«ԴԻԼԻՋԱՆ» ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐԿԻ ԱՆՏԱՌՆԵՐԻ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԷկոհամակարգային ծառայություններն այն օգուտներն են, որոնք մարդիկ բարիքների և ծառայությունների տեսքով ստանում են էկոհամակարգերից։
  Էկոհամակարգային ծառայությունները մեկնաբանվում են որպես բնական կապիտալի պաշարներից բխող նյութական, էներգետիկ և տեղեկատվական հոսքեր, որոնք մարդկայինև ֆիզիկական կապիտալների հետ միասին ապահովում են հասարակության բարեկեցությունը [5]։
 «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառային լանդշաֆտների տրամադրած էկոհամակարգային  ծառայությունները  բազմաթիվ  են։
   1990-ականներից  սկսած  ինչպեսամբողջ  Հայաստանի,  այնպես  էլ  երկրի  հյուսիսարևելյան,  մասնավորապես  «Դիլիջան»  ազգային  պարկի  անտառային  զանգվածները  դեգրադացվել  են,  նվազել  էէկոհամակարգային ծառայությունների հոսքը։
  Այս աշխատանքում, ընտրված ինդիկատորների օգնությամբ, իրականացվել է էկոհամակարգային մի քանի առանցքայինծառայությունների գնահատում։
 Ածխաթթու գազի կլանման (կլիմայի փոփոխության մեղմացման) ծառայությունըանտառը կարգավորող կարևորագույն ծառայություններից է։
   Ներկայումս, երբ ամբողջ աշխարհում հիմնախնդիր է կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը, ջերմոցային գազերի  պարունակությունը  մթնոլորտում  նվազեցնելու  ուղղությամբ  պետություններըկոնկրետ քայլեր են ձեռնարկում։
  Անտառային գեոհամակարգերն իրենց կենսագործունեության ընթացքում մթնոլորտից կլանում են ածխաթթու գազը և ածխածինն արդյունավետորն պահում իրենց հյուսվածքներում։
  Սակայն, մի կողմից հանքային վառելանյութի օգտագործման աճը, մյուս կողմից անտառածածկ տարածքների կրճատումըհանգեցնում են մթնոլորտում ածխաթթու գազի ավելացմանը։
 Ածխածնի  կուտակումը  գնահատվել  է  կլիմայի  փոփոխության  խնդիրներովզբաղվող միջազգային խմբի կողմից մշակված ձեռնարկում առաջարկված մեթոդաբանական ցուցումների համաձայն [4]։
   Ածխածնի կուտակումը պայմանավորված է կենդանի կենսազանգվածի աճով,իսկ  կորուստը՝  անտառանյութի  հատումներով,  հրդեհներով,  վնասատուների  և  հիվանդությունների հետևանքով կենսազանգվածի կորուստներով, ինչից և ստորգետնյա կենդանի կենսազանգվածը վեր է ածվում անկենդան կենսազանգվածի։
   Ածխաթթու գազի կլանումը հաշվարկելու նպատակով նախևառաջ անհրաժեշտէ որոշել անտառկազմող և ուղեկցող հիմնական ծառատեսակների տարեկան միջինաճը (մ3), որից հետո միջին կշռային մեթոդով հեկտարի հաշվով դուրս է բերվում բոլործառատեսակների միջին աճը (մ3)։
  Այնուհետև անհրաժեշտ է կատարված անտառագիտական  բազմաթիվ  ուսումնասիրություններից  և  աշխատանքներից  դուրս  բերելնշված ծառատեսակների բնափայտի բազիսային խտության գործակիցները, որպեսզի թաց զանգվածը (կենդանի կենսազանգվածը) վերածվի չոր նյութի (P0)։
  Տարբերծառատեսակների համար ստացված գործակիցները (բնափայտի բազիսային խտությունը) միջին կշռային մեթոդով վեր է ածվում միջին գործակցի։
  Այնուհետև, ըստ տարբեր ծառատեսակների, անհրաժեշտ է չոր նյութում որոշել ածխածնի քանակը, որիցհետո վերը նշված մեթոդով (միջին կշռային) դուրս բերել միջինը։
 Այս մեթոդաբանությամբ հաշվարկել ենք «Դիլիջան» ազգային պարկի  անտառների կողմից կուտակվող ածխածնի տարեկան քանակը։
 «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառներում տարեկան ընթացիկ աճը կազմում է 31081 մ3։
 ՏեսակըՏարեկանընթացիկաճ (մ3)Բազիսայինխտութ.(տ/խմ)Կենսազանգված(տ)ԿՓՄԽգործակիցԱծխածնիտարեկանկուտակում(տ)CO2 (տ)ՀաճարենիԿաղնիԲոխիՍոճիՂաժիԱյլ տեսակներԸնդամենըC(տ)*4 Աղյուսակ 1. «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառների կողմից ածխաթթու գազիկլանման հաշվարկԱրդյունքում ստացվում է տարեկան 8450.7 տ ածխածնի կուտակում և 30985.9 տ ածխաթթու գազի կլանում։
 Ըստ ԵՄ Արտանետումների առևտրային համակարգի (ETS) 2015 թ. տվյալների,1 տոննա ածխաթթու գազի արտանետման արժեքը ներկայումս նվազել է և տատանվում  է  1-20  եվրոյի  սահմաններում։
   Այսինքն,  Իջևանի  անտառատնտեսության  անտառների ածխաթթու գազի կլանման ծառայության տարեկան նվազագույն արժեքըհավասար է մոտավորապես 31000 եվրոյի։
 Քարտեզ-սխեմա 1. «Դիլիջան» ազգային պարկի անտառների վերգետյակենսազանգվածում կուտակված ածխածինըԱնտառային  տարածքների  կողմից  տրամադրվող  էկոհամակարգային  ծառայությունների շարքում առանձնահատուկ նշանակություն ունի անտառների ջրակարգավորող գործառույթը։
  Այս ծառայության էությունն այն է, որ անտառն ազդում է այնտեղով հոսող գետերի ջրի քանակական և որակական բնութագրիչների վրա, ինչիարդյունքում ավելացնում է հոսքը, նվազեցնում՝ հոսքի սեզոնային տատանումները,ջրի կոշտությունը և այլն։
  Անտառային էկոհամակարգերը սպունգի նման ներծծում ենտեղումները, որի հետևանքով նվազում է մակերևութային և ավելանում՝ ստորերկրյահոսքը։
   Դրա  շնորհիվ,  այն  գետերը,  որոնց  ջրհավաք  ավազանը  անտառապատ  է,ունեն ավելի կայուն սնման ռեժիմ և հոսքի սեզոնային տատանումներն ավելի փոքրեն, ինչը կարևոր պայման է այդ գետերի վրա գտնվող հիդրոէլեկտրակայանների աշխատանքի համար [3]։
 Գետերի հոսքի կարգավորման գործառույթի էությունն այն է, որ խոնավ սեզոնինջրի հոսքը դեպի գետեր նվազում է, իսկ չոր սեզոնին՝ ավելանում, որի շնորհիվ ավելանում է նաև տարվա ընթացքում հասանելի ջրաբանական հոսքը։
   Հասանելի ջրաբանական հոսքի հիմնական շահառուներն այս գետերի վրա աշխատող հիդրոէլեկտրակայաններն են։
  Հասանելի հոսքի ցածր մակարդակը  հանգեցնում է այդ էլեկտրակայանների  կողմից  արտադրվող  էլեկտրաէներգիայի  քանակի  նվազեցման  ևհակառակը։
 2016 թվականի դրությամբ «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքում կան գործող 3 ՓՀԷԿ-ներ, որոնք տարեկան միասին արտադրում են 10.6 մլն կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա։
   Այն  բազմապատկել  ենք  0.42  գործակցով,  որպեսզի  հաշվենք  ՓՀԷԿ-երիկողմից էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ անտառի ներդրումը [1]։
  ՓՀԷԿ-ներիկողմից ՀՀ էներգետիկ համակարգին առաքվող 1 կվտ/ժ էլեկտրաէներգիայի արժեքը2016  թվականին  կազմել  է  24.8  դրամ  [2]։
   Մեր  գնահատմամբ,  անտառի  կողմիցջրաբանական հոսքի կարգավորման  ծառայության տնտեսական արժեքը հավասարէ՝    10 600 000 x 0.42 x 24.8  = 110 400 600 (դրամ)Անտառի ապահովող ծառայություններն անտառից ստացվող նյութական օգուտներն են, որի մեջ մտնում են սննդի (պտուղ-հատապտուղներ, կերային բույսեր, ձուկ),ջրի (խմելու, ոռոգման), վառելափայտի, շինափայտի և այլնի տրամադրումը։
 Ազգային պարկի անտառներում պտուղ-հատապտուղները ստացվում են հիմնականում ենթաանտառից։
  Բնակչությունը հավաքում է հիմնակնում ընկույզ, հոն, տանձ,մոշ և մասուր՝ գլխավորապես անձնական և կենցաղային կարիքների համար։
  Այնուամենայնիվ, կայուն կառավարման դեպքում ազգային պարկի անտառները կարող ենբավարարել նաև տնտեսական այլ կարիքների։
 Որպես օրինաչափություն` ենթանտառը հիմնականում կազմավորված է թփերիխառը տեսակներով, իսկ մակերեսները գնահատվել են թփերի կազմում գերակշռողտեսակներով։
 Ազգային  պարկի  տարածքում  պտուղ-հատապտուղների  գերակշությանբ  ծառուտների և ենթանտառի ընդհանուր մակերեսը 2000  հա է, այդտեղից ակնկալվողբերքը գնահատվել է մոտ 105500 կգ, որտեղ գերակշռում են հոնը` 28.4 %, մոշը` 24.2% և ընկույզը` 18.0 %։
 ԱնվանումըՀոնԽնձորՄասուրՄոշՏանձանտառայինԶկեռՊնդուկՇուկայական գինը (դրամ/կգ)ՏարեկանբերքըԸնդհանուր շուկայականարժեքը (հազար դրամ)մատակարարի / հավաքմանտարածքումսպառմանտարածքում/ շուկայումՄատակարարի/ հավաքմանտարածքումսպառմանտարածքում / շուկայումկգԸնկույզՄոռԸնդամենըԱղյուսակ  2։
  «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքների պտուղ-հատապտղայինարտադրանքի ծավալները  և տնտեսական գնահատականըՔարտեզ-սխեմա 2. «Դիլիջան» ազգային պարկի պտղատու և հատապտղայինտեսակների տարածվածությունըԲնակչության կողմից առավել օգտագործվող ուտելի խոտատեսակների մոտավոր պաշարները քարտեզագրվել և գնահատվել են դաշտային ուսումնասիրությունների,  փորձագիտական  եզրակացության  և  համապատասխան  անձանց,  ընդհուպբույսեր հավաքողների ու ճանապարհներին վաճառողների հետ քննարկումների հիման վրա (Աղյուսակ 3)։
 խոտաբույսերիանվանաումըՍինդրիկՈւտելիՄակերեսըՏարեկանՇուկայականհա բերքըկգ գինը(դրամ/կգ)Ընդհանուրշուկայականարժեքը(հազարդրամ)ՇուշանԻծկոտԾնեբեկԱվելուկԵղինջՓիփերթՈuրց (չոր)Դաղձ (չոր)ՍունկԱղյուսակ  3.  «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքների ուտելի խոտաբույսերի բերքիծավալները  և տնտեսական գնահատականըԱնտառի կարևոր ծառայություններից է ջրի տրամադրման ծառայությունը։
  Անտառից դուրս եկող մաքուր ջուրը կենսական նշանակություն ունի հարակից համայնքներին խմելու ջրով ապահովելու գործում։
  Անտառներն շատ մեծ կարողություն ունենկլանելու, կուտակելու տեղումների հետևանքով ստացված ջուրը։
  Մեր աշխատանքումհաշվարկել ենք տեղումների այն մասը, որն անտառը կուտակում և պահեստավորումէ։
  Դրա համար օգտագործել ենք ջրային հաշվեկշռի մոդելը (տարեկան տեղումներիքանակից հանել ենք գոլորշացված և մակերևութային հոսք ստացած ջրի քանակը)։
 Աղստև գետի վերին հոսանքում տարեկան տեղումների քանակը կազմում է 590 մմ,իսկ գոլորշացումը կազմում է 260 մմ [1]։
  Աղստև գետի վերին հոսանքում ջրհավաքավազանի մակերեսը կազմում է 319.3 կմ2, այսինքն  տեղումների միջոցով ստացվածջրի քանակությունը կազմում է 188.4 մլն մ3։
  Դրա 44.8 %-ը գոլորշանում է (84.4 մլն մ3)։
 Աղստև գետի  վրա գտնվող Դիլիջան ջրաբանական դիտակետից վերցված տվյալները ցույց են տալիս, որ այդ դիտակետում գետի տարեկան ջրի միջին ծավալը կազմում է 96.9 մլն մ3 [1]։
  Այսինքն, անտառի կողմից կլանվող, պահեստավորվող ջրի քանակը կազմում է 7.1 մլն մ3։
  Այն բազմապատկում ենք 0.42 գործակցով, որը մեկնաբանվում է որպես  անտառի ներդրումը ջրի կուտակման ծառայության մեջ։
  Գործակիցըցույց է տալիս, որ եթե անտառային բուսականության փոխարեն լիներ թփային կամմարգագետնային բուսականության, ապա կլանվող, պահեստավորվող ջրի քանակը0.42 անգամ պակաս կլներ [3]։
  Այս ծառայությունը գնահատելու համար օգտվել ենքայլընտրանքային  ծախսերի  մեթոդից։
   Անտառի  կողմից  պահեստավորվող  ջրիքանակությունը բազմապատկել ենք մարդու կողմից կառուցվող ջրամբարում 1 մ3 ջրիպահեստավորման համար կատարված ծախսով։
  Այդ նպատակով ուսումնասիրել ենքՎեդիի ջրամբարի կառուցման ծրագիրը։
  Դա կլինի առաջին ջրամբարը, որն անկախՀայաստանի պատմության ընթացքում կառուցվել է զրոյից։
  Ջրամբարի կառուցումըսկսվել է այս տարի և կտևի 5 տարի։
  Ջրամբարի կառուցման  ծախսերը կազմում են46.7  մլրդ  դրամ։
   Այն  հնարավորություն  կտա  պահեստավորել  29  մլն  մ3  վերականգնվող ջրածավալ։
  Ջրամբարի շահագործման ենթադրվող ժամկետը կազմում է80  տարի։
   Այսինքն,  1  մլն  մ3  ջրի  պահեստավորման  համար  ծախսերը  կազմում  են20.13 մլն դրամ։
  Տավուշի  մարզի անտառների կողմից պահեստավորվող ջրի արժեքըգնահատում ենք`7.1 x 0.42 x 20.13 = 60 մլն դրամ «Դիլիջան» ազգային պարկի հարակից համայնքների բնակչությունը վառելափայտը պատմականորեն ձեռք է բերել ազգային պարկի տարածքից, և յուրաքանչյուրտնային  տնտեսության  կողմից  վառելափայտի  օգտագործման  ծավալը  տարեկանկազմում է 10 մ3-15 մ3՝ (պայմանավորված բնակարանի տեսակով և տվյալ բնակավայրի  գազամատակարարման  հանգամանքով)։
   Ազգային  պարկի  տարածքում  հաճախեն արձանագրվում  ապօրինի անտառահատման դեպքեր, քանի որ ազգային պարկիտարածքում գոյացող թափուկ բնափայտը և խնամքի ու սանիտարական հատումներից գոյացած փայտը բավարարում են բնակչության վառելափայտի նվազագույն պահանջարկի 30 %-ը։
 2014 թ.-ից ազգային պարկի տարածքում խնամքի ու սանիտարական հատումները  դադարեցվել  են,  և  ներկայումս  պարկի  աշխատակազմը  վաճառում  է  միայնտնտեսական և ռեկրեացիոն գոտիներում տապալված ծառերի փայտանյութը և վառելափայտը։
  2010-2014 թթ. ընթացքում ազգային պարկը վաճառել է 16230 մ3  փայտանյութ և ստացել է 108.6 մլն դրամի եկամուտ։
 Գեղեցիկ և բազմապիսի լանդշաֆտների և զբոսաշրջիկների համար խիստ հետաքրքրություն ներկայացնող պատմամշակութային արժեքների շնորհիվ «Դիլիջան»ազգային  պարկի  տարածքն  ունի  մեծ  ներուժ։
   Այնուամենայնիվ,  ազգային  պարկըներքին  այցելուներին  և  օտարերկրացի  զբոսաշրջիկներին  հյուրընկալելու  առումովդեռևս լիովին չի իրացրել իր զբոսաշրջային հնարավորությունները։
 Զբոսաշրջության հիմնական ժամանակաշրջանն ամառն է, երբ ազգային պարկիորոշ  տարածքներ  նկատվում  է  այցելուների  զգալի  հոսք,  մասնավորապես՝  դեպիՀաղարծին, Գոշավանք, Պարզ և Գոշի լճեր։
  Տարվա մյուս ամիսներին այցելուներիթիվը նվազում է։
  Ընդհանուր առմամբ, ազգային պարկի տարածքում կան ավելի քան պատմական,  հնագիտական  և  մշակութային  220  վայրեր,  որոնց  մեծ  մասն  իրենցհեռավորության պատճառով ընդգրկված չէ զբոսաշրջային առաջարկներում։
  Վերջիններիս զբոսաշրջության տիրույթ ընդգրկելու նպատակով առաջիկայում անհրաժեշտէ համապատասխան քայլեր ձեռնարկել դրանք պահպանելու, վերականգնելու և արժևորելու ուղղությամբ։
 Ազգային  պարկի  անտառների  ռեկրեացիոն  և  էկոտուրիստական  ծառայությունների արժեքը գնահատելու համար օգտվել ենք հետևյալ մեթոդից. մուտքի համարսահմանված մուտքավճարը բազմապատկել էնք մեկ տարվա ընթացքում այցելուներիթվով։
   Ներկայումս  մուտքի  վճարը  մեկ  անձի  համար  կազմում  է  500  դրամ,  իսկազգային պարկն ունենում է տարեկան մոտավորապես երկու հազար այցելու։
  Ստացվում է, որ ռեկրեացիոն և էկոտուրիստական ծառայությունների տարեկան արժեքըկազմում է մոտ 1 միլիոն ՀՀ դրամ։
 Այսպիսով, գնահատված էկոհամակարգային ծառայությունների տարեկան նվազագույն  արժեքը  կազմում  է  293  մլն  դրամ։
   Անտառի  էկոհամակարգային  ծառայությունների կայուն հոսքն ապահովելու համար անհրաժեշտ է կառավարման բնագավառում  որդեգրել  էկոհամակարգային  մոտեցումը՝  որպես  կառավարման  օբյեկտդիտարկելով անտառային ամբողջական էկոհամակարգը` բիոտիկ և աբիոտիկ բոլորբաղադրիչներով հանդերձ։
  Հետագայում  կարելի  է  մտածել  նաև  էկոհամակարգային  ծառայություններիվճարների (PES) համակարգի ներդրման հնարավորությունների մասին։
  Հայաստանում ձևավորված սոցիալ-տնտեսական ներկայիս իրավիճակի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ մոտ ապագայում անտառային ոլոլորտում էկոհամակարգային ծառայություններիների  վճարային  համակարգի  ներդրման  պրակտիկան  կարող  է  որոշակիդժվարություններով ընթանալ և ունենալ բացառապես մասնակի բնույթ։
  Համենայնդեպս,  էկոհամակարգային  ծառայություններիների  վճարային  համակարգը  դժվարկամ  անհնար  կլինի  կիրառել  անտառային  էկոհամակարգային  ծառայություններիներից  օգտվող  համայնքների  նկատմամբ։
   Այնուամենայնիվ,  կարելի  է  քննարկելայդ համակարգի կիրառումը տնտեսվարող սուբյեկտների նկատմամբ (օրինակ ՀԷԿերի), իսկ հավաքված միջոցները կարող են ուղղվել էկոհամակարգային ծառայությունների պահպանմանը կամ վերականգնմանը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1] URL։
  http։
 //www.mes.am/hy/meteo-management/ (Accessed։
  06.08.2017).[2] URL։
  http։
 //www.psrc.am (Accessed։
  15.09.2017).Ավետիսյան Գորիկ «ԴԻԼԻՋԱՆ» ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐԿԻ ԱՆՏԱՌՆԵՐԻ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԲանալի բառեր` «Դիլիջան» ազգային պարկ, էկոհամակարգային ծառայություններ,ՈՓԱԱ, վառելափայտ,  ածխաթթու գազի կլանում, ջրի պահպանման ևջրակարգավման ծառայություններ, ռեկրեացիա և էկոտուրիզմ։

«Դիլիջան»  ազգային  պարկի  անտառային  էկոհամակարգերը  էկոհամակարգային բազմաթիվ ծառայություններ են տրամադրում։
  1990-ականներից սկսած ինչպես  ամբողջ  Հայաստանի,  այնպես  էլ  «Դիլիջան»  ազգային  պարկի  անտառային  զանգվածները  դեգրադացվել  են,  նվազել  է  էկոհամակարգային  ծառայությունների  հոսքը։
  Այս աշխատանքում, ընտրված ինդիկատորների օգնությամբ, իրականացվել է  էկոհամակարգային առանցքային մի քանի ծառայությունների գնահատում։
  Ամփոփելով  էկոհամակարգային  ծառայությունների  գնահատման  արդյունքները,  տրվել  են  Էկոհամակարգային ծառայությունների հոսքն ապահովելու համար իրականացվելիք  գործողությունների առաջարկություններ։
