Մարաբ Մծուրնացու մասին որոշ տեղեկություններ կարող ենք քաղել նրա անունով մեզ հասած խորենացիական եւ սեբիոսյան հատվածների իմաստաբանական ու հոգեբանական վերլուծությամբ։
  Ամենից առաջ աչքի է զարնում, որ նա իր ազգաբանական խնդիրները դիտարկում է ընդհանուր մարդկային ծագումնաբանության դաշտում, բայց Ս. Գրքից անկախ։
  Մովսես Խորենացին 1 , նկատելով Մարաբ Մծուրնացու եւ Ս. Գրքի Յաբեթյան ժառանգների ցանկերի տարբերությունը, իսկույն միջամտում է. «Արդ ի նոյն մատենէ (Մծուրնացու – Ա. Ս.) սկսեալ ասացից. Յապետոսթե 2 , Մերոդ (գ՞), Սիրաթ, Թակլադ, որ է Յաբեթ, Գոմեր, Թիրաս, Թորգոմ։
   Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր (Մարաբ Մծուրնացին – Ա. Ս.) յառաջ մատուցեալ ասէ. Հայկ, Արամանեակ եւ զայլսն ի կարգի...» (I, Թ)։
   Եվ սա միակ դեպքը չէ։
   Որովհետեւ, Խորենացու ասելով, Մարաբ Մծուրնացու աղբյուրը՝ Աղեքսանդրի պատվերով քաղդեերենից հունարեն թարգմանված մատյանը, նույնպես Նոյի որդիների անունները Ս. Գրքից տարբեր գիտի. «Որոյ սկիզբն լեալ, ասէ, զԶրուանն Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմությունը» այսուհետ հղվելու է տողամիջում փակագծերում նշված գրքի եւ գլխի թվահամարներով՝ հռոմեական եւ հայկական թվանշաններով։
   Օրինակ՝ (I, Թ) [1]։
  «Յապետոս» բառին կցված «թե»-ն հունարենի շաղկապն է, որը Մծուրնացին չի ընկալել եւ համարել է բառի վերջնամաս, ինչն էլ անցել է Խորենացուն [12]։
  76եւ զՏիտանն եւ զՅապետոսթէ...» (I, Թ)։
   Բայց կա նաեւ երրորդ տարբերությունը Ս. Գրքի հետ։
   Մծուրնացին ոչ քրիստոնեական աղբյուրից գիտի Բելին, որ Տիտանի սերնդից է։
  Այս երեք տարբերությունները հաշտեցնողը, սակայն, Խորենացին է, եւ ոչ թե Մծուրնացին, ինչը նշանակում է, որ վերջինս ձեռքի տակ չունի Աստվածաշունչ մատյանը։
  Սրան համադրենք եւս մի դիտարկում։
  Մծուրնացու բուն մատյանը՝ հայոց նախնյաց պատմությունը, ըստ Խորենացու բառացի մեջբերման, սկսվում է այսպես. «Ահեղք եւ երեւելիք՝ առաջինքն ի դից եւ աշխարհի մեծամեծ բարեաց պատճառք, որ սկիզբն աշխարհի եւ բազմամարդութեան։
   Եւ ի սոցանէ հատեալ գտան ազգ սկայիցն, անհեդեդք, յաղթանդամք մարմնով եւ վիթխարիք...» (I, Թ)։
   Այստեղ միանշանակ պարզ է դառնում, որ հեղինակը ոչ միայն քրիստոնյա չէ, այլեւ կանոնավոր հեթանոս էլ չէ, որովհետեւ բոլոր աստվածներին համամարդկային ընդհանուր ընկալմամբ է ներկայացնում՝ ելնելով այն տրամաբանությունից, որ այն ժամանակ դեռ ազգեր եւ լեզուներ չկային։
   Իսկ երբ ամբարտավան մարդիկ հղացան աշտարակաշինության խորհուրդը, «հողմ ահագին իմն եւ աստուածային շնչեցեալ ի դիցն ցասմանէ՝ ցրէ զամբարտակն, եւ մարդկանն անլուր բարբառս իւրաքանչիւր ումեք բաշխեալ, աղմուկ շփոթի ի մէջ արկանէին։
   Յորոց մի էր եւ Յապետոսթեան Հայկ, անուանի եւ քաջ նախարար, կորովաձիգ եւ հաստաղեղն» (I, Թ)։
   Նախ, քրիստոնյան աշխարհի մեծամեծ բարիքների պատճառ չի կարող համարել աստվածներին եւ չի ընդունի, որ աշտարակը փլվել է նրանց ցասումից առաջ եկած հողմից, որովհետեւ, ըստ քրիստոնյաների, աշխարհի եւ մարդկության սկիզբը դրել է միակ Արարիչ Աստված։
   Երկրորդ, ընդհանուր մարդկային նախնու եւ համամարդկային աստվածների գաղափարը դեմ է կոնկրետ հեթանոսական կրոնական ուսմունքին եւ հատուկ է նոր տիպի փիլիսոփա ուսյալներին, ում համար ընդհանուր նախնու եւ ազգերի բաժանման գաղափարները համամարդկային գիտանքներ են, նոր, իսկական գիտելիքներ։
   Սակայն, պետք է ասել, որ այս ո՛չ քրիստոնյա եւ ո՛չ հեթանոս հեղինակը ապակրոնական անհատ չէ, նա համամարդկային գաղափարներով համակված, քաղդեական ուսմունքները հարգող, հունասեր ուսյալ է, ով աստվածապաշտությանը եւ կրոնին վերաբերում է այնպես, ինչպես, մոտավորապես, կոսմոպոլիտ հրեաները, երբեմն գնոստիկները, կամ էլ, այսպես կոչված, «գլոբալիստ» արարչապաշտները։
   Բայց որպես փիլիսոփա՝ Մծուրնացին, իրոք, իր ժամանակի եվհեմերականներից է։
   Դա երեւում է թեկուզ նրանից, երբ ասում է, թե հին աստվածներից հսկաների ցեղ սերվեց, որ փորձեց կառուցել ամբարտակ։
  77Հայտնի է, որ եվհեմերականները, որպես մ.թ.ա. IV դ. փիլիսոփա Եվհեմերոս Մեսսենացու հետեւորդներ, խոր անցյալում ապրող մարդկանց հետագա մանր մարդկանցից տարբերում էին իրենց վիթխարի չափերով, ֆիզիկական տվյալներով, ձայնով, ոգով, բնույթով եւ այլն։
  Դրա համար էլ աստվածացան, երբ փոխվեցին ժամանակները, այսինքըն, երբ առասպելական, նախապատմական կամ էպիկական ժամանակին հաջորդեց պատմական, սոցիալական, կենցաղային ժամանակը նրանք աստվածացան։
   Վերջինս ակնհայտ զուգորդվում է «Սասնա ծռեր» էպոսի հերոսների էպիկական ժամանակին փոխարինող ետհերոսական, ետմհերյան ժամանակի հետ, այն է՝ պատմական, ժամանակի հետ, երբ մարդիկ, դառնալով իրենց սովորական այժմյան չափերին, մանրացել են ֆիզիկապես ու հոգեպես, երբ այլեւս ցորենը մասուրի չափ չէ, մասուրը՝ ընկույզի, իսկ հողն էլ թուլացած՝ չի կարող կրել հերոսին։
  Մարաբ Մծուրնացին, կարելի է կարծել, իր մասին որոշ տեղեկություններ է հաղորդում նաեւ Հայկի եւ Բելի պատերազմին հաջորդող հատվածում, երբ բնակեցվում ու անուններով են օժտվում Հայկական լեռնաշխարհի վայրերը։
  Հայկի անունով երկիրը՝ Հայք, Բելի ընկած վայրը՝ Գերեզմանակք, Հայկի շինած գյուղը՝ Հայկաշեն, հայրերի ապրած տեղը՝ Հարք անվանելուց մինչեւ Հայկի ժառանգորդների անուններով գավառների անվանակոչումը եւ տեղական էպոնիմների շարքի ստեղծումը (Շարա – Շիրակ, Ցոլակ – Ցոլակերտ եւ այլն) գրի առնելու եւ դրանց հիման վրա յուրահատուկ ազգագրական պատմություն հյուսելու համար առնվազն հարկավոր է եթե ոչ ազգությամբ հայ, ապա գոնե հայախոս լինել։
  Այլապես օտար գիտունի համար, եթե նա չիմանար կամ վատ իմանար հայերեն, գոնե պետք է աշխատեր հայ բանահավաք՝ այդ հսկա նյութը հավաքելու եւ ի մի բերելու։
   Ասվածից պարզ հետեւում է, որ Հայոց նախնական պատմության հեղինակը հայ է, որ գրել է հունարեն, իսկ ըստ Խորենացու՝ նաեւ ասորերեն։
   Արդեն ասվեց, որ Խորենացին, փոխելով Մարաբ Մծուրնացու անունը (Մար Աբա), ազգությունը (ասորի), լեզուն (նաեւ ասորերեն), քաղաքը (Մծբին), գործուղման վայրը (Նինվե), նպատակը (պետական դիվանից օգտվելը), փորձել է պատմություն կերտել մ. թ. ա. III-II դդ. Հայաստանի, նրա թագավոր Վաղարշակի ու նրա հաջորդի մասին։
   Այդ հոդվածում արծարծվել է նաեւ այն հարցը, թե ինչու Հայոց առաջին Արշակունի թագավորը կոչվեց Վաղարշակ, ի տարբերություն երկու այլ վկայությամբ [3, 4] մեզ հասած Արշակ եւ, իրական պատմության մեջ մնացած, Տրդատ անունների։
   Ավելացնենք, որ ասորական թեման Խորենացու ներդրումն է, չէ՞ որ մ. թ. ա . III դ., երբ Հայքում իբր իշխում էին Արշակունիները, դեռ ասորական գիրը գոյություն չուներ։
  78Մնում է միայն բացահայտել Վաղարշ II եւ Մարաբ Մծուրնացու կապը։
  Բանն այն է, որ Մարաբ Մծուրնացու գործը, ինչպես նշել է Խորենացին, մեծ ջանք էր պահանջում եւ առանց հովանավոր-պատվիրատուի գլուխ չէր գա։
   Արդեն ասվեց, որ ազգաբանական թեմաները ավելի հետաքրքրում էին աշխարհիկ վերնախավին։
   Մանավանդ որ իմաստասեր կայսր Մարկուս Ավրելիուսի շուրջ քսանամյա իշխանության (161180) ընթացքում իմաստասեր ուսյալների եւ համամարդկային գիտանքների վարկանիշն աճելով տարածվել էր կայսրության սահմաններից դուրս՝ ձեւավորելով մի տեսակ բարձրաշխարհիկ ճաշակ ու հոգեւոր պիտույքների պահանջարկ նաեւ հարեւան արքունիքներում ու իշխանական վերնախավերում։
   Իզուր չէ, որ նոր գիտանքներին վերաբերող գրքերը հաճախ գտնվում էին արքունական արխիվներում, ինչը կարող է նշանակել, որ դրանք նաեւ հաճախ պատվիրվում էին արքունիքից կամ իշխանական տներից։
   Պարզ է, որ նման պատվերը տրվում է նախապես հայտնի ուսյալ փիլիսոփայի, դպրատան ծառայողի, արքունական քարտուղարի կամ պարզապես հմուտ գրագետի։
   Խորենացին ու Սեբիոսը Մարաբ փիլիսոփային կապում են արքունիքի հետ. առաջինը` ուղղակի Վաղարշակի միջոցով, երկրորդը՝ Սանատրուկի, բայց շատ անուղղակի ձեւով։
   Իբր թե Սանատրուկի ապարանքի ավերակներից բացվում է Տրդատի օրոք Ագաթանգեղոսի թողած արձանագրությունը մի սյան վրա, որից էլ քաղագրել են Մարաբ Մծուրնացու աշակերտները ուսուցչի մատյանում, որտեղ էլ Սեբիոսը Միջագետքում եղած ժամանակ կարդացել է պարթեւ եւ հայ Արշակունիների գահացանկերը։
   Կեղծարարն անգամ չի նկատել, որ Տրդատն ու Ագաթանգեղոսը չէին կարող արքունի դիվանից քաղել եւ արձանագրել նման բան, որովհետեւ նրանց արքունիքը ոչ թե Մծբնում (Մծուրնում), այլ Արտաշատում էր։
   Այս եւ արդեն նշված մյուս պատճառներով Սեբիոսի նախաբանի Խոստաբանության տվյալները պետք է համարել հորինածին [4]։
  Խորենացին էլ է հորինում իր աղբյուրի ստեղծման պատմությունը, բայց նրա մոտ մի բան հավաստի է, որ պատվիրատուն Մծբնի (կարդա՝ Մծուրքի) արքունիքն է Վաղարշակի օրոք։
   Իսկ միակ արքան, որ կարող էր լինել Վաղարշակ անվան թելադրողը, գահի ժառանգական իրավունքի սկզբնավորող եւ Մծուրքում նստավայր ունեցող Վաղարշ Բ Արշակունին է։
   Եվ հենց նա կարող էր արքունիքում պատվիրել «Հայոց պատմություն» Մարաբ Մծուրնացի փիլիսոփային, ինչն էլ հիմք է տվել Խորենացուն նրան Վաղարշակի անունից գործուղել պարթեւների թագավորի մոտ՝ Նինվե։
   Իրականում, ինչպես պարզվեց, «Հայոց նախնական պատմության» նյութը խիստ հայկական է ու հասու է միայն հայախոս իմաստասերին։
   Այն չէր կարող թարգմանված լինել քաղդե79ական մատյաններից հունարեն՝ Ալեքսանդր Մեծի հրամանով։
   Նրա իսկական աղբյուրը Արամի մասին եղած պատմությունների առիթով հայտնում է Խորենացին՝ առանց վարանելու, որ կարող է ինքն իրեն հակասել, եւ մեջբերում է Մարաբ Մծուրնացու խոսքը. «Բայց թէպէտ եւ ոչ ի բուն մատեանսն, սակայն որպէս Մար Աբաս Կատինայ (կարդա Մարաբ փիլիսոփա – Ա. Ս.) պատմէ՝ ի փոքունց ոմանց եւ յաննշանից արանց, ի գուսանականէն այս գտանի ժողովեալ ի դիւանի արքունեաց» (I, ԺԴ)։
   Ահա՛ Մծուրնացու իսկական աղբյուրը։
   Ահա՝ ինչպես է նա բացատրում, թե ինչու են քաղդեական մատյաններում բացակայում Արամի այդքան հերոսական գործերի հիշատակագրումները. «Ասէ եւ այլ իմն պատճառս նոյն այր, թէ, որպէս ուսայ՝ հպարտ եւ անձնասէր գոլով Նինոս... հրամայէ զբազում մատեանս եւ զզրոյցս առաջնոցն, տեղեաց տեղեաց եւ ուրուք ուրուք գործոց քաջութեան այրել... եւ որ ինչ վասն իւր միայնոյ՝ գրել» (I, ԺԴ)։
  Ակնհայտ է, որ Մարաբ Մծուրնացին, Արամի միջազգային դերը ընդգծելով, իր պարտքն է համարում պատճառաբանել, թե ինչու այդքան մեծ գործերի հեղինակին, որի անունով հույները հայերին կոչում են Արմեն, իսկ պարսիկները եւ ասորիները՝ Արմենիկ, օտարները չեն ճանաչում։
   Այստեղ հարմար առիթ է դարձյալ ի բարին հիշելու Ստ. Մալխասյանցին՝ ժխտելու վերոհիշյալ մեջբերմամբ (էջ 10) արտահայտված նրա այն դրույթը, ըստ որի՝ Արամի գործերի համար Խորենացին ուներ այլ աղբյուրներ [5]։
  Խորենացու մոտ գտնում ենք եւս մի նուրբ վկայություն, որից երեւում է, որ Մարաբ Մծուրնացին Հայկի 7 Բելի պատմությունը նմանապես քաղել է բանավոր ավանդույթից. «Իսկ Նինոս թագաւորեալ ի Նինուէ՝ յիշատակ քինու զնախնւոյն իւրոյ Բելայ ունէր ի մտի, ի զրուցաց ուսեալ եւ զայս խորհէր հատուցանել յամս ձիգս... բառնալ, ջնջել զամենայն ճետ սերմանեալ յարանց քաջին Հայկայ» (I, ԺԳ)։
   Իբր Նինոսը, զրույցներից լսած լինելով եւ մտքում պահելով Բելի պատմությունը, քինախնդիր է լինում իր նախնու համար։
   Այս նուրբ վկայությունы, իրոք, հոգեբանական նշանակություն ունի՝ հասկանալու, որ Մարաբ Մծուրնացու գըլխավոր աղբյուրը բանավոր է, եթե ոչ անմիջականորեն իր կողմից գրառված, ապա գոնե արքունի դիվանում պահվող գրառումներից քաղված, կամ էլ եւ՛ այն, եւ՛ այն։
  Այսինքն, ինչպես Արամի, այնպես էլ Հայկի եւ Արայի մասին պատմությունները պարտավոր չէին գրանցել Նինվեի մատենագիրները։
  Եվ ինչպես Արամի, այնպես էլ Հայկի ու Արայի պատմությունների աղբյուրը հայկական բանավոր ավանդույթն է։
   Ըստ Խորենացու՝ Մարաբ Մծուրնացին «Ազգերի պատմությունների» մայր մատյանից քաղում է միայն հարկավորը, ինքը՝ Խորենացին, Մարաբից քաղում է միայն նահապետների մասին տվյալները. «Եւ այս կարգ զրուցաբանու80թեան դադարումն առցէ, զի հանդէս է մեր՝ ոչ զպատմութեանն ողջաբանութիւն գրել, այլ ջանալ ցուցանել զառաջինսն մեր եւ զբուն հին նախնիս» (I, Թ)։
   Կամ. «Բազում ինչ զկնի այսորիկ պատմի ի մատենին (Մարաբի – Ա. Ս.), այլ մեք, որ ինչ պիտոյն մերոյ հաւաքմանս է, շարեսցուք» (I, ԺԲ)։
   Փաստորեն Խորենացին բացարձակ ճիշտ է ասում իր մասին, թե ինչպես է ինքն ընտրողաբար նյութ քաղել Մարաբ Մծուրնացու գրքից։
   Բայց ահա, թե Մարաբն ինչքանով է ընտրողաբար օգտվել չեղած Նինվեի չեղած մատյանից, ճիշտ կարելի է համարել հարաբերական իմաստով։
   Որովհետեւ, ինչպես տեսանք Աբյուդենոսի օրինակով, օտար ազգաբանական գրքերում կարող էին գտնվել, ի շարս այլ ազգերի, նաեւ հայոց նախնիների ցանկը՝ Հաբեթից մինչեւ Արմեն (Հայկ) կամ Արամ, այսինքն` մինչեւ հայոց երկու էպոնիմներ։
   Սակայն այդ ցանկերում նշված նահապետների գործերի կամ նրանց ժառանգների մասին եղած սյուժեներ անհնար էր գտնել օտար գրքերում, դրանք լիարժեք ապրում էին հայ ժողովրդական բանահյուսության մեջ կամ էլ մասամբ պահպանվում էին հայոց դիվանական գրառումներում։
   Ուրեմն պատմահայրը ճիշտ է այնքանով, որ օտար գրքերից կարելի էր քաղել հայոց նախանահապետների անվանացանկը, բայց ճիշտ չէ, թե այդ գրքերում գրված են նաեւ հայ նահապետների անունները ու սխրանքները [6]։
   Այստեղ պետք է ասել, որ պատմահայրը հենց ինքն է իրեն հերքում՝ ասելով, որ «մանաւանդ զի եւ ոչ պարծանք ինչ՝ նոցա, եւ ոչ բարգաւաճանք՝ օտար ազգաց քաջութիւն եւ գործք արութեան» (I, ԺԴ)։
   Արդյոք Մարաբ Մծուրնացին եւս ունեցե՞լ է Խորենացու նման ինչոր գրավոր աղբյուր վկայակոչելու մղում, պարզ չէ, բայց երեւի՝ այո, որովհետեւ Խորենացու աղբյուրաբանական նշումները երբեմն կարող էին ծագել հենց Մարաբից։
   Օրինակ, Մարաբի մատյանից Պարույրի մասին քաղագրելուց հետո Խորենացին ավելացնում է, պարզ չէ, ի՞ր, թե՞ հենց Մարաբի խոսքը. «Ապա եթէ ասիցես (պատվիրատուն՝ ո՞ւմ – Ա. Ս.), ուստի՞ մեզ եւ զնախնեացն մերոյ գիտել զանուանսն այսպէս, իսկ զբազմաց՝ եւ զգործս, ասեմ` ի հնոցն դիւանաց Քաղդեացւոց, Ասորեստանեայց եւ Պարսից, վասն մտելոց անուանց եւ գործոց նոցա ի քարտէս արքունի, իբրեւ գործակալաց եւ վերակացուաց աշխարհիս ի նոցանէ կացելոց եւ մեծաց կողմնակալաց» (I, ԻԱ)։
   Ոմանց կարող է թվալ, թե այս խոսքը միանշանակ Խորենացուն է պատկանում։
   Բայց եթե Խորենացին Մարաբ փիլիսոփային գործուղում է Վաղարշակի անունից Նինվեի արքունական դիվան, արդեն ավելորդ են դառնում այդ խոսքում հնչող թե՛ հարցը, թե՛ պատասխանը։
   Դրա համար էլ այդ խոսքն առավել պատշաճ է գալիս իրական Մարաբին, որն օգտվում է միայն հայոց դիվանից, իսկ իր հարուցած հարցին տալիս է զուտ տրամաբանական պատասխան առ այն, որ նախնեաց անուններն ու գործերն այդքան էլ անհետ չեն կորել, չնչին չափով ինչ-որ տեղ արձանագրվել 81են։
   Միայն թե արձանագրվել են ոչ թե Նինվեում, այլ մի շարք դիվաններում։
   Սա է, որ համարվում է ժամանակի ուսյալ մարդու հայացք։
   Այդ մարդկանց միավորում է ոչ միայն իմաստասիրական մեթոդաբանությունը, այլեւ տերմինաբանությունը, արտահայտվելու ոճը, գուցե եւ իրար դիմելու եւ մեծարելու ձեւը (օր. Ով ծեր, իմաստուն եւ այլն)։
   Այնուամենայնիվ, գրավոր աղբյուր գերադասելը եւ որեւէ տեղեկատվություն, թեկուզ չնչին մասով, գրավոր աղբյուրներին առնչելը հելլենիզմի դարաշրջանի ուսյալների ընդհանուր հատկանիշ կարելի է համարել, որով եւ նրանք ձգտում էին ավելի հավաստի գիտելիքներ հաղորդել՝ սահմանազատվելով սովորական քրմական կամայական տեղեկատվությունից ու մեկնաբանություններից։
   Մարաբ փիլիսոփա Մծուրնացին եւս այդ ուսյալներից էր, որ դարձավ մեզ հայտնի առաջին հայ պատմագիրը [7]։

Մովսես Խորենացին, քաղագրելով Մարաբ Մծուրնացու` հեթանոս հելլենասեր, Եվհեմերի հայացքների հետեւորդի «Պատմությունից», նրան վերագրել է օտար գրավոր աղբյուրներ։
  Պարզվում է, որ գոնե հայոց ազգածին նահապետների մասով (Հայկ, Արամ եւն) Մարաբ Մծուրնացու աղբյուրը հայ բանահյուսությունն է։
  Ուստի Մարաբը եղել է ոչ միայն հայ առաջին պատմիչը, այլեւ՝ առաջին բանահավաքը։
