Հոդվածի  նպատակն  է  հասարակական  աշխարհագրության  ժամանակակից մեթոդաբանության դիրքերից մեկնաբանել ազգային ինքնության և ազգային աշխարհաքաղաքական պատկերացումների ձևավորման փոխազդեցությունները։
  Ակնհայտ է, որ այս հասկացություններն իրենց բարդությամբ և բազմաշերտությամբ նախ պարտադրում են առանձին-առանձին մեկնաբանել հասկացությունների գիտական ընկալման ժամանակակից ասպեկտները, որից հետո նոր միայն հնարավոր կլինի բացահայտել վերջիններիս փոխառնչություներնու  փոխազդեցությունները։
   Ըստ  այդմ,  կարող  ենք  ձևակերպել  հոդվածումառանձնացվող  հետազոտական  խնդիրների  տրամաբանական  ենթակարգությունը.•  գիտական  տեսությունների  համատեքստում  քննարկել  «ազգային  ինքնություն»  հասկացության  էությունը,  մեկնաբանման  ժամանակակից  տեսանկյունները՝  ելակետ  ընդունելով  հայի  նույնականացման  (իդենտիֆիկացիա)աշխարհագրական հիմքերը,•  վերլուծել «ազգային աշխարհաքաղաքական պատկերացումներ» հասկացության գիտական բովանդակությունը՝ մեկնակետ ընդունելով հայկական աշխարհաքաղաքականության  ներուժը  պայմանավորող  ակտորների  գործունեությունը, •  բացահայտել  ազգային  ինքնության  և  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների ձևավորման փոխադարձ կապը՝ հիմք ընդունելով ազգային առաջնահերթությունների ճշգրտման անհրաժեշտությունը։
 Խնդիրների լուծման համար որպես դիտակետ ընտրել ենք հասարակական  աշխարհագրության՝  տարածական,  համակարգային,  տարածաժամանակային և հիմնախնդրային հետազոտական մոտեցումները։
  Իսկ նրանց առանձնակի  բարդությունը  պարտադրում  է  օգտվել  ինչպես  համագիտական՝  վերլուծության, համադրման, տեսական ընդհանրացման, այնպես էլ կոնկրետ աշխարհագրական՝  համեմատա-աշխարհագրական,  հաշվեկշռային,  աշխարհագրական գիտական նկարագրման մեթոդներից։
 Ազգային ինքնության խնդրի մեկնաբանումը ժամանակակից տեսականհետազոտությունների առանցքային և բարդ հարցերից մեկն է։
  Սակայն հայրենական գիտական շրջանակներում խնդրի լուծման կայուն ավանդույթներ դեռևս ձևավորված չեն։
  Դա առաջին հերթին պայմանավորված է այն հանգամանքով,  որ  խորհրդային  կարգերից  ժառանգած  գիտական  դպրոցում,  օբյեկտիվ  ևսուբյեկտիվ գործոնների ազդեցությամբ, բացակայել են մեր էթնիկ ինքնությանըվերաբերող  հետազոտությունները։
   Անկախությունից  հետո  փորձ  կատարվեցայս բացը լրացնելու, սակայն գիտական կայուն հիմքի բացակայության պատճառով,  ազգային  ինքնության  թեմայով  հրապարակումները,  առանձին  բացառությունները հանած, հաճախ առանձնանում էին ոչ մասնագիտական, երբեմնպաթետիկ ձևակերպումներով։
  Ուշագրավ է, որ մեզանում ազգային ինքնությանպաթետիկ  գերագնահատումն  ընթանում  է  համատեղաբար  նույն  ինքնությանպաթետիկ թերարժևորման հետ։
  Արդյունքում թեմայի վերաբերյալ առաջանումէ բևեռացման տանող բանավեճ, որի ընթացքում հնարավոր չի լինում հասկանալ, թե որոնք են հայկական ազգային ինքնության օբյեկտիվ բնութագրերը [5]։
 Հասարակական կյանքի կազմակերպման ժամանակակից միտումները՝գլոբալացումն ու անդրազգային գործընթացները, համահարթեցնում են (համահարթեցրել են) անհատների և սոցիալական խմբերի արժեքային կողմնորոշումները։
  Տեղի ունեցող աշխարհաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային վերափոխումների ադեցությամբ ձևավորում են նոր տիպի հանրություններև նոր ինքնություններ։
  Որպես հետևանք՝ փոփոխություններ են տեղի ունենումնաև  հանրությունների  կոլեկտիվ  ինքնագիտակցության  ավանդական  մոտեցումներում։
 Առանձին մասնագետներ հենց այս հանգամանքով են հիմնավորում ինքնության դիսկուրսի ակտիվացումը՝ ընդունելով, որ ի հակազդեցություն խմբային սահմանների վերանայման ու վերաձևման շարունակական գործընթացների՝ ակտուալացվում են սեփական խմբի սահմանները պահպանելու ջանքերը,գործարկվում են էթնոպաշտպանական մեխանիզմները [6]։
 Ժամանակակից  տեսական  հետազոտություններում  էթնիկ  ինքնությանառանցքային հարցը վերաբերում է նրա էության բացահայտմանը, այն է՝ էթնիկինքնագիտակցությունն  ընդունել  սուբյեկտիվ  ցանկություն,  թե  օբյեկտիվ  պահանջ։
   Դրանցից  յուրաքանչյուրը  որպես  գիտական  պարադիգմ  ընդունելով՝հետազոտությունների արդյունքում ստացվում են հակադիր արդյունքներ։
  Գիտական  այս  դիլեմայի  հիմքը  գալիս  է  ընդհանրապես  «ազգ»  հասկացությանժամանակակից բնորոշման հակասական մոտեցումներից [3, էջ 46-48]։
 Ընդհանուր ձևով նշենք, որ «ազգ» հասկացության վերաբերյալ ժամանակակից մասնագիտական գրականության մեջ առանձնացվում է երկու մոտեցում։
 Նրանցից  մեկը,  որը  պայմանականորեն  անվանվում  է  «ֆրանսիական»,  հիմնվում  է  ազգային  պատկանելության  կամավոր  ընտրության  վրա  և  ուղղված  է«ազգ»-ի էթնոմշակութային մեկնաբանման դեմ։
  Այս հայեցակարգի համաձայն՝ժխտվում է «ռասա» հասկացության օբյեկտիվությունը, հետևաբար ոչ մի պետություն կամ  ազգ էթնոմշակութային  կամ  ռասայական  տեսանկյունից  չի կարողդիտարկվել  միատարր։
   Դրանք  բոլորը  ձևավորվել  են  սոցիալական  տարբերխմբերի անընդհատ միախառնման հիմքի վրա, ապրելով միևնույն տարածքում՝սերնդափոխել են միմյանց։
 Հաջորդ հայեցակարգը, որը մասնագիտական գրականության մեջ շրջանառվում  է  որպես  «գերմանական»  ուղղություն,  հիմնվում  է  կենսաբանականկամ  մշակութային  հայեցակարգի  վրա,  որտեղ  առանցքայինն  օբյեկտիվսկզբունքն է։
  Ըստ այդմ՝ ազգը դիտարկվում է որպես օբյեկտիվ հանրություն, որըկազմված է միևնույն խմբին պատկանող անդամներից։
  Իսկ խումբը` կախվածկոնկրետ իրավիճակից, կարող է բնորոշվել միասնական՝ լեզվի, արյան, ռասայիև ծագման հիմքով։
  Սակայն խմբի բնորոշման ինչպիսի տարբերակ էլ ընտրվի,մարդկանց  պատկանելությունն  այս  կամ  այն  ազգին  որոշված  է  նախօրոք  ևժամանակի ընթացքում չի կարող ժխտվել։
 Առաջինը բնորոշվում է որպես ազգի քաղաքացիական, իսկ երկրորդը`էթնիկ  կամ  մշակութային  հայեցակարգեր։
   Ընդ  որում,  առաջին  հայեցակարգիհիմքը  ժողովրդի  տարածքային  իրավունքն  է,  իսկ  երկրորդինը`  արյանիրավունքը։
 Նախորդիվ մեր հետազոտություններում, անդրադառնալով խնդրին, նշելենք, որ սուբյեկտիվ ցանկությունը բխում է գենետիկորեն ձևավորված օբյեկտիվպահանջից։
  Հետևաբար, մեր կարծիքով, ինքնության խնդրի բացահայտումը ոչմիայն և ոչ այնքան պայմանավորված է էթնիկ հավակնությունները բավարարելու սուբյեկտիվ ցանկությամբ, այլ կոլեկտիվ և անհատական մակարդակումսեփական ներուժի ճիշտ և լիարժեք իրացման օբյեկտիվ պահանջով։
  Քանի որանհատի  լիարժեքության  համար  էթնիկ  բավարարվածությունը  ոչ  ամբողջական, բայց կարևորագույն բաղադրիչ է։
 Այսպիսով,  էթնիկությունը  շարունակում  է  մնալ  խմբային  ինքնությանկարևորագույն ձևերից մեկը, որն ապահովում և սնուցում է սկիզբ, արմատներունենալու  և  դրանց  կապված  լինելու  անհատի  ապրումը,  հոգեբանական  անվտանգության և կայունության զգացումը։
  Այս առումով էթնոսն անհատի համարներկայանում է որպես հոգեբանական հանրույթ, իսկ էթնիկ ինքնությունը՝ դրահիմնարար բնութագրիչներից մեկը։
  Մարդիկ, բնականորեն, անկախ իրենց «տեղակայումից»,  փորձում  են  նույնականանալ  սեփական  էթնիկական  խմբին,  ևհակառակը՝ դրական էթնիկ ինքնություն կառուցելու դժվարությունները առաջեն  բերում  խնդիրներ  թե՛  ներանձնային  մակարդակում,  թե՛  ներխմբային  ևմիջխմբային հարաբերություններում [6]։
 Նման պնդման համար հիմք է նաև այն իրողությունը, որ սեփական էթնիկ ինքնությանը սպառնող անդրազգային գործընթացների հանդեպ որոշակիտագնապ են դրսևորում գրեթե բոլոր ազգային միավորները, նույնիսկ այնպիսիք, որոնց համար ազգապահպանումը գերակա խնդիր չէ։
 Համահայկական իրականությունում խնդրի հրատապ հետազոտությանանհրաժեշտությունն արտահայտվում է նախ այն հանգամանքով, որ հայ ազգիմեծ մասը բնակվում է հայրենիքի սահմաներից դուրս՝ ձևավորելով հայկականհզոր սփյուռք։
  Իսկ սփյուռքյան հանրություններ ունեցող ազգերի համար ինքնապահպանման խնդիրն առավել քան սուր է արտահայտվում, որովհետև ազգայինինքնության  հիմնական,  տեսանելի  և  արտահայտիչ  չափորոշիչների  (լեզու,կրոն,  մշակույթ,  հայրենիքի ընկալում)  հարցում  առկա է  երկփեղկվածություն։
 Այսինքն՝ նույն էթնիկ հանրությանը նույնականանալու օբյեկտիվ գործոններին(ծագումնաբանական ընդհանրություն, աշխարհընկալման գենետիկ փոխանցվող կոդեր և այլն) զուգահեռ, առկա են դրանց արդյունավետ իրացման խոչընդոտներ՝ ոչ միահենք լեզվամտածողության, մշակութային արժեքների, հայրենիքի տարածական ընկալման տեսքով։
  Հավելենք նաև, որ անհատի ինքնակատեգորիզացիան արտահայտվում է ոչ միայն էթնիկ, այլև սոցիալական ու քաղաքացիական ինքնությամբ։
  Հետևաբար, հայկական միջավայրից կտրված արտերկրաբնակ հայերի համար օտար՝ սոցիալական և քաղաքացիական նույնականացումներն ազդում են նաև էթնիկ ինքնագիտակցության վրա։
  Սփյուռքահայերիհամար  ազգային  «մենքը»  միակը  չի  դառնում,  քանի  որ  նրանք  օբյեկտիվորենպետք է նույնականանան այլ «մենքեր»-ի, քաղաքացիական և սոցիալական այլ՝ոչ ազգային խմբերի հետ։
  Ուստի ազգային ինքնության արտահայտման առանցքային չափանիշները՝ լեզվամտածողություն, հավատք, մշակույթ, հայրենիքի ևպետության ընկալում, մնում են միայն զգայական տիրույթում, դառնում են վարքագծի ցանկալի, բայց ոչ պարտադիր կողմ։
  Իսկ դա իր հերթին պարտադրում էազգային ինքնության արտահայտման՝ անհատի լիարժեքության ազգային բաղադրիչի  օբյեկտիվ  պահանջի  բավարարման,  առավել  պարզ  մեխանիզմներփնտրել, ինչը հայերի մոտ արտահայտվում է հակաթրքությամբ։
  Ակնհայտ է, որվերջինիս ձևավորման համար կան որոշակի օբյեկտիվ տարրեր։
  Մասնավորապես, Ցեղասպանության գործոնը, աշխարհով մեկ հայերի սփռվելը և տևականժամանակ հայկական ինքնուրույն պետականության բացակայությունը կարելիէ համարել օբյեկտիվ նախապայմաններ, որպեսզի հակաթրքությունն ընտրվերազգային ինքնության արտահայտման գլխավոր միջոց։
  Այն սփյուռքում դարձավհայապահպանության և ազգային համախմբման առանցքային չափանիշ։
  Ավելին, հակաթրքությունն իր ազդեցությունն ունեցավ Խորհրդային Հայաստանումազգային  ինքնության,  մտածելակերպի  և  ազգայնական  տրամադրություններիարտահայտման վրա։
 Խնդիրն արմատապես պետք է փոխվեր նորանկախ Հայաստանի պարագայում։
   Հայկական  ինքնուրույն  պետականության  վերականգնումը  պետք  էդառնար ազգային ինքնության արտահայտման միակ առանցքը, քանի որ, մերկարծիքով, միայն պետականության պարագայում է հանրությունը ձեռք բերումազգին` որպես մարդկային հանրության զարգացման բարձրագույն աստիճանի,բնորոշ  հատկանիշներ։
   Պետականության  բացակայությունը,  էթնիկ  խմբինզրկելով սեփական ներուժի լիարժեք իրացման հնարավորությունից, դարձնումէ ավելի ցածր ենթակարգային միավոր՝ ժողովուրդ, ազգություն, բայց ոչ ազգ։
 Այսպիսով, հայի ազգային «մենքի» արտահայտման առաջին չափանիշըհայկական պետականության հետ ռեալ կապն է։
  Այսինքն՝ ազգային ինքնությանհամար հայրենիքի զգայական ընկալումը պետք է ունենա կոնկրետ աշխարհագրական  (տարածական)  արտահայտվածություն1։
   Հետևաբար,  յուրաքանչյուրանհատի հայ լինելու չափանիշն առաջին հերթին արտահայտվելու է հայկականպետականության հետ ռեալ կապի մեծությամբ։
  Ըստ այդմ, հայ լինելու օբյեկտիվպայման կարող ենք սահմանել ժառանգականությունը, իսկ հայկականությունարտահայտելու  սուբյեկտիվ  նախապայման՝  պետականության  հետ  կապը։
 Ազգային  ինքնության  մյուս  չափանիշները`  լեզվամտածողություն,  մշակույթ,հավատ,  ավանդույթներ  և  այլն,  քանի  որ  կենսունակ  են  միայն  առաջնայինչափանիշի՝  ազգային  պետականության  պարագայում,  հետևաբար  ազգայիննույնականացման համար դրանք դառնում են անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար1 Հատուկ ընդգծենք, որ պետականություն ասելով՝ ի նկատի ունենք միայն հայկականաշխարհագրական  տարածության  վրա  ձևավորված  հայկական  պետականությունը,քանի որ, ինչպես պատմությունն է ցույց տալիս, սփյուռքի հզոր օջախներում կարող ենձևավորվել  ինքնուրույնության,  նույնիսկ  պետականության  ձևեր։
   Սակայն,  դրանքկարող  են  միայն  ժամանակավոր  էֆեկտ  ապահովել՝  նույնիսկ  խանգարելով  բունհայկական պետականության ձևավորմանը։
 պայման։
  Վերջիններս, անհատի, առավել մեծ սոցիալական խմբի՝ ազգի էթնիկինքնության  իրացման  գործիքներն  են  և  բխում  են  օբյեկտիվ  ու  սուբյեկտիվնախապայմաններից։
 Ազգային  ինքնության  չափանիշների  նման  ենթակարգության  սահմանումը  և  հանրային  գիտակցության  ու  վարքագծի  մեջ  արմատավորումը  նախհնարավորություն  կտան  չեզոքացնելու  այն  վտանգավոր  տրամադրությունները, որ այսօր (պատմության ընթացքում էլ անընդհատ) առկա են մեր իրականության  մեջ։
   Մասնավորապես,  հայկական  պետականությունից  դուրս,  թեկուզևազգային ինքնագիտակցության տեսանելի չափանիշների պահպանմամբ, հնարավոր է լիարժեք արտահայտել հայկական էությունը։
  Այս կերպ, դեռ ենթագիտակցական մակարդակում հնարավոր կլինի կանխել արտագաղթը և խթանելներգաղթը։
 Բացի դրանից, հնարավոր կլինի ազգային ներուժի իրացումն ուղղորդելհայկական  պետականության  հզորացմանը,  ինչն  իր  հերթին  որակական  նորմակարդակի կբարձրացնի ազգային աշխարհաքաղաքական պատկերացումների ձևավորումն ու իրացումը։
 Նախորդ հետազոտություններում [3,190-320], անդրադառնալով հայկական  աշխարհաքաղաքականության  բովանդակությանը,  փաստել  ենք,  որ  այնհամարում ենք կարևոր գործիք՝ բացահայտելու մեր երկրի ադապտացիոն հնարավորությունները  տեղի  ունեցող  աշխարհաքաղաքական  գործընթացներինկատմամբ։
 Եթե  հետևենք  ընդհանուր  տրամաբանությանը,  ապա  և'  անցյալում,  և'ներկայում աշխարհաքաղաքականությունը հասարակական ընկալման մեջ դիտարկվում է որպես «գիտություն տարածքը տիրապետելու մասին»։
  Ակնհայտ է,որ  նման  ձևակերպումը  ոչ  միայն  նոր  տարածքների  տիրապետմանն  է  վերաբերում, այլև սեփական։
  Հետևաբար` աշխարհի քաղաքական քարտեզի յուրաքանչյուր  սուբյեկտ  կամա  թե  ակամա  ձևավորելու  է  աշխարհաքաղաքականսեփական պատկերացումների համակարգը, որը կարող է ամփոփել սոսկ սեփական  տարածքի  տիրապետման  անհրաժեշտ  միջոցները,  իսկ  մեծ  ներուժունեցող սուբյեկտների պարագայում՝ նաև աշխարհաքաղաքական հավակնությունների ձևակերպումները։
 Հավելենք նաև, որ համաշխարհային հասարակության զարգացման ներկայիս մակարդակը փաստում է, որ տարածքների տիրապետումը ոչ միայն ֆիզիկական  բռնագրավմամբ  է  արտահայտվում,  այլև  գաղափարական,  մշակութային, բարոյաարժեքային, տնտեսական և այլ էքսպանսիաներով։
  Իսկ դա ենթադրում է, որ վերարժևորվում են աշխարհաքաղաքականության հետազոտության օբյեկտի և հետազոտության մեթոդների վերաբերյալ ավանդական մոտեցումները։
  Այսինքն` վերջիններս բովանդակային իմաստով խիստ ընդգրկուն ենդարձել` ներառելով հասարակական կյանքի կազմակերպման ժամանակակիցմիջոցները և դրանց վրա ազդելու հնարավոր լծակները [3, էջ 201]։
 Այսպիսով`  աշխարհաքաղաքական  պրակտիկ  հետազոտություններըհնարավորություն  կտան  ոչ  միայն  բացահայտելու  մեր  երկրի  ադապտացիոններուժը  աշխարհաքաղաքական  գործընթացների  նկատմամբ,  ինչը  նույնպեսխիստ  կարևոր  է,  այլև  գնահատելու  մեր  երկրի  (ամբողջության  մեջ  ի  նկատիունենք հայ ազգի) հնարավորությունը` ազդելու այդ գործընթացների վրա։
  Այսպարագայում,  անհրաժեշտ  է  ձևակերպել  ազգային  աշխարհաքաղաքականպատկերացումների շրջանակը, որտեղ հստակ պետք է արտահայտվեն հայկական աշխարհաքաղաքականության ակտորների գործունեության առաջնահերթությունները1։
 Ըստ այդմ, հայկական աշխարհաքաղաքականության դասական ակտորների՝  սփյուռքի,  եկեղեցու  և  բանակի  գործունեությունը  պետք  է  միտված  լինիհայկական  պետականության  հզորացմանը։
   Այսինքն՝  Հայաստանի Հանրապետությունը  հայկական  աշխարհաքաղաքականության  ակտորների  շղթայումպետք  է  հանդես  գա ոչ թե  որպես առանձին  օղակ,  այլ  այդ  օղակների  գործունեության  միակ  հարթություն։
   Ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների արդյունավետ մշակման, իրացման և արտահայտման համար անհրաժեշտ  է հայկական պետականության հզորացումը, որի  գիտակցումը  և համապատասխան վարքագծի դրսևորումը պետք է դիտարկվեն ազգային ինքնությանառաջնային չափանիշ։
 Ընդհանրացնելով հետազոտության արդյունքները՝ կարող ենք փաստել.•  Համաշխարհայնացման  ժամանակակից  միտումներն  այսօր  առավել  պահանջված  են  դարձնում  ազգային  ինքնության  խնդրի  դիսկուրսը  գիտատեսական  հետազոտություններում։
   Դա  պայմանավորված է ոչ  միայն  ազգերիէթնոպաշտական  սուբյեկտիվ  ցանկությամբ,  այլև  անհատական  և  խմբային1 Աշխարհաքաղաքականության մեջ ակտորների շարքին դասվում են այն բոլոր անհատականությունները, խմբերն ու կառույցները, որոնք «աշխարհաքաղաքական ցանկություններն ու պատկերացումները մշակում, արտահայտում և դնում են գործողությանմեջ»։
  Ակտորների վերաբերյալ մանրամասն տե՛ս [3, 7, 8]մակարդակներում ներքին օբյեկտիվ (ժառանգաբար փոխանցվող) պահանջիբավարարման անհրաժեշտությամբ։
 •  Ազգային  ինքնության  չափանիշների  սահմանազատման  մեջ  առաջնային  էհամարվում պետականության հետ ռեալ կապը, քանի որ պետականությանբացակայությունը, էթնիկ խմբին զրկելով սեփական ներուժի լիարժեք իրացման  հնարավորությունից,  դարձնում  է  «ազգից»  ցածր  ենթակարգայինմիավոր։
 •  Հայաստանի  Հանրապետությունը՝  համահայկական  միասնական  օրակարգձևավորելու  բացառիկ  իրավունքով  և  հանրային  գիտակցության  համապատասխան մշակույթ ձևավորելու լծակներով, պետք է սահմանի ազգային ինքնության չափանիշների ենթակարգությունը։
  Ըստ այդմ, հայ լինելու օբյեկտիվպայմանը ժառանգականությունն է, իսկ հայկականությունն արտահայտելուսուբյեկտիվ նախապայմանը՝ պետականության հետ կապը։
 •  Ազգային ինքնության արտահայտման սուբյեկտիվ տիրույթում պետականության  վերաարժևորումը  մեծ  ազդեցություն  կունենա  ազգային  աշխարհաքաղաքականության  արդյունավետ  իրացման  հարցում։
  Վերջինս  միակ  նախապայմանն է ոչ միայն ադապտացվելու ժամանակակից աշխարհաքաղաքական  գործընթացներին,  այլև  ազդելու  այդ  գործընթացների  զարգացմանվրա։
 политика  государства։
   обеспечить  необходимый  уровень  индивидуального  иimplementation of conclusions a basis is the target policy of the state։
  to provide theԳ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Ներսիսյան  Ա.  Հ.  Հայ  քաղաքակրթական  ինքնատիպության  բացահայտմանանհրաժեշտությունըինքնուրույնությաննախապայման  //  ԳՊՄԻ,  Հանրապետական  գիտական  նստաշրջանի  նյութեր,Գյումրի, «Վան Արյան» հրատ., 2011, էջ 538-539։
 որպես  աշխարհաքաղաքական2.  Ներսիսյան  Ա.  Հ.  Հայկական  պետականությունը  որպես  ազգային  աշխարհաքաղաքական  պատկերացումների  արտահայտման  գլխավոր  ակտոր  //  ԳՊՄԻԳիտական տեղեկագիր, Բ պրակ, Գյումրի, 2013, էջ 97-105։
 3.  Ներսիսյան Ա. Հ. Հայաստանը աշխարհաքաղաքական մեծ խաղատախտակում,Վանաձոր, «Սիմ տպագրատուն» հրատ, 2013, 320 էջ։
 4.  Ներսիսյան  Ա.  Հ.  Հայկական  սփյուռքի  աշխարհագրություն,  Վանաձոր,  «Սիմտպագրատուն» հրատ, 2014, 207 էջ։
 5.  ԵՊՀ  ռազմավարական  հետազոտությունների  կենտրոն,  «Էթնիկական  ինքնություն»  հասկացությունն  ու  դրա  վերաբերյալ  հայկական  ընկալումները,07.10.2015։
  http։
 //www.armcsr.com6.  Մանուսյան Ս. Ինքնության պահպանման խնդիրները սփյուռքում. սոցիալհոգեբանական տեսանկյուն։
  «Նորվանք» հիմնադրամ, 10.06.2010։
 http։
 //www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=48438.  Желтов В. В., Желтов М. В., Геополитика։
  История и теория. М.։
  Изд-во «ВузовскийՏեղեկություններ հեղինակի մասինՆերսիսյան Արմեն Հովհաննեսի – ՇՊՀ, Աշխարհագրություն և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի դոցենտ, աշխ. գիտ. թեկնածու,E-mail։

Հոդվածում  քննարկվել  են  ազգային  ինքնության  և  աշխարհաքաղաքական պատկերացումների ձևավորմանն առնչվող խնդիրները։
  Վերջիններիս վերլուծության համար ընտրվել է հասարակական աշխարհագրության մեթոդաբանական տեսանկյունը։
    Ըստ այդմ, բացահայտվել են հայկական պետականության հետ ունեցած  ռեալ կապի մեծությունը՝ որպես ազգային ինքնության առաջնային չափանիշ ընդունելու օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ նախադրյալները։
  Քննարկվել են նաև ազգային  աշխարհաքաղաքականության  ակտորների  նպատակային  գործունեության  ուղղությունները,  որտեղ  առաջնային  դերը  նույնպես  վերապահվում  է  հայկական պետությանը։
  Եզրակացությունների գործնական իրացման համար հիմք  պետք  է  ծառայի  պետության  նպատակային  քաղաքականությունը՝  անհատական, հանրային գիտակցության անհրաժեշտ մակարդակ ու համապատասխան վարքագիծ ձևավորելով։
