ՉՈՐՐՈՐԴԱՅԻՆ ԱՄՈՆԻՈՒՄԱՅԻՆ ԱՂԵՐԻ ՍԻՆԹԵԶԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՆՍՏԵՑՈՒՄԸ ԱՆՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ԿՐԻՉՆԵՐԻ ՎՐԱՉորրորդային  ամոնիումային  աղերը  (ՉԱԱ)  սովորաբար  ստացվում  են  բևեռայինլուծիչներում (ացետոնիտրիլ, դիմեթիլֆորմամիդ, նիտրոմեթան, մեթիլ և էթիլ սպիրտներ  և  այլն)  երրորդային  ամինների  և  ալկիլհալոգենիդների  փոխազդեցությամբ։
 Ռեակցիան հայտնաբերվել է Ն. Մենշուտկինի կողմից 1890 թ. [1, 3]։
 Ռեակցիայի  արագությունը  կախված  է  ազոտի  և  ալկիլ.  (ալկենիլ.,  ալկինիլ.)  հալոգենիդում հալոգենի ածխաջրածնային տեղակալիչների բնույթից։
  Ռեակցիայի արագությունը նվազում է տեղակալիչների ծավալի մեծացմամբ՝ CH3 > C2H5 > բարձրամոլեկուլային հագեցած, չճյուղավորված ածխաջրածիններ > իզո-C3H7 և ամոնիումայինաղում  հակաիոն  հալոգենների  հետևյալ  շարքում՝  I  >  Br  >  Cl։
   Ռեակցիայի  արագությունը բարձրանում է ալկիլ տեղակալիչը ալկենիլ և ալկինիլ խմբերով փոխարինելիս։
 Երրորդային  բութիլհալոգենիդները  դժվարությամբ  են  առաջացնում  չորրորդայինամոնիումային։
  Արոմատիկ հալոգենիդներից նման միացման ընդունակ են տեղակալման բարձր ակտիվությամբ օժտված արոմատիկ ածխաջրածինների հալոգենիդները,օրինակ՝ դինիտրոքլորբենզոլը՝ 2,4-(NO2)2C6H3Hal։
 Ալկիլհալոգենիդների  հետ  Մենշուտկինի  ռեակցիան  իրականանում  է  նուկլեոֆիլտեղակալման  SN2  դասական  մեխանիզմով։
   Բևեռային  լուծիչները  նպաստում  ենգործընթացի  արագության  մեծացմանը։
   Այդպիսի  լուծիչները  բազմաթիվ  առավելությունների  հետ  ունեն  նաև  թերություններ՝  հրդեհապայթյունավտանգություն  և  թունավորություն։
  Բևեռային լուծիչների կիրառման բացառման նպատակով սույն ռեակցիան իրականացվել է ջրաէմուլսիոն միջավայրում՝ ինտենսիվ խառնմամբ [2]։
 Ավելի  վաղ  [2]  մեր  կողմից  հայտնաբերվել  էր,  որ  չորրորդային  ամոնիումայինաղերի  սինթեզը  արագանում  է  ռեակցիոն  միջավայր  10%  ստացվող  նպատակայինաղի ավելացմամբ՝ ջրա-էմուլսիոն միջավայր ստեղծելու նպատակով։
  Ստեղծելով ջրաէմուլսիոն  միջավայր՝  առավել  դյուրին  է  դառնում  նուկլեոֆիլ  տեղակալման  ռեակցիայի  ընթացքը։
   Ռեակցիոն  միջավայր  ներմուծված  ամոնիումային  աղը  դառնում  էպատասխանատու ջրում լավ լուծված երրորդային ամինի տեղաշարժին դեպի օրգանական մաս, որտեղ գերազանցապես գտնվում է ալկիլհալոգենիդը։
  Եվ դրա շնորհիվբարձրանում է ալկիլհալոգենիդի տեղակալման ռեակցիայի արագությունը։
  Հետագայում  ռեակցիայի  արդյունքում  ստացված  չորրորդային  ամոնիումային  աղը  շարունակում է խաղալ էմուլգատորի դերը։
  Ընդհանուր առմամբ, գործընթացն իրականանումէ միջֆազային կատալիզին համապատասխան մեխանիզմով, որտեղ ավելացրած չորNR1R2R3+R4XNR1R2R3R4Xրորդային  ամոնիումային  աղը  կատարում  է  միջֆազային  կատալիզատորի  դեր։
   Այս հոդվածում  ուսումնասիրված  է  դիմեթիլբենզիլ-,  դիմեթիլդոդեցիլ-  և  տրիմեթիլամինիհիման  վրա  ամոնիումային  աղերի  սինթեզը։
   Տվյալ  ամինների  ալկիլումը  իրականացվել է երկար ածխաջրածնային շղթա ունեցող ալկիլհալոգենիդով՝ դոդեցիլբրոմիդով ևմեթիլքլորիդով ու բրոմիդով, որի արդյունքում ստացվել են հետևյալ ՉԱԱ-ները՝1. բենզիլտրիմեթիլամոնիում բրոմիդ,2. բենզիլտրիմեթիլամոնիում քլորիդ,3. դոդեցիլտրիմեթիլամոնիում բրոմիդ,4. դիդոդեցիլդիմեթիլամոնիում բրոմիդ։
 Սինթեզված չորրորդային ամոնիումային աղերՉԱԱ-ի կառուցվածքայինբանաձևըԵլք,% /MrTհլ, ˚СԼուծելիությունըՋուր, բևեռայինօրգանականլուծիչներՋուր, բևեռայինօրգանականլուծիչներՋուր, բևեռայինօրգանականլուծիչներՋուր, բևեռայինօրգանականլուծիչներԱղյուսակ 1.Արտաքինտեսքը, կայունությունըՍպիտակբյուրեղներ,հիգրոսկոպիկ ենՍպիտակբյուրեղներ,հիգրոսկոպիկ ենՍպիտակբյուրեղներ,հիգրոսկոպիկ ենՍպիտակբյուրեղային փոշի,սովորաբար՝ կայունԲնական  ցեոլիտները,  որոնցից  է  կլինոպտիլոլիտը,  [4]  շնորհիվ  իրենց  յուրահատուկ  հատկության՝  ադսորբցիոն,  կատալիտիկ  և  այլն,  գտել  են  լայն  կիրառություն  ևհամարվում  են  հիմնականում  էժան  հումք՝  համեմատած  այլ  շարքի  սորբենտներիհետ։
 Չորրորդային ամոնիումային աղերով ակտիվացված ցեոլիտները օգտագործվումեն  ինչպես  ալկիլման  ռեակցիաներում,  այնպես  էլ  բնապահպանական  նկատառումներով՝ ջրային լուծույթներից նավթայուղերի կլանման համար [4]։
 Փորձնական մաս։
  Չորրորդային ամոնիումային աղերի սինթեզը իրականացվել էմիջֆազային  կատալիզի  երկֆազային  համակարգում,  որտեղ  էմուլգատորի  դերում,ինչպես նշվել է վերևում, օգտագործվել է համապատասխան ՉԱԱ-ն։
  Ռեակցիան իրականացվել է եռանցքանի կոլբայի մեջ, որը համալրված է խառնիչով, սառնարանով ևկաթեցնող  ձագարով։
   Սկզբում  կոլբայի  մեջ  ավելացվում  են  երրորդային  ամինը  (0.1մոլ) և 10% (0.01մոլ) նախատեսվող աղից։
  Այնուհետև ավելացվում է ալկիլհալոգենիդը՝ սենյակային ջերմաստիճանում։
  Ռեակցիոն խառնուրդը տաքացվում է մինչև 60˚С՝մինչև  պրոցեսի  հնարավոր  ավարտը,  որը  սովորաբար  տևում  է  10-20  ժամ։
   Ռեակցիայի ելքը կազմում է 75 % և ավելի (աղ. 1)։
 Փորձնականորեն  հաստատվել  է,  որ  մեխանիկական  խառնիչի  պտույտների  օպտիմալ թիվը 700-800 պտ/ր է։
  Յուրաքանչյուր ժամը մեկ ռեակցիոն միջավայրից վերցված  նմուշում  քլոր  (բրոմ)  անիոնի  տիտրումով  որոշվում  է  փոխազդած  ալկիլհալոգենիդի քանակը։
 Me3NCH2C6H5BrMe3NCH2C6H5ClBrMe3NC12H25BrMe2N(C12H25)2Չորրորդային  ամոնիումային  աղերի  նստեցումը  ցեոլիտի  վրա։
   Վերը  նշվածեռանցքանի  կոլբայում  լցվում  է  նախօրոք  մշակված  100  գ  ցեոլիտ  (կլինոպտիլոլիտ՝Նոյեմբերյանի  շրջանից),  և  դրա  վրա  խառնման  պայմաններում  ավելացվում  50  մլմեթանոլում  լուծված  31  գ  (0,1  մոլ)  դոդեցիլտրիմեթիլամոնիում  բրոմիդ։
   Սենյակայինջերմաստիճանում ռեագենտների խառնուրդը խառնվել է 6 ժամ, այնուհետև թողնվելէ  ևս  48  ժամ։
   Հետագայում  ռեակցիոն  խառնուրդը  թորվել  է  ջրային  պոմպի  օգնությամբ։
  Ռեակցիոն խառնուրդից մեթանոլը հավաքվել է Դյուարում սառեցվող օձագալարում։
   Եռանցքանի  կոլբայում  կշռելով՝  հայտնաբերվել  է  132  գ  պինդ  մնացորդ։
 Վերջինս դրվել է MgSO4 պարունակող էքսիկատորում և թողնվել մեկ շաբաթ։
  Կրկինկշռվել է կոլբան։
  Կոլբայում հայտնաբերվել է 131,2 գ նյութ։
 ՉԱԱ-ի հետ ստացված ցեոլիտի խառնուրդը տաքացվում է 2 ժամ 200˚С պայմանում,  որից  հետո  բրոմ  անիոնի  տիտրումով,  ինչպես  նաև  ԻԿ  սպեկտրոսկոպիայիմեթոդով որոշվում է դեսորբված աղի քանակը։
 Եզրակացություն։
   Օգտագործվել  է  Նոյեմբերյանի  շրջանի  կլինոպտիլոլիտը։
 Պարզվել  է,  որ  դոդեցիլտրիմեթիլամոնիում  բրոմիդը  լավ  է  սորբվում  ցեոլիտի  մակերևույթին։
 Թորման  հավաքարաններում  նյութի  կուտակում  չկա,  որը  կրկին  խոսում  է  ցեոլիտի վրա նստեցված ՉԱԱ-ի՝ ցեոլիտի հետ լավ կապակցվելու մասին։
 ԳրականությունԱրտաշես Արիստակեսյան, Արամայիս Երիցյան, Գագիկ Թորոսյան ՉՈՐՐՈՐԴԱՅԻՆ ԱՄՈՆԻՈՒՄԱՅԻՆ ԱՂԵՐԻ ՍԻՆԹԵԶԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՆՍՏԵՑՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ չորրորդային ամոնիումային աղ, Մենշուտկինի ռեակցիա, ամիններ, ԱՆՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ԿՐԻՉՆԵՐԻ ՎՐԱալկիլհալոգենիդ, ջրա-էմուլսիոն միջավայր ։

Չորրորդային  ամոնիումային  աղերը  սովորաբար  ստացվում  են  բևեռային  լուծիչներում  երրորդային  ամինների  հետ  ալկիլհալոգենիդների  փոխազդեցությունից։
   Չորրորդային  ամոնիումային  աղերի  սինթեզը  իրականացվել  է  ջրաէմուլսիոն  միջավայրում,  ինտենսիվ  խառնմամբ՝ ռեակցիոն միջավայր 10 % ստացվող աղից ավելացնելով։
    Ստացված աղերը նստեցվել են Նոյեմբերյանի հանքից բերված ցեոլիտի վրա։
  Պարզվել է,  որ դոդեցիլտիմեթիլամոնիում բրոմիդը գրեթե քանակապես նստել է ցեոլիտի վրա։
