Նախաբան։
   Ներկայումս  միջազգային  հանրության  առջև  ծառացածամենակարևոր  խնդիրներից  է  երեխայի  իրավունքների  պաշտպանությունը  այն  դեպքերում,  երբ  ծնողներից  մեկը,  հաշվի  չառնելովերեխայի  նկատմամբ  մյուս  ծնողի  խնամակալության  իրավունքը,երեխային  տեղափոխում  է  այլ  պետություն  և  արգելում  մյուս  ծնողինշփվել  նրա  հետ,  մասնակցել  նրա  դաստիարակությանը՝  խախտելով  և՛երեխայի,  և՛  մյուս  ծնողի  իրավունքները։
   Արդի  աշխարհում  երեխայինապօրինի  տեղափոխելու  և  պահելու  դեպքերի  թիվն  ավելանում  էամուսնալուծությունների  քանակի  ավելացման,  միջազգային  փոխադըրումների  առավել  դյուրին  դառնալու,  խառն    ամուսնությունների  թվիավելացման և մի շարք այլ պատճառներով։
 Երեխաների  ապօրինի  տեղափոխումը  և  պահումըլուրջհետևանքներ է առաջացնում ոչ միայն երեխայի, այլև այն ծնողի համար,ում  հետ  երեխայի  կապը  խզվում  է  վերջինիս  ապօրինի  տեղափոխմանարդյունքում։
 Իսկ  ծնողը,  որը  երեխային  ապօրինի  տեղափոխել  է,սովորաբար փորձում է ստանալ երեխայի նկատմամբ խնամակալությանիրավունք  այն  երկրում,  որտեղ  երեխան  ապօրինի  տեղափոխվել  է  ևպահվում  է  [14]։
   Այսպիսով,  առաջանում  են  երեխային  վերադարձնելուհետ  կապված  մի  շարք  խնդիրներ,  որոնք  պահանջում  են  ձեռնարկելհամալիր միջոցառումներ։
 Վերոնշյալ  իրավահարաբերությունները  համապարփակ  կերպովկարգավորվում  են  «Երեխայի  միջազգային  առևանգման  քաղաքացիական  մոտեցումների  մասին»  Հաագայի  1980թ.  կոնվենցիայով,  որն  էլհիմնական  քաղաքացիաիրավական  մեխանիզմն  է  երեխայի  և  նրանկատմամբ  խնամակալության  իրավունք  ունեցող  ծնողի  իրավունքներիպաշտպանության համար։
 Կոնվենցիան  նախատեսում  է  մի  շարք  համալիր  միջոցառումներմյուս  ծնողի  խնամակալության  իրավունքների  խախտմամբ  իրբնակության  վայրից  ապօրինի  տեղափոխված  և  այլ  երկրի  տարածքումպահված  երեխաներին  վերադարձնելու  համար։
   Կոնվենցիան  միակմիջազգային  ճանաչում  ստացած  փաստաթուղթն  է,  որը  սահմանում  էերեխայի  ապօրինի  տեղափոխման  դեպքում  երեխայի  փաստացիվերադարձն  ապահովող  արդյունավետ  միջոցներ  և  մեխանիզմներ։
 Կոնվենցիան  հիմնված  է  այն  կանխավարկածի  վրա,  որ  երեխայիապօրինի  տեղափոխումը  և  պահումը,  բացառությամբ  Կոնվենցիայովսահմանված բացառիկ դեպքերի, չի բխում երեխայի շահերից։
 Կոնվենցիայի  անդամ-պետությունների  թիվը  ներկայումս  101  է։
   2007թ.  մարտի  1-ին,  իսկ  ՀՀ-ի  համարՀՀ-ն  վավերացրել  է  այնԿոնվենցիան    ուժի  մեջ  է  մտել  2007թ.  հունիսի  1-ից  [9]։
   Կոնվենցիանսահմանում է երկու հիմնական նպատակներ՝ապահովելորևէա)պետությունանօրինականորեն  տեղափոխված  կամ  այնտեղ  պահվող  երեխաներիանհապաղ վերադարձը, Պայմանավորվողբ) երաշխավորել մի Պայմանավորվող պետության օրենսդրությամբնախատեսված`  խնամակալության  և  տեսակցության  իրավունքներիարդյունավետ  հարգումը  այլ  Պայմանավորվող  պետություններում(հոդված 1)։
 Կոնվենցիայի  3-րդ  հոդվածը  սահմանումէ,  որ  երեխայիտեղափոխումը  կամ  պահումը  անօրինական  է  դիտվում,  եթե  դրանովխախտվում  են  խնամակալության  իրավունքները,  որոնք  միասնականկամ  անհատական  կերպով  շնորհված  են  որևէ  անձի,  հաստատությանկամ  այլ  մարմնի`  այն  Պետության  օրենսդրության  համաձայն,  որտեղերեխան  սովորաբար  բնակվել  է  տեղափոխվելուց  կամ  պահվելուցանմիջապես առաջ, և տեղափոխման կամ պահելու պահին միասնականկամ  անհատական  կերպով  այդ  իրավունքներն  արդյունավետորենիրականացվել են կամ կիրականացվեին, եթե չլիներ տեղափոխումը կամպահումը։
  Փաստորեն, Կոնվենցիայի վերլուծությունից պարզ է դառնում,որ  Կոնվենցիայով  սահմանված  կարգով  անհապաղ  վերադարձի  դիմումներկայացնելու իրավունք ունենալու համար սուբյեկտը պետք է ունենաերեխայի նկատմամբ խնամակալության իրավունքներ։
 Ծնողը,  որն    ունի  միայն  տեսակցության  իրավունք,  չի  կարողօգտագործել  Կոնվենցիան  խնամակալության  իրավունքներ  ունեցող ծնողից  երեխայի  վերադարձը  պահանջելու  համար  [7]։
   «Տեսակցությանիրավունք»  հասկացությունը  Կոնվենցիայով  սահմանվում  է  որպեսերեխային  սահմանափակ  ժամանակով  իր  մշտական  բնակությանվայրից  մեկ  այլ  վայր  տանելու  իրավունք  (Կոնվենցիա,հոդված  5(բ))։
 Հետևաբար,  Կոնվենցիան  պաշտպանում  է  նաև  տեսակցությանիրավունքները,  սակայն  ոչ  խնամակալության  իրավունքների  հետհավասար չափով։
 Կոնվենցիայի  4-րդ  հոդվածի  համաձայն՝  երեխայի  16  տարեկանըլրանալու դեպքում Կոնվենցիայի կիրառումը դադարեցվում է։
 Չնայած  Կոնվենցիան  օգտագործում  է  «առևանգում»  հասկացությունը,  սահմանված  նպատակներին  հասնելու  համար  այննախատեսում    է  ոչ  թե  քրեաիրավական,  այլ  քաղաքացիաիրավական  ևվարչաիրավական  ընթացակարգեր[15]։
   Այսպիսի  ընթացակարգերսահմանելու պատճառն այն է, որ Կոնվենցիան նպատակ է հետապնդումերեխայի  անհապաղ  վերադարձն  ապահովելու  միջոցով  վերականգնելբնակությանվերադարձնելըիրավունքի  առևանգմանմյուս  ծնողի  խախտված  խնամակալության  իրավունքները  և  նպատակչունի  ապահովել  երեխային  ապօրինի  տեղափոխած  ծնողին  երեխայիմշտական(էքստրադիցիան)։
 Հետևաբար,  Կոնվենցիայով  սահմանված  «առևանգում»  հասկացությունըքրեականիմաստով[10]։
   Կոնվենցիայում  սահմանված  «առևանգում»օգտագործված  չէհասկացությունը«ապօրինիպահում»հասկացության  կրճատ  ձևն  է։
   «Ապօրինի  տեղափոխումը»  երեխայինվերցնելն  է  այն  անձից,  որն  իրականացնում  է  երեխայի  նկատմամբխնամակալություն։
   «Անօրինական  պահելը»  երեխային  առանց  նրանկատմամբ  խնամակալության  իրավունք  ունեցող  անձի  համաձայնության պահելն է։
 տեղափոխումհանցակազմիվայրկամԿարևոր է նշել, որ Կոնվենցիան չի կիրառվում երեխայի նկատմամբխնամակալության  կամ  տեսակցության  իրավունքները  որոշելու  հետկապված  վեճերը  քննելիս[16]։
   Այն  երաշխավորում  է  երեխայիխնամակալության  իրավունքների  որոշման  հետ  կապված  վեճիքննությունն  այն  դատարանի  կողմից,  որին  այն  ընդդատյա  է  [13]։
 Հետևաբար,  Կոնվենցիաներեխայի  անհապաղվերադարձն ապահովող ընթացակարգային բնույթի նորմեր և կիրառելիչէ  երեխայի  խնամակալության  կամ  տեսակցության  իրավունքի  հետկապված նյութաիրավական վեճը քննելիս [17]։
 սահմանումէսահմանումը,հասկացությանիրավունքը  խախտվիԿոնվենցիայի  վերլուծությունից  պարզ  է  դառնում,  որ  արարքը«երեխայի  առևանգում»  համարելու  կամ  երեխայի  տեղափոխումը  ևպահումը անօրինական համարելու համար, անհրաժեշտ է, որ երեխայինկատմամբ  խնամակալությանվերջինիսմշտական բնակության վայրի օրենքով։
  Սակայն Կոնվենցիան չի տալիսայսՊայմանավորվողպետությունների դատարանները Կոնվենցիայի կիրառման արդյունքումձևավորել  են  մշտական  բնակության  վայրը  որոշելու  վերաբերյալտարբերակված  մոտեցումներ.երեխայի  մշտական  բնակության  վայրիսահմանման  վերաբերյալ  երեխայի  միջազգային  առևանգման  գործերով INCADAT  պաշտոնական    տեղեկատվական  կայքում  կան  762  գործեր[19]։
   Մասնագիտական  գրականության  մեջ  նշվում  է,  որ  միջազգայինմասնավոր  իրավունքի  ոչ  մի  այլ  ոլորտում  որևէ  հասկացությանմեկնաբանման  վերաբերյալ  այդքան  շատ  դատական  որոշումներ  չենկայացվել,  որքան  առկա  են  «երեխայի  մշտական  բնակության  վայր»հասկացության  մեկնաբանման  վերաբերյալ  [8]։
   Ուսումնասիրելովիսկվայր»բնակությանհասկացությանԿոնվենցիայի կիրառման փորձը և տեսական գրականության մեջ առկամոտեցումները՝  գալիս  ենք  այն  եզրահանգման,  որ    առկա  է  երեխայիմշտական  բնակության  վայրը  որոշելու  միասնական  չափանիշներսահմանելու  անհրաժեշտություն։
   Մասնավորապես,«երեխայիվերաբերյալմշտականՊայմանավորվող  պետությունների՝    օրինակ  ԱՄՆ-ի  [5]  և  ՄիացյալԹագավորության  [6]  դատական  նախադեպերի  ուսումնասիրությանարդյունքում  պարզ  է  դառնում,  որ  երեխայի  մշտական  բնակությանվայրը  որոշելիս  Պայմանավորվող  պետությունները  կիրառում  ենտարբեր չափանիշներ, և առկա է երկու հիմնական մոտեցում. առաջինը՝որպես  երեխայի  բնակության  վայրի  որոշման  չափանիշ  ծնողների՝երեխայի  բնակության  վայրի  վերաբերյալ  մտադրությանը  առաջնայիննշանակություն  տալը,  և  երկրորդը՝  երեխայի՝  տվյալ  պետությունումընտելանալու փաստին առաջնային նշանակություն տալը։
  «ՀայաստանիՀանրապետություն  անօրինական  տեղափոխված  կամ  ՀայաստանիՀանրապետությունում ապօրինի պահվող երեխայի վերադարձի մասին»օրենքիՀՀ-ում  առաջնայիննշանակություն  կտրվի  երեխայի՝  տվյալ  պետության  հետ  կապվածության, տվյալ պետությունում ընտելացած լինելու փաստին [2]։
 ընդունմաննախագծիդեպքումԿոնվենցիան  Հայաստանի  Հանրապետության  համար  ուժի  մեջմտնելուց  հետո  ՀՀ  կառավարության  կողմից  ձեռնարկվել  են  մի  շարքմիջոցառումներ,  և  ընդունվել  են  իրավական  ակտեր՝  Կոնվենցիայովստանձնած  միջազգային  պայմանագրային  պարտավորություններըազգայինկատարումնապահովելու նպատակով։
 իրավունքի  փոխակերպելուդրանցևԱյսպես,օգոստոսի2009  թվականի952-Ն  որոշումը20-ին  ընդունվելէ[4],  որի  համաձայն՝Կառավարության  թիվԿոնվենցիայով  Կենտրոնական  մարմին  է  նշանակվել  ՀայաստանիՀանրապետության արդարադատության նախարարությունը։
  Բացի այդ,Կոնվենցիայով  սահմանված  պարտավորությունների  կատարմանապահովման  համար  2008թ.  փետրվարի  5-ին  ընդունվել  է  ««Երեխայիմիջազգային  առևանգման  քաղաքացիական  մոտեցման  մասին»Հաագայի1980թ.  հոկտեմբերի  25-ի  Կոնվենցիայի  կատարմանապահովման  համար  Հայաստանի  Հանրապետության  գործադիրիշխանության իրավասու մարմինների գործակցության կարգը [3]։
 Անդրադառնալով  այս  ոլորտը  կարգավորող  նյութաիրավականնորմերին՝  կարևոր  ենք  համարում  նշել,  որ  ՀՀ  արդարադատությանշրջանառության  մեջնախարարության  կողմիցէ  դրվել  նաև«Հայաստանի  Հանրապետություն  անօրինական  տեղափոխված  ևՀայաստանի  Հանրապետությունում  ապօրինի  պահվող  երեխայիվերադարձի  մասին»  օրենքի  նախագիծը  (այսուհետ՝  Նախագիծ)  [2]։
 Նշենք,  որ  Նախագծում  նախատեսվել  է,  որ  ՀՀ  կենտրոնական  մարմինըպատասխանողին  և  դիմողին(Հայցող  պետության  կենտրոնականմարմնի  միջոցով  կամ  անմիջականորեն)  առաջարկում  է  վեճը  լուծելխաղաղ  ճանապարհով՝  հաշտվելու  միջոցով։
   Եթե  հաշտությանարդյունքում  կայացվել  է  երեխային  վերադարձնելու  մասին  համաձայնություն,  ապա  երեխայի  վերադարձի  գործընթացը  կազմակերպվում  էսույն  օրենքով  սահմանված  կարգով։
   Նմանատիպ  կարգավորում  էնախատեսված  նաև  Ավստրալիայի  օրենսդրությամբ,  մասնավորապես՝Կենտրոնական  մարմինը  ձեռնարկում  է  համապատասխան  միջոցներ,այդ թվում՝ հաշտարարություն, կամավոր վերադարձ և այլն [18]։
 Կոնվենցիայովնախատեսվածնպատակներըներպետականօրենսդրությամբ  ամրագրելու  նպատակով  2018  թվականի  փետրվարի  9-ի  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգիրքը  [1]  նախատեսեցհատուկ  հայցային  վարույթի  կարգով  քննվող  գործերի  նոր  տեսակ՝Հայաստանի  Հանրապետություն  անօրինական  տեղափոխված  կամՀայաստանի  Հանրապետությունում  ապօրինի  պահվող  երեխայիվերադարձի  վերաբերյալ  գործերի  վարույթը։
   Ընդ  որում,  համաձայն  ՀՀքաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքի  հոդված  208-ի  2-րդմասի՝  Դատարանը  կաշկանդված  չէ  Հայաստանի  Հանրապետությունանօրինական  տեղափոխված  կամ  Հայաստանի  Հանրապետությունումապօրինի  պահվող  երեխայի  վերադարձի  վերաբերյալ  վարույթինյութերով, դատավարության մասնակիցների ներկայացրած ապացույցներով,  միջնորդություններով,  առաջարկություններով,  բացատրություններով  և  առարկություններով  և  իր  նախաձեռնությամբ  ձեռնարկում  էհամարժեք  միջոցներ`  կոնկրետ  գործի  լուծման  համար  անհրաժեշտիրական  փաստերիհասանելիտեղեկություններ ձեռք բերելու համար։
  Հետևաբար, Դատարանը քննումէ  Հայաստանի  Հանրապետություն  անօրինական  տեղափոխված  կամՀայաստանի  Հանրապետությունում  ապօրինի  պահվող  երեխայիվերադարձի վերաբերյալ վարույթի գործերը ի պաշտոնե (ex officio)։
 վերաբերյալհնարավորևԵրեխայիքննությանընթացակարգային  խնդիրների  քննարկման  համատեքստում  կարևորենք  համարում  անդրադառնալ  այս  գործերի  քննության  ժամկետներիմիջազգային  առևանգմանգործերիհետ  կապված  խնդիրներին,  քանի  որ  Կոնվենցիան  հիմնված  է  այնսկզբունքի վրա, որ սահմանված նպատակներին հասնելու համար պետքէ  կիրառվեն  ամենաարագ  ընթացակարգերը։
   Մասնավորապես,Կոնվենցիայի  11-րդ  հոդվածում  սահմանված  վեցշաբաթյա  ժամկետիպահպանման  համար  անհրաժեշտ  է  ներպետական  օրենսդրությամբամրագրել  այնպիսիհնարավորինսկերաշխավորեն  երեխայի  միջազգային  առևանգման  գործերի  արագ  ևարդյունավետ  քննությունը,  քանի  որ  շատ  դեպքերում  այս  ժամկետիխախտումը  անհնարին  է  դարձնում  երեխայի  անհապաղ  վերադարձնապահովելը։
 կարգավորումներ,որոնքգործերիվերաբերյալառևանգմանօրինակ՝  Գերմանիայի  ԴաշնայինՀիմք  ընդունելով  Կոնվենցիայով  սահմանված  գործերի  արագ՝վեցշաբաթյա  ժամկետում  քննության  սկզբունքը  և  հաշվի  առնելով,  որայս ժամկետի պահպանումը հաճախ անհնար է դառնում  նաև ազգայինեռաստիճան դատական համակարգով  անցնելու  անհրաժեշտությամբպայմանավորված՝  առաջարկում  ենք  ՀՀ  քաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքի՝  երեխայի  միջազգային  առևանգման  գործերիվարութը  կարգավորող  գլխում  նախատեսել,  որ  երեխայի  միջազգայինառևանգման  գործերի  քննության՝  ՀՀ  վերաքննիչ  դատարանի  վճիռըվերջնական  է  և  բողոքարկման  ենթակա  չէ։
   Նշենք,  որ  առկա  է  երեխայիմիջազգայինքննությանբողոքարկումը  միայն  մեկ  ատյանով  սահմանափակելու  միջազգայինփորձ,Հանրապետությունում։
 Համաձայն  երեխայի  միջազգային  առևանգման  և  խնամակալությանվերաբերյալ  վեճերի  լուծման  մասին  1990թ.  ապրիլի    5-ի  ակտի՝  1999թ.հուլիսի  1-ին  կատարված  փոփոխության՝  երեխայի  միջազգայինառևանգման  գործերը  Գերմանիայի  Դաշնային  Հանրապետությունումենթակա  են  քննության  երկաստիճան  համակարգով  [12]։
   Մասնավորապես,  Գերմանիայի  Դաշնային    Հանրապետությունում  այս  գործերըքննվում(ընտանեկանդատարանները  առաջին  ատյանի  դատարանների  կազմում  գործում  ենորպես  ընտանեկան  վեճերի    նկատմամբ  բացառիկ  ընդդատությունունեցող  դատարաններ),և  բողոքարկման  են  ենթակա  միայն  վերաքննիչդատարանում,  որի  կայացրած  վճիռը  վերջնական  է,  բողոքարկմանենթակա  չէ  Դաշնային  Գերագույն  դատարանում  [11]։
   Գտնում  ենք,  որԿոնվենցիայի  արդյունավետիմպլեմենտացիանապահովելու  համար  մեր  հանրապետությունում  ևս  անհրաժեշտ  էսահմանել  այս  գործերի  քննության  երկաստիճան  համակարգ  և  ՀՀներպետականենընտանեկանդատարանիկողմիցքաղաքացիական  դատավարության  օրենսգրքի՝  երեխայի  միջազգայինառևանգման գործերի վարութը կարգավորող գլխում նախատեսել, որ ՀՀվերաքննիչ  դատարանի  որոշումը  վերջնական  է  և  բողոքարկմանենթակա չէ։
 Եզրակացություն։
   Սույն  աշխատանքում  ուսումնասիրելով  ևվերլուծելով  Կոնվենցիայով  ստանձնած  միջազգային  պարտավորությունների  կատարումն  ապահովելու  համար  ՀՀ-ում  ընդունված ազգային  իրավական  նորմերը՝  վեր  հանեցինք  առկա  օրենսդրականթերությունները,նաև  առաջարկեցինք  Կոնվենցիայովսահմանված՝  երեխայի  միջազգային  առևանգման  գործերի  արագքննությունն  ապահովելու  համար,  մեր  կարծիքով,  հնարավորլուսաբանման  միջոցով  հանգամանորենլուծումները։
   Նախագծիանդրադարձանքիրավահարաբերություններիկարգավորման համար նախատեսվող նյութաիրավական նորմերին։

Սույն աշխատանքը նվիրված է «Երեխայի միջազգային առեւանգման քաղաքացիական մոտեցումների մասին» Հաագայի 1980թ. կոնվենցիային («Կոնվենցիա»)։
  Աշխատանքում ներկայացվել է Կոնվենցիայի ընդհանուր բնութագիրը եւ կիրառման ոլորտը, լուսաբանվել են Հայաստանի Հանրապետությունում Կոնվենցիայի իմպլեմենտացման ընթացքն ու առկա իրավակարգավորումները, վերհանվել են Կոնվենցիայի կիրառման ոլորտի իրավական խնդիրները եւ առաջարկվել դրանց հնարավոր լուծումները։
  Աշխատանքում ուսումնասիրվել եւ վերլուծվել են Կոնվենցիայով սահմանված որոշ խնդրահարույց հասկացություններ, ինչպես նաեւ՝ երեխայի միջազգային առեւանգման գործերի քննության վարույթի առանձնահատկությունները, վերհանվել նման գործերի քննության հետ կապված գործնական խնդիրները։
