ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԳՐԻ GԱՐԳԱՄԱՆ ԵՎ DEԱՐԳԱՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ Gարտարագիտական-երկրաբանական վիճակների վերլուծություն ՀՀ տարածքում կան բազմաթիվ էկզոգեն գործընթացներ, որոնցից ամենատարածվածը սողանքներն են:   Ըստ առկա տվյալների ՝ Հայաստանում գրանցվել է ավելի քան 3000 սողանք:   Հայտնի են սողանքների գոտիավորման տարբեր սկզբունքներ, դրանց օրինակները շատ են, մինչդեռ Հայաստանի Հանրապետության տարածքի համար համապատասխան քարտեզները բացակայում են:  Բազմաթիվ փաստեր այն մասին, որ նույնիսկ խորհրդային տարիներին բնակչությանը տրամադրվում էին ամառային հողեր սողանքավտանգ տարածքներում (Աղիաղբյուր (Շորբուլախ), Նուբարաշեն, Խարբերդ, Ողջաբերդ և այլն) ՝ առանց հաշվի առնելու հատկացված տարածքների սողանքային վտանգը:   Կառուցվել են միջպետական ​​մայրուղիներ, որոնց որոշ հատվածներ քանդվում են սողանքների պատճառով. մարդկային զոհեր կա՞ն: Ներկայացված աշխատանքում առաջարկվում է կատարել հատուկ ուսումնասիրություններ `նպատակ ունենալով հստակեցնել ՀՀ տարածքում տարբեր տեսակի սողանքների տարածման-զարգացման հիմնական օրինաչափությունները, ընդգծել դրանց առաջացման պատճառները, արտահայտել գնահատականներ սողանքի ռիսկ և վնաս:   Սողանքների տարածական բաշխումը և դրանց զարգացումը հիմնված են բնական-մարդածին գործոնների առանձնահատկությունների վրա, և առաջին հերթին `Հայաստանի Հանրապետության տարածքում սողանքների ինժեներաերկրաբանական գոտիավորման խնդրի վրա: Նախկինում ՀՀ տարածքում սողանքներն ուսումնասիրելու համար օգտագործվել են դաշտային կամերային աշխատանքներ, որոնք իրականացվել են տարբեր մեթոդներով ՝ օդային լուսանկարների վերծանում, մակերեսային գիտական ​​արշավների անցկացում, տպագրված գրականության, արխիվային նյութերի վերլուծություն, ընդհանրացում  Հայտնի է, որ ՀՀ տարածքում սողանքների առաջացումը պայմանավորված է երկրաբանական կառուցվածքով, ռելիեֆով, կլիմայական-մարդածին գործոններով, ինչպես նաև տարածքի տեկտոնական-սեյսմիկ ռեժիմի զարգացումներով [1]:  Բոլոր նշված գործոնները, որոնք որոշում են ուսումնասիրված տարածքում սողանքների առաջացումը, բաժանված են մշտական, դանդաղ փոփոխվող:  Երկրաբանական կառուցվածքը և ռելիեֆը պատկանում են մշտականների թվին:  Այս խմբի գործոնները որոշում են էկզոգեն երկրաբանական երևույթների առանձնահատկությունները և դրանց արտահայտման ինտենսիվությունը:  Դանդաղ փոփոխվող գործոնները որոշում են էկզոգեն երկրաբանական երեւույթների զարգացման ընդհանուր ուղղությունը:  Արագ փոփոխվող գործոնների խումբը ներառում է օդերևութաբանական (մթնոլորտային տեղումներ, ջերմաստիճան), սեյսմիկ պայմաններ (երկրաշարժեր), մարդու գործոններ (անտառահատումներ, լանջերի լրացուցիչ թրջում, թրթռումային պայթեցման աշխատանքներ):  Սողանքների վրա դրանց ազդեցությունն անուղղակի է. Մակերեսային հոսք, խոնավություն, ջերմաստիճան, գրունտային ապարների ծակոտկենություն, ուժ, դեֆորմացման պրոցեսներ և այլն [2, 3, 4]:  Հարկ է նշել, որ երկրաբանական պայմանները կանխորոշում են սողանքների գենետիկական հատկությունները:  Լանջերի ապարների երկրաբանական կառուցվածքը և վիմաբանական կազմը զգալի ազդեցություն ունեն սողանքների զարգացման և ինտենսիվության վրա:  Սողանքները տարածվում են ՀՀ տարածքի երկրաբանական քարտեզի վրա, որը կազմված է տարբեր հեղինակների կողմից `որոշակի օրինաչափությամբ:  Օրինակ ՝ Neogene- ից հին ժայռոտ տարածքներում սողանքների տարածքը ավելի քան 5,3% է, մինչդեռ ավելի երիտասարդ ապարներում տարածքի ընդամենը 2,6% -ը կազմում է 2,8%:   Քառորդական նստվածքներում սողանքները կազմում են ընդամենը 0,8%:   Այսպիսով, սողանքներն ավելի տարածված են հին երկրաբանական տարածքներում, քան նորերում: Tամանակակից տեկտոնական շարժումները ազդում են սողանքների վրա այնպիսի գործոնների միջոցով, ինչպիսիք են տեղանքը, ստորերկրյա ջրերի մակարդակը ՝ առաջացնելով դրանց դանդաղ, դարավոր փոփոխություն:  Սողանքները հիմնականում կապված են կոտրվածքների գոտիների հետ:   Գործող նորմատիվ փաստաթղթերի համաձայն ՝ ՀՀ տարածքի ուսումնասիրված մասը հիմնականում համարվում է 8-9 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժերի տարածաշրջան, որը պետք է հաշվի առնել առաջարկվող գոտիավորման ժամանակ:  Ստորերկրյա ջրերի ազդեցությունը սողանքների վրա նույնպես մեծ է:  Հաշվի առնելով, որ դեֆորմացիաները հաճախ տեղի են ունենում հատկապես առավել ստորգետնյա ջրերի ավազանների տարածքներում, և, հետևաբար, այդ տարածքները պարունակում են պասիվ սողանքներ, որտեղ ակտիվորեն ակնկալվում է դրանց ակտիվացում: Գծապատկեր 1. ՀՀ տարածքի տարածքային տարածքը 2 հա-ից ավելի սողանքների տարածական տեղակայումը (աղբյուրը `ՀՀ սողանքներ 2005 թ., JICA) Մակերևութային և սողանքային ռելիեֆը ամենակարևոր գործոնն է, որը որոշում է խտությունը: սողանքները և ազդում են դրանց գենետիկական հատկությունների վրա:  Սողանքի ուժգնության բնույթի վրա ռելիեֆի ազդեցությունը կարող է լինել ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի:  Ուղղակի ազդեցությունը լանջերի լանջն է, գետահովիտների ձևաբանությունը, հնաոճ իրերի առկայությունը:   Անուղղակի ազդեցությունն արտահայտվում է որպես աշխարհագրական միջավայրի բաղադրիչ:  Նկար 1-ը ցույց է տալիս Հայաստանում 2 հա-ից ավելի սողանքների ռելիեֆային քարտեզի քարտեզ: Սողանքների կլիմայական գործոններն են ջերմա-խոնավության ռեժիմը, որի ներքո տեղի են ունենում սողանքներ: ակտիվացում   Մասնավորապես, ուսումնասիրվող տարածքում տասնամյակների ընթացքում տարեկան տեղումների քանակը մեծանում է, ինչը հանգեցրել է սողանքների ակտիվացմանը և համապատասխան տարածքների ավելացմանը:  Կլիմայի ազդեցությունը գնահատելու համար տեղումների քանակը, գոլորշիացումը և մակերեսային ապարների կլանման տեմպը, որի արդյունքում նստվածքային հողերի խոնավության պարունակությունը փոխվում է, և ապարների ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները փոխվում են:  Արդյունքում, բնական լանջերի կայունության գործակիցը, ինչպես սպասվում է, կնվազի անուղղակի սողանքների ակտիվացման համար (հատկապես գարուն-աշնան ամիսներին): Տարածքների ինժեներաերկրաբանական պայմանները գնահատելիս անհրաժեշտ է գնահատել մարդածին գործոնների ազդեցությունը:  Այս ազդեցությունը հիմնականում արտահայտվում է լանջի հիմքը կտրելով, լանջերը ծանրաբեռնելով, դրանց խտացումը, ոռոգումը, արտահոսքը, ինչը հանգեցնում է ապարների լրացուցիչ թրջման:  Հնարավոր են մշակված հողերի զգալի ոռոգում, պայթյուններ, թրթռումային-դինամիկ բեռներ: Մարդկային ազդեցությունը լանջերին ունի երկակի բնույթ. Բնական երեւույթների ակտիվացումը ում հանգստացնում է:   Հայտնի է, որ ժամանակակից սողանքների մոտ 70% -ը որոշ չափով կապված է մարդու գործունեության հետ:  Նման սողանքները հանդիպում են մայրուղիներում, քաղաքներում, գյուղական համայնքներում, ջրամբարների մոտակայքում:   Սողանքները տեղի են ունենում գետերի էրոզիայի ակտիվության պատճառով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում սողանքների տեղակայումը պայմանավորված է բնական տեխնածին մի շարք պայմաններով:   Նշված պայմանների համալիր վերլուծության արդյունքում հնարավոր է առանձնացնել մարզեր ՀՀ տարածքի համար `սողանքներ անել, կառուցել սողանքային անվտանգության քարտեզ, որը կօգտագործվի ինժեներաերկրաբանական և շինարարական աշխատանքներում:   Խնդիրն է `վերջնականապես ավարտել ՀՀ տարածքի սողանքային գոտիավորումը` հիմնվելով ինժեներաերկրաբանական գոտիավորման սկզբունքների վրա: Հայաստանի ամբողջ տարածքը համարվում է լեռնային շրջան, որտեղ սողանքները զգալիորեն տարբերվում են հարթակի պայմանների սողանքներից:   Այս տարբերությունը հիմնականում պայմանավորված է աշխարհաքաղաքական և գեոդինամիկական պայմանների զգալի տարբերությամբ, որը կանխորոշում է շատ երևույթների, հատկապես գրավիտացիոն, երկրաբանական պրոցեսների զարգացման ինտենսիվությունը:  Լեռնային-ժայռոտ շրջաններում գերակշռում են ժայռոտ-կիսաքար լեռնային ժայռերը, որոնք հաճախ ունեն համակարգի շատ վերափոխված, կոտրված ճեղքեր, հիմնականում ուժեղ տեկտոնական ծագմամբ, ինչպես նաև առանձին երկրաշարժեր:  Լեռնային շրջաններում բնորոշ է ծածկույթի կազմավորումների առկայությունը, որոնք շատ տարածքներում նստում են արմատային ժայռերի վրա և ունեն բավականին ցածր կայունություն:  Այն բնութագրվում է նաև սեյսմոտեկտոնական-հրաբխային բարձր ակտիվությամբ, ռելիեֆի բարձր էներգետիկայով, հարաբերական տատանումներով, երբեմն ՝ 2 կմ-ից մինչև 3 կմ, արտահայտված կտրուկ ուղղահայաց կլիմայական գոտիավորմամբ:   Այս մյուս գործոնները կանխորոշում են սողանքների բարձր ակտիվությունը լեռնային շրջանների շատ մասերում:  Rockայռոտ և կիսաքար ապարներում սահող սողանքները գերակշռում են ըստ մեխանիզմի, իսկ սողանքները հոսում են կավային-կոպիտ հատիկավոր գոյացություններում:  Սողանքները ակտիվ են հատկապես լեռնալեռնային նախալեռնային գոտիներում, որտեղ տարածված են լյոսանման ժայռերը, իսկ կավե ավազաքարերի սողանքներում ՝ սողանքներ, արմատային կավերի բացահայտ մասերում ՝ բարձրանալով սողանքներ և ժայռոտ տեղանքներ: կան ժայռոտ լեռնաշղթաներ: Մեր տարածքը բնութագրվում է նաև շերտավորված երկրաբանական կառույցներով, երբ տարբեր վիմաբանական կազմի ժայռերի շերտեր հաջորդաբար դասավորված են միմյանց վրա:  Այս տարածքներում հիմնականում տեղի են ունենում դեպքեր, բարդ սողանքներ, որտեղ հիմնական դեֆորմացիայի հորիզոնի առկայությունը առաջնային դեր է խաղում, այլ երկրորդական գործոններ, որոնք նպաստում են սայթաքման դեֆորմացիաների զարգացմանը. Ստորերկրյա ջուր, տեղումներ, շերտի ամրություն, դիրք և այլն:   Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ սողանքները հիմնականում առաջանում են ՀՀ տարածքում `բավականին լայն տարածում ունեցող Շորաղբյուրի շերտում, խայտաբղետ կավերով, մարլներով, ալեուրիտներով, մարլաներով, դիատոմներով և այլն:  Եվ ժայռի և հրդեհի մեջ հայտնված ապարների մեծ մասը, քամու ինտենսիվ գործընթացների պատճառով, կտրուկ փոխվում են:   Արդյունքում այն ​​ուժեղ քամի է կազմում, որը սողանքներ է առաջացնում:   Նման պայմանները բնորոշ են լեռնային շատ շրջանների, մասնավորապես մեղմ մերձարևադարձային-արևադարձային կլիմային, որտեղ սողանքները տարածված են:  Որպես օրինակ `Սյունիքի Տավուշի, Լոռու, կենտրոնական Կոտայքի, Արարատի և Վայոց Ձորի հարավային շրջանների հյուսիսարևելյան շրջաններում տիրող պայմաններն են, որտեղ նույնիսկ գրանիտե ապարները սողանքների են ենթարկվում:  Որոշ տարածքներում սովորաբար լինում են սողանքների մեկ, երբեմն երկու կամ երեք տեսակ, ուստի, քանի որ ուսումնասիրվող տարածքում ավելի բարձր դասի համընդհանուր տաքսոնոմիկական միավորը կարող է լինել սողանքների դաս, որը կապված կլինի հիմնական դեֆորմացիայի հորիզոնի բաշխման հետ:  Հիմնական դեֆորմացիոն հորիզոնները կարելի է առանձնացնել ըստ ապարների կազմի, բարձրության և ծագման, որի տակ հասկանում ենք երկրաբանական մարմինը, որի դեֆորմացիան ամբողջ երկրաբանական համալիրի բնական բաշխման ընթացքում բերում է սողանքի գոտում դեֆորմացման:   Այս օբյեկտիվ հիմքի վրա սողանքային դասերը կարելի է առանձնացնել Հայաստանի լեռնային տարածքում, Պալեոգեն-Նեոգենի սահմաններում, Յուրայի կավի սահմաններում, հիմնականում ծովային ծագման ապարների հորիզոններում:   Հիմնական դեֆորմացիայի հորիզոնի ապարների դեֆորմացման վարքագիծը հիմնականում որոշում է սողանքային գործընթացների մեխանիզմների առանձնահատկությունները:  Engineeringարտարագիտական ​​երկրաբանական շրջաններն ու ենթաշրջանները կարող են հիմք հանդիսանալ սողանքների գոտիավորման հետագա աշխատանքների համար:  Արդյունքում, սողանքները կունենան ազդեցության արժեք: Հետևաբար, հաշվի առնելով վերոհիշյալ սողանքի ձևավորման գործոնների համապարփակ վերլուծության անհրաժեշտությունը, առաջարկվում է իրականացնել ՀՀ տարածքում սողանքային երևույթների ինժեներաերկրաբանական գոտիավորում `նշված բնական մարդածին գործոնների տարանջատման հիման վրա: և դրանց ձևավորման պայմանները:  Արդյունքում `ՀՀ տարածքում մեկուսացվելու են տաքսոնոմիական սողանքային տարբեր գոտիներ` տարածքի բնորոշ պայմաններով, սողանքների վրա ազդող գործոններով: Ամփոփելով, հարկ է նշել, որ ՀՀ սողանքների սողանքային ուսումնասիրություններում, ռիսկերի գնահատման և կառավարման ծրագրերում և շինարարության պլանում, կարևոր սողանքների սողանքներ, որոնք դեռ չեն ավարտվել, որի հիմնական պայմաններն են երկրաբանական կառուցվածքը, կլիման, ռելիեֆ, մարդածին ազդեցություն: ԳրականությունՌոմեն Խաչատրյան ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ VԱՐԳԱՄԱՆ ԵՎ DEԱՐԳԱՄԱՆ ՏԱՐԱՔԻ Gարտարագիտական ​​և երկրաբանական պայմանների վերլուծություն Հիմնաբառեր. Սողանք, սողանքի պայմաններ ։

Ելնելով  ՀՀ  տարածքում  սողանքների  տարածվածությունից  և  երևույթի  պատճառած  վնասներից`  աշխատանքում առաջարկվում է կատարել տարածքի սողանքների ինժեներա-երկրաբանական շրջանացում։
  Ուսումնասիրվել  և  վերլուծվել  են  ՀՀ  տարածքում  սողանքային  երևույթների  տարածմանը  և  առաջացմանը  վերաբերվող  հրատարակված և արխիվային նյութերը։
  Համառոտ վերլուծված է ՀՀ սողանքների առաջացման պայմանները։
