Հայտնաբերվել  և  նկարագրվել  են  նաև  ՀՀ  Կարմիր  գրքում  գրանցված  7բուսատեսակներ։
 Հետազոտվել  է  1977  թվականի  գարնանը  տնկված  սոճի  սովորականիարհեստական անտառը։
 Նախաբան. Հարուստ ու ինքնատիպ է Հայաստանի բուսական աշխարհը,սակայն շատ տարածքներ դեռ լիարժեք չեն ուսումնասիրվել։
  Մեր հետազոտությունը վերաբերում է այդ տարածքներից մեկին, որի ֆլորան ուսումնասիրվումէ առաջին անգամ։
 Որպես  հետազոտման  նյութ՝  ընտրվել  է  Չիչխան  գետի  վերին  հոսանքիշրջակա  տարածքի  ալպյան  և  մերձալպյան  գոտիների  բուսական  աշխարհը։
 Հիմնականում ուսումնասիրվել է ծաղկավոր բույսերի բազմազանությունը, ընդորում առանձնակի ուշադրություն է դարձվել վտանգված և ՀՀ Կարմիր գրքումգրանցված տեսակների հայտնաբերմանն ու նկարագրմանը։
 Նման հետազոտությունների արդիականությունը պայմանավորված է նաևտնտեսության տարբեր ճյուղերի և մասնավորապես զբոսաշրջության (էկոտուրիզմի) զարգացման պետական ծրագրերով։
 Նյութը և մեթոդը. Հետազոտական աշխատանքի ժամանակ օգտագործվելէ գիտական գույքագրման մեթոդը։
  Այս մեթոդի օգնությամբ ուսումնասիրվել ենՉիչխանի հովտում աճող բուսատեսակների բազմազանությունը և դրանց բաշխվածությունը տարբեր կարգաբանական խմբերի միջև։
  Հավաքվել են բուսատեսակներ, պատրաստվել հերբարիումներ։
  Բուսատեսակները որոշվել են՝ օգտագործելով գիտական գրականություն[1]։
  Բույսերի հայերեն և լատիներեն անվանումները բերվում են ըստ Ռ. Ւ. Ղազարյանի, 1981[2]։
 Ուսումնասիրված  տարածքը  գտնվում  է  ծովի  մակարդակից  մոտավորապես  2500  մետր  բարձրության  վրա՝  ալպյան  և  մերձալպյան  գոտում։
   Այն  ասիմետրիկ կառուցվածք ունեցող խորը գետահովիտ է։
  Հովտի աջափնյա հատվածնիրենից  ներկայացնում  է  հյուսիսարևելյան  դիրքադրության  զգալի  թեքության(15-200), տեղ-տեղ զառիթափ լանջեր, որի հետևանքով դրանք բավական խոնավեն և լավ բուսապատված։
  Աջափնյա լանջերին տեղ-տեղ պահպանվել են բարդիդողդոջունի  կամ  կաղամախու  (Populus  tremula)  ոչ  մեծ  ֆորմացիաներ,  որոնք,մեր կարծիքով, դիզունկցված արեալի մնացորդներ են։
  Կարելի է ենթադրել, որդիզունկցման պատճառներն ունեն անտրոպոգեն բնույթ։
  Նախկինում գոյությունունեցած  ֆորմացիաների  մասին  հստակ  տեղեկություններ  չունենք։
   Ենթադրվում է, որ կաղամախու անտառները մինչև 18-րդ դարը զբաղեցրել են Շիրակիլեռնաշղթայի  գրեթե  ամբողջ  հյուսիսային  լանջը՝  Ախուրյանի  կիրճից  մինչևՉիչխանի գետաբերանը։
  Այս տեսակետի օգտին են վկայում ինչպես լեռնալանջերին պահպանված հետանտառային հողերը, այնպես էլ որոշ տեղանուններիվերլուծությունը [4]։
 Ի տարբերություն գետահովտի աջափնյա լանջի՝ ձախափնյա լանջն ավելիմեղմաթեք  է  և  ունի  հարավարևմտյան  դիրքադրություն,  որի  պատճառով  այնավելի  չոր  է,  թույլ  մասնատված։
   Այստեղ  տիրապետող  են  քսերոթերմալ  ֆորմացիաները, որոնց մեջ պահպանվել են նաև հազվագյուտ բուսատեսակներ։
 Դաշտային ուսումնասիրությունների համար մեր կողմից իրականացվել էերթուղային  հանույթ։
   Առաջին  երթուղու  ընդհանուր  երկարությունը  կազմել  է7կմ։
   Այն  ընդգրկում  է  Բաշգյուղ-Գետիկի  ջրամբար  հատվածը։
   GPSMAP  76(versatile navigaton) սարքի օգնությամբ 1։
 50000 մասշտաբի քարտեզի հիմքի վրատեղադրվել  են  երթուղում  գտնվող  հազվագյուտ  և  Կարմիր  գրքում  գրանցվածբուսատեսակների տեղերը, որի արդյունքում կազմվել է երկրաբուսական խոշորամասշտաբ քարտեզ։
  Նույն մեթոդով իրականացվել է հանույթ ևս 3 երթուղիներով`  (Կաքավագյուղ  -  Ձորաշեն  –  Թռչկան  ջրվեժ  (5կմ),  Թռչկան  ջրվեժ  –Թռչկան գետակի վերին հոսանք (5կմ), Թռչկան ջրվեժ – Շիրակամուտ (8կմ))։
 Հետազոտության  արդյունքները.  Հետազոտությունների  արդյունքում  ուսումնասիրված  տարածքում  նկարագրվել  են  31  ընտանիքներին  պատկանողշուրջ 135 բուսատեսակ։
  Բուսատեսակների նման մեծ բազմազանությունը բնորոշ  է  ալպյան  և  մերձալպյան  գոտիներին։
   Ֆլորայի  նման  բազմազանությունըպայմանավորված  է  Հայաստանի  յուրահատուկ  աշխարհագրական  դիրքով,կլիմայական, երկրաբանական գործոններով։
 Աղյուսակ 1-ում ներկայացված է Չիչխան գետի վերին հոսանքում գտնվողՍարապատ համայնքի և նրա շրջակա տարածքի բուսական աշխարհի ներկայացուցիչների բաշխվածությունն ըստ ընտանիքների։
 Չիչխան գետի վերին հոսանքի տարածքում հանդիպող բույսերիընտանիքները և դրանց տեսակների թվաքանակըԱղյուսակ 1.Ընտանիքների անվանումը հայերեն Ակքանազգիներ Այծատերևազգիներ(Ցախակեռասազգիներ) Անփառուկազգիներ  Բակլազգիներ (թիթեռնածաղկավորներ) Բարդածաղկավորներ(աստղածաղկազգիների) Գաղտրիկազգիներ Գնարբուկազգիներ Գորտնուկազգիներ Դաշտավլուկազգիներ (հացազգիներ) Եղինջազգիներ Զանգակազգիներ Թելուկազգիներ Խաչածաղկավորներ (կաղամբազգիներ) Խլածաղկազգիներ  Խոլորձազգիներ Խուլեղինջազգիներ(շրթնածաղկավորներ) Կակաչազգիներ Ծնեբեկազգիներ ՀաճարազգիներԸնտանիքներիանվանումը լատիներենՏեսակներիթվաքանակ Հիրիկազգիներ Հնդկացորենազգիներ Հովանոցազգիներ Մեխակազգիներ Մորմազգիներ Շուշանազգիներ Ջղախոտազգիներ Սոճազգիներ Սրոհունդազգիներ Վարդազգիներ Տորոնազգիներ ՈւռազգիներԱռավել հաճախ հանդիպող տեսակների քանակական բաշխվածություննԸնդամենը  ըստ ընտանիքների պատկերված է սխեմա 1-ում։
 տեսակ տեսակ տեսակ տեսակ տեսակ 10 տեսակ տեսակ Սխեմա 1. Առավել հաճախ հանդիպող ընտանիքները և դրանց տեսակների քանակը      Տարածքը, որն էկոլոգիապես բավական մաքուր է (չկան օդն աղտոտող  տարբեր գազային արտանետումներ, կուտակված աղբակույտեր, ծանր մետաղներիկամ քիմիական նյութերի թափոններ), հարուստ է դեղաբույսերով, որոնք օգտագործվում  են  ժողովրդական  բժշկության  մեջ։
   Դրանցից  են  հնգաբլթանի  առյուծագին (Leonorus cardiaca L.), դառը օշինդրը (Artemisia absinthium L.), սողացողուրցը (Thymus serpyllum L.), ծակոտկեն արևքուրիկը (Hypericum perforatum L.),մեծ, նշտարատերև, փոքր եզան լեզուները (Plantago major L., Plantago lanceolataL.,  Plantago  minor  L.),  ավազային  անթառամը  (Helichrysum  pintocalix  D.  Sons.),հոտավետ  երիցուկը  (Matricaria  discoideae  DC.),  բարձր  խռնդատը  (Verbascumthapsiforme Schrap.), ալպիական զիվանը (Cephalaria alpina L.) և այլն։
 Տարածքում հայտնաբերվել են նաև ՀՀ-ի Կարմիր գրքում գրանցված 7 բուսատեսակներ [3]։
  Վերջիններիս վեգետացիան սկսվում է մարտ-ապրիլ ամիսներին, երբ դեռ չի սկսվել կենդանիների արածեցումը։
  Սա հնարավորություն է տալիս այդ բույսերին  ավարտելու փոշոտումը և ապահովելու նորմալ աճ։
  Հարկ էնշել, որ Կարմիր գրքում գրանցված այդ 7 տեսակների մեծամասնությունն աճումէ  ժայռային,  քարքարոտ  տարածքներում,  որտեղ  կենդանիները  հիմնականումչեն  արածում։
   Մեր  կարծիքով,  բուսական  աշխարհի  բազմազանության  պահպանմանը  նպաստում  է  նաև  նշված  տարածքում  ցանքատարածություններիկրճատումը։
 ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բուսատեսակների անվանումները և կատեգորիաները բերված են աղյուսակ 2-ում։
 Չիչխան գետի վերին հոսանքի տարածքում հանդիպող, ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բուսատեսակները Աղյուսակ 2 №  Հայերեն անվանումըԼատիներենանվանումըՌուսերենանվանումըՀՀ Կարմիր գրքումգրանցմանկատեգորիանՎտանգված տեսակՎտանգված տեսակԿրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակՎտանգված տեսակ Касатик Дмитрия   Վտանգման  սպառնացող վիճակին մոտտեսակՎտանգված տեսակ Վտանգված տեսակ  Գազ չռված Թրաշուշանհայաստանյան Խլոպուզ ԳրոյտերիՀիրիկատրպատականՀիրիկ Դմիտրիի ՈզնագլխիկՏուրնեֆորի ՎարդակակաչՖլորենսկուՈւսումնասիրված տարածքում փոքրիկ  պատառիկներով  պահպանված  էՇիրակի  մարզում  կաղամախու  միակ  բնական  անտառը, որը եզակի է  ամբողջՀայկական  լեռնաշխարհում։
   Կաղամախու  այդ  անտառը  գոյություն  է  ունեցելդեռևս մինչև չորրորդականի սառցապատումը [4]։
  Անտառը տարածվում է Թըռչկան ջրվեժի և Չիչխան գետի ափերին։
  Անտառի պատառիկներ կան հարակից Ձորաշեն, Սարապատ, Բաշգյուղ  գյուղերի շրջակայքում` լեռների հյուսիսայինլանջերին։
  Անտառում հանդիպող թփերից են՝ սովորական գերիմաստին (Viburnum  lantata  L.),  շնավարդը  (Roza  canina  L.)  ամբողջաեզր  չմենին  (Cotoneasterintegerrinus Medik.), սովորական մոռենին (Rubus idaeus L.) և այլն։
  Վերջիններիսգերակշիռ մասն անտառի եզրերին է։
 Այս  անտառների  որոշ  մասը  գտնվում  է  բնակելի  տարածքներից  բավականին հեռու, ինչը թույլ է տալիս քիչ թե շատ նորմալ աճ ապահովել։
  Անտառներն ունեն ռելիկտային բնույթ։
 Մեր ուսումնասիրությունների ընթացքում հետազոտվել է նաև  1977 թվականի գարնանը տնկված սոճի  սովորականի (Pinus sylvestris L.) արհեստականանտառը։
  Սոճու անտառը գտնվում է Չիչխան գետի աջ ափին` Սալուտ, Բաշգյուղ, Փոքր Սարիար, Կաքավասար, Սարապատ և Ձորաշեն գյուղերի մոտակատարածքներում։
  Ինչպես  գետի, այնպես էլ  անտառի  հարակից  շրջակայքը  բավականին հարուստ է բուսական  աշխարհով։
  Սովորական սոճու անտառի վերին  եզրին  հանդիպում  են  սովորական  մոռենու,  կարմիր  հաղարջենու  (Ribesrubrum L.), ամբողջաեզր չմենու, շնավարդի, սովորական գերիմաստու թփուտներ, սովորական արոսենու (Sorbus aucuparia L.) և ամառային կաղնու (Quercusrobur L.) փոքրաթիվ ծառեր։
  Որոշ հատվածներում արհեստական սոճուտներինուղեկցում են կաղամախու փոքրիկ կղզյակներ։
  Տարածքում հանդիպում են նաևարհեստական աճեցված ուռազգիների (Salicaceae) ծառուտներ, որոնք տարածվում են գետափին։
  Հանդիպում են  ուռենի կոտրտվողը (Salix fragilis L.), այծուռին(Salix caprea L.) և այլն։
           Այս  ծառաթփատեսակները  հասցնում  են ամառվա ընթացքում ավարտել իրենց վեգետացիան։
  Հանդիպում են մոտավորապես ծ.մ. 2300-2500մ բարձրության վրա։
  Պետք է նշենք, որ դիտվում է  և՛ սոճու, և՛ կաղնու, և՛ արոսենու համեմատաբար դանդաղ տարեկան աճ։
  Պայմանները նպաստավոր են մատղաշ ծառերի թվաքանակի ավելացման համար, քանի որ այդ տարածքներում անասունների արածեցումն աննշան է, ինչը և թույլ է տալիս մատղաշ ծառերին անվնասաճել։
 Պետք է նշենք, որ ըստ ամենայնի անտառի աճն ապահովելուն մեծապեսնպաստում է  նաև տարածքի  անտառտնտեսության  կողմից  անտառահատումների խիստ վերահսկումը։
 Անտառի  խոտածածկույթը  հիմնականում  ներկայացված  է  բակլազգիներով, դաշտավլուկազգիներով, թելուկազգիներով, մամռանմաններով և այլն։
  Անտառի հարակից տարածքում հանդիպում է բարդածաղկավորների, շուշանազգիների,  հովանոցածաղկազգիների,  մեխակազգիների,  վարդազգիների  և  այլ ընտանիքների մեծ բազմազանություն։
 Եզրակացություն.  Կատարված  դաշտային  ուսումնասիրությունների  արդյունքների,  ինչպես  նաև  գրականության  վերլուծության  հիման  վրա  կարելի  էպնդել, որ Չիչխան գետի հովիտն աչքի է ընկնում մեծ կենսաբազմազանությամբ։
 Գետահովտի  բնական  լանդշաֆտները  կարելի  է  բաժանել  երկու  խմբի.համեմատաբար խոնավ (գետահովտի ձախ լանջեր) և չորային (գետահովտի աջլանջեր)։
   Ընդհանուր  առմամբ  բնական  բուսածածկույթը  պահպանվել  է  լավ,միայն  համեմատաբար  ցածրադիր  և  թույլ  թեքության  տեղամասերում,  այնէապես փոփոխված է կամ վերափոխված գյուղատնտեսական հանդակների։
 Կենսաբազմազանության  նման  բարձր  ցուցանիշը  հնարավորություն  էընձեռում Չիչխանի միջին հոսանքում էկոզբոսաշրջության զարգացման համար։
 Առաջարկություն.  Քանի  որ  հետազոտված  տարածքի  յուրահատուկ  միկրոկլիմայական  պայմանների  պատճառով  Չիչխանի  հովիտն  էապես  տարբերվում է Աշոցքի տարածաշրջանի մնացած տեղամասերից, ուստի անհրաժեշտ էկատարել լրացուցիչ բուսաշխարհագրական հետազոտություններ, որը լավ նախապայման կլինի ռեկրեացիոն ռեսուրսների զարգացման համար։
  Նմանատիպհետազոտություններից հետո տարածքը կարելի է նաև վերածել արգելավայրի՝լուծելով լոկալ բնապահպանական խնդիր։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն     1.  Флора Армении. 1-7 тт., Ер.։
  Изд-во. АН Арм. ССР. 1954-1980.2.  Ղազարյան  Ռ.Ս.  Բուսանունների  հայերեն-լատիներեն-ռուսերեն-անգլերենֆրանսերեն-գերմաներեն բառարան – Եր., ԵՊՀ հրատ., 1981, 180 էջ։
 3.  ՀՀ բույսերի Կարմիր գիրք։
   Եր.։
  «Զանգակ» հրատ., 2010։
  592 էջ։
 4.  Մարտիրոսյան  Լ.  «Գորշաբերդ»  արգելավայրի  կենսաբազմազանությունը  ևդրա  պահպանության  մի  քանի  հարցերի  մասին  //  ԳՊՄԻ  Հանրապետականգիտական նստաշրջանի նյութեր։
  Գյումրի։
  “Էլդորոդո” հրատ., 2012։
  Էջ 148-152։
 Տեղեկություններ հեղինակների մասին,Ասյա Կառլենի Մարտիրոսյան - կենս. մագիստրոս, Ձորաշենի միջնակարգ դպրոցի ուսուցչուհի,E-mail։
  asya.martirosyan15@mail.ru Անուշ Ստյոպայի Խաչատրյան - կենս. գիտ. թեկն., դոցենտ, ԳՊՄԻ Կենսաբանության, էկոլոգիայի և նրանց դասավանդման մեթոդիկաների ամբիոնի ասիստենտ, E-mail։
  anush.s.khachatryan@gmail.com Էմմա Ռաֆիկի Սուվարյան - ԳՊՄԻ Կենսաբանության, էկոլոգիայի և նրանց դասավանդմանմեթոդիկաների ամբիոնԱնգին Ֆելիքսի Գրիգորյան - կենս. գիտ. թեկն., դոցենտ, ԳՊՄԻ Կենսաբանության, էկոլոգիայի ևնրանց դասավանդման մեթոդիկաների ամբիոն, E-mail։

Չիչխան  գետի  վերին  հոսանքի  շրջակա  տարածքում  ուսումնասիրվել  և  նկարագրվել  են  31  ընտանիքներին  պատկանող    135  բուսատեսակներ,  որոնց  թվում՝  ռելիկտային  ծագում  ունեցող  կաղամախու  բնական  անտառը։
   Տարածքում  հանդիպող  շատ  բուսատեսակներ  ժողովրդական  բժշկության  մեջ  օգտագործվող դեղաբույսեր են։
