Սննդամթերքի անվտանգությունը 21-րդ դարի ամենակարևոր մարտահրավերներից մեկն է:   Ographողովրդագրությունը ցույց է տալիս, որ մեր ընդհանուր դարաշրջանի սկզբում Երկրի բնակչությունը կազմում էր ընդամենը 300 միլիոն:   Առաջին հազարամյակի ընթացքում այդ թիվն աճել է ընդամենը 30 միլիոնով, մինչդեռ երկրորդ հազարամյակի ընթացքում բնակչությունն աճել է 20 անգամ:   2017-ին բնակչությունը գերազանցել է 7,5 միլիարդը:   Բնակչության աճի հետ մեկտեղ սննդի անվտանգության խնդիրն ավելի է սրվում:   ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (FAO) տվյալներով ՝ ներկայումս մոտ 1 միլիարդ մարդ սոված է մնում:   Ամեն տարի սովից մահանում է 18-20 միլիոն մարդ:   Սա նշանակում է, որ սննդամթերքի պակասությունը դարձել է ոչ միայն զարգացման խոչընդոտ, այլև լուրջ սպառնալիք սոցիալական և քաղաքական անկայունության համար:   Վերջին տարիներին արտագաղթը «սոված» երկրներից աճել է, ինչը լուրջ ժողովրդագրական վտանգ է ներկայացնում:  53 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Սննդամթերքի մատակարարման հարցը հրատապ է նաև Հայաստանում:   Չնայած ՀՀ բնակչությունը 1988-2017 թվականների 3.9 միլիոնից հասել է 3 միլիոնի, այսինքն `նվազել է 13% -ով, խնդիրը ոչ միայն չի թուլացել, այլ ձևավորվել են նոր մարտահրավերներ:   Բնակչության միջին աճը 80-85 հազարից իջել է 18,8 հազարի, իսկ արտագաղթի աճի արդյունքում Հայաստանի բնակչությունն այժմ նվազում է:  «Սննդամթերքի անվտանգության» հասկացությունը գիտական ​​շրջանառության մեջ է մտել 1970-ականներին, երբ, ի տարբերություն զարգացած երկրներում սննդամթերքի ակնհայտ գերարտադրության, սովն ու թերսնուցումը լայն տարածում գտան «Երրորդ աշխարհի» երկրներում:   Արդեն պարզ էր, որ սննդամթերքի պակասի խնդիրն արտացոլվում էր ոչ այնքան Մալթուսի «բերրիության անկման» տեսության կամ տնտեսության ագրարային հատվածի թերզարգացման տեսության մեջ, որքան բնակչության որոշակի հատվածների աղքատության մեջ, ինչը դժվարացնում էր սնունդ ձեռք բերել ընթացիկ գներով:   Հարկ է նշել, որ «Սննդի անվտանգություն» անգլերենի հիմնական հայեցակարգը թարգմանվում է երկու մասի ՝ «սննդի անվտանգություն» և «սննդի անվտանգություն»:   Ուստի անհրաժեշտ է առանձնացնել «հասարակության սննդի անվտանգություն» և «երկրի պարենային անվտանգություն» հասկացությունները:   Համաձայն տարածված համոզմունքի ՝ «հասարակության սննդի անվտանգությունը» հասարակության բոլոր անդամներին բավարար և անվտանգ սննդի ապահովումն է, որի համար օգտագործվում են ոչ միայն երկրում արտադրվող ապրանքները, այլև սննդամթերքները:   Իսկ «երկրի պարենային անվտանգությունը» սեփական ռեսուրսներով պայմանավորված `բնակչության սննդի ֆիզիկական և տնտեսական մատչելիության ապահովումն է` առողջապահական նորմերին համապատասխան, ինչպես սովորական, այնպես էլ արտակարգ իրավիճակներում [3, p. Փետրվարի 7-ի հրամանագրով հաստատված «Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ռազմավարություն» փաստաթղթում նշվում է, որ ՀՀ-ն, ի թիվս այլ կարևոր ոլորտների, կարևորելով գերատեսչական-ոլորտային բարեփոխումների համալիրը, նպատակ ունի «... ապահովել երկրի անվտանգությունը, ներառյալ գյուղատնտեսական ապրանքների և սննդամթերքի արտադրության ավելացումը, ներմուծման և արտահանման հավասարակշռության բարելավումը, սննդամթերքի անվտանգության միջազգային ստանդարտների ապահովումը, տարածքային համապարփակ ծրագրերի իրականացումը.   Վերոգրյալից հետեւում է, որ պարենային անվտանգության խնդիրները պետք է լուծվեն ազգային մակարդակով:  2014-2016 թվականներին հանրապետությունում ապահովվել է ինքնաբավության բարձր մակարդակ կարտոֆիլի, բանջարեղենի, մրգերի և հատապտուղների, խաղողի, մանր եղջերավոր անասունների, ձվի համար, անասնակերի և խոշոր եղջերավոր անասունների միջինից բարձր մակարդակի համար:   Մինչդեռ ցորենի, թռչնամսի և խոզի միսի ինքնաբավության մակարդակը մնում է ցածր:  2016-ին թարմ բուսական արտադրանքի արտահանումը, ըստ օպերատիվ տվյալների, կազմել է 76,7 հազար տոննա, ինչը մոտ 65% -ով ավելին է, քան 2014-ին:  Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 1-ից, հիմնական խնդիրը կապված է հիմնական սննդամթերքի ՝ ցորենի հետ:   Չնայած այն հանգամանքին, որ 2016-ին, 2014-ի համեմատ, ցորենի արտադրությունն աճել է 12.2 հազար տոննայով, ցորենի ինքնաբավության մակարդակը Հայաստանում շարունակում է մնալ ցածր ՝ 53%:   2016 թվականի տվյալներով ՝ Հայաստանում կա 446,7 հազար հա վարելահող, որից 198,1 հազար հեկտարը հացահատիկ ցանելու տարածք է:   Հարկ է նշել, որ հացահատիկի ցանքի տարածքները վերջին տարիներին ավելացել են, բայց դա չի լուծել ինքնաբավության հարցը:   Հացահատիկային մշակաբույսերի ցանված տարածքները կարող են ավելացվել չմշակված վարելահողերի պատճառով, որոնք կազմում են Հայաստանում շուրջ 100 հազար հա:   Այնուամենայնիվ, դրանք հիմնականում ցածր բերքատու հողեր են, որոնց միայն մի մասը կարող է օգտագործվել գյուղատնտեսական նպատակներով:   2016-ին միջին բերքատվությունը 30,7 ց / հա էր, այսինքն, եթե նույնիսկ չօգտագործված վարելահողերի 20% -ը մշակում է 55 ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ հացահատիկ, ներմուծումը կնվազի մոտ 40-50 հազար տոննայով:  Մեր կարծիքով, այս ճանապարհը չի կարող ամբողջությամբ լուծել խնդիրը, բայց կարող է միայն մեղմել այն:  Կարտոֆիլի ոլորտում հանրապետությունն ունի ինքնաբավության բարձր մակարդակ:   2016-ին Հայաստանի արտահանումը գերազանցել է ներմուծումը, ինքնաբավությունը կազմել է 101%:   Վերջին տարիներին կարտոֆիլը Հայաստան է ներմուծվում միայն որպես սերմ:   Potatoesիշտ է, կարտոֆիլի մեջ Հայաստանը ինքնաբավ է, բայց դա դեռ չի արտացոլում Հայաստանի ամբողջ ներուժը:   Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 1-ից, Հայաստանն ունի մեծ թվով կարտոֆիլի կորուստներ:   2016-ին կորուստները կազմել են 82,4 հազար տոննա, ինչը 2016-ի արտադրության 13,5% -ն է:  Բանջարեղենի պահանջարկն ամբողջությամբ բավարարվում է տեղական արտադրության կողմից:   Վերջին տարիներին ինքնաբավությունը գերազանցել է 100% -ը:   Վերամշակող ընկերությունների կարողությունների մեծացմանը զուգահեռ հումքի արտադրության ավելացման իրական նախադրյալներ և հնարավորություններ կան:   Ոչ սեզոնային գների բարձր մակարդակը շարունակում է մնալ բանջարեղենի աճեցման խնդիր, որը հնարավոր է լուծել ջերմոցների աճի շնորհիվ:  2016-ի տվյալների համաձայն, Հայաստանի բնակչության 60.2% -ը սպառում է օրական 2100 կկալ-ից պակաս (հակառակ ազգային ստանդարտի `2232 կկալ / օր):   15% -ը սպառում է հացն ու կարտոֆիլը, որոնք կազմում են վերջինիս սննդակարգի 70% -ը:   Ավելին, 0-ից 14 տարեկան և երեք կամ ավելի երեխա ունեցող տնային տնտեսությունների 86.6% -ը օրական ընդունում է 2100 կկալ-ից պակաս, իսկ 29.5% -ը հիմնականում ուտում է հաց և կարտոֆիլ (դիետայի 70%) [5]:  Ինքնաբավարարություն, ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Միջազգային առևտրի ոլորտում առաջընթացը կարևոր գործոն է վերը նշված խնդիրների լուծման գործում:   Մաքսային և հարկային օրենսդրության դերը շատ կարևոր է:   Մաքսային միության երրորդ երկրից ներմուծման մաքսատուրքերը անհամեմատ բարձր են:   Սա բավականին լուրջ խնդիր է:  Սննդամթերքի մասով Հայաստանի և ՄՄ անդամ երկրների միջև նկատելի են մաքսային քաղաքականության տարբերությունները, որոնց մեխանիկական միավորումը հղի է որոշակի ռիսկերով:   Նրանք փորձեցին ինչ-որ չափով կարգավորել այդ ամենը:  Երրորդ երկրներից ապրանքներ ներմուծելիս Հայաստանի Հանրապետությունը կիրառում է Միության ընդհանուր մաքսային սակագնի սահմանած դրույքաչափերը, բացառությամբ այն ապրանքների, որոնք ներառված են Հայաստանի Հանրապետության մայիս ամսվա Եվրասիական տնտեսական միության պայմանագրի 4-րդ հավելվածում: 29, 2014 թ., Որի համար հավելվածում նշված դրույքաչափերը կիրառվում են հավելվածով սահմանված ժամկետում:   Հարկ է նշել, որ հավելվածում նշված սննդամթերքի նկատմամբ կա նաև մաքսատուրքերի բարձրացում, ինչը բացասաբար է անդրադառնում ներմուծման վրա և մեծացնում է կախվածությունը ԵՏՄ երկրներից [7]:  Հայաստանը խթանում է նաև երկրից արտահանումը:   Ապրանքներ երրորդ (Մաքսային միության տարածքից դուրս) ապրանքների արտահանման դեպքում Հայաստանի Հանրապետությունը կիրառում է 0% արտահանման տուրք, քանի որ ՄՄ-ն արտահանման դրույքաչափերի որոշումը թողնում է անդամ պետության ազգային օրենսդրությանը:  Վերոհիշյալ խնդիրները լուծելու համար մենք առաջարկում ենք. 1. Հացահատիկի ինքնաբավության բարձրացման համար մենք առաջարկում ենք 2. Արտադրության համապարփակ և կայուն ակտիվացում, 3. Կառուցվածքային և տարածքային բաշխման բարելավում, որը մեր կարծիքով պետք է մշակել ցորենի փոխարեն: և գարի ցածր ջրային տարածքներում:   Չնայած դա կպահանջի լրացուցիչ ծախսեր, այն կլուծի հացահատիկային կերի ուժեղացման խնդիրը:  ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 4. Կարտոֆիլի արտադրության ամբողջ ներուժն օգտագործելու համար մենք առաջարկում ենք. Y Սերմնաբուծության արմատական ​​բարելավում, որի արդյունքում Հայաստանի Հանրապետությունը կարող է ամբողջությամբ հրաժարվել էլիտար սերմեր ներկրելուց:  y Հայաստանում կարտոֆիլի կորուստները մեղմելու համար անհրաժեշտ է հիմնել պահեստներ և վերամշակող ձեռնարկություններ:  5. Բանջարեղենի և մրգերի մթերման խնդիրները լուծելու համար անհրաժեշտ է ներդնել պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության արդյունավետ մեխանիզմներ:   Անհրաժեշտ է պայմանագրեր կնքել արտադրողների և մատակարարների միջև:  6. Հաշվի առնելով երկրում մրգերի և բանջարեղենի աճեցման բարձր մակարդակը և հատկապես հայկական սննդի բարձր համբավը ԵԱՏՄ երկրներում, մենք առաջարկում ենք ստեղծել հայկական մշակաբույսերի համընդհանուր ապրանքանիշ, որի միջոցով հայկական մրգերն ու բանջարեղենը արտահանվել:   Այդ դեպքում անհրաժեշտ կլինի լուրջ փորձաքննություն `միայն համապատասխան որակի արտադրանք արտահանելու համար, որը կհամապատասխանի Codex Alimentarius- ի և Global GAP- ի պահանջներին:   Սա նաև թույլ կտա փոքր արտադրողներին արտահանել իրենց արտադրանքը:   Հնարավորություններ կստեղծվեն նաև բեռնափոխադրող ընկերությունների համար `ավելի արդյունավետ գործելու համար:  7. Մենք առաջարկում ենք անասնաբուծական արտադրանքի անբավարարությունը լրացնել անասնաբուծության կառավարման գիտական ​​համակարգի ներդրմամբ, ճյուղի համապարփակ և հետեւողական ակտիվացմամբ, կառավարման մշակույթի բարձրացմամբ, ագրոպարենային համակարգի ճյուղերի ինտեգրմամբ և շահերի ներդաշնակեցմամբ: Ներկայացնելով այն շուկա, կարգավորել կենդանիների վարքի հիգիենան, կերային բազայի ամրապնդում, տոհմային բիզնեսի բարելավում ՝ բնական վանդակների սեփականության ձևի արմատական ​​վերանայումով:  8. Նոր տնտեսական իրավիճակում ԵՏՄ անդամակցության պայմաններում անհրաժեշտ է նաև փորձել վերանայել ներմուծման մաքսատուրքերը, քանի որ դրանք մեծացնում են Հայաստանի կախվածությունը ԵՏՄ անդամ երկրներից:  9. Ինչպես երեւում է Աղյուսակ 1-ից, արտադրության կորուստը բավականին մեծ է, նույնիսկ այն ապրանքների համար, որոնց ինքնաբավությունը ցածր է, ուստի անհրաժեշտ է ստեղծել պետության կողմից հովանավորվող բերքի պահեստավորման, պահեստավորման և սառնարանային սարքավորումներ:  , ։

Պարենային անվտանգության խնդիրը հանդիսանում է 21-րդ դարի կարեւորագույն հարցերից մեկը։
  Այդ հիմնախնդիրը ավելի ու ավելի է լրջանում բնակչության աճին զուգընթաց։
  ՄԱԿ-ի Պարենի եւ գյուղատնտեսության կազմակերպության տվյալներով այսօր մոտ 1 մլրդ մարդ սոված է։
  Յուրաքանչյուր տարի սովամահ է լինում 18-20 մլն մարդ։
  Պարենային անվտանգության հիմնահարցը ակտուալ է նաեւ Հայաստանում։
  Հոդվածում ներկայացված են ՀՀ պարենային անվտանգության մի քանի հիմնահարցերի լուծման ուղղությունները։
