ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Գ. HԱՊԱՆJՅԱՆԻ «ՀԱՅՈ LAN ԼԵAGEՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ. ՀԻՆ PԱՄԱՆԱԿ» ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԸ ինքնաթիռները լեզվի բառապաշարի այն շերտերից են, որոնք պարունակում են եզակի, հարուստ տեղեկություններ:  Լինելով լեզվական փաստեր ՝ դրանք եզակի հայելի են, որոնք արտացոլում են ժողովուրդների պատմությունը, լեզուն, ազգային նկարագիրը և մտածելակերպը:   Տեղանունը պատմական, աշխարհագրական, լեզվաբանական և քաղաքական գործոնների արդյունք է:   Տեղանունների ուսումնասիրությունը վերաբերում է լեզվի զարգացման ինչպես միաժամանակ, այնպես էլ ասինխրոն փուլերին 1: Որպես կարգապահություն, տեղանունը կամրջում է մի քանի գիտություններ ՝ լեզվաբանություն, պատմություն, աշխարհագրություն, հոգեբանություն, ազգագրություն:  Տեղանունությունը երիտասարդ գիտական ​​առարկա է: Այն սկիզբ է առել 18-19-րդ դարերից, չնայած տեղանունն ունի ավելի քան 6 հազարամյակների պատմություն: Մեր զեկույցի նպատակն է ուսումնասիրել Գրիգոր hapափանցյանի մատնանշած տեղանունները `դրանք համեմատելով Հ. Բարսեղյանի, Տ. Հակոբյանի և Սբ-ի հետ` «Հայաստանի հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» հնգահատորյակի համապատասխան վկայությունների հետ, որի հեղինակն է Մելիք-Բախշյան («Հայաստանի հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», Թ. Խ. Հակոբյան, Հ.Խ. Բարսեղյան, Ս. Թ. Մելիք-Բախշյան, Երեւան, 1986, 1988, 1991, 1998, 2001): Գրիգոր hapափանցյանը (1887-1956) Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի արեւելյան լեզուների ֆակուլտետի փայլուն անդամ է:   Իր մենագրություններում. «Լեզվաբանական առարկաներ և լեզու» (1914), «Ընդհանուր լեզվաբանություն» (Ե., 1937-39), «Ուրարտուի պատմություն» (1940), «Հայերեն և լազ-մեգրելական լեզուների հարաբերությունների մասին» (ռուս. , Ե., 1952), «Հայաստանը ՝ հայերի օրրան» (ռուս. ՝ 1947), «Հայոց լեզվի պատմություն» (Ե., 1961), «Историко-лингвистическиеботы», 1-2 (Ե., 1956 -1975), համեմատական ​​լեզվաբանության, հայոց լեզվի, հայոց պատմության, հայ ժողովրդի կազմավորման ակունքների և մերօրյա ազգակցական հարաբերությունների ընդհանուր հրատապ խնդիրներին: Hapափանցյան «Հայոց լեզվի պատմություն. «Հին շրջան» -ը մեծ գիտնականի կյանքի ընթացքում առանց ուշադրության մնացած միակ աշխատությունն է, որում հայագետը, ուսումնասիրելով հին և մեռած լեզուների կապի մասին բոլոր փաստերը, համատեղել է հարուստ պատմական, դիցաբանական, լեզվաբանական և ազգագրական նյութեր:  Ելնելով այս նմանություններից ՝ նա նախանշել է հին Փոքր Ասիայի լեզուների ՝ խեթերեն, ուրարտերեն, խուրերեն, լազո-մետրական լեզուների ազդեցությունները հայերենի վրա 2:  Hapափանցյանը մանրակրկիտ ուսումնասիրել է բազմաթիվ տեղանուններ, ազգանուններ և ազգանուններ, բառապաշարի մակարդակով տվել է հայերենի և նշված լեզուների ընդհանրությունները: քերականություն 1. Գ. Hapափանցյանը նշում է Այլաբերք գյուղի անունը, ներկայիս Ալա-Պարս, որը գտնվում էր Մեծ Հայքի Կոտայք նահանգում:   2. Բառը նա բացատրում է որպես «այլ անունով տոհմեր» ՝ նշելով, որ «բերել» նշանակում է «տոհմ, ցեղ», իսկ «ալ» -ը տոհմի անուն է, ինչպես Աղիովիտը, ստացված Էլի / Այլիտոհմից: 3. Նույն «բերելու» արմատը մենք տեսնում ենք Arberan (i) տեղանունում, որը գավառ էր Վասպուրականի նահանգում:  Դա վկայվում է աղբյուրներից V դարից հայտնի է եղել մոտ 13 անուններով, օրինակ ՝ Ամկո Երկիր, Գնունիս, Թարբերունի:   Անունը հիմնված է փոքրասիական արմատի վրա, որը նշանակում է «արծիվ», «նվեր», «ընկեր», այս դեպքում ՝ «արծիվ», և խոսում է արծիվ տոտեմի պաշտամունքի հնագույն հետքերի մասին: 4. Արհիտան, որը քաղաք էր Արևմտյան Հայաստանում, ավելի կոնկրետ Հայասայում, ունիչեթական ծագմամբ: հիմնված է irhi // erhi - «սահման» բառի վրա, իսկ –ita մասնիկ է, որի հետ խեթերենում 1 Hmmt: Դիլբարյան Ն., Պատմաաշխարհագրական-լեզվաբանական գործոնները հայկական տեղանուններում, Երեւան, 2001, էջ 6-11: 2 հմմտ Hapափանցյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն: Հին շրջան, Երեւան, 1961, էջ 62-68: Ձևավորվել է գործնական վանկ, որը առկա է Անձիտ (գավառ Չորրորդ Հայքում), Ամիտ, Խարզիտ, Սիթ տեղանուններում:  irhi // erhi արմատը առկա է Արխաշենում, որը Գեղամայի գագաթներից մեկն է և հայտնի է այլ անուններով, ինչպիսիք են Արկաշեն, Արխաշան, agաղկավետ: Asianik ber- ն իր արմատներն ունի Արմավիր, Շուլավեր, Թալավեր և Վաղավեր տեղանուններում, բայց Ber- ը հնչյունական փոփոխության է ենթարկվել տիպիկ հայկական բ / վ անցումով, որը արտասանվում է Բիյանա-Վան, Ուրարտ: abili- ավելին, ebani- avan և այլ օրինակներում: 5. Արմավիրը հնագույն քաղաք է Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհում: Խորենացի, Եղիշե, Ts. Փարպեցին, Սեբեոսը, Հ. Դրասխանակերտցին, Վ. Արչելցը և այլն, վկայվում է 14 անունով, որոնցից մի քանիսն են ՝ Արամայիր, Արգիշտիխինիլի, Արմավիա, իսկ 3-րդ դարի վերջից սկսած ՝ 2-րդ դարի սկզբից ՝ «Լքված մայրաքաղաք «  Ըստ Խորենացու, այն հիմնադրվել է և կոչվել է Հայկի թոռ Արամայիսի անունով:  Հավանական է, որ դա նշանակում է «տոհմական Արմա քաղաք» և ուրարտական ​​Արգիշտիխինիլիի հայերեն տարբերակն է: 6. Շուլավեր բնակավայր է Թիֆլիսի նահանգում: Դրանք համանուն գետ էին, գյուղ: Տեղանունը վկայում են հիմնականում վրացական աղբյուրներում: 7. Թալավեր գյուղ է Արևմտյան Հայաստանում, Վանի նահանգում, որը հայտնի է նաև որպես Թաքավեր, Թալվեր: 8. Վաղ անվանումներով գյուղերը հայտնի են Էրզրումի, Այրարատի, Սյունիքի մարզերում, Մեծ Հայքի Շիրակ-Կոտայք նահանգներում, Կարսի մարզում, Լ HadՀ Հադրութի շրջանում:  Hapափանցյանն անդրադառնում է նաեւ Հայաստանի տարբեր անուններին, որոնցով մեր հայրենիքը հայտնի էր օտարերկրացիներին: 9. Այդ անուններից խոսելով Արմինայի մասին ՝ նա այն ենթադրում է բառակազմական վերլուծության: Արդյունքում, մենք ունենք արմինայա ՝ «Արմինացի» տեղ –ինա, որը բաղկացած է Հաթե-ինայից, Լուլու-ինայից (Լուլու ցեղի տեղ, թշնամի երկիր), Բիա-ինա (Բիա ցեղի երկիր, Վան), Նաշիբինա (Մծբին): ), Պաղեստին (այլազգիների երկիր), ինչպես Կարին, Պագին, Աղին, Թալին, Արթին անուններում:  Ըստ hapափանցյանի, Արմինան համընկնում է ավելի ուշ Անգեղթանի հետ, որը ուրարտական, խեթական-ասորական արձանագրություններում հիշատակվում էր որպես Արմե // Արիմե, ավելի ուշ Արմինա:  Մայրաքաղաքը Նիհիրան էր (Նիհիրա // Նիհրիա), որը Խուրիտե լեզվով նշանակում է «բերդ, ամրոց», որը հետագայում փոխարինվեց angl <agil = շումերական ձվով, աքքադական ekall-u բառով ՝ «պալատ»:  Հայերենում այն ​​արտահայտվում է որպես Հրեշտակ Ձ. 10. Ազա ազգանունը ծագել է Հայ - Ազգ ազգանունից:   Համանուն գյուղը հիշատակվում է Գողթն և Փոքր Հայք քաղաքներում, իսկ Արարատյան դաշտի հնագույն երկիրը հայտնի է որպես Ազայն: Բալա ազգանունը մի շարք տեղանունների հիմքն է: 11. Բալանրոտը կամ Ռոտի Բալան գետ է Կասպից ծովի ավազանում, որը հայտնի է նաև որպես Բալհաբ, Բոլհ-արու անունով: 12. Բաղկ և Բաղաց Աշխարհ (13) նահանգները Սյունիքի մարզում են: 14. Բաղաբերդի հիշատակումը մենք չենք գտնում հին պատմիչների աշխատություններում, իսկ բանահյուսությունը տեղանունը կապում է Սյունյաց Բաղի նախնու անվան հետ: Ասում են, որ Սիսակյաններից ժառանգություն ստացած Բաղակ Ձորքի գավառը այնտեղ հիմնադրել Բաղաքի քարե ամրոցը, որը վերանվանվել է Բաղաբերդ:   Ինչպես վկայում են Գ. Hapափանցյանը և Ն. Ադոնցը, ազգի ծագումնաբանությամբ է:  Ըստ Ադոնցի, տեղանունը ծագել է «Բաղաս-atsաց» ցեղից: 15. Կարաբալա կամ Բալա Քարան անունը հիմնված է hapափանցյանի նշած Բալա ազգանվան վրա, որը նշանակում է «բալա ցեղ», «ցելա բալա», ըստ hapափանցյանի, գտնվում է Արցախում և չի վկայվում «Տոպոնիմիաների բառարանում Հայաստանի հարակից շրջաններ »2: 16. Քսենոփոն, Բուզանդ, Խորենացի, Եղիշե, Սեբեոս, Հովհ. Բասեն նահանգի անունը (գտնվում է Այրարատում), որը բազմիցս հիշատակվել է Մամիկոնյանի, Դրասխանակերտի և Լաստիվերտցիի աշխատություններում, առաջացել է Բասյանների կամ Պասյանների ազգանունից:  Բացի «Բասեն» -ից, այն հայտնի է 37 37 անուններով, ինչպիսիք են Բագսենը, Բիսանեն, Օրդունյաց երկիրը, Ֆասիանք B 17. Բարթավ (Պարթավ), քաղաքը, որը հիմնված է մեգրելական bardi արմատով, նշանակում է «թուփ» куст), բառացիորեն «bartut» - թուփ:  -Ավ (ավ) տեղանուն մաս է, որը հանդիպում է Վորդնավ, Կճավ, Ձիրավ, վրացական Թելավի («Թեղուտ») տեղանուններում:  Նշված քաղաքը գտնվել է Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում, հիմնադրել է Առանշահիկ Վաչե Երկրորդը 462 թվականին: Ըստ որոշ մատենագիրների, քաղաքը հիմնադրվել է պարսից թագավոր Պերոզ թագավորի հրամանով: 18. hapափանցյանը Գամիրք-Կապադովկիա տեղանունը կապում է gimirri (gimirri) ազգանվան հետ, ենթադրում է, որ հայ «հերոս» նշանակում է «հերոս, հրամանատար»:  Նշված վայրը հայտնի է նաև որպես Gami 1 Hmmt: Ahահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն: Նախնական շրջան, Երեւան, 1987, էջ 279-292: 2 Տե՛ս hapափանցյան Գ., Էջ 38: ra, Ima, Katpatuk, Spitak Assyrik և այլ անուններով:  Գամիրկ-Կապադովկիան տարածաշրջան էր, երկիր-մարզ Փոքր Ասիայի արևելքում, Ալիս գետի մեջտեղում:  Ապացուցված է իր տարածքում խեթական պետության ժամանակներից:   Gափանցյանի ստուգաբանությունից բացի, կա երկու ստուգաբանություն: ա) Կապադովկիա նշանակում է «ընտրյալ ձիերի երկիր». բ) առաջացել է Կապաթագ գետի անունից:  Հին Գամիրք անվանումը կապված է Q.- ի հետ, որը կրում է 8-րդ դարում նախկին խեթական պետության տարածք ներթափանցած կիմմերականների անունները 1: 19. Գարդաբանի (Գարդավան) տեղանունը բաղկացած է ebani կամ abani արմատներից, որոնցից ebani վրացերեն նշանակում է «երկիր», abani ՝ մեգրելերենում «տեղ», ubani ՝ «թաղամաս, շրջան» ՝ Kartvelian:  Գարդավանը ստացվել է բնորոշ հայերեն> bv e> a անցումներով:  Այս տեղանունն ունի շուրջ 13 այլ անուն ՝ Կուրտմանիկ, Փարիոս, Կրտմանիկ և այլն, այն գտնվում էր Մեծ Հայքի Ուտիկ աշխարհի Գարդմանաձոր գավառում:  Վկաներ Սբ Տարոնցի Ասողիկը ՝ Հ. Դրասխանակերտի աշխատություններում և վրացական աղբյուրներում: 20. Գեղարքունիք (Վելիկունի) տեղանունը ծագում է ուրարտական ​​wel բառից ՝ «գնդ, գնդ», որը համապատասխանում է ռուսերեն polk բառին ՝ «գնդ»: volk ​​հայերենում նշանակում է «ժողովուրդ», իսկ wel արմատը թարգմանվում է որպես «գյուղ, գյուղացի» w> g փոխանցմամբ:   Ե՛վ hapափանցյան, և՛ Ն. Ադոնց անվան ծագումը կապված է Արաքսի շրջանում բնակվող մի գեղեցիկ ցեղի անվան հետ, և ըստ Պատմահորի, տեղանունը առաջացել է Հայկի ժառանգ Գեղամի անունից:  Որոշ գիտնականներ այն նույնացրել են ուրարտական ​​արձանագրություններում նշված Կիեհունի շրջանի հետ:  Ըստ «Աշխարհագրության» ՝ գավառը գտնվում էր Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգում ՝ Սանաա լճի ավազանում: 21. Դատարանի տեղանունը խուրտական ​​ծագում ունի: Դադա անունը կապված է խեթական ուղղագրական անունով Patta- ի և խեթական հիերոգլիֆային Tatta անվան հետ:   Դա բառացիորեն նշանակում է «Դատաստանի Աստծո նստավայր», իսկ Դատաստանի Աստվածը փոխարինեց ջրի որոտի աստված Թեշուպին:   Նշվում են այլ անուններ ՝ Ալթայտուան, Թադվան, orkորկոնք և այլն:   Մենք ունեինք գյուղ, բնակավայր, բերդ, նավահանգիստ, Բզնունիկ գյուղ Բեթլիսի նահանգի համանուն քաղաքում կամ Բիթլիսի գավառի համանուն Բիթլիսի գավառում և Դիարբեքիրի գյուղում: 22. Հայ ժողովրդի հնագույն օրրաններից մեկը Եկեղեցին է, որը բառացիորեն նշանակում է «դաշտային մարդիկ»:  Այն առաջացել է սեմական ehi-u «դաշտ» բառից (դա Եկեղեցու դաշտն է):  Դա Անահիտ աստվածուհի սրբավայրն էր, իսկ քրիստոնեություն ընդունելուց հետո `Լուսավորչի տան սեփականությունը:  Պատմական այս փոփոխությունների շնորհիվ այն հայտնի էր նաև Անաիտիկա, Անահիտ գավառ, Լուսավորիչիգավար և 40 այլ անուններով, օրինակ ՝ Էկլես, Չելզենե, Սենե: Հարկ է նշել, որ անունը ոչ մի կապ չունի «եկեղեցի» տերմինի հետ, իսկ Էքելեսենե կամ Աքիլեսենե անվան մյուս տարբերակները ոչ մի ընդհանուր բան չունեն թուրքերեն «կիլիսա» - «եկեղեցի» բառի հետ:  Հնարավոր է, որ եկեղեցին ծագել է Գեղիից կամ Եկեղեցու տեղանունից: 23. Եղիվարդ տեղանունը բառացիորեն նշանակում է «վերին ջուր»: Խեթերենում ehi- ն վերինն է, իսկ Isvard- ը `ջուրը:   «Եղի» արմատը պահպանվել է այլ տեղանուններում ՝ Եղիպատրուշ ՝ «վերին քաղաք», Եղիվանք ՝ «վերին վանք»:  Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառում ՝ Կապան քաղաքից ոչ հեռու, և ներկայիս Կոտայքի մարզի հին քաղաք է հիշատակվում Եղիվարդ կամ Եղվարդ կոչվող գյուղը:   Տեղանունը ենթարկվել է ժողովրդական ստուգաբանության:   Նրանցից մեկի խոսքով, երբ Նոյի տապանից տեսան, որ ջուրը նահանջել է Արայի լեռան ստորոտից, նրանք բացականչեցին. «Ահա հիմա ջուրը նահանջեց»:   Մեկ այլ ավանդության համաձայն `գյուղի հարակից վանքում պահպանվել է Քրիստոսի նիզակը, որի պատճառով գյուղը վերանվանվել է Գեղարդ, այնուհետեւ` Եղվարդ:  Վերջինիս հետ է կապված Արա և Շամիրամի մղած մարտերից մեկը:  Եղվարդում ծնվել են Մովսես Բ Եղվարդի կաթողիկոսը (574-604) և Եղվարդի Մաշտոց Ա կաթողիկոսը (897-898):  Վերջին Լ. Դա Շանթի «Հին աստվածներ» դրամայի գլխավոր հերոսի նախատիպն է: 24. Ուրարտական ​​թագավորության տարածքներից մեկը Eria կամ Eriain երկիրն է, որը եվրասիական լեզվով կոչվում է Eria-e ibani:   Hapափանցյանը դա կապում է իրանական ծագում ունեցող Eria ազգանվան հետ:  Հնագետ Նիկոլսկին միջնորդություններ տեսավ ներկայիս Երյան երկրի Երյանի անունների մեջ, բայց այդ տեսակետը մերժեց Ն. Ադոնցը:  Շրջանը նշված է Արգիշտի I- ի սեպագիր արձանագրություններում: 25. Լ NKՀ Մարտունու շրջանի Թաղավարդ գետի Թ գյուղի գյուղի անվանումը հիմնված է վերը նշված վարդի / ծիրանի արմատի վրա, որը ծագել է խեթական wātar> հայերեն վարդից, ինչը նշանակում է «ջուր», ինչը նշանակում է «ներքին ջուր»: ,   Ի դեպ, նույն վարդի արմատը «վարդավառ» բառի հիմքում է:   Ըստ ժողովրդական ստուգաբանության ՝ տեղը կոչվել է Թաղավարդ այն բանի համար, որ նախկինում շատ վարդի թփեր (թաղամասեր) ունեցել են այն: 26. Լահիրիլա կամ Լահիրխիլա (հնագույն քաղաք Հայաստանում) տեղանունը բարդ բառ է, որը բաղկացած է լահիր-այրի և խեթական հիլա `« հուղ »բաղադրիչներից:   Այրան անունը արտասանվել է Lahr-, 1 Տե՛ս Jahukyan G., p. 495 թ. որը հանդիպում է կապադովկյան բնիկ բառով. La-ah-ra-ah-šu (Lahr-ahšu): «-Ահաու» նշանակում է «իշխան, պետ» և պատկանում է մի շարք նման խմբերի ՝ Բերվ-Ահաու, Ազզան-Ահաու, Հիթահաութ-Կին-Ահաու:  Lahr-hila բառացիորեն նշանակում է «Լախր հյուրասենյակ, նախասրահ»: 27. Գ. Gափանցյանը նշում է Լետարիչ գյուղի անունը, որը գտնվում էր պատմական Փոքր Հայքում ՝ Սեբաստիա նահանգի Շապին Գարահիսար գավառում:  Տեղանունի բառարանում նշվում է լատառիկ տարբերակում:   Hapափանցյանը համարում է, որ տեղանունը ծագել է * Latararichtz- ից, որը բառացիորեն նշանակում է «հացահատիկի տեղ» ՝ «Հացավան»: Այն առաջացել է խեթական aladdar (լադդար) բառից, որը համարժեք է հայերեն «աղանդեր / աղանդեր», «միրգ», «չարիք», «աղ», «հացահատիկ» բառերին: Ստեղծագործության մեջ նշվում են մի քանի տեղանունային ածանցներ, որոնցից մեկը վկայում է Կոտայքի, Կորչայքի, Ռշտունիկի, Մոկքի այդ ընտանիքների ընտանիքների մասին: Այնուամենայնիվ, q միշտ չէ, որ տեղանուն է: Այս դեպքն է, օրինակ, Կարկ (= Կարս), Դողք (= Դողեր), Երերուկ, Եկեղիկ, Կեչառուկ 1 տեղանունների դեպքում: 28. Կոտայքը գավառ էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհում, որի մասին վկայում են շուրջ 20 այլ անուններ (օրինակ ՝ Խաթա նահանգ, Կայթա, rրխբուլաղ):  Տեղանունը հնագույն ծագում ունի: Այն կապված է համանուն ցեղի հետ, նույնացվում է ուրարտական ​​սեպագիր երկրի երկրի անվան հետ:   Ալիշանը հավանական է համարում, որ Պտղոմեոսի կողմից նշված Կոտակենե նահանգը և Կոտայքը նույնն են:  Մեկ այլ առիթով հայագետը համարում է, որ անունը ծագել է Մազազ գավառի Կուտիս գյուղից: Որոշ գիտնականներ անունը համարում են իշխանի անունից, մյուսները ՝ Կոտայք Կետրոն (այժմ ՝ Գետամեջ) գյուղից կամ Գեղարքունիքի մարզի Կոտ (Կոտաքար) գյուղից ՝ որպես տեղահանվածների կամ Կոտայեցիք նահանգ:  Տեղանվան ապացույցները հայտնվում են Աշխարհագրության մեջ, Սեբեոսի նշած մատենագրության առաջինը (7-րդ դար):   Արաբ պատմաբանը Բալաձորը նշում է որպես Կույտա ձ, իսկ Մ.Չամչյանը այն անվանում է Խատա կամ Խաթայոց նահանգ:  Ներկայումս Աբովյանից 5 կմ հյուսիս-արևելք կա համանուն գյուղ: 29. Կորչայքը Մեծ Հայքի 15 աշխարհներից մեկն էր:  «Աշխարհագրություն» -ում, Խորենացու եւ այլ պատմաբանների աշխատություններում այն ​​կոչվում է Կորչեկ:  Այն առավել հաճախ հիշատակվում է իր ամենահայտնի գավառ Կորդուկի անունից հետո:  Առաջին ապացույցը մենք գտնում ենք Քսենոֆոնի մեջ, որը հիշվում է որպես հարուստ, զարգացած և բարեկեցիկ երկիր: 30. Ռշտունիք նահանգ էր Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգում:   Հայտնի է Արխարունիք, Մանակերտ, Ոստան, Տոսպ անուններով:  Անվան ծագումը կապված է Ուրաստուի (Ուրարտուի) և Ռիշուանի երկրների անունների հետ, որոնք նշված են ասորական Յուրայի սեպագիր աղբյուրներում: 31. Մոկքը Մեծ Հայքի ամենափոքր նահանգն էր, ուներ շուրջ 15 այլ անուն, ինչպիսիք են ՝ Մաեկաց, Մոկսենե, Մուշկի և այլն:  Մի դեպքում անունը բացատրվում է մուշկ, մուշկ հին անվամբ, մեկ այլ դեպքում ՝ կախարդ բառով (կրոնական իմաստով): 32. Հայոց աշխարհի ամենահին անուններից մեկը Hayasan- ն է, որը հիշատակվում է 20-րդ դարում հայտնաբերված խեթական արձանագրություններում:   Դա բառացիորեն նշանակում է «հայ ազգի (աստծու) տեղ»:   -Sa (-sa) մասնիկից բաղկացած, որն իր հերթին կազմված է -s (-s) (լուվերեն լեզվով) և a (a) մասնիկներից, ցույց է տալիս խեթական-լուվիական, այսինքն ՝ Փոքր Ասիայի Արևմտյան հատվածի ազդեցությունը: լեզուները 2:  Այս մասը կազմված է մի շարք տեղանուններից, ինչպիսիք են Խատուսան, Խութլուսան (Խութլասա) ՝ «խուրիտների տեղ», azzազիզա - «զազաների տեղ», Նինասա ՝ «Նինա աստվածուհի», Թարխունդասա ՝ «Թարխունտի աստծու տեղ»:  Հայասան հաճախ միավորված է իր հյուսիսարևելյան հարևան Ազայի հետ Չորոխի ավազանում; այս ցեղային միությունը կոչվում է Հայասա-Ազզի:  Ոմանք պարզապես Azz- ը նույնացնում են Hayasa- ի հետ:  Այն փաստը, որ Հայաստանը, Հայաստանի ժողովուրդը և Հայաստանը անվիճելիորեն կապված են միմյանց հետ, անվիճելի է, բայց այդ հարաբերությունները դեռ ամբողջությամբ չեն լուսաբանվել: 33. Ամատունի «Մուրացան» նախարարությունները կազմող Mardad, Mardpetaran (34), Managh (Mananagh) (35) տեղանունները առաջացել են Mannian- ի մարդկանց ազգանուններից, maders (= mares) և Mannats 3:   Տեղանունների բառարանում առաջին երկուսը, սակայն, ապացուցված չեն, և Մանանան, որը հայտնի է նաև որպես Դերջան Վերին, Լակզո Ձոր, Մանանալիս, գտնվում էր Բարձր Հայքում:   Խորենացին առաջինը նշեց, բայց hapափանցյանը, իբր, ընդունեց Սեբեոսինին, որպես առաջին հիշատակող, առաջարկելով J.. Բերել Փարպեցու բերած Մանաղի մանաղը Մարդաղ, ինչպես Եղիշեի հետ:   Ըստ hapափանցյանի, անունը ծագել է Մանաղի ձիուց ՝ Դարանաղի ոճով:  Ստուգում են նաև Մանան (անձնական անունը) + աղ 1 Տե՛ս hapափանցյան Գ., Էջ 55-56: 2 Տե՛ս ahահուկյան Գ., Էջ 322-332: 3 Տե՛ս hapափանցյան Գ., Էջ 46: (= ali - վերջածանց) ձվով:  Ադոնցը ինչ-որ տեղ նշում է Մանրաղի գավառը, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, սխալ է: 36. Նպատը լեռ է Հայկական լեռնաշխարհում, որը հայտնի է որպես Աղի, Տապաշեյթ, Նիֆաթ, Նոյապատ, Նպատական ​​և  Ապացուցված է ինչպես հայկական, այնպես էլ հունական, լատինական և ուկրաինական աղբյուրներում:   Այն կապված է լեռնային աստծո Նուպատիկի անվան հետ:   Լեռը պահպանել է իր աստվածաբանական ֆունկցիան ՝ իր լանջին ՝ Հին Բագավանում կառուցված հայտնի «Երեք եկեղեցիների» (Ուչքիլիսա) տեսքով, ինչը բառացիորեն նշանակում է «Աստծո տեղը, տեղը» (խուրիտ): 37. Շաղագոմը (Շաղագումգ, Շաղագմք, Շատալագոմ, Շատգոմք և այլն) Մեծ Հայքի նահանգ էր Բարձր Հայք աշխարհում:  Առաջին հիշատակումը hazազար Փարպեցին է:  Ըստ հայ պատմիչների, Մաշտոցն իր աշակերտների առաջին խմբին սովորեցրել է հենց այս նահանգում `այստեղից բացել առաջին դպրոցը:   Տեղանունը բաղկացած է խեթական արմատից, «մեծ» և նշանակում է «մեծ գոմ»:  Այս արմատը պահպանվել է շաղակրատել (քննարկում), շաղակրատել (խաբեբա), շաղակրատել (հիմար, խենթ) բառերում: 38. Շաշվերդը գետ է Արաքսի ավազանում:  Origագել է Շաղվերդ ձիուց: Այն հիմնված է «ջուր» բառի վրա, որը բխում է խեթական wetar բառից:   Նույն արմատը առկա է Օլավերդում, Լաստիվերդում, ինչպես վերոհիշյալ Եղիվարդ աղ Թաղավարդ տեղանունների հիմքում: 39. Pattariga (Patarič) տեղանունը, որն ուներ 14 այլ անուններ (օրինակ ՝ Բգարիչ, Բթարիչ, Պիտերիչ, Պիտարիջ), գյուղ է Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգի Երզնկա գավառում:  14-րդ դարի ձեռագրում այն ​​վկայում է Պտարիչի ձվով:  Համարժեք ուրարտական ​​պատարի - «քաղաք» (այստեղ «փոքր քաղաք» կամ «ամրոց»):   Համապատասխանում է Երզնկայի մոտակայքում գտնվող Բիթարիչ գյուղին: -arig // - rig (-ariga // - riga) տեղանուններն են, կան Btarich, Gagtarich, Gaylarich, Zardarich, Khokarich, Arjo arich-arinj տեղանունները, դրանք նշանակում են «տեղ, բնակության վայր»:   Եկեք համեմատենք այն մեգրական օրենջի ձիու հետ, որի բաղաձայնը առաջացել է j, j- ից առաջ, ինչպես Arinj, karmunj, darnunj (դառը բույս) բառերում:   Փոքր Ասիայում «առյուծ» բառի հետ մեկտեղ պահպանվել են խեթական բառերը, ինչպիսիք են `« Ալադար-արիզա », որը նշանակում է« հաց »:  «Ալադդար» խեթերեն լեզվով նշանակում է «ցորենի հատիկներ» (արտասանվում է աղանդեր <alander <aladdar), որը լադարի կրճատ տարբերակն է (տե՛ս Letarich): 40. ajաջուռ տեղանունը (բնակավայր, գետ, գյուղ, սար Փամբակի լեռնաշղթայում) ծագում է խուրիերեն զազա բառից:   41. Նույն արմատը պահպանվել է azազ և aziազի դոզ (42) տեղանուններում (դաշտ Աշտարակում), որոնք տեղանունների բառարանում չեն վկայում:  Hapափանցյանը ենթադրում է, որ ջազը և Ջ ջաջուրը բարբառային ձևեր են, որոնցում f- ն վերածվել է j- ի:  Այս անունները հայտնի են Nuzi ապ Cappadocia պլանշետներից որպես բնիկ տեղական բառեր ՝ Zazia, Zaz, Zaza (աստված), Zazuni1:   43. azaազայի անվան հետ Հ. Մանանդյանը կապում է խեթական արձանագրություններում նշված azազիսա երկրի անունը: 44. Սպերը գավառ էր (գյուղ, գյուղաքաղաք) Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգում: Այն հիշատակվել է հայերեն, հունահռոմեական, ասորական, բյուզանդական, վրացական և թուրքական աղբյուրներում:  Ղ. Ինճիճյանը դրախտի չորս գետերից մեկը նույնացնում է Չորոխի, իսկ Խավիլաերկիրը ՝ Խալիբների երկրի հետ, որտեղ, ըստ Աստվածաշնչի, ոսկի կար:  Հենց այդ երկրում է ներկայացվում Սպեր, իսկ hapափանցյանն իր անունը կապում է էսպերիական ազգանվան հետ: 45. Թամբերը գավառ է Մեծ Հայքի պարսկահայ աշխարհում, որը նաև անվանվում է Թամբեթ, Թամբեր, Թամբերք, Թանբեր:  Դա բառացիորեն նշանակում է «տալ, տոհմ»: 46. ​​Մեծ Հայքի աշխարհներից գավառի անվանումը հազվադեպ է հիշատակվում Տուրուբերան (Տարոնո, Թարբերունի, Թարուբերան): Միայն Եղիշեն, Խորենացին, Շիրակացին: Անունն օգտագործվել է երկու եղանակով. Turuberan և Taruberan:  Ավելին, Ա.Շիրակացին, զգալով, որ անունը ավելի քիչ է օգտագործվում, շատերին անծանոթ, նշում է, որ Տուրուբերան Տարոնի աշխարհն է («Տարոնոյի կողմը»):  «Taur (և)» բառը նշանակում է «տոհմեր» կամ «ցեղեր», իսկ tauz նշանակում է «ցուլ»:  Տարբեր նշանակում է «Taruberan» - ի հետ: 47. Ուտրբունը գյուղ է Սյունիքում:  Դա բառացիորեն նշանակում է «ութ տոհմ»: 48. Փամբակ անունը համապատասխանում է p΄ap΄ala ('' обрыв, пропасть '') բառին, որում -ala- վերջածանց է (ինչպես boši - «տղա», bošala - «երիտասարդություն, քաջություն», kazaxi - «գյուղացի, կազակ» », Կազաքսալա ՝« առաքինություն »):   P΄ap΄- ն համապատասխանում է հայերեն pamb (pamp) բառին, ուստի ՝ Papshen և Pambak անունները:  Խուրիտի պաբը նշանակում է «սար, սար», որից Paphi // Pab-hi - «սար», Ուրարտու: Բաբա - «լեռ, սար», հայկական փամփուշտ ՝ «բարձր տեղ», Բաբա ՝ «բլուր», Ապապայ ՝ «դժվար և ժայռոտ տեղեր» բառերը:  Մեգրելերեն p΄ap΄ala նշանակում է «լեռ, ժայռ» ՝ լեռան հատկանիշ: 1 hapափանցյան Գ., Էջ 125: 49. Քաշաթաղ տեղանունը (գավառ Սյունիքի մարզում, Արաքս գետի ավազանում, գագաթը Փոքր Կովկասում), որը նաև կոչվում է Քաշաթաղի գավառ, Քաշտաղ, Քշտաղք և այլ անուններով, ծագել է Քաջբերունի / Քաշբերունի ձիուց, որը իր հերթին kaša (kašga) է: 50. Կաշի մեգ և Քաշունիկի (51) տեղանունները նույն ծագումն ունեն, որոնցից առաջինը գյուղ է Վայոց Ձորի մարզում:   Ստեփանոս Օրբելյանը (13-րդ դար) նշում է, որ Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհում կար Քաշունիք կոչվող գավառ, գյուղ Լ ofՀ Քաշաթաղի շրջանում: 52. Հայ-բյուզանդական աղբյուրներում հիշատակվում է Աղձնիք նահանգի Կեղ գավառում գտնվող Կղիմար բերդը (բերդաքաղաք):   Յ Մարկվարդը դա նույնացնում է Ասորական Յուրայի արձանագրություններում նշված Կուլիմեր անվան հետ, իսկ մյուսները նույնացնում են խեթական աղբյուրներում հիշատակված Կուտմար բերդաքաղաքի հետ:   Անվան ասորական տառադարձումը Kullumeri է, նախ արտասանվում էր Kullimer // Kulimar, ապա Khelimar: Քրիստինե Բագրատյան ՏԵԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Գ. HԱՊԱՆTSՅԱՆԻ «ՀԱՅՈ LAN ԼԵUՎԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՀԻՆ ERԱՄԱՆԱԿ» Հիմնաբառեր. Գր. Hapափանցյան, «Հայոց լեզվի պատմություն. Հնագույն շրջան» աշխատություն, տեղանուններ, ազգանուններ, ազգանուններ, էպիտետներ, ստուգաբանություն: ։

Նշանավոր  լեզվաբան  Գրիգոր  Ղափանցյանն  իր  «Հայոց  լեզվի  պատմություն.  հին  շրջան»  աշխատության  մեջ ուսումնասիրել է բազմաթիվ տեղանուններ, ցեղանուններ և տոհմանուններ։
  Սույն զեկուցման մեջ քննել ենք  Ղափանցյանի  առանձնացրած  շուրջ  հինգ  տասնյակ  տեղանունները՝  դրանք  համեմատելով  Հ.  Բարսեղյանի,  Թ.  Հակոբյանի, Ստ. Մելիք-Բախշյանի հեղինակած «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»  հինգհատորյակի համապատասխան վկայությունների հետ։
  Համեմատությունից պարզ է դարձել, որ «Հայոց լեզվի  պատմություն.  հին  շրջան»  աշխատությունում  հիշատակված  մոտ  52  տեղանունների  գերակշիռ  մասն  ունի  իր  համապատասխան  վկայությունները  տեղանունների  բառարանում.  չվկայված  են  5  տեղանուններ,  որոնց  վերաբերյալ  Ղափանցյանը  հաղորդում  է  ոչ  միայն  լեզվաբանական,  այլև  աշխարհագրական  բավարար  տեղեկություններ։
  Տեղանունների մեծ մասը ստուգաբանվում է առաջին անգամ։
