Հանքավայրերի  որոնման  և  հետախուզման  ժամանակ  օգտակարէլեմենտների  պարունակության  որոնման  գործում  վերջերս  սկսել  ենավելիլայն  կիրառել  միջուկային  երկրաֆիզիկական  մեթոդները,մասնավորապես`  ռենտգենառադիոմետրակական  մեթոդը  (ՌՌՄ)։
   Այսմեթոդը, հիմնված լինելով առաջնային ռադիոակտիվ աղբյուրով որոշվողքիմիական  անալիզիէլեմենտի  ատոմների  գրգռման  և  արդյունքում  ստացված  բնութագրիչռենտգենյան ճառագայթների գրանցման վրա և իր ճշտությամբ չզիջելովնմուշարկման  ավանդականմեթոդներին,վերջիններիս գերազանցում է իր արագությամբ և էժանությամբ։
  ՌՌՄ-իմյուս  կարևոր  առանձնահատկությունը  չափումների  իրականացմանհնարավորությունն  է  բնական  տեղադրման  պայմաններում`  առանցնմուշները  վերցնելու  և  մշակելու։
   Ռենտգենառադիոմետրական  մեթոդըբավականին  լայն  կիրառվել  է  Հայաստանի  մի  շարք  հանքավայրերում(Ալավերդի,  Շամլուղ,  Արմանիս,  Ղափան,  Քաջարան,  Հանքասար)բնական  տեղադրման  պայմաններում  պղնձի,  մոլիբդենի,  ցինկի,կապարի  նմուշարկման  նպատակով,  որի  ընթացքում  մշակվել,ճշգրտվել և լուծվել են մեթոդական և կիրառական տարաբնույթ հարցեր։
 Երբ  Հայաստանում  մեթոդն  արդեն  իր  զարգացման  փուլն  էր  ապրում,հարևան Վրաստանում այն նոր սկսել էր կատարել իր առաջին քայլերը։
 ՌՌՄ-ի  փորձարկման  և  կիրառման  աշխատանքներին    աջակցելունպատակով  Վրաստանիերկրաբանականվարչության  Բոլնիսի  երկրաֆիզիկական  արշավախմբի  հրավերով  եղելենք  Վրաստանի  մի  շարք  հանքավայրերում։
   Այդ  համագործակցությանշրջանակներում  իրականացված  մեր  առաջին  աշխատանքներըկատարվել են Բոլնիսի շրջանի Պիտարետիի պղնձի հանքավայրում։
  Այդհանքավայրում  հետազոտական  աշխատանքներն  ուղեկցվում  էինբովանցքի  անցումով,  որի  հետագա  աշխատանքները  ճիշտ  ևարդյունավետ  կազմակերպելու  համար  խնդիր  էր  դրված  օպերատիվկերպով կատարել պղնձի նմուշարկում։
  Պարզ էր, որ այստեղ քիմիականանալիզ  ներառող  երկրաբանական  նմուշարկման  դանդաղ  մեթոդըպետք է իր տեղը զիջեր ռենտգենառադիոմետրական արագ մեթոդին։
 ՀանրապետությանՀանքատար  գոտին,  որտեղ  իրականացվում  էր  «Կենտրոնական»բովանցքի  հորատանցման  աշխատանքները,  հատում  է  վերին  կավճիհրաբխածին  շերտախմբին  և  ներկայացված  է  քվարցացված  տուֆերով,տուֆափշրաքարերով,  ալբիտոֆիրներով։
   Քվարցիտանման  ապարներիմոտ  250  մ  լայնությամբ  գոտին  տարածվում  է  Խրամի  գետի  երկուափերով ավելի քան 1,5 կմ [1]։
  Գոտու  ապարները խիստ ճեղքավորվածեն,  որտեղ  տարբեր  ուղղվածության  ճեղքերը  լցված  են  պիրիտի  ևխալկոպիրիտի,  ինչպես  նաև  շատ  փոքր  քանակության  սֆալերիտի  ևգալենիտի  ներփակումներ  պարունակող  քվարցով։
   Փոփոխված  գոտուկենտրոնական  մասում  առանձնանում  են  շատ  թե  քիչ  արտահայտվածերեք  հանքային  երակներ,  որոնք  ուսումնասիրված  են  հիմնականում «Կենտրոնական»  հորանցքի  միջոցով։
   Հիմնական  հանք  կազմողմիներալներն  են  քվարցը,  պիրիտը  և  խալկոպիրիտը։
   Խալկոպիրիտըկաթնասպիտակավուն կվարցում առանձնանում է բավականաին խոշորհատիկների տեսքով և հանդիսանում է պղնձի հիմնական միներալը այդհանքավայրում։
 է  БРА-6բովանցքում«Կենտրոնական»ռենտգենառադիոմետրականմեթոդով  փորձամեթոդական  աշխատանքները  նախնական  էտապումիրականացվել են փորվածքի  սկզբնական  մասում, որտեղ մոտ  60 մետրհատվածում  կատարված  էր  ակոսային    նմուշարկում,  և  հայտնի  էինքիմիական անալիզի տվյալները։
  Չափումները կատարվել են փորվածքիպատերով`  հանքային  գոտիներին  հատող  ակոսների  հետքերով։
 Օգտագործվելորպես  առաջնայինճառագայթման  աղբյուր  հանդիսացել  է  10  մ  Կյուրի  ակտիվության  109Cdիզոտոպը։
 համարօգտագործվել  է  CU-6P  քսենոնային  համեմատական  հաշվիչը,  որիէներգետիկ  թույլատրելիությունը  պղնձի  բնութագրիչ  ճառագայթմանէներգիայի  տիրույթումչափումներնիրականացվել  են  ինվերսիոն  զոնդով`  10  սմ  քայլով։
   Ինվերսիոն  զոնդիկիրառությունը  հնարավորություն  է  տվել  չափման  արդյունքների  վրանվազեցնելուուսումնասիրվողմակերևույթի  անհարթությունովպայմանավորված ազդեցությունը։
 (8,05  կէՎ)  կազմել  է  15%։
 ճառագայթներիԵրկրորդայինգրանցմանսարքը,որտեղինչպեսբնականԱյսպես,եղանակիՆմուշարկմանիրականացմաննաև  տարաբնույթընտրությունըպայմանավորվում  է  նմուշարկվող  միջավայրի  նյութական  կազմի,երկրաբանական  կառուցվածքային,  հանքայնացման  տիպի  և  այլառանձնահատկություններով։
 տեղադրմանպայմաններում  հանքանյութերը  ներկայանում  են  տարբեր  չափեր  ևձևեր,ունեցողներփակումների  և  երակների  տեսքով,  հետևաբար  ռենտգենառադիոմետրական  մեթոդի  կիրառման  համար  այդպիսի  միջավայրըհանդիսանում  է  խոշորահատիկ,  տարակազմ։
   Նման  պայմաններումՌՌՄ-ը  կիրառվում  է  չափման  սպեկտրալ  ինտենսիվության  կամսպեկտրալ հարաբերության եղանակներով [2, 3]։
  Բայց, հաշվի առնելովայն  հանգամանքը,  որ  նմուշարկվող  էլեմենտի`  պղնձի  անալիտիկ  գծիտիրույթում բացակայում էին խանգարիչ էլեմենտների բնութագրիչ կամցրման  ճառագայթներ,  չափումներն  իրականացրել  ենք  տեխնիկապեսավելի հեշտ և պարզ կիրառելի սպեկտրալ ինտենսիվության եղանակով։
 բաշխվածություն«Կենտրոնական»սպեկտրալինտենսիվությանռենտգենառադիոմետրականնմուշարկման  օրինակ  է  բերված  նկ.  1-ում,  որտեղ  արդեն  հայտնի  էիներկրաբանական նմուշարկման տվյալները։
 եղանակովբովանցքիպատերովԵրկրաբանական  ակոսային  նմուշարկման  տվյալներով  հայտնիտեղամասում իրականացված ռենտգենառադիոմետրական չափումներիտվյալների հիման վրա կառուցվել է էտալոնային կոր, որն օգտագործվելէընթացքում  պղնձիպարունակության  օպերատիվ որոշման համար։
  Նշենք, որ նմանատիպհետագա  աշխատանքներիհորանցմանՆկար  1.  «Կենտրոնական»  բովանցքում(Պիտարետի)  պղնձիռենտգենառադիոմետրական  նմուշարկման  օրինակ,  որտեղ  նախօրոքհայտնի էին ակոսային նմուշարկման տվյալները.ա  –  ակոսի  երկրաբանական  ուրվանկարը,  բ,  գ  –  պղնձիպարունակությունը  ակոսային  և  ռենտգենառադիոմետրականնմուշարկումով  (%),  1  –  անդեզիտ,  2  –  տուֆափշրաքար,  3  –լիմոնիտացում, 4 – սերիցիտացում, 5 – հանքայնացված գոտի, 6 – պղնձիհանքակտորներ, 7 – պիրիտ (1) և խալկոպիրիտ (2).  աշխատանքներ  իրականացնելիս  էտալոնային  կորեր  կառուցելուժամանակ  սովորաբար  համադրվում  են  ակոսային  երկրաբանականնմուշարկման    և  ռենտգենառադիոմետրական  չափումների  մետրայինինտերվալների միջինացված արժեքները։
 էրևերկրաբանականՍակայն  մեր  չափումների  ժամանակ  որոշ  ինտերվալների  համարստացվելռենտգենառադիոմետրականնմուշարկման  տվյալների  էական  տարբերություն`  պայմանավորվածհանքայնացման  անհավասարաչափ  բաշխվածությամբ  և  այն  փաստով,որ  երկրաբանական  նմուշարկման  է  ենթարկվում  ակոսից  վերցվածզանգվածը,  իսկ  ռենտգենառադիոմետրական  չափումները  կատարվումեն  ակոսի  հատակի  մակերևույթին։
   Սա  նշանակում  է,  որ  իրար  հետհամադրվում  են,  փաստորեն,  երկու  տարբեր  ծավալների  վրակատարված  չափման  արդյունքները,  այսինքն՝  կարելի  է  փաստել,  որբնակական  տեղադրման  պայմաններում  ռենտգենառադիոմետրականնմուշարկումը  երկրաբանականի  նկատմամաբ  համատեղված  կամկցորդված  է։
   Նման  դեպքերում  էտալոնային  կորեր  կառուցելու  համարճիշտ  կլիներ  ռենտգենառադիոմետրական  չափումները  նույն  նշագծովկատարել  երկու  անգամ՝  մինչ  ակոսով  հանքանմուշի  վերցնելը  ևվերցնելուց  հետո`  ակոսի  հատակով։
   Քանի  որ  Պիտարետիիհանքավայրում  այդ  հնարավորությունն  արդեն  չունեինք,  հուսալիէտալոնային կոր ստանալու համար մենք վարվել ենք հետևյալ կերպ։
 Երկրաբանական  նմուշարկման  և  ռենտգենառադիոմետրականչափումների արդյունքները համադրելու ժամանակ այդ պարամետրերըմիջինացրել  ենք  ոչ  թե  մետրային  ինտերվալներով,  այլ  առանձինհանքայնացման  գոտիներով,  երակների  խմբերով  և  եզրագծերով,  իսկառանձին  դեպքերում՝  պարզապես  միջինացման  ինտերվալներըմեծացնելով։
 Այդ  մոտեցմամբ  կառուցված  էտալոնային  կորը  ներկայացված  է  նկ. 2-ում։
 Նկար  2.  Պղնձի  բնութագրիչ  ճառագայթման  ինտենսիվությանկախվածությունը նրա պարունակությունից (էտալոնային կոր)կորը՝Ունենալովէտալոնայինռենտգենառադիոմետրականմեթոդով  նմուշարկումն  իրականացրել  ենք  «Կենտրոնական»  բովանցքիհորատանցման  աշխատանքներին  զուգահեռ։
   Չափումները  կատարվելեն կարճ (10 սմ) քայլերով, որոնք հնարավորություն են տվել փորվածքիպատերի  նշագծված  ուղղությամբ  տվյալները  ստանալ  անընդհատ`դրանով  իսկ  ավելի  հստակեցնելով  հանքայնացման  բաշխման  ևտեղադրման  առանձնահատկություններն  ու  օրինաչափությունները։
 Չափման  օրինակ  է  ներկայացված  նկ.  3-ում,  որտեղ  պղնձիպարունակությունը  մետրական  ինտերվալով  որոշվել  է  սկզբումռենտգենառադիոմետրական  մեթոդով,  այնուհետև  ավելի  ուշ  ստացվածերկրաբանական  ակոսային  նմուշարկման  տվյալները  համեմատվել  ենՌՌՄ-ի արդյունքների հետ։
 Նկար«Կենտրոնական»բովանցքում  ՌՌՄ-ովնմուշարկման օրինակ, որտեղ երկրաբանական նմուշարկումըկատարվել  է  ավելի  ուշ  (պայմանական  նշանները  նույնն  են,ինչ նկ. 1-ում).ճշտությունը,նմուշարկմանՌենտգենառադիոմետրական  մեթոդով  ուսումնասիրվող  էլեմենտի(մեր  դեպքում`  պղնձի)  պարունակության  քանակական  որոշմանճշտգրտությունը գնահատելու համար սովորաբար այն համեմատում եներկրաբանական  մեթոդով  ստացված  տյալների  հետ`  վերջիններսընդունելով  որպես  իրական  ու  ճիշտ։
   Սակայն  պետք  է  նկատել,  որերկրաբանականորի  թույլատրելիսահմանների  մեջ  փորձում  են  «տեղավորել»  ՌՌՄ-ի  տվյալները,տարածվում  է  երկրաբանական  նմուշարկման  միայն  վերջին  օղակի`քիմիական անալիզի տվյալների, այլ ոչ ամբողջ պրոցեսի վրա։
  Պրոցեսնիր  մեջ  ներառում  է  նաև  նմուշների  վերցնում    և  մշակում,  որոնք  ունենիրենց  երբեմն  բավականին  մեծ  սխալները։
   Եթե  նույնիսկ  նմուշներիվերցման  և  մշակման  հետ  կապված  սխալները  նվազեցվեն,  միևնույն  է,հանքայնացման  փոփոխությամբ  և  անհամաչափ  բաշխվածությամբպայմանավորված,  երկրաբանական  և  ռենտգենառադիոմետրականնմուշարկման  տվյալները  իրարից  ունենալու  են  շեղումներ։
   Այդշեղումները առանձնապես զգալի են մետրական ինտերվալների համարստացված  տվյալների  համեմատության  ժամանակ։
   Նման  դեպքերում,ինչպես  նշվեց  վերևում,  պետք  է  մեծացնել  համեմատման  համարվերցված  և  միջինացված  ինտերվալները։
   Իսկ  մեր  կարծիքով  ՌՌՄ-իհուսալիության  գնահատման  համար  անհրաժեշտ  է  որպես  չափանիշվերցնել  ոչ  թե  որոշվող  էլեմենտի  միջին  պարունակությունը,  այլ  երկուեղանակներով որոշված նրա գծային պաշարների համընկնումը [3]։
 բովանցքումկատարված«Կենտրոնական»ռենտգենառադիոմետրական  նմուշարկման  ամբողջական  տվյալների  մշակմանարդյունքներըևմոտեցումների հավաստիությունը։
 են  առաջարկվողհաստատումմեթոդներիԱյսպես,  ռենտգենառադիոմետրական  մեթոդով  ամբողջ  բովանցքում  նմուշարկված  պղնձի  պարունակության  2  մետր  ինտերվալովմիջինացված  տվյալներով  որոշված  միջին  քառակուսային  հարաբերական շեղումը կազմել է 13 %, իսկ գծային պաշարների համադրմանդեպքում` ընդամենը 6 %։
 Ստացված  տվյալները  լիովին  բավարարում  են  հետախուզականբնական  տեղադրմանաշխատանքների  կատարմանպայմաններում  պղնձի  պարունակության  որոշման  ճշտությանըներկայացված  պահանջները,  որոնք  և  հիմք  են  հանդիսացելՊիտարետիի հանքավայրում ՌՌՄ-ի հետագա կիրառմանը։

«Կենտրոնական»  բովանցքի  հանքանյութում  պղնձի  պարունակության  որոշման  նպատակով  կիրառվել  է  ռենտգենառադիոմետրական  մեթոդը  (ՌՌՄ)։
   Այստեղ  չափումնփրը  կատարվել  են  բովանցքի  պատերի  վրա  հորատանցման  աշխատանքներից  անմիջապես  հետո,  որտեղ  դեռևս  չեն  եղել  երկրաբանական նմուշարկման տվյալները։
   Ռենտգենառադիոմետրական  մեթոդի  տվյալների  կիրառումը  լեռնափորվածքային  շարունակվող  աշխատանքների  ապահովել  է  կատարման բարձր արդյունավետությունը։
   Հետագայում  իրականացված  երկրաբանական  ակոսային  նմուշարկման  տվյալները  հաստատել  են  ՌՌՄ-ի  բարձր  ճշտությունը։
  Ընդ որում ՌՌՄ-ի հուսալիության գնահատման ժամանակ  որպես հիմնական չափանիշ ընդունվել է ոչ թե որոշվող էլեմենտի միջին  պարունակությունը,  որը  սովորաբար  ընդունված  է,  այլ  նրա  գծային  պաշարի համընկնելիությունը։
