Խնդրի  դրվածքը։
   Մթնոլորտային  տեղումները  կլիմայական  հիմնականտարրերից  են,  որոնք  ցամաքի  խոնավացման  հիմնական  աղբյուր  են։
   Դրանքբնորոշում են տվյալ տարածքի ջրային ռեժիմը, ջրային հաշվեկշիռը, գետայինհոսքի ներտարեկան բաշխումը, պայմանավորում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի  բերքատվությունը։
   Մյուս  կողմից,  որպես  կանոն,  մթնոլորտայինտեղումները  դասվում  են  օդերևութաբանական  այն  տարրերի  շարքին,  որոնցառավել բնորոշ է տարածաժամանակային բաշխման լոկալ առանձնահատկությունները։
  Ուստի, հատկապես կլիմայի գլոբալ փոփոխության պայմաններումխիստ կարևորվում են տեղումների տարածաժամանակային բաշխման և փոփոխության իմացությունը, արդյունավետ կառավարման համակարգի ստեղծումը։
 Հաշվի առնելով վերը նշվածը, ինչպես նաև տեղումների չափազանց մեծդերն ու նշանակությունը Արարատյան գոգավորության ջրասակավ տարածքիգյուղատնտեսական մշակաբույսերի ոռոգման աշխատանքների կառավարմանու պլանավորման, ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և կարգավորման  գործում՝  աշխատանքում  նպատակ  ենք  դրել  քննարկելու  հանրապետության  գյուղատնտեսական  կարևոր  շրջանի՝  Արարատյան  գոգավորության,մթնոլորտային  տեղումների  փոփոխության  դինամիկան  և  կառավարմանհիմնահարցերը։
   Այդ  նպատակով  աշխատանքում  առաջադրվել  և  լուծվել  ենհետևյալ  խնդիրները՝  1)  հավաքագրել  և  մշակել  ուսումնասիրվող  տարածքիմթնոլորտային տեղումների փաստացի դիտարկումների արդյունքները, 2) բացահայտել, վերլուծել և գնահատել տարածաշրջանի տեղումների փոփոխությանդինամիկայի  օրինաչափությունները  և  տարածական  առանձնահատկությունները, 3) վերհանել տարածաշրջանի մթնոլորտային տեղումների արդյունավետօգտագործման  և  պահպանման  հիմնահարցերը,  4)  մշակել  փոփոխությանբացասական հետևանքների կանխարգելման ուղիներ։
 Ուսումնասիրվող տարածքը իրենից ներկայացնում է լեռնաշղթաներով ուլեռնավահաններով  եզերված,  2,5-3,0  կմ  խորությամբ,  մեկուսացած  թասաձևֆիզիկաաշխարհագրական  շրջան`  իր ուրույն  բնական  պրոցեսներով ու  ջրաջերմային ռեժիմով։
  Գոգավորության սահմաններում առանձնացվում է ֆիզիկաաշխարհագրական 4 ենթաշրջան` Արարատյան դաշտ, Գեղամա լեռնավահանիարևմտյան  լանջ,  Կոտայք-Եղվարդի  սարավանդներ,  Արագածի  հարավայինլանջ [3]։
 Նյութը  և  մեթոդիկան։
   Առաջադրված  խնդիրների  լուծման  նպատակովաշխատանքում որպես տեսական և տեղեկատվական հիմք ծառայել են՝ համապատասխան ուսումնասիրությունները, տպագիր աշխատանքները, Հայաստանի  Հանրապետության  կառավարության  որոշումները,  հաշվետվությունները,զարգացման ծրագրերը, նախագծերը, աշխատանքային պլանները, ազգային զեկույցները։
  Որպես ելակետային նյութ՝ աշխատանքում օգտագործվել են ուսումնասիրվող  տարածքի  ԱԻՆ  Հիդրոմետ  ծառայության  օդերևութաբանական  կայանների  մթնոլորտային  տեղումների  բազմամյա  փաստացի  դիտարկումների տվյալները  (1935-2014թթ.),  ինչպես  նաև  կլիմայական  տեղեկագրերը  [2]։
   Դիտարկումների  արդյունքները՝  ինչպես  դիտարկումների  գրքույկների,  աշխատանքային  աղյուսակների,  տարեգրերի,  այնպես  էլ  թվային  տարբերակներով,պահպանվում են Հիդրոմետ ծառայության հիմնապահեստում։
 Ընդհանուր  առմամբ  հանրապետության  տարածքի  մթնոլորտային  տեղումների ուսումնասիրությամբ զբաղվել են բազմաթիվ հետազոտողներ [4-11]։
 Սակայն  մինչև  հիմա  որպես  ծավալուն,  ընդգրկուն  և  մեկ  ամբողջական  աշխատանք՝ մենագրության տեսքով, կատարված է Գ.Ա. Ալեքսանդրյանի կողմից1971թ. [8]։
  Հեղինակը այդ աշխատանքում մանրամասն քննարկում և ներկայացնում  է  հանրապետության  տարածքի  սահմաններում  տեղումների  տարեկան,սեզոնային  և  ամսական  քանակի  ձևավորման  գործոնները  և  տարածականբաշխման օրինաչափությունները, բացահայտում և վերլուծում է դրանց ռեժիմիառանձնահատկությունները՝  կախված  բարդ  ռելիեֆից  և  շրջանառական պայմաններից։
  Սակայն նշենք, որ կոնկրետ Արարատյան գոգավորության տարածքում  տեղումների  ուսումնասիրությունները  գրեթե  բացակայում  են։
   Այսպես,Արարատյան դաշտի ներզանգվածային տեղումների և ամպրոպների առաջացման սինօպտիկական առանձնահատկությունները վերլուծվել են Ա.Ս. Թորոսյանի և Գ.Հ. Սուրենյանի (Ա. Ս. Թորոսյան, Գ. Հ. Սուրենյան, 2006) կողմից։
 Ուսումնասիրվող  տարածքում  մթնոլորտային  տեղումների  գործիքայինդիտարկումներ  կատարվել  են՝  1885  թվականից  սկսած  (Երևան  «Էրեբունի»,Երևան  «ճեմարան»)։
   Սակայն  անընդհատ  և  համակարգված  դիտարկումներկատարվել  են  միայն  նախորդ  դարի  30-ական  թվականների  կեսերից  սկսած։
 Առավելագույն թվով (մոտ 60 օդերևութաբանական կայան և դիտակետ) դիտարկումներ  կատարվել  են  20-րդ դարի  60-ական  թվականների  առաջին կեսերին։
 Ներկայումս (2016թ.) այդ տարածքում գործում է օդերևութաբանական 14 կայանև 3 դիտակետ (աղյ. 1)։
  Նշենք, որ օդերևութաբանական դիտարկումների առումով  տարածաշրջանը  հանրապետության  միջին  յուրացված  տարածքներից  է։
 Ընդ  որում,  օդերևութաբանական  կայաններից  3-ը  (Արագած  բ/լ,  Ամբերդ  ևԱնանուն լ-ցք) գտնվում է ծովի մակերևույթից մոտ 2000 մ և ավելի բարձրությունների վրա։
  Սակայն, 2150-3200 մ բարձրությունների սահմաններում բացակայում  են  օդերևութաբանական  դիտարկումները,  ինչը  կարող  է  բացասաբարանդրադառնալ կլիմայական ուսումնասիրությունների արդյունքների վրա։
  Ուստի, անհրաժեշտ է լրացնել այդ բացը՝ վերականգնելով այդ բարձրություններումնախկինում գործած կայանները կամ շահագործելով նորերը։
 Որպես  մեթոդաբանական  հիմք՝  աշխատանքում  կիրառվել  են՝  աշխարհագրական,  մաթեմատիկա-վիճակագրական,  արտարկման,  համադրման,համեմատության, վերլուծության, կոռելյացիոն մեթոդները։
 Արդյունքներ  և  քննարկում։
   Աշխատանքում  մթնոլորտային  տեղումներիփոփոխության  հարցերը  քննարկվել  և  ուսումնասիրվել  են  ըստ  առանձինօդերևութաբանական  կայանների  փաստացի  դիտարկումների  արդյունքներիինչպես  բնութագրական  ամիսների  (հունվար  և  հուլիս),  այնպես  էլ  տարեկանկտրվածքներով։
  Հաշվի առնելով տարածաշրջանի բնակլիմայական առանձնահատկությունները  և  տեղումների  կիրառական  նշանակությունը՝  վերջինսառանձին-առանձին քննարկվել է նաև տաք կամ վեգետացիոն (IV-X), շոգ (VIIVIII), ցուրտ (XI-III), ջրառատ (IV-VI) շրջանների համար։
 Աղ.  1-ում  ամփոփված  են  ուսումնասիրվող  տարածքի  օդերևութաբանական կայանների և դիտակետերի մթնոլորտային տեղումների գործիքայինդիտարկումների  շրջանի  փաստացի  միջին  արժեքները՝  ըստ  առանձնացվածժամանակահատվածների։
 Աղյուսակ 1. Արարատյան գոգավորության մթնոլորտային տեղումներիարժեքները (մմ) ըստ բնութագրական ժամանակահատվածներիՕդ. ԿայաններըՀունվարՀուլիսԱրագած բ/լԹալինԱմբերդԵղվարդԱշտարակԵրևան «Արաբկիր» Երևան «ագրո»ԱրմավիրԵրևան «Զվարթնոց»ՏարոնիկԷջմիածին ե/գՌանչպարԱրտաշատՈւրցաձորԱնանուն լ-ցքԱրարատԱշխատանքում  մեր  կողմից  փորձ  է  արվել  բացահայտել  և  գնահատելտեղումների փոփոխությունը 1935-2014թթ. Համար բնութագրական ամիսների,տարեկան, տարվա տաք, ցուրտ և շոգ շրջանների, ինչպես նաև ջրառատ սեզոնիկտրվածքներով։
  Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ տարածաշրջանում ինչպես տարեկան, այնպես էլ բնութագրական ամիսների (I, VII) ուբնութագրական ժամանակաշրջանների (IV-X, XI-III, VII-VIII, IV-VI) կտրվածքով չի նկատվում տեղումների քանակի օրինաչափ փոփոխության դինամիկա։
 Այնուամենայնիվ, կարելի է ասել, որ ուսումնասիրվող տարածքում գերազանցապես նկատվում է տեղումների տարեկան և տարվա ցուրտ շրջանի քանակինվազման, իսկ տարվա տաք և շոգ շրջանների, ջրառատ սեզոնի քանակի՝ աճման  միտում։
   Ինչ  վերաբերում  է  հունվար  և  հուլիս  ամիսների  տեղումներիքանակի փոփոխության դինամիկային, ապա նշենք, որ այս դեպքում հնարավորչէ  առանձնացնել  քիչ  թե  շատ  հստակ  արտահայտված  օրինաչափ  փոփոխություն՝ ըստ օդերևութաբանական կայանների։
  Տարբեր օդերևութաբանական կայաններում  նկատվում  են  մթնոլորտային  տեղումների  քանակի  փոփոխությանտարբեր միտումներ, այսինքն՝ ինչպես նվազման, այնպես էլ աճման միտումներ։
 Ուստի,  մեր  կարծիքով,  Արարատյան  գոգավորության  տեղումների  փոփոխության օրինաչափությունների բացահայտման, տնտեսական գնահատման և կառավարման հարցերը անհրաժեշտ է քննարկել ոչ թե ամսական, այլ բնութագրական ժամանակաշրջանների և տարեկան կտրվածքով։
 Նկ. 1-ում բերված է մթնոլորտային տեղումների փոփոխության դինամիկան Երևան «ագրո» օդերևութաբանական կայանի համար։
 Ճիշտ  է,  տարածաշրջանում  մինչև  1600  մ  բարձրությունները  դիտվում  էտարվա  տաք  և  շոգ  շրջանների,  ինչպես  նաև  ջրառատ  սեզոնի  տեղումներիքանակի աճման միտում։
  Սակայն, դա դեռ չի նշանակում, որ գոգավորությանայդ  տարածքի  համար  խոնավացման  և  արհեստական  ոռոգման  հարցերըլուծում են ստանում։
  Պատճառն այն է, որ տարվա այդ ժամանակաշրջաններումնկատվում  է  տեղումների  զգալի  կորուստ՝  կապված  բարձր  գոլորշացման,մակերևույթի  անհարթություններում  և  բուսականության կողմից՝  տեղումներիպահման  հետ։
   Մյուս  կողմից,  ՀՀ  տարածքում  գետային  հոսքը  ձևավորվում  էգլխավորապես 1800 մ և ավելի բարձրություններում, իսկ այդ գոտում դիտվում էտեղումների քանակի միայն նվազման միտում։
 մ մ ր ե ն մ ւ ո ղ ե տ ն ի ա տ ր ո լ ո ն թ Մ յ ՏարիներՆկ. 1. Մթնոլորտային տեղումների փոփոխության դինամիկանԵրևան «ագրո» օդերևութաբանական կայանում Ուստի,  տարածաշրջանում  պետք է  մշակել  մթնոլորտային  տեղումների՝որպես  կլիմայական  ռեսուրսի,  փոփոխության  դինամիկայի  հետևանքներիկառավարման  այնպիսի  համակարգ,  որը  հետևի  վերը  նշվածին։
   Գլխավորապես,  անհրաժեշտ է  ճիշտ  կառավարել  և  օգտագործել  մթնոլորտային  տեղումներից ստացված ջրային ռեսուրսները։
  Այսինքն՝ պետք է ամբարել բարձրադիրգոտու ժամանակավոր և մշտական փոքր ջրհոսքերի հատկապես ջրառատ սեզոնի ջուրը՝ այն հետագայում (տարվա չոր սեզոնի ընթացքում) ոռոգման համարօգտագործելու նպատակով, ինչպես նաև անհրաժեշտ է կուտակել և պահպանելտարվա ցուրտ շրջանի պինդ տեղումները։
 Այսպիսով, մթնոլորտային տեղումների նման փոփոխության արդյունքումկդիտվի բնական էկոհամակարգի հավասարակշռության խախտում, մասնավորապես  կլիմայական  պայմանների  արիդայնացում,  հողերի  դեգրադացիա,կենսաբազմազանության  խախտում։
   Ուստի,  անհրաժեշտ  է  տեղումների  փոփոխությունը գնահատել էկոհամակարգային մոտեցմամբ, ըստ առանձին ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանների կամ գետավազանների, մշակել հետևանքների մեղմման ու հարմարվողականության միջոցառումների համապատասխանծրագրեր`  հաշվի  առնելով  ցանկացած  տարածքի  լոկալ  առանձնահատկությունները։
 Նշենք, որ չնայած հանրապետության տարածքում իրականացվող մթնոլորտային  տեղումների  փոփոխության  գնահատման  բազմաթիվ  աշխատանքների,  այդ  բնագավառում  դեռևս  կան  բազմաթիվ  չլուծված  խնդիրներ  ու  բացթողումներ,  որոնք  պահանջում  են  մեծ  ջանքեր  ու  ֆինանսական  ներդրումներ։
   Ուստի,  նպատակահարմար  է  շարունակել  հանրապետության  տարածքիտեղումների  փոփոխության  համակարգված  ու  համալիր  ուսումնասիրությունները՝  ապահովելով  էկոհամակարգային  մոտեցումը  և  զարգացնել  դրանցհետագա կանխատեսումները՝ կիրառելով նոր մոդելներ։
 Եզրակացություններ և առաջարկություններ։
 Ուսումնասիրությունների  արդյունքում  հանգել  ենք  հետևյալ  եզրակացությունների ու առաջարկությունների՝  մթնոլորտային տեղումները դասվում են օդերևութաբանական այն տարրերիշարքին,  որոնց  առավել  բնորոշ  է  տարածաժամանակային  բաշխման  լոկալառանձնահատկությունները;  ուսումնասիրվող  տարածքի  մթնոլորտային  տեղումները  բնութագրվում  եններտարեկան բաշխման օրինաչափություններով՝ տեղումների առավելագույնքանակ  դիտվում  է  ապրիլ-մայիս,  նվազագույն  քանակ՝  հուլիս-օգոստոսամիսներին;  տեղումների  քանակը  օրինաչափորեն  աճում  է  գոգավորության  ցածրադիրշրջաններից  դեպի  Արագածի  հարավարևելյանլանջերը։
   Տեղումներիտարեկան  առավելագույն  քանակ,  այդ  թվում  նաև՝  հանրապետությունում,դիտվում է Արագած բ/լ օդերևութաբանական կայանում (988 մմ), նվազագույնքանակ (166 մմ)` Տարոնիկ օդերևութաբանական դիտակետում;  ուսումնասիրությունների  արդյունքի  վրա  բացասաբար  է  անդրադառնումայն  հանգամանքը,  որ  ուսումնասիրվող  տարածքում  օդերևութաբանականկայանները և դիտակետերը կենտրոնացված են գլխավորապես մինչև 1200 մբարձրությունները. 1300-2000 մ բարձրություններում դրանց թիվն ընդամենը2  է։
   Իսկ  2150-3200  մ  բարձրությունների  սահմաններում  բացակայում  ենօդերևութաբանական դիտարկումները;  մինչև  1600  մ  բարձրությունները  գլխավորապես  նկատվում  է  տեղումներիտարեկան,  վեգետացիոն,  շոգ  և  ջրառատ  սեզոնների  քանակի  աճման,  իսկտարվա  ցուրտ  շրջանի  քանակի՝  նվազման  միտում։
   1600  մ-ից  սկսած՝նկատվում է տեղումների քանակի միայն նվազման միտում;  ուսումնասիրվող տարածքում չի նկատվում հունվարի և հուլիսի տեղումներիքանակի օրինաչափ փոփոխություն՝ ըստ օդերևութաբանական կայանների.Տարբեր  օդերևութաբանական  կայաններում  նկատվում  են  մթնոլորտայինտեղումների քանակի փոփոխության տարբեր միտումներ, այսինքն՝ ինչպեսնվազման, այնպես էլ աճման միտումներ;  տեղումների  փոփոխության  նման  ընթացքի  պահպանման  պայմաններում,հավանաբար, տեղի կունենան տարածաշրջանի կլիմայի արիդայնության աճ,հողերի ինտենսիվ դեգրադացիա։
 Անհրաժեշտ է՝  տեղումների համակարգված և համալիր գիտական ուսումնասիրություններիշարունակականության  ապահովում,  նոր  ծրագրերի  ու  տեխնոլոգիաներիներդրում;  դիտարկումների  շարքերի  համասեռության,  անընդհատության  և  հուսալիության ապահովում;   տեղեկատվական համակարգի կատարելագործում;   տեղումների  փոփոխության  հետևանքով  էկոհամակարգերի  խոցելիությանգնահատում;  պինդ տեղումների պահպանում և կուտակում;  բարձրադիր շրջանների փոքր առուների և գետակների խոնավ ժամանակաշրջանի ջրի ամբարում, այն հետագայում չոր սեզոնի ընթացքում ցածրադիրհամեմատաբար չոր վայրերի ոռոգման նպատակով;  մթնոլորտային տեղումների փոփոխության հետևանքները մեղմելու և տնտեսությունը բնական նոր պայմաններին հարմարեցնելու համար իրավականկազմակերպչական, ինստիտուցիոնալ,տեխնիկական միջոցառումների իրականացում;  վերապատրաստման գործընթացի ապահովում ինչպես ազգային, այնպես էլռեգիոնալ  ու  գլոբալ  մակարդակներով  և  դիտող-մասնագետների  որակավորման բարձրացում, դասընթացների պարբերաբար կազմակերպում։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Թորոսյան  Ա.Ս.,  Սուրենյան  Գ.Հ.,  Ներզանգվածային  տեղումների  առաջացման առանձնահատկությունները Արարատյան դաշտում։
  Աշխարհագրականգիտությունը Հայաստանում / ներկան և ապագան (ՀԱԸ հիմնադրման 70-ամյակին նվիրված գիտաժողովի նյութեր)։
  Եր., Երևանի համալս. հրատ., 2006, էջ195-202։
 2.  Կլիմայական  տեղեկագիր  /Հայաստանի  Հանրապետության  արտակարգիրավիճակների  նախարարություն,  Հայաստանի  հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի պետական ծառայություն «Հայպետհիդրոմետ», Եր., Լուսաբաց,  2013.  II  մաս։
   Օդի  խոնավությունը,  մթնոլորտային  տեղումները  ևձնածածկույթը, 172 էջ։
 3.  Հայկական ՍՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ, Եր.,1971, 470 էջ։
 4.  Մարգարյան  Վ.  Գ.,  Մթնոլորտային  տեղումների  տարածաժամանակայինփոփոխությունների օրինաչափությունները ՀՀ-ում, Ագրոգիտություն, № 7-8,Եր., 2007թ., էջ 365-369։
 5.  Մարգարյան  Վ.  Գ.,  Մթնոլորտային  խոնավացման  տարածաժամանակայինբաշխման  օրինաչափությունները  ՀՀ-ում։
   Աշխարհագրական  գիտ.  թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսություն, Եր., 2008, 167 էջ։
 6.  Մարգարյան Վ. Գ., Վարդանյան Թ. Գ., Սյունիքի մարզի մթնոլորտային տեղումների գնահատումը և տարածաժամանակային բաշխման օրինաչափությունները,  ԵՊՀ  Գիտական  տեղեկագիր,  №  2,  Երկրաբանություն  և  աշխարհագրություն, Եր., Երևանի համալս. հրատ., 2013, էջ 19-27։
 7.  Ներսեսյան Ա. Գ., Հայաստանի կլիման, Եր., 1964, 304 էջ։
 9.  Багдасарян А.Б. Климат Армянской ССР. – Ер.։
  Изд-во АН АрмССР. 1958. 146 с. Տեղեկություններ հեղինակի մասինՄարգարյան Վարդուհի Գուրգենի – ԵՊՀ, աշխ. գիտ. թեկնածու, E-mail։

Աշխատանքում  ուսումնասիրվել  և  գնահատվել  է  հանրապետության  բնատնտեսական  կարևոր  շրջանի՝  Արարատյան  ֆիզիկաաշխարհագրական  շրջանի,  մթնոլորտային  տեղումների  փոփոխության  դինամիկան  ինչպես  բնութագրական ամիսների (հունվար և հուլիս) և տարեկան, այնպես էլ տաք կամ  վեգետացիոն (IV-X), շոգ (VII-VIII), ցուրտ (XI-III) և ջրառատ (IV-VI) շրջանների  կտրվածքով։
   Աշխատանքում  լուսաբանվել  և  առանձնակի  ուշադրության  են  արժանացել նաև տարածաշրջանի տեղումների, որպես կլիմայական ռեսուրսի,  փոփոխության դինամիկայի հետևանքների կառավարման հիմնահարցերը։
