ԱՄՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ ԻՐԱՆՈՒՄ ԵՐԿՐՈՐԴ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ ՀԵՏՈ (ՄԻՆՉԵՎ 1978-1979 ԹԹ. ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ)Երկրորդ  աշխարհամարտից  հետո  ստեղծվեց  համաշխարհային  նոր  իրավիճակ՝ուժերի  նոր  հարաբերակցությամբ։
   ԽՍՀՄ  հաղթանակը  խթան  հանդիսացավ  սոցիալիզմի ազդեցության և համբավի մեծացման համար, ինչը ճեղքվածք առաջացրեց հակաֆաշիստական  կոալիցիայի  մեջ։
   Անգլիայի  և  ԱՄՆ  նախաձեռնությամբ  սկսեցինշրջանառվել «խորհրդային վտանգ», «ԽՍՀՄ սպառնալիք» արտահայտությունները, ևստեղծվեց  դրան  «հակազդող»-ը՝  «կոմունիզմի  զսպման»  դոկտրինան1,  որը  դարձավայդ  երկրների  միավորմանը  միտված  ԱՄՆ  արտաքին  քաղաքական  հայեցակարգիհիմնական գաղափարախոսության կրողն ու առանցքը։
 Էութենականորեն  փոխվեցին  արտաքին  քաղաքական  զարգացման  ուղիները։
 18-րդ  դարից  ԱՄՆ  քաղաքական  հայեցակարգերն  ունեին  «պասիվ»  բնույթ.  «մեկուսացման» մասին դոկտրինան (18-րդ դ. ավարտ - 1930-ական թթ.), որի հիմնադիրներից է Ջ. Վաշինգտոնը, սահմանափակում ու զերծ էր պահում ԱՄՆ-ին արտաքին քաղաքական  ոլորտում  և  միջազգային  կոնֆլիկտներում  ակտիվություն  ցուցաբերելուհնարավորությունից։
   «Մոնրոյի  դոկտրինան»  (1823  թ.),  որը  «մեկուսացման  դոկտրինայի» զարգացման հաջորդ փուլն է, բնութագրվում է արդեն իմպերիալիստական մոտիվներով  և  առավել  տեղայնացված  է  Լատինական  Ամերիկայում՝  այն  ևս  ընդգրկելով ԱՄՆ ազդեցության ոլորտների մեջ։
  19-րդ դ. վերջից ու 20-րդ դ. սկզբից ամերիկյան իմպերիալիզմը գործունեության նոր հարթակ է ստանում` «բաց դռների» դոկտրինան, որն ուղղված էր դեպի Ասիա2։
 Քննելով  մինչև  Երկրորդ  աշխարհամարտը  ԱՄՆ  քաղաքական  դոկտրինաները՝համոզվում ենք, որ դրանք հող էին նախպատրաստում պատերազմի ավարտից հետոԱՄՆ արտաքին քաղաքական հայեցակարգի որակական փոփոխության և իրագործման հնարավորությունների ընդլայնման համար։
 Իրանը  Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմի  սկզբում  (1939  թ.  սեպտեմբերի4-ին, այնուհետև` 1941 թ. հունիսի 26-ին) արտահայտեց իր պաշտոնական կեցվածքըպատերազմի նկատմամբ` «չեզոքություն» հայտարարելով3, սակայն պատերազմականհետագա գործողությունները, երկրում օրեցօր աճող գերմանամետ տրամադրությունները,  տիրող  վերնախավի  հետաքրքրությունը  Գերմանիայի  ծրագրերի  նկատմամբ41 Դոկտրինան առաջ է քաշել Ջ․ Քենանը, ով 1945-1947 թթ. զբաղեցրել է ԽՍՀՄ-ում ԱՄՆ դեսպանատանխորհրդականի  պաշտոնը։
   Հետագայում  նա  ամփոփել  է  իր  գաղափարներն  ու  առաջարկած  մտքերը«զսպման  դոկտրինա»  (“doctrine  of  containment”)  եզրի  մեջ,  որով  զինվեց  ԱՄՆ  արտաքին  քաղաքականմիտքը։
   Քենանը  համոզված  էր,  որ  Խորհրդային  ռեժիմի  գոյությունը  կախված  էր  արտաքին  քաղաքականլծակներից,  ուստի,  առաջադրելով  խափանել,  զսպել  ԽՍՀՄ  հետագա  առաջխաղացումը  և  զարգացումը,հնարավոր կլինի վերջ դնել կոմունիստական ռեժիմին։
  Տե՛ս Rubin B., Secrets of States, NY, 2013, էջ 43։
 4 Տե՛ս Агаев С., Германский империализм в Иране, Москва, 1969, էջ 26։
 մեծ  խոչընդոտ  հանդիսացան  չեզոքության  պահպանման  գործում։
   Իրանական  վերնախավի  ակնհայտ  գերմանական  ուղղվածությունը  և  երկրում  գերմանական  դիրքերի ամրապնդումը առիթ դարձան, որ 1941 թ․ օգոստոսի 25-ին խորհրդային զորքերըհյուսիսից,  իսկ  անգլիական  զորքերը  հարավից  ու  արևմուտքից  մտնեն  Իրան1։
 Օգտվելով Անգլիայի և ԽՍՀՄ դաշնակցի իրավունքից՝ ԱՄՆ-ն զորք է մտցնում Իրան2։
 Իրանական  վերնախավը,  կորցնելով  Գերմանիայի  աջակցությունը,  սկսում  է  նորդաշնակից փնտրել, և օրեցօր հզորացող ԱՄՆ-ն լավագույն թեկնածուն էր3։
  Երկրորդհամաշխարհային  պատերազմից  հետո  ԱՄՆ-ն  սկսում  է  ակտիվ  քայլեր  ձեռնարկելԻրանն  իր  ազդեցության  ոլորտի  մեջ  ներգրավելու  համար։
   Իրար  հաջորդեցին  ԱՄՆկողմից Իրանին տրվող ֆինանսական և ռազմական օգնություններ4։
 Իրանի զբաղեցրած կարևորագույն տեղը ԱՄՆ արտաքին քաղաքական սպեկտորի մեջ պայմանավորված է և՛ տնտեսական, և՛ ռազմական գործոններով 5․ նախ՝ Իրանի  նավթային  հսկայական  պաշարներն  անհրաժեշտ  էին  Իրանին  իր  հանքերի  շուրջկատարված  ոչ  հուսադրող  կանխատեսումների  ներքո6։
   Բացի  այդ,  Երկրորդ  համաշխարհային պատերազմն ավարտվել է ԱՄՆ և ԽՍՀՄ միջև Սառը պատերազմի ակտիվացմամբ  և  աշխարհի  երկբևեռացմամբ,  ուստի  կարևոր  էր  դառնում  ԽՍՀՄ  սահմանին ռազմական հենարան ունենալը7։
 1947 թ. մարտի 12-ին ԱՄՆ նախագահ Հարրի  Թրումենը Կոնգրեսին ուղղած իրխոսքում  հաստատում  է  ԱՄՆ  կողմից  Հունաստանին  և  Թուրքիային  տրվելիք  օգնության գաղափարը,  քանի որ նրանք գտնվում էին «կոմունիզմի սպառնալիքի» տակ ևանհապաղ օգնության կարիք ունեին։
  Հ. Թրումենը հիմնվում էր նաև այն գաղափարիվրա,  որ  կոմունիզմը,  հաստատվելով  այդ  երկրներում,  ավելի  կտարածվի  և  իր  «ամբողջատիրական» կառույցն էլ ավելի կընդլայնի, իսկ այդ երկրներն ի վիճակի չեն դիմադրել խորհրդային ագրեսիային և ճնշմանը, ուստի զսպողական դոկտրինայի կիրառումը  պիտի  դրսևորվեր  այդ  երկրներին  նյութական  օգնության  ցուցաբերմամբ,  որըայդ  երկրներին  ուժեղ  հիմք  կտար  «խորհրդային  վտանգին  դիմակայելու  համար»8։
 Հունաստանին և Թուրքիային տրվեց 400 մլն դոլարի օգնություն9։
 1947  թ.  հունիսին  ԱՄՆ-ն  Իրանին  վաճառեց  մեծ  ծավալի  ռազմական  տեխնիկա10, որի գնման համար Իրանին տրամադրվեց 10 մլն վարկ11, ինչը ԱՄՆ-ին հնարավորություն  տվեց  ամրապնդվել  Իրանի  ռազմական  ոլորտում՝  հետագայում  իրանական  բանակի  օգնությամբ  առավել  մասշտաբային  գործողություններ  ծավալելու  հա3  Իրանի  արտաքին  քաղաքական  մտքի  շրջանակներում  Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմից  հետոնկատվում է դեպի ԱՄՆ շրջվելու միտումը, քանի որ այդ կերպ հնարավոր է խուսանավել Անգլիայի և ԽՍՀՄմիջև։
  Տե՛ս Орлов Е., Внешняя политика Ирана после второй мировой войны, Москва, 1975, էջ 59։
 9 Հարկ է  նշել, որ Հունաստանն ու Թուրքիան գտնվում էին Անգլիայի հովանավորության և վերահսկողության ներքո, սակայն ԱՄՆ դրդմամբ Անգլիան այդ իրավունքը հանձնեց ԱՄՆ-ին։
  Անգլիայի նման կեցվածքիև քաղաքականության շարժառիթները մի քանիսն էին․ Անգլիան ևս անհանգիստ էր ԽՍՀՄ և սոցիալիզմիազդեցության ուժեղացման հարցում, նաև դա քաղաքական մանևր էր՝ խուսափելու համար այն քննադատությունից,  որն  ուղղված  էր  Անգլիային`  Հունաստանում  նրա  իրագործած  ինտերվենցիայի  համար։
   Տե՛ս“История Дипломатии”, под ред. А. Громыко и др., т. 5, кн. 1, Москва, 1974, էջ 249։
 11  Այս  վարկի  հիմնական  նպատակը,  թերևս,  իրանական  բանակն  ամերիկյան  ռազմական  տեխնիկայով  ևբարձր մակարդակով զինելն էր, քանի որ ռազմական տեխնիկայի չափը զգալիորեն գերազանցում էր Իրանի պահանջմունքները, իսկ այդ տեխնիկայի իրական գինը՝ 10 մլն։
  Տե՛ս Башкиров А., էջ 111։
 մար։
   Սա  հիմք  եղավ  1947  թ.  հոկտեմբերի  6-ին  իրանա-ամերիկյան  ռազմական  համաձայնագրի կնքման համար, որը վերաբերում էր ամերիկյան ռազմական առաքելության  ու  վարկի  մի  շարք  պայմաններին։
   Համաձայնագիրը  միտված  էր  ապահովելուԱՄՆ մենիշխանությունն Իրանի ռազմական ոլորտում՝ բացառելով որևէ երրորդ կողմի  միջամտությունը  Իրանի  ռազմական  հարցերին։
   Համաձայնագրի  24-րդ  կետի  համաձայն՝ Իրանի կառավարությանն արգելվում էր առանց ԱՄՆ կառավարության հետխորհրդակցելու օգտվել այլ երկրի խորհրդականների ծառայություններից` համաձայնագրի  ժամկետի  ընթացքում  բանակի  հետ  կապված  որևէ  գործողություն  իրականացնելու  համար1։
   Հետագայում  պայմանագիրը  պարբերաբար  երկարաձգվում  էր`իրանական բանակն ուղղակիորեն ենթարկում է ԱՄՆ ռազմական նախարարությանը։
 Ռազմական ոլորտում ձեռք բերած ամուր դիրքերը հսկայական ներուժ էին` Իրանի ներքին և արտաքին քաղաքականության մեջ  ԱՄՆ հետագա ինտերվենցիայի համար, որի ապացույցներից է «Իրանի զարգացման 7-ամյա պլանի» կազմման մեջ ամերիկյան  տարրի  գերակայությունը2։
   1946  թ.  դեկտեմբերին  իրանական  կառավարության և ամերիկյան Մորրիսոն-Նադսոն ընկերության  միջև կնքված պայմանագրի հիման  վրա  Իրան  ժամանեցին  այդ  ընկերության  ինժեներները,  որոնք  1947  թ.  ներկայացրին զեկույց  Իրանի զարգացման  7-ամյա պլանի մասին։
   Այդ ծրագրի  իրականացման  համար  նախատեսվում  էր  Իրանի  ֆինանսական  հնարավորությունները  գերազանցող ֆինանսական հենք, ինչը  ԱՄՆ-ին  հնարավորություն կտար էլ ավելի ընդլայնել Իրանին տրվող օգնությունը։
  1949 թ. փետրվարի 15-ին ծրագիրը հաստատվեց3։
 Իրանի զարգացման պլանի ամերիկյան տարբերակը կարևոր քայլ էր Իրան-ԱՄՆմերձեցման ուղղությամբ, քանի որ ԱՄՆ-ն այդ ծրագրի միջոցով կարողացավ մաքսիմալ  կերպով  Իրանի  «զարգացմանը»  միտված  գործողությունները  կառուցել  ամերիկյան իմպերիալիզմի և դրա շահերի բազիսի վրա․ նախատեսվում էր կառուցել երկաթգծեր, օդանավակայաններ, մայրուղիներ, կապի միջոցներ, որոնց մասշտաբները զգալիորեն գերազանցում էին Իրանի պահանջմունքները և հնարավորությունները։
 Ստեղծված իրավիճակում ԱՄՆ նախագահ Հ. Թրումենը 1949 թ. հունվարի 20-ինառաջ  է  քաշում  մի  ծրագիր,  որը  հետամնաց  երկրներին  օգնություն  ցուցաբերելունպատակ ուներ4։
  Այս ծրագիրը հստակեցրեց ու տեղայնացրեց Թրումենի դոկտրինայի  բովանդակությունը՝  այն  տեղափոխելով  դեպի  կախյալ  և  գաղութայնացման  շեմինկանգնած  երկրներ։
   Իրանի  պարագայում  հատկանշական  էր  Թրումենի  ծրագրի  4-րդկետը, ըստ որի` ԱՄՆ-ն սեփական տեխնիկական կամ ֆինանսական ձեռքբերումներըծառայեցնում էր թերզարգացած երկրների տնտեսական աճին։
  Այդ կետի հիման վրաԱՄՆ-ն  Իրանին  էր  տրամադրում  հսկայական  գումարներ`  երկրի  քաղաքական  ևտնտեսական իրավիճակի կայունացման համար։
 Իրան-ԱՄՆ հետագա մերձեցման համար կարևոր էր 1950 թ. հոկտեմբերի 19-ինկնքված «Գյուղատնտեսության զարգացմանն ուղղված Իրանին տեխնիկական օգնության հատկացման մասին» համաձայնագիրը, ըստ որի՝ Իրանում պետք է ստեղծվեինգյուղատնտեսական  հատուկ  ցուցադրական  կենտրոններ,  որոնք  հետագայում  կտարածվեին ամբողջ  երկրում։
  Իրանի ֆինանսական և  տնտեսական  իրավիճակը հաշվի2  ԱՄՆ-ն  Իրանում  վերջնականորեն  ամրապնդվելու  և  այն  իր  ազդեցության  ոլորտի  մեջ  ներգրավելու  համար  կարևոր  զենք  էր  համարում  տնտեսական  և  ֆինանսական  ոլորտում  զգալի  լծակների  ձեռքբերումը։
 Դրա մասին են վկայում ԱՄՆ ֆինանսական երկու առաքելությունները` Միլսպոյի գլխավորությամբ, որոնք,օգտվելով  ֆինանսական  արտոնություններից,  կարողացան  երկրի  ներքին  կյանքի  կառավարման  համարանհրաժեշտ հիմք ստանալ։
  Իրանի զարգացման 7-ամյա պլանը հնարավորություն էր տալիս ծրագրի հիմնական ուղենիշները «ուղղել» դեպի ԱՄՆ-ն` հեռացնելով Անգլիային Իրանի ներքին կյանքի տնօրինումից։
 առնելով՝ այդ կենտրոնների կազմակերպման, ղեկավարման, մասնագետներով, տեխնիկայով և բուժմիջոցներով ապահովման գործընթացն իր ձեռքը վերցրեց ԱՄՆ-ը1։
 Այսպիսով, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված իրադրությունը ԱՄՆ-ը կարողացավ հնարավորինս օգտագործել արտաքին քաղաքական կոնցեպցիաների  և  դրանց  շղարշի  տակ  առկա  քաղաքական,  ռազմավարական,  տնտեսական լայնամասշտաբ պլանների իրականացման հիմքերի ստեղծման համար։
 Իրանում  ԱՄՆ  դիրքերի  ամրապնդումն  ընթանում  էր  անգլիական  ազդեցությաննեղացմանը  զուգահեռ։
   ԱՄՆ  համար  կարևոր  էր  Իրանում  մեծ  թափ  ստացած  պայքարն անգլիական իմպերիալիզմի ու երկրում անգլիական տարրի ներկայության դեմ։
 1950-ական թթ. Իրանում անգլիական իմպերիալիզմի հենքը Անգլո-իրանական նավթային  ընկերությունն  էր2,  որը  շարունակում  էր  հսկայական  ֆինանսական  միջոցներով  հարստացնել  Անգլիայի  գանձարանը։
   Իրանական  նավթի  նկատմամբ  ԱՄՆ  հավակնություններն ընկած էին Միլսպոյի երկու առաքելությունների հիմքում, որոնք անհաջողության  մատնվեցին,  սակայն  1950-ական  թթ.  ԱՄՆ  համար  ստեղծվեցին  անհրաժեշտ քաղաքական ու տնտեսական միջավայրը և պայմանները։
 1951  թ.  մարտի  15-ին  Մեջլիսը  ընդունեց  Իրանի  նավթարդյունաբերության  ազգայնացման մասին օրենքը, որը 5 օր հետո հաստատվեց Սենատում3։
  ԱՄՆ-ն իր ներդրումն ունեցավ այս օրենքի ընդունման գործում, քանի որ սա անմիջական հարվածէր  Անգլո-իրանական  նավթային  ընկերությանը4։
   Իրանական  նավթի  ազգայնացմանմասին օրենքի իրականացումն էր ընկած  ազգային բուրժուազիայի ծրագրի հիմքում։
 1951-1953 թթ․ Իրանում իշխանության էր եկել ազգային բուրժուազիան՝ դոկտոր Մոհամմադ Մոսադեղի գլխավորությամբ։
  Մոսադեղն իր կառավարման առաջին փուլումկենտրոնացած  էր  Իրանի  նավթարդյունաբերության  ազգայնացման  օրենքի  իրականացման  վրա  և  ԱՄՆ-ին  դիտում  էր՝  որպես  հնարավոր  դաշնակից  և  օգնական  իրանական  նավթն  Անգլո-իրանական  նավթային  ընկերության  ձեռքից  վերցնելու  և  ազգայնացնելու գործում։
  Ուստի Անգլիայի նկատմամբ կիրառվող խիստ, անզիջողականքաղաքականությանը  զուգահեռ՝  ԱՄՆ  նկատմամբ  վարվում  էր  բավականին  ճկուն  ևմեղմ  քաղաքականություն,  որի  արձագանքները  և  նշույլները  պահպանվեցին  մինչևՄոսադեղի կառավարության ավարտը5։
  Սակայն նա չէր պատրաստվում Իրանի նավթարդյունաբերության ազգայնացման ամբողջ գործընթացը սահմանափակել Անգլիային  ԱՄՆ-ով  փոխարինելով։
   Մոսադեղի  ներքին  և  արտաքին  քաղաքական  հայեցակարգը  Շահի  կողմից  ստացել  է  «նեգատիվ  նացիոնալիզմ»  անվանումը,  որի  հիմքումընկած է «նեգատիվ հավասարակշռությունը»6, որը ենթադրում է արտաքին քաղաքականության մեջ չեզոքության պահպանում, ինչը Մոսադեղը համարում էր Իրանի ինքնուրույնության  և  սուվերենության  պահպանման  գրավական։
   Մոսադեղի  «նեգատիվնացիոնալիզմը»  գտնվում  էր  Շահի  «պոզիտիվ  նացիոնալիզմի»  հետ  հակասությանմեջ, որը ենթադրում էր արտաքին քաղաքական ոչ ստաբիլություն և փոփոխականություն՝  հիմնավորված  սեփական  շահով։
   Մոսադեղի  և  Շահի  քաղաքական  հայեցա2 Անգլո-պարսկական նավթային ընկերությունը 1935 թ. վերանվանված Անգլո-իրանական նավթային ընկերության (ստեղծվել է 1909 թ. անգլիացի Դ’արսիին տրված նավթային կոնցեսիայի հիման վրա)։
 5  ԱՄՆ  նկատմամբ  հանդուրժողական  քաղաքականության  և  կեցվածքի  ապացույցներից  մեկը,  թերևս,կարելի  է  համարել  Թրումենի  4-րդ  կետի  կիրառումը  Իրանում,  որի  հիման  վրա  Իրանին  ցույց  տրվող  ֆինանսական օգնության ծավալն ազգային բուրժուազիայի կառավարության հաստատումից հետո ոչ միայնչկրճատվեց, այլև զգալիորեն աճեց։
  Տե՛ս Стамболцян А., էջ 50։
 6 Նույն տեղում, էջ 74։
 կարգերի  ակնհայտ  տարբերությունը  նկատվեց  նաև  նավթարդյունաբերության  ազգայնացման  գործընթացում։
   Շահը,  քննադատելով  Մոսադեղի  ծայրահեղ  քաղաքականությունը,  դրան  հակադրում  էր  իր  տեսակետը․  իր  իսկ  խոսքերով՝  նա  միանգամայն  համաձայն  էր  իրանական  նավթի  ազգայնացման  օրենքի  և  գաղափարի  հետ,սակայն  վստահորեն համոզված էր, որ դրան պետք է հասնել Անգլիայի հետ բանակցելով, ինչը Մոսադեղը ծայրահեղ անհանդուրժողականությամբ էր ընդունում1։
 Դեռևս  1949  թ․  նոյեմբերին  Շահը  մեկնում  է  ԱՄՆ,  որտեղ  Թրումենի  և  Աչիսոնիհետ  քննարկում  է  Իրանին  հատկացվելիք  ֆինանսական  և  տնտեսական  օգնությանզանազան  հանգամանքներ։
   Մոհամմադ  Ռեզան  Հ.  Թրումենի  հետ  քննարկում  է  նաևԻրանում  մի  շարք  տնտեսական  ռեֆորմների  անցկացման  անհրաժեշտությունը,որոնք պետք է իրականացվեին իրանական նավթից ստացվող եկամուտի հաշվին2։
 1951 թ. Հ. Թրումենը գաղտնի հանդիպում է ունենում Անգլիայի ներկայացուցիչների  հետ։
   Քննարկվում  են  իրանական  նավթի  հետագա  ճակատագրի  մի  քանի  ասպեկտներ։
  Հ. Թրումենը դիմում է Մոսադեղին՝ արտահայտելով իր անհանգստությունըԻրանի  և  Մեծ  Բրիտանիայի  միջև  առկա  կոնֆլիկտի  վերաբերյալ,  միաժամանակ  կոչանելով  Մոսադեղին  այլընտրանքային  ուղի  գտնել,  որը  կբավարարի  նավթի  ազգայնացմանը  ձգտող  Իրանի  շահերը`  հաշվի  առնելով  նաև  Մեծ  Բրիտանիայի  շահերը  ևիրանական նավթի կարևորությունը համաշխարհային տնտեսության մեջ3։
 ԱՄՆ-ը և Անգլիան միասնական բոյկոտ հայտարարեցին իրանական նավթին, արգելափակեցին  այն  արտահանելու  ճանապարհները  և  դադարեցրին  անգլո-իրանական  նավթային  ընկերության  աշխատանքները։
   ԱՄՆ-ն  ցանկանում  էր  ապահովելհարցի լուծման այնպիսի ուղի, որը, նեղացնելով Անգլիայի դիրքերը իրանական նավթի շահագործման գործում, հնարավորություն կտար ԱՄՆ-ին հասնել կենսական անհրաժեշտության  այդ  ռեսուրսին,  ինչով  էլ  պայմանավորված  էին  նավթային  հարցիլուծման  ուղղությամբ  ԱՄՆ  առաջարկները4։
   Մոսադեղը  ցույց  տվեց  իր  վճռականությունը նավթային հարցի շուրջ՝ մերժելով ստացված բոլոր առաջարկները։
 Որպես քաղաքական հենարան ունենալով Շահին, նրա անմիջական շրջապատըև երկրի հետադիմական ուժերին, այլևս չտեսնելով Մոսադեղի հետ համաձայնությանգալու  որևէ  ուղի`  ԱՄՆ-ը  կազմակերպում  է  Մոսադեղի  նկատմամբ  հեղաշրջում։
   Ընդորում՝ պաշտոնական Վաշինգտոնը չի հերքում իր անմիջական մասնակցությունը5։
  Ջ.Դալլեսը մամլո ասուլիսում հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ն անհնար է համարում Մոսադեղի  հետ  գործ  ունենալը6։
   1954  թ.  ապրիլին  իրանական  նավթային  վեճն  ավարտվեց։
 Արևմուտքի  8 մոնոպոլիա  կազմավորեցին Միջազգային կոնսորցիում, որտեղ  40 %-ըպատկանում  էր  ամերիկյան  ընկերություններին։
   Բացի  այդ,  1955  թ.  Իրանը  մտավԲաղդադի պակտի մեջ7, որում թեև ԱՄՆ-ը ներառված չէր8, սակայն անմիջական ազդեցություն ուներ նրա գործունեության, տնտեսական ու ռազմական ծրագրերի վրա9։
 7 Իրանը համարվում էր Բաղդադի պակտի ոչ միայն անդամ, այլև կարևոր կապող օղակ պակտի մասնակից երկրների միջև, ուստի Իրանի անդամակցությունը պակտին և դրա շրջանակներում Մոհամմեդ Ռեզաշահի  ծավալած  հետագա  քաղաքականությունը  ԱՄՆ  կառավարության  կողմից  մեծ  ուշադրության  էրարժանանում։
  Տե՛ս8  Կարևոր  հանգամանք  էր  այն,  որ  Բաղդադի  պակտի  ստեղծման  գաղափարը  պատկանում  էր  Դալլեսին,ինչը  խոսում  է  պակտի  ստեղծման  և  դրա  հետագա  գործունեության  հետ  կապված  ամերիկյան  շահերիմասին։
  Տե՛ս Туганова О., Международные отношения на Ближнем и Среднем Востоке, Mосква, 1967, էջ 45։
 1960-ական  թթ․  Իրանում  տեղի  ունեցող  ներքին  քաղաքական  զարգացումներնիրենց անդրադարձն ունեցան ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների վրա․ Մոհամմադ Ռեզա  շահը  ներքին  կյանքի  զանազան  ոլորտներում  մի  շարք  ռեֆորմների  ձեռնամուխեղավ, որը նա անվանեց Սպիտակ հեղափոխություն1։
  Այդ ռեֆորմների ծրագիրը, որըՇահի անմիջական արձագանքն էր Քենեդիի արտաքին քաղաքական դոկտրինային2,բարելավեց  երկրի  տնտեսական  վիճակը,  ինչի  արդյունքում  արտաքին  քաղաքականության մեջ ևս Իրանը մեծ ինքնուրույնություն ձեռք բերեց։
  ԱՄՆ-ի հետ շարունակումէին  պահպանվել  սերտ  հարաբերությունները,  քանի  որ  Շահը  ԱՄՆ-ը  համարում  էր«Իրանի անկեղծ և մտերիմ ընկերը»3, սակայն այդ հարաբերություններում Իրանի ուԱՄՆ  դիրքերը  սկսում  էին  հավասարվել։
   Դրա,  թերևս,  լավագույն  ապացույցը  ԱՄՆկողմից Իրանին անհատույց տրվող ֆինանսական օգնության դադարեցումն  է4։
  ԱՄՆնախագահ Նիքսոնի արտաքին քաղաքական հայեցակարգում սկսում էին կարևորվելԵրրորդ աշխարհում դաշնակից խոշոր երկրները5։
 Իրանում  Սպիտակ  հեղափոխությունից  հետո  ստեղծված  սոցիալ-քաղաքականիրավիճակն  անուղղակիորեն  հիմք  է  հանդիսանում  1970-ական  թթ.  Իսլամական  հեղափոխության  համար։
   Հեղափոխության  նախօրեին  ԱՄՆ-ում  նախագահությանեկած Ջ․ Քարտերը չառաջադրեց  ծանրակշիռ որևէ ֆորմատ ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների համար6։
  Նրա կառավարման շրջանում իներցիայով շարունակվում էր Նիքսոնի դոկտրինայով Իրան-ԱՄՆ հարաբերություններին հաղորդված իմպուլսը։
 Հեղափոխությունը, պայմանավորված լինելով տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական  մի  շարք  նախադրյալներով7,  փոխեց  ԱՄՆ-Իրան  հարաբերությունները  ևՆիքսոնի  դոկտրինայի  ուժով  Մերձավոր  Արևելքում  սասանեց  ԱՄՆ  դիրքերը,  ինչիպատճառով էլ ԱՄՆ քաղաքական շրջանակներում այն անվանվում է «երկրաշարժ»8։
 Շահն  իր  ներքին  տնտեսական  և  քաղաքական  գործունեությամբ  ցանկանում  էրԻրանը  դարձնել  հզոր  կապիտալիստական  երկիր՝  «բարձր  քաղաքակրթության  օրրան»9, սակայն այդ քաղաքականության և երկրում դրա իրականացման համար առկա  բազիսի  անհամապատասխանության  արդյունքում  ժողովրդական  լայն  մասսաների բողոքները վերաճեցին հեղափոխության։
 1978-1979  թթ.  հեղափոխության  ընթացքում  Իրանում  հետագա  քաղաքականության  վերաբերյալ  ԱՄՆ  տեսակետները  որակապես  փոխվեցին․  հեղափոխությանսկզբում ԱՄՆ-ն անհողդողդ կանգնած էր Շահի և նրա իշխանությունը պաշտպանելուդիրքերում, սակայն, համոզվելով  դրա անհնարինության մեջ, ԱՄՆ-ն սկսում է բավա2 Իրանում առկա ներքաղաքական զարգացումները, ըստ ԱՄՆ արտաքին քաղաքական շրջանակների, պահանջում էին ԱՄՆ միջամտությունը, ուստի Պետդեպարտամենտի Հունաստանի, Թուրքիայի և Իրանի գծովխորհրդական Ջ․ Բոլինգը, որը մի շարք այցեր էր կատարել Իրան, Քենեդիին է ներկայացնում հարցի լուծման  մի  քանի  տարբերակներ՝  իրավիճակին  ըստ  արժանվույն  արձագանքելու  համար։
   Տե՛ս  Zonis  M.,  ATheory of Revolution From Accounts of the Revolution, from World Politics, Vol. 35, № 4, Jul., 1983, էջ 586-606։
 5 Alvandi R., Diplomatic History, Nixon, Kissinger, and the Shah։
  The Origins of Iranian Primacy in the Persian Gulf,7 Տե՛ս «Иранская революция», под ред. А. Арабаджяна, Москва, 1989, էջ 26-56, նաևկանին լավատեսական կանխատեսումներ անել Խոմեյնու և իսլամական Իրանի հետհետագա հարաբերությունների մասին1։
 1979  թ.  նոյեմբերի  4-ին  Թեհրանում  գրավվեց  ԱՄՆ  դեսպանատունը,  և  սա  հուսահատեցրեց  ԱՄՆ  քաղաքական  գործիչների  այն  թևին,  որը  կողմ  էր  Իրանի  նկատմամբ մեղմ քաղաքականություն վարելուն։
  Դեսպանատան գրավումը մեծ աղմուկ առաջացրեց  ամբողջ  աշխարհում`  հանգեցնելով  ԱՄՆ-Իրան  դիվանագիտական  հարաբերությունների խզմանը 1980 թ․ ապրիլի 7-ին։
 Քննելով ԱՄՆ քաղաքականությունը Իրանում՝ տեսնում ենք, որ Երկրորդ համաշխարհային  պատերազմից  հետո  օգտագործելով  եղած  նախադրյալները`  ԱՄՆ-ն  ակտիվ  քայլեր  էր  ձեռնարկում  Իրանում  իր  դիրքերը  ամրապնդելու  համար։
   Արտաքինքաղաքական  ուղղությունն  իր  հաստատումն  էր  գտնում  քաղաքական  դոկտրինաներում,  որոնցում  անկյունաքարային  կոնցեպտն  ստանում  է  նորանոր  դրսևորումներ  ևիրագործման եղանակներ։
  Իրանում ԱՄՆ քաղաքականությունը Իրան-ԱՄՆ հարաբերությունները  հասցնում  է  մինչև  հավասար  դիրքերում  գտնվող  երկու  պետությունների  դաշինքի,  որի  ներքո  էլ  ավելի  ցայտուն  է  երևում  Շահի  քաղաքական  հեղինակության  էվոլյուցիան։
   Իրանի  կարևորությունը  ԱՄՆ  համար  հաստատվում  է  թե՛  տնտեսական,  թե՛  ռազմական,  թե՛  քաղաքական  տեսանկյուններից,  ուստի  ԱՄՆ-ն  օգտագործում էր բոլոր միջոցները` Իրանն իր ազդեցության ոլորտում պահելու համար։
  Իսլամական հեղափոխության ժամանակ էլ ԱՄՆ-ը փոխում է իր «գործելաոճը» դեպքերի  էվոլյուցիային  զուգահեռ,  ուստի  ԱՄՆ-ն  որոշեց  «մտածել  այն  բանի  մասին,  ինչմտածելի չէ»2, սակայն այդ քաղաքականությունը հաջողությամբ չպսակվեց` հանգեցնելով Իրանում ԱՄՆ երկարամյա քաղաքականության և դիրքերի տապալմանը։
 Անգելինա ԳաբրիելյանԱՄՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ ԻՐԱՆՈՒՄ ԵՐԿՐՈՐԴ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ ՀԵՏՈ (ՄԻՆՉԵՎ 1978-1979 ԹԹ. ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ)Բանալի բառեր՝ ԱՄՆ-Իրան հարաբերություններ, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականություն,Թրումենի դոկտրինա, Մոհամմադ Ռեզա շահ։

Հոդվածում ներկայացված է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը Իրանում, դրա հիմնական  ուղիները,  այն  պայմանավորող  դոկտրինաները  և  քաղաքական  ու  տնտեսական  նախադրյալները  Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմից  մինչև  Իսլամական  հեղափոխություն։
   Քննվում են ԱՄՆ քաղաքականության համար հիմք հանդիսացող Իրանի ներքին քաղաքական  և տնտեսական զարգացումները, ներիրանյան կոնֆլիկտները, Իրանի արտաքին քաղաքական  մտքի էվոլյուցիան՝ ընդհուպ մինչև հակաիմպերիալիստական պայքարի գագաթնակետ, որն էլ  Իսլամական  հեղափոխության  ընթացքում  հանգեցրեց  հակաամերիկյան  միտումների  ակտիվացմանը, ԱՄՆ-Իրան դիվանագիտական հարաբերությունների խզմանը։
