ԱԿՐԻԼԱԹԹՎԻ ԱԾԱՆՑՅԱԼՆԵՐԻ ՄԻԽԱԵԼԻ ԿՈՆԴԵՆՍՈՒՄԸ ՀԻՄՆԱՅԻՆՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄՄիխաելի  կոնդենսման  ռեակցիան  հնարավորություն  է  տալիս  տարբեր  տեսակիα,β-չհագեցած  կարբոնիլային  միացությունների  (ակցեպտոր)  և  CH-թթուների  (դոնորխմբեր) միացումից ստանալ նոր միացություններ` զանազան ֆունկցիոնալ խմբերով։
 Ակրիլաթթվի  ածանցյալների  կոնդենսումը  CH-թթուների  հետ  բերում  է  բազմաֆունկցիոնալ  միացությունների  ստացմանը,  որոնք  հիմք  են  հանդիսանում  կենսաբանական  բազմաթիվ  ակտիվ  միացությունների  [1],  ներկանյութերի,  հակաբիոտիկներիստացման համար [5-8]։
  α,β-չհագեցած  կարբոնիլային  միացությունների  (ակցեպտոր)  և  նուկլեոֆիլ  ռեագենտների (դոնոր) կոնդենսումը կարող է կատալիզվել հիմնային կամ թթվային միջավայրում։
  Առաջին դեպքում նուկլեոֆիլը անիոն է, փոխազդեցության արդյունքում գոյանում է էնոլատ անիոն (ռեակցիան կատալիզվում է հիմքով), որը հետագայում փոխազդեցության մեջ է մտնում ակրիլաթթվի և դրա ածանցյալների հետ։
  Երկրորդ դեպքում  ակցեպտորի  ակտիվացումը  իրականացվում  է  թթվային  կատալիզատորով  [4]։
 Ներկայումս թթվային կատալիզատորների օգտագործումը հետ է մղվում օրգանականսինթեզում  վտանգավոր  հոսքաջրերի  գոյացման  և  սարքավորումների  կոռոզիոնվտանգների պատճառով։
 Օրգանական միացությունների միջև փոխակերպումներ իրականացնելու համարմիշտ կարևորվել են հիմնային միջավայրով համակարգերը։
  Մասնավորապես էականէ  միջֆազային  կատալիզ  մեթոդի  կիրառումը  կարբանիոնների  առաջացման  համար։
 Դրանք  Միխաելի  ռեակցիայում  հանդես  են  գալիս  որպես  նուկլեոֆիլներ։
   Օրգանական  լուծիչ,  հիմք,  ջրային  լուծույթ  համակարգում  հիմքի  ֆունկցիան  կայանում  էսուբստրատի  դեպրոտոնացման`  համապատասխան  անիոնային  մասնիկների  առաջացման մեջ։
  Որպես հիմք ծառայում են ալկալիական և հողալկալիական մետաղներիալկոհոլատները,  հիդրիդները,  հիդրօքսիդները,  կարբոնատները,  ինչպես  նաև  ամինները [4]։
 Հայտնի  է,  որ  «Նավթ-ջուր»  մոդելային  համակարգի  ուսումնասիրման  շրջանակներում  ուսումնասիրվել  է  ջրալույծ  N-տրի(հիդրօքսիմեթիլ)  մեթիլակրիլամիդի  և  ճարպալույծ  դեցիլամինի  միջև  ռեակցիայի  կինետիկան,  երկֆազ  ջուր-հեպտան  համակարգում,  մակերևութային  նյութերի  (դոդեցիլ,  տրիէթիլ  ամոնիումի  բրոմիդ)  ներկայության  և  բացակայության  պայմաններում։
   Ցույց  է  տրվել,  որ  մեծացնելով  միջֆազային  մակերևույթը  և  ռեակցիոն  խառնուրդի  խառնման  արագությունը՝  ռեակցիայիարագությունը  մեծանում  է  [3]։
   Իրականացվել  է  նաև  ջրալույծ  դիէթանոլամինի  փոխազդեցության ռեակցիա ճարպալույծ բութիլակրիլատի հետ, միջֆազային կատալիզատորների`  չորրորդային  ամոնիումային  աղերի  ներկայությամբ,  երկֆազ  ջուր-հեպտան համակարգում [2]։
 Չորրորդային  ամոնիումային  աղի  (ՉԱԱ)  ազդեցությունը  ակրիլամիդի  (մետակրիլամիդի)  և  ացետաքացախաթթվական  էսթերի  փոխազդեցությունը  ռեակցիայիընթացքի վրա չափազանց էական է [5-8]։
  Որպես ՉԱԱ օգտագործվել են տետրամեթիլամոնիումի քլորիդը (ՏՄԱՔ), տրիմեթիլ, հեպտիլ ամոնիումի քլորիդը (ՏՄՀԱՔ), տրիմեթիլ,  ցետիլ  ամոնիումի  քլորիդը  (ՏՄՑԱՔ)։
   Հաստատված  է,  որ  միացման  ռեակցիայիարագությունը  բարձրանում  է  ՉԱԱ-ի  հիդրոֆոբային  մասի  չափերի  մեծացմամբ։
 Այսպես,  ռեակցիայի  արագության  բարձրացմանը  առավել  նպաստում  է  ՏՄՑԱՔ-ը,որն  օժտված  է  առավել  մեծ  մակերևութային  ակտիվությամբ։
   Օրինակ,  ռեակցիայիարագությունը ՏՄՑԱՔ-ի դեպքում 2 անգամ բարձր է ՏՄԱՔ-ի համեմատ։
 Նախկինում  հաստատվել  է,  որ  ակրիլ  և  մետակրիլամիդը  փոխազդում  են  ացետաքացախաթթվական  էսթերի  և  մի  շարք  այլ  C-H  թթուների  հետ,  երկֆազ  կատալիտիկ  համակարգում  տարբեր  չորրորդային  ամոնիումային  աղերի,  հիմքի  և  ամիդների պոլիմերումը ճնշող անտիօքսիդանտների ներկայությամբ, 20-30  0C ջերմաստիճանային պայմաններում [5-8]։
 Շարունակելով  ուսումնասիրությունները  այս  բնագավառում՝  սույն  աշխատանքում  իրականացվել  է  բութիլակրիլատի  կոնդենսումը  ացետաքացախաթթվական  էսթերի  հետ  հիմնային  պայմաններում  միջֆազային  կատալիզատորների  առկայությամբ, 20-30  0C ջերմաստիճանային պայմաններում։
  Ռեակցիոն խառնուրդի հոմոգենացմանը  նպաստում  են  միջֆազ  կատալիտիկ  պայմանները`  ապահովելով  առավելմեղմ պայմաններ (20-30 0C)։
 Հայտնի է, որ Միխաելի կոնդենսացումը տեղի ունի 1, 4 դիրքում, այնուհետև տեղի  է  ունենում  վերախմբավորում։
   Ակցեպտոր  մոլեկուլի  C=C  կրկնակի  կապի  ակտիվությունն այնքան է բարձր, որքան մեծ է դրական լիցքը β ածխածնի ատոմի վրա-qβcև բացասական լիցքը կարբոնիլային խմբի թթվածնի վրա-q0։
  Դրանով է բացատրվումացետաքացախաթթվական էսթերի փոխազդեցության դանդաղումը մետակրիլամիդիհետ, մինչդեռ ռեակցիան ակրիլամիդի հետ ընթանում է ավելի արագ։
 Ուշադրություն է դարձվել այն հանգամանքին, որ արտադրության փոքրածավալպայմանների դեպքում անհրաժեշտ է հնարավորինս  խուսափել ռեակցիոն խառնուրդում որևէ ռեագենտի ավելացումից, քանի որ դրանք թանկարժեք են, և դրանց մաքրումն ու վերադարձը կապված է տեխնոլոգիական բարդությունների հետ։
 Աղյուսակ 1-ում բերված են (2) ռեակցիայի արդյունքում ստացված արգասիքի ելքերը տարբեր կատալիզատորների դեպքում։
 RAcEtO2C+I, IIIII, IVAcEtO2CCONH2RCONH2AcEtO2C+COOBuAcEtO2CCOOBuԲութիլակրիլատի փոխազդեցությունը ացետաքացախաթթվական եթերի հետ 20-300Cջերմաստիճանային պայմաններում, տարբեր միջֆազային կատալիզատորների դեպքումԱղյուսակ 1. ԿատալիզատորԵԼՔ, %Առանց կատալիզատորՏետրամեթիլ ամոնիումի քլորիդը (ՏՄԱՔ)  Տրիմեթիլ, հեպտիլ ամոնիումի քլորիդը (ՏՄՀԱՔ)  Տրիմեթիլ, ցետիլ ամոնիումի քլորիդը (ՏՄՑԱՔ)  Տրիմեթիլբենզիլամոնիումի քլորիդ (ՏՄԲԱՔ)Այս  ամենը  հաշվի  առնելով՝  ռեակցիայի  հաշվարկը  իրականացվել  է  ռեագենտ0=105  րոպե,  T=30  0Cների  էկվիմոլային  հարաբերությունների  քանակներով`  CI ջերմաստիճան։
 Փորձնականորեն կոնվերսման աստիճանը կազմել է 0,96 0,02, չորս անկախ փորձերի  արդյունքում,  1,75  ժամ  ռեակցիայի  տևողության  դեպքում`  0,95  վստահելիության ինտերվալում։
 Փորձնական  և  հաշվարկային  տվյալների  համեմատման  արդյունքում  կարելի  էեզրահանգել,  որ  ստացված  կինետիկական  հավասարումը  վստահելի  է,  հետևաբարայն կարելի է օգտագործել արտադրական սարքավորումների հաշվարկման համար։
 Նկար  1-ում  բերված  է  (2)  ռեակցիայի  կինետիկական  կորը  ՏՄՑԱՔ  կատալիզատորի  դեպքում։
   Այն  իրենից  ներկայացնում  է  համակարգի  օպտիկական  խտությանկախումը  ժամանակից։
   Կինետիկական  կորից  երևում  է,  որ  ացետաքացախաթթվական եթերը փոխակերպվում է 25 %-ով։
  Ռեակցիայի արագությունը որոշվում է որպեսctgα, որտեղ α-ն կինետիկական կորին տարված շոշափողի անկման անկյունն է։
 Ռեակցիայի արագությունը նկարագրվում է հետևյալ հավասարումով`հետևաբար k=W/ [²øԷ][´²], ստացվում է՝ k=1,9.10-4լ/մոլ.վ.[ԱՔԷ]0, մոլ/լW=k [²øԷ][´²]Նկար 1. Ռեակցիայի կինետիկական կորԲերված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ որպես միջֆազային կատալիզատոր  տրիմեթիլ,  ցետիլ  ամոնիումի  քլորիդի  (ՏՄՑԱՔ)  կիրառումը  ռեակցիայիարագությունը բարձրացնում է 2-3 անգամ [5-8]։
   t, րոպեԻԿ  սպեկտորները  ստացվել  են  «Specord  75  IR»  սարքի  վրա`  բարակ  շերտում։
 Նրբաշերտ խրոմատոգրաֆիայի համար կիրառվել են «Silufol UV-1-245» թիթեղիկներբենզոլ-էթանոլ (2։
 1) լուծույթ, երևակումը իրականացվել է յոդի գոլորշիներով։
 Ստացվել է Միխաելի ռեակցիայի կոնդենսման արդյունք 1-ացետիլ,-1-կարբէտօքսի-կարագաթթվի բութիլ էսթեր, որի Rf-ը կազմում է 0.71։
 Կինետիկական  ուսումնասիրությունները  իրականացվել  են  ՈՒՄ  սպեկտրոսկոպիայով  «Specord-50»  սպեկտրոմետրի  վրա,  դիագրամները  դուրս  են  բերվել  ASPECTPLUS համակարգչային ծրագրի օգնությամբ։
 Փորձնական մաս։
  Կոլբում, սպասարկված խառնիչով, հետադարձ սառնարանով,կաթեցնող  ձագարով,  ջրային  բաղնիքի  վրա  (25-30  0C),  խառնվել  է  7,48  գ  (0.0576մոլ)  ացետաքացախաթթվական  էսթերի  10  N  KOH-ի  4,8  մլ  (0,048  մոլ)  ջրային  լուծույթ, ՉԱԱ-ի (0,0024 մոլ) խառնուրդը 20 րոպեի ընթացքում հավասարաչափ կաթեցվել է 6,14 գ բութիլակրիլատի ջրային լուծույթը (25 մլ ջուր)։
  Ռեակցիոն խառնուրդը 2ժամ ենթարկվել է խառնման։
 Ստացված ռեակցիոն խառնուրդները լուծահանվել են բենզոլով, յուղային շերտերը չորացվել են MgSO4-ի վրա։
  Ջրային մասը նույնպես ենթարկվել է բենզոլով լուծահանման։
   Բենզոլային  լուծույթին  ավելացվել  է  ռեակցիոն  խառնուրդի  օքսիդացումիցհետո ստացված խառնուրդը և (5,9 մլ 30 %-ոց HCl-ի լուծույթ)։
  Բենզոլը հետ է թորվելնորմալ  պայմաններում։
   Ստացվել  է  մածուցիկ  բաց  գորշավուն  նյութ՝  1-ացետիլ,-1կարբէթօքսի-կարագաթթվի բութիլ էսթեր (աղ. 1)։
  ԻԿ սպեկտորներում նկատվել են հետևյալ տատանումները` (v, սմ-1) 2960, 2945,2926  (ալկիլային  խմբերի  վալենտային  ասիմետրիկ  տատանումներ),  1740,  1720,1700 (COOC2H5 և COOC4H9 խմբերի վալենտային տատանումներ), 1680, 1640, 1620(COОR  խմբի  դեֆորմացիոն  տատանումներ),  1470,  1460,  1380,  1350  (ալկիլայինխմբերի  սիմետրիկ  դեֆորմացիոն  տատանումներ),  1290,  1260,  1140,  1090,  1030  (O-C խմբի վալենտային տատանումներ), 770, 730, 640 (C-C)։
 Եզրակացություն։
   Իրականացվել  է  բութիլակրիլատի  կոնդենսումը  ացետաքացախաթթվական  եթերով,  միջֆազ  կատալիտիկ,  20-30  0C  ջերմաստիճանային,  հիմնային պայմաններում և տարբեր չորրորդային ամոնիումային աղերի առկայությամբ։
 Հաստատվել  է,  որ  արգասիքի  բարձր  ելքեր  ստացվում  են  տրիմեթիլցետիլ  ամոնիում քլորիդի դեպքում։
 Ուսումնասիրությունների  արդյունքում  ստացվել  է  մածուցիկ  բաց  գորշավուննյութ` 1-ացետիլ,-1-կարբէթօքսի-կարագաթթվի բութիլ էսթեր։
 Որոշվել են Միխաելի կոնդենսման ռեակցիայի արագությունը և տևողությունը։
 ԳրականությունՄելանյա Խաչատրյան, Գագիկ ԹորոսյանԱԿՐԻԼԱԹԹՎԻ ԱԾԱՆՑՅԱԼՆԵՐԻ ՄԻԽԱԵԼԻ ԿՈՆԴԵՆՍՈՒՄԸ ՀԻՄՆԱՅԻՆՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄԲանալի բառեր՝ Միխաելի ռեակցիա, միջֆազային կատալիզ, CH-թթուներ, բութիլակրիլատ,չորրորդային ամոնիումային աղեր, տրիմեթիլցետիլ ամոնիումի քլորիդ։

Միխաելի  կոնդենսման  ռեակցիան  հնարավորություն  է  տալիս  տարբեր  տեսակի  α,β-չհագեցած կարբոնիլային միացությունների(ակցեպտոր) և CH-թթուների (դոնոր խմբեր) միացումից  ստանալ  նոր  միացություններ`  զանազան  ֆունկցիոնալ  խմբերով։
   Հոդվածում  բերված  է  ակրիլաթթվի  բութիլ  եթերի  կոնդենսման  արդյունքները  ացետաքացախաթթվական  էսթերի  հետ,  հիմնային պայմաններում, տարբեր չորրորդային ամոնիումային աղերի ներկայությամբ։
  Առավելագույն  ելք  ստացվել  է,  որպես  միջֆազային  կատալիզատոր,  տրիմեթիլցետիլ  ամոնիումի  քլորիդի կիրառման դեպքում։
