ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ ԳԱՐԵԳԻՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆՑԻԲԱՐԵՆՈՐՈԳՉԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐՈՒՄԳ.  Հովսեփյանցն  իր  հոդվածներում  և  քարոզներում,  թեև  բավականինսուր  քննադատության  էր  ենթարկում  ժամանակի  դպրոցների,  ճեմարանի  ևմիաբանության  գործունեությունը,  սակայն  Կարապետ  Տեր-Մկրտչյանի  նմանմիայն  Ս.  Էջմիածնին  էր վերապահում  հայ  ժողովրդի  և  եկեղեցու  վերածննդիու վերանորոգության գործը։
 Դպրոցը  համարելով  ազգի  գլխավոր  երակներից  մեկը՝  Գ.  Հովսեփյանցըհատուկ  ուշադրություն  է  դարձրել  Մայր  աթոռի  միաբանության  և  ընդհանրապես՝  հոգևոր  դասի  կրթության  հարցերին։
   Միաբանությունից  են  դուրսգալիս  եկեղեցու  նվիրապետներն  ու  բարձրաստիճան  հոգևորականները,  ևայստեղից պետք է դուրս գան նաև եկեղեցու բանիմաց քարոզիչները, աստվածաբանները և գիտնականները. «Վերակազմել այդ միաբանությունը ժամանակի  պահանջների  համեմատ  կրթված,  գիտուն  և  գործին  ընդունակ  մարդկանցով…  Մայր  Աթոռի  ճեմարանը  բարձրագույն  դպրոց  դարձնել,  հատուկ  ուսուցիչներ պատրաստել` հոգևորական և աշխարհական, որոնք գիտություն ունենան  ազգային  և  եկեղեցական  գիտություններ  մշակելու  …  Մայր  Աթոռըվարչականի հետ դարձնել մտավոր շարժման և առաջադիմության կենտրոն»1։
 Գ. Հովսեփյանցը, հանգամանալից նկարագրելով միաբանության անմխիթար  վիճակը,  բարձրաստիճան  հոգևորականների  անխոհեմ  պահվածքը,սեփական կոչման նկատմամբ գիտակցության պակասը, նշում էր, որ կարևորպաշտոնների  գլուխ  անցած  մարդիկ  պետք  է  համապատասխան  պատրաստություն, հմտություն և մտավոր կարողություն ունենան։
  Նա միաբանությանըկոչ էր անում վերականգնել նախկին բարոյական հեղինակությունը, որպեսզիկարողանա  ազդեցիկ  դեր  կատարել։
   Այդ  հեղինակությունը  նա  կապում  էրմտքի գերազանցության և գիտության հետ. «Բարձր տիտղոսներն ու պաշտոնները  բավական  չեն  ժողովրդի  առաջադիմության  և  փրկության  առաջնորդհանդիսանալու համար, այլ անհրաժեշտ է պաշտոնի հետ միացնել բարոյականարժանիքը,  գիտությունը,  կրթությունը,  եթե  չենք  կամենում  սիրո  փոխարեն1 Հովսեփյան Գ., Հայոց Հայրապետական Աթոռը, «Արարատ», Հունվար, էջմիածին, 1908, էջ 33։
 արհամարհանք հնձել»2։
  Նա մատնանշում է ճեմարանի անպտուղ գործունեությունը,  որը  չէր  կարող  ժամանակի  պահանջներին  բավարարել.  «Խանգարումեն՝  երիտասարդ  ուսանող  սարկավագների  միանգամայն  ազատական  և  անպատասխանատու  վիճակը,  տարիների  ընթացքում  Էջմիածնից  կտրվածլինելը և հոգևոր իշխանության բացարձակ անտարբերությունը, հասարակության  սխալ  կարծիքն  ու  տրամադրությունը  դեպի  նորությունը։
   Հեղափոխական վերարկու հագած զանազան արտառոց գաղափարներ և պղտոր հոսանքներ տատանում առաջ բերեցին երիտասարդ նվիրյալներից ոմանց մեջ, ևմիմյանց  հետևից  վանականությունից  հրաժարվեցին  պատրաստի  ուժերի  միմասը, որոնց ներկայությունը և գործակցությունը, անշուշտ, ուրիշ կերպարանքպիտի տար միաբանությանը»3։
 Անդրադառնալով  հնագույն  շրջան  եկեղեցական  վարդապետական  հատուկ  դասակարգին`  նշում  էր,  որ  քարոզչի  միայն  տաղանդն  ու  համոզմունքըբավարար  չեն  զանգվածներին  ու  հարյուրավորներին  բարոյական  նկարագիրապահովելու  համար.  քարոզիչը  պետք  է  սոցիալական  ու  քաղաքակրթականկյանքի  երևույթներին  ու  պահանջներին  քաջատեղյակ  լինի։
   Մայր  աթոռիմիաբանությունը  պետք  է  նաև  գիտական  հեղինակություն  ունենա։
   Խոսքըբարձրագույն  կամ  առնվազն  ճեմարանական  գիտության  մասին  չէ,  որ  ստանում  է  վարդապետը,  այլ  գիտության  մասնագետի  մասին։
   Միաբանությունընվիրված  պիտի  լինի  միայն  գիտության  մշակությանը,  կրթություն  առնիարտասահմանյան համալսարաններում, և այդ գործը նույնչափ պիտի հարգիլինի,  գնահատության  և  ուշադրության  արժանանա,  որչափ  եկեղեցու  համարկարևոր համարվող բարձր պաշտոնները4։
 Եկեղեցու հեղինակությունը պահանջում է, որ նա իր մասնագետ աստվածաբանների,  հայագետների  և  հնագետների  դաս  ունենա։
   Քրիստոնեություննայլևս  հնարավոր  չէ  ավանդական  ձևով  քարոզել.  այդպես  այն  լսելի  չէ  ժողովրդի,  մասնավորապես  զարգացած  դասի  համար,  որը  ներգործական  դերունի եկեղեցու մեջ։
 Յուրաքանչյուր  ժամանակ  իր  լեզուն  ու  հասկացություններն  ունի,  որոնքվերաբերում  են  նաև  կրոնական  ճշմարտություններին։
   Իսկ  այդ  լեզուն  մեզկարող  է  տալ  գիտությունը,  ինչի  համար  հրամայական  է  դառնում  եկեղեցուծոցում  աստվածաբանների  և  հայագետների  խմբերի  ձևավորումը,  որոնքմշտապես գիտությանը նվիրվելու կոչում կունենան, քննադատական դիրքերիցկուսումնասիրեն  մեր  հավատի  աղբյուրները`  Հին  և  Նոր  կտակարանները,2 Հովսեփյանց Գ., Էջմիածնի միաբանությունը, «Արարատ», Փետրվար, էջմիածին, 1908, էջ 142։
 3 Նույն տեղում, էջ 143։
 4  Ղազարյան  Խ.,  Բարենորոգչական  նախաձեռնությունները  Հայ  առաքելկան  եկեղեցում  19-րդդարի վերջին քառորդին և 20-րդ դարի առաջին կեսին, Ս. Էջմիածին, 1999, էջ 53-55։
 ընդհանուր և մեր եկեղեցու պատմությունը, դավանաբանությունը։
 Քահանայությանն  անդրադառնալիս  նրա  քննադատական  վերաբերմունքը  հասնում  է  ծայրահեղ  դրսևորումների՝  անվանելով  վերջիններիս  տգետ  ևանտեղյակ սեփական ուսուցանելիք նյութից։
  Պնդում է, որ նրանք պետք է լինեին եկեղեցու հոգևոր զինվորականությունը, որոնց զենքը լինելու էր հոգևորուսումն ու հավատը, որից զուրկ էին իր ժամանակի քահանաները։
  Այս առումով նա նշում է, թե «ինչպե՞ս կարող է եկեղեցին այսպիսի սպասավորների ձեռքով  վսեմ  կոչման  ծառայել…  պատմական  նման  բարդ  շրջանում  դժվար  էմիանգամից  բարեկարգություն  իրականացնել,  սակայն  ոչ  անհնար,  հարատևու  հետևողական  աշխատանք  է  անհրաժեշտ…  եկեղեցու  պաշտոնեությանանկմամբ,  ընկնում  է  եկեղեցին,  խեղդվում  է  ժողովուրդը  կրոնական  անտարբերության  և  ամեն  տեսակ  անբարոյականության  ծովի  մեջ,  որն  ավելիվտանգավոր է ազգի ապագայի համար, քան սովն ու սուրը»5։
 Գ. Հովսեփյանցն իր նկատառումներում միտում չուներ որոշակի անձանցպատասխանատվություն  վերագրելու  դեռևս  չկայացած  բարեփոխումներիհամար։
   Նրա  համոզմամբ՝  դա  տևական  գործընթացի  արդյունքում  պիտիկայանար6։
 Մաքուր և վերածնված կենդանի և ազգային եկեղեցու գաղափարը, ըստԳ. Հովսեփյանցի, զտվել, բյուրեղանալ և խոր նստվածք կարող է տալ մեր հոգու և գիտակցության մեջ, երբ ուսումնասիրենք անցյալը։
  Այս անսասան ժայռիվրա կարող է հաստատվել մեր հոգևոր ինքնուրույնությունը և ապահովել գոյությունը  հավիտենականության  մեջ։
   Հայի  գոյությունը,  պահպանությունը  ևշարունակականությունը նա տեսնում է միայն եկեղեցու մեջ, որը պետք է ժամանակի հրամայականով ընթանա` առանձնահատուկ տեղ հատկացնելով հոգևորականի արժանավոր կրթությանը։
 Գ.  Հովսեփյանը  առանձնահատուկ  վերաբերմունք  ուներ  դպրոցների  ևմանկավարժության նկատմամբ։
  Նրա կարծիքով՝ դպրոցը եկեղեցու նախագավիթն է։
  Թևավոր խոսքի ուժ ստացած այս արտահայտությունը, նրա մշտականհոգածության  նյութն  էր։
   Նա  պնդում  էր,  որ  որքան  էլ  փոխվեն  կրթականհամակարգի  ձևերը,  մեթոդները,  այնուամենայնիվ,  եկեղեցուց  անբաժան  էմնում  այդ  գաղափարը.  «Այն  հոգևոր  բարիքը,  որ  ժառանգութիւն  է  մնացելմեզ, ըստ մեծի մասի պարտական ենք վանական դպրոցներին, վարդապետարաններին ու վարդապետներին»7։
 Կրթության և դպրոցների մասին խոսելիս Գ. Հովսեփյանցը կողմնակից էր5 Հովսեփյան Գ., Քահանաների ընտրության եղանակը, «Արարատ», փետրվար, Էջմիածին, 1900,էջ 143։
 6 Ղազարյան Խ., նշվ. աշխ., էջ 79։
 7 Հովսեփյան Գ., Դէպի լոյս և կեանք, Անթիլիաս, 1986, էջ 108։
 բարեփոխումներին,  որոնց  իրականացումը  հրամայական  էր  դարձել  Հայոցեկեղեցու համար։
  Դպրոցներին վերաբերող հոդվածներում նա ներկայացրել էժամանակի ուսումնական գործընթացների խառնակությունները։
  Արժևորելովդպրոցների  դերը  եկեղեցու  և  ժողովրդի  պահպանման  և  զարգացման  մեջ՝ցավով  արձանագրում  էր,  որ  տվյալ  շրջանում  դրանք  վերածվել  էին  բաբելոնյան  խառնակության,  տիրապետում  էր  կամայականությունը,  աշակերտական  սանձարձակությունը,  կուսակցական  պայքարները  հիմնահատակ  քանդում  էին  ուսումնական  գործընթացների  բնականոն  ընթացքը,  յուրաքանչյուրքայլ ուղղված էր եկեղեցու դեմ։
  Նա իր «Հայոց եկեղեցին 1906 թ.» հոդվածումցավով  է  արձանագրում  ժողովրդի  չմիաբանված,  եկեղեցու  նկատմամբ  անտարբեր  ու  սառը  վերաբերմունքը։
   Երբ  ռուսական  կառավարության  կողմիցտրվեցին Հայ եկեղեցու վերաբերյալ ժամանակավոր կանոններ, միակ ձեռքբերումը  համարում  էր  փակված  դպրոցների  բացումը,  որոնք  բարեկարգությանկարիք  ունեին։
   Սակայն  դպրոցներում  քաղաքական  նպատակներով  դասադուլներ էին ընթանում, արհեստածին շարժումներ էին ձևավորվում, և տեղի էրունենում սերնդի այլասերում։
  Այդ խառնակ վիճակը տիրում էր ոչ միայն թեմական դպրոցներում այլև ճեմարանում։
  Կաթողիկոսական կոնդակը, որը թեմական դպրոցների և ճեմարանի ուսուցման գործընթացը կարգավորող ծրագրերի մշակմանն էր ուղղված, կյանքի չկոչվեց։
  Այս առումով շատ բնութագրականէ  Հովնանյան  դպրոցի  օրինակը,  որտեղ  չիրագործվեցին  կոնդակի  պահանջները։
   Սուխումիում  վերացվեցին  ուսումնական  տարվա  ավարտական  քննությունները,  ինչպես  նաև  եկեղեցական  ու  կայսերական  տոները.  սահմանվեցմիայն  մեկ  ազատ  օր  շաբաթվա  մեջ։
   Նմանատիպ  երևույթ  նկատելի  էր  նաևԱխալցխայի,  Ալեքսանդրապոլի  և  Շուշիի  դպրոցումներում։
   Ի  դեպ,  խառնակությունները  հասել  էին  ընդհուպ  ճեմարանի  լսարաններ։
   «Թո՞ւյլ  տանք,  որմեր  եկեղեցին  էլ  նույն  վիճակի  հասնի։
   Եթե  ոչ,  ապա  ուրեմն  եկեղեցականդպրոցները  պետք  է  այնպիսի  վիճակի  մեջ  դրվեն,  որ  նոքա  իրենց  իսկականկոչման ծառայել կարողանան, որովհետև, դպրոցները ոչ միայն նպաստում ենկրոնական-բարոյական  գաղափարների  տարածմանը  ժողովրդի  մեջ,  այլևաղբյուր  են  եկեղեցու  հարաճուն  զարգացման  և  կենդանության  համար։
 …Դպրոցները պետք է հող նախապատրաստեն ազգային եկեղեցական գիտությունները զարգացնելու, քրիստոնեական բարձր ճանաչողությունը ուսումնասիրելու  և  յուրացնելու»8։
   Նման  իրավիճակի  հիմքում  նա  տեսնում  էր  ռուսական հեղափոխության ազդեցությունը, կուսակցական պայքարը, ինչպես նաևհոգևոր  վարչության  անհետևողականությունը,  անտեղի  լուռ  մնալու  և  գլուխպահելու  գործելակերպը,  իսկ  որոշ  դեպքերում՝  նաև  նման  խառնակություն8 Հովսեփյան Գ., Դպրոցը եկեղեցու նախագաւիթն է, «Արարատ», Փետրվար, 1907, էջ 130-131։
 ների հրահրումը։
  Ըստ Գ. Հովսեփյանցի՝ «կրթությունը և դաստիարակություննիր օրենքները և կանոններն ունի, որը հիմնված է հոգեբանության վրա։
  Տհասպատանիները, քաղաքական և մանկավարժական ծանրակշիռ խնդիրներ էինվճռում մի ակնթարթի մեջ և իրենց կատարյալ տեր-տնօրեն համարելով, թույլէին  տալիս  կատարել  ամենայն  տեսակ  աններելի  հանցանքներ…  վերջապեսպետք  է  պարզվի  և  գործադրվի  մեր  դպրոցների  մեջ  այն  տարրական,  պարզխնդիրը,  թե  դպրոցը  քաղաքական  և  հեղափոխական  կուսակցություններիպայքարի և եկամուտներ որսալու ասպարեզ չէ»9։
 Դպրոցների  վերականգնման  ու  կարգավորման  խնդիրը  նա  դնում  էհոգևոր  իշխանության  ուսերին,  որը  պետք  է  լինի  օրենքով  ու  պատմականկյանքի  ավանդված  պարտավորությամբ  դպրոցների  տնօրենն ու  հսկողը։
   Նադավաճանության է նմանեցնում այս գործի նկատմամբ ոչ հոգացավ վերաբերմունքը,  առաջարկում  է  նոր  կենտրոնական  մարմնի  ստեղծում,  որը  Հայրապետին  օգնական  կլիներ`  զբաղվելով  դպրոցների  և  ուսումնական  գործընթացների կարգավորմամբ։
 Այսպիսով՝  անդրադառնալով  կրթության  և  դպրության  հիմնախնդիրներին՝  Գ. Հովսեփյանցը կոչ էր անում՝-  ունենալ  համապատասխան  խոնարհություն  ու  եկեղեցասիրություն  ևապահովել կրթական համապատասպան աստիճան,- օտարների տգետ նմանակումներով չստեղծել կրթական համակարգեր,-  ազգային  ու  եկեղեցական  ժառանգության  հիմքերի  վրա  հենվելով՝բարեփոխել ու  ժամանակի  համահունչ  մեթոդներով  կազմակերպել  ուսումնական գործընթացը,- հրամայական դարձնել հոգևորականների լավ կրթությունը,- գիտական բոլոր ուժերը կենտրոնացնել Մայր աթոռում։
 Առ  այսօր  էլ  բավականին  այժմեական  ոն  Գ.  Հովսեփյանցի  հետևյալխոսքերը.  «Մենք  ունենք  պատերազմ  ոչ  զենքի,  ոչ  հալածանքի  դեմ,  այլ  միուրիշ տեսակի ահավոր թշնամու, որ անտարբերության հոգի է կոչվում դեպիհամազգային  ժառանգությունները,  երկպառակության  համառ  հոգի,  որսպառնում  է  երկրորդականը  կարևորից,  սխալն ու  ճշմարիտը  իրարից  զանազանելու»։
 9 Նույն տեղում, էջ 132-133։
 ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ ԳԱՐԵԳԻՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆՑԻ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՉԱԿԱՆԱննա ՄարմարյանԾՐԱԳՐԵՐՈՒՄԲանալի բառեր` բարենորոգություն, կրթական համակարգ, վարդապետարաններ,կրթություն և դաստիրակություն, մանկավարժություն, մեթոդաբանությունԱմփոփում։

Տվյալ հոդվածում քննարկվում են 20-րդ դարասկզբի Արևելյան Հայաստանի կրթական  համակարգի  խնդիրները  Հայ  եկեղեցու  բարենորոգությունների  համատեքստում։
   Մատնանշվում են հայ եկեղեցու բարենորոգիչներից Գարեգին Հովսեփյանցի առաջ քաշած հիմնախնդիրները և առաջադրած լուծումները։
  Ժամանակի թելադրանքով կրթությունը եկեղեցապատկան  էր,  այնուամենայնիվ,  եկեղեցին  ի  զորու  չէր  հարթել  և  իրականացնել  նշված  բարենորոգությունները,  ինչը  մնաց  անավարտ,  սակայն  դրանցից  շատերն  առ  այսօր  այժմեական են։
