ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՐԵՐԻ ԴԵԱ HԱՅԱԿՈՎԻ Համեմատական ​​արդյունավետության գնահատում Սոցիոտնտեսական համակարգերի արդյունավետության չափումը ժամանակակից գիտագործնական խնդիրներից մեկն է, որի հետաքրքրությունը մեծացել է 20-րդ դարի կեսերից: Տվյալների ծրարի վերլուծության (DEA) մեթոդը, որը հիմնված է մաթեմատիկական տնտեսագիտության հիմնական սկզբունքների վրա `Պարետոյի օպտիմալություն, արտադրության գործառույթների տեսություն, Լեոնտի արտադրության մոդելը, լայնորեն կիրառվում է տարբեր ոլորտներում տնտեսվարող սուբյեկտների համեմատական ​​արդյունավետությունը գնահատելու համար: DEA մեթոդը պատկանում է գծային ծրագրավորման հիման վրա միատարր տնտեսվարող սուբյեկտների համեմատական ​​արդյունավետությունը գնահատելու համար (որոնք օգտագործում են նույն ռեսուրսները և տալիս են նույն արդյունքները):  Որոշումներ կայացնող յուրաքանչյուրը գնահատվում է ռեսուրսները արդյունքի վերածելու կարողության տեսանկյունից. Նկարագրեք DEA եղանակի գործնական մոդելներից մեկը:   Հաշվի առեք առարկաները:  Օրինակ, դիտարկվող ժամանակահատվածում տնտեսվարող սուբյեկտը օգտագործեց արկել ռեսուրսից մի միավոր թողարկված արտադրանք `r տեսակի քանակով:  Յուրաքանչյուր առարկայի համար կառուցվում է «կշռված արդյունք» յուն «կշռված ռեսուրս», որտեղ են քաշի բազմապատկիչները, որոնք պետք է որոշվեն:  Առարկայի գործունեության համեմատական ​​արդյունավետության գնահատումը ձևավորվում է հետևյալ կոտորակային ծրագրավորման խնդրի տեսքով. Nj), ...., 2,1 (njimi, ..., 1ijx lr, ..., 1rjy0, 0rjijyxjnj, ..., 1lrrjryu1miijixv1rulr, ..., 1ivmi, ..., 1 0jmax), (11000 miijilrrjrjxvyuvuhnjxvyumiijilrrr ,, ... 1,111, 0, irvumilr, ..., 1 ;, ..., 1 Օբյեկտիվ ֆունկցիա (թողարկված առարկա ՝ «կշռված ռեսուրսի» քանակով միավորով: Կշռված արդյունքը օպտիմալ մեծությունն է, որը բավարարում է պայմանը և մեկնաբանվում է որպես գործունեության հարաբերական արդյունավետության գնահատում: Արժեքը համապատասխանում է լիարժեք արդյունավետությանը, երբ ռեսուրսներն առավելագույնս արդյունավետ են օգտագործվում, իսկ արժեքը նշում է կազմակերպության անարդյունավետությունը:   Խնդրի արդյունքում ստացված օպտիմալ մեծությունները և ռեսուրսների միջոցով օպտիմալ արդյունք ստեղծող բազմապատկիչների լավագույն արժեքներն են: Որոշ փոփոխությունների պատճառով խնդիրը վերածվում է հետևյալ գծային ծրագրավորման խնդրի. Ակնհայտ է, որ դա բերում է Պարետո-Կուպմանսի արդյունավետության սկզբունքին, ըստ որի որոշումներ կայացնող միավորը լիարժեք արդյունավետության է հասնում միայն այն դեպքում, երբ ոչ մի ռեսուրս կամ արդյունք կարող է բարելավվել ՝ առանց որոշ այլ ռեսուրսների կամ արդյունքների փոխզիջման: Դա մոդելի կրկնապատիկն է: Ըստ երկակիության թեորեմի:   Լուծելով երկակի խնդիրը `մենք կստանանք յուրաքանչյուր ռեսուրսի և արդյունքի ազդեցության մեծությունը VKM- ի գնահատված անարդյունավետության վրա: Արդյունքների կողմնորոշման խնդիրն է. (6) Խնդիրը բերվում է հետևյալ գծային ծրագրավորման խնդրի. (7) Գծային ծրագրավորման խնդրի կրկնակի վեկտորը հետևյալն է. 0 j * 0h10 * 0h1 * 0 h1 * 0h), (** irvuruivlrrjrjyuY1 * 00miijijxvX1 * 00 lrrjryuzz1 ** 0maxnjxvyumiijilrrjr, ..., 1,011 * 0 miijixv110,0, virvumilr, ..., 1 ;, ..., 1Srrjrjyuzh1 ** * 00000 րոպե, XxYyii ** z rrriiiyuxv00 / minnjyuxvrrjriiji, ..., 11 / ilmilrvuir, ..., 1 ;, ..., 1,0, miiixvq10minsrrrsrrjrmiijiyunjyuxv1111, ..., 1,00000 մաքս, * XxYyii Երկակի խնդիրներ լուծելով, անարդյունավետ օբյեկտները կարելի է նույնացնել: Տվեք նրանց համապատասխան հրահանգներ արդյունավետությունը բարելավելու համար. Դրանք են. - կողմնորոշված ​​մոդելը, նույն արդյունքը կարող է արտադրվել նույնիսկ ռեսուրսների կրճատման միջոցով. Դիտարկենք ՀՀ մարզերում գյուղատնտեսական գործունեության համեմատական ​​արդյունավետության գնահատումը DEA մեթոդով: ՀՀ գյուղացիական տնտեսությունների արդյունավետ գործունեության քաղաքականության արդյունքում և մինչև 2009 թվականը գյուղատնտեսությունում ապահովվել է տնտեսական աճ:   Այնուամենայնիվ, համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամն իր ազդեցությունն ունեցավ նաև գյուղատնտեսության վրա:  Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի աճը նախորդ տարվա համեմատ կազմել է 99.5%, իսկ 2010 թ.-ին `86.4%, 2009 թ.-ին: Ինչ վերաբերում է (տող 1): Գծապատկեր 1. Համախառն գյուղատնտեսական արտադրանքի աճը նախորդ տարվա համեմատ (%), 2000-2013թթ. Գյուղատնտեսության ոլորտում որակական փոփոխություններ կատարելու համար ՀՀ Կառավարությունը 2010 թ. Հաստատեց «ՀՀ Գյուղ 201 գյուղատնտեսություն 2010-2020թթ. Կայուն զարգացում Ռազմավարություն », որը ամրագրեց գյուղատնտեսության զարգացմանն ուղղված պետական ​​քաղաքականության հիմնական ուղղությունները:   Սկսեցին գործել տնտեսական լծակներ, ինչպիսիք են երկարաժամկետ և կարճաժամկետ տոկոսադրույքների սուբսիդավորումը, սերմերի զարգացումը, նոր տեխնոլոգիաների խթանումը և գյուղատնտեսական աջակցության այլ ձևերը:  Ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվել գյուղատնտեսության ոլորտում նորարարական տեխնոլոգիաների կիրառմանը, ոռոգման համակարգի զարգացմանը, հողերի բարելավմանը, արոտավայրերի ոռոգմանը, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատուների կենտրոնացված վերահսկմանը, կենդանիների առողջության պահպանությանը, էկոլոգիապես մաքուր գյուղատնտեսական ապրանքների արտադրությանը, գյուղական համայնքների զարգացմանը: զարգացում. 2011 թվականից ի վեր ՀՀ գյուղատնտեսությունում գրանցվել են զգալի դրական փոփոխություններ: 2011 թ. Համախառն գյուղատնտեսական արտադրանքի աճը նախորդ տարվա համեմատ կազմել է 114.1%:  Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում 2013-ին աճել է մինչև 21,53% ՝ 2008-ի համեմատ: 17,6% -ի համար (նկ. 2): Գծապատկեր 2. Համախառն գյուղատնտեսական արտադրանքի համախառն մասնաբաժնի դինամիկան ՀՆԱ-ում (%), 2000-2013թթ. *  * Armenia Հայաստանում գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը տարածքի առումով ունի հստակ նկարագրված պատկեր (Նկար 3): ԱրարատԳեղարքունիքԿոտայքՍյունիքՏավուշ Հանրապետության գյուղատնտեսության ոլորտի գերակա ճյուղերից մեկը բուսաբուծությունն է:  1997 Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ամբողջ ցանված տարածքը կրճատվել է:   Այնուամենայնիվ, 2013 թ.-ին գյուղատնտեսական ռեսուրսների ներուժի օգտագործման մակարդակի դրական տեղաշարժեր կան:   2013 գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մակերեսը կազմել է 318.1 հազ. հա 2010-ին `283,6 հազար հա-ի դիմաց:   Գծապատկեր 4-ը ցույց է տալիս գյուղատնտեսական մշակաբույսերի տարածքների կառուցվածքը (%) 2013 թ. 2010 թ. աճ. Գծապատկեր 3. ՀՀ մարզերի մասնաբաժինը գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի մեջ (%), 2010 և 2013 թվականներ Եթե 2008 թվականը Համախառն բերքի արտադրության ծավալը կազմում է գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալի 64,7% -ը, ապա հաջորդ տարիներին այն ցույց է տալիս նվազման միտում, հասնելով 58.5% (2009-ին `62.8%, 2010-ին` 61,7%, 2011-ին `58.5%):   2012-2013 թվականներին 2013 թվականին համախառն բերքի արտադրության ծավալը կազմել է գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալի 62,4%: Գծապատկեր 4. Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի կառուցվածքը (%), 2013-2013թթ., Ըստ ՀՀ ԱՎSS-ի, ցորենի և գարու բերքի աճը 2012 թ., Համապատասխանաբար 39% և 5.9% -ի համեմատ:   2013 թ.-ին կարտոֆիլի համախառն բերքը աճել է 2.1% -ով, բուսական մշակաբույսերի աճը `2013 թ.-ին: Բանջարեղենի համախառն բերքի աճը կազմել է 3.2%, իսկ բանջարաբոստանային կուլտուրաների համախառն բերքի աճը` 1.5%:  Համախառն մրգի արտադրությունը 2012 թ. Մակարդակը գերազանցում է 1.9% -ը:   2013-ին խաղողի այգիների տարածքը 17,645 հա է, խաղողի արտադրությունը 2012-ին 0.3% -ով պակաս է համեմատած AragatsotnArmavirLori Համախառն բերքի արտադրության շուրջ 22,4% -ն արտադրվում է Արմավիրում, Գեղարքունիքում `19,3%, Արարատում` 19,6% (Նկար 5): Անասնաբուծության ոլորտում 2009-2013թթ. Շիրակում գրանցվել են ամենաբարձր ցուցանիշները ինչպես անասունների քանակի, այնպես էլ անասնաբուծական ապրանքների ծավալի ավելացման առումով: Վայոց Ձորի Երջանի անասնապահության բերք Նկար 5 2011:  Համախառն անասնաբուծական արտադրանքի շուրջ 22.4% -ն արտադրվում է Արմավիրում, Գեղարքունիքում `19.3%, Արարատում` 19.6% (Նկար 4): 2013 Նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ խոշոր եղջերավոր անասունների թիվն աճել է գրեթե 2,5% -ով (677,584 գլուխ), ոչխարների քանակը ՝ 6,3% -ով (717,574 գլուխ), խոզերի քանակը ՝ 3,6% -ով նվազելով ՝ կազմելով շուրջ 139,799 գլուխներ 2013-ին նախորդ տարվա համեմատ աճել են կենդանական ծագման ապրանքների արտադրության ծավալները:   Միևնույն ժամանակ, մսի և թռչնամսի (կենդանի քաշ) համախառն արտադրությունն աճել է գրեթե 12,7% -ով (146,8 հազար տոննա), կաթիինը ՝ 6,3% -ով (657,0 հազար տոննա):  Հանրապետությունում 2013 թվականին ձվի արտադրության ծավալները որոշ չափով նվազել են և 2012 թվականը դրա համեմատ արտադրվել է մոտ 6,5% պակաս ձու: ՀՀ կառավարությունը հավանություն տվեց «ՀՀ-ում ոչխարաբուծության զարգացման հայեցակարգին» `անասնապահության և տոհմաբուծության գործունեության առանձին ճյուղերի զարգացմանը խթանելու նպատակով: Հանրապետության արոտավայրերն արդյունավետ օգտագործելու համար ՀՀ կառավարությունը 2011 թ. Հաստատեց «Հայաստանի Հանրապետությունում արոտավայրերի և խոտհարքների օգտագործման կարգը սահմանելու մասին» որոշումը, որով սահմանվեցին ՀՀ կառավարման ռացիոնալ օգտագործման պայմանները: արոտավայրեր և խոտհարքներ պետական ​​սեփականություն հանդիսացող հողերում: Մեր խնդրում որոշումներ կայացնող ստորաբաժանումները ՀՀ մարզերն են:   Ռեսուրսներն էին գյուղատնտեսական նշանակության հողերը (հացահատիկային մշակաբույսեր, լոբազգիներ, բանջարեղեն, կարտոֆիլ, մրգերի և հատապտուղների տնկարկներ, խաղողի տնկարկներ), գյուղատնտեսությամբ, անասուններով, անասուններով, ոչխարներով, այծերով, խոշոր եղջերավոր անասուններով, գյուղատնտեսական տեխնիկայի առկա քանակով (տրակտորներ, բեռնատարներ, հացահատիկահավաք կոմբայններ, տրակտորային կցանքներ, հնձվորներ, թիավարողներ, հերկներ, կերային կոմբայններ, հացահատիկահավաք կոմբայններ, մշակողներ, բերքահավաքներ):   Արդյունքում դիտարկվեց 2013 թ. Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը (ընթացիկ գներով, միլիարդ դրամ): Օգտագործելով DEA մեթոդը, ստացվել են արդյունավետության համեմատական ​​գնահատումներ գյուղատնտեսության ոլորտում ՀՀ մարզերի գործունեության համար, և կառուցվել է արդյունավետ գործունեության ուրվագիծը (Նկար 6): Արարատ, Վայոց Ձոր 1, Արագածոտն n, 0.881 Սյունիքի, Տավուշի, Արմավիրի, 1 Ստացված արդյունքները ցույց են տալիս, որ 2013-ին ավելի արդյունավետ էին Արարատի, Արմավիրի և Գեղարքունիքի մարզերը: Այլ տարածաշրջաններում տնտեսությունը ղեկավարելու արտադրական հնարավորությունները մնում են անբավարար:   Դրա հիմնական պատճառներից մեկը ոչ նպատակային վարելահողերն են: Հանրապետության 232,900 հա ոռոգելի հողերից իրականում ոռոգվում է 156,000 հա տարածք:  Ավելի մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել նորարարական տեխնոլոգիաների օգտագործմանը, ոռոգման համակարգի զարգացմանը, հողերի բարելավմանը, արոտավայրերի և խոտհարքների թրջմանը, գյուղատնտեսական վնասատուների կենտրոնացված վերահսկմանը, կենդանիների առողջությանը, էկոլոգիական մաքրման արտադրությանը, գյուղատնտեսության զարգացմանը և գյուղատնտեսության զարգացման այլ ծրագրերին: Գծապատկեր 6. ՀՀ մարզերի գյուղատնտեսության ոլորտում արդյունավետության համեմատական ​​գնահատումներ և արդյունավետ գործունեության և օգտագործման շրջանակներ Շիրակ, Կոտայք, Գեղարքունիք 1 Լոռի, 0.613 Սոնա Բալոյան, Կարինե Թավրիզյան ՀՀ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՇՐ REGԱՆՆԵՐԻ ԳՅՈՒԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐCTՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ համեմատական ​​արդյունավետության գրաֆիկա ըստ DEA եղանակի, MODE Պարետո-Կուպմանսյան արդյունավետության սկզբունքի, «կշռված ռեսուրս», «կշռված արդյունք»: ։

Աշխատանքում  դիտարկված  է  Data  Envelopment  Analysis  (DEA)  մեթոդը  ՀՀ  մարզերի  գյուղատնտեսական  գործունեության  համեմատական  արդյունավետությունը  գնահատելու  համար։
   Քննարկված  է  այն  խնդիրը,  թե  ինչպիսի  արդյունավետությամբ  են  տնօրինվում  ռեսուրսները  (գյուղատնտեսական  նշանակության  հողեր,  գյուղատնտեսության  ոլորտում  զբաղվածներ,  կենդանիներ,  առկա  գյուղտեխնիկա)  գյուղատնտեսության  համախառն  արտադրանքի  ձևավորման  գործընթացում։
   ՀՀ  մարզերի  համար  ստացվել  են  գործունեության  համեմատական  արդյունավետության գնահատականներ, կառուցվել է արդյունավետ գործունեության եզրագիծը։
