ԼՐԱԳՐՈՂԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԱՌԱՋՆԱԳԾՈՒՄՀնագույն ժամանակներից մեզ հասել են մի շարք մատենագրություններ, որոնցում նկարագրված են աշխարհի տարբեր ծայրերում պատերազմող տերություններիև  կայսրությունների  ռազմական  գործողությունները  և  մարտավարությունները։
   Այսամենը փաստում  է, որ ռազմական լրագրության ակունքները նշմարվում են դեռևսհամաշխարհային պատմության վաղ շրջափուլերից։
  Եթե առաջնորդվենք այս տեսակետով, ապա  ընդհանուր հատկանիշները հաշվի առնելով՝ կարող ենք նկատել, որռազմագործողություններ  լուսաբանող  առաջին  լրագրողները  եղել  են  հենց  այդաշխատությունների  հեղինակները՝  պատմագիրները։
   Սակայն  կա  էական  տարբերություն ևս. հնագույն ժամանակներում պատմիչների նպատակը եղել է իշխանությաններկայացուցիչների  համար  արձանագրությունների  կազմումը,  մինչդեռ  ժամանակակից աշխարհում ռազմական լրագրողի հիմնական առաքելությունը հանրությանըպատերազմական թեժ կետերից տեղեկատվության հաղորդումն է։
 Տպագրության  գյուտը  և  մարդկության  գրագիտության  մակարդակի  բարձրացումը նպաստեցին ռազմական տեղեկատվության հասանելիությանը։
  Սակայն օպերատիվության  խնդիրը  շարունակում  էր  մնալ  օրհասական.  չէ՞  որ  պետություններիզորքերը պատերազմում էին հայրենիքից հեռու, և երկար ժամանակ էր պահանջվումռազմաճակատից լուրերը տեղ հասցնելու համար։
 Առաջին  ռազմական  լրագրողներից  կարող  ենք  նշել  բրիտանական  «Թայմս»թերթի թղթակից Հենրի Ռոբինսոնին [1], ում խմբագրությունը 1807 թվականին գործուղել էր Իսպանիա։
  Նպատակը մեկն էր՝ ընթերցողին ականատեսի աչքերով ներկայացնել ֆրանսիական և իսպանական զորքերի միջև ընթացող պատերազմը, քանի որայդ  ժամանակաշրջանում  հասարակությունը  տարված  էր  նապոլեոնական  պատերազմներով։
 Հեռագրի և լուսանկարչական ապարատի ստեղծումը նպաստեցին, որ մարտադաշտից հնարավորինս արագ և արդյունավետ հաղորդվեն տեղեկությունները։
  Առաջին համաշխարհամարտի տարիներին «Րեչ» և «Ուտրո Ռոսսիի» [1] թերթերում տեղգտած  հոդվածներն  ուսումնասիրելիս  տեսնում  ենք,  որ  ռազմական  լրագրողներիաշխատանքը համակարգելու փորձ է կատարվել։
  Բացի այդ, այս շրջանի մամուլումտեսնում  ենք  նաև  քարոզչության  և  «թշնամու  կերպարի»  ստեղծման  առաջին  լուրջփորձերը։
 Երկրորդ  համաշխարհային  պատերազմի  տարիներին  ռազմական  լրագրությունն էական փոփոխություններ ունեցավ։
  Սկսեցին հրատարակվել մեծ թվով նորթերթեր  և  ամսագրեր,  որոնց  հիմնական  նպատակը  շարունակում  էր  մնալ  քարոզչությունը։
  Այդ ժամանակ ռազմական գործողությունները լուսաբանող լրագրողը, ովզորքի  կողքին  էր  և  ամեն  պահ  աշխատում  էր  կյանքը  վտանգելով,  գրեթե  չէրտարբերվում  սովորական  լրագրողից  թե՛  մասնագիտական  գիտելիքների,  թե՛կարգավիճակի տեսանկյունից։
 Հայաստանում  ռազմական  լրագրության  տարրեր  տեսնում  ենք  1990-ականներին։
   Արցախյան  պատերազմի  տարիներին  առաջնագիծ  մեկնել  են  հարյուրավորկամավորներ, նրանց շարքում՝ նաև լրագրողներ, գրողներ, լուսանկարիչներ, ռեժիսորներ և օպերատորներ։
  Ականատեսները վկայում են, որ նրանցից շատերը համատեղում էին պատերազմի վավերագրությունը և զինվորականի աշխատանքը։
  Նրանքեղել  են  պատերազմի  թեժ  կետերում,  շփվել  են  խաղաղ  բնակչության,  զինվորականների հետ, ականատես են եղել ռազմական բարդ գործողություններին։
 Նրանց շնորհիվ այսօր հասանելի են Արցախյան պատերազմի մի շարք կադրեր,լուսանկարներ և ձայնագրություններ մարտական գործողություններից, ջոկատներիցև  զինվորականներից։
   Բայց  միևնույն  պահին  չափազանց  սակավաթիվ  են  պատերազմը վավերագրողների, նրանց մասնագիտական գործունեության խոչընդոտներիև  դժվարությունների,  տեխնիկական  հնարավորությունների  մասին  մեզ  հայտնիտեղեկությունները։
  Գիտական հոդվածը պատրաստելիս՝ արձանագրեցինք, որ 2017թվականի մայիսին լույս է տեսել «Նրանք նկարում էին պատերազմը» գիրքը, որումտեղ  են  գտել  34  հարցազրույց  նրանց  հետ,  ովքեր  1991-94  թթ․  եղել  են  ռազմաճակատում և նկարել են պատերազմը (նշենք նաև, որ գրքի հիմքում «Կինոաշխարհ»կայքում  [4]  հրապարակաված  «Պատերազմի  վավերագրողները»  շարքի  հարցազրույցներն են)։
 Ազատամարտի տարիներին աշխատող լրագրողները թույլատրելիի ու անթույլատրելիի  սահմանն  իրենք  էին  գծում։
   Մասնագիտական  ուղեցույցի  դեր  կատարողխիղճն էր հուշում՝ որ իրավիճակում ինչ անել և ինչ չանել։
  Լրագրողի կերպարանափոխման  իրավունքի  մասին  տեսականորեն  չգիտեին,  բայց  անհրաժեշտությանդեպքում  դիմում  էին  այդ  հնարքին՝  ակամայից  իրագործելով  իրենց  վերապահվածիրավունքը [3]։
 Պատերազմական  գործողությունների  ժամանակ  հատկապես  կարևորվում  էտեղեկատվության ազատությունը և կապի ապահովումը։
  Ուստի դա է պատճառը, որհակառակորդի  թիրախում  հայտնվում  են  նաև  հեռուստա  կամ  ռադիոկայանները։
 Նախադեպ եղել է նաև Արցախում։
  Արցախի հեռուստատեսությունը ստեղծվել է 1988թվականին։
   Անդրանիկ  ծրագիրը  եթեր  է  հեռարձակվել  հունիսի  1-ին։
   Այդ  օրն  էլհամարվում  է  Արցախի  հեռուստատեսության  ծննդյան  օրը։
   Լրագրող,  հրապարակախոս Վարդգես Բաղրյանը Արցախի հեռուստատեսության հիմնադիրներից է։
  Նաև  մյուս  ականատեսները  պատմում  են,  թե  ինչպես  է  1992  թ.  փետրվարին  Շուշիիցիրականացված հրթիռահրետանակոծության հետևանքով հեռուստակենտրոնի շենքըլիովին ավերվել։
  Ռումբի բեկորն ընկել է ձայնադարան։
  Տեսաժապավենները դյուրավառ  են  եղել,  անմիջապես  բռնկվել  են։
   Աշխատակիցները,  որոնց  թվում  էր  նաևՎարդգես Բաղրյանը կրակի գոտուց, հասցրել են հանել միայն տեխնիկան։
  Ըստ նրա՝չորս տարվա արխիվը գրեթե ամբողջությամբ այրվել է։
  Պահպանվել է միայն այն, ինչըկրկնօրինակել էին՝ պահելով տներում։
 Թվենք Արցախյան պատերազմը վավերագրողներից ևս մի քանիսի անունները•  Նորեկ  Գասպարյան.  Արցախի  Հեռուստառադիոընկերության  խորհրդի  նախագահն է։
  Հեռուստատեսությունում սկսել է աշխատել 1988-ից, պատերազմի ժամանակ եղել է գրեթե բոլոր թեժ կետերում։
 •  Բեմադրող  օպերատոր  Տաճատ  Եսայանն  իր  գործընկերների՝  Ռուբեն  Խաչատրյանի, Տիգրան Գևորգյանի հետ 1987-ին հեռուստալրատվության դաշտ է տեղափոխվել կինոյի ոլորտից։
  Կինոխցիկին փոխարինեցին տեսախցիկները։
  Նրանք դարձան  Հանրային  հեռուստատեսության  «Լրաբեր»  ծրագրի  օպերատորներ։
   ՏաճատԵսայանի արցախյան պատմություններում հիշարժան տարեթվեր, դեպքեր ու դեմքերկան,  որոնք  երեք  տասնամյակ  անց  ամրագրվում  են  որպես  փաստեր  ու  վկայություններ։
 •  Բենիամին Ղարախանյանն ստեղծման օրից աշխատում է Արցախի հանրայինհեռուստատեսությունում,  ԼՂՀ  վաստակավոր  հեռուստալրագրող  է,  ութ  հեռուստաֆիլմերի էկրանավորման համահեղինակ։
 •  «Հետք»  էլեկտրոնային  պարբերականի  գլխավոր  խմբագիր,  լրագրող  ԷդիկԲաղդասարյանն 90-ականներին որպես լրագրող մեկնել է Արցախ։
  Արցախում էր նաև2016 թվականի ապրիլին։
   Կարող  ենք  եզրակացնել,  որ  ինչ-որ  առումով  1990-ականների  Արցախյանպատերազմի  տարիներին  աշխատած  լրագրողները  համարվում  են  Հայաստանումռազմական լրագրության առաջամարտիկները և սկզբնավորողները։
  Չեն եղել որևէսահմանումներ, մասնագիտական սկզբունքներ, էթիկական նորմեր։
  Նրանք դարձելեն  միաժամանակ  մասնագիտական  պայմանների,  կանոների  և՛  ստեղծողները,  և՛կիրառողները։
  Այս ազատությունը հեշտացնում էր վավերագրողների աշխատանքը։
 Պետք է փաստենք նաև, որ Հայաստանի համար բախտորոշ այդ ժամանակահատվածում  իրատեսական  չէր  լինի  մտածել  մասնագիտական  էթիկայի  պահպանմանմասին։
 2016  թվականի  Ապրիլյան  պատերազմի  ընթացքում  ականատես  եղանք  բոլորովին  այլ  պատկերի։
   Տարիների  ընթացքում  զարգացում  էր  ապրել  հայաստանյանլրատվադաշտը։
  Տեխնիկական զարգացմանը զուգահեռ համեմատաբար աճել էր թե՛լրագրողների,  թե՛  հասարակության  մեդիագրագիտության  մակարդակը։
   Մի  շարքԶԼՄ-ներ մշակել էին նաև էթիկայի կանոնագրեր։
   Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների հաղթարշավը և համացանցի տարածումընպաստեցին  օպերատիվ  տեղեկատվության  մատչելիությանը։
   Այս  հանգամանքըհամեմատաբար հեշտացրեց առաջնագծում լուսաբանումներ կատարող լրագրողներիաշխատանքը,  սակայն  միևնույն  ժամանակ  ծառացան  նաև  էթիկական  մի  շարքխնդիրներ, արձանագրվեցին ապատեղեկատվությունների մեծ հոսքեր։
 Գաղտնիք  չէ,  որ  1994  թվականից՝  զինադադարի  հաստատումից  ի  վեր,  հրադադարի ռեժիմը բազմիցս խախտվել է սահմանագծի տարբեր հատվածներում։
  Այսընթացքում  հետևելով  հայկական  լրատվամիջոցների  գործունեությանը՝  կարող  ենքնշել,  որ  ժամանակի  ընթացքում  թեև  ռազմական  գործողությունները  լուսաբանելուհամար ստեղծվել են առավել հարմար և բարենպաստ պայմաններ, այնուամենայնիվ,քիչ  չեն  նաև  թերությունները  և  բացթողումները,  որոնց  հիմնական  պատճառըլրագրողների ոչ հմուտ, անհետևողական և ոչ գրագետ աշխատանքն է։
  Դիվերսիոններթափանցումների,  մարտական  այլ  գործողությունների  մասին  թեև  ՀՀ  պաշտպանության  նախարարությունը  և  ԱՀ  պաշտպանության  բանակը  տրամադրում  ենհաղորդագրություններ, այնուամենայնիվ, հաճախ ենք հանդիպում դեպքերի, երբ այսկամ  այն  լրատվամիջոցը  ներկայացնող  լրագրողները,  հղում  անելով  «իրենց  աղբյուրներին», չեն սպասում տեղեկատվության պաշտոնական հաստատմանը և շտապում են հրապարակել այն։
  Նման դեպքերը խուճապ են առաջացնում հանրությանշրջանում, հատկապես, եթե խոսքը զոհերի կամ վիրավորների մասին է։
 Բացի  այդ,  բախվում  ենք  նաև  ռազմագիտական  եզրույթների  սխալ  գործածության խնդրին, որը ևս կարող է խուճապի պատճառ դառնալ։
  Պատերազմականիրավիճակների լուսաբանման ժամանակ կարևոր է համապատասխան եզրերի ճիշտգործածումը։
   2016 թվականի ապրիլին տարբեր ԶԼՄ-ներից լրագրողներ և օպերատորներմեկնեցին  Արցախ։
   Ցանկացած  լրագրող  առաջնագիծ  մեկնելու  և  հատկապեսմարտական գործողություններ լուսաբանելու համար պետք է լավ նախապատրաստված լինի։
  Անշուշտ, առաջին հերթին խոսքը հոգեբանական նախապատրաստությանմասին  է։
   Լրագրողը  պետք  է  սթափ  գիտակցի  իր  և  գործընկերների  կյանքինսպառնացող վտանգը, հասկանա՝ ուր է գնում, ինչ խնդիր է դրված իր առջև, բայց որամենակարևորն է, գիտակցի, որ գործ է ունենալու մարդկային նուրբ զգացմունքներիհետ (հատկապես՝ հարցազրույցների ժամանակ)։
   Ռազմական  գործողությունների  ժամանակ  դեպքի  վայրից  ռեպորտաժներկարող են պատրաստել միայն կենդանի լրագրողըն ու օպերատորը։
  Ուստի, պետք էհավուր պատշաճի ուշադրություն հատկացնել սեփական կյանքի անվտանգությանը։
 Ցավոք,  այսօր  ամբողջ  աշխարհում  (նաև  Հայաստանում)  կան  լրագրողներ,  ովքերկարծում են, թե ռազմագործողությունների լուսաբանումը հերոսանալու և ճանաչումձեռք բերելու միջոց է, և դրա համար պետք է ռիսկի դիմել՝ կյանքը վտանգելու գնով։
 Սակայն սա ոչ միայն հեռու է արհեստավարժ աշխատելաոճից, այլև հղի է զանազանխնդիրներով և հետևանքներով։
 Քաղաքակիրթ  երկրներում  հակամարտություններ  և  պատերազմական  գործողություններ  լուսաբանող  լրագրողը  դեպքի  վայրում  դադարում  է  հակառակորդիթիրախ լինել, երբ մեջքին, ձեռքին, գլխին, կրծքավանդակին, ինչպես նաև ուսագլխինկա  «PRESS»  նշանը։
   Լրատվական  խմբին  թեժ  կետերում  շրջապատող  ցանկացածբան պետք է պատված լինի այդ նշանով՝ սկսած մեքենայից։
 Նշեցինք լրագրողի հագուստի «PRESS» գրության անհրաժեշտության և կարևորության մասին, քանի որ այն ինչ-որ չափով ապահովագրություն է լրագրողի կյանքիհամար։
  Սակայն կա մեկ այլ հանգամանք ևս. ԶԼՄ ներկայացուցիչների հագուստիգույները չպետք է նման լինեն զինվորական համազգեստին (պետք է բացառել դեղնականաչավուն,  դարչնագույն  և  հողագույն  բոլոր  երանգները),  քանի  որ  անկախ  այնհանգամանքից՝ հագուստի վրա առկա է «PRESS» բառը, թե ոչ, լրագրողը խոցելի է։
 Այս խնդրին բախվում ենք նաև պայմանականորեն խաղաղ իրավիճակներում։
 Ասվածի  վառ  ապացույցն  առկա  է  հայկական  իրականության  մեջ։
   Խոսքը  2017թվականի  մայիսի  10-ին  տեղի  ունեցած  դեպքի  մասին  է,  երբ  արցախա-ադրբեջանական շփման գծի հյուսիսային հատվածում հակառակորդը կրակ էր բացել «Շանթ»հեռուստաընկերության  «Դիրքերում»  հաղորդաշարի  նկարահանող  խմբի  ուղղությամբ։
  ՊԲ  հյուսիսային  ուղղությամբ  տեղակայված  մարտական  դիրքերի  միջտարածությունում հակառակորդը կրակել էր խոշոր տրամաչափի զենքերից՝ դիպուկահար  հրացաններից  և  գնդացիրներից։
   Հակառակորդի  արձակած  կրակոցներիցհրազենային  վիրավորում  էր  ստացել  «ՇԱՆԹ»  հեռուստաընկերության  օպերատորԴավիթ  Արայիկի  Աթոյանը,  ով  նկարահանման  նպատակով  դիրքեր  էր  գործուղվել(Ստեփանակերտի  հոսպիտալում  ցուցաբերվել  էր  վիրաբուժական  օգնություն)։
   Այսդեպքը  մի  շարք  քննարկումների  առիթ  դարձավ։
   Երրորդ  կայազորային  քննչականբաժնում հարուցվեց քրեական գործ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 34-104-րդ հոդվածի 2րդ մասի 1-ին, 6-րդ և 13-րդ կետերով՝ հակառակորդի կողմից ազգային և կրոնականատելության  շարժառիթով,  շատերի  կյանքի  համար  վտանգավոր  եղանակով,ապօրինաբար երկու կամ ավելի անձանց դիտավորությամբ կյանքից զրկելու փորձկատարելու դեպքի առթիվ։
 Թեպետ հակառակորդի կրակոցները կարող էին ողբերգական ավարտ ունենալնկարահանող խմբի յուրաքանչյուր անդամի համար, սակայն, եթե հարցին անդրադառնանք մասնագիտական տեսանկյունից, ապա պետք է արձանագրել՝•  նկարահանող  խմբի  անդամների  մեքենան,  որով  անցնում  էին  մարտականդիրքերի միջտարածությամբ, չէր տարբերվում զինվորական մեքենայից։
  Ավելին, ոչմիայն  բացակայում  էր  «PRESS»  նշանը,  այլև  մեքենան  ամբողջովին  պատված  էրզինվորական նախշերով,•  Նկարահանող խմբի անդամները եղել են զինվորական համազգեստով (որոշտեղեկությունների  համաձայն՝  նաև  զինված),  ինչի  պատճառով  հակառակորդը  չէրկարող կռահել, որ մեքենայում գտնվել են ԶԼՄ ներկայացուցիչներ։
 Նպատակ չունենալով այս օրինակով որևէ կերպ արդարացնել հակառակորդիգործողությունները,  այնուամենայնիվ,  մասնագիտական  տեսանկյունից  պետք  էփաստենք, որ ԶԼՄ ներկայացուցիչները ոչ մի դեպքում և ոչ մի իրավիճակում իրավունք չունին նման կերպ հայտնվել հակամարտության գոտում՝ վտանգելով ոչ միայնիրենց կյանքը, այլև պատճառ դառնալով սահմանային իրավիճակի ավելի մեծ լարվածության և փոխհրաձգության։
 Հակամարտության գոտում աշխատող լրագրողների իրավունքների և պարտականությունների վերաբերյալ հիմնական փաստաթուղթը Ժնևի 1949 թ. կոնվենցիանէ՝  1977  թ.  լրացում-արձանագրություններով։
   Ցանկալի  է,  որ  հակամարտություններլուսաբանող  ցանկացած  լրագրող  դրանց  հիմնարար  սկզբունքներն  իմանա  երկուպատճառով.  նախ`  արձանագրի,  ապա՝  հրապարակի  խախտումները,  այդ  թվում՝ռազմական  հանցագործությունները։
   Բացի  այդ,  փաստաթղթի  կետերի  մի  մասըվերաբերում է լրագրողների իրավունքներին։
  Համաձայն Ժնևի կոնվենցիայի՝ զինվածբախումների  գոտում  մասնագիտական  պարտքը  կատարող  լրագրողները  պետք  էդիտվեն  որպես  քաղաքացիականներ,  եթե  նրանք  այս  կարգավիճակին  հակասողորևէ քայլ չեն կատարել։
  Օրինակ, եթե նրանք զինվորական համազգեստ չեն հագելկամ զենք չեն վերցրել [5]։
 Առաջնագծում  աշխատող  լրագրողի  համար  կարևոր  է  նաև  կապ  պահպանելխմբագրության հետ և հնարավորինս օպերատիվորեն տեղեկացնել խմբի տեղաշարժերի  մասին։
   Միանշանակ,  առկա  են  նաև  տեխնիկայի  հետ  կապված  խնդիրներ,որոնցից  առաջնայինը  լիցքավորումն  է։
   Վերջին  շրջանում  այդ  բացը  լրացնում  ենլրացուցիչ մարտկոցները, որոնք լրագրողը նախապես պետք է ձեռք բերի։
 Խոսքից առավել ազդեցիկ է պատկերը։
  «Հետք» էլեկտոնային պարբերականըՀայաստանում  այն  եզակիներից  է,  որ  2002  թ.  ընդունել  է  էթիկայի  կանոնագիր։
 Սակայն 2016 թվականին «Հետքը» խախտեց էթիկական լրագրության որոշ կանոններ։
  Հրապարակվեց «Վայրագություններ՝ Թալիշում (ԶԳՈւՇԱՑՈՒՄ. Հրապարակված  է  գնդակահարված  անձանց  լուսանկար)»  վերնագրով  հոդվածը։
   Լուսանկարում  քողարկված  չէր  ոչ  մի  դետալ։
   Խմբագրությունը  լուսանկարին  կից  տարածեցհետևյալ տեսակետը. «Ներողություն ենք խնդրում ընթերցողներից. «Հետքը» նմանլուսանկարներ երբեք չի հրապարակել, սա մեր էթիկայի վարքականոնի խախտում է,բայց  իրականությունը  ներկայացնելու  այլ  միջոց  այս  պահին  չունենք»։
   Ինչպեսբազմիցս նշել է «Հետքի» գլխավոր խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանը, այդ լուսանկարների  հրապարակումը  խմբագրության  քննարկումների  և  համատեղ  որոշման  արդյունք  էր։
   Խմբագրության  դիրքորոշումը  հասկանալի  է.  անհրաժեշտ  էր  ապահովելկատարված  վայրագությունը  ներկայացնելու  փաստական  հիմք։
   Հետագայում  իրավաբաններից  և  լրագրողներից  կազմված  խումբը  հենց  այս  լուսանկարի  շնորհիվհադես  եկավ  նախաձեռնությամբ՝  դիմելով  Միջազգային  քրեական  դատարան  ևՄարդու իրավունքների Եվրոպական դատարան։
  Այդուհանդերձ, հոդվածին ուղեկցողմեկնաբանություններում  քիչ  չէին  կարծիքներն  այն  մասին,  թե  խմբագրությունըչպետք  է  հրապարակեր  ոչ  միայն  սպանված  տարեցների  լուսանկարը,  այլև  անունազգանունները [6]։
 Ապրիլյան  պատերազմի  ժամանակ  որպես  տեղեկատվական  աղբյուր  իրակտիվությամբ  և  օպերատիվությամբ  մեծ  նշանակություն  ուներ  և  առանձնապեսաչքի  ընկավ  ՀՀ  ՊՆ  մամուլի  խոսնակ  Արծրուն  Հովհաննիսյանը  (հատկապես՝«Ֆեյսբուք»  սոցիալական  ցանցում)։
   Սթափ  և  գրագետ  տեղեկատվության  տարածմանը նպաստեցին նաև մեդիափորձագետները՝ դարձյալ օգտագործելով ֆեյսբուքյանհարթակը։
  Նրանք օգնում էին իրենց խորհուրդներով ու հորդորներով ինչպես տեղեկատվության հետ աշխատողներին, այնպես էլ ամեն պահի սահմանից տեղեկությունսպասող քաղաքացիներին։
 Բացթողումների մասին խոսելով՝ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մասնագետները հետագայում նմանատիպ իրավիճակներից խուսափելու համար առաջարկեցին  փոխել  պետական  գերատեսչությունների  կողմից  տրամադրվող  տեղեկատվության  ձևաչափը՝  մամուլի  հաղորդագրություններից  անցնելով  ճեպազրույցների։
 Այս  և  մարտական  գործողությունների  ժամանակ  առաջնագծում  աշխատող  լրագրողների աշխատանքը համակարգելու և հնարավորինս հարմարավետ պայմաններստեղծելու նպատակով 2017 թվականի հոկտեմբերի 24-ին տեղի ունեցավ ԱՀ պաշտպանության բանակի տեխնիկական ժամանակակից սարքավորումներով վերազինված  տեղեկատվական  կենտրոնի  բացումը։
   Արցախի  պաշտպանության  բանակիտեղեկատվական կենտրոնը գործելու է ՊԲ մամուլի ծառայության ներքո, որին ճգնաժամային  իրավիճակներում  աջակցելու  են  պետական  բոլոր  մարմինների  մամուլիծառայությունները։
   Նախկինում  Արցախում  նման  կենտրոն  չի  եղել։
   Լրագրողներիաշխատանքը ստիպված ոչ համակարգված ձևով կազմակերպվել են հասարակականտարբեր օբյեկտներում։
 Տեղեկատվական  ժամանակակից  կենտրոն  ունենալու  անհրաժեշտություննառաջացել է հատկապես 2016 թվականի ապրիլյան գործողություններից հետո։
 Ժնևի  կոնվենցիան  սահմանում  է  մարտական  գործողությունների  ժամանակլրագրողների  տեղաշարժը  առաջնագծում։
   Հայաստանում  պատերազմի  ժամանակլրագրողների  աշխատանքը  կարգավորվում  է  պաշտպանության  բանակի  հրամանատարի  հրամանով։
   Նշենք  նաև,  որ  Հայաստանի  զանգվածային  լրատվությանմիջոցների դիտորդ մարմինը մշակել է «Պատերազմի, զինված բախումների և ներքինհակամարտությունների  ժամանակ  լրագրողների  ու  լրատվամիջոցների  վարքի»ուղեցույցը։
 ՄԱԿ  անվտանգության  խորհուրդը  ևս  պարբերաբար  իր  մտահոգությունն  էհայտնում  լրագրողների  ազատության  և  անվտանգության  առնչությամբ։
   Անվտանգության խորհրդի վերջին փաստաթուղթը, որն ընդունվել է 2015 թվականին, պետություններին կոչ է անում քայլեր ձեռնարկել՝ պաշտպանելու լրագրողներին՝ մարտականգործողությունների ժամանակ չթիրախավորելու, իսկ գերի վերցնելու դեպքում՝ քաղաքացիական անձի պես վարվելու համար։
 Լրագրողների  անվտանգության  հարցերով  զբաղվում  է  նաև  Կարմիր  խաչիմիջազգային կազմակերպությունը։
  Մասնավորապես՝ սկսած 1985 թվականից, կազմակերպությունում գործում է թեժ գիծը (այժմ նաև առցանց տարբերակով ICRC.orgկայքում)  այն  լրագրողների  համար,  ովքեր  հայտնվել  են  անելանելի  իրավիճակում։
 ԿԽՄԿ-ն բացառապես մարդասիրական օգնություն է ցուցաբերում։
  Ոչ միայն լրագրողները, այլև նրանց գործատուները կամ հարազատները կարող են դիմել կազմակերպությանը  և  խնդրել  աջակցություն։
   Նման  իրավիճակներում  ԿԽՄԿ-ն  կարող  էտարատեսակ  աջակցություն  ցուցաբերել՝  տեղեկություն  ստանալ  լրագրողի  հավանական  ձերբակալության  մասին,  տեղեկություն  տրամադրել  լրագրողի  գտնվելուվայրի  մասին,  իրականացնել  որոնողական  ակտիվ  աշխատանք  կամ  էլ  առաջինօգնություն ցուցաբերել վիրավորված լրագրողներին [5]։
 Այսպիսով, առաջնագծում աշխատող լրագրողները պետք է կարողանան արհեստավարժ աշխատանքի միջոցով տեղեկատվություն փոխանցել ոչ միայն իրենց երկրիքաղաքացիներին,  այլև  միջազգային  հանրությանը՝  տեղեկատվական  պատերազմներում ամրապնդելով առաջատարի դիրքերը։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ[1]  Foreign  Correspondence։
   The  Great  Reporters  and  Their  Times,  John  Hohenberg,[2] Эйдук Д. В., Война и печать։
  к истории военного репортажа в русской газетной[3] «Ազատամարտը վավերագրող Բենոն», URL։
  www.hayzinvor.am/48592.html (հղումը կատարվել է՝ 28․06․2018)։
 [4] URL։
  www.kinoashkharh.am (հղումը կատարվել է՝ 14․09․2018)։
 [5] URL։
  www.mil.am/media/2016/07/11192.pdf (հղումը կատարվել է՝ 19․02․2018)։
 [6] Պետրոսյան Վ. Գ., «Էթիկական մարտահրավերները Ապրիլյան քառօրյա պատերազմի օրերին», ԵՊՀ, Իջևանի մասնաճյուղ, «Ակունք», 2017։
 Մկրտչյան Միլենա ԼՐԱԳՐՈՂԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱՌԱՋՆԱԳԾՈՒՄԲանալի բառեր՝ ռազմական լրագրություն, լուսաբանում առաջնագծից,ռազմաճակատ, պատերազմ, անվտանգություն, ազատամարտ, հակամարտություն,էթիկա, Արցախ, մամուլ, բանակ։

Գիտական հոդվածի թեմայի ընտրությունը պայմանավորված է հայկական ԶԼՄների առջև ծառացած մարտահրավերներով։
  Ադրբեջանական ապատեղեկատվական  քարոզչամեքենային դիմագրավելու համար հայ լրագրողները պետք է առավել արհեստավարժ լուսաբանեն սահմանագծում տիրող իրավիճակը՝ հայկական և միջազգային լսարանին հաղորդելով օբյեկտիվ տեղեկատվություն։
    Ներկայացված է ռազմական լրագրության սկզբնավորման և զարգացման ուղին։
   Անդրադարձել ենք պատերազմների ժամանակ առաջնագծից լուսաբանում կատարող  լրագրողների աշխատանքների առանձնահատկություններին։
  Դիտարկվում են ռազմական  լրագրության  միջազգային  այն  սկզբունքները,  որոնք  պետք  է  կիրառվեն  հայկական մեդիադաշտում՝ ռազմական ոլորտի գրագետ լուսաբանումը կազմակերպելու համար։
