ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉՆԵՐԻ ՊԱՏՎԻ ՈՒԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸՄիջազգային  և  ՀՀ  ներպետական  իրավական  համակարգերի  վերջին  զարգացումների  և  բարեփոխումների, դատական պրակտիկայի ուսումնասիրությունների հիման վրա կազմված վիճակագրական տվյալների դիտարկումից ակնհայտ է դառնում, որ մարդու և քաղաքացու անձնական ոչ գույքային  իրավունքների  իրացումն  ու  պաշտպանությունը  մեծ  կարևորություն  են  ներկայացնում  մեր  օրերում։
   ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  (այսուհետ`  ՀՀ  քաղ.  օր.)  162  հոդվածի  1-ին  կետով  սահմանվում  է  ոչ  նյութական  բարիքների  հասկացությունը՝  որպես  ուրույն  կատեգորիա  ներառելով  անձնական  ոչ  գույքային  իրավունքները։
   Վերջիններս  ամրագրելով  որպես  անօտարելի  և  անփոխանցելի՝օրենսդիրն  առանձնացնում  է  այնպիսի  հիմնարար  արժեքներ,  ինչպիսիք  են  անձի  կյանքը,  առողջությունը, արժանապատվությունը, մասնավոր կյանքի և անձնական անձեռնմխելիությունը, պատիվն ուբարի  անունը,  գործարար  համբավը  և  այլն1։
   Այս  շարքից  ցանկանում  ենք  առանձնացնել  անձի  պատիվն ու արժանապատվությունը։
  Վերջիններիս առնչվող հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորումը, թերևս, իրավունքի ամենանուրբ հարցերից է։
  Դրանց պաշտպանության ակտիվ միջոցների կիրառման անհրաժեշտությունն առավել հաճախ առաջանում է խոսքի ազատությանիրավունքի  չարաշահման  առնչությամբ։
   Թե՛  անձի  պատիվն  ու  արժանապատվությունը,  թե՛  խոսքիազատության  իրավունքը  ունեն  հստակ  սահմանադրական  ամրագրում  և  ճանաչված  են  ՀՀ  կողմիցվավերացված միջազգային իրավական ակտերով, սակայն դրանց իրացման շրջանակները լայն են ուխրթին,  և  պրակտիկայում  դժվարություն  է  առաջանում  անձի  պատիվն  ու  արժանապատվությունըպաշտպանելու  համար  ոտնձգողի  ազատ  արտահայտման  իրավունքի  սահմանափակման  հարցում.կարծում ենք՝ այս է պատճառը անձի պատվի ու արժանապատվության պաշտպանության ինստիտուտի շուրջ ստեղծված իրավագիտական մեկնաբանությունների բազմազանության և տեսագործնականթեժ քննարկումների։
 Ուշադրության  է  արժանի  այն  փաստը,  որ  վերջին  տասնամյակում  աճեց  պատվի  և  արժանապատվության  պաշտպանության  հայցով  դատարան  դիմող  հասարակական-քաղաքական  գործիչների, պաշտոնատար անձանց թիվը։
  Այդ մասին են վկայում վիրավորանքի և զրպարտության հիմքերովդատական գործերի վերաբերյալ հայաստանյան կազմակերպությունների անցկացրած մշտադիտարկումների  արդյունքները,  որոնց  համաձայն՝  լրատվամիջոցների  դեմ  պետական  պաշտոնյաները,  քաղաքական  գործիչներն  ու  պետական  կազմակերպությունները  պատվի  և  արժանապատվությանպաշտպանության հայցապահանջներ ներկայացնողների շարքում զիջել են միայն քաղաքացիներին ևոչ պետական կազմակերպություններին2։
  Նույն միտումը նկատվել է նաև  Ռուսաստանի Դաշնությունում3։
   Կարծում  ենք՝  նման  ակտիվությունը  հասարակական-քաղաքական  գործիչների  շրջանում  չիկարելի  պայմանավորել  միայն  իրավագիտակցության  բարձրացմամբ  կամ  «իրավական  նորաձևության»  թելադրմամբ։
   Վերջիններիս  հետ  մեկտեղ  էական  նշանակություն  ունեն  քաղաքական  դաշտիխնդիրները  կամ  զանգվածային  լրատվության  միջոցների  կողմից  խոսքի  ազատության  իրավունքիհաճախակի չարաշահումները։
 Հասարակական գործիչների4 պատվի և արժանապատվության դատական պաշտպանության ևխախտված  իրավունքների  վերականգնման  գործընթացում  դատարանի  առաջնահերթ  խնդիրներիցեն  պարզել՝  կա  արդյոք  դիտավորություն՝  նսեմացնելու  անձի  պատիվն  ու  արժանապատվությունը,1 ՀՀ քաղ. օր., ՀՀՊՏ 1998.08.10/17(50), 162 հոդված, 1-ին կետ։
 2  Մոնիթորինգ  զրպարտության  և  վիրավորանքի  հիմքերով  դատական  գործերի,  «Իրավունքի  գերակայություն»  հկ,  Երևան,2012։
 3  Տե՛ս  “Союз  правых  сил”,  “Новые  известия։
   Была  бы  честь”,  “Новые  известия”,  08.07.2010,  հասանելի  է՝http։
 //www.sps.ru/?id=235430։
 4 Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ պաշտոնատար անձանց, քաղաքական և հասարակական գործիչների պատվի, արժանապատվության  և  բարի  համբավի  պաշտպանությունն  իր  բնույթով  նույնական  է,  վերոնշյալ  սուբյեկտների  դեպքում  էականտարբերություններ չկան, և վերջապես, նրանց միասնական նպատակն է (պետք է լինի) գործել՝ ի շահ հասարակության, պաշտոնատար անձանց և քաղաքական գործիչներին կդիտարկենք հասարակական գործիչների շարքում։
 արդյոք դրանք ուղղված են գործչին կամ պաշտոնյային՝ որպես մասնավոր անձի, թե հասարակականհեղինակության,  և  հստակորեն  տարանջատելը՝  արդյոք  վիճարկվող  արտահայտությունը  փաստ  է(փաստական տեղեկություն - Լ.Դ.), թե գնահատող դատողություն։
 Ինչ վերաբերում է իրավախախտի դիտավորությանը՝ նսեմացնելու տուժողի պատիվն ու արժանապատվությունը, ապա ՀՀ քաղ. օր.-ը վիրավորանք է դիտում «խոսքի, պատկերի, ձայնի, նշանի կամայլ  միջոցով  կատարված  հրապարակային  արտահայտությունը,  որի  նպատակն  է  արատավորել  այլանձի պատիվը, արժանապատվությունը կամ գործարար համբավը», մինչդեռ «զրպարտությունն անձի  վերաբերյալ  այնպիսի  փաստացի  տվյալներ  հրապարակային  (հրապարակայնորեն  -  Լ.Դ.)  ներկայացնելն է, որոնք չեն համապատասխանում իրականությանը և արատավորում են նրա պատիվը, արժանապատվությունը կամ  գործարար համբավը»1։
  Այսինքն՝ օրենսդիրն իրավախախտի դիտավորությունը  կամ  նպատակը  բառացիորեն  չի  համարում  արարքը  զրպարտություն  որակելու  անհրաժեշտնախապայման՝  ի  տարբերություն  վիրավորանքի։
   Սակայն  պետք  է  կարևորել  այն  փաստը,  որ  ՀՀսահմանադրական  դատարանն  (այսուհետ՝  ՀՀ  ՍԴ)  անհրաժեշտ  է  համարել  իրավակիրառ  պրակտիկայում «վիրավորանք» և «զրպարտություն» եզրույթները դիտարկել դիտավորության, անձին անվանարկելու  մտադրության  առկայության  համատեքստում»2։
   Միաժամանակ,  ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  1087.1հոդվածի 5-րդ կետի 2-րդ ենթակետով սահմանվում է, որ «եթե փաստացի տվյալները հրապարակայնորեն  ներկայացրած  անձն  ապացուցի,  որ  ողջամտության  սահմաններում  ձեռնարկել  է  միջոցներ՝պարզելու դրանց ճշմարտացիությունը և  հիմնավորվածությունը, ինչպես նաև հավասարակշռված ևբարեխղճորեն է ներկայացրել այդ տվյալները», ապա դրանք չեն համարվի զրպարտություն։
  Պրոֆ. Տ.Բարսեղյանի  գնահատմամբ՝  մեղադրվող  կողմին  նման  հիմնավորմամբ  պատասխանատվությունիցազատելը  արդարացի  չէ,  քանի  որ,  միևնույն  է,  «արարքի  շարժառիթներն  ու  նպատակը  չեն  փոխվում»3։
   Սակայն  գտնում  ենք,  որ  օրենսդրական  նման  կարգավորումը  պայմանավորված  է  խոսքիազատ արտահայտման իրավունքի արդյունավետ կենսագործումը ապահովելու անհրաժեշտությամբ։
 Մի  դեպքում  մեղադրվողը  կարող  է  ունենալ  անձի  պատիվն  ու  արժանապատվությունն  արատավորելու ուղղակի նպատակ, մեկ այլ դեպքում՝ չունենալ և ընդամենը ցանկություն ունենալ՝ ներկայացնելու  իր  համոզմամբ  արժանահավատ  փաստացի  տվյալներ  այս  կամ  այն  անձի,  մասնավորապես՝  հասարակական գործչի վերաբերյալ։
  Հետևաբար, վերոնշյալ դեպքերի շարժառիթներն ու նպատակներընույնը չեն, այլ միայն հետևանքները կարող են նույնական լինել (խնդրո առարկա հայտարարությունըկարող  է  միևնույն  ազդեցությունը  թողնել  տուժողի  պատվի,  արժանապատվության  ու  բարի  անվանվրա՝  անկախ  մեղադրվողի  դիտավորությունից  կամ  նպատակից)։
   Եթե  այս  տեսանկյունից  դիտարկենք  միջազգային  իրավական  համակարգը,  ապա  լավագույն  օրինակներից  մեկը  ԱՄՆ-ն  է։
   Այն  ունիպատվի  և  արժանապատվության  պաշտպանությանը  վերաբերող  օրենսդրական  ակտերի  հսկայական բազա և ավելի մեծ փորձ։
  ԱՄՆ-ում իրավախախտի դիտավորության ապացուցումը անհրաժեշտէ միայն այն գործերում, որոնցում որպես տուժող հանդես է գալիս հասարակական գործիչը, մինչդեռմասնավոր անձանց պարագայում իրավախախտի դիտավորության առկայությունը կամ բացակայությունը որևէ ազդեցություն չի ունենում գործի ելքի վրա4։
  Սա, անշուշտ, երաշխիք է՝ ապահովելու քաղաքական բանավեճի ազատության և հասարակությանը հետաքրքրող հարցերի շուրջ ազատ արտահայտվելու իրավունքը՝ հեղինակության և բարի համբավի պաշտպանությունը չստորադասելով խոսքի ազատության իրավունքին։
 Անվանարկելու  և  անունը  արատավորելու  դիտավորություն  ունեցող  և  նման  դիտավորությունչունեցող  անձանց  պատասխանատվության  հարցում  որևէ  հստակ  տարբերակում  չնախատեսելը,կարծում  ենք,  իրավաչափ  չէ։
   Թեև  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանի  նախադեպային  պրակտիկայում  առանձին անդրադարձ չի կատարվել վիրավորանքի և զրպարտության որակման հարցում իրավախախտիդիտավորությանը կամ նպատակին, սակայն այդ հանգամանքը հստակ կարգավորում չի ստացել նաևՀՀ քաղ. օր.-ում։
  Արդյո՞ք կարելի է ՀՀ քաղ. օր.-ի 1087.1 հոդվածի 5-րդ կետի 2-րդ ենթակետի բովանդակությունից  եզրակացնել,  որ  եթե  փաստացի  տվյալները  հրապարակայնորեն  ներկայացրած  անձըողջամտության սահմաններում ձեռնարկել է միջոցներ՝ պարզելու դրանց ճշմարտացիությունը և հիմնավորվածությունը,  ինչպես  նաև  հավասարակշռված  և  բարեխղճորեն  է  ներկայացրել  այդ  տվյալները, ապա չի ունեցել անձի պատիվը և արժանապատվությունը արատավորելու դիտավորություն կամնպատակ։
   Տրամաբանական  և  բարոյական  տեսանկյուններից  հենց  այդպես  էլ  պետք  է  հասկանալ,քանի  որ  անձի  կողմից  նման  գործողությունները  չեն  կարող  բարեխղճորեն  կատարվել  և  միաժամանակ ենթադրել «հասցեատիրոջ» պատիվն ու արժանապատվությունը նսեմացնելու դիտավորություն։
 1 ՀՀ քաղ. օր., ՀՀՊՏ 1998.08.10/17(50), 1087.1 հոդված, 2-րդ և 3-րդ կետեր։
 2 ՀՀ ՍԴ ՍԴՈ-997 որոշում, կետ 11, Երևան, 15.11.2011։
 3  Բարսեղյան  Տ.,  «Անձի  պատվի,  արժանապատվության  և  գործարար  համբավի  քաղաքացիաիրավական  պաշտպանությունը», Բանբեր Երևանի Համալսարանի, Իրավագիտություն, 138.3, Երևան, 2012, էջ 7։
 4 “На западе даже жестче”, “Взгляд” деловая газета, 16.07.2012; http։
 //vz.ru/politics/2012/7/16/588701.html.Վերոգրյալից  ելնելով՝  գտնում  ենք,  որ  արժե  բոլոր  փաստական  հանգամանքների  հետ  հաշվի  առնելդիտավորությունը և նպատակը, այսինքն՝ իրավախախտի սուբյեկտիվ վերաբերմունքն ու գնահատականը իր արարքին և՛ վիրավորանքի, և՛ զրպարտության համար պատասխանատվություն սահմանելիս։
 Ինչպես նշվեց, հասարակական գործիչների պատվի ու արժանապատվության դատական պաշտպանության կարևոր խնդիրներից է պարզելը՝ վիրավորանքը կամ զրպարտությունն ուղղված է գործչին՝ որպես մասնավոր անձի, թե կատարվել է քաղաքական ենթատեքստում։
  «Մարդու իրավունքներիև  հիմնարար  ազատությունների  պաշտպանության  մասին»  1950  թ.  կոնվենցիայի  (այսուհետ՝  Կոնվենցիա) 10-րդ հոդվածի 2-րդ պարբերությամբ նախատեսված պաշտպանությունը վերագրվում է բոլոր անհատներին՝ ներառելով քաղաքական գործիչներին և պաշտոնատար անձանց։
  Ավելին՝ ՀՀ Սահմանադրության  14,  14.1  հոդվածներով  և  ՀՀ  կողմից  վավերացված  միջազգային  իրավական  ակտերով, մասնավորապես՝ Կոնվենցիայի 11 հոդվածով` պետությունը պարտավորվում է հարգել և պաշտպանել բոլորի իրավունքներն ու ազատությունները։
  Եվ այդ պաշտպանության հնարավորությունը կիրառելիս անձի՝ հասարակական գործիչ կամ պաշտոնատար անձ լինելու փաստը որևէ կերպ չպետք էանդրադառնա պաշտպանության ծավալի վրա, եթե վիրավորանքը կամ զրպարտությունն ուղղված էեղել անհատին՝ որպես մասնավոր անձի, և «քննադատության նկատմամբ պետք է ամբողջ ծավալովկիրառելի  լինեն  Կոնվենցիայի  10-րդ  հոդվածի  2-րդ  կետի  սահմանափակումները»1։
   Սակայն  իրավիճակը  փոխվում  է,  երբ  խնդրո  առարկա  արտահայտությունը  կամ  արարքն  ուղղված  է  լինում  անհատին՝ որպես հասարակական գործչի՝ քննադատության ենթարկելով նրա գործողությունները, խոսքերը  կամ  հայացքները։
   Այս  պարագայում  կշեռքի  մի  նժարին  դրվում  են  հասարակական  գործչի  հեղինակությունը,  իսկ  մյուսին՝  քաղաքական  կամ  հանրությանը  հետաքրքրող  հարցերի  շուրջ  բանավեճիազատության իրավունքը և «քաղաքական հարցերը բաց կերպով քննարկելու շահերը»2։
  Թույլատրելի քննադատության շրջանակների սահմաններն ավելի լայն են. դա են թելադրում քաղաքական գործունեության  բնույթը  և  «մտքի  ազատության»,  «առանց  միջամտության  սեփական  կարծիք  ունենալու», «ազատ արտահայտվելու» իրավունքները, որ բովանդակվում են Կոնվենցիայի 9-րդ, 10-րդ, «Քաղաքացիական  և  քաղաքական  իրավունքների  մասին»  միջազգային  դաշնագրի  18-րդ  և  19-րդ,  ինչպես  նաև՝  ՀՀ  սահմանադրության  26-րդ  և  27-րդ  հոդվածներում։
   Այս  հարցին  անմիջականորենառնչվում են ՄԻԵԴ՝ «Թամերն ընդդեմ Էստոնիայի և Կարհուվաարան» և «Իլտալեհտին ընդդեմ Ֆինլանդիայի» գործերով որոշումները։
  Վերջիններիս առնչությամբ դատարանի եզրակացությունները կարելի  է  դիտարկել  որպես  նույն  խնդրի  երկու  հակադիր  բևեռներ։
   Մի  դեպքում  ՄԻԵԴ-ի  վճռով  արձանագրվել  է  «քաղաքական  գործչի  հասցեին  արված  մեկնաբանության  ընդունելի  սահմանների  խախտում», մյուս դեպքում՝ Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի խախտում3։
  Վճիռների կայացման մեջ ավելի մեծդեր է խաղում գործերի փաստական հանգամանքների և հարաբերությունը կարգավորող իրավականնորմերի վերաբերյալ դատարանի մեկնաբանությունը, քան փաստական հանգամանքներն ու իրավական  նորմերը։
   Միաժամանակ  այս  ոլորտում  ծագող  քաղաքացիաիրավական  հարաբերություններիներպետական  կարգավորիչների  շարքում,  թերևս,  առաջնային  դիրքում  են  շարունակում  մնալ  ՀՀվճռաբեկ  դատարանի  կողմից  ընդունված  նախադեպերը,  ՄԻԵԴ-ի  նախադեպային  որոշումները։
 Խնդիրը,  որն  օրենսդրական  բաց  է  հասարակական  գործիչների  պատվի  ու  արժանապատվությանպաշտպանության  և  խոսքի  ազատության  իրավունքի  սահմանափակման  ոլորտում,  մեծ  հայեցողություն  է  վերապահում  դատարաններին,  և  դրա  լուծումը  օրենսդրական  բարեփոխումների  միջոցովմնում  է  այժմեական  խնդիր։
   Անհրաժեշտ  է  հանգամանորեն  և,  անշուշտ,  օրենսդրորեն  կարգավորելայս  ինստիտուտը։
   Ընդ  որում,  նման  կարգավորումը  կարող  է  կատարվել  ինչպես  առանձին  իրավական  ակտի  ընդունմամբ,  այնպես  էլ՝  գործող  իրավակարգավորման  շրջանակներում  նոր  դրույթներավելացնելով, ինչն առավել նախընտրելի է իրավական համակարգվածության տեսանկյունից։
   Նմանիրավակարգավորումն ավելի հասանելի ու մատչելի կդարձնի նախադեպային իրավունքի դրույթներըհանրության լայն շրջանակներին։
  Պաշտպանելով ՄԻԵԴ դատավոր Գրիվի այն դիրքորոշումը, որ «ժողովրդավարական հասարակությունում քաղաքական բանավեճի սկզբունքի համաձայն՝ ոչ թե քաղաքական հայացքների, այլ զուտ անձնական ոտնձգությունների ենթարկված գործիչները չպետք է ավելի անբարենպաստ դիրքում հայտնվեն, քան լրատվամիջոցները, փոխարենը նրանք պետք է օգտվենազատության բավականաչափ լայն շրջանակից լրագրողների քննադատությանն արձագանքելու հա1  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարան,  «Քաղաքացիական  և վարչական  պալատ.  տարեկան  հաշվետվություն»,  «ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանիՔաղաքացիական և վարչական պալատի կայացրած որոշումներում ամրագրված իրավական դիրքորոշումները», «Վնաս պատճառելու հետևանքով ծագած պարտավորություններ», «Պաշտոնատար անձանց քննադատությունը», Երևան, 2013թ., էջ 67։
 2 «Լինգենսն ընդդեմ Ավստրիայի» գործով ՄԻԵԴ 08.07.1986 թ. վճիռ, կետ 42։
 3 Մոուբրեյ Էլ., «Գործեր և նյութեր. Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա», «Հոդված 10(1) Ազատ արտահայտվելուիրավունքի շրջանակը. քաղաքական հարցերի շուրջ ազատ արտահայտվելու իրավունք», Երևան, 2010, էջ 678։
 մար»1` գտնում ենք, որ անհրաժեշտ է սահմանել իրավական այնպիսի կառուցակարգեր ու երաշխիքներ, որոնք կապահովեն այդ ազատության շրջանակը։
 Հասարակական  գործիչների  պատվի  և  արժանապատվության  քաղաքացիաիրավական  պաշտպանության  գործընթացում  բարդությունների  առաջացման  գլխավոր  պատճառներից  մեկն  այն  է,  որհասարակական հեղինակություն վայելող «գործիչների ընդունելի քննադատության շրջանակն ավելիլայն  է,  քան  մասնավոր  անձանց  պարագայում»2։
   Ժողովրդավարական  հասարակության  կենսունակության  գլխավոր  նախադրյալներից  մեկը  բազմակարծությունն  է,  որի  ապահովման  կարևոր  երաշխիք է քաղաքական բանավեճի իրավունքը3։
  Հասարակական գործիչների հայացքներն ու մոտեցումները, նրանց կողմից հնչեցված տեսակետներն ու կատարված քայլերը հասարակության լայն շերտերի և հատկապես՝ ԶԼՄ-ի ուշադրության կենտրոնում  են, ենթակա են նրանց ուսումնասիրությանն ուքննադատությանը։
   Հետևաբար,  հասարակական-քաղաքական  գործունեություն  ծավալող  անձինքպետք է հանդուրժողաբար մոտենան իրենց հայացքների, գործունեության կամ զբաղեցրած պաշտոնեական  դիրքին  տրվող  գնահատականներին4։
   Այնուամենայնիվ,  պետք  է  համաձայնել,  որ  ներկայիսմամուլը,  հատկապես՝  համացանցային  և  տպագիր,  ողողված  է  հասարակական  գործիչներին  ուղղված ոչ այնքան քննադատական, որքան անձնական վիրավորանք պարունակող արտահայտություններով։
   Եթե  ԶԼՄ-ով  քննադատվում  են  հասարակական  գործչի  հայացքները,  վարքը  կամ  խոսքերը,ապա դա պետք է լինի բացառապես հիմնավորված, լրագրողական էթիկայի սահմանններում և առավելապես վերաբերի անձին՝ որպես հասարակական գործչի5։
 Լրատվական  հսկայական  հոսքի  պայմաններում  անձանց  պատիվն  ու  արժանապատվությունըոտնձգություններից  պաշտպանելու  նպատակով  ԱՄՆ-ի  բարձրագույն  դատական  ատյանը  որոշում  էկայացրել, որ հրապարակված տեղեկությունները պետք է համարվի կարծիք միայն այն դեպքում, երբհոդվածի  տեքստում  կամ  հանրային  ելույթում  կա  ուղղակի  հղում  այդ  մասին6։
   Նման  կանոնակարգՀՀ-ում  չի  գործում։
   Սակայն  քաղաքակիրթ  ժողովրդավարական  հասարակությունում  պետք  է  հենցնման  կառուցակարգերի  միջոցով  ապահովվի  մի  կողմից՝  որակյալ  լրատվություն,  մյուս  կողմից՝  հասարակական  գործիչների  պատվի  և  արժանապատվության  պաշտպանությունը  դրանց  նկատմամբհաճախակի դարձած անհարկի ոտնձգություններից։
   Ավելին՝ ԱՄՆ-ի բարձրագույն դատական ատյանի կողմից ընդունված վերոնշյալ որոշումն արդարացված է նաև նրանով, որ մամուլը պետք է կատարի  որոշակի  կարևոր  գործառույթ՝  ապահովելու  հասարակությանը  հավաստի  տեղեկություններով  ևնրան  հուզող  հարցերի  վերաբերյալ  հնարավորինս  օբյեկտիվ  մեկնաբանություններով։
   Մինչդեռ«Զանգվածային լրատվության» մասին ՀՀ օրենքով որպես դրա հիմնական նպատակ՝ սահմանվում էմիայն ազատորեն, անկախ պետական սահմաններից՝ տեղեկություններ ու գաղափարներ փնտրելու,ստանալու և տարածելու՝ մարդու սահմանադրական իրավունքի ապահովումը։
  Կարծում ենք՝ զանգվածային լրատվության հասկացությունը վերոնշյալ օրենքում այս մասով թերի է։
  Արժանահիշատակ էնաև այն փաստը, որ վերոնշյալ օրենքը, նախատեսելով լրատվության ոլորտում խոսքի ազատությանսահմանափակումները,  չի  մատնանշում  այնպիսի  տեղեկատվության  տարածումը,  որը  խախտում  էանձի պատիվն ու արժանապատվությունը։
  ՀՀ քաղ. օր.-ը ոչ նյութական բարիքների հասկացությունըսահմանելիս հստակ տարանջատում է մտցրել անձի մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիության, անձնական ու ընտանեկան կյանքի գաղտնիության և անձի պատվի ու արժանապատվության միջև, մինչդեռ«Զանգվածային  լրատվության»  մասին  օրենքի  7-րդ  հոդվածում  վերոնշյալներից  նշված  են  միայնառաջին  երկուսը։
   Այս  օրենքն  ընդունվել  է  2004  թվականի  հունվարի  14-ին,  երբ  վիրավորանքն  ուզրպարտությունը  դեռևս  քրեականացված  էին  (ապաքրեականացնող  օրենքն  ընդունվել  է  2010  թ.մայիսի 18-ին)։
  Գտնում ենք, որ օրենսդրական ոլորտում նման հիմնարար փոփոխությունները պետքէ իրենց արտահայտությունը գտնեին դրանց հետ առնչվող իրավական ակտերում։
 Արդյո՞ք  հասարակական  գործչի  մերձավոր  ազգականների  կամ  ընտանիքի  անդամների  վերաբերյալ՝ գործչի անձի և նրա գործողությունների կամ հայացքների առնչությամբ կատարված ոչ արդարացի դիտողությունները ևս դիտարկվում են  հանրության տեղեկացված լինելու իրավունքի  տեսանկյունից։
   Այս  հարցադրմանն  անդրադարձ  է  կատարվել  «Բելա  և  Սեդրակ  Քոչարյաններն  ընդդեմ«Սկիզբ Մեդիա Կենտրոն» ՍՊԸ-ի» (ԵԿԴ/2479/02/10) գործում։
  Մասնավորապես՝ դատարանը վկայակոչել  է  քաղաքական  գործչի  վերաբերյալ  տեղեկատվության  նկատմամբ  «հանրային  հետաքրքրությունը», սակայն չի դիտել այն գործի փաստական հանգամանք՝ գտնելով, որ «գործն իր փաստականհանգամանքներով  էականորեն  տարբերվում  է  քաղաքական  գործչի  նկատմամբ  տեղեկատվության1 Մոուբրեյ Էլ., էջ 684։
 2 «Ինկալն ընդդեմ Թուրքիայի» գործով ՄԻԵԴ 09.06.1999 թ. վճիռ, կետ 54։
 3 Մոուբրեյ Էլ., էջ 675։
 4 Նույն տեղում, էջ 683։
 5 Sunday Times v UK, A.30 (1979) 2 EHHR, 245 գործով վճռի շարք A, թիվ 30, էջ 40, պարբ. 65։
 6 “На западе даже жестче”, “Взгляд” деловая газета, 16.07.2012, հասանելի է՝ http։
 //vz.ru/politics/2012/7/16/588701.html։
 տարածման  ավելի  լայն  ծավալի  բնույթից,  քանի  որ  տվյալ  պարագայում  խոսքը  ոչ  թե  քաղաքականգործչին  է  վերաբերում,  այլ  ՀՀ  Սահմանադրության  56.1  հոդվածով  սահմանված  անձեռնմխելիությամբ  օժտված  ՀՀ  երկրորդ  նախագահի  ընտանիքի  անդամներին…»1։
   Ուշագրավ  է  այն  փաստը,  որխնդրո  առարկա  արտահայտությունը  կարող  է  քաղաքական  գործչի  հասցեին  ուղղակիորեն  արտահայտված  վիրավորանք  կամ  զրպարտություն  չպարունակել,  սակայն  իրավախախտը  կարող  է  գիտակցաբար  թույլ  տալ,  որպեսզի  դա  անուղղակիորեն  ազդի  և  բացասական  հետևանքներ  ունենագործչի  հեղինակության  վրա։
   Այս  պարագայում,  թերևս,  անհրաժեշտ  է  հանգամանորեն  ուսումնասիրել խնդրո առարկա փաստի կամ գնահատող դատողության ուղղակի և անուղղակի ազդեցությունըգործչի պատվի և արժանապատվության վրա։
  Այնուամենայնիվ, սրանք հարցեր են, որոնց արդարացի և արդյունավետ լուծման գլխավոր երաշխիքը դրանց կարգավորումն է օրենսդրական մակարդակում։
 ՀՀ քաղ. օր.-ի 1087.1 հոդվածում առկա հաջորդ օրենսդրական բացը վերաբերում է փաստերի ևգնահատող  դատողությունների  սահմանազատմանը։
   Վերջինիս  ՄԻԵԴ-ը  մեծ  նշանակություն  է  տալիս։
   Մասնավորապես՝  ««Յուքրենիեն  մեդիա  գրուփ»  ընկերությունն  ընդդեմ  Ուկրաինայի»  գործումԴատարանը  քննադատել  է  Ուկրաինայի  «Զրպարտության  մասին»  օրենքը՝  փաստերի  և  սուբյեկտիվգնահատականների  տարբերակում  չնախատեսելու  համար2։
   ՀՀ  ՍԴ-ն  իր  որոշման  մեջ  ընդգծել  է,  որ«զրպարտությանն առնչվող իրավակարգավորումը պետք է հստակ տարանջատում կատարի գնահատող դատողության և փաստի միջև»3։
  Ենթադրվում է, որ այդ տարանջատումը պետք է կատարեր ՀՀքաղ. օր.-ի 1087.1 հոդվածի 5-րդ կետը, որով սահմանվում են այնպիսի փաստացի տվյալներ հրապարակային  ներկայացնելը,  որոնք  չեն  համարվում  զրպարտություն։
   Սակայն  այն  շարունակում  է  կատարվել  նախադեպային  մակարդակում։
   ՀՀ  ՍԴ-ն,  «ելնելով  վիճարկվող  նորմերում  արարքի՝  որպես«զրպարտություն» և (կամ) «վիրավորանք» որակելու (գնահատելու) վերաբերյալ միջազգային իրավական չափորոշիչների բովանդակությունից և դրանց ճշգրիտ կիրառման անհրաժեշտությունից, գտնումէ, որ իրավակիրառ պրակտիկայում դատարաններն անձի պատիվն ու արժանապատվությունն արատավորող  գործողությունների  փաստը  քննելու  յուրաքանչյուր  գործով  չպետք  է  կիրառեն  նորմատիվմեկնաբանության հայեցողական այնպիսի ազատություն, որի արդյունքում միակերպ չտարանջատվիփաստը և գնահատող դատողությունը, հակառակ դեպքում՝ չի կարող արդար, հիմնավոր և սահմանադրականության  տեսանկյունից  իրավական  համարվել  վիճարկվող  հոդվածի  նորմերի  կիրառմամբազատ խոսքի ամեն մի սահմանափակում»4։
  ՄԻԵԴ-ը Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածի համատեքստումձևավորել  է  հետևյալ  սկզբունքը.  «Եթե  փաստերի  առկայությունը  կարելի  է  ապացուցել,  ապա  գնահատող դատողությունների ապացուցումն անհնարին խնդիր է, և նման պահանջը խախտում է կարծիքի  արտահայտման  ազատությունը…»5։
   Այսինքն՝  որքան  էլ  խնդրո  առարկան  փաստ  (փաստականտեղեկություն) չլինելով հանդերձ վիրավորական արտահայտություն է և օբյեկտիվորեն այդպես է ընկալվում, եթե ունի փաստական հիմքեր, ապա կարող է որակվել գնահատող դատողություն՝ կարծիք,որի համար պատասխանատվություն չի նախատեսվում՝ վկայակոչելով Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածը։
 Սակայն  վիճահարույց  է  այս  սկզբունքը.  դրան  անդրադարձ  է  կատարվել  ՄԻԵԴ-ում  «Լինգենսնընդդեմ  Ավստրիայի»  և  «Օբերշլիքն  ընդդեմ  Ավստրայի»  գործերի  առնչությամբ։
   Վերջինիս  կապակցությամբ  դատավորներ  Մաթշերը  և  Վիլջաուլմսոնը  դատարանի  եզրակացության  հետ  չհամընկնողկարծիք են արտահայտել՝ գտնելով, որ «վիրավորանքը երբեք չի կարող 10-րդ հոդվածի դրույթներովպաշտպանվող  սուբյեկտիվ  գնահատական  համարվել»։
   Մինչդեռ  «Վաբլն  ընդդեմ  Ավստրիայի»  գործով՝ դատավոր Մակբրայդը գտել է, որ «վիրավորանքը հնարավոր է պաշտպանել, սակայն այդ դեպքում  վիճահարույց  կլինի  որոշել՝  վիրավորանքը  հիմնավորվա՞ծ  է  եղել,  թե՞  ոչ»6։
  Հաշվի  առնելով  այսմոտեցումները՝ կարծում ենք, որ «փաստ», «գնահատող դատողություն», «դատարանի հայեցողականազատություն»  և  նման  հասկացությունները  պետք  է  ստանան  իրավական  ձևակերպում  և  ամրագրում։
   Այնուամենայնիվ,  խնդրո  առարկան  վիրավորանք  կամ  զրպարտություն  որակելու  մեջ  իրենցներազդեցությունն  ունեն  ազգային  մտածելակերպը,  բարքերը  և  ազգային  այլ  առանձնահատկություններ։
  Մասնավորապես՝ ՄԻԵԴ-ը նացիստական գաղափարախոսությունը սատարող հայացքներիվրա  չի  տարածում  Կոնվենցիայի  10-րդ  հոդվածով  սահմանված  պաշտպանության  շրջանակը։
   Միաժամանակ՝ հայկական ազգային մտածելակերպում ազգությամբ հային «թուրք» կոչելը ենթադրվում էվիրավորանք, մինչդեռ դա նույն կերպ կարող է չմեկնաբանվել ՄԻԵԴ-ի կողմից։
 1 Զրպարտության և վիրավորանքի գործերով Հայաստանի դատական պրակտիկայի վերլուծություն, Երևանի մամուլի ակումբ,Երևան, 2012, էջ 7։
 2 Մոուբրեյ Էլ., էջ 679։
 3 ՀՀ ՍԴ ՍԴՈ-997 որոշում, կետ 8, Երևան, 15.11.2011։
 4 Նույն տեղում։
 5 Մոուբրեյ Էլ., էջ 676։
 6 Նույն տեղում, էջ 677։
 Հասարակական  գործիչների  պատվի  և  արժանապատվության  պաշտպանության  կարևոր  ինստիտուտներից  է  հայցային  վաղեմությունը։
   ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  1087.1  հոդվածի  13-րդ  կետով՝  պատվի,արժանապատվության  ու  գործարար  համբավի  պաշտպանության  հայց  կարող  է  ներկայացվել  դատարան՝ վիրավորանքի կամ զրպարտության մասին անձին (տուժողին) հայտնի դառնալու պահից հետո մեկ ամսվա ընթացքում, սակայն ոչ ուշ, քան վիրավորանքի կամ զրպարտության պահից վեց ամսվա  ընթացքում։
   ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանի  մեկնաբանությամբ՝  այդ  ժամկետի  մեջ  ներառվում  է  նաև«Զանգվածային  լրատվության»  մասին  ՀՀ  օրենքով  սահմանված  մեկամսյա  ժամկետը,  որի  ընթացքում անձն իրավունք ունի տարածված տեղեկատվության մեջ տեղ գտած փաստացի անճշտությունները հերքելու պահանջ ներկայացնել լրատվական գործունեություն իրականացնողին՝ հաշված իրավունքները խախտող տեղեկատվության տարածման օրից։
  Դատարանը գտել է նաև, որ 1087.1 հոդվածի 13-րդ հոդվածով նախատեսված ժամկետները ենթակա են վերականգնման ՀՀ քաղ. օր.-ի 342հոդվածով  սահմանված  կարգով1։
   Մասնավորապես՝  «մեկամսյա  ժամկետը,  ներառված  լինելով  վեցամսյա  ժամկետում,  ենթակա  է  վերականգնման…  Մինչդեռ  վեցամսյա  ժամկետի  բացթողնման  դեպքում այն վերականգնման ենթակա չէ»2։
  Սա բացատրվում է Դատարանի այն մեկնաբանությամբ, որվիրավորանքի և զրպարտության տարածման մակարդակը ժամանակի ընթացքում նվազում է՝ կորցնելով  իր  բացասական  ազդեցությունն  անձի  հեղինակության  վրա։
   Հետևաբար՝  առարկայազուրկ  էդառնում նման պահանջի ներկայացումը դատարան։
  Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ պետք է նկատել, որօրենսդիրը  պատվի  և  արժանապատվության  պաշտպանության  հայցային  վաղեմության  կրկնակիժամկետային չափանիշներ է սահմանել, իսկ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը հայցային վաղեմության վերականգնման ընդհանուր կանոնակարգումները տարածել միայն մեկամսյա ժամկետի վրա։
  Դատարանիայս  մեկնաբանությունից  կարելի  է  ենթադրել,  որ  եթե  ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  342  հոդվածով  նախատեսվածբացառիկ հանգամանքները առաջ են եկել այն օրից սկսած մեկամսյա ժամկետում, երբ անձն իմացելէ  իր  իրավունքների  խախտման  մասին,  և  միաժամանակ  դա  տեղի  է  ունեցել  վեցամսյա  ժամկետիվերջին ամսում, ապա այդ հարգելի հանգամանքների պատճառով վեցամսյա ժամկետը բաց թողնելուդեպքում հայցային վաղեմության ժամկետն այլևս չի վերականգնվում։
  Հատկանշական է նաև այն, որՀՀ քաղ. օր.-ը անձնական ոչ գույքային իրավունքներից միայն պատվի, արժանապատվության և գործարար  համբավին  պատճառված  վնասի  հատուցման  կարգը  և  պայմանները  սահմանելիս  է  նախատեսում  հայցային  վաղեմության  ժամկետներ։
   Պրոֆ.  Տ.  Բարսեղյանի  համոզմամբ՝  «անձնական  ոչգույքային  իրավունքների  պաշտպանությանն  ուղղված  պահանջների  վրա  վաղեմություն  տարածելըոչ  միայն  հակաիրավական,  այլև  հակաբարոյական  է»3։
   Իրավամբ,  հայցային  վաղեմության  ընդհանուր  ժամկետից  զգալիորեն  սեղմ  ժամկետներ  սահմանելը  անձնական  ոչ  գույքային  այնպիսի  իրավունքների վրա, ինչպիսիք են պատիվն ու արժանապատվությունը, արդարացված չի կարող լինել միայն  այն  մեկնաբանությամբ,  որ  վիրավորանքի  ու  զրպարտության  տարածման  մակարդակը  սահմանափակվում  կամ  նվազում  է  ժամանակի  ընթացքում։
   Դիցուք՝  հասարակական  գործչի  հեղինակությունն  արատավորող  տեղեկատվության  տարածման  մակարդակը  ժամանակի  ընթացքում  աճում  է,և  միաժամանակ  առկա  են  օրենքով  սահմանված  բացառիկ  հարգելի  պատճառներ,  որոնք  թույլ  չենտալիս նախատեսված առավելագույն վեցամսյա ժամկետում դիմել դատարան։
  Արդյո՞ք օրենքի միատեսակ  կիրառման  անհրաժեշտությունից  ելնելով  գործիչը  կմնա  առանց  խախտված  իրավունքներիպաշտպանության։
   Կարծում  ենք՝  նման  պարագայում  հարկ  կլինի  վեցամսյա  ժամկետի  բացթողումըհամարել  հարգելի  և  խնդրո  առարկա  տեղեկատվության  վերջին  հրապարակման  օրը  համարել  հայցային վաղեմության ժամկետի սկիզբ։
 Հասարակական  գործիչների  պատվի  և  արժանապատվության  պաշտպանության  ամենակարևոր  կողմերից  է  բարոյական  վնասի  հատուցումը։
   Վերջինս  ՀՀ  օրենսդրությամբ  նախատեսվում  էկոնվենցիոն  իրավունքների  խախտման  և  անարդարացի  դատապարտման  հետևանքով  պատճառված ոչ նյութական վնասի դեպքերում4։
  Ոչ նյութական (բարոյական) վնասի հատուցման ինստիտուտըդեռևս  նորամուծություն  է  ՀՀ  իրավունքի  համակարգում։
   ՀՀ  քաղ.  օր.-ի  1087.2  հոդվածն  ամբողջությամբ  նվիրված  է  դրա  հատուցման  կարգի  և  պայմանների  սահմանմանը։
   Օրենսգրքում  փոփոխություն կատարելու հիմք է ծառայել  «Արթուր Խաչատրյանի դիմումի հիման վրա՝  ՀՀ  քաղ. օր.-ի 17-րդհոդվածի  2-րդ  մասի՝  ՀՀ  սահմանադրությանը  համապատասխանության  հարցը  որոշելու  վերաբերյալ»  գործով  ՍԴՈ-1121  ՀՀ  ՍԴ-ի  որոշումը։
   Ըստ  այդմ  էլ՝  ՀՀ  քաղ.  օր.-ը  լրացվել  է  նաև  162.1  հոդվածով,  որ  հստակորեն  սահմանում  է  ոչ  նյութական  վնասի  հասկացությունը,  այն  է՝  «անձի  ֆիզիկական  կամ  հոգեկան  տառապանքը,  որն  առաջացել  է  անձին  ի  ծնե  կամ  օրենքի  ուժով  պատկանող  ոչ1 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, հոդված 342։
 2 «Թաթուլ Մանասերյանն ընդդեմ «Սկիզբ Մեդիա Կենտրոն» ՍՊԸ-ի», քաղ. գործ թիվ ԵԿԴ/2293/02/10, 24.07.2012։
 «Վանո Եղիազարյանն ընդդեմ Բորիս Աշրաֆյանի», քաղ. գործ թիվ ԼԴ/0749/02/10, 24.07.2012։
 3 Բարսեղյան Տ., էջ 8։
 4 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, 1087.2 հոդված։
 նյութական  բարիքների  դեմ  ոտնձգող  կամ  նրա  անձնական  ոչ  գույքային  իրավունքները  խախտողորոշմամբ, գործողությամբ կամ անգործությամբ»1։
  Հատկանշական է այն փաստը, որ օրենսդիրն այսհոդվածի 4-րդ կետով պատվին և արժանապատվությանը հասցված վնասը չի դիտում ոչ նյութական(բարոյական) վնաս, որն ինքնին հակասում է օրենսգրքի 162.1-րդ հոդվածի 1-ին կետի և 162-րդ հոդվածի բովանդակությանը։
  Ավելին՝ այս հիմքով ոչ նյութական վնասի հատուցման՝ 1087.2 հոդվածովսահմանված  կարգն  ու  պայմանները  չեն  տարածվում  1087.1  հոդվածով  սահմանված  պատվին,  արժանապատվությանն ու գործարար համբավին պատճառված վնասի վրա։
  Ակնհայտ է, որ պատվին ևարժանապատվությանը  վնաս  հասցնելով՝  անձին  պատճառվում  են  բարոյական  տառապանքներ2,իսկ  ՀՀ  քաղ.  օր.-ով  նման  բարոյական  վնասի  հատուցման  ինստիտուտ  նախատեսված  չէ,  այլ  սահմանված  է  վիրավորանքի  և  զրպարտության  դեպքերում  համապատասխանաբար  նվազագույն  աշխատավարձի 1000-ապատիկի և 2000-ապատիկի չափով փոխհատուցում, որ թեև կատարում է բարոյական վնասի հատուցման պրեվենտիվ և կոմպենսացիոն գործառույթները, սակայն ՀՀ օրենսդրությամբ  չի  համարվում  բարոյական  վնասի  հատուցում։
   Այսպիսով՝  կատարված  օրենսդրական  փոփոխություններն  ու  լրացումները  ոչ  միայն,  ինչպես  նշվեց,  հակասություն  են  առաջացրել  օրենսգրքիդրույթների  միջև,  այլև  դրանց  ընդունմամբ  չի  վերացվել  այն  օրենսդրական  բացը,  որ  ՄԻԵԴ-ը  մատնանշել է պատվին և արժանապատվությանը հասցված վնասի հատուցման գործերով ՀՀ դեմ կայացրած  մի  շարք  որոշումներում,  այն  է՝  «անձին  պատճառված  բարոյական  վնասի  դիմաց  նյութականփոխհատուցում  չտրամադրելը  դիտել  է  Կոնվենցիայի  համապատասխան  դրույթների  խախտում»3։
 Ինչ վերաբերում է հասարակական գործիչների պատիվն ու արժանապատվությունն արատավորելուհամար ԶԼՄ-ների փոխհատուցմանը, ապա ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, արձանագրելով, որ քննարկմանառարկա  հարցի  շրջանակներում  գործ  ունենք  մի  կողմից  տեղեկատվություն  տարածելու  և  խոսքիազատության, մյուս կողմից՝ անձի՝ պատվի և արժանապատվության նկատմամբ հարգանք պահանջելու Կոնվենցիայով և ՀՀ  սահմանադրությամբ ամրագրված և երաշխավորված իրավունքների հետ,անհրաժեշտ  է  համարում,  որ  փոխհատուցման  չափ  սահմանելիս  հաշվի  առնվի  վիրավորողի  կամզրպարտողի ֆինանսական վիճակը և բացառվի այնպիսի չափերի և ձևերի սահմանումը, որոնք կարող են վճռորոշ  նշանակություն ունենալ պատասխանողի  համար, հատկապես,  եթե վերջինս ԶԼՄ է՝նրա հետագա գործունեությունը շարունակելու առումով։
  Դատարանը մատնանշել է փոխհատուցմանչափի ողջամտության և համաչափության անհրաժեշտությունը, բայցև արդարացիորեն անհրաժեշտ էհամարել հաշվի առնել կոնկրետ գործի հանգամանքներն ու առանձնահատկությունները4։
  Եթե ԶԼՄն  վայելում  է  հասարակական  մեծ  հեղինակություն,  իր  գործունեության  ընթացքում  չի  բախվել  նմանխնդիրների՝  հանրությանը  ներկայացնելով  միայն  լրատվական  էթիկային  պատշաճ  և  վստահելի  տեղեկություններ, ապա փոխհատուցման ավելի մեղմ չափ սահմանելը, անշուշտ, իրավաչափ է՝ ի տարբերություն այնպիսի դեպքի, երբ ԶԼՄ-ն իր տեղեկատվության մեջ հաճախակիորեն և շարունակաբարանհիմն  անվանարկում  է  հասարակական  գործիչներին  և  արատավորում  նրանց  պատիվն  ու  արժանապատվությունը։
  Գտնում ենք, որ նման դեպքերում փոխհատուցման բավական բարձր չափ սահմանելու  համար  դատարանին  չպետք  է  կաշկանդեն  ԶԼՄ-ի  սնանկության  և  գործունեության  հարկադրված  դադարեցման  հանգամանքները։
   Այսպես  կապահովվի  հասարակական  գործիչների  հեղինակությունն անհարկի ոտնձգություններից, իսկ ԶԼՄ-ներն առավել հետևողական և աչալուրջ կլինենտեղեկատվություն հրապարակելիս։
 Այսպիսով,  պետք  է  փաստել,  որ  հասարակական  գործիչների  պատվի  և  արժանապատվությանպաշտպանության  գործող  իրավակարգավորումները  մեծամասամբ  համահունչ  են  Հայաստանիստանձնած  միջազգային  պարտավորություններին։
   Ձևավորված  իրավակիրառ  պրակտիկան  կարճժամանակահատվածում  շտկել  է  տարաբնույթ  մեկնաբանությունները,  որոնք  առաջ  էին  գալիս  իրավանորմերի ոչ միանշանակ ընկալումից։
  Այդուհանդերձ, միայն իրավակիրառ պրակտիկայով հնարավոր  չէ  արդյունավետորեն  հաղթահարել  այն  բացերը,  որոնք  առկա  են  գործող  իրավակարգավորումներում։
  Մի կողմից՝ հասարակական գործիչների պատվի և արժանապատվության պաշտպանությունը,  մյուս  կողմից  խոսքի  ազատության  իրացումը  պահանջում  են,  որպեսզի  իրավակիրառ  պրակտիկայի  հիման  վրա  կատարվող  ընդհանրացումները  տեղ  գտնեն  գործող  իրավակարգավորումներում`դարձնելով վերջինս որոշակի և ամբողջական։
 1 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, 162.1 հոդված։
 2  «Հայաստանի  Հանրապետության  Սահմանադրության  մեկնաբանություններ»,  ընդհանուր  խմբագրությամբ՝  Գ.  Հարությունյանի, Ա. Վաղարշյանի, Երևան, 2010, էջ 165։
 3 ՀՀ սահմանադրական դատարանի որոշում ՍԴՈ-1121, Երևան, 5.11.2013։
 4  ՀՀ  վճռաբեկ  դատարան,  «Քաղաքացիական  և վարչական  պալատ.  տարեկան  հաշվետվություն»,  «ՀՀ  վճռաբեկ  դատարանիՔաղաքացիական և վարչական պալատի կայացրած որոշումներում ամրագրված իրավական դիրքորոշումները», «Վնաս պատճառելու հետևանքով ծագած պարտավորություններ», «Վնասի փոխհատուցումը վիրավորանքի և զրպարտության դեպքում»,Երևան, 2013, էջ 64։
 Լիլի ԴրմեյանԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉՆԵՐԻ ՊԱՏՎԻ ՈՒ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸԲանալի բառեր՝ խոսքի ազատություն, հասարակական գործիչների պատիվ և արժանապատվություն,հեղինակություն և բարի համբավ. անձնական ոչ գույքային իրավունք, փաստ և գնահատող դատողություն,քաղաքական բանավեճի իրավունք, լրատվության ազատություն, վիրավորանք և զրպարտություն,հասարակական գործիչների ընդունելի քննադատություն։

Մերօրյա  քաղաքական  ակտիվության և  տեղեկատվական հոսքի  պայմաններում  մեծ կարևորություն է  ներկայացնում  հասարակական  գործիչների  հեղինակության  պաշտպանության  հավասարակշռումը  խոսքի  ազատության իրավունքի հետ։
  Վերջին տասնամյակում աճեց պատվի և արժանապատվության պաշտպանության հայցով  դատարան դիմող հասարակական գործիչների թիվը։
  Դատաիրավական պրակտիկայի շրջանակներում դիտարկելով  ուշադրության  արժանի  այնպիսի  հարցեր,  ինչպիսիք  են՝  արդյո՞ք  հասարակական  գործչի  պատիվն  ու  արժանապատվությունն  արատավորելուն  ուղղված  դիտավորության  փաստն  ազդում  է  պատասխանատվության  չափի  վրա,  ի՞նչ  սկզբունքներով  պետք  է  առաջնորդվել  գործչի  իրավունքները  պաշտպանելիս,  երբ  վիրավորանքը  կամ  զրպարտությունն  ուղղված  է  նրան՝  որպես  մասնավոր  անձի  և  որպես  հասարակական  հեղինակության,  ինչպե՞ս  տարբերակել  փաստերն  ու  գնահատող  դատողությունները,  ինչպես  նաև  հայցային  վաղեմության  ժամկետների  որոշման  և  բարոյական  վնասի  հատուցման  առանձնահատկությունները՝  կարելի  է  գալ  այն  եզրահանգմանը,  որ  ներպետական օրենսդրությունն ունի հասարակական գործիչների պատվի և արժանապատվության պաշտպանության  իրավակարգավորման  էական  բացեր,  և  դրանց  հաղթահարումը  կարող  է  արդյունավետորեն  իրականցվել  միայն կուտակված իրավակիրառ փորձի նորմատիվացման և օրենսդրական ամրագրման միջոցով։
