ՏԱՆՍԱՐ (ՏՈՍԱՐ) ԵՎ ՔԱՐԹԻՐ ՔՐՄԵՐԻ ԴԵՐԸ ՍԱՍԱՆՅԱՆԻՐԱՆԻ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄԻրանի  պատմության  տարբեր  ժամանակաշրջաններում  կրոնական  համոզմունքներն ու դավանանքները սովորաբար, համարվել են իշխանության օրինականությունը  հիմնավորող  միջոց։
   Բացառություն  չէր  նաև  Սասանյանհարստությունը։
   Գալով  իշխանության  գլուխ՝  Սասանյանները  իրենց  առաջնպատակ էին դրել ստեղծելու ամուր կենտրոնացված պետություն, որի հիմնաքարը դարձավ զրադաշտականությունը։
  Դեռևս պարթևական դարաշրջանումԻրանում  և  հատկապես  Պարսքում  զրադաշտական  կրոնը  բավականին  մեծթվով  հետևորդներ  ուներ,  բայց  և  ակնհայտորեն  նկատվում  էր,  որ  պարթևական թագավորներն առանձին խանդ չէին ցուցաբերում պարսկական առանձնահատկությունների ու կրոնի անաղարտ պահպանման գործում։
  Արդյունքումհունական քաղաքակրթությունը լայն հոսանքով մուտք էր գործում Պարսկաստան  և  նրա  հարևան  երկրներ։
   Այս  դրությունը  փոխվեց  այն  ժամանակ,  երբՊարսկաստանում իշխանությունն անցավ Սասանյաններին, որոնց օրոք զրադաշտականությունը դարձավ պետական կրոն։
 Զրադաշտության  հիմնադիր  Զարաթուշտրայի  կամ,  ինչպես  հույներն  էիննրան  անվանում,  Զորոաստրի  մասին  սակավաթիվ  և  հակասական  տեղեկություններ են պահպանվել։
  Ըստ Մերի Բոյսի՝ Զարաթուշտրան պետք է որ ապրած լինի մ.թ.ա. 1200 թ. հետո ընկած ժամանակահատվածում1։
  Նրա անունըթարգմանաբար  բառացիորեն  նշանակում  է՝  «նա  ով  ուղտերին  է  ղեկավարում»2։
   Զրադաշտականների  սուրբ  գրքից՝  «Ավեստայից»  գիտենք,  որ  Զարաթուշտրան  ծագում  էր  Սպիտամի  ցեղից։
   Ըստ  ավանդույթի՝  «Ավեստայի»տեքստը գրված է եղել ոսկե տառերով տասներկու հազար կովի կաշվի վրա ևպահվում էր Ղալայէ-Իստահրի (Իստահրի ամրոցի) երեք աշտարակներում։
  Ալեքսանդր Մակեդոնացու զորքերի կողմից Աքեմենյանների պետության նվաճման  ժամանակ  զրադաշտականների  սուրբ  գիրքն  այրվել  է։
   «Ավեստայում»,բացի կրոնականից, ընդգրկված էին աստղաբաշխական, տիեզերագիտական,իրավագիտական,  բարոյագիտական  և  այլ  տեքստեր։
   Ավեստայի  հին  լեզունսասանյան  շրջանում  անհասկանալի  էր  բնակչության  մեծամասնությանը,  որիպատճառով  էլ  հետագայում  կազմվեցին  մեկնաբանություններ,  որոնք  ստացան Զենդ անվանումը («Զենդ-Ավեստա»)։
 Զրադաշտական  ուսմունքի  ամբողջացման,  համակարգման  գործում  անփոխարինելի  դերակատարում  են  ունեցել  Տանսար  (Տոսար)  և  Քարթիր  քրմերը3։
  Տանսարի թողած նամակից պարզ է դառնում, որ նա զբաղեցրել է գերագույն քուրմի՝ «մոբեդան մոբեդի», պաշտոնը Արտաշիր 1-ինի (226-241թթ.) օրոք4։
  Նա կրել է «հիրբադ» տիտղոսը5։
  Տանսարի գործունեության մասին կարևոր  տեղեկություն  է  պահպանվել  իր՝  պարթև  Արշակունիների  վասալ  ոմնԳուշնասպին գրած նամակում։
  Գուշնասպը Իրանի հյուսիսային դժվարանցանելի  շրջանի՝  Թաբարիստանի  տիրակալն  էր։
   Շահնշահի  անունից  գրած  այսնամակում  Տանսարը  փորձում  էր  Գուշնասպին  համոզել  ինքնակամ  ճանաչելնորաստեղծ  պետության  գերագահությունը6։
   Նրա  գլխավորությամբ  հավաքվում  ու  խմբագրվում  են  «Ավեստայի»  տեքստերը։
   Այս  աշխատանքներն  ավարտվում են Շապուհ 1-ինի օրոք։
  Հավանաբար հենց այս ժամանակ է ստեղծվել  ավեստական  այբուբենը։
   Այբուբենի  ստեղծման  անհրաժեշտությունըբխում էր ժամանակի կրոնական պահանջներից։
  Ենթադրվում է, որ այն միայնօգտագործվել  է  կրոնական  տեքստերը  գրելու  ժամանակ,  բայց  նորաստեղծգիրն  այդպես  էլ  չկարողացավ  փոխարինել  ոչ  այդքան  կատարյալ  պարթևական գրին։
 Քարթիր քուրմի անունը պատմության մեջ անհայտ էր այնքան ժամանակ,քանի դեռ չէին հայտնաբերվել նրա թողած գրությունները։
  Նրանցից մեկը փորագրված է Քաաբա (խորանարդ)-ե Զարդուշտ (Զրադաշտ)-ի վրա՝ Շապուհ 1ինի  թողած  եռալեզու  արձանագրության  ստորին  հատվածում։
   Քարթիրի  թողած գրությունից իմանում ենք, որ այս կառույցը անվանել են «հիմքերի տուն»,այսինքն՝ պետական փաստաթղթերը ու կրոնական դրույթները պահելու վայր։
 Տարածքը, որտեղ կառուցել են Քաաբան, կոչվել է նաև «Գրությունների լեռ»,որովհետև  այդտեղ  պահվել  են  Ավեստայի  գրությունները։
   Քարթիրն  իր  այսգրության  առաջին  տողում  հայտնում  է,  որ  զբաղվել  է  Ավեստայի  մեկնաբանմամբ և 80 տարի եղել բոլոր քրմերի հոգևոր առաջնորդը։
  Հաջորդ գրությունները  պահպանվել  են  Նախշ-ե  Ռուստամում`  Քաաբա-ե  Զարդուշտ-ի  հետևումգտնվող  լեռան  վրա,  Նախշ-ե  Ռաջաբում,  Սար  Մեշհեդում։
   Ցավոք  սրտի,4 Book of the Deeds of Ardeshir, Son of Papak (نا(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)کباب شدرایر ه(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)(cid։
 1127)مانراک) http։
 //www.cais5 Бойс М., նշվ. աշխ., էջ 125.Նախշ-ե Ռուստամում և Սար Մեշհեդում թողված արձանագրությունները լավչեն պահպանվել, և շատ հատվածներ այսօր անընթեռնելի են։
 Շապուհ  1-ինի  օրոք  Քարթիրը  զբաղեցնում  էր  «հիրբադի»  և  «մոբեդանմոբեդի» պաշտոնը, ինչը խոսում է հոգևոր աստիճանակարգության առկայության  մասին։
   Սակայն  պետք  է  ընդգծել,  որ  Սասանյանների  կառավարմանսկզբնական  շրջանում  հոգևոր  աստիճանակարգությունը  դեռ  ամբողջությամբչէր ձևավորվել։
  Այս ժամանակ երկրում սկիզբ է առնում մի նոր կրոնական ուսմունք՝ մանիքեականությունը, որի հիմնադիրը նախկին զրադաշտական քուրմՄանին (Մանիքեոս) էր։
  Նա իրեն համարում էր մարգարեներից վերջինը։
  Ըստէության,  մանիքեականության  սինկրետիկ  ուսմունքի  մեջ  տեղ  են  գտել  զրադաշտականության, քրիստոնեության, հուդայականության սկզբունքները։
  Մանին  դրանց  ավելացրեց  նաև  բուդդայականությունը  և  հոգիների  տեխափոխման  ուսմունքը։
   Կրոնական  քողի  տակ  ներկայացվող  այս  շարժումն  իրականում  սոցիալական  բնույթ  էր  կրում։
   Սոցիալական  հավասարության  մասիննրանց քարոզած գաղափարները շատ արագ տարածում են գտնում հասարակության լայն շերտերում։
  Պահպանվել են Մանիի մի քանի աշխատություններ՝«Կեֆալիա», «Շապուհական», «Խոստովանությունների գիրք» և այլն։
 Շապուհ 1-ինն իր սոցիալական հենարանն ընդլայնելու նպատակով փորձեց օգտագործել այդ նոր գաղափարական զենքը։
  Գահ բարձրանալուց հետոՇապուհ 1-ինն արքունիքում ընդունեց Մանիին՝ որպես նոր հավատի մարգարե7։
   Թույլատրելով  մանիքեականության  քարոզչությունը՝  Շապուհը  հետապնդում էր երկակի նպատակ. նախ, մանիքեականությունը վերածելով պետականկրոնի, այն դառնալու էր շահնշահից կախում ունեցող գաղափարական մի ուսմունք, որով նա ձեռք էր բերելու զանգվածների վրա ազդելու նոր, արդյունավետ  մի  միջոց։
   Երկրորդ՝  նա  հույս  ուներ  ստեղծելու  իր  բոլոր  հպատակների,այդ թվում՝ նաև քրիստոնյանների կրոնական միասնություն։
  Եվ վերջապես նաջախջախիչ  հարված  կարող  էր  հասցնել  երկրում  մեծ  ազդեցություն  ձեռք  բերած զրադաշտական քրմությանը, ինչպես նաև հին տոհմիկ ազնվականությանը։
  Այնուամենայնիվ, մանիքեականությանը վիճակված չէր դառնալ Սասանյանպետության  գաղափարական  հիմքը։
   Նրանում  չափից  ավելի  էին  հոռետեսությունը  և  խճճված,  խրթին  փիլիսոփայական  գաղափարները։
   Սակայն  ամենագլխավորը թերևս այն է, որ Մանիի ուսմունքը հագեցված էր ժողովրդավարության գաղափարներով, որոնք չէին կարող հենարան ծառայել կենտրոնացման ձգտումներ ունեցող Սասանյան պետության համար8։
 Ազնվականությունը  և  բարձրագույն  քրմությունը  Շապուհի  կրոնականքաղաքականության  նկատմամբ  այնպիսի  վճռական  դիմադրություն  ցույց7 Бойс М., նշվ. աշխ., էջ 138. 8 Фрай Р., նշվ. աշխ., էջ 304. տվեցին, որ նա ստիպված եղավ հրաժարվել մանիքեականների հետ ամեն տեսակի  շփումներից։
   Մանին  ստիպված  էր  թողնել  իր  հայրենիքի  սահմանները։
 Իրան վերադառնալուց հետո նա մեղադրվեց հերձվածի մեջ, ձերբակալվեց ևհանձնվեց մոգերին։
 Շարժումը  մարելուց  հետո  նրա  հետևորդների  մեծ  մասն  անցավ  Հայաստան, Վրաստան։
  Հետագայում այս շարժումն իր ազդեցությունը թողեց պավլիկյան, թոնդրակյան շարժումների գաղափարախոսության վրա9։
 Քարթիրին հաջողվեց վերականգնել զրադաշտական հոգևորականությանդիրքերը  երկրի  ներսում։
   Որմիզդ-Արտաշիրի  (272-273  թթ.  )  օրոք  Քարթիրըկրում էր «Ահուրամազդայի մոբեդան» տիտղոսը (շատ հավանական է, որ նաառաջինն  է  եղել,  ով  կրել  է  այս  տիտղոսը)10։
   Քարթիրի  ազդեցությունը  երկրիհասարակական-քաղաքական  կյանքում  շարունակվեց  Վարահրան  2-րդի(276-293  թթ.)  թագավորության  օրոք,  որի  ժամանակ  Քարթիրը  երիտասարդշահնշահի կրոնական դաստիարակն էր և հետևաբար կարողացավ ընդլայնելիր  ազդեցությունը  պետության  կառավարման  գործում։
   Բացի  այդ,  նրան  էրշնորհվել  Իստահր  քաղաքի  Անահիտ  աստվածուհու  տաճարի  գլխավոր՝  «վերակացու  տիրակալի»  պաշտոնը,  որը  նրան  տալիս  էր  վիթխարի  իշխանություն, քանի որ Անահիտ աստվածուհին համարվում էր Սասանյան հարստության պահապանը։
  Քարթիրն ինքն իրեն համարում էր մարգարե՝ «աստվածների կամքի» միակ մեկնիչը։
  Նրան էին ենթարկվում ողջ երկրում ցրված հոգևորմիաբանությունները, և բացի այդ՝ Քարթիրի տրամադրության տակ կային հսկայական դրամական միջոցներ և տաճարապատկան հողեր։
  Վերջապես Քարթիրը զբաղեցնում էր նաև պետության գլխավոր դատավորի պաշտոնը11։
  Նրամշակած  «իդեալական  թագավորի»  հայեցակարգի  համաձայն՝  թագավորըպետք  է  լիներ  կրոնասեր,  ամբողջապես  պետք  է  գտնվեր  իր կրոնական  դաստիարակի  ազդեցության  ներքո  և  գործեր  ու  մտածեր  կրոնի  սկզբունքներինհամապատասխան։
   Պետությունը,  Քարթիրի  կարծիքով,  պետք  է  լիներ  աստվածապետական։
 Մեզ ոչինչ հայտնի չէ Քարթիրի հետագա ճակատագրի ու նրա վախճանիմասին։
   Նրա  մասին  վերջին  անգամ  հիշատակվում  է  Ներսեհի  (293-302  թթ.)կողմից Պայկուլի լեռնանցքի մոտ թողված հսկայական արձանագրության մեջ։
 Ինչ-ինչ պատճառներով նրա անունը չքանում է Սասանյան պաշտոնական տարեգրությունների և կրոնական գրքերի էջերից։
  Ենթադրվում է, որ այդ զառամյալ ծերունին սպանվել է հերթական պետական հեղաշրջման ժամանակ12։
 10 http։
 //www.britannica.com/topic/Zoroastrianism. 11 Фрай Р., նշվ. աշխ., էջ 299- 305.12 Бойс М., նշվ. աշխ., էջ 133- 142.Ի դեպ, այսօր պատմաբանների մի մասը փորձում է նույնանձնացնել Սասանյան Իրանի պատմության մեջ մեծ հետք թողած Տանսար և Քարթիր քրմերին13։
 Կարինե ԵրանոսյանՏԱՆՍԱՐ (ՏՈՍԱՐ) ԵՎ ՔԱՐԹԻՐ ՔՐՄԵՐԻ ԴԵՐԸ ՍԱՍԱՆՅԱՆ ԻՐԱՆԻՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄԲանալի բառեր՝ Սասանյան Իրան, զրադաշտականություն, Տանսար (Տոսար), Քարթիր,մանիքեականություն, Մանի (Մանիքեոս)Ամփոփում։

3-րդ  դարում  Քարթիր  և  Տանսար  քրմերի  գործունեության  արդյունքում  ամրապնդվեցին  զրադաշտականության  դիրքերը  Իրանում։
   Ստեղծված  պետական  համակարգը  դարձավ Սասանյան հարստության հզորացման և երկրի կենտրոնացման հիմնաքարը։
  7-րդ  դարում արաբների կողմից տեղի բնակչության բռնի մահմեդականացումից հետո մեծ թվով  զրադաշտականներ  ստիպված  եղան  փախչել  Հնդկաստան,  որտեղ  էլ  հիմնեցին  իրենց  համայնքները,  որոնք  գոյություն  ունեն  առ  այսօր։
   Այստեղ  նրանք  սկսեցին  կոչվել  պարսեր  (աղավաղված՝ պարսիկներ)։
