ԱՐԱԳԱS ԼԵՌՆԻ ՀԻԴՐՈԳԵԱԼՈԳԻԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԳԵՈՖԻSԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐՈՎ Waterուրը անօրգանական միացություն է, որը բնության մեջ գրեթե ամենատարածված նյութն է:   Մեր մոլորակի ջրի 2,5% -ը թարմ է (պիտանի խմելու համար), ընդ որում ՝ 98,8% -ը սառույցն ու ստորերկրյա ջրերն են:  Ստորերկրյա ջուրը ջուր է երկրի տարբեր խորություններում, ժայռերի ճեղքերում և ծակոտիներում:   Ստորերկրյա ջրհավաք ջրերը սնվում են գետերով, վտակներով և վերգետնյա արտահոսքերով:   Դա կարող է շատ կարևոր լինել գետի հոսքի ձևավորման ժամանակ, երբ ջրատարները հրաբխային ծագում ունեն:   Կասաղ գետը կերակրման նման մոդել ունի Արագածի լեռնազանգվածում, որի ստորգետնյա կերակրման բաղադրիչը կազմում է 51%:  Consumptionրի սպառման ավելացումը ՝ մարդկության տնտեսական և կենսական կարիքները բավարարելու, ինչպես նաև իռացիոնալ օգտագործումը բավարարելու համար, Հայաստանի որոշ մարզերում տասնամյակներ անց կհանգեցնի ջրի սակավության, ինչը կհանգեցնի շրջակա միջավայրի լուրջ խնդիրների:  Չնայած այն հանգամանքին, որ Հայաստանի Հանրապետությունը համարվում է քաղցրահամ ջրերի «չափով ապահովված» երկիր, ՀՀ Արագածոտնի և Արմավիրի մարզերի մի շարք բնակավայրեր դեռ խմելու ջրի և ոռոգման ջրի խնդիր ունեն, ուստի շատ կարևոր է ստորգետնյա ջրերի ձևավորման, փոխադրման և բեռնաթափման տարածքները բացահայտելու համար: ,   Նախկինում շատ հետազոտողներ զբաղվել են այս խնդրով. Ավետիսյան Վ. Ա., Բալյան Ս. Պ., Մինասյան Ռ. Ս., Վարդանյան Փ. Պ. Եվ այլք:  Իրականացվել են բարդ երկրաբանական-երկրաֆիզիկական ուսումնասիրություններ [1, 2]: Արագածի լեռնազանգվածի կենտրոնական մասը հիմնականում ծածկված է պլիոցեն-չորրորդական հրաբխային, սառցադաշտային-ցամաքային գոյացություններով:   Հիմնական շերտագրական բաժանմունքները տվել է VI- ը ՝ Ամարյան [3]: Պլիոցենի ապարները զգալի տարածում ունեն և բաժանված են երկու խմբի ՝ Ողջաբերդ և Արագած:   Ողջաբերդի շերտը բաղկացած է հրաբխային բեկորներից `ծածկված անդեզիտներով, անդեզիտ-բազալտներով, լիպարիտ-օբսիդիանային լավաներով:   Քվատերնարի ժամանակաշրջանի առաջացումները լայն տարածում ունեն, դրանք ներկայացված են հրաբխային, լակաստրին, լակաստրին, սառցադաշտային, ալյուվիալ, ալյուվիալ-դելյուվիալ կազմավորմամբ:  Հաշվի առնելով էֆուզիվ ծածկույթների լայն տարածումը, հատկապես հիմքի երկրաբանական կառուցվածքում, մենք կարող ենք հիպոթետիկ պատկերացում ունենալ լեռնազանգվածի տեկտոնական կառուցվածքի մասին: Ապացուցված է, որ բազային հրաբուխները գտնվում են էնեոպալեոզոյան ժայռերի վրա ՝ կենտրոնական մասերում, որոնք վերին կավճե – էոցենի բարձրությունն են, իսկ օլիգոցեն-միոցենում ՝ պիեսպերֆերաները:   Բնականաբար, սա հուշում է հակագիծ կառուցվածք: Theանգվածի հարավային և հարավ-արևելյան լանջերի երկրաֆիզիկական հետազոտություններն իրականացվել են 400 կմ 2 տարածքում, որոնք իրականացվել են ուղղահայաց էլեկտրական ձայնագրմամբ (UEZ), էլեկտրական պրոֆիլավորման (EP) մեթոդներով `միջաստղային, ընդարձակ ջրի հոսքերի, քարտեզագրման համար ընդարձակ ռելիեֆը: UEZ բացում AB = 1000 մ:   Դաշտային աշխատանքները բաժանվել են ենթաբաժինների (կիրճերում 400-500 մ անկմամբ), իրականացվել է 21 զոնդ երկու պրոֆիլով. 1) Ահագչի-Արթիկ, 2) Արթիկ-Ապարան:  Ingոնդավորման մնացած ծավալն իրականացվել է լեռնաշղթայի հարավային լանջին ՝ Բյուրական-Կոշ հատվածում (Նկար 1):  AB մեթոդի համար AB = 300-1000 մ, MN = 60200 մ: Նկար 1. Ուսումնասիրվող տարածքի վարչական քարտեզը: Աշխատանքներն իրականացվել են 1700-ից 3200 մ բարձրությունների վրա, կտրված լանջերի և ևս 300 և ավելի լանջերի պայմաններում:  Էլեկտրահետախուզական աշխատանքների արդյունքներից ակնհայտ է, որ հրաբխային ապարները հիմնականում ներկայացված են բազալտներով, անդեզիտային բազալտներով, անդեզիտ-դացիտներով, որոնց հատուկ էլեկտրական դիմադրությունը 1000-7000 օմ է, հրաբխային ապարների համար (տուֆ, 200 մ 3) ): 10-40 օմմ: Effրաջրերի ժայռերի համար այն տատանվում է 200-400 օմ:  Այսպիսով, հատուկ էլեկտրական դիմադրության նման փոփոխությունը բավարար հիմք է արտերկրյա ջրերի որոնման, ինչպես նաև լայնակի ջրատարի քարտեզագրման համար [5]:  Արագածի լեռնազանգվածի UEZ մեթոդի երկրաէլեկտրական հատվածները, որոնք կատարվել են մեր ուսումնասիրած լանջերին, բազմաշերտ են:   UEZ կորերը հիմնականում կապված են երկշերտ, եռաշերտ, չորս շերտ տիպի կորերի հետ ՝ K, AK, AKQ, KQQ, KHK:  UEZ կորերի համատեղ վերլուծության արդյունքում ներկայացնում ենք հետևյալ գեոէլեկտրական հատվածները (Նկար 2 ա, բ): Նկար 2. ա, բ Արագածի լեռնազանգվածում UEZ մեթոդի երկրաէլեկտրական հատվածների օրինակներ: Առաջին շերտը ներկայացված է ժամանակակից գոյացություններով (ալյուվիալ-դելյուվիալ և այլն):  Վերջին, չորրորդ շերտը հատվածի առավել անցողիկ շերտն է, որը ներկայացված է կավե-ավազային կազմավորմամբ ՝ 20-30 օմ դիմադրությունով: Ստորերկրյա ջրերը բաշխվում կամ կուտակվում են այստեղ, ինչը ազդում է ապարների էլեկտրական դիմադրության նվազման վրա: Ստորերկրյա ջրերի բաշխման ուղղությունները հայտնաբերելու համար ուսումնասիրության տարածքում իրականացվել է EP մեթոդի աշխատանք:  Արագածիլ լեռնազանգվածի առանձին լանջերի քարտեզագրման վերջնական նյութերը ներկայացվեցին ρ գծապատկերներով `AB = 1000 մ և AB = 300 մ:  Նկատի ունեցեք, որ AB = 300 մ և AB = 1000 մ համար ԵՀ գծապատկերները նկարագրում են ապարների փոփոխությունները 50-60 մ-ից 200-220 մ խորության վրա (Նկար 3): Նկար 3. EP մեթոդի գրաֆիկների օրինակ ρ Երկրաբանական-հիդրոերկրաբանական պայմանների փոփոխությունը այստեղ հնարավոր է:  Սրանք ռելիեֆի մակերևույթի ռելիեֆներն են և երթուղիների տարբեր հաճախականությունները, որոնք փոխկապակցված են RT- ի նվազագույն տարածքները բաժանելու համար: Էլեկտրահետախուզական աշխատանքների տվյալների հիման վրա մենք առանձնացրել ենք ստորգետնյա ջրերի որոնման հեռանկարային կայքերը: Ստորագրվել են այդ տեղամասերի բնութագրերը: Tsաղկահովիտ տեղանքը տեղակայված է Արագածի հարավային լանջերին ՝ ներառյալ Մեծ Մանթաշ, agաղկահովիտ և Հովիտ գյուղերը: Մեկուսացված տարածքներում դիտվել է ապարների էլեկտրական դիմադրություն 50-60 մ խորության վրա:  Խորության ընտրության համար, ինչպես ցույց է տրված գծապատկերներում, հինգ ցածր օհմ կայքեր են ներկայացվել ρ tminch և 600 ohm:   Նրանք առանձնացվել են արևելքում ՝ Մեծ Մանթաշում և Tsաղկահովիտում:  Հայտնաբերված ցածր օմմային գոտիների երկարությունն ու լայնությունը տարբեր էին: Լեռնազանգվածից դեպի արևելք ՝ Tsաղկահովիտ տեղամասում, երկարությունը 7 կմ է, լայնությունը ՝ 100-300 մ:  Մնացած գոտիները ունեցել են 2-4 կմ երկարություն և 80.300 մ լայնություն: Հայտնաբերված ցածրադիր վայրերը կարող են համարվել ստորգետնյա ջրերի որոնման հեռանկարային վայրեր:  Պետք չէ մոռանալ, որ ստորգետնյա հոսքի խորությունը պայմանականորեն որոշվում է: EP- ի կողմից կատարված ուսումնասիրության խորությունը կախված է AB- ի չափի փոփոխությունից:  Օրինակ ՝ ՀՀ հրաբխային գոտիներում ուսումնասիրությունների ընթացքում ուսումնասիրության խորությունը հավասար է AB բացվածքի չափի 1/5-ից 1/6 չափի:  AB = 300 և 1000 մ բացվածքների դեպքում, գծապատկերների համադրությունը ցույց է տալիս, որ AB- ի երկու բացվածքների օմիկական ցածր գոտիները համընկնում են:   Սա նշանակում է, որ ջրատարերը գտնվում են 50-60 մ մ խորություններում (քարտեզի վրա AB = 300) և շարունակում են 200-220 մ խորություններում (Նկար 3): Ահագչի տեղանքը տեղակայված է Արագածի արևմտյան լանջին և ներառում է Վերին Սասնաշեն, Կաթնաղբյուր, Ահագչի, Պեմզաշեն, Արթիկ և Մեծ Մանթաշ: Tsաղկահովիտի համեմատ `կայքի դիտումները որոշակի տարբերություններ ունեն երկրաֆորֆոլոգիական, երկրաբանական-երկրաֆիզիկական տեսանկյունից:  Այս հանգամանքն արտացոլված է EP ρ գծապատկերում (Նկար 3): Քարտեզների համադրությունը AB = 1000 մ և 300 մ բացվածքներով ցույց է տալիս, որ ցածրադիր գոտիների տարածական բաշխումը միշտ չէ, որ գոտիներն են այն տարածքները, որտեղ առկա համընկնումը կա:   Այսպիսով, ρ թ Ստորերկրյա ջրերի կուտակման համար բարենպաստ պայմաններ և AB = 300 մ ունեն բացվածքներով քարտեզներում AB = 1000 ունեն տարբեր տարածական բաշխում: Ապացուցված է, որ նույն ուսումնասիրության խորքում կան տարբեր երկրաբանական առանձնահատկություններ: MinQuchak տեղամաս Գտնվում է Արագածի լեռնազանգվածի արևմտյան ար հարավ-հարավային լանջերին ՝ Հովիտի, Քուչակի, Արագածի, Արտաշավանի, Օհանավանգյուղերի շրջանում:   Դիտարկվող տեղանքը կտրուկ տարբերվում է նախորդ երկու տեղանքներից `երկրաֆորֆոլոգիական և երկրաբանական-երկրաֆիզիկական առանձնահատկություններով, ինչը հաստատվում է տվյալ վայրում ρ- ի տարբերությամբ: Հյուսիսային պրոֆիլում ρ – ի ցածր և բարձր արժեքներ չեն նկատվում, որոնք բնորոշ են լավային կազմավորումները (բազալտներ, անդեզիտ-բազալտներ):   Այստեղ առանձնացված ցածրադիր տարածքները փոխկապակցված չեն, քանի որ որդերը բավականին հավասար են: Ρ τ AB = 300 մ և AB = 1000 մ գծապատկերների համադրությունը ցույց է տալիս, որ առանձնացված գոտիները և տարածքները հիմնականում համընկնում են:  Սա նշանակում է, որ այդ տարածքում ջրատար ապարները տարածված են 50-60 մ խորություններում և շարունակվում են 200-220 մ խորության վրա (Նկար 3): Գծապատկերում AB = 300 մ և AB = 1000 մ գրաֆիկի վրա ցածրադիր գոտիների լայն տարածական տարբերությունները խոսում են ստորերկրյա ջրերի տարբեր բաշխման և ապարների ջրի ընդունման մասին: Բյուրականի տեղամաս Այս վայրը տեղակայված է Արագածի լեռնազանգվածի հարավային լանջին, որի մեջ կան Սասունիկ, Բյուրական, Ագարակ բնակավայրերը:  ՊՊ մեթոդի հիմնական աշխատանքներն իրականացվել են ρ AB = 300 մ և AB = 1000 մ, 1 գծապատկեր կազմելով: 50 000 մասշտաբով:  Տրված քարտեզները լավայի գոյացությունները նկարագրում են 50-60-ից 200-220 մ խորություններում:  Ի տարբերություն նախորդ տեղամասերի, rt գրաֆիկները այստեղ բավականին բարդ են: Ուսումնասիրության արդյունքների հիման վրա մենք եկել ենք հետևյալ եզրակացությունների. 1. Երկրաբանական խնդիրները լուծելու համար մանրակրկիտ ուսումնասիրվել են տարածքի երկրաբանական-տեկտոնական կառուցվածքները, առանձնացվել են այն շերտերը, որտեղ առաջացել են ստորգետնյա ջրերը, տարածվել, բեռնաթափվել: , 2. Խնդիրն ուսումնասիրելու համար օգտագործվել են էլեկտրամշակման UEZ-EP մեթոդներ: 3. Էլեկտրահետախուզական մեթոդների տվյալների մեկնաբանության համաձայն `տարածքում առանձնացված ուղիների երկայնքով որոշվել են ցածր ճնշման գոտիներ, որոնք համարվում են ստորերկրյա ջրերի հեռանկարային վայրեր: 4. Ուսումնական համալիրում առանձնահատուկ տեղ ունեն գեոէլեկտրական հատվածները, որոնք էական տվյալներ են տրամադրել ուսումնասիրվող խնդրի վերաբերյալ: ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ [4] Վարդանյան Վ.Պ., Էլեկտրական հետախուզություն, ուղղակի ընթացիկ մեթոդներ, Երեւան, 2013, ԵՊՀ հրատարակչություն, 193 էջ: ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԻՓԱՆ ։

Ներկայացված  հոդվածում  ստորերկրյա  ջրերի  հայտնաբերման  նպատակով  ուսումնասիրություններ  ենք  իրականացրել  ՀՀ  Արագածի  լեռնազանգվածի  հարավային և հարավարևելյան լանջերին։
    Ուսումնասիրությունները  կատարվել  են  էլեկ-տրահետախուզական՝  ուղղաձիգ  էլեկտրական զոնդավորման (ՈւԷԶ) և էլեկտրական պրոֆիլացման (ԷՊ) մեթոդներով,  օգտագործվել են նաև տարածքում փորված հիդրոերկրաբանական հորատանցքերի  տվյալները։
   Հետազոտության  նպատակն  է  եղել  ուսումնասիրվող  տարածքներում  ՈւԷԶ  և  ԷՊ  մեթոդների  տվյալների  օգնությամբ  երկրակեղևի  որոշակի  խորություններում  ցածրաօհմային  գոտիների  հայտնաբերումը,  որոնք,  իհարկե,  կապված են ստորեկրյա ջրերի առկայության հետ։
  Ուսումնասիրվող ցածրաօհմային  գոտիները  ՈւԷԶ  և  ԷՊ  մեթոդների  օգնությամբ  քարտեզագրել  ենք՝  ներկայացնելով  գեոէլեկտրական  կտրվածքների  և  ρթ-ի  գրաֆիկների  միջոցով։
   Այդ  գոտիները  հիմնականում  հետազոտվել  են  AB=300-1000մ  բացվածքների  պայմաններում`  ուսումնասիրելով 50-60 մ-ից մինչև 200-220 մ խորությունները։
