  Հայաստանի  բնակչության  բարեկեցությունըմեծապես  կախված  է  բուսական  պաշարների  առկայությունից,  որոնքերկրի  համար  հանդիսանում  են  ռազմավարական  ռեսուրսներ։
   Այդտեսակետիցկենսաբազմազանությունը,ունենալով  էկոհամակարգերի  կայունությունը  ապահովող  բարձրհատկանիշներ,  միաժամանակ  հանդիսանում  է  երկրի  տնտեսականզարգացման  նախապայմանը։
   Վայրի  օգտակար  բույսերի  էնդեմիկ ներկայացուցիչները պայմանավորում են գյուղատնտեսության այնպիսիբնագավառների  զարգացումը,  ինչպիսիք  ենբուսաբուծությունը,դեղագործությունը,  թեթև  և  սննդարդյունաբերության  որոշ  կարևորճյուղերը։
 Ապացուցվածշրջաններում  աճող  վայրիդեղաբույսերի  օգտակար  հատկություններն  ակնհայտորեն  բարձր  են,որի պատճառով դրանց հավաքը տարեցտարի ավելանում է [1]։
 լեռնայինէ,  որլանդշաֆտներումՆյութը և մեթոդիկան։
  Շիրակի մարզում Կարկաչուն գետի ստորինհոսանքի  աճողբուսատեսակների (դեղաբույսերի) բազմազանությունն ուսումնասիրելուև  վայրի  աճող    դեղաբույսերի  նշանակությունը  տարածքի  բնակչությանշրջանում  պարզելու,  ինչպես  նաև      բնակչության  կողմից  դեղաբույսերիհավաքչությանուսումնասիրելու  նպատակով  մեր  կողմից  իրականացվել  է  տեղանքի  քարտեզագրում՝ըստ  բուսատեսակների  պոպուլյացիաների  խտության  և  տարածվածության,  ինչպես  նաև  տարածքի  բնակչության  հետ  սոցիոլոգիականհարցումների  կազմակերպում,  դրանց  տվյալների  վերլուծություն  ևգնահատում։
 առանձնահատկություններնԳարնան  սկզբից  մինչև  ուշ  աշուն  հետազոտվող  տարածքիցհավաքվել  և  հաշվարկվել  են  բազմաքանակ  վայրի  աճող  դեղաբույսեր, որոնց  պոպուլյացիաները  նեղանում,  լայնանում,  քչանում  և  շատանումեն՝  կախված  Կարկաչուն  գետին  մոտ  կամ  հեռու  աճելու  պայմաններից(մանրամասնորեն ներկայացված են  մեր կողմից կազմած քարտեզում ևբացատրական մասում)։
 Հանրապետության  տարածքում  Ախուրյանի  ամենանշանավորվտակը  Կարկաչուն  (Քառանգո)  գետն  է  (վերին  հոսանքներում  մինչևԱրթիկ  ջուր  վտակն  ընդունելը  կոչվում  է  նաև  Մանթաշ),  որի  միջինտարեկան հոսքն իր ջրահավաք ավազանի մեծության հետ համեմատածզգալիորեն փոքր է (չի գերազանցում տարեկան 55 մլն. մ3)։
  Կարկաչունըսկիզբ է առնում Արագած լեռնազանգվածի հյուսիսարևմտյան լանջերից(3150  մ  բարձրությունից)  և  Շիրակի  մարզի  Ղարիբջանյան  և  Գետքգյուղերի սահմանագծին մոտ թափվում Ախուրյան գետը՝ գետաբերանից115կմ հեռավորության վրա։
  Կարկաչուն գետի ստորին հոսանքի հողերըմարգագետնատափաստանային  սակավաչոր,  միջին  էրոզացված  հողերեն։
   Այստեղձմռանը՝սառնամանիքային  եղանակներ։
   Տարածքի  հողերում  տարվա  տարբերժամանակահատվածներում  աճում  են  տարբեր  բուսատեսակներ՝հայկականհայտնի  տարբերդեղաբույսեր։
 են  ամռանը՝ժողովրդականբժշկությանիշխումչորային,իսկմեջՏարածքի  բուսատեսակները  բավականին  բազմաքանակ  են,  որըպայմանավորված  է  բազմաթիվ  գործոններով՝  օդի  ջերմաստիճանով  ևհարաբերական  խոնավությամբ,թույլ  անձրևներով,  տեղանքիթեքությամբ  և  այլն  [2],  ընդ  որում՝  առավել  շատ  բուսատեսակներ,  այդթվում՝ նաև դեղաբույսեր, տարածքում հանդիպում են ամռան վերջին  և վաղ աշնանը (հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին)։
 Հավաքել  և  ուսումնասիրել  ենք  վայրի  աճող  դեղաբույսերիհատկապես  9-10  տեսակ,  որոնք  առավել  շատ  են  հավաքվում  ևօգտագործվում.  դրանք  են՝    ուրց  սողացող  -  Thymus  serpyllum  L.,  եղինջերկտուն - Urtica dioicaL., օշինդր դառը – Artemisa absinthium, խատուտիկդեղատու  -  Taraxacum  officinale  F.H.  Wigg,  եղերդակ  սովորական  –Cichorium  intybus  L.,  կաղշնակ  սովորական  -  Onopordon  acanthium  L.,եզան  լեզու  մեծ  -  Plantago  major  L.,  հազարատերևուկ  հատվածատերև  Achillea  millofolium  L.,  անանուխ  երկարատերև  –  Mentha  longifolia  (L.)Huds։
  [11]։
 Տարածքի  բազմազանությունը  կազմող  և  բնակչության  կողմիցհավաքվող    բուսատեսակներն    ուսումնասիրելիս  հաշվի  ենք  առել  այնհանգամանքը, որ տարածաշրջանի բնակչության շրջանում հատկապեսդեղաբույսերի որոշ տեսակներ  մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումև մեր կարծիքով՝ ունեն բավականին մեծ նշանակություն, քանի որ վաղգարնանից  մինչև  ուշ  աշուն  բնակչության  կողմից  կատարվում  է բույսերի հավաք։
 Կարկաչուն գետի ստորին հոսանքի տարածքի բուսական պոպուլյացիաներիքարտեզագրումլանդշաֆտիէհատվածում  տարածվածՔարտեզի  վրա  նշագրված  է  բուսատեսակների  պոպուլյացիաներիտարածական դասավորությունը, որը ցույց է տալիս, որ ապրիլ – մայիսամիսներինենմիջինդեղաբույսերից  եղինջ  երկտունը(Urtica  dioica  L.),  որը  հաճախառաջացնում  է  հոծ  անանցանելի  բուսուտներ։
   Կարկաչուն  գետիերկարությամբ, հատկապես Ղարիբջանյան և  Գետք գյուղերը բաժանողգետի  վրա  գտնվող  կամրջի  տակ  հունիսից  հուլիս  ծաղկում  է  սողացողուրցը  (Thymus  serpyllum  L.)  (քարտեզում  նշագրված  2–րդը),  որիպոպուլյացիաներն  ավելի  քարքարոտ,  արևաշատ  բլրի  վրա  են՝  գետիցբավականին  հեռու։
   Ազատանգյուղի  տարածքին  մոտենալով՝տարածվում են փոքր և կտրտված պոպուլյացիաներով։
  Նշագրված 3 –րդդեղաբույսը  օշինդր  դառն  է  (Artemisa  absinthium  L.),  որը  ծաղկում  էհուլիս – օգոստոս ամիսներին և տարածված է Կարկաչուն գետի ստորինհոսանքի  երկարությամբ  ձգված  լանդշաֆտներում։
   4-րդ  դեղաբույսըխատուտիկ դեղատուն է (Teraxacum officenale Welg.). ծաղկում է մայիս –հունիսին,  պտուղները  հասունանում  ենօգոստոսին։
   Աշնանըխատուտիկը  նորից  է  ծաղկում  [4]։
   Տարածքում  այն  աշնանը  ավելի  հոծբուսուտներովհանդիպում։
   Խատուտիկի  պոպուլյացիաներըչափավոր  խոնավ  հողերում։
   5  –րդը  եղերդակտարածվում  ենսովորականն  է  (Cichoriumintybos  L.).  աճում  է  գետի  ափամերձտարածքում և դրանից հեռու՝ հարակից ցորենի արտերի մերձակայքումև  ճամփեզրերին։
   6-րդը  կաղշնակ  սովորականն  է  (Onopordon  acanthiumL.),  ծաղկում  է  հունիսից  մինչև  սեպտեմբեր,  աճում  է  ամբողջտարածքում,ցրվածպոպուլյացիաներով։
  7-րդը եզան լեզուն է (Plantago major L.)։
  Կարկաչունգետի  տարածքում  տարածված  է  բույսի  միջին  և  նշդարատերևտեսակները,  ծաղկում  է  մայիս  –  հունիս  ամիսներին,  պտուղներըհասունանում  են  ամռանը։
   Բույսն  այս  տարածքում  աճում  է  ցաքուցրիվբուուտներով։
   8-րդը  հազարատերևուկ  հատվածատերևն  է    (Achilleamillofolium  L.),  ծաղկում  է  հունիսից  մինչև  սեպտեմբեր,  սերմերըհասունանում  են  սեպտեմբերին։
   9-րդը  անանուխ  երկարատերև  –Mentha  longifolia  (L.)  Huds.  է,  որն  աճում  է  համեմատաբար  խոնավհողերում, գետի մոտ տարածքում։
 Դեղաբույսերի  նշանակությանը  տարածքի  բնակչության  շրջանում  մեծդերդեղաբույսերիհավաքչությանը։
   Այդ  իսկ  նպատակով  կազմեցինք  հարցաթերթիկներ՝տարածքիհարցումներսոցիոլոգիականբնակչությանվերագրելով՝ուշադրությունհրավիրեցինքէ  փոքրևդեղաբույսըհանդիպումհետգնահատելու,կազմակերպելու  և  հավաքած  տվյալների  վերլուծությունների  հիմանվրաբուսատեսակներիհավաքչության  արդյունքում  դրանց  օգտագործման  ազդեցությունն  ուարդյունավետությունը բնակչության շրջանում։
 դիտարկելու  տարածքիՄեր  կողմից  հարցման  են  ենթարկվել  2  գյուղերի  (Ղարիբջանյան  ևԳետք) 100 բնակիչներ։
  Հարցաթերթիկների հարցումների արդյունքներիցպարզվեց,  որ  գյուղացիների  մեծ  մասը  հավաքում  և  օգտագործում  է՝ 70%-ը՝  դաղձ և ուրց, 12%-ը մատնանշել են երիցուկ, եղինջ, ճարճատուկ,ավելուկ,  15%-ը՝  եզան  լեզու,  խատուտիկ,  իսկ  3%-ը  նշել  է  այնպիսիդեղաբույսեր,  որոնք  տարածքում  քիչ  են  հանդիպում  (ժողովրդականանվանումով՝ ղանթափա և մարեմխոտ)։
 Հարցաթերթիկների  հարցման  մի քանի արդյունքներ.                                                                              Գծապատկեր 11.  «Տարածքիցի՞նչդեղաբույսերհարցինգյուղացիների  90%  -ը  պատասխանել  է՝  դաղձ  և  ուրց,  2%-ը՝հազարատերևուկ, 4%-ը՝ խատուտիկ, 4% -ը ՝եղինջ և ճարճատուկ։
 օգտագործում»եքԴեղաբույսերին  տարածքի  բնակչության  շրջանում  բավականիննշանակություն    վերագրելով`  մենք  ուշադրություն  հրավիրեցինք  մեկայլ  հարցի՝  դեղաբույսերի  հավաքչությանը  և  բնակչության  կողմիցդրանց  ճիշտ պահպանությանը։
 Տեղանքի  բնակչության  և  դպրոցականների  հետ  հանդիպումներկազմակերպելիս համոզվեցինք, որ նրանք ավելի շատ տարածքի վայրիբույսերը  որպես  տարբեր  հիվանդությունների  դեմ    բուժող  միջոցներիրենցընտանիքի  անդամներիօգտագործելու  փորձին  են  ծանոթ,  բնակիչների  մի  մասնէլխոստովանեց,  որ  ավելուկը,  դաղձն  ու  ուրցը  վաճառում  են  Գյումրիքաղաքի  շուկայում՝  օրվա  կարիքները  հոգալու  համար։
   Նրանցիցշատերըհիվանդություններիօրինակներով  մեզ  պատմում  էին  տարբեր  բույսերի  հրաշագործներգործությունների  մասին,  սակայն  մեծամասնությունը  տեղյակ  չէրբույսերի  հավաքման,  չորացման  կանոնների  ճիշտ  կազմակերպմանը։
 Տարածքի  բնակչության  ու  հարակից  երկու  գյուղերի  դպրոցներիաշակերտության  հետ  հանդիպումերից    համոզվեցինք,  որ  բնակիչներըմեծ մասամբ դեղաբույսերն արմատով են քաղում, քանի որ, ըստ նրանց,դա ավելի հեշտ է, հատկապես դաղձ և ուրց հավաքելիս։
                                                                      Գծապատկեր 2Եզրակացություններ  և  առաջարկություններ։
   Կարկաչուն  գետիստորին  հոսանքում  տարածված  վայրի  աճող  բուսատեսակներն  ունենառատ աճ և տարածքի բնակչության շրջանում  կարևոր տնտեսական ևառողջապահական  հետաքրքրություն  են  ներկայացնում։
   Սակայն,ենթարկվելով  անկանոն  և  անօրինական  հավաքի,  անտեսվում  են վերաճի  հնարավորություններն  ու  դրա  անհրաժեշտությունը։
     Քանի  որբնության մեջ բուսատեսակները անսպառ չեն, ապա արժեքավոր վայրի դեղաբույսերը պետք է գտնվեն առանձին հսկողության տակ։
  Բնության ևնրա  ռեսուրսների  պահպանման  միջազգային  միության  «Կարմիրգրքում»  նշված  է,  որ  մեր  հանրապետության  բուսանմուշների  15%  -ըգտնվում է վերացման վտանգի տակ։
 վերոգրյալըև  տարածքիՀաշվի  առնելովբնակչությանսոցիալական  ծանր  վիճակը՝  գտնում  ենք,  որ  Կարկաչուն  գետի  ստորինհոսանքի  բուսատեսակների  նկատմամբ  հատուկ  պահպանությունկազմակերպելով՝  տեղական  ինքնակառավարման  մարմինները  կարողեն  մեր  հանրապետության  դեղահումքի  ֆարմացեպտիկ  մթերողկազմակերպությունների  հետ  պայմանագիր  կնքել,  որպեսզի  տարածքիբնակիչները,  համագործակցելով  տվյալ  կազմակերպության  հետ  ևպահպանելով հավաքչության ճշգրիտ սկզբունքները, մթերեն  տարածքիվայրի աճող դեղաբույսերը։
 Մշակվող  դեղաբուսական  հումքի  մթերումը,  դեղաբույսերիվերամշակումը  կարևոր  աղբյուրներից  մեկն  է,  որը  հետագայումկապահովիևդեղամիջոցների  արտադրության  օրեցօր  աճող  պահանջարկը  մերերկրում։
 կենսաբանական  ակտիվնյութերիսննդումՏարածքի բուսատեսակները կարող են օգտագործվել զովացուցիչ ևբուժիչ  թեյերի  պատրաստման  նպատակով,  որոնք  մեծ  պահանջարկունեն  Հայաստանում  և  նրա  սահմաններից  դուրս,  ուստի  շահագրգիռանձանց  և  կազմակերպությունների  համար  տարածքիբուսատեսակները  կարող  են  թեկուզ  փոքր  արտադրությունների  համարհումքիձևով կազմակերպելով տարածքի օգտակար բույսերի հավաքը։
 և  խելացիօգտակարծառայել՝բազաճիշտՎայրի  աճող  դեղաբույսերի  հավաքչության  ևչորացմանկանոնների  ճիշտ  պահպանման  նպատակով  առաջարկում  ենք  նաև,  որմարզիշահագրգիռ  կառույցների  կողմից  կազմվեն  ուղեցույցտեղեկատուներ,  քարտեր  (ինչպես  ընդունված  է  շատ  երկրներում),որտեղ տեղեկատվություն կտրվի տվյալ բուսատեսակի պահպանությանվերաբերյալ,  հատկապես,  հավաքչության  շրջանում  բնակչությանը տրամադրելու  համար։
   Այս  գործընթացը  կարելի  է  կազմակերպել Շիրակի  մարզպետարանի  միջոցով՝  ներգրավելով  համապատասխանմասնագետների,  այդ  թվում՝  ՇՊՀ-ի  աշխարհագրության,  կենսաբանության  և  քիմիայի  ամբիոնի  մասնագետներին,  ուսանողներին,որոնք  մտահոգ են հարցի առնչությամբ։

Հոդվածում  ներկայացված  են  Կարկաչուն  գետի  ստորին  հոսանքի  վայրի  աճող  դեղաբույսերի  տարածվածությունը,  բուսածածկույթի  բազմազանության  գնահատումն  ու  տարածքի  բնակչության  կողմից  դրանց  հավաքման  ծավալները։
   Գնահատելով  և  վերլուծելով  տարածքի  բուսատեսակների  օգտագործման  ծավալներն  ու  նշանակությունը  բնակչության  կողմից՝  կատարվել  են  բնական բուսածածկույթի պահպանման ուղղությամբ վերլուծություններ  և առաջարկություններ։
