ԳՐՈՂԻ ԿԵՐՊԱՐՆ ՈՒ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆԻ «ՍԵՎ ԳԻՐՔ, ԾԱՆՐ ԲԶԵԶ» ՎԵՊՈՒՄԻսկական գրողը միշտ միայնակ է լինում…Լևոն Խեչոյան Ցանկացած  ժամանակաշրջան  արվեստի  և  գրականության  պատմության  մեջառաջադրում է իր գեղագիտական ընկալումներն ու տեսական սկզբունքները։
  Ժամանակ  առ  ժամանակ  գրականությունը  ճգնաժամ  է  ապրում  և  կանգնում  բարդ  խնդրիառաջ՝ ինչպե՞ս գրել և ինչի՞ մասին, առաջանում է գրական մի կոլապս, որը հաղթահարվում  է  հենց  իրենց՝  գրողների  կողմից։
   Այդ  տեսական  հարցերի  բարձրաձայնումըև  քննարկումը  հաճախ  կատարվում  է  նաև  գրական-գեղարվեստական  երկերիմիջոցով։
   Այդպիսի  մի  շրջան  եկավ  նաև  Հայաստանի  Հանրապետության  անկախության շրջանում, և այդ շրջանը տևեց բավականին երկար։
  Այս շրջանի մասին խոսելիս՝Սեյրան Գրիգորյանը տագնապով հայտարարում է գրականության նահանջի մասին ևփորձում տեսնել դրա պատճառները քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական հեղաշրջումների  մեջ,  և  «գրականություն  չունենք»-ը  «հաց  չունենք»-ի  և  «լույս  չունենք»-իհետ  է  հնչեցնում`  առաջինը  համարելով  որքան  վերջինների  պատճառը,  նույնքան  էլհետևանքը։
  Գրականության ամլության համար Գրիգորյանը մի շարք պատճառներ էտեսնում`  սկսած  հայ  գրողների  գրողական  կամքին  հզոր  հարված  հասցրած  քաղաքական  իրավիճակով  (ԽՍՀՄ-ի  փլուզում,  Արցախյան  շարժում,  պատերազմ)  պայմանավորված  հոգեբանական  վիճակից,  վերջացրած  նրանից,  որ  գրողներն  իրենց  հիմնական  պարտականությունները  թողած  զբաղվում  են  քաղաքականությամբ1։
   ԼևոնԽեչոյանի  «Սև  գիրք,  ծանր  բզեզ»  վեպը  այն  գործերից  է,  որ  ի  թիվս  մյուս  բարձրացրած  խնդիրների,  եկավ  նաև  պատասխանելու  իր  ժամանակի  տեսական  ու  գեղագիտական մի շարք հարցերի։
 ԽՍՀՄ-ում  գրականությունը  ծրագրավորված  քաղաքականություն  էր։
   Խիստգրաքննադատության պայմաններում գրողի առջև խնդիր կար գաղափարապես սնելհասարակությանը։
   Գրաքննադատության  ճնշման  ներքո  անազատ  գրողը,  որը  մտահոգված  էր  ազգի  խնդիրներով  և  տագնապած  նրա  համար,  բայց  արտահայտվելուհնարավորություն  չուներ,  ուներ  ևս  մի  խնդիր`  թաքնված  կերպով  վեր  հանել  ազգային, գաղափարական, քաղաքական խնդիրներ։
  Այսօր այդ շրջանի գրողների գործերըմեծապես  արժևորվում  են  ոչ  միայն  իրենց  գեղարվեստական  կողմերով,  այլև  հենցնրանով, որ կարողացել են թեկուզ այլաբանորեն հնչեցնել գաղափարական կոչեր։
 Ո՞րն է անկախության շրջանի գրողի խնդիրը։
  «Լիակատար ազատության» պայմաններում  գրողը,  կարծես  թե,  կորցնում  է  իր  առաջնային  դերն  ու  նշանակությունը։
 Այդ ազատությունը հայ գրողի և գրականության վրա (դա բնորոշ է հետխորհրդայինբոլոր  երկրներին)  իջավ  իբրև  արբեցում,  ամենաթողություն։
   Սակայն  եթե  անկախության  շրջանի  գրականությունը  ենթադրում  է  քարոզչության  բացակայություն,  սա1 Տե՛ս Գրիգորյան Ս., Բանասիրություն և բանավեճ, Երևան, 2002, էջ 142-155։
 դեռևս չի նշանակում, որ գրողն այլևս պատասխանատու չէ հասարակության առաջ։
 Այս  պայմաններում  գրականությունը  կարող  է  վերածվել  մի  տեսակ  ինքնանպատակ,ինքնաբավ  ու  քաոտիկ  երևույթի։
   Բացի  գրականության  նպատակից,  հրատապ  էդառնում նաև գրականության ձևի և բովանդակության հարցը։
  Անկախության շրջանի  գրականությունը  նաև  շատ  զգայուն  է  ձևի  հարցում,  դասական  կառուցվածքովերկերն  այլևս  արդիական  չէին  ու  նոր  խոսք,  նոր  բովանդակություն  ունեցող  խոսքըպիտի  ունենար  նոր  ձև։
   Այս  պայմաններում  առաջնային  են  դառնում  երկու  հարց.նախ` ինչո՞ւ գրել, և երկրորդ` ինչպե՞ս գրել։
  Առաջին հարցին, թերևս, սպառիչ կերպովպատասխանում են իրենք` գրողները։
  Գ. Խանջյանն այս մասին ասում է. «Գրողն ինքըպիտի կռիվ ունենա աշխարհի հետ, պետք է ի վերուստ այնքան օժտված լինի, որ ինձէլ  քաշի  այդ  կռվի  մեջ,  ու  արդեն  մեխանիկորեն  գրականությունն  էլ  կկատարի  իրֆունկցիան»1։
  Ահա և Լ. Խեչոյանն էլ «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպում անդրադառնումէ գրողի և գրականության խնդրին, առաջադրում իր և իր ժամանակի գրականությանհամար  մի  շարք  կարևոր  տեսական  և  գեղագիտական  հարցեր։
   Այս  ձևով  նա,կարծես,  նաև  բանալիներ  է  տալիս  իր  և  իր  ժամանակակիցների  գրականությունըհասկանալու համար։
 Ժ. Քալանթարյանը «Ժանրի թարմացման ուղիով»  հոդվածում անդրադառնում էայս  վեպին՝  այն  քննելով  հիմնականում  հենց  այս՝  տեսական  ու  ժանրային  տեսակետից։
   Գրականագետը  նախ  և  առաջ  անդրադառնում  է  մտավորականի  կերպարինև նկատում, որ այս վեպում գրողը առաջադրում է գեղարվեստական նոր ծրագիր, որիր  հիմնական  մոտիվներով  կարող  է  ընդհանուր  լինել  այս  ժանրի  ժամանակակիցդրսևորման  համար։
   Նա  նկատում  է,  որ  բացի  վիպական  պատում  ստեղծելուց,հեղինակը  նաև  փորձում  է  իր  ժամանակի  համար  տեսական  լուծումներ  տալ  ժանրիվերաբերյալ. «Սա ժանրի ու նրա կառուցվածքի նկատմամբ նոր մոտեցում է, որը, օրինապահներին արհամարհելով («չեմ սիրում պեպենոտ դեմքերով գերազանցիկներին»)առաջ  է  քաշում  հեղինակը  և  որը,  մեր  տպավորությամբ,  բնորոշ  է  Խեչոյանի  սերնդիգրողներից ոմանց (Գ. Խանջյան, Վ. Թամարյան և ուրիշներ)։
  Նշանակում է՝ Խեչոյանըինչ-որ չափով գեղարվեստական փորձի ընդհանրացում է կատարում»2։
 Արդի հայ վեպը, ինչպես ներկայումս ստեղծվող գրեթե ողջ գրականությունը, շատավելի  հակված  է  ներհայեցողության։
   Այն  ավելի  շատ  ներաշխարհի  քննարկում  է,վերլուծություն,  ապրում,  ներքին  բախում,  քան  արտաքին  աշխարհի  առարկաներիկամ դասական բարոյական բախումների նկարագրություն։
  Ժամանակակից հայ գրականության վրա իրենց ազդեցությունն ունեն ինչպես  եվրոպական փորձը, այնպես էլայն պայմանները, որում ստեղծվում է այդ գրականությունը։
  Այդ ներհայեցող գրականության  մեջ  զգալի  տեղ  է  զբաղեցնում  հերոսի  ենթագիտակցական  աշխարհը։
   Բնորոշ  է  միֆական  հագեցվածությունը,  դիցաբանական  տարրերի  ներթափանցումըգրականության  մեջ,  միստիկան,  երևակայությունը,  այնկողմնային  ուժերի  ազդեցությունն այսկողմնային կյանքի վրա։
 Կարևոր է նաև հասկանալ, թե ով է այսօրվա վեպի հերոսը։
  Այն կարող է լինել հեղինակային ես-ը։
  Նա կարող է լինել հեղինակը` իր կամ ուրիշ անվամբ, սեփական կամերևակայական  կենսագրությամբ,  կամ  սեփական  կենսագրությամբ,  որի  մեջ  ներթափանցում  են  անիրական  կամ  երևակայական  իրադարձություններ։
   Պետք  է  նշել,  որարդի վեպի հերոսը աչքի է ընկնում նախ և առաջ կենսաբանական էակ լինելով, որիգործողությունները հաճախ պայմանավորում  են ոչ թե դատողությունը, այլ բնազդա1 Գրական թերթ, 2004, թիվ 34։
 2  Քալանթարյան  Ժ.,  Ժանրի  թարմացման  ուղիով,  http։
 //www.cultural.am/hy/gradaran/tester/jenyaqalantaryan-janri-tarmacman-ughiov։
 յին մղումները։
  Նա հաճախ միայնակ, օտար, չհասկացված մեկն է, որը փորձում է որոնել  կյանքի  և  գոյության  իմաստը։
   Վերջինը  եվրոպական  գրականության  ազդեցություն  է,  մի  կողմից`  նատուրալիզմի,  մյուս  կողմից`  էկզիստենցիալիզմի,  որոնքարևմտյան  գրականության  մեջ  իրենց  դրսևորումը  գտան  դեռևս  անցած  դարասկզբին։
  Հայ գրականության մեջ այս ուղղությունների ազդեցության ակտիվացմանհամար անկախության շրջանում նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին։
  Մի կողմից`ԽՍՀՄ-ի փլուզումից եկած խոսքի (և ոչ միայն) գրեթե լիակատար ազատությունը, որթույլ  տվեց  գրողներին  (և  ոչ  միայն)  խոսել  և  գրել  նատուրալիստական  այնպիսիթեմաների  մասին,  որոնք  մինչ  այդ,  եթե  արգելված  չէին,  ապա  գոնե  չէին  խրախուսվում,  մյուս  կողմից`  երկրաշարժն  ու  պատերազմը,  որոնք  ստիպեցին  հայ  մարդուն,  ընդհանրապես,  և  մտավորականին,  մասնավորապես,  նորից  խորհել  կյանքիիմաստի և մահվան շուրջ։
 1999 թ. լույս տեսած «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպով Խեչոյանը բերում է անհատի(զինվոր,  մտավորական,  տղամարդ)  պատմությունը։
   «Սև  գիրք,  ծանր  բզեզ»  վեպը  ոչվաղ  անցյալի  դեպքերի  մասին  է,  ընթերցողն  այստեղ  հեշտությամբ  կարող  է  տեսնելիր ապրած օրերի արձագանքը, ժամանակագրական առումով այն Արցախյան պատերազմի և Հայաստանի անկախության առաջին շրջանի մասին է։
  Վեպը բազմաշերտ է,այն ավելի շատ դրվագների համագումար է։
  Հեղինակը ոչ թե սյուժե է պատմում, այլկառուցում  է  վեպ`  ստեղծելով  նախ  և  առաջ  մշակութային-գոյաբանական  միջավայր,հերոսին դնելով մերթ այս, մերթ այն իրավիճակում։
  Հեղինակի խնդիրն այլևս դասական եղանակով բարոյական բախումների միջոցով վեհ արժեքներ քարոզելը չէ. մենքհոգնել ենք հավիտենական հարցերից ու պատրաստի պատասխաններից։
  Հեղինակըփորձում է տարրալուծել անձը տվյալ պահին` տվյալ իրավիճակի մեջ։
  Վեպը կառուցված է գիտակցության հոսքի եղանակով, հերոսը ավելի շատ ոչ թե գործում, այլ մտածում է, վերլուծում, զգում, ապրում, և հեղինակի ու հերոսի էգոները միահյուսվում ենՕնանի կերպարում։
 Վեպում  բավականին  ուշագրավ  լուծում  է  ստանում  նաև  քրոնոտոպը։
   «Սևգիրք…»-ում  ժամանակը  երկատված  է,  չկա  միասնական  ժամանակ,  որի  մեջ  գործենու  ապրեն  հերոսները,  զարգանան  իրադարձությունները։
   Իրականի,  երազայինի,երևակայականի, ենթագիտակցականի, անցյալում տեղի ունեցած դեպքերի և ներկայում կատարվողի փոխներթափացմամբ ստեղծվում է յուրօրինակ տարածաժամանակային պատկեր, ինչի արդյունքում վեպում մենք անընդհատ բախվում ենք զուգահեռժամանակատարածական  հարթությունների  հետ,  երբ  տարբեր  ժամանակները  միախառնվում  են,  անցյալում  տեղի  ունեցած  իրադարձությունները  անընդհատ  հետ  ենբերվում անցյալից և տեղավորվում ներկայի մեջ և հակառակը։
  Խեչոյանի վեպում գիտակցության պես հոսում է նաև ժամանակը։
  Վեպը որոնում է ոչ միայն այն, ինչը ժամանակային  երեք  չափումների  մեջ  է  (անցյալ,  ներկա,  ապառնի),  այլև  այն,  ինչն  ընդհանրապես ժամանակից դուրս է. «Իր ծագման սկզբնաղբյուրը, ինչին ձգտում էր, այդարճճագույն  սպիտակ  լույսը  ժամանակից  դուրս  էր,  անժամանակ։
   Ամբողջ  տիեզերքում` մի տեղ պիտի՞ որ գոյություն ունենա ժամանակից անդինը» (էջ 180)։
 Եթե  խոսելու լինենք վեպում գրողի  կերպարի մասին, պիտի նկատենք, որ բացիգլխավոր  հերոսից՝  Օնանից,  որ  նաև  մտավորական  է  ու  գրող,  այստեղ  կա  ևս  միգրող, ով վեպում առկա է թե՛ իբրև կերպար, թե՛ իբրև ազդեցություն։
  Խոսքը ՀրանտՄաթևոսյանի մասին է, ում ազդեցությունը Խեչոյանի գրականության վրա գրականագետների կողմից նկատվել էր դեռևս առաջին գրքի՝ «Խնկի ծառեր»-ի քննման ժամանակ,  որտեղ  երևում  են  ահնիձորյան  ազդեցություններ։
   «Սև  գիրք…»-ի  հրանտմաթևոսյանական ազդեցությունների մասին խորհելիս այն միանգամից զուգահեռվում է«Խումհարի» հետ։
  «Սև գիրք…»-ում, ինչպես «Խումհարում», գործողությունները գյուղից տեղափոխվում են քաղաք, առաջին պլան է մղվում մտավորականի կերպարը, ովանվերջ  փորձում  է  նոր  ստեղծագործություն  գրել։
   Ինչպես  «Խումհարում»,  «Սևգիրք…»-ում ևս հեղինակը առաջ է քաշում իր ժամանակի գրողների համար կարևորմի շարք տեսական  հարցեր. մի կողմից` սրանք գրական ստեղծագործություններ են,մյուս  կողմից`  երկեր  գրականության  մասին։
   Խեչոյանի`  այս  վեպից  առաջ  գրվածգրեթե  բոլոր  ստեղծագործությունները  հատվածաբար  տեղ  են  գտել  գրքում,  մյուսստեղծագործությունների այսպիսի ներհյուսումը վեպին հատուկ է նաև Մաթևոսյանի«Խումհարին»։
   Մաթևոսյանի  «Խումհարում»  քննարկվում  է  անհատի  միայնությանխնդիրը,  և  եթե  այն  ժխտվում  էլ  է,  ապա  առաջ  է  քաշվում  արդեն  կոլեկտիվի  կամտոհմի  միայնության  հարցը.  այս  խնդրի  շուրջ  գրում  է  նաև  Խեչոյանն  իր  վերջին  վեպում`  Մհերի  և  Վահագնի  առասպելների  միջոցով  մեկնաբանելով  միայնության  ևօտարման հարցը (հետո Խեչոյանի մոտ այս Մհերի առասպելի գաղափարը հասունանալով  վերաճեց  վեպի)։
   Հետաքրքիր  է,  որ  ինքը`  հեղինակը,  «Սև  գրքում»  մի  քանիանգամ հղում է անում Մաթևոսյանին։
  Նախ` հեղինակը հիվանդանոցում հանդիպումէ «մեծ գրողին», որը նրա  առաջին գրքի հրատարակության կապակցությամբ «տողիկեսով կամ ավելի պակաս չափով» հիշատակել էր հեղինակին (սա վավերական հիմքունի)։
  Մեծ գրողի աչքերում նա տեսնում է «փառքին, խոսքին, տեսածին կասկածողիհոգնություն և զորություն», նա նկատում է, որ մեծ գրողը միայնակ է,  հետո ինքն իրառիթով էլ այդ մասին գրում է` «իսկական գրողը միշտ միայնակ է լինում  հոգու խուճապի  պահին,  ակնթարթի  բերած  հայտնության  ժամանակ  և  հեռավոր  ափերի  չընկալվող ձայները լսելիս»1։
  Հեռանալիս հեղինակը հանկարծ զգում է, որ «նա ապրում էերկու աշխարհի սահմանագծին, հասել է մենության տված իմաստության ամենավերջին  աստիճանին,  իսկ  ես  հետագա  ճանապարհը  այդ  վերջին  խաչմերուկից  պիտիմիայնակ  անցնեմ,  իսկ  նա  իմ  այդորակ,  անմերձենալի  միայնության  մասին  ոչինչչգիտի»  (էջ  80)։
   Այդ  «Ճանապարհը  պիտի  միայնակ  անցնեմ»-ը  ենթադրում  է,  որԽեչոյանն ինքն էլ զգում ու գիտակցում էր Մաթևոսյանի ազդեցությունն իր ստեղծածգրականության վրա և ևս մեկ անգամ փորձ էր կատարում հաղթահարել մեծ գրողինու ճանապարհը ինչ-որ կետից միայնակ շարունակել` միաժամանակ կրելով նախորդիժառանգությունը։
   Հետաքրքիր մի  հանգամանք ևս. Խեչոյանի զինվորները գրքում միպահ  սկսում  են  խոսել  Մաթևոսյանի  հովիվների  խոսքերով.  «Մոսկվայում  նույնիսկսահմանադրության  ամենահավատարիմ  մարդը  չի  էլ  նկատի  Սիբիրի  անհետանալըքարտեզի  վրայից,  իսկ  եթե  Թալինում  ցորենի  դաշտով  կովերի  նախիր  անցնի,Երևանը  կընկնի  հոգեվարքի  մեջ…»  (էջ  150)։
   «Սև  գիրք…»-ը,  սակայն,  չնայած  մաթևոսյանական  ազդեցություններին  կամ  այդ  ազդեցությունները  հաղթահարելուփորձ  լինելուն,  կարևորագույն  քայլ  էր  անկախության  շրջանի  արձակի  համար  ոչմիայն  իբրև  գրական-գեղարվեստական  երևույթ,  այլև  իբրև  տեսական-գեղագիտական մի շարք հարցերի պատասխանող կամ գոնե պատասխաններ որոնող։
 Գրողի  մյուս  կերպարին,  որ  արդեն  վեպի  գլխավոր  հերոսն  է  և  ինքը՝  հեղինակը,վեպում  առաջին  անգամ  տեսնում  ենք  իր  վիպակի  հետ  կապված  գյուղացիներիբողոքների  առնչությամբ։
   Այստեղ,  կարծես,  գյուղացիների  ժխտման  և  իրականությունը  կոպիտ  մերկացնող  տեքստերի  միջոցով  հեղինակը  ցույց  է  տալիս  իր  առաջինվիպակի ստեղծման ճանապարհը, բացահայտում իր գեղագիտական սկզբունքները ևգրողի  իր  աշխարհընկալումը.  «Կերպարների  ճշմարտացի  լինելը  չի  նշանակում  երկրագնդի  մեկ  մարդու  և  մեկ  գյուղի  պատմություն»  (էջ  24)։
   Նա  փաստում  է,  որ  ժամանակի  ու  տարածության  հեռվից  իսկական  գրողը  կարող  է  շատ  ավելին  տեսնել  և1 Խեչոյան Լ., Ձայներ և տեսիլքներ, Երևան, 2006, էջ 40։
  Հաջորդիվ այս գրքից մեջբերումների հղումըկտրվի փակագծերում։
 նույնիսկ  տեսնել  անտեսանելին,  որ  անհասանելի  է  նույն  իրականությունը  մոտիկիցտեսնողի կամ սովորական մարդու համար. «Գրածս ամբողջ կյանքում դժվար մենությամբ  վաստակած  իմ  ներսի  խաղաղության  միջով  անցած  գյուղի  պատմությունն  է,ծնված  անվերջ  հրաժարումից  և  լիակատար  խաղաղության  խորհրդից,  իմ  կենսագրությունը  դարձած  պատմություն  այն  մարդկանց  մասին,  որոնք  ենթագիտակցորենպահպանվում  էին  իմ  գեղարվեստական  հիշողության  մեջ։
   Ժամանակ  էր  անցել,  ևհեռվից  դիտելու  իմ  կարողության,  տեսնողի  աչքին  համապատասխան  կենսագրությունները մարդիկ վերստեղծվել էին նորից» (էջ 26)։
  Ապա հեղինակը խոսում է առօրյայի  ընկալման  և  գրողի  գեղագիտական  ընկալումների  մասին,  որ  կարող  է  երբեմնիրականությունն  այնպես  վերափոխել,  որ  այդ  իրականությունն  ինքն  իրեն  չճանաչի։
 Իրականությունը  գրականության  մեջ  ոչ  թե  ուղղակի  արտացոլվում  է,  այլ  անցնում  էհեղինակի  ենթագիտակցության  ու  երևակայության  միջով,  ձեռք  բերում  գեղարվեստականություն. «Եթե ես չցանկանայի, անգամ իրենք իսկ իրենց չէին կարող ճանաչել,և,  ընդհանրապես,  նրանց  համար  գուշակելն  էլ  անհնարին  կլիներ,  թե  ով  ով  է։
 Առօրյայի  իմ  ընկալումը  կարող  էր  նաև  այդպես  ձևափոխվել,  որը  հետո  վերափոխվում էր գեղարվեստական հոսքի» (էջ 27)։
 Այնուհետև  գրողին  տեսնում  ենք  Աննայի  հետ  կապված  պատմության  մեջ։
   Այստեղ արդեն հեղինակի մյուս` «Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի» վեպի հատվածներից մեկն է, որը, ինչպես հեղինակը չի խուսափում խոստովանել, իր և Աննայի միջևտեղի ունեցածն է։
  Դրանով նա, կարծես, հասարակացնում, պարզացնում, կենցաղայնացնում է այն սիրո տեսարանը, որ պատմավեպը կարդալիս, կարծես, գալիս է հեռուներից և իր մեջ խորհրդավոր գեղեցկություն ունի։
 Ապա  գրողը  մեկնում  է  պատերազմի  դաշտ,  դառնում  է  զինվոր,  հավասարվումմյուս  զինվորներին,  դառնում  սովորական  կռվող,  կյանքի,  գոյության  համար  պայքարող մեկը։
  Այստեղ է, որ նա ասում է` «իսկական գրողը միշտ մենակ է լինում» (էջ 40)։
 Պատերազմից  վերադառնալուց  հետո  գրողը  հասկանում  է,  որ  խայտաբղետտարրերից  կազմված  կառավարության  մեջ  այսպիսի  մտավորականը  տեղ  չունի։
 Սկսվում  է  նոր  կռիվ`  գոյության  կռիվը  հայրենիքում`  ոչ  պակաս  դաժան  ու  մեղքերովլի,  որքան  պատերազմի  դաշտի  գոյության  կռիվն  էր,  գուցե  նաև`  առավել  ամոթալի,ինչը չի խուսափում բարձրաձայնել հեղինակը։
  Գրքի տպագրության և ընտանիքի կարիքները  հոգալու  համար  գրողն  ստիպված  է  կառավարության  ներկայացուցիչներինհաճոյանալ  բոլոր  հնարավոր  և  անհնար  միջոցներով,  հաճախ  նաև`  անպատվաբեր`«հետույքներին  հարմար  օճառվում  էի»։
   Իր  բուն  աշխատանքը`  չստացվող  վեպըթողած` նա սկսում է նոր գիրք` սցենար գրել ոչ թե գեղարվեստական երկ ստեղծելու,գրականության  մեջ  իր  խոսքն  ասելու,  այլ  «կաթողիկոսից  գումար  պոկելու»  համար։
 Լաբիրինթոսի  երազային  թափառումներից  պարզ  է  դառնում,  որ  նորանկախ  Հայաստանում գրողը մի առաջնային և օրհասական խնդիր ուներ` պահպանել գոյությունը։
 Հաջորդ քայլը կանանց բերանով իր մասին խոսելն է։
  Առաջին կինը, որ խոսում էՕնան  գրողի  մասին,  Մելանն  է.  «քո  գրածները  չեմ  սիրում,  քո  կերպարն  է  ինձ  դուրգալիս» (էջ 136)։
  Մելանի միջոցով նա քննադատում, նույնիսկ մերժում է իր գրածներնու  ստեղծած  գրականությունը.  «Դու  մենամոլ  ես,  ֆանատիզմով  գրված  գործերը  չենկարող  լավը  լինել,  դոգմա  են  դառնում։
   Գրաքննադատները  խելք  ունենան,  կտեսնենգրածներիդ անճկունությունը` դրանից էլ վատն են» (էջ 136, 137)։
 Վեպը  ավարտվում  է  Օնանի  սիրուհիներից  մյուսի`  Ելենի  նամակով`  իր  որդուն։
 Ելենի վերջին նամակով նա, կարծես թե, մի տեսակ գրականագիտական ուսումնասիրություն է կատարում իր ստեղծած գրականության մասին։
  Որքան էլ այս նամակումառաջին հայացքից աչքի է ընկնում մոր և որդու անբնականորեն անկեղծ զրույցը, որըգրաքննադատներին  հաճախ  անհամոզիչ  է  թվում,  այնուամենայնիվ,  նամակի  առաջնային  խնդիրը  տեսական  մի  շարք  հարցերի  քննարկումն  է`  թեկուզ  Ելենի  և  նրաորդու խոսակցութան միջոցով։
  Գուցե դրանից նամակը չի դադարում անօրգանականլինել  վեպի  համար,  սակայն  այստեղ  մեր  խնդիրն  այլ  է։
   Նամակի  առաջին  խնդիրըտեսական հարցերի բարձրացումն է, քննարկումը, նոր ժամանակների գրականությանդեռևս  չտրված  գնահատական  տալը,  գրողի  և  գրականության  մասին  ընդհանրացված պատկերացումների ամփոփումը։
 Դիմելով  որդուն`  Ելենը  միանգամից  գրում  է,  որ  խոսելու  է  մեկի  մասին,  ումգործերի վերաբերյալ նա և իր կուրսեցիները դրական կարծիք չունեն, և անմիջապեսպարզաբանում`  նրա  գործերում  ակադեմիական  գրականության  ոչ  հանգույցը  կա,  ոչէլ  համակարգը  (էջ  175)։
   Սա  Խեչոյանի  գրականության  առաջին  հատկանշականկողմն  է,  սակայն  սա  միայն  Խեչոյանի  բնորոշ  հատկանիշ  չէ,  սա,  կարելի  է  ասել,համընդհանուր է մոդեռնի և, հատկապես, հետմոդեռնի գրականության համար։
  Առաջգնալով,  նա,  թերևս,  հիշելով  իր  քննադատներին,  գրում  է,  որ  հաճախ  է  մեղադրվում«իրար  հաջորդող  գլուխների`  կորցրած  ռիթմով,  անհամ  շարադրանքի  համար»  (էջ175),  և  անմիջապես  բացատրում  դա`  իր  գեղագիտական  սկզբունքների  համաձայն`«Նրա  ստեղծագործությունների  մեջ  կյանքը  դրսևորվում  է  ենթագիտակցականառեղծվածի  ըմբռնման  ճանապարհով։
   Ոչ  էլ  ամբողջական  փաստերով  է  գրված,  որհնարավոր  լինի  նրանք  բաղդատելով  վերլուծել»  (էջ  175)։
   Իր  ստեղծած  գրականությունը  նամակում  տեսականորեն  բացատրելով`  Խեչոյանը  իր  ստեղծագործությանշարադրանքին  տալիս  է  ոչ  թե  հայտնի  գիտակցության  հոսք,  այլ  հոգեվիճակի  հոսքանվանումը, որն առանց գաղափարախոսության և առանց նախօրոք ծրագրված գործողությունների գրականություն է. «Այն մի փակ է, որևէ տեղից օգնություն չստացողհամակարգի  մեջ  ապրող  մարդու`  թվացյալ  ամբողջական  ժամանակի  մասին  է,  որկարծում է, թե իբրև մեր բանականությանը տրվում է այն ժամանակը, որով հաշվարկում  ենք  պատմության  ընթացքը,  հեղափոխական  իրադարձությունները,  պատերազմների բռնկումները, մեր մեռնելու և ծնվելու տևողությունը, իրականում կա տիեզերական  ժամանակ,  որով  Աստված  սպանում  է  մարդկանց»  (էջ  176)։
   Մեկ  այլ  առիթով  նա  նաև  ինքն  է  բնութագրում  այս  հոգեվիճակի  հոսքը.  «զգայական  եղելությանհոսքը երբեք հնարավոր չէ բառի կաղապարով արտահայտել»1։
 Բառը  գրողի  ամենամեծ  զենքն  է,  բառը  կենդանի  է,  բառի  սիրտը  տրոփում  է,միևնույն  բառը  տարբեր  գրողների  մոտ  տարբեր  կերպ  է  ապրում,  բառը  գրականություն  չէ,  բայց  բառն  է  դառնում  գրականություն.  «նախադասության  քերականական, բառի ուղղագրական կառուցվածքը գիշերվա մթի մեջ մի հնչեղությամբ էր լսում,ցերեկվա  լույսի  մեջ`  մեկ  այլ։
   Այդ  պատճառով  էլ  վերաբերմունքը  բառի  նկատմամբմիանշանակ չէր, բառը կենդանի էր նրա ներսում։
  Երբ բառը շնչում է, ուրեմն ոճն էլ էշնչում,- գրում է Ելենը Օնանի մասին» (էջ 178, 179) (ընդգծումը՝ Թ. Ղ.)։
 Գրելու  կարողությունը  և  գրականությամբ  զբաղվելը  Խեչոյանը  համեմատում  էխելագարության  հետ.  «Շատ  հնարավոր  է,  որ  նրա  խելագարությունը  ճշմարտությունից  անդին  է,  ինչը  մենք  որոնում  ենք…»  (էջ  182)։
   Հետո  նա  ինքը  իր  «Եվրոպայիերկաթե  ճանապարհները»  էսսեում  խոսում  է  այն  մասին,  որ  իսկական  գրականություն կարող է ստեղծել միայն խելագարը` թերևս հաստատելով Յունգի այն ուսմունքը,  որ  արվեստի  գործեր  կարող  են  ստեղծել  միայն  նյարդային  շեղումներ  ունեցողմարդիկ։
  Նա նաև հստակեցնում է վեպի ժանրի մասին իր պատկերացումները. «Մերօրերում  գրելու  համար  պիտի  խելագար  լինել,  իսկ  եթե  անբուժելի  է  այդ  հիվանդությունը, ուրեմն պետք է այնպես գրել, որ այն չհարմարվի որևէ ծրագրի։
   Վեպը չպիտիվերապատմվի, պետք է դուրս գա սյուժետային միասնական գործողության օրենքնե1 Խեչոյան Լ., Հունիսի հինգը և վեցը, Երևան, 2002, էջ 121։
 րից`  զգացական  ներկայի  խորքում  որոնելով  գոյին  և  նրա  անիմաստին,  ձևին  և  նրաանձևին, զգացականի իրադարձությանը…»1 (ընդգծումը՝ Թ. Ղ.)։
 Ամփոփելով  ասվածը,  կարող  ենք  եզրակացնել,  որ  Խեչոյանի  վեպը,  որն  ըստէության  և  առաջին  հայացքից  Արցախյան  պատերազմի  մասին  գրված  ստեղծագործություն  է,  եկավ  նաև  պատասխանելու  հետանկախացման  շրջանի  հայ  գրականությանը  և,  մասնավորապես,  վեպի  ժանրին  առնչվող  մի  շարք  հարցերի։
   Գրողը  իր  վեպով  լուծումներ  տվեց  այն  տեսական  խնդիրներին,  որոնք  ծառացել  էին  գրականության  առջև,  պատասխանեց  այն  հարցին,  թե  ինչպիսին  պիտի  լինի  գրականությունըհետայդու և հենց նույն վեպում էլ դրանք գեղարվեստականորեն իրացրեց։
  «Սև գիրք,ծանր բզեզ»-ը դարձավ 20-րդ դ. վերջում գրված մեր լավագույն վեպերից մեկը և, որպես այդպիսին, այսօր էլ արդեն դասականների հետ կարող է դասվել նույն շարքում։
 Թագուհի ՂազարյանԳՐՈՂԻ ԿԵՐՊԱՐՆ ՈՒ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆԻ «ՍԵՎ ԳԻՐՔ, ԾԱՆՐ ԲԶԵԶ» ՎԵՊՈՒՄԲանալի բառեր՝ Սև գիրք, ծանր բզեզ, Լևոն Խեչոյան, գրող, տեսական հարցեր, գեղագիտական իրացում, ժամանակակից վեպ։

Մեր ուսումնասիրության թեման Լևոն Խեչոյանի «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպում արծարծված  տեսական-գեղարվեստական  հարցեր  են։
   Թեմայի  ուսումնասիրման  ընթացքում  մենք  նկատեցինք,  որ  հեղինակը  գեղարվեստական  վեպի  միջոցով  բարձրաձայնել  է  իր  և  ժամանակակիցների  համար  կարևոր  տեսական  հարցեր։
   Խեչոյանին,  ինչպես  ցույց  տվեց  ոսումնասիրությունը, մշտապես հետաքրքրել են այն գեղարվեստական լուծումները, որոնք պետք է տրվեն  ժամանակակից գրականության մեջ, և նա դրանք կարողացել է ներմուծել վեպ՝ իբրև ստեղծագործության երկրորդ շերտ։
