ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ ՏԵՂԱՅՆԱՑՄԱՆ ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆԶՈՆԱԼԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԵՀՄԱՆԱՅԻ ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՀԱՆԳՈՒՅՑԻ ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԹԵՎՈՒՄ2011-2013  թթ.  Լեռնային  Ղարաբաղի  Հանրապետության  արևմտյան  մասում,Մարտակերտի  շրջանի  արևելյան  և  Ասկերանի  շրջանի  հյուսիսարևմտյան  հատվածներում  կատարված  երկրաքիմիական  աշխատանքների  վերլուծության  արդյունքումնկատվում է հստակ արտահայտված հորիզոնական զոնալականություն, որը երևում էմեր  կողմից  կազմված  քիմիական  տարրերի  հորիզոնական  զոնալականությունն  արտահայտող  սխեմատիկ  քարտեզում  (նկ.  2)։
   Քարտեզը  ցույց  է  տալիս,  թե  հանքայինհանգույցի արևելյան թևին ինչ քիմիական տարրեր են բնորոշ։
 Վերը  նշված  հատվածը  մտնում  է  Մեհմանայի  հանքային  հանգույցի  տարածքիմեջ։
  Վերջինս հանդիսանում է Փոքր Կովկասի հյուսիսարևելյան հատվածի ամենահեռանկարային  տեղամասը`  Սոմխեթ-Ղարաբաղի  մետաղածնական  զոնայում։
   Հյուսիսում  այն  սահմանափակվում  է  Թարթառի  խզվածքով,  հարավում`  Խաչենի  ֆլեքսուրայով,  արևմուտքում՝  Ղարաբաղի  անտիկլինորիումով,  արևելքում՝  Մարտակերտիսինկլինորիումով [4]։
 Մեհմանայի կառուցվածքա-ֆորմացիոն բլոկը ընդգրկում է Վիրահայոց-Կապանիկղզիաղեղնային  գոտու  Ղազախ-Աղդամի  սեգմենտի  մի  հատվածը։
   Արևմուտքից  ևհյուսիս-արևմուտքից  սահմանամերձ  Գեյ-Գելի  բլոկից  առանձնանում  է  Տուրգիգետիլայնակի  սինկլինորիումով,  արևելքից  և  հարավ-արևելքից՝  Խաչենի  ֆլեքսուրայով,հարավ-արևմուտքից և հյուսիս-արևելքից՝ համապատասխանաբար Մռավի և Ղարաբաղի ռեգիոնալ վրաշարժով, վարնետք-վրաշարժերով [2-4]։
 Հանքային  դաշտի  սահմաններում  տարածված  են  միջին-վերին  յուրայի  լիպարիտադացիտային  պորֆիրիտները,  անդեզիտները,  անդեզտադացիտները  և  վերին  յուրա-ստորին  կավճի  կրային  ավազաքարերի,  արգիլիտների,  տուֆերի  և  մերգելներիենթաշերտերով  կրաքարերի  հաստվածքները,  որոնց  պատռում  է  Մեհմանայի  գրանոդիորիտային կազմի ինտրուզիվ զանգվածը [1]։
 Մեհմանայի հանքային շրջանի ձևավորման մեջ նշանակալի դեր է խաղում վերինյուրայի  հասակի  Մեհմանայի  ինտրուզիվ  զանգվածը,  որը  զբաղեցնում  է  մոտ  65  կմ2տարածք։
  Ինտրուզիվ զանգվածի ապարները ձևավորվել են խորքային մագմայի գործունեության մի փուլում և կազմում են ֆացիալ անցումային ու աստիճանաբար իրարփոխարինող  ապարների  միասնական  շարք։
   Այդ  շարքը  ներկայացված  է  հետևյալկերպ` սիենիտ-դիորիտներ, դիորիտներ, տոնալիտներ, բանատիտներ, գրանոդիորիտներ, գրանոսիենիտներ՝ իրենց պորֆիրանման տարատեսակներով [5]։
 Երկրաքիմիական  աշխատանքները  կատարվել  են  մոտ  130  կմ2  տարածքում։
 Որոնողական լիթոերկրաքիմիական մեթոդին համապատասխան՝ նմուշները վերցվելեն հիմնականում երկրորդային պսակներում տարածված նստվածքներից [6]։
  Այս մեթոդը դասվում է հավաստի և համեմատաբար քիչ ծախս պահանջող մեթոդների շարքին։
   Հաշվի  առնելով  տարածքը,  ռելիեֆը  և  նստվածքային  ապարների  լայն  տարածումը՝ տեղանքը բավականին հարմար է եղել հենց այս մեթոդով որոնողական աշխատանքներ կատարելու համար։
  Տեղանքում տարածված են նաև էլուվիալ և դելուվիալնստվածքներ, որոնք նստած են մայրական ապարների վրա և որոշակի չափով «թունավորված»  օգտակար  կոմպոնենտների  համեմատաբար  բարձր  պարունակություններով։
 Լիթոերկրաքիմիական  աշխատանքները  կատարվել  են  Մեհմանայի  հանքայինհանգույցի  արևելյան  թևում՝  նախօրոք  պլանավորված  պրոֆիլներով  և  պրոֆիլներիմիջև  ընկած  հեռավորություններով։
   Պրոֆիլների  միջև  հեռավորությունը  կազմել  է100 մ, իսկ պրոֆիլների միջև ընկած նմուշների հեռավորությունը՝ 40 մ։
  Ստացվում է100x40 մ ցանց, որը համապատասխանում է 1։
 10000 մասշտաբին։
 Այն տեղամասերում, որտեղ հարկավոր է կատարել երկրաֆիզիկական կամ երկրաքիմիական  աշխատանքներ,  նախօրոք  կատարվել  են  գեոդեզիական  աշխատանքներ.  նշվել  են  պրոֆիլների  և  նմուշարկվող  կետերի  համարները։
   Նմուշները  վերցվելեն  բահերով  փորված  փոսերից  և  հողային  շերտի  բացակայության  դեպքում՝  մերկացումներից։
  Հիմնականում նմուշները վերցվել են B հորիզոնից, որը համապատասխանում է իլուվիալ նստվածքների հորիզոններին և նստած է հումուսով հարուստ  A1 ուսպիտակեցված  էլուվիալ  A2  հորիզոնների  տակ։
   Այս  հորիզոնից  նմուշներ  վերցնելըբավականին հեշտ է, և քիչ են տեխնածին գործունեությամբ պայմանավորված փոփոխությունները։
   Հորիզոնն  անմիջապես  նստած  է  մայրական  ապարների  վրա  և  բնութագրվում է երկաթի հիդրօքսիդների, մանգանի և այլ մետաղների բարձր պարունակություններով։
 Նկար 1. Հողային շերտի հորիզոնները ներքևից վերևB  հորիզոնի  բացակայության  դեպքում  նմուշները  վերցվում  են  A1,  A2  կամ  Cհորիզոններից,  սակայն  ցանկալի  չէ  նմուշներ  վերցնել  A2  հորիզոնից։
   Նմուշարկմանմատյանում  փաստագրվում  են  նմուշներ  վերցնելու  ամսաթիվը,  նմուշի  համարը,  դիտարկվող պրոֆիլը, դիտարկման կետը, կոորդինատները, նմուշարկման խորությունը,հորիզոնը,  լիթոլոգիական  կազմը,  գույնը,  խոնավությունը,  բեկորային  նյութը,  օրգանական  բաղադրիչների  առկայությունը,  ռելիեֆը,  լանդշաֆտը,  մերկացվածությունը,ապարների տեսակը, և հարկ եղած դեպքում կատարվում են լրացուցիչ գրառումներ։
 Բոլոր  հատկանիշները  կոդավորված  են  թվերով,  և  վերջնական  մշակման  ժամանակկատարվում  է  վերաթվարկված  հատկանիշների  անալիտիկ  վերլուծություն։
   Վերցվելեն  նաև  վերահսկողական  նմուշներ՝  կատարված  աշխատանքների  և  լաբորատորիաների սխալանքը հայտնաբերելու համար։
 Նմուշարկման  մատյանների  տվյալները  թվայնացվել  են  xls  ֆորմատի  ֆայլով  ևուղարկվել քիմիական բազմատարրային անալիզի։
  Քիմիական անալիզները կատարվել  են  ALS  Labaratory  Group  միջազգային  լաբորատորիաներում,  և  ստացված  արդյունքների հիման վրա կազմվել են երկրաքիմիական իզոգծերի քարտեզներ առանձինէլեմենտների  համար,  ինչպես  նաև՝  երկրաքիմիակոռելյացիոն  քարտեզներ՝  մի  քանիխումբ տարրերի համար։
  Երկրաքիմիական տվյալների մշակման համար  օգտագործվել  են՝  Surfer,  Graper,  Microsoft  Office  Excel  և  Statistica  ծրագրերը,  որոնց  միջոցովընտրվել են ֆոնային պարունակությունները, ինչպես նաև կազմվել են երկրաքիմիական իզոգծային քարտեզները։
 Առանձին էլեմենտների արդյունքների հիման վրա կազմած քարտեզները թույլ ենտալիս  պատկերացում  կազմել  տվյալ  տարրի  անոմալ  բարձրացված  կամ  անոմալիջեցված պարունակությունների բաշխվածության, դիրքի, հնարավոր չափսերի և հեռանկարայնության մասին։
 Նկար 2. Մեհմանայի հանքային հանգույցի արևելյան թևի քիմիական տարրերի հորիզոնական զոնալականության սխեմատիկ քարտեզՍտացված  տվյալների  վերլուծության  արդյունքում  ստացվում  է  հստակ  արտահայտված  հորիզոնական  զոնալականություն  (նկ.  2)։
   Ստացվող  զոնալականությունըձևավորվում է ի հաշիվ ջերմաստիճանի աստիճանական իջեցման, և հստակ առանձնացվում է, թե հանքային հանգույցի յուրաքանչյուր հատվածը քիմիական որ տարրերին է բնորոշ։
  Մեհմանայի ինտրուզիվ զանգվածի վրա անոմալ բարձացված են մոլիբդենի, վոլֆրամի և տիտանի պարունակությունները, որոնք համապատասխանում ենբարձր  ջերմաստիճանային  տարրերին։
   Ինտրուզիվ  զանգվածից  հեռանալով  դեպիարևմուտք, հարավ և հյուսիս՝ անոմալ բարձր արժեքներ են ցույց տալիս միջին ջերմաստիճանային ոսկին, պղինձը և մոլիբդենը։
  Խաչենի և Ճանկաթաղի տեղամասերումկատարված  երկրաքիմիական  աշխատանքները  ցույց  են  տալիս  մետասոմատիկ  փոփոխված  ապարներից  ավելի  հարավ  և  արևմուտք  ցածր  ջերմաստիճանային  ոսկիկապար-ցինկ-արծաթ-պղինձ հանքայնացումներ, որտեղ որպես պղնձի միներալ հանդես է գալիս ցածր ջերմաստիճանային տենանտիտը։
 Գրականություն1.  Մուխսի-Հովեյան Ա., ԼՂՀ Կաշենի պղնձի հանքավայրի երկրաբանական-կառուցվածքային  առանձնահատկությունները  և  հանքայնացման  տեղայնացման  օրինաչափությունները, «Կրթությունը և գիտությունը Արցախում», 2014, № 1, էջ 105-108։
 Արկադի Մուխսի-ՀովեյանՔԻՄԻԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ ՏԵՂԱՅՆԱՑՄԱՆ ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆ ԶՈՆԱԼԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸՄԵՀՄԱՆԱՅԻ ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՀԱՆԳՈՒՅՑԻ ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԹԵՎՈՒՄԲանալի բառեր՝ Մեհմանայի հանքային հանգույց, հորիզոնական զոնալականություն,կառուցվածքաֆորմացիոն բլոկ, երկրորդային պսակներ, լիթոերկրաքիմիական մեթոդ,տոնալիտային ինտրուզիվ զանգվածներ։

Երկրաքիմիական տվյալների վերլուծության արդյունքում Մեհմանայի հանքային հանգույցի արևելյան թևում նկատվում է քիմիական տարրերի տեղայնացման հորիզոնական զոնալականություն։
  Տարրերի զոնալական շարքն ունի հետևյալ տեսքը` Mo-W-Ti ինտրուզիվ զանգվածում,  Cu-Mo-Au  մետասոմատիկ  փոփոխված  ապարներում  և  Au-Pb-Zn-Ag-Cu  բաթի  հասակի  հրաբխանստվածքային հաստվածքում։
