Հայաստանի օգնության կոմիտեն (ՀՕԿ) ստեղծման առաջին իսկ օրերից սոցիալական հիմնախնդիրների հետ զուգահեռ մեծ ուշադրություն էր դարձնում նաեւ կրթամշակութային կյանքին վերաբերող հիմնախնդիրներին։
   1920-ական թթ. սկզբներին Հայաստանի բնակչությունը, ծայրահեղ չքավորության մեջ լինելով, նաեւ գրագիտության պակաս ուներ։
   Երկրի մտավորականությունը, այդ թվում` ուսուցիչներն ապրում էին աղքատության պայմաններում։
   ՀՕԿ-ը արտասահմանից ստացված օգնությունից բաշխումներ էր անում նրանց, գրենական պիտույքներով ապահովում կրթական հաստատությունները, բուհերին փոխանցում արտասահմանի հայկական համայնքներից եւ անհատ նվիրատուների կողմից ուղարկված արժեքավոր բժշկական գործիքները, մասնագիտական գրականությունը։
   Կրթամշակութային հիմնախնդիրներին առանձնակի ուշադրություն դարձվեց 1922թ. ՀՕԿ-ի 2-րդ համագումարին, ուր հատուկ այդ նպատակի համար կազմված Կրթամշակութային հանձնաժողովի կողմից զեկուցումներով հանդես են գալիս գրականագետ Մ. Աբեղյանը եւ ՀՍԽՀ Լուսավորության ժողկոմ Պ. Մակինցյանը։
   Քանի որ երկրի բոլոր կրթական հաստատություններում պակասում էին գրենական պիտույքները, մասնագիտական գրականությունը, Մ. Աբեղյանն առաջարկում է ՀՕԿ-ի ստացած միջողներից լրացնել այդ բացը 1 ։
   ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը Հայաստանի մտավորականներին` հոբելյանների առիթով գումարներ էր հատկացնում, մասնավորապես` գրականագետ Կոստանդին Մելիք-Շահնազարյանին, դերասան Արշակ Հարությունյանին, գրական գործունեությունից չկտրվելու համար սոցիալական աննախանձելի վիճակում գտնվող տաղանդավոր գրող Դ. Դեմիճյանին եւ ուրիշներին 2 ։
   1922թ. ՀՕԿ-ի նախագահությունն առաջարկում է հիՏե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 178, ց. 1, գ. 33, թ. 38 շրջ եւ 39։
  Տե՛ս նույն տեղում, գ. 81, թթ. 24, 27 շրջ.։
  391ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ վանդությամբ տառապող եւ ապաքինման շրջանում գտնվող Հ. Թումանյանին` իբրեւ ՀՕԿ-ի նախկին նախագահի, օգնության ձեռք մեկնել` տրամադրելով նրան 1000-1500ռ.։
   Քանի որ կոմիտեն իր տրամադրության տակ տվյալ պահին բավարար գումար չուներ, որոշվում է հիշյալ նպատակի համար հատկացնել միայն 300ռ. ոսկով` վերցնելով փոխարինաբար 3 ։
   ՀՕԿ-ի Մոսկվայի կոմիտեն մեծ աջակցություն էր ցույց տալիս Հ. Թումանյանի բուժմանը Մոսկվայում։
   Մասնաճյուղը կազմակերպում է նաեւ մեծ բանաստեղծի հուղարկավորության արարողությունը Մոսկվայում։
   ՀՕԿ-ի Մոսկվայի մասնաճյուղը նաեւ Զանգեզուրի հայկական դպրոցների համար հավաքել եւ ուղարկել էր 1000 ռ. արժողությամբ գրենական պիտույքներ, ինչպես նաեւ վարկ էր բացել Հայ դրամատիկական ստուդիայի ներկայացումների նախնական ծախսերը հոգալու համար` հատկացնելով 10 չերվոնեց նպաստ 4 ։
  ՀՍԽՀ Պետլուսկինոյի աշխատանքներին օժանդակելու գործում` իբրեւ բաժնեմասի սեփականատեր, ՀՕԿ-ը եւս մեծ մասնակցություն է բերում 5 ։
   ՀՕԿ-ի եւ Պետլուսկինոյի միջեւ 1924թ. նոյեմբերին եւ 1925թ. մայիսի 4-ին կնքված պայմանագրերով ՀՕԿ-ը հանդիսանում էր «Խորհրդային Հայաստան», եւ «Անուշ» կինոնկարների արտադրության գործում նրա գործընկերը` վճարելով 8000 ռուբլուց ավելի գումար։
   Ֆիլմի ցուցադրման մենաշնորհային իրավունքը ԽՍՀՄ տարածքում (բացի Անդրկովկասից) եւ արտասահմանում 3 տարի ժամկետով տրվում է ՀՕԿ-ին 6 ։
   Արդեն 1924թ. դեկտեմբերի 1-ից սկսվում են Պետլուսկինոյի առաջին` «Խորհրդային Հայաստան» ֆիլմի նկարահանման աշխատանքները։
   Պայմանագրի համաձայն այդ ֆիլմի համար անհրաժեշտ բոլոր ծախսերը հոգում էր ՀՕԿ-ը, իսկ կովկասյան հանրապետությունների սահմաններում ֆիլմի ցուցադրման իրավունքը վերապահվում էր Պետլուսկինոյին 7 ։
   Այդ ֆիլմի միջոցով ՀՕԿ-ը արտասահմանի հայկական համայնքներում քարոզչություն էր կատարում Խորհրդային Հայաստանի օգտին։
   1928թ. ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը, Ակցիոներական ընկերությունը եւ Հայկինոն կնքում են Տե՛ս նույն տեղում, գ. 35, թթ. 1-2, 4։
  Տե՛ս նույն տեղում, գ. 306, թ. 2 եւ շրջ.։
  Տե՛ս «Հրավիրակ», No 1, 1925թ., էջ 11։
  Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 178, ց. 1, գ. 112, թթ. 3-4։
  Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 9 դեկտեմբերի 1924թ., No 280, էջ 3։
  392ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ պայմանագիր, որով ՀՕԿ-ը գնում է նաեւ «Նամուս» եւ «Չար ոգի» ֆիլմերը Ամերիկյան մայրցամաքում ցուցադրելու իրավունքը 8 ։
   1927-1934 թթ. ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը գումարներ էր հատկացրել Անգրագիտության վերացման ֆոնդին (4500ռ.), Պիոներական կենտրոնական բյուրոյին (10000ռ.), Պետթատրոնի 10-ամյակի առթիվ (15000ռ.), Հայ դրամատիկիական կոմիտեին (1000ռ.), Պարերի ստուդիային (1000ռ.), «Կարմիր զինվոր» թերթին (1000ռ.), Պատանի հանդիսատեսի թատրոնին (2000ռ.), Պետօպերայի կազմակերպչական ծախսերին (25000ռ.), Բանվորական թատրոնին (3000ռ.), Լենինականի դրամատիկական թատրոնին (5000ռ.) 9 ։
   ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունը գնահատելով Պետական թատրոնի աշխատանքները` վերջինի 10-ամյակի առթիվ հայ թատրոնի պատմությունը գրի առնելու համար 1932թ. Լուսժողկոմատին տրամադրում է 15 հազ. ռ.։
   Կոնսերվատորիային` կրկին 10-ամյակի առթիվ, նվիրում է 5 հազ. ռ., իսկ Պետօպերա կազմակերպելու համար` 25 հազ. ռ. 10 ։
   1930թ. սկսած` ՀՕԿ-ը մեծ ուշադրություն էր դարձնում պիոներների դաստիարակությանը` նյութապես աջակցելով նրանց ամառային միջոցառումների կազմակերպմանը, ինչպես նաեւ ֆուտբոլիստներին եւ հեծանվորդներին 11 ։
  ՀՕԿ-ի նախագահ Գր. Վարդանյանի պատվերով պատրաստվում են Դ. Դեմիրճյանի եւ Վ. Թոթովենցի լիբրետոների հիման վրա Յ. Ստեփանյանի եւ Ա. Տեր-Ղեւոնդյանի եղանակավորած «Քաջ Նազար» եւ «Աստղաձոր» օպերաները 12 ։
  ՀՕԿ-ը Խորհրդային Հայաստանի կրթամշակութային հաստատություններին օգնություն ցույց տալուց բացի լայն քարոզչություն կատարելու համար ծավալեց նաեւ հրատարակչական գործունեություն։
  1925թ. ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությանը կից ստեղծվում է հրատարակչական բաժին, որի վարիչ է նշանակվում Գարեգին Լեւոնյանը, ով նաեւ ՀՕԿ-ի կողմից հրատարակվող «Հրավիրակ» պարբերականի խմբագրական կոլեգիայի քարտուղարն էր 13 ։
   ՀՕԿ-ը հայ գրողներին գրական պատվերներ տալով` գնահատում եւ քաջալերում էր նրանց Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 178, ց. 1, գ. 17, թ. 20։
  Տե՛ս նույն տեղում, գ. 230, թ. 42։
  Տե՛ս «ՀՕԿ», Ա տարի, թիւ 4, 1933թ. մայիս, Փարիզ էջ 4։
  Տե՛ս «Վերելք», Ա տարի, թիւ 1, 1936թ., Նյու Յորք, էջ 151։
  Տե՛ս «ՀՕԿ», Բ տարի, թիւ 2, 1934թ. փետրվար, էջ 85։
  Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 178, ց. 1, գ. 116բ, թ. 20։
  393ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ աշխատանքը։
   ՀՕԿ-ի կողմից հրատարակվում են Վ. Թոթովենցի` «Նոր Բյուզանդիոնը», Ալ. Բակունցի` «Հովնաթան Նաղաշ» աշխատանքները։
   Տպագրության էին պատրաստել նաեւ Ե. Լալայանի` «Առակներ եւ հեքիաթներ», Լեոյի «Թուրքահայ հեղափոխության գաղափարաբանությունը», Պ. Աբելյանի` «Խորհրդային Հայաստանի վերելքը թվերով» գործերը 14 , որոնք եւս լույս են ընծայվում։
   Հրատարակում էին նաեւ բացիկներ, Հայաստանի քարտեզներ, ՀՕԿ-ի հիմնադրման կապակցությամբ հրատարակվում է «Հայաստանի օգնութեան կոմիտէ» մեկօրյա թերթը, լույս է ընծայվում ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության պաշտոնական օրգան «Հրավիրակը»` երեք համարով, «ՀՕԿ-ի տեղեկատու»-ն եւ այլն։
   ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը Խորհրդային Հայաստանի հրատարակություններից ուղարկում էր նաեւ արտասահման 15 ։
  Հրատարակչական ակտիվ գործունեություն էին ծավալում նաեւ ՀՕԿ-ի Վրաստանի եւ Մոսկվայի մասնաճյուղերը։
   Վրաստանի ՀՕԿ-ը հրատարակում է «Օգնիր Հայաստանին» մեկօրյա թերթը։
   1925թ. Վրաստանի ՀՕԿ-ը հրատարակում է նաեւ «Հայրենաշեն» տեղեկատուն։
   Ռուսաստանում ապրող հայությանը Հայաստանի դրության եւ ՀՕԿ-ի աշխատանքների մասին իրազեկելու համար ՀՕԿ-ի Մոսկվայի կոմիտեն հրատարակում է ռուսերեն լեզվով ամսագիր` «Вестник Московского комитета помощи Армении» անունով 16 ։
   1924թ. հրատարակվում է նաեւ «Լրաբեր Հայաստանի օգնության կոմիտեի Մոսկվայի ճյուղի» պարբերականը, որտեղ բացի մասնաճյուղերի գործունեությունից, մանրամասն ներկայացվում էին խորհրդային հանրապետություններում հայերի տեղաբաշխվածության եւ հայկական համայնքների դրության մասին տեղեկություններ։
   Հետագայում Մոսկվայի մասնաճյուղի կողմից նույն նպատակի համար հրատարակում է «Возроздающаяся Армения» ամսագիրը։
   1928թ. Մոսկվայում ՀՕԿ-ի կողմից տպագրվում է Մոսկվայի ՀՕԿ-ի նախկին նախագահ, գրող Կարեն Միքայելյանի հեղինակած «Հայ ժողովրդական հարստություններն արտասահմանում։
   Կտակներ, նվիրատվություններ եւ հասարակական գումարներ» գրքույկը։
  Տե՛ս «ՀՕԿ», Ա տարի, թիւ 4, 1933թ. մայիս, էջ 4։
  Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 178, ց. 1, գ. 165, թ. 9 շրջ, 10։
  Տե՛ս նույն տեղում, գ. 306, թ. 2։
  394ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Կրթամշակութային եւ հրատարակչական գործունեությամբ առանձնանում էին հատկապես ՀՕԿ-ի Ֆրանսիայի եւ ԱՄՆ-ի մասնաճյուղերը։
   ՀՕԿ-ի արտասահմանի մասնաճյուղերին կից գործում էին զանազան մշակութային, կրթական, մարզական հաստատություններ, որոնք կազմակերպում էին բազմաբովանդակ միջոցառումներ, իսկ ստացված հասույթը տրամադրում էին մասնաճյուղերի տեղական կարիքներին կամ ուղարկում Խորհրդային Հայաստան։
  Իրենց բուռն մշակութային միջոցառումներով հատկապես առանձնանում էին Ֆրանսիայի Փարիզ, Լիոն, Մարսել քաղաքներում գործող ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերը։
   1926թ. հունվարի 2-ին Լիոնի քաղաքապետարանի սրահում տեղի է ունենում «Մարտունի» լսարան-ընթերցարանի բացման միջոցառումը, որտեղ բանախոսելու համար Փարիզից հրավիրել էին նշանավոր գրող Զապել Եսայանին 17 ։
   ՀՕԿ-ի Լիոնի մասնաճյուղին կից գործում էր «Տալվորիկ» մարմնամարզական միությունը 18 ։
   Լիոնի «Ձորագես» մասնաճյուղին կից գործում էին «Նոր ուղի» լսարանային միությունը, «Հրազդան» երգչախումբը, «Մարտունի» թատերախումբը «Սեւան» մարզական, «Շիրականալ», «Պատանեկան» միությունները 19 ։
   1935թ. մարտի 17-ին Լիոնի 3-րդ թաղապետարանի սրահում «Վերելք» մասնաճյուղը կազմակերպվում է միջոցառում։
   Տրդատ Նշանյանի բեմադրությամբ թատերախումբը ներկայացնում է Հ. Պարոնյանի «Պաղդասար աղբար» կատակերգությունը։
   Միջոցառման ժամանակ ասմունքում են Ե. Չարենցի, Կ. Սիտալի ստեղծագործությունները 20 ։
   Փարիզում ՀՕԿ-ի կողմից էր ստեղծվել հայտնի «Ալագյազ» երգչախումբը, որը համերգներով հանդես էր գալիս Ֆրանսիայի հայաշատ քաղաքներում եւ զարդարում ՀՕԿ-ի եւ այլ միջոցառումները։
   1933թ. օգոստոսի 27-ին «Ալագյազ» երգչախումբը համերգով հադես էր եկել նաեւ Նիսում 21 ։
   Փարիզի ՀՕԿ-ի «Գողթան» մասնաճյուղը 1933թ. մարտի 25-ին կազմակերպում է պարահանդես, որի գեղարվեստական բաժնում Հ. Առաքելյանի ղեկավարությամբ կրկին իր մասնակցությունն է բերում «Ալագյազ» երգչախումբը, իսկ Տե՛ս «Երեւան», թիւ 28, 7 հունվարի 1926թ., Փարիզ, էջ 2։
  Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 178, ց. 1, գ. 406, թթ. 8-9։
  Տե՛ս «ՀՕԿ», թիւ 2, 1933թ. մարտ, Փարիզ, էջ 54։
  Տե՛ս նույն տեղում, թիւ 4, 1935թ. ապրիլ, էջ 241։
  Տե՛ս նույն տեղում, թիւ 5-6, 1935թ. մայիս-հունիս, էջ 341։
  395ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ «Ման-Պաշի» խումբը հաջողությամբ ներկայացնում է «Վիուի ճաշարանի սպասավորը» կատակերգությունը։
   ՀՕԿ-ի Փարիզի շրջանի «Շինարար» մասնաճյուղն իր վերակազմությունից հետո (1932թ.) սկսել էր ակտիվ գործունեություն ծավալել, ուներ իր ընթերցարանը։
  ՀՕԿ-ի «Բյուրակն» մասնաճյուղը Փարիզի ուսանողական թաղամասի ամենահին մասնաճյուղերից էր։
   Իր անդամներից մեկի` Զապել Եսայանի Հայաստան մեկնելու կապակցությամբ կազմակերպում է գինեձոն` Ֆրանսիայի ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության փոխնախագահ Ավ. Իսահակյանի նախագահությամբ, որին մասնակցում են մոտ 150 մարդ 22 ։
   Ֆրանսիայի ՀՕԿ-ի կենտրոնական վաչության նախաձեռնությամբ 1934թ. նոյեմբերի 11-ին Մյություալիթեի մեծ թատերասրահում կայանում է Վ. Թոթովենցի «Նոր Բյուզանդիոն» ստեղծագործության հիման վրա բեմադրված թատերական ներկայացումը, որին ներկա են լինում մոտ 1800 մարդ 23 ։
  Ֆրանսիայի Սեն Շամոնի մասնաճյուղին կից գործում էր «Շիրականալ» երկսեռ երգչախումբը։
   1937թ. հունիսի 10-ին մասնաճյուղը կազմակերպում է մեծ երգահանդես, ուր բանախոսելու էր հրավիրվել Փարիզի կենտրոնական վարչության անդամ գրող Միսակ Մանուշյանը։
   Միջոցառման ընթացքում բեմադրվում է նաեւ Հ. Պարոնյանի «Շողոքորթը» 24 ։
  Մարսելի հայ համայնքը ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերի շնորհիվ եւս մշակութային աշխույժ կյանքով էր ապրում։
   ՀՕԿ-ի Մարսելի շրջանի մասնաճյուղերի աջակցությամբ կազմակերպվում է նշանավոր «Նորք» մարզական միությունը, «Շահումյան» երգչախումբը, «Պարոնյան» թատերախումբը։
   Վերջինները մեծ հաջողությամբ ներկայացնում են «Անուշ» օպերան եւ այլ ստեղծագործություններ 25 ։
   ՀՕԿ-ի արտասահմանի մասնաճյուղերը մեծ կարեւորություն էին տալիս նաեւ մատաղ սերնդի` Խորհրդային Հայաստանի ոգով դաստիարակությանը։
  1935թ. Ֆրանսիայի ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերի 5-րդ համագումարի հաշվետու տարում կարեւորություն է տրվում ՀՕԿ-ի դպրոցներին։
   Հիշյալ շրջանում արդեն գործում էին 4 դպրոցներ` 250 աշակերտներով եւ 7 Տե՛ս նույն տեղում, թիւ 2, 1933թ. մարտ, էջ 51-53։
  Տե՛ս նույն տեղում, թիւ 12, 1934թ. դեկտեմբեր, էջ 760-763։
  Տե՛ս «Զանգու», թիւ 111, 9 հուլիսի 1937թ., Փարիզ, էջ 4։
  Տե՛ս «ՀՕԿ», թիւ 5, 1933թ. հունիս, էջ 50։
  396ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ հոգանոց ուսուցչական կազմով։
   ՀՕԿ-ի Ֆրանսիայի դպրոցների վրա տարեկան ծախսվում էր 25 հազ. ֆրանկ 26 ։
  Ինչպես արդեն նշվել էր, Խորհրդային Հայաստանի կինոարտադրությունը ՀՕԿ-ի միջոցով ցուցադրվում էր սփյուռքի հայկական համայնքներում։
   1936թ. դեկտեմբերին ՀՕԿ-ի Ֆրանսիայի կենտրոնական վարչությունը Լիոնում ցուցադրում է Խորդային Հայաստանի առաջին հնչյունային ֆիլմը` «Պեպոն»։
   Հունվարից ՀՕԿ-ը այն սկսում է ցուցադրել նաեւ Մարսելում, Վալանսում, Նիսում, Գրենոբլում եւ այլ քաղաքներում 27 ։
  1937թ. դրությամբ շարունակում էին գործել Մարսելի «Նորք» մարզական միությունը, Ֆրանսիայում ՀՕԿ-ի երկու լսարանական միություն, 13 ակումբ- ընթերցարան` 1040 կտոր գրքերով։
   Բացի «Ալագյազ» երգչախմբից` այս շրջանում ՀՕԿ-ը ուներ 10 երգչախումբ` 500 անդամներով։
   Գործում էր նաեւ «Նոր բեմ» նշանավոր թատերախումբը` Ա. Շահխաթունու ղեկավարությամբ։
   Ֆրանսիայում ՀՕԿ-ի թատերախմբերի թիվը հասել էր 10-ի 28 ։
  ՀՕԿ-ի Ֆրանսիայի կենտրոնական վարչությունը նաեւ հրատարակչական մեծ գործունեություն էր ծավալում։
   ՀՕԿ-ի աջակցությամբ Փարիզում 1925 թ.-ից 2500 տպաքանակով լույս էր տեսնում «Երեւան» թերթը` ամսական 25 հազ. ֆրանկ բյուջեով 29 ։
   Արտասահմանյան հօկերի քարոզչական օրգանը «ՀՕԿ» ամսագիրն էր։
   ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունը Գր. Վարդանյանին գործուղում է արտասահման, ով Փարիզում կազմակերպում է տարեկան մինչեւ 3 հազ. դոլար ծախսով «ՀՕԿ» ամսագրի հրատարակությունը 30 ։
   Այն սփյուռքահայությանը մեծ ինֆորմացիա էր հաղորդում Խորհրդային Հայաստանում կատարվող իրադարձությունների, շինարարական աշխատանքների, ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերի գործունեության մասին, ինչպես նաեւ տպագրվում էին հայ նշանավոր գրողների` Նար-Դոսի, Վահան Թոթովենցի, Ալազանի, Գուրգեն Մահարու եւ ուրիշների ստեղծագործությունները եւ ներկայացվում սփյուռքահայ լայն շրջանակներին։
   Փարիզում ՀՕԿ-ի ՖրանՏե՛ս «Զանգու», թիւ 4, 22 հունիսի 1935թ., Փարիզ, էջ 2։
  Տե՛ս նույն տեղում, թիւ 84, 1 հունվարի 1937թ., էջ 4։
  Տե՛ս նույն տեղում, թիւ 111, 9 հուլիսի 1937թ., էջ 2։
  Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 113, ց. 31, գ. 82, թ. 2շրջ.։
  Տե՛ս նույն տեղում, գ. 194, թ. 99։
  397ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ սիայի կենտրոնական վարչության կողմից 1925թ. լույս է ընծայվում Տ. Բուդաղյանի «Սպիտակ ածուխը Հայաստանում» ուսումնասիրությունը, ՀՕԿ-ի Ամերիկայի շրջանի կենտրոնական վարչության կողմից 1929թ. Փարիզում հրատարակվում է Հ. Հակոբյանի «Խորհրդային Հայաստան» աշխատանքը, 1928թ. Մարսելում` Զ. Եսայանի «Պրոմէթէոս ազատագրուած» գիրքը 31 ։
   Այդ աշխատանքները հրատարակելու համար Ամերհօկ-ը հատկացրել էր 2 հազ. դոլար։
   1935-1936 թթ. Փարիզում Ֆրանսիայի ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության կողմից լույս են տեսնում նաեւ ալբոմ-օրացույցներ 32 ։
  Կրթամշակութային եւ հրատարակչական ակտիվ գործունեություն էին ծավալում նաեւ ԱՄՆ-ի եւ Հարավային Ամերիկայի ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերը։
   ՀՕԿ-ի Ամերիկայի շրջանի 6-րդ համագումարը (1932թ. հուլիս) մեծ կարեւորություն է տալիս ՀՕԿ-ի դպրոցների բացմանը, որոնց շնորհիվ նոր սերունդը հայերեն կսովորեր եւ կկապվեր Խորհրդային Հայաստանի հետ։
   Սկսել էին գործել ՀՕԿ-ի Դիտրոյթի եւ Լինի դպրոցները, իսկ Չիկագոյում Պետական հայկական Կարմիր խաչի եւ ՀՕԿ-ի միացյալ դպրոցը 33 ։
   ՀՕԿ-ի Հյուսիսային Ամերիկայի մասնաճյուղերի հովանավորությամբ 1934թ. դրությամբ գործում էին 17 դպրոցներ, որոնց նպատակն էր նոր սերնդին Խորհրդային Հայաստանի ոգով դաստիարակելը 34 ։
   Դպրոցները կրում էին Ալ. Մյասնիկյանի, Ա. Խանջյանի, Ս. Տեր-Գաբրիելյանի, Ս. Շահումյանի անունները 35 ։
   Ամերիկայի ՀՕԿ-ը երեք համարով հրատարակել էր «Շինարար» ամսագիրը` 5 հազ. օրինակով եւ «ՀՕԿ-ի տեղեկատու»-ն 1200 օրինակով։
   Ամերիկայի ՀՕԿ-ը 2000 օրինակով տպագրել էր «Մեր խորհրդային երկիրը» նկարների ալբոմը, 2000 օրինակով տպագրել էին «Վերելք» տարեգիրքը, հրատարակել էին նաեւ Կ. Սիտալի «Գյուղն իմ հեռավոր» պոեմը, խորհրդային նոր Սահմանադրությունը։
   ՀՕԿ-ի Կալիֆորնիայի շրջանի նախաձեռնությամբ եւ Խորհրդային Հայաստանին բարեկամ կազմակերպությունների քաջալերությամբ սկսվել էր նաեւ «Նոր ուղի» թերթի հրատարակումը 36 ։
  Տե՛ս Հայաստանի ազգային գրադարանում։
  Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 996, թ. 7շրջ։
  Տե՛ս Արձանագրութիւն ՀՕԿ-ի Ամերիկայի շրջանի 6-րդ համագումարի, 1932թ., էջ 26։
  Տե՛ս «ՀՕԿ», Գ տարի, թիւ 1, 1935թ. հունվար, էջ 41-45։
  Տե՛ս «Վերելք», Ա տարի, թիւ 1, 1936թ., Նյու Յորք, էջ 176։
  Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 178, ց. 1, գ. 604, թթ. 39-40։
  398ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Հարավային Ամերիկայի ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերը եւս ակտիվ մշակութային կյանքով էին ապրում։
   Բուենես Այրեսում բացվել էր «Երեւան» ընթերցարանը։
   Կորդոպայի «Մյասնիկյան» մասնաճյուղին կից գործում էր «Կարինյան» գրադարանը 37 ։
   Կորդոպայի մասնաճյուղի ջանքերով բացվել էր Հայ ուսումնասիրաց ընկերությունը, որին կից գործում էր նաեւ մանկապարտեզ։
   Բերիսոյում «Մարտունի» մասնաճյուղը բացում է «Շիրվանզադե» գրադարան-ընթերցարան 38 ։
   1932թ. Հարավային Ամերիկայի ՀՕԿ-ի կողմից Բուենես Այրեսում լույս է տեսնում նաեւ «Աշխատավորական երգարանը» 39 ։
  Հարավային Ամերիկայի ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը հատկապես մեծ ուշադրություն էր դարձնում ՀՕԿ-ի կրտսեր անդամների դաստիարակությանը եւ դպրոցներին։
   ՀՕԿ-ին կից գործում էին դպրոցներ։
   «Մյասնիկյան» վարժարանի տնօրենը Արաքս Էֆեյանն էր, որին էլ հանձնարարված էր կրթական գործի կազմակերպումը։
   Դպրոց ուներ նաեւ Կորդոբայի «Մյասնիկյան» մասնաճյուղը, որը կրում էր Գ. Վարդանյանի անունը։
   Կարեւոր էր Բ. Ալսինայում տեղի հայրենասերների կողմից «Թումանյան» վարժարանի սեփական շենքի կառուցումը, որին ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը տրամադրեց 100 պեսո։
   Ֆլորեսում գործում էր «Երեւան» մարզական միությունը, իսկ Ն. Բոմբեժայում` «Սեւանը» 40 ։
  Բուլղարիայի ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերին կից եւս գործում էին կրթամշակութային, մարզական միություններ։
   Պլովդիվի ՀՕԿ-ն ուներ թատերական բաժին, ուր հանդես էին գալիս Կ. Քեշկեկյանը, Մ. Տաքեսյանը, Ե. Ավիճյանը 41 ։
   Վառնայի մասնաճյուղը բացել էր երիտասարդական, մարզական եւ թատերական բաժիններ 42 ։
   Մեծ միջոցառում է կազմակերպվում 1934թ. նոյեմբերի 18-ին «Ռանքոֆի» թատրոնում, ուր բեմադրվում է «Նայմիչկա» պիեսը 43 ։
   ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերին կից թատերական խմբակները մեծ աշխատանք ծավալեցին խորհրդային գրողների գործերը բեմականացնելու եւ տեղի հայությաՏե՛ս նույն տեղում, ֆ. 1, ց. 8, գ. 64, թ. 53։
  Տե՛ս նույն տեղում, ֆ. 178, ց. 1, գ. 503, թ. 13։
  Տե՛ս Հայաստանի ազգային գրադարանում։
  Տե՛ս «Շիրակ», Գ տարի, թիւ 8, 8 փետրվարի 1936, Բուենես Այրես, էջ 3։
  Տե՛ս «ՀՕԿ», Գ տարի, թիւ 2, 1935թ. փետրվար, էջ 101-102։
  Տե՛ս նույն տեղում, Բ տարի, թիւ 10, 1934թ. հոկտեմբեր, էջ 626-627։
  Տե՛ս նույն տեղում, Գ տարի, թիւ 2, 1935թ. փետրվար, էջ 104-105։
  399ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ նը ծանոթացնելու ուղղությամբ։
   ՀՕԿ-ի Վառնայի մասնաճյուղի թատերախմբի անդամներ Ժ. Սիմոնյանը, Վ. Գասպարյանը, Ս. Գորիզյանը եւ ուրիշներ մեծ ճանաչում ունեին Բուլղարիայի հայ համայնքներում 44 ։
   Կոստանցայում հայկական ամենաուժեղ կազմակերպությունը ՀՕԿ-ն էր, որի կողմից 1933թ. ներկայացվում է «Մաշտե Իբատ» օպերետը 45 ։
   Մասնաճյուղին կից գործում էր «Մյասնիկյան» երիտբաժինը։
  Կոստանցայի մասնաճյուղի շնորհիվ հիմք դրվեց Սիլիստրիայի ՀՕԿին, որին կից գործում էր «Երեւան» մարզական ակումբը 46 ։
  Հայաստանի օգնության կոմիտեի ստեղծումը հայ ժողովրդի համար այդպիսի ծանր ժամանակահատվածում միանշանակ անհրաժեշտություն էր։
   ՀՕԿ-ը ոչ միայն պայքար մղեց սովի ու համաճարակի դեմ, մասնակցեց Հայաստանի վերաշինությանը,ներգաղթի կազմակերպմանը, այլեւ մեծ աշխատանք կատարեց սփյուռքի հայաշատ քաղաքներում զանազան մշակութային միջոցառումների միջոցով ներհամայնքային կապերի ամրապնդման գործում։
   ՀՕԿ-ը բազմաթիվ կարող ուժերի համար կամուրջ հանդիսացավ` դեպի Խորհրդային Հայաստան։

Հայաստանի օգնության կոմիտեն ստեղծման առաջին իսկ օրերից սոցիալական խնդիրների հետ զուգահեռ մեծ ուշադրություն էր դարձնում նաեւ կրթամշակութային հիմնախնդիրների լուծմանը։
  Կոմիտեի արտասահմանյան մասնաճյուղերը կազմակերպում էին զանազան մշակութային եւ մարզական միջոցառումներ, որոնց շնորհիվ ամրապնդվում էին սփյուռքի ներհամայնքային կապերը։
  Հայաստանի օգնության կոմիտեն լայն քարոզչություն կատարելու համար իրականացրեց նաեւ հրատարակչական գործունեություն` տպագրելով թերթեր, ամսագրեր, օրացույցներ եւ այլն։
