ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄՆերկայումս  Հայաստանի  Հանրապետությունում  և  այլ  երկրներում  քաղաքացիական  իրավունքի  սուբյեկտների  կողմից  իրականացվում  է  էլեկտրոնային  եղանակովառևտուր,  սակայն  հասարակական  այն  հարաբերությունները,  որոնց  մեջ  մտնում  եննշված սուբյեկտները, չեն կարգավորվում այնպիսի իրավական ակտով, որը կարող էապահովել  տվյալ  հարաբերությունների  բնականոն  ձևավորումը,  զարգացումը  ևավարտը։
  Ուսումնասիրելով էլեկտրոնային առևտրի իրականացման շուրջ ծագող հասարակական հարաբերությունները և ՀՀ օրենսդրական դաշտը՝ տեսնում ենք, որ այսիրավական հարաբերություններն օրենսդրական բացերի լրացման և թերություններիուղղման կարիք ունեն։
  Էլեկտրոնային եղանակով իրականացվող առևտրի շուրջ ծագող հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման բացերը և թերությունները  կառաջացնեն  բազմաթիվ  խնդիրներ  այն  սուբյեկտների  համար,  որոնքկմտնեն այդպիսի իրավահարաբերությունների մեջ։
 Էլեկտրոնային  եղանակով  իրականացվող  առևտրի  շուրջ  առաջացող  հասարակական  հարաբերությունները,  մասնավորապես`  պայմանագրի  կնքման  ընդհանուրդրույթները կարգավորվում են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով։
  Պետք է նշել, որ ՀՀքաղաքացիական օրենսգիրքը կարգավորում է էլեկտրոնային եղանակով իրականացվող  առևտրի  ժամանակ  պայմանագրի  մի  կողմից  մյուս  կողմին  բանակցություններիմեջ  մտնելու  (պայմանագիր  կնքելու  առաջարկություն  անելու՝  օֆերտա)  շուրջ  առաջացող  հասարակական  հարաբերությունները։
   Ըստ  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի451-րդ  հոդվածի՝  օֆերտան  մեկ  կամ  մի  քանի  կոնկրետ  անձանց  հասցեագրվածառաջարկ է, որը  որոշակիորեն արտահայտում է առաջարկողի մտադրությունը`  պայմանագիրը կնքված համարելու առաջարկն ընդունած հասցեատիրոջ հետ։
 Երբ  էլեկտրոնային  եղանակով  առևտուր  իրականացնելու  նպատակով  վաճառողի կողմից վաճառվող ապրանքների վերաբերյալ տեղեկատվությունը տեղադրվում էհամապատասխան կայքում, դրանով իսկ վաճառողը գնորդի հետ էլեկտրոնային պայմանագիր  կնքելու  օֆերտա  է  անում,  այսինքն`  վաճառողը  որոշակիորեն  արտահայտում է առաջարկն ընդունած հասցեատիրոջ հետ պայմանագիրը կնքված համարելումտադրությունը։
   Համապատասխան  առաջարկն  (օֆերտան)  ընդունելու  գնորդի  պատասխանը ակցեպտն է, որը նույնպես սահմանված է Քաղաքացիական օրենսգրքով։
 Էլեկտրոնային  եղանակով  իրականացվող  առևտրի  ժամանակ  ակցեպտը  հիմնականում  արվում  է  էլեկտրոնային  ստորագրությամբ,  որը  կարող  է  արտահայտվել  էլեկտրոնային ստորագրության ձևերից ցանկացածով։
  Եթե Ա-ն ցանկանում է amazon.comկայքի միջոցով վաճառել իր ապրանքը, նա տեղադրում է համապատասխան ապրանքի վերաբերյալ տեղեկատվություն amazon.com կայքում։
  Այսպիսով, տեսնում ենք, որարդեն առկա են համապատասխան իրավահարաբերության սուբյեկտներից երկուսը՝վաճառողը  կամ,  ինչպես  էլ.  առևտրի  նմուշային  օրենքում  է  նշվում,  «տվյալների  հաղորդագրություն կազմող  անձ»-ը և Amazon.com, Inc.-ը, որը  հանդիսանում է «տվյալների հաղորդագրության նկատմամբ միջնորդ»-ը։
  Վաճառողը համապատասխան տեղեկատվությամբ  պայմանագիր  կնքելու  առաջարկ  (օֆերտա)  է  անում  գնորդին՝«տվյալների հաղորդագրության հասցեատիրոջը», ով հանդիսանում է համապատասխան  իրավահարաբերության  սուբյեկտներից  մեկը։
   Անձը,  տեսնելով  համապատասխան  տեղեկատվությունը,  ցանկություն  է  հայտնում  ձեռք  բերել  համապատասխանապրանքը և օֆերտան ընդունելու պատասխան է տալիս, այսինքն` ակցեպտ, որը արտահայտվում  է  էլեկտրոնային  ստորագրությամբ,  տվյալ  դեպքում՝  գաղտնագրայինէլեկտրոնային ստորագրություն դնելու միջոցով էլեկտրոնային պայմանագիր կնքելով։
 Այս գործողություններն իրականացնելով՝ այդ անձը (արդեն գնորդը) դառնում է տվյալիրավահարաբերության երրորդ սուբյեկտը։
 Օֆերտան  պետք  է  պարունակի  պայմանագրի  էական  պայմանները։
   Օֆերտանկաշկանդում  է  ուղարկող  անձին`  այն  հասցեատիրոջ  կողմից  ստանալու  պահից։
   ՀՀքաղաքացիական  օրենսգրքի  448-րդ  հոդվածի  2-րդ  կետով  սահմանվում  է,  որ  պայմանագիրը  կնքվում  է  կողմերից  մեկի  օֆերտան  (պայմանագիր  կնքելու  առաջարկը)ուղարկելու  և  մյուս  կողմի  դրա  ակցեպտի  (առաջարկը  ընդունելու)  միջոցով։
   Իսկ  ՀՀքաղաքացիական  օրենսգրքի  449-րդ  հոդվածի  1-ին  մասով  սահմանվում  է,  որ  պայմանագիրը կնքված է համարվում օֆերտա ուղարկած անձի կողմից այդ իսկ պահից։
 Էլեկտրոնային  եղանակով  կարող  է  արվել  նաև  օֆերտա  անելու  հրավեր  կամհրապարակային օֆերտա։
 Ըստ  ՀՀ  քաղաքացիական  օրենսգրքի  453-րդ  հոդվածի  1-ին  կետի՝  գովազդը  ևանձանց անորոշ շրջանակին հասցեագրված այլ առաջարկները համարվում են օֆերտա անելու հրավեր, եթե ուղղակիորեն այլ բան նշված չէ առաջարկում, իսկ ըստ նույնհոդվածի  2-րդ  կետի՝  պայմանագրի  բոլոր  էական  պայմանները  պարունակող  առաջարկը, որից հետևում է առաջարկում նշված պայմաններով յուրաքանչյուր արձագանքողի  հետ  պայմանագիր  կնքելու  առաջարկ  անողի  կամքը,  համարվում  է  հրապարակային օֆերտա։
 Պետք  է  նշել,  որ  էլեկտրոնային  եղանակով  իրականացվող  առևտրի  ժամանակկնքվող  առուվաճառքի  պայմանագրի  նկատմամբ  գործում  են  ՀՀ  քաղաքացիականօրենսգրքի  31-րդ  գլխում  («Առուվաճառք»)  սահմանված  նորմերը,  իսկ  այն  դեպքում,երբ կնքվում է ծառայությունների վճարովի մատուցման կամ կապալի պայմանագիր,կիրառվում են 37-րդ և 39-րդ գլուխներում սահմանված նորմերը։
 Որոշ  տեսաբաններ  կարծում  են,  որ  էլեկտրոնային  եղանակով  իրականացվողառևտրի  շուրջ  առաջացող  հասարակական  հարաբերություններն  ամբողջությամբկարգավորվում  են  Քաղաքացիական  օրենսգրքով,  և  հարկավոր  չէ  որևէ  այլ  իրավական  ակտ  ընդունել,  սակայն  նրանք  սխալվում  են,  քանի  որ  ՀՀ  քաղաքացիականօրենսգիրքը չի պարունակում որոշակի նորմեր, որոնք անհրաժեշտ են էլեկտրոնայինեղանակով  իրականացվող  առևտրի  շուրջ  առաջացող  հասարակական  հարաբերություններն ամբողջական կարգավորելու համար։
 ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը չի պարունակում. •  էլեկտրոնային առևտուր հասկացությունը, •  էլեկտրոնային եղանակով իրականացվող առևտրի շուրջ առաջացող հասարակական հարաբերությունների սուբյեկտների հասկացությունները, •  նրանց իրավունքները և պարտականությունները, •  էլեկտրոնային  եղանակով  իրականացվող  առևտրի  ընթացքում  կնքվող  պայմանագրի կնքման ձևը և պայմանները։
 ՀՀ  օրենսդրությունն  ուսումնասիրելիս  տեսնում  ենք,  որ  էլեկտրոնային  առևտրիշուրջ  ծագող  հասարակական  հարաբերությունները  որոշ  չափով  կարգավորող  միայնմեկ  ակտ  գոյություն  ունի՝  «Էլեկտրոնային  փաստաթղթերի  և  էլեկտրոնային  թվայինստորագրության  մասին  ՀՀ  օրենք»-ը։
   Այս  օրենքը  կարգավորում  է  էլեկտրոնայինփաստաթղթերի  և  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրությունների  կիրառման  ընթացքում  ծագող  հասարակական  հարաբերությունները1։
   Այս  օրենքը  չի  կարգավորումանձի  ձեռագիր  ստորագրության էլեկտրոնային փոխակերպումների  և  նման  օրինակների,  ինչպես  նաև  դրանց  միջոցով  ստորագրված  փաստաթղթերի  օգտագործմանհետ կապված հարաբերությունները2։
 Էլեկտրոնային փաստաթղթերի և էլեկտրոնային թվային ստորագրության մասինՀՀ օրենք»-ում տրվում են հետևյալ սահմանումները`•  էլեկտրոնային փաստաթուղթ, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրություն, •  էլեկտրոնային փաստաթուղթը ստորագրող անձ, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության ստեղծման տվյալներ,•  էլեկտրոնային թվային ստորագրության ստուգման տվյալներ, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության ստեղծման միջոցներ, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության ստուգման միջոցներ, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության ստեղծման միջոցների անվանում, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության իսկություն, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության հավաստագիր, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության հավաստագրման կենտրոն, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության հավատարմագրված հավաստագրմանկենտրոն, •  էլեկտրոնային թվային ստորագրության տեղեկատվական համակարգ, •  էլեկտրոնային կրիչ•  շահագրգիռ անձ3։
 Էլեկտրոնային ստորագրության հիմնական տեսակները երեքն են՝ էլեկտրոնայինթվային  ստորագրություն,  էլեկտրոնային  կենսաչափական  ստորագրություն  և  էլեկտրոնային  գաղտնագրային  (ծածկագրային)  ստորագրություն։
   Սակայն,  ըստ  «Էլեկտրոնային փաստաթղթերի և էլեկտրոնային թվային  ստորագրության մասին» ՀՀ  օրենքի1-ին հոդվածի, օրենքը կարգավորում է էլեկտրոնային փաստաթղթերի և էլեկտրոնային  թվային  ստորագրությունների  կիրառման  ընթացքում  ծագող  հարաբերությունները։
   Այսինքն,  էլեկտրոնային  գաղտնագրային  և  էլեկտրոնային  կենսաչափական  ստորագրությունների  շուրջ  առաջացող  հասարակական  հարաբերությունները  չեն  ենթարկվում կարգավորման ՀՀ օրենսդրությամբ։
  Այստեղից եզրակացնում ենք, որ եթետեղի  ունենա  էլեկտրոնային  գաղտնագրային  կամ  էլեկտրոնային  կենսաչափականստորագրություններով  էլեկտրոնային  եղանակով  առևտուր,  այդ  հարաբերություննիրավական կարգավորման չի ենթարկվի։
  Բացի այդ, «Էլեկտրոնային փաստաթղթերիև  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրության  մասին»  ՀՀ  օրենքը  հարմարեցված  չէ,  որպեսզի  էլեկտրոնային  առևտրի  իրականացման  ընթացքում  օգտագործվող  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրության  շուրջ  ծագող  հասարակական  հարաբերություններըպատշաճ  կարգավորվեն։
   Այն  մի  շարք  համալիր  փոփոխությունների  և  լրացումներիկարիք ունի։
 ՀՀ  օրենսդրությունում  առկա  է  ևս  մեկ  իրավական  ակտ՝  «Էլեկտրոնային հաղորդակցության մասին» ՀՀ օրենքը, որը որոշ չափով պետք է պարունակի նորմեր, որոնք կկարգավորեն էլեկտրոնային առևտուրը, սակայն օրենքի 3-րդ հոդվածում1  Տե՛ս  «Էլեկտրոնային  փաստաթղթերի  և  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրության  մասին»  ՀՀ  օրենք,հոդված 1։
 2 Տե՛ս նույն տեղում։
 3 Տե՛ս նույն տեղում, հոդված 2։
 նշվում  է,  որ  օրենքով  սահմանվում  են  վերջնական  օգտագործողների,  հանրայինէլեկտրոնային  հաղորդակցության  ցանցերի  օպերատորների,  հանրային  էլեկտրոնային  հաղորդակցության  ծառայություններ  մատուցողների,  մասնավոր  էլեկտրոնայինհաղորդակցության ցանցերի օպերատորների և պետական մարմինների իրավունքները,  պարտականությունները  և  պատասխանատվությունը  էլեկտրոնային  հաղորդակցության  ոլորտի  կարգավորման,  էլեկտրոնային  հաղորդակցության  ցանցերի  ստեղծման, զարգացման, շահագործման և էլեկտրոնային հաղորդակցության ծառայությունների մատուցման առնչությամբ, ինչպես նաև պետական հսկողությունը և վերահսկողությունն  այնպիսի  սահմանափակ  ռեսուրսների  տրամադրման  և  օգտագործմաննկատմամբ,  ինչպիսիք  են  ռադիոհաճախականությունները,  արբանյակային  ուղեծրիհատվածները և համարները։
  Այսինքն, օրենքը որևէ կերպ չի կարգավորում էլեկտրոնային առևտուրը։
 Պրակտիկայում բազմիցս հանդիպում են դեպքեր, երբ էլեկտրոնային եղանակովիրականացվող  առևտրի  շուրջ  ծագող  հասարակական  հարաբերությունում  առկա  էօտարերկրյա  տարր։
   Այսինքն,  երբեմն  տվյալ  հասարակական  հարաբերությունը  կարող է հանդիսանալ միջազգային մասնավոր իրավունքի օբյեկտ, քանի որ տվյալ իրավահարաբերությունը  կողմերի  հավասարության  վրա  հիմնված  գույքային  հարաբերություն է, որում առկա է օտարերկրյա տարր1։
  Ըստ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի1253-րդ  հոդվածի  1-ին  մասի՝  օտարերկրյա  քաղաքացիների`  ներառյալ  անհատձեռնարկատերերի, օտարերկրյա իրավաբանական անձանց և օտարերկրյա իրավունքին  համապատասխան  իրավաբանական  անձ  չհամարվող  կազմակերպությունների,քաղաքացիություն չունեցող անձանց մասնակցությամբ, ինչպես նաև այն դեպքերում,երբ  քաղաքացիական  իրավունքների  օբյեկտը  գտնվում  է  արտասահմանում,  քաղաքացիական  իրավական  հարաբերությունների  նկատմամբ  դատարանի  կողմից  կիրառվելիք իրավունքը որոշվում է սույն օրենսգրքի, ՀՀ այլ օրենքների, ՀՀ միջազգայինպայմանագրերի  ու  ՀՀ  կողմից  ճանաչված  միջազգային  սովորույթների  հիման  վրա։
 Ըստ 2-րդ մասի՝ եթե սույն հոդվածի 1-ին կետին համապատասխան անհնար է որոշելկիրառվելիք իրավունքը, ապա կիրառվում է օտարերկրյա անձանց մասնակցությամբքաղաքացիական-իրավական  հարաբերությունների  հետ  առավել  սերտ  կապվածիրավունքը։
   Այսինքն,  այն  դեպքերում,  երբ  1253-րդ  հոդվածի  1-ին  կետին  համապատասխան  անհնար  է  որոշել  կիրառվելիք  իրավունքը,  և  օտարերկրյա  անձանց  մասնակցությամբ  (օտարերկրյա  տարրով)  քաղաքացիաիրավական  հարաբերություննավելի  սերտ  է  կապված  ՀՀ  իրավունքին,  ապա  իրավահարաբերությունները  պետք  էկարգավորվեն ՀՀ օրենսդրությամբ։
  Սակայն, ինչպես տեսնում ենք, դա չի կարող իրականանալ,  քանի  որ  էլեկտրոնային  առևտուրը  կարգավորող  բավարար  նորմերը  ՀՀօրենսդրության մեջ բացակայում են։
 Էլեկտրոնային  փաստաթղթերի  և  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրության  մասին» ՀՀ օրենքը, ինչպես նշել ենք, կարգավորում է էլեկտրոնային ստորագրություններից միայն էլեկտրոնային թվային ստորագրության  շուրջ ծագող հասարակական հարաբերությունները,  այսինքն`  էլեկտրոնային  այլ  ստորագրությունների  (էլեկտրոնայինգաղտնագրային  ստորագրություն,  էլեկտրոնային  կենսաչափական  ստորագրություն)շուրջ  ծագող  հասարակական  հարաբերությունները  չեն  կարգավորվում  այդ  իրավական ակտով։
  Այս օրենքը հարմարեցված չէ նաև էլեկտրոնային առևտրի շուրջ ծագողհասարակական հարաբերությունները կարգավորելու նպատակով կիրառելուն։
 Էլեկտրոնային  եղանակով  երկու  կողմերի  միջև  չի  կարող  գործարք  կնքվել,  եթեայդ  կողմերից  մեկը  տիրապետում  է  ՀՀ  հավաստագրման  կենտրոնից  տրամադրված1 Տե՛ս Հայկյանց Ա., Միջազգային մասնավոր իրավունք, Երևան, 2003, էջ 9։
 էլեկտրոնային  ստորագրության  հավաստագրին,  իսկ  մյուս  կողմը՝  ոչ։
   Այդ  դեպքերըկարող  են  հանդիպել,  երբ  գործարքի  մի  կողմը  ՀՀ  քաղաքացի  է,  իսկ  մյուս  կողմը՝որևէ այլ երկրի քաղաքացի։
  Օրինակ, կան երկու կողմեր, որոնցից մեկը ՀՀ, մյուս կողմը՝  ԳԴՀ  քաղաքացի  է։
   Նրանք  ցանկանում  են  կնքել  գործարք  էլեկտրոնային  եղանակով,  որի  ընթացքում  ցանկանում  են  կիրառել  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրություն։
   ՀՀ  քաղաքացին  տիրապետում  է  ՀՀ  հավաստագրման  կենտրոնից  տրամադրված էլեկտրոնային ստորագրության հավաստագրին, իսկ ԳԴՀ քաղաքացին՝ ոչ։
 Այս  դեպքում  նրանք  ուղղակիորեն  չեն  կարող  վավերացնել  գործարքը  էլեկտրոնայինթվային  ստորագրությամբ,  քանի  որ  դրա  իրականացման  համար  անհրաժեշտ  է,  որԳԴՀ  քաղաքացին  տիրապետի  ՀՀ  հավաստագրման  կենտրոնից  տրամադրվածէլեկտրոնային  ստորագրության  հավաստագրին։
   Պետք  է  նշել,  որ  ԳԴՀ  քաղաքացինկարող է տիրապետել ՀՀ հավաստագրման կենտրոնից տրամադրված էլեկտրոնայինստորագրության  հավաստագրին  միայն  այն  դեպքում,  երբ  ներկայացնի  կացությանքարտ և սոցիալական քարտ կամ հանրային ծառայության համարանիշի տեղեկանք1։
 Այսպիսով, տեսնում ենք, որ այս հանգամանքը խոչընդոտում է, որ էլեկտրոնային եղանակով  առևտուր  իրականացվի  ՀՀ  և  արտասահմանյան  երկրների  ֆիզիկական  ևիրավաբանական  անձանց  միջև,  քանի  որ  օրինակում  նշված  ԳԴՀ  քաղաքացին,  եթեչունենա  վերը  նշված  փաստաթղթերը,  չի  կարող  տիրապետել  ՀՀ  հավաստագրմանկենտրոնից  տրամադրված  էլեկտրոնային  ստորագրության  հավաստագրին  և  դրապատճառով չի կարող հանդիսանալ գործարքի կողմ։
  Սակայն պետք է նշել, որ էլ. առևտրի դիրեկտիվի2 7-րդ հոդվածում («Միջազգային հայեցակետերը») սահմանվում է, որ անդամ պետություններն ապահովում են երրորդ  երկրում  հիմնադրված  հավաստագրման  ծառայություններ  մատուցողի  կողմիցհանրությանը տրամադրվող ստուգված հավաստագրերի ճանաչումը՝ որպես միևնույնիրավական ուժն ունեցող, ինչպես Համայնքի ներսում հիմնադրված հավաստագրմանծառայություններ մատուցողի կողմից տրված հավաստագրերը։
 ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենքի 54-րդ հոդվածի («Գրավոր ապացույցները») 1-ին կետը սահմանում է, որ գրավոր ապացույցներ են գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքների մասին տեղեկություններ պարունակող ակտերը, պայմանագրերը, տեղեկանքները, գործարար թղթակցությունը, այլ փաստաթղթերը և նյութերը, այդ թվում` էլեկտրոնային կամ կապի այլ միջոցով կամ փաստաթղթերի  իսկությունը  հաստատելու  հնարավորություն  ընձեռող  այլ  եղանակով  ստացվածապացույցները։
   Սակայն  մշակված  չէ  էլեկտրոնային  փաստաթղթերի`  դատարաններում  որպես  ապացույց  ներկայացնելու  մեխանիզմը,  ինչը  խոչընդոտ  է  հանդիսանում,մասնավորապես՝  էլեկտրոնային  փաստաթղթերի  փոխանակմամբ  պայմանագրերկնքելուն։
 Էլ.  ստորագրության  դիրեկտիվում  սահմանվում  է,  որ  անդամ  պետություններնապահովում են դատական վարույթի շրջանակներում էլեկտրոնային ստորագրությանիրավական  նշանակությունը  և  որպես  ապացույց  դրա  օգտագործումը  չմերժելը  հետևյալ հիմքերից մեկով.•  էլեկտրոնային ձևաչափ ունի, •  հիմնված չէ ստուգված հավաստագրի վրա, •  հիմնված չէ հավատարմագրված հավաստագրման ծառայություններ մատուցողի կողմից տրված ստուգված հավաստագրի վրա, •  ստեղծված չէ ստորագրության ստեղծման անվտանգ միջոցով3։
 1 Տե’ս http։
 //www.ekeng.am/?page_id=73&lang=hy։
 3 Տե’ս Directive 1999/93/EC of the European Parliament and of the Council, հոդված 5։
 Այսպիսով,  առաջարկում  ենք  ընդունել  օրենք  «Էլեկտրոնային  փաստաթղթերի  ևէլեկտրոնային թվային ստորագրության մասին» ՀՀ օրենքն ուժը կորցրած ճանաչելումասին,  և  ընդունել  «Էլեկտրոնային  ստորագրության  մասին»  ՀՀ  նոր  օրենք։
   Այս  նորիրավական  ակտը  մշակելիս  օրենսդիրը  պետք  է  առաջնորդվի  էլ.  ստորագրությաննմուշային  օրենքով,  էլ.  ստորագրության  դիրեկտիվով,  էլ.  առևտրի  դիրեկտիվով,  էլ.առևտրի  նմուշային  օրենքով  և  արտասահմանյան  երկրների  օրենսդրական  կարգավորման  փորձով։
   «Էլեկտրոնային  ստորագրության  մասին»  ՀՀ  օրենքը  պետք  է  բաղկացած  լինի  երկու  մասից՝  ընդհանուր  և  հատուկ։
   Ընդհանուր  մասը  պետք  է  պարունակի հասկացություններ, սկզբունքներ և հիմնարար ելակետային դրույթներ, իսկ հատուկ  մասը՝  էլեկտրոնային  եղանակով  իրականացվող  առևտրի  ժամանակ  կնքվողգործարքների  շուրջ  առաջացող  հասարակական  հարաբերություններն  ըստ  էությանկարգավորող նորմեր։
 Ընդհանուր մասը պետք է պարունակի հետևյալ հասկացությունները.1.  «Էլեկտրոնային  ստորագրություն»՝  էլեկտրոնային  ձևաչափով  տվյալներ,որոնք կցված կամ տրամաբանորեն համակցված են էլեկտրոնային այլ տվյալների հետ և ծառայում են որպես իսկության հաստատման ձև։
 2.  «Բարելավված  էլեկտրոնային  ստորագրություն»՝  էլեկտրոնային  ստորագրություն, որը բավարարում է հետևյալ պահանջները.•  բացառապես կապված է ստորագրողի հետ, •  դրա միջոցով կարելի է նույնականացնել ստորագրողին, •  ստեղծված  է  այնպիսի  միջոցների  կիրառմամբ,  որոնք  ստորագրողը  կարող է պահել իր բացառիկ հսկողության ներքո,•  կապված  է  այն  տվյալների  հետ,  որոնց  առնչվում  է  այն  եղանակով,  որդրանց հետագա ցանկացած փոփոխություն հնարավոր լինի հետագծել։
 3.  «Ստորագրող»՝ այն անձը, ով տիրապետում է ստորագրության ստեղծման միջոցներին և գործում է կա՛մ իր անունից, կա՛մ այն ֆիզիկական/իրավաբանական անձի անունից, որին ինքը ներկայացնում է։
 4.  «Ստորագրության  ստեղծման  տվյալներ»՝  այն  եզակի  տվյալները,  օրինակ՝պայմանանշանները  կամ  մասնավոր  գաղտնաբառ  բանալիները,  որոնք  ստորագրողն օգտագործում է էլեկտրոնային ստորագրությունը ստեղծելիս։
 5.  «Ստորագրության  ստեղծման  միջոցներ»՝  ծրագրաշարային  կամ  սարքաշարային այնպիսի միջոցներ, որոնք օգտագործվում են ստորագրության ստեղծման տվյալների կիրարկման համար։
 6.  «Անվտանգ ստորագրության ստեղծման միջոցներ»՝ ստորագրության ստեղծման  այնպիսի  միջոցներ,  որոնք  բավարարում  են  3-րդ  հավելվածով  սահմանված պահանջները։
 7.  «Ստորագրության  ստուգման  տվյալներ»՝  այնպիսի  տվյալներ  (պայմանանշաններ կամ հանրային գաղտնաբառ բանալիներ), որոնք օգտագործվում ենէլեկտրոնային ստորագրությունը ստուգելու նպատակով։
 8.  «Ստորագրության ստուգման միջոցներ»՝ ծրագրաշարային կամ սարքաշարային այնպիսի միջոցներ, որոնք օգտագործվում են ստորագրության ստուգմանտվյալները կիրարկելու համար։
 9.  «Հավաստագիր»՝ էլեկտրոնային հավաստում, որը կապում է ստորագրությանստուգման տվյալներն անձի հետ և հաստատում անձի ինքնությունը։
 10. «Ստուգված հավաստագիր»՝ հավաստագիր, որը բավարարում է 1-ին հավելվածով սահմանված պահանջները և տրամադրված է 2-րդ հավելվածով սահմանված  պահանջները  բավարարող  հավաստագրման  ծառայություններ  մատուցողի կողմից։
 11. «Հավաստագրման  ծառայություններ  մատուցող»՝  սուբյեկտ  կամ  իրավաբանական/ֆիզիկական  անձ,  որը  տրամադրում  է  հավաստագրեր  կամ  մատուցում էլեկտրոնային ստորագրություններին առնչվող այլ ծառայություններ։
 12. «Էլեկտրոնային  ստորագրության  արտադրանք»՝  ծրագրաշար,  սարքաշարկամ  դրանց  համապատասխան  բաղադրիչներ,  որոնք  նախատեսված  են  հավաստագրման  ծառայություններ  մատուցողի  կողմից  էլեկտրոնային  ստորագրության  ծառայությունների  մատուցման,  էլեկտրոնային  ստորագրությունների ստեղծման կամ ստուգման նպատակով օգտագործվելու համար.13. «Կամավոր  հավատարմագրում»՝  ցանկացած  թույլտվություն,  իրավունքների,պարտավորությունների սահմանում, որը հատկանշական է հավաստագրմանծառայությունների մատուցմանը և տրամադրվում է հավաստագրման ծառայություն  մատուցողի  դիմումի  համաձայն՝  այդ  իրավունքների  ու  պարտավորությունների մշակման և դրանց հետ համապատասխանությունն ապահովելու  համար  պատասխանատու  պետական  կամ  մասնավոր  մարմնի  կողմից՝պայմանով,  որ  նախքան  նշված  մարմնի  կողմից  համապատասխան  որոշմանընդունումը  հավաստագրման  ծառայություն  մատուցողն  այդ  թույլտվությունից բխող իրավունքները կիրառելու իրավունք չունի։
 Ինչպես տեսանք, մեր կողմից առաջարկվող նոր օրենքը «Էլեկտրոնային ստորագրության մասին» անգամ վերնագրում չի պարունակում «էլեկտրոնային թվային ստորագրություն»  բառակապակցությունը։
   Օրենքը  պետք  է  կարգավորի  ոչ  միայն  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրության,  այլև  լեկտրոնային  ստորագրության  մյուս  ձևերիշուրջ առաջացող հասարակական հարաբերությունները։
  ՀՀ նոր օրենքը պետք է պարունակի  նորմեր,  որոնք  հնարավորություն  կտան  օտարերկրյա  քաղաքացիներինձեռք  բերել  ՀՀ  հավաստագրման  կենտրոնից  տրամադրված  էլեկտրոնային  ստորագրության  հավաստագիր՝  առանց  կացության  քարտի  և  սոցիալական  քարտի  կամհանրային  ծառայության  համարանիշի  տեղեկանքի։
   Այս  դեպքում  այն  օտարերկրյաքաղաքացիները, որոնք չունեն կացության քարտ և սոցիալական քարտ կամ հանրային  ծառայության  համարանիշի  տեղեկանք,  ՀՀ  քաղաքացիների  հետ  էլեկտրոնայինեղանակով  գործարքներ  կնքելու  հնարավորություն  կունենան  (որոնց  ընթացքում  կիրառվում է էլեկտրոնային ստորագրություն)։
 «Էլեկտրոնային ստորագրության մասին» ՀՀ օրենքը, ի տարբերություն ներկայիս«Էլեկտրոնային  փաստաթղթերի  և  էլեկտրոնային  թվային  ստորագրության  մասին»ՀՀ  օրենքի,  կկարգավորի  էլեկտրոնային  եղանակով  իրականացվող  առևտրի  ժամանակ կնքվող պայմանագրերի ընթացքում կիրառվող էլեկտրոնային ստորագրությունների շուրջ առաջացող հասարակական հարաբերությունները։
 «Էլեկտրոնային առևտրի մասին» ՀՀ օրենքը պետք է կարգավորի էլեկտրոնայինառևտրի  շուրջ  ծագող  հասարակական  հարաբերությունները։
   Այս  իրավական  ակտըմշակելիս պետք է առաջնորդվել էլ. առևտրի նմուշային օրենքով, էլ. առևտրի դիրեկտիվով,  տիպային  ակտով  և  արտասահմանյան  երկրների  օրենսդրական  կարգավորման  փորձով։
   Այլ  երկրների  օրենսդրական  փորձի  կիրառումը  կնպաստի  էլեկտրոնային  առևտրի  պատշաճ  կարգավորմանը,  և  Հայաստանի  Հանրապետությունում  քաղաքացիաիրավական  հարաբերությունների  սուբյեկտները  չեն  հանդիպի  այնպիսիխնդիրների, որոնց նախկինում հանդիպել են օտար երկրներում։
 Առաջարկում ենք կատարել լրացում նաև ՀՀ քաղաքացիական դատավարությանօրենսգրքում։
   Այդ  նորմերը  կկարգավորեն  էլեկտրոնային  ստորագրությունը  որպեսապացույց դատարան ներկայացնելու մեխանիզմը։
  Սրանով նաև էլեկտրոնային ստորագրությամբ  գործարքներ  կնքող  կողմերի  իրավունքները  պաշտպանված  կլինեն,  ևդա կնպաստի որոշակի ռիսկերից խուսափելուն։
 Վարդան ԽաչատրյանԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄԲանալի բառեր՝ էլեկտրոնային առևտուր, էլեկտրոնային ստորագրություն, էլեկտրոնայինթվային ստորագրություն, էլ. առևտրի դիրեկտիվ, էլեկտրոնային փաստաթուղթ,հրապարակային օֆերտա, էլեկտրոնային գաղտնագրային ստորագրություն, էլեկտրոնային կենսաչափական ստորագրություն։

Աշխատանքը նվիրված է ներկայումս բուռն զարգացում ապրող ոլորտներց մեկի` էլեկտրոնային  առևտրի  իրավական  կարգավորմանը  Հայաստանի  Հանրապետությունում։
   Հեղինակը  ուսումնասիրել է նաև էլեկտրոնային ստորագրության իրավական կարգավորումը։
  Վերհանվել  են էլեկտրոնային առևտրի և էլեկտրոնային ստորագրության հետ կապված իրավական խնդիրները  և  առաջարկվել  են  հնարավոր  լուծումներ։
   Հեղինակն  առաջարկում  է  ընդունել  ՀՀ  օրենք  «Էլեկտրոնային առևտրի մասին», որը կկարգավորի էլեկտրոնային առևտրի հետ կապված հասարակական  հարաբերությունները։
   Միևնույն  ժամանակ,  առաջարկվում  է  ուժը  կորցրած  ճանաչել ՀՀ օրենքը  «Էլեկտրոնային փաստաթղթի և էլեկտրոնային թվային ստորագրության մասին»  և  ընդունել  նոր  օրենք  «Էլեկտրոնային  փաստաթղթի  և  էլեկտրոնային  ստորագրության  մասին», որը կկարգավորի ոչ միայն էլեկտրոնային թվային ստորագրության, այլև էլեկտրոնային ստորագրության այլ ձևերի հետ կապված հասարակական հարաբերությունները։
