2016 թվականի Դավոսի Համաշխարհային տնտեսական ֆորումը նշանավորվեց կրթության զարգացման հիմնահարցերի առաջադրմամբ։
   Քննարկելով կրթության ոլորտի մասնագետների կարողություներն ու հմտությունները՝ 2020 թվականի համար առանձնացվեցին առավել արդիական հետեւյալ հմտությունները՝ գտնել առաջադրված խնդիրների համալիր լուծումներ, ընդունել դատողություններին համապատասխան որոշումներ, իրականացնել համատեղ գործունեություն, բանակցություններ վարել, ցուցաբերել քննադատական մտածողություն, ստեղծագործականություն, մարդկային ռեսուրսների կառավարում, հուզական կայունություն, իմացական ճկունություն (Davos, 2016)։
   Ապագայի մասնագետների համար մասնավորապես կարեւորվում են քննադատական մտածողության եւ հուզական ինտելեկտի առկայությունը։
  37Հայ գիտնականներն իրենց տեսական ենթադրությունների ու էմպիրիկ հետազոտությունների համապատասխան՝ առանձնացնում են շախմատի ուսուցիչների հետեւյալ հմտությունները՝ առարկայի իմացություն, շփում եւ հաղորդակցում, ուսուցման ռազմավարության եւ մեթոդների ընտրություն, մտածական կարողություններ, նպատակների պլանավորում եւ առաջադրում, ուսուցման հմտություններ՝ սովորողների պահանջմունքների գիտակցում, դասարանի կառավարում եւ մոտիվացում, գնահատում (Սարգսյան, Խաչատրյան, 2019, էջ 12)։
   Վ. Սարգսյանը եւ Հ. Խաչատրյանը մասնավորապես ընդգծում են շախմատի ուսուցչի՝ «քննադատաբար մտածելու» կարողության անհրաժեշտությունը։
   Ըստ հեղինակների՝ «քննադատաբար մտածել» նշանակում է տեղեկատվությունը, գիտելիքը քննարկել բազմակողմանիորեն, վերլուծել, համեմատել, ձեւափոխել, որպես արդյունք՝ հանգել որոշակի դիրքորոշման, այն ընդունել կամ ժխտել։
   Ընդ որում, նման ուսուցիչը ոչ միայն ինքն է դրսեւորում այդ որակները, այլեւ զարգացնում է դրանք իր սաների մեջ» (Սարգսյան, Խաչատրյան, 2019, էջ 15)։
  Ս. Խաչատրյանը դիտարկում է «Շախմատ» առարկայի այն առանձնահատկությունները, որոնցում դրսեւորվում է դրա հանրակրթական արժեքը։
  Մասնավորապես, հեղինակի կարծիքով, շախմատը նպաստում է սովորողների ուշադրության կենտրոնացմանը, կազմակերպական որակների ձեւավորմանը, դիմացինի քայլերը հաշվի առնելու կարողության եւ քննադատական մտածողության զարգացմանը։
   Ըստ Ս. Խաչատրյանի՝ շախմատի ուսուցիչը պետք է քննադատական մտածողությունը դիտարկի որպես վերջնանպատակ (Խաչատրյան, 2019, էջ 12)։
  Քննադատական մտածողության վերջնանպատակն է իրադրությունը վերլուծելու, որոշումներ կայացնելու եւ խնդիրներ լուծելու հմտությունների ձեւավորումը։
   Քննադատաբար մտածող անձինք իրենց եզրակացությունները կառուցում են ավելի շատ փաստերի, քան զգացմունքների վրա։
   Նրանք կարողանում են վերլուծել սեփական դատողությունները, հայտնաբերել բացթողումներն ու կանխատեսել հետեւանքները՝ ընդհանուր առմամբ կատարելագործելով իրենց գաղափարները (Murawski, 2014, Lundquist, 1999)։
  21-րդ դարում մրցակցային աշխատաշուկան իրապես կարեւորում է քննադական մտածողությամբ օժտված ուսուցիչների դերը սերնդի կրթության եւ դաստիարակության գործում։
   Սակայն կրթական համակարգում քննորեն մտածող ուսուցիչներին «պահելու» եւ մոտիվացնելու պահանջը մեծացել է, եւ գործատուները գիտակցում են նաեւ դրա կարեւորությունը։
  Վերջին տասնամյակում մշակվել են աշխատանքային մոտիվացիայի բնութագրման բազմաթիվ տեսություններ, որոնք մեծամասամբ ուսումնասիրում են անձի պահանջմունքները, դրանց ազդեցությունը եւ դերը աշխատանքային գործունեության մոտիվացիոն ոլորտի վրա։
  Նպատակ ունենալով արձանագրել եւ բացահայտել դպրոցում դասավանդման «լավագույն փորձ» ունեցող շախմատի ուսուցիչների քննադատական մտածողության եւ դրա բաղադրիչների, ինչպես նաեւ աշխատանքային մոտիվացիայի մակարդակը՝ 2019 թվականին «Շախմատ» գիտահետազոտական 38ինստիտուտի հոգեբանների թիմն իրականացրել է փորձարարական հետազոտություն ։
  Փորձարարական հետազոտությունն իրականացվել է հետեւյալ հաջորդական փուլերով. 1. Հետազոտության տեսամեթոդաբանական հիմքերի մշակում 2. Հետազոտության մեթոդների ընտրություն, փորձնական կիրառում, հարմարում 3. Գիտահետազոտական աշխատանքի իրականացում 4. Ստացված տվյալների վերլուծություն, եզրակացությունների եւ գործնական առաջարկությունների ձեւակերպում Հետազոտության տեսամեթոդաբանական հիմքերն են. 1. Լ. Մուրաուսկու եւ Ռ. Լանդքուիսթի քննադատական մտածողության մասին տեսական դրույթները (Murawski,2014, 2. Ֆ. Հերցբերգի աշխատանքային մոտիվացիայի տեսությունը Հետազոտության ընտրակազմը Փորձարարական հետազոտությունն անցկացվել է Կոտայքի մարզում՝ ընդհանուր թվով շախմատի 45 ուսուցչի շրջանում։
   Կոտայքի մարզի տարբեր դպրոցներից փորձարկվողներն ընտրվել են ըստ հետեւյալ չափանիշների՝ 1. փորձագիտական գնահատական 2. հավատարմագրման արդյունքներ Փորձարարական հետազոտության մեթոդներն են. 1. «Քննադատական մտածողության» հարցարան (հեղինակային մշակում) Քննադատական մտածողության հեղինակային հարցարանը կազմելիս հիմնվել ենք Լ. Մուրաուսկու եւ Ռ. Լանդքուիսթի քննադատական մտածողության մասին տեսական դրույթների վրա (Murawski, 2014, Lundquist, 1999)։
  2. Ֆ. Հերցբերգի «Մոտիվացիոն կառուցվածքի թեստ» (Herzberg, 2010)։
  Ձեռք բերված գիտական արդյունքները Ստորեւ ներկայացնենք մասնագիտական գործունեության ընթացքում շախմատի ուսուցիչների քննադատական մտածողության բաղադրիչներից յուրաքանչյուրի դրսեւորման առկա մակարդակը՝ ըստ միջինացված տվյալների. 1. անձնային սահմանափակումների ընդունում՝ 60 %, 2. խնդիրներին՝ որպես մարտահրավերի դիտում՝ 40 %, 3. նպատակի կարեւորության գիտակցում՝ 55 %, 4. վճիռը կայացնելու համար ապացույցների կիրառում՝ 45 %, 5. մյուսների մտքերով հետաքրքրվածություն՝ 55 %, 6. փոփոխությունների ընդունում՝ 30 %, 7. կարծրատիպերի մերժում՝ 40 %, 8. հուզականությունից խուսափում՝ 30 %, 9. նոր մտքերի ընդունում՝ 35 %, 10. ակտիվ լսելու ընդունակություն՝ 45 %։
  39Քննադատական մտածողության բաղադրիչների ցուցանիշներն ավելի տեսանելի դարձնելու նպատակով՝ ներկայացնենք դրանք գծապատկերով (Տե՛ս Գծապատկեր 1)։
  ակտիվ լսելու ընդունակություն նոր մտքերի ընդունում հուզականությունից խուսափում կարծրատիպերի մերժում փոփոխությունների ընդունում մյուսների մտքերով հետաքրքրվածություն վճիռը կայացնելու համար ապացույցների կիրառում նպատակի կարեւորության գիտակցում խնդիրներին որպես մարտահրավերի դիտում անձնային սահմանափակումների ընդունում Գծապատկեր 1. Շախմատի ուսուցիչների քննադատական մտածողության բաղադրիչների առկա մակարդակ Հետազոտական տվյալներից պարզ է դառնում, որ «Քննադատական մտածողության» հարցարանի կիրառման արդյունքում հետազոտվող շախմատի 45 ուսուցիչներից 62 %-ն առավելապես դրսեւորում է քննադատական մտածողություն (Տե՛ս Գծապատկեր 2.)։
  Քննադատական մտածողություն Ոչ քննադատական մտածողություն Գծապատկեր 2. «Քննադատական մտածողության» հարցարանի կիրառման արդյունքների վերլուծություն 40Հետազոտական աշխատանքը պլանավորելուց եւ իրականացնելուց առաջ մեր հետազոտական թիմի համար կարեւոր էր նաեւ հետեւյալ հարցադրումը՝ որքանո՞վ են դասավանդման լավագույն փորձ ունեցող շախմատի ուսուցիչները մոտիվացված, եւ աշխատանքային գործունեության ընթացքում հատկապես ո՞ր մոտիվներն են գերիշխում։
   Նպատակ ունենալով բացահայտել դպրոցում դասավանդման «լավագույն փորձ» ունեցող շախմատի ուսուցիչների աշխատանքային մոտիվացիայի մակարդակը՝ կիրառել ենք Ֆ. Հերցբերգի «Մոտիվացիոն կառուցվածքի թեստ»-ը, որն ուղղված է բացահայտելու աշխատանքային մոտիվացիայի կառուցվածքում գերիշխող մոտիվների համախումբը (Herzberg, 2010)։
  Ֆ. Հերցբերգի երկգործոնային տեսության հիմքում ընկած է պահանջմունքների երկու մեծ խումբ. արտաքին եւ ներքին։
   Արտաքին գործոնները կապված են շրջապատող այն միջավայրի հետ, որտեղ իրականացվում է աշխատանքային գործունեությունը, իսկ ներքին գործոնները պայմանավորված են աշխատանքի բնույթի հետ։
  Ֆ. Հերցբերգը պահանջմունքների առաջին խումբն անվանել է հիգիենիկ՝ օգտագործելով «հիգիենա» (նախազգուշացում) բառի բժշկական իմաստը։
   Նրա կարծիքով՝ այս գործոնները բնորոշում են աշխատանքային միջավայրը եւ կարող են աշխատանքից բավարարված չլինելու առաջնային գործառույթ ունենալ։
   Պահանջմունքների երկրորդ խումբը Հերցբերգն անվանել է մոտիվացնող կամ նպաստող, որոնք դրդում են աշխատանքային գործունեության լավագույն կատարմանը։
   Նշենք, որ Հերցբերգն իր ուսումնասիրությունների արդյունքում եզրակացրել է, որ աշխատավարձը աշխատանքային գործունեության մոտիվացնող գործոն չէ եւ գտնվում է առաջին խմբում (Herzberg, 2010)։
  Աղյուսակ 1. Աշխատանքային մոտիվացիայի Կառուցվածքն՝ ըստ Ֆ.Հերցբերգի Արտաքին մոտիվներ Ղեկավարության քաղաքականություն Աշխատանքային պայմաններ Աշխատավարձի չափ եւ սոցիալական ստատուս Ղեկավարության հետ միջանձնային հարաբերություններ Թիմային համագործակցություն Ներքին դրդող մոտիվներ Հաջողություն Կարիերայում առաջընթաց Աշխատանքի արդյունքների ընդունում եւ խրախուսանք Պատասխանատվություն Ստեղծագործական եւ մասնագիտական աճի հնարավորություն Հետազոտական արդյունքների վերլուծությունից պարզվում է, որ շախմատի ուսուցիչների աշխատանքային մոտիվացիայում ներքին, դրդող մոտիվները գերիշխում են արտաքինին։
   Հետաքրքրական է, որ արտաքին մոտիվները՝ ղեկավարության քաղաքականությունը, աշխատանքի պայմանները, ղեկավարության հետ միջանձնային հարաբերությունները, աշխատավարձի չափը եւ սոցիալական ստատուսը քիչ տոկոս են կազմում՝ 25 %։
  41Արդյունքներն ավելի տեսանելի դարձնելու նպատակով՝ ներկայացնենք աղյուսակի տեսքով (Տե՛ս Աղյուսակ 2.)։
  դրանք Աղյուսակ 2. Ֆ. Հերցբերգի մոտիվացիոն կառուցվածքի թեստի բաղադրիչների առկա մակարդակ Ներքին մոտիվներ Գործոններ Արտաքին մոտիվներ Միջինացված միավորներ Գործոններ Միջինացված միավորներ Աշխատանքի բովանդակություն 19,8 Թիմային համագործակցություն 16,2667 Անձնային ձեռքբերումներ 18,93333 Ղեկավարության հետ հարաբերություններ Հասարակական ճանաչում 11,7333 Ֆինանսական մոտիվներ 15,4667 Կարիերա, առաջընթաց աշխատանքում Աշխատանքի պատասխանատվություն Այսպիսով, կարող ենք եզրակացնել, որ Ֆ. Հերցբերգի մոտիվացիոն կառուցվածքի թեստի կիրառման արդյունքում ընդհանուր թվով հետազոտվող շախմատի 45 ուսուցիչներից 75 %-ի մոտ աշխատանքային գործունեության ընթացքում գերիշխում են ներքին, իսկ 25 %-ի մոտ՝ արտաքին մոտիվները (Տե՛ս Գծապատկեր 2.)։
  Գծապատկեր 3. Շախմատի ուսուցիչների աշխատանքային մոտիվացիայի կառուցվածքն՝ ըստ Ֆ. Հերցբերգի։
  «Մոտիվացիոն կառուցվածքի թեստի կիրառման արդյունքների վերլուծություն Ներքին մոտիվներ Արտաքին մոտիվներ 42Հաշվի առնելով փորձարարական հետազոտության արդյունքները՝ եզրակացնում ենք, որ շախմատի դասավանդման լավագույն փորձ ունեցող ուսուցիչները մասնագիտական գործունեության ընթացքում ընդունում են իրենց անձնային սահմանափակումները, գիտակցում նպատակի կարեւորությունը, հետաքրքրված են մյուսների մտքերով եւ ցուցաբերում են ակտիվ լսելու ընդունակություն։
   Սա վկայում է նրանց քննորեն մտածելու կարողության մասին. միեւնույն ժամանակ բացահայտվեց նաեւ, որ շախմատի դասավանդման լավագույն փորձ ունեցող ուսուցիչները մասնագիտական գործունեության ընթացքում հատկապես կարեւորում են առաջընթացը կարիերայում, հաջողությունը, աշխատանքի արդյունքների ընդունումն ու խրախուսանքը, պատասխանատվությունը, ստեղծագործական եւ մասնագիտական աճի հնարավորությունը։
   Սա վկայում է այն մասին, որ անկախ աշխատավարձի չափից եւ սոցիալական ստատուսից, ուսուցիչները հատկապես առաջնորդվում են ներքին մոտիվներով։
  Մեր խորին համոզմամբ՝ շախմատի դասավանդման «լավագույն փորձով» ուսուցիչների մասնագիտական վերոնշյալ հմտությունների առկայությունն էլ նպաստում է ուսումնական գործընթացի կազմակերպման արդյունավետությանը։
  Ուստի, կարեւորելով շախմատի դասավանդման «լավագույն փորձ»-ի տարածումը՝ ներկայումս մեր հետազոտական խմբի կողմից մշակվում է «Շախմատ»-ի ուսուցիչների դասավանդման «Լավագույն փորձի» մոդել՝ ուղղված 21-րդ դարի ուսուցչի հիմնարար հմտությունների ձեւավորմանն ու բաղադրիչների զարգացմանը։

Հոդվածում ներկայացվում են շախմատ դասավանդելու «լավագույն փորձ» ունեցող ուսուցիչների քննադատական մտածողության եւ դրա բաղադրիչների առկա մակարդակը, աշխատանքային մոտիվացիայի մակարդակը։
  Հետազոտության հիմքում ընկած են «Քննադատական մտածողության» հարցարանը (հեղինակային մշակում) եւ Ֆ.Հերցբերգի «Մոտիվացիոն կառուցվածքի թեստ»-ի արդյունքների վերլուծությունը։
  Հետազոտական տվյալներից պարզ է դառնում, որ «Քննադատական մտածողության» հարցարանը կիրառելիս հետազոտվող 45 շախմատի ուսուցիչների 62 %-ն առավելապես դրսեւորել է քննադատական մտածողություն։
  Ֆ. Հերցբերգի մոտիվացիոն կառուցվածքի թեստը կիրառելիս հետազոտվող 45 շախմատի ուսուցիչների 75 %-ի դեպքում աշխատանքային գործունեության ընթացքում գերիշխել են ներքին, իսկ 25 %-ի դեպքում՝ արտաքին մոտիվները։
