ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄշրջանակներիժամանակիլուծելու  միընդլայնումը,  ազատԺամանակակից  աշխարհում    տեղի  ունեցող  փոփոխությունները`  մարդկանցհետաքրքրություններիևեկամուտների  առկայությունը,  տրանսպորտային  միջոցների  և  տեղեկատվականհամակարգերի  կատարելագործումը,  ավելի  են  դյուրացնում  այս  կամ  այնդեստինացիայի  վերաբերյալ  տեղեկատվության  ստացման  և  մարդկանց  ակտիվտեղաշարժերի  գործընթացները,  դրանով  իսկ  խթան  հանդիսանալով    զբոսաշրջության  հետագա    զարգացման  համար։
   Զբոսաշրջությունը  Հայաստանի  Հանրապետությունում  համարվում  է  տնտեսութան  գերակա  ուղղություն՝  հնարավորությունստեղծելովշարք  սոցիալ-տնտեսական  խնդիրներ,  ապահովելտնտեսական  աճ  և  ինտեգրվել  միջազգային  զբոսաշրջության  շուկային։
   ՀՀ-ումզբոսաշրջային ոլորտը կարգավորվում է ՀՀ Սահմանադրությամբ, «Զբոսաշրջության ևզբոսաշրջային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքով, «Քաղաքացիական օրենսգրքով»,«Աշխատանքային  օրենսգրքով»  և  այլ  իրավական  ակտերով  [1]։
   Զբոսաշրջությանոլորտի պետական կարգավորումն իրականացնում է ՀՀ կառավարության լիազորածպետական  կառավարման  մարմինը,  ովկարող  է  մշակել  և  ՀՀ  կառավարությանըներկայացնել  առաջարկություններ  զբոսաշրջության  զարգացման  հեռանկարների  ևուղղությունների  վերաբերյալ,  ինչպես  նաև  իրականացնել  ՀՀ-ում  զբոսաշրջիկներիընդունման,  սպասարկման,  զբոսաշրջային  ուղևորությունների  կազմակերպման,տեղեկատվական, գովազդային և հրատարակչական գործունեություն [2]։
 Հայաստան  այցելած  զբոցաշրջիկները  հիացմունքով  են  խոսել  երկրի  պատմաճարտարապետական և բնական անզուգական հարստությունների մասին։
 Ամերիկյան  հանրահայտ նկարիչ Ռոքուել Քենտը գրել է. «Եթե ինձ հարցնեին, թեմեր մոլորակի վրա որտեղ կարելի է ավելի շատ հրաշքների հանդիպել, ես ամենիցառաջ  կտայի  Հայաստանի  անունը։
   Ակամայից  այդ  փոքրիկ  անկյունում  կարելի  էհանդիպել այնպիսի հուշարձանների և այնպիսի մարդկանց, որոնք կարող են դառնալամբողջ  աշխարհի  զարդն  ու  հպարտությունը։
   Երիցս  կեցցե՛ս  դու,  հո՛ղ  հայկական,տաղանդների՛ օրրան, հրաշագործների՛ օրրան»։
 Ըստ Հայաստանում Լիբանանի դեսպան Ջիբրալ Բութոս Ջաարի՝   «Հայաստանըզբոսաշրջության  համար  գրավիչ  և  յուրահատուկ  երկիր  է,  հատկապես  իրանվտանգությամբ ու կայունությամբ»(Jibrail Butros Jaar 2005)։
 Ըստ  ավստրացի«Հայաստանըքաղաքակրթության  օրրանն  է,  Հին  աշխարհի  առաջատար  և  զարգացած  պետություններից մեկը» ( Franz Viktor Werfel 1933)։
 հումանիստ  Ֆրանց  Վերֆելի՝գրող,Աշխատանքում    ուսումնասիրվել  է  ՀՀ  զբոսաշրջային  ռեսուրսները,  դրանցառանձնահատկություններն  ու  օգտագործման  ուղղությունները,  առաջարկվել  է  այնանհրաժեշտ  քայլերը,  որոնք  պետք  է  իրականացվեն  պետության  կողմից  զբոսաշրջային  գործունեության  արդյունավետ  կազմակերպման  և  հետագա  զարգացմանհամար։
 ՀՀ  մարզերում  կան  զբոսաշրջության  տարբեր  ուղղությունների  զագացմանհամար  անհրաժեշտ  նախադրյալներ՝  պայմանավորված  բնական,  պատմամշակութային, սոցիալ-տնտեսական  ռեսուրսներով։
   Հայաստանն ունի յուրօրինակ մշակույթ`ճարտարապետություն, գրականություն, երգարվեստ, պարարվեստ։
  Գոյություն ունենավելի  քան  24000  պատմամշակութային  հուշարձաններ,  որոնք  հնարավորություն  ենտալիս  զարգացնելու  ճանաչողական  զբոսաշրջությունը  [1,  5]։
   Հայաստանին  բնորոշ  էնաև լանդշաֆտային բազմազանությունը։
  Հաշվի առնելով այս փաստը՝ ՀՀ-ում կարողենք  զարգացնել  էկոզբոսաշրջությունը,  արկածային    զբոսաշրջությունը՝  ըստ  սեզոնի։
 Օրինակ՝  ձմռանը  Գեղամա  լեռների  ձյունապատ  գագաթները    նպաստավոր  են ձմեռային  հանգստի  և  դահուկային  մարզաձևով  զբաղվողների  համար,  իսկ  ամռանը՝բարձր  լեռնային  լանդշաֆտը  հնարավորություն  է  տալիս  կազմակերպել  արշավներ,լեռնամագլցում,  լեռնարշավներ  և  այլն։
   Հայաստանում  գործում  են  պետական  3արգելոցներ  (Խոսրովի,  Շիկահողի,  Էրեբունի),  26  արգելավայրեր  և  ազգային  4  պարկ`Սևան, Արևիկ, Արփա, Դիլիջան [3]։
  Ընդ որում, բնական ռեսուրսների պահպանությանսահմանել  պետականևվերահսկողություն,իրականցնելբնությանհուշարձանների  բացահայտման  և  նոր  հատուկ  պահպանվող  տարածքներիստեղծման ուղղությամբ [4]։
 էնաև  աշխատանքներհամար  անհրաժեշտվերարտադրությանինչպեսՎայոց  ձորի  մարզի  գեոմորֆոլոգիական  պայմաններն  ու    բնակլիմայականպայմանների  բազմազանությունը  հնարավորություն  են  տալիս  զարգացնելու  սպորտային  զբոսաշրջությունը։
   Օրինակ՝  ձմռանը  կարելի  է  ստեղծել  սպորտբազաներ,կարճատև  հանգստի  օբյեկտներ,  և  կազմակերպել  դահուկային,  սահնակային,ավիացիոն մրցումներ, իսկ ամռանը՝ հետիոտն զբոսանքներ,  արշավներ անտառայինարահետներով,  լեռնագնացություն  դեպի  Գանձակ,  ինչպես  նաև  կազմակերպելջրային (գետային) սպորտաձևեր` մակույկներով և նավակներով լող՝ Արփա և Եղեգիսգետերում։
   Իսկ  ջրամբարների  կառուցումը,  հնարավորություն  կտա  կազմակերպելուև՛  նավարկություն,  և՛  ձկնորսություն։
   Մարզում  կարելի  է  ձևավորել  քարանձավայինզբոսաշրջության  մշակույթը.  օրինակ՝  Մոզրովի  քարանձավը  Հայաստանի  բնականհրաշքներիցերկրաբանականբազմապիսիէ,  այնմեկնհարուստէկազմավորումներով,  սակայն  երկրաբանական  ու  կլիմայական  ազդեցությամբպայմանավորված՝  քարանձավի  մուտքի  հատվածը  խիստ  վթարավտանգ  է  դարձել։
 Դժբախտ  պատահարները  բացառելու  և  մուտքը  փակելու  փոխարեն,  կարելի  է որոշակի  ներդրումներ  կատարել,  և  վերականգնել  քարանձավն  ու  դեպի  քարանձավտանող  ճանապարհը։
   Վայոց  ձորի  կուրորտային  կենտրոններից  մեկը՝  Ջերմուկը,հայտնի  է  հանքային  ջրերի  որակական  բարձր  հատկանիշներով,  սակայն  վերջինժամանակաշրջանում  Ամուլսարում  իրականացվող  հանքաարդյունաբերականաշխատանքները  կարող  են  հանգեցնել  Ջերմուկի  ջրերի՝  քիմիական  նյութերովաղտոտմանը։
   Բացի  այդ,  լինելով  զբոսաշրջային  կարևոր  դեստինացիա,  Ջերմուկքաղաքը այլ մարզերի հետ կապը հաստատում է միայն ավտոճանապարհով։
  Քաղաքիմիջազգային  հեղինակության  բարձրացման  և  բնակչության  ակտիվ  տեղաշարժներիապահովման  համար  առաջնահերթ  է  պետական  ներդրումների  իրականացումը՝Զոդից  Վարդենիսի  լեռնաշղթայի  վրայով  դեպի  Ջերմուկ`  երկաթուղի  ստեղծելու  ևՋերմուկիօդանավակայանը  վերականգնելու  համար։
   Քաղաքումզբոսաշրջության զարգացումը կարելի է ապահովել մի քանի ուղղություննեով.նախկինՔաղաքըվերածելմիջազգայինչափանիշներինհամապատասխանողառողջարանային և ձմեռային զբոսաշրջության կենտրոնի։
 Քաղաքումստեղծելմանկապատանեկանևերիտասարդականճամբարատեղիներ։
 Կենտրոնը  կարող  է  դառնալ  ազգային  և  միջազգային  մրցույթների  կազմակերպման  ու  իրականացման  վայր,  որն  էլ,  իր  հերթին,  նպաստում  է  ոչ  միայնարտագնա, այլ նաև ներքին զբոսաշրջային հոսքերի աճին։
 Տաթև  զբոսաշրջային  կենտրոնը`  իր  բնակլիմայական  պայմաններով,  պատմամշակութային  հարստությամբ  ու  ավանդույթներով,  հեռանկարային  դեր  ունիՀայաստանի  զբոսաշրջության  զարգացման  գործում։
   Տաթևում  զբոսաշրջությանզարգացման  համար  առաջնահերթ  է  Տաթև  վանական  համալիրի  վերականգնումը,Տաթև  վանական  համալիրում  նոր  դպրատան  ստեղծումը,  մասնավորապես՝  Տաթևհամալսարանի  վերականգնումը,  որը  հնարավորություն  կտա  համայնքը  վերածելգիտակրթական  կենտրոնի,  որտեղ  իրենց  գիտահետազոտական  աշխատանքներըկկարողանան  կատարել  ինչպես  ՀՀ  քաղաքացիները,  այնպես  էլ  օտարերկրյահետազոտողներն  ու  գիտնականները։
   Գիտակրթական  կենտրոնի  վերականգնումըկնպաստի  Տաթևում  զբոսաշրջության  կրթական  ուղղության  ձևավորմանն  ու  զարգացմանը։
   կենտրոնում ապահովել բարձրորակ ինտերնետային կապ և ստեղծել բանկային ծառայություններիհամակարգ։
   Ներկայումս  Տաթև  զբոսաշրջային  կենտրոնը  արտաքին  աշխարհի  հետկապվում  է  ավտոճանապարհով,  այդ  իսկ  պատճառով  կենտրոնի  զարգացման  ևզբոսաշրջային  գործունեության  խթանման  համար  առաջնահերթ  է  դառնում  Այս  ամենին  զուգահեռ  անհրաժեշտ  է  զբոսաշրջայինՏաթևիմիջազգայինհասանելիությունը։
 տրանսպորտայինզբոսաշրջայինհեղինակությանը  և  զբոսաշրջիկների  դինամիկ  տեղաշարժներին  կարող  է  նպաստելԳորիս  օդանավակայանի  վերականգնումը,  իսկ  վանական  համալիր  մատչելի  մուտքգործելու  համար՝  Հալիձորի  վրայով  անցնող  ճոպանուղու  բարեկարգումը։
   Հաշվիառնելով  վերջին  ժամանակաշրջանում  Տաթևում  զբոսաշրջիկների  մեծ  հոսքը՝առաջնային խնդիր է դառնում գիշերակացի օբյեկտների ստեղծումը, որոնք կունենանփորձառու  անձնակազմ  և  կապահովեն  սպսարկմանբարձր  մակարդակ։
 Զբոսաշրջիկների  համար  հատկապես  մեծ  հետաքրքրություն  է  ներկայացնում  տվյալերկրի էթնիկ մշակույթը, որը կարելի է նեկայացնել հյուրատների արտաքին և ներքինձևավորումների  միջոցով,  ինչպես  նաև՝  կազմակերպել  միջոցառումներ,  որոնքհնարավորություն կտան ներկայացնելու հայ ժողովրդի կենցաղը, ծեսերն ու տոները,պարը  և  երաժշտությունը, արհեստները՝  գորգագործությունը,  մանրանկարչությունը,խաչքարագործությունը և փայտագործ-ությունը, խոհանոցը։
 ժառանգությամբ,կոլորիտով,  պատմամշակութայինՇիրակի  մարզը,  մասնավորապես՝  Գյումրի  քաղաքը,  միշտ  էլ  աչքի  է  ընկելհայտնիյուրահատուկմարդկանցով,  գեղեցիկ  ու  մաքուր  բնությամբ,  յուրահատուկ  խոհանոցով։
   Մարզիհնարավորությունները  և  հեռանկարները  զբոսաշրջության  զարգացման  համարահռելի  են։
   Մարզում  ամենից  տարածված  զբոսաշրջության  ճյուղը  ճանաչողականզբոսաշըրջությունն  է,  սակայն  նախադրյալներ  կան՝  զարգացնելու  էկոլոգիական,գյուղական,  արկածային,  սպորտային,  խոհանոցային  զբոսաշրջությունը։
   Զբոսաշըրջության  տեսանկյունից  հետաքրքրություն  ներկայացնող  շենքերի,  թանգարանների(տուն-թանգարանների),  մշակութային  օջախների,  արվեստանոցների  ևարհեստանոցների,  քաղաքի  և  մարզի  կոլորիտը  կազմող  բաղադրիչներին  վերաբերվող  ինֆորմացիայի  ճիշտ  ներկայացումը  կդառնա  զբոսաշրջության  զարգացմանկարևորագույն  բաղադրիչ-ուղղություններից  մեկը։
   «Կումայրի»  արգելոցի  առկայությունն ու դրա ամբողջական վերականգնումը կնպաստի քաղաքային զբոսաշրջությանզարգացմանը, իսկ ավանդական ուտեստ-փառատոնների կազմակերպումը՝ կխթանիխոհանոցայինունի  արշավներիկազմակերպման  մեծ  հնարավորություններ։
   Արշավներ  կարելի  է  կազմակերպել դեպի  «Թռչկան»  ջրվեժ,  որը  հյուսիսային    Հայաստանի  բնության  ամենագեղեցիկհրաշալիքներից մեկն է, Արփի լճի ուղղությամբ՝ արշավներ դեպի Ախուրյանի կիրճիՋրաձոր-Անի  քարանձավներն  ու  քարանձավային  այլ  բնակավայրերը։
   Մարզումզբոսաշրջության  զարգացման  համար  հարկավոր  է  իրազեկել  զբոսաշրջիկներին,կազմել  տուր-փաթեթներ  և  գովազդի  համար  օգտագործել  տարբեր  գործիքներ`բջջային հավելվածներ, սոցիալական կայքեր, բուկլետներ և այլն։
 զարգացմանը։
   ՄարզնզբոսաշրջությանՀաշվի  առնլով  տարեցտարի  ՀՀ  ճանապարհորդություններ  իրականցնողզբոսաշրջիկների  թվի  աճը՝  առաջնահերթ  է  դառնում  ենթակառուցվածքներիբարելավումն  ու  վերականգնումը,  սպասարկման  բարձր  մակարդակ  ապահովելունպատակով  տեխնոլոգիական  նորարությունների  կիրառումը։
   Տրանսպորտայինուղիների  հասանելիության  բարձրացման  համար՝  կարևոր  է  զբոսաշրջայինվայրերում օտար լեզուներով ուղեցույցների առկայությունը։
 Վերը  նշված  խոչընդոտները  հաղթահարելու  և  ՀՀ-ում  զբոսաշրջության  համամասնական  զարգացում  ապահովելու  համար  կարևոր  է  պետական  քաղաքականությունը, որը պետք է ուղղված լինի`դեստինացիայիՀայաստան•  Միջազգային  հարթակներում  Հայաստանը  որպես  գրավիչ  զբոսաշրջայինժամանողմիջազգային  այցելուների  միջոցով՝  երկրի  և  զբոսաշրջության  ոլորտի  մասինստեղծված  դրական  նկարագիրը  նպաստում  է  օտարերկրյա  ներդրումներիխթանմանը,  որն  իր  դրական  ազդեցությունն  է  թողնում  տնտեսությանմյուսճյուղերի վրա (արդյունաբերություն, քաղաքաշինություն, կրթություն)։
 ներկայացմանը։
 •  Ավանդական  ուղղություններից  (պատմամշակութային,  առողջարանային) բացի, խթանել զբոսաշրջության նոր ուղղությունների ձևավորմանը (էկոտուրիզմ,  ագրոտուրիզմ,  էքստրիմ  զբոսաշրջություն,  գործարար  այցելություններ),  որոնք  Հայաստանը  և՛  զբոսաշրջային,  և՛  ներդրումային  տեսանկյունից կվերածեն ավելի գրավիչ երկրի։
 •  Տրանսպորտային  համակարգի  և  մուտքի-ելքի  մատչելիության  ապահովում։
   Մասնավորապես՝  անհրաժեշտ  է  ընդլայնել  օդային  ճանապարհայինցանցը, պայմանագրեր կնքել ոլորտում հայտնի ավիաընկերոթյունների հետ։
 •  Զբոսաշրջային  ծառայություններ  մատուցող  կազմակերպությունների,զբոսավարների,  ուղեկցորդների,  տուր  օպերատորների  ու  գործակալների լիցենզավորում,  ինչպես  նաև  սպառողների  իրավունքների  պաշտպանությանապահովում։
 •  Սերտ  համագործակցություն  արվեստի  և  մշակույթի  կազմակերպութունների  հետ,  քանի  որ  անհրաժեշտ  է  նրանց  օգնել՝  պահպանել  ևընդլայնել  արվեստի,  երաժշտության,  արհեստագործության,  խոհանոցինմուշները։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] ՀՀ «Զբոսաշրջության զարգացման հայեցակարգ» 13.02.2008, URL։
 http։
 //mineconomy.am/media/2017/03/1454.pdf (Հղումը կատարվել է՝ 02.05.2019)։
 [2] «Զբոսաշրջության և զբոսաշրջային գործունեության մասին» ՀՀ օրենք, Երևան 2003,URL։
  https։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=64659 (Հղումը կատարվել է՝ 02.05.2019)։
 [3] «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենք, Երևան 2006, URL։
 https։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docID=29624 (Հղումը կատարվել է՝ 05.04.2019)։
 [4] ՀՀ օրենք «Բնապահպանական վերահսկողության մասին», Երևան 1998,  URL։
 https։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docID=73116 (Հղումը կատարվել է՝ 05.04.2019)։
 [5] «Պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ու պատմական միջավայրիպահպանության և օգտագործման մասին» ՀՀ օրենք, Երևան 1998, հասանելի է` URL։
 https։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=38019 (Հղումը կատարվել է՝ 22.04.2019)։
 [5] Շ. Հարությունյան, «Զբոսաշրջային ինդուստրիա և աշխարհագրություն», Երևան, 2004,էջ 130։
 Օֆելյա ԳալստյանԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ Բանալի բառեր` զբոսաշրջային ռեսուրս, կայուն զարգացում, զբոսաշրջային ներուժ, կառավարում, պետական քաղաքականություն։

Աշխատանքում  ներկայացված  է  Հայաստանի  զբոսաշրջության  արդի  վիճակը,  ուղենշված է անհրաժեշտ քայլերը` ոլորտի հետագա զարգացման համար։
   Աշխատանքի  նպատակն  է  վերլուծել  Հայաստանի  զբոսաշրջային  ռեսուրսների  արդի  վիճակը  և    պետական  քաղաքականության  դերն  ու  գործառույթները՝  ուղղված  զբոսաշրջոթյան  ոլորտի  հետագա  զարգացմանը։
   Արդյունքում  պարզվեց,  որ  ՀՀ-ում  առկա  զբոսաշրջային  ռեսուրսների  ռացիոնալ  օգտագործումն  ու  պետության  կողմից  իրականցվող  մարքետինգային  քաղաքականությունն`  ուղղված  Հայաստանի  գրավիչ  զբոսաշրջային դեստինացիայի ներկայացմանը, նպաստում են երկրի ճանաչելության  բարձրացմանը, միջազգային զբոսաշրջային  շուկայում  ամուր  դիրքերի գրավմանն ու  կայուն զբոսաշրջային հոսքերի ապահովմանը։
