ԿՈՒՏԱԿԱՅԻՆ ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀՀ-ՈՒՄ Հայաստանի  Հանրապետությունը  Սահմանադրությամբ  սոցիալական  պետություն է հռչակված։
  Վավերացնելով 1966 թ. դեկտեմբերի 16-ի Տնտեսական, սոցիալական  և  մշակութային  իրավունքների  մասին  միջազգային  դաշնագիրը՝  Հայաստանըստանձնել է միջազգային պարտավորություն՝ հոգալու անձանց սոցիալական ապահովությունը։
   Վերոնշյալ  իրավական  նորմերից  ելնելով՝  պետության  պարտքն  է  դարձելառանձնացնել  որոշակի  միջոցներ  այն  անձանց  համար,  ովքեր  անկարող  են  հոգալիրենց  կարիքները  սեփական  ուժերով։
   Այսպիսով,  Սահմանադրության  37-րդ  հոդվածով  սահմանվել  է,  որ  «Յուրաքանչյուր  ոք  ունի  ծերության,  հաշմանդամության,  կերակրողին  կորցնելու,  գործազրկության  և  օրենքով  նախատեսված  այլ  դեպքերումսոցիալական ապահովության իրավունք»։
  Պետության կողմից սոցիալական ապահովության իրականացման ամենատարածված ձևերից է կենսաթոշակների վճարումը։
 Մինչև  2014  թ.  հունվարի  1-ը  ՀՀ-ում  գործում  էր  միաստիճան  կենսաթոշակայինհամակարգ,  որը  ենթադրում  էր  միայն  բաշխողական  կենսաթոշակային  բաղադրիչիառկայությունը,  ըստ  որի  ընթացիկ  կենսաթոշակները  վճարվում  էին  պետական  բյուջեի ընդհանուր եկամուտներից։
  Այս դեպքում վարձու աշխատողների, գործատուներիև  անհատ  ձեռնարկատերերի  կատարած  սոցիալական  ապահովության  պարտադիրվճարներն  ուղղվում  էին  պետական  բյուջե  և  այնուհետև  օգտագործվում  ներկակենսաթոշակառուների  կենսաթոշակները  վճարելու  համար1։
   Սակայն  ՀՀ  կառավարությունը 2005 թ. արձանագրեց, որ կենսաթոշակային գործող համակարգի պահպանումը կարող է հանգեցնել համակարգային ճգնաժամի և կխոչընդոտի երկրի սոցիալտնտեսական  զարգացմանը։
   Հաշվի  առնելով  միջազգային  պրակտիկան՝  կատարվեցին  արմատական  բարեփոխումներ,  որոնց  արդյունքում  բաշխողական  կենսաթոշակային  համակարգից  անցում  կատարվեց  բազմաստիճանի,  որի  դեպքում,  բացի  բաշխողական  կենսաթոշակից,  ավելացավ  նոր՝  կուտակային  կենսաթոշակային  բաղադրիչը։
  2011 թ. ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունեց «Կուտակային կենսաթոշակների մասին»ՀՀ  օրենքը2։
   Որպես  օրենքի  հիմնական  նպատակ  ամրագրվեց  ՀՀ-ում  աշխատանքային գործունեության ընթացքում կուտակային կենսաթոշակային վճար կատարած անձանց`  կենսաթոշակային  տարիքում  պետական  կենսաթոշակից  զատ  կենսաթոշակային եկամուտների ստացման հնարավորության ստեղծումը` ապահովելով կատարվածկենսաթոշակային  վճարների  և  ստացվող  կենսաթոշակի  չափի  միջև  ուղղակի  կապ,ինչպես  նաև  հնարավորություն  ընձեռելով  վճար  կատարողին  ազդելու  կուտակայինկենսաթոշակների  չափի  վրա՝  հնարավորություն  ունենալով  անձամբ  ընտրելու  կուտակած միջոցները կառավարող անձին և դրանց կառավարման քաղաքականությունը3։
   Կուտակային  կենսաթոշակային  համակարգը  կարող  է  դրսևորվել  2  ձևով՝  պար1 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docID=64540, 2010 թ.։
 2 Տե՛ս նույն տեղում։
 3 Տե՛ս նույն տեղում։
 տադիր  և  կամավոր։
   Համաձայն  օրենքի՝  պարտադիր  կուտակային  կենսաթոշակիժամանակ 1974 թ. հունվարի 1-ից հետո ծնված անձն իր աշխատանքային գործունեության ընթացքում պարտադիր վճարների միջոցով խնայում է որոշակի գումար, որըկուտակվում  է  նրա  անհատական  կենսաթոշակային  հաշվում։
   Հաշվում  որոշակի  հավելում  կարող  է  կատարել  նաև  պետությունը։
   Արդյունքում  մասնագիտացված  ներդրումային կազմակերպությունը, որի մոտ գտնվում են անձի կուտակված եկամուտները, ներդնում է դրանք տարբեր ֆինանսական գործարքներում։
  Ստացված եկամուտները  ևս  ներառվում  են  կենսաթոշակային  հաշիվներում։
   Արդեն  հասնելով  կենսաթոշակային  տարիքի՝  անձը,  որպես  կենսաթոշակ,  ստանում  է  իր  խնայած,  պետությանավելացրած  և  կառավարման  արդյունքում  ստացված  եկամտի  հանրագումարը։
   Ինչվերաբերում է կամավոր կուտակային բաղադրիչին, ապա ի տարբերություն պարտադիրի, որի մասնակից կարող են դառնալ միայն 1974 թ. հունվարի 1-ից հետո ծնվածները, այս դեպքում նման  համակարգին անդամակցել ցանկացող յուրաքանչյուր  անձկարող է ներգրավվել՝ առանց տարիքային սահմանափակման։
  Այս հարցի շուրջ որոշակի կարգավորում ունի ՀՀ Սահմանադրական դատարանը 2014 թ. ապրիլի 2-ի թիվ1142  որոշմամբ1,  որին  անդրադարձ  կկատարվի  սույն  աշխատանքում։
   Կամավորիդեպքում չեն կատարվում նաև հատկացումներ պետության կողմից։
 Յուրաքանչյուր  անձի  համար  չափազանց  կարևոր  է  սոցիալապես  կայուն  ծերության  ապահովումը։
   Թվում  է  «Կուտակային  կենսաթոշակների  մասին»  ՀՀ  օրենքըշատ  նպատակահարմար  գործիք  է  այս  հարցի  կարգավորման  համար,  սակայն  այնարժանացավ  հասարակության  անվստահությանը  և  բողոքի  մեծ  ալիք  առաջացրեց։
 Հարկ  է  նշել,  որ  այն  քաղաքականությունը,  որը  որդեգրել  է  Հայաստանի  Հանրապետությունը,  պարտադիր  կուտակային  համակարգում  գործում  է  աշխարհի  միայն  5երկրներում՝  Չիլիում,  Ղազախստանում,  Էլ  Սալվադորում,  Մեքսիկայում  և  Նիգերիայում։
   Միայն  այս  երկրներում  է,  որ  աշխատողի  կենսաթոշակային  վճարումները  կուտակվում են մասնավոր ֆոնդերում։
  Չիլին համարվում է այս համակարգի ներդրողը։
 20-րդ դ. վերջում Չիլիի պետական կենսաթոշակային համակարգը գտնվում էր ճգնաժամում,  քանի  որ  կենսաթոշակներ  ավելի  շատ  վճարում  և  շատ  ավելի  քիչ  ստանումէին։
   Կատարվեցին  բարեփոխումներ՝  կուտակային  վճարների  առաջացման  տեսքով,որն  էլ  ավելի  մեծ  հաջողություններ  արձանագրեց,  երբ  համակարգը  մասնավորեցվեց2։
   Կենսաթոշակային  համակարգի  հանդեպ  մեծ  հետաքրքրություն  առաջացավայն ժամանակ, երբ ՄԱԿ-ը հաշվարկեց, որ 2000-2050 թթ. 60-ից ավելի տարիք ունեցող մարդկանց թիվը եռապատկվելու է3, և կենսաթոշակային խնդիրը լուծելու համարմի շարք երկրներ դիմեցին Չիլիի փորձին։
  Բազմիցս նշվեց, որ այս մոդելը լավագույննէ, սակայն եկավ ժամանակը, երբ Չիլիում արդեն պետք է վերադարձվեին կուտակային  վճարները,  և  խոստացված  միջին  աշխատավարձի  70-80  %-ի  փոխարեն  մասնակիցներն այժմ ստանում են 39 %4, որն էլ առաջացրել է կուտակային կենսաթոշակային  համակարգից  հրաժարվելու  համար  որոշակի  պայմաններ։
   Այս  համակարգի  անհրաժեշտությունն ակնհայտ է, բայց հարց է առաջանում` արդյո՞ք խնդիրը համակարգի, թե՞ դրա ոչ համապատասխան կարգավորման և կիրառման մեջ է։
  Պատճառներիցմեկը թերևս այն է, որ այս համակարգը շատ ռիսկային բնույթ ունի, և մարդիկ պատրաստ չեն իրենց եկամուտը հանձնել որևէ մասնավոր կազմակերպության։
  Կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ռիսկերից են. 1 Տե՛ս www.concourt.am/armenian/decisions/common/2014/pdf/sdv-1142.pdf, 2014 թ.։
 2 Տե՛ս http։
 //www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=5015, 2009 թ.։
 3 Տե՛ս Brooks  S.,  Social  Protection  and Economic  Integration։
   The  Politics  of  Pension  Reform in  an  Era  of  CapitalMobility, 2002, էջ 491։
 4 Տե՛ս http։
 //zham.am/am/news/16933.html, 2013 թ.։
 •  Ֆինանսական  շուկայի  ռիսկը։
   Շուկան  չի  կարող  խուսափել  ճգնաժամներից,և  եթե  աշխատողը  հասնի  կենսաթոշակային  տարիքի  ճգնաժամից  հետո,ապա վերջինիս թոշակը շատ ցածր կլինի։
 •  Աշխատանքային  շուկայի  ռիսկը։
   Եթե  աշխատողը  երկար  ժամանակ  աշխատանք չունենա, քիչ գումար կկուտակի և կենսաթոշակային տարիքում արդենցածր թոշակ կստանա։
 •  Պարտադիր  կուտակային  ֆոնդեր  կառավարելը  շատ  ավելի  ծախսատար  է,քան պետականը, ուստի մասնավոր ֆոնդերի կառավարիչներն իրենց ծառայությունների համար կգանձեն բարձր գումարներ։
 •  Ռիսկ  է  նաև  պետության  կողմից  տրվող  ևս  5  %-ը,  ինչը  կարող  է  հանգեցնելպետական բյուջեի դեֆիցիտի ավելացման։
 ՀՀ Սահմանադրական դատարանը 2014 թ. ապրիլի 2-ի թիվ 1142 որոշման կայացման  նպատակով  կատարված  հետազոտությունների  արդյունքում  եկել  է  այն  եզրահանգման,  որ  այն  երկրները,  որտեղ  կարողացել  են  ճիշտ  համադրել  պետականբաշխողական, պարտադիր կուտակային և կամավոր կուտակային կենսաթոշակայինհամակարգերը, դրական արդյունքներ են արձանագրել սոցիալական ապահովությանհարցում1։
   Սույն  գիտական  աշխատանքի  շրջանակներում  որոշ  չափով  այս  երկրներիփորձն  ուսումնասիրելով՝  կփորձենք  գտնել  առավել  նպատակահարմար  մոդել,  քանիոր  կարևոր  է  սոցիալական  ապահովության  կենսաթոշակային  համակարգի  թարմացումը և ժամանակագրական պահանջներին համապատասխանեցումը, սակայն առավել  առաջնային  է  մոդելի  ճիշտ  ընտրությունն  ու  վերահսկողության  հստակ  սահմանումը։
 Համաձայն  «Կուտակային  կենսաթոշակների  մասին»  ՀՀ  օրենքի  1-ին  հոդվածի՝այն  կոչված  է  սահմանելու  պարտադիր  և  կամավոր  կուտակային  կենսաթոշակայինբաղադրիչների  կառուցվածքը,  կուտակային  բաղադրիչի  կառավարման  գործընթացըև  դրա  կառավարմանը  ներգրավված  պետական  մարմինների  լիազորությունները,կենսաթոշակային  ֆոնդի  կառավարիչների,  կենսաթոշակային  ֆոնդի  պահառուի,հաշվի  օպերատորների  գործառույթները,  այն  անձանց  շրջանակը,  ովքեր  իրավունքունեն  մասնակցելու  կենսաթոշակային  բաղադրիչին  պարտադիր  ու  կամավորությանսկզբունքով,  և  կուտակային  կենսաթոշակային  համակարգի  հետ  առնչվող  մի  շարքհարցեր։
  Համաձայն վերոնշյալ օրենքի 6-րդ հոդվածի՝ 1974 թ. հունվարի 1-ին և դրանից հետո ծնված վարձու աշխատողներն ու հանրային ծառայության մեջ գտնվող անձինք  (բացառությամբ  զինվորական  ծառայողների  և  նրանց  հավասարեցված  անձանց,  ինչպիսիք  են՝  ոստիկանները,  վարժական  հավաքների  կանչված  զինապարտները,  ՀՀ  պաշտպանության  մարտական  գործողությունների  մասնակիցները,  քրեակատարողական  հիմնարկների  ծառայողները,  դատական  ակտերի  հարկադիր  կատարման  ծառայության  հարկադիր  կատարողները),  նոտարները  և  անհատ  ձեռնարկատերերը պարտադիր կուտակային բաղադրիչին մասնակցում են պարտադիր կարգով։
   Հարկ  է  նշել,  որ  վարձու  աշխատողներ  են  համարվում  նաև  հանրային,  քաղաքացիական և համայնքային ծառայողները, ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորները,ՀՀ  Կառավարության  անդամները։
   Մասնակիցները  պարտավոր  են  կուտակայինվճարներ  կատարել  նաև  պայմանագրային  եկամուտներից։
   Սա  վերաբերում  է  նաևայն  օտարերկրացիներին  և  քաղաքացիություն  չունեցող  անձանց,  ովքեր  ՀՀ  օրենսդրության  սահմանած  կարգով  ստանում  են  բազային  եկամուտ։
   Պարտադիր  կուտակային  կենսաթոշակային  համակարգին  մասնակցել  կարող  են  նաև  մինչև  1974  թ.հունվարի 1-ը ծնված վարձու աշխատողներն ու հանրային ծառայության մեջ գտնվող1 Տե՛ս www.concourt.am/armenian/decisions/common/2014/pdf/sdv-1142.pdf, 2014 թ.։
 անձինք  (բացառությամբ  զինվորական  ծառայողների  և  նրանց  հավասարեցված  անձանց),  նոտարները  և  անհատ  ձեռնարկատերերը։
   Վերջիններիս  մասնակցությունըդրսևորվում է կամավորության սկզբունքով։
  Սակայն հարկ է նշել, որ պարտադիր կուտակային բաղադրիչին կամավոր միանալու որոշումը պետք է լինի վերջնական, քանիոր  միանալով  համակարգին՝  անձն  այլևս  հնարավորություն  չի  ունենա  վերադառնալնախկին  համակարգին՝  անկախ  այն  հանգամանքից,  որ  կփոխեն  կամ  կազատեն  աշխատանքից։
 Սահմանադրական  դատարանն  այս  նորմը  ճանաչել  է  սահմանադրական1,  իսկնախագիծ մշակողներն ընտրել են 1974 թ.՝ հաշվի առնելով պետության՝ գումարներըմասնակիցներին վերադարձնելու փաստացի հնարավորությունը։
 Մասնակից  վարձու  աշխատողների  համար  կուտակային  վճարները  կատարվումեն բազային եկամտի 10 %-ի չափով, որը ձևավորվում է հետևյալ կերպ. եթե մասնակիցն  ամսական  ստանում  է  մինչև  500  000  դրամ  բազային  եկամուտ,  ապա  ամենամիս բազային եկամտից կատարում է 5 % կուտակային վճար, իսկ 10 %-ը լրացնելուհամար մնացած 5 %-ը վճարում է պետությունը պետական բյուջեից։
  Եթե մասնակցիամսական  բազային  եկամուտը  գերազանցում  է  500 000  դրամը,  ապա  կուտակայինվճարումը  կատարվում  է  հետևյալ  կերպ.  պետական  բյուջեից  վճարվում  է  25  000դրամ, իսկ 10 % լրացնելու համար մնացած վճարը կատարում է մասնակիցը։
  Ինչ վերաբերում է անհատ ձեռնարկատիրոջը, ապա տարեկան մինչև 6 000 000 դրամ բազային եկամուտ ստանալու դեպքում 10 % կազմվում է մասնակցի և պետության կողմից  պետական  բյուջեից  ստացվող  5-ական  %-ից։
   Եթե  տարեկան  եկամուտը  գերազանցում է 6 000 000 դրամը, ապա պետությունը վճարում է միայն 300 000, իսկ10 % լրացնելու համար մնացած մասը վճարում է մասնակիցը։
 Համատեղության կարգով մի քանի գործատուների մոտ աշխատելու կամ քաղաքացիական  պայմանագրերով  մի  քանի  աղբյուրից  եկամուտ  ստանալու  դեպքում  յուրաքանչյուր գործատու կամ եկամուտ վճարող պարտավոր է ինքնուրույն հաշվարկելանձին  վճարված  եկամուտներից  պարտադիր  կուտակային  վճարը  և  փոխանցել  այն։
 Սակայն մեկ մասնակցի օգտին պետական բյուջեից կատարվող ամսական վճարի չափը չի կարող գերազանցել ամսական 25 000 դրամը, իսկ անհատ ձեռնարկատերերիհամար՝ տարեկան 300 000 դրամը2։
 Մասնակիցներն  իրենց  գումարների  կուտակումը  կատարում  են  կենսաթոշակային  ֆոնդերում,  որոնք  ստեղծվում  են  կոլեկտիվ  ներդրումային  գործունեություն  իրականացնելու համար, որի էությունն է բազմաթիվ ներդրողների միջոցները ներգրավելը, դրանք տարբեր ակտիվներում միասնաբար ներդնելը և այդ միջոցով ներդրողներիհամար շահույթ վաստակելը՝ յուրաքանչյուրին իր ներդրած մասնաբաժնին համապատասխան։
  Համաձայն «Ներդրումային ֆոնդի մասին» ՀՀ օրենքի 4-րդ հոդվածի՝ պարտադիր կենսաթոշակային  ֆոնդը կարող է հանդես գալ միայն որպես բաց և պայմանագրային  ֆոնդ3։
   Վերջինս  կառավարվում  է  կառավարչի  կողմից՝  ֆոնդի  կառավարման պայմանագրերի հիման վրա։
  Պայմանագրային ֆոնդի ակտիվները, այդ ակտիվներով  ձեռք  բերված  արժեթղթերը  կամ  գույքն  ու  դրա  նկատմամբ  իրավունքներնառանձին  հաշվառվում  և  գրանցվում  են  այդ  ֆոնդի  կառավարչի  անունով  ՝  առանցդրանց  նկատմամբ  վերջինիս  սեփականության  իրավունքի։
   Սեփականության  իրավունքը  շարունակում  է  պահպանել  այն  անձը,  ով  կատարել  է  ներդրումը4։
   Պայմանագրային  ֆոնդի  կառավարչի՝  ֆոնդի  կառավարման  հետ  կապված  գործարքներով1 Տե՛ս www.concourt.am/armenian/decisions/common/2014/pdf/sdv-1142.pdf, 2014 թ.։
 2 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docID=64546, 2010 թ.։
 3 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docID=64518, 2010 թ.։
 4 Տե՛ս նույն տեղում։
 ստանձնած  պարտավորությունների  կատարման  կարգն  ու  պայմանները  կարգավորվում են ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի՝ ֆոնդի կառավարչի համար նախատեսվածդրույթներով1։
   Այժմ,  որպես  կենսաթոշակային  կառավարիչներ,  ՀՀ-ում  գրանցված  են«Ամունդի-Ակբա  ասեթ  մենեջմենթ»  ՓԲԸ-ն  և  «Ցե-Կվադրատ  Ամեգա  ասեթ  մենեջմենթ» ՍՊԸ-ն, որոնցից առաջինի հիմնադիրներից է 750 միլիարդից ավելի ակտիվներկառավարող  «Ամուդի   ընկերությունը,  որը  բնականաբար  այս  ոլորտում  ունի  հսկայական  փորձ2,  իսկ  երկրորդն  ավստրիական  «Ցե-Կվադրատ»  ներդրումային  ընկերության և գերմանական «Տալանքս ասեթ մենեջմենթ» ընկերության համատեղ ձեռնարկություն է3։
  Այն հանգամանքը, որ երկուսն էլ բավականին մեծ փորձ ունեցող կազմակերպություններ են,  կարևոր նշանակություն  կարող  է ունենալ մասնակիցների  շրջանում վստահության բարձրացման համար։
 Կենսաթոշակային  ֆոնդի  կառավարչի  լիազորությունները  կենսաթոշակայինբնագավառում սահմանված են «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքով։
 Համաձայն վերոնշյալ օրենքի՝ կառավարիչը պարտավոր է իրականացնել իր պարտավորությունները բարեխիղճ ու ողջամիտ կերպով, պատշաճ մասնագիտական մակարդակով՝  ի  շահ  մասնակցի։
   Օրենքով  նշված  պարտականությունների  չկատարմանդեպքում ՀՀ Կենտրոնական բանկը կարող է կիրառել օրենքով նախատեսված պատժամիջոցներից որևէ մեկը։
  «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքի 79-րդհոդվածով թվարկված են  հետևյալ պատժամիջոցները՝ նախազգուշացում, տուգանք,որակավորման  վկայականից  զրկում,  թույլտվության  ուժի  կորցրած  ճանաչում։
   Սակայն մեր կարծիքով պատժամիջոցների առկայությունը չափազանց կարևոր է թե՛ կառավարիչների՝  ֆոնդերի  արդյունավետ  կառավարման,  թե՛  մասնակիցների  վստահության և վճարների վերադարձելիության մեջ, հետևաբար միայն վերը նշված օրենքովպատժամիջոցների կիրառումը անարդյունավետ է, և անհրաժեշտ է կառավարչի կողմից առավել կոպիտ խախտումների, ինչպես նաև մասնակիցներին դիտավորությամբխոշոր չափերի վնաս պատճառելու դեպքում կիրառել նաև վարչական կամ քրեականպատժամիջոցներ։
 Մասնակիցը  չի  կարող  ուղղակիորեն  որոշել  իր  միջոցների  ներդրման  քաղաքականությունը։
   Սակայն  քանի  որ  յուրաքանչյուր  կենսաթոշակային  ֆոնդ  կառավարվելու է ֆոնդի կառավարչի կողմից նախապես հաստատված և հրապարակված ներդրումային քաղաքականությամբ, ապա յուրաքանչյուր մասնակից կարող է ընտրել իրհամար  նախընտրելի  ներդրումային  քաղաքականությունը  այս  կամ  այն  կառավարչի,և  այս  կամ  այն  կենսաթոշակային  ֆոնդի  միջոցով։
   Կենսաթոշակային  ֆոնդերի  թույլատրելի  ներդրումները  և  ներդրումների  սահմանափակումները  սահմանվելու  են  ՀՀկառավարության որոշմամբ։
 Մասնակիցների  կենսաթոշակային  հաշվում  հաշվառված  կենսաթոշակային  ֆոնդերի  փայերը  համարվում  են  մասնակցի  սեփականությունը։
   Պարտադիր  կենսաթոշակային  ֆոնդի  փայերի  նկատմամբ  մասնակցի  տնօրինման  իրավունքը  սահմանափակվում է մինչև մասնակցի՝ •  կենսաթոշակային տարիքը լրանալը,•  օրենսդրությամբ  սահմանված  կարգով  աշխատանքային  գործունեությամբզբաղվելու կարողության երրորդ աստիճանի սահմանափակում ունենալը,•  մշտական բնակության նպատակով արտասահման մեկնելը և ՀՀ քաղաքացիությունից հրաժարվելը։
 1 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docid=29, 1998 թ.։
 2 Տե՛ս http։
 //www.amundi-acba.am։
 3 Տե՛ս https։
 //www.c-quadrat-ampega.am/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=73։
 «Կուտակային  կենսաթոշակների  մասին»  ՀՀ  օրենքով  հստակ  սահմանված  ենթույլատրելի  և  ոչ  թույլատրելի  ներդրումները,  որոնք  կատարվում  են  կառավարչիկողմից,  սակայն  44-րդ  հոդվածը  քանակային  և  արժութային  սահմանափակումներիսահմանման պարտականությունը լիազորել է Կառավարությանը։
  ՀՀ Սահմանադրական դատարանը 2014 թ. ապրիլի 2-ի որոշմամբ անդրադարձել է այս հարցին՝ գալովայն  եզրակացության,  որ,  հիմք  ընդունելով  ՀՀ  սահմանադրության  83.5  հոդվածը,ըստ որի՝ բացառապես ՀՀ օրենքներով են սահմանվում ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց իրավունքներն իրականացնելու և պաշտպանելու կարգն ու պայմանները,  սա  ևս  համարվում  է  իրավունք  իրականացնող  նորմ,  հետևաբար  պետք  է  պարտադիր սահմանվի օրենքով, և ոչ թե Կառավարության որոշմամբ։
  Դատարանը հիմք էընդունել նաև միջազգային՝ մասնավորապես Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Լեհաստանիփորձը,  որտեղ  կենսաթոշակային  ֆոնդի  ակտիվների  սահմանման  շրջանակը,  որպեսերաշխիք,  սահմանված  է  օրենքով։
   Այս  հարցին  Կառավարությունն  անդրադարձել  է2012 թ. դեկտեմբերի 27-ի որոշմամբ1։
  Մեր կարծիքով այստեղ խնդիրն այն չէ, թե ինչէ սահմանել կառավարությունը, այլ այն, որ համաձայն «Իրավական ակտերի մասին»ՀՀ օրենքի՝ օրենքն ունի գերակա ուժ ենթաօրենսդրական ակտերի՝ Կառավարությանորոշման  նկատմամբ2։
   Բացի  այդ՝  օրենքում  նշված  նորմի  ամրագրումը  կօժտի  նրանկայունությամբ, կամրագրվի նաև համակարգի նկատմամբ մասնակիցների վստահությունը։
 Ինչպես  նշվեց,  օրենքը  դարձավ  բազմաթիվ  քննարկումների  առարկա,  որոնց,  իվերջո,  պատասխան  տվեց  ՀՀ  Սահմանադրական  դատարանը։
   Հատկապես  շատ  էրքննարկվում  կուտակային  կենսաթոշակի  պարտադիր  բաղադրիչի  սահմանադրականության  հարցը,  որը  Սահմանադրական  դատարանի  կողմից  ճանաչվեց  ՀՀ  Սահմանադրությանը  հակասող3։
   Որոշումը  հիմնավորվեց  հետևյալ  կերպ՝  Սահմանադրության 8-րդ հոդվածով սահմանվել է, որ ՀՀ-ում ճանաչվում և պաշտպանվում է սեփականության իրավունքը։
  ՀՀ Սահմանադրության վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել,  որ  սեփականության  իրավունքի  իրացումը  հստակորեն  կարգավորվում  է,  ևառավել մեծ ուշադրություն է հատկացվում նաև այս իրավունքի սահմանափակմանը։
 Սահմանադրությունում  իրավունքների  սահմանափակում  նախատեսող  43-րդ  և  44րդ  հոդվածներից  ոչ  մեկում  չի  նշվում  սեփականության  իրավունքի  սահմանափակման  մասին։
   Որոշ  դեպքերում,  այնուամենայնիվ,  այս  իրավունքը  սահմանափակմանենթակա  է,  սակայն  այդ  հանգամանքներն  ամրագրված  են  միայն  ՀՀ  Սահմանադրության 31-րդ հոդվածում՝ դա չվերապահելով նույնիսկ օրենսդրի իրավասությանը։
 Բնականաբար,  եթե  առկա  չէ  վերը  նշված  հիմքերից  որևիցե  մեկը,  այն  սահմանափակվել  չի  կարող։
   Համաձայն  ՀՀ  Սահմանադրության  45-րդ  հոդվածի՝  «Յուրաքանչյուր  ոք  պարտավոր  է  օրենքով  սահմանված  կարգով  և  չափով  մուծել  հարկեր,տուրքեր,  կատարել  պարտադիր  այլ  վճարներ»։
   ՀՀ  սահմանադրական  դատարաննայս հարցի շուրջ կայացրած որոշման մեջ նշել է, որ  պարտադիր վճարները կրում ենհանրային-իրավական  բնույթ  և  մուտքագրվում  են  պետության  կամ  համայնքի  բյուջե4։
   Սա  ևս  սեփականության  իրավունքի  սահմանափակում  է,  սակայն  պարտադիրկուտակային  կենսաթոշակի  կիրառման  արդյունքում  սեփականության  իրավունքիիրացման սահմանափակումը չի ներառվում ո՛չ Սահմանադրության 31-րդ հոդվածումև  ո՛չ  կարող  է  կիրառվել  որպես  Սահմանադրության  45-րդ  հոդվածով  նշված  վճար,քանի  որ  վճարվում  է  մասնավոր  կազմակերպությանը։
   Քանի  որ  սեփականության1 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docID=80783, 2012 թ.։
 2 Տե՛ս http։
 //www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1280, 2002 թ.։
 3 Տե՛ս www.concourt.am/armenian/decisions/common/2014/pdf/sdv-1142.pdf, 2014 թ.։
 4 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=43955, 2008 թ.։
 իրավունքը  չի  կարող  սահմանափակվել  Սահմանադրությամբ  չնախատեսված  հիմքով,  հետևաբար  կուտակային  կենսաթոշակի  պարտադիր  բաղադրիչը  ճանաչվել  էհակասահմանադրական։
  Ինչ վերաբերում է կամավոր բաղադրիչին, ապա այն հակասահմանադրական  չէ,  քանի  որ  այստեղ  սեփականատերն  օգտվում  է  իր  հայեցողությամբ  իր  սեփականությունը  տնօրինելուց։
   Համաձայն  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  163-րդ  հոդվածի՝  տնօրինման  իրավունքը  գույքի  ճակատագիրը  որոշելու՝  իրավաբանորեն ապահովված հնարավորությունն է1։
  Աշխատողն իր իսկ հայեցողությամբիր  եկամտից,  որն  իր  սեփականությունն  է,  որոշակի  մասնաբաժին  տալիս  է  կենսաթոշակային ֆոնդին, և համապատասխան տարիքի հասնելուց հետո ստանում թե՛ իրներդրածը, թե՛ կառավարչի կառավարման արդյունքում ստացած եկամուտը։
 Պարտադիր  բաղադրիչը  հակասահմանադրական  ճանաչելով՝  ստացվում  է,  որհամակարգի  նման  կարգավորումը  հակասում  է  ՀՀ  իրավական  համակարգին։
   Սակայն  սույն  աշխատանքի  հենց  սկզբում  բարձրացվեցին  մի  շարք  խնդիրներ,  որոնցկարգավորումը ցանկացած պետության համար դարձել է առաջնային։
  Այդ իսկ պատճառով  ստեղծված  իրավիճակում  անհրաժեշտ  է  մշակել  մի  համակարգ,  որն  այնուամենայնիվ կլրացնի պետական կենսաթոշակային համակարգով չլուծվող հարցերը։
 Մեր  կարծիքով  այս  վճարների  կարգավորումը  պետք  է  լիներ  հետևյալ  կերպ.նախ առաջարկում ենք այն սահմանել որպես սոցիալական ապահովության պարտադիր կուտակային վճար՝ տալով վերջիններիս  ընդհանուր հատկանիշներ  Սահմանադրության 45-րդ հոդվածի վճարներին։
  Այսինքն, վերջիններս կփոխանցվեն ոչ թե մասնավոր ֆոնդեր, այլ՝ պետական բյուջե, և կձևավորվի նպատակային ֆոնդ, որն էլ կառավարության  կողմից  կկառավարվի՝  վճարումներ  կատարելով  հստակ  սահմանվածոլորտներում,  որտեղից  հնարավոր  կլինի  ստանալ  կայուն  եկամուտ։
   Իր  հերթին  Կառավարությունը  պայմանագրային  հարաբերություն  կստանձնի  մասնագիտացվածկառավարիչների  հետ,  որոնք  հենց  կիրականացնեն  արդյունավետ  ներդրումներ,  սակայն  գումարը  ֆոնդի  մասնակիցները  կստանան  ոչ  թե  ներդրում  իրականացնող  կառավարիչներից,  այլ  պետությունից։
   Արդյունքում  սահմանված  տարիքին  հասնելուցհետո  անձը  կստանա  իր  կուտակած  և  Կառավարության  կողմից  կառավարման  արդյունքում ստացված գումարների հանրագումարը։
 Այս համակարգը նմանվում է Մալայզիայի Աշխատողների խնայողության ֆոնդին(Employers  Provident  Fund),  որտեղ  ևս  ձևավորվում  է  միասնական  ֆոնդ,  որի  կառավարմամբ  զբաղվում  է  հենց  պետությունը2։
   Նման  կարգավորում  ունի  նաև  Սինգապուրը,  որտեղ  գործում  է  Կենտրոնական  խնայողության  ֆոնդը  (Central  ProvidentFund).  այս  դեպքում  մասնակիցներից  յուրաքանչյուրի  վճարները  իրենց  հաշվում  բաժանվում են 3 մասի և ուղղվում այնպիսի խնդիրների լուծման, ինչպիսիք են ֆինանսական  գործիքներում  ներդրումներ  կատարելը,  մասնակցի  առողջական  խնդիրներիլուծումը, ինչպես նաև կրթության, բնակության վայրի հետ կապված խնդիրների կարգավորումը3։
   Ուսումնասիրելով  այս  երկրների  կարգավորումը  և  համադրելով  այն  ՀՀիրավական  համակարգի  հետ՝  գտնում  ենք,  որ  առավելությունները՝  կուտակումները,ոչ թե մասնավոր, այլ պետական ոլորտ մտցնելն առավել նպատակահարմար է։
 Համաձայն «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքի՝ թե՛ պարտադիր,թե՛ կամավոր կենսաթոշակների դեպքում անձը չի կարող ստանալ իր հաշվում եղածգումարը  մինչև  կենսաթոշակային  տարիքի  հասնելը։
   Առաջարկում  ենք  օրենսդրիննախատեսել  բացառություն։
   Պետական  բյուջեում  գտնվող  ֆոնդում  յուրաքանչյուրմասնակից կունենա իր հաշիվը, որտեղ սահմանված կլինի վերջինիս կուտակած գու1 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=80061, 1998 թ.։
 2 Տե՛ս http։
 //my.jobsdb.com/MY/EN/V6HTML/JobSeeker/handbook/regulation-of-employment/EPF.htm, 2012 թ.։
 3 Տե՛ս http։
 //finsecurity.by/?p=1094, 2012 թ.։
 մարի չափը։
  Կսահմանվի նվազագույն գումար, որից ցածր հաշվում չպետք է լինի, իսկարդեն որոշակի իրավիճակներում, օրինակ՝ ծանր հիվանդության դեպքում բժշկականօգնություն  ստանալու  համար,  անձը  հաշվից  գումար  ստանալու  հնարավորությունկունենա՝ չխախտելով հաշվում նվազագույն չափով գումարի առկայությունը։
 Սինգապուրն  իր  կենսաթոշակային  կուտակային  համակարգում  սահմանել  էառանձնահատկություն՝  որքան  անձը  մեծանում  է,  այնքան  իր  աշխատավարձից  կատարվող  պահումը  նվազում  է.  եթե  20  տարեկանում  պահում  կատարվում  է  20  %-իչափով, ապա արդեն 50 տարեկանում այն հասնում է 5 %-ի1։
  Մեր կարծիքով սա շատարդյունավետ  կարգավորում  է,  քանի  որ  ծերացման  հետ  մեկտեղ  նվազում  է  նաևմասնակցի աշխատունակությունը։
  Այն կարելի է սահմանել հետևյալ կերպ. մինչև 25տարեկանը  կվճարվի  եկամտից  կամայական  x  %  վճար,  որը  կլինի  ավելի  ցածր, քան25  տարեկանից  բարձր  անձանց  պարագայում,  քանի  որ  այս  տարիքում  մասնակիցները  նոր  են  մտնում  աշխատաշուկա  և  փորձի  բացակայության  պատճառով  զբաղվում են ցածր վարձատրվող աշխատանքով։
  Արդեն 25-45 տարեկանում վճարը կշատանա, իսկ արդեն դրանից հետո նորից կկատարվի x % վճար։
 Խնդրահարույց  է  այն  հարցը,  որ  ֆոնդ  գանձվող  գումարը  վճարվում  է  անվանական  եկամտից։
   Հարկ  է  նշել,  որ  2013  թ.  աշխատողների  եկամտից  գանձվել  է  նաևեկամտային  հարկ։
   Վերջինս  գանձվում  է  նախկինում  գանձվող  եկամտահարկի  և  սոցիալական  ապահովության  վճարի  փոխարեն։
   Արդյունքում  ստացվում  է,  որ  ՀՀ-ումներդրված  պարտադիր  կուտակային  կենսաթոշակային  համակարգի  դեպքում  նախգանձվում  է  եկամտային  հարկ,  այնուհետև  անվանական  եկամտից՝  կուտակայինվճար։
  Պարտադիր կուտակային կենսաթոշակները գանձվում են վարձու աշխատողի,նոտարի և անհատ ձեռնարկատիրոջ բազային եկամտից։
  Բազային եկամուտը, համաձայն  «Կուտակային  կենսաթոշակների  մասին»  ՀՀ  օրենքի,  աշխատավարձն  ու  դրանհավասարեցված  այլ  վճարումների,  աշխատանքների  կատարման  դիմաց  քաղաքացիաիրավական  գործունեությունից  ստացված  եկամուտն  է,  որը,  ըստ  «Եկամտայինհարկի մասին» ՀՀ օրենքի, ենթակա է հարկման2։
 Ստացվում է, որ անձը, ստանալով եկամուտ, նախ վճարում է որոշակի եկամտային  հարկ,  որը  գանձվում  է  պետական  բյուջե։
   Քանի  որ  ՀՀ  Սահմանադրության  կարգավորման համաձայն՝ անձի սեփականության իրավունքի սահմանափակման հիմք էհարկերի  գանձումը,  հետևաբար  առաջարկում  ենք  կուտակային  կենսաթոշակայինպահումը  կատարել  արդեն  հարկված  եկամտից,  քանի  որ  որպես  եկամտային  հարկգանձվող  մասն  արդեն  վերջինիս  սեփականությունը  չէ,  հետևաբար  այն  չի  կարողանձին սեփականության իրավունքով պատկանող կենսաթոշակային հաշվի մեջ եղածվճարների հետ օգտագործվել կառավարչի կողմից։
 Ի վերջո, այս կարգավորման առավելությունը այն կլինի, որ ՀՀ Կառավարությունը  տվյալ  ոլորտում  կունենա  հստակ  սահմանված  լիազորություններ՝  ի  տարբերություն  «Կուտակային  կենսաթոշակների  մասին»  ՀՀ  օրենքի,  որտեղ  վերջինիս  լիազորությունները  շատ  անորոշ  են։
   Բացի  այդ,  համաձայն  ՀՀ  սահմանադրության  89-րդհոդվածի,  ՀՀ  Կառավարությունը  կառավարում  է  միայն  պետական  սեփականությունը3,  իսկ  կուտակային  համակարգի  դեպքում  այն  կուտակվում  է  մասնավոր  ֆոնդերում,  ինչն  էլ  հանգեցնում  է  պետական  վերահսկողության  բացակայության։
   Բացիդրանից՝ կապահովվի հանրային վստահությունը, քանի որ մասնավոր ֆոնդերի դեպքում այն զգալի չափով նվազում է։
 1 Տե՛ս http։
 //mycpf.cpf.gov.sg/Members/Gen-Info/mbr-Gen-info.htm։
 2 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/documentview.aspx?docID=64546, 2010 թ.։
 3 Տե՛ս http։
 //www.arlis.am/DocumentView.aspx?docID=1, 1995 թ.։
 Հիմք ընդունելով վերոնշյալ հանգամանքները՝ գալիս ենք այն եզրահանգման, որայս  իրավական  ակտի  անհրաժեշությունն  այժմ  չափազանց  կարևոր  է,  սակայն  այնմոդելը,  որ  ընտրել  էր  օրենսդիր  մարմինը,  չի  համապատասխանում  ՀՀ  իրավականհամակարգին, բացի դրանից՝ մի շարք առաջնային  խնդիրների լուծումները թերի են։
 Մեր  կողմից  առաջարկվեցին  որոշակի  պայմաններ  նոր  մոդելի  մշակման  համար,որոնք  հիմնված  են  թե՛  ներպետական  համակարգի,  թե՛  մի  շարք  արտասահմանյաներկրների փորձի հիման վրա, սակայն այդ պամանների արդյունավետությունը պարզկդառնա միայն իրավակիրառման դաշտ մտցնելու արդյունքում։
 Անահիտ Սանթրոսյան ԿՈՒՏԱԿԱՅԻՆ ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀՀ-ՈՒՄԲանալի բառեր՝ կենսաթոշակային համակարգ, կուտակային կենսաթոշակային համակարգ, պարտադիր և կամավոր կուտակային բաղադրիչներ, կենսաթոշակային ֆոնդ, կուտակային վճար։

Հոդվածում քննարկվում է կուտակային կենսաթոշակային համակարգի վերափոխման արդիականությունը  ՀՀ-ում։
   Վերլուծվել  են  այս  բնագավառում  ընդունված  օրենքի  բացթողումները, համապատասխանությունը ՀՀ իրավական համակարգին, ինչպես նաև անդրադարձ է կատարվել ՀՀ Սահմանադրական դատարանի դիրքորոշմանը։
  Ուսումնասիրվել է նաև արտասահմանյան  մի  քանի  երկրների  փորձը։
   Հոդվածի  նպատակն  է  նման  կարևոր  և  բարձր  ռիսկային  գործոն ունեցող համակարգի՝ բավարար երաշխիքներով և ՀՀ իրավական դաշտին համապատասխան առավել մշակված կարգավորումը։
