Գիտ. ղեկ.՝ տ.գ.դ., պրոֆ. Հ. ՍարգսյանՍույն հոդվածում տրվում է սահմանադրական տնտեսագիտության հետազոտական  տիրույթի  համալիր  պատկերը՝  ներքոշարադրյալ  հարց  ուպատասխանի տեսքով1.Ա. Որո՞նք էին ՍՏ-ի առաջին քայլերը.Սահմանադրական  տնտեսագիտությունը  (ՍՏ)  համեմատաբար  երիտասարդ  գիտաուղղություն  է,  որը  ձևավորվել  է  20-րդ  դարի  երկրորդ  կեսին՝  արդեն  իսկ  անցնելով  զարգացման  բավական  լուրջ  ճանապարհ։
   ՍՏեզրն  առաջինը  գիտաշրջանառության  մեջ  է  դրել  Ռ.  Մաքքինզին՝  1982  թ.իր  կազմակերպած  համաժողովի  քննարկման  կենտրոնական  թեման  անվանակոչելու  համար՝  սակայն  նկատի  չունենալով  բովանդակային  այնընդգրկումը, որն  ունի ՍՏ-ն ժամանակակից ընկալումային իմաստով։
  Նրաեզրը փոխառեց Ջ. Բյուքենենը՝ սկզբնավորելով գիտության գետի այս նորվտակը, որի գնահատականը հանդիսացավ 1986 թ.  Նոբելյան մրցանակը՝շնորհված  «տնտեսական  և  քաղաքական  որոշումների  կայացման  տեսության  սահմանադրական  և  պայմանագրային  հիմքերը  ձևավորելու  համար»։
 Բ. Ի՞նչ է ՍՏ-ն.Ըստ Բյուքենենի. «ՍՏ-ն ուսումնասիրում է կանոնների (սահմանադրական)  գործող  հատկությունները,  ինստիտուտները,  որոնց  շրջանակներումանհատները  փոխազդում  են,  և  այն  գործընթացները,  որոնց  միջոցով  այդ1 Մխիթարյան Ժ., Ջեյմս Բյուքենեն. անդրանիկ սահմանադրական տնտեսագետը // Տնտեսագիտության ժամանակակից հիմնահարցեր։
  Միջազգային 3-րդ գիտաժողովի նյութեր, 2015, էջ98-104, Մխիթարյան Ժ., Նահապետյան Ս., Սահմանադրական տնտեսագիտություն. առարկայական տիրույթը և ուղղությունները // Ֆինանսներ և էկոնոմիկա, N.9-10 (171-172), 2014,էջ  31-34,  Մխիթարյան  Ժ.,  Սահմանադրական  տնտեսագիտության  ձևավորման  և  զարգացման  ընթացքի  տեսա-մեթոդաբանական  առումները  //  Հայաստանի  Հանրապետության  սոցիալ-տնտեսական  զարգացման  հիմնախնդիրները  և  առաջնահերթությունները։
   Գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Եվրասիա միջազգային համալսարան, 2014, էջ 292-307, Մխիթարյան  Ժ.,  Սահմանադրական  տնտեսագիտության  մեթոդաբանական  գործիքակազմը  //  Տնտեսագիտության  ժամանակակից  հիմնահարցեր։
   Միջազգային  3-րդ  գիտաժողովի  նյութեր,2015, էջ 105-110, Մխիթարյան Ժ., ՀՀ գյուղատնտեսության զարգացման սահմանադրականուղին  //  ԵՊՀ  ՈՒԳԸ  գիտական  հոդվածների  ժողովածու,  2016,  Buchanan,  James  M.,  “TheDomain  of  Constitutional  Economics,”  Constitutional  Political  Economy,  Vol.  1,  No.  1,  1990,  էջ10-12։
 կանոններն  ու  ինստիտուտներն  առաջանում  և  ընտրվում  են»։
   ՍՏ-ն  բնորոշվում է նաև, որպես գիտաուղղություն, որը «փորձում է բացատրել իրավական - ինստիտուցիոնալ - սահմանադրական կանոնների այլընտրանքային  համակցությունների  գործող  հատկությունները,  որոնք  սահմանափակում են տնտեսական և քաղաքական գործիչների ընտրությունն ու գործունեությունը»։
 Վերոշարադրյալ սահմանումների համատեքստում սահմանադրությունբառը  բավական  ընդգրկուն  է.  ինչպեսև  ժամանակակից  անգլերենում,  այնհամիմաստորեն  կիրառվում  է  ոչ  միայն  պետության,  այլև՝  կազմակերպական  տարբեր  կառուցվածքների`  ընկերությունների,  հասարակական  կազմակերպությունների  (հիմնադիր  փաստաթղթի`  կանոնադրության  իմաստով), սոցիալական խմբերի հանդեպ և այլն։
 Սահմանադրության՝  պետության  հիմնօրենքի  նշանակության  շեշտադրմամբ,  ՍՏ-ն  կարելի  է  բանաձևել,  որպես.  «գիտաուղղություն,  որնուսումնասիրում  է  ազգային  տնտեսական  համակարգի  շրջանակներումանհատի  տնտեսական  և  սոցիալական  իրավունքների  առավելագույն  բավարարման  հնարավորությունները`  տնտեսական  նպատակահարմարությունը սահմանադրական զարգացման առկա մակարդակի հետ օպտիմալհամակցման ճանապարհով»։
 Գ. Որո՞նք են ՍՏ-ի առարկայական տիրույթի սահմանները.Ընդհանրապես,  տնտեսագիտությունն  ընտրության  գիտություն  է։
   Ոչսահմանադրական  տնտեսագիտությունում  վերլուծությունները  կենտրոնանում են առկա սահմանափակումների շրջանակներում ընտրության կատարման վրա։
  Մինչդեռ ՍՏ-ն ուղղորդում է վերլուծությունը դեպի սահմանափակումների միջև ընտրության կատարումը։
  Այս տարանջատումն իրականացրել  է  Ջ.  Բյուքենենը`  հետևելով  իր  գաղափարական  նախորդին՝  Կ.Վիքսելին,  ով  ուշադրություն  էր  հրավիրում  կանոնների  կարևորությանվրա, որոնց շրջանակներում քաղաքական գործիչները կատարում են ընտրություն՝  արտահայտելով  այն  համոզմունքը,  որ  բարեփոխումներին  միտված  ջանքերը  պետք  է  ուղղված  լինեն  կանոնների  փոփոխությանը,  այլ  ոչթե գործիչների վարքագծի վրա ներազդելու ճանապարհով սպասվող արդյունքները ձևափոխելուն։
 ՍՏ-ն  տնտեսագետների  և  իրավագետների՝  պետության  տնտեսականգործունեության  ինստիտուցիոնալ-նորմատիվ  ապահովման  հիմնախնդիրների  հանդեպ  սահմանադրական  իրավունքի  կիրառման  հարցերի  համալիր  հետազոտական  տիրույթ  է՝  հանուն  տնտեսական  զարգացման  և  ընդհանուր բարեկեցության ապահովման։
 Դ. Որո՞նք են ՍՏ-ի տեսական նախահիմքերը.ՍՏ-ն  ամբողջությամբ  նոր  գիտական  հայտնագործություն  չէ։
   Այն  սերում է դասական քաղաքատնտեսության և պայմանագրային քաղաքականփիլիսոփայության միացյալ հիմքերից։
  Դասական քաղաքատնտեսությունն(հատկապես  սմիթյան  մոտեցմամբ)  ուղղված  էր  հասկանալու  և  բացատրելու,  թե  ինչպե՞ս  է  տնտեսությունը  (շուկաների  ամբողջությունը)  գործում`էական  քաղաքական  (պետական)  միջամտության  և  հսկողության  բացակայության պայմաններում։
  Սմիթի տեսությունը բնութագրում էր և՛ թե ինչպես  է  գործում  գոյություն  ունեցող  ռեժիմը,  և՛  թե  ինչպես  կարող  է  գործելայլընտրանքային  ռեժիմը։
   Այսինքն՝  Սմիթը  գործածում  է  ՍՏ-ին  բնորոշմեթոդաբանությունը` համեմատական սահմանադրական վերլուծությունը։
 Դասական  քաղաքատնտեսության  տարրերը  դարձան  ՍՏ-ի  ուղղակինախահիմքեր  միայն  պայմանագրային  քաղաքական  փիլիսոփայությանհետ միահյուսման արդյունքում, համաձայն որի՝ պետական հարկադրանքըպետք  է  հիմնվի  բացառապես  դրան  ենթակա  անհատների  համաձայնության (պայմանագրի) վրա։
 Ե. Որո՞նք են ՍՏ-ի գաղափարական հիմնասյուները.Գոյություն ունեն երկու հիմնասյուներ, որոնց վրա խարսխված է ՍՏ-ն՝մեթոդաբանական  ինդիվիդուալիզմն  ու  ռացիոնալ  ընտրությունը։
   Առաջինի  էությունն  այն  է,  որ  ինչպիսի  երևույթ  էլ  փորձենք  բացատրել  հասարակական  համախմբված  մակարդակում,  պետք  է  ցույց  տանք,  թե  այն  ինչպե՞ս  է  բխում  անհատների  գործողություններից  և  փոխազդեցություններից,  որոնք  առանձին-առանձին  կամ  միասնաբար  հետապնդում  են  իրենցշահերը` հիմնվելով շրջապատող աշխարհի մասին ունեցած իրենց պատկերացումների վրա։
  Այս սկզբունքի համաձայն. «միայն անհատներն են ընտրում ու գործում»։
  Համախմբված հասարակական արդյունքները դիտարկվում են միայն, որպես անհատների ընտրությունների  ու գործողությունների  ելքարդյունքներ։
   Մեթոդաբանական  ինդիվիդուալիզմից  զատ  գոյություն ունի նաև նորմատիվ ինդիվիդուալիզմ հասկացությունը, ըստ որի անհատների գնահատականները, նրանց շահերն ու արժեքները տրամադրումեն  այն  պատշաճ  չափանիշը,  որի  համաձայն  պետք  է  դատվեն  կանոնների(սահմանադրական) այլընտրանքային հավաքածուները։
 Երկրորդ հիմնաքարը, որի վրա խարսխված է ՍՏ-ն, ռացիոնալ ընտրության  գաղափարն  է,  որը  կիսում  են  տնտեսագիտության  բոլոր  ճյուղերը։
 Շվեյցարացի գիտնական Ռ. Շվերին իր հոդվածում մեջբերում է Ջ. Վիներիհետևյալ  խոսքերը.  «թվում  է,  թե  տնտեսագիտության  ուսումնասիրությանօբյեկտի  մշտափոփոխության  պայմաններում,  տնտեսագիտության  միայնմեկ  սահմանում  կարող  է  հարատևել.  տնտեսագիտությունն  այն  է,  ինչովզբաղվում  են  տնտեսագետները»։
   Շարունակելով՝  Շվերին  գրում  է.  «մենքկարող  են  պնդել,  որ  տնտեսագիտությունը,  կորցնելով  իր  ուսումնասիրության  օբյեկտը,  փոխարենը  ձեռք  է  բերել  հատուկ  մոտեցում,  որը  կարող  էկիրառվել ինչպես շուկայական, այնպես էլ՝ ոչ շուկայական հատվածի վերլուծություններում։
  Այդպիսին է ռացիոնալ ընտրության տեսության առաքելությունը»։
   Այնուհետև,  նա  նշում  է  հասարակական  այլ  գիտությունների«նվաճմանն» ուղղված տնտեսագիտության «խաչակրաց արշավանքի» հաջողությունների մասին, ինչն որոշ մասնագետներ անվանում են «տնտեսագիտական  կայսերապաշտություն»։
   Ըստ  իրեն,  վերջինս  պայմանավորվածէ  նրանով,  որ  ժամանակակից  հասարակական  գիտություններում  ամեն  ոչճշգրիտը  պետք  է  փոխարինվի  ճշգրտով,  ինչին  նպաստում  է  ռացիոնալընտրության տեսությունը` ձևակարգելով տրամաբանությունը, որով ղեկավարվում  են  մարդիկ  ամենատարբեր  իրավիճակներում  ընտրություն  կատարելիս` լինի դա ապրանքների ամենօրյա ընտրություն, թե կողակցի կամկուսակցության  ընտրություն։
   Այդպիսով,  շուկայական  գործընթացներիտրամաբանությունը  կարող  է  արտապատկերվել  նաև  «քաղաքական  շուկաների» հանդեպ` հաշվի առնելով վերջիններիս սահմանադրաիրավականև այլ սահմանափակումները։
 Զ. Ինչպիսի՞ զարգացման ընթացք է ունեցել ՍՏ-ն.Վերջինս սկիզբ է առել անդրանիկ սահմանադրական տնտեսագետ Ջ.Բյուքենենի  աշխատանքներով,  այդ  ընթացքին  մեծ  ներդրում  են  ունեցելԻրավունքի տնտեսագիտության հիմնադիր Ռ. Պոզները և Նոբելյան մրցանակակիր  Ա.  Սենը,  իսկ  զարգացման  ամենանշանակալի  հանգրվաններիցմեկն է դարձել սահմանադրական տնտեսագիտության ռուսական դպրոցիձևավորումը։
 Է. Որո՞նք են ՍՏ-ի մեթոդները.ՍՏ-ի  հիմնական  մեթոդը  համեմատական  սահմանադրական  (ինստիտուցիոնալ) վերլուծության մեթոդն է, որը թույլ է տալիս հասկանալ, թե այլընտրանքային  սահմանադրական  կարգավորումներն  ինչպե՞ս  են  ազդումելքարդյունքների  (տնտեսական)  վրա։
   ՍՏ-ի  մեթոդաբանական  զինանոցիհաջորդ  գործիքը  տնտեսագիտամաթեմատիկական  և  տնտեսաչափական(էկոնոմետրիկ)  մեթոդներն  են,  որոնց  ակտիվ  գործածությունը  հանգեցրեցՍՏ-ի  նոր  ուղղության՝  էմպիրիկ  սահմանադրական  տնտեսագիտությանառաջացմանը։
 Ը. Որո՞նք են ՍՏ-ի հետազոտական հիմնական ուղղությունները.Առաջինը նորմատիվ ՍՏ-ն  է, որը կենտրոնանում  է պետության և նրաներկայացուցիչների  գործողությունների  օրինակարգեցման  վրա։
   Երկրորդը  պոզիտիվ  ՍՏ-ն  է,  որը  կենտրոնանում  է  սահմանադրական  կանոններիընտրության`  դրանց  առաջացման  ու  փոփոխության,  ինչպես  նաև  դրանցհետևանքների (տնտեսական) բացատրության վրա։
  Երրորդը էմպիրիկ ՍՏն  է,  որը  հետաքրքրված  է  երկու  հարցերում.  ա)  ինչպիսի՞  կարևոր  տնտեսական  հետևանքներ  ունեն  սահմանադրական  կանոնները,  բ)  ինչո՞ւ  ենտարբեր երկրներ ընտրում տարբեր սահմանադրություններ։
  Էմպիրիկ ՍՏի  հիմնական  տարբերությունը  ՍՏ-ի  այլ  ուղղություններից  սահմանադրատնտեսագիտական  վերլուծություններում  տնտեսագիտամաթեմատիկական  գործիքակազմի  ակտիվ  գործածության  մեջ  է,  որի  արդի  զարգացումներից  մեկն  էլ  սահմանադրականության  մակարդակի  գնահատումն  էլինելու։
 Թ. Որո՞նք ՍՏ-ի հարակից գիտաուղղությունները.Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմին  հաջորդող  զարգացումներիհամատեքստում,  ՍՏ-ն  դիրքավորվեց  մի  շարք  գիտաուղղությունների  հավաքածուում, որը վերտառվել է՝ «նոր քաղաքատնտեսություն»։
  Այդ ուղղությունները  կենտրոնանում  են  հետազոտական  համանման  օբյեկտներիվրա,  և  նրանց  բոլորի  արմատները  ձգվում  են  դեպի  դասական  քաղաքատնտեսությունը։
  Հիմնական շեշտադրումը տարբերվում է առանձին ուղղությունների  միջև,  սակայն  դրանցից  յուրաքանչյուրն  արտացոլում  է  ուղղափառ  նորդասական  տնտեսագիտության  համեմատաբար  նեղ  սահմաններից  առաջ  շարժվելու  մղումներ։
   Դրանք  են՝  հանրային  ընտրության  տեսությունը,  նոր  ինստիտուցիոնալ  տնտեսագիտությունը,  իրավունք  ևտնտեսագիտությունը, սեփականության իրավունքի տնտեսագիտությունը,նոր  տնտեսական  պատմությունը,  կարգավորման  քաղաքատնտեսությունը, օրթոլիբերալ կարգային տեսությունը։
 Ժ. Ինչպե՞ս կիրառել ՍՏ-ի հիմնադրույթները գործնականում.Ներկայացնենք  ՍՏ-ի  հիմնադրույթների  կիրառությունը  ՀՀ  գյուղատնտեսության  զարգացումն  ուղենշելու  օրինակով։
   ՀՀ  գյուղատնտեսության  գլխավոր  հիմնախնդիրը  գերմասնատվածությունն  է,  իսկ  զարգացման  հիմնական  ուղին՝  գյուղատնտեսական  նշանակության  հողերի  խոշորացումը,  որն  արդյունավետորեն  կարող  է  իրականացվել  միայն  գյուղատնտեսական  կոոպերատիվների  մոդելին  զանգվածայնորեն  անցմանպարագայում։
   Այսպիսով,  տվյալ  ոլորտում  բարեփոխումներին  միտվածջանքերը  պետք  է  ուղղված  լինեն  կանոնների  փոփոխությանը  (անցումըմասնատված անհատական տնտեսությունների կանոնից կոոպերատիվների կանոնին), այլ ոչ թե գործող կանոնի շրջանակներում փոփոխությունների իրականացման ճանապարհով (գործող անհատական տնտեսություններին  պետական  աջակցության  ավելացում  կամ  աջակցության  նոր  մեխանիզմների ներդրում) սպասվող արդյունքները ձևափոխելուն։
 Ժիրայր ՄխիթարյանՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՏԱՍԸ ՀԱՐՑ ԵՎ ՊԱՏԱՍԽԱՆԲանալի բառեր՝ սահմանադրական տնտեսագիտություն, առարկա, մեթոդ, նախահիմքեր, ուղղություններ։

Սահմանադրական տնտեսագիտությունը համեմատաբար երիտասարդ գիտաուղղություն  է,  որը  սկսել  է  ձևավորվել  20-րդ  դարի  երկրորդ  կեսին՝  արդեն  իսկ  անցնելով  զարգացման  բավական  լուրջ  ճանապարհ,  որի  վերաբերյալ  պատկերացումները  մեզանում,  դժբախտաբար,  դեռևս  գտնվում  են  սաղմնային  վիճակում։
   Ներկայացվում  է  սահմանադրական  տնտեսագիտության  ուսումնասիրության  տիրույթը  համալիր  մոտեցմամբ՝  անդրադառնալով  դրա  հասկացութային  շրջանակներին,  առարկային  ու  մեթոդաբանական  գործիքակազմին,  տեսական  նախահիմքերին  ու  գաղափարական  հիմնասյուներին,  հետազոտական  ուղղություններին  և  հարակից գիտաուղղություններին։
