ՉԺՀ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԴԱՏԱԽԱԶՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՆՔՆՈՒՐՈՒՅՆ ՄԱՐՄԻՆ Դատախազության դերը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությանպետական  իշխանության  մարմինների  համակարգում  հասկանալու  համարնախ  փորձենք  ընդհանուր  գծերով  անդրադառնալ  ՉԺՀ  սահմանադրականբնութագրին,  իսկ  այնուհետև  վերլուծենք  ՉԺՀ  Սահմանադրության՝  ժողովրդական դատախազությանը վերաբերող դրույթները։
 Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունն ասիական արևելքի սոցիալիստական պետություններից է։
  Տարածքով ամենամեծ երկիրն է ԱրևելյանԱսիայում և չորրորդը աշխարհում՝ Ռուսաստանից, Կանադայից և ԱՄՆ-ից հետո։
   Պետությունը  ղեկավարվում  է  կոմունիստական  կուսակցության  կողմից։
 Վերջին տարիների ընթացքում Չինաստանի տնտեսությունը դարձավ ամենախոշորն աշխարհում և Չինաստանին սկսեցին որակել գերտերություն։
 Ինչպես  ցանկացած  երկրի,  այնպես  էլ  ՉԺՀ-ի  կյանքում  ուղղորդիչ  դերակատարում  ունի  Սահմանադրությունը։
   ՉԺՀ  չորրորդ  Սահմանադրությունըմշակվել է հատուկ հանձնաժողովի կողմից և ընդունվել ժողովրդական ներկայացուցիչների համաչինական ժողովի հինգերորդ նստաշրջանում՝ 1982 թ. դեկտեմբերի 4-ին։
  Նոր Սահմանադրության մեջ արտացոլվել է Դեն Սյաոպինի անցկացրած «սոցիալական արդիականացման»  ուղեգիծը,  որի նպատակը  սոցիալիստական շուկայական տնտեսության կառուցումն էր1։
 Սահմանադրությունը ՉԺՀ-ն բնորոշում է որպես «ժողովրդի դեմոկրատական  դիկտատուրայի  սոցիալիստական  պետություն»2։
   Սահմանադրություննամրագրում է նաև կոմկուսի ղեկավար դերը, մարքսիզմ-լենինիզմի, Մաո Ցզեդունի և Դեն Սյաոպինի գաղափարների հիմնարար նշանակությունը։
  Սահմանադրությունը բաղկացած է ներածականից և 4 գլուխներում միավորված 138հոդվածներից3։
 1 Տե՛ս «Конституция Китайской Народной Республики»` https։
 //ru.wikipedia.org/wiki.2 Տե՛ս «Конституция Китайской Народной Республики», ст. 1, https։
 //ru.wikipedia.org/wiki.3 Տե՛ս «Конституция Китайской Народной Республики»` https։
 //ru.wikipedia.org/wiki.Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության իրավական համակարգիզարգացումը  ներկայիս  պայմաններում  հնարավոր  չէ  պատկերացնել  առանցօրինականության ուժեղացման և օրենքի դիկտատուրայի հաստատման։
  Դրանից  ելնելով՝  սահմանադրությունը  պետական  իշխանությանը  պարտավորեցնում է՝  ճանաչել, ամրագրել, պահպանել և պաշտպանել քաղաքացիների օրինական  շահերը,  իրավունքները  և  ազատությունները,  ապահովել  իրավականհամակարգի  ամբողջականությունը,  պաշտպանել  այն,  կանխել  ցանկացածոտնձգություն ՉԺՀ-ի ինքնիշխանության նկատմամբ։
 Սահմանադրությանը բարձրագույն իրավական ուժով օժտելը և նրա գործողությունը ՉԺՀ-ի ողջ տարածքում երաշխավորում է երկրի իրավական համակարգի ամբողջականությունը, օրենքի առջև բոլորի հավասարությունը, ինչպես  նաև  իրավունքի  համակարգվածությունը։
   Ընդունված  օրենքները  և  այլիրավական ակտերը չպետք է հակասեն ՉԺՀ Սահմանադրությանը։
  Պետականիշխանության  մարմինները,  տեղական  ինքնակառավարման  մարմինները,պաշտոնատար  անձինք,  քաղաքացիները  և  նրանց  միավորումները  պետք  էուղղակիորեն  հետևեն  Սահմանադրությանը  և  իրականացնեն  օրենքները(ՉԺՀ Սահմանադրություն, հոդ. 129)։
 Օրինականության  կարևորությունը  պահանջում  է  ստեղծել  լուրջ  երաշխիքներ  դրա  հաստատաման  համար։
   Այդ  երաշխիքներից  մեկն  էլ  օրինականության  նկատմամբ  հսկողության  գործառույթն  է,  որն  ավանդաբար  իրականացնում  է  Չինաստանի  ժողովրդական  դատախազությունը։
   Դատախազության կարգավիճակն ու լիազորություններն ամրագրված են ՉԺՀ Սահմանադրության 3-րդ գլխում (Ժողովրդական դատարան և ժողովրդական դատախազություն)4։
 ՉԺՀ Սահմանադրության համապատասխան հոդվածները ժողովրդականդատախազությունը բնութագրում են որպես պետական մարմին, որը հսկողություն է իրականացնում օրինականության պահպանման նկատմամբ։
  Նա օրենքով  սահմանված  կարգով  այդ  հսկողությունն  իրականացնում  է  ինքնուրույն,առանց  վարչական  մարմինների,  հասարակական  կազմակերպությունների  ևմասնավոր  անձանց  միջամտության։
   Դատախազությունը  քրեական  գործերքննելիս իր գործողությունների համար կրում է առանձին պատասխանատվություն։
   Դատախազությունն  իր  աշխատանքը  համակարգում  և  համաձայնեցնում է ժողովրդական դատարանի և ազգային անվտանգության ծառայությանհետ, որպեսզի արդյունավետ ապահովի օրենքների կատարումը (ՉԺՀ Սահմանադրություն, հոդ. 129,131,135)։
 Համաձայն  Սահմանադրության՝  Չինաստանում  պետական  իշխանությունը  իրականացվում  է  իշխանությունների  բաժանման  սկզբունքի  հիման  վրա՝4 Տե՛ս www.oxfordbibliographies.comդատական իշխանություն, օրենսդիր իշխանություն, գործադիր իշխանություն։
 Սակայն ՉԺՀ ժողովրդական դատախազությունը չի մտնում բաժանված իշխանության ոչ մի ճյուղի մեջ։
  Կարելի է ասել, որ հենց վերոհիշյալ համակարգումըև  գործողությունների  համաձայնեցումը  ժողովրդական  դատարանի  և  ազգային  անվտանգության  ծառայության  հետ,  հաճախ  շատ  իրավաբաններիշրջանում  թյուր  կարծիք  են  ստեղծում,  որ  ՉԺՀ-ում  ժողովրդական  դատախազությունը  հանդիսանում  է  դատական  կամ  գործադիր  իշխանության  բաղկացուցիչ մաս։
 Փորձենք  վերլուծել  ՉԺՀ  ժողովրդական  դատախազության  կարգավիճակին  նվիրված  Սահմանադրության  դրույթները  և  հասկանալ,  թե  ինչ  տեղ  էգրավում Չինաստանի դատախազությունը իշխանության ճյուղերի համակարգում։
 Ժողովրդական  դատախազությունը  չունի  դատական  իշխանության  լիազորություններ։
   Դատախազությունը ՉԺՀ  դատական  համակարգի  բաղադրատարրը չէ։
  ՉԺՀ ժողովրդական դատախազությունը նպաստում է արդարադատության  իրականացմանը,  սակայն  չի  իրականացնում  արդարադատություն։
 Համաձայն  ՉԺՀ  Սահմանադրության՝  պետական  այդպիսի  գործունեությանիրականացումը վերապահված է բացառապես դատարաններին5։
 Դատախազությունը չի կարող վերագրվել նաև գործադիր իշխանությանը,քանի որ այն չի մտնում ՉԺՀ կառավարության կառուցվածքի մեջ։
  Բացի այդՉԺՀ վարչապետը չի նշանակում և չի ազատում գլխավոր դատախազին։
  Այդպիսով ժողովրդական դատախազությունը ընդգրկված չէ գործադիր իշխանության կառավարման կառուցվածքի համակարգում։
 Դատախազությունը  չի  կարող  համարվել  նաև  օրենսդիր  իշխանությանմաս,  քանի  որ,  համաձայն  Սահմանադրության,  այն  օժտված  չէ  օրինաստեղծլիազորություններով,  ինչպես  նաև  պատասխանատու  չէ  Ցյուանգո  Ժենդայիառջև6։
 Դատախազությունը  չի  հանդիսանում  նաև  ՉԺՀ  նախագահի  կառավարչական  համակարգի  մաս։
   Որոշ  հեղինակներ  գտնում  են,  որ,  համաձայն  Սահմանադրության,  ՉԺՀ  նախագահը  կատարում  է  արբիտրի  դեր՝  ապահովելովպետական  իշխանության  անհրաժեշտ  միասնականությունը՝  օրենսդիր,  գործադիր  և  դատական  իշխանության  ճյուղների  փոխգործակցությունը։
   Դատախազությունը օրենքների կատարման նկատմամբ հսկողություն է իրականաց5  Սահմանադրության  մեջ  նշվում  է՝  Ժողովրդական  դատարանը  Չինաստանի  ԺողովրդականՀանրապետությունում հանդիսանում է պետության դատական մարմինը։
  Ժողովրդական դատարանը,  օրենքով  սահմանված  կարգով  ու  դեպքերում,  իրականացնում  է  արդարադատություննինքնուրույն,  առանց  վարչական  մարմինների,  կազմակերպությունների  և  մասնավոր  անձանցմիջամտության (տե՛ս ՉԺՀ, «Սահմանադրություն», հոդվածներ 123,126)։
 6 «Ցյուանգո Ժենդա» է կոչվում ՉԺՀ օրենսդիր մարմինը։
 նում  ՉԺՀ  նախագահի  կողմից,  հետևաբար՝  ՉԺՀ  նախագահի  անունից,  այսինքն՝ օրենքով սահմանված կարգով իրականացնում է պետության ղեկավարի  լիազորությունները։
   Դատախազությունը  կոչված  է  լինել  նախագահականիշխանության  գործիքը՝  հասարակական  կարգուկանոնի  պահպանման  համար։
 Այսպիսի  եզրակացության  համար  նախադրյալներ  են  ստեղծում  սահմանադրական որոշ կարգավորումներ։
  Համաձայն ՉԺՀ Սահմանադրության՝ ՉԺՀնախագահն է իրականացնում Գլխավոր դատախազի թեկնածուի ընտրությունը,  թեկնածուին  առաջադրում  է  Ժողովրդական  ներկայացուցիչների  համաչինական ժողովին՝ ՉԺՀ դատախազի պաշտոնին ընտրելու համար։
  ՉԺՀ նախագահի  լիազորությունների  շրջանակում  է  նաև  Գլխավոր  դատախազի  լիազորությունների  ժամանակավոր  դադարեցումը։
   Սակայն,  այդուհանդերձ,  ասել,որ ՉԺՀ ժողովրդական դատախազությունը մտնում է նախագահական համակարգի  մեջ,  սխալ  կլինի  հետևյալ  պատճառաբանությամբ․  եթե  դիտարկենքՉինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության նախագահի իրավական կարգավիճակն  ամբողջականության  մեջ,  կարելի  է  գալ  այն  եզրահանգման,  որցանկացած  պետական  մարմին  (ոչ  միայն  դատախազությունը)  նախագահիլիազորությունների իրագործման համար գործիք է։
  Օրինակ՝ դատարանները,այլ  իրավապահպան  մարմինները,  օրինաստեղծ  մարմինները  պատասխանատու են ՉԺՀ նախագահի վարչակազմի առջև։
  Չնայած այն փաստին, որ Գլխավոր դատախազի պաշտոնին հավակնող թեկնածուին առաջադրում է ՉԺՀ նախագահը, սակայն նրան պաշտոնի նշանակելու, ինչպես նաև պաշտոնից ազատելու  լիազորությունը  վերապահված  է  Ժողովրդական  ներկայացուցիչներիհամաչինական ժողովին7։
 Վերոնշյալ բոլոր փաստերը հնարավորություն են տալիս գալ հետևյալ եզրահանգմանը. Չինաստանում դատախազությունը չի պատկանում պետականիշխանության ոչ մի ճյուղի։
  ՉԺՀ-ում դատախազության գործունեությունը պետության գործառույթների իրականացման ինքնուրույն ուղղություն է՝ իրավական  համակարգի  միասնականությունը  պահպանելու,  իրավունքի  բոլորսուբյեկտների կողմից օրինականության ռեժիմին հետևելու, անձանց, ինչպեսնաև  ամբողջ  հասարակության  իրավունքները,  ազատությունները  և  օրինական  շահերը  պաշտպանելու  համար։
   Դատախազությունը  կարող  է  իր  լիազորություններն ամբողջ ծավալով իրականացնել և իր առջև դրված խնդիրներըլուծել միայն, եթե հանդիսանում է կառույց, որի կազմակերպումը և գործունեությունը  կախված  չեն  պետական  իշխանության  առանձին  մարմիններից  ուտարբեր  հասարակական  միություններից  ու  քաղաքական  կազմակերպություններից։
 7 Տե՛ս ՉԺՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 130, 131։
 ՉԺՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԴԱՏԱԽԱԶՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ Կարոլինա ՀարությունյանԻՆՔՆՈՒՐՈՒՅՆ ՄԱՐՄԻՆԲանալի բառեր` Չինաստանի ժողովրդական դատախազություն, ՉԺՀ Սահմանադրություն, ՉԺՀ նախագահի վարչակազմ, ՉԺՀ կառավարություն, Ցյուանգո Ժենդա, ՉԺՀ նախագահ,Ժողովրդական ներկայացուցիչների համաչինական ժողով։

Հոդվածը  նվիրված  է  Չինաստանի  Ժողովրդական  Հանրապետության  ժողովրդական  դատախազության կարգավիճակին և հատկապես դրա իշխանությունների ճյուղերից որևէ  մեկին՝ օրենսդիր, գործադիր, դատական, այնպես էլ՝ ՉԺՀ նախագահի վարչակազմին պատկանելության  հիմնախնդրին։
   Հոդվածում  հիմնավորվում  է,  որ  ՉԺՀ  դատախազությունը  չի  հանդիսանում գործադիր, օրենսդիր, դատական իշխանությունների մաս, ինչպես նաև ՉԺՀ  նախագահի վարչակազմի մաս։
  Այն պետական ապարատում ունի իր ուրույն տեղը և իրականացնում է ինքնուրույն գործառույթ։
