ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐԻ ՎԵՐԱՆԱՅՄԱՆՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄՊոզիտիվ իրավունքի կարևորագույն հատկանիշներից մեկը ֆորմալ որոշակիությունն  է,  որի  կարևորագույն  առաքելությունը  իրավական  նորմերիսահմանված արտաքին տեսքն ապահովելն է, ինչպես նաև համասեռ հարաբերությունները  կարգավորող  իրավական  նորմերը  կոնսոլիդացնելը՝  մեկ  միասնական ակտի ձևով։
  Այլ կերպ ասած՝ ֆորմալ որոշակիությունն անհրաժեշտ էրիրավական  ակտերը  առարկայական,  նյութականացված  ներկայացնելու  համար1։
 Սահմանադրական  դատարանի  որոշումները  ևս  իրենց  էությամբ  իրավունքի  աղբյուրներ  են,  սակայն  իրավաբանական  գրականության  մեջ  այդկարծիքը միատեսակ չէ։
  Շատ հեղինակներ կարծում են, որ Սահմանադրականդատարանի որոշումները իրավունքի աղբյուր չեն, քանի որ այդ ատյանը հանդես  է  գալիս  նեգատիվ  օրենսդրի  դերում՝  այս  կամ  այն  դրույթը  ճանաչելովՍահմանադրությանը հակասող և անվավեր2։
  Սակայն այս կարծիքը չի կարողընդունվել միանշանակորեն։
  Գործնականում սահմանադրական դատարանները որոշ չափով խուսափում են այս կամ այն դրույթը հակասահմանադրականճանաչել, քանի որ դա «իրավական քաշքշուքների» պատճառ է դառնում իրավաստեղծ և իրավակիրառ ոլորտներում։
  Հիմնականում սահմանադրական դատարանները հանդես են գալիս վիճարկվող դրույթի սահմանադրաիրավականբովանդակության բացահայտմամբ և/կամ մեկնաբանություններով։
 Դոկտրինալ  աղբյուրներում,  այդ  թվում՝  նախադեպային  բնույթի  որոշումներ ընդունող միջազգային դատական ատյանների պրակտիկայում, արմատավորվել է այն դիրքորոշումը, ըստ որի՝ դատարանի կողմից արտահայտած իրավական դիրքորոշումները պայմանականորեն բաժանվում են երկու խմբի՝ ratiodecidenti  (համարվում  են  դատարանի  այն  դատողությունները,  որոնք  բացա1  Տե՛ս  Մանասյան  Ա.  Ա.,  Սահմանադրական  դատարանի  որոշումների  տեղը  ՀՀ  իրավականհամակարգում  և  դրանց  դերը  սահմանադրական  կայունության  ապահովման  գործում,  Եր.,2013, ԵՊՀ հրատ., էջ 56։
 2 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 77։
 հայտում են Սահմանադրության դրույթի իրավական բովանդակությունը կամօրենքի դրույթի սահմանադրաիրավական բովանդակությունը) և obiter dictum(այնպիսի իրավական դիրքորոշումներ են, որոնք կոչված են հիմնավորելու դատարանի  տված  մեկնաբանությունը  կամ  դատարանի  որոշումը,  այսպես  կոչված՝  попутно  сказанное),  որոնցից  պարտադիր  նախադեպային  բնույթ  ունենմիայն առաջին խմբի իրավական դիրքորոշումները3։
 Վերոգրյալը հիմք ընդունելով՝ վկայակոչենք Սահմանադրական դատարանի որոշումներից մեկը (ՍԴՈ-652), որում արձանագրված է, որ Սահմանադրական  դատարանին  է  վերապահված  Սահմանադրության  դրույթների  վերաբերյալ  վերջնական  իրավական  դիրքորոշում  ներկայացնելու  իրավասությունընորմատիվ ակտերի սահմանադրականությունը գնահատելիս։
  Այդ իրավականդիրքորոշումների բովանդակությունը սահմանադրական նորմի պաշտոնականմեկնաբանությունն  է.  «Սահմանադրական  դատարանն  արձանագրում  է,  որդատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումները կոչված  են  իրավակիրառական  պրակտիկայում  ապահովելու  ՀՀ  Սահմանադրության առավել ամբողջական և միակերպ ընկալումն ու սահմանադրական օրինականությունը,  իրավակիրառական  պրակտիկան  նպատակամղելու  նորմատիվ  ակտերն  իրենց  սահմանադրաիրավական  բովանդակությանը  համապատասխան  ընկալելու  և  կիրառելու  ուղղությամբ։
   Որպես  սահմանադրականիրավունքի կարևոր աղբյուր` դրանք սկզբունքային նշանակություն ունեն սահմանադրական  դատարանի  որոշումներից  բխող  օրինաստեղծ  (նորմաստեղծ)գործունեության  համար։
   Իր  որոշումներում  բացահայտելով  օրենքի  (դրա  առանձին դրույթների) կամ իրավական այլ ակտերի նորմերի սահմանադրաիրավական  բովանդակությունը`  Սահմանադրական  դատարանն  արտահայտում  էիրավական  դիրքորոշումներ,  որոնց  հիման  վրա  էլ  որոշում  է  տվյալ  նորմերիկամ  իրավական  ակտի  իրավաբանական  ուժի  հարցը՝  Սահմանադրությանըհակասելու  դեպքում  ճանաչելով  այն  անվավեր։
   Դրանով  պայմանավորված`նաև առաջանում է այդ ակտով (նորմերով) նախկինում կարգավորված հարաբերության  հետագա  կարգավորման,  հետևաբար՝  հանրային  իշխանությանիրավասու  մարմնի  իրավաստեղծ  (օրինաստեղծ)  գործունեության  անհրաժեշտություն»։
 Մեկ այլ որոշմամբ արձանագրված է հետևյալը. «Ելնելով ՀՀ Սահմանադրական  դատարանի  սահմանադրաիրավական  կարգավիճակի  ու  իր  կողմիցընդունվող  որոշումների  իրավաբանական  ուժի  և  բնույթի  առանձնահատկու3  Տե՛ս  «Իրավունքների  պաշտպանությունն  առանց  սահմանների»  ՀԿ  «Մարդու  իրավունքներիեվրոպական  դատարանի  նախադեպերի  կիրառումը  ՀՀ  դատարանների  կողմից»,  Եր.,  2011,  էջ150-55։
 թյուններից`  Սահմանադրական  դատարանը  գտնում  է,  որ  այդ  որոշումներումարտահայտված իրավական դիրքորոշումները.ա)  անմիջականորեն  բխում  են  սահմանադրական  դատարանի  լիազորություններից, հետևաբար կրում են պաշտոնական բնույթ,բ) ունեն կոնկրետ իրավական հետևանք, հասցեագրված են ինչպես տվյալգործով  կոնկրետ,  այնպես  էլ  հանրային-իրավական  հարաբերությունների  բոլոր սուբյեկտներին (համընդգրկուն են),գ) ունեն գործողության անսահմանափակ ժամկետ, կարող են փոփոխվելմիայն Սահմանադրական դատարանի որոշումներով,դ)  կոչված  են  ՀՀ  իրավահամակարգում  և  իրավակիրառական  պրակտիկայում նպաստելու իրավական անորոշության վերացմանը, դրվում են իրավահարաբերությունների  սահմանադրականացման  հիմքում,  ունեն  նախադեպային բնույթ,ե) մինչև վեճի առարկա հարաբերության նորմատիվ կարգավորումը որոշդեպքերում նաև իրավակարգավորման ժամանակավոր միջոց են,զ)  ՀՀ  Սահմանադրության  նորմերի  պաշտոնական  մեկնաբանություններեն» (ՍԴՈ-943)։
 Այս  ամենի  հետ  մեկտեղ  հարկ  է  նշել,  որ  Սահմանադրական  դատարանիիրավաստեղծ  գործունեությունը  ենթակա  է  որոշակի  սահմանափակումների։
 Նկատենք, որ Սահմանադրական դատարանը որքանով էլ կատարի իրավաստեղծ գործունեություն, այնուամենայնիվ, դա կընկալվի միայն մի կողմով, այնէ՝  բացահայտել  իրավական  որոշակիության  սկզբունքի  տեսանկյունից  թույլորոշակիությամբ  օժտված  իրավական  նորմերի  սահմանադրաիրավականբնույթը  և  տալ  Սահմանադրությամբ  ամրագրված  նորմերի  և  վիճարկվողդրույթի  համակարգային  վերլուծության  հիման  վրա  որոշակի  մեկնաբանություն։
   Սակայն  իրավաստեղծ  գործունեություն  դասական  իմաստով  իրականացնելու իրավասություն չունի հենց օրենքի անմիջական արգելքի ուժով։
  Այնուամենայնիվ,  պրակտիկայում  գրանցվում  են  դեպքեր,  երբ  Սահմանադրական  դատարանը,  դուրս  գալով  իր  այդ  իրավասության  շրջանակից,  ըստ  էության, իրականացնում է իրավաստեղծ գործունեություն։
  Այն է՝ ոչ թե տալիս էօրենքի դրույթների պաշտոնական մեկնաբանություններ, այլ լրացնում է որևէիրավական  ակտ՝  ստեղծելով  համապատասխան  «բացակայող»  դրույթը  (որպես օրինակ՝ կարող է հանդես գալ ՍԴՈ-1348 որոշումը)։
  Ակնհայտ է, որ Սահմանադրական դատարանի մասին օրենսդրական ձևակերպումները հակասության մեջ են Սահմանադրական դատարանի՝ գործնականում կիրառվող իրավասության  հետ։
   Այսինքն՝  Սահմանադրական  դատարանը  չի  սահմանափակվում  միայն  վիճարկվող  դրույթի  սահմանադրականությունը  որոշելու  կամդրույթի  պաշտոնական  մեկնաբանություններ  կատարելու  շրջանակներով,  այլընդլայնելով  իր  իրավասության  շրջանակները՝  դե  ֆակտո  իրականացնում  էիրավաստեղծ  գործունեություն։
   Որոշելու  համար,  թե  որին  պետք  է  նախապատվություն  տալ՝  Սահմանադրական  դատարանի՝  օրենքով  ամրագրվածիրավասության  անվերապահ  հետևողականությանը,  թե  Սահմանադրականդատարանի  կողմից  պրակտիկայում  հաճախակի  դրսևորվող  իրավաստեղծգործունեությանը, անհրաժեշտ է քննարկել երկուսի արդյունավետության աստիճանները։
  ՍԴ հիշյալ որոշման մեջ բարձրացված խնդրին տրված էր այնպիսի իրավական լուծում, ինչը հնարավորություն ընձեռեց զերծ մնալու իրավական  կոլիզիայից,  և  այդպիսով  լրացվեց  օրենքի  բացը,  որը  բխեցվել  էր,  անշուշտ, Սահմանադրության համակարգային վերլուծությունից։
  Այս և նմանօրինակ  այլ  դեպքերը  ցույց  են  տալիս,  որ  Սահմանադրական  դատարանի  իրավաստեղծ գործունեությունը ավելի գործական և արդյունավետ է։
 «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքի համաձայն՝ Սահմանադրական  դատարանը  չի  իրականացնում  իրավաստեղծ  գործունեություն։
   Ըստայդ օրնեքի՝ Սահմանադրական դատարանի գործունեությունը կարելի է որակել  որպես  օրենքների  կամ  իրավական  այլ  ակտերի  նորմերը  մեկնաբանող  ևդրանց  կիրառման  ուղին  ճշգրտող  գործունեություն։
   Բայց  այսպիսի  եզրահանգման  կարելի  է  հանգել  միայն  վերլուծելով  օրենքը։
   Գործնականում  Սահմանադրական  դատարանի  որոշումները  իրենց  բովանդակությամբ  կարող  եննաև հանդես գալ որպես իրավակարգավորող կամ նույնիսկ իրավաստեղծ։
 Մեր կարծիքով՝ գործնականում իրացվող Սահմանադրական դատարանիիրավասություն  առավել  արդյունավետ  է,  քանի  որ  ամեն  օրենքի  բացի  լրացման  համար  Ազգային  ժողովին  դիմելը  կարող  է  անհարկի  ձգձգումների  հանգեցնել՝  իր  օբյեկտիվ  պատճառներով,  ինչի  արդյունքում  կարող  են  խախտվելանձի սահմանադրական մի շարք իրավունքներ։
 Այսպիսով՝ կարող ենք հանդես գալ մի առաջարկությամբ, ըստ որի՝ կարելի  է  փոքր-ինչ  ընդարձակել  Սահմանադրական  դատարանի  լիազորությունները՝ թույլ տալով վերջինիս իրականացնելու նաև փոքր ծավալով իրավաստեղծգործունեություն։
 Անհերքելի է, որ այսպիսի դիրքորոշումն ունի նաև իր բացասական կողմը,այն է՝ նման իրավակարգավորում սահմանելով՝ Սահմանադրական դատարանը  կարող  է  դառնալ  օրենսդիր  մարմին՝  սասանելով  խորհրդարանի  հեղինակությունը  և  խախտելով  իշխանությունների  բաժանման  սկզբունքը։
   Նմանվտանգից խուսափելու համար մեր առաջարկած իրավակարգավորումը պետքէ  լինի  որոշակի  սահմանափակումներով։
   Այն  է՝  հնարավորություն  ընձեռելՍահմանադրական  դատարանին  իրականացնելու  իրավաստեղծ  գործունեություն միայն համապատասխան օրենքի վիճարկվող դրույթում իրավական բացի առկայության դեպքում՝ չստանձնելով խոշոր իրավական ինստիտուտներ ևօրենքներ ստեղծելու առաքելությունը։
 Հաջորդ խնդիրը, որն առաջանում է Սահմանադրական դատարանի որոշումները  դատական  ակտերի  վերանայման  համակարգում  կիրառելիս,  կապված է Վճռաբեկ դատարանի կողմից Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումների ընկալման հետ։
  Թե՛ ՀՀքաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի, թե՛ ՀՀ վարչական դատավարության  օրենսգրքի  համապատասխան  հոդվածներում  ամրագրված  է,  որՎճռաբեկ դատարանը հիմք է ընդունում Սահմանադրական դատարանի որոշման մեջ արտահայտած այն դիրքորոշումը, որը նշված է որոշման եզրափակիչհատվածում։
  Սակայն այդ դրույթներն արդարացված չեն։
 «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի  Հանրապետությունում  ընդունվող  իրավական  ակտերն  են  Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրական  դատարանի,  Հայաստանի  Հանրապետության առաջին ատյանի դատարանի, վերաքննիչ դատարանի, Վճռաբեկ դատարանի որոշումները, վճիռները կամ դատավճիռները (այսուհետ` դատական  ակտեր),  ինչպես  նաև  դատարանների  աշխատակազմերի  ղեկավարների ընդունած անհատական հրամանները և կարգադրությունները։
  Հետևաբար, Սահմանադրական դատարանի որոշումները համարվում են իրավականակտեր,  իսկ  իրավական  ակտերի  նորմերով  բովանդակած  միտքը  պետք  էհասկանալ  այլ  դրույթների  հետ  միասնական  բովանդակության  և  համակարգային  վերլուծության  մեջ։
   Իսկ  այս  դեպքում  միայն  եզրափակիչ  մասը  չէ,  որտալիս է «իրավական հարցի» սպառիչ պատասխանը. վերջինս բխում է Սահմանադրական  դատարանի  որոշման  պատճառաբանական  մասում  կատարված  իրավավերլուծությունից,  ինչը  ևս  կարևոր  է  իրավական  խնդրի  բովանդակությունը և դրա լուծումը հասկանալու համար։
 Ինչպես  նշված  է  ՍԴՈ-943-ի  որոշման  մեջ,  եզրափակիչ  մասի  հիմքումդրված  եզրահանգումների  էության  և  բովանդակության  անտեսման  դեպքումչի կարող երաշխավորվել դատարանի որոշումների կատարումը, ինչը խաթարում է սահմանադրական արդարադատության էությունը։
 Արդարադատության բուն էությունը, թերևս, հետևյալն է. այն Սահմանադրությամբ  ամրագրված  պետական  գործունեության  հատուկ  տեսակ  է,  որնիրականացնում է միայն դատարանը՝ դատական համապարտադիր որոշումների  օրինականությունը,  հիմնավորվածությունը,  արդարացիությունն  ապահովող օրենքով սահմանված պահանջների ու կարգի խստագույն պահպանմամբ,համապատասխան դատավարական ձևերով և ուղղված է սահմանադրական,քաղաքացիական, քրեական, վարչական գործեր քննելուն և լուծելուն։
  Արդարադատության հիմնական առանձնահատկությունը արդարադատության բաղկացուցիչ  մաս  կազմող  դատական  ատյանների  կայացրած  ակտերի  կատարումն  է,  իսկ  եթե  կատարումը  չապահովվի,  ապա  արդարադատության  առաքելությունը կկրի հռչակագրային բնույթ, ըստ այդմ՝ չի իրականացվի նաև սահմանադրական արդարադատություն։
 Նշված  հիմնախնդրից  ածանցված  է  նաև  հետևյալ  ենթահարցը.  իսկ  ինչպետք է անել, եթե ՍԴ որոշման պատճառաբանական և եզրափակիչ մասերումարտահայտված  դիրքորոշումները  հակասեն  միմյանց։
   «Իրավական  ակտերիմասին» ՀՀ օրենքի 24-րդ հոդվածի համաձայն՝ նույն իրավական ակտի տարբեր  մասերի  միջև  հակասությունների  դեպքում  գործում  են  այն  մասերիդրույթների, որոնք  բխում  են  տվյալ  իրավական  ակտի  էությունից  կամ  տվյալիրավահարաբերությունները կարգավորող իրավունքի սկզբունքներից։
 Հիշյալ  իրավակարգավորումից  բխում  է,  որ  որպես  նոր  հանգամանք՝պետք  է  հանդես  գա  նաև  պատճառաբանական  մասը,  քանի  որ  միայն  պատճառաբանական  մասին  ծանոթանալու  դեպքում  է  հնարավոր  հասկանալ՝արդյոք կա հակասություն Սահմանադրական դատարանի որոշման եզրափակիչ և պատճառաբանական մասերի միջև և ընտրել այն դիրքորոշումը, որը ելնում է այդ որոշման էությունից կամ տվյալ հարաբերությունները կարգավորողիրավունքի սկզբունքներից։
 Ինչպես հայտնի է, պրակտիկան կարող է լինել շատ ավելի բազմաբնույթ,քան այն կարգավորող նորմերը, որոնք կարող են կա՛մ չհամապատասխանել,կա՛մ իրենց մեջ չպարունակել շատ հարցերի պատասխաններ։
  Այդպիսի բացթողումներից է նաև դատական ակտերի վերաբերյալ պարզաբանումներ տալու ինստիտուտը։
 Սահմանադրական դատարանի որոշումը երբեմն կարող է լինել ոչ հստակ,անորոշ, տարընթերցումների տեղիք տվող այն անձի համար, որը դիմել է դատարան։
   Այս  պրակտիկան,  նախ,  հակասում  է  ՀՀ  Սահմանադրությամբ  ամրագրված  իրավական  որոշակիության  սկզբունքին,  այնուհետև  խախտում  էանձի սահմանադրական իրավունքները՝ արդարադատության մատչելիությանև  արդար  դատաքննության  իրավունքները։
   Դատական  պաշտպանությանմատչելիությունը  ենթադրում  է  ոչ  միայն  դատարան  դիմելու  անձի  անվերապահ իրավունքը, այլև դատարան դիմած անձին հնարավորությունը՝ իրեն հուզող հարցերի պատասխանը իր ենթադրյալ խախտված իրավունքի մասին։
 Դատական  ակտի  մեջ  անորոշ  ձևակերպումների,  տարընթերցումների  ևնույնիսկ հակասությունների առկայությունից խուսափելն ամեն անգամ չի հաջողվի, այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է օրենսդրության մեջ ներառել Սահմանադրական  դատարանի  որոշումների  վերաբերյալ  պարզաբանումներ  տալու ինստիտուտը։
  Առաջարկվում է ներդնել այդ ինստիտուտը, որը լույս կսփռիանորոշ  ձևակերպումներ  և  կոլիզիոն  դրույթներ  պարունակող  որոշումներիվրա։
 Վիկտորյա ՀակոբջանյանՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԴԱՏԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐԻ ՎԵՐԱՆԱՅՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄԲանալի բառեր՝ սահմանադրական դատարանի որոշումներ,իրավական դիրքորոշումներ։

Սահմանադրական դատարանը կարևորագույն գործառույթ է իրականացնում արդարադատության համակարգում՝ ուղղորդելով դատարաններին ավելի արդար և հստակ որոշում  կայացնելու  և  վերականգնելու  մարդու  և  քաղաքացու  խախտված  իրավունքներն  ու  ոտնահարված  օրինական  շահերը։
   Շատ հաճախ  է  լինում,  երբ  Սահմանադրական  դատարանն  իր  բարձրարժեք  դիրքորոշումներով  թույլ  է  տալիս  ՀՀ  դատարաններին  կայացնելու  այնպիսի որոշումներ, որոնք ճակատագրական կարող են լինել արդարադատության հիմքերի ամրապնդման և կատարելագործման հարցում։
   Այդ իսկ պատճառով Սահմանադրական դատարանի որոշումները պետք է լինեն հիմնավորված,  արդյունավետ  կիրառման  համար՝  էլ  ավելի  կատարելագործված։
   Այս  ամենը  հիմք  հանդիսացավ  ուսումնասիրելու  հիշյալ  ոլորտի  բացերը  և  վերհանելու  այն  հիմնախնդիրները, որոնց առկայությունը կարող է խոչընդոտ հանդիսանալ սահմանադրական արդարադատության արդյունավետ իրականացմանը։
  Ոլորտի ցայտուն և պրոբլեմատիկ կողմերը  ներկայացված  են  սույն  գիտական  հոդվածի  շրջանակներում  մեր  կողմից  կատարված  ուսումնասիրության արդյունքների հիման վրա։
