ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼՈՒ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐԸԼոյս` ի ծածուկ ոչ պարփակի,                                                    Բարձր` յընդհանուրըս տեսանի.                                                  Զոր առանձինն ինչ նա խօսի,Ընդ տիեզերս երկիր սփռի։
 Այսպես է խորհրդածել Ներսես Լամբրոնացին, Շնորհալուն` իր ավագ ժամանակակցին և ուսուցչին նվիրված ներբողում։
 Ընդհանրապես հայտնի են Շնորհալու անձն ու գործը, դրանց կշիռը։
 Ներսես Շնորհալին Պահլավունիների նշանավոր իշխանական տոհմից էր։
  Նածնվել  է  1100  թվականին։
   Շնորհալին  Գրիգոր  Մագիստրոսի  ծոռն  էր։
   Չափազանցհարուստ, բազմաժանր ու բազմաբովանդակ ժառանկություն է թողել Շնորհալին՝ արձակ գործեր` ճառեր, թղթեր, մեկնություններ և առավելապես չափածո երկեր` տաղեր,բանքեր, շարականներ, հանելուկներ, ներբողներ, մեղեդիներ, գանձեր, վիպաքնարական բնույթի քերթվածներ, պոեմներ։
 Շնորհալին այն գրողներից է, որոնց երկերը հրատարակվել են դեռևս հայ տպագրության արշալույսին` 16-րդ դարում։
  Մատենագրության մեջ պահպանվել են նրաննվիրված մի շարք երկեր։
 Ներսես Շնորհալին գրականության կոչումը տեսնում էր ժողովրդի բարօրությանծառայելու,  «նիրհած  հոգիները»  արթնացնելու,  մարդկանց  կրթելու  մեջ։
   Ընթերցողիմեջ նա վերակենդանացնում էր նվիրական հիշատակներ,  որոնք  ժամանակին հուզող խնդիրների  կապակցությամբ  դաստիարակիչ  նշանակություն  ունեին։
  Իբրև քրիստոնեության  ջատագով  ու  պաշտպան`  Ն.  Շնորհալին  ուներ  կրոնական  աշխարհայացք։
  Նրա համոզմամբ` մարդն  օժտված է ազատակամ գործունեությամբ և դրանով ազդում  է  հասարակության  կյանքի  վրա։
   Ուստի  և  ելնելով  ընդհանուր  բարօրությանշահերից՝ նա հատուկ նշանակություն է տալիս մարդու բարոյական կատարելագործման գաղափարներին։
  Նա գրականության մեջ մտցրել է մի նոր տեսակ ևս` «Առակքվասն  ուրախության  մարդկան»։
   «Առակք»  բառն  այստեղ  չպիտի  հասկանալ  արդիիմաստով, այլ իբրև «հանելուկներ»։
 Շնորհալին շատ է օգտվել ժողովրդական բանահյուսությունից, ուստի և, բանահյուսական ժանրը ևս նրա միջոցով առաջին անգամ մուտք է գործել հայ գրականություն,  մշակվել  ու  դարձել  գրական  նոր  տեսակ։
   Ուսուցողական  նպատակով  ՆերսեսՇնորհալին  գրել  է  300-ից  ավելի  չափածո  հանելուկ,  որոնք,  Կիրակոս  Գանձակեցուվկայությամբ, հեղինակն ստեղծել է աշխարհականների համար, որպեսզի անբովանդակ զրույցներով զբաղվելու փոխարեն մարդիկ ունենան ժամանցի ավելի օգտակարմիջոց։
 Շնորհալու հանելուկների նյութը բնությունն է, մարդկային կյանքը, հայ ժողովրդիպատմությունն  ու  դիցաբանությունը։
   Հանելուկները  գրվել  են  ժամանակի  խոսակցական լեզվով, որն այսօր հայտնի է «միջին հայերեն» անունով։
  Այժմ դրանք թարգմանված են նաև աշխարհաբար ու հենց այդպես էլ ներկայացվում են։
  Դրանց նյութըմասամբ  վերաբերվում  է  կրոնական  բաների  և  անձերի(աբեղա,  միակեց,  դրախտ,ապաշխարհանք, առաքյալք, կանթեղ Աբել և Կայեն, Աբրահամ, Ադամ, Դավիթ, Ղովտև  այլն  նաև  Հայոց  պատմությունից`  Վարազդատ,  Տորք,  Տրդատ)։
   Հետաքրքիր  ենավելի այն բազմաթիվ հանելուկները,  որոնք,  ինչպես ժողովրդական հանելուկները,հորինված են կենդանիների, պտուղների, տարվա չորս եղանակների և ոչ կրոնականբաների մասին, ինչպես` ձյուն, երկինք, արեգակ, լուսին, անձրև, աշխարհ, ծառ, կշեռք,ճրագ, նուռն, դդում, խաղող, խնձոր, տանձ, ընկույզ, ցորեն, ջրաղաց, ագռավ, այծ,աղվես, արջ, էշ, կատու, կրիա, ուղտ, ջորի, սագ, սիրամարգ, կաքավ, արտուտ, բզեզ,մեղու, մրջիմ, գինի, գիրք, դանակ, դուռն, աշտարակ, աղեղ, սուր, սանդր և այլն։
 Այս առումով էլ Շնորհալու հանելուկները հայ գրականության աշխարհականացման առաջին դրսևորումներից են։
  Շնորհալին այս նոր գրական տեսակը յուրացրել է,անշուշտ, ժողովրդական բանահյուսությունից։
  Նրա հանելուկների մի մասի նյութն էլվերցված  է  ժողովրդականությունից։
   Հայտնի  է,  որ  գրական  տեսակի  աստիճանինբարձրացնելով հանելուկները, Շնորհալին միաժամանակ հետապնդել է գործնականորոշակի  նպատակ՝  զվարճացնելով  սովորեցնել  հատկապես  ժողովրդական  լայնզանգվածներին։
   Ու  պատահական  չէ,  որ  հանելուկներում  Շնորհալին  բանեցրել  էժամանակի  խոսակցական  լեզուն,  և  որ  դրանց  մեջ  նա  «գիտցած  է  ժողովրդականբանաստեղծութեան սեպհական գեղեցկութիւնն ճարտարութեամբ ամփոփեալ դնել»[2]։
  Դատելով Կիրակոս Գանձակեցու մի դիպուկ վկայությունից՝ քըննարկվող ստեղծագործությունները հորինելիս հեղինակը նկատի է ունեցել հայոց աշխարհիկ կյանքումհանելուկների կենցաղավարման տարածված ձևերից մեկն ու գործնական կիրառության կերպը ևս, երբ, ասենք, ընկերական ուրախ հարկի տակ, հանելուկի առաջարկմանև  լուծման  խաղին  ներկա  է  և  կամ  նույնիսկ  մասնակցում  է  ժողովրդական  մի  բազմություն։
 Ն. Շնորհալին խորացրել է հայոց ազգային բովանդակությունն ու հայրենասիրական ոգին, ավելի է մոտեցրել իրական կյանքին, ճոխություն ու բազմազանություն հաղորդել նրանց։
 Այն, որ ժողովրդական ստեղծագործության մեջ առհասարակ կան նաև այսպեսկոչված  «երգային»  հանելուկներ,  գրականության  մեջ  արձանագրված  է  արդեն,  ուժողովրդական երգի տարբեր հավաքածուներում էլ այդպիսիք իրոք հանդիպում են։
 Ուսումնասիրողները, սակայն, շոշափել են այն, և քննելով հայ ժողովրդական հանելուկները՝  ցույց  տվել,  որ  դրանք  իրենց  տարբեր  կողմերով  աղերսվում  են  ինչպեսհեքիաթների,  առածների,  դյութանքի  բանաձև-աղոթքների,  այնպես  էլ  երգերի  կամխաղիկների հետ։
  Շնորհալին ստեղծագործել է հայկական չափերի գրեթե բոլոր տեսակներով, որոնց մի մասի ստեղծողը ինքն է։
  Հետևելով Գրիգոր Մագիստրոսին՝ նաիր մեծ ու փոքր ծավալի գործերը գրել է հանգերով, իսկ ինչ վերաբերում է հանելուկներին, ապա դատելով լոկ  հրատարակվածներից  էլ՝ առհասարակ տաղաչափված են, ըստ  որում մեծ մասամբ  4 + 4 չափով են։
  Ուշագրավ է,  որ նման կառուցվածքի հանելուկներում երբեմն առաջին անդամի սկզբում մի վանկ պակաս է լինում։
  Ի վերջո հիշատակելի է մի հատկորոշ փաստ ևս։
  Ինչպես երևում է ձեռագրական տվյալներից,  հայավանդապահ շրջաններում, 17-րդ դարում, հարատևած է եղել  մի  պատկերացում,որի  համաձայն` Շնորհալին  իր  հանելուկներով  էլ հանդես  գալիս  որպես «շերասաց»,այն է` երգասաց։
  Հիշյալ հարյուրամյակում գաղափարված  գրչագրերից  մեկում  զետեղված  է  մի  շատ յուրատիպ վեճ, որ  ընթանում  է հանելուկներով։
  Վիճող  կողմերն են Շնորհալին  և ոմն «Կաղ ալևոր»,  որը և վեճի վերջում զավեշտական զայրույթովհետևյալն  է  ասում  Շնորհալուն  (…  «պատասխանեաց  ալևորն  և  ասաց  առ  ՍուրբնՆերսէս»).                                                                  Ես գիտէի զքեզ տէր փառաց,                                       Եւ վարդապէտ տիեզերաց.                                       Դու կիւէնտէ ես շերասաց,                                       Աւեր ջաղաց, գխտոր աղաց։
 Այսպես ուրեմն, ամենայն հավանականությամբ, Ներսես Շնորհալին, հետևելովժողովրդական  և  ժողովրդային-մասնագիտացված  արվեստին,  իր  հանելուկներիգրեթե մի մասը հորինել է որպես աշխարհիկ երգեր, որ ունի սկզբունքային նշանակություն։
 Ինչպես արդեն վերևում նշվեց` Շնորհալին այս նոր գրական տեսակը յուրացրելէ անշուշտ ժողովրդական բանահյուսությունից. նրա հանելուկների  մի մասի նյութն էլվերցված է ժողովրդականից։
  Օրինակ, մահմեդական շեյխի / = վանահոր/  և կաթոլիկ ֆրերի  /  =  եղբոր`  կրոնավոր  իմաստով/  նմանեցրած  արջի  հանելուկի  վերջին  տողն առնված  է  ժողովրդական առածից, թե` «Արջի  աչքը  մերու  տանձին  է».                                       Շըխուկ մի կայր զետ ըզֆըրեր,                                      Ու ինք խաւ ի վեր մուշտակ ունէր,                                      Խաղայր, քոլօլ կենայր ու յառնէր,                                      Ու հետ տանձին զաչերն ածէր։
                                                                           /Արջի  աչքը մերու  տանձին  է/Ամպրոպ ու կայծակի հրեղեն և անձրևաբեր աստծուն՝ Վահագնին, ըստ մեր ժողովրդական հավատալիքների, փոխարինել է Եղիա մարգարեն, և վերջինս` Եղիան,հանելուկի մեջ նկարագրված է հիշված աստվածության գծերով.  Սրանց կողքին կան հանելուկներ, որոնք ավելի բարդ են, փոխաբերությամբ, այլաբանորեն տրված հատկանիշներով, որոնք ավելի հասուն միտք ու դատողություն ենպահանջում, նրանք լուծվում են համեմատությունների կամ զուգորդությունների ավելիբարդ շղթայով.                                                                                      Տղայն չուտէր բայց միայն հուր,                                       Մեծին ագռաւըն տայր ապուր,                                       Հեծեալ հրեղէն ձի ու գնայ սուր,                                      `Ի ինքն ի յամպոյն հոսէ մեզ ջուր։
 Ինչքան  էլ  ժողովրդական  տարրը  երևում  է  մի  քանի  «առակների»  մեջ,  այնուամենայնիվ սրանք էլ, ինչպես և մյուսները, իբրև գրական երկեր Շնորհալու ստեղծածնեն։
  Նա, ժողովրդական հանելուկների տեսակն ընդարձակելով, վերածել է նույնահանգքառյակների  (մեկն  ությակ է), և անպաճույճ  ու հակիրճ  ոճով, բայց դիպուկ նմանություններով նկարագրել առակների մի քանի բնորոշ կողմերը և առաջ բերել իսկականփոքրիկ  բանաստեղծություններ`  լի  ճշգրիտ  իրականությամբ։
   Այսպիսով  ժողովրդական բանահյուսության այդ հասարակ տեսակն ստացել է որոշ գեղեցկություն և ունիմի  առանձին  համեղություն  ու  գրավչություն,  մանավանդ  երբ  հորինված  է  խոսվածլեզվով։
   Բերենք  մի  քանի  օրինակ։
   Հենց  սկզբում  գրված  հանելուկի  մեջ  կենդանիտեսնում ենք սևավոր աբեղային` առանձնացած աղոթելիս.                                             Մէկիկ հաւուկ մի կայր փոքրիկ,                                           `Ի գլուխն ունէր սևուկ թեպրիկ,                                           Երթայր նըստէր ինքըն լըռիկ,                                           Աղօթք առնէր խիստ սըպըրկիկ։
 Ահա և քարաշրջիկ խեղճուկ այծը, որ իր մարմնով ծառայում է և՛ քրձազգեստներին, և՛ գինարբուներին, և ՛ ամենքին.                                           Յամէն շըրջի ինքն ի քարեր,                                           Ունի ծախու մազէ քըրձեր,                                           Գինոյ ունի աղուոր տըկեր,                                           `Ի օժտէր ձըրի դանկի կոթեր։
  Ջանասեր մրջյունների երկայնաձիգ քարավանները նմանեցրած են Խորասանգնացող բեռնակիր էշերի քարավաններին.                                           Կարի տեսայ ես ծատ կարուան,                                          Որ կու իջնայր ի Խորասան,                                          Իշուին բոկիկ էր ու անփալան,                                          Մէկիկ հատիկ բառնան ու գան։
                                                                             /մրջիմն/Գեղեցիկ է կանաչազգեստ գարունը՝ արոտական խաշների հոտերով և բազմաթիվ  գեր  ձիերով,  և  ընդհակառակը՝  «տօթագին  քարանձաւ»  Հռոմկլայի  և  շրջակաերկրի այրող աշունը, որ ցամաքեցրել է գետի ջուրը, խանձել ու հեղել է դաշտի խոտը`զրկելով ձիուն և էշին։
                                          Մանուկ մի կայր զօրեղ հրեղէն,                                         Խմեց, հատույց զջուրն ի գետէն,                                         Ձիուն, իշուն արար նա քէն,                                         Հնձեց, վերոյց զխոտն ի դաշտէն։
 Կան հանելուկներ, որոնք մտքի սրումից զատ ձևավորում են նաև երեխայի գեղարվեստական ճաշակը` ներգործելով երևակայության և զգացմունքային աշխարհիվրա. այսպես է գարունն իր արոտներով, խաշների հոտերով ու ձիերի երամակներով.  Թագուոր տղայ աղուոր տեսակ,Զամէն հագնի կանաչ դիպակ,                                           Խաշինք ունի անթիւ բանակ,Շատ գեր ձիան որձ ու մատակ։
 Մանուկ մի կայր զօրեղ հրեղէն,Խըմեց հատոյց զջուրն ի գետէն.Ձիուն `ւ իշուն արար նա քէն։
                                         Հընձեց վերոյց զխոտն ի դաշտէն։
   /գարուն/                        Տեսի զմանուկ մի որ ծնանէր,Եւ ի նոյն օրըն մեռանէր.Յետ թաղելոյն դարձյալ յառնէր,Ի այլ գեղեցիկ զինք ցուցանէր։
 /արեգակ/Ահա գարունը ներկայացնող հանելուկները։
  Դրանք գրված են միջին հայերենովև այնքան պարզ են, որ աշխարհաբար վերլուծելու կարիք չկա։
 Նպատակային են նրա «հանելուկ-առակները», որոնք գրականության պատմության  մեջ առավելապես  դիտված  են իբրև  կյանքին անմիջակնորեն առնչվող ստեղծագործություններ,  բանահյուսական  տեսակի  օգտագործման  հետ  մեկտեղ  գրականության  աշխարհականացման  արտահայտություններ։
   Անշուշտ,  «Հանելուկներում»ինչ-որ չափով առկա է ուսումնական նպատակադրումը` տալ գիտելիքներ ժամանակիհամար  անհրաժեշտ  կրոնի  պատմությունից,  հայոց  պատմությունից,  բուսական  ուկենդանական  աշխարհից,  բնության  երևույթներից,  բայց  խնդիրն  այստեղ  միայնուսուցանելիք նյութը չէ, այլ այն ուղիները,  որով հեղինակը սրում է ընթերցողի միտքը,բևեռում ուշադրությունը երևույթի էական կողմի վրա, զարգացնում կռահողունակությունը  և  այլն։
   Այսպես,  հանելուկների  մեջ  մի  շարք  կա,  որտեղ  հեղինակը  տալիս  էառարկայի մի երկու-երեք հատկանիշ, և երեխային է մնում ի մի բերել դրանք` սինթեզելու տալ հանելուկի լուծումը։
   Այսպես.                                         Լըսէ, եղբայր, քաջ կարևոր                                        Առ քեզ նըշան` ինքն է բոլոր.                                        Նա եւղ ունի, կեղևն ոսկոր,                                        Կըտուեա և կեր ըզգռուզն աղուոր                                                                               /ընկույզ/  Ի յելանելեն է փըրփըրակ,  Երբեմն լինի փոշետեսակ.  Նա դիզանայ որպես բամբակ,  Երկրի սերմանց է օժանդակ։
  Կամ`                                                                            /ձյուն/Կան նաև երգիծանք պարունակող հանելուկներ, որոնք մի ամբողջ դարաշրջանիկենցաղ ու հոգեբանություն են արտացոլում։
  Օրինակ` ո՞վ կհամարձակվի բռնակալիերեսին բան ասել, բայց մի զարմանալի բան կա թռչունի մագիլներով, և նա ցատկում է  բռնակալի  երեսի  վրա։
 Եկ դու մի՜տ դիր, սիրելի’,Իրք մի ասեմ զարմանալի.Մէկ մի ունի մագիլք հաւի,Վազէ յերես բըռնակալի։
                                                             /Սանդր/Հանելուկներում  նույնպես  Շնորհալին  երեխայի,  մարդու  մտահորիզոնից  դուրսչէր թողնելու սերը կրթության, գրքի նկատմամբ։
  Գիրքը նույնպես հանելուկի առարկաէ դառնում.Տուն մի տեսի սպիտակ փըռած,Ու սև հաւեր ի ներս թառած.Ձուս ածէին ցեղք ի ցեղաց,Լեզուաւ խօսին բանականաց։
                                                                             /գիրք/  Ինչպես արդեն վերևում նշվեց Ներսես Շնորհալու հանելուկները մեծ մասամբչափածո են` 4 + 4, կամ հայրենների չափով հորինված։
  Գուսանական արվեստում ընդունված  էր  հանելուկները  երգելով  ասել։
   Սրանից  էլ  ենթադրվում  է,  որ  Շնորհալուհանելուկները իրենց տաղաչափված ձևով պետք է, որ երգված լինեն։
  Շնորհալին իրհանելուկներում չի մոռացել անցավոր մարդ էակի հեղհեղուկ բախտը և որ «աշխարհըհյուրանոց է, մարդիկը հյուր են. Կուգան ու կերթան».                                      Պանդոկ մի կայր վերայ երկրի                                      Ի յանցաւոր ճանապարհի.                                      Որ անծանօթքն ի նմա գային,                                      Եւ ծանօ՜ թքըն գընային։
                                       Մինչ հիւըրն գայր` մեծարէին,                                      Եւ մինչ գընայր` կողոպտէին,                                      Ոչ թե մասն ինչ իրս առնուին,                                      Այլ զբովանդակն խըլէին։
   Կենցաղային-առօրյա ժամանցի համար է գրել նա իր հանելուկները։
  «Եւ զի յամենայնի հանճարեղ էր Ներսէս, արար և առակս խորհրդաբարս ի գրոց, և հանելուկս,զի փոխանակ առասպելեաց` զայն ասասցեն ի գինարբուս և ի հարսանիս», գրում է 13րդ  դարի  պատմիչ  Կիրակոս  Գանձակեցին։
   Որպեսզի  զվարճությունը  անբովանդակկամ  ինքնանպատակ  չլինի,  բանաստեղծը  դրանցով  ևս  աշխատում  է  օգտակարգիտելիքներ տալ։
    Ահա թթենին, որի տերևներով շերամի որդը «անգին դիպակ» է պատրաստում.                                         Զայն ծառըն տես, որ կու ծաղկի,                                         Տերևն է իւր զերդ ըզկաշի,                                         Նարմով զգեստ մարդկան լինի,                                          Խիստ վայելուչ և ցանկալի։
                                                                           /թթենի/Կարծես որոշակի ծրագրով ստեղծված, սրամիտ ու աշխույժ, երբեմն նուրբ հումորով համեմված հանելուկներում Շնորհալին պատմում է աստվածաշնչյան ու պատմական դեմքերի ու կենդանիների, բույսերի, բնական երևույթների, գրականության ումշակույթի  մասին։
   Հանելուկները  իրենց  լուծումը  դժվարությամբ  տարբերվում  են  ևհասցեագրված  են  տարբեր  մակարդակ  ունեցող  ընթերցողների։
   Հայոց  այբուբենիննվիրված հանելուկը լուծելու համար, օրինակ, պետք էր գրագիտություն ունենալ.Ի չորս տասէն չորս էառ,Յրայլն երբեր կացոյց յերևան.Ամենն է` տասը հազար,Մէկ պակաս և այլն ի լըման։
 Ինքըն քառակի փակեաց,Որ ճարտար մարդիկն իմանան.Զկէսըն ութն և տասն առնէ,Որ յիմար մարդիկն չիմանան։
                                                                               /այբուբեն/Մի այլ հանելուկում ընդգծվում է քերականության կարևորությունը.Տեսի արհեստ մի ես փոքրիկ,Յոյժ պիտանի և գեղեցիկ.Ունէր յինքեան երկու դըռնիկ,Ութեակ թուով պատուհանիկ։
 Ինչպես արդեն վերևում նշվեց  պարզ, բանահյուսական երկի կառուցիկությամբաչքի  ընկնող  իր  հանելուկները  Ներսես  Շնորհալին  գրել  է  ժողովրդախոսակցականլեզվով` միջին հայերենով, որը հետագայում դարձավ քնարերգության լեզուն։
  Անշուշտ,ինչպես առհասարակ, մանկական գրականության այս բնագավառում ևս Շնորհալինհետևորդներ  ունեցել  է.  հայտնի  օրինակ,  Տիրատուրը  /14-րդ  դարում/։
   Բայց  սրանցգործերը հաջորդ դարերում մեծ մասամբ վերագրվել են Շնորհալուն։
  Հետևորդներիցմեկը հենց Շնորհալու հանելուկների  կաղապարով    ստեղծել    է  մի    հանելուկ    նրա մասին.     Իշխան մի կայր յեկեղեցի,“ւ ի բարձրագոյն աստիճանՔան զոր չեղև ոք աւելի,Երգիչ տաղի, շարականի։
 Ինչ վերաբերում է հայ աշուղներին, ապա նրանք նույնիսկ հանելուկներ երգովառաջարկելու և լուծելու գեղեցիկ ավանդույթը պահպանել են մինչև մեր օրերն իսկ,  մասնավորապես իրենց տպավորիչ մրցահանդեսներում, ըստ բոլոր տվյալների`  կանխապես հենց ժողովրդական արվեստից փոխառնելով սույն փորձը և զարգացնելովայն։
   Առարկայի    կամ  երևույթի  խտացված    հատկանիշների  փոխաբերությամբ  ուհամեմատություններով, Շնորհալին ընդլայնում է աշխարհաճանաչողությունը,  զարգացնում սրամտություն, կռահելու ունակություններ։
 Ահա ինչպիսի բանաստեղծական հմայիչ պատկեր է «Երկինք» հանելուկը.                    Եկեղեցին բարձր էր և լայնԱնսիւն շինած էր լայն,Կանթեղեքն ի կախ կան անչըւան,Ջահերն անձէթ ըզլոյսըն տան։
                                                    /երկինք/Ակամայից  հիշում  ենք  ժողովրդական  ավանդությունն  ու  Հովհաննես  Թումանյանի «Լուսավորչի կանթեղը»։
  Չնայած հանելուկի ամբողջական մետաֆորիկ բնույթին՝այնտեղ լուծման համար եզրեր են հուշված․	անչվան կախված կանթեղները և անձեթջահերը իսկույն մղում են միտքը դեպի լուսատու մարմինների աշխարհը` երկինք։
 Այլաբանական բնույթ ունեցող այս քառյակները, որոնց թեման է արևը, լուսինը,աստղերծը,  ծիտիկը,  գայլը  և  վերջապես  մարդն  ու  նրա  կենցաղը,  փորձում  են  բացահայտել բնության ու տիեզերքի առեղծվածային երևույթները՝ դիտելով մարդուն իբրև բնության հրաշք, որի համար կյանքը մի հյուրանոց-բանդոկ է, ուր մտնելիս նա մեծարում է, հեռանալիս կողոպտում։
 Կան  հանելուկներ,  որոնց  մեջ  կյանքի  ճանաչողության  տարրն  է  ակունքը  ևլուծման  գաղտնիքը,  այսպես`  «Զարմանք  ասեմ  քեզ  սիրելի»,  -  հեղինակը  բևեռում  էուշադրությունը կյանքի ոչ օրինաչափ ընթացքի վրա, նախապատրաստում նրա լուծման փիլիսոփայական-այլաբանական ուղին.Կին մի ծնաւ գըռուզ որդի,Տղայն ունի ալիք ծերի,Երբ ծերանյ` դառնայ սևի                                                                  /սրամիտ լուծումը խաղողն է/  Հիշված բոլոր նոր տեսակի երկերը թեպետ ունեն գեղեցիկ հատվածներ, բայցիրենց նյութով բանաստեղծին արդեն հնարավորություն չեն տվել ո՛չ երևակայությանթռիչքներ գործելու և ո՛չ էլ ներսուզվելու իր հոգու խորքերը՝ քրքրելու իր զգացումները։
   Ինչպես արդեն նշվեց, չափազանց մեծ է Շնորհալու դերը հայ քնարերգությանպատմության  մեջ։
   Ինչպես  ասել  է  հայ  միջնադարյան  գրականության  խոշոր  պատմաբան Մանուկ Աբեղյանը, «Մեր բանաստեղծությունը 12-րդ դարի կեսին արդեն երկընքից իջել էր երկիր և դարձել կյանքի և բնության արտացոլումը ոչ միայն իր ընդհանուր էությամբ, այլև բովանդակության մանրամասներով, ինչպես և բնական ու պարզձևով, շնորհալի քերթողի փափուկ, տրտմական կամ լուրջ հույսով և անուշ, սրտաշարժշեշտերով»։
   Շնորհալին դիմել է բազմաթիվ արտահայտչամիջոցների ու պատկերավրորմանհնարանքների։
   Նա  նախասիրել  է  հատկապես  անձնավորման  կամ  դիմառնությանհնարանքը`  շնչավորելով  ու  խոսեցնելով  անշունչ  առարկաներին։
   Շնորհալին  ընդլայնում է աշխարհաճանաչողությունը, զարգացնում սրամտությունը։
    Բանաստեղծի վաստակի գրական բազմազանության մեջ տեղ է գրավում նրապատմաքաղաքական հեղինակությունը։
  Նա իր հանելուկները գրել է ջերմությամբ ևհպարտությամբ։
  Նա ազատամիտ ու լայնախոհ մոտեցմամբ ընտրեց առավել բանական ճանապարհ։
  Նա պատկերել է անցյալի և իր ժամանակի հերոսների սխրագործությունները՝ ձգտելով վառ պահել ժողովրդի մարտական ու հերոսական ոգին։
     Գրիգոր Նարեկացուց հետո Ներսես Շնորհալին գրավում է հայ բանաստեղծության երկրորդ խոշոր բարձունքը։
  Նրանից հետո նրա ստեղծագործության բարերարազդեցությամբ հայ գրականության մեջ գնալով ավելի են խորանում աշխարհիկ տրամադրություններն ու ազգային-հայրենասիրական ոգին։
   Մեծ բանաստեղծի հանելուկների կաղապարով ուրիշները հանելուկ էին գրումնաև նրա՛ մասին։
  Ահա դրանցից մեկը                                                           Տնտես մի կայր խիստ պատուական,Ճաշեր կազմէր յոյժ զանազան,Մանկությունքս ուտեն և զուարճանանԵւ գիտութեամբ փարթամանան։
   Ներսես Շնորհալին հայ գրականության այն մեծերից է, ով իր վրա է վերցրելժողովրդի  լուսավորության,  ուսուցման,  դաստիարակության  գործը  և  բնությունիցտրված իր շնորհները ի սպաս դրել սերունդների բարոյակրթման գործին։
  Բանաստեղծի ծննդից անցել են դարեր, բայց նրա ժառանգությունը այսօր էլ շատ ուսանելի արժեքունի  ոչ  միայն  գրականության,  այլև  մանկավարժության  ու  մանկագրության  ոլորտներում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՈՒՆ[1] Աբեղյան Մ., երկեր, հատոր Դ, Երևան, 1970։
 [2] Թահմիզյան Ն., Ներսես Շնորհալին երգահան և երաժիշտ, Երևան, 1964։
 [3] Շնորհալի Ն., Հանելուկներ, Երևան, 1984։
 [4] Շնորհալի Ն., Հոդվածների ժողովածու, Երևան, 1977։
 [5] Մնացականյան Ա., Հայ միջնադարյան հանելուկներ, Երևան 1979։
 Եղիազարյան ՍամվելՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼՈՒ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ Շնորհալի, հանելուկներ, միջնադար, բանաստեղծ, Պահլավունի,ժամանակահատված։

Սույն  հոդվածում  քննության  են  առնվել  Ներսես  Շնորհալու  հանելուկները,  վերաարժևորել և գնահատվել են դրանք։
  Փորձ է կատարվել յուրովի մեկնաբանել և  ներկայացնել Շնորհալու հանելուկները՝ ապահովելով նյութի արդիականությունը։
