ՍԱՀՄԱՆԱՄԵՐՁ ԴՈՎԵՂ ԳՅՈՒՂՈՒՄ ԱՄԱՆՈՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՎերջին մի քանի տասնամյակում հակամարտությունները, այդ թվում՝ էթնիկ հակամարտությունները, տարբեր գիտակարգերի հետազոտողների ուշադրության կենտոնում են։
  Ազգագրությունը ևս բավականին ակտիվ հետաքրքրվում  է  պատերազմների  և  էթնիկ  հակամարտությունների  ազգագրական  առումներով՝ փորձելով պարզել, թե ինչպես է հանրույթն արձագանքում նոր իրողություններին, ինչպես է կազմակերպվում ու ինքնակազմակերպվում, ինչպեսէ վերանայում հարևանների մասին պատկերացումներն ու հարաբերությունները և այսպես շարունակ։
 Վերոնշյալ  հիմնական  հարցադրումները  հայտնվել  են  նաև  հայ  հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում։
  Հրապարակվել են առանձին հոդվածներու  մենագրություններ  (Ա.  Դաբաղյան,  Մ.  Գաբրիելյան  և  ուրիշներ),  որոնցումհեղինակները պատերազմն ու հակասությունները դիտարկում են որպես առօրեականություն կառուցարկող ու միաժամանակ այդ առօրեականությամբ կառուցարկվող իրողություններ։
 Հոդվածում այս բոլոր իրողությունները դիտարկելու ենք ՀՀ Տավուշի մարզի Դովեղ սահմանամերձ գյուղի օրինակով՝ հիմնվելով վերջին մեկ-երկու տարվա  ընթացքում  մեր  գրառած  ազգագրական  նյութերի  վրա։
   Հիմնական  շեշտադրումը վերաբերելու է նրան, թե գյուղում ընդհանրապես ինչպես է կազմակերպվում տոնական կյանքը, մասնավորապես՝ Ամանորը որպես մի կողմից ընտանեկան, իսկ մյուս կողմից՝ համայնքային տոն, ինչպես են Ամանորի հիմնական  սիմվոլները  պահպանվում  ու  վերարտադրվում  (ինչպես,  օրինակ՝  խոզմորթելն  ու  դրան  ուղեկցող  գործողությունները),  և  ինչպես  են  ի  հայտ  գալիսնորերը (օրինակ՝ թիվ գրելը)։
  Դիտարկելու ենք նաև, թե ինչպես է պատերազմիու սահմանամերձության ֆենոմենն ազդում տոնի բոլոր հիմնական բաղադրիչների ու գործողությունների վրա։
  Այսինքն՝ Ամանորը դիտարկվելու է ոչ միայնորպես ինքնին տոն, այլ այնպիսի տոն, որի բովանդակության ու որի շուրջ կառոցվող  գործողությունների  վրա  էապես  ազդում  են  սահմանամերձությամբպայմանավորված բազմաթիվ իրողություններ։
 Հոդվածի նպատակն է ներկայացնել Դովեղ գյուղում կատարվող ամանորյա  սովորույթները  և  առհասարակ  գյուղը  ճանաչելի  դարձնել  հասարակության  համար։
   Դովեղ  գյուղը  գտնվում  է  ՀՀ  Տավուշի  մարզի  հյուսիսարևելյանսահմանագլխին։
  Արևելքից 15 կմ երկարությամբ անմիջապես սահմանակից էԱդրբեջանին։
  Հեռավորությունը սահմանից 1,5 կմ է։
 1 Գյուղը բավականին հինբնակավայրերից  է  և  դարավոր  պատմություն  ունի։
   Որպես  պատմամշակութային կոթող՝ հայտնի է Սբ. Սարգիս եկեղեցին։
  Ինչպես բոլոր սահմանամերձգյուղերում,  այնպես  էլ  Դովեղում  առաջին  հերթին  կարևորվում  են  գոյության,բնակության անվտանգության խնդիրները։
  Այստեղ ևս նույնիսկ թեթև լարվածությունը բնակչությանը ակտիվ տեղաշարժերի է մղում։
  Սահմանամերձ գյուղերի բնակչությունը, վտանգավորությունն առաջին պլան մղելով, կարևորում էնաև  պաշտպանվածությունը,  որը  հանգեցնում  է  ոչ  միայն  միջազգային  կազմակերպությունների  ծրագրերի  իրագործմանը,  այլև  առաջին  հերթին  պետական միջամտությանն ու աջակցությանը։
  Պետական միջամտությունը կարևորվում է սահմանամերձ գյուղերի պաշտպանվածության և նրանց զարգացմաննառնչվող հարցերում2։
 Սահմանին այդքան մոտ լինելու հանգամանքն անգամ չի խանգարում դովեղեցիներին  նշելու  ամենասպասված  տոներից  մեկը՝  Ամանորը։
   Ինչպես  ասում են, սահմանը՝ սահման, տոնն էլ՝ տոն։
  Հակառակորդի ներկայությունը Դովեղ  գյուղում  սովորական  է,  ինչպես  պատմում  են  դովեղեցիները,  գյուղը  վատագույնն  է  տեսել։
   1990-ական  թթ.  նախատոնական  օրերին  այստեղ  ոչ  թետոնական, այլ ռազմական «հրավառություն» է եղել։
 3 Այժմ անդրադառնանք Դովեղ գյուղում կատարվող ամենահետաքրքիր ամանորյա նախապատրաստական աշխատանքներից մի քանիսին։
 Խոզի միսը դովեղեցիների ամանորյա ուտեստների ամենակարևոր բաղադրիչն  է։
   Խոզի  մսից  կերակրատեսակները  շատ  բազմազան  են,  որոնցում  օգտագործվում են խոզի միսը, ենթամթերքը (ոտուգլուխ, սիրտ, թոքեր, փայծաղ,լյարդ (ջիգար), աղիքներ), կաշին։
  Ամանորի նախապատրաստություններից մեկը խոզ մորթելու գործընթացն է։
  Գյուղացիները հիմնականում խոզը մորթումեն  Ամանորից  մի  քանի  օր  կամ  առավելագույնը  մեկ  շաբաթ  առաջ։
   Հատկապես  ամանորյա  տոների  հետ  կապված՝  գյուղում  խոզ  մորթելու  գործընթացըայլ  կերպ  է կազմակերպվում։
  Խոզին  մորթելուց  հետո  կաշին, ինչպես  գյուղացիներն են ասում, «խանձում են», հետո քերթում (կաշին խանձելուց հետո հաճախ  կարիք  չի  լինում  քերթելու,  քանի  որ  տաքանալուց  հետո  այն  հեշտությամբ պոկվում է), ապա համտեսում և հյուրասիրում ներկաներին։
  Այս համեղսննդի  (օժանդակ  սննդի)  սիրահարները  շատ  են։
   Կաշվի  մշակման  այդ  ձևը1  Հոդվածը  գրվել  է  2015-2016  թթ.  Դովեղ  գյուղում  կատարած  դաշտային  ազգագրական  նյութերի (այսուհետ՝ ԴԱՆ) հիման վրա։
 2  Տե՛ս  Դաբաղյան  Ա.,  «Սահմանը»  և  «սահմանամերձը»  Տավուշի  մարզում  (պատմությունը  ևներկան), Տավուշ նյութական և հոգևոր ժառանգություն, Երևան, 2009, էջ 72։
 3 Գորգինյան Օ., ԴԱՆ, Դովեղ, 2015։
 շատ հատուկ է Տավուշի մարզին։
  Դժվար թե գտնվի մի տավուշեցի, որին կաշվի մշակման այս տարբերակը անծանոթ կլինի։
  Այդ գործընթացին տեղյակ ենպահում  բարեկամներին,  որպեսզի  գան  կաշի  և  խորոված  ուտելու։
   Գյուղումընդունված է՝ այն բարեկամները, որոնք ներկա չեն եղել նշված գործընթացին,նրանց համար անպայման «մի կտոր» կաշի են ուղարկում։
  Որպես կանոն՝ խոզը մորթելուց հետո վառվում է խորովածի կրակը ու հյուրերի համար հյուրասիրություն  է  կազմակերպվում4։
   Խոզը  մորթում  և  ենթամթերքի  մշակումն  ուպատրաստումը  իրականացնում  են  բացառապես  տղամարդիկ5։
   Ստացվածմիսն էլ ամբողջ Նոր տարվա մսի հարցն է լուծում։
  Գյուղացիներից շատերն էլհաճախ մսի մի մասը վաճառում են և ստացված գումարն օգտագործում ամանորյա  մյուս  գնումների  համար։
   Եվ,  ինչպես  իրենք  են  նշում  «այդ  կերպ  գոնեծախսի մի մասը դուրս ա գալիս»6։
 Գյուղում  ամանորի  հետ  կապված  բավական  հետաքրքիր  սովորույթներկան,  որոնցից  հատկապես  կցանկանայնք  առանձնացնել,  ինչպես  գյուղացիներն  են  ասում,  «թիվը  գրելու»  սովորույթը։
   Ամենամյա  սովորույթ  է  դարձելգյուղի  բարձրադիր  սարի  լանջին՝  «Կտուց  Քարին»,  ժամը  24։
 00-ին  գալիքտարվա տարեթիվը գրելը7։
  66-ամյա Վանիկ Գորգինյանը այդ օրը շատ լավ էհիշում. «1965 թ. էր, մի քանի ջահելներով որոշեցինք Կտուց քարում կրակ վառել։
  Սովորույթի սկզբնավորողներից մեկն էլ ես եմ եղել»։
  Սակայն տարիներիընթացքում կրակը վառելու սովորույթը կատարելագործվել է։
  Ինչպես հիշում էՎանիկը. «դրանից արդեն 10-11 տարի հետո՝ 1976 թ., սկսեցին այդ տարվաթիվը գրելը»։
  Այսինքն, թիվ գրելու սովորույթը շուրջ 40 տարի Ամանորի գիշերը անխախտ կատարվում է։
  Թիվ գրելու այդ որոշումը, իհարկե, երիտասարդների  մտահղացումն  է  եղել,  որը  գյուղի  համար  նշանակալի  արարողություն  էդարձել։
  Համագյուղացիներից շատերն են հիշում, թե ովքեր են եղել առաջին «թիվ  գրողները»։
   Դովեղեցիներն  այդ  մասին  առանձնակի  հպարտությամբ  ենխոսում, քանի որ մարզում միակ գյուղն է, որ Ամանորի հետ կապված նման գեղեցիկ սովորույթ ունի։
  Այդ պատճառով երիտասարդներին աջակցում են՝ ինչովհնարավոր է՝ այն ամեն գնով պահպանելու համար8։
 Արարողությունը ինքնին շատ պարզ է։
  Այն իր մեջ կարծես ոգեշնչող ու միաժամանակ  գալիք  տարվա  սկիզբն  ազդարարող  խորհուրդ  է  պարունակում։
 Թիվը գրելուն պատրաստվում են դեռ դեկտեմբերի սկզբից։
  Որպես կանոն` այնգրում են այդ տարվա շրջանավարտ տղաները, իհարկե, անպակաս չէ նրանց4 Նույն տեղում։
 5 Տե՛ս Ծատուրյան Ռ., Խոզի միսը Տավուշի մարզի հայերի ուտեստի համակարգում, Տավուշ ոչնյութական և հոգևոր ժառանգություն, Երևան, 2009, էջ 122։
 6 Գորգինյան Օ., ԴԱՆ, Դովեղ, 2015։
 7 Գորգինյան Օ., ԴԱՆ, Դովեղ, 2015։
 8 Գորգինյան Օ., ԴԱՆ, Դովեղ, 2016։
 ավագ ու փորձառու ընկերների օգնությունը։
  Նրանք համագյուղացիներից հավաքում  են  հնամաշ  և  ոչ  պիտանի  անվադողեր,  ինչպես  նաև  թե՛  իրենց  տներից, թե՛ սահմանապահներից հավաքում են թիթեղյա բանկաներ և այդ ամենըդիզվառելիքի հետ միասին սար են բարձրացնում համապատասխան տեխնիկայի  օգնությամբ,  որը  տրամադրում է  գյուղապետարանը։
   Տղաները  մոտ  մեկշաբաթ առաջ բարձրանում են Կտուց քար, տարածքը մաքրում և հարթեցնումցաքիներից ու տարատեսակ մոլախոտերից։
  Հաջորդ փուլում արդեն թիթեղյաբանկաների մեջ են լցնում մոխիր և դիզվառելիք, ապա այն դասավորում նախօրոք չափագրված թվերին համապատասխան։
  Այս աշխատանքները ավարտին են հասցվում դեկտեմբերի 30-ին։
  Արդեն դեկտեմբերի 31-ին՝ ժամը 24-00ից  րոպներ  առաջ,  սկսում  են  ըստ  հաջորդականության  վառել  թիթեղյա  բանկաների  պարունակությունը,  այնպես,  որ  ուղիղ  24-00-ին  վառվող  տարեթիվըպատրաստ լինի դովեղեցիների համար։
  Ամբողջ գործընթացը տևում է 10-15րոպե9։
 Գյուղացիները  այդ  մի  քանի  րոպեներն  անց  են  կացնում  իրենց  պատշգամբներում, իսկ եթե տան դիրքը հնարավորություն չի տալիս տեսնելու վառվող թիվը, իջնում են գյուղամեջ՝ այն պարտադիր տեսնելու համար։
  Ու կարծեսհեռվում վառվող այդ լուսավոր թիվը մի քանի րոպեով կտրում է բոլորին հոգսերից ու տանում հեռու-հեռու՝ դեպի իրենց լուսավոր իղձերի, ազատության իրականացում։
  Դե, իհարկե, այս ամենի անբաժան մասն են կազմում համագյուղացիների  հրավառությունները։
   Այս  ամենից  հետո  տղաները,  անվադողերիկրակից ծխահարված, սարից իջնում են գյուղի հանդիսությունների սրահ, որտեղ նրանց է սպասում ամանորյա սեղանը (գյուղապետարանի հովանավորությամբ) և նույն ոգևորությամբ շարունակում են իրենց ուրախությունը մինչև ուշ  գիշեր10։
   Չեն  մոռանում՝  մի  քանի  րոպեով  մտնել  իրենց  հարազատ  օջախ,բաժակ բարձրացնել ընտանիքի անդամների հետ և կրկին միանալ իրենց ընկերներին։
   Այսպիսով՝  թիվ  գրելը՝  որպես  համեմատաբար  նոր  իրողություն,ձեռք է բերել լրացուցիչ գործառույթ, քանի որ այն կարելի է դիտարկել ոչ միայն  որպես  համայնքի կենսունակության  ցուցիչ,  այլ  նաև  որպես  հարևան՝  ադրբեջանական համայնքներին ուղղված սիմվոլիկ նշան, որը ցույց է տալիս, որհամայնքը կա՝ անկախ սահմանային վեճերից ու հակամարտությունից։
 Կեսգիշերից հետո սկսում են այցելությունները ամենամոտ հարազատների տները, որոնք շարունակվում են նաև հունվար 1-ին։
  Վաղ առավոտից բոլորի  տներում  առատ  սեղանները  սպասում  են  իրենց  հյուրերին։
   Այցելություններն  ամբողջությամբ  ավարտվում  են  հունվարի  3-ին  կամ  4-ին։
   Այցելում  ենհարազատ-բարեկամների տները, ընկերներին, դասընկերներին (բոլորին պար9 Գորգինյան Օ., ԴԱՆ, Դովեղ, 2016։
 10 Գորգինյան Օ., ԴԱՆ, Դովեղ, 2016։
 տադիր)  և  այլն։
   Գալիս  են  հյուրերը,  մի-մի  բաժակ  բարձրացնում,  շնորհավորում բոլորի Նոր տարին և հաջողություններով լի տարի մաղթում։
  Առաջին կենացը՝ որպես կանոն, «Բոլորի նոր տարին շնորհավոր»։
  Ինչպես իր կենացումնշեց Սամվել Գորգինյանը, «Բոլորին հաջողություն, սահմաններին՝ խաղաղություն,  զինվորներին՝  բարի  ծառայություն։
   Մենք  սահմանապահ  գյուղ  ենք  ումեր կարգավիճակով տարբերվում ենք մյուս գյուղերից։
  Կրակոցները, եթե անգամ լինում են, մեր տրամադրության վրա չեն ազդում, մեր դուխը միշտ տեղնա»։
 11 Արդեն մի քանի տարի է, ինչ համայնքի ղեկավարը Ամանորի գիշերը հագնում  է  զինվորական  համազգեստ  և  բարձրանում  առաջնագիծ,  գյուղի  անվտանգությունն ապահովող զինվորների կողքին լինելու, նրանց տոնը շնորհավորելու համար։
 Հակառակորդի  նշանառության  տակ  ապրող  ու  արարող  գյուղացիներըհույսով սպասում են, որ մի օր իսկապես հաստատվելու է այդքան սպասվածխաղաղությունը,  ինչը  կլինի  տարիներ  շարունակ  սահմանին  ապրող  մարդումիակ երազանքը. այն կարելի է ամփոփել մեկ բաժակ գինով. «Ուզում ենք խաղաղություն լինի»...։
 Օքսաննա ԳորգինյանՍԱՀՄԱՆԱՄԵՐՁ ԴՈՎԵՂ ԳՅՈՒՂՈՒՄ ԱՄԱՆՈՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր` Դովեղ, գյուղ, Էթնիկ հակամարտություն, Ամանոր, սահմանամերձությանֆենոմեն, խոզ մորթել, թիվ գրել, Կտուց քար, վառվող տարեթիվ, սահմանային վեճեր, ԱմփոփումԱյսպիսով, ինչպես վերը նշվեց, վերջին մի քանի տասնամյակներում էթնիկ հակամար։

Սույն հոդվածի հիմնական շեշտադրումը վերաբերում էր նրան, թե Դովեղ գյուղում ընդհանրապես ինչպես է կազմակերպվում տոնական կյանքը, մասնավորապես՝ Ամանորը՝ որպես մի կողմից ընտանեկան, իսկ մյուս կողմից՝ համայնքային տոն, ինչպես են Ամանորի հիմնական սիմվոլները պահպանվում ու վերարտադրվում։
  Դիտարկեցինք նաև, թե ինչպես է  պատերազմի ու սահմանամերձության ֆենոմենն ազդում տոնի բոլոր հիմնական բաղադրիչների ու գործողությունների վրա։
  Այսինքն՝ Ամանորը դիտարկվեց ոչ միայն որպես ինքնին տոն, այլ այնպիսի տոն, որի բովանդակության ու որի շուրջ կառուցվող գործողությունների վրա էապես ազդում են սահմանամերձությամբ պայմանավորված բազմաթիվ իրողություններ։
  Այս ամենը ապացույց է այն բանի, որ համայնքը կա, գոյություն ունի՝ անկախ  սահմանային վեճերից ու հակամարտություններից։
