ՀԱՄԱՑԱՆՑԱՅԻՆ ԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԱԽՏԱՆԻՇՆԵՐԸ...Ազգե՛ր,  իմացե՛ք  մեկընդմիշտ,  որ  բնությունը  ցանկանում  էր  զերծ  պահել  ձեզ  գիտությունից,  նման  այնմորը, ով իր զավակից խլում է վտանգավոր զենքը։
  Բնության կողմից ողջ թաքցրածը չար է, նա մեզ պահպանումէ  դրանից,  և  ուսումնասիրությունների  դժվարությունները իր ոչ քիչ բարեբախտություններից են։
  Ժ. Ժ. ՌուսոԺամանակակից  արևմտյան  մոդելի  հասարակություններն  ընդունված  էկոչել նաև «գիտելիքահենք հասարակություններ», որտեղ գիտելիքը իշխանության  իրականացման  գործառույթներն  է  իրականացնում։
   Ներկայիս  քաղաքակրթության  բնորոշ  գծերից  մեկն  այն  է,  որ  տնտեսական  պաշարների  շուրջհամախմբված  հասարակություններին  փոխարինելու  է  գալիս  տեղեկատվական և գիտելիքի շուրջ համախմբված հասարակությունը1։
  Այլևս ընդունված չէայն  պատկերացումը,  թե  «տեխնիկան  և  տեխնիկացումը,  գիտությունը  և  գիտապաշտությունը (սցիենտիզմ) դարձել են մի հրեշ, որն սպառնում է կուլ տալիրեն իսկ ծնունդ տված մարդկությանը»2։
  Համացանց տեխնոլոգիաների հանրամատչելիության  վերընթաց  աճը  թույլ  է  տալիս  «համաշխարհային  սարդոստայնը» դիտարկել որպես նոր սոցիալական ոլորտ։
  Արևմուտքից փչող «փոփոխությունների քամիները» իրենց հետ մեր աշխարհամաս են բերել «www սարդոստայնը» և վերջին տարիներին հաստատուն կերպով կիրառվում են մեր երկրի բնակիչների կողմից։
  Այսօրվա կանխատեսումները առավել արմատականեզրակացության են հանգեցնում՝ նշելով, որ մի քանի տարի հետո այն, ինչ կատարվում է «վիրտուալ իրականությունում», որոշելու է մեր կեցությունը «իրական  աշխարհում»։
   Օքսֆորդի  համալսարանում  անցկացված  հետազոտությունների  համաձայն,  քսան  տարի  հետո  մարդու  կողմից  կատարվող  աշխատանքների 47%-ը մեքենայացվելու է3։
  Միլիոնավոր մարդկանց համար համացանցը փոխարինել է իրականությանը։
  Մայրաքաղաքում բավականին տարածում  է  գտել  համացանցի  միջոցով  սննդամթերքի  և  տարբեր  ապրանքներիպատվիրումը, դրա միջոցով մարդիկ հետևում են իրենց բանկային հաշիվները,մասնակցում են բորսաների, էլեկտրոնային աճուրդների, կնքում գործարքներ,1  Տե՛ս  Հարությունյան  Է.,  Համոզմունքների  գերակայության  օրենք//  Անցումային  հասարակության սոցիոմշակութային փոխակերպումներ, պրակ 8, Եր., 2011, էջ 41։
 2 Բոգոմոլով Ա. Ս., Ժամանակակից բուրժուական փիլիսոփայություն, Եր., 1983, էջ 323։
 3 Տե՛ս Խաչատրյան Ս., Կամուրջներ պատերի փոխարեն, Եր., 2014, էջ 6։
 հաճախում  խաղատներ  և  վիրտուալ  փողերով  կատարում  վճարումներ։
 Համացանցը  եզակի  տարածություն  է,  որտեղ  կարելի  է  գտնել  ամեն  ինչ՝  կոշկաքուղերից մինչև ընկերներ։
  Միայն այն ամենը, ինչ մենք գտնում ենք, վիրտուալ է։
  Որպեսզի իրականում հնարավոր լինի կապել կոշկաքուղերը կամ գրկելընկերոջը,  անհրաժեշտ  է  դուրս  գալ  համացանցից։
   Բայց,  այնուամենայնիվ,իրականության պատրանքը շատ ուժեղ է։
  Կարծես իրականությանը զուգահեռառաջանում  է  մի  նոր  իրականություն։
   Եվ  եթե  «իրական  իրականությունում»ինչ-որ  բան  չի  հաջողվում,  գայթակղությունը  մեծանում  է  ճողոպրել  այնտեղ,որտեղ շրջապատող աշխարհը կկառուցվի սեփական ցանկությունների համաձայն։
   Չհարմարվելով  «գորշ»  իրականության  հետ՝  մարդիկ  իրենց  համար«ստեղծում  են»  նոր  ճշմարտություններ։
   Տեղեկատվական  հասարակությանձևավորումից ի վեր, երբ առաջացավ ընկերավարական հարաբերություններիհաստատման  մի  նոր  տարածություն,  ինչպիսին  է  համացանցը,  սոցիալականկենսական  տարածություններում  մարդիկ  հնարավորություն  ստացան  գոնեվիրտուալության մակարդակում ընտրելու իրենց սեռը, տարիքը, մաշկի գույնը։
 «Արդեն կասկածանքով վերաբերվելով բնության կողմից սահմանված կարգերի արդարացիությանն ու ճշմարտությանը՝ մարդիկ իրենց համար «ստեղծումեն» նոր ճշմարտություններ»։
 4 Ահա այս նոր երևույթը, որ անսպառ հնարավորություններ ու հարմարություններ է նվիրել մարդկությանն ու քաղաքակրթությանը, օրըստօրե ավելի ու ավելի տարածվելով իր կախվածություն առաջացնող  վտանգով,  մասնագետների  մտահոգության  առարկան  է  դարձել,  ինչն  էլորոշ կանխատեսումների համաձայն կդառնա 21-րդ դար «ժանտախտը»։
  Վիրտուալության  այսպիսի  խորքային  թափանցումը  սոցիալական  և  անհատական  կյանք  թույլ  է  տալիս  մեզ  խոսել  հասարակության  վիրտուալացման5  մասին։
   Ծնունդ  առնելով  միջնադարյան  քրիստոնեական  փիլիսոփայությունից,  և  տարբեր  դարաշրջաններում  ձևափոխություններ  կրելով՝  այսօր«վիրտուալություն»  հասկացությունը  բավականին  հեռացել  է  նախնականըմբռնումից  և  դիտարկվում  է  որպես  իրականի  և  անիրականի  միջանկյալ,  չեզոք հասկացություն։
  Այն առավելապես կապված է էլեկտրոնային և տեղեկատվական  տեխնոլոգիաների  հետ։
   «Վիրտուալ  իրականություն»  հասկացությանէությունը բացահայտելու համար կարելի է զուգահեռական անցկացնել սիմուլյակր  տեսության  հետ,  որը  ակտիվորեն  քննարկվում  է  հետստրուկտուրալիստական  և  հետարդիականության  ներկայացուցիչների  հայեցակարգերում(Ժ.  Դելեզ,  Ժ.  Բոդրիյար)6։
   Շեղվելով  այս  նոր  սոցիոմշակութային  իրողության4 Բաբաջանյան Լ., Ցինիզմի ձևավորման սոցիոմշակութային նախադրյալները, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն, 141.4, 2013, էջ 41։
 5 Տե՛ս Иванов Д., Виртуализация общества, Петербургское Востоковедение, 2000, с. 41։
 6 Տե՛ս Делез Ж., Симулякр и античная философия// «Логика смысла», М., 1995; J. Baudrillard,http։
 //istina.msu.ru/media/publications/articles/796/1cc/720487/Virtualnaya_realnost_i_simulyakryi.pdf ։
 փիլիսոփայական  վերլուծությունից՝  այսուհետ  մեր  վերլուծության  առարկանկլինի համացանց կախվածությունը՝ որպես հոգեբանական խնդիր։
 «Համացանց  կախվածություն»  հասկացությունըDisorder»,  IAD)  առաջադրել  է  ամերիկացի  հոգեբույժ  Է.  Գոլդբերգը։
   Այս  հասկացության ներքո հասկացվում է բոլորովին այլ կախվածության տեսակ, քանալկոհոլային կամ թմրանյութային կախվածությունն է, ըստ որի՝ դա բժշկագիտական  խնդիր  չէ,  այլ  առավելապես  հոգեբանական,  կապված  ինքնակառավարման  մակարդակի  թուլացմանը,  որն  էլ իր  հերթին  առաջացնում  է  մարդուզարգացման  խնդիրներ։
   Կախվածությունը  բժշկագիտական  իմաստով  սահմանվում է որպես կպչուն, հանգիստ չտվող, սովորություն դարձած առարկայիօգտագործման անհրաժեշտություն, որը բնութագրվում է դրա հանդուրժողականությամբ,  ինչպես  նաև  ֆիզոլոգիական  և  հոգեբանական  ախտանիշներիարտահայտվածությամբ։
   Օգտվելով  համացանցից՝  ոչ  մի  նյութ,  բառի  ուղիղիմաստով,  սովորություն  չի  դառնում։
   Այստեղ  կախվածության  բնույթն  այլ  է,քան ալկոհոլի գործածման դեպքում։
  Սովորություն դարձած նյութի կիրառումըհատկություն  ունի  փոխարինելու  մեկ  այլ  նյութի։
   Հատկանշական  է,  որ  հոգեբանական  կախվածության  հետ  առաջանում  է  նաև  ֆիզիկական  կախվածությունը,  այսինքն՝  պահանջ  օրգանիզմի  մակարդակում՝  ձգող  ուժ,  հակում։
   Այնինչ,  օգտվելով  համացանցից՝  ֆիզիկական  կախում  չի  լինում,  սակայն  հոգեբանական բաղադրամասը դրսևորվում է վառ կերպով։
  Իհարկե, ոչ բոլոր մարդիկ կարող են համացանց կախվածության «թիրախ դառնալ»։
  Հիմք կա ենթադրելու,  որ  առավել  թույլ  և  «ծուղակ»  ընկնող  համարվում  է  այն  անհատականությունների  շրջանակը  որոնք  նախատրամադրված  են  տարբեր  կախվածությունների։
   Օրինակ,  ըստ  հետազոտությունների,  ալկոհոլի  և  թմրանյութիկախվածությունից  տառապող  մարդիկ,  որոնք  բուժվում  են  կլինիկաներում,հաճախ դիմում են համացանցին՝ փնտրելով հարգանք իրենց նկատմամբ, սիրո  և  նշանակալիության  զգացում,  որը  անհասանելի  է  թվում  շրջապատողիրականությունում։
   Այստեղ  նպաստավոր  է  համացանցում  հաղորդակցմանանանունության գործոնը, որով հնարավոր է հաղթահարել օտարվածությունը։
 Կարծիքներ  կան,  որ  յուրաքանչյուր  ոք,  ով  հնարավորություն  ունի  օգտվելուհամացանցից,  կարող  է  դառնալ  համացանց  կախվածության  «գերին»,  ընդորում՝ ամենամեծ վտանգի ենթարկվում են տանը համակարգիչ ունեցողները։
 Առանձնացնում են համացանց կախվածության տարբեր ձևեր՝ առավելապես  կայքերի  ընտրության  սկզբունքով։
   Մասնավորապես  դրանց  թվում  են՝կախվածությունը  վիրտուալ  սեքսից,  պոռնոգրաֆիկ  նյութերի  դիտումից,  մոլիգնումներ  համացանցի  միջոցով,  հաճախակի  այցելություններ  վիրտուալ  խաղատներ,  խաղադրույքների  ինտենսիվ  կատարում,  անկանոն  կերպով  շփումզրուցարաններում (չատերում), ֆորումներում և այլն։
 Ինչպես  և  յուրաքանչյուր  կախվածության  ձև,  համացանց  կախվածությունն ունի լավ տարբերակված հոգեբանական պատճառ։
  Հաճախ համացանցը գրավում է այն մարդկանց, որոնք ցածր ինքնագնահատական ունեն, իրենքիրենցից անբավարարված են, կամ իրական կյանքում չեն կարողանում կառուցել ներդաշնակ հարաբերություններ ուրիշների հետ։
  Վիրտուալ տարածությունը  տալիս  է  ինչ-որ  «փոխնյութ»  (իհարկե,  ոչ  լիարժեք),  կենդանի  հաղորդակցման  փոխարինող։
   Այն  միևնույն  ժամանակ  ունի  նպաստավոր  հատկություններ.  անանունությունը  վտանգի  և  պատասխանատվության  բացակայությանապահովում  և  տհաճ  հաղորդակցությունը  վերջ  տալու  հնարավորություն  է,որը  նաև  իշխանության  զգացման  և  իրավիճակը  ղեկավարելու  հնարավորություն  է։
   Լայն  տարածում  ունեն  վիրտուալ  դերային  խաղերը,  որոնց  միջոցովմարդը  կարողանում  է  դառնալ  ինչ  ցանկանա,  հաղթահարել  սեփական  սահմանափակումները,  դրսևորվել,  մտածել  և  զգալ  իրեն  որպես  մտացածին  հերոսներ։
  Սակայն երբ խաղը ավարտվում է, վիրտուալ «կախարդանքը հալչումէ»,  և  շրջապատող  ամեն  ինչ  դառնում  է  նորից  ձանձրալի,  գորշ  ու  մռայլ։
   Եվցանկություն է առաջանում նորից վերադառնալու այդ աշխարհ, որտեղ մարդուժեղ է, ազատ և բավարարված ինքն իրենով, որտեղ մարդը տեր է և հերոս։
 «Հեգնանքով  վերաբերվելով բնական  ճշմարտություններին՝ նրանք որպես հոգեբանական և էկզիստենցիալ փրկության հանգրվան են դիտում սոցիալականայն  տարածությունները,  որտեղ  հնարավոր  է  հաղթահարել  բնության  կողմիցտրված «անարդարությունները»»7։
 Հարկ  է  նկատել,  որ  համացանցը  բավական  մեծ  ազդեցություն  է  ունեցելնաև  հանրակրթական  համակարգում։
   «Եթե  առաջիկա  տարիներին  հանրակրթության  համակարգում  շարունակվեն  քանակական  փոփոխությունները(ուսման  տևողություն,  առարկաների  թվի,  ուսուցանվող  բովանդակության,ժամաքանակի  ավելացում  կամ պակասեցում),  և  չկարողանանք  երեխաներինորակական գրավիչ այլընտրանքներ առաջարկել ու նրանց ազատագրել տեղեկատվական  տեխնոլոգիաներից  ունեցած  կախվածությունից,  ապա  տեխնոլոգիաները  երեխաներին  վերջնականապես  դասարանից  ու  դասապրոցեսիցտանելու են վիրտուալ տարածքներ՝ ուսուցիչներին միայնակ թողնելով դասարաններում»8 ։
   «Վիրտուալությունը  ժամանակակից  ցինիզմի  արտահայտմանիդեալական հանգրվանի է վերածվում, քանզի ցանցային աղմուկի քողի տակմարդիկ  հնարավորություն  են  ստանում  հավատալու  և  հավատացնելու  ցանկալի բնականության սեփական ճշմարտացիությանը»9։
  Չնայած տվյալ երևույթի նկատմամբ՝ ակնհայտ մտահոգվածությանը, կարող  է  լինել  կարծիք,  որ  «կախվածություն»  բժշկագիտական  հասկացությունըկիրառելի  չէ  համացանցից  օգտվողների  շրջանում,  և  այն  կարելի  է  բնորոշելորպես հոբբի։
  Իհարկե, դրան հակառակ, կարելի է պնդել, որ հոբբին, ի տարբերություն կախվածության, չի կտրում մարդուն ռեալ կյանքից։
 7 Լ. Բաբաջանյան, նույն տեղում։
 8 Ս. Խաչատրյան, Կամուրջներ պատերի փոխարեն, Եր., 2014, էջ 11։
 9 Լ. Բաբաջանյան, նույն տեղում։
  Եվ  այսպես,  հոբբին  կախվածությունից  սահմանազատելու  համարստորև  կներկայացվեն  մի  քանի  ախտանիշներ,  որոնք  բնորոշ  են  համացանցկախվածությանը։
   Որպես  կանոն  ախտանիշներից  մեկը  զուգակցվում  է  այլախտանիշների  հետ,  և  եթե  բավականին  երկար  ժամանակահատվածում  (միքանի շաբաթից ոչ քիչ) հայտնաբերվում են մարդու մոտ չորս ախտանիշներ միաժամանակ, ապա վիճակը մտածմունքի առիթ է տալիս.•  հաճախադեպ էլեկտրոնային փոստի ստուգում,•  ժամանակի  կրճատման  նպատակով,  սննդի  ընդունումը  աշխատանքիվայրում և տան համակարգչի դիմաց,•  աշխատանքի  անհրաժեշտությամբչպայմանավորված  համացանցմուտք գործելը,•  մերձավորների  կողմից  բողոքները  չափազանց  երկար  համակարգչիդիմաց նստելու համար,•  ժամանակի զգացողության կորուստ,•  առավել հաճախ հաղորդակցություն վիրտուալ տարածությունում, քանանհատական հանդիպում,•  վիրտուալ իրականությունում հաջորդ անգամ լինելու ակնկալում, կամհիշողություն նախընթացի մասին,•  ընտանեկան,  աշխատանքային  պարտավորվածությունների,  հասարակական կյանքի, գիտական աշխատանքի կամ համացանցում լինելու պատճառով առողջական վիճակի վատթարացման անտեսում,•  համացանցում լինելու ժամանակահատվածի կրճատման անհնարինություն,•  սնվելու,  դասերի,  համդիպումների  բացթողում,  ինչպես  նաև  քնի  սահմանափակում հանուն համացանցում երկար ժամանակ լինելու,•  համացանց մուտք գործելը՝ խնդիրներից խուսափելու, անօգնականության, մեղքի, ճնշվածության զգացումները խլացնելու նպատակով,•  համացանցից դուրս գալուց հետո հոգնածության դրսևորում, գրգռվածություն,  տրամադրության  անկում,  ինչպես  նաև  անհաղթահարելի  ցանկություն վերադարձ դեպի համացանց,•  ընտանիքի  անդամների  բացակայությունից  օգտվելով  «գաղտնի»  համացանց մուտք գործելը, որն ուղեկցվում է թեթևության կամ մեղքի ապրումով,•  կախվածության առկայության ժխտում։
 Ցավոք,  մեր  կյանքում  հայտնված  համակարգչային  «ստվերը»  չի  սպառվում  միայն  մեկ  խնդրով՝  համացանց  կախվածության  ձևավորումով։
   Այստեղհամակարգչային  վնասակարությունները  կապված  են  ոչ  միայն  համացանցային  տարածության  հետ։
   Այն  կարող  է  առաջացնել  դիստրես,  ինչպես  նաևարհեստավարժության, սոցիալական, ընտանեկան, միջանհատական, հոգեբանական  կամ  ֆիզիկական  գործառության  վատթարացում։
   Կան  նաև  համակարգչային խաղեր, որոնք խթանում են մարդկային ագրեսիայի դրսևորումները։
   Այդպիսի  զգայական  նմանակեղծության  ապրումները  աստիճանաբար«մատրիցայից»  տեղափոխվելով  իրական  կյանք՝  լուրջ  մտահոգություններիառարկա են դառնում։
 Այսպիսով՝ ընդգծելով համացանց մուտք գործելու և համակարգչի օգտագործման հետ առնչվող հնարավոր վտանգները ընդգծելն, ամենևին չի նշանակում,  թե  այն  պետք  է  ընկալել  որպես  անկասկած  վտանգավոր երևույթ,  որիցանհրաժեշտ  է  անվերապահ  խուսափել։
   Նորադեպ  այս  երևույթը,  անշուշտ,ունի  իր  բազում  դրական  կողմերը։
   Հետևապես  համացանցի  բացասականդրսևորումները հարկ է նկատել որպես առաջընթացի, այսպես կոչված, հավելյալ անխուսափելի հետևանք։
 Արմեն ԽաչատրյանՀԱՄԱՑԱՆՑԱՅԻՆ ԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԱԽՏԱՆԻՇՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ համացանց կախվածություն, գիտելիքահենք, տեղեկատվականհասարակություն, վիրտուալ իրականություն, վիրտուալություն, սիմուլյակր,հետստրուկտուրալիզմ, հետարդիականԱմփոփում։

Վիրտուալության խորքային թափանցումը սոցիալական և անհատական կյանք լուրջ  մտահոգության  առիթ է  դարձել։
  Այն  դեռևս  քիչ  ուսումնասիրված  երևույթ է և  կարիք ունի  խոր հետազոտության։
  Հոդվածում քննարկվում է համացանցային տեխնոլոգիաների բացասական  ազդեցությունը,  դրանց  հնարավոր  պատճառներն  ու  վտանգավոր  դրսևորումները։
   Ներկայացված  են  հոգեբանական  կախվածության  ախտանիշները  համացանցից  օգտվողների  շրջանում,  որոնք  կարող  են  օգտակար  ցուցիչ  լինել  համացանց  կախվածությունը  կանխարգելելու գործընթացում։
