ԴԱՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ՔՐԵԱԿԱՆԳՈՐԾԵՐԸ ԱՆՋԱՏԵԼՈՒ ԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԴատական  քննության  սահմանները  դատական  քննության  կարևորագույնպայմանն են։
  Դրանք ուրվագծում են դատարանի կողմից քրեական գործի քննությանև դրա արդյունքում կայացվելիք դատավճռի սահմանները, որոնք կանխորոշվում ենմեղադրյալին  մինչդատական  վարույթի  ընթացքում  քրեադատավարական  օրենքիպահանջների  պահպանմամբ  ներկայացված  մեղադրանքով,  դատախազի  կողմիցկազմված  մեղադրական  եզրակացությամբ  և  դատական  քննության  ընթացքումդատախազի պաշտպանած մեղադրանքով [1]։
 Դատական  քննության  սահմանների  բաղկացուցիչ  մասերն  են  դատականքննության  սահմանափակվածությունը  սուբյեկտի  առումով  (in  personam),  այսինքն`դատական  քննությունն  իրականացվում  է  բացառապես  այն  անձի  նկատմամբ,  ումվերաբերյալ  դատարանը  որոշում  է  կայացրել  դատական  քննություն  նշանակելումասին,  և  դատական  քննության  սահմանափակվածությունը  մեղադրական  եզրակացության մեջ նրան վերագրվող մեղադրանքի սահմաններով, այսինքն՝ կոնկրետնրան վերագրվող փաստերով (in rem) և դրան տրված քրեաիրավական որակմամբ,ինչպես նաև մեղադրանքի հիմքում դրված ապացույցներով։
  Այսպիսով, դատարանումչեն  կարող  հետազոտվել  այնպիսի  ապացույցներ,  որոնք  վերաբերում  են  դատիչտրված այլ անձանց և նրանց վերագրվող մեղադրանքներին, քանի որ դատավճիռըևս  կայացվում  է  բացառապես  դատի  տրված  ամբաստանյալի  վերաբերյալ,  դատարանը չի կարող դատավճռում անդրադառնալ և գնահատել այն անձանց արարքները,ովքեր դատի չեն տրվել։
 Միևնույն  ժամանակ  իրավակիրառ  պրակտիկայում  դատական  քննությանժամանակ հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում հետազոտել նաև այն անձանցմեղավորության  վերաբերյալ    հարցերը,  ովքեր  կատարել  են  հանցագործությունամբաստանյալի հետ հանցակցությամբ, սակայն նրանց վերաբերյալ քրեական գործըտարբեր  պատճառներով  չի  նշանակվել  դատական  քննության։
   Այդպիսի  անհրաժեշտությունը բխում է հանցագործության կամ հանցագործությունների փաստականհանգամանքներից  կամ  քրեաիրավական  որակումից։
   Սույն  աշխատանքում  մերկողմից հետազոտության առարկա է դարձել հանցակցությամբ կատարված հանցագործությունների  վերաբերյալ  գործերով  դեռևս  դատի  չտրված  հանցակից  անձանցմեղսագրվող  արարքների  քննության  սահմանները,  որոնց  նկատմամբ  գործը  անջատվել է առանձին վարույթում։
 Նախ նշենք, որ որոշակի իրավիճակներում մի քանի անձանց մասնակցությամբկատարված հանցագործությունների վերաբերյալ քրեական գործից մաս անջատելուև  առանձին  քննելու  կամ  դատարան  ուղարկելու  հնարավորությունն  ընդհանուրառմամբ նախատեսում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 28-րդ հոդվածի2-րդ մասը, համաձայն որի` «Մեկ կամ մի քանի հանցագործությունների կատարմանըմասնակից  անձանց  նկատմամբ  գործն  անջատվում  է  քննիչի,  դատախազի  կամդատարանի որոշմամբ, եթե դա անհրաժեշտ է գործի հանգամանքներից ելնելով և չիկարող անդրադառնալ գործի վարույթի լրիվության և օբյեկտիվության վրա»։
 Վերլուծելով  օրենքի  դրույթը`  կարելի  է  եզրակացնել,  որ  քրեական  գործերնանջատելու լիազորությունը հայեցողական է, սակայն դրա իրավաչափության համարանհրաժեշտ է որոշակի պայմանների միաժամանակյա առկայություն, այն է`1)  գործի հանգամանքներից ելնելով` առկա է դրա անհրաժեշտությունը,2)  դա չի կարող անդրադառնալ գործի վարույթի լրիվության և օբյեկտիվությանվրա։
 Գործի  հանգամանքներից  բխող`  գործերն  անջատելու  անհրաժեշտությանմասին  կարող  են  վկայել  գործնականում  առաջացող  տարբեր  իրավիճակներ,  երբօրինակ` խմբի անդամներից մեկը գտնվում է հետախուզման մեջ, այդ անձը հայտնիչէ,  տառապում  է  ծանր  հիվանդությամբ,  և  ապաքինումը  տևական  ժամանակ  էպահանջելու,  հանցագործությունը  կատարել  է  անմեղսունակության  վիճակում,  ևվերջինիս  նկատմամբ  պետք  է  կիրառվեն  բժշկական  բնույթի  հարկադրականմիջոցներ, որպիսի պայմաններում մյուս մեղադրյալի (մեղադրյալների)` հատկապեսկալանքի  տակ  գտնվող,  իրավունքները  (մասնավորապես,  ողջամիտ  ժամկետումգործի  քննության)  կխախտվեն,  եթե  գործը  վերջնական  լուծում  չստանա։
   Նախաքննության  մարմնի  կամքից  անկախ  առաջացած  այս  հանգամանքները  օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ են դարձնում անջատելու քրեական գործը առանձին վարույթում։
   Սակայն  դատական  պրակտիկայի  ուսումնասիրությունը  ցույց  է  տալիս,  որերբեմն  նախաքննության  մարմինը  ընդունում  է  որոշում  քրեական  գործից  մասանջատելու մասին առանց դրա համար առկա օբյեկտիվ հիմքերի, ինչը հանգեցնումէ բազմաթիվ խնդիրների դատական քննության փուլում (այս մասին ավելի մանրամասն կխոսվի ստորև)։
  Ուստի, քրեական գործերն անջատելու դեպքերը պետք է լինենբացառություն, այլ ոչ թե կանոն, ընդ որում՝ յուրաքանչյուր նման որոշում պետք է լինիհստակ  հիմնավորված  և  պատճառաբանված,  այսինքն՝  բացի  գործի  քննությանլրիվության և օբյեկտիվության պահանջից, գործից մաս անջատելու դեպքում պետք էհաշվի առնվեն բոլոր մրցակցող շահերը։
 Մի  խումբ  անձանց  կողմից  կատարված  հանցավոր  գործողություններիմիասնական  բնույթով  պայմանավորված`  երբեմն  անհնար  է  լինում  տարանջատելնրանց  գործողությունները  և  առանձնացնել  զուտ  կոնկրետ  մեղադրյալին  մեղսագրվող  արարքը։
   Այսինքն`  այդ  դեպքերում  անհնար  է  կատարել  լրիվ,  օբյեկտիվ,բազմակողմանի  քննություն։
   Այլ  անձի  հետ  միասին  հանցագործություն  կատարելուփաստը,  նրա  դերը  հանցանքի  կատարման  մեխանիզմում,  հանցագործությանըմասնակցության  աստիճանը,  բնույթը  հաստատելը  կարող  է  ազդել  մեղադրյալինմեղսագրվող արարքի քրեաիրավական որակման, ինչպես նաև պատժի նշանակմանվրա։
   Միաժամանակ  դատական  քննության  ընթացքում  ամբաստանյալից  զատվերջինիս հանցակիցներին մեղսագրվող արարքների հետազոտության դեպքում, եթենրանց  վերաբերյալ  գործը  դատական  քննության  չի  նշանակվել,  կխախտվենդատական  քննության  սահմանները,  ինչպես  նաև  այդ  անձանց  իրավունքներն  ուշահերը։
   Այսպես`  անջատված  գործով  դատարանի  առջև  չկանգնած  անձանցանհատականացնող տվյալները և նրանց վերագրվող արարքները կոնկրետ գործովամբաստանյալին  առաջադրված  մեղադրանքում  նկարագրելու,  դրանք  դատականքննության առարկա դարձնելու և դատական ակտում դրանք հաստատելու դեպքումկխախտվեն անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, այդ անձանց պաշտպանության իրավունքը։
  Ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքը դատարանի կողմիցհաստատվելու կամ ապացուցված համարելու դեպքում բացի նշված իրավունքներըխախտվելուց,  կկանխորոշվի  անջատված  գործի  ելքը`  դատավճռի  փաստացինախադատելիության ուժով, ինչը վտանգում է նաև անջատված մասով հետագայումգործը քննող դատավորի անկախությունն ու անկողմնակալությունը։
 Հաշվի առնելով վերոգրյալը` առաջանում են հետևյալ հարցերը, որոնք համալիրվերլուծության կարիք ունեն. •  արդյո՞ք իրավաչափ է վարույթն իրականացնող մարմնին տալ գործերն անջատելու այդչափ լայն հայեցողությունը,  •  կարո՞ղ  է  արդյոք  վարույթն  իրականացնող  մարմինն  անջատված  գործովմեղադրական եզրակացությունում նշել այն անձանց անհատականացնող տվյալները,որոնց վերաբերյալ գործը դատական քննության չի նշանակվել, •  կարո՞ղ է արդյոք նախաքննության մարմինը մեղադրական եզրակացությունումնկարագրել դատի չտրված անձանց արարքները, և եթե այո, ապա` ինչպիսի՞ սահմաններում,•  կարո՞ղ  է  արդյոք  դատարանը  հետազոտել  անջատված  գործով  դեռևսդատարանի առջև չկանգնած մեղադրյալի արարքները դատական քննության ժամանակ, և եթե այո, ապա` ինչպիսի՞ սահմաններում,•  կարո՞ղ է արդյոք դատարանը դատավճռում օգտագործել անջատված գործովմեղադրյալների անհատականացնող տվյալները,•  կարո՞ղ է արդյոք դատարանը դատավճռում անդրադառնալ անջատված գործով մեղադրյալների արարքներին, և եթե այո, ապա` ինչպիսի՞ սահմաններում,•  ինչպիսի՞ կարգավիճակ ունեն այդ անձինք դատարան ուղարկված գործով, ի՞նչիրավունքներ և պարտականություններ ունեն։
 Այսպես, առաջին հարցը, որ ցանկանում ենք քննարկել, վարույթն իրականացնող մարմնի` քրեական գործերը անջատելու լիազորությունն է։
  Ինչպես արդեն նշելենք,  քրեական  գործն  անջատելու  լիազորության  իրավաչափությունը  կախված  էգնահատողական  բնույթի  այնպիսի  պայմաններից,  ինչպիսիք  են`  գործի  հանգամանքներից  ելնելով`  դրա  անհրաժեշտությունը  և  գործի  վարույթի  լրիվության  ևօբյեկտիվության  վրա  անդրադառնալու  հնարավորությունը։
   Քրեական  դատավարության նոր օրենսգրքի նախագիծը ևս նմանատիպ մոտեցում է դրսևորել` սահմանելով, որ «մեկից ավելի անձանց կողմից մեկ կամ ավելի ենթադրյալ հանցանքներկատարելու  կապակցությամբ  իրականացվող  վարույթից  կարող  է  անջատվել  նորվարույթ, եթե դա թելադրված է արդարադատության շահի պաշտպանության անհրաժեշտությամբ և չի կարող բացասաբար անդրադառնալ վարույթի արդարացիությանվրա» (10-րդ հոդվածի 2-րդ մաս)։
 Անհրաժեշտ  է  նշել,  որ  իրավակիրառ  պրակտիկայում  նշված  լիազորությունըհաճախ  չարաշահվում  է,  և  առանց  օբյեկտիվ  հիմքերի  հիմնական  գործից  մաս  էանջատվում  և  ուղարկվում  դատական  քննության։
   Այս  դիտարկումը  հիմնավորելուհամար հարկ ենք համարում մեջբերել Արմեն Աբրահամյանի գործով Երևան քաղաքիԱվան  և  Նոր  Նորք  վարչական  շրջանների  ընդհանուր  իրավասության  առաջինատյանի դատարանի (այսուհետ` Դատարան) թիվ ԵԱՆԴ/0030/01/16 գործով կայացված դատավճիռը, որով Դատարանը գտել է, որ անընդունելի է հատկապես այն իրավիճակը,  երբ  մի  քանի  անձանց  (այդ  թվում  նաև՝  խմբի)  կատարած  ենթադրյալհանցագործությունների  վերաբերյալ  գործերով,  երբ  բոլոր  մեղադրյալներին  առաջադրված  է  նույն  մեղադրանքը  (փաստերը  և  իրավական  գնահատականը),  դրա հիմքում փաստացի ընկած է նույն ապացուցողական զանգվածը, սակայն գործից մասէ անջատվում և ուղարկվում դատարան, իսկ մյուս մասով նախաքննությունը շարունակվում է, հատկապես, երբ ոչ միայն հայտնի են ենթադրյալ հանցանք կատարածանձինք, նրանք ներգրավված են որպես մեղադրյալ, այլև գտնվում են վարույթն իրականացնող մարմնի տրամադրության տակ, և չկա որևէ իրավական կամ տեխնիկական խոչընդոտ գործը դատարան ուղարկելու և համատեղ քննելու համար [2]։
 Այս կապակցությամբ Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանը (այսուհետև` Եվրոպական դատարան) Նավալնին և այլք ընդդեմ Ռուսաստանի վերաբերյալգործով նշել է, որ եթե մեղադրանքի բնույթն այնպիսին է, որ դատավորին հնարավորություն չի տալիս խուսափելու անջատված վարույթում հանցակից երրորդ անձանցվերաբերյալ եզրակացություններ կատարելուց, և այդ եզրահանգումները կարող ենազդել երրորդ անձանց իրավական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը որոշելու վրա, ապա նման իրավիճակը կարելի է դիտել քրեական գործերի վարույթներնանջատելու էական խոչընդոտ [3]։
 Որոշակի միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ առանձիներկրների  քրեական  դատավարության  օրենսգրքերում,  չհավակնելով  նախատեսելսպառիչ ցանկ, այդուհանդերձ որոշակի հիմքեր առանձնացված են։
  Այսպես, օրինակ,ՌԴ քրեական դատավարության օրենսգրքի 154-րդ հոդվածը սահմանում է, որ. «1.  Հետաքննության  մարմինը,  քննիչը  կարող  են  իրականացվող  վարույթիցանջատել նոր վարույթ` 1)  առանձին մեղադրյալների նկատմամբ, հանցակցությամբ կատարված հանցագործությունների դեպքում, եթե հայտնի չէ այն անձը, որը պետք է ներգրավվի որպեսմեղադրյալ,  մեղադրյալը  թաքնվել  է  քննությունից,  կամ  նրա  գտնվելու  վայրը  այլպատճառներով  պարզված  չէ,  մեղադրյալը  ծանր  հիվանդ  է,  ինչի  մասին  վկայում  էբժշկի եզրակացությունը, և չի կարող մասնակցել վարույթին, մեղադրյալի կամ կասկածյալի  գտնվելու  վայրը  հայտնի  է,  սակայն  նրա  մասնակցությունը  վարույթինանհնար է.2)  անչափահաս  մեղադրյալի  նկատմամբ,  ով  քրեական  հետապնդման  է  ենթարկվում չափահասի հետ միասին. 3)  այլ անձանց, մեղադրյալի կամ կասկածյալի նկատմամբ, եթե հայտնաբերվել ենայլ հանցագործության հատկանիշներ, որը կապված չէ տվյալ գործի հետ.4)  մեղադրյալի նկատմամբ, ով գործարք է կնքել դատախազի հետ.5)  մեղադրյալի նկատմամբ բժշկական բնույթի հարկադրական միջոցներ կիրառելու դեպքում։
 2. Քրեական գործի վարույթից առանձին վարույթ անջատել թույլատրվում է, եթեդա չի ազդի գործի լրիվ, օբյեկտիվ, բազմակողմանի քննության վրա»։
 Վերոգրյալի հաշվառմամբ` առավել նպատակահարմար ենք գտնում քրեականգործերն անջատելու նման հիմքերի նախատեսումը նաև ՀՀ քրեադատավարականօրենսդրության մեջ։
  Թեև թվարկվածներից որոշները նախատեսված են ՀՀ քրեականդատավարության  օրենսգրքի  տարբեր  հոդվածներով,  սակայն  հաշվի  առնելովքրեական գործերի անջատման արդյունքում հնարավոր առաջացող իրավիճակները`կարծում ենք` առավել նպատակահարմար է դրանց նախատեսումը մեկ հոդվածումորպես  քրեական  գործերի  անջատման  հիմքեր։
   Քրեական  գործից  մաս  անջատելըպետք է լինի բացառություն, այլ ոչ թե կանոն։
 Այժմ  հարկ  ենք  համարում  քննարկել  այն  հարցերը,  թե  կարող  է  արդյոքդատարանը դատավճռում օգտագործել անջատված գործով մեղադրյալների անհատականացնող  տվյալները  և  անդրադառնալ  անջատված  գործով  մեղադրյալներիարարքներին, և եթե այո, ապա ինչպիսի՞ սահմաններում։
 Գործնականում  ընդունված  է,  որ  եթե  մեղադրանքի  փաստական  հանգամանքները հնարավորություն են տալիս հանցակիցների վերաբերյալ քրեական գործերն  անջատելու  և  առանձին  քննելու,  ապա  քննիչը,  օրինակ,  հետախուզվող  ենթադրյալ հանցակցի (մեղադրյալի) մասով քրեական գործից մաս է անջատում և դրաքննությունը  կասեցնում,  իսկ  հիմնական  քրեական  գործն  ուղարկում  է  դատարան։
 Գործնականում նման դեպքերում դատարանը դատավճիռ կայացնելիս հաճախ նշումէ նաև անջատված գործով հետախուզվող մեղադրյալի անհատական տվյալները, ինչիհետևանքով ստեղծում է այնպիսի տպավորություն, որ հանցանքի կատարման մեջմեղավոր է ճանաչվում ոչ միայն հիմնական գործով մեղադրյալը, այլ նաև անջատվածգործով հետախուզման մեջ գտնվող ենթադրյալ հանցակիցը [4]։
 Ուսումնասիրելով  Եվրոպական  դատարանի`  արդեն  իսկ  հիշատակված  «Նավալնի  և  այլք  ընդդեմ  Ռուսաստանի»  վերաբերյալ  գործով  արտահայտված  դիրքորոշումը` եկել ենք այն եզրահանգման, որ դատաքննությանը մասնակցող ամբաստանյալի  քրեական  պատասխանատվության  որոշման  նպատակով  հանցակիցերրորդ անձանց (դատաքննությանը չմասնակցող) հետ կապված հանգամանքներըներկայացնելն ինքնին չի հակասի Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիայի պահանջներին, եթե.առաջին`  նման  հանգամանքների  վերլուծությունը  անհրաժեշտ  է  դատաքննությանըմասնակցած  ամբաստանյալի  արարքներին  գնահատական  տալու  համար.  Անթույլատրելի  է  դատավճռում  նկարագրել  դատաքննությանը  չմասնակցող  հանցակիցներին  առնչվող  այնպիսի  հանգամանքներ,  որոնք  անմիջականորեն  չեն  առնչվումդատաքննությանը  մասնակցող  ամբաստանյալի  արարքներին.  երկրորդ`  հանցակցությամբ  կատարված  հանցագործությունների  վերաբերյալ  հիմնական  գործովկայացվող դատավճռում չի կանխորոշվում դատաքննությանը չմասնակցած (քննությունից խուսափող) մեղադրյալի մեղավորությունը. երրորդ` հիմնական գործով կայացված դատավճռում չի նշվում դատաքննությանը չմասնակցած մեղադրյալի վերաբերյալ տվյալներ։
 Ընդ  որում,  վերջին  հարցիլուծման  նպատակով  քրեադատավարականտեսության մեջ առաջարկվում է դատավճռում նշել հանցակիցների տվյալները ոչ թեամբողջությամբ (անուն, ազգանուն, հայրանուն) այլ, օրինակ` միայն անունը կամ անվան և ազգանվան առաջին տառերը [5]։
  Որոշ տեսաբաններ նշում են, որ առանձնացված  գործով  մյուս  հանցակիցները    պետք  է  կոչվեն  «չպարզված  անձինք»  [6]։
 Կամ,  օրինակ,  Ա.  Ղամբարյանի  կարծիքով  հիմնական  գործով  կայացված  դատավճռում չպետք է նշել դատաքննությանը չմասնակցած ենթադրյալ հանցակցի ոչմիայն  անունը,  ազգանունը,  այլև  ցանկացած  տեղեկություն,  որը  հնարավորությունկտա  նույնականացնելու  (անհատականացնելու)  դատաքննությանը  չմասնակցածենթադրյալ հանցակցին [7]։
  Վերջին դիրքորոշումն արտահայտված է նաև արդեն իսկվկայակոչված` «Նավալնին և այլք ընդդեմ Ռուսաստանի» գործով, որտեղ ներպետական  դատարանը  դատավճռում  նշել  էր  դատաքննությանը  չմասնակցած  հանցակիցների անվան և ազգանվան առաջին տառերը, սակայն վկայակոչել էր նաև տվյալանձանց պաշտոնները, ինչի կապակցությամբ Եվրոպական դատարանը եզրակացրել է, որ դատավճռում օգտագործված ձևակերպումները, անկասկած, վկայում էին,թե ում մասին է խոսքը, և դրանով ցույց էր տրվում նրանց առնչությունն այն հանցագործությանը, որի համար դիմումատուն դատապարտվել էր։
  Համաձայն լինելովայն դիրքորոշմանը, որ երրորդ անձանց նույնականցնող տվյալներ չպետք է լինեն`միևնույն  ժամանակ  կարծում  ենք`  «չպարզված  անձինք»  կամ  «անհայտ  անձինք»եզրույթների օգտագործումը նույնպես աննպատակահարմար է։
  Նշված եզրույթներըօգտագործելու  դեպքում  անհնարին  կլինի  տարբերակել  հանցակիցներին։
   Այդ  իսկպատճառով  առաջարկում  ենք  նման  դեպքերում  օգտագործել  պայմանական  որևէնշան, օրինակ` X, Y և այլն, ինչը հնարավորություն կտա տարբերակել հանցակիցներին առանց անհատականացնող տվյալներ օգտագործելու։
 Անդրադառնալով դատավճռում այլ հանցակիցների արարքները և անհատականացնող տվյալները նկարագրելու հարցին` անհրաժեշտ է նկատել, որ որոշակի խնդիրէ առաջանում արարքի քրեաիրավական որակման հարցում։
  Պատճառն այն է, որ ՀՀքրեական  օրենսգրքի  հատուկ  մասի  հոդվածների  մեծ  մասում  որպես  ծանրացնողհանգամանք  նախատեսված  է  արարքը  մի  խումբ  անձանց  կողմից  նախնականհամաձայնությամբ կամ կազմակերպված խմբի կողմից կատարված լինելը։
  Մեղադրական եզրակացությունում արարքը մի խումբ անձանց կողմից կամ կազմակերպվածխմբի  կողմից  որակվելու  դեպքում  նշված  հանգամանքը,  ինչպես  պահանջում  է  ՀՀքրեական դատավարության օրենսգրքի 309-րդ հոդվածը, պետք է դառնա դատականքննության հետազոտման առարկա, և հետևաբար դատարանը դատավճռում հստակհետևություններ  պետք  է  անի  և  նշված  հանգամանքը  հաստատված  համարելուդեպքում պատճառաբանի իր դիրքորոշումը։
 Եվրոպական դատարանը հստակ արտահայտել է դիրքորոշում այն մասին, որդատարանը պետք է խուսափի այլ անձանց մեղավորությունը հաստատող ձևակերպումներից։
  Փաստորեն դատարանի կողմից մեղադրյալի արարքը մի խումբ անձանցկողմից  կատարված  լինելու  փաստը  հաստատված  համարելու  դեպքում  կխախտվիԵվրոպական  դատարանի  որդեգրած  իրավական  դիրքորոշումը։
   Եթե  անգամգործածվի «անհայտ անձինք» եզրույթը, ապա դրանով կապահովվի միայն ձևականկողմը։
  Բացի այդ, այս դեպքում խախտվում է նաև  դատավճռի պատճառաբանվածության պահանջը, և կասկածի տակ է դրվում դրա արդարացիությունը։
  Կարծում ենք`անհայտ  անձինք  եզրույթը  օգտագործելը  չպետք  է  ինքնանպատակ  լինի։
   Եթե  ենթադրյալ  հանցակիցներն  անհայտ  են,  ապա  առհասարակ  անձին  այդ  ծանրացնողհանգամանքը  չի  կարող  մեղսագրվել։
   Բացի  այդ,  հանցակիցների  անհայտ  լինելուդեպքում  անհնարին  կլինի  պարզել  նրանցից  յուրաքանչյուրի,  մասնավորապես`ամբաստանյալի հանցագործությանը մասնակցության աստիճանը, դերը հանցանքիկատարման մեխանիզմում, գործողությունների բնույթը, որը նույնպես անհրաժեշտ էհաստատել։
   Այս  հարցի  կապակցությամբ  Վճռաբեկ  դատա-րանը  08.05.2013  թ.ԵԿԴ/0168/01/12 գործով նախադեպային որոշման մեջ հայտնել է այն դիրքորոշումը,որ  անձի  արարքը  մի  խումբ  անձանց  կողմից  նախնական  համաձայնությամբ  կատարված լինելու հատկանիշով որակելը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի18-րդ հոդվածի 3-րդ, 4-րդ մասերով երաշխավորված` անձի մեղավորության մասինհետևությունը  ենթադրությունների վրա չհիմնելու, ինչպես նաև բոլոր չփարատվածկասկածները  հօգուտ  մեղադրյալի  մեկնաբանելու  սկզբունքների  խախտում  է  այնպարագայում, երբ խմբի այլ անդամների ինքնությունը պարզված չի եղել [8]։
 Միևնույն ժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ ցանկացած գործ յուրօրինակ է, ևանհնար է բոլոր գործերի կապակցությամբ կիրառել այս մոտեցումը։
  Այնուամենայնիվ,  նշված դեպքերի առնչությամբ դատի չտրված անձանց իրավունքները չխախտելու համար առաջարկում ենք այն լուծումը, որ տվյալ դեպքերում դատարանը փոխիարարքի  քրեաիրավական  որակումը  մեղմացման  առումով  և  դատավճիռ  կայացնիհասարակ, այլ ոչ թե որակյալ հանցագործության համար քրեական պատասխանատվություն  սահմանող  նորմով։
   Միանշանակ,  այս  իրավիճակում  հնարավոր  է  նաևտուժողի շահերի որոշակի ոտնահարում, քանի որ արարքն առավել մեղմ հոդվածովորակվելու դեպքում ամբաստանյալի նկատմամբ կնշանակվի առավել մեղմ պատիժ։
 Սակայն  հաշվի  առնելով  այնպիսի  վտանգավոր  հետևանքների  առաջացմանհնարավորությունը,  ինչպիսիք  են  անմեղության  կանխավարկածի,  մեղադրյալիպաշտպանության իրավունքի, արդար դատաքննության սկզբունքների և դատականքննության  սահմանների  խախտումները`  կարելի  է  նշել,  որ  այս  հանրաճանաչսկզբունքներն այս դեպքում գերակայում են։
  Վերոգրյալի համատեքստում կարելի էնաև  եզրակացնել,  որ  նման  տարակարծությունների  պատճառ  է  ՀՀ  քրեականօրենսգրքում  մի  խումբ  անձանց  կողմից  նախնական  համաձայնությամբ  հանցանքկատարելը  իբրև  որակյալ  հանցակազմի  հատկանիշ  դիտարկելը։
   Սակայն  զերծկմնանք  այս  հարցի  խորքային  քննարկումից,  քանի  որ  այն  սույն  աշխատությանհետազոտման առարկա չէ։
 Քննարկման կարիք ունի նաև այն հարցը, թե կարող է արդյոք նախաքննությանմարմինը  անջատված  գործով  մեղադրական  եզրակացությունում  օգտագործել  այնանձանց  անհատականացնող  տվյալները,  ում  վերաբերյալ  գործը  դատարան  չի  ուղարկվում, նկարագրել այդ անձանց արարքները, և եթե այո, ապա ի՞նչ սահմաններում։
 ՀՀ  քրեական  դատավարության  օրենսգրքի  196-րդ  հոդվածի  համաձայն`նախաքննության ավարտման ձևերից մեկը մեղադրական եզրակացության կազմումնէ։
   ՀՀ  Վճռաբեկ  և  Սահմանադրական  դատարաններն  իրենց  բազմաթիվ  որոշումներով անդրադարձել են մեղադրական եզրակացության նշանակությանը, և այդորոշումների համալիր վերլուծության արդյունքում եկել ենք այն եզրահանգման, որմեղադրական  եզրակացությունը  դատավարական  փաստաթուղթ  է,  որով  ավարտվում  է  նախնական  քննությունը,  դրանով  ամփոփվում  են  նախնական  քննությանարդյունքները, ինչպես նաև հիմնավորվում են քննիչի ենթադրությունները` մեղադրյալի մեղավորության և նրա գործողությունների իրավաբանական որակման մասին։
 Մեղադրական  եզրակացության  կարևոր  նշանակության  մասին  է  վկայում  այնհանգամանքը, որ դրանով ընդգծվում են դատական քննության սահմանները։
  Բացիայդ  մեղադրական  եզրակացության  նշանակությունը  այն  է,  որ  այն  մեղադրյալինհնարավորություն է տալիս իրականացնել իր պաշտպանության իրավունքը։
 Հաշվի  առնելով  մեղադրական  եզրակացության  կարևոր  նշանակությունըդատական  քննության  սահմաններն  ընդգծելու  և  մեղադրյալի  պաշտպանությանիրավունքն ապահովելու հարցում` գտնում ենք, որ Եվրոպական դատարանի սահմանած չափանիշները պահպանելու պարտականություն պետք է կրեն նախաքննությանմարմինները։
   Ուստի  առաջարկում  ենք  մեղադրական  եզրակացության  բովանդակությանը ներկայացվող պահանջների շարքին ավելացնել հետևյալ պահանջները.1.  մեղադրական  եզրակացությունում  չպետք  է  նշվեն  անջատված  գործով  այնանձանց  անհատական  տվյալները,  որոնց  վերաբերյալ  գործը  դատարան  չիուղարկվում,2.  մեղադրական եզրակացությունում չպետք է տրվեն այնպիսի ձևակերպումներ,որոնք  դատավճռով  հաստատվելու  դեպքում  կկանխորոշվի  դատական  քննությանըչմասնակցած  մեղադրյալի  մեղավորությունը,  կխախտեն  նրանց  պաշտպանությանիրավունքը, անմեղության կանխավարկածը, և դատական քննության սահմաններիվերաբերյալ  օրենսդրական  այն  պահանջը,  որ  գործի  քննությունը  պետք  է  իրականացվի միայն ամբաստանյալի նկատմամբ,3.  մեղադրական  եզրակացությունում  երրորդ  անձանց  արարքները  պետք  էնկարագրել միայն այնքանով, որքանով անհրաժեշտ է ամբաստանյալի մեղավորությունը հաստատելու և նրան մեղսագրվող արարքներին գնահատական տալու համար,4.  երրորդ  անձանց  գործողությունները  պետք  է  նկարագրվեն  այն  հաշվով,  որդատարանի  կողմից  հնարավորլինի  իրականացնել  գործի  հանգամանքներիօբյեկտիվ,  լրիվ  և  բազմակողմանի  քննություն՝  առանց  դուրս  գալու  դատականքննության սահմաններից և դրանով պայմանավորված ապացուցման սահմաններից։
 Մեր  կողմից  քննարկման  արժանացած  մյուս  խումբ  հարցերը  վերաբերում  եննրան, թե  կարող է արդյոք դատարանը հետազոտել դեռևս դատի չտրված անջատված գործով մեղադրյալի արարքները դատական քննության ժամանակ, և ինչ սահմաններում,  ինչ  դատավարական  կարգավիճակ  ունեն  այդ  անձինք  դատարանուղարկված  գործով։
   Այս  հարցերը  սերտորեն  փոխկապակցված  են,  և  վերջնականեզրահանգման համար անհրաժեշտ է կատարել դրանց համալիր վերլուծություն։
 Արդեն իսկ հիշատակված` գործի քննությունը դատարանում միայն ամբաստանյալի նկատմամբ կատարելու օրենսդրական պահանջից կարելի է ենթադրել, որ անջատված և դեռևս նախնական քննության փուլում գտնվող գործով մեղադրյալի նկատմամբ  չի  կարող  իրականացվել  դատական  քննություն,  և  կայացվել  դատավճիռ։
 Միևնույն ժամանակ, ինչպես արդեն նշել ենք, երբեմն դատական քննության ժամանակ կարող է առաջանալ անհրաժեշտություն անդրադառնալու այլ անձանց արարքներին։
  Բացի այդ (հատկապես մի խումբ անձանց կողմից նախնական համաձայնությամբ կամ կազմակերպված խմբի կողմից որակված լինելու դեպքում) դա բխում է նաևգործի լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության պահանջից։
 Վերոգրյալի առնչությամբ նախ անհրաժեշտ է նշել, որ ինչ կարգավիճակով, ևդրանից բխող ինչ իրավունքներով և պարտականություններով էլ որ օժտված լինեննշված անձինք, նրանց արարքները պետք է հետազոտվեն այնքանով, որքանով դաանհրաժեշտ է ամբաստանյալի արարքին իրավական գնահատական տալու համար։
 Տեսական գրականության մեջ առկա են տարբեր մոտեցումներ նշված անձանցկարգավիճակի վերաբերյալ։
  Կա տեսակետ այն մասին, որ նրանք ունեն մեղադրյալիդատավարական  կարգավիճակ  և  ըստ  այդմ`  լռություն  պահպանելու  իրավունք  ևազատ են սուտ ցուցմունք տալու համար նախատեսված պատասխանատվությունից[9]։
  Երկրորդ տեսակետի կողմնակիցները դիտարկում են նրանց որպես վկա, ում վրատարածվում է ցուցմունք տալու պարտականությունը, և ովքեր կարող են ենթարկվելքրեական պատասխանատվության ցուցմունք տալուց հրաժարվելու և սուտ ցուցմունքտալու  համար։
   Գիտնականների  մի  մասն  էլ  հակված  են  նշված  անձանց  լիարժեքչտրամադրել որևէ սուբյեկտի համար նախատեսված իրավունքներ և պարտականություններ։
 Նշված  անձանց՝  վկայի  կարգավիճակով  օժտելու  մոտեցման  հետ  համաձայնչենք հետևյալ պատճառաբանությամբ. առաջին` որպես վկա հարցաքննվելու դեպքումկարող է սահմանափակվել անձի իր` որպես մեղադրյալի` սեփական գործով լռությունպահպանելու իրավունքը։
  Ըստ էության, եթե իր ցուցմունքը կարող է օգտագործվելամբաստանյալի վերաբերյալ գործի քննության ժամանակ, ապա այդ ցուցմունքներըկարող են օգտագործվել նաև իր գործով, և որքան էլ դատարանը փորձի ապահովելայլ անձանց արարքներին չանդրադառնալու պահանջը, ըստ էության, դա անհնար էհանցակցության դեպքում, քանի որ օբյեկտիվ, լրիվ բազմակողմանի քննություն իրականացնելու  համար  դատարանը  պետք  է  պարզի  հանցակիցների  մասնակցությանաստիճանը, գործողությունների բնույթը և այլն։
  Երկրորդ` եթե անձինք հանցակիցներեն,  ապա  կարծում  ենք,  որ  միայն  տարբեր  վարույթներում  գտնվելու  պատճառովնրանց տարբեր կարգավիճակներ տալը աննպատակահարմար է։
  Եվ վերջապես եթեանձը մասնակցել է տվյալ հանցագործության կատարմանը, նա չի կարող լինել վկա։
 Անջատված քրեական գործով կասկածյալի կամ մեղադրյալի ցուցմունքները նախատեսված են որպես ապացույցի ինքնուրույն տեսակ (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 1131-րդ հոդված)։
  Օրենքում առկա կարգավորման համաձայն՝ դրանքանձի հաղորդած տվյալներն են կատարված հանցագործության վերաբերյալ, նա կարող  է  հարցաքննվել  ինչպես  այդ  գործով,  այսպես  էլ  այն  գործով  իր  մեղադրանքիշուրջ, որի առնչությամբ նա ներգրավվել է հարցաքննվելու համար, մեկ այլ քրեականգործով կասկածյալի կամ մեղադրյալի կամ ամբաստանյալի հարցաքննությունը կատարվում  է  կասկածյալի,  մեղադրյալի,  ամբաստանյալի  հարցաքննության  համարսահմանված կարգով։
  Վերլուծելով սույն իրավակարգավորումը` կարելի է եզրակացնել, որ օրենսդիրը, նախատեսելով ապացույցի այս տեսակը, նպատակ է ունեցել ապահովագրել այս կատեգորիայի անձանց՝ վկայի համար սահմանված կարգով հարցաքննությունից։
  Միևնույն ժամանակ, սակայն, պետք է նշել, որ քրեական դատավարության օրենսգիրքը չի նախատեսել դրանց ձեռքբերման պատշաճ կարգ։
 Կարծում ենք՝ այս կատեգորիայի անձինք պետք է իրավունք ունենան մասնակցել դատական քննությանը, որը իրականացվում է հանցակցի նկատմամբ, հարցերտալ հանցակցին, ինչպես նաև տալ ցուցմունքներ։
  Միևնույն ժամանակ, հաշվի առնելով ցուցմունք տալուց հրաժարվելու հնարավորությունը՝ առաջարկում ենք այդ դեպքերի համար օրենքով սահմանել մեկ այլ քրեական գործով մեղադրյալի ցուցմունքների հրապարակման հնարավորություն, ինչը բացակայում է մեղադրյալի ցուցմունքների հրապարակման կարգն ու հիմքերը սահմանող` ՀՀ քրեական դատավարությանօրենսգրքի 337-րդհոդվածում։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Бравилова  Е.А.,  Пределы  судебного  разбирательства։
   дисс.  канд.  юрид.  наук,[2]  Արմեն  Աբրահամյանի  գործով  Երևան  քաղաքի  Ավան  և  Նոր  Նորք  վարչականշրջանների  ընդհանուր  իրավասության  առաջին  ատյանի  դատարանի  թիվԵԱՆԴ/0030/01/16 գործով կայացված դատավճիռը։
 [3] ՄԻԵԴ Նավալնի և այլք ընդդեմ Ռուսաստանի թիվ 46632/13  գործով որոշումը,04/07/2016 թ.։
 [4]  Ղամբարյան  Ա.,  Հանցակիցների  մեղադրանքների  փոխազդեցությունը`  դատավարական  ակտերի  բացառող  բնույթի  և  նախադատելիության  համատեքստում «Օրինականություն» 2017, թիվ 97, էջ 13։
 [5]  Հայրապետյան  Ջ.,  Դատավճռի  որպես  արդարադատության  իրականացմանակտի հիմնախնդիրները ՀՀ քրեական դատավարությունում։
  Թեկնածուական ատենախոսություն, 2015, էջ 70։
 [7]  Ղամբարյան  Ա.,  Հանցակիցների  մեղադրանքների  փոխազդեցությունը`  դատավարական  ակտերի  բացառող  բնույթի  և  նախադատելիության  համատեքստում,«Օրինականություն», 2017, թիվ 97, էջ 13։
 [8] Մ. Հակոբյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 գործով 2013թ.մայիսի 8-ի որոշումը։
 Պետրոսյան ԼառաԴԱՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ՔՐԵԱԿԱՆԳՈՐԾԵՐԸ ԱՆՋԱՏԵԼՈՒ ԴԱՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄԲանալի բառեր` դատական քննության սահմաններ, քրեական գործերի անջատում,նախադատելիություն, անմեղության կանխավարկած, մեղադրյալիպաշտպանության իրավունք, դատավճիռ, դատական քննություն, մեղադրականեզրակացություն, մեկ այլ քրեական գործով մեղադրյալի ցուցմունք,դատապարտյալի ցուցմունք։

Սույն գիտական հոդվածը նվիրված է դատական քննության սահմանների առումով քրեական գործերի անջատման քրեադատավարական ինստիտուտի կիրառման  արդյունքում առաջացող որոշ խնդիրների։
  Հոդվածում տեսական նյութի և դատական  պրակտիկայի  ուսումնասիրության  հիման  վրա  փորձ  է  արվել  պատասխանել  այն  հարցին, թե ինչպիսի սահմաններում կարող են հետազոտվել դեռևս նախաքննության  փուլում գտնվող անջատված քրեական գործով մեղադրյալ հանդիսացող հանցակցի  արարքները դատական քննության ընթացքում։
   Հոդվածում վեր են հանվել իրավապահ մարմինների գործունեության ընթացքում առաջացող որոշ խնդրահարույց իրավիճակներ,  առաջարկվել են հնարավոր լուծումներ։
