Գործադիր իշխանությունը օժտված է բավականին լայն լիազորությունների շրջանակով, եւ բնականաբար, տարատեսակ չարաշահումներ կատարելու հնարավորությունից խուսափելու համար բոլոր պետություններում, անկախ կառավարման ձեւից, գործադիր իշխանությունը վերահսկվում է։
   Այսօր այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են՝ քաղաքական գործընթացի անկայությունը,բնակչության աճը, դրա կարիքներն ու հետաքրքրությունները հանգեցնում են պետական իրավական մի շարք ինստիտուտների պարբերական ճգնաժամերի, որոնք առաջին հերթին ընդլայնում եւ ակտիվացնում են գործադիր իշխանության գործունեությունը։
   Եվ բնականաբար ստեղծված պայմանները առավել քան երբեւէ անհրաժեշտ են դարձնում գործադիր մարմնի նկատմամբ վերահսկողությունը։
  Այս վերահսկողության իրականացումը մտնում է խորհրդարանի հիմնական լիազորությունների մեջ։
   Խորհրդարանական վերահսկողության ինստիտուտի անհրաժեշտությունն ու կարեւորությունը ընդգծելու համար անդրադառնանք մի քանի իրավագետների կարծիքների։
   Այսպես՝ Ա.Ա.Միշինի կարծիքով, գործադիր իշխանությունը բնութագրվում 32ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ է, որպես կառավարության առավել ակտիվ եւ դինամիկ տարր, որը նվազագույն չափով է ենթակա իրավական կարգավորման[2 էջ 219]։
  Համարժեք կերպով է արտահայտվում նաեւ Մ.Վ.Բագլայը, ով ընդգծելու համար գործադիր իշխանության լայն լիազորությունները բնորոշում է այն որպես պետական օղակ, որը գործնականում կազմակերպում է ժողովրդի կյանքը[3, էջ 553]։
   Այսպիսով ակնհայտ է դառնում, որ անկախ պետությունների քաղաքական ռեժիմից կամ այլ գործոններից գործադիր իշխանության իրավական սահմանափակումը արդիական է։
   Գործադիր իշխանության մարմինների գործունեությունը, որքան լայն շրջանակ ունի, այնքան էլ չարաշահման հնարավորություն, հետեւաբար, յուրաքանչյուր ասպեկտ պետք է լինի օրենքի շրջանակներում, իսկ խորհրդարանական վերահսկողության ինստիտուտի իրավաքաղաքական ինստիտուցիոնալացումը այս գործընթացում կարեւորագույն երաշխիք է։
  Հետեւաբար, կառավարության առավել արդյունավետ գործունեության, պետական ամբողջ մեխանիզմի ներդաշնակության եւ իհարկե գործող օրենսդրության իրականացման պրակտիկայի վերլուծության նպատակով խորհրդարական վերահսկողությունը դառնում է հրամայական։
   Հատկապես իրավական պետության կառուցման ճանապարհին խորհրդարանական վերահսկողության արդյունավետ մեխանիզմների ստեղծումը կարեւորագույն խնդիրներից մեկն է։
   Ինչպես նշում է Վ.Օռլանդոն վերահսկողության հիմնական գործառույթը խորհրդարանի կողմից վարչակազմի բոլոր ճյուղերի նկատմամբ մշտական եւ ակտիվ հսկողության իրականացումն է։
   Այսպիսով կարող ենք հստակ ասել, որ խորհրդարանական վերահսկողությունը գործադիր իշխանության գործունեության արտաքին վերահսկողությունն է, պետական վերահսկողության տարրերից մեկը։
   Այն պառլամենտարիզմի ինքնուրույն ինստիտուտ է, որն իր մեջ ներառում է վերահսկողության տարբեր ձեւեր[4,էջ 139]։
  Ս.Ա. Կոտուլյարեւսկին նույնպես չափազանց կարեւոր համարեց վերահսկողական գործառույթը, նշելով՝ «Ժամանակակից պետությունում խորհրդարանի վերահսկիչ գործունեությունն այնքան կարեւոր է, որքան նրանում անխուսափելի է կառավարության հզորացումը, որն իր ձեռքում է պահում օրենսդրական եւ բյուջետային աշխատանքների թելերը» [5,էջ 264]։
  Խորհրդարանական վերահսկողությունը իրականացվում է կարեւոր մի սկզբունքի հիման վրա, այն է՝ խորհրդա33ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րանն արտահայտում է ժողովրդի կամքը եւ այդ իսկ պատճառով պետք է կարողանա վերահսկել պետական քաղաքականության իրականացումը։
   Խորհրդարանական վերահսկողության ոչ արդյունավետ գործունեությունը կհանգեցնի գործադիր մարմինների կողմից իշխանության բռնազավթման եւ ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեության ոչնչացման։
   Ակնհայտ է, որ հատկապես իրավական պետության համար խորհրդարանական վերահսկողությունը, որն իրավաչափ եւ դինամիկ է գործում, կենսական է[6,էջ 4]։
  Պ.Ի.Նովգորդցեւը նշվում է, որ դեռեւս միջնադարում ժողովրդական ինքնիշխանության գաղափարըիրավական հարաբերությունների ամենահայտնի արժեքներից մեկն էր։
   Այս գաղափարը կառավարության օրինական կախվածության հետագա ձեւակերպումն էր հասարակությունից։
   Դրանում ժողովրդի համար կանխորոշվել է իշխանության նկատմամբ վերահսկողության եւ գերակայության մշտական իրավունքը[7,էջ 23]։
  Ս.Ա.Ավագյանը գտնում է, որ խորհրդարանական վերահսկողությունը պետք է դիտարկել, որպես պառլամենտարիզմի ինքուրույն ինստիտուտ, որի նպատակը ոչ միայն խորհրդարանի ընդունած օրենքների պահպանումն ու կատարումն ապահովելն է, այդ թվում նաեւ բնակչության շահերը ներկայացնելը,այլ նաեւ գործադիր իշխանության նկատմամբ վերահսկողական գործունեություն իրականացնելը [8,էջ Ուսումնասիրենք նաեւ խորհրդարանական վերահսկողության ինստիտուտի սուբյեկտների շրջանակը եւօբյեկտը։
   Հստակեցնելով խորհրդարանական վերահսկողության սուբյեկտների շրջանակը,նշենք, որ այն իրականում բավականին լայն է, եւ իր մեջ ներառում է նաեւ խորհրդարանում կառավարական մեծամասնությանը եւ ընդդիմությանը[9,էջ 13]։
  Իսկ քննարկվող ինստիտուտի օբյեկտ է հանդիսանում գործադիր իշխանության մարմինների պաշտոնատար անձանց գործունեությունը, որը նպատակ ունի բացահայտել վերջինիս ոչ իրավաչափությունը կամ անարդյունավետությունը։
  Անդրադառնանք խորհրդարանական վերահսկողության ինստիտուտի կիրառելիությանը արտասահմանյան երկրներում։
   Բնականաբար, վերահսկողության ոլորտում կոնկրետ երկրի խորհրդարանի լիազորությունների իրական ծավալը կախված է մի շարք գործոններից, ինչպիսիք են պետական կառուցվածքը, քաղաքական ռեժիմը, կառա34ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ վարման ձեւը, պատմական պայմանները, ձեւավորված ավանդույթները եւ այլն։
   Եվ իհարկե քննարկվող թեմայի տեսական վերլուծությունը հնարավորություն կտա պարզել խորհրդարանական վերահսկողության ինստիտուտի բազմաֆունկցիոնալ կիրառելիությունը եւ վերահսկողական լիազորությունների շրջանակն արտասահմանյան երկրներում։
  Այսպես 1920թվականի նոյեմբերի 10-ին ընդունված Ավստրիայի սահմանադրության 50-54 հոդվածները վերաբերում է խորհրդարանական վերահսկողությանը։
   Վերահսկողության սուբյեկտներն են՝Ավստրիայի օրենսդիր իշխանության մարմինները՝ Ազգային խորհուրդը եւ Դաշնային խորհուրդը, նշված երկու օրենսդիր մարմիններից յուրաքանչյուր անդամ եւ Ազգային ժողովի կողմից ստեղծված քննչական կոմիտեները[10,էջ 59]։
   Վերահսկողություն իրականացնելու իրավասու մարմինները ստուգում են կառավարության կողմից գործերի վարումը, գործադիր իշխանության գործունեության բոլոր ասպեկտների վերաբերյալ հարցումներով դիմում նրա անդամներին, պահանջում անհրաժեշտ տեղեկություն եւ իհարկե խորհրդի նիստերի ընթացքում հակիրճ բանավոր հարցեր ուղղում կառավարության անդամներին։
  Ինչպես արդեն նկատեցինք Ավստրիայի Սահմանադրությունը Ազգային ժողովին օժտել է իրավասությամբ քննչական կոմիտեներ ստեղծել։
   Եվ ըստ այդմ դատարանները եւ այլ մարմիններ պարտավոր են բավարարել ապացույցներ ներկայացնելու վերաբերյալ այդ կոմիտեների պահանջը, նույնը վերաբերում է նաեւ հանրային հաստատություններին, որոնք կոմիտեի պահանջով տրամադրում են անհրաժեշտ փաստաթղթեր։
   Բացի այս Ավստրիայում խորհրդանական վերահսկողության իրականացումը անմիջականորեն կապվում է Սահմանադրության 55-րդ հոդվածով ամրագրված հատուկ մարմնի՝ գլխավոր կոմիտեի կազմավորմամբ, որը ձեւավորվում է Ազգային խորհրդի անդամներից։
   Դաշնային օրենքը կարող է սահմանել, որ դաշնային նախարարի եւ կառավարության որոշումները մինչ հրապարակվելը ունենան գլխավոր կոմիտեի համաձայնությունը։
   Հաշվիչ պալատը, որը սահմանադրական պարտականություն ունի ստուգել ֆեդերացիայի եւ նրա մեջ մտնող համայնքների ֆինանսական գործունեությունը, պարտավորվում է տարեկան զեկույց ներկայացնել Ազգային խորհրդին իր գործունեության վերաբերյալ[11, էջ 121]։
  35ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 1978թվականի դեկտեմբերի 27-ին ընդունված Իսպանիայի Սահմանադրությունը առավել ընդգրկուն դարձնելով խորհրդարանական վերահսկողութունը 101-րդ հոդվածում ամրագրում է, որ խորհրդարանական վերահսկողություն կարող է իրականացվել ինչպես ամբողջ կառավարության, այնպես էլ «նրա անդամներից յուրաքանչյուրի նկատմամբ»։
   Կառավարությունը, որպես ամբողջությունը իր հերթին պատասխանատվություն է կրում նախարարների խորհրդի գործողությունների համար[12, հոդված 101]։
  Խորհրդարանական հանրապետություններում (մասնավորապես՝ԳԴՀ,Իտալիա)եւ սահմանադրական միապետություններում (Մեծ Բրիտանիա)գործում է կառավարության խորհրդարանի առջեւ պատասխանատվության ինստիտուտը, ինչը ենթադրում է ներկայացուցչական մարմնի իրավունքը՝ կառավարություն ձեւավորել։
  Գերմանիայում խորհրդարանական վերահսկողությունը Բունդեսթագի իրավասությունն է։
   Այն դրսեւորվում է դաշնային կանցլերին ընտրելու իրավունքով, ինչպես նաեւ նրան պաշտոնից հեռացնելու նախաձեռնության իրավունքով։
   Գերմանիայում խորհրդարանական վերհսկողություն իրականացնելու հուսալի միջոց է նաեւ բյուջեի հաստատման իրավունքը։
  Գերմանիայի Բունդեսթագն իրավունք ունի նաեւ ստուգել գործադիր իշխանության ֆինանսական գործունեությունը։
   Ըստ Սահմանադրության 114-րդ հոդվածի ֆինանսների դաշնային նախարարը պարտավոր է Բունդեսթագում հաշվետվություն ներկայացնել բոլոր եկամուտների եւ ծախսերի,պետական վիճակի եւ պետական պարտքի վերաբերյալ։
  Գերմանիայում խորհրդարանական վերահսկողությունն ունի եւս մեկ առանձնահատկություն։
   Հատուկ վերահսկողություն իրականացնում են խորհրդարանական վերհսկիչ խումբը, բյուջեի կոմիտեն, եւ 010 հանձնաժողովը(Գերմանիայի Սահմանադրություն հոդված 45)։
   Հոդվածի համաձայն Բունդեսթագը խումբ է նշանակում, որ զբաղվում է ֆեդերացիայի հետախուզական գործունեության մանրակրկիտ ուսումնասիրությամբ։
  Պարբերաբար, ծառայությունները պետք է խորհրդարանի վերահսկիչ մարմնին ներկայացնեն օրենսդրությանն առանձնահատուկ հետաքրքրող ցանկացած խնդրի վերաբերյալ իրենց գործունեության համապարփակ հիմնավորումները։
  36ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Իտալիայի Սահմանադրությունը (1947թ դեկտեմբերի 22)ամրագրում է խորհրդարանական վերահսկողության վերապահումը խորհրդարանի պալատներից յուրաքանչյուրին՝ Պատգամավորների պալատին, Հաշվիչ պալատին,Պետական խորհրդին։
  [12,էջ 114] Ի տարբերություն քննարկված պետությունների Պորտուգալիայում 1976 թվականին ընդունված Սահմանադրությամբ խորհրդարանական վերահսկողության ձեւերի ցանկը հստակ սահմանված է եւ առանձնացված 162-րդ հոդվածում «վերահսկողական լիազորություններ» վերնագրով։
   Խոհրդարանական վերահսկողության ձեւերի համակարգը իր մեջ ներառում է հետեւյալ մի քանի տեսակները, դրանցից են օրինակ՝  Պատգամավորների բանավոր կամ գրավոր հարցումները Կառավարությանը  Կառավարությանգործողությունների գնահատումը՝ Սահմանադրությանը եւ օրենքներին համապատասխանեցնելու նպատակով,  Արտակարգ դրությանը վերաբերող ակտերի կիրառելիության գնահատումը,  Կառավարության ասամբլեայի կողմից իրականացվող ծրագրերի գնահատումը եւ այլն։
  Ղազախստանի խորհրդարանականները բավականին հաճախ են դիմում խորհրդարանական վերահսկողության այնպիսի ձեւի՝ինչպիսին է պատգամավորական հարցումը։
   Համաձայն Ղազախստանի Հանրապետության 1995թվականի հոկտեմբերի 16-ի «Ղազախստանի Հանրապետության խորհրդարանի եւ նրա պատգամավորների կարգավիճակի մասին»No 2529 սահմանադրական օրենքի՝ պատգամավորական հարցումը խորհրդարանի պալատների համատեղ եւ առանձնացված նիստում պատգամավորի պաշտոնապես ուղարկված պահանջն է պետական մարմինների պաշտոնատար անձանց՝ խորհրդարանի նստաշրջանում տալու հիմնավորված պարզաբանում կամ ներկայացնելու դիրքորոշում այդ մարմնի կամ պաշտոնատար անձի իրավասության մեջ մտնող հարցերի վերաբերյալ։
  Ազգային ժողովի պատգամավորն իրավունք ունի հարցումով դիմել վարչապետին եւ կառավարության անդամներին, Ազգային բանկի նախագահին, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահին եւ անդամներին, Գլխավոր դատախազին, Ազգային անվտանգու37ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյան կոմիտեի նախագահին, հանրապետական բյուջեի կատարման վերահսկողության Հաշվիչ կոմիտեի նախագահին եւ անդամներին։
  Ընդ որում, իրավապահ եւ հատուկ պետական մարմինների առաջին ղեկավարներին կամ գլխավոր դատախազին ուղղված հարցումը չի կարող վերաբերել քրեական հետապնդման գործառույթների իրականացման հետ կապված հարցերին։
   Ազգային անվտանգության կոմիտեի նախագահին ուղղված հարցումների ուսումնասիրությունն անցկացվում է խորհրդարանի կամ նրա պալատների փակ նիստերում։
  Պատգամավորական հարցումը կարող է ներկայացվել գրավոր[13, հոդված Դանիայի Թագավորության Սահմանադրությունը, 38-րդ կետի համաձայն, պարտավորեցնում է վարչապետին Ֆոլքեթինգի առաջին նիստում հաշվետվություն ներկայացնել պետական գործերի ընդհանուր վիճակի եւ կառավարության առաջարկած միջոցների մասին։
   Նշված հաշվետվությունը խորհրդարանում դառնում է ընդհանուր քննարկման առարկա։
   Բացի այդ, Դանիայի Ֆոլքեթինգն ունի պատգամավորների թվից կոմիտեներ ձեւավորելու իրավունք՝ հատուկ կարեւորության հարցերը հետաքննելու համար։
   Նշված հանձնաժողովներն իրավունք ունեն պահանջել ցանկացած գրավոր կամ բանավոր տեղեկատվություն ինչպես քաղաքացիներից, այնպես էլ պետական մարմիններից [14, էջ 65]։
  Այսպիսով,խորհրդրական վերահսկողության ինստիտուտի տեսական վերլուծությունը եւ արտասահմանյան երկրների միջազգային փորձը ցույց տվեց, որ խորհրդարանական վերահսկողությունը գործադիր իշխանության պետաիրավական պատասխանատվության անհրաժեշտ պայման ու կաեւորագույն տարր է։
   Կառավարության եւ այլ կառավարչական կառույցների խորհրդարանական հսկողության ինստիտուտի զարգացումը եւ ուժեղացումը՝ իրավական պետության եւ ժողովրդավարության երաշխիքներից են։

Սույն հոդվածի շրջանակներում ներկայացվում են խորհրդարանական վերահսկողության ինստիտուտի հասկացությունը,վերջինիս դերն ու նշանակությունը իրավական պետության զարգացման գործում եւ արտասահմանյան երկրներում խորհրդարանական վերահսկողության ձեւերն ու առանձնահատկությունները։
