցվենսովորողների  ֆիզկուլտուրային  կրթվածության  բարձրացման,  նախասիրությունների,  հետաքրքրությունների,  ցանկությունների  համապատասխան։
   Մյուս  կողմից՝  դպրոցականների  ֆիզիկական  դաստիարակության  տեսության  մեջ  այդ  հարցը  դեռևս  թույլ  է  մշակված՝  չնայածառանձին հարցեր լուսաբանված են [2, 3, 4, 5]։
 Մեր  աշխատանքի  նպատակն  է  բացահայտել  դպրոցականներիևինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքների  տեսականգործնական պատրաստության մակարդակը։
 Վերոհիշյալ  նպատակն  իրականացնելու  համար  աշխատանքումառաջադրվեց լուծել հետևյալ խնդիրները․1.  բացահայտել  ավագ  տարիքի  դպրոցականների  ինքնուրույնֆիզկուլտուրային  պարապմունքների  պատրաստվածությանաստիճանը։
 2.  Ճշգրտելդպրոցականներիինքնուրույնֆիզկուլտուրայինպարապմունքների բովանդակությունը, ձևերը և միջոցները։
 Հետազոտության  խնդիրների  իրականացման,  լուծման  համարընտրել  ենք  գիտության  մեջ  հիմնավորված  և  կիրառվող  հետևյալմեթոդները․1.  գիտական  աղբյուրների  ուսումնասիրություն,  վերլուծություն  ևընդհանրացում,2.  մանկավարժական դիտում,3.  հարցաթերթիկային հարցում,4.  փաստաթղթերի վերլուծություն,5.  ինքնագնահատում։
 Հոգեբանության  մեջ  ընդունված  է  [1],  որ  կարողությունը  մարդուկենսափորձի  տեսակ  է,  որը  ներառում  է  մի  կողմից՝  որոշակիգիտելիքներ և հմտություններ, մյուս կողմից՝ նոր պայմաններում դրանքկիրառելու  և  նոր  նպատակի  հասնելու  համար  օգտագործելու,գործունեությանգործընթաց։
 Կարողությունները  միաժամանակ  գիտելիքների  և  հմտություններիդրսևորման  գործընթացներ  են։
   Անձի  կողմից  կարողություններիձեռքբերումը տևական և բարդ գործընթաց է և իրագործվում է ուսուցմանու դաստիարակության ընթացքում։
 իրականացնելուտեսակնորէ՝որոշակիգիտելիքներիՇարժողականկարողությունըբացահայտել  ավագուշարժողական  փորձի  հիման  վրա  շարժումները  ոչ  ինքնաբերաբարկառավարելու  ընդունակություն  է։
   Մեր  աշխատանքի  կարևորագույնհիմնախնդիրներիցդպրոցականներիշարժողական  կարողությունները  և  դրանք  գործնականում  կիրառելումեխանիզմները։
 հենվելով՝դպրոցականները  պետք  է  դրսևորեն  սեփական  կարողությունները,կազմեն  տարբեր  համալիրներ  և  գործնականում  կիրառեն  դրանք։
 Վերոնշյալի  բացահայտման  նպատակով  հարցաթերթիկային  հարցումենք  անցկացրելշրջանում,  որիարդյունքները բերված են աղյուսակ 1-ում։
 150  ավագ  դպրոցականներիԱյսպիսով,գիտելիքներիվրաՀարցման  արդյունքների  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որդպրոցականներիփոխկապակցվածկարողությունների միջև նկատելի է որոշակի կապ՝ կազմելու պրակտիկպարապմունքների  հակիրճակներ  (կոնսպեկտներ)  և  գործնականումկատարել դրանք։
 պատրաստությաներկուԱյդ  կապը  նկատելի  է  երեք  առաջադրանքներում՝  առավոտյանմարմնամարզական  համալիրների  կազմում  (51%)  և  կատարում  (85%),ֆիզկուլտդադարի  համալիրների  կազմում  (63%)  և  կատարում  (92%),ընդհանուր  զարգացնող  համալիրների  կազմում  (58%)  և  կատարում(89%)։
 Մտահոգիչ  է  այն  փաստը,  որ  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրայինպարապմունքների  հակիրճակ  կարող  են  կազմել  սովորողներիընդամենը  27  տոկոսը։
   Մենք  ուզում  ենք  առանձնակի  ուշադրությունդարձնել  այն  փաստին,  որ  դպրոցականների  պրակտիկ  պարապմունքներիքան  տեսականառաջադրանքների կատարման հարցերը (նկատի ունենք համալիրներիցուցանիշներն  ավելիբարձրեն,կազմումը)։
   Հետևաբար,  կարող  ենք  փաստել,  որ  ներկայումս  ավագդպրոցականներն ինքնուրույն ֆիզիկական վարժություններն ընտրում ևկատարումչկարևորելովտեսական պատրաստությունը (այսինքն՝ համալիրների կազմումը)։
 են  պատահականությանսկզբունքով՝Ավագ դպրոցականների պատրաստվածությունը ինքնուրույնֆիզկուլտուրայի պարապմունքների վերաբերյալԱղյուսակ 1. ՀարցերիբովանդակությունըԿարող եք ինքնուրույնկազմելՊատասխանիտարբերակներըԱյոՈչՀարցերի բովանդակությունըԿարող եք ինքնուրույնկատարելԱռավոտյան հիգիենիկմարմնամարզություն Ֆիզկուլտդադար Ինքնուրույն կատարելֆիզկուլտուրայինպարապմունք ՊատասխանիտարբերակներըԱյոՈչԸնդհանուր զարգացնողվարժություններ Ինքնուրույն մշակել սեփականշարժողական ընդունակությունը Մարզվել մարզասարքերիօգնությամբ Կեցվածքի ձևավորմանվարժություններ Առավոտյան մարմնամարզության համալիրներ Ֆիզկուլտդադարի համալիրներ Ինքնուրույն ֆիզկուլտուրային պարապմունքներիկոնսպեկտներ Ընդհանուր զարգացնողվարժությունների համալիրներ Ընտրել վարժություններ՝մշակելու սեփական շարժողական ընդունակությունը  Մարզասարքերի վրամարզվելո համալիրներԿեցվածքի ձևավորմանհամալիրներ Աշխատանքում  առանձնակիենքուշադրությունդարձրելհարցվողների  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքներին։
 Հասկանալի  է,  որ  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքներիդասական  ձևերը  դեռևս  պահպանվել  են։
   Հարցումը  ցույց  տվեց,  որդպրոցականների  5,3  տոկոսն  է  պարբերաբար  կատարում  առավոտյանմարմնամարզություն,  57,0  տոկոսը  կատարում  է  երբեմն,  6,7  տոկոսըառհասարակ  չի  կատարում։
   Մինչդեռ,  կորոնավիրուսի  պայմաններումդպրոցականները  պետքկարևորեն  առավոտյանմարմանարզության  կատարումը,  քանզի  այն  առողջության  ամրապնդման՝  նյարդային,  շնչառական,  սրտանոթային  համակարգերինորմալ  գործունեության  լավագույն  և  անփոխարինելի  միջոց  է։
   Ավելին,եթե  այն  կատարվում  է  բացօթյա  պայմաններում,  ապա  արյունըհարստանում  է  թթվածնով,  և  աճում  է  պարապմունքի  արդյունավետությունը։
 է  առավելՍովորողների  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքներըկարող  են  լինել  տեսական  և  գործնական։
   Դպրոցականները  պետք  էհստակ  իմանան,  թե  ի՞նչ  աշխատանք  են  կատարելու,  ի՞նչ  նպատակ  էհետապնդում  այն,  ի՞նչ  խնդիրներ  են  լուծելու,  ե՞րբ  են  սկսելու,  ե՞րբ  ենավարտելու,  ի՞նչ  հնարքներ  են  կիրառելու,  ինչպե՞ս  են  հսկելուսեփական  աշխատանքի  կատարումը,  ինչպե՞ս  են  վերլուծելու  ստացածարդյունքները։
 Ֆիզկուլտդադարների  անցկացման  վերաբերյալ  արձանագրել  ենքառավել ցածր արդյունքներ։
  Այսպիսով, սովորողների միայն 3,3 տոկոսնէ  այն  կատարում  պարբերաբար,  52,6  տոկոսը՝  դեպքից  դեպք,  իսկ  44,1տոկոսը ընդհանրապես չի կատարում։
 ինքնուրույնդպրոցականներիՄեր  աշխատանքի  համար  անչափ  կարևոր  մյուս  հարցը  ուղղվածէրբացահայտելուֆիզիկականվարժությունների  45-50  րոպե  և  ավելի  կատարմանը։
   Հարցումից  պարզդարձավ,  որ  սովորողների  բացարձակ  մեծամասնությունն  այնկատարում  է  շատ  հազվադեպ,  իսկ  18  տոկոսն  ընդհանրապես  չիկատարում։
   Միևնույն  ժամանակ  նկատելի  է,  որ  դպրոցականներիշարժողական ռեժիմը կտրուկ նվազում է կորոնավիրուսի համաճարակիպայմաններում։
   Մինչդեռ  հիգիենիստների  կողմից  սահմանված  ենդպրոցականների  շարժողական  ակտիվության  նորմեր.  7-10  տարեկաներեխաները  պետք  է  կատարեն  օրական  15000-20000  քայլ,  11-14տարեկանները՝  18000-25000  քայլ,  15-17  տարեկան  տղաները՝  2500030000 քայլ, և աղջիկները՝ 20000-25000 քայլ։
 գրանցելովբաղադրիչներիցֆիզիկականԻնքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքներն  արդյունավետիրականացնելու  համար  սովորողները  պետք  է  վարեն  ինքնահսկմանօրագիր՝  պարբերաբարզարգացման,ֆիզիկական  պատրաստվածության  և  ինքնազգացողության  ցուցանիշները։
   Մեր  հարցման  արդյունքների  վերլուծությունից  պարզվեց,  որ  ո՛չտղաները  և  ո՛չ  էլ  աղջիկները  նման  օրագրեր  չեն  վարում։
   Սեփականվիճակի ինքնահսկողության հարցերը սովորողներին չեն հետաքրքրումայնքան, որքան որ պահանջվում է նրանցից։
  Մեր կողմից ներկայացվածինքնահսկմանշատհետաքրքրվում  են  սեփական  մարմնի  քաշով  (տղաները՝  62,6  տոկոս,աղջիկները՝ 73,4 տոկոս), հասակով (տղաները՝ 54,1 տոկոս, աղջիկները՝64,4  տոկոս)։
   Աղջիկներն  ավելի  շատ  են  հետևում  սեփականինքնազգացողությանը(9,3  տոկոս)։
 Հարցման  արդյունքների  վերլուծությունը  ցույց  տվեց,  որ  սովորողների(34,7  տոկոս),  քան  տղաներըսովորողները  ավելիզգալի  մասը  չի  հետևում  սեփական  ֆիզիկական  զարգացման  ևֆիզիկական  պատրաստության  շարժընթացին,  մյուսները  անհրաժեշտություն չեն գտնում բարելավելու այդ ցուցանիշները, իսկ նրանք, ովքերցանկանում են դրանք բարելավել, չգիտեն ինչպես անել դա։
 Ուսումնասիրությունները  վկայում  են,  որ  դպրոցականներիմեծամասնությունը  տեղեկացված  չէ,  որ  ֆիզիկական  վարժություններիմիջոցով կարող են շտկել սեփական ֆիզիկական թերությունները։
 Կարելի  է  առանձնացնել  ինքնուրույն  աշխատանքի  մի  քանիտեսակներ.•  Նոր  գիտելիքներ  ձեռք  բերելու  ինքնուրույն  աշխատանք։
   Այսդեպքում  ուսուցչի  հանձնարարությամբ  կամ  սեփական  նախաձեռնությամբ  ուսումնասիրում  են  «Ֆիզիկական  կուլտուրա»  առարկայիչափորոշիչ  ծրագրի  ուսումնական  բաժինները՝  գիտելիքներիհիմնունքներ,  մարմնամարզական  վարժություններ,  աթլետիկայիվարժություններ,  շարժախաղերին  առնչվող  համապատասխանլրացուցիչ  գրականություն։
   Իմաստավորում  են  ձեռք  բերածգիտելիքները  և  կիրառում  դասերի,  ինքնուրույն  պարապմունքներիժամանակ։
 •  Շարժողական  կարողություններ  և  հմտություններ  ձեռք  բերելուինքնուրույն  աշխատանք(ամրապնդելու,  պահպանելու)։
   Նմանաշխատանքներն  իրականացվում  են  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրայինպարապմունքների  ընթացքում,  ֆիզիկական  կուլտուրայի  դասիժամանակ՝ մարզադահլիճում, խաղահրապարակում, բակում։
 •  ԻնքնուրույնստեղծագործականՍրանքիրականացվում են վերը նշված վայրերում, ընկերների հետ՝ տարբերգործողություններ  կատարելիս,  արտադասարանական,  արտադպրոցական  աշխատանքներում,  ֆիզկուլտուրայի  զանգվածային  ևմարզական աշխատանքներում, ֆիզկուլտուրային տնակներում։
 աշխատանքներ։
 •  Աշխատանք դասագրքով։
  Սա ևս ինքնուրույն աշխատանքի մեթոդ է,որը  կիրառվում  է  ուսումնական  ծրագրերին  համապատասխան։
 Նշվածն  ավելիլավ  պատկերացնելու  համար  ունենք  մերառաջարկությունները՝  ինչպես  կազմակերպել  այդ  ինքնուրույնաշխատանքները։
 Հետազոտության  արդյունքումստացվածցուցանիշները խորը մտահոգություն են առաջացնում նաև այն առումով,որ  ներկայումս  բարձրագույն  ուսումնական  հաստատություններիուսանողների  ֆիզիկական  դաստիարակության  տեսությունում  ևկողմիցմերմեթոդիկայում  հստակ  ամրագրված  է,  որ  ուսանողները  պետք  էտիրապետեն  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքի  մեթոդիկային։
   Մասնավորապես,  նրանք  ինքնուրույն  պետք  է  կարողանանմշակել  սեփական  շարժողական  ընդունակությունները,  ինքնահսկելշարժընթացը, գնահատել դրանց արդյունավետությունը։
  Ուստի, առավելկարևորվում  է,  որ  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  աշխատանքներկատարելու  կարողությունները  և  հմտությունները  ձևավորվեն  դեռևսդպրոցական տարիներին։

Ներկա  ժամանակաշրջանում  Առողջապահության  համաշխարհային  կազմակերպությունը  (ԱՀԿ)  հայտարարություն  է  տարածել,  ըստ  որի՝  սակավաշարժությունը  կարող  է  լուրջ  վնաս  հասցնել  բնակչության  հոգեկան  և  ֆիզիկական  առողջությանը։
   Ուստի,  մեր  աշխատանքի  նպատակն  է  պարզաբանել  ավագ  դպրոցականների  ինքնուրույն  ֆիզկուլտուրային  պարապմունքների  պատրաստությունը։
   Արձանագրված  են  մտահոգիչ  փաստեր դպրոցականների տեսական և գործնական պարապմունքների  թույլ  պատրաստության  վերաբերյալ,  որոնք  կարող  են  խոչընդոտել  նրանց  հետագա  արդյունավետ  գործունեությանը։
   Հետևաբար,  ավագ  դպրոցականների ֆիզիկական կուլտուրայի դասերի անցկացումը պետք  է վերակառուցել ներկա պահանջների հիման վրա։
    Աշխատանքում  բացահայտված  է  ավագ  դպրոցականների  կողմից  սեփական  շարժողական  հմտությունների  ինքնագնահատումը,  ինչը  հիմնարար  նշանակություն  ունի  ֆիզիկական  դաստիարակության  տեսությունում և մեթոդիկայում։
