Բժշկական  աշխարհագրությունը  սահմանային  գիտություն  է  աշխարհագրության և բժշկագիտության միջև, որով էլ պայմանավորված է նրա բազմաբովանդակ լինելը։
  Այն ուսումնասիրում է մարդու առողջության վրա ազդող միջավայրի բնական ու սոցիալ-տնտեսական գործոնների բնույթը` մարդու առողջությունը պահպանելու և հիվանդությունները կանխարգելու նպատակով։
  Գիտությունն ունի կիրառական մեծ նշանակություն, հետևաբար, բացի տեսականգիտելիքներից,  պահանջվում  է,  որ  ուսանողներն  ունենան  դրանք  կիրառելուհմտություններ։
 Մեթոդական բնույթի այս հոդվածի նպատակը բժշկաաշխարհագրականգործնական  աշխատանքների  կատարման  տարբեր  մոտեցումների  ներկայացումն  է,  քանի  որ    գիտելիքների  կայունությունը  պայմանավորված  է  ոչ  միայնտեսական,  այլև  կիրառական-գործնական  առումով,  իսկ  դրանք  ձեռք  ենբերվում` գործնական  աշխատանքներ կատարելով։
  Այս աշխատանքների կատարման  համար  պահանջվում  են  բուհական  դասագրքեր  կամ  դասընթացիշուրջ  դասախոսություններ,  քարտեզներ,  վիճակագրական  նյութեր,  գծագրական ու քարտեզագրական պարագաներ։
        Գործնական  յուրաքանչյուր  աշխատանք  պետք  է  ունենա  նպատակ,խնդիրներ,  կիրառվող  մեթոդներ,  կատարման  տարբերակներ  և  անպայմանտվյալ  թեմային  համապատասխանող  ելակետային  նյութեր։
   «Բժշկական  աշխարհագրություն»  դասընթացի  դասախոսության  փաթեթում  կան  քննարկվողբոլոր  թեմաների  շուրջ  տեսական  նյութեր։
   Ծանոթանալով  դրանց`  ուսանողըպետք է կարողանա.•  համակարգել տվյալ երևույթին, տարրին վերաբերող տեղեկատվությունը,•  գնահատել  ու  բացատրել  մարդու  առողջության  վրա  ազդող  առանձինգործոնների, տարրերի բնույթը, առանձնահատկությունները,•  համադրել  մարդու  առողջության  վրա  ազդող  գործոնները,  քարտեզագրելարդյունքները,•  նկարագրել տարածքի բժշկաաշխարհագրական պայմանները։
 Գործնական աշխատանքները  կատարվում են հետևյալ  կանոններով.•  ուսանողը գործնական աշխատանքը պետք է կատարի ամբողջությամբ,•  աշխատանքը կատարվում է առանձին տետրում, որը մնում է ամբիոնում,•  աշխատանքը կատարվում է մեկ դասաժամի ընթացքում։
      «Բժշկական աշխարհագրություն» դասընթացը դասավանդվում է տարբերմասնագիտություններ  ստացող  ուսանողներին,  հետևաբար,  յուրաքանչյուրիհամար  մշակվում  է  գործնական  աշխատանքների  անցկացման  առանձնակիմոտեցում։
  Այս դասընթացի գործնական աշխատանքների անցկացման տարբերմոտեցումներ կան, օրինակ` Գ. Օսիպենկոն [3, էջ17-18] յուրաքանչյուր թեմայինհամապատասխան առաջադրում է նյութը պարզաբանող հարցեր, աղյուսակների լրացում, նյութի տեղադրում ուրվագծային քարտեզի վրա առանց տեքստայինվերլուծությունների, այսինքն` ուսանողը ուղղակի տեղադրում է տվյալ հիվանդության տարածման շրջանները։
      Հոդվածում առաջարկվում են համալիր բնույթի գործնական աշխատանքների տարբերակներ տարբեր մասնագիտությունների ուսանողների համար։
 «Աշխարհագրություն» մասնագիտության համար շատ կարևոր է երևույթների  տարածքային  տարբերությունների,  տարրերի  միջև  փոխկապակցվածությունների  բացահայտումը, հետևաբար` գործնական աշխատանքներին պետքէ տալ այդպիսի ուղղվածություն։
 Քննարկենք  բնական  միջավայրի  տարրերից  որևէ  մեկի  առողջաբանական նշանակությունը։
 Գործնական աշխատանք 1Թեմա՝  Կլիմայի առողջաբանական նշանակությունըԱշխատանքի նպատակը.•  պարզել եղանակային տարրերի փոխկապակցված ազդեցությունը օրգանիզմի վրա,•  որոշել մի քանի բնակավայրերի ԷՋ-ն (էֆեկտիվ ջերմաստիճանը),•  նկարագրել քննարկվող բնակավայրերի  բժշկակլիմայական պայմանները,•  կիրառել բժշկաաշխարհագրական հետազոտական մեթոդներ։
 Անհրաժեշտ պարագաները.թեմային համապատասխան տեքստային նյութ,տետր,ուրվագծային քարտեզ,գծագրական պարագաներ։
 Աշխատանքի տեսակը՝ գործնականԱշխատանքի ընթացքը.ներկայացնել  ուսանողներին  աշխատանքի  կատարման  շուրջ  մանրամասներ.տեքստային աշխատանքը կատարվում է տետրում, որոշվում է տվյալ բնակավայրերում  ԷՋ-ն,  իսկ  գործնական  աշխատանքը`  ուրվագծային  քարտեզում։
 Որպես  ելակետային  նյութեր՝  ուսանողներին  տրամադրվում  են  կլիմայականտարբեր  գոտիներում  գտնվող  բնակավայրերի  եղանակային  երկու  տարրերի`օդի  ջերմաստիճանի  և  հարաբերական  խոնավության  շուրջ  տվյալներ,  ԷՋ-իորոշման բանաձևը (ըստ Ա. Միսսենարդի).[1]                               ԷՋ=t-0,4(t-10)(1-f/100)                                                                     (1)որտեղ  t` օդի ջերմաստիճանն է C°,  f` հարաբերական խոնավությունը` %։
 Այս  ցուցանիշի  առավելությունը  այն  է,  որ  կարելի  է  կիրառել  տարվաինչպես  տաք,  այնպես  էլ  ցուրտ  շրջանի  պայմանները  բնութագրելու  համար։
 Ելնելով դրանից`  տրամադրվում են ամռան և ձմռան միջին ջերմաստիճաններիու  հարաբերական  խոնավության  ցուցանիշները  և  մարդու    ջերմազգացողության ու ծանրաբեռնվածութան  գնահատման սանդղակը[2]։
 Աշխատանքը ներառում է հանգուցային երեք խնդիրներ. 1.  կիրառել մաթեմատիկական մեթոդը, հաշվարկել ԷՋ-ն,2.  ուրվագծային քարտեզի վրա տեղադրել բնակավայրերը, դրանց աշխարհագրական դիրքի շուրջ կատարել որոշակի վերլուծություններ,3.  համեմատել  տվյալ  բնակավայրերի  կլիմայի  հարմարավետության  չափըմարդու համար։
 Ուսանողը պետք է կարողանա արդյունավետ ու ճիշտ աշխատել ելակետային տվյալ նյութերի հետ։
  Նախ տետրում լրացվում է  աղյուսակը հետևյալ կերպ.Աղյուսակ 1. Էֆեկտիվ ջերմաստիճանը` ԷՋ-ն բնակավայրերումՕդիՕդի հարաբերականխոնավություն f`%ամառ/ձմեռԲնակավայրՓարիզջերմաստիճան`ամառ/ձմեռԷՋ` C°ամառ/ձմեռՄարդուՄարդու ծանրաբեռնջերմազգացողությունըամառ/ձմեռվածությունըամառ/ձմեռտաք/զովՄեխիկոչափավորտաք/չափավոր տաքՍիդնեյ22,2/12,9  տաք/չափաՕյմյակոնվոր տաքզով/ծայրահեղ ցուրտհարմարավետ/հարմարավետհարմարավետ/հարմարավետհարմարավետ /հարմարավետհարմարավետ/սառեցման բարձրհավանականությունԱղյուսակ 1-ի տվյալները ուսանողը տեղադրում է (1) բանաձևի մեջ, հաշվարկում ԷՋ-ն ամռանը և ձմռանը և ստացված արդյունքները համեմատում այդցուցանիշի սանդղակի հետ (աղյուսակ 2) [2]։
 Աղյուսակ 2. Մարդու ջերմազգացողությունը կախված Էֆեկտիվջերմաստիճանի`  ԷՋ-ի մեծությունիցշոգտաքչափավորզովչափավորշատշոգ  ԾանրաբեռնվածուուժեղչափահարմարավետտաքհարմարավետհարմարավետհարմարավետվորԷՋԶգացողությունթյունԷՋԶգացողությունցուրտշատ ցուրտծայրահեղծայրահեղ ցուրտԾանրաբեռնվածությունչափավորցրտահարմանբարձր վտանգցուրտշատ ուժեղցրտահարմանբարձրհավանականությունԱղյուսակ  1-ը  լրացնելուց  հետո  կատարվում  է  բնակավայրերի  տեղադրում  ուրվագծային  քարտեզի  վրա։
   Այս  աշխատանքի  նպատակը,  ուսանողիքարտեզագրական աշխատանք կատարելով, իրեն հետաքրքրող երևույթի շուրջտեղեկատվություն  ձեռք  բերելն  է`  կապված  օբյեկտի  տեղի  հետ։
   Նրա  համարպարզվում  է,  թե  որ  կլիմայական  գոտում  է  գտնվում  տվյալ  օբյեկտը,  ինչպիսիպայմաններ կան, աշխարհագրական ինչ դիրքում է` ծովային, ներցամաքային,որպեսզի  բժշկաաշխարհագրական  նկարագրություն  կազմելիս  կարողանադրանք  կիրառել,  բացատրել  մարդու բնակեցման  պայմանները։
  Այս  վերլուծության մեջ շատ կարևոր են ուսանողի եզրահանգումները, որոնք թույլ են տալիսկատարել  համեմատություններ,  իսկ  դրանք  նոր  գիտելիքների  ձեռքբերմանաղբյուր են։
 Կատարված աշխատանքները հանձնվում են ստուգման։
 «Սերվիս»  մասնագիտության  համար  կարևոր  է,  որ  ուսանողները  իմանան տվյալ տարածքի բնակչության տարաբնակեցման, ապրելակերպի, աշխատանքային գործունեության առանձնահատկությունները։
 Բժշկաաշխարհագրական  հետաքրքրություն  են  ներկայացնում  նաևսնունդը,  ազգային  խոհանոցը,  որով  շատ  հաճախ  պայմանավորված  ենսննդային բազմաթիվ հիվանդությունների տարածումը։
 Գործնական աշխատանք 2Թեմա՝ Սննդի առողջաբանական նշանակությունըԱշխատանքի նպատակը.•  պարզել սննդի դերը մարդու առողջության պահպանման գործում•  պարզել սննդով պայմանավորված հիվանդությունների բնույթը ևտարածումը,•  ներկայացնել սննդի աշխարհագրական տարածման առանձնահատկությունները,•  կազմել  ազգային  մի  քանի  խոհանոցների  հավաքածուներ  ու  տալ  դրանցբժշկաաշխարհագրական նկարագրությունը,•  կիրառել բժշկաաշխարհագրական հետազոտական մեթոդներ։
 Անհրաժեշտ պարագաները.թեմային համապատասխան տեքստային նյութ,տետր,ուրվագծային քարտեզ,գծագրական պարագաներ։
 Աշխատանքի տեսակը՝ գործնականԱշխատանքի ընթացքը.ներկայացնել  ուսանողներին  աշխատանքի  կատարման  շուրջ  մանրամասներ.աշխատանքը  կատարվում  է  տետրում`  պատասխանելով  առաջադրվածհարցերին։
 1.  Ի՞նչ պահանջներ պետք է բավարարի սնունդը։
 2.  Ի՞նչ  ազդեցություն  ունեն  մարդու  օրգանիզմի  վրա  սննդի  կառուցվածքը,բաղադրությունը։
 3.  Ի՞նչ կապ կա սննդի և վայրի կլիմայական պայմանների միջև։
 Աշխատանքի հաջորդ փուլը կատարվում է ուրվագծային քարտեզի վրա։
 Քարտեզի վրա տեղադրել.1.  «սնուցման  տիպերը»  (ցորենի,  եգիպտացորենի,  բրնձի,  կորեկ-սորգոյի)՝օգտվելով բժշկական աշխարհագրության դասախոսություններից,2.  մշակել ներկայացվող գոտիների համար պայմանանշաններ։
 Աշխատանք ազգային խոհանոցի հավաքածուով, որը կազմվում է ուսանողների կողմից նախապես տրված հանձնարարականով։
 Կատարված աշխատանքները հանձնվում են ստուգման։
       Վերը նշված գործնական աշխատանքի տարբերակն ունի մի շարք առավելություններ.1.  ուսանողը հարցերին պատասխանում է միայն այն դեպքում, երբ ամբողջությամբ տիրապետում է դասախոսական նյութին, 2.  նա  ինքն  է  ձևակերպում  պատասխանը`  ընտրելով  իր  համար  իր  տեսանկյունից գլխավոր հանդիսացող խնդիրները, 3.  ուսանողը հնարավորություն ունի կատարելու հետազոտական փոքրիկ աշխատանք.  հավաքել  այնպիսի  նյութեր,  որով  իր  հավաքածուն  կտարբերվիմյուսներից, կատարել ընտրություն ազգային խոհանոցների  հարցում։
 «Դեղագործական քիմիա» մասնագիտության համար բժշկական աշխարհագրության գործնական աշխատանքների բնույթը և պահանջները որոշակիորեն տարբերվում են։
  Քննարկենք մեկ տարբերակ.Գործնական աշխատանք 3Թեմա՝ Բույսերի առողջաբանական նշանակությունըԱշխատանքի նպատակը.•  պարզել բույսերի տարբեր տեսակների առողջաբանական նշանակությունը,•  առանձնացնել  սննդային,  թունավոր,    ալերգածին  բույսեր  և  դեղաբույսերիխմբերը և տալ դրանց առողջաբանական նշանակությունը,•  ծանոթանալ ՀՀ-ում դեղաբույսերի տարածմանը։
 Անհրաժեշտ պարագաները.թեմային համապատասխան տեքստային նյութ,տետր,«Հայաստանի ազգային ատլաս», Եր., 2007, էջ 80գծագրական պարագաներ։
 Աշխատանքի տեսակը՝ գործնականԱշխատանքի ընթացքը.ներկայացնել ուսանողներին աշխատանքի կատարման շուրջ մանրամասներ.1.  աշխատանք դասախոսական նյութի հետ,2.  աշխատանք ատլասային քարտեզներով,3.  աշխատանք բույսերի հավաքածուներով։
 Առաջին աշխատանքով պայմանավորված՝ ուսանողը տետրում կատարում է հետևյալ հանձնարարությունները.1.  առանձնացնել բույսերն` ըստ կիրառության բնագավառների` դեղաբույսեր,սննդային բույսեր, դեկորատիվ բույսեր,2.  լրացնել աղյուսակը։
 Աղյուսակ 3. Բույսերի առողջաբանական նշանակությունըԲույսերԴեղաբույսերԹունավոր բույսերՀիվանդածին բույսերԱնվանումըԱզդեցությունըՏարածումըԵրկրոդ աշխատանքը կատարվում է «Հայաստանի ազգային ատլաս», Ե.2007, էջ 80 «Վայրի օգտակար բուսատեսակներ» քարտեզով։
  Ուսանողները կատարում  են  զննական  աշխատանք`  կա՛մ  ըստ  առանձին  մարզերի,  կա՛մ  ըստառանձին բուսատեսակների։
  Տետրում կատարում են նշումներ դրանց տարածվածության շուրջ։
 Բույսերի  հավաքածուների  կազմման  աշխատանքը  հանձնարարվում  էուսանողներին  նախապես։
   Նրանք  ընտրում  են  բուսատեսակները,  փակցնումչորացած  նմուշները,  գրում  տեղեկություններ  տարածման,  բուժական  նշանակության  և  կիրառման պատմության շուրջ։
   Այս  աշխատանքը  նպաստում  է  ապագա մասնագետներին բուսաբուժության մասին իրենց գիտելիքների ամրապնդմանն ու հարստացմանը։
 Կատարված աշխատանքները հանձնվում են ստուգման։
 Եզրահանգում. 1.  բժշկական աշխարհագրության դասընթացի գործնական աշխատանքները ևկատարման մեթոդական ցուցումները ներկայացվում են առաջին անգամ, 2.  գործնական աշխատանքները, բացի բժշկաաշխարհագրական տեսական գիտելիքներից, ներառում են նաև քարտեզագրական, մաթեմատիկական, կենսաբանական գիտելիքներ,3.  յուրաքանչյուր մասնագիտության համար առաջարկվում է գործնական աշխատանքի համապատասխան տարբերակ,4.  գործնական աշխատանքները բարձրացնում են դասընթացի դասավանդմանարդյունավետությունը,5.  գործնական աշխատանքների այս մեթոդիկան կարելի է կիրառել հանրապետության մյուս բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 2.  Исаев А. А. Экологическая климатология. М.։
  2001. 456 С.3.  Осипенко Г. Л. Медицинская география и экология։
  практическое руководՏեղեկություններ հեղինակի մասինՎալեսյան Անահիտ Պարգևի - աշխ. գիտ. թեկն., Գյումրու Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտ, ասիստենտ, E-mail։

Բժշկական  աշխարհագրության  գործնական  աշխատանքներն  ունեն  ուսուցողական  մեծ  նշանակություն։
   Դրանք  ամրապնդում  են  գիտելիքները,  նպաստում տեսական նյութի լիարժեք ընկալմանը, միջառարկայական կապերի  խորացմանը։
   Հոդվածում ներկայացվում են մարդու առողջության վրա ազդող գործոնների ազդեցությունների շուրջ գործնական աշխատանքներ տարբեր մասնագիտություններ ստացող ուսանողների համար։
