Արդիականությունը։
   Գիտատեխնիկական  առաջընթացին  համընթացավելի արդիական են դառնում դպրոցականների առողջության ամրապնդումըև շարժողական ընդունակությունների մակարդակի բարելավումը։
  Քանզի մերօրերում  զգալիորեն  նվազել  է  դպրոցականների  շարժողական  ակտիվությանծավալները։
 Մարդու  ընդունակությունները  բնորոշելիս  անհրաժեշտ  է  հաշվի  առնել,որ  դրանք  ներառում  են  անհատական  ընդունակությունների  հանրագումար,որոնցով  մարդիկ  տարբերվում  են  միմյանցից։
   Մարդու  տարբեր  ընդունակություններից  համեմատաբար  քիչ  են  ուսումնասիրվել  շարժողական  ընդունակությունները  [3,4]։
   Բազմաթիվ  գիտական  հետազոտությունների  արդյունքումբացահայտվել է, որ վերջին տարիներին նկատվում է դպրոցականների  շարժողական  ընդունակությունների  վատթարացում  [1,2]։
   Շարժողական  ընդունակությունները  շարժվելու,  շարժումներ  կատարելու  կարողություններն  են։
 Դրանք  հատուկ  են  բոլոր  կենդանի  էակներին,  զարգանում  են  ֆիզիոգենետիկորեն, նախորոշված են գենետիկորեն և բնականաբար որոշում են մարդու օնտոգենետիկ  առանձնահատկությունները  [3,8]։
   Շարժողական  ընդունակությունները և հատկությունները դեռևս չեն զատվել միմյանցից և հաճախ օգտագործում  են  որպես  հոմանիշներ։
   Իրականում  շարժողական  հատկություններըարտացոլում  են  շարժողական  տարբեր  ընդունակությունների  որակականմակարդակը։
   Ուստի,  շարժողական  հատկությունները  մարդու  շարժողականհնարավորությունների  առանձին  բաղադրամասերն  են,  որոնցով  ամեն  մարդօժտված է ի ծնե։
  Ներկայումս փորձեր են արվում շտկել այդ իրավիճակը, սակայն  դրանք  կրում  են  ոչ  հիմնարար  բնույթ.  ուղղված  են  բարելավելու  շարժողական ընդունակությունների մշակման մեթոդիկան՝ հաշվի չառնելով կարևորագույն այլ գործոններ։
  Այդ գործընթացի շարքին կարելի է դասել կազմակերպական, նյութատեխնիկական, ծրագրային, կադրային և այլ փոփոխություններ[1,4]։
   Դպրոցականների  շարժողական  ընդունակությունների  ցածր  մակարդակը  հետևանք  է  հանրակրթական  ոլորտում  տիրող  ոչ  նպատակային  և  համակարգված  ուսումնադաստիարակչական  աշխատանքների  կատարմանը։
   Շարժողական ընդունակությունների մշակման և դրսևորման գործընթացում նրանքմիմյանց վրա թողնում են որոշակի ազդեցություն, որը կոչվում է փոխադրում,այն կարող է լինել դրական կամ բացասական։
  Դրական փոխադրման դեպքումմի  շարժողական  ընդունակության  հետ  մեկտեղ  մշակվում  են  և  մյուս  շարժողական  ընդունակությունները,  իսկ  բացասական  փոխադրման  դեպքում  որևէշարժողական ընդունակության մշակումը փոխազդեցություն չի թողնում մյուսընդունակությունների  վրա  [5,7]։
   Օրգանիզմի  մորֆոֆունկցիոնալ  զարգացմանառանձնահատկությունների  տարիքային  օրինաչափություններով  են  պայմանավորված  նաև  տարբեր  տարիքի  երեխաների  շարժողական  գործողությունների  որակական  կողմերը։
   Արագաուժային  ընդունակություններն  այնպիսիշարժումներ  կատարելու  կարողություններ  են,  որոնք  պահանջում  են  ուժի  ևարագության համալիր դրսևորում։
  Այլ կերպ ասած` արագաուժային ընդունակությունները  մարդու  այնպիսի  կարողություններ  են,  երբ  հարկ  է  դրսևորելառավելագույն ուժ ժամանակի ամենակարճ միավորի ընթացքում [6,8]։
 Խնդիրները։
   1.  Որոշել  11-12  տարեկան  դպրոցականների  շարժողականընդունակությունների մակարդակը։
 2.  Պարզել  ստուգողական  թեստերի  ցուցանիշների  և  մարդաչափականտվյալների  հարաբերակցական  փոխկապվածության  գործակցի  տոկոսայինարժեքը։
 3.  Որոշել  վարժությունների  այն  խումբը,  որը  բարձր  հարաբերակցականփոխկապվածության  մեջ  է  մարդաչափական  ցուցանիշների  և  շարժողականընդունակությունների  հետ`  հետագա  ուսումնական  գործընթացը  արդյունավետ կազմակերպելու համար։
 Մեթոդները`1.մասնագիտական գրականության վերլուծություն, 2. ստուգողական թեստավորում, 3. մանկավարժական դիտարկում։
 Արդյունքները։
   Հետազոտությունից  ստացված  արդյունքների  վերլուծությունից  պարզվեց,  որ  11-12  տարեկան  դպրոցականների  շարժողական  ընդունակությունների  և  մարդաչափական  ցուցանիշների  կապն  ունի  համահարաբերակցական փոխկապվածություն։
  Հետազոտության մասնակից 100 տղաների(աղ.  1)  հասակի  ցուցանիշը  բարձր  հարաբերակցական  փոխկապվածությունունի  շարժողական  ընդունակությունները  գնահատող  հետևյալ  ստուգողականթեստերի  հետ`  վազք  30մ  բարձր  մեկնարկից  (PS<0.774,  D=59.9%),  վազք  300մ(PS<0.785,  D=61.2%)  և  տեղից  հեռացատկ  (PS<0.789,  D=62.5%)։
   Ստացված  թվական տվյալներից կարելի է ենթադրել, որ հասակի ցուցանիշը կարևոր գործոն էհամարվում  այս  տարիքում  շարժողական  ընդունակությունների  մակարդակիբացահայտման համար, ինչը ապացուցում է նաև ստորին վերջույթի երկարության  հարաբերակցական  փոխկապվածության  տոկոսային  արժեքը  հետևյալստուգողական  վարժությունների  հետ`  վազք  300մ  (PS<0.847,  D=71.8%),  տեղիցհեռացատկ  (PS<0.734,  D=53.8%)։
   Միջին  հարաբերակցական  փոխկապվածություն  է  նկատվում  ստորին  վերջույթի  երկարության  և  վազք  30մ  բարձր  մեկնարկից  (PS≤0.610,  D=37.2%)  վարժության  միջև։
   Արագավազքում  քայլի  երկարությունը համարվում է կարևոր գործոն, ուստի այս դեպքում միջին փոխկապվածությունը,  մեր  կարծիքով,  պայմանավորված  է  մեկնարկային  թափի  հետ։
 Քաշը  բարձր  հարաբերակցական  փոխկապվածություն  ունի  արագաուժայինընդունակությունները բնորոշող վարժությունների հետ, վազք 30մ բարձր մեկնարկով  (PS<0.698,  D=48.7%),  տեղից  հեռացատկ  (PS<0.675,  D=45.5%)։
   Վերցատկվարժությունը  նույնպես  համարվում  է  արագաուժային  բնույթի։
   Սակայն  այսդեպքում  ցածր  հարաբերակցական  փոխկապվածությունը  (PS>0.369,  D=13.6%),մեր կարծիքով, պայմանավորված է մարմնի ծանրության ընդհանուր կենտրոնի  ուղղաձիգ  վերբարձրացման  հետ,  ինչն  ունի  նաև  տեխնիկական  որոշ  բարդություն։
 Հետազոտության  ընթացքում  մեզ  հետաքրքրեց  նաև  այն,  թե  ինչպիսիհարաբերակցական  փոխկապվածության  մեջ  են  շարժողական  ընդունակությունները  գնահատող  ստուգողական  վարժությունները։
   Թվական  տվյալներըցույց  են  տալիս,  որ  վազք  30մ  բարձր  մեկնարկից  վարժությունը՝  որպես  արագաշարժության ցուցանիշ, բարձր հարաբերակցական փոխկապվածության մեջէ  հետազոտվողներին  առաջարկվող  բոլոր  ստուգողական  վարժություններիհետ`  վազք  300մ  (PS<0.895,  D=75.6%),  տեղից  հեռացատկ  (PS<0.917,  D=84.1%),վերցատկ  (PS<0.904,  D=81.7%)։
   Թվական  տվյալները  խոսում  են  այն  մասին,  որբարձր հարաբերակցական փոխկապվածությունը պայմանավորված է վարժությունների  արագաուժային  բնույթով։
   Այստեղից  կարելի  է  ենթադրել,  որ  այստարիքում  արագաուժային  վարժությունների  կատարման  քանակին  անհրաժեշտ է մեծ ուշադրություն դարձնել։
  Վազք 300մ վարժությունը՝ որպես դիմացկունության  մակարդակը  գնահատող  միջոց,  միջին  փոխկապվածության  մեջ  էգտնվում տեղից հեռացատկ (PS≤0.524, D=27.5%) և վերցատկ (PS≤0.510, D=26.1%)վարժությունների  հետ։
   Մեր  կարծիքով,  այս  ցուցանիշը  փոխկապվածությանցածր  տոկոսային  արժեք  կունենար,  եթե  տղաների  համար  որպես  դիմացկունության  թեստ  ընտրվեր  ավելի  երկար  տարածություն  վազք,  քան  300մ  է։
 Բարձր հարաբերակցական փոխկապվածության մեջ են ցատկային երկու վարժությունները`  տեղից  հեռացատկը  և  վերցատկը  (PS<0.920,  D=86.1%)։
   Թոքերիկենսական տարողությունը ցածր հարաբերակցական փոխկապվածության մեջէ գտնվում վազք 30մ վարժության հետ (PS>0.320, D=10.3%), իսկ վազք 300մ վարժությունում,  որը  գնահատում  է  դպրոցականների  դիմացկունության  մակարդակը, բարձր  կապվածության  մեջ է  (PS<0.795, D=63.5%)։
   Այստեղից  կարելի էհետևություն  անել,  որ  ԹԿՏ-ն  որոշիչ  գործոն  է  համարվում  դիմացկունությանմակարդակի բարելավման համար։
           Հետազոտվող աղջիկների ցուցանիշների (աղ. 2) պատկերը հետևյալն է.11-12 տարեկան տղաների  մարդաչափական ցուցանիշներիև շարժողական ընդունակությունների հարաբերակցականփոխկապվածությունը և տոկոսային արժեքըՄարդաչափականցուցանիշները  ևստուգողական թեստերըՀասակՔաշՍտորինվերջույթիերկարությունԹԿՏՎազք 30մբարձրմեկ.Վազք300մՏեղիցհեռացատկ Վերցատկ(Աբալակովի)համակարգովԱղյուսակ 1ՀասակՔաշՍտորին վերջույթիերկարությունԹԿՏՎազք 300մՏեղից հեռացատկ Վերցատկ (Աբալակովի)համակ.Վազք 30մ բարձր մեկնարկիցԾանոթություն։
  (PS) Հարաբերակցական փոխկապվածության կարգային գործակից, (D) Դետերմինացիայի գործակիցը կամ հարաբերակցական փոխկապվածության կարգային գործակցի տոկոսային արժեք, (ԹԿՏ) թոքերի կենսական տարողություն։
 Հասակի  ցուցանիշը  բարձր  համահարաբերակցական  փոխկապվածության տոկոսային արժեք ունի վազք 30մ բարձր մեկնարկից (PS<0.928, D=86.1%),վազք 300մ (PS<0.930, D=87.4%) և տեղից հեռացատկ (PS<0.902, D=81.3%) վարժությունների  հետ։
   Քաշի  ցուցանիշը  բարձր  փոխկապվածության  տոկոսայինարժեք  ունի  վազք  30մ  բարձր  մեկնարկից  (PS<0.719,  D=51.7%)  և  տեղից  հեռացատկ (PS<0.867, D=75.1%) վարժությունների հետ։
  Ստորին վերջույթի երկարության  ցուցանիշը  բարձր  փոխկապվածության  մեջ  է  վազք  30մ  բարձր  մեկնարկից  (PS<0.741,  D=54.9%),  վազք  300մ  (PS<0.909,  D=82.6%),  տեղից  հեռացատկ(PS<0.875, D=76.5%) վարժությունների հետ։
  Ստորին  վերջույթի երկարությունըև արագային շարժողական ընդունակության բարձր փոխկապվածությունը, մերկարծիքով,  պայմանավորված  են  քայլի  երկարությամբ։
   Ստացված  թվականտվյալները  խոսում  են  մարդաչափական  այս  ցուցանիշների  կարևոր  գործոնիմասին, որը հարկավոր է դպրոցականների համակողմանի և ներդաշնակ զարգացման  համար։
   Մարդաչափական  ցուցանիշներից  միջին  փոխկապվածության  տոկոսային  արժեք  ունեն  քաշի  հարաբերակցությունը,  վազք  300մ(PS≤0.641,  D=41.1%)  և  վերցատկ  (PS≤0.528,  D=27.8%)  վարժությունների  հետ։
 Ստորին  վերջույթի  երկարությունը  և  վերցատկ  ստուգողական  թեստի  միջևնույնպես  նկատվում  է  միջին  փոխկապվածության  տոկոսային  արժեք,  ինչը,մեր կարծիքով, օրինաչափ է, քանի որ այս վարժությունները բնորոշում են դիմացկունություն  և  ցատկունակություն,  իսկ  այս  շարժողական  ընդունակությունները քիչ առնչություն ունեն մարդաչափական ցուցանիշների հետ։
  Հարաբերակցական  փոխկապվածության  ցածր  տոկոսային  արժեք  նկատվեց  հետազոտվողների հասակի և տեղից վերցատկ վարժության միջև (PS>0.392, D=15.4%),մեր կարծիքով, այս վարժությունը տիպիկ արագաուժային է, որտեղ առանձնապես մեծ նշանակություն չունի հասակի ցուցանիշը։
          Դիտարկելով  շարժողական  ընդունակությունները  գնահատող  ստուգողական  վարժությունների  հարաբերակցական  փոխկապվածությանը`  աղջիկների 30մ վարժությունը բարձր փոխկապվածության մեջ է առաջարկվող բոլորստուգողական  թեստերի  հետ`  վազք  300մ  (PS<0.914,  D=83.5%),  տեղից  հեռացատկ (PS<0.958, D=91.7%), վերցատկ (PS<0.867, D=75.1%)։
  Վազք 30մ բարձր մեկնարկից  վարժությունը  բնորոշում  է  հետազոտվողների  արագային  շարժողական ընդունակությունների մակարդակը։
  Հետևաբար, կարող ենք ենթադրել, որարագաշարժությունը կարևոր գործոն է այս տարիքի դպրոցականների համար,ինչը  հիմնավորում  է  նաև  մասնագիտական  գրականության  տվյալները։
 11-12 տարեկան աղջիկների մարդաչափական ցուցանիշների և շարժողական ընդունակությունների հարաբերակցականփոխկապվածությունը և տոկոսային արժեքըԱղյուսակ 2Մարդաչափական ցուցանիշներըև ստուգողական թեստերըՍտորինՀասակՔաշվերջույթիԹԿՏերկարությունՎազք 30մՎազքՏեղիցՀեռա բարձր մեկ.300մցատկ Վերցատկ(Աբալակովի)համակարգովՀասակՔաշՍտորին վերջույթի երկարություն  D=52.4%  D=13.3%ԹԿՏՎազք 30մ բարձր մեկնարկիցՎազք 300մՏեղից հեռացատկ Վերցատկ (Աբալակովի) համակ.Ծանոթություն։
  (PS) Հարաբերակցական փոխկապվածության կարգային գործակից, (D) Դետերմինացիայի գործակիցը կամ հարաբերակցականփոխկապվածության կարգային գործակցի տոկոսային արժեք, (ԹԿՏ) թոքերի կենսական տարողություն։
 Ինչպես  և  սպասվում  էր՝  ցածր  փոխկապվածության  մեջ  են  գտնվում  դիմացկունության  մակարդակը  բնորոշող  վազք  300մ  վարժությունը  և  ցատկայինստուգողական  թեստերը`  տեղից  հեռացատկ  (PS>0.428,  D=18.3%)  և  վերցատկ(PS> 0.431, D=18.5%)։
  Թվական տվյալները խոսում են այն մասին, որ դիմացկունությունը՝  որպես  շարժողական  ընդունակություն,  չի  առնչվում  պայթյուն  ուժարտահայտող շարժողական ընդունակությունների, այլ կերպ ասած` ցատկային  ստուգողական  վարժությունների  հետ։
   Փոխկապվածության  բարձր  արժեքնկատվեց  տեղից  հեռացատկ  և  վերցատկ  վարժությունների  միջև  (PS<0.967,D=93.5%),  այս  վարժությունները  տիպիկ  արագաուժային  են,  և  փոխադարձբարձր կապը կանխատեսելի է։
  Հետազոտության ընթացքում մեզ հետաքրքրեցնաև  դպրոցականների  թոքերի  կենսական  տարողության  ծավալի,  մարդաչափական  ցուցանիշների  և  ստուգողական  թեստերի  փոխկապվածության  մակարդակը։
  Ստացված արդյունքներից ակնհայտ երևում է, որ ԹԿՏ-ն բարձր համահարաբերակցական փոխկապվածության մեջ է գտնվում վազքային ստուգողական  թեստերի  (վազք  30մPS<0.741,  D=54.9%,  վազք  300մPS<0.848,  D=79.1%)  ևքաշի (PS<0.854, D=72.9%) ցուցանիշների հետ։
  Մեր կարծիքով, բարձր փոխկապվածությունը պայմանավորված է վազքի ընթացքում մեծ ծավալի թթվածնայինծախսով,  հատկապես  այն  նկատվում  է  դիմացկունությունը  բնորոշող  300մվազքում։
  Էական փոխկապվածություն չնկատվեց ցատկային վարժություններիև ԹԿՏ ծավալի միջև։
 Եզրակացություն։
  1. Հետազոտության մասնակից դպրոցականների արագաշարժությունը  գնահատող  վազք  30մ  վարժությունը  բարձր  հարաբերակցական  փոխկապվածության  մեջ  է  մարդաչափական  ցուցանիշների  և  շարժողական  ընդունակությունները  գնահատող  ստուգողական  վարժությունների  հետ։
 2.  Ցատկային  ստուգողական  թեստերից  տեղից  հեռացատկ  վարժությունըբարձր հարաբերակցական փոխկապվածություն ունի հասակի և ստորին վերջույթի ցուցանիշների հետ, համապատասխանաբար` 62.3% և 66.3%։
  3. Դիմացկունությունը՝  որպես  շարժողական  ընդունակություն,  բարձր  հարաբերակցական փոխկապվածության մեջ է մեր հետազոտվողների հասակի, ստորին վերջույթի, ինչպես նաև թոքերի կենսական տարողության ծավալի հետ։
  4. Հետազոտության  արդյունքները  ցույց  են  տալիս,  որ  արագաշարժությունը  կարևորգործոն է այս տարիքի դպրոցականների համար և ունի բարձր հարաբերակցական  փոխկապվածություն  շարժողական  այլ  ընդունակությունների  հետ,  ինչըհիմնավորում են նաև մասնագիտական գրականության տվյալները։
  5. Թոքերիկենսական  տարողությունը  բարձր  համահարաբերակցական  փոխկապվածության մեջ է գտնվում վազքային ստուգողական թեստերի հետ, հատկապես դիմացկունությունը բնորոշող  300մ վազքի` տղաներ (PS<0.797, D=63.5%), աղջիկներ (PS<0.848, D=79.1%)  բարձր փոխկապվածությունը, մեր կարծիքով, պայմանավորված է վազքի ընթացքում մեծ ծավալի թթվածնային ծախսով։
 Գ Ր Ա Կ Ա Ն Ո ւ Թ Յ Ո ւ Ն 1.  Հակոբյան  Ե.Ս,  Բարբարյան  Մ.Ս,  Դպրոցականների  ֆիզիկական  դաստիարակությանմեթոդիկան, Եր., 2011, 161 էջ։
 2.  Ղազարյան  Ֆ.Գ,  Դպրոցականների  շարժողական  հատկությունների  մշակման    առանձնահատկությունները ֆիզիկական կուլտուրայի դասերին, Եր., 1981, 150 էջ։
 3.  Ղազարյան Ֆ. Գ, Մարդու շարժողական ընդունակություններ, Եր., 1992, 107 էջ։
 4.  Ղազարյան Ֆ. Գ, Մարդու ֆիզիկական վիճակի մոնիթորինգ, Եր., 2007, 215 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՄարտիրոսյան Էրիկ Զավենի - ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտՀ. Գ. Թոփոլյանի անվան աթլետիկայի ամբիոն, ասիստենտ, E-mail։

Դպրոցականների  շարժողական  ընդունակությունների  մշակումը  մատաղ սերնդի ֆիզիկական և մտավոր զարգացման կարևորագույն բաղկացուցիչ  մասն  է։
   Հաշվի  առնելով  խնդրի  կարևորությունը`  արդիական  ենք  համարում  հանրակրթական  դպրոցում  երեխաների  շարժողական  ընդունակությունների  մակարդակի  բարելավման  ուղիների  որոնումը։
   Հետազոտական  աշխատանքում  փորձ  է  արվում  բացահայտել  11-12  տարեկան  դպրոցականների  շարժողական  ընդունակությունների մակարդակը, ինչպես  նաև  նրանց  հարաբերակցական  փոխկապվածությունը    (PS)  և  նրա  տոկոսային  արժեքը  (D)  մարդաչափական ցուցանիշների հետ։
