ՌԵՊՈ ԳՈՐԾԱՐՔԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸՄերօրյա  ֆինանսական  շուկան  առանց  արժեթղթերի  առուվաճառքի  դժվար  էպատկերացնել։
  Արտասահմանյան երկրների պրակտիկան ուսումնասիրելիս տեսնումենք,  որ  ֆինանսական  շուկայի  անբաժան  գործիք  է  հանդիսանում  ռեպո  գործարքը(REPO  -  repurchase  agreement),  որը  թարգմանաբար  նշանակում  է  ետգնման  համաձայնություն։
   Ռեպոն  ծագմամբ  անգլիական  գործարք  է,  սակայն  առաջին  անգամ  կիրառվել է 1950 թ. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։
 Գրականության մեջ ռեպոն բնութագրվում է որպես գործարք, որի մասնակից մեկկողմը  արժեթուղթ  է  վաճառում  մյուս  կողմին  և  միաժամանակ  պարտավորությունվերցնում՝  որոշակի  ժամանակ  անց  (կամ  մյուս  կողմի  պահանջով)  հետ  գնելու  նույնարժեթուղթը։
   Մյուս  կողմը  համապատասխանաբար  այդ  արժեթուղթը  վաճառելուպարտավորություն  է  ստանձնում։
   Հետգնումն  իրականացվում  է  արժեթղթի  սկզբնական վաճառքի գնից տարբերվող գնով։
  Այդ գների տարբերությունը այն եկամուտն է,որն ստանում է արժեթղթի գնորդը ռեպո գործարքի առաջին մասում1։
 Ռեպո գործարքները, ըստ ժամկետայնության, բաժանվում են երեք մասի`●  գիշերային (մեկօրյա), ●   բաց (ժամկետ նախատեսված չէ), ●   ամրագրված (ժամկետային)2։
 Տնտեսագիտական  գրականության  մեջ  ընդունված  է  ռեպո  գործարքները  դիտարկել՝ ելնելով կողմերի շահերից։
  Այս կերպ առանձնացնում են`●  ռեպո, ●  հետադարձ ռեպո (կողմերի հակառակ պարտավորություններով)։
 Ռեպո գործարքները տարբերվում են նաև ըստ արժեթղթի պահպանման վայրի։
 Գործնականում հիմնականում կիրառվում են հետևյալ սկզբունքները.●   Արժեթուղթը,  որը  գնվել  է  ռեպո  գործարքի  առաջին  մասում,  փոխանցվում  էգնորդին։
  Այս դեպքում գնորդը նվազեցնում է իր ռիսկը, սակայն արժեթղթերիփոխանցման ծախսերը կարող են զգալի լինել։
 ●  Արժեթղթերը փոխանցվում են երրորդ անձին (եռակողմ ռեպո)։
  Ըստ պայմանագրի՝  երրորդ  անձը  որոշակի  պատասխանատվություն  է  կրում  ռեպո  գործարքի կողմերի առջև, ստուգում է մի կողմից մյուս կողմին փոխանցված արժեթղթերի  տեսակը, հետևում մարժայի վիճակին և  անհրաժեշտության դեպքում  լրացուցիչ  գումարներ  պահանջում։
   Քանի  որ  երկու  հաշիվներն  էլգտնվում  են  երրորդ  անձի  մոտ,  ապա  փոխանցումների  հետ  կապված  ծախսերը  նվազագույնն  են։
   Այս  դեպքում  երրորդ  կողմը  հանդես  է  գալիս  որպեսռեպո  գործարքի  ճիշտ  կատարման  երաշխավոր  և  դրա  համար  ստանում  էորոշակի պարգևավճար։
 1 Ասատրյան Բ., Բանկային գործ, Երևան, 2012, էջ 357։
 2 Նույն տեղում, էջ 358։
 ●  Ռեպո գործարքի առաջին մասում վաճառված արժեթղթերը մնում են վաճառողի մոտ, որը դրանց գնորդի համար հանդես է գալիս որպես պահառու (հավատարմագրային  ռեպո)։
   Այս  գործարքը  բնութագրվում  է  փոխանցումներինվազագույն  ծախսերով,  սակայն  ռիսկի  առավելագույն  մակարդակով,  իսկվաճառողը այդ արժեթղթերի համար վարում է առանձին հաշիվ1։
 Իրավաբանական  գրականության  մեջ  կարծիքների  տարանջատում  է  առաջանում այն հարցի շուրջ, թե որ դրույթներով պետք է կարգավորել այս գործարքը։
 Տեսաբանների  մի  մասը  գտնում  է,  որ  սա  կրկնակի  առուծախ  է2։
   Համաձայն  ՀՀքաղաքացիական  օրենսգրքի  470-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի՝  «Առուվաճառքի  պայմանագրով  կողմերից  մեկը  (վաճառողը)  պարտավորվում  է  մյուս  կողմին  (գնորդին)  որպես  սեփականություն  հանձնել  (գույք)  ապրանք,  իսկ  գնորդը  պարտավորվում  է  ընդունել  այդ  ապրանքը  և  դրա  համար  վճարել  որոշակի  գումար  (գինը)»։
   Պետք  է  նշել,որ  ռեպոն  հասարակ  առուծախ  չի  կարող  համարվել,  քանի  որ  առուծախի  դեպքումգնորդը պարտավորվում է վճարել ոչ թե գինը, այլ միայն ապրանքի համար՝ այնուհետև վաճառելով նույն ապրանքը նախկին վաճառողին։
 Գիտնականների այլ խումբ գտնում է, որ ռեպոն պարունակում է պահատվությանտարրեր3։
   ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  813-րդ  հոդվածը  սահմանում  է  պահատվության  հասկացությունը.  «Պահատվության  պայմանագրով  մի  կողմը  (պահառուն)պարտավորվում է պահել մյուս կողմի (պահատուի) կողմից իրեն հանձնված գույքը ևայն վերադարձնել պահպանված վիճակում»։
  Այս դեպքում պետք է նշել, որ ռեպոն չիկարող համարվել պահատվություն, քանի որ երկրորդ գործարքի ժամանակ կարող էփոխանցվել  մեկ  ուրիշ  արժեթուղթ,  սակայն  նույն  թողարկողից  և  միևնույն  պայմաններով։
  Մինչդեռ վերոնշյալ հոդվածը սահմանում է, որ պահատվության դեպքում պահառուն պարտավորվում է վերադարձնել նույն գույքը։
 Զուգահեռներ  են  անցկացվում  նաև  ռեպոյի  և  գրավի  միջև4։
   Այս  տեսակետընույնպես ենթակա է հերքման, քանի որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 226-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերում նշվում է. 1.  Գրավի  իրավունքը  գրավատուի  գույքի  նկատմամբ  գրավառուի  գույքայինիրավունքն  է,  որը  միաժամանակ  միջոց  է  գրավառուի  հանդեպ  պարտապանի  ունեցած դրամական կամ այլ պարտավորության կատարման ապահովման համար։
 2. Գրավը լրացուցիչ (ակցեսոր) պարտավորություն է գրավառուի (պարտատիրոջ)հանդեպ  գրավատուի  (պարտապանի)  հիմնական  պարտավորության  կատարմանապահովման համար։
 Վերոգրյալից  կարող  ենք  հետևություն  անել,  որ  ռեպոն  բավականին  բարդ  կառուցվածք  ունեցող  գործարք  է,  և  այն  հարկավոր  է  դիտարկել՝  որպես  քաղաքացիաիրավական առանձին կատեգորիա։
  Քանի որ ռեպոն չունի տիպիկ քաղաքացիաիրավական  կառուցվածք,  հետևաբար  այն  կարող  է  արժանանալ  ոչ  միանշանակ  մեկնաբանությունների։
 Ռեպոն  կարգավորող  առաջին  իրավական  ակտն  ընդունվել  է  1963  թ.  ԱՄՆ-ում։
 Ռուսաստանի Դաշնությունում առաջին անգամ ռեպո գործարք է կնքվել 1994 թ. պետական  կարճաժամկետ  պարտատոմսերի  առնչությամբ,  իսկ  առաջին  օրենսդրականամրագրումն ստացել է միայն 2001 թ. ՌԴ հարկային օրենսգրքում։
  Այս օրենսգրքումռեպոյին նվիրված է միայն մեկ հոդված, որում միայն տրված է  ռեպո հասկացությունը։
  2006 թ. ռեպոյի մասին կանոններ սահմանվեցին ՌԴ արժեթղթերի շուկայի մասին1 Ասատրյան Բ., էջ 358։
 2 Տե՛ս http։
 //www.reglament.net/bank/mbo/2006_2_article.htm։
 4 Նույն տեղում, էջ 248։
 օրենքում,  որտեղ  հստակ  կարգավորումներ  ամրագրվեցին  ռեպոյի  շուրջ  առաջացողհասարակական հարաբերությունների համար։
 Հայաստանի Հանրապետությունում ռեպո գործարք կնքվում է արդեն մոտ տասըտարի։
  Ներկայումս ՀՀ բանկերը ռեպո գործարքներ են կնքում պետական արժեթղթերով1։
   Որպես  կանոն,  բանկերը  հետաքրքրված  են  կնքել  ռեպո  համաձայնագիր,  եթեցանկություն  չունեն՝  տվյալ  արժեթղթերը  վաճառելու  կարճաժամկետ  ֆինանսականռեսուրսների կամ հաշվեկշռի իրացվելիության պահպանման համար։
 ՀՀ  օրենսդրությունը  գրեթե  չի  անդրադառնում  ռեպո  գործարքին։
   Վերջինիս  մասին հիշատակում կա Ներդրումային ֆոնդերի մասին ՀՀ օրենքի 39-րդ հոդվածի 4-րդկետում, որտեղ ասվում է. «Ֆոնդի ակտիվները չեն կարող գրավադրվել կամ համարվել այլ պարտավորությունների ապահովման միջոց։
  Սույն մասով նախատեսված պահանջը չի սահմանափակում ֆոնդի ակտիվների հաշվին ռեպո (հակադարձ ռեպո) գործարքների կնքման իրավունքը, եթե դա նախատեսված է ֆոնդի կանոններով (կանոնադրությամբ),  և  եթե  այդպիսի  գործարքի  արդյունքում  չեն  խախտվում  սույն  գլխովնախատեսված  սահմանաչափերը»։
   Եվս  երկու  անդրադարձ  կա  կուտակային  կենսաթոշակի մասին ՀՀ օրենքի 13-րդ հոդվածի 4-րդ մասով. «Պարտադիր կենսաթոշակային ֆոնդի ակտիվները չեն կարող գրավադրվել կամ հանդիսանալ այլ պարտավորությունների  ապահովման  միջոց։
   Սույն  մասով  նախատեսված  պահանջը  չի  սահմանափակում կենսաթոշակային ֆոնդի ակտիվների հաշվին ռեպո (հակադարձ ռեպո) գործարքների  կնքման  իրավունքը,  եթե  դա  նախատեսված  է  կենսաթոշակային  ֆոնդիկանոններով  (կանոնադրությամբ),  և  եթե  այդպիսի  գործարքի  արդյունքում  չենխախտվում  սույն  օրենքով  նախատեսված  սահմանաչափերը»։
   Նույն  օրենքի  72-րդհոդվածի  5-րդ  մասում  նշվում  է.  «Կենսաթոշակային  ֆոնդի  ակտիվները  չեն  կարողգրավադրվել  կամ  հանդիսանալ  այլ  պարտավորությունների  ապահովման  միջոց։
 Սույն մասով նախատեսված պահանջը չի սահմանափակում կենսաթոշակային ֆոնդիակտիվների հաշվին ռեպո (հակադարձ ռեպո) գործարքների կնքման իրավունքը, եթեդա  նախատեսված  է  կենսաթոշակային  ֆոնդի  կանոններով  (կանոնադրությամբ),  ևեթե  այդպիսի  գործարքի  արդյունքում  չեն  խախտվում  սույն  օրենքով  նախատեսվածսահմանաչափերը»։
   Ինչպես  տեսնում  ենք,  այս  դրույթները  չեն  կարգավորում  ռեպոգործարքի  շուրջ  առաջացող  հասարակական  հարաբերությունները։
   Նշված  երկուօրենքներում  էլ  օգտագործվում  է  «ռեպո  գործարք»  արտահայտությունը,  սակայն  ոչմի կերպ չի բացատրվում դրա իմաստը։
 2013  թ.  որոշակի  չափով  կանոնակարգվեցին  այս  հարաբերությունները՝  կապված  կառավարության  «Ռեպո/Հետադարձ  ռեպո  համակարգի  մասին»  կանոն  ընդունելու  հետ։
   Այս  կանոնները  մակերեսորեն  են  անդրադառնում  ռեպոյին,  ու  չեն  տալիսմի շարք կարևոր հասկացությունների և ռեպոյի տեսակների պարզաբանումներ։
 Համաձայն  ՀՀ  կառավարության  ընդունած  կանոնների՝  ռեպո  գործարքի  կողմկարող են լինել Կենտրոնական բանկը և համակարգի այն մասնակիցը, որը կանոններով  և  գլխավոր  համաձայնագրով  սահմանված  կարգով  Կենտրոնական  բանկի  հետկնքել է ռեպո, միջօրյա ռեպո կամ հակադարձ ռեպո գործարք2։
  Համակարգի մասնակից  համարվում  է  ՀՀ  տարածքում  գործող  ֆինանսական  այն  կազմակերպությունը,որը  Կենտրոնական  բանկի  հետ  կնքել  է  գլխավոր  համաձայնագիր,  բավարարում  էհամակարգին  մասնակցության  համար  կանոններով  ներկայացվող  պահանջներին  ևկանոններով սահմանված կարգով գրանցվել է համակարգում3։
  Համակարգի մասնա1 Ասատրյան Բ., էջ 358։
 2 Տե՛ս «Ռեպո/Հետադարձ ռեպո համակարգի մասին կանոններ», հոդված 21։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, հոդված 5։
 կիցը  համակարգով  գործառնություններն  իրականացնում  է  իր  լիազոր  օգտագործող(ների) միջոցով։
 Ֆինանսական  կազմակերպություն  է  համարվում  ՀՀ  տարածքում  գործող  առևտրային բանկը և (կամ) Կենտրոնական բանկի կողմից լիցենզավորված  որևէ այլ ֆինանսական  կազմակերպություն։
   Իսկ  լիազոր  օգտագործող  է  մասնակցի  լիազորվածանձը,  որը  կանոնների  համաձայն  գրանցվել  է  մասնակցի  անունից՝  համակարգումկանոններով  նախատեսված  գործառնություններ  իրականացնելու  համար։
   Կողմերնօգտվում  են  հետևյալ  իրավունքներից  և  ստանձնում  համապատասխան  պարտականություն.Մասնակիցը պարտավորվում է`●  Ռեպո  գործարքի  կատարման  օրը  Կենտրոնական  բանկին  վաճառել  ՌեպոԸնդունելի արժեթղթեր,●  Ռեպո գործարքի մարման օրը հետ գնել վաճառված Ռեպո արժեթղթերը կամդրանց  համարժեք  և  Ռեպո  զամբյուղում  հաշվառվող  այլ  Ընդունելի  արժեթղթեր,●  Ռեպո  գործարքի  մարման  օրը  Կենտրոնական  բանկին  վերադարձնել  Ռեպոգործարքով իրեն վճարված գումարը և վճարել այդ գումարի նկատմամբ Ռեպո գործարքի պայմաններին համապատասխան հաշվարկված տոկոսները։
 Կենտրոնական բանկը պարտավորվում է`●  Ռեպո գործարքի կատարման օրը մասնակցից գնել ռեպո արժեթղթերը,●  Ռեպո  գործարքի  կատարման  օրը  ռեպո  գործարքի  կատարման  պայմաններին համապատասխան մասնակցին վճարել ռեպո գործարքի գումարը,●  Գործարքի մարման օրը մասնակցի ընտրությամբ մասնակցին հետ վաճառելռեպո արժեթղթերը կամ դրանց համարժեք և ռեպո զամբյուղում հաշվառվողայլ ընդունելի արժեթղթեր1։
 Ռեպո  գործարքի  համար  ՀՀ  Կենտրոնական  բանկը  սահմանել  է  արժեթղթերիթույլատրելի  տեսակներ։
   Վերջիններս  լինում  են  պետական  և  կորպորատիվ։
   Պետական են համարվում ՀՀ ֆինանսների նախարարության և Կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված արժեթղթերը, իսկ մնացած արժեթղթերը կորպորատիվ են։
 Գնի հետ կապված հարցերը լուծվում են հետևյալ կերպ։
  Առաջին գործարքի ժամանակ  արժեթուղթը  գնահատվում  է  ընթացիկ  արժեքով,  այն  է՝  արժեթղթի`  Կենտրոնական բանկի կողմից հրապարակվող եկամտաբերության կորի հիման վրա յուրաքանչյուր  օր  որոշվող  գնով։
   Միևնույն  ժամանակ  կողմերը  սահմանում  են  ֆիքսվածգին` երկրորդ գործարքի համար կամ ժամանակի որոշմամբ կանխատեսելով այդ ժամանակահատվածի ընթացիկ արժեքը։
 Կարծում ենք, որ Կենտրոնական բանկի ընդունած որոշումը ռեպո գործարքի մասին բավարար չէ, որպեսզի համարենք, որ ռեպո գործարքը իրավական առումով կարգավորված  է,  ինչը  չենք  կարող  ասել  ՌԴ  մասին։
   Այսպես,  ՌԴ  հարկային  օրենսգիրքըսահմանում  է  ռեպո  գործարքի  հասկացությունը,  իսկ  մնացած  հարցերը  կարգավորվում  են  արժեթղթերի  շուկայի  մասին  օրենքով։
   Վերջինիս  51-րդ  հոդվածի  3-րդ  մասում նշվում է.1.  Ռեպո է համարվում այն գործարքը, որով մի կողմը (վաճառողը) պարտավորվում  է  մյուս  կողմին  (գնորդին)  ի  սեփականություն  հանձնել  արժեթուղթ,  իսկգնորդը  պարտավորվում  է ընդունել  և  վճարել  դրա  համար  (գործարքի  առաջին մաս), և որով գնորդը պարտավորվում է համաձայնեցված ժամանակ անց1 Տե՛ս «Ռեպո/Հետադարձ ռեպո համակարգի մասին կանոններ», հոդված 25։
 արժեթուղթն  ի  սեփականություն  հանձնել  վաճառողին,  վերջինս  էլ  պարտավորվում է ընդունել արժեթուղթը և վճարել դրա համար (գործարքի երկրորդմաս)։
 Ռեպոն կարող է կնքվել ֆիզիկական անձի մասնակցությամբ, եթե կողմերից  մեկը  հանդիսանում  է  բրոկեր,  դիլեր,  դեպոզիտարիա,  կառավարիչ  կամվարկային կազմակերպություն, կամ եթե նշված գործարքը կնքվել է բրոկերիկողմից ֆիզիկական անձի հաշվին։
 2.  Ռեպո  գործարք  կնքվում  է  ինչպես  ՌԴ,  այնպես  էլ  արտասահմանյան  արժեթղթերով։
 3.  Գնորդը  պարտավոր  է  երկրորդ  գործարքի  ժամանակ  վերավաճառել  նույնքանակի և տեսակի արժեթղթեր։
 4.  Գործարքը համարվում է կնքված, եթե համաձայնեցված են թե՛ առաջին և թե՛երկրորդ գործարքների գները։
 5.  Կողմերը կարող են սահմանել երկու գործարքների հստակ ժամանակ, կամ էլառաջին գործարքի կնքման ժամանակ  պետք է  սահմանվի ժամանակահատված, որի ավարտին կկնքվի երկրորդ գործարքը։
 7.  Վաճառողը  պետք  է  գնորդին  փոխանցի  այնպիսի  արժեթուղթ,  որը  ծանրաբեռնված չի լինի երրորդ անձանց իրավունքներով։
  Հակառակ դեպքում գնորդը կարող է հրաժարվել պայմանագրից, եթե չի ապացուցվում, որ նա գիտերկամ պետք է իմանար այդ մասին։
 21.Գործարքը կանոնակարգվում է Քաղաքացիական օրենսգրքի առուծախի մասին դրույթներով, եթե դրանք չեն հակասում սույն հոդվածին։
 Ղեկավարվելով  վերոգրյալով`  ակնհայտ  տարբերություններ  են  նկատվում  ռեպոգործարքի  իրավական  կարգավորման  հարցում  ՀՀ-ում  և  ՌԴ-ում։
   ՀՀ-ում  գործարքիմի  կողմն  անպայման  պետք  է  հանդես  գա  Կենտրոնական  բանկը,  իսկ  մյուս  կողմը`առևտրային  բանկ  կամ  վարկային  այլ  կազմակերպություն,  մինչդեռ  արտասահմանյան երկրներում, այդ թվում՝ նաև ՌԴ-ում, սուբյեկտային սահմանափակում չկա։
  Ռեպոգործարք  կարող  են  կնքել  նաև  ֆիզիկական  և  իրավաբանական  անձինք։
   Կարծումենք,  որ  երկրորդ  տարբերակն  ավելի  է  համապատասխանում  ռեպոյի  էությանը,  ևճիշտ կլինի, որ ՀՀ որդեգրի այս մոտեցումը։
 Կարծում  ենք  նաև,  որ  ռեպո  գործարքի  ընդլայնված  կիրառումը  տնտեսականմեծ նշանակություն կունենա ՀՀ զարգացման համար։
 Այսպիսով,  հիմք  ընդունելով  վերոշարադրյալը`  առաջարկում  ենք  քննարկելօրենսդրական հետևյալ լրացումները կատարելու հնարավորությունը։
 1)  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  31-րդ  գլխում  սահմանել  ռեպո  գործարքիհասկացությունը։
 2)  Ընդունել  «Արժեթղթերի  շուկայի  մասին  Հայաստանի  Հանրապետությանօրենքում լրացումներ կատարելու մասին» ՀՀ օրենք, որը կսահմանի` ●  ռեպո գործարքի հասկացությունը, ●   երկրորդ գործարքի գնի փոփոխման սահմանները, ●  ժամկետների հետ կապված պահանջները, ●  սահմանել թույլատրելի արժեթղթերի սպառիչ ցանկը, ●  ֆիզիկական անձանց թույլատրել հանդիսանալ որպես գործարքի կողմ։
 3)  ՀՀ  Կառավարության  ընդունած  կանոնները  «Ռեպո/Հակադարձ  ռեպո  համակարգի»  մասին  ուժը  կորցրած  ճանաչել։
   Ընդունել  նոր  կանոններ,  որոնք  արդեն կհամապատասխանեն նախորդ փոփոխություններին։
 Էլեն Հովհաննիսյան ՌԵՊՈ ԳՈՐԾԱՐՔԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸԲանալի բառեր՝ ռեպո գործարք, արժեթուղթ, հետգնում ։

Ռեպոն բնութագրվում է որպես գործարք, որի մասնակից մեկ կողմը արժեթուղթ է վաճառում  մյուս  կողմին  և  միաժամանակ  պարտավորություն  վերցնում՝  որոշակի  ժամանակ  անց  (կամ  մյուս  կողմի  պահանջով)  հետ  գնելու  նույն  արժեթուղթը։
   Մյուս  կողմը  համապատասխանաբար  այդ  արժեթուղթը  վաճառելու  պարտավորություն  է  ստանձնում։
   Հետգնումն  իրականացվում  է  արժեթղթի  սկզբնական  վաճառքի  գնից  տարբերվող  գնով։
   Այդ  գների  տարբերությունն այն եկամուտն է, որն ստանում է արժեթղթի գնորդը ռեպո գործարքի առաջին մասում։
   ՀՀ-ում այս գործարքն իրականացնում են միայն հատուկ սուբյեկտները։
  Աշխատանքում ներկայացվում է, որ նպատակահարմար կլինի այս գործարքի իրականացման իրավունք տրամադրել  նաև ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց։
