ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ ՖՐԱՆՑ ՎԵՐՖԵԼԻ «ՄՈՒՍԱ ԼԵՌԱՆ ՔԱՌԱՍՈՒՆ ՕՐԸ» ՎԵՊՈՒՄ «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը պատմում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին  թուրքական  ազգայնականների՝  հայերի  նկատմամբ  իրականացրած  հալածանքների  մասին։
 Հայերի  կոտորածների  մասին  Ֆ.  Վերֆելը  դեռևս  կարդացել  էր  թերթերում,  երբ  աշխատում  էր  Վիեննայի ավստրո-հունգարական մամուլի գրասենյակում, իսկ վեպի ստեղծման գաղափարը, ինչպես ինքըգրում  է  գրքի  առաջաբանում,  հղացել  է  1929  թ.,  երբ  եղել  է  Դամասկոսում,  տեսել  հայ  փախստականերեխաների թշվառությունն ու ողբերգական վիճակը։
 Գրքի շարադրանքը տևել է 1932 թ. հուլիսից մինչև 1933 թ. մարտը։
  Ավելի քան երեք տարի Վերֆելը  նվիրել  է  նյութի  ուսումնասիրությանը,  ծանոթացել  հայ  ժողովրդի  պատմությանն  ու  մշակույթին,Առաջին  համաշխարհային  պատերազմի  փաստաթղթերին,  զրուցել  կոտորածներից  փրկված  մարդկանց  հետ։
   Բայց  նա  չի  դիմել  աքսորի  ու  ջարդի  նկարագրությանը,  այլ  Եղեռնի  մեջ  գտել  է  հերոսականը` «հայ ժողովրդի անըմբռնելի ճակատագիրը» վերծանելու, նրա բարոյական և հոգևոր կերպարըկերտելու համար1։
 Վեպը  գրելու  նրա  մտադրությունն  էլ  ավելի  ամրապնդեցին  նացիոնալ-սոցիալիստները՝  Գերմանիայում  և  Ավստրիայում  իշխանության  գալով  և  հակասեմիտականություն  քարոզելով։
   Ֆրանց  Վերֆելն  այս  գրքով  ցանկացել  է  բողոքել  նաև  ռասայական  և  հրեական  խտրականության  դեմ։
   Նա  նմանություն է տեսել հրեաների ու հայերի ճակատագրերի միջև և մտածել, որ աճող հակասեմիտականությունը նրանց էլ կարժանացնի հայերի ճակատագրին։
  Այդ վտանգը կանխելու համար Ֆ. Վերֆելը ցանկացել է գերմանացիներին ցույց տալ հայերի անցած տառապանքի ուղին։
 Նշանավոր  քնարերգակ,  միջազգային  ճանաչման  արժանացած  վիպասան  Ֆ.  Վերֆելը  ծնվել  է1890  թ.,  Պրահայում,  հրեա  վաճառականի  ընտանիքում։
   Բարձրագույն  կրթությունն  ստացել  է  Լայպցիգի և Համբուրգի համալսարաններում։
  Սկսած 1910-ական թթ. երկրորդ կեսից` Վերֆելը հրատարակել  է  էսսեներ  ու  չափածո  էջեր։
   1920-ական  թթ.  ճամփորդել  է  Արևելքում,  այցելել  Եգիպտոս,  Սիրիա,շփվել Մեծ եղեռնից հրաշքով փրկված հայ տարագիրների հետ, մասնակցել է Եվրոպայում հօգուտ Հայդատի սկսված շարժմանը, հանդես եկել դասախոսություններով։
  1938թ. Ավստրիայի բռնազավթումիցհետո տեղափոխվել է Ֆրանսիա, 1940 թ.՝ ԱՄՆ (Կալիֆորնիա)։
  Նա գրական ասպարեզ է մտել որպեսբանաստեղծ,  լույս  է  ընծայել  «Աշխարհի  բարեկամը»  (1911  թ.),  «Մենք  կանք»  (1913  թ.),  «Բարեկամըբարեկամի  համար»  (1915  թ.),  «Դատաստանի  օրը»  (1919  թ.)  բանաստեղծությունների  ժողովածուները, որտեղ պատկերել է պատերազմի սարսափները։
 Վիեննայի  Մխիթարյան  միաբանության  գրադարանում  և  արխիվում  Ֆրանց  Վերֆելը  շաբաթներշարունակ  ուսումնասիրել  է  հայ  գրականությունը,  պատմությունը,  դիցաբանությունը  և  արվեստը։
 Վեպը գրելու ընթացքում  Վերֆելն օգտագործել է ականատեսների վկայություններ, լրատվական նյութեր,  որտեղ  ուսումնասիրված  էին  հայ  ժողովրդի  պատմությունը,  կրոնն  ու  մշակույթը։
   «Մուսա  լեռանքառասուն օրը» վեպն առաջին անգամ հրատարակվել է 1933 թ. վերջերին և  թարգմանվել է բազմաթիվ  լեզուներով,  բազմիցս  վերահրատարակվել,  էկրանավորվել  և  բեմականացման  ու  երաժշտականմշակումների հիմք ծառայել։
  Երկու անգամ թարգմանվել է հայերեն՝ 1935 թ. (Ե. Անդրեասյան) և 1964թ. (Պ. Միքայելյան)։
 «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպն առանձնակի տեղ է գրավում Վերֆելի ստեղծագործությունների  մեջ։
   Այն  հիմնված  է  ճշգրիտ  փաստերի  և  իրադարձությունների  վրա։
   Վեպում  Վերֆելը  տվել  էՄուսա լեռան պաշարման ժամանակ հայերի կացության և թուրքական զորքերի դեմ պայքարի վավերագրական  պատկերը։
   Ստեղծագործության  համար  հիմք  է  ծառայել  1915  թ.  Կիլիկյան Սուեդիայիշրջանի հայության հերոսական պայքարը։
  Երբ տեղի թուրքական իշխանությունները փորձել են ի կա1 Վերֆել Ֆ., Մուսա լեռան քառասուն օրը, Երևան, 1964, էջ 5։
 տար ածել հայության տեղահանության հրամանը, հայերը որոշել են դիմադրություն ցույց տալ, բարձրացել են Մուսա՝ Մովսեսի լեռ, որտեղ կազմակերպել են ինքնապաշտպանություն՝ հաջողությամբ հետմղելով  թուրքական  զորքերին։
   Հոգևորականների  ղեկավարության  ներքո  գտնվող  գյուղական  համայնքները գիտեին, որ իրենց հարկադիր աքսորը դեպի անապատ նշանակում էր մահ սովի և ծարավիմիջոցով։
   Անմատչելի  լեռան  վրա  դիմադրելու  վճիռը  վերջին  ելքն  էր։
   Այս  մարդկանց  ճակատագիրըՖրանց Վերֆելը կարողացավ պատկերել գեղարվեստորեն։
 «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպի առանցքային հերոսը Գաբրիել Բագրատյանն է։
  Նա հայ ժողովրդի  հավաքական  կերպարն  է։
   Գաբրիել  Բագրատյանը  Սուեդիայի  շրջանի  Յողոնօլուք  գյուղից  էր,ունևոր  ընտանիքի  զավակ։
   Նա  ծնողների  հետ  մեկնել  էր  Փարիզ,  սովորել  ֆրանսիական  դպրոցում,հետո  ավարտել  Սորբոնի  համալսարանը,  դարձել  հնէաբան,  արվեստի  տեսաբան  ու  փիլիսոփա։
   Բագրատյանն ամուսնացել էր ֆրանսուհու հետ և լինելով ինքնամփոփ մարդ` խուսափում էր այն ամենից,ինչը  չէր  վերաբերում  իր  ընտանեկան  կյանքին։
   Տարված  գիտական  աշխատանքով,  Բագրատյանըհետզհետե  կտրվում  է  հայ  իրականությունից,  հայ  կյանքի  հոգսերից։
   Քսաներեք  տարվա  բացակայությունից  հետո  Բագրատյանն  իր  կնոջ  ու  որդու՝  Ստեփանի  հետ  վերադառնում  է  հայրենի  գյուղ՝  եղբորմահից  հետո  տեր  կանգնելու  հայրական  ժառանգությանը  և  ամառային  հանգիստն  անցկացնելուհամար։
  Սկսվում է պատերազմը, և փակվում են Փարիզ վերադառնալու բոլոր ճանապարհները։
  Բագրատյանը  ցանկություն  չուներ  մասնակցելու  պատերազմին,  կռվելու  Ֆրանսիայի  դեմ,  որի  հետ  կապված  էր  իր  գիտակցական  կյանքով։
   Նա  մտածում  էր  ապրել  հայրենի  գյուղում,  մինչև  վերջանարպատերազմը։
   Բագրատյանի  ֆրանսուհի  կինը՝  Ժուլիեթը,  իրեն  լավ  էր  զգում  գեղեցիկ  առանձնատանու նրա պարտեզի մեջ և ցանկություն չուներ հեռանալու, իսկ որդին՝ Ստեփանը, թախանձում էր մնալհայրենիքում։
   Ստեփանը  սիրով  հայկական  դպրոց  էր  գնում,  հագնում  ազգային  զգեստ՝  զարմանքպատճառելով  մորը։
   Ուշագրավ  է  մարդկային  կերպարների  բազմազանությունը՝  գյուղացիներ,  արհեստավորներ,  մտավորականներ,  բոլորն  էլ  խաղաղ  աշխատանքի  մարդիկ,  որոնց  միայն  զանգվածայինոչնչացման սպառնալիքն է հարկադրել զենք վերցնել։
 Վեպի  կարևորագույն  աղբյուրներն  են  եղել  Յոհաննես  Լեփսիուսի  հաղորդումները։
   Լեփսիուսընաև ներկայացված է վեպում՝ վիպական այն երկու տեսարանների հերոսն է, որոնց Վերֆելն առաջինև երկրորդ գրքերում կոչել է «Աստվածների միջնախաղը»։
  Այս խորագիրը թվում է, թե ռոմանտիկականէ.  «Հոմերոսի  հերոսները  մարտնչում  էին  Սքեյական  դարպասի  շուրջը,  և  նրանցից  յուրաքանչյուրըերևակայում էր, թե հաղթանակի և պարտության պատճառն իր զենքն էր։
  Մինչդեռ հերոսների գոտեմարտը միայն արտացոլումն էր այն պայքարի, որ նրանց գլխավերևում մղում էին օգնության կանչվածաստվածները՝  մարդկանց  ճակատագիրը  վճռելու  համար։
   Սակայն  աստվածներն  անգամ  չգիտեին,  որիրենց  բախումը  ևս  միայն  արտացոլումն  է  ամենաբարձրյալի  կրծքի  տակ  վաղուց  արդեն  ավարտվածպատերազմի, Տիրոջ սրտից են բխում խաղաղություն, թե արհավիրք»1։
 Հինգերորդ գլխում ներկայացված անձանց և իրադարձությունների նախօրոք այդպիսի մեկնաբանումը հանճարեղ համեմատություն է։
  Ընթերցողն արդեն իսկ կանխազգում է, որ գերմանացի մեծ հայասեր Յոհաննես Լեփսիուսի միջամտությունը չի հասնելու իր նպատակին, և նրա ջանքերն ապարդյունեն լինելու` կանխելու հայ  ժողովրդի կոտորածը։
  Հեղինակն այս տեսարանում  տալիս է Էնվերի և Թալեաթի  գաղտնի  դավերի  պատկերը։
   Գերմանական  արևելյան  միաբանության  նախագահ  Լեփսիուսըհարկադրում է այս երկու ղեկավարներին մատնել իրենց մտադրությունները. «Պարո՛ն Լեփսիուս, մենքմեր շահերից բխող քաղաքականությունը մինչև վերջ առաջ կտանենք։
  Մեր ճանապարհը կարող է փակել  միայն  մի  զորություն,  որը  բարձր  է  բոլոր  շահերից։
   Եթե  դիվանագիտական  օրացույցում  պատահմամբ այդպիսի իշխանություն գտնեք, ապա մի անգամ էլ կարող եք գալ մինիստրություն»2։
 Լեփսիուսն  իսկապես  հերոսական  մի  կերպար  է,  եթե  հերոսն  այն  անհատն  է,  որը  հանդգնում  էսեփական  անձին  սպառնացող  վտանգի  ներքո  միշտ  դիմադրել  անարդար  և  գերազանց  ուժին։
   Նադիմում  է  Էնվերին.  «Լիազորեք  ինձ՝  կազմակերպեմ  աքսորյալների  քարավանները։
   Աստված  ինձ  ուժկշնորհի,  իսկ  իմ  փորձառությունը  ոչ  ոք  չունի։
   Դրամական  բոլոր  անհրաժեշտ  միջոցներն  ինքս  ձեռքկբերեմ։
   Գերմանական  և  ամերիկյան  բոլոր  նպաստամատույց  ընկերությունները  կանգնած  են  իմ  թիկունքին։
  Ես մի անգամ նպաստի հետ կապված մեծ գործ եմ գլուխ բերել։
  Ինձ հաջողվեց հիմնել բազմաթիվ որբանոցներ ու հիվանդանոցներ։
  Չնայած պատերազմին` ես կանեմ նույնը և դեռ ավելին»3։
 Էնվեր  փաշան  Վերֆելի  մոտ  պետության  ներկայացուցիչ  է,  որը  հետևում  է  այն  սկզբունքին,  որնույնիսկ  կարծեցյալ  վտանգը  բավական  է,  որպեսզի  ոչնչացվի  պետական  ազգին  չպատկանող  մի1 Վերֆել Ֆ., էջ 128։
 2 Նույն տեղում, էջ 154։
 3 Նույն տեղում, էջ 147։
 փոքրամասնություն։
  Վերֆելի ներկայացրած Էնվեր փաշայի կերպարը նման է անգութ, անողոք և անտարբեր  ղեկավար  անձնավորության։
   Հեղինակն  Էնվեր  փաշայի  նկատմամբ  իր  բացասական  վերաբերմունքն  արտահայտում  է  նրա  կերպարը  նկարագրելիս.  «Այդքան  փոքրամարմին  ու  անբարետես,կրծքից կախված երկշարք փայլփլուն շքանշաններով` նա թողնում էր թեթևամիտ պատանու և խիզախպճնամոլի տպավորություն։
  «Գնչու բարոն»,- անցավ Լեփսիուսի մտքով»1։
  Լեփսիուսի և Էնվեր փաշայիբանավեճը կարելի է ընկալել որպես վեճ` մարդկայնության, բոլոր մարդկանց հավասարության համոզմունքի և ազգայնականության միջև։
 Ֆրանց Վերֆելի վերաբերմունքը թուրքերի հանդեպ պարզորոշ կերպով երևում է այն դրվագում,երբ վեպի գլխավոր հերոսը՝ Գաբրիել Բագրատյանը մեկնում է Անտիոք՝ «թեզքերեները» (անձնագրեր)հետ պահանջելու նպատակով։
  Այս տեսակետից ուշագրավ է թուրքական դատական ատյանի նկարագրությունը.  «Դատարկ  գրասեղանի  առաջ  նստած  էր  ինչ-որ  ցածրաստիճան  պաշտոնյա,  որը  ծպպացնում էր բերանը և անքթիթ հայացքով նայում  էր առաջ։
  Ճանճերի մի ամբողջ լեգեոն անարգել տալիսէր  իր  վայրիվերո,  քստմնելի  համերգը։
   Պատերի  երկայնքով  ցածրիկ  նստարաններ  էին  դրված։
   Երկուհոգի էլ էին սպասում՝ մի թուրք և մի արաբ գյուղացի։
  Դրանցից մեկն առանց ուշադրություն դարձնելուշրջապատող  նողկանքին,  հատակին  փռել  էր  լայն  արխալուխը  և  ծալապատիկ  նստել.  կարծես  այդձևով կարող էր զերծ մնալ աղտեղությունից։
  Սենյակը լցված էր քրտինքի, հում ծխախոտի, մեղկությանու  թշվառության  տհաճ  հոտով։
   Գաբրիելը  գիտեր,  որ  տարբեր  ժողովուրդների  պետական  ատյաներնունեն իրենց սեփական հոտը։
  Բայց ընդհանուր է երկյուղի ու հնազանդության այս արտաշնչումը, որովփոքր մարդիկ պետական իշխանության ուժն ընդունում են իբրև բնական աղետ»2։
 Մուսա  լեռան  պայքարի  պատմությունում  հեղինակի  կերտած  կերպարների  մեջ  կան  նաև  պատմական անձինք։
  Անդրեասյանն Արամ Թովմասյանի իրական նախատիպն է։
  Նրա քույր Իսկուհին, նրաընտանիքը գրական կերպարներ են։
  Ժողովրդական կյանքի լայն հենքի վրա Ֆրանց Վերֆելը ստեղծելէ  կենդանի  ու  ճշմարիտ  ազգային  բնավորություններ,  ինչպես՝  Գաբրիել  Բագրատյանը,  Տեր-Հայկազունը, Արամ Թովմասյանը, Նուրհանը և ուրիշներ։
  Նրանցից ամեն մեկի կյանքն արտացոլում է հայ ժողովրդի պատմության յուրօրինակ բնույթը, ժողովրդի աշխատասիրությունը, տոկունությունը և հոգևորգեղեցկությունը։
   Պատմական  իրականությանը  համապատասխանում  է  դիմադրության  կազմակերպման ընդհանուր նկարագրությունը և հրաշքով փրկվելու պատմությունը։
 Աշխարհը պատերազմի մեջ է, սակայն այս պատերազմի մեջ ուրիշ պատերազմ է մղվում մեծ պետության  կողմից  խարանված,  հալածված,  ճնշված  փոքրամասնության  դեմ,  տեղահանություններ,բռնագաղթ, անվերջ նվաստացումներ, ոճիր և ջարդ` նպատակ ունենալով բնաջնջել հայ ժողովրդին։
 «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպում հեղինակը մերկացրել է թուրք կառավարող շրջանների ումոլեգնած  խառնամբոխի  հայաջինջ  քաղաքականությունը  և  հանցագործ  արարքներն  ընդդեմմարդկության, ներբողել հայ ժողովրդի հերոսական, դիմադրողական ուժը։
 Մուսա  լեռան  հայերը,  կարծես,  ապրում  են  ժամանակից  դուրս։
   Հաղթանակներ  և  պարտություններ,  հույսեր  և  հուսալքումներ,  ցասումներ  և  հաշտություններ,  բոլորն  էլ  արագ  անցնում  են։
   Մեկ  օրը`տարիներ,  մեկ  գիշերը`  հավիտենականություն։
   Հստակ  է՝  հիշատակությունն  է,  որ  ակնարկվում  է  այսվեպով։
   Պաշարված  հայերը  մահից  չէ,  որ  սոսկում  էին,  այլ  մոռացումից։
   Իրենց  անձնազոհություննիզո՞ւր  պիտի  վատնվեր։
   Այս  է  տագնապեցնող  հարցը,  որ  հալածում  է  նրանց  նոր  սերնդին։
   Թուրքերըպետք էր որ հասկանային հայերի մորմոքն ու ցասումը, որոնց նույնիսկ հիշատակության իրավունքն ենուրանում։
  Ողբերգական վեպում հերոսի կործանումը բավականին խորհրդավոր է ներկայացված։
  Վերֆելը  դիմադրությունը  վերափոխել  է  քառասուն  օրվա։
   Համաշխարհային  ջրհեղեղի  ժամանակ  քառասուն օր անձրև էր գալիս, մինչև որ աղավնին փրկություն ավետեց։
  Արարատի վրա քառասուն օր հրեական ժողովուրդը գաղթում էր անապատով, քառասուն օր պաս էին պահում Մովսեսը, Եղիան, Քրիստոսը։
   Բագրատյանի  կերպարի  մեջ  Վերֆելը  տեսնում  է  Մուսա  լեռան  վրա  մի  մովսիսական  կերպար,իսկ թուրքահայերի ճակատագրի մեջ նա կարծես թե անհույս կանխատեսում է հրեական փոքրամասնության հայտնութենական ճակատագիրը Գերմանիայում և Արևելյան Եվրոպայում3։
 Հուշագրական  այս  վեպում  կա  ոգեշնչման  ուժ  ու  վիրավոր  խղճմտանք,  որ  տակնուվրա  է  անումյուրաքանչյուր  հայ  ընթերցողի  էությունը։
   Այստեղ  ներկայացված  հայկական  գյուղական  համայնքը,տառապելով  իր  ուժերից  վեր  եղած  պատմության  ցնցումներից,  յուրաքանչյուր  հայի  համար  շատմտերիմ  է։
   Մահի  կողմից  հետապնդված`  նա  պահանջում  է  իր  ազատությունը։
   Անգութ  թշնամու  հետանտարբեր ընկերության փոխարեն` նա ընտրում է զինյալ դիմադրությունը՝ ազատագրելու իր և մարդ1 Վերֆել Ֆ., էջ 138։
 2 Նույն տեղում, էջ 26։
 3 Վալտեր Հ., Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը», Քյոլն, էջ 111։
 կության պատիվը։
  Ոգեկոչման հզոր հրավեր լինելով՝ ստեղծագործությունը վշտակցություն է զգացնելտալիս։
   Այս  տեսանկյունից  Ֆրանց  Վերֆելի  «Մուսա  լեռան  քառասուն  օրը»  վեպը  շատ  կարևոր  էհամայն մարդկության համար։
 Ռուզաննա ՅոլչյանՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ ՖՐԱՆՑ ՎԵՐՖԵԼԻ «ՄՈՒՍԱ ԼԵՌԱՆ ՔԱՌԱՍՈՒՆ ՕՐԸ» ՎԵՊՈՒՄԲանալի բառեր՝ կոտորած, ինքնապաշտպանություն, դիմադրություն, պայքար, հաղթանակ, Հայոց ցեղասպանություն, վկայություններ։

«Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը պատմում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին թուրքական  ազգայնականների՝  հայերի  նկատմամբ  իրականացրած  հալածանքների  մասին։
   Ստեղծագործությունը  գրելու ընթացքում Վերֆելն օգտագործել է ականատեսների վկայություններ, լրատվական նյութեր, որոնք վերաբերում են հայ ժողովրդի պատմությանը, կրոնին ու մշակույթին։
  Վեպում Վերֆելը տվել է Մուսա լեռան պաշարման  ժամանակ հայերի կացության և թուրքական զորքերի դեմ պայքարի վավերական պատկերը։
