ՄԻԳՐԱՑԻՈՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴԻ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄՇուկայական  տնտեսության  ժամանակակից  պայմաններում  ՀՀ  միգրացիոն քաղաքականության դիտարկման արդիականությունը պայմանավորվածէ հասարակական կյանքի և ենթակառուցվածքների վրա միգրացիոն գործընթացների  ուղղակի ներգործությամբ։
   Միգրացիայի բացասական  հետևանքների  համեմատական  ուսումնասիրությունները16  հնարավորություն  կտան  գնահատելու միգրացիոն գործընթացների արդյունավետ կառավարման միտումները։
 Հայաստանի` «Եվրասիական տնտեսական միության» (ԵԱՏՄ) անդամակցությամբ պայմանավորված՝ սպասվում է, որ երկրի աշխատուժի տեղաշարժըդեպի ՌԴ և ԵԱՏՄ երկրներ ավելի խոշոր ծավալների կհասնի17։
  Այս առումովմիգրացիոն  արդյունավետ  քաղաքականության  մշակումն  ու  իրականացումըկենսական  նշանակություն  ունեն  հայ  հասարակության  համար։
   Միգրացիոնհոսքերի  կառավարման  կառուցակարգերը  վերահսկելու  դեպքում  հնարավորկլինի  խուսափել  միգրացիայի  բացասական  հետևանքներից  և  օգտագործելմիգրանտների ներուժը։
  Միգրացիոն  քաղաքականության  ներկայիս  մարտահրավերները  հիմնականում  պայմանավորված  են  միգրացիայի  բացասականռիսկերի պետական կարգավորման բացթողումներով։
 Արդի  պայմաններում  միգրացիոն  քաղաքականության  կարգավորմանհիմնախնդիրները  հայտնվել  են  միջազգային  և  եվրոպական  կազմակերպությունների, պետությունների, հետազոտական կենտրոնների և գիտնականներիուշադրության  կենտրոնում։
   Դա  պայմանավորված  է  հատկապես  Սիրիականճգնաժամի հետևանքով դեպի ԵՄ անդամ պետություններ փախստականների16  Տե´ս  «Միգրացիան և  զարգացումը.  «Հայաստանում  առկա  իրավիճակի ուսումնասիրություն»,Եր.,  ԱՄԿ,  2009,  Aleksanyan  A.,  Labor  Migration  of  Armenians  into  Russia։
   Problems  andProspects,  //  Журнал  «Мир  России»,  2015,  т.  24,  №  2,  с.105-128,  Թադևոսյան  Զ.  և  ուրիշներ,Արտագնա աշխատանքային միգրացիա. գնահատականներ և մտորումներ։
  Եր., 2014, ԹորոսյանԳ.,  Վերաինտեգրացիա։
  Հին երևույթ,  նոր մոտեցումներ։
  Եր., 2014,  Գալստյան Մ.,  Միգրացիանև  մշակութային փոխակերպումները,  // «Լրաբեր  հասարակական  գիտությունների»,  2013,  №  2,էջ 184-193 և ուրիշներ։
 17  Տե´ս  «Եվրասիական  տնտեսական  միության  մասին»  2014  թվականի  մայիսի  29-ի  պայմանագիր//  https։
 //docs.eaeunion.org/hy-am/Pages/DisplayDocument.aspx?s=bef9c798-3978-42f3aaf5d6e0d169&EntityID=3610։
 անկառավարելի  հոսքերով։
   Դրանք  դարձել  են  իրական  սպառնալիք  ԵՄ-իմիասնական  տնտեսական  համակարգի,  մշակութային  տարածքի  և  եվրոպական  ինքնության  համար18։
   Հայ  հասարակությունը,  իր  հերթին  գտնվելով  «ոչպատերազմ  և  ոչ  խաղաղություն»  պայմաններում,  ունի  «անցանկալի  միգրացիայի ցուցանիշներ»19։
 Միգրացիան՝  որպես  հասարակական  երևույթ,  նույնքան  հին  է,  որքանմարդկությունն  առհասարակ։
   Այնինչ,  միգրացիայի  վերաբերյալ  հետազոտություններն  սկսվել  են  իրականացվել  19-րդ  դարի  վերջին20,  որոնցում  միգրացիան դիտարկվում  էր որպես անհատի, անհատների կամ սոցիալական խմբիժամանակավոր կամ մշտական տեղաշարժն աշխարհագրական մի վայրից դեպի  մյուսը։
   Միգրացիան  մշտական  բնակավայրի  փոփոխության  գործընթաց,որի դրդապատճառները կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ պարտադրված ևկամավոր։
  Առաջին դեպքում մարդիկ փոխում են իրենց մշտական բնակությանվայրը սոցիալ-տնտեսական ոչ բավարար պայմանների, պատերազմների, բնական  աղետների,  քաղաքական  հետապնդումների,  կրոնական  հայացքների,ազգային, ռասայական, սեռական այս կամ այն փոքրամասնություն համարվողխմբերին  պատկանելիության  և  նմանատիպ  այլ  պատճառներով։
   Երկրորդդեպքում  մարդիկ  ինքնաբավ  կյանք  վարելով  հանդերձ,  չծրագրված  տեղափոխվում  են  այլ  բնակության  վայր։
   Անհրաժեշտ  է  փաստել,  որ  երկու  դրդապատճառներն էլ առավել կամ նվազ չափով իրենց ազդեցությունն են ունեցելներկայիս  սոցիալ-տնտեսական  ցուցանիշների  վրա։
   Մասնավորապես  20-րդդարի  վերջին  հայ  իրականության  մեջ  տեղի  ունեցան  հասարակական-քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական արմատական փոփոխություններ, որոնք նշանակալիորեն  ազդեցին  հասարակական  կյանքի  բոլոր  բնագավառների  վրա։
   Սոցիալական  նոր  իրողությունների  հետևանքը  եղավ  այն,  որ  սկսեց  արագորենանկում  ապրել  ծնելիությունը,  բարձրացավ  մահացության  մակարդակը,  աշխատանք  փնտրելու  միտումով  բնակչությունը  զանգվածաբար  սկսեց  լքել  երկիրը, նվազեց բնակչության բնական աճի ցուցանիշը, և արդյունքում բնակչությունն սկսեց արագորեն ծերանալ21։
  Այլ կերպ ասած՝ փոխվեց ՀՀ ժողովրդագրական իրավիճակը, ինչը ազգային անվտանգության լուրջ սպառնալիք է։
 18 Տե´ս “Dmitry Medvedev's speech at the panel discussion” (13 February 2016, Munich, Germany) //Munich Security Conference, http։
 //government.ru/en/news/21784։
 19 «Միգրացիայի մասին տեղեկագրեր» // ՀՀ տարածքային կառավարման և զարգացման նախարարության  միգրացիայի  պետական  ծառայություն՝  http։
 //smsmta.am/?menu_id=140,  «ՀՀ  արտաքին և ներքին միգրացիայի ընտրանքային հետազոտության զեկույց» // http։
 //www.armstat.am/file/article/rep_migr_08a.pdf։
 20 Տե´ս Василенко П. В., Зарубежные теории миграции населения // http։
 //izd.pskgu.ru/projects/pgu/storage/prj/prj_16/prj_16_05.pdf,  Юдина  Т.  Н.,  Социология  миграции։
   Учебное  пособие  для  вузов.  М.,  2006,  Воробьева  О.  Д.,  Миграционная  политика  //  Миграция населения. Выпуск 6. Приложение к журналу «Миграция в России», М., 2001։
 21 Տե´ս Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդագրական քաղաքականությանռազմավարություն, // http։
 //www.unfpa.am/sites/default/files/RA-Demography-Strategy-Arm.pdf Անկախություն  ձեռք  բերելուց  ի  վեր  էականորեն  փոխվել  են  ինչպես  Հայաստանին առնչվող միգրացիոն գործընթացները, դրանք ծնող պատճառներնու հետևանքները, այնպես էլ պետական կարգավորման միջոցով հիմնախնդրիլուծման  մասին  պատկերացումները։
   Նշված  փոփոխությունները,  բնականաբար, անդրադարձել են նաև միգրացիոն հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղվածՀՀ պետական կառավարման համակարգի կողմից վարվող միգրացիոն քաղաքականության վրա։
  Եթե սկզբնական փուլում այդ քաղաքականությունն ուղղված էր հիմնականում Ադրբեջանից, Լեռնային Ղարաբաղից և նախկին ԽՍՀՄի այլ տարածքներից փախստականների ստվար զանգվածի հիմնախնդիրներիլուծմանը,  ապա  հաջորդող  ժամանակահատվածում  դրվեցին  միգրացիայիոլորտում ազգային  օրենսդրության  հիմքերը։
   Ինստիտուցիոնալ մակարդակովստեղծվեց  նաև  միգրացիոն  քաղաքականության  մշակման  և  իրականացմանիրավասություններ  ունեցող  պետական  կառավարման  մարմին`  ՀՀ  կառավարությանն  առընթեր  փախստականների  և  միգրացիայի  վարչությունը,  որը2005  թ.  վերակազմավորվեց  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքայինկառավարման  նախարարության  (այժմ`  Հայաստանի  Հանրապետության  տարածքային  կառավարման  և  զարգացման  նախարարություն)  կառուցվածքումգործող գործակալության22։
 Վերջին տարիներին գլոբալացման և միջազգային ինտեգրացիոն գործընթացների, տնտեսական և աշխարհաքաղաքական նոր իրողությունների ազդեցությամբ  ՀՀ  միգրացիայի  պետական  կարգավորման  համակարգի  առջև  ծառացել  են  մի  շարք  հրամայականներ,  որոնք  ստիպում  են  առաջնային  նշանակություն  ունեցող  կարևորագույն  պետական  փաստաթղթերում  անդրադառնալ այդ հրամայականների կարգավորմանը։
 Այսպես, դեռևս 2007 թ․ ՀՀ ազգային անվտանգության ռազմավարությունը  որպես  ազգային  անվտանգության  սպառնալիք  է  համարել  երկրում  առկացածր ծնելիության  մակարդակը,  չկառավարվող  և անօրինական  միգրացիան,ինչպես  նաև  կրթական,  գիտական  ու  մշակութային  ներուժի  արտահոսքը23։
 2010  թ․  ՀՀ  Կառավարության  որոշմամբ  սահմանվեցին  միգրացիայի  պետական կարգավորման հիմնական քաղաքական ուղենիշներն ու թիրախները, իսկարտագաղթի կասեցումն ու ներգաղթի խրախուսումը ճանաչվեցին կառավարության գործունեության հիմնական գերակայություններից մեկը24։
  ՀՀ Կառավարությունը պարտավորվել է նաև հետևողականորեն հետամուտ լինել ՄԱԿի, «Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության» (ԱՄԿ) և «Անկախ պետությունների  համագործակցության»  (ԱՊՀ)  շրջանակներում  միգրանտների  խն22 Տե´ս ՀՀ միգրացիայի պետական կարգավորման քաղաքականության հայեցակարգ (ՀՀ Կառավարության 2010 թ․ դեկտեմբերի 30-ի №51 որոշում) // http։
 //www.smsmta.am/?id=948։
 23 Տե´ս ՀՀ ազգային անվտանգության ռազմավարություն (ՀՀ նախագահի հրամանագիր ՆՀ-37-Ն,25․02․2007 թ.) // http։
 //www.mil.am/media/2015/07/827.pdf։
 24 Տե´ս ՀՀ միգրացիայի պետական կարգավորման քաղաքականության հայեցակարգ (ՀՀ կառավարության 2010 թ․ դեկտեմբերի 30-ի №51 որոշում) // http։
 //www.smsmta.am/?id=948։
 դիրներին,  նրանց  սոցիալական  պաշտպանության  հարցերի  շուրջ  համագործակցությանը վերաբերող կոնվենցիաների ու համաձայնագրերի պահանջներիկատարմանը25։
 Արդի  ժամանակահատվածում  ՀՀ  միգրացիոն  քաղաքականության  վրաազդեցություն  ունի  ԵԱՏՄ-ին  անդամակցությունը,  որը  հնարավորություն  էտալիս  «ապրանքների,  ծառայությունների,  կապիտալի  և  աշխատուժի  ազատտեղաշարժը,  ինչպես  նաև  համակարգված,  համաձայնեցված  կամ  միասնական  քաղաքականություն  վարումը  տնտեսության  բնագավառում»26։
   Ավելին՝սույն  թվականի  փետրվարի  18-ին  կայացել  է  Եվրասիական  տնտեսականհանձնաժողովի (ԵՏՀ) հերթական նիտը, որտեղ, ի թիվս այլ հարցերի, քննարկվել  է  միության  ընդհանուր  միգրացիոն  քաղաքականությունն  ավելի  դյուրացնելու հարցը։
  Մասնավորապես, որոշվել է պաշտպանական ազգային միջոցներչկիրառել  միության  քաղաքացիների  նկատմամբ,  որոնք  կարող  են  ակնկալելնույն իրավունքներին ու արտոնությունները, ինչ ընդունող երկրի քաղաքացիները։
 27  Հաշվի  առնելով,  որ  ՌԴ  տնտեսությունը  գերակա  դեր  ունի  միությաններսում  և  էժան  աշխատուժի  կարիք,  ապա  ԵՏՀ  միգրացիոն  քաղաքականության պարզեցումը կարող է ոչ միանշանակ ազդեցություն ունենալ Հայաստանի  համար։
   Եթե  առաջիկայում  տեղի  ունենա  նաև  ռուբլու  որոշակի  արժևորում,  այս  դեպքում  արդեն  պետք  է  սպասել,  որ  ակնհայտորեն  կակտիվանանդեպի  ռուսական աշխատանքային  շուկա  շտապող հայ  միգրանտները։
   Սա միկողմից  կմեղմի  ներհայաստանյան  աշխատանքային  շուկայի  ծանրաբեռնվածությունը,  կապահովի  կապիտալի  որոշակի  ներհոսք  դեպի  երկիր,  մյուս  կողմից կարող է լուրջ սպառնալիք դառնալ երկրի ազգային անվտանգության համար։
   Գաղտնիք  չէ,  որ  Հայաստանի  համար  մարդկային  ռեսուրսները  ռազմավարական  նշանակություն  ունեն,  և  դրանից  զրկվելը  մեծ  հարցականի  տակկդնի  երկրի  բնականոն  զարգացման  հեռանկարը։
   Ռազմավարական  և  անվտանգության երաշխիքների ապահովման տեսանկյունից մեր երկրում մարդկային  կապիտալի  կորստի  «համարժեքը»  չպետք  է  համարել  միգրանտներիդրամական փոխանցումները դեպի հայրենիք։
  Այս բանաձևի կիրառումը ոչ հեռու  ապագայում  կարող  է  հանգեցնել  մարդկային  ռեսուրսների  չբավարարողմակարդակի։
   Մասնավորապես,  անհրաժեշտ  է  ազգային  այնպիսի  կառուցակարգերի  մշակում  և  ներդրում,  որոնք  հնարավորություն  կտան  վերահսկելիդարձնելու  արտագաղթի  տեմպը,  ունենալու  հստակ  և  ճշգրիտ  վիճակագրական տվյալներ ոչ թե եռամսյակների, այլ յուրաքանչյուր ամսվա համար։
  Նպատակ  ունենալով  բարձրացնել  հանրության  իրազեկվածության  մակարդակըանկանոն միգրացիայի վտանգների, ինչպես նաև օրինական աշխատանքային25 Տե´ս նույն տեղը։
 26 Տե´ս «Եվրասիական տնտեսական միության» պաշտոնական կայք՝ http։
 //www.eaeunion.org/?lang=am#about-info։
 27 Տե´ս http։
 //www.eurasiancommission.org/en/nae/news/Pages/18-02-2016-4.aspx միգրացիայի  հնարավորությունների  մասին՝  անհրաժեշտ  է  նաև  անվճարխորհրդատվություն տրամադրող կենտրոնների հիմնում։
 21-րդ  դարում  «փափուկ»  միգրացիայի  տեսակ  է  կրթական  միգրացիան,որը պայմանավորված է հետևյալ գործոններով՝ 1) զարգացած երկրում տևական ժամանակով կացության կարգավիճակ ստանալը, 2) զարգացած երկրումորակյալ կրթություն ստանալու և շարունակելու ձգտումը։
 Անկախությունից ի վեր կրթական համակարգում տեղի ունեցած բարեփոխումների  արդյունքում  ՀՀ-ն  օտարերկրյա  քաղաքացիների  համար  դարձել  էմատչելի  բարձրագույն  կրթություն  ստանալու  երկիր28։
   ՀՀ  միգրացիոն  քաղաքականության  ժամանակակից  գործիքներից  պետք  է  լինի  օտարերկրյա  քաղաքացիների  ընդունելության  խրախուսումը  ՀՀ  բարձրագույն  ուսումնականհաստատություններ,  ինչը  կարող  է  դրական  ազդեցություն  ունենալ  գիտահետազոտական ոլորտի առաջընթացի վրա, սակայն վերջին տարիներին նկատվում  է  բուհերում  սովորող  օտարերկրյա  ուսանողների  ընդհանուր  թվի  նվազման միտում29։
 Այսպիսով՝  ՀՀ  ներկայիս  միգրացիոն  իրավիճակն  ընդհանուր  առմամբմնում է խնդրահարույց, որի պատճառը կարելի է համարել մարդկային կայունզարգացման  և  ազգային  անվտանգության  պահանջներին  համապատասխանող միգրացիայի պետական  կարգավորման  քաղաքականության բացթողումները։
   Անժխտելի  է  նաև  այն  հանգամանքը,  որ  ՀՀ  միգրացիոն  համակարգիմարտահրավերների  զգալի  մասն  անցած  քսանհինգ  տարիների  միգրացիոնիրավիճակից բխող հիմնախնդիրներ են, որոնք, նախկինում լուծումներ չստանալով, փոխանցվել են ներկա փուլ։
  Այդ հիմնախնդիրները հաջորդ սերունդներին  չփոխանցելու  նպատակով  այս  փուլում  ՀՀ  միգրացիոն  քաղաքականության  գլխավոր  շեշտադրումները  պետք  է  համարվեն  միգրացիայի  բացասական ռիսկերի մեղմումը, միգրացիոն հոսքերի և գործոնների արդյուանվետ կառավարումը։
 28  «Մարդկային կայուն  զարգացման  համաթիվը  Հայաստանի համար։
   Մեթոդաբանության  զարգացման  նկատառումներ  (ՄԱԿ-ի  գործող  մեթոդաբանության  կատարելագործման  առաջարկություններ)» // http։
 //www.armstat.am/file/article/eco_11_16.pdf։
 29 Տե´ս «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2015»,http։
 //www.armstat.am/am/?nid=191&year=2015։
 Նարեկ ԳրիգորյանՄԻԳՐԱՑԻՈՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴԻ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ միգրացիոն քաղաքականություն, միգրացիոն կարգավորումներ, միգրաներ, օտարերկրյա քաղաքացիներԱմփոփում։

Շուկայական տնտեսության ժամանակակից պայմաններում ՀՀ միգրացիոն քաղաքականության  դիտարկման  արդիականությունը  պայմանավորված  է  հասարակական  կյանքի  և  ենթակառուցվածքների  վրա  միգրացիոն  գործընթացների  ուղղակի  ներգործությամբ։
   Միգրացիայի  բացասական  հետևանքների  համեմատական  ուսումնասիրությունները  հնարավորություն  կտան  գնահատելու  միգրացիոն  գործընթացների  արդյունավետ  կառավարման միտումները։
  Կարևորելով օտարերկրյա ներդրումների նշանակությունը տնտեսության  զարգացման գործում՝ պետք է խթանել նաև օտարերկրյա ուսանողների մուտքը ՀՀ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։
  Այս առումով միգրացիոն արդյունավետ քաղաքականության մշակումն ու իրականացումը կենսական նշանակություն ունեն հայ հասարակության համար։
