Շուշիում տպագրության սկզբնավորումը պայմանավորված է Շվեյցարիայի Բազել քաղաքի Ավետարանական քարոզչական ընկերության 31 գործունեությամբ։
   1821 թ. հոկտեմբերին հիշյալ բողոքական Հետազոտությունն իրականացվել է ՀՀ ԿԳՆ գիտության կոմիտեի տրամադրած ֆինանսավորմամբ՝ 19YR-6A059 ծածկագրով գիտական թեմայի շրջանակներում։
  Ավետարանական քարոզչական ընկերությունը հիմնադրվել է 1804 թ. Բազելում, որը երկար տարիներ եղել է գերմանական բողոքականության կենտրոնը։
   Սույն ընկերությունը Բրիտանական Աստվածաշնչյան ընկերության հետ համագործակցության արդյունքում որդեգրեց նաեւ ոչ քրիստոնյա միջավայրում միսիոներական քարոզչությունը [14, էջ 372ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ընկերության հանձնարարությամբ կոմս Ֆելիցիան Մարտին ֆոն Զարեմբան եւ Ավգուստ Հայնրիխ Դիտրիխտը Անդրկովկասում՝ Սեւ եւ Կասպից ծովերի միջեւ գտնվող բնակավայրերում միսիոներական գործունեության իրավունք ստանալու համար դիմեցին ցարական իշխանություններին [5, էջ 2]։
   1822 թ. ձմռանը Ալեքսանդր I ցարի մոտ տեղի ունեցած հանդիսավոր ընդունելության ընթացքում բողոքական քարոզիչներն Անդրկովկասում հեթանոս եւ մահմեդական ազգաբնակչության մեջ Աստծո խոսքն ազատ կերպով քարոզելու, ուսումնարան ու տպարան բացելու թույլտվություն ստացան [14, էջ 121]։
   Այս մասին տեղեկացվեց Կովկասի գլխավոր կառավարիչ գեներալ Ալեքսեյ Երմոլովը։
  Վերջինս տեղի պաշտոնյաներին հրահանգեց ամեն կերպ օգնել հիշյալ քարոզիչներին` ազատ ու ապահով կերպով շրջելու եւ ուսումնասիրելու Դերբենդի, Բաքվի ու Ղուբայի սահմանները, քանի որ ռուսական զորքերի կողմից նոր նվաճված լինելու պատճառով այնտեղ դեռեւս կատարյալ խաղաղություն չէր տիրում [5, էջ 3]։
  Ավետարանական քարոզչական ընկերությունը քարոզիչներին հրահանգել էր իրականացնել իրենց գործունեությունը` հիմնական նպատակ ունենալով տեղի ազգերի մեջ Աստծո խոսքի տարածումը, որի համար բողոքական քարոզիչները պետք է սովորեին տեղաբնակների լեզուները։
   Սեւ եւ Կասպից ծովերի միջակայքում գտնվող որեւէ հարմարավետ վայրում նրանք պետք է հիմնեին տպարան՝ իրենց ուսումնարանների համար նախատեսված դասագրքերը եւ Սուրբ Գիրքը զանազան լեզուներով տպագրելու համար [6, էջ 469]։
  1822 թ. բազելյան քարոզիչները շուրջ մեկ տարի շվեդացի միսիոներների 32 մոտ սովորեցին հայերեն, պարսկերեն եւ թուրքերեն, իսկ 1823 թ. շրջելով Գանձակի, Ղարաբաղի, Շամախիի եւ Բաքվի նահանգներով [10, էջ 403]` գերադասեցին հաստատվել Շուշիում՝ պատճառաբանելով, որ քաղաքն ունի հսկայական քանակությամբ ազատ հողատարածքներ իրենց շինությունների եւ բանջարանոցների համար [6, էջ 473]։
   Այս մտադրության մասին Ֆ. Զարեմբան եւ Ա. Դիտրիխտը 1823 թ. նոյեմբերի 21-ին գրավոր տեղեկացրին գեներալ Ա. Երմոլովին։
   Գրությունից իմանում ենք, որ դեռեւս 1823 թ. սեպտեմբերին քարոզիչնեՇվեդացի բողոքական քարոզիչները դեռեւս 1802 թ. հաստատվել էին Հյուսիսային Կովկասի Պյատիգորսկ քաղաքի մոտ` հիմնելով Կարրաս անունով գյուղը։
   Նրանք սերտորեն համագործակցում էին բազելյան քարոզիչների հետ [4, էջ 80]։
  373ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ րը Թիֆլիսից Շուշի ուղեւորվելիս Կրոնական գործերի եւ ժողովրդական լուսավորության նախարարությունից ուսումնարան եւ տպարան հիմնելու արտոնագիր էին ստացել [6, էջ 473]։
  Տեղական իշխանությունների կողմից Շուշիում բողոքական քարոզիչների օգտագործմանը հանձնվեց մի մեծ հողակտոր, ուր վերջիններս նախատեսել էին իրենց կարիքների համար շինություններ կառուցել։
   1824 թ. Շուշիում հիմնադրվեց Ավետարանական քարոզչական ընկերության մասնաճյուղը [10, էջ 403; 6, էջ 472]։
   Արդեն 1825 թ. հունվարին բողոքական քարոզիչները գերմանացի գաղթականների 33 մասնակցությամբ Շուշիում բացեցին հայկական ուսումնարան, իսկ հոկտեմբերին ձեռք բերվեց տպարանի շինությունը։
   Փաստորեն, կազմավորվում էր միսիոներական համայնքը [14, էջ 123]։
  1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմը խաթարեց բողոքական քարոզիչների գործունեությունը։
   1826 թ. կեսերին պարսիկները փորձեցին վերանվաճել Ղարաբաղը, սակայն ռուսական կայազորը կարողացավ դիմադրել, եւ Շուշին մնաց անառիկ [3, էջ 202-204]։
   1826 թ. աշնանը զգալով ռուս-պարսկական պատերազմի մոտալուտ ավարտը՝ բողոքական քարոզիչները կրկին ձեռնամուխ եղան իրենց աշխատանքներին։
   Փաստենք, որ վերջիններս իրենց զեկուցագրերում նշում էին, որ պարսկական զորքի կողմից Շուշիի գրավման դեպքում իրենց քարոզչական առաքելությունն ամբողջությամբ կձախողվեր [10, էջ 384]։
  Ֆ. Զարեմբան իր գործունեությունն սկսեց փոքրիկ ռուսական ուսումնարանի բացումով, որտեղ սովորելու էին վեց սաներ, որոնցից մեկն ազգությամբ թաթար էր [11, էջ 475]։
   Իսկ որոշ հայ քահանաներ էլ, որոնք ցանկանում էին Նոր կտակարանը կարդալ բնագրի լեզվով, կարող էին հունարեն սովորել Ա. Դիտրիխտի մոտ։
   Բողոքական քարոզիչները վեց հայ երիտասարդների համար վերաբացեցին հայկական մի փոքրիկ ուսումնակրթական հաստատություն։
   Այդ երիտասարդները հետագայում պետք է պատրաստվեին որպես մանկավարժներ՝ դասավանդելու հայկական նոր ուսումնարաններում [14, էջ 124]։
  Ինչպես արդեն նշեցինք, բողոքական քարոզիչները շուրջ մեկ տարի շվեդացի միսիոներների մոտ սովորեցին հայերեն, պարսկերեն եւ թուրքերեն, իսկ արդեն Շուշիում հասկացան, որ տարածաշրջանում իԽոսքը վերաբերում է Հարավային Գերմանիայի Վլումբերգ քաղաքի «Գալստական» բողոքականներին, որոնք 1817 թ. հաստատվել էին Վրաստանում [4, էջ 80]։
  374ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ րենց գործունեության հետագա ընթացքի համար առավել կարեւոր էր տիրապետել նաեւ տեղական լեզուների բարբառներին [10, էջ 391-392]։
  Դրա անհրաժեշտությունը քարոզիչները հատկապես տեսնում էին թուրք-թաթար մահմեդական (այդպես է նշված միսիոներների զեկուցագրերում) ազգաբնակչության շրջանում աշխատելու ընթացքում։
  1826 թ. բողոքական քարոզիչները որոշ քանակությամբ Աստվածաշունչ եւ Նոր կտակարան վաճառեցին կամ անվճար բաժանեցին գերմանացիներին, հայերին եւ ռուսներին, քանի որ հիշյալ ազգերը կարողանում էին քարոզիչների մատուցած գրականությունը կարդալ իրենց հասկանալի լեզվով [10, էջ 392]։
   Մինչդեռ թուրք-թաթար մահմեդականների մեջ քրիստոնեական գրականության տարածումը հնարավոր չեղավ, որովհետեւ բողոքական քարոզիչների մոտ եղած թուրքերեն գրքերի լեզուն հասկանալի չէր տեղաբնակ թուրք-թաթարներին՝ վերջիններիս կիրառած բարբառի հետ ունեցած լեզվական տարբերությունների պատճառով։
   Միաժամանակ պետք է ընդգծել, որ տեղի թուրք-թաթար մահմեդականները թուրքերեն եւ թաթարերեն գրել-կարդալ չեն իմացել։
  Նրանց մի մասը տիրապետել է պարսկերենին, ուստի օգտվել է բացառապես պարսկերեն գրականությունից։
   Այս խնդիրը լուծելու համար բողոքական քարոզիչները ոչ միայն թարգմանություններ էին կատարում տեղի թուրք-թաթարներին հասկանալի բարբառներով, այլեւ միջոցներ էին ձեռնարկում Հնդկաստանում պարսկերենով տպագրված Սուրբ Գրքերը Կալկաթայից տեղափոխել՝ նախատեսելով դրանց տարածումը ինչպես պարսիկների, այնպես էլ տարածաշրջանի թուրք-թաթարների շրջանում [10, էջ 393]։
   Իրենց ծրագրերի իրագործման համար նրանք մինչեւ անգամ մտադիր էին դեպի Պարսկաստան հետախուզական ճանապարհորդություն կատարել [10, էջ 397]։
  Հետաքրքրական է, որ բողոքական քարոզիչները 1826 թ. իրենց գործունեության մասին զեկուցագրերում նշում էին, որ հայերի շրջանում դեռեւս քիչ գործեր են կատարվել, թեեւ ընդհանուր առմամբ հայ ժողովուրդը սիրում եւ հավատում է իրենց [10, էջ 390-391]։
   Ըստ զեկուցագրերի՝ տեղի հայ հոգեւորականությունը լավ հարաբերություններ է ունեցել բողոքական քարոզիչների հետ [10, էջ 396]։
   Վերջիններս 1826 թ. հայ ժողովրդի մեջ կարողացել են տարածել ընդամենը մի քանի հայերեն Աստվածաշունչ եւ Նոր կտակարան։
   Քարոզիչներն այս փաստը բացատրում էին այն հանգամանքով, որ հայերեն Սուրբ Գրքերը տպագրված էին 375ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ բացառապես գրաբարով, որին շատ քչերն էին տիրապետում։
   Քարոզիչներն այսկերպ էին բացատրում հայերեն Սուրբ Գրքերի՝ նկատելի պահանջարկ չունենալը եւ սակավ տարածումը [10, էջ 393]։
  Բողոքական քարոզիչների վկայությամբ՝ համապատասխան ուսուցիչների բացակայությունը լուրջ խոչընդոտ էր Շուշիի հայերի համար կանոնավոր ուսումնարան բացելու գործում։
   Բանն այն է, որ հայ երիտասարդներին հայոց լեզու պետք է սովորեցներ հենց հայ ուսուցիչը։
   Բողոքական քարոզիչները նաեւ նշում են, որ հայերը, որպես կանոն, սիրում են կրթել իրենց երեխաներին, մանավանդ, երբ ուսուցիչը հայ է։
   Այս խնդրի լուծան նպատակով քարոզիչներից Ֆրիդրիխ Հաասին հանձնարարվել էր Մոսկվայից բերել Լազարյան ճեմարանի նախկին հայ ուսանողներից մեկին, ով պետք է դասավանդեր հայկական ուսումնարանում։
  Տեղ հասնելուն պես քարոզիչները մտադիր էին Շուշիում բացել կանոնավոր ուսումնարան, որի համար նպաստավոր պայմաններ էին ստեղծված։
   Մեր հիշատակած հայկական փոքրիկ կրթական հաստատությունում ուսում ստացող հայ երիտասարդները դառնալու էին ապագա կանոնավոր ուսումնարանի հիմնասյուները [10, էջ 393-394]։
  Բողոքական քարոզիչներն արդեն իսկ Գանձակում հայ երիտասարդության համար նման կանոնավոր ուսումնարան բացելու փորձառություն ունեին, ուր այդ քաղաքի ոմն հայ ուսուցչի (նրանց բնորոշմամբ՝ ունակ մի անձնավորության) թույլատրել են իրենց օգնությամբ շարունակել ուսումնական գործընթացը։
   1826 թ. ուսումնարանն ունեցել է 80 սան։
   Տեղական պայմաններին եւ կարիքներին ծանոթանալուց հետո բողոքական քարոզիչները նախատեսում էին ավելի ուշ մի քանի նոր մասնաճյուղեր բացել տարածաշրջանի հայաշատ այլ վայրերում [10, էջ 394]։
  1826 թ. գործունեության համար բողոքական քարոզիչների Շուշիի մասնաճյուղն ստացել է 1300 հոլանդական դուկատ, որը համարժեք էր 3900 ռուսական արծաթե ռուբլու 34 ։
   Հիմնական ծախսը նախատեսված էր Շուշիի վեց բողոքական քարոզիչների կարիքների եւ նրանց ձեռնարկած շինարարական աշխատանքների համար։
   Յուրաքանչյուր քարոզչի տարեկան ծախսը սահմանված էր 80 հոլանդական դուկատ (240 ռուսական արծաթե ռուբլի)։
   Սակայն քարոզիչներից ոմանք կարողացել էին Ռուսական եւ հոլանդական դրամներն այդ ժամանակահատվածում ունեին համընդհանուր կիրառություն [9, էջ 153]։
  376ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ գումար խնայել 35 , որի արդյունքում 1826 թ. գործունեության համար նախատեսված միջոցներից 100 դուկատ (300 ռուսական արծաթե ռուբլի) խնայողություն էին ունեցել։
   1826 թ. գործունեության համար նախատեսված ընդհանուր գումարի կեսը քարոզիչները ծախսել էին շինարարական աշխատանքների վրա (583 հոլանդական դուկատ կամ 1750 ռուսական արծաթե ռուբլի)։
   Ընդհանուր առմամբ 1826 թ. քարոզիչներն իրենց գործունեության արդյունքում կատարել են 3602 ռուսական արծաթե ռուբլու (1200 հոլանդական դուկատ) ծախսեր [10, էջ 395-396]։
  Ինչպես տեղեկանում ենք բողոքական քարոզիչների զեկույցներից, 1826 թ. ավարտին էր մոտենում Շուշիի մասնաճյուղի կառույցների շինարարությունը։
   Նրանց կառուցած համեմատաբար պարզ շենքերը միսիոներական գործունեության համար հարմարավետ էին եւ քարոզիչների կարծիքով սպասվածից ավելին էին [10, էջ 395]։
  1827 թ. հունիսի 25-ի գրությամբ բողոքական քարոզիչները ռուսական իշխանություններից կրկին Սեւ եւ Կասպից ծովերի միջակայքում ազատորեն գործելու, ճանապարհորդելու, քարոզելու եւ կրթական աշխատանքներ իրականացնելու թույլտվություն ստացան [11, էջ 417]։
  Քարոզիչները զեկուցագրերում նշում էին, որ իրենց գործունեությունը ռուսական իշխանությունների կողմից կրկին արտոնելու փաստը բավական ջերմ է ընդունվել հասարակ հայերի եւ հատկապես՝ հայ քահանաների կողմից, որոնք բողոքական քարոզիչներին առաջնորդել են Եփրեմ Ա Ձորագեղցի կաթողիկոսի (1809-1830) մոտ։
   Հետաքրքրական է այն իրողությունը, որ բողոքական քարոզիչները շատ բարձր կարծիք են ունեցել կաթողիկոսի մասին։
   Վերջինս էլ իր հերթին քարոզիչներին ընդունել է բարեկամաբար՝ նրանց տալով իր օրհնությունը։
   Քարոզիչները ցանկացել են հանդիպել նաեւ Վրաստանի հայության հոգեւոր առաջնորդ Ներսես արքեպիսկոպոս Աշտարակեցու հետ, որը, սակայն, չի հաջողվել։
   Բողոքական քարոզիչները չափազանց բարձր են գնահաՀարկ է նշել, որ բողոքական քարոզիչները սահմանված գումարով պետք է հոգային իրենց կենցաղային տարրական կարիքները։
   Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1831 թ. Թիֆլիսում 1 լիտր յուղն արժեր 1-1.5 ռուբլի, 1 կգ պանիրը՝ 45-60 արծաթե կոպեկ, գոմեշի կաշին՝ 4-5 ռուբլի, եզան կաշին՝ 2.45-3 ռուբլի, մեկ դույլ (մոտ 12 լիտր) գինին ՝ 1.2 ռուբլի, մեկ դույլ (մոտ 12 լիտր) սպիրտը ՝ մինչեւ 2 ռուբլի, մեկ փութ (16.3 կգ) մաքուր մեղրը՝ 7-9 ռուբլի [9, էջ 64, 132-133]։
   Ակնհայտ է, որ տարեկան սահմանված գումարով քարոզիչները դժվարությամբ էին հոգալու սեփական ապրուստը։
  377ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ տել վերջինիս գործունեությունը, հատկապես՝ դպրոցաշինության ասպարեզում կատարած աշխատանքները [11, էջ 420-421]։
  1827 թ. վերջին քարոզիչներից Ա. Դիտրիխտը, Ֆ. Զարեմբան, Հ. Հոհենաքերը, Գ. Պֆանդերը եւ Ֆ. Հաասը կրկին հաստատվեցին Շուշիում՝ տարածաշրջանի հայերի եւ մահմեդականների շրջանում գործելու նպատակով։
   Այս ընթացքում բողոքական քարոզիչների միսիոներական գործունեության համար նախատեսված շինությունները փաստացի պատրաստ էին [11, էջ 421]։
  Բողոքական քարոզիչների միսիոներության մեջ շատ կարեւոր տեղ էր հատկացվում տպարանին։
   Ինչպես վերեւում տեսանք, 1825 թ. հոկտեմբերից միջոցներ էին ձեռնարկվում Շուշիում տպագրական աշխատանքներ իրականացնելու համար։
   Մինչ օրս Շուշիի տպարանի հիմնադրման մասին հայտնի են եղել միայն Լեոյի հաղորդած այն տեղեկությունները, որոնց համաձայն՝ բողոքական քարոզիչները հրավիրել էին հատուկ տպագրիչ, իսկ տպարանը 1827 թ. արդեն ամբողջությամբ կազմավորվել էր՝ Մոսկվայում ձուլված հայերեն տառերով [1, էջ 146; 2, էջ 92-93]։
  Շուշիի տպարանի հիմնադրման եւ սկզբնական գործունեության մասին այլ ուսումնասիրողների աշխատություններում նոր տեղեկությունների չենք հանդիպում։
   Կարծում ենք՝ սա կարող է բացատրվել այն հանգամանքով, որ այլ սկզբնաղբյուրներ նրանց հասու չեն եղել։
   Այսպես, Շուշիի տպարանի մասին Լեոյի հաղորդած վերոհիշյալ տեղեկությունները հիմնականում կարդում ենք «Պատմութիւն Ղարաբաղի Հայոց թեմական հոգեւոր դպրոցի» աշխատությունում, որը պատրաստելիս նա, որպես հիմնական սկզբնաղբյուրներ, օգտագործել է իր ձեռքի տակ եղած արխիվային որոշ փաստաթղթեր, տպագիր մամուլն ու գրքերը։
  Իսկ բողոքական քարոզիչների գործունեության մասին տեղեկություններ փոխանցելիս Լեոն տարընթերցումներում հղում է կատարում նաեւ Կովկասյան հնագրական հանձնաժողովի հավաքագրած ակտերի («Акты, собранные Кавказской археографической комиссией») VI, VII եւ VIII հատորներին։
   Շուշիում բողոքական քարոզիչների գործունեության վերաբերյալ տեղեկություններ կան նաեւ դեռեւս 1886 թ. տպագրված Հ. Ղուկասյանցի «Բողոքականութիւն Կովկասու հայոց մէջ (պատմական նիւթեր)» աշխատությունում [5, էջ 1-34], որից եւ օգտվել է Լեոն։
   Հ. Ղուկասյանցն իր այս աշխատությունը պատրաստելիս կրկին հիմք է ընդունել վերոնշյալ ակտերի հատորյակները [5, էջ 1]։
  378ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Բացի վերը հիշատակված սկզբնաղբյուրներից՝ մեզ հայտնի են դարձել նաեւ Շուշիի բողոքական քարոզիչների պաշտոնական զեկուցագրերը, որոնք 1827-1835 թթ. տեղ են գտել Բազելում գերմաներենով հրատարակված ավետարանական միսիոներության եւ աստվածաշնչային հասարակությունների մասին ամսագրերում (“Magazin für die Հայագիտության մեջ դրանց առաջին անգամ անդրադարձել է Ֆրիբուրգի (Շվեյցարիա) համալսարանի պրոֆեսոր Ա. Մանուկյանը [14, էջ 119-142]։
   Սակայն վերջինս հիշյալ ամսագրերից օգտվելիս իր աշխատությունում առավելաբար անդրադառնում է Շուշիի բողոքական քարոզիչների միսիոներական գործունեությանը։
   Մինչդեռ նրանց տպագրական գործունեության վերաբերյալ մինչ օրս ուսումնասիրություն չի կատարվել։
  Հին գերմաներենով հրատարակված սույն զեկուցագրերի ուսումնասիրությունը մեզ հնարավորություն ընձեռեց՝ պարզելու Շուշիի բողոքական քարոզիչների տպագրական գործունեությանն առնչվող մի շարք արժեքավոր մանրամասներ։
   Մասնավորապես, 1827 թ. աշնանը բողոքական քարոզիչներն ստացել են տպագրական մեքենա եւ անհրաժեշտ տպագրական հումք [11, էջ 421]։
   Իսկ արդեն նոյեմբեր ամսին Շուշի էր ժամանել ազգությամբ չերքեզ երիտասարդ Ջ. Աբերկրոմբին (J. Aberkrombie), որը բողոքական քարոզիչների տպարանում պետք է աշխատեր որպես տպագրիչ։
   Վերջինս վաղ տարիքում Կարրասի շոտլանդացի քարոզիչների կողմից փրկագնվել էր գերությունից՝ կրթություն եւ դաստիարակություն ստանալով նրանց մոտ։
   Ջ. Աբերկրոմբին, ինչպես վկայում են բողոքական քարոզիչները, տպագրական գործի մեջ փորձառություն էր ձեռք բերել Աստրախանում։
   Նա պետք է քրիստոնեական գրքեր տպագրեր հայերենով եւ թաթար-թուրքերենով [11, էջ 421, 424]։
   Այս տպագրիչը բողոքական քարոզիչների մոտ աշխատել է շուրջ երեք տարի [8, էջ 324, 328]։
   Փաստորեն, Շուշիում հիմնադրված տպարանում հայերեն գրքերին զուգահեռ ծրագրվում էր տպագրել նաեւ օտարալեզու գրքեր, մասնավորապես՝ թաթար-թուրքերենով, ինչի մասին կարդում ենք բողոքական քարոզիչների զեկուցագրերում։
   Նշենք նաեւ, որ 1834 թ. սկզբներին բողոքական քարոզիչներն ստացել էին Լոնդոնից ձեռք բերված պարսկերեն տառատեսակներ, որից հետո միայն 1835 թ. Շուշիում հրատարակել են թաթար-թուրքերեն եւ պարս379ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ կերեն գրքեր՝ կովկասյան գրաքննության թույլտվությամբ [13, էջ 378; 8, էջ 324, 328]։
   Հետեւաբար, Շուշիի տպարանը մինչեւ 1835 թվականը տպագրել է բացառապես հայերեն գրքեր։
  Բողոքական քարոզիչների զեկուցագրերն ուսումնասիրելիս ի հայտ է գալիս մի հետաքրքրական փաստ եւս։
   Շուշիի տպարանը Մոսկվայից էր ստանում տպագրական թուղթը, ինչը կապված էր մեծ դժվարությունների հետ [12, էջ 473]։
  Ընդգծենք, որ Շուշիում տպարանի հիմնադրմանը զուգահեռ, բողոքական քարոզիչները ձեռնամուխ եղան նաեւ ուսումնարանի կազմակերպմանը։
   Ուսումնարանի հիմնադրման տարեթվի մասին խոսելիս քարոզիչները Կովկասյան հնագրական հանձնաժողովի կողմից հավաքագրված ակտերում եղած պետական պաշտոնական գրություններում նշում են, որ այն հիմնադրվել է 1827 թվականի կեսերին 36 , իսկ տպարանի հիմնադրման տարեթվի մասին հիշյալ ակտերում որեւէ տեղեկության չենք հանդիպում։
   Միայն իմանում ենք, որ 1828 թ. բողոքական քարոզիչների տպարանն ունեցել է հայերեն տառատեսակներ [8, էջ Ուսումնարանի գործունեության սկզբից ի վեր բողոքական քարոզիչները նշում են մի քանի դժվարություններ՝ կապված դասագրքերի հետ։
   Մասնավորապես, ուսումնարանի ապագա հաջողությունները կապում էին որակյալ եւ մատչելի դասագրքերի առկայության հետ։
   Վերջիններս նշում էին, որ գրաբար դասագրքերը դժվարամատչելի էին սաԱռաջին ուսումնական տարում (1828 թ.) այստեղ սովորում էին շուրջ 130 սաներ, որոնք հիմնականում տեղացի չունեւոր հայ ընտանիքներից էին։
   Առաջին ուսուցիչը եղել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի հայազգի նախկին սաներից մեկը՝ քարոզիչ Ֆ. Հաասի հետ Մոսկվայից ժամանած Նազարյանը (Nassarean) [11, էջ 420]։
   Նախապես գործող միակ դասարանն ավելի ուշ վերակազմավորվեց երկուսի, որտեղ մինչեւ 1830 թ. կեսերը դասավանդել է նաեւ 19-րդ դ. առաջադեմ եւ ճանաչված մանկավարժ-հոգեւորական Պողոս վարդապետը։
   Ուսումնարանում սաները սովորում էին հայերեն գրել-կարդալ, մայրենի լեզվի քերականություն, սերտում էին Նոր կտակարան եւ մասամբ՝ Հին կտակարան, կատարում էին գրաբարից աշխարհաբար փոխադրություններ։
   Բողոքական օտար քարոզիչները դասավանդում էին թվաբանություն եւ աշխարհագրություն՝ սաների համար կազմելով հայերեն դասագրքեր, իսկ որոշ սաների դասավանդում էին ռուսերեն։
   Նրանք նաեւ անհատական դասընթացներով ցանկացողներին սովորեցնում էին հունարեն, լատիներեն, անգլերեն եւ եբրայերեն։
   Շուշիի բողոքական քարոզիչները տեղի ուսումնարանի կարիքների համար ոչ միայն տպագրում էին կրթական բնույթի գրքեր, այլեւ օգտվում էին այլուր տպագրված հայերեն նույնաբնույթ գրքերից։
   Իսկ երբեմն էլ այդ գրքերը վերախմբագրելով՝ նորովի էին հրատարակում իրենց տպարանում [7, էջ 309]։
  380ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ների համար, ուստի նպատակահարմար էին համարում եղած հայերեն գրքերից կազմել եւ խմբագրել նոր հրատարակություններ, որոնք հասկանալի կլինեին ուսումնարանի սաներին։
   Այս մտահոգությունները հաշվի առնելով՝ բողոքական քարոզիչները հանձնարարականներ տվեցին Ա. Դիտրիխտին եւ Ֆ. Հաասին, որոնցից առաջինը Մոսկվայում Միքայել վարդապետ Սալլանթյանի մոտ գրաբար էր սովորել, իսկ երկրորդը հմտացել էր Ղարաբաղի հայերեն գավառաբարբառի մեջ [5, էջ 3, 8]։
   Այս երկու քարոզիչները 1827 թ. տարեվերջից ձեռնամուխ եղան ուսումնարանի կարիքների համար մատչելի դասագրքերի կազմման աշխատանքներին [11, էջ 439]։
   Հետաքրքրական է, որ տպարանի առաջին տպագրությունները հենց դասագրքային հրատարակություններ էին։
   Հասկանալի պատճառներով տպարանը միայն դասագրքային հրատարակությունների համար չէր գործում։
   Տպարանի հետագա գործունեության շրջանում հրատարակվեցին նաեւ բազմաթիվ կրոնաքարոզչական բնույթի գրքեր։
  Հարկ է արձանագրել, որ Շուշիում 1827-1835 թթ. բողոքականների տպարանի գործունեության ընթացքում Էջմիածնի Մայր Աթոռի տպարանը (1821-1833 թթ.) չէր գործում։
   Փաստորեն, Շուշիի տպարանը տվյալ ժամանակաշրջանում Արեւելյան Հայաստանի միակ գործող տպարանն էր։
   Այս համատեքստում ուշագրավ են Լեոյի հետեւյալ տողերը. «Միայն այս տպարանը, ինքնըստինքեան, մի գեղեցիկ երեւոյթ էր Շուշու խաւար իրականութեան մէջ, որին կարող էր նախանձել նոյնիսկ Էջմիածինը իր անկատար տպարանով» [2, էջ 93]։
  Ամփոփելով վերոշարադրյալը՝ ընդգծենք, որ ցարական Ռուսաստանի ծայրամասում գտնվող Շուշի քաղաքում բողոքական քարոզիչների հաստատումը, կրթական ու հրատարակչական բնագավառներում նրանց կողմից աշխատանքների իրականացումը, նյութական եւ կազմակերպչական ռեսուրսներից բացի, պահանջում էր նաեւ վճռականություն եւ անմնացորդ նվիրում։
   Ուստի բողոքական քարոզիչների սույն գործունեությանը հարկ է տալ անաչառ գնահատական։
   Շուշիում նրանց կողմից ուսումնարանի հիմնադրումը տարբեր խավերի հայ երիտասարդներին կրթություն ստանալու լայն հնարավորություն ընձեռեց, իսկ տպարանը հասարակության տարբեր շերտերին հասանելի դարձրեց ուսումնական դասագրքերը, կրթական, կրոնական եւ այլ բնույթի հրատարակությունները։

1820-ական թվականների կեսերին Շուշիում հաստատված Շվեյցարիայի Բազել քաղաքի բողոքական քարոզիչները նախապես նպատակ ունեին տարածաշրջանի ոչ քրիստոնյա բնակիչների մեջ տարածել Սուրբ Գիրքը, ինչի համար ցարական Ռուսաստանի պատկան մարմիններից պաշտոնական թույլտվություն էին ստացել։
  Քարոզչական գործունեությանը զուգահեռ բողոքականներն իրականացնում էին նաեւ կրթական եւ հրատարակչական բնույթի աշխատանքներ։
  Նրանց առաջնահերթ քայլերից էր Շուշիում հայկական ուսումնարանի եւ տպարանի հիմնադրումը։
  Շուշիում 1827-1835 թթ. բողոքականների տպարանի գործունեության ընթացքում Էջմիածնի Մայր Աթոռի տպարանը (1821-1833 թթ.) չէր գործում։
  Փաստորեն, Շուշիի տպարանը տվյալ ժամանակաշրջանում Արեւելյան Հայաստանի միակ գործող տպարանն էր, որն իր գործունեության վերջին տարում (1835 թ.) հրատարակել է ոչ միայն հայերեն, այլեւ պարսկերեն եւ թաթար-թուրքերեն լեզուներով տարաբնույթ գրքեր։
