ԽՈՇՏԱՆԳՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸՍույն  աշխատանքը  նվիրված  է  խոշտանգման՝  որպես  քրեաիրավականերևույթի էության և բովանդակության բացահայտմանը, դրա տարբեր դրսևորումների  վերհանմանը,  միջազգային  իրավական  փաստաթղթերի,  Մարդուիրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային որոշումների, արտասահմանյան որոշ երկրների քրեական օրենսդրությամբ այս հանցակազմի իրավահամեմատական  վերլուծությանը։
   Գիտական  աշխատանքի  նպատակն  էվեր հանել տվյալ հանցակազմի քիչ բացահայտված կամ առհասարակ չբացահայտված  կողմերը,  պարզել  գործող  քրեաիրավական  կարգավորումների  համապատասխանությունը  կոնվենցիոնալ  պահանջներին,  անդրադառնալ  դրավերաբերյալ ձևավորված նախադեպային իրավունքի հիմնահարցերին, ինչպեսնաև իրավակիրառ ոլորտում առկա խնդիրներին և դրանց լուծման հնարավորուղիներին։
 Խոշտանգումը՝  որպես  քրեաիրավական  երևույթ  և  ինքնուրույն  հանցակազմ, ուսումնասիրության առարկա է դարձել դեռևս նախորդ դարի 50-ականներից։
  Դրա վերաբերյալ իրավակարգավորումները առաջ են քաշվել 1950 թ.`Մարդու  իրավունքների  և  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանությանմասին եվրոպական կոնվենցիայով (այսուհետ՝ Եվրոպական կոնվենցիա), մասնավորապես  դրա  3-րդ  և  15-րդ  հոդվածներով։
   Կոնվենցիայի  3-րդ  հոդվածըսահմանում է խոշտանգման արգելքը. ոչ ոք չպետք է ենթարկվի խոշտանգումների կամ անմարդկային, նվաստացուցիչ վերաբերմունքի, պատժի, ընդ որում՝այս  իրավունքը  չի  կարող  երբևէ  սահմանափակվել  (հոդված  15,  մաս  2)։
   Այսինքն՝  առաջին  անգամ  միջազգային  իրավական  մակարդակով  անդրադարձկատարվեց  խոշտանգմանը,  բայց  միայն  ընդհանուր  գծերով,  որը  չէր  կարողբավարար  լինել  դրա  կանխարգելման,  իսկ  կատարման  պարագայում՝  քրեական պատասխանատվության իրացման առումով, ինչը հաշվի առնելով էլ՝ հետագայում  ընդունվեցին  միջազգային  այլ  իրավական  ակտեր,  որոնք  ավելիմանրամասն  ու  հանգամանալից  արտացոլեցին  այս  հանցատեսակի  էությունը1։
  Այդ տեսակետից հարկ է անդրադառնալ ՄԱԿ-ի Խոշտանգուﬓերի և դաժան,  անմարդկային  կամ  նվաստացնող  այլ  վերաբերմունքի  ու  պատժի  դեմ1984  թ.  դեկտեմբերի  10-ի  կոնվենցիային  (այսուհետ՝  Խոշտանգումների  դեմՄԱԿ-ի  կոնվենցիա),  որում  խոշտանգումը  բնորոշվում  է  որպես  ցանկացածգործողություն,  որով  որևէ  անձի  դիտավորությամբ  պատճառվում  է  մարﬓական կամ մտավոր ուժեղ ցավ կամ տառապանք՝ նրանից կամ երրորդ անձիցտեղեկություններ կամ խոստովանություն կորզելու, այն գործողության համարպատժելու, որը կատարել կամ կատարման ﬔջ կասկածվում է նա կամ երրորդանձը, կամ նրան, կամ երրորդ անձին վախեցնելու կամ հարկադրելու նպատակով,  կամ  ցանկացած  տեսակի  խտրականության  վրա  հիﬓված  ցանկացածպատճառով,  երբ  նման  ցավը  կամ  տառապանքը  պատճառվում  է  պետականպաշտոնյայի  կամ  պաշտոնապես  հանդես  եկող  այլ  անձի  կողﬕց  կամ  նրանցդրդմամբ կամ համաձայնությամբ։
  Սա չի ներառում այն ցաﬖ ու տառապանքը,  որոնք  բխում  են  օրինական  պատժաﬕջոցներից  կամ  հատուկ  են  դրանց։
 Փաստորեն՝  Խոշտանգումների  դեմ  ՄԱԿ-ի  կոնվենցիայով  տրվում  է  «խոշտանգում»  հասկացությունը,  բացահայտվում  դրա  բովանդակությունը,  որիցկարելի է եզրակացնել, որ այս հանցատեսակը կոնվենցիայի իմաստով պետական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործություն է, իսկ որպես սուբյեկտիվկողմի պարտադիր հատկանիշ՝ առանձնացվում են նպատակները։
  Նշված կոնվեցիան, ըստ էության, ուղենշում է խոշտանգման՝ որպես առաձին հանցատեսակի  կոնվենցիոնալ  բնույթն  ու  շրջանակները  և  ենթադրում  ներպետականօրենսդրության համապատասխանությունը դրա պահանջներին։
 Խոշտանգման էությունը կազմող դրսևորումները՝ ֆիզիկական ուժեղ ցավը կամ հոգեկան ուժեղ տառապանքը, համալիր ուսումնասիրության առարկաեն դարձել բազմաթիվ տեսաբանների (Այսլինգ Ռեյդի, Դեբրա Լոնգ և այլն) աշխատություններում  և  Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանի  (այսուհետ՝  Եվրոպական  դատարան)  նախադեպային  տարբեր  որոշումներում։
 Մասնագիտական  գրականության  մեջ  տարբեր  տեսաբանների  կողմից  ևպրակտիկ  գործունեության  ոլորտում  ձևավորվել  է  այն  մոտեցումը,  որ  Եվրոպական  կոնվենցիան  «կենդանի  գործիք  է,  որը  պետք  է  մեկնաբանել  արդիպայմանների լույսի ներքո»2։
  Խոշտանգման կանխարգելման գործում չպետք է1 Տե՛ս Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or PunishmentDegrading Treatment Or Punishment Strasbourg, 26/11/1987։
 2 Տե՛ս Guide to Jurisprudence on Torture and Ill-treatment Article 3of the European Convention for theProtection of Human Rights by Debra Long Geneva, June 2002, էջ 15, The prohibition of torture Aթերագնահատել նաև այլ միջազգային փաստաթղթերի դերն ու նշանակությունը,  որոնց  համակցությունն  էլ  ապահովում  է  նշված  հանցատեսակով  քրեաիրավական  որակման  և  վարույթի  կարգն  ու  առանձնահատկությունները,  վարույթի ընթացքում իրավասու մարմիններին ներկայացվող պահանջները, ինչպես  նաև  տարաբնույթ  անկախ  կառույցների  կողմից  դրա  կանխարգելմաննուղղված  արդյունավետ  գործունեությունը3։
   Խոշտանգումը  դաժան,  անմարդկային,  նվաստացնող  վերաբերմունքի  առավել  խիստ  և  վտանգավոր  ձևն  է4։
 Առանձնացվում են խոշտանգման բաղկացուցիչ, բնութագրական տարրերը՝•  խիստ ֆիզիկական կամ հոգեկան ցավը կամ տառապանքը,•  հանցավորի դիտավորությունը,•  հատուկ նպատակի առկայությունը՝ պատժելու, վախեցնելու, տեղեկություն ստանալու և այլն5։
 Մարդու  իրավունքների  եվրոպական  դատարանը  ձևավորել  է  նախադեպային իրավունք առ այն, որ յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում արարքը որպեսխոշտանգում  որակելիս  պետք  է  հաշվի  առնել  նաև  դրա  ինտենսիվությունը,տևողությունը, ֆիզիկական և (կամ) հոգեկան ազդեցությունը, տուժողի տարիքը,  սեռը,  առողջական  վիճակը,  կիրառման  ձևերն  ու  մեթոդները6։
   Որպեստարբերակիչ  հատկանիշ՝  կարևոր  տեղ  է  հատկացվում  նաև  նպատակին։
 1987 թ. Խոշտանգումների և դաժան կամ անմարդկային վերաբերմունքի կամպատժի  կանխարգելման  եվրոպական  կոնվենցիայի  տեսանկյունից  որպեսայդպիսիք նշվում են պատժելու, վախեցնելու, տեղեկություն ստանալու նպատակը,  Խոշտանգումների  դեմ  ՄԱԿ-ի  կոնվենցիայում՝  տեղեկություններ  կամխոստովանություն կորզելու, պատժելու, վախեցնելու կամ հարկադրելու նպատակը։
  Միջազգային իրավական պրակտիկան, ըստ էության, ամրագրել է որոշակի չափանիշներ, որոնցով ազգային իրավասու մարմինները պարտավոր ենառաջնորդվել  արարքը  որպես  խոշտանգում  որակելու  պարագայում  և  յուրաքանչյուր դեպքում որպես կողմնորոշիչ ունենալ վերոթվարկյալ չափորոշիչները։
 Միաժամանակ հարկ է նշել, որ Եվրոպական դատարանը, կարևորելով միասնական պրակտիկայի ձևավորման անհրաժեշտությունը, շեշտել է, որ, պայմաHuman  rights  handbooks,  No.  6  էջ  7,  Tyrer  v  UK  Application  no. 5856/72,  Loizidou  v  TurkeyApplication No. 15318/89։
 3  Տե՛ս  ս  the  four  1949  Geneva  Conventions,  the1966  UN  International  Covenant  on  Civil  andTorture and Inhuman and Degrading Treatment or Punishment։
 4 Տե՛ս Article1 of Resolution 3452(XXX) adopted by the General Assembly of the United Nations on 9December 1975։
 5 Տե՛ս United Nations Convention Against Torture 26 June, 1987։
 6 Տե՛ս The prohibition of torture A guide to the implementation of Article 3of the European Conventionon Human Rights Aisling Reidy Human rights handbooks, No. 6, էջ 12։
 նավորված  կոնկրետ  պետության  մշակութային,  կրոնական  և  այլ  առանձնահատկություններով, հնարավոր է, որ լինեն տարընկալումներ, բայց ամեն դեպքում կարևորվում է Եվրոպական կոնվենցիան վավերացրած պետություններիհամար օբյեկտիվ չափանիշների նախատեսումը7։
  Բազմաթիվ նախադեպայինորոշումներով  առաջ  է  քաշվում  այն  մոտեցումը,  որ  խոշտանգման  բնորոշիչհատկանիշ  է  դաժանության,  խստության  առկայությունը,  ընդ  որում՝  դրանցմակարդակը  էապես  պետք  է  գերազանցի  դաժան,  անմարդկային  վերաբերմունքի  դեպքում  դրսևորվող  նույն  հատկանիշները8։
   Միևնույն  ժամանակ  Եվրոպական  դատարանի  պրակտիկայում  եղել  են  դեպքեր,  երբ  կատարվել  էկոնկրետ  պետության  քրեական  օրենսդրությամբ  նախատեսված,  խոշտանգում  չհանդիսացող  արարք,  բայց  գործի  քննությամբ  դատարանը  եկել  է  այնհամոզման,  որ  այդ  դեպքում,  հաշվի  առնելով  գործի  բոլոր  հանգամանքները,արարքը պետք է որակել խոշտանգում։
  Որպես օրինակ՝ նշենք «Այդինն ընդդեմԹուրքիայի» գործը9։
  Թուրքիայի բնակչուհին ոստիկանության բաժանմունքումենթարկվել  էր  բռնության,  բռնաբարվել,  և  ըստ  Եվրոպական  դատարանի,օգտվելով վերջինիս խոցելիությունից, կոտրել էին նրա դիմադրությունը՝ պատճառելով ֆիզիկական ու հոգեկան ուժեղ տառապանք։
  Նշված արարքը դատարանը գնահատել է որպես խոշտանգում՝ պատճառաբանելով իր դիրքորոշումընրանով, որ պետական պաշտոնյայի արարքը եղել է խիստ դաժան, առաջացրել է հոգեբանական լուրջ հետևանքներ, ուստի առկա է Կոնվեցիայի 3-րդ հոդվածի խախտում։
 Մյուս, ըստ մեզ, շատ կարևոր կողմը կապված է մասնավոր ոլորտում խոշտանգման դեպքերի հետ, մասնավորապես պետական պաշտոնյա չհամարվողմասնավոր սուբյեկտի կողմից տվյալ հանցատեսակի օբյեկտիվ կողմը կատարելուն։
  Եվրոպական դատարանը այդ հարցում ևս իր դիրքորոշումներն է արտահայտել՝ նշելով, որ անդամ պետությունները պետք է ձեռնարկեն բոլոր միջոցները՝  ապահովելու  Կոնվենցիայի  3-րդ  հոդվածի  պաշտպանությունը  նաևայն դեպքերում, երբ գործ ունենք մասնավոր սուբյեկտի հետ10։
  Այսինքն՝ պատասխանատվությունը վրա է հասնում ինչպես հատուկ, այնպես էլ մասնավորսուբյեկտի կողմից նշված հանցանքը կատարելու դեպքում։
  Հարկ է նկատել, որմեր  կողմից  ուսումնասիրված  երկրների  (Կանադա,  Ֆրանսիա,  Ֆինլանդիա,7 Տե՛ս The prohibition of torture A guide to the implementation of Article 3of the European Conventionon Human Rights Aisling Reidy Human rights handbooks, No. 6, էջ 11։
 8 Տե՛ս Ilhan v Turkey Application no. 22277/93, Akkoc v Turkey Application 22947/93, Campbell andCosans v UK Application, No. 7511/76։
 9 Տե՛ս Aydin v Turkey 57/1996/676/866։
 10 Տե՛ս Guide to Jurisprudence on Torture and Ill-treatment Article 3of the European Convention forthe Protection of Human Rights by Debra Long Geneva, June 2002, էջ 22։
 Էստոնիա,  Ուկրաինա)  քրեական  օրենսդրությամբ  նախատեսված  են  միանման, կոնվենցիոնալ նորմը վերարտադրող քրեաիրավական նորմեր11։
 Նկատենք, որ թեև ՀՀ-ն վաղուց է վավերացրել վերոհիշյալ փաստաթղթերը,  այնուամենայնիվ,  մինչև  2015  թ․  օրենսդրական  փոփոխությունները(09.06.15 ՀՕ-69-Ն) խոշտանգման հանցակազմը նախատեսված էր ՀՀ քրեական  օրենսգրքի  119-րդ  հոդվածով,  որը  չէր  արտացոլում  կոնվենցիոնալ  պահանջները։
  Միայն հիշյալ փոփոխություններից հետո ՀՀ քրեական օրենսգրքի 309․1 հոդվածով իր ամրագրումը ստացավ խոշտանգման հանցակազմը՝ միջազգային  իրավական  չափանիշների  հաշվառմամբ։
   Միաժամանակ  նշենք,  որդատաիրավական  բարեփոխումների  համատեքստում  ՀՀ  քրեական  նորօրենսգրքի նախագծով խոշտանգման առաջարկվող հանցակազմը գրեթե նույնական  է  գործող  օրենսդրությամբ  նախատեսված  համանուն  հանցակազմին։
 Ճիշտ է, խոշտանգման հանցակազմի նախատեսումը որոշակի առումով առաջընթաց  է  միջազգային  իրավանորմերի  իմպլեմենտացման  առումով,  սակայնպրակտիկան  ցույց  է  տալիս,  որ  հաճախ  վարույթն  իրականացնող  մարմինըբախվում է խնդիրների։
 Առաջին բացթողումը վերաբերում է նրան, որ քննարկվող հանցատեսակըուղղված  է պետական ծառայության  դեմ.  դրա սուբյեկտը  հատուկ  է՝  պաշտոնատար  անձը,  մինչդեռ  խոշտանգման  հանցակազմի  օբյեկտիվ  կողմը  վերլուծելիս ակնհայտ է դառնում, որ ընդհանուր սուբյեկտը ևս կարող է լինել տվյալհանցագործության սուբյեկտ։
  Արդյունքում հակասության մեջ ենք մտնում քրեական  օրենսդրության  տրամաբանության  հետ՝  հատուկ  սուբյեկտ  պահանջողհանցակազմով  պատասխանատվության  ենթարկելով  նաև  ընդհանուրսուբյեկտին,  այլ  խոսքով՝  պետական  ծառայության  դեմ  ուղղած  հանցանքիսուբյեկտ ենք դիտում պաշտոնատար անձ չհանդիսացող սուբյեկտին։
  Պետությունը, պաշտոնատար անձանց վերապահելով պետաիշխանական լիազորություններ, միաժամանակ նախատեսում է ներգործության խիստ միջոցներ, այդթվում՝ քրեաիրավական, ուստի և՛ պաշտոնատար, և՛ մասնավոր անձի կողմիցտվյալ հանցանքը կատարելու դեպքում նույն սանկցիայի շրջանակներում պատասխանատվության  ենթարկելը  չի  կարող  ընդունելի  համարվել։
   Կարծումենք, որ սուբյեկտային կազմի և դրան համապատասխան տարբերակված պատասխանատվության տեսանկյունից այս հանցատեսակը վերանայման կարիքունի։
   Մեր  կողմից  առանձնահատուկ  ուշադրության  է  արժանացել  ՀՀ  քրեական օրենսգրքի 309-րդ (Պաշտոնեական լիազորությունները անցնելը), 309․1րդ  (Խոշտանգումը)  և  341-րդ  (Դատավորի,  դատախազի,  քննիչի  կամ  հետաքննության  մարմնի  կողմից  ցուցմունք  կամ  բացատրություն  կամ  կեղծ  եզրա11 Տե՛ս An Act respecting the Criminal Law 1985 Canada, Criminal code 1994 France, The CriminalCode of Finland 2010, Penal Code 2002 Estonia, Criminal code of Ukraine, 2001։
 կացություն  տալուն  կամ  սխալ  թարգմանություն  կատարելուն  հարկադրելը)հոդվածներով  նախատեսված  հանցատեսակների  փոխհարաբերության  հարցը։
 Նախ  անդրադառնանք  309-րդ  և  309․1-րդ  հոդվածներով  սահմանվածհանցագործություններին։
  Պրակտիկ գործունեության ոլորտում, երբ առկա ենպաշտոնատար անձանց կողմից դրսևորվող բռնության դեպքեր, որոնք իրենցբնույթով այնքան վտանգավոր չեն, որ արարքը որակվի որպես խոշտանգում,շատ հաճախ արարքը որակվում է 309-րդ հոդվածով՝ պաշտոնեական լիազորությունները  անցնելը։
   Բայց  պաշտոնեական  լիազորությունները  անցնելուդրսևորումները խիստ բազմազան են, ուստի դժվար թե ընդունելի լինեն, օրինակ, ոչ իրավասու պաշտոնատար անձի կողմից պաշտոնական փաստաթուղթստորագրելու  և  անձի  նկատմամբ  դաժան,  անմարդկային,  նվաստացնող  վերաբերմունքի  կամ  պատժի  վտանգավորության  նույնացումն  ու  միատեսակսանկցիայի  շրջանակներում  պատժի  նշանակումը։
   Կարծում  ենք,  որ  պետք  էհստակ  տարանջատում  դնել՝  ապահովելու  հանրային  վտանգավորությամբտարբերվող  արարքների  կատարման  դեպքում  համարժեք  պատասխանատվության  իրացումը։
   Այս  առումով  հարկ  է  նշել,  որ  Եվրոպական  դատարանըբացի խոշտանգման համար պատասխանատվությունից, ուշադրություն է սևեռում  նաև  դաժան,  անմարդկային  կամ  նվաստացուցիչ  վերաբերմունքի  կամպատժի դեպքերի վրա։
  Տեսաբանների կողմից տրվում է նաև դրանց հասկացությունը12։
  Անմարդկային վերաբերմունքը կամ պատիժը բնորոշվում է որպեսդիտավորյալ  գործողություն  կամ  անգործություն,  որը  պատճառում  է  ինտենսիվ ֆիզիկական կամ հոգեկան տառապանք, իսկ նվաստացնող վերաբերմունքը կամ պատիժը՝ արարք, որը նվաստացնում կամ ստորացնում է անձի արժանապատվությունը,  բարձրացնում  է  վախի,  տառապանքի,  անլիարժեքությանզգացումը, և որն ունակ է կոտրելու անձի ֆիզիկական կամ հոգեկան դիմադրությունը,  նաև  պատճառում  է  ֆիզիկական  կամ  հոգեկան  բավականին  դաժան  տառապանք։
   Դեռ  ավելին,  Եվրոպական  դատարանն  առանձնացրել  էայսպիսի վերաբերմունքի կամ պատժի կոնկրետ դրսևորումներ՝ հայտի որպեսհինգ տեխնիկաներ։
  Դրանք են` քնելու հնարավորությունից զրկելը, սթրեսայինվիճակի  ստեղծումը,  սննդից  և  խմիչքից  զրկելը,  բարձր  ձայնի  ազդեցությանըենթարկելը կամ բարձով խեղդելը։
  Սակայն նշվածները դաժան, անմարդկային,նվաստացնող  վերաբերմունքի  կամ  պատժի  բոլոր  դրսևորումները  չեն,  և  յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում, հաշվի առնելով գործի բոլոր հանգամանքները,դատարանն ինքն է որոշում՝ տվյալ պարագայում առկա է այդպիսի վերաբեր12 Տե՛ս Guide to Jurisprudence on Torture and Ill-treatment Article 3of the European Convention forthe Protection of Human Rights by Debra Long Geneva, June, 2002, էջ 27։
 մունք  կամ  պատիժ,  թե  խոշտանգում13։
   Հաշվի  առնելով  վերոշարադրյալը՝կարծում  ենք,  որ  սոցիալական  արդարության  հիմնարար  արժեքից  չի  բխումմիայն  309-րդ  և  309․1-րդ  հոդվածներով  ամրագրված  իրավակարգավորումների  նախատեսումը,  և  անհրաժեշտ  է  սահմանել  այսպես  կոչված  միջանկյալհանցակազմ,  որը  հնարավորություն  կտա  մի  կողմից  ավելի  խիստ  պատասխանատվություն նախատեսելու, քան այն, որը նախատեսված է  309-րդ հոդվածով, մյուս կողմից էլ՝ ավելի մեղմ պատիժ, քան  309․1-րդ հոդվածի սանկցիայով  նախատեսվածը։
   Ուստի,  ըստ  մեզ,  նպատակահարմար  է  կա՛մ  առանձին, 309․1-րդ հոդվածովի առանձին մասով նախատեսել պատասխանատվություն դաժան, անմարդկային, նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի ենթարկելու  համար՝  ապահովելով  նաև  սանկցիայի  համապատասխանությունըվերը նշված պահանջին։
 Ուշադրության է արժանի նաև  309․1-րդ և  341-րդ հոդվածների հարաբերակցության և փոխպայմանավորվածության հարցը, քանզի այս պարագայում,  ըստ  էության,  գործ  ունենք  ընդհանուրի  և  մասի  փոխհարաբերությանհետ։
  Գործող իրավակարգավորումների շրջանակներում այդ հանցակազմերովարարքը  որակելու  դեպքում  կարող  են  ի  հայտ  գալ  բարդություններ  հատկապես 341-րդ հոդվածի որակյալ տեսակի (նույն արարքը, որը զուգորդվել է խոշտանգմամբ)  դեպքում։
   Նշված  հանցակազմերը  վերլուծելու  արդյունքում  ակներև է դառնում, որ  341-րդ հոդվածն իր բովանդակությամբ  309․1-րդ հոդվածի մասնավոր դրսևորումն է, մինչդեռ 341-րդ հոդվածի երկրորդ մասը պատասխանատվություն  է  սահմանում  նույն  արարքի  կատարման  համար,  որըզուգորդվել  է  խոշտանգմամբ։
   Այսինքն՝  մասնավոր  դեպքի  որակյալ  տեսակըհղում է կատարում ընդհանուրին և միաժամանակ սահմանում նույն սանկցիան,  ինչ  309․1-րդ  հոդվածը,  որը  պրակտիկայում  կարող  է  առաջացնել  լուրջխոչընդոտներ՝ կապված արարքի՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի  309․1-րդ հոդվածով կամ  341-րդ հոդվածի երկրորդ մասով որակելու հետ։
  Առաջանում է իրավիճակ, երբ արարքը միաժամանակ հնարավոր է որակել երկու տարբեր հոդվածներով,  ինչը  չի  համապատասխանում  իրավական  որոշակիության  սկզբունքին։
  Պետությունը ոչ միայն պետք է պահպանի և կիրառի իր կողմից ընդունված  օրենքները,  այլև  պետք  է  երաշխավորի  դրանց  իրավական  և  գործնական  կիրառության  պայմանները։
   Այն  պետք  է  ապահովի  ոչ  միայն  օրենքիառկայությունը, այլև օրենքի գերակայության գաղափարին համահունչ որակը`հստակությունը,  մատչելիությունը  և  կանխատեսելիությունը14։
   Մինչդեռ,  ինչպես նկատում ենք, առկա է օրենսդրական անհստակ լուծում, որի պարագա13 Տե՛ս Tyrer v UK Application No. 5856/72։
 14 Տե՛ս The Council of Europe and the Rule of Law-An Overview. CM Documents, CM (2008)170, էջ8-9։
 յում արարքը միաժամանակ կարող է որակվել երկու տարբեր հոդվածներով, ինչն իրավական պետության մեջ անթույլատրելի է, չի բխում իրավունքի գերակայության սկզբունքից և առաջացնում է իրավական անորոշության։
  Կարծումենք,  որ  այս  խնդրի  լուծումը  կարելի  է  ապահովել  ՀՀ  քրեական  օրենսգրքի341-րդ հոդվածի 2-րդ մասը վերացնելով, իսկ որպես նման արարքների որակման նախընտրելի տարբերակ՝ դիտել 309․1-րդ հոդվածը։
 Մարդու  իրավունքների  և  հիﬓարար  ազատությունների  պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի մասնակից պետությունները կրում ենիրենց իրավազորության տակ գտնվող յուրաքանչյուր անձի համար կոնվենցիայով նախատեսված իրավունքներն ու ազատություններն ապահովելու պարտավորություն։
   Այդ  պարտավորությունը  ներառում  է  ոչ  ﬕայն  կոնվենցիայիմասնակից  պետությունների`  կոնվենցիայով  նախատեսված  իրավունքներն  ուազատությունները չխախտելու պարտավորությունը, այլ նաև պետության պոզիտիվ պարտավորությունը` ձեռնարկելու այնպիսի ﬕջոցներ, այդ թվում` համապատասխան ներպետական օրենսդրության ընդունում, որն անհրաժեշտ էայդ իրավունքների պաշտպանությունն ապահովելու, երրորդ անձանց կողﬕցդրանց հնարավոր խախտուﬓերը կանխելու համար։
  Այս դիտակետից ցանկանում  ենք  նշել,  որ  շատ  դեպքերում  անդամ  պետությունները  չեն  կարողանումկատարել իրենց ստանձնած պարտավորությունները այն պատճառով, որ չկանարդյունավետ  ու  օպերատիվ  կառուցակարգեր՝  ապահովելու  խոշտանգմանփաստերի  արագ  բացահայտումը  և  մեղավորներին  պատասխանատվությանենթարկելու  նպատակի  իրացումը։
   Եվրոպական  դատարանը  ևս  խիստ  կարևոր է համարում խոշտանգման յուրաքանչյուր փաստի առթիվ բազմակողմանի  ու  արդյունավետ  քննության  ապահովումը,  քանի  որ  այդպիսի  կառուցակարգի  բացակայությունը  լուրջ  վտանգ  է  ներկայացնում  կոնվենցիայով  երաշխավորված  իրավունքների  պաշտպանության  համար։
   Տարբեր  որոշումներովԵվրոպական դատարանը ընդգծել է ողջամիտ կասկածից վեր ապացուցողական չափանիշի բավարարման անհրաժեշտությունը՝ բավարար ապացուցողական  բազայի  առկայությամբ15,  իսկ  դա,  բնականաբար,  անիրագործելի  է  անկատար  օրենսդրության  պայմաններում։
   Ուստի,  հաշվի  առնելով  միջազգայինիրավական փորձը, կարելի է եզրակացնել, որ խոշտանգման համար քրեականպատասխանատվության  իրացման  համար  նախևառաջ  անհրաժեշտ  է  բարեփոխել ներպետական օրենսդրությունը՝ վերը թվարկված առաջարկությունների  հաշվառմամբ,  ներդնել  պրակտիկայում  իրենց  արդարացրած  համապա15 Տե՛ս Ribitsch v Austria Application no. 18896/91, Labita v Italy Application, No. 26772/95 AssenovNo. 23657/94։
 տասխան իրավական կառուցակարգեր, որոնք էլ վերջին հաշվով կհանգեցնենխոշտանգման՝ իբրև ինքնուրույն հանցատեսակի կանխարգելմանը։
 Կարեն ՄելիքսեթյանԽՈՇՏԱՆԳՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ խոշտանգում, կոնվենցիա, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան, ֆիզիկական ուժեղ ցավ, հոգեկան ուժեղ տառապանք, պաշտոնատար անձԱմփոփագիր։

Սույն գիտական աշխատանքով առաջարկվում են խոշտանգման հանցակազմի վերաբերյալ  նոր  լուծումներ՝  հաշվի  առնելով  արդի  միջազգային  իրավական  կարգավորումներն  ու  ներպետական  քրեական  օրենսդրության  առանձնահատկությունները,  և  առաջ  է  քաշվում համապատասխան օրենսդրական փոփոխությունների միջոցով հանցակազմը վերաձևակերպելու պահանջ՝ ապահովելու համար այս հանցատեսակի համար քրեական պատասխատվության համապարփակ իրացումն ու ստանձնած միջազգային պարտավորությունների  պատշաճ  կատարումը,  իսկ  ավելի  լայն  առումով՝  մարդու՝  միջազգային  իրավական  ակտերով երաշխավորված խոշտանգումից պաշտպանված լինելու իրավունքի համակողմանի  պաշտպանության  արդյունավետ  կառուցակարգերի  ներդրումն  ու  շարունակական  կատարելագործումը։
