Ծառայությունների շուկան ստորաբաժանվում է բազմաթիվ հատվածների, որոնք միմյանցից տարբերվում են ֆինանսական, սոցիալական, դեմոգրաֆիկ, ազգային եւ այլ հատկանիշներով։
   Թվարկած գործոնները հաշվի առնելով է հնարավոր դառնում կատարելու հիմնավորված կանխատեսումներ` ծառայությունների շուկայի պահանջարկի, դրա զարգացման միտումների վերաբերյալ։
  Կրթությունը եւ առողջապահությունը եղել են ծառայությունների այն երկու պետական ենթաոլորտները, որոնք համեմատաբար հաստատուն են ՀՀ անկախացումից ի վեր։
   Սակայն, մեր տարածաշրջանում Հայաստանը հայտնվել է տարածաշրջանի ամենացածր կրթական ծախսեր ունեցող երկրների ցանկում, իսկ վերջին տարիներին չի նկատվում պետբյուջեում կրթական ծախսերի աճ (տես աղյուսակ 1.)։
  Նույն միտումն է նկատվում ՀՆԱ-ի կազմում կրթական ծառայությունների մատուցման չափաբաժնի գծով (տես գծապատկեր 1.), այն դեպքում, երբ արեւմտաեվրոպական զարգացած երկրներում մատուցվող կրթական ծառայությունների տեսակարար միջինացված կշիռը ՀՆԱ-ի կազմում մոտենում է 5%-ի շեմին։
  Աղյուսակ 1. ՀՀ պետական բյուջեում կրթության ծախսերի դինամիկան (մլն դրամ) 1 Ցուցանիշներ Բյուջեի ծախսեր, այդ թվում Կրթություն Կրթական ծախսերի տեսակարար կշիռ (%) 2011 թ. 106085.0 2013 թ. 103094.5 2016 թ. ՀՀ օրենքը պետական բյուջեի մասին, 2011, 2013, 2016 թվ։
  210ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Գծապատկեր 1. Կրթության պետական ֆինանսավորման եւ կրթական ծառայությունների տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում 2 Պետական միջոցների հաշվին ՀՀ-ում առավելապես ֆինանսավորվում է հանրակրթությունը (տես գծապատկեր 2), իսկ միջին` հատկապես բարձրագույն մասնագիտական կրթությունը հիմնականում կազմակերպվում է մասնավոր ռեսուրսների հաշվին։
   Այսպես, ՀՀ պետական բուհերում պետպատվերով սովորող ուսանողների տեսակարար կշիռը կազմում է շուրջ 24 %։
  Գծապատկեր 2 Հանրային միջոցներով կրթական ծառայությունների մատուցման ծախսերի կառուցվածքը ՀՀ 2016 թվականի պետական բյուջեում 3 ԱՎԾ պաշտոնական կայք, //armstat.am ՀՀ օրենքը 2016 թվ պետական բյուջեի մասին։
  211ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հանրապետությունում կրթական ծառայությունները զարգացման տարբեր աստիճաններ ունեն ոչ միայն ըստ ոլորտների, այլեւ ըստ մատուցման վայրերի։
  ՀՀ ծառայությունների շուկան ներկայումս հանդես է գալիս հետեւյալ առանձնահատկ գծերով, որոնք տեղիք են տալիս կատարելու մի շարք առաջարկություններ ոլորտի բարելավման ուղղությամբ. Առաջին, համահարթեցման կարիք ունեն մարզերում եւ հանրապետության մայրաքաղաքում մատուցվող կրթական ծառայությունների ծավալները, քանի որ Երեւան քաղաքին, որտեղ հանրապետության ազգաբնակչության կեսից ավելին չի բնակվում, կենտրոնացած է մատուցվող մասնագիտական կրթական ծառայությունների մոտ 78%-ը։
  Երկրորդ, հանրապետությունում մատուցվող կրթական ծառայությունների կառուցվածքը, ըստ ֆինանսավորման բնույթի բարեփոխման կարիք ունի։
   Ներկայումս, առաջանցիկ զարգացում են ապրում մասնավոր կրթավճարների հենքով ծառայությունների տեսակները, այնինչ ժամանակն է լուրջ ուշադրություն դարձնել հանրային ռեսուրսներով եւ պետական ֆինանսական վերահսկողություն պահանջող կրթական ծառայությունների շրջանակի ընդլայնմանը։
  Եվ վերջապես, արագ զարգացման կարիք ունեն կրթական ծառայությունների մատուցման այն ոլորտները, որոնք առավել մրցակցային են միջազգային շուկայում եւ անհրաժեշտ որակ ունենալու պարագայում կարող են նույնիսկ հանրապետությունից արտահանվել։
  Ներկայումս, կրթական ծառայությունների արտահանմանը լուրջ ուշադրություն է դարձվում զարգացած երկրներում, որտեղ սովորող ուսանողների զգալի մասը արտասահմանցիներ են։
   Հատկապես, այդ գործընթացը ավանդաբար ակնառու դրսեւորվում է ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Սկանդինավյան երկրներում, Ֆրանսիայում (տես աղյուսակ 2)։
   Իսկ այժմ առաջատարներին ձգտում է հասնել Չինաստանը, որը լուրջ ներդրումներ է կատարում օտարերկրյա ուսանողների կրթության կազմակերպման ոլորտում։
  212ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Աղյուսակ 2 Արտասահմանյան ուսանողների բաշխվածությունը կրթական ծառայություններ արտահանող երկրներում 4 Երկրներ ԱՄՆ Միացյալ Թագավորություն Ֆրանսիա Ավստրալիա Գերմանիա Չինաստան Կանադա Ճապոնիա Ռուսաստան Այլ երկրներ Ընդամենը արտասահարտասահմանցի մանցի ուսանողների ուսանողների թվաքանակ տեսակարար կշիռը (%) արտասահ- արտասահմանցի մանցի ուսանողուսանողների ների թվա- տեսակարար քանակ կշիռը (%) Նման գործընթացները ՀՀ-ում դեռեւս պասիվ բնույթ են կրում եւ օտարերկրացի ուսանողների զգալի աճի միտումներ չեն արձանագրվում։
   Ավելին, եթե մեզ մոտ արտասահմանից գալիս են սովորելու, ապա դրանք հիմնականում Ռուսաստանի Դաշնության եւ Վրաստանի սփյուռքահայերն են։
   Ձեւավորված նման իրավիճակը խորհելու առիթ է տալիս, թե այդ ինչու համեմատաբար ցածր կրթավճարներ առաջարկող երկրում չի նկատվում օտարերկրացի ուսանողների աճի միտում։
  Պատճառները շատ են, բայց դրանց մեջ կարեւորագույնը` կրթության որակի ապահովումն է։
  Կրթության որակն ուղղակիորեն կախված է լիարժեք ֆինանսավորումից։
   Նոր ֆինանսական գործելակերպի մշակումը կարեւոր գործոն է շուկայական պայմաններում հաջողակ լինելու համար։
   Պետու213ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ թյան դրամական միջոցների ճիշտ օգտագործումը, լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուրների ներգրավումը մեծ խթան կհանդիսանան կրթության համակարգի տնտեսական հարցերը կարգավորելու գործում։
  Հաշվի առնելով խնդրի մեծ չափերը` առայժմ այն լրիվ ծավալով լուծված չի կարելի համարել։
   Այն հատկապես նկատելի է մասնագիտական կրթության համար նախատեսված բյուջետային քննարկումների ժամանակ։
   Անվճար հիմունքներով սովորողների թվի որոշումից հետո հաշվարկվում է դրանց ուսուցումը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ գումարի չափը։
  Բարձրագույն կրթության որակի նկատմամբ պահանջատիրության փոփոխությունները պայմանավորված են մի շարք հիմնական գործողություններով։
   Այդ գործոններից կարելի է առանձնացնել հետեւյալները. 1. ժողովրդագրական միտումները, 2. աշխատանքի պահանջարկը, 3. բնակչության կենսամակարդակը սոցիալական անհավասարությունը, 4. բնակչության կրթամակարդակը եւ ազգային ավանդույթները, 5. կրթության որակի համապատասխանությունը միջազգային չափանիշներին, 6. պետական ծախսային քաղաքականությունը բարձրագույն կրթության բնագավառում։
  Կրթությունը կարելի է դիտել որպես հետաձգված հատույցով ներդրում։
   Հասարակության ներդրումները ներառում են պետական ծախսերը՝ դպրոցական ծառայությունների մատուցումը, կրթություն ստանալու հետ կապված այլ վճարները։
   Նույնիսկ այս ծախսերը ներառելուց հետո սոցիալական հատույցն ավելի բարձր է, սակայն սոցիալական հատույցի ի հայտ գալու համար պահանջվում են տարիներ։
  Ինչ վերաբերում է աշխատաշուկայի պահանջարկով պայմանավորված բարձրագույն կրթություն ստացողների ավելացումներին, ապա առաջիկա 5 տարիների ընթացքում թերեւս չի կարելի ակնկալել ավելացում` նկատի ունենալով բարձրագույն կրթությամբ մասնագետների զբաղվածության մակարդակը, որը քաղաքային բնակչության համար 2016թ. կազմել է շուրջ 28%։
  Ապագայում աշխատաշուկայի պահանջարկի վրա էական ազդեցություն է թողնելու նաեւ պետության՝ որպես առավել խոշոր գործա214ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ տուներից մեկի՝ քաղաքականությունը։
   Ներկայումս անհանգստացնող է այն, որ մի շարք մասնագիտությունների գծով առկա է աշխատավարձի ցածր մակարդակը, մասնավորապես այն ոլորտներում, որտեղ պետությունը հիմնական գործատուն է։
   Մյուս կողմից, աշխատանքային շուկայի հետ կապերի արդյունավետության աճն ապահովելու համար անհրաժեշտ է կատարել մի շարք միջոցառումներ.  կարիերային կենտրոնների զարգացումը բոլոր պետական բուհերում` օպտիմալացման գործընթացներին զուգահեռ,  բուհերի օպտիմալացման գործընթացին զուգահեռ, ներքին ռեյտինգային կառույցների ստեղծումը, դրանց կողմից հրապարակվող տեղեկատվական հավաստի պահանջների մշակումը, տեղեկատվության հրապարակումը, մասնագիտական գիտելիքների եւ ունակությունների չափորոշիչների մշակումը։
  Ինչ վերաբերվում է հեռանկարում մասնագիտական կրթական ծառայությունների աճին, ապա դա առաջին հերթին կապված է լինելու հանրակրթության շրջանավարտների թվաքանակի պահպանմամբ եւ ավագ դպրոցից հետո ուսումնառությունը շարունակողների թվաքանակի համեմատական աճով։
   Նման սպասելիքները հիմնավորվում են ինչպես երկրի տնտեսության զարգացմամբ, այնպես եւ հանրակրթության վրա պետական ծախսերի կայունության շարունակական քաղաքականությամբ։

Համալսարանական կրթության համակարգի ներքին արդյունավետության աճն ապահովվելու է մի շարք միջոցառումներով. - պետական հատվածի արդյունավետության բարձրացում՝ պետական բուհերի խոշորացման եւ ներբուհական օպտիմալացման, մասնագիտությունների զուգահեռականության վերացման միջոցով։
  - միջոցառումներ, որոնք ուղղված են ուսանող (դասախոս եւ ուսանող) ոչ դասախոսական անձնակազմ հարաբերակցության աճին։
  - միջոցառումներ, որոնք ուղղված են բուհերի ֆինանսական կարգապահության ավելացմանը, ֆինանսական ռեսուրսների աղբյուրների եւ ծախսի թափանցիկության ապահովմանը։
