Կիլիկիայի  Հեթում  Բ  թագավորըլինելովմիջնադարի  ամենաառեղծվածային  կերպարներից  մեկը,  պարբերաբարհայտնվելկենտրոնում։
 Քննարկման  նյութ  են  եղել  թե՛  նրա  քաղաքական,  թե՛  մշակութայինգործունեությունը։
 ուսումասիրողների(1289—1301թթ.),ուշադրությանէՀանրահայտ  են նրա  պատվերով  գրված Աստվածաշունչ  մատյանըև  Ճաշոցը,  որոնք  իրենց  ուրույն  տեղն  ունեն  հայ  մշակույթիպատմության  մեջ՝  առանձնանալով  մի  շարք  յուրահատկություններով։
 Այսպես՝  «Հեթում  Բ-ի  գրչագիրը  մեր  սակավաթիվ  այն  հնագույնձեռագիր  Աստվածաշունչներից  է,  որոնք  սկզբից  մինչև  վերջ  ունենգլուխների  բաժանումներ՝  կատարվածլատինական  Վոլլգատայիհետևությամբ»   [3, էջ135] ։
 ևապրածկառավարածՀետաքրքրական  են  նաև  Հեթում  Բ.  արքայի  կենսագրականփաստերը,պատմաքաղքականժամանակաշրջանը, անձնական ողբերգությունը.  «Հեթում Բ. թագավորնիր  փաստացի  կառավարման  18  տարիների  ընթացքում  վեց  անգամհրաժարվեց գահից՝ մտնելով վանք, և նույնքան անգամ էլ վերադարձավարքունիք։
   Ի  վերջո,  նա  ընդունեց  կաթոլիկ  դավանանք  և,  հարելովֆրանցիսկյան  միաբանությանը,լքեց  պետության  կառավարումը։
 Միաժամանակ  նա  երկրում  գլխավորում  էր  լատինասերների  հոսանքը՝պահանջելով, որ հայերը նույնպես ընդունեն կաթոլիկություն» [3, էջ 138]։
 Այս  ամենով  հանդերձ՝  նա  ստեղծագործել  է  և  իր  իսկ  կողմիցպատվիրած  Աստվածաշունչ  մատյանում  իբրև  հիշատակարան  թողել  է1295  թվականին  գրված    Ոտանաւոր Բարեպաշտի Թագաւորին ՀայոցՀեթմոյ  հետաքրքական  քերթվածը։
 յիշատակարանյատկապէս  յօրինեալ  եւ  գրեալ  է  բարեպաշտ  և  ուսումնասէր  թագաւորնՀայոց Հեթում Բ. ի վերջ Աստուածաշնչի միոյ ընտիր օրինակի զոր յԻւր իվայելս  գաղափարեալ  է  յընտրելագոյն  օրինակէ  Ստեփաննոս  անունծերունի ոմն ի վերայ մագաղաթի, բոլորագիր, գեղանի գրչությամբ թուինՀայոց  ՉԽԴ  եւ  ի  փրկական՝  1295….  ԱՒՐՀՆՈՒԹԻՒՆՆ  ՈՐ  ԿԱՐԴԱՅ,ԳՈՎՈՒԹԻՒՆ  ՈՐ  ԼՍԷ,  ՓԱՌՔ  ՏՈՒԱՒՂԻՆ,  ԵՒ  ՅԻՇԱՏԱԿ  ԳՐՉԻՆ,ԱՄԵՆ, ԹՈՒԱԿ. ՉԽԴ. ԳՐԵՑԱՒ» [2, էջ 42]։
 «Զսոյն  զայսարժեքը,առանձնացրելստեղծագործությանԻ  դեպ,  հիշարժան  է  այն  փաստը,  որ  «Արարատ»  ամսագրիխմբագրությունը,  նկատելով  և  կարևորելով  հիշյալ  քերթվածի՝  որպեսինքնուրույնէԱստվածաշունչ  մատյանից  և  առանձնաբար  տպարգրել  է՝  ընդգծելովհեղինակայինյուրահատկությունը.  «Յիշատակարանս  այս  թեպէտքանիցս  ընծայեալ  է  ի  լոյս  ի  վերջ  Աստուածաշնչոյ,  այլ  հարազատբնագիր  մանաւանդ  եւ  ինքնաձեռագիր  օրինակն  զոր  ունիմք  իմատենադարանի  Ս.  Աթոռոյս  առաքելական,  իղձ  մեծ  ազդեաց  մեզհրատարակելյագուրդհետաքրքրության  բանասիրաց»  [2,  էջ  42]։
   Այս  երկին  անդրադարձել  էնաև «Սիոն» ամսագրի խմբագրությունը՝ հրատարակելով այն ի շարս այլհիշատակարանների  և  ամբողջությամբ  քառատող  բանաստեղծականտների տարբերակելով [7, էջ 174-176]։
 միջոցաւ  ԱրարատայիվայելսևՆշենք,  որ  «Արարատ»  և  «Սիոն»  ամսագրերի  ներկայացրածտարբերակներում  կան  որոշակի  տարբերություններ,  ինչպես՝  Բռովարտաքինք  իմ  պաճուճին/Սիոն/  Բըռով  արտաքոյքս  իմ  պաճուճին/Արարատ/, Նաև յապայս գոլ յիշատակ /Սիոն/ Սա յապայս գոլ յիշատակ/Արարատ/, Զոր ի նախկի սկսեալ սկզբաց /Սիոն/ Զոր ի նախնի սկսեալսկըզբացենգրչագրական աղբյուրների տարբերությամբ։
 որոնք,  անշուշտ,  պայմանավորված/Արարատ/,համեմատվելովՆկատենք,  որ  Հեթում  Բ-ի  հիշյալ  ստեղծագործությունը,  դասվելովպատմաքաղաքական  վիպերգության  շարքին,  արժանացել  է  բարձրգնահատականի՝նույնիսկ  Ներսես  Շնորհալու«Վիպասանության»  հետ.  «Ներսես  Շնորհալու  «Վիպասանության»  հետնույնական  կապ  ունեն  նաև  Հեթում  Բ  թագավորի  և  ՍմբատՍպարապետի քերթվածները» [6, էջ 156-157]։
  Բարձր է գնահատվել նաևկիլիկյան  արքայի  բանաստեղծական  ձիրքը.«Հեթում  թագավորըօժտված մատենագիր է. ձևական հարցերում նա ինքնուրույն է, ճաշակ էդրսևորում,  հրաժարվել  է  նույնահանգությունից,  գրել  զուգահեռհանգերով։
  Այս հանգամանքը դրականաբար է ազդել որակին» [6, էջ 156157]։
 Այս  ստեղծագործությունն  ուշագրավ  է  և՛  որպես  հիշատակարան,և՛  որպես  ինքնուրույն  երկ՝  չափածո  գործ՝  գրված  վանական-արքայիձեռամբ։
   Ըստ  էության՝  այն  գրական  ժանրերի  համադրություն  է՝ինքնաբուխ  անկեղծ  շարադրանքով։
   Հեթում  Բ-ն,  ներկայացնելով  իրտոհմի  պատմությունը,  խոսում  է  նաև  տվյալ  ժամանակաշրջանի,անձնական ապրումների, նույնիսկ Զատկի տոնին վերաբերող անհամաձայնությունների  մասին  ապաշխարող  վանականի  և  արքայի  անունից՝արտահայտելով  հետաքրքրական  և  ինքնատիպ    աշխարհընկալումն  ուզգացումը։
  Նարեկացիական ոգով շարադրանքն ամբողջովին տոգորվածէբացահայտելովիրականության  իր  ընկալումը՝  Հեթում անուամբ լոկ թագաւոր, Ներքոյաղքատ եւ պարտաւոր, Քանզի կոչիմ իշխան հայոց, Բայց ես իշխիմյախտից իմոց։
   Նուրբ  հոգեբանական  զգացողությունը,  սակայն,  տեղի  էտալիս,թվական  տվյալներ՝հիշատարականներին  բնորոշ  չափազանց  կարևոր  հատկանիշ.  Որոյանկեղծությամբ՝ապաշխարողմարդուերբ  պետքէներկայացնել  Բոլոր  մեջբերումները  վերցրել  ենք  «Սիոն»  և  «Արարատ» պարբերականներում առկատարբերակները համեմատելով։
 գրութիւնս աւարտեցաւ Մինչ մեր ամացս թիւ լցաւ, Եօթն հարիւ ընդքառասնի, Եւ այլ չորից հայոց թուի։
 Գեղարվեստական  խոսքին  հատուկ  պատկերավորությունը  ևսդրսևորվում է ինքնատիպությամբ, օրինակ՝ իրենց տոհմը սկզբնավորողիշխանին  համեմատում  է  Նոյի  հոտ,  ինչպես՝  Յայն  հեղեղէ Ռուբէնզերծեալ, Որ ի Գագկայն զարմէ սերեալ, իբրու տապանն այն Նոյի, որԷբաց  զերկիրս  այս  մեր  տոհմի։
   Բանաստեղծական  հետաքրքիրընկալմամբ  որդիներ  ունենալու  հանգամանքը  արտահայտում  է  ծաղկելբառով,  ինչպես՝  Ապայ  Լեօնն  պայազատեալ,  Այն  որ  երեք  որդւովծաղկեալք, Քանզի Թորոս եւ Ստեֆանէ Ընդ Մլեհի ծնան ի նմանէ։
   Կամբազմազգ  երկիրը  համեմատում  է  ալեծուփ  ծովի  հետ,  ինչպես՝  Իբազմահոյլ  ծփանս  ալյաց  Յորումն  աշխարհ  կայր  յայլազգեաց…Գույների  խտացմամբ  նկարագրում  է  մայրաքաղաքի  գրավումը.  Եղեւխաւար  մեզ  անհնարին,  Անմխիթար  սուգ  ցաւագին,  քանզի  առինքաղաքն Արքայ, Եւ զբոլորսն որք ընդ նմա։
 Պատկերավորմանմիջոցներից  առանձնանումիրենցյուրահատկությամբ  համեմատությունները,  որոնք  առավելագույնս  ենարտահայտում  հեղինակի  մտածողությունը  և  աշխարհընկալմանինքնատիպությունը,  ինչպես՝  որպէս առիւծ մռնչելով, որպէս ճնճղուկքյորսոյ զերծաք և այլն։
 ենՀեղինակըպատկերներհետաքրքրականստեղծելԱստվածաշնչում  և  առակներում  առկա  հանրահայտ  իրողություններիակնարկմամբ՝  միաժամանակ  դրսևորելով  նուրբ  դիտողականություն,նոր  տարբերակային  ձևեր  կազմելով,  ինչպես՝  Եւ  ըստ  նեխեալգերեզմանին, Բռովք արտաքինք իմ պաճուճին։
  Կամ հեղեղաւ ընկղմելոյ,Ճեղ ի ցամաք զձեռն իւր ձգելոյ։
   Հովիվն եդ զանձն ընդ ոչխարաց,մատնեալ զոսկերս իւր նշխարաց։
 էևԹեև ողջ ստեղծագործությունը գրաբարով է շարադրաված, սակայնհանդիպում  են  գրաբարին  անծանոթլեզվական  իրողություններ,օրինակ՝  Ֆ  հնչյունի  կիրառումը՝ Ստեֆանէ,  որը,  եթե  նկատի  ունենանքժամանակաշրջանըհայերենիյուրահատկությունները,  պետք  է  համարել  բնականոն։
   Վկայվել  ենիմաստային  նոր  կիրառություններ,  օրինակ՝  Զապէլ  դշխոյ  դուստրսորայ, Զուգեալ տիրեաց զկնի նորայ, Սա արքային Հեթմոյ լծեալ զԼեօննարքայ հայրն իմ ծնեալ։
  Այս փոքրիկ հատվածում ուշագրավ են զուգեալև լծեալ բառերը, որոնցից մեկը կիրառված է միջինհայերենյան՝ դառնալ[4,  h.  Ա,  էջ  220]  իմաստով,  իսկ  մյուսը  գրաբարում  հայտնի  լծակցել՝Կիլիկիայումգործառվողամուսնանալ  [5,  h.  1,  էջ 889]  բառի  նմանությամբ  գործածվել  է  հենց  այդիմաստով։
 Վկայվել  է  նաև  գուն  գործել  հարադրությունը,  որը  տեսնում  ենքմիայն  Արմատական  բառարանում՝  իբրև  առանձին  անգործածականարմատ,  որը  հարադրվում  է  գործել,  դնել  բայերի  հետ՝  կազմելովգրաբարյան  ոճեր՝  գուն  գործել,  գուն  դնել՝  փութալ,  ջանալ,  ջանք  գործդնել  իմաստներով  [1,  հ.  1,  էջ  592].  Բազում ամրոցս ըմբռելով, Եւզքրիստոնեայս կոտորելով։
  Որ եւ յաշխարհ մեր արշավէր, Երիցս անգամզայս գուն գործէր….  Կիրառել է այլ գրաբարյան ոճեր ևս՝ դրսևորելով բանաստեղծականնուրբ ճաշակ, օրինակ՝ Որ վասն ազգիս մեր եւ երկրի, Զանձն իւր դնելովչոքաւ գերի։
    Ի բաց թողուլ բաջաղէին, Չորեքտասան օրն ընտրէին։
  Իսկմեք զուղիղն դատեցաք…Բանաստեղծական պատկերն ավելի տպավորիչ դարձնելու համարկիրառել է նաև առավելաբար միջին հայերենին բնորոշ շրջասույթ՝ ազգնետողաց,  որը  դիտվում  է  իբրև  մակդիր  մոնղոլ  –թաթարների,  իբրևկռվաբարո և վարժ նետաձիգների (տե՛ս 4, հ. Բ, էջ 190)։
  Զի յորս էաք մեքապաստան՝ Ազգ նետողացն հեղգացան։
 Ինչ  վերաբերում  է  քերականական  ձևերի  դրսևորմանը,  ապա  այսպարագայում  ևս  գերիշխում  են  գրաբարյան  ձևերը.  այսպես՝ներգոյականի  իմաստը  հիմնականում  արտահայտվել  է  նախդրայինձևերով,  ինչպես՝  Ստացայ  անկեալս  ես  չարաչար՝  Կամօք  ի  սուգանմխիթար…  ի ծփանս ալյաց,  կամ՝  Որպէս առիւծն մռնչելով, Զմեզյորովայնս համարելով…  սակայն  վկայվել  է  միջին  հայերենի  համարնորակազմություն համարվող ներգոյականի –ում ձևույթով և ի նախդրովկամված  տարբերակ.  Օրհնեալ  զնա  ընդ  Հօրն  իւրում,  Եւ  ընդ  Հոգւոյնիւրոյ  սրբում,  Միշտ  եւ  յաւէտ  եւ  յապառնում,  Զերիսն  ի  մի  բնութեաննոյնուն։
   Ընդ  որում,  օրինակից  ակնհայտ  է,  որ  ում  հնչյունախումբընպաստում է հանգավորման ձևավորմանը։

Հեթում  Բ  արքան,  լինելով վանական,  թողել,  որն  առանձնանում  է  դասվել նույնիսկ հետաքրքրական  հիշատակարան  է  անհատական դասվել  մտածողության  դրսևորումներով։
     Հիշատակարանը,  լինելով  չափածո  ստեղծագործություն,  է  պատմաքաղաքական  վիպերգությունների  շարքում՝  համեմատվելով  Ներսես  Շնորհալու  Վիպերգության  հետ։
   Վանական-արքայի  երկը  հիշարժան  է  և՛  լեզվաբանական,  տեսանկյուններից՝  բացահայտելով  առանձին  մտավորականների  լեզվում  վկայված  առանձին լեզվական և գեղարվեստական յուրահատկությունները, որոնց  ուսումնասիրության  ու  քննության  վերաբերյալ  մեր  դիտարկումները  ներկայացրել ենք  սույն հոդվածում։
  Լեզվի պատմության տեսանկյունից՝  կարևոր  և  արդիական  է  առանձին  հեղինակների  լեզվի  ուսումնասիրությունը, որը հնարավորություն  է տալիս ամբողջացնելու տվյալ  ժամանակաշրջանի լեզվի լիարժեք պատկերը։
