ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄ ԲԱՑԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՆՈՐՄԵՐԻՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸԻրավական  նորմի  և  իրավունքում  բացառությունների  հարաբերակցությունը. Ներկայումս բավականին բարձր է իրավունքի դերը։
  Իրավունքի ազդեցությունըսոցիալական միջավայրի վրա ոչ միայն ներառում է իրավական կարգավորման բացերը,  այլ,  որն  ամենակարևորն  է,  իրավունքի  շրջանակներում  հնարավորություն  էստեղծում հասարակական հարաբերությունների բազմաթիվ սուբյեկտների անհամասեռ ու բազմակողմանի հետաքրքրությունները բավարարելու համար։
 Իրավունքի հիմնական բնութագրիչ գիծը հասարակական բազմաբնույթ հարաբերությունների իրավական կարգավորումն է։
  Իրավական նորմը հանրային իշխանության ստեղծած և սանկցավորած, տրամադրող-պարտավորեցնող բնույթ ունեցող,ձևական որոշակի, համապարտադիր վարքագծի կանոն է։
 Ոչ մի իրավական նորմ ի վիճակի չէ ամբողջովին կարգավորել կյանքի իրավիճակների բազմազանությունը և ներառել հասարակական հարաբերությունների բոլորսուբյեկտներին,  ուստի,  որպեսզի  խուսափենք  հասարակության  ամբողջականությանը  սպառնացող  վտանգներից  և  սոցիալական  կարգավորմանը  ճկունություն  հաղորդենք, անհրաժեշտություն են իրավունքից բացառությունները։
 «Հենց հետաքրքրությունների բազմազանությունը, դրանք լիովին սահմանափակելու անհնարինությունը և համակցության անհրաժեշտությունը պայմանավորում ենբացառությունների հայտնվելը իրավունքից» [1]։
  Բացառություն նշանակում է ընդհանուր կարգից՝ կանոնից շեղվող, երևույթ՝ արարք [2]։
 Բացառություններ կարող են գոյություն ունենալ կյանքի ցանկացած ոլորտում,հարաբերություններ կարգավորող նորմերում, կանոններում։
 «Նորմ-բացառություններն իշխանության՝ սահմանած, համապարտադիր, ձևական որոշակի հրաման են՝ հաստատված կամ սանկցավորված պետության կողմից ևապահովված պետական հարկադրանքով։
 Իրավունքն  ու  բացառությունը  հանդես  են  գալիս  որպես  միասնական  համակարգ, փոխադարձաբար լրացնում են մեկը մյուսին և հարաբերակցվում ինչպես ամբողջը (իրավունք) և մասը (բացառություն)։
  Հենց միասնականությամբ էլ բացատրվումէ այն միտքը, որ բացառությունները չեն կարող խախտել իրավունքը» [1]։
 Բացառությունների  շնորհիվ  իրավունքը  հասնում  է  բազմակողմանիության։
 Սրանով էլ կարելի է բացատրել իրավունքի ամբողջականությունը, հնարավորությունըհամարժեքորեն  արձագանքելու  ոչ  միանշանակ  և  կյանքի  անընդհատ  զարգացողմիջադեպերին։
  Այսպիսով, բացառությունները, չխախտելով իրավունքը, առաջարկումեն  կարգավորման  այլընտրանքային  տարբերակ՝  նպաստելով  իրավունքի  գործառույթների արդյունավետ և նպատակային իրականացմանը։
  Օրինակ՝ ՀՀ քր. դատ.օր-ի  16-րդ  հոդվածում`  «Դատական  քննության  հրապարակայնությունը»,  սահմանված է՝ «1. Քրեական գործերի դատական քննությունը բոլոր դատարաններում դռնբացէ, բացառությամբ սույն հոդվածի երկրորդ մասով նախատեսված դեպքերի։
 2. Դատարանի որոշմամբ դռնփակ դատական քննություն կարող է անցկացվելպետական  և  ծառայողական  գաղտնիքների  հետ  առնչվող  հանցագործություններիգործերով։
   Դատարանի  նախաձեռնությամբ  կամ  դատավարության  մասնակիցներիմիջնորդությամբ բացառիկ դեպքերում, եթե դա չի վնասի արդարադատության իրականացմանը կամ չի հանգեցնի դատավարության հրապարակայնության սկզբունքիչարդարացված  սահմանափակմանը,  դատարանի  որոշմամբ  դռնփակ  դատականքննություն կարող է անցկացվել նաև՝1. անձնական և ընտանեկան կյանքին, անձի պատվին և արժանապատվությաննառնչվող հանցագործությունների վերաբերյալ գործերով,2. անձի սեռական ազատության և սեռական անձեռնմխելիության դեմ ուղղվածհանցագործությունների վերաբերյալ գործերով,3.  քրեական  դատավարությանը  մասնակցող  անձանց  կամ  նրանց  մերձավորազգականների պաշտպանության անհրաժեշտության դեպքում։
 Դատարանը դռնփակ դատական քննություն կարող է անցկացնել նաև ազգայինանվտանգության  և  հասարակական  կարգի  պաշտպանության  նկատառումներով,ինչպես  նաև  սույն  օրենսգրքով  նախատեսված  այլ  դեպքերում։
   Եթե  դատարանիորոշմամբ  լրատվական  գործունեություն  իրականացնողին  կամ  լրագրողին  պարտադրվում  է  բացահայտել  տեղեկատվության  աղբյուրը,  ապա  լրատվական  գործունեություն  իրականացնողի  կամ  լրագրողի  միջնորդությամբ  դատական  քննություննիրականացվում է դռնփակ։
  Բացառությունը նման ենթատեքստում իրավական անհրաժեշտության արտացոլման արդյունք է, որը պայմանավորված է հասարակականհարաբերությունների որոշակի հատվածի կարգավորման պահանջով»։
 Այսպիսով, սույն հոդվածով սանհմանված է ընդհանուր կանոն, այն է՝ քրեականգործերի  դատական  քննությունը  բոլոր  դատարաններում  դռնբաց  է,  այնուհետևառանձին կետերով նշվում են այն բացառիկ դեպքերը, որոնց ժամանակ դատականնիստերը կարող են անցկացվել դռնփակ, ինչպես նաև նշվում է «սույն օրենսգրքովնախատեսված այլ դեպքերում»։
  Սա նշանակում է, որ անընդհատ զարգացող հասարակական հարաբերությունների կարգավորման անհրաժեշտությամբ պայմանավորված, կարող են սահմանվել այլ բացառություններ ևս, որոնք հիմնական նորմին հասարակական հարաբերությունների առավել լայն շրջանակ կարգավորելու հնարավորություն կտան։
 Ռուս իրավաբան Սումենկովն իր «Իրավունքում բացառություններ» աշխատության  մեջ  նշում  է,  թե  «Մյուս  կողմից  իրավունքից  բացառությունների  հետ  կապվածհարցերը կասկած են առաջացնում իրավունքի ունակությունների նկատմամբ՝ որպեսհամընդհանուր  նորմատիվ  կարգավորչի։
   Ավելին,  դա  առաջացնում  է  արդարացիմտավախություն՝ բացառություններով ձախողելու ընդհանուր իրավական նորմերը, և,որպես  արդյունք,  բացառությունների  չարաշահման  հավանականություն՝  դրանցիրացման ընթացքում։
 Բացառությունները երբեք չպետք է փոխարինեն իրավական նորմերին, քանի որբացառության գերակայությունն անխուսափելիորեն կհանգեցնի իրավական կառույցի ամբողջականության ոչնչացման և իրավական համակարգի քայքայման»։
 Այնուհետև արդարացիորեն ավելացնում է, որ «Անտեսելով իրավունքից բացառությունների անհրաժեշտությունը՝ իրավունքը կորցնում է իր համընդհանուր նորմատիվային կարգավորչի որակը։
  Իրավունքում բացառությունների գոյության բուն էությունն այն է, որ բացառությունները ոչ թե խաթարում են իրավունքի բնականոն գործընթացը, այլ միասին ուղղված են սոցիալական կապերի կարգավորմանը» [1]։
 Պետք  է  նշել,  որ  իրավունքից  կատարված  բացառությունների  գերակայությունից, ինչպես նաև դրանց չարաշահումից խուսափելու համար անհրաժեշտ է հավատարիմ մնալ իրավական որոշակիության սկզբունքին, ինչպես նաև, կիրառելով իրավաբանական  տեխնիկայի  հատուկ  միջոցներ,  առավելագույնս  հստակ  և  կոնկրետսահմանել այն եզակի, բացառիկ դեպքերը, որոնց արդարացի կարգավորումն ապահովելու նպատակով սահմանվում են ընդհանուր կանոնից շեղումներ՝ բացառություններ։
  Իրավական նորմերի կոլիզիաներ։
  Միևնույն ժամանակ, հասարակական հարաբերություններ  կարգավորելիս  իրավական  նորմերի  միջև  կարող  են  առաջանալկոլիզիաներ։
   Կոլիզիա  նշանակում  է  հակադիր  շահերի,  ձգտումների,  հայացքներիբախում, ընդհարում [2]։
  Տարբեր նորմեր կարծես «պայքարի» մեջ են մտնում՝ ձգտելովկարգավորել հասարակական նույն հարաբերությունը, այնինչ անհրաժեշտ է ընտրելև  կիրառել  միևնույն  հարաբերություններ  կարգավորող  իրավական  նորմերից  որևէմեկը։
   Այս  հարցը  հատուկ  է  իրավունքի  բոլոր  ճյուղերին,  սակայն  խնդիրն  առավելդժվարին է քրեական իրավունքի շրջանակներում։
  Ինչպես նշում է Մ. Դ. Շարգորոդսկին`  «Ըստ  քրեական  օրենքի  ստեղծման  օրենսդրական  տեխնիկայի  կանոններիցմեկի՝ յուրաքանչյուր հոդված պետք է շարադրվի այնպես, որ նախատեսող հանցակազմը ստույգ սահմանազատվի այլ հոդվածներով նախատեսվող հանցակազմերից»[3]։
 Այսպիսով,  հատկապես  քրեական  իրավունքում,  ինչը  պայմանավորված  է  այսճյուղով  կարգավորվող  հասարակական  հարաբերությունների  առանձնահատկությամբ, իրավական նորմերը պետք է լինեն առավել տրամաբանական, համակարգվածև հստակ։
 Իրավական կոլիզիան օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոններով պայմանավորվածմիևնույն  կամ  համանման  հասարակական  հարաբերություններ  կարգավորող  իրավական  նորմերի  հակասությունը  կամ  անհամապատասխանությունն  (տարբերությունն) է [4]։
  Իրավական նորմի հակասության դեպքում բախվում են արգելող և լիազորող նորմերը, որոնք բացառում են միմյանց [4]։
  Օրինակ՝ ՀՀ Սահմանադրության42-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ոք ունի տեղեկություններ ու գաղափարներ  փնտրելու,  ստանալու  և  տարածելու  ազատություն,  իսկ  ՀՀ  Դատականօրենսգրքի՝  «Որակավորման  գրավոր  քննությունը»  վերտառությամբ  115.2-րդ  հոդվածի  10-րդ  մասի  համաձայն՝  «Հոգեբանական  թեստի  արդյունքներն  ունեն  միայնխորհրդատվական նշանակություն, ենթակա չեն հրապարակման և տրամադրվում ենմիայն  Արդարադատության  խորհրդի  անդամներին՝  խորհրդում  հարցազրույցիանցկացումից հետո մինչև ամփոփիչ քննարկումը։
  Հոգեբանական թեստի արդյունքները, դատավորների թեկնածությունների ցուցակը Հանրապետության Նախագահիկողմից հաստատվելուց հետո ենթակա են ոչնչացման»։
 Այնուհետև  Սահմանադրական  դատարանը  20.06.2017 ՍԴՈ-1374 որոշմամբհաստատվեց հետևյալը. «115.2-րդ հոդվածի 10-րդ մասը՝ այն մասով, որով դատավորների  թեկնածությունների  ցուցակ  ընդգրկված  հավակնորդների  հոգեբանականթեստի արդյունքները, որոնք վերաբերում են նրանց հանրային-իրավական պատասխանատվության ստանձնման որակներին, ենթակա չեն հրապարակման, և այդ ցուցակը  Հանրապետության  Նախագահի  կողմից  հաստատվելուց  հետո  ենթակա  էոչնչացման, ճանաչել ՀՀ Սահմանադրության 42-րդ հոդվածի 1-ին մասին, մասնավորապես`  տեղեկություններ  փնտրելու,  ստանալու  և  տարածելու  ազատությունն  ամրագրող դրույթին հակասող և անվավեր»։
  Այսպիսով ՍԴ-ի սույն որոշմամբ հաստատվում է այս երկու նորմերի միջև առկա հակասությունը։
 Կարծում եմ, որ իրավաբանական տեխնիկայի միջոցների կիրառմամբ հնարավոր է այնպես շարադրել, որ ՀՀ Դատական օրենսգրքի 115.2-րդ հոդվածի 10-րդ մասըդիտվեր որպես Սահմանադրության 42-րդ հոդվածի 1-ին մասից կատարված բացառություն, մասնավորապես՝ «Յուրաքանչյուր ոք ունի տեղեկություններ ու գաղափարներ փնտրելու, ստանալու և տարածելու ազատություն, բացառությամբ՝ որակավորման քննության ընթացքում ստացված դատավորների հոգեբանական թեստի արդյունքներից»։
   Ուստի  իրավական  նորմերի  կոլիզիոն  պատճառ  կարող  են  լինել  նաևօրենսդրական  տեխնիկայի  կանոնները։
   Այս  առումով  էլ  մեծապես  կարևորվում  էիրավաստեղծման  ընթացքում  դրանց  դերն  ու  նշանակությունը։
   Հենց  այս  դեպքումբացառությունները  կարող  են  հանդես  գալ  որպես  իրավաբանական  տեխնիկայիհնարքներ,  ծառայել  իբրև  իրավաբանական  հատուկ  միջոց,  որն  ուղղված  է  իրավաստեղծ  գործունեության  բարելավմանը,  իրավակիրառման  օպտիմալացմանը  ևիրավունքի արդյունավետ ու նպատակային գործունեության ապահովմանը։
 Իսկ  անհամապատասխանության  դեպքում  նորմերը  միևնույն  բնույթի  են,  սակայն ունեն տարբեր բովանդակություն, կամ առաջացնում են տարբեր հետևանքներ[4]։
  Օրինակ՝ ՀՀ քր. դատ. օր.-ի 141-րդ հոդվածի 12-րդ մասի համաձայն՝ կալանավորվածներին  պահելու  վայրի  վարչակազմի  պարտականությունն  է կալանքից  անմիջապես ազատել անձին, եթե ազատման համար դատարանի նշանակած գրավը լրիվմուծված է։
  142-րդ հոդվածի 1-ին մասի 6-րդ կետի համաձայն՝ մեղադրյալը քրեականվարույթն իրականացնող համապատասխան մարմնի որոշման հիման վրա կալանքիցենթակա է ազատման, եթե մուծված է անձին կալանքից ազատելու համար դատարանի նշանակած գրավը։
  143-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝ գրավը մուծելու մասինապացույցներ ստանալով` քրեական վարույթն իրականացնող մարմինն անմիջապեսհանձնարարում է մեղադրյալին ազատել կալանքից։
 Այսպիսով, նշված երեք հոդվածներում անհամապատասխանությունը հետևյալնէ.  Օրենսդիրը  մի  կողմից  սահմանել  է  կալանավորվածներին  պահելու  վայրի  վարչակազմի անմիջական պարտականություն, այն է՝ ազատ արձակել մեղադրյալին, եթեմուծված  է  դատարանի  կողմից  նշանակված  գրավը,  մյուս  կողմից  սահմանել,  որմեղադրյալին կալանքից ազատելու վերաբերյալ որոշում պետք է ընդունի վարույթնիրականացնող մարմինը՝ գրավը մուծելու դեպքում, այնուհետև՝ նման որոշում կայացնելու լիազորությամբ օժտված է նաև քրեակատարողական հիմնարկի ներկայացուցիչը։
  Արդյունքում երեք տարբեր կարգավորումներ առաջարկող հոդվածներում անհամապատասխանություն  է  առաջացել,  և  գործնականում  քրեակատարողական  հիմնարկը մեղադրյալին կալանքից չի ազատում, քանի դեռ չկա վարույթն իրականացնողմարմնի որոշումը, անգամ, եթե առկա են մուծված գրավը հավաստող փաստաթղթերը։
  Եթե կա անհրաժեշտություն, որ մի դեպքում կալանքից ազատելու իրավասությունտրվի  վարույթն  իրականացնող  մարմնին,  մեկ  այլ  դեպքում՝  կալանավորվածներինպահելու  վայրի  վարչակազմին,  ապա  պետք  է  սահմանել  մեկ  ընդհանուր  կանոն։
 Օրինակ՝ մեղադրյալին ազատ արձակելու մասին որոշում կայացնում է վարույթ իրականացնող մարմինը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ օրինակ՝ նշված իրավասությունն անհրաժեշտ է տալ քրեակատարողական հիմնարկի ղեկավարին։
 Այսպիսով, հենց այս է իրավունքում բացառությունների և իրավունքում հակասությունների՝ որպես առանձին կատեգորիաների տարանջատման կարևորությունը։
 Իրավունքում բացառության և իրավական նորմերի հակասության հարաբերակցությունը.  Բացառությունները,  չխախտելով  ընդհանուր  կանոնը,  առաջարկումեն կարգավորման մեկ այլ տարբերակ՝ միաժամանակ դուրս չգալով իրավունքի ընդհանուր կարգավորման շրջանակից, իսկ կոլիզիաների դեպքում կա մեկ հարաբերություն, որի կարգավորմանն ուղղված են մեկից ավելի, միմյանցից տարբերվող նորմեր։
 Այս երևույթների տարանջատման հիմքում կարևորագույն դեր ունեն օրենսդրականտեխնիկայի միջոցները։
  Ի տարբերություն բացառությունների, կոլիզիաներն ինքնինբացասական  երևույթներ  են.  բարդացնում  են  իրավունքի  սուբյեկտների  իրավունքների իրացման և պարտականությունների կատարման գործընթացը։
  Կոլիզիոն լուծումները նպաստում են նաև իրավական համակարգի զարգացմանը։
 Այս երևույթների տարանջատման գործում կարևոր դեր ու նշանակություն ունի«Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքը, որի «ՀՀ իրավական ակտերի ստորադասությունը» վերտառությամբ 24-րդ հոդվածում առավել համակարգված սահմանվածեն մի շարք կոլիզիոն նորմեր, ինչպիսիք են տարբեր իրավաբանական ուժ ունեցող,հավասար իրավաբանական ուժ ունեցող, տարբեր աղբյուրներում ամրագրված իրավական նորմերի բախումները լուծող նորմերը։
  Միայն սույն հոդվածի 9-րդ մասը սահմանում է, որ իրավական ակտում հակասություն չի համարվում ընդհանուր նորմիցբացառության  սահմանումը։
   Այսպիսով,  նշված  օրենքի  24-րդ  հոդվածի  9-րդ  մասիհամաձայն բացառությունը չի համարվում կոլիզիա, որովհետև «բացառությամբ» ենթադրվում  է  ընդհանուր  իրավահարաբերության  կարգավորումից  որոշակի  իրավահարաբերության առանձնացում։
  Այն չբացառելու դեպքում կկարգավորվի նույն ընդհանուր կանոնով, սակայն այս դեպքում ընդհանուր կանոնը չի ապահովի տվյալ հարաբերության արդարացի ու նպատակային կարգավորումը։
  Օրենքը տալիս է այս տարանջատումը, սակայն ինչպե՞ս, ի՞նչ կառուցակարգերի կամ ի՞նչ օրենսդրական տեխնիկայի կանոնների միջոցով տարանջատել այս հասկացություններն, օրենքով նախատեսված չեն։
 Խնդիրն  ունի  ոչ  միայն  տեսական,  այլև  գործնական  կարևոր  նշանակություն,քանզի  գործնականում  տվյալ  հասարակական  հարաբերության  (ունի  իրավականկարգավորման անհրաժեշտություն) արդարացի կարգավորումն ապահովելու համարանհրաժեշտ է նախ և առաջ հասկանալ, թե այդ հարաբերությունը կարգավորող նորմերը որքանով են հստակ, կոնկրետ և տրամաբանական, արդյոք բացառության կարգով են կարգավորված, թե կան հակասություններ։
  Սակայն հասարակական հարաբերությունների ցանկացած իրավական կարգավորում, լինի բացառությունների տեսքով, թե՝ կոլիզիոն լուծումների, պետք է բխի մարդու հիմնական իրավունքների, ազատությունների պաշտպանության սկզբունքից։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] Суменков С. Ю., Исключения в праве։
  Общетеоретический анализ, Саратов, 2016,[2]  Աղայան  Է.,  Արդի  հայերենի  բացատրական  բառարան,  «Հայաստան»  հրատ.,Երևան, 1976, էջ 182, 746։
 [4] Դանիելյան Է., Խաչատրյան Մ., Խզմալյան Ա. և այլք, Պետության և իրավունքիտեսություն, ուսումնական ձեռնարկ, գիտական խմբագիր՝ Ա. Ղամբարյան, Մ. Մուրադյան,  2-րդ  լրամշակված  հրատարակություն,  Երևան,  Լուսաբաց  հրատարակչատուն, 2016, էջ 508-509։
 Հունանյան ԱնահիտԻՐԱՎՈՒՆՔՈՒՄ ԲԱՑԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՆՈՐՄԵՐԻՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ իրավական նորմ, իրավունքում բացառություններ, իրավականնորմերի հակասություններ, անհամապատասխանություններ։

Ի տարբերություն իրավական նորմերի հակասությունների՝ իրավունքում բացառությունները՝  որպես  իրավական  համակարգում  առկա  երևույթ,  տեսության  մեջ  ուսումնասիրված և լուսաբանված չեն։
  Խոսքն առաջին հերթին վերաբերում է իրավունքի նորմերից կատարված բացառությունների և հակասությունների  հարաբերակցության հարցին։
  Ուստի աշխատանքը նպատակ ունի պարզաբանելու, թե ինչ է իրավունքում  բացառությունը,  իրավական  նորմերի  հակասությունը,  այնուհետև  ցույց  տալու  դրանց  դերն  ու  նշանակությունը  մեր  իրավական  համակարգում։
   Կարևոր  է   ուսումնասիրել և վեր հանել նաև ՀՀ իրավական համակարգի՝ այդ հասկացությունների հետ կապված բացերը, առաջարկել համապատասխան լուծման կառուցակարգեր, մասնավորապես՝ կոնկրետ օրինակների միջոցով տարանջատելով իրավունքում  բացառություններն ու իրավական նորմերի հակասությունները։
