ԱՐԳԻՇՏԻ Ա-Ի ԿՈՂՄԻՑ ՀՊԱՏԱԿԵՑՎԱԾ ՌԱԶՄԱԳԵՐԻՆԵՐԻ ԹՎԻՀՍՏԱԿԵՑՄԱՆ ՓՈՐՁՀայկական լեռնաշխարհը Ք.ա. IX դարում թևակոխեց պատմական զարգացմանորակապես նոր շրջափուլ։
  Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ Հայկական լեռնաշխարհում  Նաիրյան  համադաշնության  հիմքի  վրա  վեր  խոյացավ  Վանի  (Բիայնիլի,Ուրարտու, Արարատ) համահայկական թագավորությունը։
  Ուրարտուն դարձավ ՀինԱրևելքի  հզորագույն  պետություններից  մեկը,  որի  քաղաքական  ազդեցությունըտարածվում էր ինչպես հարակից, այնպես էլ հեռավոր երկրներում։
 Վանի  (Բիայնիլի,  Ուրարտու,  Արարատ)  թագավորությունը  հզորության  գագաթնակետին  է  հասնում  Արգիշտի  Ա-ի  (Ք.ա.  786-764  թթ.)  կառավարման  ժամանակաշրջանում [9, 5]1։
 Նկար 1. Արգիշտի Ա-ին (Ք.ա. 786-764 թթ.)Արգիշտին իր կառավարման հենց սկզբից քայլեր ձեռնարկեց թագավորությանընդարձակման  ուղղությամբ՝  մի  տարվա  ընթացքում  արշավանքներ  ձեռնարկելովերկրի  տարբեր  ուղղություններով։
   Ի  վերջո,  նրան  հաջողվում  է  ստեղծել  հզոր  աշխարհակալություն,  որը  մեծ  սպառնալիք  է  դառնում  ժամանակի  հզոր  գերտերությունների համար։
 Արգիշտի Ա-ի վարած քաղաքականության շնորհիվ թագավորության սահմանները հյուսիսում ձգվում էին մինչև Ճորոխի ավազան, Սևանա լճի հյուսիս-արևմտյանափերը  և  Չըլդըր  լճից  դեպի  հյուսիս  ընկած  շրջանները,  արևմուտքում  և  հարավ1 Մենուան ուներ երկու որդի՝ ԱրգիշտինևԻնուշպուան (Ունուշպուա, Unušpua)։
  Արգիշտին շարունակեցերկրի կառավարումը, իսկ ինչ վերաբերվում է նրա եղբորը՝ Ինուշպուային, ապա վերջինիս մասին միքանի  արձանագրություններ  են  պահպանվել,  որոնցից  մեկը  գտնվում  է  Վանի  «Կուրշու-Ջամի»մզկիթում։
   Ամենայն  հավանականությամբ,  հորեղբոր՝  Սարդուրու  պես  բռնել  էկրոնական  ուղին  ևդարձել Մուսասիրի գլխավոր քուրմը։
 արևմուտքում՝ Եփրատի վերին և միջին հոսանքները, հարավում՝ մինչև Ասորեստան,արևելքում մինչև Ուրմիա լճի հյուսիսային և արևելյան ափերը։
 Արգիշտիի  նվաճումների  վերաբերյալ  հիմք  է  արքայի  թողնած  «Խորխոռյանտարեգրություն»-ը [11]2։
 Նկար 2 և 3. «Խորխոռյան տարեգրություն»Տարեգրությունում հիշատակվում են մի շարք երկրներ, որոնց վրա արքան իրգերիշխանությունն  է  հաստատել  և  վերջիններս  հարկադրված  են  եղել  վճարելուարքայի սահմանած հարկը։
  Վերջիններս ժամանակ առ ժամանակ փորձել են դուրսգալ ուրարտացիների3 գերիշխանությունից, սակայն ակնհայտ է, որ Արգիշտին կրկինենթարկել  և  մեծ  թվով  ռազմագերիներ  է  բերել  երկրի  կենտրոնական  շրջաններ։
 Միայն  մեկ  արշավանքի  ընթացքում  արքան  երիկրի  բուն  տարածք  էր  բերումհազարից ավել ռազմագերիներ։
  Իսկ այն, որ գահակալման ընթացքում արքան հզորգերտերություն է ստեղծում և նվաճում մեծ թվով երկրներ, հիմք է տալիս պնդելու, որռազմագերիների թվաքանակն իսկապես մեծ է եղել։
 Փորձենք միայն «Խորխոռյան տարեգրությունում» պահպանված տեղեկությունների  հիման  վրա  ներկայացնել  Արգիշտի  Ա-ի  հպատակեցրած  ռազմագերիներիթվաքանակը։
 «Խորխոռյան տարեգրություն»-ում ներկայացված տեղեկություններն Արգիշտի Ա-ի արշավանքների ուղղությունների և թագավորություն բերված ռազմագերիների թվաքանակի վերաբերյալ։
  Հիմք ընդունելով «Խորխոռյան տարեգրություն»ը՝ փորձենք ներկայացնել ընդանուր պատկերը՝ պարզելու, թե որ տարածքից ինչքան2 1827 թվականին ֆրանսիական Ասիական ընկերությունը Վան գործուղեց արևելագետ Ֆ. Է. Շուլցին,ով  ընդօրինակեց  մոտ  40  արձանագրություններ՝  դնելով  ուրարտերենի  ուսումնասիրության  հիմքը։
 Վերջինս  1828  թվականին  հայտնաբերել  է  «Խորխոռյան  տարեգրություն»-ը,  որը  ցայսօր  հայտնիուրարտական ամենամեծ արձանագրությունն է։
  «Խորխոռյան» ութ սյունակների արձանագրություններից առաջին յոթն են պարունակում Արգիշտի Ա-ի ձեռնարկած արշավանքների նկարագրությունները, իսկ վերջին՝ ութերորդ սյունակում գրված է արքայի անեծքը նրանց հասցեին, ովքեր կփորձենվնասել արձանագրությունը։
 3  «Ուրարտու»  և  «ուրարտացի»  եզրույթներն  աշխատանքում  գործածվում  են  ոչ  թե  էթնիկական,  այլժամանակային իմաստով։
 ստրուկ է իր հետ բերել արքան։
 Արձանագրությունը սկսվում է «նույն տարում երրորդանգամ զինվորներ գնդեցի» արտահայտությամբ։
  Ակնհայտ է, որ ևս երկու արշավանքէ  ձեռնարկել  արքան։
   Դժբախտաբար,  արձանագրության  առաջին  սյունակը  խիստվնասված է և չգիտենք թե, որ ուղղությամբ է արքան արշավել և ինչքան ռազմագերիէ  իր  հետ  բերել  թագավորության  տարածք։
   Այնուհետև  Արգիշտին  հիշատակում  էԴիաուխի (երկիրը), որը հպատակեցնելուց հետո գրավում է Շերիազի երկիրը, հասնում մինչև Բութի քաղաք, արշավում Զաբախա՝ հասնելով մինչև Սիրիմութարա լեռը՝«..արշավեցի Դիաուխի (ցեղի) վրա... արքայի Դիաուխի (ցեղի) հպատակեցրի(?),գրավեցի Շերիազի (երկիրը), քաղաքները այրեցի, ամրոցները ավերեցի։
  Կտրում էիմինչև  Բութի  (քաղաքը)։
   Բուն  (?)  Բիանի  (և)  Խուշանի  (երկրները)  անջատեցի(?)ամբողջը  (?)  Թարիունի  (երկրից)։
   Արշավեցի  Զաբախա  (երկրի)  վրա,  գրավեցիԶաբախա (երկրի) գավառը (?)։
  Կտրում էի մինչև Ուզինաբիթարնա (քաղաքը), մինչևՍիրիմութարա լեռը։
  Ամբողջը (?) Մակալթունի քաղաքը Իյանի (երկրից) անջատեցի(?)։
   Ելա  Էրիախի  երկրի  վրա,  արշավեցի  Աբունի  (երկրի)  վրա։
   Գրավեցի  Ուրեյունիքաղաքն արքայական Վիտերուխի (երկրի)» [4, 6]։
 Ամփոփելով  այդ  ժամանակաշրջանում  կատարած  արշավանքները՝  Արգիշտիննշում է, թե քանի ռազմագերի է իր հետ տարել՝ «Տասնինն հազար երկու հարյուր հիսունհինգ պատանի (քշեցի), տասը հազարհարյուր  քառասուն  զինվոր  երիտասարդ,  քսաներեք  հազար  երկու  հարյուր  ութսունստրկուհի(?), ընդամենը հինգ բյուր երկու հազար վեց հարյուր յոթանասունհինգ մարդ(մեկ) տարում։
  Ոմանց սպանեցի, ոմանց կենդանի տարա» [4, 6]։
 Արձանագրության վերոնշյալ հատվածում Արգիշտին նշում է, թե քանի հազարռազմագերի է տարել։
  Հավանաբար, խոսքը վերաբերում է Ք.ա. մոտ 785 թվականին։
 Վերոնշյալ հատվածն ամփոփելով՝ ունենում ենք հետևյալ պատկերը՝ 19.255 պատանի, 10.140 զինվոր, 23.280 ստրկուհի (ընդամենը՝ 52.675 ռազմագերի)։
 Ք.ա. մոտ 784 թվականին արքան գրավում է Աբելիանիխի, Անիշթերգա, Կուարզանի, Ուլթուզաինի, Էթիունի և մի շարք այլ երկրներ՝«Խալդին  արշավեց,  սեփական  զենքին(?)  ենթարկեց  Աբելիանիխի  (ցեղի)երկիրը,  Անիշթերգա  (երկիրը),  Կուարզանի  (ցեղի)  (երկիրը),  Ուլթուզաինի  (ցեղի)երկիրը, զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև։
  ...Արգիշտին ասում է.– Գրավեցի Էթիունի(երկիրը)։
  Կտրում էի մինչև [...] (երկիրը), մինչև Ուդուրե Էթիուխի (երկիրը)։
  Մարդ, կինքշեցի» [4, 6]։
 Շարունակելով արքան գրում է՝«Հենց  նույն  տարում  արշավեցի  Ումելունի(?)  (երկրի)  վրա,  գրավեցի  Ուրյա(երկիրը), Տերտուբի(?) (երկիրը), գրավեցի Մուրուզու (ցեղի) (երկիրը)։
  «Մարե»-ականժայռը(?),  (որ)  ամրացված  էր,  կռվում  գրավեցի,  մարդ,  կին  քշեցի։
   ԳրավեցիՈւբարուգիլդու  քաղաքն  արքայական  [...]։
   Կտրում  էի  մինչև  Քուրուպերա  (երկիրը),մինչև  Թար(ե)րա  (երկիրը)  [...]։
   Արշավեցի,  վերադարձա  զորությամբ  Քուաունի(երկրի) վրա (...)»[4, 6]։
 Տեքստի  ավարտին  արքան  նշում  է  իր  հետ  բերած  ռազմագերիներիթվաքանակը՝«Ընդամենը քսան հազար երկու հարյուր յոթանասունինը մարդ (մեկ) տարում։
 Ոմանց սպանեցի, ոմանց կենդանի տարա» [4, 6]։
 Հաջորդ  արշավանքն  Արգիշտին  ձեռնարկում  է  Ք.ա.  մոտ  783  թվականին։
 Արգիշտին գրում է՝«Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(?) ենթարկեց Խաթի (երկիրը), ենթարկեցԽիլարուադային,  զգետնեց  Արգիշտիի  առջև։
   ...  Հենց  այդ  նույն  օրը  (ժամանակ)արշավեցի  Խաթինիլի  (երկրի)  վրա,  գրավեցի  Նիրիբայի  դաշտը  (...),  Խուրմա(?)(քաղաքը), (որ) ամրացված էր, կռվում գրավեցի ... Խալդյան մեծությամբ արշավեցիԽաթինիլի  (երկրի)  վրա։
   Ամբողջ(?)  Տուատեխիի  երկիրն  անջատեցի(?)  բուն(?)Մելիտիայից։
   Կտրում  էի  մինչև  Պիթեյրա  (քաղաքի)  տակ,  մինչև  Մեծ(?)  Մելիայանգետը, Մարմուա (և) Կալայա (երկրները)» [4, 6]։
 «Երկու  հազար  հինգ  հարյուր  երեսունինը  պատանի  (քշեցի),  ութ  հազար  վեցհարյուր իննսունութ երիտասարդ(?), տասնութ հազար քառասունյոթ կին, ընդամենըքսանինն  հազար  երկուհարյուր  ութսունչորս  մարդ  (մեկ)  տարում»  (2539  պատանի,8698 երիտասարդ, 18047 կին, ընդամենը` 29.284 ռազմագերի) [4]։
 Ք.ա.  մոտ  782  թ.  Արգիշտին  շարունակում  է  ռազմական  արշավանքները՝ընդարձակելով իր երբեմնի հզոր աշխարհակալությունը։
  Արքան արշավանքը սկսումէ Էթիունի երկրի գրավմամբ։
 «Խալդին  արշավեց,  սեփական  զենքին(?)  ենթարկեց  Էթիունիենթարկեց Կեխունի (քաղաքի) երկիրը, զգետնեց Արգիշտիի առջև» [4, 6]։
 (երկիրը),Այս  ժամանակաշրջանում  Արգիշտին  կառուցում  է  Էրեբունի  քաղաքը,  որտեղ6600 մարդ է բնակեցնում։
 «Վեց  հազար  վեց  հարյուր  մարդ  ռազմական  բնակեցրի  այնտեղ  ԽաթիյանԾուպայից» [4, 6]։
 «Հենց  այդ  նույն  տարում  արշավեցի  Ուբուրդա  (երկրի)  վրա։
   Իշ(..)լուբուրաարքային (և) Ուբուրդա-ալխի երկիրը գրավեցի։
  Էրդուա քաղաքը գրավեցի, Վիշուշե(երկիրը) հպատակեցրի։
  Մարդ, կին հանեցի այնտեղից։
  Արշավեցի Խախիա (երկրի)վրա» [4, 6]։
 Վերոնշյալ արշավանքների ընթացքում ևս արքան մեծ թվով ռազմագերիներ էբերում թագավորություն։
 «Ութ  հազար  վեց  հարյուր  քառասունութ  պատանի  (քշեցի),  երկու  հազար  վեցհարյուր  հիսունհինգ  երիտասարդ,  ութ  հազար  չորս  հարյուր  իննսունյոթ  ստրկուհի,ընդամենը՝ տասնինն հազար յոթ հարյուր իննսուն մարդ (մեկ) տարում» [4, 6]։
 Ք.ա. մոտ 781 թվականի արշավանքի վերաբերյալ Արգիշտին գրում է՝«Խալդին  արշավեց,  սեփական  զենքին(?)  ենթարկեց  ասորեստանյան  զորքը,ենթարկեց Արսիթա (ցեղի) երկիրը, զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև» [4, 6]։
 Շարունակելով արշավանքը արքան գրում է՝«Խալդյան  մեծությամբ  հողաշերտը  խորտակեցի  (?)  Դադեի  առջև  Քուլաշելեռան։
  (...) տասնմեկ (?) հազար չորս հարյուր երեսունինը պատանի այնտեղից քշեցի(?)։
   Ասորեստանցիներին  վռնդեցի,  սպանեցի,  հանեցի  երկրիցս։
   Հենց  այդ  նույնտարում  արշավեցի  Մենաբշու  (քաղաքի)  վրա,  Դուկկամա  (քաղաքի)  վրա։
   (...)քաղաքնարքայական  (և)  երկիրնիրգրավեցի։
   (...)  Շաարա-Ռաա  (քաղաքը)  Պուշթու(երկրի)։
  Արշավեցի Բաբիլու(ինի) (քաղաքի) երկրիվրա, (...) Բարուաթա (երկրի) վրա,Պարշուա (երկրի) վրա» [4, 6]։
 «Հինգ(?) հազար(?) քառասուն մարդ (մեկ) տարում» [4, 6]։
 Վերոնշյալ հատվածում սեպագիր տեքստը վնասված է, ինչը հստակ տեսանելիէ  տեքստի  սկզբի  հատվածում՝  մոտ  5040  ռազմագերի։
   Ք.ա.  մոտ  780  թ.  արքանՊուշթու, Թարիունի և այլ երկրներից ու քաղաքներից մի քանի հազար ռազմագերի էիր հետ բերում բուն թագավորության տարածք։
 «Խալդին  արշավեց,  սեփական  զենքին  (?)  ենթարկեց  ասորեստանյան  զորքը,ենթարկեց Պուշթու (երկիրը), Թարիունի (երկիրը), զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև»[4, 6]։
 Արքան շարունակում է իր նվաճումները և հաջողությամբ իրականացնում Արխա(KURAr-ha), Պուշթու (KURBu-uš-tú) երկրների, Աբուրզանի (URUA-bur-za-ni), Կադուկանիու(URUQa-du-qa-ni-ú) քաղաքների հպատակեցումը4։
 4  Վերոնշյալ  երկրներից  բացի  հիշատակվում  են  նաև  մի  քանի  այլ  երկրներ  և  քաղաքներ։
   Արձանագրության մեջ սեպագիր տեքստի այս հատվածը վնասված է, ինչը դժվարեցնում է արձանագրությանհստակ վերծանությունը։
 «Տասնութ  հազար  ութ  հարյուր  քսանյոթ  մարդ  (մեկ)  տարում  (քշեցի)։
   Ոմանցսպանեցի, ոմանց կենդանի տարա» (ընդամենը՝ 18.827 ռազմագերի) [4, 6]։
 Ք.ա. մոտ 779 թվականի արշավանքի վերաբերյալ արքան գրում է` «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(?) ենթարկեց Իյանե երկիրը, ենթարկեցՄանա (երկիրը), Պուշթու (երկիրը), զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև» [4, 6]։
 Նույն  թվականին  արքան  գրավում  է  նաև  Էրատելի  քաղաք  (URUE-ra-ţè-[li-e)  ևՄյուս Էրատելե քաղաքը ([URU]E-ra-ţè-li-e ú-li ha-ú-b[i])։
  Գրավելով մի շարք քաղաքներև երկրներ՝ Արգիշտին թագավորության սահմանները հասցնում է ընդհուպ Վիխիքաքաղաքը5։
 «Տասնութ հազար երկու հարյուր քառասուներեք մարդ (մեկ) տարում (քշվեցի)։
 Ոմանց սպանեցի ոմանց կենդանի տարա» (ընդամենը՝ 18.243 ռազմագերի) [4, 6]։
 Արգիշտի  Ա-ը  հաջորդ  տարի՝  Ք.ա.  մոտ  778  թ.-ին  էլ  շարունակում  է  իրաշխարհակալության ընդարձակումը`«Խալդյան  մեծությամբ  արշավեցի  Մանա  (երկրի)  վրա,  գրավեցի  Իրքիունե(երկիրը), կտրում էի մինչև Ասորեստանյան հարթավայրը։
  Վեց հազար չորս հարյուրյոթանասունմեկ մարդ (մեկ) տարում (քշեցի)» (ընդամենը՝ 6471 ռազմագերի) [4, 6]։
 Ք.ա. մոտ 777 թվականին արքան շարժվում է Մանա, Պուշթու և այլ երկրներ`«Խալդյան  մեծությամբ  արշավեցի  Պուշթու  (երկրի)  վրա,  գրավեցի  Առկայայիդաշտը Շաթիրա-Ռազա (երկրից)։
  Ամբողջ (?) Ույիշթե (երկիրը) անջատեցի (?) բուն (?)Ուվշե (երկրից)։
 Կտրում էի մինչև Ալատեյե լեռը» [4, 6]։
 «Յոթ  հազար  հարյուր  յոթանասուներեք  մարդ  (մեկ)  տարում  (քշեցի)։
   Ոմանցսպանեցի, ոմանց կենդանի տարա» (ընդամենը՝ 7073 (7873) ռազմագերի) [4, 6]։
 6Ք.ա. 776 թ. Արգիշտին դարձյալ արշավում է Ուրմիա լճի հարավ-արևելք ընկածշրջաններ`5 Վիխիքա քաղաքը Պուշթու երկրի քաղաքներից էր։
 6 Տարբեր սկզբնաղբյուրներում թիվը տարբերվում է (7073 կամ 7873)։
 «Արգիշտին  ասում  է.  –  (....)  զորքի  մեջ՝  գնդի  առջև,  արշավեցի  (և)  Սիրա(քաղաքը) վերապաշարեցի Մանա (երկրի)» [4, 6]։
 «Երեք  հազար  երկու  հարյուր  յոթանասուն  մարդ  (մեկ)  տարում  (քշեցի)»(ընդամենը՝ 3270 ռազմագերի) [4, 6]։
 Հաջորդ տարի`Ք.ա. մոտ 775 թ.-ին,Արգիշտին շարունակում է նվաճումները`«Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(?) ենթարկեց Տուարածյան դաշտը մինչևՔուրքու (լեռը), ենթարկեց Մանա (երկրի) զորքը, զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև…» [4]։
 Վերոնշյալ  արշավանքից  հետո  արքան  թագավորության  տարածք  է  բերումընդամենը 13.979 ռազմագերի։
 Ք.ա.  մոտ  774  թ.  արքան  շարունակում  է  իր  թագավորության  հզորացումը՝նվաճելով մի շարք երկրներ։
 Արգիշտին գրում է. «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(?) ենթարկեց Մանաերկիրը, ենթարկեց Էթիունի (երկիրը), զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջև» [4]։
 Էթիունի երկրի նվաճումից հետո արքան շարունակում է արշավանքը և գրավումԷրիախի  (ցեղի)  երկիրը,  Կաթարզայան  (ցեղի)  երկիրը`  հասնելով  մինչև  Իշկիգուլուերկիրը։
   Արշավանքի  ընթացում  կռվով  գրավում  է  Վիտերուխիական  երկրի  Ամիդուքաղաքը։
 Վերոնշյալ հատվածում արձանագրությունը վնասված է և անհնար է հասկա-նալ,թե  քանի  հազար  ռազմագերի  է  հպատակեցրել  արքան։
   Սակայն,  հաշվի  առնելովնախորդ արշավանքներից հետո բերված ռազմագերիների թիվը՝ ակնհայտ է, որ այսարշավանքի ընթացքում ևս արքան մեծ թվով ռազմագերիներ է բերել։
 Հաջորդ տարի՝ Ք.ա. մոտ 773 թ.-ին, Արգիշտին գրավում է Թարիու երկիրը, 11ամրոցներ և այլն։
  Նույն տարում արքան գրավում է նաև Իշկիգուլու երկիրը։
  Սեպագիրտեքստում այս հատվածը վնասված է և ռազմագերիների հստակ թիվ չի պահպանվել։
 Ք.ա. մոտ 772 թ. արշավանքի վերաբերյալ արքան գրում է՝ «Քաղաքները այրեցի, մարդ, կին տարա դեպի Բիաինելե (երկիրը)։
  Ընդամենըքսան (?)չորս հազար ութ հարյուր տասներեք մարդ (մեկ) տարում (քշեցի)» (ընդամենը՝24.813 ռազմագերի) [4]։
  Տարեգրության վերջին սյունակը մեզ կարևոր տեղեկությունչի հաղորդում։
 Աղյուսակ 1.Սեպագիր տեքստերում ռազմագերիների թիվնըստ Հարությունյանի, Սալվինիի և Մելիքիշվիլիի։
 Հարությունյան ՏարեթիվՔ.ա. մոտ 785 թ.Ք.ա. մոտ 784 թ.Ք.ա. մոտ 783 թ.Ք.ա. մոտ 782 թ.Ք.ա. մոտ 781 թ.  22.439/5.40=27.479 Ք.ա. մոտ 780 թ.Ք.ա. մոտ 779 թ.Ք.ա. մոտ 778 թ.Ք.ա. մոտ 777 թ.Ք.ա. մոտ 776 թ.Ք.ա. մոտ 775 թ.Ք.ա. մոտ 774 թ.Ք.ա. մոտ 773 թ.Ք.ա. մոտ 772 թ.ԸնդամենըՍալվինի Մելիքիշվիլի Աղյուսակ  1-ից  կարելի  է  ենթադրել,  որ  իրենց  ռազմական  արշավանքներիընթացքում ուրարտացիները Ք.ա. 785-772 թթ. ընթացքում հպատակեցրել են մոտ300.000 ռազմագերիների (թիվը գրվել է՝ հաշվի առնելով, որ Ք.ա. մոտ 774 և Ք.ա.մոտ 773 թթ. տվյալները բացակայում են)։
  Սակայն «Խորխոռյան տարեգրությունում»Արգիշտին թագավորություն բերված ռազմագերիների թվի հետ միասին նշում է, որմի  մասին  սպանել  է։
   Գրեթե  բոլոր  թվական  տվյալների  կողքին  արքան  գրում  է.«ոմանց սպանեցի, ոմանց կենդանի տարա» արտահայտությունը, ինչից ակնհայտ է,որ իսկապես,  ռազմագերիների մի մասին արքան սպանել է։
  Հավանաբար  արքանհպատակեցրել է մոտ 300.000 ռազմագերիների, սակայն թագավորության տարածքէ տարել միայն կեսին՝ մոտ 150.000-ին։
 Թագավորության տարածք բերված ռազմագերիների թիվը խիստ մեծ էր։
  Հարցէ առաջանում թե ինչու էր արքային անհրաժեշտ այսքան մեծ թվով ռազմագերիներ,եթե ընդամենը մեկ ուղղությամբ արշավելով արքան հազարից ավելի ռազմագերիներէր բերում մայրաքաղաք։
 Թագավորությունում  ռազմագերիների  կատարած  հիմնական  գործառույթները։
   Թագավորությունում  հիմնական  ծանր  աշխատանքները  կատարում  էինստրուկները։
   Վերջիններս  կառուցում  էին  քաղաքներ,  ամրոցներ,  ճանապարհներ,պաշտպանության  համար  նախատեսված  հատուկ  նշանակության  շինություններ։
 Ստրուկների  մի  մասը  ներգրավվում  էր  տնտեսական  աշխատանքներին։
   Փորձենքներկայացնել թե ռազմագերիները որ բնագավառներում և ինչ աշխատանքներ էինկատարում։
 Ռազմական Անհրաժեշտության դեպքումհամալրում էինբանակը։
 Տնտեսական Արքունական տնտեսություն Արքունիքում ծառայությունէին կատարում։
 ԱյլՔաղաքաշինություն Թագավորությունումհիմնական ծանրաշխատանքները կատարումէին ստրուկները։
  Նրանքկառուցում էին քաղաքներ,բերդեր, տաճարներ և այլն։
 Մասնակցում էինՏաճարային տնտեսություն Մասնակցում էինարքայիԹագավորը որոշկազմակերպածքանակությամբ ստրուկներ էրռազմականարշավանքներին։
 տալիս տաճարներին։
 ջրանցքների կառուցմանը,անցկացնում էին ոռոգմանհամակարգեր և այլն։
 Մասնավոր տնտեսություն Որոշ զինվորականների լավծառայության դիմացթագավորը որոշքանակությամբ ստրուկներ էրտալիս, որոնք էլ դառնում էինտվյալ զինվորականիծառայողները։
 Անասնապահությամբ էինզբաղվում։
 Այգեգործությամբ էինզբաղվում։
 Խաղողագործությամբ էինզբաղվում։
 Հարց է ծագում, թե որ բնագավառում թվով քանի ստրուկ է ներգրավված եղել։
 Թիվը հստակեցնելու համար անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել բանակի թվին ևհասկանալ, թե մոտավորապես քանի ստրուկ է մասնակցել ռազմական արշավանքներին։
 Վանի  թագավորության  արքաները  քայլեր  էին  ձեռնարկում  թագավորությանընդարձակման  ուղղությամբ,  ուստի  բանակի  համալրումը  խիստ  կարևոր  հարց  էր։
 Հատկապես կարևոր էր այն դեպքում, երբ մի տարվա ընթացքում արքաները տարբերուղղություններով  էին  իրականացնում  ռազմական  արշավանքները։
   Օրինակ՝Ուիտերուխի, Լուշա, Կատարզա երկրների դեմ կատարված արշավանքի ընթացքումուրարտական բանակը կազմված է եղել՝ 15.000 հետևակից, մի քանի հազար 460հեծյալներից,  66  մարտակառքերից  [3]։
   Մեկ  այլ  արշավանքի  ընթացում  բանակըկազմված էր՝ 9174 հեծյալներից, 2704 հետևակներից, 106 մարտակառքերից7։
 Ռազմագերիների  մի  մասը,  ենթադրում  ենք,  որ  համալրել  են  բանակը  [2]։
 Սակայն,  անշուշտ,  ռազմագերիների  թիվը  փոքր  էր,  քանի  որ  արշավանքներիընթացքում վերջիններիս կողմից ապստամբության վտանգ կառաջանար։
 Հավանաբար,  ստրուկների  շահագործումն  ինչպես  Ուրարտուում,  այնպես  էլԱսորեստանում,  մեծ  չափերի  է  հասել։
   Պատահական  չէ,  որ  Ք.ա.  7-րդ  դարումուրարտացի  ու  ասորեստանցի  փախստականներ  են  տեղափոխվել  Արմե-Շուպրիա(Սասուն), որտեղ պայմանները բավականին մեղմ էին [7, 3]։
 Արդեն Ք.ա. 7-րդ դարում Ուրարտուի և Ասորեստանի շահագործվող տարրերիփախուստը մեծ չափերի էր հասել։
  Ասվածի վառ ապացույց է այն, որ Ասորեստանիթագավոր  Ասախադդոնը  (Ք.ա.  681-669  թթ.)  Ք.ա.  673  թվականին  ստիպված  էրռազմական  արշավանք  ձեռնարկել  դեպի  Արմե-Շուպրիա՝  վերադարձնելու  այստեղապաստանած փախստականներին [1, 8, 3]։
 Թագավորի  համաձայնությամբ  ռազմագերիների  մի  մասը  բաժին  էր  հասնումզինվորներին։
  Կարելի է ենթադրել, որ թեպետ ոչ բոլոր զինվորները, բայց և այնպես,մասնավոր  տնտեսություն  են  ունեցել՝  ռազմագերիներին  օգտագործելով  որպեսաշխատողուժ։
 Արշավանքների  ընթացքում,  երբ  արքան  լքել  է  նվաճած  երկիրը,  հավանաբար,զինվորները նունպես ռազմագերիներ են բերել։
 Մասնավոր տնտեսությունները ևս հիմնված էին ստրուկների և ռազմագերիներիշահագործման վրա, որոնց ձեռք էին բերում նաև առևտրի միջոցով [4, 10, 3]8։
 7Սարդուրյան տարեգրության մեջհիշատակվում էին 350.000 հետևակ և հեծելազոր։
  Սա բավականինմեծ ուժ ժամանակի համար։
 8 Վանի  թագավորությունում  ստրուկներ  ձեռք  բերելու  հիմնական  աղբյուրը  պարբերաբար  վարվողպատերազմներն  էին։
   Յուրաքանչյուր  արշավանքի  ընթացքում  ուրարտական  արքաները  թագավորության  տարածք  էին  բերում  հարյուրավոր  ռազմագերիներ,  որոնց  թիվը  երբեմն  հասնում  էրհազարների։
  «Խորխոռյան տարեգրության» տեքստերի համաձայն՝ Արգիշտի Ա-ը Վանի թագավորություն է տեղափոխել 150-200 հազար մարդ։
  Արձանագրություններում նշվում է նաև, որ ռազմագերիներիմի մասին  սպանել են, իսկ  մյուս  մասին՝  կենդանի  տարել։
  Հաշվի  առնելով,  թե որքան կարևոր  էինՎանի թագավորությունում հազարավոր ռազմագերիներ շինարարական ծանրաշխատանքներ էին կատարում։
  Ռազմագերիների մի մասը վերածվում էր ստրուկների՝ օգտագործվելով տաճարային, վարչական, ռազմական վերնախավին պատկանող տնտեսություններում։
  Իսկ մյուս մասին ընդգրկում էին գյուղական համայնքներիմեջ։
 Ստրուկները  մասնակցում  էին  քաղաքների,  ամրոցների,  արհեստական  լճերի,ոռոգիչ  համակարգերի,  ջրանցքների  կառուցմանը։
   Սակայն  տեղեկություններ  չենպահպանվել  այն  մասին,  թե  ինչպիսին  է  եղել  ստրուկների  դերը  տաճարային  ևարքայական տնտեսություններում։
 Ամփոփելով  պետք  է  նշել,  որ  Արգիշտի  Ա-ի  [9,  5]  կառավարման  ժամանակաշրջանում ուրարտացիների կողմից հպատակեցված ստրուկների թիվը 300.000-իէր հասնում։
  Արքան միայն մեկ արշավանքի ընթացքում հազարավոր ստրուկներ էրբերում  թագավորության  տարածք։
   Ք.ա.  785-772  թթ.  ընթացքում  ուրարտացիներըհպատակեցրել են մոտ 300.000 ռազմագերի։
  Սպանելով մի մասին, թագավորությանտարածք են բերվել մոտ 150.000 ռազմագերիներ (թիվը գրվել է՝ հաշվի առնելով, որՔ.ա. մոտ 774 և Ք.ա. մոտ 773 թթ. տվյալները բացակայում են)։
 «Խորխոռյան տարեգրությունում» Արգիշտին թագավորության տարածք բերվածռազմագերիների թվի հետ միասին նշում է, որ մի մասին սպանել է։
  Ուստի, կարելի էենթադրել, որ արքան հպատակեցրել է մոտ 300 հազարին, սակայն թագավորությանտարածք է տարել միայն մի մասին։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Ադոնց Ն., Հայաստանի պատմություն, Երևան, 1972, էջ 137-8։
 [2]  Գրեկյան  Ե.,  «Բիայնիլի-Ուրարտու.  Պետություն  և  հասարակություն  (պատմահնագիտական  հետազոտություն)»  դոկտորական  ատենախոսություն,  Երևան,  2016,էջ 209-11։
 [3]  Հարությունյան  Ն.  Վ.,  Ուրարտու  պետության  կազմավորումը,  «Հայ  ժողովրդիպատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, հատոր Ա, Երևան, 1971, էջ 342-8։
 [4] Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հատոր Ա, Երևան, 2007, էջ 161-73։
 [5] Ղափանցյան Գ., Ուրարտուի պատմությունը, Երևան, 1940, էջ 156։
 [8] Пиотровский Б. Б., Ванское царство (Урарту), сc. 85-6։
 ռազմագերիներն  ուրարտական  տնտեսության  համար,  կարելի  է  ենթադրել,  որ  սպանել  են  միայնանաշխատունակներին։
  Հնարավոր է, որ սպանել են նաև այլ անձանց՝ մյուս ստրուկներին վախեցնելով, թե ինչ ճակատագրի կարժանանան չենթարկվելու դեպքում։
  Ռազմագերիներին նաև վերաբնակեցնում էին։
  Արձանագրություններից տեղեկանում ենք, որ Արգիշտի Ա-ը Ք.ա. 782 թ. 6600 ռազմագերիների (Խաթե և Ծուփանի երկրներից) վերաբնակեցրել է Էրեբունիում։
 [10] Zimansky P., Ecology and Empire։
  The Structur of the Urartian State. Studies in[11] Salvini M., Corpus dei testi urartei, vol. I. Le iscrizioni su pietra e roccia։
  I Testi, Roma,Բաղումյան ՍիրանուշԱՐԳԻՇՏԻ Ա-Ի ԿՈՂՄԻՑ ՀՊԱՏԱԿԵՑՎԱԾ ՌԱԶՄԱԳԵՐԻՆԵՐԻ ԹՎԻՀՍՏԱԿԵՑՄԱՆ ՓՈՐՁԲանալի բառեր՝ Ուրարտու, թագավորություն, Արգիշտի Ա, ռազմագերի,«Խորխոռյան տարեգրություն», ռազմական արշավանք, տնտեսություն,աշխատանք, զինվորական, գրավել։

Վան  (Բիայնիլի,  Ուրարտու,  Արարատ)  թագավորության  ժամանակաշրջանի  կարևոր հիմնահարցերից է ռազմագերիների թվի հստակեցման խնդիրը։
  Հիմք ընդունելով Արգիշտի Ա-ի թողած «Խորխոռյան տարեգրությունը»՝ փորձել ենք ներկայացնել  ռազմագերիների թիվը։
  Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ թագավորությունը հասել  էր  հզորության  գագաթնակետին։
 Այս  ժամանակաշրջանում  Արգիշտին  հպատակեցրել է մոտ 300.000 ռազմագերու, իսկ մի մասին սպանելով թագավորության տարածք  է բերել մոտ 150.000 ռազմագերիների, ովքեր հիմնական կատարել են ծանր աշխատանքներ։
