Անձի՝ պաշտպանական մեխանիզմներով հագեցած վարքագծի հիմնախնդիրը հանդիպում է ամենուրեք. այն արդիական է ինչպես կլինիկական 42հոգեբանության, այնպես էլ սոցիալական ու զարգացման հոգեբանության ոլորտներում, ներկայացված է թե՛ տեսական ուղղություններում եւ թե՛ կիրառական հոգեբանության շրջանակներում։
  Ժամանակակից հոգեբանական գիտակարգում պաշտպանության մեխանիզմների հայեցակարգը այս կամ այն առումով ներկայացված է տարբեր հոգեբանական դպրոցներ եւ ուղղություններ ներկայացնող հետազոտողների կողմից [ 1, 2, 3, 4, 5, 6 ]։
  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հոգեբանական պաշտպանությունն ապահովում է անձի սուբյեկտիվ հարմարումը բոլոր տեսակի լարվածության դրսեւորումներում (Զ. Ֆրեյդ, Ա. Ադլեր, Է. Էրիկսոն, Ռ. Լազարուս, Ռ. Պլուտչիկ, Ֆ. Վ. Վասիլյուկ, Լ. Դ. Դեմինա, Ա. Նալչաջյան, R. Plutchik, Տեսամեթոդաբանական վերոնշյալ հետազոտությունների արդյունքներում առաջ քաշված եզրակացությունները դառնում են առավել արդիական սահմանամերձ գոտու ազգաբնակչության համար՝ հոգեբանական պաշտպանության համակարգային հիմնահարցերը բարձրացնելու եւ քննության առնելու, ինչպես նաեւ ինքնառեալիզացիայի եւ ազգային ինքնագիտակցության հիմնադրույթները ձեւակերպելու տեսանկյունից։
  Հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների ուսումնասիրության թիրախ է ընտրվել Արցախի բնակչությունը։
   Փորձարարական հետազոտությունն անցկացվել է 2 փուլով. 1-ին փուլն իրագործվել է 2015-2016 թթ., իսկ 2-րդ փուլը՝ 2017-2018 թթ.։
   Հետազոտության մասնակիցների ընտրազանգվածը կազմել է 4707 մարդ, որից (ներկայացված է ըստ շրջկենտրոնների) Ստեփանակերտի շրջանում՝ 805 մարդ, որից 462-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 443-ը՝ 2-րդ փուլին, Մարտունու շրջանում՝ 680 մարդ, որից 341-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 339-ը՝ 2-րդ փուլին, Մարտակերտի շրջանում՝ 720 հոգի, որից 368-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 352-ը՝ 2-րդ փուլին, Հադրութի շրջանում՝ 752 հոգի, որից 383-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 369-ը՝ 2-րդ փուլին, Ասկերանի շրջանում՝ 655 հոգի, որից 321-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 334-ը՝ 2-րդ փուլին, Քարվաճառի շրջանում՝ 402 հոգի, որից 184-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 218-ը՝ 2-րդ փուլին, Բերձորի շրջանում՝ 231 հոգի, որից 122-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 109-ը՝ 2-րդ փուլին, Շուշիի շրջանում՝ 462 հոգի, որից 225-ը մասնակցել է հարցման 1-ին փուլին, իսկ 237-ը՝ 2-րդ փուլին։
  Հետազոտության մասնակիցների ընտրազանգվածը բաժանվել է երեք տարիքային խմբերի՝ 1-ին խումբ՝ 18-29 տարեկան (1-ին փուլ՝ Խումբ Ա, 2-րդ փուլ՝ Խումբ Դ) 2-րդ խումբ՝ 30-59 տարեկան (1-ին փուլ՝ Խումբ Բ, 2-րդ փուլ՝ Խումբ Ե) 3-րդ խումբ՝ 60-ից բարձր (1-ին փուլ՝ Խումբ Գ, 2-րդ փուլ՝ Խումբ Զ)։
  Հետազոտության նպատակն է բնութագրել եւ բազմակողմանի վերլուծել սահմանամերձ գոտու ազգաբնակչության հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների դրսեւորման առանձնահատկությունները։
  43Փորձարարական մաս Հոդվածում առանձնացրել ենք փորձարարական հետազոտության մասնակիցների պատասխանները՝ ըստ տարիքային եւ ժամանակագրարական հատկանիշների։
   Աղյուսակի տեսքով ներկայացված տվյալները ստացվել են Ռ. Պլուտչիկի-Հ. Քելլերմանի «Կյանքի ոճերի ինդեքս»-ի մեթոդական գործիքակազմի շնորհիվ։
   Ստորեւ ներկայացված են հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների արտահայտվածության տոկոսային ցուցանիշները՝ ըստ վերոնշյալ հատկանիշների (Աղյուսակ1)։
  Աղյուսակ 1. Պաշտպանության մեխանիզմների արտահայտվածության տոկոսային ցուցանիշները՝ ըստ տարիքային եւ ժամանակագրական հատկանիշների 1-ին փուլ. 1-ին փուլ. 1-ին փուլ. 18-29 տ. 30-59 տ. 60 եւ բարձր Խումբ Ա Խումբ Բ Խումբ Գ Պրոյեկցիա Ժխտում Փուլեր 2-րդ փուլ. 18-29 տ. Խումբ Դ 2-րդ փուլ. 30-59 տ. Խումբ Ե 2-րդ փուլ. 60 եւ բարձր Խումբ Զ Արտամղում 30 3 7 23 13 18 Ռացիոնալիզացիա 2 38 25 4 49 34 Ռեակցիա 5 12 17 6 8 9 Ռեգրեսիա 8 4 8 19 2 4 Կոմպենսացիա Տեղափոխում 1 29 19 3 21 12 Ինչպես երեւում է աղյուսակից, Ա խմբի պատասխաններում գերիշխում են պրոյեկցիայի եւ արտամղման ցուցանիշները, ինչը բնութագրական է հետպատերազմյան շրջանի երիտասարդության համար՝ հաշվի առնելով սթրեսածին պայմանների ճնշող ազդեցությունն ու դրանցով պայմանավորված՝ երիտասարդ անձանց մոտ բացահայտված պաշտպանական մեխանիզմների ոչ կոնստրուկտիվ պատկերը։
   Նկատենք նաեւ մնացած բոլոր պաշտպանական մեխանիզմների համեմատաբար միատարր բաշխվածության փաստը՝ բացառությամբ իրականության ժխտման, ռացիոնալիզացիայի եւ կոմպենսացիայի մեխանիզմների արտահայտված ցածր մակարդակի։
  Հատկանշական է նաեւ 2-րդ փուլում նույն տարիքային խմբի մոտ արձանագրված պատասխանների դինամիկան (Խումբ Դ)։
   Այստեղ թեեւ նկատում ենք պրոյեկցիայի եւ արտամղման մակարդակների որոշակի թուլացում՝ 43%-ից 35%, եւ, համապատասխանաբար, 30%-ից 23%, սակայն միջավայրի նկատմամբ ոչ կոնստրուկտիվ վերաբերմունքը հիմնականում 44շարունակում է մնալ թելադրող։
   Ժամանակագրական 2-րդ փուլում, որը, ինչպես գիտենք, ընդգրկում է 2017-2018 թվականները, երիտասադ անձանց շրջանում ակնհայտ է դարձել ռեգրեսիայի տեսակշիռ աճը, ինչը պայմանավորված է թվարկած նախորդ երկու տեսակի մեխանիզմների աստիճանական թուլացմամբ, ինչի արդյունքում մնացած բոլոր մեխանիզմների դրսեւորման մակարդակները գրեթե չեն փոփոխվել։
  Բ խմբի (30-59 տարեկան) 1-ին փուլով գրանցված ցուցանիշները ցույց են տվել հետեւյալ պատկերը (Աղյուսակ 1)։
   Գերիշխող դիրքում են հայտնվել ռացիոնալիզացիայի եւ կոմպենսացիայի արտահայտման մակարդակները՝ ռացիոնալիզացիայի թեթեւակի առաջնահերթությամբ։
   Այս պատկերն առավել վառ արտահայտվեց 40-55 տարեկան անձանց մոտ, ինչը հուշող գաղափար է տալիս այս շրջանում պաշտպանական մեխանիզմների արդիականության վերաիմաստավորման վերաբերյալ։
   Նշենք նաեւ ռեակտիվ կազմավորման նշանակալիության բավականին արտահայտված դրական դինամիկան։
   Այս պատկերը հնարավոր է բացատրել սահմանամերձ գոտում «առանց պատերազմի, առանց հաշտության» սոցիալ-քաղաքական իրավիճակի հոգեբանական ընկալումների արձագանքներով, որոնք հաստատվել են նաեւ նույն տարիներին հավաքագրված հարցազրույցների ընթացքում, արձանագրել են անորոշության իրավիճակում պատերազմի հավանական վերսկսման հնարավորության չեզոքացման միտումը եւ վտանգի սպասման սթրեսածին պայմանները կոմպենսացնող Արցախի Հանրապետության պետական կառույցների նկատմամբ դրական, ազգային-կոնսոլիդացնող վերաբերմունքի արդիականացումը։
  Երկրորդ փուլի ընթացքում գրանցված ցուցանիշները եւս արժանի են մեկնաբանման։
   Նույն տարիքային խմբում (Խումբ Ե) պաշտպանական մեխանիզմների արտահայտվածությունը որոշակի փոփոխություններ է կրել։
  Եթե Բ խմբի 30-59 տարեկան անձինք ցուցադրում էին գերազանցապես ռացիոնալիզացիայի եւ կոմպենսացիայի մեխանիզմների ակտիվությունը, ապա Ե խմբի նույն տարիքային ընտրազանգվածը ներկայացավ հետեւյալ դինամիկայով։
   Ռացիոնալիզացիայի մեխանիզմի ցուցանիշներնը ամրապնդվեցին՝ աճելով 38%-ից 49%։
   Փոխարենը, կոմպենսացիայի մեխանիզմը սկսեց աստիճանաբար կորցնել իր նշանակությունը, ինչը նույնպես արտահայտվեց գրանցումների համապատասխան տոկոսային հարաբերակցությամբ՝ 29%-ից իջնելով 21%։
   Թուլացավ նաեւ ռեակտիվ կազմավորման դերակատարությունը հոգեբանական պաշտպանության համակարգում։
   Անհանգստացնող փաստ է նաեւ արձանագրվել այդ տարիքային խմբի համար արտամղման ցուցանիշի աճով։
   Դա վկայում է սթրեսածին պայմաններում երկար մնալու հետեւանքով ռիսկային եւ վտանգավոր գործոնների ապագիտակցականացման կամ դեպի անգիտակցականը արտամղման ռազմավարության մասին։
  Ինչ վերաբերում է Գ խմբի ցուցանիշներին, հարկ է ներկայացնել ապակառուցողական գնահատականները։
   Այն է՝ 60-ից բարձր տարիքային խմբում գրանցված արդյունքները ցույց են տալիս ոչ միայն ռացիոնալիզացիայի եւ կոմպենսացիայի մեխանիզմների աստիճանական թուլացումը, այլեւ մնացած 45գրեթե բոլոր ցուցանիշների աչքի ընկնող ակտիվացումը։
   Հավելենք նաեւ Զ խմբում (60-ից բարձր անձինք 2-րդ փուլում) շարունակվող արտամղման տեսակշռի բարձրացման փաստը։
   Այս միտվածությունը թեեւ բացատրվում է հետպատերազմյան տարիների սոցիալ-քաղաքական իրադրության ամորֆ ընկալումներով, այնուամենայնիվ ներկայանում է անաշխատունակ տարիքային խմբի սոցիալ-հոգեբանական եւ անձնային առանձնահատկությունների գերակայությամբ։
  Այժմ ներկայացնենք հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների դինամիկան առանձին-առանձին (Գծապատկերներ 1-8)։
   Ներկայացված թվային տվյալներն ստացվել են ընտրազանգվածի պատասխանների միջինացման արդյունքում, որոնք իրենց տոկոսային ցուցանիշներով ներկայացված են Աղյուսակ 1-ում։
  Գծապատկեր 1. Պրոյեկցիայի պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Ինչպես երեւում է Գծապատկեր 2-ում տրված պատկերից, սահմանամերձ գոտում պրոյեկցիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի դրսեւորումն առանձնանոմ է յուրաքանչյուր տարիքային խմբի ներսում ժամանակագրական առումով նվազման միտվածությամբ։
   Բացառություն է կազմում 30-59 տարեկանների խումբը, որտեղ թե՛ 1-ին, թե՛ 2-րդ փուլերում պրոյեկցիան դրսեւորվել է պասիվ եւ ստվերված դիրքում։
  46Գծապատկեր 2. Իրականության ժխտման պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Գծապատկեր 2-ը ներկայացնում է իրականության ժխտման պաշտպանական մեխանիզմի համեմատաբար կայուն արտահայտվածությունը թե՛ ժամանակագրական առումով՝ տարիքային խմբերի ներսում, եւ թե՛ գրեթե բոլոր տարիքային խմբերի միջեւ։
   Այս մեխանիզմի գործառութային առանձնահատկությունն այն է, որ այն ցուցադրեց արդիականության բավական ցածր մակարդակ՝ բացառությամբ 2-րդ փուլի 60-ից բարձր անձանց տվյալների։
  Այլ խոսքերով, ուսումնասիրվող ընտրազանգվածի մոտ դրսեւորվում է իրականության նկատմամբ իրատեսական պատկերացում։
   Պատճառը նույնպես պետք է տեսնել արցախահայության՝ սահմանամերձ գոտում բնակվելու հանգամանքում, որտեղ դժվար է անտեսել հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի ապակայունացնող հետեւանքները՝ ռազմական գործողությունների վերսկսման վտանգը, այդ վտանգով պայմանավորված կամավոր ուժերի «միշտ պատրաստ» լինելը, քաղաքական անորոշ մթնոլորտը եւ այլն։
  Հետաքրքիր փաստ է նաեւ այն, որ իրականության ժխտման մեխանիզմի ներկայությունը տոկոսային առումով բարձր տվյալների տեսքով գրանցվեցին միայն 2-րդ փուլում, տարեց մարդկանց մոտ, որոնք վերոնշյալ ապակայունացնող սպառնալիքները ներկայացնում են քողարկված եւ իրականության ժխտման կամ աղավաղման արդյունքում բացահայտում են «առանց 47պատերազմի, առանց հաշտության» անորոշ իրավիճակի նկատմամբ իրենց բացասական վերաբերմունքն ու դիրքորոշումները։
  Գծապատկեր 3. Արտամղման պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Գծապատկեր 3-ը ներկայացնում է արտամղման հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի դինամիկան տարիքային եւ ժամանակագրական կտրվածքներով։
   Ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ արտամղման մեխանիզմի ամենաբարձր ցուցանիշը վերաբերում է ուսումնասիրվող հետպատերազմյան շրջանի առաջին փուլին, այն էլ արտահայտվել է երիտասարդության շրջանում։
   Այդ ժամանակաշրջանը առավելագույնս կրում է պատերազմական գործողություններից հետո սոցիալական, հոգեբանական, տնտեսա-քաղաքական եւ ժողովրդագրական փոփոխությունների բացասական հետեւանքները, որոնք իրենց հետքն են թողնում անձի ինքնության կառուցվածքում եւ նպաստում են երիտասարդ տարիքում անձի սոցիալականացման ընթացքի ապակառուցողական զարգացմանը։
   Գրաֆիկ 3-ի միջոցով հնարավոր է դառնում կատարել մեկ այլ եզրակացություն նույնպես. 1-ին փուլի հասուն տարիքում արտամղման պաշտպանության մեխանիզմի գործառութային նշանակությունը կտրուկ նվազում է։
   Այն աննշան կերպով ակտիվանում 48է միայն 60-ից բարձր տարիքային խմբում։
   Սակայն հետաքրքիր պատկեր է ստեղծվում ժամանակագրական երկու փուլերը համեմատելիս։
   Ինչպես տեսնում ենք, 2-րդ փուլի ներսում տարիքային մյուս խմբերի համեմատությամբ 18-29 տարեկան անձինք ցույց են տալիս նույնպես ամենաբարձր ցուցանիշները, թեեւ դրանք 1-ին փուլի նույն տարիքային խմբից տարբերվում են ուժգնության նվազմամբ։
   Իսկ հաջորդ տարիքային խմբերի մոտ գրեթե կրկնվում է արտամղման մեխանիզմի աստիճանային արդիականացումը՝ արտահայտված պաշտպանության այդ մեխանիզմի ցուցանիշների թեթեւակի աճով։
   Այս պատկերը թույլ է տալիս կատարելու հետեւյալ եզրակացությունները. 1. արտակարգ իրավիճակային պայմանների պահպանման պարագայում արտամղման հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմն առավել արդիական է երիտասարդության շրջանում. 2. սահմանամերձ գոտում արտամղման մեխանիզմի արդիականությունը շարունակում է պահպանվել երիտասարդների մոտ նաեւ սոցիալական եւ պետական ինստիտուտների համեմատաբար կայունացման պայմաններում (ուսումնասիրման 2-րդ փուլ), սակայն ավելի թույլ դրսեւորմամբ։
   Ուստի կարող ենք փաստել երիտասարդության շրջանում ժողովրդավարական ինստիտուտների կայունացման հետեւանքով պետականության ամրապնդման եւ արտամղման մեխանիզմի գործառութային արդիականացման բացասական կոռելացիոն կապի մասին. 3. տարիքային երկրորդ (30-59 տարեկաններ) եւ երրորդ (60 եւ բարձր) խմբերում արտամղման մեխանիզմի նշանակությունը, ի սկզբանե լինելով բավական ցածր մակարդակում, տարիների ընթացքում ցույց է տալիս աճի միտվածություն։
   Այս երեւույթը բացահայտում է արտամղման կումուլյացիայի հնարավորությունները համապատասխան միջավայրային պայմանների ներքո եւ կարող է բացատրվել նրանով, որ հետպատերազմյան շրջանի անցումային փուլում, երբ դեռ չեն ձեւավորվել պետականաշինության ավանդույթները եւ կենսակայունության հասնելու միջոցներից շարունակում է արդիական մնալ անհատական մոբիլիզացիոն ներուժը, արտամղման մեխանիզմը չի հանդիսանում հոգեբանական պաշտպանության բավարար միջոց։
   Այն դառնում է առավել անհրաժեշտ արտաքին պայմանների համեմատաբար ավելի անվտանգ դառնալու ժամանակ, երբ կենսակայունության հիմքերը կապվում են ժողովրդավարական ինստիտուտների գործառույթների հետ՝ թուլացնելով անհատական մոբիլիզացիոն պոտենցիալը, ինչի հետեւանքով հնարավոր վտանգի գիտակցումն արտամղվում է եւ չեզոքանում. 4. ժամանակային երկու փուլերում էլ այս մեխանիզմի արտահայտվածությունն ավելի ցածր է երիտասարդների խմբի համեմատությամբ, ինչը կապվում է այդ խմբերում պաշտպանական այլ մեխանիզմների ավելի ակտիվ լինելու հետ, որոնք խոչընդոտում են արտամղման կումուլյացիան եւ վերարտադրումը։
  49Գծապատկեր 4. Ռացիոնալիզացիայի պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Գծապատկեր 4-ի միջոցով կարելի է բացահայտել ռացիոնալիզացիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի առանձնահատկությունները։
  Այս մեխանիզմի գործառութային դրսեւորումները կարելի է դիտարկել որպես նախորդ՝ արտամղման մեխանիզմի հակապատկեր։
   Ի հակադրություն արտամղման մեխանիզմի արտահայտությունների՝ այստեղ տեսնում ենք երիտասարդության տարիքում ռացիոնալիզացիայի կիրառման նվազագույն մակարդակը, որը պահպանվում է ժամանակագրական երկու փուլերում։
   3059 տարեկան անձանց ընտրազանգվածը 1-ին փուլից արդեն իսկ ցույց է տալիս ռացիոնալիզացիայի բավական բարձր աստիճան, որը կումուլյացիայի միտվածություն է դրսեւորում ժամանակագրական 2-րդ փուլում։
   Հաշվի առնելով այդ փուլի կարեւորագույն առանձնահատկությունը՝ որպես սահմանամերձ գոտում խաղաղության կայունացման եւ պետականաստեղծ գործունեության տեսանելիության ձեռքբերում, ռացիոնալիզացիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի ակտիվ դերակատարումը կարելի է դիտարկել որպես կոնստրուկտիվ, սոցիոմետ պաշտպանության մեխանիզմ։
  Նշենք եւս մի հանգամանք՝ տարիքային երրորդ խմբում երեւում է ռացիոնալիզացիայի գրեթե նույնպիսի բարձր արտահայտվածություն՝ այդ տարիքին բնորոշ գործառութային նշանակալիության որոշակի մեղմացման պատկերով։
  50Գծապատկեր 5. Ռեակտիվ կազմավորման պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Գծապատկեր 5-ում ստացված տվյալները նույնպես ուշագրավ են։
   Այս պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածությունը կարելի է տարանջատել, նախեւառաջ, ըստ ժամանակագրական փուլայնության։
   Առաջին փուլում տեսնում ենք ռեակտիվ կազմավորման անհամաչափ բաշխվածություն տարբեր տարիքային խմբերում՝ երիտասարդների մոտ նվազագույն ցուցանիշներից մինչեւ երկրորդ եւ երրորդ տարիքային խմբերի մոտ արձանագրված ցուցանիշների կտրուկ աճը։
   Այս պատկերը միանգամայն համընկնում է այդ խմբերում հետպատերազմյան շրջանին հատուկ աննախադեպ ծանր սոցիալ-հոգեբանական եւ անձնային խնդիրների հաղթահարման ռազմավարությանը։
   Այդ մեխանիզմի արդիականացման կտրուկ փոփոխությունը տեսնում ենք ուսումնասիրման 2-րդ փուլում։
  Արտաքին պայմանների փոփոխման աստիճանական եւ ոչ լիարժեք ուղղվածությունը դեպի կայունացում եւ պետականաշինություն ուղեկցվում է ռեակտիվ կազմավորման կիրառելիության կտրուկ նվազման։
   Հետաքրքիր է, որ այդ միտումը տեսնում ենք հասուն եւ տարեց մարդկանց մոտ։
   Երիտասարդության շրջանում նկատելի է ռեակտիվ կազմավորման մեխանիզմի թեկուզ թեթեւակի, բայց, այնուամենայնիվ, աչքի ընկնող ակտիվացման միտվածություն։
   Այդ ակտիվացման մակարդակը գրեթե անփոփոխ է մնում տարիքային մյուս երկու խմբերում։
  51Գծապատկեր 6. Ռեգրեսիայի պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Գծապատկեր 6-ի միջոցով ներկայացված են ռեգրեսիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի միջինացված ցուցանիշները։
   Հաշվի առնելով այդ մեխանիզմի գործառութային նշանակության ընդհանուր առմամբ ցածր ցուցանիշները՝ վստահաբար կարող ենք փաստել այն, որ ռեգրեսիայի մեխանիզմը հիմնականում չի արտահայտում սահմանամերձ գոտու ազգաբնակչության հոգեբանական պաշտպանության կարիքները։
   Բացառություն են կազմում միայն երիտասարդության շրջանում 2-րդ փուլով գրանցված ցուցանիշները։
   Անհանգստացնող փաստ է այն, որ այս տարիքային խմբում նկատվում է ռեգրեսիվ հակազդումների նման զարգացում։
   Այս միտումը թեեւ կարելի է ներկայացնել որպես զուտ սոցիալականացման տարիքային առանձնահատկություն, սակայն, կարծում ենք, տարիների ընթացքում ռեգրեսիայի պաշտպանական մեխանիզմի արդիականացման կումուլյացիան միանգամայն փոխկապակցված է երիտասարդության արժեքային համակարգի բովանդակային եւ կառուցվածքային առանձնահատկությունների հետ, ինչն ակներեւաբար բացահայտվեց փորձարարական հետազոտության համար առանձնացված մեթոդների արդյունքների մշակման հաջորդ փուլերում։
  52Գծապատկեր 7. Կոմպենսացիայի պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Գծապատկեր 7-ի ցուցանիշները ներկայացնում են կոմպենսացիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի դրսեւորման մանրամասները։
  Այն է՝ ամենաանհանգստացնող արդյունքը եղավ այն, որ ժամանակագրական երկու փուլերում էլ կոմպենսացիան նվազագույնս արժեւորվեց երիտասարդության շրջանում։
   Իսկ ինչ վերաբերում է Գծապատկեր 7-ի միջոցով ստացված արդյունքների մեկնաբանմանը, ապա հարկ է նշել ուսումնասիրության երկու փուլերում էլ երկրորդ եւ երրորդ տարիքային խմբերի մոտ գրանցված բավական բարձր ցուցանիշների առկայությունը՝ տարեցների մոտ կոմպենսացիայի դրսեւորման որոշակի նվազման միտումով։
   Հատկանշական է, որ կոմպենսացիայի բարձր ցուցանիշները գրանցվել են ուսումնասիրվող հետպատերազմյան շրջանի հենց սկզբում՝ մատնանշելով այդ մեխանիզմի կոնստրուկտիվ դերակատարությունը սթրեսածին իրավիճակի հաղթահարման իմաստով։
   Բնութագրական է նաեւ այն, որ Արցախի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական իրավիճակի համեմատական կայունացման շրջափուլում կոմպենսացիայի գործառութային նշանակալիությունը համապատասխանաբար թուլանում է։
   Այս հետեւությունը հիմք է հանդիսանում ինչպես երիտասարդների, այնպես էլ տարեցների մոտ արտակարգ իրավիճակային պայմաններում ադապտացիայի կոնստրուկտիվ մեխանիզմների արդիականացմանն ու արժեւորմանն ուղղված կարեւոր մեթոդաբանական եւ գործնական հետեւություններին եւ համապատասխան հոգեբանական աշխատանքների իրականացման համար։
  53Գծապատկեր 8. Տեղափոխման պաշտպանական մեխանիզմի արտահայտվածության միջինացված տվյալները Գծապատկեր 8-ը մեկնաբանում է տեղափոխման նշանակալիության դինամիկան ուսումնասիրության տարբեր փուլերում։
   Ինչպես երեւում է գրաֆիկից, տարիքային առաջին խումբը կտրուկ առանձնանում է մնացած մյուս խմբերից։
   Թեեւ ժամանակագրական 2-րդ փուլում նկատում ենք երիտասարդների մոտ տեղափոխման մեխանիզմի որոշակի ապաարժեւորման երեւույթ, այնուամենայնիվ այս մեխանիզմի դերակատարությունը շարունակում է մնալ երիտասարդների համար խիստ կարեւոր եւ արդիական։
  Տարիքային մյուս երկու խմբերում հանդիպում ենք ավելի հանգստացման արտահայտություններին. տեղափոխման մեխանիզմի դերակատարությունը փոքր-ինչ ազդեցիկ է 1-ին փուլում, ինչը նվազում է 2-րդ փուլում ավելի տեսանելի դարձած սահմանամերձ գոտու ազգաբնակչության արժեքային համակարգի փոփոխություններին զուգահեռ։
   Ակնհայտ են դառնում պետականաշինության գործընթացի խորացմանը զուգընթաց տեղափոխման պաշտպանական մեխանիզմի ապաարժեւորումն ու չեզոքացումը։
  Այժմ ներկայացնենք հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմների արտահայտվածության գումարային ցուցանիշները SPSS ծրագրային համակարգչա-մաթեմատիկական վերլուծության արդյունքում (Աղյուսակ 12.)։
  54Աղյուսակ 2. Հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների արտահայտվածության գումարային ցուցանիշները Պրոյեկցիա Ժխտում Արտամղում Ռացիոնալիզացիա Ռեակցիա Ռեգրեսիա Կոմպենսացիա Տեղափոխում Գումար 6 Նշ. Ստ. Շեղում % ընդ. գումար % ընդ. N Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 2-ում, Արցախի Հանրապետության սահմանամերձ գոտու ազգաբնակչության շրջանում ուսումնասիրվող հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմներից առավել արտահայտված են պրոյեկցիան, ռացիոնալիզացիան, արտամղումն ու կոմպենսացիան։
   Այս արդյունքն ամրապնդվեց զույգերով պաշտպանական մեխանիզմների վիճակագրական փոխկապվածության ցուցանիշների օգնությամբ (Աղյուսակ 3.)։
  Աղյուսակ 3. Հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների վիճակագրական փոխկապվածության զույգ ցուցանիշները Զույգ 1 Զույգ 2 Պրոյեկցիա Ռացիոնալիզացիա Արտամղում Ստ. սխալի նշ. Նշ. 6 Ստ. Շեղում Զույգ 3 Կոմպենսացիա Ռեակցիա 14.17 Զույգ 4 Ռեգրեսիա Ժխտում 7.50 Տեղափոխում 5.33 6 2.582 1.054 Աղյուսակ 3-ում առանձնացվել են հետեւյալ զույգ մեխանիզմները՝ պրոյեկցիա – ռացիոնալիզացիա, արտամղում – կոմպենսացիա, ռեակտիվ կազմավորում – ռեգրեսիա իրականության ժխտում – տեղափոխում։
  Մեխանիզմների զույգերի բաժանման համար հիմք են հանդիսացել դրանց միջինացված արտահայտությունների թվային համեմատելիությունն ու մոտիկ 55կլաստերային խմբերում գտնվելը։
   Այս զույգերի թվային արտահայտվածությունը ոչ միայն ամրապնդում է առաջին երկու զույգ մեխանիզմների դրսեւորման առաջնահերթությունը, այլեւ ներկայացնում է դրանց տարրերի միջեւ կոռելացիոն փոխազդեցությունները։
   Փոխազդեցությունների բովանդակային ուղղվածությունը երեւում է նույն աղյուսակում ներկայացված ստանդարտ շեղումների թվային ցուցիչներով։
   Ստորեւ ներկայացնում ենք վերոնշյալ կոռելացիաների մանրամասն հաշվետվությունը (Աղյուսակ 4.)։
  Աղյուսակ 4. Հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների զույգ ցուցանիշների միջեւ կոռելացիոն հաշվետվություն Զույգ 1 Պրոյեկցիա&Ռացիոնալիզացիա N 6 Կոռելացիա -.980 Նշանակ. Զույգ 2 6 -.955 .003 Արտամղում&Կոմպենսացիա Զույգ 3 Ռեակցիա&Ռեգրեսիա 6 -.277 .595 Զույգ 4 Ժխտում&Տեղափոխում 6 .137 .795 Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 4-ից, բացասական կոռելացիոն փոխկապվածության առավել արտահայտիչ ցուցանիշներն են դրսեւորում «պրոյեկցիա – ռացիոոնալիզացիա» եւ «արտամղում–կոմպենսացիա» պաշտպանական մեխանիզմների զույգերը։
   Սույնով ապացուցվեց վարկածն այն մասին, որ սահմանամերձ գոտու ազգաբնակչության առավել արտահայտված հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմներն են ռացիոնալիզացիան, կոմպենսացիան, արտամղումն ու պրոյեկցիան։
   Վերոգրյալը թույլ է տալիս նաեւ բնութագրել պաշտպանական զույգ մեխանիզմներից ռացիոնալիզացիայի եւ կոմպենսացիայի առավել կոնստրուկտիվ դերակատարությունը հետպատերազմյան շրջանում սթրեսածին պայմանների հաղթահարման եւ պրոյեկցիայի ու արտամղման մեխանիզմների «գործառութային չեզոքացման» իմաստով։
  «Իրականության ժխտում–տեղափոխում» զույգի պարագայում նկատվեց ինչպես նշանակալիության պասիվություն, միաժամանակյա դերակատարության պարագայում՝ նաեւ դրական փոխկապվածություն։
  Եզրակացություն Սահմանամերձ գոտում հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմների դրական կոնստրուկտներից առավել արտահայտված են կոմպենսացիան եւ ռացիոնալիզացիան, որոնք նկարագրվում են սոցիոմետ նշանակություններով եւ դրսեւորվում են պետականաստեղծ վարքագծի համատեքստում։
  56Բացասական կոռելացիոն փոխկապվածության առավել արտահայտիչ ցուցանիշներն են դրսեւորում «պրոյեկցիա – ռացիոնալիզացիա» եւ «արտամղում–կոմպենսացիա» պաշտպանության մեխանիզմների զույգերը։
  Ի հակադրություն արտամղման մեխանիզմի արտահայտությունների՝ երիտասարդության տարիքում տեսնում ենք ռացիոնալիզացիայի եւ կոմպենսացիայի կիրառման նվազագույն մակարդակը, որը պահպանվում է ժամանակագրական երկու փուլերում։
   Հաշվի առնելով հետպատերազմյան շրջանի 2-րդ փուլի կարեւորագույն առանձնահատկությունը՝ որպես սահմանամերձ գոտում խաղաղության կայունացման եւ պետականաստեղծ գործունեության տեսանելիության ձեռքբերում, ռացիոնալիզացիայի եւ կոմպենսացիայի հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմի ակտիվ դերակատարումը կարելի է դիտարկել որպես կոնստրուկտիվ, սոցիոմետ պաշտպանության մեխանիզմ։
  Հատկանշական է, որ կոմպենսացիայի բարձր ցուցանիշները գրանցվել են ուսումնասիրվող հետպատերազմյան շրջանի հենց սկզբում՝ մատնանշելով այդ մեխանիզմի կոնստրուկտիվ դերակատարությունը սթրեսածին իրավիճակի հաղթահարման իմաստով։
   Բնութագրական է նաեւ այն, որ Արցախի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական իրավիճակի համեմատական կայունացման շրջափուլում կոմպենսացիայի գործառութային նշանակալիությունը համապատասխանաբար թուլանում է։
   Այս հետեւությունը հիմք է հանդիսանում ինչպես երիտասարդների, այնպես էլ տարեցների մոտ արտակարգ իրավիճակային պայմաններում ադապտացիայի կոնստրուկտիվ մեխանիզմների արդիականացմանն ու արժեւորմանն ուղղված մեթոդաբանական եւ գործնական կարեւոր հետեւությունների եւ համապատասխան հոգեբանական աշխատանքների իրականացման համար։

Սույն աշխատանքում առանձնացվել են հոգեբանական պաշտպանության հետեւյալ բաղադրիչները՝ արտամղումը, իրականության ժխտումը, տեղափոխումը, կոմպենսացիան, ռեակտիվ կազմավորումը, պրոյեկցիան, ռացիոնալիզացիան եւ ռեգրեսիան։
  Փորձարարական հետազոտությունը անցկացվել է՝ ապացուցելու համար այն գիտական վարկածը, որ Արցախի բնակչության շրջանում հոգեբանական պաշտպանության մեխանիզմներից առավել արտահայտված են կոմպենսացիան, ռացիոնալիզացիան, պրոյեկցիան եւ արտամղումը։
  Էմպիրիկ հետազոտությունն անցկացվել է Ռ. Պլուտչիկի 41«Կյանքի ոճերի ինդեքս»-ի մեթոդական գործիքակազմի, համեմատական SPSS վերլուծության, հարցազրույցի եւ դիտման մեթոդների միջոցով։
