Նախաբան։
  Հայերենի բարդ բառերի գերակշռող մասում հիմնականիմաստային  կենտրոն  հանդիսացող  մասը  վերջին  բաղադրիչն  է։
   Այնհազվագյուտ  դեպքերում,  երբ  առկա  է  հակադարձ  հարաբերությունը՝հունականարժանահավատ,արժանապատիվ,  մայրաքաղաք,  բարդության  բաղադրիչները  մասամբիմաստավորվում  են  սովորական  հարաբերությամբ,  մասամբ  դիտվումորպես արժանի հավատի, արժանի պատվի բառակապակցություններիցստացված ձևեր [5, էջ 220; 2, էջ 278]։
  Վերջինս արտահայտում է այնպիսիիմաստ, որը կոնկրետանում է առաջին բաղադրիչի միջոցով։
  Ընդ որում՝գերադաս  բաղադրիչը  կարող  է  լինել  անվանական  կամ  բայական։
 Առաջին  դեպքում  բարդության  բաղադրիչների  կապակցությունըհիշեցնում է անվանական բառակապակցություն՝ որոշիչ, հատկացուցիչկախյալբայականբաղադրիչներով,դեպքում՝երկրորդիսկէջ101]։
 Տեսնենք՝ենուղղությամբհետազոտություններբառակապակցություն,  ուր  կախյալ  բաղադրիչները  խնդիրներն  ուպարագաներնինչպիսի՞իմաստաշարահյուսական  առանձնահատկություններ  ունեն  բայականգերադաս  բաղադրիչներով  բարդությունները։
   Բարդության  կազմումհանդես  եկող  բայական  անդամը  իրեն  ստորադասվող  բաղադրիչինկատմամբ  ունենում  է  այնպիսի  շարահյուսական  հարաբերություններ,է  սովորական  բառակապակցություններում։
 ինչպիսիք  ունենումԲարդությունների  ևբառակապակցությունների  կառուցվածքներիհամեմատությանչենկատարվել,  որոնք  հնարավորություն  կտային  ստույգ  կերպով  պարզելբառակապակցություններիբաղադրիչներիխոսքիմասային կազմերի միջև եղած քանակային հարաբերությունները։
 «Մասնավորաբար  գրաբարի  համար  նման  կարգի  ուսումնասիրությանառատ  նյութ  կարող«Գրաբարիբառակապակցությունները»  աշխատությունը»,-  նշում  է  Լ.  Հովսեփյանը[4,  էջ  367]։
   Ինչպես  նշեցինք,  նախադասության՝  բայով  արտահայտվածանդամի  լրացումները  բաժանվում  են  երկու  մեծ  խմբի՝  խնդիրներ  ևպարագաներ։
 գերադասէ  արտահայտելբաղադրիչներովգործողությանևգործողությանհանգամանքներ+գործողությունընդհանուր  կաղապարներով։
   Առարկաների  հետ  առնչվող  լրացումներըխնդիրներն են, հանգամանքների հետ առնչվողները՝ պարագաները։
 կապված  առարկաներ+գործողությունկապվածէ  տրամադրել  Վ.  ՔոսյանիբարդություններըհետհետԸնդհանուրբայահիմքևբարդբառերիառմամբ,դեռևսկարելիԱնուն  խոսքի  մաս+բայահիմք  կաղապարով  բարդությունները,որոնք,  հիմք  ընդունելով  արտահայտած  ընդհանուր  բառային  իմաստը,Ս.  Էլոյանը  ներկայացնում  է  հետևյալ  խմբավորմամբ՝  գործողությանանուն  արտահայտող  բարդություններ,  գործողի  անուն  արտահայտողբարդություններ  և  գործողությունն  իբրև  հատկանիշ  արտահայտողբարդություններ [3, էջ 333], շարահյուսական կապակցության վերածելիսհետևյալարտահայտումհարաբերությունները՝  խնդրային,պարագայական, ենթակայական։
 ենիսկականԲայականհիմնաբաղադրիչովբարդություններըդիտարկենք  ըստ  մասնակաղապարում  անուն  խոսքի  մասի՝  որպեսբայահիմքգալու  խնդրայինհարաբերության։
   Նշենք,  որ  ուսումնասիրությունը  հենվում  է  5-րդդարից մեզ ավանդված մատենագրության բառապաշարի վրա՝ քաղվածՆոր  հայկազյան  բառարանից։
   Հանգման  խնդրի  հարաբերություն։
 բաղադրիչիլրացումհանդես(ձուլեալ(գրօղ(համբերօղ  վշտաց),  բիճհայեացԱյսպիսի  հարաբերություն  ունեցող  բարդության  առաջին  եզրի  անունխոսքի  մասն  արտահայտում  է  տրական  հոլովի  իմաստ՝  դրսևորելովհիմնականում  հանգելու,  մոտենալու,  փարվելու,  առնչվելու,  կպչելու  ևնման իմաստներ. երկնահաս (մինչև յերկինս հասեալ), դիւաձօն (ձօնեալի  պատիւ  դիւաց),  իգատենչ  (տենչօղ  ի  սէր  կանանց),  մարդանախանձ(նախանձօղ  ընդ  մարդիկ),  աշխարհահայեաց(որ  հայի  ի  վերայ(նուիրեալ  Քրիստոսի),  մարդախառնաշխարհիս),  քրիստոսանուէր(խառնեալ  ընդ  մարդկութեան),  դիւաձոյլյանուն  դից),(հայելով  ի  բէճս),վշտամբերխաւարասովոր (սովորեալ խաւարի) և այլն։
 Վերաբերության  խնդրի  հարաբերություն։
   Նման  բարդություններում անվանական բաղադրիչը նշում է այն անձը կամ առարկան,որի  վերաբերյալ  խոսվում  է,  որի  նկատմամբ  կատարվում  էգործողություն,  ինչպես՝  աշխարհագիրզաշխարհէ  կամզարարչութենէ  աշխարհի),  աշխարհապատում  (պատմօղ  զաշխարհէ),աստուածաճառ  (որ  ճառէ  զԱստուծոյ), բարոյախօս  (որ  խօսի  զբարոյիցկամ  բարուց),  երկնախոհ/երկնախորհ  (որ  զերկինս  եւ  զերկնաւորսխորհի),  հնախօսև  այլն։
   Նմանբարդություններում  անվանականէբացառական հոլովաձևի իմաստ։
  Իբրև վերջնաբաղադրիչ կենսունակ են«գրել»  բայի  «գիր»,  խօսիլ  բայի  «խօս»  և  «պատմել»  բայի  «պատում»բայահիմքերը։
 բարդություններում  անվանական  բաղադրիչը  մատնանշում  է  այն  առարկան,նյութը,  որից  կազմվում,  բաղկանում,  գոյանում  է  մեկ  այլ  առարկա.լուսակազմ (ի լուսոյ կազմեալ), կաւակերտ (կերտեալ ի կաւոյ), կողաշէն(շինեալ ի կողէ), հողաստեղծ (ի հողոյ ստեղծեալ), մայրակերտ (կերտեալի  մայր  փայտից), մարմարաշէն  (ի  մարմարիոնէ  շինեալ), մոմակերտ  (իմոմոյ  կերտեալ),  ոսկեքանդակ(ոսկւով  քանդակեալ),  վիմակերտ(կերտեալ  ի  վիմէ),  փայտագործ  (գործեալ  շինեալ  ի  փայտէ)  և  այլն։
 Անվանական  բաղադրիչն  արտահայտում  է  բացառական  հոլովաձևիիմաստ։
   Այս  կաղապարում  բառակազմական  ակտիվ  գործառույթ  ունեն«շինել» բայի «շէն» և «կերտել» բայի «կերտ» բայահիմքերը։
 Միջոցի  խնդրի  հարաբերություն։
   Նման  բարդություններումանվանական  բաղադրիչը  ցույց  է  տալիս  այն  առարկան  կամ  անձը,  որիմիջոցով  կամ  օգնությամբ  կատարվում  է  բայահիմքով  արտահայտվածգործողությունը.  ախտալից  (լցեալ  ախտիւք  մեղաց),  աղաղ  (աղիւզհնութեանց)բաղադրիչն  արտահայտումԲաղկացության  խնդրի  հարաբերություն։
   Նման(որ  խօսիյաղելն),  աճառապատ  (պատեալ  աճառովք),  առագաստափակ  (շուրջփակեալ  առագաստիւք), ասեղնակարկատ  (իբր  ասղամբ  կարկատեալ),արիւնոռոգ  (արեամբ  ոռոգիչ), աւազալից  (լցեալ  աւազով),  բամբռասաց(որ  նուագէ  բամբռամբ),  բեւեռապինդ  (պնդեալ  բեւեռօք),  գանածեծ(գանիւք  ծեծեալ),  դարգճակալ  (կալեալն  եւ  բարձեալն  պատգարակաւ),(լցեալ  խնդութեամբ),երկաթակուռկաթնասնոյց(մատամբ  ցուցանօղ),նետահար (նետիւ հարեալ), փոշելից (փոշւով լցեալ) և այլն։
  Բարդությանկազմում  անվանական  բաղադրիչն  արտահայտում  է  գործիականհոլովաձևիիբրևվերջնաբաղադրիչ  նկատելիորեն  կենսունակ  են  «լնուլ»  բայի  «լից»  և«պատել» բայի «պատ» բայահիմքերը։
 (երկաթով  կռեալ),  խնդալից(կաթամբ  սնուցիչ),  մատնցոյցիմաստ։
   Նշենք,կաղապարումքննվողորԱնջատման խնդրի հարաբերություն։
   Նման  բարդություններումգերադաս  բաղադրիչը  ցույց  է  տալիս  զատում,  անջատում,  հեռացում,բաժանում  և  այլն. մտածին/մտացածին  (ի  մտաց  ծնեալ), քարաբուղխ  (իքարէ բղխեալ), տնանկ (անկեալն ի մեծութենէ տան), փորահան (ի փորոյհանեալ),  գերեհան  (որ  հանէ  ի  գերութենէ),  մանկազրաւ  (զրաւեալ  իմանկանց), տերեւաթափ (թափեալ եւ մերկեալ ի տերեւոց), ինքնաբուղխ(յիւրմէ  բղխօղ),  գօտելոյծ  (լուծեալ  ի  գօտւոյ),  մարդաթափ  (թափեալ  իմարդոյ), շնառ  (առեալն  եւ  հափշտակեալն  ի  բերանոյ  շան)  և  այլն։
   Այսկաղապարով կազմված բարդությունները հիմնականում արտահայտումեն  անձերի  կամ  առարկաների՝  իրենց  վերաբերող  մեկ  այլ  առարկայիցզրկված լինելու, այն չունենալու հատկանիշ։
  Քննվող կաղապարում իբրևհիմքային բաղադրիչներ լայնորեն գործածական են «ծնանել» բայի «ծին»և բղխել բայի «բուղխ» բայահիմքերը։
 բաղադրիչըանվանական(յարքայէ  տուեալ),  գայլակերՆերգործող խնդրի հարաբերություն։
   Այս  կաղապարով  կազմվածբայահիմքովբարդություններումարտահայտված  գործողությունը  տրամաբանորեն  կատարողնէ.այսահար (հարեալ յայսոյ պղծոյ), աստուածագործ (յԱստուծոյ գործեալ),արքայատուր(կերեալ  ի  գայլոյ),կայսերագիր  (ի  կայսերէ  գրեալ),  հայրաշարժ  (ի  հօրէն  երկնաւորէշարժեալ), հովուաբեր  (ի  հովուէ  բերեալ), շամիրամակերտ  (կերտեալ  իշամիրամայ), վարդապետախօս (խօսեցեալ ի վարդապետէ), տիրախնամ(ի տեառնէ խնամեալ) և այլն։
 բարդությունները ներկայացնենք իմաստային առանձին խմբերով.Ուղիղ  խնդրային  հարաբերություն։
   Այսկաղապարով1.  Բաղադրություններ,  որոնց  1-ին  բաղադրիչները  վերաբերում  ենկենդանական  աշխարհին.  խաշնաբոյծ  (բուծիչ  խաշանց),  իշավար(վարօղ  իշոյ),  ձկնախոյզ  (որ  խուզէ  զձկունս),  արծուէկիր  (որ  կրէզարծուի), խոզարած (արածօղն զխոզս), շնասէր (սիրօղ զշնութիւն),աղաւնէվաճառ  (վաճառօղ  աղաւնեաց),  արջառահատ  (հատիչ  եւջարդօղ  արջառոց),  գառնածին(ծնօղ  գառին),  եզնաճաշակ(ճաշակօղ զեզն), մսահան (գործի հանելոյ զմիսն ի կատսայէ)։
 2.  Բաղադրություններ,  որոնց  1-ին  բաղադրիչները  վերաբերում  ենբուսական  աշխարհին.  խաղողաբեր  (որ  բերէ  յիւրմէ  զխաղող),շուշանաբեր  (որ  բերէ  յիւրմէ  զշուշան),  ունդակեր  (ունդս  կերօղ),տատասկաբեր  (որ  բերէ  այսինքն  բուսուցանէ  զտատասկս),ցորենատու (որ տայ զցորեան), ցորենաւեր (աւերիչ ցորենոյ)։
 3.  Բաղադրություններ, որոնց 1-ին բաղադրիչներն արվեստի տարբերբնագավառների  հետ  կապված  զանազան  հասկացություններ  են.երգահան  (որ  հանէ  զերգս),  թէատրասէր  (սիրօղ  զտեսարանսխաղուց),  նուագերգ  (որ  երգէ  նուագս),  վիպագիր    (գրօղ  զվէպս),առասպելաբեր  (որ  ի  մէջ  բերէ  առասպելս), արուեստասէր  (սիրօղարուեստի), թմբկահար (հարկանօղ զթմբուկ)։
 4.  Բաղադրություններ,  որոնց  1-ին  բաղադրիչները  վերաբերում  ենհոգևոր-կրոնական  ոլորտին.  Աստուածախոյզ  (որ  խուզէ  կամխնդրէ  գտանել  զաստուած),  դրախտաբաց  (բացօղ  դրախտին),եկեղեցակապուտ  (կապտօղ  զեկեղեցի),  խորանայար  (որյարէյարմարէ  զխորան),  հրեշտակակիր  (կրօղ  յինքեան  հրեշտակայինձիրս),  մեհենաշէն  (շինօղ  մեհենից),  ոգեսպան (սպանօղ  հոգւոց),ովսաննայ),ովսաննայաբերպատարագի),պատարագամատոյցպատուիրանասէրպատուիրանս),տարտարոսազնին (զննիչ տարտարոսի)։
 բերէ(որպէսպահելմատուցողյինքեանզձայնդ(որ(որսիրէ5.  Բաղադրություններ,  որոնց  1-ին  բաղադրիչները  բնությանը,բնության  երևույթներին  վերաբերող  բառեր  են.  աստեղագիւտ(գտակ  աստեղաց),  արեւապաշտ(որ  պաշտէ  զարեւ  իբրզԱստուած),  կարկտահոս  (որ  հոսէ  զկարկուտ),  ձիւնակիր  (կրօղկամ բերօղ զձիւնս), օդընկալ (ընդունօղ յինքն զօդս) և այլն։
 6.  Բաղադրություններ,մարդունվերաբերող  և  մարդու  մարմնի  մասեր  նշանակող  բառեր  են.ատամահան (գործի հանելոյ զատամունս), երակահատ (հատանօղբաղադրիչներըորոնց1-ինզերակ),  կրծաբախ  (բախօղ  զկուրծս),  ստնտու  (ստինս  տուօղտղայոյ), արտասուաբեր (որ բերէ յինքեան զարտասուս)։
 1-ին7.  Բաղադրություններ,  որոնցբաղադրիչները  ընտանիք,արյունակցական-ազգակցական,  բարեկամական  կապեր  ցույցտվող  բառեր  են.  եղբայրատեաց  (ատեցօղ  եղբօրն),  հայրակեր(կերօղիւրոյ),մանկահեղձոյց (հեղձուցիչ մանկան իւրոյ), կնաթող (որ թողու զկինիւր) և այլն։
 իւր),  մայրատանջ(տանջօղզհայրմօր8.  Բաղադրություններ,  որոնց  1-ին  բաղադրիչները  ուտելիք,  ըմպելիքնշանակող  բառեր  են.  գինէբեր  (որ  բերէ  զգինի),  իւղաբուղխ  (որբղխէ  յիւրմէ  զպարարտութիւն  իւղոյ  կամ  ձիթոյ),  մեղրահոս  (որհոսէ  զմեղր),  մսակեր  (կերօղ  զմիս),  բաղարջակերք  (ժամանակուտելոյ հրէից զբաղարջ) և այլն։
 9.  Բաղադրություններ,  որոնց  1-ին  բաղադրիչները  մետաղներ,հանքեր  նշանակող  բառեր  են.  արծաթառ(առօղ  զարծաթ),քարակիր  (կրօղ  զքար),  ոսկիակալ  (ունօղ  յիւր  վերայ  զոսկի),պղնձահատ  (տեղի  հատանելոյ  ի  հանքաց  զպղինձ), երկաթահատ(հատանօղ զերկաթ) և այլն։
 խնդրայինամենաբազմազանՀավելենք,  որ  վերը  բերված  մասնակաղապարները,    անվանականպաշտոններիբաղադրիչի՝դրսևորումներով  հանդերձ,  գերազանցապես  ածականակերտ  են։
 Գոյականակերտ  կաղապարներում  սերող  և  բաղադրող  հիմքերիհարաբերությունը  գերազանցապես  ուղիղ  խնդրային  է,  ինչպես՝ատամահան,  արիւնակալ,  արտհունձ,  բանջարավաճառ,  գահընկալ,գառնազէն,  գինեհան,  գիսակալ,  դեղաթափ,  թղթատար,  խաչակալ,հացավաճառ,  ձիւնաբեր։
   Հաճախ  էլ  բայական  հիմնաբաղադրիչովբարդություններըև  ածականիխոսքիմասային  հատկանիշներ,  ինչպես՝  աստուածաբան,  շնառ,քնարահար,  քսակակալ,  օձակոչ,  ապակագործ,  առնասպան,աստեղաբաշխ,  աստուածածին,  արօրավար,  աւանդատու,  լուսակալ,կաղամբավաճառ, կռապաշտ։
   Երբեմն  կաղապարի  ածականակերտկամ  գոյականակերտլինելը  պայմանավորված  է  բաղադրիչներիշարահյուսական հարաբերության բնույթով. այսպես՝ «քարակուռ» ձևումբաղադրիչների  միջև  կարելի  է  նկատել  ինչպես  ուղիղ  խնդրայինհարաբերություն,խնդրայինբաղկացությանհամատեղումգոյականիայնպեսենէլհարաբերություն.  կռօղ  քարանց,  կռեալ  ի  քարանց։
   1-ին  դեպքումկաղապարը գոյականակերտ է, 2-րդ դեպքում՝ ածականակերտ։
 նյութիԵզրահանգում։
   Փաստականուսումնասիրությամբհանգեցինք  եզրակացության,  որ  բայահիմքով  բաղադրված  իսկականբարդությունների  շարքում  լայն  գործածական  են  ուղիղ  խնդրայինհարաբերություն  արտահայտողԳործածականությանառատությամբ  առանձնանում  են  նաև  միջոցի  և  անջատման  խնդրայինհարաբերությունները։
   Բայահիմքերի  և  այլ  անուն  խոսքի  մասերիգերազանցապեսզուգորդումներիցածականակերտբաղադրիչներիշարահյուսական  հարաբերության  բնույթն  է,  որ  պայմանավորում  էկաղապարի ածականակերտ կամ գոյականակերտ լինելը։
 կաղապարներըդեպքերումստացվողեն։
 բառերը։

Բարդության բաղադրիչների միջեւ կարելի է գտնել նախադասության անդամների միջեւ եղած գրեթե բոլոր շարահյուսական հարաբերությունները։
  Մասնավորաբար բայական հիմնաբաղադրիչով իսկական բարդությունները շարահյուսական կապակցությունների վերածելիս արտահայտում են խնդրային, պարագայական եւ ստորոգումային հարաբերություններ։
  Ներկա հոդվածում, անդրադառնալով անուն խոսքի մաս+բայահիմք կաղապարով իսկական բարդությունների քննությանը՝ ըստ բաղադրիչների շարահյուսական հարաբերության բնույթի, ներկայացրել ենք բաղադրական հիմքերի խնդրային հարաբերությունը։
