ԵԳԻՊՏԱ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 2011 Թ.ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՀԵՏՈԵգիպտոսը  և  Թուրքիան  միմյանց  հետ  կապված  են  կրոնական  ու  պատմականկապերով,  սակայն  նրանց  միջև  դիվանագիտական  հարաբերությունները  մերթ  եղելեն շատ բարեկամական, մերթ` չափազանց լարված ու հակասական։
 Թուրքիան Եգիպտոսի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել1925  թ.`  գործերի  ժամանակավոր  հավատարմատարի  մակարդակով,  իսկ  1948  թ.սկսած երկու երկրներն իրենց մայրաքաղաքներում ունեն դեսպանություններ։
  ՆրանքԵվրամիջերկրածովյան  միության  լիիրավ  անդամներ  են  և  դրանից  ելնելով՝  2005  թ.ստորագրել են ազատ առևտրի համաձայնագիր1։
  2008 թ. երկրների միջև շարունակվել է քաղաքական ու տնտեսական երկխոսությունը2, ինչի արդյունքում ստորագրվելէ ռազմական համագործակցության հետագա զարգացման վերաբերյալ հուշագիր3։
 Եգիպտոսում  2011  թ.  փետրվարին  տեղի  ունեցած  հեղափոխությունից  հետոԹուրքիան  առաջին  պետությունն  էր,  որն  իր  աջակցությունն  արտահայտեց  «եգիպտական ժողովրդի ազատ կամքի և ցանկության հանդեպ»։
  Դեռևս նախագահ ՀոսնիՄուբարաքին  «անկեղծ  նախազգուշացում  անելու»  իր  մտադրությունը  բացատրելով՝Թուրքիայի  վարչապետ  Ռեջեփ  Թայիփ  Էրդողանը  վերջինիս  կոչ  արեց  որդեգրել  խաղաղության,  անվտանգության  և  Եգիպտոսի  կայունության  համար  անհրաժեշտ  միջոցներ։
  Էրդողանի և պաշտոնական Թուրքիայի որդեգրած բացահայտ դիրքորոշումըտարբերվում էր Արևմուտքի երկրներից հնչող զգուշավոր մեկնաբանություններից4։
 Եգիպտոսի հեղափոխության հաղթանակից հետո Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլն առաջին նախագահն էր, ով 2011 թ. մարտի 3-ին այցելեց Եգիպտոս։
  Գյուլի այցելության հիմնական նպատակը եգիպտական ժողովրդի հետ համերաշխությանարտահայտումն էր։
  Նա  հանդիպումներ ունեցավ ժամանակավոր իշխանության ներկայացուցիչների հետ` քննարկելով անցումային շրջանը և ներկայացնելով Թուրքիայիտեսակետները  Եգիպտոսի՝  դեպի  ժողովրդավարական  կարգերի  անցման  վերաբերյալ։
   Իր  պնդումների  մեջ  Գյուլն  ընդգծեց  ազատ  և  արդար  ընտրությունների  միջոցովիշխանության փոխանցման խաղաղ ճանապարհի կարևորությունը5։
 Եգիպտացիների  համար  Թուրքիայի  նախագահի  հնչեցրած  կարծիքը  շատ  կարևոր  էր  տվյալ  ժամանակահատվածում,  ինչը  պայմանավորված  էր  այն  հանգամանքով, որ Գյուլը ներկայացնում է մուսուլման մեծամասնություն ունեցող բնակչությամբ[http։
 //pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnadx293.pdf].[http։
 //www.mfa.gov.tr/turkey_s-commercial-and-economic-relations-with-egypt.en.mfa].3 Leber A., “Trade or Aid?։
  Egypt-Turkey Economic Ties in Context”, 21.02.2014, [http։
 //muftah.org/trade-aid-egypt4  A.A.,  “Erdoğan։
   Mübarek  daha5  “Hürriyet  Daily  News”,  “Turkish  president  to  make  critical  visit  to  Egypt”,  3.02.2011,  [http։
 //www.hurriyetdail[http։
 //hurarsiv.hurriyet.com.tr/gosերկիր, որտեղ ինչ-որ չափով կարողացել են ցույց տալ աշխարհին, որ «իսլամը և դեմոկրատիան անհամատեղելի չեն»։
   Կարևորվում էր նաև այն, որ Թուրքիան ռազմականից քաղաքացիական ղեկավարման անցնելու փորձ ուներ, ինչը թույլ էր տալիս լուրջընդունել թուրք ղեկավարների հնչեցրած խորհուրդները և քաղաքական ուղեգիծը։
 Թուրքիայի  նախագահին  հաջորդեց  վարչապետ  Էրդողանը՝  եռօրյա  պաշտոնական  այց  կատարելով  2011  թ.  սեպտեմբերի  12-ին։
   6  նախարարների  և  մոտավորապես  200  գործարարների  ուղեկցությամբ  նրա  կատարած  այցելությունը  դիվանագիտական հաջողություն համարվեց և եգիպտացիների մեծ խանդավառությանը հանդիպեց։
   «CNN»-ի  ռեպորտաժում  որոշ  եգիպտացիներ  ասում  էին.  «Մենք  նրան  համարում  ենք  իսլամական  առաջնորդ  Մերձավոր  Արևելքում»1։
   Այս  այցելությունն  իր  վրասևեռեց  աշխարհի  ուշադրությունը.  Արաբական  գարնան  ընթացքում  Էրդողանը  տարածաշրջանում մեծ հեղինակություն էր վայելում։
  Եգիպտական, թունիսյան և լիբիական ժողովուրդների կողմից Էրդողանին այսպիսի մեծ ուշադրության արժանացնելուհամար ենթադրվող պատճառներ կային։
  Վերջին շրջանում պաշտոնական Թուրքիանկոշտ  դիրքորոշում  էր  ցուցաբերում  Իսրայելի  նկատմամբ,  ինչն  արաբների  շրջանումորպես արաբամետ կեցվածք կարող էր մեկնաբանվել։
  Բացի այդ, Թուրքիան վարումէր «փափուկ ուժի» (soft power)2 քաղաքականություն, ինչը լիովին թույլ է տալիս ընկալել պետության արտաքին քաղաքականության նշյալ ուղեգիծը։
 Նշված ժամանակահատվածում «առաջնորդի» իրական պակաս կար Արաբականգարուն  ապրած  երկրներում։
   Հեղափոխությունների  ժամանակ  մարդիկ  սովորաբարփնտրում են հեղինակություն ունեցող անհատների, որոնց կարող են վստահել, և ովքեր  կարող  են  առաջնորդել  վերջիններիս։
   Սա  շատ  կարևոր  գործոն  է  հեղափոխությունների  կազմակերպման  գործում,  երբ  ղեկավարը  ոչ  միայն  խարիզմատիկ  է,  այլևուշադրություն է դարձնում փողոցի սովորական մարդկանց՝ այդ կերպ նվաճելով շարքային  քաղաքացիների  սրտերը։
   Նմանատիպ  քայլ  իր  պաշտոնական  այցով,  փաստորեն, արել էր Էրդողանը՝ եգիպտացիներին խրախուսելով իրենց երկիրը հարմարեցնելդեմոկրատական պետության պահանջներին, ինչի փոխարեն Թուրքիան Եգիպտոսումներդրումներ  կատարելու  պատրաստակամություն  էր  ստանձնելու։
   Իր  այցելությանընթացքում,  որը,  ի  դեպ,  թուրքական  մամուլում  հասցրին  «պատմական»  անվանել3,Էրդողանը համաձայնեց ավելացնել Թուրքիայի ներդրումները Եգիպտոսում՝ հասցնելով 5 մլրդ դոլարի և մեծացնելով միմյանց միջև եղած առևտրի ծավալները4։
 Էրդողանի՝ Եգիպտոսից հեռանալուց մեկ շաբաթ անց Թուրքիայի արտաքին գործերի  նախարար  Ահմեդ  Դավութօղլուն  իր  տեսլականն  արտահայտեց  Եգիպտոսի  ևԹուրքիայի միջև ապագա հարաբերությունների վերաբերյալ։
  Նա նշեց, որ սրանք տարածաշրջանի ուժեղագույն, բազմամարդ, ազդեցիկ երկրներն են, և նրանց ամուր դաշինքը կարող է ստեղծել իշխանության նոր առանցք՝ «դեմոկրատիայի առանցք», այնդեպքում, երբ ԱՄՆ ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում նվազող է թվում5։
 [http։
 //edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/09/12/turkey.diplomacy/].2  «Փափուկ  ուժը»  քաղաքական  իշխանության  ձև  է,  որը  հնարավորություն  է  տալիս  ցանկալի  արդյունքիհասնել ինքնակամ մասնակցության, համակրանքի և գրավչության միջոցներով՝ ի տարբերություն անմիջական հարկադրանք ենթադրող «կոշտ ուժի»։
  Հասկացությունն առաջին անգամ օգտագործել է Ժոզեֆ Նայը։
 3  Թուրքիայում  Եգիպտոսի  հեղափոխությունը  և  դրան  հաջորդած  գործընթացներն  ընդհանուր  առմամբշատ  դրական  էին  լուսաբանում.  վերոնշյալ  այցելությունն  անվանվեց  պատմական,  անցկացված  ընտրությունները՝ ազատ և արդար, առանց որևէ բախումների և այլն։
 [http։
 //www.todayszaman.com/news-269483-a-year-after-the-egyptian-revolution-egyptian----turkish-relations-are5  Shadid  A.,  “Turkey  Predicts  Alliance  With  Egypt  as  Regional  Anchors“,  18.09.2011,  [http։
 //www.nytimes.com/Եգիպտոսում  թուրք  պաշտոնյաների  ելույթները,  սակայն,  միանշանակ  չէին  ընդունվում.  ոմանք  իրենց  անհանգստությունն  արտահայտեցին՝  նշելով,  որ  եգիպտական հեղափոխությունը դեռ չի ավարտվել, և Էրդողանը Եգիպտոսում  փնտրում  է իրերկրի ռազմավարական հետաքրքրությունները։
  Անգամ կարծիքներ եղան, որ Եգիպտոսի  անցումային  շրջանի  ընթացքում  Թուրքիան  կարող  է  թեքել  հավասարակշռությունն այն ուժի օգտին, որը գուցե և կանգնած կլինի եգիպտացիների ու վերջիններիսազատության միջև1։
 Չնայած  գաղափարական  մերձեցմանը՝  պաշտոնական  Կահիրեի  և  Անկարայիհարաբերությունները  Մուբարաքի  կառավարման  տապալումից  հետո  դանդաղ  էինզարգանում,  ավելին՝  վարչապետ  Էրդողանի՝  Եգիպտոս  այցելության  ընթացքումհնչեցրած  հայտարարությունը  քաղաքական  աղմուկի  պատճառ  դարձավ։
   Էրդողանըեգիպտացիներին  հորդորեց  առաջիկայում  ընդունել  աշխարհիկ  սահմանադրություն,ինչը  բացասական  ընդունեցին  իսլամիստները,  հատկապես՝  «Մուսուլման  եղբայրները»,  որոնք  թեև  Էրդողանին  անվանում  էին  իսլամի  պաշտպան,  սակայն  նրան  խորհուրդ տվեցին չխառնվել իրենց երկրի ներքին գործերին2։
 Էրդողանը  հիմնականում  հանդիպում  էր  իսլամիստների  հետ,  մասնավորապես՝«Եղբայրների», ինչն այլ քաղաքական խմբերին  տագնապալից էր թվում։
  Այս կարծիքին էին նաև հեղափոխություն իրականացրած երիտասարդ լիբերալ ուժերը։
  Նրանցայդ  ժամանակ  դեռ  թվում  էր,  թե  Էրդողանն  այն  մարդն  է,  ով  կարող  է  «Մուսուլմանեղբայրներին» վերափոխել՝ դարձնելով չափավոր ուժ։
 Արաբական  գարնան  հետևանքով  Մերձավոր  Արևելքում  քայքայվեցին  երկարտարիներ  ի  վեր  հաստատված  սոցիալ-քաղաքական  ուժերը։
   Սկզբնական  բուռն  արձագանքներից  հետո  Թուրքիայի  արտաքին  քաղաքականությունը  կորցրեց  իր  գործնական-պրագմատիկ  ուղղվածությունը՝  դառնալով  առավել  գաղափարական,  ինչընվազեցրեց Թուրքիայի ազդեցությունը տարածաշրջանում3։
 Գրեթե  մեկ  տարի  անց՝  2012  թ.  հունվարին,  Եգիպտոսում  խորհրդարանականընտրությունների  արդյունքում  իսլամիստների  հաղթանակից  հետո  երկրի  հարաբերությունները  Թուրքիայի  հետ  զգալիորեն  լավացան։
   Պետական  մակարդակով  կազմակերպվող ֆորումներն ու կոնֆերանսները լավագույնս էին փաստում դա4։
 2012  թ.  հուլիսից  հետո  Եգիպտոսի  արդեն  ընտրված  նախագահ  ՄուհամմադՄուրսին ձգտում էր զարգացնել Թուրքիայի հետ հարաբերությունները։
  Նա բարձրաստիճան այն քիչ պաշտոնյաներից է, ով 2012 թ. սեպտեմբերի 30-ին Անկարայում մասնակցեց Թուրքիայում իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության վեհաժողովին՝ ի նշան Թուրքիայի և Եգիպտոսի միջև հաստատված զարգացող հարաբերությունների։
   Հանդիպման  ընթացքում  նա  մեկ  անգամ  ևս  ընդգծեց  երկկողմ  հարաբերությունների զարգացման անհրաժեշտությունը5։
 2012 թ. հոկտեմբերի 1-ին լուրեր տարածվեցին, թե Թուրքիան պատրաստվում էԵգիպտոսին  2  մլրդ  դոլարի  վարկ  տրամադրել,  որից  1  մլրդ`  շատ  սեղմ  ժամկետներում6։
  Վարկը տրամադրվելու էր 5 տարի ժամկետով և 1 % տոկոսադրույքով։
  Վարկի1  Fouad  T.,  “Egypt  and  Turkey,  an  Axis  against  Democracy?”,  30.09.2011,  [http։
 //democrati.net/2011/09/30/egypt2 “ناغودرأ تاحیرصت نوملسملا ناوخلإا ضفر ։
 يرصملاب اندلب”, 15.09.2011, [http։
 //www.youtube.com/watch?v=mo8iheeOVSA]  . lost  promise  of  Turkey-Egypt  relations”,  24.11.2013,  [http։
 //www.al[http։
 //www.masrawy.com/News/Egypt/Economy/2012/september/30/5394483.aspx].6 Badawy N., “With loans, a flood of Turkish business”, 08.10.2012, [http։
 //www.egyptindependent.com/news/loansմնացած 1 մլրդ դոլարն ստացվելու էր Եգիպտոսում թուրքական ներդրումների ավելացման և երկրի ենթակառուցվածքների զարգացմանն ուղղված ծրագրերի միջոցով։
 Հիմնականում ուշադրություն էր դարձվելու տնտեսական հարցերին1։
 Երկու երկրների արտաքին քաղաքականությունը նշված ժամանակահատվածումընդհանուր էր Սիրիական ճգնաժամի հարցում։
  Անկարան և Կահիրեն աջակցում էինապստամբներին և հանդես էին գալիս Բաշար ալ-Ասադի հեռացման կոչերով։
  Այս համատեքստում  Թուրքիան  և  Եգիպտոսը  շատ  արագ  անցան  պաշտպանության  ոլորտում համագործակցության։
  2012 թ. հոկտեմբերի 7-ից սկսվեցին ռազմածովային համատեղ զորավարժություններ Միջերկրական ծովի արևելքում՝ Սիրիայի ափերի մոտ։
 Հաղորդվում  էր,  որ  Թուրքիան  բավականին  հարուստ  ռազմատեխնիկա  էր  կենտրոնացրել  այդ  տարածքում։
   Եգիպտոսի  մասին  ինֆորմացիա  չկար։
   Զորավարժությունները,  որ  ստացան  «Ընկերության  ծով»  անվանումը,  տևեցին  շուրջ  մեկ  շաբաթ,  որիընթացքում եգիպտական  և թուրքական ռազմածովայինները մշակեցին միասնականռազմական գործողությունների և փոխհամագործակցության ծրագիր2։
 2012  թ.  նոյեմբերի  17-ին  Էրդողանն  այցելեց  Կահիրե՝  միանալու  իր  եգիպտացիպաշտոնակցին՝  նորանշանակ  վարչապետ  Հիշամ  Կանդիլին,  և  մասնակցելու  եգիպտա-թուրքական  տնտեսական  ֆորումին,  որի  ընթացքում  մի  շարք  պաշտոնյաներընդգծեցին  նախագահ  Մուրսիի  ջանքերը  երկրում  հետագա  թուրքական  ներդրումների համար պարարտ հող նախապատրաստելու հարցում3։
 2013 թ. առաջին կեսը թուրք-եգիպտական կապերի ամրապնդման խոստումնալից շրջան էր, որի ընթացքում եգիպտացիները հույս ունեին, թե հաստատված ամուրկապերը տարածաշրջանային զարգացման, անվտանգության ու կայունության կարողեն  ուղղորդել։
   Սակայն  Եգիպտոսի  նախկին  արտգործնախարար  և  Արաբական  պետությունների լիգայի նախկին ղեկավար Ամր Մուսայի կարծիքով՝ եթե երկու երկրների միջև հարաբերությունները զարգանան և ամրանան միայն իշխող կուսակցությունների մակարդակով, ապա դա ոչ մի հաջողություն չի բերի։
  Նա գտնում էր, որ կապերըպետք է հաստատվեն եգիպտական ու թուրքական պետությունների և ազգերի միջև4։
 2013 թ. փետրվարին Թուրքիայի նախագահը մեկ անգամ ևս այցելեց Եգիպտոս։
 Եգիպտոսն ու Թուրքիան ծրագրում էին կրկնապատկել երկու երկրների միջև առևտրային գործարքները՝ մոտակա մի քանի տարիների ընթացքում դրանք հասցնելով 10մլրդ դոլարի5։
  Եգիպտոսի նախագահն անգամ հույս հայտնեց, որ թուրք ներդրողներըկշահեն եգիպտական շուկայի հնարավորություններից6։
 2013 թ. առաջին կիսամյակում փոխադարձ պաշտոնական այցելությունների համատեքստում  առավել  ակտիվացավ  եգիպտական  կողմը։
   Մասնավորապես,  2013  թ.մայիսի  3-ին  Թուրքիա  այցելեց  քաղաքական  հարցերով  Եգիպտոսի  նախագահիավագ  օգնական  Պակինամ  Ալ-Շարկավին,  ով  մասնակցեց  «Պետությունը,  հասարակությունը  և  արդարություն  հասկացությունը  Արաբական  գարնան  համատեքստում»[http։
 //www.aljazeera.net/ebusiness/pages/3da08584-5a93-4fe5-8346[http։
 //www.dailynewsegypt.com/2012/11/18/egyptian-turkish-relations-to-begin-a-new-era/].[http։
 //www.turkishweekly.net/news/146248/-strong-ties-between-the-whole-of-turkey-and-the-whole-of[http։
 //www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-egypt.en.mfa].[http։
 //www.egyptindependent.com//news/egypt-turkey-hope-double-bilateral-trade-says-morsy].[http։
 //www.mignews.com/news/exխորագրի  ներքո  անցկացվող  արաբա-թուրքական  3-րդ  համաժողովին1։
   Եգիպտոսիպաշտպանության  և  ռազմական  համագործակցության  նախարար  Աբդ  Ալ-ՖաթահԱլ-Սիսին  պաշտոնական  այցով  Թուրքիա  էր  եկել  2013  թ.  մայիսի  5-ին՝  ռազմականհամագործակցության հեռանկարը և Եգիպտոսում նոր ներդրումներ իրականացնելուԹուրքիայի  հետաքրքրվածությունը  քննարկելու  համար։
   Ալ-Սիսին  մասնակցեց  նաևՍտամբուլում  Թուրքիայի  պաշտպանության  նախարարության  հովանու  ներքո  կազմակերպված «Միջազգային պաշտպանական արտադրություն» տոնավաճառին։
 2013  թ.  մայիսի  10-ին  Թուրքիայի  նախագահ  Գյուլն  ընդունեց  Եգիպտոսի  վարչապետ  Հիշամ  Կանդիլին։
   Նրանք  քննարկեցին  երկկողմ  հարաբերությունների  հնարավոր ակտիվացումը տարբեր ոլորտներում։
 2013 թ. մայիսի վերջին Թուրքիայում սկսվեցին Գեզի այգու հետ կապված ցույցներն  ու  դրան  հետևած  հետագա  իրադարձությունները։
   Թուրքական  կառավարությունն  այդ  ընթացքում  մեծապես  զբաղված  էր  երկրի  ներքին  խնդիրներով,  քանի  որցույցերն արդեն լայնամասշտաբ բնույթ էին կրում։
  Այս դեպքերին անմիջապես հաջորդեց հուլիսի 3-ի ռազմական հեղաշրջումը Եգիպտոսում։
 Եգիպտոսում  «Մուսուլման  եղբայրներ»-ի  իշխանության  տապալման  նկատմամբամենակոշտ  քննադատությունը  հնչեցրեց  Թուրքիան։
   Մամուլում  խոսվում  էր,  որԹուրքիայում  իշխող  «Արդարություն  և  զարգացում»  կուսակցությունը  սերտ  կապերուներ Մուրսիի «Մուսուլման եղբայրներ» կազմակերպության հետ2։
  Թուրքիայից հայտարարում  էին,  որ  դեռ  շարունակում  են  Մուրսիին  համարել  Եգիպտոսի  «լեգիտիմնախագահ»։
  Ասվածի ապացույց կարող էր ծառայել այն, որ իր ելույթներից մեկի ժամանակ Էրդողանը չորս մատերի շարժանշան էր ցույց տվել՝ ի նշան Կահիրեի մզկիթիշուրջը հավաքված իսլամիստ ցուցարարների հետ համերաշխության3։
 Երկար ժամանակ Թուրքիան տարածաշրջանում քաղաքականապես ակտիվ չէր,սակայն  «զրո  խնդիրներ  հարևանների  հետ»  սկզբունքի  ներդրումից  հետո  շատ  բանփոխվեց, և եգիպտացիների աչքում արդեն տարօրինակ թվաց Թուրքիայի՝ Մուրսիինհեռացրած զինվորականների նկատմամբ կոպիտ դիրքորոշումը4։
  Թուրքիայի այսօրինակ դիրքորոշումը կարելի է բացատրել ոչ միայն Մուրսիի իսլամիստական «Ազատություն և արդարություն» կուսակցության և ԱԶԿ-ի պաշտոնյաների միջև հաստատվածսերտ  հարաբերություններով,  այլև  ռազմավարական  պատճառներով։
   Գեզիի  ցուցարարների  կողմից  ձախողված  հեղաշրջման  փորձը  Թուրքիային  ստիպեց  հստակ  դիրքորոշում ունենալ Եգիպտոսում ռազմական հեղաշրջման նկատմամբ։
 2013  թ.  օգոստոսի  28-ին  Էրդողանն  իր  ելույթում  քննադատեց  Ալ-Ազհարի  համալսարանի  գլխավոր  իմամին`  զինվորականներին  աջակցելու  համար։
   Նա  նույնիսկհայտարարեց, որ Թուրքիան չի հարգում նրանց, ովքեր «չեն հարգում մարդկանց իրավունքների գերակայությունը»՝ վկայակոչելով հուլիսի 3-ի ռազմական հեղաշրջումը5։
  Իպատասխան  հնչեցված  քննադատության՝  Ալ-Ազհարից  Թուրքիային  հիշեցրին,  որԹակսիմի  հրապարակի  դեպքերի  ժամանակ  իրենք  չեն  միջամտել  Թուրքիայի  կառավարության գործերին, ուստի նմանատիպ արձագանք են սպասում նաև Թուրքիայից`[http։
 //www.sis.gov.eg/En/Templates/Articles/tmpArticles.aspx?ArtID=333#.U0Plvah_v4v].2  Abdel  Kader  M.,  “Turkey’s  relationship  with  the  Muslim  Brotherhood”,  14.10.2013,  [http։
 //english.alarabi[http։
 //www.todayszaman.com/news-332204-turkey-egypt-expel-ambassadors-downgrade-diplomatic-ties.html].4 Cengiz S., “From honeymoon to bitter divorce։
  Turkey-Egypt relations in 2013”, 25.12.2013,[http։
 //www.todayszaman.com/news-334933-from-honeymoon-to-bitter-divorce-turkey-egypt-relations-in-2013.html].5 Նույն տեղում։
 երկու  երկրների  հարաբերությունների  հավասարակշռությունը  չխախտելու  համար1։
 Թեև  հեղաշրջումից  հետո  Եգիպտոսի  ներկայացուցիչները  մեղադրում  էին  Թուրքիային իրենց  երկրի ներքին գործերին խառնվելու և օրենքից դուրս  հայտարարված«Մուսուլման  եղբայրներ»-ին  սատարելու  մեջ,  սակայն  պաշտոնական  Անկարանմշտապես հայտարարում էր, որ սատարում է միայն ժողովրդավարությանը2։
 Թեև խոսվում էր, որ քաղաքական այս վիճաբանությունը չէր կարող վնասել դեպի  Եգիպտոս  ուղղված  թուրքական  արտահանումների  ծավալներին3,  այնուամենայնիվ  նախորդ  տարի  կնքված  տնտեսական  մի  շարք  համաձայնություններ  դադարեցվեցին  և  սառեցվեցին։
   Եգիպտոսի  հետ  հարաբերությունների  սերտացման  այս  կարճժամանակահատվածում Թուրքիան բաց չթողեց թուրքական ապրանքների սպառմանևս մեկ լայն շուկա ստեղծելու հնարավորությունը։
 2013  թ.  նոյեմբերի  23-ին  երկու  երկրների  միջև  ծագած  քաղաքական  լարվածությունը հասավ իր գագաթնակետին։
  Պաշտոնական Կահիրեն Թուրքիայի դեսպանՀուսեյն  Ավնի  Բոտսալիին  հայտարարեց  անցանկալի  անձ  (persona  non-grata)  Եգիպտոսում՝ նրան տալով մեկ շաբաթ ժամանակ երկրից հեռանալու համար4։
  ԵգիպտոսըԹուրքիայի հետ իր դիվանագիտական հարաբերություններն իջեցրեց գործերի ժամանակավոր  հավատարմատարի  մակարդակի։
   Թուրքիան  չէր  կարող  պատասխանելնույն կերպ, քանի որ Եգիպտոսի դեսպան Աբդ Ալ-Ռահման Սալահ Ալ-Դինն արդեն ետէր կանչվել օգոստոս ամսին և կրկին ետ չէր ուղարկվել՝ ի պատասխան երկրում վերջին զարգացումների շուրջ Թուրքիայի դիրքորոշման5։
  Եգիպտական իշխանությունների որոշումը երկրի ԱԳՆ-ը մեկնաբանեց որպես ամենածայրահեղ միջոցը, որին ստիպված էին դիմել Թուրքիայի՝ Եգիպտոսի հանդեպ քաղաքականությունը փոխելու հնարավորությունը չօգտագործելուց հետո6։
  Եգիպտոսի նախագահ Գ. Նասերի ղեկավարման  ընթացքում  էլ  նման  նախադեպ  գրանցվել  էր,  երբ  Թուրքիայի  դեսպանը  հեռացվել էր երկրից։
  1954 թ. Նասերը ետ էր ուղարկել Թուրքիայի դեսպանին այն պատճառով, որ վերջինս «Ազատ սպաների» գործողությունները քննադատորեն էր ընդունել7։
 Եգիպտական «Al-Watan» շաբաթաթերթն այս ընթացքում հաղորդում է, որ «Մուսուլման  եղբայրներ»-ի  միջազգային  անդամները  շարունակում  էին  հանդիպումներունենալ  Ստամբուլում  և  քննարկել  իսլամիստական  շարժման  հետագա  ճակատագիրը  Եգիպտոսում8։
   «Մուսուլման  եղբայրներ»-ին  մեղադրում  էին  ցույցերն  արտասահմանում պլանավորելու և նոր կառավարություն ձևավորելու փորձերի համար9։
 Եգիպտական հասարակությունում Թուրքիայի հետ հարաբերությունների խզմանհարցում  գերիշխող  կարծիքները  բաժանվել  էին  երկու  տարբեր  բևեռների։
   Այն  հատվածը,  որը  կողմ  էր  երկկողմ  հարաբերությունների  խզմանը,  ինչպես  օրինակ`  Եգիպ1 Aggour S., “Troubled Egyptian-Turkish trade relations։
  FEDCOC”, 28.08.2013,[http։
 //www.dailynewsegypt.com/2013/08/28/troubled-egyptian-turkish-trade-relations-fedcoc/].[http։
 //www.businessweek.com/articles/2013-09-05/egypts-turmoil-batters-turkeys-exports].23.11.2013, [http։
 //www.reuters.com/article/2013/11/23/us-egypt-turkey-idUSBRE9AM03Y20131123].5  “Turkey  sends  back  envoy  to  Cairo  despite  chilly  ties”,  04.09.2013,  [http։
 //www.hurriyetdailynews.com/turkey[http։
 //shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=23112013&id=535da775-4f30-4d4e-9f98-5ea63f79ad0e].[http։
 //elwadynews.com/community-news/2013/11/23/1374#.UpDleMSJWSp].[http։
 //www.csmonitor.com/World/2013/1123/What-s-behind-Egypt-vs.-Turkey-diplomatic-feud].”,  23.09.2013,  [http։
 //www.aawsat.com/de ماع مارهلأا تیشنامل ةروص ։
 هسف  ։
 » տոսի  խորհրդարանական  հանձնաժողովի  արտաքին  կապերի  ղեկավար  ՄուհամադԻբրահիմ Շաքերը, ընդգծում էր, որ այս որոշումը դարձավ Էրդողանի՝ հուլիսի 3-ի հեղաշրջման  հասցեին  հնչեցված  քննադատական  հայտարարություններին  Եգիպտոսիհամարժեք  պատասխանը1։
   Եգիպտոսի  ժամանակավոր  նախագահ  դարձած  ԱդլիՄանսուրն  ասում  էր,  որ  Թուրքիան  պետք  է  կապեր  ունենա  «Եգիպտոսի  և  նրա  ժողովրդի  հետ»,  այլ  ոչ  թե  որոշակի  խմբերի  ղեկավարության  հետ  միայն2։
   Էրդողանիփաստարկներին և ելույթներին ի պատասխան՝ օգոստոսի 17-ին համացանցում տարածվեց Մանսուրի Twitter-յան էջի գրառումը, թե իբր Եգիպտոսը որոշել է ստորագրելՀայոց ցեղասպանությունը ճանաչող փաստաթուղթ. «ՄԱԿ-ում մեր մշտական ներկայացուցիչը կստորագրի միջազգային փաստաթուղթը, որը ճանաչում է թուրքական բանակի  իրականացրած  և  1  մլն  զոհ  տված  Հայոց  ցեղասպանությունը»3։
   Twitter-ումշուրջ  80  հազար  հետևորդ  ունեցող  Մանսուրի  այս  հայտարարությունը  22  ժամում365  անգամ  վերատարածվել  էր։
   Այն  տեղադրել  էին  նաև  արաբալեզու  լրատվականկայքեր։
  Հայտարարությունը բուռն քննարկումներ առաջացրեց։
  Թուրքական ԶԼՄ-ներում սկսեցին հայտնվել վարկածներ, որոնց համաձայն Ադլի Մանսուրը Twitter միկրոբլոգում ընդհանրապես չունի պաշտոնական էջ, իսկ վերջին լուրը միայն սադրանք է4։
 Եգիպտական  պաշտոնական  աղբյուրները  որևէ  մեկնաբանություն  չէին  տալիս  նախագահի պաշտոնակատարին վերագրվող հայտարարության շուրջ, ոչ էլ պայքարումէին  այդ  «կեղծ»  հաշիվը  ջնջելու  համար։
   Դրան  հակառակ,  որոշ  աղբյուրներ  պնդումէին, որ այդ էջը ոչ պաշտոնական է ու ծառայում է Եգիպտոսի նոր իշխանություններիմասնավոր ուղերձները տարածելու և հասարակական կարծիքը ստուգելու համար։
 Եգիպտական (և ոչ միայն) մի շարք թերթեր սկսեցին հիշեցնել Թուրքիայի վարչապետին 1915 թ. Հայոց ցեղասպանությունը5։
  «Ալ-Ահրամ»-ի տպագրած «Հայերի ջարդ,Էրդողա՛ն»  հոդվածում  հեղինակը  կոչ  էր  անում  Թուրքիային  պաշտոնապես  ընդունելՀայոց  ցեղասպանությունը,  որն  իրականացվել  էր  Էրդողանի  նախնիների  կողմից6։
 «Middle  East  Panorama»-ն  իր  հերթին  «Էրդողան.  առա՛ջ,  առա՛ջ»  հոդվածում  Թուրքիայի  վարչապետին  անվանում  է  «բարոյապես  այլանդակ»՝  արաբների  հանդեպ  իրվարած քաղաքականության պատճառով7։
 Այս դեպքերից օրեր առաջ Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանը Եգիպտոսի բանակին  մեղադրել  էր  սեփական  երկրում  ցեղասպանություն  իրականացնելու  մեջ։
   Թուրքիայի  փոխվարչապետ  Բեքիր  Բոզդաղն  այս  առիթով  ասել  է,  թե  Եգիպտոսի  ներկաիշխանություններն ու նրանց որոշումները Թուրքիայի համար օրինական ուժ չունեն։
 Այս ամենը մեկնաբանելիս ՌԴ Մերձավոր Արևելքի ինստիտուտի տնօրեն ԵվգենիՍատանովսկին նշել է. «Իրավիճակը շատ պարզ է. Թուրքիան շատ սուր քննադատության է ենթարկում Եգիպտոսի նոր իշխանություններին, իսկ Եգիպտոսն էլ հնարավորությունը  բաց  չի  թողել  նույն  կերպ  պատասխանելու։
   Բացի  այդ,  կա  մեկ  մանրուք.1 “ةرقنأ يف اهریفس يعدتستو دلابلا ةرداغمب يكرتلا ریفسلا بلاطت رصم”, 23.11.2013,[http։
 //www.ahram.org.eg/NewsQ/244158.aspx].2  El  Deeb  S.,  Fraser  S.,  “Egypt  expels  Turkish  ambassador,  scales  back  ties”,  23.11.2013, [http։
 //bigstory.ap.org/ar3 Ibrahim R., “Egypt to Acknowledge Armenian Genocide”, 17.08.2013, [http։
 //www.raymondibrahim.com/from-the[http։
 //www.trend.az/news/politics/2180568.html].5 http։
 //www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1220049&SecID=65&IssueID=168#.U3M6pvmSySo.6 “ةیسایس تلامأت ناغودرأ ای نمرلأا حباذم”, 27.11.2013, [http։
 //www.ahram.org.eg/NewsQ/244842.aspx].7 سنوت ىسابحلا دمحأ, “ماملأا ىلإ ، ماملأا ىلإ ، ناغدروأ”, 23.11.2013, [http։
 //www.mepanorama.net/379410/-،-ماملأا-ىلإ-،-ناغدروأ այսպիսի դիրք ընդունելով՝ եգիպտական իշխանությունները մեխանիկորեն ԱՄՆ-ի ևՖրանսիայի հայկական խոշոր համայնքներին դարձնում են իրենց լոբբիստները»1։
 Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չշարունակելուն կողմնակից էին եգիպտացիների  լայն  շրջանակները,  որոնք  երկրի  կառավարությունից  պահանջում  էին  վերջնականապես  խզել  երկկողմ  դիվանագիտական  կապերը։
   Այս  մասին  հաճախ  էրպնդում  «Ազգային  փրկության  ճակատ»  քաղաքական  ուժերի  կոալիցիայի  ղեկավարՆաբիլ  Զաքին2։
   Եգիպտացի  վերլուծաբանների  շրջանում  տարածված  էր  այն  կարծիքը,  թե  թուրքական  հատուկ  ծառայություններն  աջակցում  էին  Սինայի  թերակղզուտարածքում  իրականացվող  ահաբեկչությանը3։
   «Ալ-Մանար»-ը  ևս  հիշատակում  էրՍինայի  թերակղզում,  Սուդանում  և  Լիբիայում  ահաբեկչական  խմբավորումներինԹուրքիայի օժանդակության մասին4։
 Որոշ  աղբյուրների  տվյալներով՝  Թուրքիայի`  ետ  ուղարկված  դեսպանը  համարվում  էր  «Մուսուլման  եղբայրներ»-ի  անդամ  և  ղեկավարում  էր  Եգիպտոսի  տարածքում գործող լրտեսական մի հսկայական ցանց մամուլում և համալսարաններում5։
 Թուրքիայի հետ հարաբերությունների պահպանման ամենաակտիվ ու մոլի կողմնակիցներից էր «Մուսուլման եղբայրներ» կազմակերպությունը, որը զգուշացնում էր,թե  կապերի  խզումը  կարող  է  երկրի  համար  հսկայական  տնտեսական  կորուստներգրանցել։
   Կազմակերպության  պաշտոնական  տպագիր  օրգանը  մեջբերում  էր  Թուրքիայի  ԱԳՆ  հայտարարությունը,  թե  «հեղաշրջում  իրականացրած  կառավարությանվրա» դրվում է պատմական պատասխանատվություն այդ քայլի համար6։
 Երկու  երկրների  հարաբերությունների  խզման  ընդդիմախոսները  նշում  էին,  թեայնպիսի  մեծ  երկիր,  ինչպիսին  Եգիպտոսն  է,  չի  կարող  հեշտությամբ  խզել  իր  դիվանագիտական,  քաղաքական-տնտեսական  հարաբերությունները  տարածաշրջանումայնպիսի  առանցքային  երկրների  հետ,  ինչպիսիք  Սիրիան  և  Թուրքիան  են։
   ԹեևԹուրքիան  հայտնի  է  իր  «արտաքին  քաղաքական  անկանխատեսելիությամբ»,  սակայն տարածաշրջանում առանցքային դեր ունի։
  Եգիպտոսի կառավարության կողմիցվերցված  արտաքին  քաղաքական  ուղղությունը  տագնապալից  էր  համարվում,  ևնշվում էր, որ երկիրը չպետք է հրաժարվի երկխոսության հնարավորությունից7։
 Վերջին տարիներին իր հակասիրիական քաղաքականության հետևանքով Թուրքիան  տարածաշրջանային  որոշակի  մեկուսացման  մեջ  է  հայտնվել,  որն  ընդգծվեց«Մուսուլման  եղբայրներ»-ին  և  իսլամիստներին  սատարելու  պատճառով։
   Թուրքիանայսօր  նույնպես  չի  դադարում  սուննիական  աշխարհում  առաջատար  և  համախմբողդեր  ստանձնելու  իր  փորձերը՝  ձգտելով  առաջ  անցնել  Սաուդյան  Արաբիայի  հետմրցակցությունում։
   Ռազմաքաղաքական  խոշոր  կենտրոններն  անընդհատ  խոչընդոտում են Թուրքիայի կրոնական դերի բարձրացմանը։
  Այս համատեքստում մինչև նախագահ Մուրսիի տապալումն իսլամիստական «Մուսուլման եղբայրներ»-ի և Սաուդ1  “Сатановский։
   Темой  геноцида  армян  Египет  вербует  армянские  общины  Запада  в  свои  лоббисты”,20.08.2013, [http։
 //www.regnum.ru/news/1696645.html#ixzz2yU7aMRD4].2  Եգիպտոսում  իսլամիստներն  ընդդիմադիր  խոշորագույն  քաղաքական  ուժն  են՝  միավորելով  35  կուսակցություններ։
 3 “باهرلإاو ناوخلإل ةرقنأ معد ىلع  ّدر يكرتلا ریفسلا درط ։
 نولّلحم”, 23.11.2013, [http։
 //www.elaph.com/Web/news/2013/11/8504 “ءانیس يف ةیباهرلاا تاعومجملا معد يف يرطقلا يكرتلا رودلا نع ةدیدج لیصافت”, 24.11.2013, [http։
 //www.manar.com/page-129157  يواتنرلا  بیرع,“ایكرتو  رـصم”,  23.11.2013,  [http։
 //www.mepanorama.com/379590/%D9%85%D8%B5%D9%80%ایكرت  عم  تاقلاعلا  عطق!”,  23.11.2013,  [http։
 //www.egyptwindow.net/news_De”,  24.11.2013,  [http։
 //www.manar.com/page  "يناوخإ  "  ایكرت  ریفس  ։
 قبسلاا  يرصملا  ةیجراخلا  ریزو  دعاسم յան Արաբիայի միջև հարաբերությունները բավականին լարված էին` ի հեճուկս Թուրքիայում  և  Եգիպտոսում  իշխող  վերնախավերի  մերձեցման։
   Սակայն  Մուրսիի  իշխանության  անկման  հետ  իրադարձությունները  սկսեցին  նախկինի  նկատմամբ  հակադարձ համեմատականորեն զարգանալ։
 Եգիպտոսի զինվորականների գլխավորությամբ ներկայիս ժամանակավոր իշխանությունները երկրի արտաքին քաղաքականությունը տանում են Սաուդյան Արաբիայի  հետ  հարաբերությունների  սերտացմանը։
   Զինվորականների  վերադարձից  անմիջապես  հետո  Ռուսաստանն  սկսեց  իր  հարաբերությունները  լավացնել  Եգիպտոսիհետ՝ առաջարկելով ֆինանսական գործարքներ, մինչդեռ ԱՄՆ-ը մերժել էր Եգիպտոսին  այդ  հարցում1։
   Հաշվի  առնելով  այն  փաստը,  որ  վերջին  շրջանում  Կահիրեի  ևՄոսկվայի  միջև  կապերը  որոշակիորեն  զարգացել  են,  կարելի  է  համարել,  որ  Եգիպտոսի հետ Թուրքիայի հարաբերությունների բացը լրացնելու է գալիս Ռուսաստանը։
 Եգիպտոսի և Թուրքիայի հարաբերությունների սրումից հետո միլիարդավոր դոլարների օգնությունը Եգիպտոս սկսեց հոսել նաև Ծոցի արաբական միապետություններից,  հատկապես՝  Սաուդյան  Արաբիայից,  Քուվեյթից  և  ԱՄԷ-ից։
   Մուհամմադ  Մուրսին իր նախագահության մեծ մասը ծախսեց թուրքական ֆոնդեր և ֆինանսավորումներ  ստանալու  համար։
   Սակայն  ներկայումս  Ալ-Սիսիի  տնտեսական  հարթակը,  որըևս  արտասահմանյան  ֆոնդերի  հաշվին  է  ստեղծվում,  հիմնվում  է  հիմնականում  Ծոցից եկող ֆինանսական աջակցության վրա։
  Տնտեսությունը փլուզումից ետ պահելունպատակով  արտաքին  ֆինանսական  օգնություններին  դիմելը  դառնում  է  Կահիրեիդե ֆակտո տնտեսական քաղաքականությունը։
 Ամփոփելով նշենք, որ եթե Թուրքիան այլևս չէր կարողանում երկխոսել արաբական  նախկին  վարչակարգերի  հետ,  ապա  արաբական  հասարակական  որոշակի  շերտերի,  մասնավորապես`  «Մուսուլման  եղբայրներ»-ի  հետ  նրա  հարաբերություններըբավական խոսուն էին։
  Թուրքիան փորձում էր իր երկրում ձևավորված աշխարհիկության  և  իսլամականության  միահյուսման  «Թուրքական  մոդել»-ը  ներդնել  «Արաբական  գարնան»  միջով  անցած  երկրներին,  հատկապես՝  Եգիպտոսին՝  տարածաշրջանային  դերի  բարձրացման  հասնելու  նկրտումներով։
   Սակայն  «Արդարություն  և  զարգացում» և «Ազատություն և արդարություն» կուսակցությունների միջև բավականինմեծ  տարբերություններ  կային․  առաջինի  դեպքում  կրոնականությունը  չէր  սփռվումԹուրքիայի  քաղաքական  և  սոցիալական  կյանքում,  մինչդեռ  «Մուսուլման  եղբայրները» դա փորձում էին անել ամենուր։
  Բացի այդ, երկու երկրներում գոյություն ունի քաղաքական  մշակույթների  և  իսլամի  տարբերություն,  քանի  որ  Թուրքիայում  ներկայումս իշխում է նակշբանդիական սուֆիական վերնախավը, իսկ արաբական իսլամումսուֆիզմը երբեք իշխող չի եղել քաղաքական համակարգում։
 Եգիպտոսը  2011-2013  թթ.  ընդգրկվեց  Թուրքիային  ընկեր  երկրների  «ցուցակում»,  ու  քանի  դեռ  լավ  հարաբերությունները  տնտեսական  շահույթներ  էին  բերում,Թուրքիան շարունակում էր տարածաշրջանային ինտեգրացիան։
  Թուրքիայի հարաբերությունները  տարածաշրջանի  երկրների  հետ  լավացան  տնտեսական  միտումների,գլոբալ տեղաշարժի և Թուրքիայի «հարևանային» նոր քաղաքականության շնորհիվ։
 Այլ  հարց  է,  որ  մի  շարք  դրդապատճառների  հետևանքով  Թուրքիան  չկարողացավպահել իր ընտրած քաղաքական գիծը, իսկ Եգիպտոսն էլ իր  հերթին որոշեց ստեղծված պայմաններում չշարունակել քաղաքական երկխոսությունը։
 Դեսպանների հեռացումից հետո Թուրքիան Եգիպտոսի հետ նշանակալից դիվանագիտական  շփումներ  չունի։
   Խոստումնալից  թվացող  հարաբերությունները  տարածաշրջանի երկու կարևոր երկրների միջև անսպասելիորեն վաղաժամ ընդհատվեցին։
 Դիանա ԵղիազարյանԵԳԻՊՏԱ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 2011 Թ. ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՀԵՏՈԲանալի բառեր՝ Եգիպտոս, Թուրքիա, «Մուսուլման եղբայրներ» կազմակերպություն,դիվանագիտություն, հետհեղափոխական Եգիպտոս, ռազմական հեղաշրջում, միջազգային հարաբերություններ, իսլամիստներ, «Թուրքական մոդել», առևտրատնտեսական հարաբերություններ, Մերձավոր Արևելք։

Հոդվածում  ներկայացվում  են  Եգիպտոսի  2011  թ.  հեղափոխությունից  հետո  եգիպտաթուրքական  սերտացող  դիվանագիտական  հարաբերությունները։
   Մերձավոր  Արևելքի  երկու  առաջատար պետությունները դիվանագիտական, հատկապես՝ առևտրատնտեսական փոխշահավետ  հարաբերություններ  հաստատեցին,  երբ  Եգիպտոսում  2012  թ.  խորհրդարանական  և  նախագահական ընտրություններից հետո իշխանության եկավ «Մուսուլման եղբայրներ» կազմակերպությունը։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  ներկայացնել  վերոնշյալ  իրադարձությունների  արդյունքում  ձևավորված  հարաբերությունների  առանձնահատկությունները,  դրանք  պայմանավորող  հանգամանքները  և  պատճառները։
   Հոդվածում  պարզ  է  դառնում,  որ  կայծակնորեն  վեր  սլացող  երկկողմ դիվանագիտական հարաբերությունները կարող են անսպասելիորեն ընդհատվել տարածաշրջանային փոփոխությունների և անկայուն իրավիճակի պատճառով։
