ԳՐԻԳՈՐ Բ ՎԿԱՅԱՍԵՐԻ ԱԹՈՌԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ԵՎՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԾԱԼՔԵՐԸՀայ  ժողովրդի  արտագաղթի  առաջին  խոշոր  շրջափուլը,  որին  1020-ական  թթ.սկիզբ  էր  դրել  Վասպուրականի  հայությունը,  նկատելի  փոփոխություններ  առաջ  բերեց  հասարակական  միջավայրում  ու  նրա  կազմակերպման  ձևերում։
   Արտագաղթիհարուցած վերափոխումներն այնքան էին նշանակալի, իսկ հայրենիքը լքողների թվաքանակը՝  այնքան  մեծ,  որ  Կ.  Կահենը  չի  վարանել  արձանագրելու.  «Ամենակարևորարտագաղթերը հայերինն ու թուրքերինն են»1։
  Նոր իրադրության պայմաններում քաղաքական միավորները թերևս տևական ժամանակ ունակ չեղան համախմբելու տարաբնակեցված հայությանը, ուստի ազգային միասնության ապահովման գործին շուտով  լծվեց  Հայոց  եկեղեցին։
   Այդ  նույն  ժամանակ  ընթացքի  մեջ  էր  հասարակականկյանքի  փոփոխություններին  կաթողիկոսական  իշխանության  հարմարվելու  գործընթացը։
   Այս  ամենի  արդյունքում  ի  հայտ  եկած  նոր  իրողությունների  գնահատմանխնդիրը բարդանում է կաթողիկոս Գրիգոր Բ-ի՝ առաջին հայացքից հակասական կերպարի  պատճառով։
   Օտարալեզու  (մեծ  մասամբ՝  ֆրանսերեն)  ուսումնասիրություններում2, այնուհանդերձ, տրվել են բազմաթիվ հարցերի պատասխաններ, վերհանվել ենհայոց  հայրապետի  գործունեության  քաղաքական  հեռահար  նպատակները,  հիմնավորապես  ժխտվել  է  նրան  մոլեռանդ  ճգնավորի  կերպար  վերագրելու  տեսակետը։
 Միևնույն  ժամանակ  նկատենք  նաև,  որ  այդ  հետազոտություններում,  հավանաբարելնելով ծրագրային կամ ժամանակագրական շրջանակներից, ամբողջական լուսաբանություն  չեն  ստացել  մի  շարք  խնդիրներ,  օրինակ՝  Գրիգոր  Բ-ի  աթոռակալությանհանգամանքներ, ուստի հարկ է անդրադարձ կատարել Պահլավունյաց կաթողիկոսական տան հիմնադրի տպավորիչ գործունեությանը՝ նկատի առնելով վերը նշվածը։
 Խաչիկ Բ Անեցու մահը 1060 թ.3 թափուր թողեց հայոց հայրապետական աթոռը։
 Նոր կաթողիկոսի ընտրության՝ Բյուզանդական կայսրության կողմից արգելքը հայ ժողովրդին 5 տարի4 շարունակ թողեց առանց եկեղեցու առաջնորդի։
  Ի վերջո, 1065 թ.Կարսի  թագավոր  Գագիկ  Աբասյանն  իր  թագավորությունը  Բյուզանդիային  զիջելուգնով ձեռք բերեց հայոց նոր հայրապետ ընտրելու թույլտվությունը։
  Այս տրամաբանեcatholicos  Grégoire  II  le  Martyrophile  et  ses  pérégrinations,  «Բազմավէպ»,  1974,  v.  3-4,  pp.  306-325։
   Նույնի,L’Egypte vue par des Armeniens, Paris, 1988, էջ 7-24։
 3  Ընդունված  է  Պետրոս  Ա  Գետադարձի  աթոռակալությունը  հասցնել  մինչև  1058  թ.,  իսկ  Խաչիկ  Բ  Անեցունը՝ 1065 թ.։
  Տե՛ս  Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հ. Ա, Էջմիածին, 2001, սյուն 1458-1460, 1467, 1480։
 Հայտնաբերված  սկզբնաղբյուրները,  այնուհանդերձ,  հիմք  են  տալիս  կատարելու  նոր  թվագրություն։
   Այսհարցերի շուրջ տե՛ս «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ», Ե-ԺԲ դդ., աշխ.` Ա. Մաթևոսյանի, Երևան,1988, էջ 102, ծան. 1։
  Մաթևոսյան Կ., Անին մայրաքաղաք և կաթողիկոսանիստ, «ՊԲՀ», 2008, թ. 3, էջ 25։
 4 Հայոց կաթողիկոսարանի թափուրության տարիների հարցում սկզբնաղբյուրները միանշանակություն չենցուցաբերում։
   Մեզ  ավելի  հավանական  են  թվում  Վարդան  վարդապետի և  Ներսես  Լամբրոնացու վկայությունները. տե՛ս Վարդան վարդապետ, Հաւաքումն պատմութեան, Վենետիկ, 1862, էջ 102։
  Ներսէս Լամբրոնացի, Գաւազանագիրք, Ս. Ղազարի մատենադարան, ձեռ. 894, էջ 53ա-55ա։
 լի դատողությունը ոչ միայն չի հակասում սկզբնաղբյուրներին, այլև վկայված է դրանցից երկուսում։
  Այսպես, Ներսես Շնորհալին իր «Վիպասանություն» երկում հավաստիացնում է, որ Գագիկն իր թագավորությունը «այսր խնդրոյ (հայրապետի ընտրությանարտոնության - Ս. Բ.) փոխանակեալ»1։
  Մյուս կողմից էլ՝ Ներսես Շնորհալու անհայտկենսագիրը՝  «Պատմութիւն  վարուցն  սրբոյն  Ներսեսի  Շնորհալւոյ»  երկի  հեղինակն  էտալիս  համանման  վկայություն.  «Զամուրն  զԿարս  այսմ  խնդրելոյ  փոխանակեալտայր ի ձեռս Հոռոմոց, և առնոյր հրաման նստեցուցանել զո և կամեսցին յաթոռ հայրապետութեանն  Հայոց»2։
   Հ.  Բերբերյանը  չի  կասկածում  նշված  աղբյուրների  արժանահավատությանը.  «Շնորհալի  և  անոր  կենսագիրը  դեպքերուն  գրեթէ  ժամանակակից են, և ամէն պարագայի մէջ աւելի լաւատեղեակ կրնային ըլլալ, քան ուրիշները»3։
 Ժ.  Դեդեյանի  տպավորիչ  բնորոշմամբ՝  Կարսի  թագավորության  հանձնումով  «վճարվեց հայոց կաթողիկոսության վերականգնման գինը»4։
 Ինչո՞ւ նոր կաթողիկոս ունենալու իրավունք ձեռք բերած հայ քաղաքական միջավայրի ընտրությունը կանգ առավ Վահրամ Պահլավունու թեկնածության վրա։
  Մ. Օրմանյանը պարտադիր պայման է համարում այնպիսի գործչի ընտրության անհրաժեշտությունը, «որուն յունասէր զգացումները երկբայութեան տեղի չթողուին», ըստ այդմէլ՝  իրադարձությունը  բացատրում  է  միայն  այդ  մեկնակետից5։
   Իրականում,  սակայն,հայրապետական  ընտրության  վրա  կարևոր  պետք  է  եղած  լիներ  Սահակ  Պարթևիտեսիլքի6 ազդեցությունը։
  Այն, որ տեսիլքը մոռացված չէր խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում,  ապացուցվում  է  սկզբնաղբյուրների  օգնությամբ։
   Նախ՝  ինքը՝  կաթողիկոսն է իր իսկ գրած հիշատակարանում7 իր ընտրությունը կապում Սահակ Պարթևիտեսիլքի  հետ,  բացի  այդ  էլ՝  տեսիլքի  մասին  հիշատակություն  ունի  նաև  ՄատթեոսՈւռհայեցին8։
   Հասկանալի  է,  որ  հայ  հասարակական  միջավայրը  ևս  պետք  է  ծանոթլիներ դրան։
  Ղազար Փարպեցու  «Հայոց պատմության» մեջ տեղ գտած այդ տեսիլքիկանխագուշակմամբ՝  «լռեսցէ…  քահանայութիւն  ի  ցեղէ  արժանաւոր  քահանայապետին  Գրիգորի»9։
   Միայն  դարեր  անց՝  «մերձ  յերևումն  պղծոյն  անապատի»  տեսիլքիհամաձայն` «նորոգի աթոռ հայրապետութեան ի շառաւեղէ10 սրբոյն Գրիգորի»։
  Հաշվիառնելով  Պահլավունիների  ծագման  ավանդույթը  հայ  միջնադարյան  պատմագրության  մեջ՝  տեսիլքը  կարելի  է  համարել  կատարված։
   Հետաքրքիր  է,  որ  կաթողիկոսական աթոռը և՛ Լուսավորչի անմիջական հետնորդների (301-439 թթ.), և՛ Պահլավունիների (1065-1203 թթ.) ձեռքում  մնաց 138 տարի11։
  Երկու դեպքում էլ գահակալեց 7ական  հայրապետ։
   Այսպիսով,  Սահակ  Պարթևի  տեսիլքի՝  կաթողիկոսական  ընտրության վրա ունեցած ազդեցության մասին տեսակետը կարելի է ընդունելի համարել։
 Մատթեոս  Ուռհայեցին  տեղեկացնում  է,  որ  նախքան  աթոռակալությունը  Վահրամն  ամուսնացել  է,  սակայն,  շատ  չանցած,  լքել  կնոջը  և  հեռացել  աշխարհիկ  կյան1 Ներսէս Շնորհալի, Բանք չափաւ, Վենետիկ, 1928, էջ 592։
 2 Սրբոյն Ներսէսի Շնորհալւոյ Պատմութիւն Վարուցն, «Սոփերք Հայկականք», հ. ԺԴ, Վենետիկ,1854, էջ 17։
 3  Պէրպէրեան  Հ.,  Հայոց  կաթողիկոսական  աթոռին  բարձումը  11-րդ  դարին  երկրորդ  կէսին,  «Հանդէսամսօրեայ», 1967, թ. 1-12, էջ 342։
 4  Dédéyan  G.,  Les  Arméniens  sur  la  frontière  sud-orientale  de  Byzance,  fin  IXe-fin  XIe  siècles,  In։
   Travaux  de  la5 Օրմանյան Մ., սյ. 1490։
 6  Ղազար  Փարպեցի,  Պատմութիւն  Հայոց,  քնն.  բնագիրը՝  Գ.  Տեր-Մկրտչյանի  և  Ստ.  Մալխասյանցի,Երևան, 1982, էջ 66-82։
 7 «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ», Ե-ԺԲ դդ., էջ 109։
 8 Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրութիւն, գրաբար բնագիրը՝ Մ. Մելիք-Ադամյանի և Ն. Տեր-Միքայելյանի, Երևան, 1991, էջ 246։
 9 Ղազար Փարպեցի, էջ 76։
 10 Նույն տեղում, էջ 78։
 11 Ալիշան Ղ., Շնորհալի և պարագայ իւր, Վենետիկ, 1873, էջ 14։
 քից1։
   Համարվել  է,  թե  նա  անցել  է  քահանայական  ձեռնադրության,  վերանվանվելԳրիգոր  և  հավանաբար  քաշվել  Ամանոսի  Սև  լեռները՝  ճգնակեցության2։
   Սակայնվճռական վկայություն ունենք հիշատակարաններից մեկում. «Խաւսք Գրիգորիսի Հայոց  կաթողիկոսի,  ի  նախ  Վահրամ  առձայնեալ,  և  յորժամ  կաթողիկոս  ձեռնադրեցաւԳրիգորիս  կոչեցաւ,  յանուն  նախնոյն  իւրոյ  Սրբոյն  Գրիգորի  Լուսաւորչին»3։
   Փաստորեն, Վահրամի անվանակոչությունը կատարվել է հենց կաթողիկոսական ձեռնադրության  ժամանակ,  որն  առաջինն  էր  նրա  հոգևոր  կյանքում։
   Եթե  նա  նախքան  այդ  էլձեռնադրված  լիներ,  ապա  անվանակոչված  կլիներ  հենց  այդ  ժամանակ,  ոչ  թե  աթոռակալելիս։
  Ստացվում է, որ Վահրամ-Գրիգորը աշխարհիկ կյանքը լքել է կաթողիկոսական աթոռ բարձրանալիս և հանուն հենց  դրա։
  Նա ամենևին էլ չի եղել հոգևորական  նախքան  հայրապետ  ընտրվելը։
   Ո՞րն  է  ամենաուշագրավը։
   Հայոց  պատմությանմեջ արդեն իսկ կար դրա նախադեպը. 855 թ. կաթողիկոս էր ընտրվել Զաքարիա Ձագեցին՝  մի  աշխարհական,  որին  նույն  օրում  շնորհվեցին  եկեղեցական  բոլոր  աստիճանները։
   Երկրորդ  համանման  դեպքով  հայոց  եկեղեցական  կյանքում  հաստատվումէ ավանդույթ, երբ կենսական խնդիրների լուծումը անհրաժեշտ է դարձնում եկեղեցական կանոնների անտեսումը և ցանկալի անձի, թեկուզ աշխարհականի կաթողիկոսական ձեռնադրությունը։
  Իսկ Գրիգոր անվան ընտրությունը պետք է խորհրդանշեր կաթողիկոսական  ինստիտուտի  «նորոգումը»  Լուսավորչի  օրինակով  ու  նրա  հետ  հայոցնոր հայրապետի ունեցած տոհմական կապը։
 Ահա այսպիսի հետաքրքիր հանգամանքների բերումով է, որ հայոց կաթողիկոսական  աթոռ  բարձրացավ  Վահրամ-Գրիգոր  Պահլավունին։
   Նրա  ինչպես  աթոռակալումը, այնպես էլ եկեղեցական առաջնորդության շրջանը նշանավորվեց մի շարք իրողություններով,  որոնք  Հայոց  եկեղեցու  վերակազմակերպման  գործընթացի  արդյունքէին։
  Այսպես, եկեղեցական ժողովը միառժամանակ կորցնում է հայրապետական ընտրությունը  վավերացնող  մարմնի  իր  գործառույթը՝  այն  հանձնելով  «սուրբ  հոգուն»։
 Պատահական չէ, որ Գրիգոր Վկայասերի ընտրության առթիվ Մ. Օրմանյանը գրում է.«եպիսկոպոսներէն  գումարուած  ընտրողական  ժողով  չէ  եղածը»4։
   «Զսա  (Գրիգոր  Բին  -  Ս.Բ.)  յայտնեաց  Հոգին  Սուրբ  նստել  յաթոռ  սուրբ  Լուսավորչին»,-  հաղորդում  էպատմագիրը5։
  Բարսեղ Ա-ն ևս կաթողիկոս է դառնում «հրամանաւ Հոգւոյն»6։
  Այսպիսով,  քաղաքական  հանգամանքների  բերումով  եկեղեցական  ժողովը  միառժամանակզրկվում  է  կաթողիկոսական  ընտրություն  անցկացնելու  իրավասությունից,  որը,  հայպատմագրության  ընկալմամբ,  հանձնվում  է  «սուրբ  հոգուն»։
   Իրականում  վերադարձէ կատարվում կաթողիկոսական իշխանության ժառանգականության կարգին. հայրապետական  աթոռն  անցնում  է  Պահլավունյաց  տան  անդամներին,  որոնք  իրենք  եննշանակում  իրենց  հաջորդողներին՝  այդպիսով  «սուրբ  հոգու  շնորհը»  փոխանցելովնրանց։
   Հայոց  կաթողիկոսական  պաշտոնի  ժառանգականությունն  արդեն  իսկ  ուներերկու նախադեպ։
  Սահակ Պարթևի մահը վերջ էր դրել Լուսավորչի տոհմի ժառանգական  կաթողիկոսական  իշխանությանը։
   Տոհմակիցներ  էին  նաև  10-11-րդ  դդ.  ընդմիջումներով  իրար  հաջորդած  5  հայրապետները7,  որոնք  միավորվում  են  «Պետրոսյանտան»8 մեջ։
  Պահլավունիները, այդպիսով, 3-րդ տոհմն էին հայրապետի պաշտոնում։
 1 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 102։
 2 Տե՛ս Պողարեան Ն., Հայ գրողներ, Ե-ԺԷ դարեր, Երուսաղեմ, 1971, էջ 194։
  Օրմանյան Մ., սյ. 1491-1492։
 3 «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ», Ե-ԺԲ դդ., էջ 135։
 4 Օրմանյան Մ., սյ. 1489։
 5 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 168։
 6 Նույն տեղում, էջ 360։
 7 Անանիա Ա Մոկացի, Խաչիկ Ա Արշարունի, Սարգիս Ա Սևանցի, Պետրոս Ա Գետադարձ, Խաչիկ Բ Անեցի։
 8 Կաթողիկոսական դինաստիայի անվանման առթիվ տե՛ս Dédéyan G., Les Arméniens…, էջ 230-232։
 Հայոց եկեղեցու վերակազմակերպման մյուս դրսևորումը կաթողիկոսական տիտղոսի  փոփոխությունն  էր։
   Արդեն  Գրիգոր  Գ-ի  աթոռակալության  կապակցությամբՄատթեոս  Ուռհայեցին  գործածում  է  «Կաթողիկոս  ամենայն  տանն  Հայոց»1  արտահայտությունը՝  «կաթողիկոս  Հայոց  Մեծաց»-ի  փոխարեն։
   1160-1170-ական  թթ.  հայբյուզանդական  բանակցությունների  վավերագրերում  ևս  գտնում  ենք  նոր  տիտղոսիգործածության  դրվագներ2։
   Դիտված  փոփոխության  պատճառը  միանգամայն  տրամաբանելի է. հայոց կաթողիկոսարանի աշխարհագրական («Հայոց Մեծաց») ընկալումը  հետզհետե  փոխարինվում  է  էթնիկական  հատկանիշով3։
   Հայոց  կաթողիկոսը  այսուհետ ոչ միայն սոսկ Մեծ Հայքի, այլև տարասփռված ողջ հայության հոգևոր առաջնորդն  է։
   Այս  գիտակցումով  է  1160-ական  թթ.  Ներսես  Շնորհալին  սահմանել  հայոցկաթողիկոսի  հոգևոր  իրավասության  սահմանները՝  այն  տարածելով  հայազգի  բոլորայն քրիստոնյաների վրա, «որք յարևելս՝ ի սեփական աշխարհս Հայաստանեայց բնակեալք,  և  որք  յարևմտեան  կողմանսդ  սահեալք  նշդեհութեամբ,  և  որք  ի  Միջերկրեայս»4։
  Հայոց եկեղեցու առաջնորդի նոր տիտղոսն օտար սկզբնաղբյուրների կողմիցհամարժեք է դիտվում «խալիֆա» մահմեդական տիտղոսին5։
 Բնական  է,  որ  եկեղեցական  համակարգի  այդ  էական  փոփոխությունները,  անշուշտ,  իրենց  կնիքը  պետք  է  դնեին  կաթողիկոսների  գործունեության  վրա։
   Ահա  այսմեկնակետից էլ հարկ է ուսումնասիրել Գրիգոր Բ-ի ձեռնարկած հեռավոր ու տևականճանապարհորդությունները,  որոնք  արդյունք  էին  առավելապես  քաղաքական  նպատակադրումների,  քան  կրոնական  նախանձախնդրության  կամ  հոգևոր  պահանջմունքների  բավարարման։
   Կաթողիկոսի  մասին  ամենից  շատ  տեղեկություններ  հաղորդող ու ժամանակով ամենամոտ պատմագիր Մատթեոս Ուռհայեցին այդ ճամփորդությունները  բացատրում  է  «միայնակեցութեան  սիրով»6,  «փափագանօք  ի  գլուխլերանց բնակիլ»7, «ընդ անապատսն առաջին սրբոց հարցն»8 շրջելու մտադրությամբ։
 Այս մեկնաբանությունը տեղ է գտել նաև մի շարք ուսումնասիրություններում։
  ԳրիգորԲ-ի ճամփորդությունները բացատրվել են  «նախասիրած ճգնավորական կենցաղ վարելու և քրիստոնէական կեդրոնները այցելելու փափագով»9 (Ն. Պողարյան),  «կրօնաւորական  բարեպաշտութեանց»10  մղումով  (Մ.  Օրմանյան),  «ասկետիկ  սխրանքներիտենչով»11 (Մ. Շիրինյան)։
  Որքան էլ մեզ համար ելակետային լինեն Մատթեոս Ուռհայեցու հաղորդումները, այնուհանդերձ պետք է դրանց վերաբերել որոշակի զգուշավորությամբ, մասնավորապես՝ հակասություն է ծագում այն հարցում, թե ինչու է «սեփական  հոտը»  տևական  ժամանակով  լքող  ու  միայն  իր  անձի  փրկության  մասին  մտածող  կաթողիկոսը  նույն  պատմագրի  կողմից  բնորոշվում  որպես  «սիւնն  հաւատոյ  Հայաստանեայց»,  «պարիսպ  սրբոյ  եկեղեցւոյ»12։
   Խնդիրն  այն  է,  որ  Մատթեոս  Ուռհայեցին  հավանաբար  նպատակ  ունի  քողարկելու  ճանապարհորդությունների  իրականպատճառը։
  Այն, որ նա պետք է տեղյակ լիներ Գրիգոր Բ-ի՝ գոնե Եգիպտոս կատարածուղևորության մանրամասներին, գրեթե միանշանակ է. չէ՞ որ Ֆաթիմյանների հայազ1 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 360։
 2  Բոզոյան  Ա.,  Հայոց  կաթողիկոսի  նորովի  ընկալումը  Բագրատունյաց  թագավորության  անկումից  հետո,«Քրիստոնյա Արևելքը և Հայաստանը», Երևան, 2000, էջ 80-85։
 3 Նույն տեղում։
 4 Ներսես Շնորհալի, Թուղթ ընդհանրական, աշխ.՝ Է. Բաղդասարյանի, Երևան, 1995, էջ 53։
 5 Բոզոյան Ա.,Հայոց կաթողիկոսի նորովի ընկալումը…, էջ 83-84։
 6 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 204։
 7 Նույն տեղում, էջ 206։
 8 Նույն տեղում, էջ 228։
 9 Պողարեան Ն., էջ 194։
 10 Օրմանյան Մ., սյ. 1498։
 12 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 324։
 գի  կրոնափոխ  վեզիր  Բադր  ալ-Ջամալին  Կահիրեի  պարիսպների  երկրորդ  գծի  կառուցման  նպատակով  հենց  Եդեսիայից  էր  տարել  բազմաքանակ  հայ  արհեստավորներ,  իսկ  ողջ  շինարարության  վերահսկողությունը  հանձնել  էր  Հովհան  Կրոնավորին՝դարձյալ  Եդեսիայից։
   Սակայն  պատմագիրը  Բադրին  հիշատակում  է  միայն  մեկ  անգամ՝ սելջուկ զորավար Ախսիսին հաղթելու և ողջ Եգիպտոսում խաղաղություն հաստատելու  կապակցությամբ,  այն  էլ՝  առանց  անվան,  միայն  ըստ  տիտղոսի՝  Ամիր-Ճոշձևով (ամիր-ալ ջույուշ՝ զորքերի առաջնորդ)։
  Բազմաթիվ մանրամասնությունների տիրապետող  Մատթեոս  Ուռհայեցին  գրեթե  լռում  է  Բադրի  տպավորիչ  գործունեությանվերաբերյալ.  հասկանալի  է,  որ  եկեղեցական  պատմագիրն  առնվազն  անհանդուրժողականություն պետք է հանդես բերեր հավատափոխ հայի հանդեպ։
 Մատթեոս Ուռհայեցին լռում է նաև Գրիգոր Բ-ի՝ Կ. Պոլիս և Հռոմ կատարած ճանապարհորդությունների իրական նպատակների վերաբերյալ՝ չցանկանալով պատմելհայոց  կաթողիկոսական  աթոռը  վերականգնող  ու  նրա  վրա  Լուսավորչի  տոհմին  վերահաստատող կաթողիկոսի միարարական գործունեության մասին։
  Ուստի, պատմագիրը նպատակ ունի մի կողմից՝ իդեալականացնելու Գրիգոր Բ-ին՝ նրան վերագրելովԳրիգոր  Լուսավորչին  հատուկ  գծեր,  մյուս  կողմից  էլ՝  քողարկելու  նրա  ճամփորդությունների  քաղաքական  հիմքը։
   Հատկանշական  է,  որ  Ներսես  Շնորհալու  անհայտկենսագիրը  չի  միանում  Գրիգոր  Բ-ին  սոսկ  ուխտավորի  կերպար  վերագրողների  բանակին. «Շրջէր միշտ առ նոսա (քրիստոնյա հայերի մոտ - Ս. Բ.) և խրատէր զամենեսեան գնալ յօրէնս և ի պատուիրանս»1։
  Այսպիսով, տարաբնակեցված հայությանը այցելելու  և  ստեղծված  քաղաքական  իրավիճակին  արձագանքելու  նպատակադրումովհայոց  կաթողիկոսը  ձեռնարկում  է  տևական  ճանապարհորդություններ  դեպի  Կ.  Պոլիս, Հռոմ, Եգիպտոս, Երուսաղեմ… Դրանց հերթականության և թվագրության վերաբերյալ սկզբնաղբյուրների հաղորդած տվյալները խիստ բազմազան են և աններդաշնակ2։
   Այն  հանգամանքը,  որ  Գրիգոր  Վկայասերը  կարող  էր  մի  քանի  անգամ  այցելելնույն վայր, ուսումնասիրողին չի թողնում որևէ սկզբնաղբյուրի նկատմամբ անվստահություն ցուցաբերելու իրավունք՝ այդպիսով զրկելով նաև ուղևորությունների հաջորդականության  և  թվագրության  համակարգված  պատկեր  ներկայացնելու  հնարավորությունից։
   Այսպես  օրինակ`  Վարդան  վարդապետի  վկայությամբ՝  գահակալումից  1տարի անց կաթողիկոսը մեկնում է Կ. Պոլիս3, մինչդեռ մյուս աղբյուրները ո՛չ հաստատում  են,  ո՛չ  էլ  հերքում  այս  տեղեկությունը,  ուստի  առավել  խելամիտ  մոտեցումըկողմնակի  տվյալների  և  տրամաբանական  դատողությունների  վրա  հիմնվելն  է։
   Այսճանապարհով  առաջնորդվելով՝  Ժ.  Դեդեյանը  Գրիգոր  Վկայասերի  ճամփորդությունների  սկիզբ  է  համարում  1074  թ.4։
   Դրանից  1  տարի  առաջ  Գրիգոր  Բ  արտոնել  էրՍարգիս  Հոնեցու  կաթողիկոսությունը՝  նրան  ուղարկելով  «զքօղն  և  զգաւազանն  ևզսուրբ  նշանն  Տէր  Պետրոսի»5։
   Այս  իրադարձությունը  Ժ.  Դեդեյանը  համարում  է«ակնհայտ հիմնավորում» 1074 թ. օգտին6. Փիլարտոս Վարաժնունուն ենթակա տարածքների7  հայության  հովվապետությունը  հանձնելով  Սարգսին՝  Գրիգորը  հանգիստկարող էր հեռանալ այդ շրջաններից ու սկսել իր ճամփորդությունները։
  Այս կարծիքըխիստ հավանական է, մանավանդ որ համապատասխանում է Մատթեոս Ուռհայեցու1 Սրբոյն Ներսեսի Շնորհալւոյ Պատմութիւն վարուցն, էջ 19-20։
 3 Վարդան վարդապետ, էջ 102։
 5 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 226։
 7 Փիլարտոսին ենթակա տարածքների մասին տե՛ս նույն տեղում, էջ 108։
 և Սմբատ պատմիչի վկայություններին1։
  Այսպիսով, հավանաբար 1074 թ. հայոց հայրապետը  ելնում  է  երկար  ճանապարհորդությունների,  որոնց  քաղաքական  ծալքերինկանդրադառնանք ստորև։
 Գրիգոր  Վկայասերի  ուղևորությունը  Կ.  Պոլիս  վառ  գույներով  ներկայացված  էՆերսես Շնորհալու կենսագրի կողմից։
  Կայսր Միքայել Է Դուկասը (1072-1078 թթ.) ևԿ.  Պոլսի  պատրիարք  Կոսմասը  (1075-1081  թթ.)  «մեծաւ  պատուով  ընկալան զնա»2։
 Գրիգորը,  որը  «քաջ  տեղեակ  էր  յունական  լեզուին  եւ  դպրութեանն»,  հարկադրվածեղավ մասնակցելու աստվածաբանական քննարկումների, ինչից հետո նրա հետ «կապեցան սիրով թագաւորն և բովանդակ իմաստնոցն ժողով»։
  Շատ չանցած՝ հայոց կաթողիկոսը թույլվություն խնդրեց մնալու բյուզանդական մայրաքաղաքում և օգտվելունրա  հարուստ  գրադարաններից։
   Կայսրը  ոչ  միայն  լիովին  բավարարեց  Գրիգորիխնդրանքը, այլև «կարգեաց ամենեցուն կերակուրս և ռոճիկս յարքունուստ»։
  Բազմաթիվ հայ թարգմանիչների և գիտնականների համախմբելով իր շուրջ՝ Գրիգոր Վկայասերը  ծավալում  է  թարգմանչական  տպավորիչ  գործունեություն։
   Ընդ  որում,  թարգմանված մատյանների քանակն ու նշանակությունն այնքան էին մեծ, որ հայոց հովվապետը, զգուշանալով այն բանից, որ հույները կարող են արգելել դրանց դուրսբերումըմայրաքաղաքից, թարգմանություններով բեռնված իր ուղեկիցներին գաղտնի կերպովնավ  է  նստեցնում՝  նրանց  միանալով  ավելի  ուշ3։
   Այս  ամենը  Ներսես  Շնորհալուն  հիշեցնում է 5-րդ դ. թարգմանական շարժումը. «Երկրորդ Մեսրոպ մեզ երևեալ // Զգիրսբազումս թարգմանեալ»4։
 Ավելի հետաքրքրական է այս ուղևորության քաղաքական ծալքերի վերհանումը։
 Մանազկերտի  ճակատամարտից  հետո  զինական  օգնության  խնդրանքով  ՄիքայելԴուկասը դիմել էր Հռոմի պապին։
  Դրան ի պատասխան՝ Գրիգորիոս Է-ն (1073-1085թթ.)  մտադրվել  էր  արշավանք  կազմակերպել  սելջուկների  դեմ,  անգամ`  անձամբգլխավորել  այն5։
   Կայսեր  և  պապի  միջև  ակտիվ  բանակցությունների  պայմաններումԳրիգոր  Վկայասերը,  ընդգրկվելով  Միքայել  Է-ի  դեսպանության  կազմի  մեջ6,  ճանապարհ  է  ընկնում  Հռոմ։
   Կայսեր  դեսպանագնաց  դառնալն  այնքան  էլ  զարմանալիչպետք է թվա, եթե նկատի ունենանք, որ Փիլարտոս Վարաժնունու իշխանության ծավալումն ու սելջուկյան սպառնալիքը կայսրությանը հարկադրում էին, դավանաբանական վեճերը մի կողմ թողնելով, հայոց կաթողիկոսին դիտելու զուտ որպես քաղաքական  գործիչ։
   Այս  առումով  տեղին  է  նշել,  որ  հայ  եկեղեցական  պատմագիրը  կայսերըներկայացնում  է  որպես  «այր  բարի  և  աստուածասէր,  զարդարեալ  ամենայն  առաքինութեամբ, … փայլեալ ուղղափառ հաւատովք»7։
  Կար մի կարևոր հանգամանք ևս.Փիլարտոսը,  Մանազկերտի  ճակատամարտում  Բյուզանդիայի  կրած  պարտությունիցօգտվելով,  հրաժարվել  էր  ճանաչել  Միքայել  Դուկաս  կայսեր  իշխանությունը։
   Մյուսկողմից  էլ՝  նա  զավթել  էր  Պահլավունիների  տիրույթները  Միջագետքի  բանակաթեմում,  սպանել  Թոռնիկ  Մուշեղյան-Մամիկոնյանին՝  Գրիգոր  Բ-ի  քրոջ  ամուսնուն,  Թել1  Մատթեոս  Ուռհայեցի,  էջ  228։
   Սմբատ  Սպարապետ,  Տարեգիրք,  Վենետիկ,  1956,  էջ  82։
   Երկուսն  էլճանապարհորդությունների սկիզբը դնում են 1074 թ.։
 2 Սրբոյն Ներսէսի Շնորհալւոյ Պատմութիւն վարուցն, էջ 22։
 3 Նույն տեղում, էջ 22-23։
  Տե՛ս նաև Տեր-Պետրոսյան Լ., Հայ հին թարգմանական գրականություն, Երևան,1984, էջ 30-31։
 4 Ներսէս Շնորհալի, Բանք չափաւ, էջ 593։
 5 Заборов М., Крестовые походы, Москва, 1956, с. 37-38. Նույնի, Папство и крестовые походы, Москва, 1960,էջ 27-30։
 7 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 228։
 Բաշիրը  խլել  Վահրամ  Պահլավունուց…  Ուստի  բնական  է,  որ  Փիլարտոսի  դեմ  պայքարում կայսրը լիովին կարող էր հենվել Պահլավունիների վրա1։
 Գրիգոր  Վկայասերի  ճամփորդությանը  դեպի  Հռոմ  տրվել  են  տարբեր  գնահատականներ։
  Մ. Օրմանյանն ու Ֆ. Թուռնըբիզը այն համարել են անհնար2, մինչդեռ Ղ. Ալիշանը,  Մ.  Չամչյանը,  Լ.  Կոգյանը,  Պ.  Անանյանը,  Ժ.  Դեդեյանը  հակառակ  կարծիքն  ենհայտնել3՝  արժանահավատ  համարելով  Կիրակոս  Գանձակեցու  վկայությունը.  «Եւ  երթեալ  սրբոյ  հայրապետին  ի  Հռոմ,  մեծապէս  պատուեցին  զնա  ազգն  ֆռանկաց»4։
   Այսփոքր մանրամասնությունը միակն է հայ պատմագրության մեջ Հռոմ ուղևորության վերաբերյալ. Մատթեոս Ուռհայեցին ու Սմբատ Սպարապետը5 սոսկ անվանապես են հիշատակում այն։
  Արդեն 10-11-րդ դդ. հայերը գրանցել էին արևմուտք (այդ թվում` Հռոմ)կատարվող  ուխտագնացությունների  հարուստ  ավանդույթ6։
   Հետաքրքրական  է  նշել,որ  դեռևս  8-րդ  դ.  մի  հայ  ուխտավոր  պապից  խնդրել  է  սուրբ  Պետրոսի  մասունք  ևստացել առաքյալի մատը7։
  Այս համատեքստում Գրիգոր Վկայասերի ճամփորդությունների այս հերթական դրվագին, քաղաքական բացահայտ երանգից զատ, կարելի է հաղորդել նաև ուխտագնացության բնույթ։
 Բյուզանդական  կայսեր  դեսպանությունը  որքան  էլ  հաջող  բանակցություններվարեր պապական շրջանակների հետ, այնուհանդերձ արևմուտքի ռազմական օգնությունը դատապարտված էր շուրջ 2 տասնամյակով հետաձգվելու։
  Գրիգորիոս Է պապի  և  Սրբազան  Հռոմեական  կայսրության  տիրակալ  Հենրիխ  Դ-ի  (1056-1106  թթ.)միջև  1075  թ.  սկիզբ  առած  սուր  հակամարտությունը  հակասելջուկյան  արշավանքկազմակերպելու որևէ հնարավորություն չէր թողնում։
 Այնուհանդերձ,  հայոց  կաթողիկոսի  և  պապի  միջև  կապը  սրանով  չընդհատվեց։
 Մեզ է հասել Գրիգորիոս Է-ի՝ 1080 թ. հունիսի 6-ի  թվակիր նամակը8՝ ուղղված  Սիննադայի  արքեպիսկոպոս  Գրիգորին,  որը  նույնացվում  է  Գրիգոր  Վկայասերի  հետ՝նկատի  առնելով  Սիննադա-Ծամնդավ  համապատասխանությունը9։
   1079  թ.  հայոցկաթողիկոսի  պատվիրակ  Հովհաննեսը  հանդիպել  է  պապի  հետ՝  նրան  խնդրելովպատժել Մակար անունով հայ հերետիկոսին, որը, Հայաստանից փախչելով, Հռոմումվարկաբեկում  էր  Հայոց  եկեղեցուն։
   Ընդառաջելով  հայ  պատվիրակի  խնդրանքին՝պապը  նրա  միջոցով  հայ  հայրապետին  նամակ  է  ուղարկում,  որում  արծարծվում  ենզուտ  ծիսադավանական  բնույթի  մի  քանի  հարցեր։
   Հատկանշական  է,  որ  նամակումԳրիգոր Վկայասերից չի պահանջվում ad limina այցելություն10, ինչը ցույց է տալիս, որայն արդեն իսկ կատարվել էր։
  Արևմուտքի հետ հարաբերությունները պահպանվել եննաև  հետագայում։
   Այս  մասին  է  վկայում  խաչակիրների  կողմից  Երուսաղեմի  գրավման  ժամանակ  (1099  թ.  հուլիս)  Գրիգոր  Վկայասերի  ներկա  գտնվելը  սուրբ  քաղա2 Օրմանյան Մ., սյ. 1498։
  Tournebize F., Histoire politique et religieux de l’Arménie, Paris, 1910, p. 165.3  Չամչեանց  Մ.,  Պատմութիւն  Հայոց,  հ.  2,  Երևան,  1984,  էջ  1000։
   Ալիշան  Ղ.,  էջ  34։
   Կոգեան  Լ.,  Հայոցեկեղեցին,  Բեյրութ,  1961,  էջ  368-371։
   Անանեան  Պ.,  Գրիգորիս  Վկայասէր  և  հայ  հռոմէական  յարաբերութիւնները, «Բազմավէպ», 1992, էջ 9-13։
  Dédéyan G., Les Arméniens…, pp. 252-261.4 Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց, Երևան, 1961, էջ 96։
 5 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 228։
  Սմբատ Սպարապետ, էջ 82։
 6  Դեդեյան  Ժ.,  Հայ  վանականները  և  ուխտավորները  Արևմտյան  Եվրոպայում  X  դարի  վերջում  -  XI  դարիսկզբում, «ՊԲՀ», 1984, թ. 3, էջ 21-36։
 8 Նամակի հայերեն թարգմանությունը տե՛ս Անանեան Պ., էջ 21-24։
 9 Նույն տեղում, էջ 13-14։
 10 Visite ad limina apostolarum-ը պահանջվում էր կաթոլիկ եկեղեցու հետ հարաբերվող մյուս եկեղեցիներից,ինչպես նաև կաթոլիկ բոլոր եկեղեցականներից, որոնց պարտավորություններից էին հնգամյա պարբերականությամբ ուխտագնացությունը դեպի Պողոս և Պետրոս առաքյալների մասունքներ և հանդիպումը պապի՝ որպես Պետրոսի հաջորդի հետ։
 քում1։
   Ահա  Կ.  Պոլսի  կայսերական  ու  պատրիարքական  և  Հռոմի  պապական  շրջանակների  հետ  ակտիվ  հարաբերությունների  կապակցությամբ  է,  որ  հայոց  հայրապետին վերագրվել է «միության շարժման նախակարապետի»2 դեր։
 Հայոց կաթողիկոսի ճամփորդությունների հաջորդ դրվագը կապված է Եգիպտոսի հետ։
  Այս կապակցությամբ հետաքրքրություն է  ներկայացնում հատկապես Կիրակոս Գանձակեցու վկայությունը, ըստ որի՝ նավաբեկությունից հետո Գրիգոր կաթողիկոսն աղոթքի միջոցով հասավ այն բանին, որ հորդառատ անձրև տեղա ողջ Եգիպտոսի վրա, ինչը սարսափ հարուցեց բնակչության շրջանում, որովհետև նախքան այդ միայն  Մովսես  մարգարեի  և  Հիսուս  Քրիստոսի  այցելության  ժամանակ  էր  անձրևելԵգիպտոսում3։
  Հայոց հայրապետը, շնորհիվ դրա, «բազում փառք և մեծութիւն ընկալաւ  ի  թագաւորէն  Եգիպտոսի»4։
   Այսպիսով,  հայ  պատմագրության  մեջ  հյուսվել  է  գեղեցիկ ավանդություն՝ մահմեդական երկրում հայոց հայրապետի ջերմ ընդունելությունը բացատրելու համար։
 Իրականում պատկերն այլ է։
  969 թ. Եգիպտոսում իշխանությունն անցել էր Ֆաթիմյաններին, որոնք իրենց գերիշխանությունն էին հաստատել Հյուսիսային Աֆրիկայում  և  Ասորիքի  առանձին  շրջաններում։
   Սակայն  կենտրոնական  իշխանության  թուլացման  գործընթացն  Ալ-Մուստանսիր  (1036-1094  թթ.)  խալիֆի  օրոք  հանգեցրեցտարբեր էթնիկ խմբերի միջև սուր բախումների, որոնք ուղեկցվում էին Եգիպտոսումմոլեգնող  երաշտով  և  սովով։
   Ի  զորու  չլինելով  կայունացնելու  դրությունը՝  խալիֆընամակով դիմեց Բադր ալ-Ջամալիին։
  Վերջինս կրոնափոխ հայ էր,  Տրիպոլիի կառավարիչ Ջամալ ալ-Դավլայի (այստեղից էլ՝ նրա անվան մի վերջնամասը) նախկին մամլուքը։
   Հայտնի  է  նաև,  որ,  Աքրայի  բերդապետի  պաշտոնից  բացի,  նրան  2  անգամվստահվել  է  նաև  Դամասկոսի  կառավարումը։
   Արձագանքելով  խալիֆի  հրավերին՝40-օրյա նավարկությունից հետո Բադրն իր 100 առագաստանավերով ժամանեց Կահիրե և խնջույքի ժամանակ կազմակերպեց բոլոր անհնազանդ ամիրաների սպանությունը,  իսկ  նրանց  զինվորներին  ստրկության  վաճառեց։
   Ալ-Մուստանսիրը  նրանհանձնեց վեզիրի պաշտոնը։
  Եգիպտոսի պատմության մեջ սկսվեց նոր շրջան, երբ կառավարման  համակարգում  վճռական  դերակատարությունը  խալիֆից  անցնում  է  վեզիրին։
   Այսպիսով,  Բադր  ալ-Ջամալին  ողջ  Եգիպտոսում  հաստատում  է  խաղաղություն և իր ձեռքը վերցնում երկրի ամբողջ իշխանությունը։
 Թեպետ Բադր ալ-Ջամալին չկարողացավ Ասորիքը ետ նվաճել սելջուկներից, այնուհանդերձ  1077  թ.  կարևոր  հաղթանակ  տարավ  Կահիրեին  սպառնացող  սելջուկզորավար Աթսիսի նկատմամբ։
  Բայց նրա քաղաքական գործունեության առավել կարևոր դրվագը վերաբերում է Եգիպտոսի ներքին կյանքին։
  Նա հաստատեց վեզիրայինժառանգական  դինաստիա.  նրան  հաջորդելու  եկան  ևս  6  հայազգի  վեզիրներ,  որոնցից Վահրամը (1135-1137 թթ.) քրիստոնյա էր։
  Բադրը նաև Ֆաթիմյանների ծավալապաշտական  գաղափարախոսությունը  փոխարինեց  եգիպտակենտրոն  ռազմականդիկտատուրայով5։
  Եվ վերջապես, երկրում ապահովվեց հայերի վճռական դերը։
  Այսպես, Բադրի բանակում գերակշռող թվաքանակ ունեին հենց հայերը։
  Հայազգի վեզիրը,  ըստ  Մատթեոս  Ուռհայեցու,  «վառեալ  գունդ  զորաց  ի  Հայոց  զօրականացն»6։
 Նույնն  է  հաղորդում  նաև  արաբ  պատմագիր  Միքայել  Տինիսցին.  «Ամիր  ալ-Ջույուշի1 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 286։
 2 Բոզոյան Ա., Գրիգոր Բ Վկայասեր, «Քրիստոնյա Հայաստան», Երևան, 2002, էջ 228։
 3 Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 96-97։
  Տե՛ս նաև Барсегов Ю., Отказ армян от берегового права, «ՊԲՀ», 1971,N 1, էջ 97։
 4 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 228։
 6 Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 250։
 (Բադրի  կոչումն  է  -  Ս.  Բ.)  բանակի  մեծագույն  մասը  կազմված  էր  հայերից»1։
   Այսպիսով, Բադր ալ-Ջամալին լիովին հենվում էր հայերի աջակցության վրա, ուստի պետք էխրախուսեր հայոց կաթողիկոսի այցելությունը Եգիպտոս։
  Երկրում հաստատված հայության թվաքանակն այդ ժամանակ հասնում էր «իբրև երեսուն հազարաց»2։
  Պատահական չէ, որ Գրիգոր Վկայասերն իր քրոջ որդուն՝ Գրիգորին, ձեռնադրում է այդ կողմերի հայության հոգևոր առաջնորդ։
  Հեռավոր Եգիպտոսում հայության քաղաքականդերի  այս  աննախադեպ  վերելքը  Ժ.  Դեդեյանը  բնորոշել  է  որպես  «մի  տեսակ  աքսորյալ Հայաստանի» առաջացում3։
  Նկատի առնելով 1038 թ. կնքված  բյուզանդա-եգիպտական  հաշտության  պայմանագիրը  և  2  երկրների  միջև  հարաբերությունների  հետագա սերտացումը՝ նա բացառված չի համարում, որ Գրիգոր կաթողիկոսը կարող էրԵգիպտոս  ժամանել  դիվանագիտական  առաքելությամբ՝  որպես  Միքայել  կայսերպատվիրակ4։
 Այսպիսով, Գրիգոր Բ Վկայասերը, այցելելով հայության տարաբնակեցված հատվածներին,  արձագանքում  էր  հայ  հասարակական  կյանքի  արմատական  փոփոխություններին։
   Անմիջական  կապեր  հաստատելով  բյուզանդական  կառավարող  շրջանակների,  պապականության  և  Ֆաթիմյանների  հետ՝  հայոց  կաթողիկոսը  քաղաքական նպատակներ էր հետապնդում և իր գործունեությունը նշանավորում նաև դիվանագետի վաստակով։
 Սարգիս ԲալդարյանԳՐԻԳՈՐ Բ ՎԿԱՅԱՍԵՐԻ ԱԹՈՌԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԾԱԼՔԵՐԸԲանալի բառեր՝ հայոց կաթողիկոսական գահի թափուրություն, եկեղեցական համակարգիվերակազմակերպում, քաղաքական ճանապարհորդություններ, պապականդեսպանագնացություն, հավատափոխ հայերի վեզիրություն, դիվանագետ-կաթողիկոս։

Խաչիկ  Բ  Անեցու  մահից  հետո  (1060  թ.)  հայոց  կաթողիկոսական  աթոռը  շուրջ  5  տարի  թափուր մնաց Բյուզանդական կայսրության արգելքի պատճառով։
  1065 թ. Գագիկ Աբասյանն  իր թագավորության դիմաց ստացավ նաև նոր կաթողիկոսի ընտրության թույլտվություն։
  Հոդվածում ցույց է տրվում, որ ընտրված հայրապետը՝ Գրիգոր Վկայասերը, կաթողիկոսական ընտրության պահին աշխարհական էր։
  Հայ ժողովրդի հասարակական կյանքի նշանակալի փոփոխությունները՝ մեծաքանակ զանգվածների արտագաղթ, եկեղեցական համակարգի վերակազմակերպում,  Գրիգոր  Վկայասերին  հարկադրեցին  ճանապարհորդություններ  ձեռնարկել  դեպի  Կոստանդնուպոլիս, Հռոմ, Եգիպտոս, Երուսաղեմ։
  Դրանցից յուրաքանչյուրն ուներ իր քաղաքական նպատակները, որոնց ուսումնասիրությունն էլ տրվել է սույն հոդվածում։
