  Ֆինանսական  ինստիտուտների  ազդեցությունը  տնտեսության  զարգացման  գործում  հարցի  ուսումնասիրումը  դարձրել  է  տնտեսագիտական  հետազոտության կարևորագույն ուղղություններից։
  Յուրաքանչյուր երկրի տնտեսության  արդյունավետությունն  ուղղակիորեն  կախված  է  նրա  ֆինանսականհամակարգի  զարգացվածության  աստիճանից։
   Այս  հանգամանքով  պայմանավորված՝ ազատական տնտեսական հարաբերությունների անցած գրեթե բոլորերկրներում  փոփոխությունների  հիմնական  ուղղություն  դարձավ  ֆինանսական  միջնորդության  ինստիտուտների  ստեղծումը  և  դրանց  գործունեությանարդյունավետությունն ապահովող մեխանիզմների ձևավորումը։
  Ֆինանսականհամակարգի զարգացման կարևորագույն գործոններից մեկը ֆինանսական համակարգի  կարգավորումն  ու  վերահսկողությունն  է։
   Զարգացող  ֆինանսականաշխարհն առնչվում է նորանոր ռիսկերի հետ, որոնց կանխարգելումը և ֆինանսական համակարգերը հնարավոր ճգնաժամերից զերծ պահելը մեծապես կախված են արդյունավետ կարգավորումից և վերահսկողությունից։
  Կարգավորմանև  վերահսկողության  արդյունավետության  բարձրացման  ուղղությամբ  մշակվում են նորանոր մեխանիզմներ։
  Բնականաբար, այդպիսի գործընթաց սկսվեցնաև  Հայաստանի  Հանրապետությունում։
   Սակայն,  օբյեկտիվ  և  սուբյեկտիվբնույթի տարբեր պատճառների հետևանքով այսօր հանրապետությունում ձևավորված  համակարգը  դեռևս  չունի  շուկայական  տնտեսության  պահանջներըբավարարող զարգացվածության մակարդակ։
   Ֆինանսական շուկայի զարգացման համար պետական քաղաքականության հիմնական նպատակը ֆինանսական շուկայի արդյունավետ կարգավորում իրականացնելն է։
  Երբ ֆինանսականշուկայի  կարգավորումը  պահպանվում  է  պատշաճ  մակարդակում,  ապա  ներդրողներին ակնհայտ կլինեն կայունությունն ու իրենց ներդրումների տնտեսական օգուտը։
  Նման դեպքում ճգնաժամն ու ռիսկերը տնտեսության մեջ բաշխվում են առավել հավասարաչափ։
  Ֆինանսական համակարգի գործունեությանառանձնահատկություններից  կախված՝  միջազգային  պրակտիկայում  տարբերակվում են ֆինանսական շուկայի կարգավորման երեք մոդելներ.1.  Ֆինանսական շուկայի յուրաքանչյուր հատվածի համար վերահսկողությունը կատարվում է առանձին մարմնի կողմից։
  Այս մոդելը կիրառվում  է ԱՄՆում, Իսպանիայում, Կիպրոսում, Պորտուգալիայում, Ֆինլանդիայում, Ռումինիայում,  Լիտվայում,  Լյուքսեմբուրգում,  մասնակի  ձևով՝  նաև  Իտալիայում։
 Ֆինանսական  շուկայի  կարգավորման  այս  տարբերակի  օգնությամբ  շատհեշտ և արդյունավետ կարելի է կարգավորել ֆինանսական շուկայի առանձին հատվածները՝ ելնելով դրանց գործունեության առանձնահատկություններից, բայց ոչ միշտ է հնարավոր հասնել համաձայնության բոլոր մարմինների միջև։
  Վերջին տասը տարիների ընթացքում եվրոպական որոշ երկրներ,ինչպիսիք են Բելգիան, Սլովակիան, Լեհաստանը, հրաժարվել են այս մոդելիկիրառումից։
 2.  Ֆինանսական շուկայի կարգավորման և վերահսկողության մյուս մոդելի համաձայն՝ համապատասխան պարտականությունները բաժանվում են իշխանության երկու մարմինների միջև։
  Այսպիսի տարբերակ կիրառվում է Կանադայում, Նիդեռլանդներում։
 3.  Ֆինանսական շուկայի կարգավորման գործառույթների կենտրոնացում մեկմարմնի  ձեռքում՝  մեգակարգավորիչ։
   Մոդելը  կիրառվում  է  Գերմանիայում,Դանիայում, Էստոնիայում, Մալթայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, Ճապոնիայում,  ինչպես  նաև,  սկսած  2006թ.-ից,  ՀՀ-ում  Կենտրոնական  բանկըհանդիսանում  է  որպես  մեգակարգավորիչ  և  ֆինանսական  կայունությանպատասխանատու [4]։
 Աղյուսակ 1 Ֆինանսական շուկայի հատվածների գործունեության վերահսկողության միավորված մարմինների բնութագիրը եվրոպական որոշ երկրներում.ԵրկիրԿարգավորողԱվստրիամարմնի անվանումըԴանիաԷստոնիաՍտեղծմանտարեթիվը2002թ.1988թ.1999թ.Լատվիա1998թ.ԼյուքսեմբուրգՄալթա1999թ.2002թ.Ֆինանսական վերահսկողությանոլորտը  Բանկայինհամակարգ,համակարգ,գործունեություն,արժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններԲանկայինգործունեություն,արժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններԲանկայինգործունեություն,արժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններԲանկայինգործունեություն,արժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններԲանկայինարժեթղթերի շուկա գործունեություն,համակարգ,համակարգ,գործունեություն,Բանկայինարժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններհամակարգ,Գերմանիա2002թ.Նորվեգիա1986թ.ՄեծԲրիտանիա1997թ.ՍլովակիաՇվեդիա2002թ.1990թ.համակարգ,համակարգ,համակարգ,Բանկայինգործունեություն,արժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններգործունեություն,Բանկայինարժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններԲանկայինգործունեություն,արժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններԱրժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրական համակարգԲանկայինգործունեություն,արժեթղթերի  շուկա,  ապահովագրականոչբանկային  ֆինանսական  հաստատություններհամակարգ,Միասնական կարգավորման համակարգին անցում առաջինը կատարելեն Արևմտյան Եվրոպայի երկրները։
  Այդ երկրներում միասնական կարգավորման  մոդելին  անցնելու  հիմնական  դրդապատճառները  եղել  են  ֆինանսականհաստատությունների նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողության անհրաժեշտությունը,  մասշտաբի  էֆեկտը,  ֆինանսական  ճգնաժամերը։
   Արևելյան  Եվրոպայի  և  նախկին  ԽՍՀՄ  որոշ երկրներում  միասնական  ֆինանսական  կարգավորման համակարգին անցում կատարեցին ավելի ուշ՝ 1990-ական թթ. երկրորդկեսից  սկսած։
   Վերջինի  անհրաժեշտությունը  պայմանավորված  էր  շուկայիվերափոխման  արդյունքում  ստեղծվող  ֆինանսական  նոր  միջնորդների  բավարար արդյունավետ վերահսկողությամբ։
  Համաշխարհային բանկի տվյալներիհամաձայն՝  1999-2011թթ.  ընթացքում    ուսումնասիրվել  են  106  երկրների  ֆինանսական  շուկաների  կարգավորման  համակարգեր,  և  այն  երկրների  թիվը,որոնցում ֆինանսական շուկայի տարբեր հատվածների (բանկային համակարգ,ապահովագրական շուկա, արժեթղթերի շուկա) վերահսկողության իրականացման պատասխանատվությունը վերապահված է մեկ մարմնի, աճել է՝ դառնալով13-ից 36։
  Միաժամանակ աճել է նաև այն երկրների թիվը, որտեղ մեկ մարմինիրականացնում է ֆինանսական շուկայի տարբեր հատվածների վերահսկողությունը (բանկեր և ապահովագրական ընկերություններ, բանկեր և ներդրումայինհիմնադրամներ,  ապահովագրական  ընկերություններ  և  ներդրումային  հիմնադրամներ)՝ դառնալով 20-ից  25 [3]։
 Ֆինանսական կայունության ապահովումը մի շարք երկրների կենտրոնական բանկերի առաջնային խնդիրներից մեկն է։
  Սա պայմանավորված է այնհանգամանքով, որ ցածր գնաճը, գործազրկության մակարդակը, բարձր տնտեսական աճը՝ որպես դրամավարկային և պետական այլ մարմինների խնդիրներ,ժամանակակից  տնտեսություններում  չեն  կարող  ապահովվել  առանց  զարգացած և կայուն ֆինանսական համակարգի միջնորդության։
 Կարգավորման  ամենատարբեր մոդելներն  ուսումնասիրելով՝  կարելի էհատուկ նշել, որ դրանք շատ լավ են աշխատում տարբեր ֆինանսական շուկաներ  և  քաղաքական  կառուցվածք  ունեցող  երկրներում։
   Բացարձակապես  անհնար  է  հաստատել,  որ  նույն  մոդելը  միակ  և  անխոս  ճիշտն  է  բոլոր  երկրներիհամար։
  Ֆինանսական շուկայի միասնական կարգավորման համակարգի (մեգակարգավորիչ) մի շարք առավելություններ կարող ենք  առանձնացնել.1.  այն հնարավորություն է տալիս առավել արդյունավետ գնահատելու և կանխելու ռիսկերի բաշխումը ֆինանսական ոլորտի տարբեր հատվածների միջև,գնահատելու  իրական  և  հնարավոր  ցնցումների  ազդեցությունը  ֆինանսական շուկայի վրա,2.  մեգակարգավորիչը կարող է ավելի արդյունավետ քաղաքականություն մշակել  ռիսկերի  վերաբերյալ՝  ամբողջությամբ  ազդելով  առանձին  կառույցներիվրա, որոնք իր կազմի մեջ չեն մտնում, ինչպես նաև մշակել համապատասխան մոտեցումներ ֆինանսական ծառայությունների մոնիթորինգի համար,3.  մեգակարգավորիչի  գոյությունը  հանգեցնում  է  կարգավորող  մարմիններիգործունեության համաձայնության, հնարավորություն  է տալիս խուսափելուվերահսկողական գործառույթների կրկնօրինակումից,4.  միասնական  մոտեցումների,  մեթոդների  և  եղանակների  օգտագործման,միասնական տեղեկատվության ապահովման հնարավորություն է տալիս,5.  որոշումների  կայացման  ժամանակ  ավելացնում  է  կարգավորողի  պատասխանատվությունը, 6.  ապահովում  է  պետական  միջոցների  խնայողություն,  մարդկային  ռեսուրսների համախմբում, համագործակցություն, ֆինանսական հաշվետվությունների ծավալի կրճատում։
 Պետք է հասկանալ նաև, որ վերահսկողության մեկ միավորված մարմինըկարող է ընդլայնել իր գործունեությունը մինչև որոշակի սահմանաչափի, դրանից հետո անհրաժեշտ է հնարավորություն փնտրել լիազորությունները պատվիրակելու  համար։
   Ֆինանսական  շուկայի  միավորված  կարգավորման  ու  վերահսկման դեպքում երբեմն դժվար է գտնել հավասարակշռություն կարգավորման  տարբեր  նպատակների  միջև։
   Տալով  նպատակների  տարբերակում՝  հնարավոր  է,  որ  մեկ  կարգավորողը  չկարողանա  պարզ  պատկերացում  ունենալխնդիրների և ռացիոնալ ղեկավարի վերաբերյալ՝ տալով համարժեք տարբերակում  տարբեր  ինստիտուտների  միջև։
   Պատասխանատվությունը  լավացնելուփոխարեն՝  այն  կարող  է  նվազել,  քանի  որ  դժվար  է  մշակել  մեկ  ընդհանուրվերահսկում մի շարք խնդիրների համար։
  Շատ դեպքերում տարբեր նպատակները  կարող  են  կոնֆլիկտ  առաջացնել։
   Միավորված  կարգավորման  և  վերահսկման  մարմնի դեպքում  փաստորեն  ստեղծվում  է վերահսկման  մենաշնորհ,որը  կարող  է  առաջացնել  մոնոպոլիաների  հետ  կապված,  այսպես  կոչված,անարդյունավետություն,  որը  ենթադրում  է  վատ  ղեկավարման  հետևանքովմիջին  ծախսերի  մեծացում։
   Եվ  մոնոպոլ  վերահսկման  դեպքում  այն  ավելի  ոչճկուն է և բյուրոկրատ, քան առանձին մասնագիտացված վերահսկման դեպքում։
 Մեկ այլ խնդիր է միավորված մարմնի գործառույթների անընդհատ մեծացումը,  որը  կարող  է  առաջանալ  այն  դեպքում,  երբ  շատ  քաղաքական  գործիչներ  պահանջեն  այդ մարմնին  կատարելու  այնպիսի  գործառույթներ,  որոնքշեղվում են հիմնականից, գլխավորից։
  Օրինակ՝ Սկանդինավյան որոշ երկրներում միավորված մարմնից պահանջում են վերահսկել անշարժ գույքի բրոքերներին, չնայած դա նրանց հիմնական գործառույթը չէ, իսկ Մեծ Բրիտանիայումմիավորված կարգավորման մարմինը կատարում է նաև գրավների վերահսկումև  ֆինանսական  ծառայությունների  ինդուստրիայում  մրցակցության  խրախուսում։
 Միասնական կարգավորման մարմնի առաջ դրված խնդիրներն ու նպատակները պետք է հստակ սահմանված լինեն օրենսդիր մարմնի կողմից, ինչպեսնաև  կարևոր  է  դրանց  հարաբերական  առաջնահերթությունների  որոշումը,որպեսզի  մեգակարգավորիչի  գործունեության  արդյունավետությունը  չնվազի։
 Ֆինանսական  շուկայի  տարբեր  հատվածների  կարգավորումը  պետք  է  ներդաշնակ լինի, որ տնտեսության մեջ գործի մասշտաբի էֆեկտը։
 Որոշ հետազոտողներ կարծում են, թե մրցակցություն պետք է լինի նաևֆինանսական շուկան կարգավորող մարմինների միջև, քանի որ մեկ կարգավորողը կարող է անհիմն խստացնել կարգավորման մեթոդները։
  Հակառակ դեպքում  կարևորվում  է  միջազգային  պրակտիկայում  որոշակի  նախադեպերունեցող այս մարմնի հակամենաշնորհային կարգավորումը։
 Յուրաքանչյուր  ֆինանսական  ինստիտուտ  խնդիրներ  ունենալու  դեպքում  համապատասխան  օգնություն  է  ակնկալում  ֆինանսական  շուկան  կարգավորող մարմնից։
  Ստացվում է, որ մեգակարգավորիչի դեպքում ռիսկը կրումէ մեկ մարմին։
 ՀՀ ֆինանսական համակարգը նույնպես զերծ չէ տարաբնույթ ռիսկերից,որոնք իրենց առանձնահատկություններով տարբերվում են աշխարհի զարգացած երկրների ֆինանսական համակարգերում առկա ռիսկերից՝ հաշվի առնելով անցումային տնտեսության և մասնավորապես մեր տնտեսության առանձնահատկությունները։
   Ֆինանսական  համակարգի  կայացվածության  ճանապարհին  հանրապետությունը  բախվել  է մի  շարք  հիմնախնդիրների, որոնց  միմասը կարգավորման անհրաժեշտություն ունի։
  Մեր երկրի ֆինանսական համակարգը դեռևս գտնվում է կայացման փուլում։
  Չնայած հանրապետությունումառկա  է  կայացած  և  զարգացող  բանկային  համակարգ,  սակայն  ֆինանսականհամակարգի մնացած ոլորտները դեռևս գտնվում են ձևավորման փուլում։
  Այսինքն՝ այս համատեքստում ֆինանսական համակարգի կարգավորումը պետքէ հանգեցնի վերջինիս զարգացմանը։
 Բանկային,  ապահովագրական  և  արժեթղթերի  շուկաների  առողջ  զարգացման, վճարահաշվարկային համակարգի կատարելագործման և ՀՀ ֆինանսական համակարգի կայունության ապահովման քաղաքականության պայմաններում  Կենտրոնական  բանկը  պետք  է  շարունակի  կարգավորման  և  վերահսկողության կատարելագործմանն ուղղված բարեփոխումները։
  Սահմանվելուեն ճգնաժամերի կառավարման քաղաքականության նպատակները, հիմնականսկզբունքները,  ինչպես  նաև  ճգնաժամերի  կառավարման  գործընթացին  մասնակից առանձին ստորաբաժանումների միջև համագործակցության շրջանակներն ու հանրությանը իրազեկման մոտեցումները։
 ՀՀ-ում  միավորված  կարգավորման  և  վերահսկողության  համակարգիստեղծման նախադրյալներն էին.1.  ֆինանսական  համակարգում  առկա  ռիսկերի  նվազեցման  անհրաժեշտությունը,2.  լավագույն փորձի տարածումը,3.  շուկայի թերզարգացած հատվածների գործունեության ակտիվացումը,4.  համակարգի բոլոր մասնակիցների համար հավասար պահանջներիսահմանումը,5.  կարգավորման և վերահսկողության ծախսերի կրճատումը,6.  այլ մասնակիցների զարգացվածության մակարդակների տարբերությունների վերացման նպաստումը։
 Ֆինանսական շուկայի կարգավորման մոդելների ուսումնասիրությունների արդյունքում կարելի է ասել, որ միավորված համակարգի ներդրումը ներկայիս  ֆինանսական  համակարգերի  համար  համարվում  է  կարգավորման  ևվերահսկողության լավագույն մոդելը, քանի որ համակարգի ներդրման շնորհիվհնարավոր  է  նվազեցնել  ֆինանսական  ռիսկերը,  ուժեղացնել  ֆինանսականշուկայի  մասնակիցների  համագործակցությունը,  բարձրացնել  ֆինանսականշուկայի զարգացվածության մակարդակը, ստեղծել ֆինանսական շուկայի մասնակիցների  համար  հավասար  և  ազատ  մրցակցային  պայմաններ,  ապահովելներդրումների հուսալիությունն ու անվտանգությունը, արդյունավետ օգտագործել վարչական ռեսուրսները։
 Յուրաքանչյուր երկրի տնտեսության արդյունավետությունն ուղղակիորեն կախված է նրա ֆինանսական համակարգի զարգացվածության աստիճանից։
   Ֆինանսական  շուկայի  զարգացման  համար  պետական  քաղաքականության  հիմնական  նպատակը  ֆինանսական  շուկայի  արդյունավետ  կարգավորում իրականացնելն է։
  Կարգավորման ամենատարբեր մոդելներն ուսումնասիրելով՝ կարելի է հատուկ նշել, որ դրանք շատ լավ են աշխատում տարբեր ֆինանսական  շուկաներ  և  քաղաքական  կառուցվածք  ունեցող  երկրներում։
   Աշխարհի բազմաթիվ երկրներ ներկայումս ֆինանսական շուկայի կարգավորմանև վերահսկողության համակարգի խնդիրների լուծումը տեսնում են ֆինանսական համակարգի կարգավորման և վերահսկողության միավորված համակարգի ներդրմամբ՝ հաշվի առնելով դրա առավելությունները։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն  1.  «Ֆինանսական կարգավորման և վերահսկողության միավորված համակարգի ներդրման մասին» ՀՀ օրենք, ընդունված 08.12.2005թ.։
 2.  Մնացականյան Հ.Գ., Հակոբյան Ա.Զ. Ֆինանսներ և ֆինանսական համակարգ։
 Երևան։
  Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ։
  2005։
  88 էջ։
 3.  Արզումանյան Դ., ՀՀ ֆինանսական համակարգի զարգացման հիմնախնդիրները // Ֆինանսներ և էկոնոմիկա։
  2014թ. ապրիլ, N 4, էջ 20-22։
 4.  www. cba.am   ԿԲ պաշտոնական ինտերնետային կայք, ՀՀ ԿԲ-ի ռազմավարությունը։
 рынков. М.։

Հոդվածում կատարվել են ֆինանսական համակարգի կարգավորման և  վերահսկողության՝  աշխարհում  կիրառվող  մոդելների  վերաբերյալ  ուսումնասիրություններ,  նշվել  դրանցից  յուրաքանչյուրի  առավելություններն  ու  թերությունները,  ինչպես  նաև  կատարվել  է  ՀՀ-ում  կիրառվող  տարբերակի  արդյունավետության վերլուծություն։
