«ՄՈԳԵՐԻ ԵՐԿՐՊԱԳՈՒԹՅՈՒՆԸ» ՀԱՅԿԱԿԱՆ «ՄԱՆԿՈՒԹԻԻՆ ՏԵԱՌՆ» ՊԱՐԱԿԱՆՈՆ ԱՎԵՏԱՐԱՆՈՒՄԱվետարաններում  կարևոր  տեղ  է  հատկացվում  Հիսուսի  կյանքի  ու  գործունեության  այն  հատվածներին, որոնք հետագայում դարձել են քրիստոնեության հիմնասյուները, այնինչ Հիսուսի մանկության  տարիների  մասին  ավետարանիչները  գրեթե  ոչինչ  չեն  գրում  (թերևս  բացառություն  է  ՂուկասիԱվետարանը,  որտեղ  ներկայացված  է  տասներկուամյա  Հիսուսի՝  Տաճարում  հրեա  վարդապետներիհետ զրույցի պատմությունը (Ղուկ. 2։
 41-52))։
  Այս հանգամանքը բազմաթիվ պարականոն (ապոկրիֆ1)«Մանկության» ավետարանների ստեղծման պատճառ է հանդիսացել, որոնք սկսած 2-րդ դարի վերջիցշրջանառության մեջ են մտել ու լայնորեն տարածվել։
 Նորկտակարանյան կերպարների ու դրվագների շուրջ պարականոն գրվածքների մի ամբողջականշարք է հյուսվել նաև հայկական միջավայրում2։
  Ուսումնասիրողների շրջանում առավել մեծ հետաքըրքըրություն է վայելում «Մանկութիւն Տեառն» կամ «Գիր Տղայութեան Քրիստոսի»3 անվանումով հայտնի  պարականոն  ավետարանը։
   Գիրքը  Միջագետքից  6-րդ  դարի  վերջում  Հայաստան  է  բերվել  նեստորական ասորիների կողմից և վերախմբագրվել հայ հեղինակների  ձեռքով։
  Կրելով «Հակոբոսի նախաավետարանի»4 («Protevangelium Iacobi»), և «Պատմութիւն Թովմայի» («Narratio Thomae») պարականոնավետարանների,  ինչպես  նաև  ասորական,  պարսկական  ու  արաբական  ավանդությունների  կնիքը,հայկական  «Մանկութեան»  ավետարանն  իր  հարուստ  բովանդակությամբ  և  ճոխությամբ  էականորենգերազանցում է վերջիններին։
 Հատկապես  վերջին  դարաշրջանում  հայկական  «Մանկութեան  աւետարանի»  նկատմամբ  աճողհետաքրքրությունը  պայմանավորված  է  մի  շարք  հանգամանքներով։
   Առաջին  հերթին  դա  կապված  էնրա հետ, որ ավետարանը հիշատակվել է միջնադարյան արգելված գրքերի մեզ հայտնի բոլոր ցանկերում, որոնցից աչքի են ընկնում հատկապես Սամուել Անեցու5 (մոտ 1100/05-1185/90 թթ.) և ՄխիթարԱյրիվանեցու6  (1222-1307  թթ.)  ժամանակագրությունները7։
   Սակայն  այդ  հանգամանքը  դույզն-ինչ  չիխոչընդոտել, որ պարականոնը հայերի համար դառնար այսպես կոչված «ժողովրդական» սուրբ գրքերից մեկը։
  «Գիր Տղայության» ավետարանը ներթափանցել է հայկական միջավայր, ձեռք բերել հայկական ուրույն գծեր և ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի վերջերը շարունակել ընդօրինակվել8։
  «Տղայաաւետարան»,  «Մանկության  աւետարան»  կամ  «Յիսուսի  տղայութեան  գիրը»9  հնագույն  ընդօրինակությամբ1 «Ապոկրիֆ» (հուն.`  «απoκρυφος»՝  «գաղտնի, ծածուկ») եզրն առաջին անգամ կիրառել է Լիոնի եպիսկոպոս Իրինեոս Լուգդոնացին (140-շուրջ 202 թթ.) բնորոշելու համար գնոստիկյան անվավեր ու կեղծ գրքերը, տե՛ս Свенцицкая И., Тайные писания первых христиан, Москва, 1980, էջ 10։
  «Απoκρυφον» վերնագիրն է կրել «Հովհաննեսի Գործքը» գնոստիկյան երկը, որին և հավանաբար ծանոթ է եղել Իրինեոսը։
 2 Ավդալբեկյան Մ., Հայ գեղարվեստական արձակի սկզբնավորումը, (V դար), Երևան, 1971, էջ 184։
 3 Երուսաղեմի Յակոբյանց վանքի մատենադարանի թիվ 1432, 3062, 3164 և 3364 ձեռագրերում պահպանված «Մանկութեանաւետարանները» հրատարակել է Սիփան վրդ. Մխսեանը՝ «Սիոն», № 46, 1972, էջ 122-131, 235-239։
  Այս չորս ավետարաններից հայտնի է միայն թիվ 3062-ի գրման ժամանակն ու վայրը, որի մասին տեղեկանում ենք hիշատակարանից։
 4 «Մանկութեան» ավետարաններից ամենավաղ թվագրումն ունի Հակոբոսի նախաավետարանը՝  2-րդ դարի վերջ։
  Գիրքը գրվելէ վաղ շրջանի քրիստոնյա հեղինակի կողմից, ով քաջատեղյակ է եղել միդրաշական ավանդությանը, տե՛ս Brown R., The Birth ofthe Messiah , New York։
  Doubleday, 1976, էջ 559։
 5 Մաթևոսյան Կ., Սամուէլ Անեցի եւ շարունակողներ, Ժամանակագրութիւն, Ադամից մինչեւ 1776 թ., Երևան, 2014, էջ 144։
 6 Տե՛ս  Մխիթար  Այրիվանեցու  հայտնի  «Ճառընտիրը»,  որ  գրվել  է  1272-1287  թթ.  ժամանակահատվածում՝  Երևանի  Մաշտոցիանվ. Մատենադարան (այսուհետև` ՄՄ), թիվ 1500, էջ 369բ։
 7 Անասյան Հ., Հայկական Մատենագիտություն, Ե-ԺԸ դդ., Անկանոն գրքեր, Երևան, 1959, էջ 906։
 8 Տե՛ս, օրինակ,  Պողարեան  Ն. եպս., Մայր Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Սրբոց Յակոբեանց, հ. ԺԱ, Նյու Յորք1897, թիվ 3860,Ավետարան մանկության։
 9 Զարբհանալյան Գ., Մատենադարան հայկական թարգմանութեանց նախնեյաց, Վենետիկ, 1889, էջ 192-194։
  Այս ավետարանըներառող  ձեռագիր  ժողովածուն  այժմ  պահվում  է  Մատենադարանում՝  7574  թվահամարի  տակ։
   Այն  անգլերեն  է  թարգմանությամբ ու ընդարձակ ներածությամբ հրատարակել Ա. Տերյանը, տե՛ս Terian A., The Armenian Gospel of the Infancy, Oxford,New York, 2008։
 մեզ է հասել 1239 թ. Աստուածատուր գրչի կողմից (Սեբաստիա)1 և վերնագրված է «Երանելոյն Յակոբայ  եղբօր  տեառն  ասացեալ  ի  Յովակիմ  և  Աննայ»։
   Սա  Տղայության  ավետարանի  ամենաընդարձակտարբերակներից մեկն է։
 Ինչպես արդեն նշեցինք, «Գիր Տղայութեան» ավետարանը Հայաստան է բերվել նեստորականներիկողմից,  ու,  սկզբնապես  գրված  լինելով  հերձվածողների  ձեռքով,  մերժվել  ու  արգելվել  է։
   Սակայն  հետագայում  այն  մեծ  հեղինակություն  է  ստացել  ու  սիրվել  հասարակության  կողմից՝  որպես  Հիսուսիմանկության մասին պատկերացում կազմելու լավագույն միջոց։
 Որոշակի տվյալներ չունենք «Գիր տղայութեան» հայերեն թարգմանության ժամանակի վերաբերյալ,  սակայն  12-րդ  դարում  այն  արդեն  հիշատակում  է  Սարգիս  Շնորհալին  իր  «Կաթողիկէ  թղթերի»մեկնության մեջ2։
 Տարբեր ժամանակներում կազմված Աստվածաշնչի հայկական կանոնական գրքերի ցանկերի համեմատությունը ցույց է տալիս, որ կանոնական և ծածուկ կամ պարականոն գրքերի ըմբռնումը հայոցմեջ  միշտ  միևնույնը  չի  եղել.  որոշ  գրքեր,  որ  մի  ժամանակ  անընդունելի  են  համարվել,  հետագայումմտել  են  կանոնական  գրքերի  շարքը  և  ընդհակառակը3։
   Այս  հանգամանքը  կարող  էր  պատճառ  դառնալ, որ ընդօրինակող գրիչը չիմանար իր օրոք եղած կանոնը և ընդօրինակեր եկեղեցու կողմից մերժված գրքեր։
  Թեև կազմվել են հրահանգներ այն մասին, որ եկեղեցական գրքերը պետք է ընդօրինակեննրանց  կանոնի  վերաբերյալ  մատենագիտական  ստույգ  գիտելիքներ  ունեցող  և  դավանանքով  լիովինհայ  եկեղեցուն  նվիրված  անձինք,  սակայն  այսպիսի  գրիչներն  այնքան  էլ  շատ  չեն  եղել  միջնադարյանհայկական  վանքերում։
   Շատ  դեպքերում  հայ  գրիչները  եկեղեցական  գրքեր  ընդօրինակելիս  արտագրում էին առանց խտրության` չտարբերելով ընդունվածը մերժվածից4։
  Այնուամենայնիվ, անգիտությունը շատ չնչին դեր կարող էր ունենալ հայոց մեջ ծածուկ ու սուտ կոչված գրքերի ընդօրինակման գործում։
  Ուշադրություն են արժանի Սսի 1243 թ. ժողովում ընդունված այն կանոնները, որտեղ եկեղեցական գրքերի ընդօրինակողից պահանջվում են ոչ միայն գիտելիքներ, երկարամյա փորձ այլ նաև դավանանքի անխափանություն5։
  Սա նշանակում է, որ Հայաստանում պարականոն գրքերի ընդօրինակմանպատճառ են եղել նաև ընդօրինակողների դավանական, գաղափարական հակումները, այսինքն` որոշծածուկ  ու  սուտ  համարվող  գրքեր  կարող  են  բազմացված  լինել  դիտմամբ։
   Ուրեմն`  գրիչները  կարողէին նաև իմանալ, որ գիրքը պաշտոնական եկեղեցու կողմից մերժված է։
  Գիր Տղայության պարականոնի 1239 թ. ընդօրինակված ձեռագրի հետագայի (1591 թ.) հիշատակարանում գրիչը հավելում է. «Եթէոք  ուզէ  կարդալու  կամ  օրինակելու  չի  խնայէք  տագ  գրաւ  կնով  զէրայ  այս  գիրկս  ա  տարի  մի  կորաւձեռքը ձեռք տալով ով աստուծոյ աւրհնութիւն ուզէ տեղը հասուցանէ ով պահէ նզովեալ եղիցի» 6։
  Այսխոսքերը հստակ վկայում են այն մասին, որ հեղինակը ոչ միայն տեղյակ էր, թե  ինքն ինչ է ընդօրինակում,  այլ  նաև  զգուշացնում  է,  որ  ով  այն  թաքցնի՝  նզովյալ  լինի։
   Ուրեմն,  այս  գրքերում  տեղ  են  գտելայնպիսի դրույթներ, որոնք չեն հակասել Հայ Եկեղեցու դավանաբանությանը, ինչն էլ եղել է պատճառը,որ  հետագայում  շարունակվել  է  դրանց  ընդօրինակումը։
   Հետագա  դարերում  Հայ  եկեղեցու  կողմիցնկատվել  է  որոշ  ազատություն  պարականոն  գրքերը  կանոնական  գրականության  շարքին  դասելուհարցում։
  Դա երևում է այդ շրջանի ձեռագիր Աստվածաշնչերի ընդօրինակություններից, որոնցում տեղեն գտել «Առ Կորնթացիս երրորդ թուղթը», «Յովհաննու Յայտնութիւնն» ու «Յովհաննու Հանգիստը»,«Կտակ երկոտասան նահապետացն», «Ասանեթի պատմութիւնը» և այլն (օրինակ՝ 1263 թ. Բարձրբերդում  և  1269  թ.  Երզնկայում  գրված  Աստվածաշունչ  մատյանները,  ձեռ. №  4243  և №  1925,  Երուսաղեմ)։
  Մեր նշանավոր վարդապետներից  շատերն իրենց աշխատություններում  օգտագործել են արգելված գրքեր, ուստի, պետք  է ենթադրել, որ վաղ քրիստոնեության շրջանում գրված բազմաթիվ անկանոն գրքեր, թեև կանոնական չէին դարձել, սակայն այլևս դադարել էին արգելված լինելուց և լայնորենօգտագործվում  էին  հայ  աստվածաբանների  կողմից։
   Այս  փաստը  հավանաբար  կարելի  է  բացատրելնրանով, որ վաղ քրիստոնեության շրջանի աղանդներն այլևս տարածում չունեին կամ վաղուց արդենվտանգ չէին ներկայացնում։
 1 Մաթևոսյան Ա., Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԳ դ., Երևան, 1984, էջ 20։
  Գարեգին Ա, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, Անթիլիաս, 1951, էջ 939-940։
 2 Սարգիս Շնորհալի, Մեկնութիւն եօթանց թղթոց կաթողիկեայց, Երուսաղեմ, 1998, էջ 399։
 3  Տե´ս,  օրինակ,  Тер-Мовсисян  М.,  История  Перевода  Библии  на  Армянский  язык,  Санкт-Петербург,  1902,  էջ  213-223,  224266։
 4 Իշխանյան Ռ., Հայ մատենագիտության պատմություն, V-XVIII դարեր, Երևան, 1964, էջ 29։
 5  Պալճեան  Ալ.,  Պատմութիւն  Կաթողիկէ  վարդապետութեան  ի  Հայս  եւ  միութիւն  նոցա  ընդ  Հռոմէական  եկեղեցւոյ  իՓլորենտեան Սիւնհոդոսի, Վիեննա, 1878, էջ 269։
 6  Տե՛ս  Շահազիզ  Եր.,  Նոր  Նախիջևանի  ձեռագրերը,  «Լումայ»,1902, №3,  մայիս-հունիս,  Թիֆլիս,  էջ  241։
   Այս  հիշատակարանիհավելումը 16-րդ դարում մատնանշում է այն հանգամանքը, որ արդեն տվյալ դարաշրջանում ոչ կանոնական գրքերի նկատմամբվերաբերմունքը շատ ավելի հանդուրժողական էր։
 Քրիստոս-Ադամ  յուրահատուկ  հարաբերակցության  մասին  գաղափարն  սկիզբ  է  առնում  Պողոսառաքյալի թղթերից1։
  «Գիր Տղայության» գիրքն ինքնատիպ կամուրջ է արարչագործության և քրիստոնեության կարևորագույն դրույթներից մեկի՝ փրկագործության միջև2։
  Արարչագործության մասին պարականոն ավանդությունները տեղ են գտել այսպես կոչված «ադամական գրականության» մեջ3։
  Իզուրչէ, որ մատենագիտական  ցանկերում տեղ գտած արգելված գրքերից մինչ օրս  պահպանվել ու շարունակաբար  ընդօրինակվել  են  միայն  «Գիրք  Ադամայն»  ու  «Քրիստոսի  տղայության»  ավետարանը։
 Փրկությունն արդեն իսկ իրականանում է Հիսուսի ծնունդով։
  Խորհրդանշական է Եվայի հայտնվելը, ովայստեղ հանդես է գալիս մանկաբարձուհու դերում. «Ես եմ նախամայրն ամենեցուն Եւա, և ես եկի տեսանել աչօք իմովք զփրկութիւն իմ, որ գործեցաւ ինձ… մեծացաւ անձն իմ և ցնծացաւ յոյս իմ Աստուածփրկիչ իմ»4 (հմմ. Ղուկ. 2։
 30)։
  Ընդ որում, Եվան տեսնում է ոչ թե նորածին, այլ արդեն ինքնուրույն քայլող  երեխայի։
   «Եւ  նախամայրն  եմուտ  ի  յայրն,  և  առեալ  զմանուկն  ի  գիրկս  իւր՝  խանդաղատելովգգուէր զնա և համբուրէր և օրհնէր զԱստուած, զի էր մանուկն կարի յոյժ գեղեցիկ տեսլեամբ պայծառև վայելուչ»։
  Այս դրվագում Հիսուսի արտաքինի այսպիսի մանրամասն նկարագրությունը մատնանշումէ այն հանգամանքը, որ այստեղ  փորձ է արվում շեշտել Հիսուսի  մարդկային բնությունը, ինչին  մատնանշում  է  Եվայի  և  Հիսուսի  հանդիպումը։
   Թեև  Եվան  չի  մասնակցում  Մարիամի  ծննդաբերությանը,այնուամենայնիվ, նա է բարուրում Հիսուսին, ինչը նորկտակարանյան ավետարաններում վերագրվում էՄարիամին5։
   Թեոդորոս  Մապսուեստացին  (350?-428  թթ.),  որ  Արևելյան  եկեղեցում  հայտնի  հեղինակություն էր նաև որպես մեկնաբան, քարոզում էր, որ Եվան, ով իր մարդկային էությունն ստացել էր միայլ մարդուց միայն Աստծո բացարձակ կամքով, Հիսուսի նախատիպն է6։
  Պարականոն գրականությանմեջ ակնառու է նաև Եվա-Մարիամ խորհրդանշական hարաբերակցությունը։
  «Մահ Ադամայ» հինկտակարանյան պարականոն զրույցում ներկայացվում է Ադամի և Եվայի տեսիլքը. «ի մեջ գիշերին տեսանեն զԱդամ և զԵւա ի մութ տան ի սուգ։
  Եւ ահա տեսաներ կին մի գեղեցիկ (Մարիամ) և ունէր մանուկփոքրիկ  (Քրիստոս)  ի  գիրկն,  և  մտանէ  առ  Եւա,  և  նա  մօտ  առ  նմա,  և  յանկարծակի  լոյս  փայլեաց  իմանկանէն և ելից զամենայն տունն»7։
 «Մանկության»  հայկական  պարականոն  ավետարանում  առանձնահատուկ  ուշադրության  է  արժանի մոգերի երկրպագության դրվագը, որ հայ ձեռագրերում ունի տարբեր խորագրեր8։
  Առհասարակմոգերի մասին ավետարանական հիշատակությունները մեղմ ասած սուղ են։
  Նրանց մասին միակ վկայությունը  գտնում  ենք  Մատթեոսի  Ավետարանի  2։
 1-12  համարներում,  որտեղ  խոսվում  է  ոչինչ  չմատնանշող ինչ-որ «արևելքի մոգերի» մասին (հուն.՝  μάγος), որոնք, հետևելով հանկարծակիորեն հայտնվածաստղին,  եկել  էին  Հուդայի  երկիր՝  երկրպագելու  ու  նվերներ  (ոսկի,  կնդրուկ  ու  մյուռոն)  մատուցելուհրեաների նորածին թագավորին։
  Հստակորեն նշված չէ, թե Արևելքի հատկապես որ երկրից են նրանքեկել, թվով քանիսն ու, վերջապես, ովքեր են եղել։
  «Մոգ» բառը, որ կիրառել է ավետարանիչը, հին հունարենում  ունեցել  է  բավականին  լայն  նշանակություն։
   «Մոգեր»  էին  անվանվում  պարսիկ  հոգևորսպասավորները, հավատի վկաները, բարձրագույն գիտելիքներին տիրապետող անձինք, կախարդներնու հրաշագործները։
  Թե նշվածներից որին էր վերաբերում ավետարանական հիշատակությունը, հստակեցված չէ։
  Ասորերենում այս բառը թարգմանվել է որպես «մգուշե», որ վերագրվում է զրադաշտականկրոնի հետևորդներին, ընդ որում, դա վերաբերում է ոչ միայն հոգևորականներին, այլև աշխարհիկներին։
 Ավետարանական խորհրդավոր այս կերպարները դարեր շարունակ դեպի իրենց են ձգել քրիստոնյաների  հետաքրքրասիրությունը՝  ստեղծելով  տարալեզու  հարուստ  պարականոն  ավանդություններ։
 Նշված պարականոնների շարքում ամենավաղ թվագրումն ունի ասորական «Մոգերի հայտնությունը»գրվածքը։
   Այն  մոգերի  մասին  ամենաերկար  և  ամենաբովանդակ  ավանդությունն  է,  որ  պահպանվել  է2 Дорфман-Лазарев И., Возвращение в рождественскую пещеру։
  Память первозданного человечества в армянском Писании о3  Ադամի  ու  Եվայի  մասին  պարականոն  գրականության  ուսումնասիրության  ասպարեզում  վիթխարի  ավանդ  ունի  անվանիհայագետ Մ. Սթոունը, տե՛ս Stone M., The History of the Forefathers, Adam and His Sons and Grandsons, JSAS 1, 1984, էջ 79-91,նույնի Armenian Apocrypha Relating to Adam and Eve, Leiden։
  Brill, 1996,  էջ 180-200, նույնի The Death of Adam  - An ArmenianAdam Book, Harvard Theological Review 59, 1966, էջ 288։
 4 Տայեցի Ես., Թանգարան հին ու նոր նախնեաց, Բ. Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց (թանգարան), Վենետիկ, 1898, էջ 38-39։
 Հիսուսի խաչելությունն ազատում է Ադամի անեծքից, իսկ նրա ծնունդը՝ Եվայի «և լուծան անէծքն Եւայի», տե՛ս Stone M., Thebones  of  Adam  and  Eve,  in  Argall  R.,  Bow  B.,  Werline  R.,  For  a  later  generation։
   the  transformation  of  tradition  in  Israel,  earlyJudaism and early Christianity, Harrisburg 2000, էջ 241- 244։
 5 Մարիամի և Հիսուսի ծննդյան պատմությանը մանրամասն անդրադարձել ենք մեր նախորդ հոդվածում, տե՛ս Մամյան Մ., Հակոբոսի նախաավետարանը, «Հայ աստվածաբան», Ե, Երևան, 2013, էջ 21-37։
 7 Քյոսեյան Հ., Դրվագներ հայ միջնադարյան արվեստի աստվածաբանության, Էջմիածին, 1995, էջ 12։
 8 Տայեցի Ես., էջ 278-306։
 հնագույն  ժամանակներից,  այն  իր  ազդեցությունն  է  ունեցել  5-րդ  դ.  գրված  արիոսական  կեղծ  Մատթեոսի մեկնության վրա («Opus Imperfectum in Matthaeum»)։
  Այստեղ «Արևելքի երկիրը» անվանվում էՇիր, որը հաճախ նույնանում է Չինաստանի հետ1։
  «Մոգերի հայտնության» մեջ մոգերի թիվը հասնումէ տասներկուսի։
 Պարսկաստանի հետ մոգերի առնչությունը մեծամասամբ պարականոն արմատներ ունի։
   Մոգերիմասին  պատմող  մեկ  այլ՝  «Քարայրի  գանձերը»  հնագույն  անվավեր  աշխատության  (6-7-րդ  դդ.)  հեղինակը քաջատեղյակ է եղել իրանական մշակույթին։
  Այս պարականոնը գրվել է Հյուսիսային Միջագետքի այն հատվածում, որը սահմանակից է եղել Սասանյան Պարսկաստանին։
  Այն յուրօրինակ խառնուրդէ  Հին  և  Նոր  Կտակարանյան  պատմությունների,  որ  սկսվում  է  Արարչությամբ  և  ավարտվում  Պենտեկոստեով։
   Աշխատության  XLV-XLVI  գլուխներն  առնչվում  են  պարսիկ-մոգերին,  որոնց  հայտնվածաստղի մեջ պատկերված էր «թագակիր Կույսը՝ մանուկը գրկին»2։
  Նրանց, որպես աստվածային գիտելիքներին տիրապետողների, հայտնվում է Աստվածային ծրագիրը՝ Քրիստոսի գալուստն ու նրա ծնունդը  Հուդայի  երկրում։
   Ավանդության  համաձայն՝  նրանք  Նոդ  լեռան  քարայրից  վերցնում  են  Ադամի՝դրախտից բերված գանձերը՝ ոսկին, կնդրուկն ու մյուռոնը, և ուղևորվում Իսրայել։
 Եկեղեցու հայր Եպիփան Կիպրացին (315-403 թթ.) իր «Ճառերում» անդրադառնում է ԱբրահամիՔետուրա  աղախնից  ծնված  6  որդիներին  (Եմրան,  Եկսան,  Մադան,  Մոդոն,  Եսբոկ,  Սովին)  և  նրանցկանանց  ու  սերունդներին3։
   «Իր  հարճերի  որդիներին  պարգևներ  տվեց  և  նրանց  հեռացրեց  իր  որդիԻսահակի  մոտից  դեպի  Արևելք»  (Ծնն.  25։
 1-6)։
   Ելնելով  հինկտակարանյան  այս  հատվածից,  անվանիհայագետ Բ. Սարգսյանը նշում է. «Եւ զի Աբրահամ կին ետ մահուան Սառայի, զի ի ձեռն որդոց իւրոց,որ  լինէին  յազգս  եւ  յազգինս  եւ  ի  տոհմս  հեթանոսաց,  սփռեցան,  տարածեցան  հաւատք  ճշմարտութեան  նորա  յամենայն  գաւառս։
   Արձակեաց  զնոսա  առ  յինքենէ,  զի  քարոզեսցեն  զհաւատս  ճշմարտութեան  Հօրն  իւրեանց»4։
   Ըստ  այդմ,  Մեսիայի  գաղափարը  հատուկ  է  եղել  ոչ  միայն  Աբրահամի  օրինավոր հաջորդներին ու Իսրայելի 12 ցեղերին, այլ նաև Քետուրածին սերունդներին, որոնք պահպանել ենԱբրահամից  ստացած  գիտելիքները։
   Եպիփան  Կիպրացին  իր  ճառերում  հայերին  և  պարթևներինհամարում է քետուրածին։
   Այս ավանդազրույցներին  տեղյակ են եղել ինչպես հայ («Յաճախապատումճառք»,  Մովսես  Խորենացի,  Սեբեոս,  Վարդան  Արևելցի,  Սամուէլ  Անեցի5),  այնպես  էլ  ասորի  (ԹեոդորԲար Կոնայ, Միքայել Ասորի) աղբյուրները6։
 Վերոնշյալ «Ճառերում» հստակ արտահայտված է այն միտքը, որ Քետուրայից ծնված այդ 6 որդիների  ազգախառնությունից  պետք  է  սերեին  պարսիկները,  պարթևներն  ու  հայերը՝  Աքեմենյան  հարըստության հիմնադիր Կյուրոս արքան (Ք.ա. 550-529 թթ.) ու նրա ժառանգները՝ Պարթև և Հայ Արշակունիները7։
  Այս մասին կարող են վկայել Կյուրոսին հասցեագրված այն դրվատական խոսքերը, որ կանԲ  Մնացորդաց,  Եզրի,  Դանիելի  գրքերում,  և,  մասնավորապես,  Եսայու  մարգարեության  մեջ  (11։
 1-10,2։
 4,  9։
 6,  13,  14,  21,  45։
 1-4)։
   Ս.  Գրքի  կանոնական  մատյաններն  ակնարկում  են  Կյուրոսի  մեսիականհանգամանքը8, ով, ըստ մեկնաբանական ավանդույթի, Քրիստոսի խորհրդական նախօրինակն է, ինչինհամահունչ է Եպիփան Կիպրացու բերած սերնդաբանական ավանդազրույցը։
  Կյուրոսի սերնդաբանության այսպիսի նկարագրությունն ինքնըստինքյան ենթադրում է նրա ծագումնաբանական կապը հրեական ազգի հետ9։
 Մոգերի  նախնական  գաղթավայրի  հետ  է  կապված  Մագ-Գովգ  կամ  Մոգ  և  Գովգ  անվանումը։
 Հաշվի  առնելով  Եպիփան  Կիպրացու  երկում  նկարագրված  12  մոգերի  երթուղին  (հյուսիս  արևելքիցանցնելով Գոգ և Մոգը գալիս են իրենց բնօրրանը՝ Խառան, հասնում Եդեսիա կամ Ուռհա, ուր հանդիպում են Աբգար արքային, որի օգնությամբ անցնում են Եփրատ գետի մյուս ափը, մտնում Պաղեստին)՝ենթադրվում է, որ «Մոգերն ի Պարսից, ի Պարթևաց և ի Հայոց գալով՝ այդ ճամփան կտրեցին (թերևսիրենց  փոքրիկ  իշխաններով),  և  թէ  այդ  սահմաններուն  վրայ  եղած  պետք  է  լիներ  Մագ-Գովգայ,  կամ3 Եպիփան Կիպրացի, Ճառք (աշխ.՝ Քյոսեյան Հ.), Էջմիածին, 2013, էջ 8։
 4  Սարգիսյան  Բ.,  Երեք  թագաւոր  մոգերու  զրոյցն  հայկական  մատենագրութեան  մեջ  և  անոր  կարևորությունը,  «Բազմավէպ»,1910, էջ 68։
 5 Մաթևոսյան Կ., Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերը և նորահայտ լրացումները, Երևան, 2009, էջ 125։
 6 Եպիփան Կիպրացի, էջ 6։
 7 Պարթևների ու հայերի` որպես Աբրահամի ու Քետուրայի սերունդներ ներկայացնելու ավանդույթի մասին տե՛ս նաև Terian A.,Patriotism and piety in Armenian Christianity։
  the early panegyrics on Saint Gregory, New York, 2005, էջ 104-105։
 8 Այս մասին տե՛ս Եղիայեան Բ., Քննական պատմութիւն սուրբգրական ժամանակներում, հ. Ա-Գ, Անթիլիաս, 1972, էջ 581-589։
 9 Հովսեփիոս Փլավիոսի երկում բացակայում է հայերի ու պարթևների Քետուրայից սերած լինելու վերաբերյալ որևէ հիշատակություն, սա ենթադրել է տալիս, որ Եպիփան Կիպրացու պատմածին հայ թարգմանիչը ավելացրել ու ներհյուսել է մի ազգային հինավանդություն՝ ցույց տալու համար հայերի աստվածաշնչական ծագումը, տե՛ս Եպիփան Կիպրացի, էջ 9։
 լաւ եւս Մոգայ և Գովգայ», այն է՝ Աբրահամի քետուրածին որդիների վաղնջական գաղթավայրը, որտեղից էլ նրանք տարածվելով խառնվել են հաբեթածին կամ արիական ազգերին1։
  Եվ իրապես, Պարսիցև Հայոց միջակա տարածաշրջանում՝ Մեդիայում է Մոգ կամ Մագ գավառը, որը հիշատակում է Հերոդոտոսը2։
  Այս սահմանի մեջ է Քաղդեացիներին սահմանակից Հայոց Մեծաց Մոկք և Առանձնակ Մոկսգավառը,  ինչը  հիշատակվում  է  նաև  Բարդուղեմիոս  առաքյալի  վկայաբանության  մեջ  «ազգն և  երկիրմոգուց» ձևով3։
  Մոգերի՝ Մոկաց գավառից լինելու ավանդության մասին է գրում նաև Մաղաքիա Օրմանյանը.  «Ասոնց  հայրենիքը  հիներէն  շատեր  Մոգուց  աշխարհ  են  կոչած,  եւ  մեր  հեղինակներ  առիթառած են Մոկաց աշխարհ իմանալ եւ Մոկացի նախարարներ կամ գոնէ Մոկացի նախարար մը կարծելերեք մոգերը կամ մոգերէն մեկը, եւ մինչեւ իսկ մոգերէն մեկուն, Ս. Գասպարի գերեզմանը ցուցնել Մոկսաւանի մօտ Ակնդաշտայ վանքին մեջ»4։
 Ըստ  ավանդության՝  այստեղ  է  Բաղաամ  մոգը  երեսունհինգ  տարի  շարունակ  քարոզել  Հակոբիաստղի  ու  Մեսիայի  գալստյան  մասին5։
   Այս  հանգամանքից  ելնելով  և  մարգարեների  կոչին  անսալով՝պարսիկները, հայերն ու պարթևները համախմբվել են Կյուրոսի՝ «քրիստոսանուն թագավորի և մոգի»շուրջը՝  վրեժխնդիր  լինելու  Բաբելոնից։
   Այս  ժամանակներից  է  կազմավորվել  պարսիկների  ու  հայերիհզոր դասը, ինչպես վկայում են Ագաթանգեղոսն ու Զենոբ Գլակը։
  Պարսից և հայոց Պարթև-Արշակունիարքաներն  ավանդաբար  զբաղվել  են  մոգությամբ  և  աստղաբաշխությամբ։
   Ըստ  պատմական  վկայության՝ պարթևական հարստության վերջին արքան՝ Արտավան Ե-ն մոգական գիտելիքի գործադրմամբգուշակել է իր տխուր վախճանը։
 Այսպիսով, Քրիստոսի ծննդյան ժամանակ երկրպագության եկած մոգերն այդ երեք աշխարհներիցէին, որոնց վրա տիրում էին «պարթևազն կամ քետուրածին թագաւորներ, զորս կեղծ Եպիփանը «թագաւորք Գոգա եւ Մոգա եւս կանուանէ»6։
 Եպիփան  Կիպրացու  բերած  ավանդազրույցում  տասներկու  մոգերի  անուններից  «Զահտուն»-ը,«Աշթաւ»-ը և «Արեւ»-ը հորջորջվում են որպես «հարազատ» կամ «եղբայր», ինչն ինքնին մատնացույց էանում մերձավոր ազգակցություն նրանց մեջ։
  Այս նույն պատճառով է, որ նրանց նախորդները (ԱրշակՄեծ և Վաղարշակ) ու հետնորդները (Արտավան Ե և Մեծն Խոսրով) դարձյալ կոչվում են եղբայրակիցներ։
  Ուստի, պատահական չէ, որ ասորի պատմագրության մեջ իշխել է այն մտայնությունը, թե «պարթևները  կամ  պարսիկները,  պարթևներն  ու  ասորիները,  պարթևներն  ու  հայերը  նույնն  են»։
   Թերևս  ոչառանց եպիփանյան զրույցի ազդեցության Արշակունիների մասին խոսվում է նաև «Յաճախապատումճառերից»  մեկում,  ուր  կարդում  ենք.  «Զի  ի  հայս  ոչ  ինչ  մեծագոյն  եւ  ի  պարսս  քան  զԱրշակունեացազգս եւ տոհմս, որ եւ յԱբրահամէ սերեցան աստ»7։
  Փաստերի այսօրինակ արձանագրումը մեզ թույլ էտալիս  ենթադրել,  թե  դրանք  հայ-պարթևական  սերտ  հարաբերությունների  մասին  վկայող  պատմական իրողության զրուցապատում վերապրուկներն են։
 Հայկական պարականոն ավանդության մեջ նույնպես Պարսկաստանին տրվում է գերակա նշանակություն8։
   Ավետումից  անմիջապես  հետո  նույն  հրեշտակն  ուղևորվում  է  Պարսկաստան՝  Հիսուսի1 Գոգ և Մագոգ-ը (Մոգ և Գովգ) Սեբեոսի պատմության մեջ (աշխ. Աբգարյան Գ., Երևան, 1979, էջ 142) նույնացված է Դանիելիտեսիլքում նկարագրված չորրորդ գազանի հետ, որը ներկայացնում է որպես նոր ավերիչ ուժ՝ «իսմայելական թագավորութիւնն»,որ նույնանում է արաբական խալիֆայության հետ (Thomson R., Armenian ideology and the Persians-Atti dei Convegni lincei, 201,Conegno internazionale «La Persia e Bisanzio», Roma, 2004, p. 381)։
  Եպիփանի ճառում «Գոգ եւ Մագոգ» երկրի և թագավորության մասին հիշատակումը (որի ակունքը՝ Ծնն. 10։
 2, Եզեկ. 38, 39, տե՛ս Բառարան Սուրբ Գրոց, Կ. Պոլիս, 1881, էջ 121) Դանիելյան տեսիլքի զրուցապատումն է (7։
 2-7)` այն տարբերությամբ, որ Եպիփանի ճառում Դանիելյան տեսիլքում երևացող գազանիերեք  կողմերը  նույնացվում  են  Պարսիկների,  Մեդիացիների  և  Պարթևների  ռազմաքաղաքական  զորության  հետ,  որից  ևակնկալվում էր ժողովուրդների փրկությունը։
  Տե՛ս նույն տեղում, էջ 9։
 2  Տե՛ս  Геродот,  История  в  девяти  книгах  (пер.  и  прим.  Г.  А.  Стратановенкого),  Ленинград,  1972,  մեդական  ցեղախմբերիշարքում Հերոդոտոսը հիշատակում է նաև մոգերին (I. 101)։
 3 Եպիփան Կիպրացի, էջ 10։
 4 Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, Էջմիածին, 2001, էջ 4։
  Այս մասին տե՛ս նաև13-րդ դարի պատմագիր Վարդան ԱրևելցուԱշխարհացոյց  երկում.  «Մոկաց  գաւառն  է  իշխանանիստ,  ուր  կան  բազում  վանորայք։
   Նախ  Ամենափրկիչն,  ուր  կայ  գերեզմանթագաւորին մոգուց Գասպարայ, եւ սուրբ Վարդանայ, եւ սուրբ Կանանց վանքն, որ այս մասին սուրբ Խաչ ուստի էր Անանիա կաթուղիկոսն Մոկացի», Պերպերյան Ա., Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի, Փարիզ, 1960, էջ 41։
 5 Բաղաամի այս առաքելության իմաստային բացատրությունը օգտագործվել է Ստեփանոս Սյունեցու և Հովհան Օձնեցու եկեղեցաբանական  աշխատություններում։
   Տե՛ս  Ամատունի  Ս.  վրդ.,  «Ժամանակագրական  մեկնութիւն  ընդարձակ  եւ  համառօտՍտեփանոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի եւ նորին «Ճառ հիմնարկութեան սրբոյ եկեղեցւոյ», Էջմիածին, 1917, էջ 13-16, «ՅովհաննուԱւձնեցւոյ Իմաստասիրի մատենագրութիւնք», Վենետիկ, 1833, էջ 81։
 6 Սարգիսյան Բ., էջ 100։
 7 Յաճախապատում ճառք, Բ Մատենագիրք հայոց, Անթիլիաս, 2003, էջ 124 (164)։
 8  Մառ  Նիկ.,  Ամառային  ուղևորութիւնից  դէպի  ի  Հայս,  նկատողութիւններ  եւ  քաղուածներ  հայկական  ձեռագրերից,  (թարգմ.`Անոփեան Ո.), Վիեննա, 1892, էջ 43։
  Ըստ հեղինակի՝ այս պարականոն ավետարանը պարսկական ծագում ունի, ինչը գլխավորապես երևում է այն առաջնակարգ դերից, որ պատկանում է պարսից մոգ-թագավորին և առհասարակ պարսիկ ժողովրդին։
  Այդանվավերականի պարսկական ծագման օգտին են խոսում փոխառված բառերը, ինչպես օրինակ՝ «դուքան», «չոգան»։
  Առհասարակ, այս հիշատակարանը գրված է հետագա դարերի այն լեզվով, որը հատուկ է պարսկական և արաբական նման ժանրի գրականության հետ սերտ առնչություն ունեցող հայկական հեքիաթներին և առակներին։
 ծննդյան մասին տեղեկացնելու Պարսկաստանի (Մելքոն), Հնդկաստանի (Գասպար) և Արաբիայի (Բաղդասար)  մոգ-թագավորներին  (որոնք  նաև  հարազատ  եղբայրներ  էին),  և  նրանց  Բեթղեհեմ  առաջնորդելու1։
  Նրանք Հուդայի երկիր են գալիս իրենց տասներկու զորավարներով և տասներկու հազար զորքով2։
  Մանկության ավետարանում հատուկ դերակատարություն ունի պարսից մոգ-թագավոր Մելքոնը,ում վիճակված էր բերելու Ադամին տրված Աստծո «Ուխտը»՝ «Զի յետ Ադամայ ելանելոյն ի դըրախտէն,և Կայենի սպանանելոյ զեղբայրն զՀաբէլ սուգ առ Ադամ ի վերայ մահուան որդւոյն իւրոյ քան զելանելննորա ի դրախտէն. ետ Աստուած Ադամայ որդի զՍեթ որ թարգմանի որդի մխիթարութեան։
  Զի Ադամառաջ  ցանկացաւ  աստուածանալ  և  Աստուած  խոնարհեցաւ  մարդանալ  վասն  առաւել  գթոյ  իւրոյ  խոնարհութեանն։
  Ետ Աստուած զուխտն և զերդումն ընդ նախահայրն միջնորդութեամբ գրեալ և կնքեալմատամբն  իւրով,  եթէ  զվեցհազարամերորդի  առաքեմ  զմիածին  որդին  զբանն  Աստուած,  որ  եկեալմարմնանա  ի  զաւակէ  քումմէ,  և  լինի  որդին  իմ  որդի  մարդոյ,  և  զքեզ  դարձեալ  վերստին  յառաջինփառս հաստատեցից։
  Այնժամ եղիցիս միաւորեալ իբրև զմի ի մենջ ճանաչել զբարին և զչար»։
  Բազմալեզու  տարբեր  վկայություններ  կան  այն  մասին,  որ  Սեթն  Ադամից  «կտակ»  է  ստացել,  սակայն  միայնհայկական ավանդության մեջ է խոսվում այն մասին, որ դա եղել է «գիր»՝ «գրեալ և կնքեալ մատամբնԱստուծոյ»։
  Մինչև Աբրահամին հասնելը, այս «Ուխտը» կամ «գիրն» անցել է հինկտակարանյան նահապետների ձեռքով, սակայն Աբրահամը զարմանալիորեն այն կտակել է ոչ թե իր որդիներից մեկին, այլՄելքիսեդեկին (այս առումով բացառություն է կազմում Հոբելյանների գիրքը, որտեղ Աստծու օրհնանքնԱբրահամից փոխանցվում է Իսահակին, ապա՝ Հակոբին 16, 16-18; 17, 6; 19, 16-29; 22, 10-13)3. «ԵւՍէթ առեալ ի հօրէ իւրմէ եդ յորդիս իւր և որդիք որդոց ազգս իւրեանց և պատուեր տուեալ նոցայ պահել  զթուղթն  զգուշութեամբ  մինչև  ի  Նոյ։
   Եւ  Նոյ  ետ  ի  Սէմ  յորդի  իւր  և  որդիք  որդոց  յետ  իւրեանց  ևառեալ  ետուն  յԱբրահամ  և  Աբրահամ  ետ  ի  քահանայապետն  Մելքիսեդեկ,  և  անտի  յազգն  մեր  իԿիւրոս  թագօորն  պարսից  և  հարքն  մեր  առեալ  պատուով  եդին  ի  սեսնեկի  մինչև  եկեալ  թուղթ  այսեհաս առ մեզ և մեր զայն գիր տարեալ դիցուք առաջի նորընձայ արքայի որդոյ թագօորին Իսրայէլի»4։
 «Մանկության» ավետարանում Մելքիսեդեկի անունը կապված է ոչ այնքան Քանանի, որքան Արևելքիհետ,  նրա  միջոցով  է  Աստծո  «Ուխտը»  հասել  Կյուրոսին,  ում  մոտ  պահվելուց  հետո  երկար  տարիներանց  «ի  նախահարցն»  հասել  է  մոգերին։
   Այս  շղթան  ցույց  է  տալիս,  որ  մոգերը  հայկական  ավանդության մեջ հանդես են գալիս ոչ թե հեթանոսներ, այլ որպես Աբրահամի ժառանգակիցներ։
 Մոգերի  կողմից  մանուկ  Հիսուսին  բերված  «Ուխտն»  իր  նախապատմությունն  ունի  հայկական«Պատմութիւն  ելանելոյն  Ադամայ  ի  դրախտէն»  հինկտակարանյան  պարականոնում։
   Ըստ  դրա՝  նախկինում  երբևէ  մթություն  չտեսած  Ադամը  համաձայնում  է  համաձայնագիր  (ձեռագիր)  կնքել  «ի  կերպհրեշտակի»5  սատանայի  հետ  և  ծառայել  նրան  «բոլոր  ծննդովք»՝  «Մինչև  անծինն՝  ծնանի  և  մահն՝մեռանի,  մեք  և  ամենայն  ծնունդք  մեր  ծառայ  եղիցին  քեզ»6։
   Սակայն  Ադամը  հասկանում  է,  որ  նորիցխաբվել է սատանայի կողմից ու յոթ (որոշ ձեռագրերում՝ հինգ) օր շարունակ ողբում է՝ հայցելով Աստծոներողամտությունը։
   Այս  անգամ,  սակայն,  Աստված  ներում  է  Ադամին.  «Եօթն  օրէն  յետոյ  կուղարկուիհրեշտակն  Աստուծոյ,  ձեռագիր  մի  կու  տայ  Ադամայ  և  կը  մխիթարէ  զնա  հետևեալ  խոսքերով.  «Միերկնչիր  Ադամ,  թէ  խաբեաց  զքեզ  սատանայ.  վասն  այն  ասաց  քեզ,  թէ  մինչև  անծինն՝  ծնանի,  զի  անծինն  ես  եմ,  զոր  ոչ  ոք  ծնաւ.  անմահն  իմ  աստուածութիւնն,  որ  ոչ  ունի  զմահ.  Վասն  այնպէս  խաբէութեամբ էառ զձեռագիրն ի քէն, զի մնասցես դու գերի ի ձեռն սատանայի, զի դու պատկեր իմ ես…։
  Եւ իմտանել վեցերորդ դարուն առաքեցից ի լուսոյ աստուածութեան իմոյ՝ զորդի իմ սիրելի, որ եկեալ մարմնանայ ի զաւակէ քումմէ, ի սուրբ և յանարատ կուսէն, զի նա եղիցի որդի՝ որդւոյ քո, և որդին իմ ջնջեսցէ զձեռագիր քո, և ազատեսցէ զքեզ  ի գերութենէ սատանայի, և տացէ քեզ զառաջին փառսն» 7։
  Մելքոն մոգը դիմում է նորածին Հիսուսին.  «Ահա նամակ գրոյն, զոր կնքեալ և փակեալ ետուր մեզ ի պահեստի, առ և ընթերցիր զգիրս հաւաստեաւ զոր գրեալ ես։
  Եւ գիր գրոյն՝ զոր գրեալ և կնքեալ կայր իպահեստի, զոր մոգքն ոչ համարձակեցան բանալ զգիրն և տալ ումեք ընթեռնուլ քահանայիցն և  կամժողովրդեանն լսել. զի ոչ էին նոքա արժանի լինել որդի արքայութեան, զի ուրացօղք և խաչօղք լինելոցէին  փրկչին»։
   «Գիրն»  առաջին  անգամ  բացվում  ու  ընթերցվում  է  նրա  իսկ  հեղինակի՝  ՄարդացյալԱրարչի կողմից, այդպիսով իրականություն դարձնելով այնտեղ պարունակվող «ուխտը»։
 1 Միջնադարյան քրիստոնեական պատկերագրության մեջ մոգերը սովորաբար ուղեկցվում են հրեշտակների կողմից։
 2 Տայեցի Ես., էջ 278։
 3 Klijn A., Seth in Jewish, Christian and Gnostic Literature, Leiden, 1977, pp. 48-60։
 4 ՄՄ թիվ 5599, թ. 76-78։
 5  Հովսեփյան  Ս.,  Թանգարան  հին  ու  նոր  նախնեաց,  Ա.  Անկանոն  գիրք  Հին  Կտակարանաց  (թանգարան),  Վենետիկ,  1896,  էջ312։
  Հայկական ավանդության մեջ Ադամն ինքն է առաջարկում ծառայել սատանային. «Եթէ մի անգամ լոյս տեսանիցեմք, քեզծառայ լինիմք մեք և ամենայն ծնունդքն մեր»։
 7 Սարգիսյան Բ., Ուսումնասիրութիւնք Հին Կտակարանի անվաւեր գրոց վրայ, Վենետիկ, 1898, էջ 39-40։
 Հասնելով  քարայրի  մուտքի  մոտ՝  մոգ-թագավորները  խոնարհվում  են  նորածին  մանկան  առաջ,որից հետո հերթականությամբ մտնում են քարայր և մատուցում իրենց ընծաները։
  Հետագայում երեքմոգերը,  համեմատելով  իրենց  տեսածները,  գալիս  են  այն  եզրահանգման,  որ  ամեն  մեկին  Հիսուսըերևացել է տարբեր կերպարանքներով1։
  Նրանց վկայությունները հաստատում են քրիստոսաբանականկարևոր դրույթներ, ըստ որի՝ ա) նորածինն իրական Աստված է, որին խոնարհվում են երկնային ուժերը.  «Ասէ  Գասպար  թագաւորն.  Յորժամ  զկնդրուկն  տարայ  մատուցի  առաջի  նորա,  տեսի  զնա  մարմնով որդի Աստուծոյ բազմեալ յաթոռ փառաց, և զօրք անմարմինք սպասաւորէին նմա», բ) Նա Դավթիթագավորական  սերունդից  է,  որ  ծնվել  է  նրա  իսկ  քաղաքում  «Ասէ  Պաղտասար.  Եւ  ի  մտանելն  իմոյ`տեսի զնա նստեալ ի բարձրութեան գահոյից, տեսի զնա մարմնով որդի մարդոյ և զօրք բազմութեանառաջի նորա` որք անկեալ երկիր պագանէին նմա», գ) նա օժտված է մարդկային կատարյալ բնույթով,ում  խորթ  չէ  տառապանքը,  միևնույն  բնությամբ  նա  մահանում  և  հարություն  է  առնում  ինչը  լիովինբացառում  է  գրքի  երևութական  ծագումը.  «Ասէ  Մելքոն.  Ես  մարմնով  տեսի  զնա  ի  չարչարանսմեռեալ, դարձեալ յարուցեալ իսկ և կենդանի»2։
  Մոգերին երևացող Հիսուսի տարբեր կերպարանքները նախանշում են նրա չարչարանքներն ու մահը։
  Եվ այսպիսով, Եվային ու մոգերին հայտնված նորածինը  մարդեղացած  Աստված  է,  որ  զորություն  ունի  փոխելու  իր  կերպարանքը՝  բացահայտելով  իրիպոստասների  բազմազանությունը։
   Այս  դրույթը  լիովին  համապատասխան  է  Հայ  Եկեղեցու՝  Հիսուսիբնության  անբաժանելիության  մասին  դավանանքին,  ըստ  որի  Հիսուսի  մարմինն  Ադամի  մարմինն  է՝մեղսագործությունից  առաջ։
   Սա  մատնանշում  է  այն  փաստը,  որ  մեզ  հասած  «Մանկության»  ավետարանը չի կարող նույնանալ նեստորականների3 կողմից բերած պարականոնին, որոնք փորձում էին Հայաստանում տարածել երկբնակության մասին ուսմունքը4։
 «Մոգերի երկրպագության» հարուստ պատկերագրական թեման հիմնականում վերցված է «Մանկության» պարականոն ավետարաններից։
 Մարի Մամյան«ՄՈԳԵՐԻ ԵՐԿՐՊԱԳՈՒԹՅՈՒՆԸ» ՀԱՅԿԱԿԱՆ «ՄԱՆԿՈՒԹԻԻՆ ՏԵԱՌՆ» ՊԱՐԱԿԱՆՈՆ ԱՎԵՏԱՐԱՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ «Մանկության ավետարան», պարականոն, մոգ-թագավոր, «Ուխտ», փրկագործություն,մարդեղություն Բանի, արարչություն, պարսիկ, հայտնություն, որդի մխիթարության, Ծնունդ։

Հայկական «Մանկության ավետարանը», որ Հայաստան է բերվել 6-րդ դ. վերջին Միջագետքից նեստորական  ասորիների կողմից և վերախմբագրվել հայ հեղինակների ձեռքով, յուրօրինակ կապ է հանդիսանում նախաստեղծ  մարդկանց և Մեսիայի Ծննդյան միջև։
  Մոգ-թագավորների երկրպագության պատմության միջոցով հայ խմբագիրը  հստակ  արտահայտում  է  այն  միտքը,  որ  նույնիսկ  նախքան  իր  Հարությունը  Հիսուսը  կարող  էր  հաղթահարել  իր  մարդկային  բնության  սահմանափակումները,  նա  նաև  հստակ  ձգտում  ունի  ընդգծել  նորածին  Փրկչի  իրական  մարդկային բնությունը։
  Ավետարանում ու, հատկապես, «Մոգերի երկրպագության» դրվագում արծարծված Մարդեղացած Բանի գաղափարը լիովին համապատասխանում է Հայ Եկեղեցու վարդապետությանը։
  Հայկական պարականոն այս գրվածքում ընդգծված է Քրիստոնեական հիմնական գաղափարներից մեկը, ըստ որի, իր իսկ պատկերով  Ադամին  ստեղծած  Բանն  իջնում  է  երկիր  մարդկության  Փրկագործության  համար,  որն  իրականացվում  է  արդեն իսկ Քրիստոսի Ծնունդով։
