Ներածություն։
  Հայտնի է, որ բնակլիմայական պայմաններն ունեն զգալիազդեցություն  մարդկանց  առողջության  ու  գործունեության  վրա։
   Դրանք  նաևռեկրեացիոն համալիրի կարևոր տարրեր են, քանի որ սանատոր-առողջարանային  տնտեսության,  զբոսաշրջային  կենտրոնների  աշխատանքը  մեծապեսպայմանվորված է եղանակային պայմաններով։
  Վերջինս կարևոր է նաև զբոսաշրջային երթուղիների,  լեռնագնացության, ինչպես  նաև  ռեկրեացիայի  բազմաթիվ այլ ճյուղերի գործունեության համար։
  Նկատի  ունենալով  ասվածը՝  ցանկացած  տարածքի  բնակլիմայականպայմանները կարելի է դիտել որպես ռեկրեացիոն ռեսուրս։
  Բարենպաստ կլիման և եղանակը շատ կարևոր են մարդու հոգեկան և ֆիզիոլոգիական հանգստիհամար [1]։
  Նյութը և մեթոդիկան։
  Դրսում գտնվող մարդու վրա օդերևութաբանականգործոններն ունեն համալիր ազդեցություն։
  Մեր կողմից նպատակահարմար էհամարվել  մարդու  ջերմազգացողության  հաշվարկել  ըստ  էկվիվալենտ-էֆեկտիվ ջերմաստիճանի (ԷԷՋ), որը ցույց է տալիս ջերմաստիճանի, խոնավությանև քամու արագության միագումար ազդեցությունը։
  Էկվիվալենտ էֆեկտիվ ջերմաստիճանի  հաշվարկը  իրականացվել  է  ըստ  երկու  բանաձևերի։
   Դրանցիցառաջինը Ա. Միսսենարդի առաջարկած բանաձևն է [4].1,76+1,4×(cid։
 1874)(cid։
 2868),(cid։
 2875)(cid։
 2873)−0,29×(cid։
 1872)×(cid։
 3436)1− (cid։
 1858)100(cid։
 3440)										(1)	 37−(cid։
 1872) 0,68−0,0014×(cid։
 1858)+ ԷԷՋ=37− որտեղ t-ն՝ օդի ջերմաստիճանն է  0C, v-ն՝ քամու արագությունը մ/վրկ, f-ը՝ օդիհարաբերական խոնավությունը %-ով։
  Հետազոտվող տարածքի սահմաններում ԷԷՋ արժեքների հաշվարկմանհամար ելակետային են օդերևութաբանական 17 կայանների տվյալները։
  Որպեսօդի ջերմաստիճան ընդունվել է ամենատաք և ամենացուրտ ամիսների միջինջերմաստիճանը, օդի հարաբերական խոնավության համար վերցվել են ամենատաք և ամենացուրտ ամիսների խոնավության ցուցանիշները։
  Կարևոր է ընդգծել այն հանգամանքը, որ օդերևութաբանական կայանները ունեն միանգամայն տարբեր հիպսոմետրիկ դիրք, և դրանց բարձրությունները տատանվում են460-ից մինչև 2020 մ-ի սահմաններում, ինչը նշանակում է, որ դրանք տարածվումեն ուսումնասիրվող տարածքի գրեթե բոլոր բարձունքային գոտիներում։
  Անդրադառնալով ԷԷՋ արժեքների հաշվարկին՝ նշենք, որ վերոնշյալ բանաձևով հաշվարկն իրականացվել է MS Excel միջավայրում, որտեղ կառուցվել էբանաձև (1)-ը, ապա մուտքագրվել են համապատասխան օդերևութաբանականտվյալները, և ստացվել են ԷԷՋ ցուցանիշները։
 (cid։
 1845)=(1−0,006×(cid։
 1872))×(1+0,2×(cid։
 1874))×(1+0,006×(cid։
 1834))×(cid։
 1837)(cid։
 3003)×(cid։
 1827)(cid։
 3004)															(2)     Ելակետային նույն տվյալների հիման վրա ԷԷՋ արժեքները հաշվարկվելեն նաև Օսոկինի բանաձևով.որտեղ որտեղ t-ն՝ օդի ջերմաստիճանն է   0C, v-ն՝ քամու արագությունը մ/վրկ,  H-ը՝  կետի  բացարձակ  բարձրությունը  մ-ով,  իսկ  KB  և  AC-ն  գործակիցներ  են,որոնց արժեքը պայմանավորված համապատասխանաբար օդի հարաբերականխոնավության և օդի ջերմաստիճանի արժեքներով, վերցվել են ստորև բերվածաղյուսակ 1-ից։
 Աղյուսակ 1. Օսոկինի բանաձևում օգտագործված գործակիցներիարժեքները։
 ԱրժեքըԽոնավությանմիջակայքըԱրժեքըՕդիջերմաստիճանիմիջակայքըՎերոնշյալ երկու բանաձևերով ստացված արդյունքների համար կազմվելեն թվով 3 քարտեզներ։
 Քարտեզագրական աշխատանքների կատարման համար անհրաժեշտ էեղել վերցնել ելակետային կայանների բացարձակ բարձրության և աշխարհագրական  կոորդինատների  տվյալները,  որոնք  վերցվել  են  Google  Earth  միջավայրից։
  Հետագա քարտեզագրական աշխատանքները իրականացվել են Surfer14 ծրագրային միջավայրում։
 Առաջին քայլով ելակետային ԷԷՋ տվյալները ենթարկվել են ինտերպոլյացիայի Kriging մեթոդի օգնությամբ, որի արդյունքում ստացվել է ՀյուսիսայինՀայաստանի (Շիրակ, Լոռի, Տավուշ) սահմաններում ԷԷՋ արժեքների քանակական դաշտը բնութագրող ելքային ռաստրը։
 Հաջորդիվ կառուցվել է թեմատիկ շերտի գունային սանդղակը, ընտրվել էքանակական դաշտի իզոգծերի քայլը։
  Ստացված արդյունքները ներկայացվածեն ստորև բերված նկար 1 և 2-ում։
 Զբոսաշրջիկների համար, որոնք գտնվում են բնության մեջ, շատ կարևորեն եղանակային պայմանները։
  Եղանակային ցուցանիշներից մարդու վրա զգալի  ազդեցություն  են  թողնում  օդի  ջերմաստիճանը,  հարաբերական  խոնավությունը և քամու արագությունը։
  Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի կենսակլիմայական ցուցանիշների գնահատումը կարևորվում է գլխավորապես բացօթյահանգստի (էկոզբոսաշրջություն, լեռնային տուրիզմ, առողջարարական քայլք ևայլն) նպատակով։
 Նկ. 1 Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի ամառային ամիսների ԷԷՋ տվյալներիքարտեզ։
 Ուստի  առավել  կարևորվում  է,  այսպես  կոչված,  «կոմֆորտային  զոնայի»բացահայտումը։
  Առողջ մարդու համար կոմֆորտային են 17°-ից մինչև 23°-ի ջերմաստիճանները։
  Ընդ որում, պետք է նշել, որ ակտիվ ռեկրեանտների համար,կոմ ֆորտային է համարվում 12-16° էկվիվալենտ-էֆեկտիվ ջերմաստիճանը [2,էջ47]։
 Ըստ ստացված տվյալների՝ մեր կողմից կազմված քարտեզների վերլուծությունն  ընդհանուր  առմամբ  ցույց  է  տալիս,  որ  Հյուսիսային  Հայաստանիտարածքը  մեծ  մասամբ  ունի  բարենպաստ  կենսակլիմայական  ցուցանիշներռեկրեացիայի և զբոսաշրջութան համար։
 Նկ. 2 Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի ձմեռային ամիսների ԷԷՋ տվյալներիքարտեզ-սխեմա։
 Ըստ ԷԷՋ-ի ամառային ամիսների ցուցանիշների՝ հետազոտվող տարածքում  առկա  են  կոմֆորտային  տաք  ջերմաստիճաններից  (ԷԷՋ=18°C)  հյուսիսարևելքում, մինչև զով (ԷԷՋ = 9°C) հյուսիս-արևմուտքում։
 Պետք է նկատել, որ առավել կոմֆորտային (ԷԷՋ = 12-18°C) ցուցանիշներառկա են Լոռու մարզում, որտեղ Սպիտակ-Տաշիր գծից արևելք ընկած տարածաշրջաններոմ պայմանները առավել քան նպաստավոր են։
 Ամառային նպաստավոր պայմաններ են առկա Գյումրիում և նրա շրջակայքում։
  Ամառային շոգից խուսափելու համար զով եղանակների գերակշռությամբ  առանձնանում է  Աշոցքի  սարահարթը,  ինչպես  նաև  Լոռու  մարզի  Լերմոնտովո բնակավայրը իր շրջակայքով։
  Տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Հյուսիսային Հայաստանի տարածքում չեն գրանցվում ուժեղ ջերմայինծանրաբեռնվածություններ։
 Հյուսիսային Հայաստանի համար մեծ կարևորություն ունի նաև ձմեռայինզբոսաշրջությունը, որի զարգացումը կարող է նվազեցնել տարածաշրջանի զբոսաշրջության սեզոնային անհամաչափությունը։
  Ձմեռային սեզոնի կոմֆորտայնության հաշվարկը, ըստ ԷԷՋ-ի, ունի հետևյալ պատկերը (նկ. 2)։
  Առավել ցածրարժեքները ստացվում են հետազոտվող տարածքի հյուսիս-արևմուտքում՝ Արփի  լճի  ավազանում,  որտեղ  ԷԷՋ-ի արժեքը  նվազում է  մինչև  -22°C  կամ  «շատցուրտ» ցուցանիշի։
  Ցածր արժեքներ են գրանցվել նաև Տաշիրի (ԷԷՋ = 16°C, կամ«ցուրտ») և Լերմոնտովոյի շրջանում։
 Ձմռանը համեմատաբար մեղմ պայմաններ են ձևավորվում Օձուն-Դիլիջան իզոթերմից (- 9°C) դեպի արևելք ընկած տարածաշրջանում, որտեղ ձմեռային ԷԷՋ-ն կարելի է գնահատել որպես «շատ զով» (ԷԷՋ = - 6 -7°C)։
 Նկ. 3 Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի եղանակային խստության  գնահատման քարտեզ-սխեմա (ըստ Օսոկինի, 1968) [5]Նկատի ունենալով, որ Հյուսիսային Հայաստանի տարածքը տարածվում էզգալի հիպսոմետրիկ բարձրությունների վրա, մեր կողմից նպատակահարմարհամարվեց ձմեռային սեզոնի եղանակային խստությունը գնահատելու համարհաշվարկ կատարել  նաև Օսոկինի  բանաձևով, որում  որպես  ցուցանիշ  օգտագործվում է նաև տեղանքի  բարձրությունը (նկ. 3)։
  Ի տարբերություն ԷԷՋ-ի՝ Օսոկինի մեթոդով գնահատման արդյունքում ստացվել են բալեր, որոնք ցուց են տալիս տարածքի եղանակի խստությունը։
  Ըստ ստացված ցուցանիշների՝ առավելխիստ ձմեռային պայմաններ կան հետազոտվող տարածքի հյուսիսարևմտյանտարածաշրջանում՝ Աշոցքի գոգավորությունում։
 Աղյուսակ 2։
  Ձմեռային խստության գնահատման սանդղակն ըստ Բոդմանի [10]։
 Ձմեռային խստությանՈրակական գնահատականըցուցանիշը SՄեղմ ձմեռՔիչ ցուրտ ձմեռՉափավոր ցուրտՑուրտՇատ ցուրտՍաստիկ ցուրտԾայրահեղ սաստիկ ցուրտՀաշվարկի արդյունքում նման ցուցանիշների ստացումը, մեր կարծիքով,պայմանավորված է օդերևութաբանական տվյալների սակավությամբ և ինտերպոլյացիայի  մեծ  մակերեսով։
   Համեմատելով  ձմեռային  ջերմաստիճանների  ևԷԷՋ ցուցանիշների հետ՝ Օսոկինի մեթոդով ստացված արդյունքները՝ մոտավորապես ունեն նույն տարածական բաշխումը։
  Տարածքի խստությունը նվազում էհյուսիս-արևմուտքից  դեպի  հյուսիս-արևելք,  ընդ  որում,  խստության  մեղմացման հիմնական պատճառը հիպսոմետրիկ բարձրությունների նվազումն է։
 Եզրակացություններ։
  Կատարված հաշվարկների և ստացված արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ.1.  Հյուսիսային Հայաստանի գրեթե ամբողջ տարածքն ունի բարենպաստ կենսակլիմայական  պայմաններ  ռեկրեացիայի  և  զբոսաշրջության  զարգացմանհամար։
 2.  Կոմֆորտային տաք ջերմաստիճանները (ԷԷՋ=18°C) գերակշռում են Տավուշիմարզի արևելյան, հյուսիսարևելյան և մասամբ Լոռու մարզի հյուսիսարևելյան շրջաններում։
 3.  Ձմեռային ռեկրեացիայի համար առավել բարենպաստ պայմաններ են առկաՀյուսիսային  Հայաստանի  արևմտյան  և հյուսիսարևմտյան  տարածաշրջաններում՝ մինչև So=10 իզոգիծը։
 4.   Հետազոտվող տարածքում ԷԷՋ ցուցանիշները զգալի փոփոխությունների ենենթարկվում, ինչպես ամառային, այնպես էլ ձմեռային ամիսներին։
  Զբոսաշրջիկների համար պայմանները անբարենպաստ կարող  են լինել հյուսիսարևմտյան տարածաշրջանի բարձրլեռնային հատվածամասերը՝ So=10 իզոգծից  հյուսիս-արևմուտք,  որտեղ  խիստ  ձմեռների  դեպքում  կարող  է  լինելցրտահարության վտանգ։
 Հետազոտությունն  իրականացվել  է  ՇՊՀ-ի  կողմից  տրամադրվողֆինանսական  աջակցության  շնորհիվ՝  №  GSPI  01-SCI-2017  գիտական  թեմայիշրջանակներում։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ные, части 1-7, Выпуск 16, Армянская ССР. Л. Гидрометеоиздат. 1989г. С. 365։
 климата. – СПб.։
  Гидрометеоиздат, 2002. – С. 266–271.нального зимоведения. Вып.2. – Чита։
  Забайкальск. географическое общество10. Андреев С.С. Экология человека. - Ростов н/Д.։
  Издатель Турова Е.А., 2007. Տեղեկություններ հեղինակների մասինՄարտիրոսյան Լևոն Մովսեսի - աշխ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ Շիրակի Մ.Նալբանդյանի անվան պետական համալսարան Էլ. փոստ։
  mlevon2003@mail.ruՍարգսյան Ռուդոլֆ Սուրենի - երկրաբ. գիտ. թեկնածու Շիրակի Մ.Նալբանդյանի անվան պետական համալսարան Էլ. փոստ։
  rudolf-sargsyan@mail.ruԳրիգորյան Անահիտ Արայիկի – հայցորդՇիրակի Մ.Նալբանդյանի անվան պետական համալսարան Էլ. փոստ։

Հոդվածում ներկայացված է օդերևութաբանական մի քանի ցուցանիշների  վերլուծություն, որի նպատակն է գնահատել Հյուսիսային Հայաստանի տարածքի  կենսակլիմայական  ռեսուրսները  ռեկրեացիայի  զարգացման  նպատակով։
   Չնայած  բոլոր  կենսակլիմայական  տվյալները  ազդում  են  մարդու  վրա,  հոդվածում անդրադարձ է կատարվել օդի ջերմաստիճանին, խոնավությանը և  քամու արագությանը։
