ՎԵՐԳԻԼԻՈՍՆ` ԻԲՐԵՎ ԴԱՆԹԵԻ ԻՆՔՆԱՃԱՆԱՉՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆ «ԱՍՏՎԱԾԱՅԻՆ ԿԱՏԱԿԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ» ՊՈԵՄՈՒՄԴանթե Ալիգերիի «Աստվածային կատակերգությունը», ինչպես համաշխարհային գրականությանբոլոր հին կոթողները, դարերի ընթացքում ունեցել է անվերապահ հիացողներ, վերապահությամբ ընդունողներ և նույնիսկ թերագնահատողներ։
  Ոմանք «Կատակերգությունը» բարձր են գնահատել իմաստասիրական-աստվածաբանական  բովանդակության  համար,  ոմանք՝  ազգային  ազատագրության  ևանկախության մոտիվների (Ուգո Ֆակլո, Ջակոմո Լեոպարդի, Մաձիննի և այլք), շատերը գնահատել եննրա բանաստեղծական բարձր արվեստը, ոմանք էլ Դանթեին պարզապես կոչել են «Շիրիմներում բանաստեղծություններ գրող բորենի»1։
  Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ և գիտական աշխատանքներեն  կատարվել,  սակայն  Դանթեի  «Կատակերգությունն»  այսօր  էլ  շարունակում  է  մնալ  գրականագետների ուշադրության կենտրոնում, և կարելի է ասել՝ Դանթեի հանճարի գաղտնիքը մինչև այսօր էլ վերջնականապես  բացահայտված  չէ։
   Այս  լայնակտավ  «աստվածային  պոեմում  անձնական  և  համամարդկային ողբերգության թեման, թերևս, գլխավորն են։
  Այս երկու թեմաներն, իհարկե, անջատ հանդես չենգալիս, սրանք ունեն մի ամուր շաղախ՝ լուսավորության խնդիրը։
 Դանթեն  Դժոխքում  ու  Քավարանում  ուներ  իր  խորհրդականը,  ուսուցիչը  և  ուղեկիցը։
   Եվ  ահաինքն  էլ  դառնում  է  համայն  մարդկության  ուղեկիցը,  բռնում  նրա  ձեռքը,  ցույց  տալիս  դաժան  պարունակներ ու մռայլ բոլորաններ։
  Եվ այս ոչ ինքնանպատակ Դանթեն ցանկանում էր մարդկությանը տալմի  հզոր  զենք՝  իմաստություն,  որով  նա  կկարողանար  պայքարել  ամենազորեղ  թշնամու՝  սեփականմեղսագործ «Ես»-ի դեմ։
  Այս զենքն ինքը նույնիսկ չուներ մինչ մթամած անտառում հայտնվելը։
  Ահա  մեր  առջև  բացվում  է  պոեմը.  Դանթեն  իր  կյանքի  կիսաճամփին  հայտնվում  է  մի  մթամածանտառում,  որտեղ  նշմարվում  է  լուսեղեն  լեռը,  սակայն  դրան  հասնելն  այդքան  էլ  հեշտ  չէր.  պետք  էհաղթահարել  մարդկային  երեք  մեղքերն  այլաբանորեն  ներկայացնող  երեք  գազաններին  (հովազ,առյուծ, էգ գայլ)2 և անցնել  այն անտառով, որտեղից դեռ ոչ ոք դուրս չի եկել, լուսավորվել և դառնալարժանի։
 Օգնությունը չի ուշանում. նա հանդիպում է Վերգիլիոսին՝ Դանթեի խոսքով ասած՝ «բոլոր պոետների փառք ու սիրուն»։
  Հռոմեացի նշանավոր բանաստեղծ Վերգիլիոսն այստեղ ներկայացված է իբրևխորհրդանիշ  բանականության,  ինչպես  նաև  կայսերական  իշխանության։
   Բանականության  պարտականությունն  է  մարդկանց  առաջնորդել  դեպի  երկրային  երջանկություն։
   Վերգիլիոսը  Դանթեին  ազատում  է  «մթամած  անտառից»  և  Դժոխքի  ու  Քավարանի  միջով  նրան  առաջնորդում  է  դեպի  երկնայինԴրախտ։
   Վերգիլիոսն  իր  «Էնեական»-ում  երգել  է  կայսրությունը  և  նկարագրել  Էնեասի  այցելությունըհանդերձյալ  աշխարհ,  իսկ  «Հովվականք»-ում,  ըստ  միջնադարյան  մեկնաբանության,  մարգարեացել  էՄեսիայի  գալուստը։
   Սակայն  այսքանով  չի  ավարտվում  Վերգիլիոսի  գերակատարությունը.  հեթանոսՎերգիլիոսը  Դանթեի  պոեմում  ստանում  է  դեր,  որը  միջնադարյան  «տեսիլքի  ժանրում»  սովորաբարստանձնում էր հրեշտակը։
  Այս համարձակ քայլը բացատրվում է նրանով, որ Վերգիլիոսը միջին դարերում համարվել է քրիստոնյա Քրիստոսից առաջ։
  Դանթեն  Վերգիլիոսին  գնահատել  է  ավելի  բարձր,  քան  միջնադարի  ամբողջ  գեղարվեստականգրականությունը։
  Վերգիլիոսը նրա համար փիլիսոփա էր և սիրելի պոետ, բայց գլխավորը` նա լուսավորիչ էր, մեծ լուսավորիչ, ում շնորհիվ և միջոցով Դանթեն ստանում է իր բոլոր հարցերի պատասխանները, իսկ մենք՝ մերը։
  Ահա  մեր  առջև  բացվում  է  դանթեական  Դժոխքը.  հենց  առաջին  պարունակում՝  Լիմբոսում,  որտեղ մնում են այն հոգիները, որոնք թեև չեն մեղանչել, բայց և այնպես չեն էլ փրկվել, որովհետև կամմահացել են մկրտություն ստանալուց առաջ և կամ ապրել են քրիստոնեությունից առաջ, որոնց թվինէր պատկանում հենց ինքը՝ Վերգիլիոսը. մենք հանձին նրան տեսնում ենք սրտացավ մարդու, ում ցավէ պատճառում ներքևում գտնվող բոլոր մարդկանց տանջանքները.1 Ֆրիդրիխ Նիցշե, Չաստվածների մթնշաղ, Երևան, 1992, էջ 220։
 2 Դանթե Ալիգերի, Աստվածային կատակերգություն, Երևան, 1983, էջ 6-7։
  Տանջանքն անձանց, որ ցածում են գտնվում, Դեմքիս վրա դալկություն է սփռել, Պատասխանեց,- որ քեզ ահից է թվում1։
 Ահա այսպես Մեծ ուսուցիչն ուղեկցում է Դանթեին պարունակ առ պարունակ, պատմում, բացատրում  և  կապ  է  հաստատում  այնտեղ  տանջվողների  և  Դանթեի  միջև։
   Մեծ  վարպետը  նաև  Դանթեիպաշտպանն  էր.  հինգերորդ  պարունակում,  ուր  տանջվում  էին  բարկացկոտները,  ճահճի  մեջ  նրանքհանդիպում  են  տղմուտ  մեկին՝  ասպետ  Ֆիլիպպո  դեյլի  Ադիմարին՝  հարուստ,  գոռոզ,  բարկացկոտմարդ, ում անվանեցին Արջենտի, այսինքն՝ «արծաթյա», որովհետև նա սովորություն ուներ իր ձին պատել  արծաթով։
   Վերջինս,  զայրանալով  Դանթեի  վրա  իրեն  անիծյալ  և  լպիրշ  անվանելու  համար,  ցանկանում է վնասել նրան, սակայն կրկին չի ուշանում Վերգիլիոսի՝ իր «որդուն» հասցրած օգնությունը. Այն ժամ ցասմամբ նա ինձ մեկնեց ձեռքն իր. Բայց առաջնորդս հրեց նրան, ասելով. «Շուտ դեն գնա, մյուս շների հետ կորչիր»2։
  Այստեղ  մենք  տեսնում  ենք  Դանթեի  հանդեպ  Վերգիլիոսի  մեծ  սերը,  վերջինս  փարվում  է  նրան,համբուրում և ասում. «Հոգի՛ զայրասիրտ, Քեզ հղացողն հավետ օրհնյա՛լ լինի թող»։
  Ինչպես արդեն նկատեցինք, Վերգիլիոսը լոկ ուղեկից, լոկ ներկայացնող չէր. նա զայրանում էր ուզարմանում,  երբեմն  մեղսագործների  հետ  վերապրում  իրենց  ցավերը,  երբեմն  էլ՝  ժպտում  արդարության երեսին։
  Այստեղ կարելի է ասել, որ, եթե Դժոխքը (նաև Քավարանը և Դրախտը) համարենք լճացած  մի  վայր,  որտեղ  չկա  շարժում,  փոփոխություն,  և  միակ  շարժվողը  Դանթեն  է,  ապա  ՎերգիլիոսըԴանթեին  ոչնչով  չի  զիջում։
   Տասնչորսերորդ  երգում3,  որտեղ  գտնվում  էին  Աստծուն  հայհոյողները՝պառկած  հուր  ու  բոցի  տեղատարափի  տակ,  Դանթեն  ու  Վերգիլիոսը  հանդիպում  են  Կապանևսին՝Թեբեի դեմ պայքարած և այն պաշարած յոթ արքաներից մեկին։
  Այստեղ մենք տեսնում ենք կրքոտ ևբարկացած Վերգիլիոսին. սա նոր էր նույնիսկ Դանթեի համար։
  Վարպետս այնժամ խոսեց կրքով բացահայտ, Ինչպիսին ես չէի լսել նրանից. «Ո՜վ Կապանևս, գոռոզությանդ համար այդ Արժանի ես պատժվելու այդպես միշտ. Այդ պատիժդ քեզ տեղին է ու հարմար Քո վարքի ու բարքի համար ամբարիշտ»4։
  Դանթեի խոհական ուղեկիցը միշտ չէ, որ հանդես է գալիս իր հուզումներով և կարծիքներով։
  Այսառումով  չափազանց  հատկանշական  է  Երեսուներեքերորդ  երգը,  ուր  մենք  տեսնում  ենք  հետևյալը.իններորդ  պարունակում,  ուր  պատժվում  են  վստահության  մասնավոր  պատճառ  ունեցողներին  խաբողները կամ դավաճանները, գտնվում է ՈՒգոլինոն, ով հավերժորեն կրծում էր Ռուջջերի դեյլի Ուբալդինիի գլուխը։
  Ուգոլինոն Դոնորատիկոյի կոմսն էր։
  Թեև Գիբելլինյան տոհմից էր, բայց 1275 թ. իր փեսայի՝  Ջովաննի  Վիսկոնտիի  հետ  համաձայնության  եկավ՝  գերիշխան  դարձնելու  համար  գուելֆներինիր հայրենի Պիզայում։
  Դավադրության համար նա աքսորվեց, բայց հաջորդ տարի վերադարձավ Պիզաև ի վերջո դարձավ Պիզայի համայնք-հանրապետության ղեկավարը։
  1288 թ. ամռանը Գիբելինյան կուսակցության արքեպիսկոպոս Ռուջջերի դեյլի Ուբալդինիի և Գուալանդի, Սիսմոնդի տոհմերի ղեկավարությամբ ապստամբություն բարձրացրեց։
  Ուգոլինոն իր երկու որդիների և երկու թոռների հետ կալանավորվեց և բերդ նետվեց։
  Եվ մի քանի ամիս բանտարկությունից հետո հինգն էլ սովամահ արվեցին1289 թ. փետրվարին5։
 Եվ ահա, Ուգոլինոն Դանթեին և Վերգիլիոսին պատմում է իր սահմռկեցուցիչ պատմությունը, որըկցնցեր անգամ ամենաանտարբեր սիրտ ունեցողին։
  Նա բերանը (ո՜չ գլուխը) բարձրացնելով պատմումէ, թե ինչպես է Ռոջջերին դավաճանել իրեն և կողպել ամրոցում։
  Խավարչտին ամրոցի նեղ բացվածքիմիջով նա տեսել էր բազմաթիվ լուսինների ծնունդներ և մահեր մինչ այն օրը, երբ նա երազում տեսնումէ Ռոջջերիին շների հետ գայլին ու իր ձագերին հալածելիս (աչքը տեսնում է կենդանիներ, բայց հոգինաղոտ կերպով զգում է, որ հարցը վերաբերում է իրեն և իր որդիներին, և այն գայլն ու ձագերը մարդկային բառերով վերածվում են հոր և որդվոց)։
  Առավոտյան նա այն ժամին, երբ բանտապանը սովորաբար ուտելիք է բերում, հանկարծ լսում է, որ բերդի  դուռը մեխում են։
  Անցնում է մեկ օր և  մեկ գիշեր,Ուգոլինոն վշտահար կրծում է ձեռքերը, երեխաները, կարծելով, որ հորը տանջում է սովը, նրան առաջարկում  են  կշտանալ  իրենց  մարմնով։
   Չորրորդ  օրն  սկսում  են  մահանալ  երեխաները՝  մեկը  մյուսիհետևից։
  Նա երկու օր աղիողորմ արտասուք է  թափում, մթության մեջ  շոշափում է նրանց դիակները,ապա քաղցը հաղթում է նրա խորին վշտին։
 1 Դանթե Ալիգերի, էջ 21։
 2 Նույն տեղում, էջ 40։
 3 Նույն տեղում, էջ 67-72։
 4 Նույն տեղում, էջ 69։
 5 Նույն տեղում, էջ 527։
  Իհարկե  այն  հարցը՝  եղել  է  արդյոք  այսպիսի  բան,  թե  ոչ,  խնդրի  մի  կողմն  է։
   Մեզ  ավելի  հետաքրքրում  է  Դանթեի  կարծիքն  այս  սարսափելի  դեպքի  մասին  և  Վերգիլիոսի  վերաբերմունքը։
   Գիտե՞ր  Դանթեն  այս  պատմության  մասին  ավելին,  քան  հայտնում  է.  ամենայն  հավանականությամբ՝  ոչ։
 Խորխե  Լուիս  Բորխեսն  իր  «Ինը  էսսե  Դանթեի  մասին»  ստեղծագործությունում  այս  ամենին  տալիս  էտրամաբանական  ու  հետաքրքրական  լուծում.  իրական  կյանքում  մարդը,  հայտնվելով  բազմաբնույթայլընտրանքների  միջև,  ընտրում  է  մեկը  և  մոռանում  մյուսները։
   Բայց  արվեստի  երկիմաստ  աշխարհում, որը թվում է և՛ հուսալի, և՛ կասկածելի, ամեն ինչ այլ է։
  Սովի ամրոցում Ուգոլինոն և՛ ուտում է իրզավակներին,  և՛  չի  ուտում։
   Հենց  այս  տանջող  անորոշությունն  էլ,  այս  անվստահությունը  ստեղծում  էայդ տարօրինակ երգը։
  ՈՒգոլինոյին Դանթեն տեսել է երկու հնարավոր մինչմահյան տանջանքներում,և այսպիսին են տեսնում նրան սերունդները1։
  Սա Դանթեն. իսկ Վերգիլիո՞սը։
  Տարօրինակ  է  Վերգիլիոսի  լռությունը.  նա,  ով  ներկայացնում,  խոսում,  հիանում  կամ  նվաստացնում  է,  այս  երգում  ընդհանրապես  չի  երևում։
   Հենց  այստեղ  ենք  մենք  գտնում  Վերգիլիոսի  կերպարիբանալին. ո՞վ էր Վերգիլիոսը, պարզապես հին աշխարհի երևելի բանաստեղծներից մե՞կը, ով ներկայացվում  է՝  որպես  Դանթեի  իմաստուն  ուղեկից.  ո՛չ։
   Մենք  տեսնում  ենք  Դժոխքը  (նաև  Քավարանը  ևԴրախտը)  Դանթեի  աչքերով,  իսկ  Դանթեն՝  այնպիսին,  ինչպիսին  ներկայացնում  էր  Վերգիլիոսը,  այսինքն՝  տրամաբանորեն  կարելի  է  ասել,  որ  մենք  այն  տեսնում  ենք  հենց  այնպիսին,  ինչպիսին  Վերգիլիոսը։
  Վերգիլիոսը լռում է, որովհետև լռում է Դանթեի ներքին ձայնը, կամ կարելի է ասել՝ այս երկուսընույնանում  են։
   Վերգիլիոսն  ասում  է  այն,  ինչը  Դանթեն  արդեն  իսկ  գիտեր,  նա  տանում  է  Դանթեինդեպի  լույսն  ինքնաճանաչման  ու  ինքնամաքրման  միջոցով։
   Վերգիլիոսը  պարզապես  ուղեկից  չէր,  նաԴանթեի խիղճն էր, Դանթեի ներքին ձայնը, նա հենց ինքը՝ Դանթեն էր՝ իր մութ դժոխքից դուրս գալուճանապարհին։
 Աստղիկ ՕհանյանՎԵՐԳԻԼԻՈՍՆ` ԻԲՐԵՎ ԴԱՆԹԵԻ ԻՆՔՆԱՃԱՆԱՉՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆ «ԱՍՏՎԱԾԱՅԻՆ ԿԱՏԱԿԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ» ՊՈԵՄՈՒՄԲանալի բառեր՝ Դանթե, Վերգիլիոս, լուսավորություն, ինքնաճանաչում, դժոխք։

Հոդվածի թեման ուշ միջնադարյան հանճարեղ գրող Դանթե Ալիգերիի «Աստվածային կատակերգությունն» է  և  նրանում  կարևորագույն  կերպարներից  մեկը՝  Վերգիլիոսը։
   Վերգիլիոսը  եղել  է  Դանթեի  ուղեկիցը  Դժոխքում  և  Քավարանում  և  բացահայտվել  է  բազմակողմանի։
   Հեթանոս  Վերգիլիոսը  Դանթեի  պոեմում  ստանում  է  դեր,  որը  միջնադարյան  «տեսիլքի  ժանրում»  սովորաբար  ստանձնում  էր  հրեշտակը։
   Դանթեն  Վերգիլիոսին  գնահատել  է  ավելի բարձր, քան միջնադարի ամբողջ գեղարվեստական գրականությունը։
  Վերգիլիոսը նրա համար փիլիսոփա  էր  և  սիրելի  պոետ,  բայց  ամենից  առաջ`  նա  լուսավորիչ  էր,  մեծ  լուսավորիչ,  ում  շնորհիվ  և  միջոցով  Դանթեն  ստանում է իր բոլոր հարցերի պատասխանները, իսկ մենք՝ մեր։
