ՀՀ ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐZԻ ԱՄԱՍԻԱ ՄԱՐRԻ ԳՅՈՒԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ԳՈՐIVՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ Ազդեցության գնահատումը, ՀՀ ներածություն:   Շրջակա միջավայրի փոփոխությունները նոր չեն, դրանք տեղի են ունենում միլիարդավոր տարիների ընթացքում, և այսօր, մարդու և այլ կենդանի օրգանիզմների միջամտությամբ, այդ փոփոխությունները շարունակվում են արագացված և մեծ մասշտաբով:  Խախտելով էկոհամակարգերի բնական վիճակը ՝ այս ամենը լուրջ սպառնալիք է ներկայացնում հասարակության համար: Վերջին տասնամյակների ընթացքում բնապահպանական մի շարք խնդիրներ առաջացել են `կապված մարդածին գործոնների և շրջակա միջավայրի աղտոտման հետևանքով էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռության խախտման հետ: Մարդու գործունեության շրջակա միջավայրի վրա ազդող ամենակարևոր ոլորտներից մեկը գյուղատնտեսական գործունեությունն է:  Հաշվարկվում է, որ Երկրի ցամաքի շուրջ 38% -ը օգտագործվում է գյուղատնտեսության համար, ինչը մարդկության համար սննդի աղբյուր է: Գյուղատնտեսական գործունեությունը շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուր է:   Ստորերկրյա ջրերը, որոնք խմելու ջրի աղբյուր են աշխարհի բնակչության ավելի քան 50% -ի համար, ներառյալ գյուղական բնակչության 100% -ը, ուղղակիորեն ենթարկվում են գյուղատնտեսական պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների և այլ քիմիական նյութերի ազդեցությանը, ինչը մարդու առողջության համար պոտենցիալ վտանգ է ներկայացնում: [10] Բնակչության այդպիսի արագ տեմպերով աճի դեպքում կանխատեսվում է, որ 2050 թվականը կհասնի մոտ 9 միլիարդի:   Միևնույն ժամանակ, գյուղատնտեսական ապրանքների նկատմամբ մարդկային պահանջարկը կաճի, և գյուղատնտեսության զարգացումն իր հերթին կարող է առաջացնել մի շարք բնապահպանական խնդիրներ: ՀՀ Շիրակի մարզի Ամասիայի շրջանում բնակչության հիմնական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն է, որը շրջակա միջավայրի աղտոտման հիմնական աղբյուրն է:   Այս տարածաշրջանում գյուղատնտեսությունը հիմնականում մասնագիտացված է բուսաբուծության (մասնավորապես հացահատիկի արտադրության) և անասնապահության (անասնապահության) մեջ [1]: Ուսումնասիրության նպատակն է գնահատել գյուղատնտեսական գործունեության ազդեցությունը ՀՀ Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանային միջավայրի վրա: Նյութեր և մեթոդներ  Հետազոտության օբյեկտը ՀՀ Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանն էր:   Ուսումնասիրություններն իրականացվել են 20092012 թվականներին: Ազոտի և ֆոսֆորի պարունակությունը շրջակա միջավայր ներմուծված մարդու գյուղատնտեսական (անասունների) գործունեության արդյունքում: Wallenweider (1970): Ըստ Wallenweider- ի (1970 թ.), 156 կգ և 17 կգ ֆոսֆոր է մտնում շրջակա միջավայր `1000 կգ խոշոր եղջերավոր անասունների տարեկան արտանետման միջոցով, իսկ մանր եղջերավոր անասունների համար` համապատասխանաբար 119 կգ և 20 կգ:   Ենթադրելով, որ Ամասիայի շրջանում խոշոր եղջերավոր անասունները կազմում են 450 կգ, իսկ մանր եղջերավորներինը ՝ 50 կգ, ապա ՝ N x = 450 x N st.x / 1000 (1), P x = 450 x P st.x / 1000 ( 3), N m = 50 x N st / 1000 (2), P m = 50 x P st.m / 1000 (4), որտեղ N k, P k և N m, P m են ազոտի-ֆոսֆորի պարունակությունը համապատասխանաբար մեկ խոշոր և մեկ մանր եղջերավոր անասուններ և համապատասխանաբար N st.x, P st.x և N st.m, P st.m., ազոտ-ֆոսֆորի պարունակությունը 1000 կգ կենդանի խոշոր եղջերավոր անասունների արտանետում փոքր տարածքներից շրջակա միջավայր: խոշոր եղջերավոր անասուններ Ըստ R. In Vollenweider- ի (1970) տարեկան 10 գ / մ 2 ազոտ և 1.45 գ / մ 2 ֆոսֆոր ներմուծվում են 1 հա արոտավայր `միջին ծանրաբեռնվածությամբ:   Հետևաբար, պարզվում է, որ մեկ հեկտարի համար կարելի է արածել 1,4 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն կամ 14,5 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն:   Ստացվում է, որ 10,4 պայմանական խոշոր եղջերավոր անասունի համար անհրաժեշտ է մեկ պայմանական գլուխ արոտավայր, որն անհրաժեշտ է խոշոր եղջերավոր անասունների համար: 20092012 թվականներին հաստատունները հաշվարկվել են Աղյուսակ 1-ում ներկայացված հաստատունների միջոցով. Ամասիայի տարածաշրջանում ցորենի հիմնական գարու ցանքերից բերքի մնացորդների այրումը (ծղոտ) ջերմոցային գազերի, մասնավորապես ածխաթթու գազի (CO2), ածխաթթու գազի այրման պատճառով CO), ազոտի օքսիդ (N2O) (N2O) (N2O) [ Այրված բույսերի մնացորդներում (ծղոտ) ածխածնի և ազոտի զանգվածը ջերմոցում Աղյուսակ 1. Գազի զանգվածի փոխանցման գործակիցներ Ընդհանուր C և N houseերմոցային գազերի դիտարկում C ում N ջերմոցի գործարանում%% զանգված%% ըստ ջերմոցային էֆեկտի զանգված houseերմոցային զանգվածի զանգվածային ազդեցություններ և  Ըստ R. Wallenweider (1970). Հաշվարկված է Ամասիայի տարածաշրջանում 2009-2012 թվականների համար: Անասուններին հաջորդող անասունների միջավայրի ազոտ-ֆոսֆորի պարունակությունը բերված է Աղյուսակ 3-ում: Շիրակի մարզի վիճակագրական գործակալության տվյալների համաձայն, անասնապահության ոլորտում կատարված հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 2009-2012թթ. Անասունների անասունների թվի աճ է նկատվել Ամասիայի տարածաշրջանում, ինչը նպաստել է անասնապահության հատվածից շրջակա միջավայր ներմուծվող ազոտի ֆոսֆորի պարունակության ավելացմանը (Աղյուսակ 2, 3):  Ըստ Գ. Ռասպելտինսի և Բ. Ըստ Տուսակովի, ֆոսֆորի պարունակության 1.5% -ը հողում անասունների արտաթորանքով և ազոտի պարունակության 10-20% -ը անցնում է մակերեսային ջրեր, հետեւաբար ազոտ-ֆոսֆորի պարունակության շարունակական բնույթը: Անասնապահության հատվածից շրջակա միջավայր ներմուծվում է առանց ավելանալու Բնապահպանական համապատասխան միջոցառումներ ձեռնարկելը կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի, մասնավորապես ջրային ռեսուրսների վրա, ինչը հանգեցնում է ջրային էկոհամակարգերի գերբնակեցմանը կենսանյութերով: Աղյուսակ 2. Արոտավայր Ամասիայի տարածաշրջանում և խոշոր և մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակ 2009-2012 Խոշոր եղջերավոր անասուններ Անասուններ * անասուններ * Արոտներ *, տարի 2009-2010-20112012 * Ըստ Շիրակի մարզի վիճակագրական գործակալության ** Ըստ Շիրակի մարզպետարանի աղյուսակի 3. Ամազիայի շրջանում ազոտի (N) մանր եղջերավոր անասունների արտանետումների միջոցով շրջակա միջավայր ներմուծվող ազոտի (N) և ֆոսֆորի (P) պարունակություն (տ / տարի) Ֆոսֆոր (P) ազոտ (N) ֆոսֆոր (P) 2009.2010.20112012թթ. Անասնագլխաքանակի և արոտավայրերի ընդհանուր տարածքի տվյալների համաձայն, ըստ Vollenweider- ի (1970), Աղյուսակը ցույց է տալիս, որ արոտավայրերի ծանրաբեռնվածությունն այս տարածաշրջանում շատ ցածր էր, բայց անասունների զարգացումը, առանց իր հերթին համապատասխան բնապահպանական միջոցառումներ ձեռնարկելու, կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ ջրային էկոհամակարգերի վրա `նպաստելով վերջիններիս կենսաբազմազանությամբ աղտոտմանը: Աղյուսակ 4. Արոտավայրերի բեռը Ամասիայի տարածաշրջանում հնարավոր է Անասունների աճի կարողություն 2009-2012 թվականներին Տարեթիվ Արոտավայրերի բեռ,% Անասնագլխաքանակի հզորություն մեկ շնչի հաշվով 2009-2010 2011/2011թթ. Հիմնականում կլիմայական պայմանների պատճառով օգտագործվող հողեր հիմնականում Ամասիայի տարածաշրջանում պայմանները   Վարելահողերում աճում են հիմնականում բազմամյա խոտաբույսեր և փոքր քանակությամբ հացահատիկային մշակաբույսեր (հիմնականում ցորեն և գարի): Մեր դիտարկումների համաձայն ՝ մարզի 1 հա ցորենի դաշտում բերքահավաքից հետո մնում է շուրջ 2,5 տոննա ծղոտ, իսկ 1 հա գարու դաշտում ՝ 1,9 տոննա:  Վերջինիս բաղադրության 90% -ը չոր նյութ է:  Այս մարզն աչքի է ընկնում խոտհարքների, արոտավայրերի առատությամբ, որից հետո ծղոտը հիմնականում որպես կեր չի օգտագործվում, այրվում է գրեթե ամբողջությամբ (մոտ 90%): Գյուղատնտեսական գործունեության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա արտացոլվում է ջերմոցային գազերի մթնոլորտ արտանետմամբ `գյուղատնտեսական մնացորդների այրման և հողերի գերբեղմնավորման պատճառով [2, 9, 11]: 2009-2012 Ամասիայի տարածաշրջանում հիմնական հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածությունները ցորենի և գարու այրված ծղոտի տվյալները ներկայացնում են 5 և 6 աղյուսակներում: Ըստ [3] -ի, այրված ծղոտի 47.1% -ը ածխածին է, իսկ 0.66% -ը ՝ ազոտը: Աղյուսակ 5. Հիմնական հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածությունները (հա) Ամասիայի տարածաշրջանում 2009-2012թթ. Ըստ Շիրակի մարզի վիճակագրական գործակալության տվյալների: .Wորենի գարի Ընդհանուր 2009-2012թթ. Ածխածնի երկօքսիդի մասնաբաժինը Ամասիայի տարածաշրջանում այրված ցորենի և գարու ծղոտի ընդհանուր զանգվածում բերված է Աղյուսակ 7-ում: Աղյուսակ 7.2009-2012 Ամասիայի տարածաշրջանում ածխածնի երկօքսիդի մասնաբաժինը այրված ցորենի-գարու ծղոտի ընդհանուր զանգվածում (տ / տարի) Տարի Ածխածնային (C) ազոտ (N) 2009-2010թթ .2011 .2012: Ամասիայի շրջանում ջերմոցային գազերը, մասնավորապես, ածխաթթու գազ (CO2), ածխաթթու գազ (CO), ազոտ օքսիդ (N2O) պարունակող ազոտ (N2O) (ազոտի օքսիդ (N2O)), մթնոլորտ են արտանետվում այրման արդյունքում: հացահատիկից և գարիից բերքի մնացորդներից (ծղոտից): մեջ Աղյուսակ 8.2009-2012 Ամասիայի տարածաշրջանում ցորենի, գարու ծղոտի, մթնոլորտ արտանետվող ջերմոցային գազերի, ածխածնի և ազոտի այրման հետ միասին, ջերմոցային գազեր, ջերմոցային գազերի արտանետումներ, ջերմոցային գազերի արտանետումներ, զանգված C, t, 2009 2010 2011 2012 թվական: 2009 2010 2011 2012 եզրակացություններ:   Հաշվի առնելով Ամասիայի շրջանի սոցիալ-տնտեսական պայմանները `կարելի է փաստել, որ այս շրջանում անասունների կողմից առաջացած ազոտ-ֆոսֆորի պարունակությունը կարող է թափանցել ջրային էկոհամակարգեր` աղտոտելով դրանք:   Մարզում անասունների պատճառով ջրային ռեսուրսների հնարավոր աղտոտումը կանխելու համար անհրաժեշտ է կառուցել գոմաղբի պահեստային տարածքներ, արոտավայրերի և ջրային էկոհամակարգերի միջև բուֆերային գոտիներ ստեղծել և իրականացնել անասունների կանոնավոր արածեցում: Ամասիայի տարածաշրջանում գյուղատնտեսական գործունեությունից բույսերի մնացորդների (ծղոտի) այրումը նպաստում է ջերմոցային գազերի մթնոլորտ արտանետմանը:   Այս ամենը նպաստում է ածխածնի-ազոտի շրջանառության խափանմանը, քանի որ գազի միացությունների միջոցով մեծ քանակությամբ ածխածին-ազոտ հողից մթնոլորտ է անցնում: Հետևաբար, բերքի մնացորդների այրման բացասական հետևանքներից խուսափելու համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել դրանք որպես կեր ՝ անկախ տարածաշրջանում խոտհարքների և արոտավայրերի առատությունից: Գրականություն 1. Մանասյան Մ., Գրիգորյան Ա., Պոտոսյան Ա., Շիրակի մարզ (բնություն, բնակչություն, տնտեսություն), Երեւան, 2002, 132 էջ: 5. Ահմեդ Դ., Շրջակա միջավայրի աղտոտումը և դրա ազդեցությունը մարդու և կենդանիների առողջության վրա:  Վերանայում // Անիտա Վարագյան, Գոռ Գորգյան, Կարինե Գրիգորյան ՀՀ ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐZԻ ԱՄԱՍԻԱ ՄԱՐԻ ՎԻՐԱԲՈՒՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳՈՐCTՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐCTՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ։

Ներկայացվում է ՀՀ Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանի շրջակա միջավայրի վրա  գյուղատնտեսական  գործունեության  ազդեցության  գնահատականը,  մասնավորապես  հաշվարկվել  են  2009-2012  թթ.  գյուղատնտեսության  ոլորտից  (անասնապահություն  և  բուսաբուծություն) շրջակա միջավայր ներթափանցած ազոտի, ֆոսֆորի ու ջերմոցային գազերի պարունակությունները, և գնահատվել է դրանց հնարավոր ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա։
