ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԱՌԿԱ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀՀԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՐՁՐ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐՈՒՄՀՀ ռազմավարական զարգացման խնդիրների շարքում առանձնահատուկ տեղև  դեր  ունի  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  շրջանների  սոցիալ-տնտեսական  զարգացումը։
   Տարածքային  սահմանափակ  ռեսուրսներ  ունեցող  մեր  երկրում  այդպիսիշրջանների  համաչափ  զարգացումը  և  դրանցում  առկա  բնակավայրերի  ամրապնդումն ունեն կենսական նշանակություն, քանի որ լեռնային և բարձր լեռնայինշրջանները (ծովի մակարդակից 1700 մ-ից բարձր) զբաղեցնում են ՀՀ ցամաքայինտարածքի 60 %-ից ավելին, այդ շրջաններում են գտնվում  քաղաքային 13 և  գյուղական 344բնակավայր։
  2016 թ. տարեսկզբի դրությամբ ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնայինտարածքներին  բաժին  էր  ընկնում  երկրի  բնակչության  17  %-ը  (քաղաքային  բնակչության՝ 8, գյուղական բնակչության՝ 34 %-ը) [1]։
 Խնդրի դրվածքը և հետազոտության նպատակը։
  ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային շրջանների տնտեսության զարգացման մեջ առանձնահատուկ տեղ և դեր ունենգյուղական տարածքներն ու բնակավայրերը։
  Այդպիսի շրջաններում են գնտվում ՀՀգյուղական  բնակավայրերի  ավելի  քան  36  %-ը։
   ՀՀ  լեռնային  և  բարձր  լեռնայինշրջանների տարածքային ռեսուրսների ու գյուղատնտեսական հողատարածքների օգտագործման  արդյունավետությունը  և  տնտեսական  առաջընթացն  այլ  գործոններիհետ միասին կախված է նաև մարդկային առկա ներուժի արդյունավետ օգտագործումից և օպտիմալ կառավարումից։
  Ուստի, այդպիսի տարածքների ժողովրդագրական իրավիճակի հիմնական բաղադրիչներից մեկի՝ գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը չափազանց արդիական է և ունի ոչ միայնգիտական, այլև կիրառական կարևոր նշանակություն։
  Հետազոտության նպատակն էՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության տարիքայինկառուցվածքի  (ըստ  հիմնական  տարիքային  խմբերի)  առանձնահատկությունների,տարածքային տարբերությունների և առկա հիմնախնդիրների բացահայտումը, լուծման ուղիների մատնանշումը։
 Հետազոտության նյութերը և մեթոդները։
  Հետազոտության համար հիմք ենդարձել ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական 344 բնակավայրերի առկա բնակչության՝ տարիքային հիմնական խմբերի բաշխման վերաբերյալ ԱՎԾ վիճակագրական տվյալները։
  Կատարվել է նշված տվյալների վերլուծություն, ամփոփում և ընդհանրացում։
   Աշխատանքում  կիրառվել  են  հետազոտության  վիճակագրական,  համեմատական-աշխարհագրական և քարտեզագրական մեթոդները։
 Հետազոտության արդյունքները և քննարկումը։
  Վերջին ավելի քան երկուսուկես տասնամյակի ընթացքում ՀՀ-ում տեղի ունեցած հասարակական-քաղաքական,սոցիալ-տնտեսական գործընթացների և մեր տարածաշրջանում գոյություն ունեցողաշխարհաքաղաքական իրավիճակի պատճառով երկրում առաջացել է ժողովրդագրական չափազանց լարված իրավիճակ։
  Միայն 2001-2016 թթ. ընթացքում հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը նվազել է 214.4, իսկ 1992-2016 թթ.-ին՝շուրջ 635 հազարով [2]։
  1991 թ. համեմատությամբ 2015 թ.-ին հանրապետությունումծնելիության  գործակիցը  նվազել  է  7.7  պրոմիլով  (21.6-ից՝  13.9  ‰),  մահացությանգործակիցը  6.5-ից  հասել  է  9.3  ‰-ի  [2]։
   1991  թ.  համեմատությամբ  ՀՀ-ում  բնակչության բնական հավելաճի գործակիցը նվազել է 3.28 անգամ, այն է՝ 15.1-ից նվազելէ 4.6 ‰ [2]։
  Նշված գործընթացների պատճառով նկատելի փոփոխություններ է կրելՀՀ  բնակչության  սեռատարիքային  կառուցվածքը։
   Բացի  այդ,  անցած  քսանհինգտարիների ընթացքում ՀՀ-ում 11.8 տոկոսային կետով նվազել է մինչաշխատունակտարիքի բնակչության (ՄՏԲ) տեսակարար կշիռը, իսկ աշխատունակ տարիքի բնակչության (ԱՏԲ) տեսակարար կշիռն ավելացել է 12.4 տոկոսային  կետով [3]։
 Անկախության  տարիներին  բնակչության  ժողովրդագրական  իրավիճակումտեղի ունեցած վերը նշված փոփոխություններն առավել սուր են արտահայտված ՀՀլեռնային  և  բարձր  լեռնային  տարածաշրջաններում,  մասնավորապես՝  գյուղականբնակավայրերում։
   Այդպիսի  տարածքներում  և  բնակավայրերում  ՀՀ-ին  բնորոշսոցիալ-տնտեսական  ընդհանուր  հիմնախնդիրներից  բացի  տնտեսական  գործունեության համար լրացուցիչ դժվարություններ են առաջացնում նաև տեղանքի բարձրությունը, տարածքի մասնատվածությունը, ջերմաստիճանային պայմանները, ենթակառուցվածքների համեմատաբար թույլ զարգացվածությունը, մայրաքաղաքից հեռուգտնվելու  հանգամանքը  և  այլն։
   «Լեռնային  շրջանների  առավել  բնութագրականկողմն  ուղղաձիգ  գոտիականությունն  է,  որն  իր  հերթին  պայմանավորում  է  մարդուտնտեսական գործունեության մի շարք առանձնահատկությունները»,- նշում է պրոֆեսոր Գ. Ավագյանը [4]։
 Հանրապետության լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական 344 բնակավայրերից 173-ը լեռնային են, 171-ը՝ բարձր լեռնային։
  Բնակչության ընդհանուր թվաքանակում  57.1  %-ը  բաժին  է  ընկնում  բարձր  լեռնային,  մնացածը՝  լեռնային  գյուղականբնակավայրերին։
  Գյուղական լեռնային բնակավայրերի միջին մարդաքանակը կազմում է 897, իսկ բարձր լեռնայիններինը՝ 1209 մարդ։
  Գյուղական լեռնային բնակավայրեր Արմավիրից բացի կան նաև այլ մարզերում, իսկ բարձր լեռնային՝ բոլոր մարզերում՝ բացառությամբ Արարատի, Արմավիրի, Լոռու և Տավուշի մարզերի։
 Աղյուսակ 1. ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի ու բնակչությանբաշխումն ըստ մարզերի* (2015 թ.) [5]Ընդամենը Լեռնային Բարձր լեռնային ՄարզերըԱրագածոտնԱրարատԳեղարքունիքԼոռիԿոտայքՇիրակՎայոց ձորՍյունիքՀՀ-ումԳյուղերիթիվըԲնակչությանԳյուղերիԲնակչությանԳյուղերիԲնակչությանթիվըթիվըթիվըթիվըթիվը*Տավուշի մարզի լեռնային համարվող միակ բնակավայրը՝ Գեղատափը, մշտականբնակչություն չունիԼեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի թվի 67 և բնակչության75.5 %-ը բաժին է ընկնում Գեղարքունիքի, Շիրակի և Արագածոտնի մարզերին (մանրամասն տե´ս Աղյուսակը 1-ը)։
 Աղյուսակի  2-ի  տվյալների  վերլուծությունը  ցույց  է  տալիս,  որ  ՀՀ  լեռնային  ևբարձր  լեռնային  գյուղական  բնակավայրերի  բնակչության  տարիքային  հիմնականխմբերի տոկոսային միջին ցուցանիշների (0-15 տարեկաններ՝ 21.1 %, 16-62 տարեկաններ՝ 67.7 %, 63 և բարձր տարեկաններ՝ 11.2 %) և ՀՀ համապատասխան միջինցուցանիշների (20.5, 67.9 և 11.6 % [3]) միջև տարբերությունները մեծ չեն։
  Սակայնմարզերի դեպքում այդ ցուցանիշների որոշակի տարբերություններ կան (մանրամասնտե´ս  Աղյուսակ  2-ը)։
   Վայոց  Ձորի,  Շիրակի,  Սյունիքի  և  Լոռու  մարզերում  0-15տարեկան գյուղական բնակչության մասնաբաժինը ցածր է լեռնային և բարձր լեռնային  գյուղական  բնակավայրերի  բնակչության  հանրապետական  միջին  ցուցանիշից։
  Այդ տարբերությունն առավել ակնհայտ է Սյունիքի և Շիրակի բարձր լեռնային,իսկ Գեղարքունիքում, Վայոց Ձորում և Արագածոտնում՝ լեռնային գյուղական բնակավայրերում։
 Դժվար չէ նկատել, որ նշված մարզերը ՀՀ-ում առանձնանում են ոչ միայն իրենցաշխարհագրական դիրքով, մայրաքաղաքից ունեցած հեռավորությամբ և տարածքիմասնատվածությամբ, այլև սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել սուր հիմնախընդիրներով։
  Այդ ամենն իր ազդեցությունն է թողնում նաև նշված մարզերի, մասնավորապես՝ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչությանտարիքային կառուցվածքի վրա։
 ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածք ունեցող մարզերից գյուղական բնակչության  տարիքային  կառուցվածքի  առավել  բարենպաստ  իրավիճակով  առանձնանում  է  Գեղարքունիքը։
   Այստեղ  գյուղական  բնակչության  մինչաշխատունակ  (0-15տարեկաններ) տարիքային խմբի բաժինը բարձր է ՀՀ և լեռնային ու բարձր լեռնայինշրջանների համապատասխան միջին ցուցանիշից։
  Բացի այդ, մարզում աշխատունակտարիքից բարձր գյուղական բնակչության մասնաբաժինն ամենացածրերից է ՀՀ-ում(10.4  %)։
   Լեռնային  ու  բարձր  լեռնային  տարածքների  գյուղական  բնակչությանտարիքային կառուցվածքի գրեթե նմանատիպ պատկեր ունի Կոտայքի մարզը, թեևայստեղ գյուղերի և բնակչության թիվը զգալիորեն պակաս է Գեղարքունիքից (տե´սԱղյուսակ 2-ը)։
 Գյուղական  բնակչության  տարիքային  կառուցվածքի  առավել  անբարենպաստիրավիճակ ունեն Վայոց Ձորի մարզի լեռնային և բարձր լեռնային 19 գյուղ։
  Դրանցումմինչաշխատունակ բնակչության տեսակարար կշիռը 4.1 տոկոսային կետով պակասէ ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի միջին ցուցանիշից, իսկաշխատունակ տարիքից բարձր խմբի մասնաբաժինը 2.4 տոկոսային կետով բարձրէ ՀՀ միջինից (տե´ս Աղյուսակ 2-ը)։
 Բնակչության թիվն ըստ տարիքային հիմնականխմբերիՄարզերըմարդ (%)մարդ (%)Արագածոտ ԱրարատԳեղարքուն ԼոռիԿոտայքՇիրակՍյունիքՎայոց ՁորՀՀ-ում63 ևբարձր,մարդ (%)մարդ (%)յ ը վ ի թ ի ր ե ղ ւ ո Գ ր ւ ո ն ա հ դ ն Ը յ ն ա թ ւ ո չ կ ա ն բ ը վ ի թ Աղյուսակ 2. ՀՀ մարզերի լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերիբնակչության բաշխումն ըստ հիմնական տարիքային խմբերի (2015 թ.)Բնակչության թիվն ըստ տարիքային հիմնականխմբերիՄարզերըմարդ (%)մարդ (%)Արագածոտ 4108 (19.1) ԱրարատԳեղարքուն ԼոռիԿոտայքՇիրակՍյունիքՎայոց ՁորՀՀ-ումմարդ (%)63 ևբարձր,մարդ (%)յ ը վ ի թ ի ր ե ղ ւ ո Գ ր ւ ո ն ա հ դ ն Ը յ ն ա թ ւ ո չ կ ա ն բ ը վ ի թ Աղյուսակ 3. ՀՀ մարզերի լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության բաշխումն ըստհիմնական տարիքային խմբերի (2015 թ.) Լեռնային  և  բարձր  լեռնային  գյուղական  բնակավայրերի  բնակչության  տարիքային  կառուցվածքի  անբարենպաստ  իրավիճակով  առանձնանում  է  նաև  Սյունիքիմարզը։
  Այստեղ  նմանատիպ 38գյուղերում, որոնք ունեն ավելի քան 16 հազար բնակիչ, թեև 0-15 տարեկանների մասնաբաժինը հավասար է ՀՀ ընդհանուր բնակչության  միջին  ցուցանիշին,  սակայն  հետաշխատունակ  տարիքի  բնակչության  մասնաբաժինը լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակչության միջին ցուցանիշից մեծէ 3,2 տոկոսային կետով։
  Ուշադրության է արժանի նաև Արագածոտնի մարզը։
  Այստեղ լեռնային և բարձր լեռնային 64 գյուղերի մինչաշխատունակ բնակչության տարիքային խմբի մասնաբաժինը 0.7 տոկոսային կետով բարձր է ՀՀ լեռնային և բարձրլեռնային  գյուղական  բնակավայրերի  բնակչության  միջին  ցոցանիշից,  որը,նախևառաջ, բացատրվում է բնակչության ազգային կազմում եզդի բնակչության առկայությամբ  (վերջիններս  ՀՀ-ում  առանձնանում  են  ծնելիության  համեմատաբարբարձր մակարդակով)։
  Սակայն հետաշխատունակ բնակչության մասնաբաժինը 1.8տոկոսային  կետով  (բարձր  լեռնային  գյուղական  բնակավայրերում՝  3.2)  բարձր  էմիջին  ցուցանիշից։
   Մեծահասակ  բնակչության  տեսակարար  բարձր  կշռով  առանձնանում են նաև Արարատի մարզի լեռնային 6 գյուղեր (տե´ս Աղյուսակ 3-ը)։
  Այստեղհանրապետության մասշտաբով աշխատունակ տարիքի բնակչության մասնաբաժիննամենացածրն է ՀՀ լեռնային գյուղական բնակավայրերում։
 Բնակչության թիվն ըստ տարիքայինհիմնական խմբերիՄարզերըմարդ (%)մարդ (%)Արագածոտն ԳեղարքունիքԿոտայքՇիրակՍյունիքՎայոց ՁորՀՀ-ում63 ևբարձր,մարդ (%)մարդ (%)յ ը վ ի թ ի ր ե ղ ւ ո Գ ր ւ ո ն ա հ դ ն Ը ն ա յ թ ւ ո չ կ ա ն բ ը վ ի թ Աղյուսակ 4. ՀՀ մարզերի բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչությանբաշխումն ըստ տարիքային հիմնական խմբերի (2015 թ.) Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերում տարիքային հիմնական խմբերի միջև բնակչության բաշխվածությունը որոշակի կախվածություն ունի նաև բնակավայրի մարդաքանակից։
  Լեռնային 109 գյուղերում, որոնք ունեն մինչև 1000 բնակիչ, մինչաշխատունակ բնակչությանմասնաբաժինը փոքր է տարիքային տվյալ խմբի միջին ցուցանիշից, իսկ հետաշխատունակ բնակչության բաժինը՝ մեծ (տե´ս Աղյուսակ 5-ը)։
 Գյուղերնըստմարդաշատ ությանխմբերի(մարդ)մինչև 200Բնակչության թիվն ըստ հիմնականտարիքային խմբերիԸնդամենըմարդ (%)մարդ (%)63 ևբարձր,մարդ (%)մարդ (%)ԳյուղերԲնակչությունԸնդամենը Աղյուսակ 5. ՀՀ լեռնային տարածքներում գյուղական բնակչության բաշխումն ըստբնակավայրերի մարդաշատության և տարիքային հիմնական խմբերի (2015 թ.)Առավել խոցելի են համարվում լեռնային և բարձր լեռնային մինչև 200 բնակիչունեցող թվով 64 գյուղ, որոնք ունեն շուրջ 7 հազար բնակիչ (Աղյուսակ 5 և 6)։
  Միջինմարդաքանակն այդ գյուղերում կազմում է 109 մարդ։
  Հիմնական տարիքային խմբերիմիջև բնակչության նմանատիպ բաշխվածության պատճառով այդպիսի գյուղերը դառնում են ծերացող և հայտնվում են բնազրկման վտանգի առջև։
 Կատարված  հետազոտությունն  ավելի  ամբողջական  դարձնելու  համար  ՀՀլեռնային  և  բարձր  լեռնային  գյուղական  բնակավայրերի  բնակչության  տարիքայինհիմնական  խմբերի  տարբեր  զուգակցումների  հիման  վրա  առանձնացրել  ենք  գյուղական բնակավայրերի խմբեր, որոնք միմյանցից տարբերվում են բնակչության հիմնական տարիքային խմբերի առկա կառուցվածքով, ժողովրդագրական իրավիճակիպատկերով և սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորություններով։
  Այդպիսիխմբավորման հիմքում դրվել է առանձին բնակավայրերի բնակչության տարիքայինհիմնական խմբերի և ՀՀ համապատասխան միջին ցուցանիշներների համեմատությունը։
  Նման մոտեցումը հինավորվում է այն հանգամանքով, որ ցանկացած երկրում(բնակավայրում) ժողովրդագրական գործընթացների վերջնական արդյունքում ձևավորվում է բնակչության տարիքային կառուցվածքի որոշակի պատկեր, որով պայմանավորված է բնակչության վերարտադրությունը (ծնելիություն, մահացություն և բնական աճ)։
  Կարելի է ասել, որ յուրաքանչյուր բնակավայրի բնակչության տարիքայինկառուցվածքը  ժողովրդագրական  իրավիճակի  խտացված  հայելին  է,  և  վերջինիսհամեմատությունը ՀՀ համապատասխան միջին ցուցանիշների հետ հնարավորություն է տալիս պարզել այդ բնակավայրի (գյուղի) ժողովրդագրական ներուժը [6]։
 ԳյուղերնԲնակչության թիվն ըստ հիմնական տարիքայինըստմարդաշատ ությանխմբերի(մարդ)խմբերիմարդ (%)մարդ (%)63 ևբարձր,մարդ (%)15-49, մարդԳյուղերԸնդամենըԲնակչությունմինչև 2005001 ևավելիԸնդամենըԱղյուսակ 6. ՀՀ բարձր լեռնային գյուղական բնակչության բաշխումն ըստ բնակավայրերիմարդաշատության և տարիքային հիմնական խմբերի (2015 թ.)Առաջին խմբում բնակչության առավել բարենպաստ տարիքային կառուցվածք ուժողովրդագրական իրավիճակ ունեցող գյուղերն են, որոնցում աշխատունակ և մինչաշխատունակ տարիքի բնակչության մասնաբաժինները գերազանցում են ՀՀ համապատասխան միջին ցուցանիշներին (20.5 և 67.9 %)։
  ՀՀ-ում կան այդպիսի լեռնային19 և բարձր լեռնային 22 գյուղ (Արագածոտնում՝ 5, Գեղարքունիքում՝ 12, Կոտայքում՝6, Լոռիում՝ 6, Շիրակում՝ 12)։
 Երկրորդ խմբում բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ ու բնակչությանտարիքային կառուցվածք ունեցող գյուղական բնակավայրերն են։
  Այստեղ ևս աշխատունակ տարիքի բնակչության մասնաբաժինը գերազանցում է ՀՀ միջին ցուցանիշը,իսկ մինչաշխատունակ տարիքի բնակչության մասնաբաժինը ցածր է համապատասխան միջինից, սակայն ոչ ավելի, քան 1.5 %-ով։
  Այս խմբի մեջ են մտնում լեռնային 15և բարձր լեռնային 21 գյուղ (Արագածոտնում՝ 9, Շիրակում՝ 7, Գեղարքունիքում՝ 13,Լոռիում՝ 5, Կոտայքում և Սյունիքում՝ 1-ական բնակավայր)։
 Երրորդ խմբում ժողովրդագրական լավ իրավիճակ ու բնակչության տարիքայինկառուցվածք ունեցող գյուղերն են։
  Դրանցում մինչաշխատունակ բնակչության մասնաբաժինը բարձր է ՀՀ միջինից, աշխատունակ տարիքինը՝ ցածր, բայց ոչ պակաս61.7 %-ից, իսկ հետաշխատունակ տարիքինը ՀՀ միջինից բարձր է ոչ ավելի, քան 2%-ով։
  Այդպիսիք են ՀՀ լեռնային 22 և բարձր լեռնային 37 բնակավայր (Արագածոտնում՝ 13, Գեղարքունիքում՝ 19, Շիրակում՝ 10, Սյունիքում և Լոռիում՝ 7-ական, Կոտայքում՝ 4)։
 Չորրորդ խմբում ժողովրդագրական բավարար իրավիճակ և բնակչության տարիքային կառուցվածք ունեցող բնակավայրերն են։
  Աշխատունակ բնակչության մասնաբաժինն այս գյուղերում բարձր է ՀՀ միջինից, մեծահասակներինը հանրապետական միջին ցուցանիշից բարձր է ոչ ավելի, քան 2 %-ով, իսկ 0-15 տարեկաններինըկազմում է 14-19 %։
  Այս խումբը գյուղերի թվաքանակով ամենամեծն է։
  Այդպիսիք ենլեռնային 42 և բարձր լեռնային 33 գյուղ։
  Նման գյուղերն ամենից շատը Շիրակում են՝23, իսկ Արագածոտնում ու Գեղարքունիքում՝ 14-ական)։
 Հինգերորդ խումբն ընդգրկում է ժողովրդագրական անբավարար իրավիճակ ուբնակչության տարիքային կառուցվածք ունեցող գյուղերը։
  Դրանցում մինչաշխատունակ տարիքի բնակչության մասնաբաժինը ավելի քան 1.5 %-ով ցածր է ՀՀ միջինից,հետաշխատունակ տարիքի բնակչությունը ՀՀ միջինից բարձր է ավելի քան 2 %-ով,իսկ աշխատանուկ տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը 61-67.9 % է։
  Այս խումբնընդգրկում է լեռնային 11 և բարձր լեռնային 6 գյուղ։
 Նկար 1. ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղերի դասակարգումն ըստ բնակչությանտարիքային հիմնական խմբերիՎեցերորդ խումբը կազմում են ժողովրդագրական անբարենպաստ իրավիճակու բնակչության տարիքային կառուցվածք ունեցող բնակավայրերը, որոնցում աշխատունակ տարիքի բնակչության մասնաբաժինը բարձր է ՀՀ միջինից, իսկ մինչաշխատունակ տարիքինը փոքր է 14 %-ից։
  Այս խումբն ընդգրկում է լեռնային 14 և բարձրլեռնային 8 գյուղ։
 Վերջին՝ յոթերորդ խմբում ընդգրկվել են ժողովրդագրական առավել անբարենպաստ իրավիճակ ու բնակչության տարիքային կառուցվածք ունեցող բնակավայրերը։
   Դրանցում  աշխատունակ  տարիքի  բնակչության  տեսակարար  կշիռը  61  %-իցպակաս է։
  Այդպիսիք են ՀՀ լեռնային 23 ու բարձր լեռնային 28 գյուղ (Արագածոտնում՝14, Գեղարքունիքում՝ 11, Սյունիքում՝ 9, Շիրակում՝ 8)։
  Այս խմբից բնակչության տարիքային կառուցվածքի մեծ անհամամասնություններով աչքի ընկնող որոշ բնակավայրեր ներկայացված են Աղյուսակ 7-ում։
 Բնակավայրերը  ԲնակչությանՏարիքային հիմնական խմբերըԱրաՀալավարՆոր ԿյանքՔաշունի ԳողթանիկԱրագածԱվշենՍանգյառՀանքավան Ներքին Շորժաթիվը0-15 տ. (%)16-62 տ. (%)63 տ. և բարձրԱղյուսակ 7. Բնակչության տարիքային հիմնական խմբերի կառուցվածքիանհամամասնություններով աչքի ընկնող լեռնային և բարձր լեռնային գյուղականբնակավայրերԿատարված հետազոտության արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ ՀՀլեռնային  և  բարձր  լեռնային  գյուղական  բնակավայրերի  բնակչության  տարիքայինկառուցվածքի  առկա  իրավիճակն  աչքի  է  ընկնում  տարածաշրջանային  առանձնահատկություններով և տարբերություններով։
  Բնակչության տարիքային հիմնականխմբերի կառուցվածքով առավել խոցելի են բնակչության թվաքանակով ոչ մեծ (մինչև1000 բնակիչ ունեցող) բնակավայրերը, որոնք տարիքային կառուցվածքի նման իրավիճակի պահպանման և վատթարացման պայմաններում կարող են ունենալ սոցիալտնտեսական  լուրջ  հիմնախնդիրներ  և  հայտնվել  բնազրկման  վտանգի  առջև։
 Առաջիկա տարիներին հանրապետական, մարզային և համայնքային կառավարմանմարմինների կարևորագույն խնդիրներից պետք է դառնա ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային  տարածքներում  տարածաշրջանային  և  ժողովրդագրական  հատուկ  քաղաքականության իրագործումը, քանի որ այդ կերպ կարելի է նպաստել համանման տարածքների սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավմանն ու բնակչության տարիքային առավել բարենպաստ կառուցվածքի ձևավորմանը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ[1]  Հայաստանի  Հանրապետության  մարզերը  և  Երևան  քաղաքը  թվերով  2016,վիճակագրական ժողովածու, Երևան, 2016, էջ 247-328։
 [2] Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու 2016, Երևան 2016, էջ 24-25։
 [3]  Պոտոսյան  Վ.  Ա.,  ՀՀ  բնակչության  սեռատարիքային  կառուցվածքի  տարածաշրջանային  տարբերությունները  և  հիմնախնդիրները,  ԵՊՀ  գիտական  տեղեկագիր, Երկրաբանություն և աշխարհագրություն, հ. 51, № 1, 2017, էջ 55-61։
 [5] ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերում առկա բնակչությանբաշխումն ըստ սեռի և տարիքի, ԱՎԾ տվյալներ, 2015։
 [6] Պոտոսյան Ա. Հ., Քոլյան Շ. Մ., Ստեփանյան Ռ. Ռ., ՀՀ գյուղական բնակչությանժողովրդագրական  իրավիճակի  բարելավումն  որպես  գյուղական  բնակավայրերիզարգացման  նախադրյալ,  ԵՊՀ  գիտական  տեղեկագիր,  Երկրաբանություն  և  աշխարհագրություն, 2014, № 1, էջ 38-45։
 Պոտոսյան Վահան ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԱՌԿԱ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀՀԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՐՁՐԼԵՌՆԱՅԻՆ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ լեռնային գյուղեր, բարձրլեռնային գյուղեր, բնակչությանմարդաքանակ, հիմնախնդիրներ։

ՀՀ ռազմավարական զարգացման խնդիրների շարքում առանձնահատուկ տեղ  և  դեր  ունի  լեռնային  և  բարձր  լեռնային  շրջանների  սոցիալ-տնտեսական,  մասնավորապես՝ գյուղական տարածքների ու բնակավայրերի առաջանցիկ զարգացումը։
  Այլ  գործոնների  հետ  միասին,  այդ  առաջընթացը  կախված  է  նաև  լեռնային  և  բարձր  լեռնային տարածքներում առկա մարդկային ներուժի արդյունավետ օգտագործումից։
     Հոդվածում  վիճակագրական  ցուցանիշների  վերլուծության  ու  ամփոփման  հիման վրա տրվել են ՀՀ լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների գյուղական բնակչության տարիքային կառուցվածքի տարածաշրջանային առանձնահատկությունները  և հիմնախնդիրները։
