ՀՀ-Ի ԱՌՈՂՋԱՐԱՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐԻԲԺՇԿԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՀՀ-ի  տարածքում  բժշկաաշխարհագրական  ուսումնասիրությունններըբավականին  քիչ  են։
   Այս  ոլորտում  կարևորվում  են  Ա.  Հայրիյանի,  Է.  Թումանյանի, Ռ. Մկրտչյանի, Ա. Վալեսյանի և այլոց աշխատանքները [3,5]։
  Կատարված է երկրի տարածքի բժշկաաշխարհագրական շրջանացում [4], սակայն չենառանձնացնում  այդ  շրջանների  բժշկաաշխարհագրական  շրջանաստեղծգործոնները  կամ  դրանց  առանձնաhատկությունները։
   Առանձնացված  ենբժշկաաշխարհագրական 5 շրջաններ՝ Կենտրոնական, Շիրակի, Հյուսիս-արևելյան, Սևանի և Սյունիքի (տե՛ս քարտեզ 1-ում )։
 Կա մշակված նաև բժշկակլիմայական շրջանացման սխեմա (Ռ. Մկրտչյանի, Ջ. Ստեփանյան), ըստ որի առանձնացվում է 2 գոտի` 1. Հյուսիս-արևելյանհամեմատաբար թույլ  ցամաքային և 2.  Ներքին խիստ  ցամաքային անտառազուրկ։
  Դրանք սահմանն անցնում է Կուր և Արաքս գետավազանների ջրբաժանով։
  Բացառություն են կազմում Գորիսի և Կապանի անտառապատ շրջանները,  որոնք  դասվում  են  հյուսիսարևելյան  մարզում,  իսկ  Սպիտակի  տարածաշրջանը՝ ներքին մարզին [2]։
 Մեր հետազոտության նպատակն է վերլուծել ՀՀ-առողջարանների բժշկաաշխարհագրական պայմանները։
 Աշխատանքի նպատակից ելնելով առանձնացրել ենք հետազոտական հետևյալ խնդիրները.•  Ներկայացնել առողջարանային համալիրների բժշկաաշխարհագրական պայմանները՝ առանձնացնելով վերընթաց գոտիներ, •  Վերլուծել  յուրաքանչյուր  գոտու  առողջարարական  հնարավորությունները,•  Քննարկենք առողջարանների առկա ներուժը՝ մարդու օրգանիզմի վրաազդելու տեսանկյունից,•  Ներկայացնել ՀՀ-ի կարևոր նշանակություն ու տնտեսական բարձր արդյունավետություն ունեցող առողջարանային համալիրները։
 Առանձնացրել ենք առողջարանային համալիրների վերընթաց երկու գոտի՝I ցածր գոտի ՝ մինչև 1500 մ. Դիլիջան, Արզնի, Լոռի բուժվում են տուբերկուլոզ,  ստամոքս-աղիքային  համակարգի  խանգարումներ,  քրոնիկականգաստրիտ, տասներկումատնյա աղիքի, նևրոտիկ, ողնաշարի, հենաշարժականօրգանների և կանանց սեռական օրգանների, սիրտ–անոթային, ներզատականհամակարգերի բազմաթիվ հիվանդություններ։
 II  բարձր  գոտի՝  1500-ից  բարձր.  Հանքավան,  Բջնի-Աղվերան,  Մարմարիկ,  Ծաղկաձոր,  Արագածոտն,  Սևանի,  Ստեփանավան-Գյուլագարակ,  Ջերմուկ  բուժվում  են  քրոնիկ  հեպատ,  լեղապարկի  քրոնիկական  բորբոքումներ,պրոկտոլոգիական  և  ուրոլոգիական  մկանային  համակարգի  և  գինեկոլոգիական, նյութափոխանակության խախտման հիվանդություններ։
 Վերլուծենք այս գոտիների առողջարանային համալիրների բժշկաաշխարհագրական պայմանները։
 Քարտեզ 1. Հայաստանի բժշկաաշխարհագրական շրջանացում [4]Դիլիջան  առողջարանային  համալիրը․  Դիլիջանը  գտնվում  է  1250-1510մ բացարձակ բարձրությունում, աչքի է ընկնում իր արևոտությամբ, ընդ որումարևոտ  օրերը  շատ  են  ինչպես  ամռանը,  այնպես  էլ  ձմռանը,  որի  պատճառովռեկրեացիոն շրջանը կարող է գործել ամբողջ տարին։
  Տարածքի կլիման բարեխառն լեռնային է, ցուրտ ձյունառատ ձմեռներով և տաք, համեմատաբար խոնավ ամառներով։
  Ամառը տաք է՝ օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը 18°C, ձմեռը՝ ցուրտ, հունվարի միջին ջերմաստիճանը -2°C։
  Տարեկան տեղումները կազմում են 550-600 մմ, արևափայլքի տևողությունը՝ 2011ժ, օդի միջին խոնավությունը 73% է, նվազագույնը դիտվում է փետրվար ամսին 63%, իսկ առավելագույնը՝  սեպտեմբերին 80%։
   Տարածքը գնահատվում  է խոնավ։
   Տարեկան քամու միջին արագությունը՝ 2մ/վրկ։
 Ձմեռը  չափավոր  ցուրտ  է,  համեմատաբար  առանց  քամու,  ամբողջովինբացակայում է խիստ ցուրտ եղանակներ, սակայն փոփոխական են։
  Հաշվի առնելով այդ փոփոխական բնույթը, կան կլիմայաբուժության սահմանափակումներ բացի հունվար-փետրվար ամիսների մոտ 23-27 օրեր, մնացած ժամանակահատվածը քամու և ձյունածածկույթի պատճառով խորհուրդ է տրվում ձեռնապահ մնալ բուժական գործունեությունից։
 Ամռան  սեզոնին  կլիմայաբուժություն  իրականցվում  է  մայիս-սեպտեմբերամիսներին։
   Օդային,  արևային  լոգանքների  կոնֆորտ  պայմաններ  են  ստեղծում  հունիս-օգոստոս  ամիսներին,  սակայն  նույն  ժամանակահատվածում՝  ցերեկային  որոշ  ժամերին  արևափայլքի  սահմանափակում  է,  ուժեղ  ճառագայթման պատճառով [2]։
 Բացի  կլիմայական  լայն  հնարավորություններից  Դիլիջանն  աչքի  է  ընկնում  հանքային  բուժիչ  ջրերով։
   Դիլիջանի  տարածքում  կան  2  տասնյակ հանքային  աղբյուրներ,  որոնք  ունեն  երկաթ-հիդրոկարբոնատա-քլորիդ-նատրիումակալցիումական բաղադրություն։
 Դիլիջանի  բուժիչ  միջոցներն  են  անտառային  մաքուր  օդը,  տաք  արևոտկլիման  և  ածխաթթվական  երկաթային  սիլիցիումային  հիդրոկարբոնիտայինհանքային  ջրերը։
   Դիլիջանում  բարեհաջող  բուժվում  են  տուբերկուլոզով  տառապող  հիվանդները։
   Շնորհիվ  սիլիկատների  և  երկաթի  մեծ  պարունակության, այն հաջողությամբ կիրառվում է քրոնիկական գաստրիտի բուժման համար։
   «Դիլիջան» և «Դիլիջան  Ֆլորովա»  հանքային  ջրերն  իրենց  առողջարանական հատկություններով համարժեք են ֆրանսիական «Վիշի» և վրացական«Բորժոմի» հանքային ջրերին։
  Սովորաբար Դիլիջանը համեմատում են շվեյցարական հանրահռչակ Դավոս առողջարանի և վրացական Աբաստումանի հետ։
 Դիլիջանը, բացի առողջավայր լինելուց այն նաև սոցիալ-տնտեսական օբյեկտէ [4]։
 Լոռու հանգստյան գոտի։
 Տարածքը  գտնվում  է  1300-1500մ  բարձրության  վրա,  մերձարևադարձային գոտում և ունի լեռնային-անտառային կլիմային բնորոշ գծեր՝ չափավորշոգ,  համեմատաբար  խոնավ  ամառ  և  չափավոր  մեղմ  ձմեռ։
   Արևային  օրերըտարվա  մեջ  կազմում  են  2000-3000  ժամ։
   Տարեկան  միջին  ջերմաստիճանը՝6.6-7.4°C, միջին տարեկան խոնավությունը 30% է, տարեկան քամու միջին արագությունը՝ 1.9-2.9 մ/վրկ։
 Ձմեռը  արևային  է,  ցերեկը  ջերմաստիճանը  դրական  է,  իսկ  գիշերը  0-իցցածր է իջնում։
 Գարունը զով է, հատկապես առաջին կեսին, մեծ մասն անձրևային և ամպամած  եղանակներ  են,  գարնանային  ռեժիմը  կրում  է  փոփոխական  բնույթ՝ամսական 10-12 օր։
 Ամռանը խոնավ է, տաք։
  Մեծ մասը կազմում են ամպամած և անձրևայինպայմանները։
  Գերիշխում է արևոտ, չափավոր խոնավ պայմանները։
 Աշունը  չափավոր  տաք  է,  գերիշխող  արևոտ  օրերով,  ավելանում  են  ամպամած  և  անձրևային  պայմանները։
   Աշնան  երկրորդ  կեսը  չափավոր  ցուրտպայմաններ են։
 Ձմռանը  կան  կլիմայաբուժության  որոշ  սահմանափակումներ։
   Ամսական18-20օր  ամսեկան  կարելի  է  նշանակել  ձմեռային  տեսակի  բուժումներ՝  զբոսանք,  խաղեր,  սպորտային  միջոցառումներ  մաքուր  օդում։
   Ապրիլին  օդի  ջերմաստիճանը ցածր է, դրա համար այն պետք է իրականացնել ուշադիր։
 Ամառային  կլիմայաբուժական  սեզոնը  ձգվում  է  5  ամիս՝  մայիսի  վերջիցմինչև հոկտեմբեր, բայց այն կարելի է նշանակել ապրիլի երկրորդ կեսին, հունիսին դիտվում են կոնֆորտ պայմաններ 8-10 օր։
  Դրա հաճախականությունըավելանում  է  հուլիս-օգոստոս  ամիսներին՝  10-13  օր։
   Ամռանը  արևային  լոգանքների  տևողությունը  մեծ  է  (5,  էջ129)։
   Այս  գոտում  կան  նաև  հանքայինաղբյուրներ և ցեխեր։
 Արզնի  առղջարանային  համալիրը։
   Բալնեոկլիմայական սրտաբանականառողջարանը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1250-1300մ բարձրության վրա։
 Արզնիում կլիման ցամաքային է. մեղմ (հունվարի միջին ջերմաստիճանը -5 °C),ամառը  հաճելիորեն  զով  է  (հուլիսի  միջին  ջերմաստիճանը  +22  °C),  աշունը՝տաք  ու  երկարատև։
   Արևափայլքի  տևողությունը  տարվա  մեջ  կազմում  են2236  ժամ։
   Օդի  խոնավությունը,  քամու  արագությունը  միջինի  սահմանում  է,իսկ մթնոլորտային ճնշումը կայուն է, առանց կտրուկ տատանումների՝ 657 մմ։
  Ձմեռը սկսվում է դեկտեմբերի առաջին տասնյակից, չափավոր ցուրտ է ևառանց քամու։
 Արզնի  առողջարանում  ձմեռային  կլիմայաբուժությունն  ունի  մեծ  արդյունավետություն  օրգանիզմի  համար։
   Հունվար-փետրվար  ամիսներին  կլիմայաբուժության բոլոր տեսակների համար ոչ մի սահմանափակում չկա։
 Ամառային  կլիմայաբուժության  տևողությունը  մայիսի  կեսից  մինչև  հոկտեմբեր  է։
   Օդային  և  արևային  լոգանքների  համար  կան  կոնֆորտ  պայմաններ։
 Պարզ օրերի քանակով, «Արզնին» գերազանցում է Կովկասի բոլոր առողջարաններին,  ինչպես  նաև  առավելություն  ունի  սևծովյան  առողջարաններինկատմամբ։
  Հետազոտությունների հետևանքով հայտնի է դարձել նաև, որ հիպերտոնիկ  հիվանդությունների  բուժման  համար  Արզնին  հարմար  է  տարվաբոլոր եղանակներին (5, էջ125)։
 Ամառն  առավել  բարենպաստ  է  կայուն  կոմպենսացիայով  սրտանոթայինհիվանդների համար, աշունը՝ անկայուն կոմպոնսացիայով սրտային գործունեությամբ  հիվանդների  համար,  իսկ  ձմեռը  այն  հիվանդներիը  որոնք  չունեն  սրտի ֆունկցիայի խախտում (5, էջ125)։
 Բացի կլիմայական հնարավորություններից առողջարանն աչքի է ընկնումնաև  հանքային  ջրերով։
   Առողջարանի  հիմնական  բուժիչ  գործոնները  հանդիսանում  են  ածխաթթվային,  նատրիում-քլորիդակարբոնատային,  նատրիումմագնեզիումային հանքային ջրերը։
 Բուժման  մեթոդները՝  հանքային  ջրով  լոգանքներ,  ջրաբուժություն  և  ֆիզիոթերապևտիկ  բուժարարողությունը,  բուժական  մարմնամարզությունը,քայլաբուժությունը (5, էջ125)։
 I գոտու առողջարանային համալիրների բժշկաաշխարհագրական վերլուծությունից  պարզ  դարձավ,  որ  համեմատաբար  ցածր  բացարձակ  բարձրությունների  շնորհիվ  կլիմայական  պայմաններն  այստեղ  մեղմ  են,  կան  օդային,արևային  լոգանքների,  բացօդյա  քայլքի  անցկացման  լավ  պայմաններ,  որոշվայրերում բուժման գործընթացը շուրջտարյա է։
 Ստեփանավան-Գյուլագարակ հանգստյան առողջարանային գոտի։
 Ստեփանավան-Գյուլագարակ  լեռնակլիմայական,  հանքաջրաբուժականառողջարանային գոտին գտնվում է 1400-2000 մ բարձրության վրա մերձարևադարձային գոտու լեռնաանտառային զոնայում և ունի չափավոր սառը, անտառային  կլիմային  բնորոշ  գծեր։
   Հարուստ  բուսականությունը,  անտառայինզանգվածը,  մաքուր  օդը,  արևային  ճառագայթման  առատությունը,  չափավորխոնավությունը  ստեղծում  են  արդյունավետ  պայմաններ  թոքային  տուբերկուլյոզով հիվանդների բուժման համար։
  Արևափայլքի տևողությունը կազմումէ  2100  ժամ,  առավելագույնը  դիտվում  է  օգոստոս-սեպտեմբեր  ամիսներին։
 Միջին  տարեկան  ջերամաստիճանը՝  6.6-6.8°C,  միջին  տարեկան  հարաբերական խոնավությունը՝ 73%։
  Ձմեռը չափավոր ցուրտ է։
 Ձմռանը կլիմայաբուժությունը նշանակվում է հատուկ պայմաններում՝ ամսական 25օր կարելի է զբաղվել քայլքով, ապորտային խաղերով։
 Ամռանը  կան  առավելագույն  հարմարավետ  պայմաններ  կլիմայաբուժության  համար։
   Օդային  լոգանքներ  կարելի  է  անցկացնել  մոտ  5  ամիս,  մայիսիերրորդ  տասնօրյակից  մինչև  հոկտեմբեր։
   Կլիմայաբուժության  այլտեսակներկարելի է սկսել մայիսի երկրորդ տասնօրյակից (5, էջ129)։
 Հանքավան-Մարմարիկ  հանգստյան  առողջարանային  գոտի։
   Բալնեոկլիմայական առողջավայրը գտնվում է ծովի մակարդակից 1750-1960 մ բարձրության վրա։
  Կլիման մեղմ է, ամառը՝ չափավոր տաք (հուլիս-օգոստոսի միջինջերմաստիճանը՝  16-18°C),  ձմեռը՝  չափավոր  ցուրտ  (հունվարի  միջին  ջերմաստիճանը՝ -7°C)։
 Լանդշաֆտակլիմայական  առանձնահատկություններով  պայմանավորված  շրջանը  բաժանվում  է  երկու  իրարից  տարբերվող  բալնեոկլիմայական  ևավելի  ցածր,  համեմատաբար  չոր  հատված,  և  ավելի  բարձր  լեռնային-սպորտային առողջարաններ։
  Հանքավանի առողջարանը ունի կլիմայական տարբերգծեր։
   Արևափայլքը  տարվա  մեջ  կազմում  են  2300  ժամ,  ենթաշրջանի  խոնավությունը 76% է, նվազագույնը դիտվում է հոկտեմբեր ամսին 73%, առավելագույնը՝ նոյեմբեր և հունվարին 80%, քամու միջին արագությունը՝ 1.5մ/վրկ է։
 Կլիմայաբուժությունը  ձմռանը  ունի  հատուկ  նշանակություն,  ինչպես  կոփող  և կանխարգելող, այնպես  էլ  բուժիչ։
  Թույլ ցուրտ և առանց քամոտ եղանակներին խորհուրդ է տրվում բուժական քայլք։
  20-22օր ամսական հարմար էձմեռային կլիմայաբուժության համար։
 Ամռանն  օդում  կլիմայաբուժության  տեսակների  համար  նպաստավորպայմանները  կան։
   Առողջարանի  նշանակությունը  էլ  ավելի  բարձրանում  էհանքային  ջրով։
   Հանքավանի  աղբյուրների  ջրերի  քիմիական  կազմությունընման են եսենտուկյան ջրերին (5, էջ125)։
 Ծաղկաձոր առողջարանային  գոտին։
   Քաղաքը  ծովի  մակարդակից1700-1900մ բարձրության  վրա  է գտնվում.  շրջապատված  է անտառներով ուլեռներով։
   Կլիման  մեղմ  է,  օգոստոսին  օդի  միջին  ջերմաստիճանը  կազմում  է+18ºC,  իսկ  հունվարին`  –  6ºC,  տարեկան  տեղումների  միջին  քանակությունըկազմում  է 600-700  մմ, արևային  ժամերը` 2500։
  Ձմռան  օդի  խոնավությունը45-53%  է,  իսկ  ամռանը՝  35-43%,  տարեկան  քամու  միջին  արագությունը՝  1.4մ/վրկ։
 Լեռնային-կլիմայական  առողջավայր  Ծաղկաձորը  ունի  բարձրլեռնայինանտառային  կլիմա՝  չափավոր  տաք,  համեմատաբար  խոնավ  ամառ  և  չափավոր ցուրտ ձմեռ։
 Ամռանը  կլիմայաբուժության  սեզոնը  ձգվում  է  մայիսի  25-ից  մինչև  սեպտեմբեր։
   Հունիսին  8-10  օր  դիտվում  է  կոնֆորտ  պայմաններ  օդաբուժությանհամար,  իսկ  արևաբուժության  համար  պայմանները  բարենպաստ  են  ավելիքան 20-25 օր, հուլիս-սեպտեմբերին կարելի է նշանակել արևային լոգանքներ։
 Բացի  կլիմայական  առողջարար  պայմաններից,  կարևորվում  են  հանքայինջրերը, անտառները (5, էջ133)։
 Բջնի-Արզական-Աղվերան  առողջարանային  գոտի։
   Գոտին  գտնվում  է1500-1700  մ  բարձրության  վրա՝  լեռնատափաստանային,  լեռնաանտառայինգոտում։
   Բալնեոկլիմայական  այս  գոտու  հիմնական  բուժիչ  գործոններն  են՝մեղմ,  բարենպաստ  կլիման,  հարուստ  անտառային  ծածկը,  բազմաթիվ  հանքային աղբյուրները։
 Կլիման չափավոր տաք է, երբեմն չափավոր շոգ, չափավոր ցուրտ ձմեռներով և տաք համեմատաբար խոնավ ամառներով։
  Կլիմայաբուժական տեսանկյունից կարևորվում են արևափայլքի տևողությունը՝ 2310 ժամ, միջին տարեկան  ջերմաստիճանը՝  7-0°C,  ջերմաստիճանային  տարեկան  լայնույթը՝  22°C,հարաբերական  խոնավությունը՝  67%։
   Տարեկան քամու  միջին արագությունը՝3 մ/վրկ, ի տարբերություն այլ շրջանների քամին այստեղ ուժեղ է։
  Չնայած բավականին  բարձր  տեղադիրքի  բարձրության՝  ձմեռն  արևոտ  է,  դա  պայմանավորված է անտառայաին շրջանի մոտիկությամբ։
 Այս  գոտու  մեջ  են  Արզական  և  Քարաշամբ  գյուղերը,  որոնք  ունեն  հանքային  ջրերի  ածխային  քլորիդ-հիդրոկարբոնիտային-նատրումային-կալցիումային  կառուցվածք։
   Բջնի  հանքային  ջուրն  իր  ֆիզիկաքիմիական  բաղադրությամբ  դասվում  է  ածխաթթվային,  թույլ  թթվային,  քլորիդա-հիդրոկարբոնատա-նատրիումա-կալցիումային  ջրերի  խմբին՝  հանքայնացված  4.2գ/դմ3։
 Բժշկական հետազոտություններով ապացուցվել է այս ջրի ներքին օգտագործման  արդյունավետությունը  քրոնիկ  հեպատիտի,  լեղապարկի  քրոնիկականբորբոքումների բուժման ժամանակ։
  Հիդրոկարբոնատնորի բարձր բաղադրությունը նպաստում է ստամոքսի արտազատական-թթվաձևավորող ֆունկցիաների  նորմալացմանը  և նշանակվում  է քրոնիկական  գաստրիտի,  տասներկումատնյա աղիի հիվանդությունների դեպքում (5, էջ128)։
 Ջերմուկ  առղջարանային  համալիրը։
   Քաղաքը  գտնվում  է  ծովի  մակարդակից  1980-2080  մ  բարձրության  վրա։
   Այստեղ  կլիման  լեռնային  է,  ամառըզով,  ձմեռը՝  երկարատև  և  ձյունառատ։
   Արևափայլի  տևողությանը  կազմում  էտարեկան  2409 ժամ։
   Օդի  օրական միջին  ջերմաստիճանը  գարնանը՝  +0.4°C,ամռանը՝  +15.3°C,  աշնանը՝  +4.9°C,  ձմռանը՝  -9°C։
   Միջին  տարեկան  ջերամստիճանը  4.1°C  է։
   Առողջարանը  առանձնանում  է  տեղումների  առատությամբ՝802 մմ, օդի հարաբերական խոնավությունը 68%, որն օրգանիզմի համար համարվում է լավագույնը։
  Քամու միջին արագությունը 2 մ/վ, ամռանը 3-3.5 մ/վ։
 Ամռան եղանակային պայմանները ուղղակիորեն նպաստում են օրգանիզմի առողջացմանը։
 Ջերմուկի  առողջարանային  գլխավոր  ռեսուրսը  համանուն  հանքայինջուրն է։
  Այն նորմալացնում է ստամոքսահյութի արտադրությունը, նվազեցնումէ  մարսողական  համակարգում  բորբոքային  երևույթները  և  ի  շնորհիվ  ածխաթթվի  և  սուլֆատների  մեծ  քանակության  ունի  հակախոցային  նշանակություն։
 Ջերմուկի  ջրերը  քիմիական  կազմով  նման  են Ժելեզնովոդսկի և ԿառլովիՎարիի հանքային  ջրերին։
   Առողջարանային  բուժման  համալիրն  իր  մեջ  ընդգրկում է հանքային տաք ջրերը՝ ներքին և արտաքին օգտագործմամբ, բուժական սնունդը, քայլաբուժությունը, կլիմայական և ֆիզիոթերապևտիկ միջոցառումները, դեղորայքային բուժումը և առողջարանային ռեժիմը։
 Համակողմանի ուսումնասիրությունները հաստատել  են  Ջերմուկի բարձրլեռնային  առողջարանի  բալնեոկլիմայական  գործոնների  բարենպաստ  ազդեցություն ունեն առաջին և երկրորդ աստիճանի հիպերտոնիկ հիվանդների, սրտի իշեմիկ հիվանդների կոմպենսատոր-ադապտացիոն մեխանիզմների վրա։
 Բարձր գոտու առողջարաններում նույնպես կան բուժական արդյունավետպայմաններ՝  պայմանավորված  ինչպես  կլիմայով,  մաքուր  օդով,  այնպես  էլհանքային  ջրերով։
   Այս  գոտու  առավելություններից  է  ձմեռային  սպորտովզբաղվելու լայն հնարավորությունները։
 Հետազոտության  արդյունքները,  դրանք  կարող  ենք  ներկայացնել  հետևյալ եզրակացությունների միջոցով.•  Հայաստանյան առողջավայրերում առողջարար, բուժիչ նշանակությունունեն՝ մաքուր լեռնային օդը, կլիման, անտառային բուսականությունը,հանքային ջրերը, ցեխերը։
 •  Առողջարանային  համալիրներում  կան  բազմապիսի  հիվանդությունների բուժման հնարավորություններ։
 •  ՀՀ-ի առողջարաններն ունեն բավականին մեծ ներուժ, և դրանց պահպանման  և  կայուն  զարգացման  համար  անհրաժեշտ  է  ռացիոնալբնօգտագործում։
 •  Միագործառույթ առողջարաններից անցում բազմագործառույթ առողջարանների՝  ապահովելով  ժամանցի  ոլորտը  (մշակութային,  սպորտային զանազան ծրագրեր)։
 •  Առողջարանային  համալիրներում  կիրառվող  սննդակարգի  նոր  մոտեցումների  մշակում՝  ներառելով  հայկական  ազգային  խոհանոցի  առողջարար հնարավորությունները։
 Գրականության ցանկ1.  Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարան, Երևան, 2001 թ.։
 2.  Մկրտչյան  Ռ.,  «Հայաստանի  բժշկակլիմայական  գոտիները»  Գիտ.  աշխատանքների ժողովածու, Ե., 1999 թ., էջ 199 էջ։
 3.  Վալեսյան  Ա.,  «Գյումրի  քաղաքի  էկոլոգիական  վիճակի  բժշկաաշխարհագրականգնահատումը» Ե., 2004 թ., էջ 64։
 Մարիա ԹանգամյանՀՀ-Ի ԱՌՈՂՋԱՐԱՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐԻ ԲԺՇԿԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԲանալի բառեր՝ Առողջարանային համալիր, բժշկաաշխարհագրական շրջանացում, կոնֆորտ և դիսկոնֆորտ պայմաններ, բուժիչ գործոն, հանքային ջրեր, բալնեոկլիմայական գոտի, կլիմայաբուժություն, բնական ռեսուրս։
 Ամփոփագիր ։

Սույն  հոդվածում  փորձ  է  կատարվել  գնահատել  ՀՀ  առողջարանային  համալիրների  դերը և նշանակությունը։
  Ըստ այդմ՝ իրականացվել է բժշկաաշխարհագրական շրջանացում  և առողջարանների խմբավորում՝ ըստ ծովի մակարդակից ունեցած բարձրության։
    ՀՀ առողջարաններն իրենց բնական պայմաններով և ժամանակակից տեխնիկայի ներուժով՝ ունեն մեծ ազդեցություն մարդու օրգանիզմի վրա։
  Վերընթաց տարբեր գոտիներում  գտնվող առողջարաններն ունեն տարբեր ազդեցություն մարդու օրգանիզմի վրա և բուժում  են  կոնկրետ  հիվանդություններ  ի  շնորհիվ  բնական  պայմանների՝  կլիմայի,  բուժիչ  բազմաթիվ հանքային աղբյուրների, մաքուր օդի։
