«ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ»-Ի՝ ՈՒՇ ՇՐՋԱՆՈՒՄ ԳՐԱՌՎԱԾ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐԻՅՈՒՐԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԷպոսը  փոխանցվել  է  սերնդեսերունդ,  բանավոր  կերպով։
   Էպոսի  պատումներըմեզ նույնությամբ չեն հասել։
  Եվ յուրաքանչյուր պատմելու ժամանակ ասացողները միբան մոռանալով և մի բան ավելացնելով փոփոխել են վեպը։
  Այսպիսով, ունենում ենքվեպի տարբեր արժեքի շուրջ 160 պատում, որոնք խմբավորվում են ըստ 3 հիմնականտիպաբանական խմբերի՝ Մշո, Մոկաց և Սասնո։
 Ուսումնասիրել ենք ուշ շրջանի՝ 1970 թ. հետո բանագետներ Ա. Սահակյանի և Ս.Հարությունյանի  գրառած  պատումները։
   Համեմատել  ենք  ավելի  վաղ  գրառված  պատումների  հետ1։
   Մեր  ուսումնասիրության  համար  կարևոր  է  փաստել,  որ  գրառմանյուրաքանչյուր  հաջորդ  փուլ  նախորդի  համեմատությամբ  անկում  է  արձանագրել։
 Բացի Գ. Սրվանձտյանից՝ հետագա բանահավաքների վկայությամբ ասացողների մեծամասնությունը լավագույն վիպասացներ համարել է իրենց նախորդ սերունդներին,որոնք, ըստ նրանց, իմացել են էպոսի 7 կամ 40 ճյուղեր և պատմել են օրերով։
 Վարպետ-պրոֆեսիոնալ վիպասացներ գրեթե չեն եղել. եղել են միայն սահմանափակ թվով լավ վիպասացներ, որոնց հատուկ զբաղմունքը չի եղել վիպասացությունը։
 Ասացողերը  տարբեր  զբաղմունքի  և  հասարակական  տարբեր  խավերի  ներկայացուցիչներ  են՝  վիպել-պատմելու  բնատուր  ձիրքով  օժտված,  որոնք  պատմել  ենմիայն հանգամանքների բերումով, հաճախ՝ բանահավաքների հիշեցումներով։
 Նորագույն գրառումներում, չհաշված առանձին բացառությունները, չափածո երգային  հատվածներն  ու  վիպական  կայուն  բանաձևերը,  մոռացման  պատճառով,  համեմատաբար  պակասում  են.  հաճախ  չափածո  երգային  հատվածների  առանձինկտորներ են միայն հիշատակվում։
 Հին  և  նոր  պատումների  համեմատության  համար  ընտրել  ենք  երկվորյակ  եղբայրների  բնական  ծնունդ,  սերնդաշարունակում  (հզոր  ժառանգի  ծնունդ),սխրանք  (առյուծի  սպանություն),  մշակութային  գործունեություն  (բնակությանվայրի  հիմնում),  հերոսի  և  ազգականի  հանդիպումը  մարտի  դաշտում,  հերոսի  ևհակահերոսի  մենամարտը,  հերոսի  սպանություն  և  կնոջ  ինքնասպանություն,կրտսեր հերոսի հեռացումը և վերադարձի պայմանը և այլ մոտիվներ, և, կատարելպատումների համեմատական քննություն2։
 Վաղ  գրառված  պատումները  և  ուշ  շրջանում  գրառված  պատումները,  պահպանելով հանդերձ վեպի ծանոթ և ավանդական սյուժետային արտաքինը, կորցրել են միշատ կարևոր բան՝ վեպի ներքին էությունը, հեռացել են վեպի ժանրային նկարագրից,մոտեցել  են  հեքիաթի  ժանրին։
   Այսինքն՝  ժամանակը  ունեցել  է  իր  ազդեցությունը,  ևժամանակի ընթացքում փոխվել է մարդկանց վերաբերմունքը վեպի նկատմամբ։
  Պա1 «Սասնա ծռեր», Երևան, 1977։
 2 Տե՛ս Համբարձումյան Հ., Սասնա ծռերի պատումների տիպաբանական խմբերն ու դրանց հատկանիշները (սեղմագիր), Երևան, 2008։
 տումները  ենթարկվել  են  ներքին  փոփոխությունների՝  կապված  ասացողների  վերաբերմունքից, նրանց հիշողության աստիճանից, վիպելու արվեստից. հաճախ ասացողիգրագիտությունը  խանգարում  էր  ավելի  անմիջական(գրական  բառերիանհարկի գործածում և այլն)։
 լինելԱյժմ  անդրադառնանք  պատումների  քննությանը։
   Նշենք,  որ  միևնույն  վիպասացից  կրկնակի  գրառումները  համեմատությունների  և  հետաքրքիր  հետևություններիմեծ  հնարավորություն  են  ընձեռում,  որին  կանդրադառնանք  համապատասխան  մասում։
 Ուշագրավ է, որ Ս. Աբաջյանի պատումում (Մշո պատում)  մշակութային գործունեության  (բնակության  վայրի  հիմնում)  մոտիվը  տարբերվում  է  վաղ  գրառվածպատումներից.  այս  պատումում  Սասունը  կառուցում  է  Դավիթը1,  ի  տարբերությունՏարոնցի Կրպոյի և Մանուկ Թորոյանի պատումների, որտեղ Սասունը կառուցում ենՍանասարը և Բաղդասարը։
 Հետաքրքիր  է  այն,  որ,  ի  տարբերություն  վաղ  գրառված  պատումների՝  ՄսրաՄելիքը Դավթի փոխարեն մենամարտում է Փոքր Մհերի հետ2։
 Ուշագրավ  է,  որ  այս  պատումում  էպոսի  չորս  սերնդի  փոխարեն  տեսնում  ենքնաև  հինգերորդ  սերունդը.  Փոքր  Մհերը  զավակ  է  ունենում,  որի  հետ  կռվում  է  ևսպանում։
  Այսինքն՝ այս տարբերակում նույնպես վեպի ավարտ է Փոքր Մհերի ճյուղը։
 Հատկանշական է, որ ի տարբերություն այլ պատումների, որտեղ հայրն է որդունանիծում,  Ս.  Աբաջյանի  պատումում  երբ  Մհերն  իմանում  է,  որ  իր  միակ  որդուն  էսպանել, ինքն իրեն պատժում է.«- Յո՛ւխտ ու պայման էղնի յառաջի ասսուն,Էրտամ, -ըսավ, - էդ էրգու կնիգ լե սբանիմ,Նախրջու կնիգն էլ սպանիմ,Յիկամ էրտամ, ըսնամ՝ Յո՞ւր է իմ տեխ գհասնի…»3։
 Հետաքրքիր  է,  որ  Հ.  Հակոբյանի  պատումում  Մսրա  Մելիքի  ու  Դավթի  հանդիպման միջադեպում նրանք երեք օր միասին հաց են ուտում, հետո Դավիթն ասում է.«-Մսրա Մելի՛ք,- ըսեց,- գնամ իմ ձին ու վրան բերելու,Մինչևի քու թշնամին գա, խետ կռիվ էնենք»4։
 Ինչպես կարելի է նկատել, այս պատումում Դավիթն է խորամանկություն անում,ի տարբերություն նախորդ պատումների, որտեղ Մելիքն էր խորամանկում։
 Մենամարտը նույնպես տարբեր կերպ է ներկայացված Հովհ. Հակոբյանի պատումում։
  Այստեղ Մսրա Մելիքը և Դավիթը երեք օր մինչև երեկո կռվում են։
  Առաջին օրը«Ձիու վրա կռվան»։
 «Մինչև յիրիկուն խասան գուլաշ, յիրար չախտեցին։
 Նա դարձավ գնաց իրան հանգիստանալու,Մսրա Մելիք գնաց իրան հանգիստանալու»5։
 Առավոտյան  որոշում  են  այլ  կերպ  մենամարտել՝  «Թուրը  քցենք»։
   Երեք  անգամՄելիքը գալիս է Դավթի վրա, բայց Դավթին բան չի լինում, իսկ Դավիթը երկու զարկըզիջում է Մսրա Մելիքի մորը և քրոջը, բայց երրորդ զարկով տապալում է Մելիքին6։
 1 Տե՛ս «Սասնա ծռեր», հ. Գ, Երևան, 1979, պատում Զ, Էջ 204։
 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 239։
 3 Նույն տեղում, էջ 244։
 4 Նույն տեղում, պատում Թ, էջ 387։
 5 Նույն տեղում։
 6 Նույն տեղում, էջ 388-389։
 Ուշագրավ  է,  որ  ըստ  Թորգոմ  Սարգսյանի  պատումի՝  Դավթի  հայրը  ոչ  թե  ՄեծՄհերն է, այլ Սանասարը.«…Սանասարը թողում գալի……Ծնվում ա տղեն,Անունը դնում են Դավի՜թ»1։
 Դավթի  որդի  Մհերը  ամուսնանում  է  Դեղձուն  Ծամի  հետ,  ունենում  են  տղաանունը՝  Փոքր  Մհեր։
   Այսինքն՝  էպոսի  այս  տարբերակում  սերունդների  հաջորդականությունը խախտված է՝ Սանասար և Բաղդասար- Դավիթ- Մհեր- Փոքր Մհեր։
 Հետաքրքիր  է  Գեդեոն  Դավթյանի  պատումը  նրանով,  որ  Մհերի  մահից  հետոՄսրա  Մելիքը  հարձակվում  է  Սասունի  վրա,  և  Դավիթը  գերի  է  ընկնում։
   Մելիքիմայրը տեսնում է, թե ինչ գեղեցիկ երեխա է, և ուզում է ինքը պահել. «Էս երեխեն եսկպախեմ»։
  Ի տարբերություն հին գրառված պատումների, մասնավորապես՝ ՄանուկԹորոյանի պատումի, որտեղ Մհերի մահից հետո Քեռի Թորոսն է Դավթին ուղարկումՄըսըր2։
 Նորբայազետցի  Զոհրաբ  Ավետիսյանի  պատումը  սկսվում  է  Սանասար-Բաղդասար  ճյուղով,  բայց  առանց  հայոց  ու  կռապաշտ  թագավորների,  երկվորյակների  մորանունների  հիշատակման,  Մեծ  և  Փոքր  Մհերի  ճյուղը  չի  պատմվում։
   Ըստ  պատումի՝Մհերը Դավթի հորեղբայրն է։
  Մեծ Մհերի վեպի դրվագները պատմվել է Սանասարիվերաբերյալ։
   Օրինակ,  երբ  Սանասարը  գնում  է  Պղնձե  քաղաք  թագավորի  աղջկանիրեն կին տանելու, և պետք է սպանի վիշապին, Մեծ Մհերի՝ առյուծ սպանելուց առաջասված խոսքերը վերագրված են Սանասարին. «Ասում ա.- էտ դևը զատանց ա մարդի ուտում, թե՞ մոտենում։
 -Չէ՛, մոտվանց ա կանում, փչացնում։
 -Լա՛վ,- ասում ա,- ես յառավոտ կէթամ»3։
 Կամ՝«Սանասար ասում.- Դև՛, կե, նոր գոհացի։
 Խասնում է՝ մե ձեռ թալում էս յան, մեկ՝ էն յան,Քաշում, ճղղում,Մե կտոր թալում էն յան,Մե կտոր թալում էն յան»4։
 Պատումը աչքի է ընկնում ներքին կուռ կառուցվածքով և պատկերավոր ոճով։
 Այժմ  անդրադառնանք  Մոկաց  տիպաբանական  խմբի  պատումներին։
   Ուշադրության  արժանի  է  այն,  որ  ուշ  գրառված  պատումներում  միայն  հիշատակում  են,  որիրենց  նախորդաց  ասացողները  երգել  են  որոշ  հատվածներ,  ինչը  բնորոշ  չէ  ուշշրջանում գրառված Մոկաց պատումներին։
 Ռաշո  Ջալոյանի  պատումը  հատկանշվում  է  երգային  հատվածներով,  ավանդական  հակիրճ  պատկերավորությամբ  ու  բանաձևերով։
   Պատումն  առաջին  անգամգրառվել  է  1933  թ.  Կարապետ  Մելիք-Օհանջանյանի  կողմից,  տպագրվել  «Սասնածռեր»  ժողովածուի  Ա  հատորում։
   Երկրորդ  պատումը  հետաքրքիր  է  իբրև  միևնույնվիպասացից երկրորդ գրանցում, այն էլ 50-ամյա ընդմիջումից հետո։
 Պատումն ուշագրավ է հատկապես նրանով, որ առաջին գրանցումը ընդգրկում էմիայն  երկրորդ  (Մեծ  Մհեր)  և  երրորդ  (Դավիթ)  ճյուղերը,  իսկ  երկրորդ  գրանցումընույնի գրեթե բառացի վերարտադրությունն է՝ հավելյալ առաջին և չորրորդ ճյուղերը։
 1 «Սասնա ծռեր», պատում ԺԲ, էջ 464։
 2 Նույն տեղում, պատում Ա, էջ 55։
 3 Նույն տեղում, պատում ԺԴ, էջ 558։
 4 Նույն տեղում, էջ 559։
 Փաստորեն՝  երկրորդ  գրանցումը  ապացուցում  է  պատումի  ավանդականությունը։
 Վերնագիրը վիպասացինն է՝ «Սասնա Տավթի խեքաթ»։
 Հետաքրքիր է, որ միայն այս տարբերակում է Մսրամելիքի մայրը երազ տեսնումև փորձում արգելել որդուն գնալ «Սասմա դեմ».«-Ես կիշեր էրազ եմ տիսիր.Սասմա կիտեր ըստակ էր,Մսրա կիտեր կըկեր քեմ արյուն։
 Քե ես կասեմ՝ տու մ էրթա վըր էն կտրըճին…»1։
 Ռաշո  Ջալոյանի  պատումում  չորրորդ  ճյուղի  հերոսը՝  Դավթի  տղան  Հակոբն  է։
 Դավիթը պատվիրել էր Խանդութ խանումին, որ եթե տղա ծնվի, իր բազբանդը կապինրա թևին։
 «Չկիտիմ, Տավիթ կնաց, քանի տարի չէկավ,Քսան տարի, քանի…Էկավ, գյո երեխեք քաղքի մոտ կըխաղան.  Երեխեք պոլոր փախան, գյո հսկա մարդ մի,Հակոբ, մըկա կըսին Մհեր,Խին գրքերով Հակոբ ի»2։
 Թովմաս  Սարգսյանի  պատումում  Մհերի  ճյուղը  ամբողջովին  հեքիաթ  է.  ինչպեսհեքիաթներում,  այնպես  էլ  այստեղ  տեսնում  ենք  հրեշտակ-սատանա  հակադրությունը։
   Այսպես,  հրեշտակը  Մհերին  հայտնում  է,  որ  ինքը  պիտի  «ամբողջ  դևերին  կոտորի»,  երկիրն  էլ  կմնա  Մհերի  ձեռքին։
   Բոլորին  կոտորում  է,  մնում  է  միայն  Բագբագանունով դևը։
  Մհերը երեք օր, երեք գիշեր կռվում է նրա հետ, դևի պառավ մայրն իրտղայի ոտքերի տակ փոշի, մոխիր է լցնում, իսկ Մհերի ոտքերի տակ՝ «սապոնով ճուրա լցնում»։
  Չնայած այս ամենին Մհերը հաղթում է դևին. «Արդեն աշխարքը էլ Մհերիտեմ  մրցող  չի  ըլնի»։
   Այդ  ժամանակ  սատանան  Մհերին  խաբում  է  և  հրահրում  էաստծու դեմ։
  Սակայն Մհերի ուժը պակասում է։
  Երկնքից իջնում է հրեշտակը, կռվումՄհերի հետ և հաղթում։
  Ապա Մհերին կախում է ժայռից և անիծում.«-Քեզի մահ չըլնի,Տու ասսու խետ մրցար։
 Հենց էդպես կախում ա քարից,Էդպես էլ մնում ա»3։
 Հետաքրքիր  է  նաև  Մարթա  Փիրումյանի  պատումը։
   Մարթայի  պատումն  աչքի  էընկնում  վիպական  կայուն  բանաձևերի,  ավանդական  չափածո  հատվածների,  երգային նմուշների առկայությամբ (Հովհանի և Դավթի հրաժեշտը, Պողպատե սյան կտրելու  միջադեպը),  ընդգծված  հանգավորումով։
   Պատումն  աչքի  է  ընկնում  ավանդականությամբ, վիպական մանրամասներով, բայց և խիստ կենդանի ապրումներով։
 Այս պատումում խորհրդատու ծերունու կերպար չկա, իսկ երբ Դավիթը և Մսրամելիքը հադիպում են, Դավիթն ասում է հետևյալը.«Մելի՛ք, ախպեր մարդ ենք,Ա՛յ զուր, խեղճ ժողովրդին, խեղճ անճարեղներուն,Խեղճ չքավորներուն պիրիրես տու,Տավթի տեմ կռիվ կանես։
 Ըսաց, - արի՛, օրենքով կռվենք.Ով վիր հախթեց, թող հախթի, միմիայն օրենքով»1։
 1 «Սասնա ծռեր», պատում Դ, էջ 140։
 2 Նույն տեղում, էջ 149։
 3 Նույն տեղում, պատում Բ, էջ 79։
 Ինչպես  տեսնում  ենք,  այս  տարբերակում  Դավիթը  փորձում  է  համոզել  Մսրամելիքին՝  իզուր  չկոտորել  անմեղ  ժողովրդին։
   Թերևս  դա  գալիս  է  ասացողի  սեռից,  նրամոտեցումից։
  Վեպի կին ասացողները ավելի զգացմունքային են պատմում, և նույնիսկբացասական կերպարների դեպքում վերաբերմունքն ավելի մեղմ է։
  Այդտեղ, ըստ իս,խոսում է մայրական բնազդը։
 Եզակի տարբերակ է Մ. Փիրումյանի պատումը. այստեղ Մեծ Մհերը Փոքր Մհերիհայր է ներկայացվում.«Սանասար, Բաղդասար Ճոչ Մհերի ծնող իլեր։
 Ճոչ Մհերն էլ անցավ,Պստի Մհեր Ճոչ Մհերի որդին է…»2։
 Իսկ  Սասնո  պատումներում  շատ  անիրական  և  հեքիաթային  երևույթներիրականի  շեշտադրություն  ունեն,  նույնիսկ  արտասովորը,  բացառիկը։
   ԽաչատուրՀարոյանի  («Դավթի  կռիվը»)  պատումը  ամբողջական  չէ,  պատմվում  է  միայն  Դավթիճյուղը, այն էլ կրճատումներով։
  Հիմնական մասը բանահավաքի և ասացողի հարց ուպատասխանն է։
  Ըստ գրառողների՝ վիպասացը վկայել է, որ ինքը տեսել է «Խանդութի քարը». «Թըմոն գըսեր՝ ըդ Ջախրագ գյուղ լը Տավիթն ը սարքի»3։
 Այս պատումում ուշագրավ է նաև Դավթի սպանությունը. Դավթին սպանում է իրանօրիանական  որդին,  իսկ  Թամո  Դավթյանի  մոտ  տեսնում  ենք  այլ  պատկեր.  Դավթին սպանում է Չմշկիկ Սուլթանի և Դավթի դուստրը (պատում Գ, էջ 141)։
 Խաչատուր Հովհաննիսյանի պատումում՝«Գերթը ըդիգա սահմանի մեջ.Ըդիգա սահմանի մեջ ճուր գըլնի.Գըդգ լոզնա, բլի ճրի մեջ, լողգընը,Ըդ դղեն ը՝ Տավթից էղեր ը, գըսը.- Օ՛, ըդիգ վո՞վ ը, էգավ,Ծինը թորգից իմ չայիրու մեջ…Կնաց, զարգից զՏավիթ սպաննից…» (պատում Ը, էջ 254)։
 Նոր  պատում  է  գրառվել  նաև  Զաքար  Մարտիրոսյանից  «Սասունցի  Դավիթ»վերնագրով։
  Պատումը սկսվում է հերոսների անունների կարճ հիշատակումով, ապապատմվում  է  Դավթի  քաջագործությունների  երգը։
   Պատումին  բնորոշ  է  դեպքերի  ումիջադեպերի սրընթաց ընթացքը։
 Ահա Մսրամելիքի և Դավթի կռվի դրվագը՝«Քչե գէրթը վրեն՝ հընդը քնուգ.Քնուգ դեխ բոռռա, գըսը.Յէլի՛, էլի՛, գռիվ էնինք։
 Գըսե. - Քնու՛գ իմ։
 -Քնուգ-մնուգ ես չըմ կինա, յէլի, կռիվ էնինք» (պատում ԺԱ, էջ 287)։
 Հետաքրքիր  է,  որ  ասացողը  վերջում  ավելացրել  է,  որ  Դավիթն  է  շինել  Սասուն,Դիարբեքիր, «Մարաթուգ». «Տավիթ գդրեր է զքըրեր, սուն դրեր ը վըր սան՝ սան-սուն։
 …Մարաթուգ ինք բադրաստեց» (պատում ԺԱ, էջ 290)։
 Ուշագրավ  է,  որ  Սասնա  պատումներում  որոշակի  միտում  կա՝  շինարարականթեման կապել գլխավորապես Դավթի կերպարի հետ։
 1 «Սասնա ծռեր», պատում Գ, էջ 122։
 2 Նույն տեղում, էջ 96։
 3 «Սասնա ծռեր», Երևան, 1999, հ. Դ, պատում Ը, էջ 255-256։
  Այսուհետև Դ հատորից մեջբերումներիէջերը և պատումների համարները կնշվեն տեղում՝ փակագծերի մեջ։
 Սարգիս Սաֆարյանի պատումում մանրամասն նկարագրված են բոլոր ճյուղերը։
 Պատմվում է նաև Մհերի մահը։
  Ուշագրավ է, որ Մեծ Մհերը խնդրում է աստծուց, որիրեն որդի պարգևի.«…Գիշե՜ր-ցերեկ կաղաչեր, կըսեր.Աստված, դու ընձի էրեխեմ իդաս,- Մհեր։
 Աստված ըսեց.- Մհե՞ր, քըզի էրեխա կիդամ,Դո՛ւ լե, քու կի՛ն լե բդի մեռնիք։
 Ըսեր է.- Մահ ասսունն է, թող էրեխեմ էղնի ընձի,Թող ես մեռնիմ» (պատում ԺԴ, էջ 343)։
 Ուշադրության արժանի է նաև Գենջո Գրիգորյանի («Սասունցի Դավթի պատմություն») պատումը։
  Նշենք, որ վիպասաց Գ. Գրիգորյանից կրկնակի գրառում է կատարված։
  1969-ի պատումը աչքի է ընկնում հավելյալ մոտիվների, միջադեպերի առատությամբ1։
 Հետաքրքիր  է,  որ  ի  տարբերություն՝  վաղ  գրառված  Սասնա  պատումների,  մասնավորապես Թ. Դավթյանի և Միսակ Հովհաննիսյանի պատումների, այս պատումումԴավթի  և  Մելիքի  մենամարտի  ժամանակ  ներկա  է  լինում  նաև  քեռի  Թորոսը,  որըԴավթին սպառնում է Մելիքին ճիշտ հավասար 2 կես անել, թե չէ ինքը Դավթի «գլուխը կկտրի».«-Հե՜յ, -Տավիթ, ըմալ զարգուշս,Օր ջշմարիտ ջիշտ էրգու դեխ էղնի,Օր դրիմ գիշեռք,Մեգ ձանդր էղնի, մեգ թիթև էղնի,Քու գլու՛խ գըգդըրիմ» (պատում ԺԶ, էջ 386)։
 Այստեղ Դավիթն է փակվում քարայրում և ոչ թե Դավթի տղան՝ Փոքր Մհերը.«Գիկը ընգնի Ճզմաքա սար…Ըդհաղ ըդդեխ, ըդ Ալվառինջու էդիվ մե ժառ մը գա,Էդ ժառ, որպեսզի, Դավիթ գացեր ը ըդդեխ,Ըդ ժառ ջղվիր ը,Ինք, ուր ձին մդիր ին մեջ։
 Հըմի ըդ ժառի տըգից լը տեղին ճուր ը գիկու.Գըսին ծիու շեռն ը» (պատում ԺԶ, էջ 387)։
 Այսպիսով, այս պատումում Դավթի ճյուղը վեպի ավարտ է։
 Հետաքրքիր է, որ նույն վիպասացից վեպը գրառվել է 1939 և 1971 թթ., այսինքն՝կատարվել է կրկնակի գրառում։
  Նույն վիպասացը՝ Միսակը, կրում է տարբեր ազգանուններ. մի դեպքում վերցրել է հոր անունը որպես ազգանուն՝ Հովհաննիսյան, մյուսդեպքում՝ պապի՝ Հարոյան։
 Միսակի  պատմած  երկու  պատումների  տարբերությունն  սկսվում  է  ճյուղագրությունից. առաջին գրառման մեջ՝ երկու ճյուղ՝ (Մհեր) - Դավիթ, իսկ երկրորդ գրառմանմեջ՝  չորս  ճյուղ՝  (Ս  և  Բ)  -  (Մհեր)-  Դավիթ  -  (Մհեր)։
   Չորս  ճյուղ  հասկացությունը,  սակայն,  հարաբերական  է.  ավելացել  են  Սանասար  և  Բաղդասար  անունները,  որովհետև  երկվորյակ  եղբայրները  տեր  են  դարձել  ջուր  գտնելու  և  դրա  ակունքին  բերդկառուցելու  այն  միջադեպին,  որ  առաջին  գրառման  մեջ  վերագրված  է  Մեծ  Մհերին։
 Փաստորեն՝ երկրորդ գրառման առաջին ճյուղը կազմվել է այս մեկ միջադեպով։
  Չորրորդ  ճյուղն  ավելի  շուտ  խաթարված  հիշողություն  է,  քան  վիպական  պատում,  որնարթնացել է ի պատասխան բանահավաքի հարցումների։
 1 Տե՛ս «Սասնա ծռեր»,  հ. Դ, Սասնա պատումների համեմատական քննություն, էջ 43-46։
 Երկրորդ գրառման մեջ բացակայում են այնպիսի կարևոր մոտիվներ ու միջադեպեր, ինչպիսիք են՝ Դավթի շինարակական աշխատանքները, որոնք այնքան հատուկտեղ  ունեն  Սասնո  պատումներում,  Դավթի  սպանվելը,  Դավթի  մահից  հետո  Վեգոյիառաջարկը  Խանդութին,  Խանդութի  ինքնասպանությունը,  Խանդութի  զույգ  կրծքիցզզույգ աղբյուր բխելու ավանդությունը, որոնք այնքան հաճախադեպ են վեպում։
 Հատկանշական է, որ մի դեպքում Միսակը Դավթի արտ վարելու միջադեպը կարող է պատմել հորթարածության միջադեպից հետո, մյուս դեպքում՝ նախրորդությանմիջադեպից  առաջ.  մի  դեպքում  Դավթի  հզորանալը  ցուց  տալու  համար  կարող  էմանրամասն  նկարագրել  նրա  յոթն  անգամ  փոքրացած  հագուստ-կապուստը,  մյուսդեպքում բավարավել «Թե մեգ էր, տաս դարձավ» բանաձևային արտահայտությամբ։
 Հետաքրքիր  է,  որ  կան  միջադեպեր,  որոնք  բացակայում  են  երկրորդ  գրառումից,ինչպես՝  Մհերը  Ղարաբաղցի  է,  Մհերն  անզավակ,  հալիվորի  գուշակությունը  և  այլն։
 Շատ միջադեպեր էլ հանդես են գալիս երկրորդ գրառման ժամանակ. Դավթի տղայիանունն էլ Դավիթ էր, տղան Դավթից ավելի հզոր է եղել. Դավիթը բարի, տղան՝ դաժան։
  Ժողովուրդը աղաչում է, որ նա կործանվի և այլն։
 Իսկ  Սարգիս  Ավագյանից  գրառված  «Սասունցի  Դավիթ»  վերնագրով  պատումըհատկանշվում արձակ շարադրանքով։
  Հետաքրքիր է, որ Ս. Ավագյանից կատարվել էկրկնակի գրառում։
  Երկրորդ գրառման մեջ իսպառ բացակայում են այն հավելյալ մոտիվներն ու դրանցով կառուցված միջադեպերը, որ առկա են Գր. Գրիգորյանի գրառման մեջ։
 Ըստ 1969 թ. գրառման՝ վեպը ունի երեք ճյուղ՝ առաջին, երկրորդ և երրորդ, այդճյուղերի  ընդարձակ  միջադեպերով,  իսկ  1971  թ.  գրառման  ժամանակ՝  չորս  ճյուղով,խիստ  համառոտ,  մանավանդ  Փոքր  Մհերի  ճյուղը,  որ  բաղկացած  է  երկու  մասից՝Դավթի և Մհերի կռիվը, Դավթի սպանվելը որդու ձեռքով և Մհերի փակվելը քարում։
 Դավթի ճյուղը նույնպես անհամեմատ համառոտ է։
  Երկրորդ գրառման պատմելաոճըընդհանրապես զուրկ է որևէ պատկերավորությունից։
 Պատումներում  փոփոխությունների ենթակա են հատկապես առաջին և չորրորդճյուղերը։
   Կարող  է  սկզբնական  աղբյուրի  չորս  ճյուղն  էլ  պահպանված  լինել,  բայցթռուցիկ։
  Զաքար Մարտիրոսյանի և Հարություն Մարտիրոսյանի պատումները ունենբոլոր չորս ճյուղերը, բայց առաջին, երկրորդ և չորրորդ ճյուղերը՝ ոչ ամբողջական. (Սև Բ) - (Մհեր) - Դավիթ - (Մհեր) տեսքով։
 Հետաքրքիր է, որ Նուրե Դավթյանը Թամոյից լսել է չորս ճյուղ՝ ընդարձակ միջադեպերով։
   Սակայն  պատմել  է  միայն  երկու  ճյուղ՝  (Սանասար-Բաղդասար)  -  Դավիթ։
 Պատումը  սեղմ  է,  անհասկանալիության  աստիճան  համառոտ.  վեպի  բովանդակությանն անծանոթ մեկը դժվար թե նրա պատումի տակ ենթադրի ընդարձակ և ամբողջական  մի  պատմություն։
   Ինչպես  նշում  է  բանագետ  Ա.  Սահակյանը՝  «Պատմում  էասես  գաղտնագրերով՝  միջադեպերի  պայմանական  ուղենիշ  հենակետերով։
   Եթե  հենակետերը բացվեն ու մանրամասնվեն, կդառնան այլ պատումների ընդարձակ միջադեպեր»1։
 Ն.  Դավթյանի  պատումը  ոչ  միայն  սեղմ  է,  այլև  կցկտուր.  Մելիքի  զորահավաքի,Դավթի հետ մենամարտի կարգի մասին պայմանավորվելու, Դավթին հորը գցելու ընդարձակ միջադեպերը Նուրեն տեղավորում է 9 կարճ տողում, կամ՝ Դավթի ու Մելիքիմենամարտի, մոր խնդրանքի միջադեպը՝ 11 տողում։
 Ըստ  Ա.  Սահակյանի՝  «բառ-հենակետերով»  պատմելաոճը  հատուկ  է  կին  բանասացներին։
  Կին բանասացների պատումը սեղմ է, նովելային։
 1 «Սասնա ծռեր», հ. Դ, էջ 66։
 Այսպիսով՝  ուսումնասիրելով  ուշ  շրջանում  գրառված  պատումները՝  հանգել  ենքհետևյալ եզրակացությունների.Ժամանակի  ընթացքում  էպոսը  դադարել  է  կենցաղավարել,  ասացողները  շատբան  մոռացել  են  և  էպոսը  վերածվել  է  կցկտուր  տեղեկությունների  և  բանահավաքիհարցերից  հետո  է  միայն  ասացողը  հիշել  որևէ  միջադեպ  և  շարունակել  պատումը։
 Փոխվել  է  վեպի  ծավալը,  մանրամասնությունները  բացակայում  են,  պատումներըներկայացվում են հակիրճ, այդ իսկ պատճառաով շատ միջադեպեր ներկայացվում ենմեկ նախադասությամբ կամ կցկտուր հիշողությամբ։
 Ինչպես արդեն նշել ենք, էպոսի քառաճյուղ համակարգը ուշ գրառված պատումներում  մեծ  մասամբ  բացակայում  է,  հիմնականում  ընդգծվում  է  մեկ  կենտրոնականկերպարի  առաջնությունը,  որին  էլ  վերագրվում  են  մեկ  ուրիշ  հերոսի  մասին  ասվածմիջադեպերը։
 Փոխվել է վերաբերմունքը վեպի նկատմամբ (էպոսից մինչև հեքիաթ)։
  Վաղ գրառված  Մոկաց  պատումներում  էպոսի  հերոսները  ընկալվում  էին  որպես  նախնիներ  ևպատումները  հիմնականում  համեմված  էին  «Ողորմիսներով»։
   Իսկ  ուշ  գրառումներում էպոսը պատմում են իբրև հեքիաթ։
 Ուշ գրառված պատումներում ասացողները, հիմնականում, չլինելով վարպետ վիպասացներ,  էպոսի  որոշ  հատվածներ  պատմել  են  բանահավաքների  հարցումներիցհետո, այդ դեպքում արդեն գործ ունենք ոչ թե էպոսի, այլ մեկ ուրիշ ժանրի՝ ավանդության հետ։
 Լուսինե Հարությունյան«ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ»-Ի՝ ՈՒՇ ՇՐՋԱՆՈՒՄ ԳՐԱՌՎԱԾ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐԻՅՈՒՐԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ Սասնա ծռեր, Մշո պատում, Մոկաց պատում, Սասնո պատում, ուշ շրջանում գրառված, մոտիվ, ասացող ։

Հոդվածում ուսումնասիրվել են ուշ շրջանի՝ 1970-ական թթ. հետո գրառված Մշո, Մոկաց  և Սասնո պատումները։
  Համեմատելով տարբեր տարիներին գրառված պատումները, ցույց ենք  տվել ուշ գրառված պատումների յուրահատկությունները։
   Էպոսի  քառաճյուղ  համակարգը  ուշ  գրառված  պատումներում,  հիմնականում,  բացակայում  է,  ընդգծվում  է  մեկ  կենտրոնական  կերպարի  առաջնությունը,  որին  էլ  վերագրվում  է  մեկ  ուրիշ հերոսի մասին ասված միջադեպերը։
   Մանրամասնությունները  բացակայում  են,  պատումները  ներկայացվում  են  հակիրճ,  այդ  պատճառով  շատ  մոտիվներ  ներկայացվում  են  մեկ  նախադասությամբ  կամ  կցկտուր  հիշողությամբ։
