Տնտեսական հարաբերությունների իրավական կարգավորումը, տնտեսվարող սուբյեկտների համար գործունեության արդյունավետ միջոցների ապահովումը ժամանակակից պետությունների առաջնահերթություններից է։
   Զարգացող տնտեսական հարաբերությունների մասնակիցների վարքագծում, այնուամենայնիվ, երբեմն լինում են «շեղումներ», որոնց վերացման, տնտեսական համակարգում կառուցվածքային փոփոխությունների ապահովման գործում անժխտելի է սնանկության ինստիտուտը, որը պետական միջամտության յուրահատուկ իրավական մեխանիզմ է [1, էջ 23]։
   Սնանկության ինստիտուտի օգնությամբ հնարավոր է տնտեսական համակարգից հեռացնել գույքային շրջանառության անբարեխիղճ մասնակիցներին եւ իրականացնել նրանց պատկա217ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ նող նյութական միջոցների վերաբաշխում՝ հասարակական հարաբերությունների բարեխիղճ մասնակիցների միջեւ[2, էջ 90]։
  Հետազոտության առարկա դարձած ինստիտուտը, ըստ էության, տնտեսական հարաբերությունների բնականոն ընթացքի ապահովման գործում պետության միջամտության առանձնահատուկ դրսեւորում է։
  Արդի ժամանակաշրջանում տարբերակվում են սնանկության վարույթի ընթացքում ծագող իրավահարաբերությունների կարգավորման երկու ինքնուրույն համակարգ [3, էջ 21]՝ ա) Պրոկրեդիտորական համակարգ, որի առաջնային նպատակը պարտատերերի շահերը պաշտպանելն է։
   Այս համակարգին են հարում Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան։
  բ) Պրոդեբիտորական համակարգ, որի հիմնական նպատակը պարտապանի վճարունակությունը վերականգնելն է։
   Այս համակարգին են պատկանում Ամերիկային Միացյալ Նահանգները, Ֆրանսիան։
  Սնանկության վարույթի իրավական կարգավորման գործող կառուցակարգերը միմյանցից տարբերվում են այն նախանշված նպատակներով, որոնք իրենց առջեւ դնում են տարբեր պետությունների օրենդիրները, մասնավորապես՝ 1. առավելագույնս բավարարել պարտատերերի պահանջները, 2. փրկել գոյատեւման ենթակա տնտեսվարող սուբյեկտներին, 3. միջոցներն արդարացի բաժանել կողմերի միջեւ, 4. վերակազմավորել դեռեւս չլուծարված ընկերությունը եւ այլն [4, էջ 34]։
  Այսպիսով, մի իրավական համակարգի առաջնային խնդիրն է առավելագույնս բավարարել պարտատերերի պահանջները (Մանֆրեդա Բալցի մոդելը), մյուսինը՝ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտների փրկությունը եւ աշխատատեղերի պահպանումը (անգլիական մոդել) [5, էջ 41]։
   Հայ օրենսդիրը հարում է երրորդ մոդելին, որը նախապատվություն է տալիս պարտատերերի եւ պարտապանների շահերի հավասարակշռված պաշտպանությանը։
  Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացվող դատաիրավական բարեփոխումների արդյունքում 2018թ. փետրվարի 7-ին ընդունվել եւ 2019թ. ապրիլի 9-ին ուժի մեջ է ՀՀ դատական օրենսգիրք 218ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ սահմանադրական օրենքը, որի ուժով 2019թ. հունվարի 1-ից Հայաստանի Հանրապետությունում սկսել է գործել մասնագիտացված նոր դատարան՝ ՀՀ սնանկության դատարանը։
   Նման պայմաններում ՀՀ սնանկության դատարանի արդյունավետ գործունեությունը երաշխավորող իրավական կառուցակարգերի մշակումը, Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացվող տնտեսական բարեփոխումների երաշխավորումն ապահովող օրենսդրական հիմքերի հետազոտությունը դառնում է առավել, քան արդիական։
  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ երաշխավորված սեփականության բոլոր ձեւերի ազատ զարգացումը եւ հավասար իրավական պաշտպանությունը, տնտեսական գործունեության ազատությունը եւ ազատ տնտեսական մրցակցությունն անուղղակիորեն պայմանավորում են սնանկության ինստիտուտի իրավական մանրամասն կարգավորման անհրաժեշտությունը։
  «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի համակողմանի ուսումնասիրության արդյունքում պարզ է դառնում, որ ՀՀ օրենսդիրը տարբերում է սնանկության վարույթի երկու տեսակ՝ կամավոր եւ հարկադրված։
  Կամավոր սնանկության վարույթի շրջանակում ֆիզիկական անձ, անհատ ձեռնարկատեր կամ իրավաբանական անձ հանդիսացող պարտապանը կամավորությամբ, սեփական նախաձեռնությամբ իրեն սնանկ ճանաչելու պահանջի մասին դիմում է ներկայացնում դատարան։
   Հատկանշական է, որ «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքը տարբերակում է կամավոր եւ հարկադրված սնանկության հիմքերը։
   «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 3-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ եւ 2.1-րդ կետերի համաձայն՝ դատարանը կարող է պարտապանին սնանկ ճանաչել սեփական նախաձեռնութամբ, եթե պարտապանի պարտավորությունները, այդ թվում՝ հանրային իրավական դրամական պահանջներով կատարման ենթակա պարտավորությունները, օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկի եւ ավելի չափով գերազանցում են պարտապանի ակտիվների արժեքը։
  Օրենսդիրը սահմանել է պարտապանին սնանկ ճանաչելու որոշակի դատավարական ընթացակարգ։
   «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ պարտապանի կամավոր սնանկության դիմումը վարույթ ընդունելու պահից ոչ ուշ, քան եռօրյա ժամկետում դատավորն առանց դատական նիստ հրավիրելու 219ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պարտապանին սնանկ ճանաչելու մասին վճիռ է կայացնում, եթե առկա են օրենքով ամրագրված համապատասխան հիմքեր։
  Ի տարբերություն կամավոր սնանկության վարույթի՝ հարկադըրված սնանկության դեպքում օրենսդիրը սահմանել է պարտապանին սնանկ ճանաչելու երկու տարաբնույթ դատավարական ընթացակարգ՝ չսահմանելով դրանց կիրառման դեպքերը. մի դեպքում «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ հոդվածի 2-րդ մասով սահմանված կարգով դիմումը վարույթ ընդունելուց հետո` տասնհինգօրյա ժամկետում, դատավորը նշանակում է դատական նիստ, որի ընթացքում քննում է ներկայացված դիմումը եւ պարտապանին սնանկ ճանաչելու կամ դիմումը մերժելու մասին դատարանը վճիռ է կայացնում, իսկ մյուս դեպքում՝ «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված կարգով հարկադրված սնանկության վերաբերյալ դիմումը վարույթ ընդունելու հաջորդ օրը դատարանը պարտապանին ուղարկում է դիմումը վարույթ ընդունելու մասին որոշումը` առաջարկելով տասնհինգօրյա ժամկետում գրավոր վիճարկել իր սնանկությունը, հակառակ դեպքում՝ տասնվեցերորդ օրը դատավորն առանց դատական նիստ հրավիրելու վճիռ է կայացնում պարտապանին սնանկ ճանաչելու մասին, եւ միայն պարտապանի կողմից գրավոր առարկություն ստանալու դեպքում դատարանը հրավիրում է դատական նիստ։
  Օրենսդիրի կողմից առաջարկվող նման հակասական կարգավորումներ, մեր կարծիքով, անհասկանալի են։
   Կարծում ենք՝ հարկադըրված սնանկության վարույթի դեպքում «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջարկվող դատավարական ընթացակարգն ընդունելի է, քանզի պարտապանի կողմից համապատասխան առարկության բացակայության դեպքում դատարանը կարող է առանց դատական նիստ հրավիրելու քննել դիմումը եւ օրենքով նախատեսված հիմքերի առկայության դեպքում համապատասխան վճիռ կայացնել, մինչդեռ կամավոր սնանկության վարույթի պայմաններում դատարանը կաշկանդված է եռօրյա ժամկետում, առանց պարտատերերի դիրքորոշումը հաշվի առնելու, վճիռ կայացնել կա՛մ դիմող-պարտապանին սնանկ ճանաչելու, կա՛մ դիմումը մերժելու մասին։
  Ավելին, եռօրյա ժամկետում ողջամտորեն հնարավոր չէ նաեւ կամավոր սնանկության վերաբերյալ դիմումը վարույթ ընդունելու մասին ծանուցել պարտատերերին եւ ստանալ վերջիններիս դիրքորոշումը 220ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ դրա վերաբերյալ։
   Այս դեպքում, փաստորեն, դատարանը, կաշկանդված լինելով առկա օրենսդրական պահանջով, սեփական նախաձեռնությամբ անձին սնանկ ճանաչելու դիմումը քննելիս իրականացնում է միակողմանի քննություն՝ այդպիսով ակամա ոտնահարելով պարտատերերի արդար դատաքննության իրավունքը։
  Նման պայմաններում, առաջարկում ենք կատարել համապատասխան օրենսդրական փոփոխություն, որը հնարավորություն կընձեռի դատարանին կամավոր սնանկության դիմումը վարույթ ընդունելուց հետո հրավիրել դատական նիստ՝ ապահովելով դիմումում նշված պարտատերերի՝ դատական նիստի մասին պատշաճ ծանուցումը։
   Այս դեպքում, ըստ էության, կապահովվի նաեւ պարտատերերի կողմից սնանկության դիմումի վերաբերյալ դիրքորոշում ներկայացնելու եւ իրենց օրինական շահերը պաշտպանելու հնարավորությունը։
  Օրենսդիրը կամավոր սնանկության վարույթ հարուցելիս դիմողպարտապանի վրա դրել է դատավարական պարտականություն՝ դիմումին կից ներկայացնել պարտապանի պարտատերերի ցուցակ՝ նշելով վերջիններիս հանդեպ ունեցած պարտավորությունների չափը, դրանց կատարման ժամկետը եւ այլ անհրաժեշտ տեղեկություններ («Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 12-րդ հոդվածի 1-ին մասի «բ» կետ)։
  Կարծում ենք՝ դատարանի վրա պետք է դնել պարտապանի նշած պարտատերերին կամավոր սնանկության վարույթի առկայության մասին ծանուցելու պարտականություն, որի դեպքում պարտատերերը ոչ միայն հնարավորություն կունենան իրենց դիրքորոշումը հայտնել դիմումի վերաբերյալ, այլեւ հետագայում՝ պարտապանին սնանկ ճանաչելուց հետո, չեն զրկվի օրենքով սահմանված մեկամսյա ժամկետում դատարան պահանջ ներկայացնելու օբյեկտիվ հնարավորությունից։
  Պարտատերերին պատշաճ կարգով կամավոր սնանկության վարույթի վերաբերյալ իրազեկելու կառուցակարգերի սահմանումն ունի առանձնակի կարեւորություն։
   Այսպես. ՀՀ օրենսդիրը պարտատերերի կողմից իրենց պահանջները դատարան ներկայացնելու համար սահմանել է մեկամսյա ժամկետ 1 , որից դուրս դատարան պահանջ ներկաՊարտապանին սնանկ ճանաչելու, կառավարիչ եւ պարտատերերի առաջին ժողով նշանակելու մասին տեղեկությունները հրապարակում են http։
  //www.azdarar.am հասցեում գտնվող ՀՀ հրապարակային ծանուցումների պաշտոնական ինտերնետային կայքում եւ փակցվում դատարանի շենքում հատուկ հատկացված տեղում։
  221ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ յացնելը պարտատերերի համար առաջացնում է որոշակի անբարենպաստ իրավական հետեւանքներ։
   Ավելին, սնանկության վարույթի ընթացքում պարտատերերի կողմից իրենց պահանջները չներկայացնելը հանգեցնում է նրան, որ վերջիններս զրկվում են հետագայում պարտապանին պահանջ ներկայացնելու հնարավորությունից։
   Հատկանշական է, որ ՀՀ սահմանադրական դատարանը 27.01.2015թ. կայացրած ՍԴՈ-1189 որոշմամբ «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 90-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ պարբերությունը՝ ֆինանսապես առողջացած պարտապանի նկատմամբ պահանջ ներկայացնելու իրավունքը սահմանափակելու մասով, ճանաչել է 2005թ. խմբագրությամբ ՀՀ Սահմանադրության 18-րդ հոդվածի պահանջներին հակասող եւ անվավեր։
   Փաստորեն, ֆինանսապես առողջացած պարտապանը չի ազատվում սնանկության վարույթի շրջանակներում դատարան պահանջներ չներկայացրած պարտատերերի պահանջների կատարումից։
  Գործնականում հնարավոր են իրավիճակներ, երբ պարտատերերը, գիտակցելով, որ պարտապանը սնանկության վարույթի ընթացքում ֆինանսապես չի կարողանալու բավարարել իրենց պահանջները, դատարան պահանջ չարամտորեն չներկայացնեն՝ նպատակ ունենալով պահանջի բավարարում ստանալ ապագայում։
   Սնանկության գործով պարտատերերի պահանջների բացակայությունը հիմք է, որպեսզի պարտապանը «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 89-րդ հոդվածով սահմաված կարգով դատարանի կողմից կայացրած վճռի հիման վրա ճանաչվի ֆինանսապես առողջացած։
   Այդ իրավիճակում, ըստ էության, կամավոր սնանկության վարույթի իմաստն արժեզըրկվում է։
  Մեր կողմից ուսումնասիրվել են կամավոր սնանկության առանձին գործեր, որոնք ավարտվել են քննարկվող հիմքով։
   Օրինակ՝ Արման Սենիկի Ներսիսյանի վերաբերյալ ՍԴ2/0064/04/17 կամավոր սնանկության գործով ՀՀ Սյունիքի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանը 25.07.2017թ. սնանկության գործն ավարտել է սնանկության գործով կառավարչի միջնորդության հիման վրա՝ պարտատերերի կողմից պահանջ չներկայացնելու հիմքով, եւ վճռի եզրափակիչ մասով սահմանել է, որ Արման Սենիկի Ներսիսյանն ազատվում է բոլոր դրամական պարտավորությունների կատարումից, բա222ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ցառությամբ` «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 90-րդ հոդվածի 4-րդ մասով եւ 97-րդ հոդվածով սահմանված պարտավորությունների եւ ՀՀ Սահմանադրական դատարանի 27.01.2015 թվականի թիվ ՍԴՈ-1189 որոշմամբ արձանագրված դեպքի։
  Հատկանշական է, որ վերոգրյալ հիմքով ավարտվել են նաեւ կամավոր սնանկության այլ գործեր, մասնավորապես՝ ԵԱՔԴ/0379/04/16, ԱՐԴ/0008/04/14, ԵԱԴԴ/0063/04/12, ԱՐԱԴ/0007/04/12 սնանկության գործերը։
  Նման պայմաններում առաջարկվում է կատարել օրենսդրական համապատասխան փոփոխություն, որի պայմաններում պարտատերերի կողմից կամավոր սնանկության վարույթի մասին իրազեկ լինելու դեպքում դատարան պահանջ չարամտորեն չներկայացնելը հիմք հանդիսանա, որպեսզի վերջիններս զրկվեն պարտապանի նկատմամբ հետագայում պահանջ ներկայացնելու իրավունքից։
   Բնականաբար, այն պարտատերերը, որոնք օրենքով սահմանված կարգով ծանուցված չեն լինի պարտապանի սնանկության վարույթի մասին (պարտապանի կողմից դիմումին կից ներկայացված պարտատերերի ցուցակում ներառված չլինելու, դատարանի կողմից ուղարկված ծանուցումը չստանալու եւ այլ ողջամիտ հիմքով), չեն զրկվի պարտապանի նկատմամբ հետագայում պահանջ ներկայացնելու իրավական հնարավորությունից։
  Ավելին, կարծում ենք, որ օրենքով սահմանված մեկամսյա ժամկետից դուրս դատարան պահանջ ներկայացնելու պարտատերերի իրավունքները համապատասխան օրենսդրական փոփոխության կատարման միջոցով երաշխավորելու նպատակով անհրաժեշտ է սահմանել կամավոր սնանկության վարույթի տեւողության նվազագույն ժամանակահատված, որը, մեր կարծիքով, չի կարող մեկ տարուց պակաս լինել։
  Այսպիսով, ամփոփելով սույն հոդվածի շրջանակներում իրականացված հետազոտության արդյունքները` առաջարկում ենք. 1. «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ հոդվածի 1-ին մասը շարադրել հետեւյալ կերպ. «1. Դատարանը կամավոր սնանկության մասին դիմումը վարույթ ընդունելուց հետո՝ տասնհինգօրյա ժամկետում, հրավիրում է դատական նիստ, որի վերաբերյալ պատշաճ կեր223ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պով ծանուցվում են դիմող-պարտապանը եւ դիմումում նշված բոլոր պարտատերերը»։
  2. «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 89-րդ հոդվածը լրացնել 3– րդ կետով՝ հետեւյալ բովանդակությամբ. «Պարտապանի կամավոր սնանկության վարույթը չի կարող ավարտվել պարտապանին սնանկ ճանաչելու վճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում»։
  3. «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքի 90-րդ հոդվածը լրացնել 2.1 կետով՝ հետեւյալ բովանդակությամբ. «2.1 Պարտապանի կամավոր սնանկության վարույթի մասին դատարանի կողմից պատշաճ ծանուցված պարտատերերը զրկվում են հետագայում առողջացած անձի նկատմամբ պահանջներ ներկայացնելու իրավունքից, բացառությամբ սույն հոդվածի երրորդ եւ չորրորդ մասերով նախատեսված դեպքերի»։

Սույն հոդվածը նվիրված է ֆիզիկական անձ, անհատ ձեռնարկատեր եւ իրավաբանական անձ հանդիսացող պարտապանների կամավոր սնանկության վարույթի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։
  Հոդվածի շրջանակներում հետազոտության առարկա են դարձել կամավոր սնանկության հիմքերը, պարտապանին սնանկ ճանաչելու դատավարական ընթացակարգը, ինչպես նաեւ կամավոր սնանկության վարույթի ընթացքում ծագող իրավահարաբերությունների կարգավորման արդի հիմնախնդիրները։
  Սույն հոդվածում քննարկվել են առկա օրենսդրական բացերը, փորձ է արվել առաջարկել դրանց լուծմանն ուղղված գիտականորեն հիմնավորված առաջարկություններ։
