ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲՈՒՅՍԵՐՈՒՄԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ ՄԵՏԱԲՈԼԻՏՆԵՐԻ ԿՈՒՏԱԿՄԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՎՐԱԱվիցենան իր «Բժշկական գիտության կանոն»-ում գրել է. «Բժիշկը երեք միջոցունի հիվանդի տառապանքը մեղմելու համար՝ խոտ, դանակ և խոսք»։
  Ֆիտոթերապիան՝  բուժական  բույսերի  կիրառումը  բուժիչ  նպատակներով,  հազարամյակներիպատմություն ունի և ժամանակակից բժշկության մեջ վերածնունդ է ապրում։
 Դեռևս հնում ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվել են բուսական էքստրակտներ, որոնք դրական ազդեցություն են գործել նույնիսկ այնպիսի հիվանդությունների  ժամանակ,  ինչպիսիք  են  չարորակ  նորագոյացությունները,  շաքարայինդիաբետը, մաշկային հիվանդությունները և այլն [1]։
 Վերջին  տարիներին  մեծ  ուշադրություն  է  դարձվում  դեղաբույսերի,  ստացվածթուրմերի քիմիական բաղադրության ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև  տարբեր հիվանդությունների  բուժման  նպատակներով  դրանց  կիրառությանը  բժշկության  մեջ։
 Դեղաբույսերի  բուժական  արժեքը  որոշվում  է  դրանց  բաղադրության  մեջ  մտնողկենսաբանական  ակտիվ  նյութերով։
   Կենսաբանորեն  ակտիվ  կոչվում  են  բոլոր  այննյութերը,  որոնք  ունակ  են  ազդեցություն  ունենալ  օրգանիզմում  ընթացող  կենսաբանական  պրոցեսների  վրա  [2]։
   Կենսաբանորեն  ակտիվ  կարևորագույն  նյութերիշարքին  են  պատկանում  հակաօքսիդիչները,  որոնք  պաշտպանում  են  օրգանիզմնազատ ռադիկալներից և թթվածնի ակտիվ ձևերից։
  Ազատ ռադիկալները թթվածնովառաջ  են  բերում  օրգանական  մոլեկուլների  ոչ  լրիվ  օքսիդացում։
   Այդ  պրոցեսինանվանում  են  պերօքսիդային  օքսիդացում։
   Հակաօքսիդիչները  խոչընդոտում  ենլիպիդների  օքսիդացմանը  և  օքսիդացման  հետևանքով  առաջացած  անցանկալիպրոդուկտների  գոյացմանը։
   Հակաօքսիդիչներն  ընդունակ  են  կանգնեցնել  ազատռադիկալային  օքսիդացման  ռեակցիաների  ընթացքը,  վերականգնել  քայքայվածկապերը։
 Դեղաբույսերի  բաղադրության  մեջ  մտնող  կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերըպատկանում են քիմիական միացությունների տարբեր դասերի։
  Հիմնական ազդանյութերի  թվին  են  պատկանում  ֆենոլային  միացություները՝  պոլիֆենոլները  կամբիոֆլավոնոիդները,  վիտամինները,  կումարինները,  եթերայուղերը,  թթուները,  դաբաղանյութերը  և  այլն։
   Ֆենոլային  միացություններն  արդյունավետ  փոխազդում  ենազատ ռադիկալների հետ։
  Սակայն բույսերի քիմիական բաղադրությունը որակապեսև քանակապես հաստատուն չէ, այլ տատանվում է կախված մի շարք հանգամանքներից՝1.  բույսի տեսակից,2.  բույսի տարիքից,3.  բույսի օնտոգենեզի էտապից,4.  վեգետացիայի փուլից, 5.  հողի քիմիական բաղադրությունից, 6.  աշխարհագրական և բնակլիմայական պայմաններից,  7.  էկոլոգիական արտաքին այլ պայմաններից։
 Հակաօքսիդիչները միացություններ են, որոնք պաշտպանում են բջիջները օքսիդացման  պրոցեսներից  [3]։
   Մեր  մոլորակում  գրեթե  բոլոր  քայքայման  գործընթացները թթվածնի մասնակցությամբ ընթացող օքսիդացման ռեակցիաներ են։
  Օրինակայդպիսի  պրոցեսներ  են  երկաթի  ժանգոտումը,  անտառում  տերևների  փտումը։
 Ծերացումը ևս  կարելի է համարել օքսիդացման գործընթաց։
 Բուսական  էքստրակտների  հակաօքսիդիչ  հատկությունների  ուսումնասիրմանամենաճշգրիտ  եղանակներից  մեկը  կինետիկական  եղանակն  է։
   Այն  օրգանականմիացությունների  ռադիկալային-շղթայական  օքսիդացման  ռեակցիաների  կինետիկայի ուսումնասիրություն է` հիմնված կլանված թթվածնի ծավալաչափական գրանցումների վրա [4]։
  Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս որոշել ինչպես հակաօքսիդիչ  նյութերի  ընդհանուր  քանակը  հետազոտվող  էքստրակտում,  այնպես  էլ`  դրանցհակաօքսիդիչ ակտիվությունը։
 Հակաօքսիդիչի կամ ինհիբիտորի ակտիվությունը բնութագրվում է ինհիբիտորիվրա պերօսիլային ռադիկալների հատման ռեակցիայի արագության հաստատունով։
 RO(cid։
 2870)∙(cid։
 3397)InH							(cid։
 2921)(cid։
 3123)				 (cid։
 4657)(cid։
 1755)(cid։
 1755)(cid։
 1755)(cid։
 4654)	ROOH(cid։
 3397)In∙Մեր  կողմից  հետազոտված  էքստրակտների  հակաօքսիդիչ  հատկությունները ուսումնասիրել ենք կումոլի հարուցված օքսիդացման ռեակցիայի օրինակով։
  Կումոլիընտրությունը բացատրում ենք նրանով, որ, նախ, այն հեշտ օքսիդացող նյութ է, ևերկրորդ,  դրա  օքսիդացման  մեխանիզմը  և  կինետիկական  պարամետրերը  շատմանրամասն ուսումնասիրված են [5]։
  Օքսիդացումն իրականացրել ենք մանոմետրիկսարքի  (նկար  1)  օգնությամբ՝  որպես  ազատ  ռադիկալների  աղբյուր  օգտագործելովազոդիիզոբութիրոնիտրիլը,  իսկ  որպես  լուծիչ՝  քլորբենզոլը։
   Մեթոդը  հիմնված  էկումոլի օքսիդացման արդյունքում կլանված թթվածնի անմիջական գրանցման վրա։
 Նկար 1. Մանոմետրիկ ապարատի սխեմանՓորձնականորեն  մեր  կողմից  հաստատված  է,  որ  բուսական  էքստրակտներիներկայությամբ կումոլի հարուցված օքսիդացման ժամանակ թթվածնի կլանման կինետիկական կորերի վրա ի հայտ են գալիս հստակ արտահայտված ինդուկցիայի ժամանակամիջոցներ,  ինչը  վկայում  է  էքստրակտներում  հակաօքսիդիչ  նյութերի  առկայության մասին։
 Նկար 2. Կումոլի օքսիդացման թթվածնի կլանման կինետիկական կորերը ՍՀՏԷ-իբացակայությամբ (1) և 5,6 մգ (2) ու 8.9 մգ էքստրակտի ներկայությամբ։
 Նկար  2-ում  բերված  են  կումոլի  հարուցված  օքսիդացման  թթվածնի  կլանմանտիպիկ  կինետիկական  կորերը  սև  հաղարջի  տերևներից  ստացված  էքստրակտի(ՍՀՏԷ) բացակայությամբ (ուղիղ 1) և ներկայությամբ (2 և 3 կորեր)։
  Նկարից երևում է,որ ՍՀՏԷ-ի ներկայությամբ թթվածնի կլանման կինետիկական կորերի վրա ի հայտ ենգալիս  արտահայտված  ինդուկցիայի  ժամանակամիջոցներ։
   Ընդ  որում,  ինչպեսհաստատում  է  փորձը,  ինդուկցիայի  ժամանակամիջոցները  բնութագրվում  ենհետևյալ բանաձևով` որտեղ V(cid։
 2919)  –ին  հարուցման  արագությունն  է, f  -ը՝  1  մոլեկուլ  հակաօքսիդիչի  վրաτ(cid։
 3404)f∙(cid։
 4670)InH(cid։
 4671)V(cid։
 2919)⁄ հատված ռադիկալների թիվը։
  Այդ բանաձևը թույլ է տալիս որոշել հակաօքսիդիչներիգումարային  քանակները՝  ելնելով  ինդուկցիայի  ժամանակամիջոցների  թվայինարժեքներից։
 Նկար  2-ից  (2  և  3  կորեր)  երևում  է,  որ  ինդուկցիայից  դուրս  գալուց  հետոթթվածինը կլանվում է ավելի փոքր արագությամբ` համեմատած չինբիրացված օքսիդացման արագության հետ։
  Հարկ է նշել, որ նման երևույթ նկատվել է հետազոտվածբոլոր  էքստրակտների  դեպքում։
   Այդ  փաստը  մենք  բացատրում  ենք  նրանով,  որելային  հակաօքսիդիչների  օքսիդացման  արգասիքները  նույնպես  ցուցաբերում  ենհակաօքսիդիչ հատկություններ։
  Ընդ որում, ի տարբերություն ելային հակաօքսիդիչների,  վերջիններիս  ներկայությամբ  կումոլի  օքսիդացումն  ընթանում  է  առանցինդուկցիոն ժամանակամիջոցի։
  Սա վկայում է այն մասին, որ ելային հակաօքսիդիչների օքսիդացման արգասիքների ներկայությամբ շղթաների հատումը տեղի է ունենում ինչպես գծային, այնպես էլ քառակուսային։
  Ելնելով այս ամենից` առաջարկումենք բուսական էքստրակտների ներկայությամբ կումոլի օքսիդացման հետևյալ մեխանիզմը՝ մոլեկ.արգասիքներ մոլեկ.արգասիքներ, որտեղ RH–ը օքսիդացող նյութնէ՝  կումոլը, InH-ը՝  ելային  հակաօքսիդիչը,   Q-ն՝  ելային  հակաօքսիդիչի  օքսիդացմանարգասիքը։
 սխալով,  ուստի  այդ  բանաձևի  օգնությամբ  հակաօքսիդիչի  ակտիվությունը  ևսէքստրակտների  հակաօքսիդիչ  ակտիվությունների  որոշման  համար  օգտվում  ենքԿինետիկական  կորերի  վրա  ինդուկցիայի  ժամանակների  առկայությունը  բացատրվում է (I), (II), (IV) և (V) ռեակցիաների ընթացքով։
  Այս դեպքում օքսիդացմանարագությունը նկարագրվում է հետևյալ հավասարումով՝V(cid։
 2899)(cid։
 3118)(cid։
 3404) k(cid։
 2870)(cid։
 4670)RH(cid։
 4671) f∙k(cid։
 2875)(cid։
 4670)InH(cid։
 4671)∙V(cid։
 2919)Հակաօքսիդիչների համեմատաբար մեծ կոնցենտրացիաների (cid։
 4666)(cid։
 4670)InH(cid։
 4671)(cid։
 3408)10(cid։
 2879)(cid։
 2873)մոլ/ լ(cid։
 4667) դեպքում թթվածնի կլանման արագությունը (cid։
 3435)V(cid։
 2899)(cid։
 3118)(cid։
 3407)5∙10(cid։
 2879)(cid։
 2876)մոլ/լ∙ վ(cid։
 3439)	չափվում է մեծորոշվում  է  մեծ  սխալով (cid։
 4666)(cid։
 3399)50	%(cid։
 4667)։
   Այդ  է  պատճառը,  որ  մեր  կողմից  հետազոտվածԴենիսովի հավասարումից	[6]՝ (cid։
 4670)∆O(cid։
 2870)(cid։
 4671)-ը  կլանված  թթվածնի  կոնցենտրացիան  էt(cid։
 3407)τժամանակահատվածում, (cid։
 4670)RH(cid։
 4671)-ըկումոլի կոնցենտրացիան, k(cid։
 2870) ևk(cid։
 2875)-ը` համապատասխանաբար (II) և (IV) ռեակցիաների(նկար 3) և փորձնական տվյալներից` հաշվել ենք k(cid։
 2870) k(cid։
 2875)⁄   հարաբերությունը, և, հաշվի k(cid։
 2870)(cid։
 3404)4.677∙10(cid։
 2874)∙exp(cid։
 4666)(cid։
 3398)9800RT⁄ (cid։
 4667),  որոշել ենք k(cid։
 2875) -ի արժեքը (cid։
 4670)7(cid։
 4671)։
 (cid։
 4670)∆O(cid։
 2870)(cid։
 4671) (cid։
 4670)RH(cid։
 4671)(cid։
 3404)(cid։
 3398)k(cid։
 2870)k(cid։
 2875)ln(cid։
 4666)1(cid։
 3398)tτ⁄(cid։
 4667)արագության հաստատունները։
  Կառուցելով գրաֆիկը ելնելով նշված հավասարումիցառնելով, որ կումոլի համարՆկար 3. (cid։
 4670)∆O(cid։
 2870)(cid։
 4671)(cid։
 4670)RH(cid։
 4671) մեծության կախվածությունը (cid։
 3398)ln(cid։
 4666)1(cid։
 3398)tτ⁄(cid։
 4667) պարամետրից 12 մգ ՍՀՏԷ-իներկայությամբ կումոլի օքսիդացման ժամանակ։
 V(cid։
 2919)(cid։
 3404)1.73∙10(cid։
 2879)(cid։
 2875)մոլ/լ∙ վ		T(cid։
 3404)351KԿինետիկական եղանակով բուսական էքստրակտների հակաօքսիդիչ հատկությունների ուսումնասիրման նպատակով օգտագործված էքստրակտները ստացել ենքհետևյալ կերպ՝ վակուումային վառարանում 40	(cid։
 1320)–ում չորացրած բույսերի օրգանները(տերևներ,  ծաղիկներ,  սերմեր,  պտուղներ)  մանրակրկտորեն  մանրացրել  ենքհախճապակե հավանգում։
  Ստացված փոշու վրա 1։
 20 հարաբերությամբ) ավելացրելենք բենզոլ (1 գ փոշուն 20 մլ բենզոլ), խառնել ենք և 1 օր սենյակային ջերմաստիճանում թողել լուծահանվի, ապա ֆիլտրել ենք թղթե ֆիլտրով, և ֆիլտրատը գոլորշիացրել վակուումի տակ մինչև հաստատուն զանգված։
 Ինչպես  արդեն  նշել  ենք,  բույսերում  կենսաբանական  ակտիվ  նյութերի,  այդթվում  նաև  հակաօքսիդիչների  առաջացումը  և  կուտակումը  բույսի  վեգետացիայիցկախված դինամիկ գործընթաց է։
  Մեր կողմից ուսումնասիրված է հակաօքսիդիչներիկուտակման դինամիկան բուսական էքստրակտներում` կախված վեգետացիայից։
 Մենք հետևել ենքհակաօքսիդիչակտիվությամբ օժտվածնյութերի կուտակմանդինամիկային սևհաղարջի և ծորենուտերևներում` կախվածբույսերի վեգետացիայից։
  Տերևները հավաքելենք միևնույն թփից։
 Արդյունքները բերվածեն աղյուսակ 1-ում։
 ԷքստրակտՍև հաղարջիտերևներիցf∙(cid։
 4670)InH(cid։
 4671)∙10(cid։
 2873)Հավաքման       ժամանակըմոլ/լ 1 մգէքստրակտումk(cid։
 2875)∙10(cid։
 2879)(cid։
 2872)	լ/մոլ∙ վ Ծորենու տերևներիցԱղյուսակ 1. Սև հաղարջի և ծորենու տերևների էքստրակտներում հակաօքսիդիչնյութերի պարունակությունը և ակտիվությունը կախված բույսերի վեգետացիայից։
 T(cid։
 3404)351KԱղյուսակից երևում է, որ բոլոր նմուշները պարունակում են բավական քանակությամբ  հակաօքսիդիչ  նյութեր,  և  դրանց  քանակությունն  առավելագույն  արժեքիհասնում է բույսի ծաղկման շրջանում։
 Բույսերում  կենսաբանական  ակտիվ  նյութերի`  երկրորդային  մետաբոլիտներիկուտակումը դինամիկ գործընթաց է, որը զգալիորեն կախված է շրջակա միջավայրիբնակլիմայական պայմաններից [8, 10]։
  Այդ կապը ցույց տալու նպատակով մեր կողմից  կատարված  է  Հայաստանի  Հանրապետության  Գորիսի  տարածաշրջանում(ՀՀԳՏ)  և  Բելառուսի  Հանրապետության  Մինսկ  քաղաքի  Կենտրոնական  բուսաբանական այգում (ԲԿԲԱ)  աճող մի շարք բույսերի հակաօքսիդիչ հատկություններիհամեմատական  ուսումնասիրություն։
   Հակաօքսիդիչ  հատկությունների  ուսումնասիրությունների և հաշվարկների արդյունքները բերված են աղյուսակ 2-ում։
 Բույսի անվանումըը ն ա գ ր Օ (cid։
 2872) (cid։
 4671) (cid։
 4670) յ ը ր ա վ ն ա մ ճ Ա Եղերդակ սովորականԽատուտիկ դեղատուԵրեքնուկմարգագետնայինծաղիկներտերևներտերևներԲԿԲԱՀՀԳՏԲԿԲԱՀՀԳՏԲԿԲԱՀՀԳՏլ (cid։
 2872) (cid։
 2875) լ լ ո մ մ ւ ո տ կ ա ր տ ս ք է գ մ յ ի ր ե ն չ ի դ ի ս ք օ ա կ ա Հ ը ն ւ ո թ ւ ո կ ա ն ւ ո ր ա պ վ յ չ ի դ ի ս ք օ ա կ ա Հ ո մ լ ը ն ւ ո թ ւ ո վ ի տ կ ա ն ա մ ք ա վ ա Հ ը կ ա ն ա մ ա ժ Ելակ սովորականՕշինդր սովորականԽնկածաղիկսովորականտերևներտերևներծաղիկներԲԿԲԱՀՀԳՏԲԿԲԱՀՀԳՏԲԿԲԱՀՀԳՏԱղյուսակ 2. ԲԿԲԱ-ում և ՀՀԳՏ-ում աճող բույսերի էքստրակտներում հակաօքսիդիչնյութերի պարունակությունը և ակտիվությունը։
   T(cid։
 3404)348KԱղյուսակում բերված տվյալներից հետևում է, որ Բելառուսի ՀանրապետությանՄինսկ քաղաքի Կենտրոնական բուսաբանական այգում աճող բույսերի էքստրակտները պարունակում են ավելի մեծ քանակությամբ (բացառությամբ ելակի տերևներիէքստրակտի)  և  ավելի  ակտիվ  (բացառությամբ  օշինդրի  տերևների  էքստրակտի)հակաօքսիդիչ նյութեր, քան Հայաստանի Հանրապետության Գորիսի տարածաըշրջանում աճող նույն բույսերի էքստրակտները։
  Ամենայն հավանակությամբ սա պայմանավորված է բույսերի ինտրոդուկցիայի գործոնով։
 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԳյուրջյան ՄարիամԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲՈՒՅՍԵՐՈՒՄԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ ՄԵՏԱԲՈԼԻՏՆԵՐԻ ԿՈՒՏԱԿՄԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՎՐԱԲանալի բառեր` հակաօքսիդիչ հատկություններ, պերօքսիդային օքսիդացում,կենսաբանորեն ակտիվ նյութեր, երկրորդային մետաբոլիտներ։

Հակաօքսիդիչ  նյութերի  կուտակումը  բույսի  մեջ  վեգետացիայից  կախված  դինամիկ  գործընթաց  է։
   Փորձնականորեն  մեր  կողմից  հաստատված  է,  որ  հակաօքսիդիչների  առավելագույն  քանակությունը  բույսերում  գրանցվում  է  բույսի  ծաղկման  շրջանում։
   Հայաստանի  Հանրապետության  Գորիսի  տարածաշրջանում  (ՀՀԳՏ) և Բելառուսի կենտրոնական բուսաբանական այգում (ԲԿԲԱ) աճող մի շարք  բույսերի  հակաօքսիդիչ  հատկությունների  համեմատական  ուսումնասիրությամբ  հաստատված  է,  որ  բույսերում  կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերի՝  երկրորդային  մետաբոլիտների  կուտակումը  զգալիորեն  կախված  է  շրջակա  միջավայրի  բնակլիմայական  պայմաններից։
   Ցույց  է  տրված,  որ  ԲԿԲԱ-ում  աճող  բույսերի  էքստրակտները հիմնականում պարունակում են ավելի մեծ քանակությամբ և ավելի  ակտիվ հակաօքսիդիչ նյութեր, քան ՀՀԳՏ-ում աճող նույն բույսերի էքստրակտները,  ինչը բացատրվում է բույսերի ինտրոդուկցիայի գործոնով։
