ԱՄԻՐԴՈՎԼԱԹ ԱՄԱՍԻԱՑՈՒ «ՕԳՈՒՏ ԲԺՇԿՈՒԹԵԱՆ» ԵՐԿԻ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԱմիրդովլաթ  Ամասիացին  հայ  միջնադարյան  բժշկության  ականավոր  ներկայացուցիչներից  է`  իրնախորդների ավանդների նորոգողը, շարունակողն ու հարստացնողը։
  Հայ միջնադարում (անգամ դրանից շատ վաղ ժամանակներում) ունեցել ենք արդեն հարուստ պատմությամբ բժշկություն, իսկ մեր անվանի  բժիշկները  տեղեկացված  են  եղել  ամենատարբեր  հիվանդությունների  առկայությանն  ու  տիրապետել  են  դրանց  համապատասխան  բուժման  գաղտնիքներին,  ստեղծել  են  ինքնուրույն  բժշկություն`հիմնված ժողովրդական բուժման տեխնոլոգիաների ու հիմունքների վստահելի ավանդների վրա։
 Ա.  Ամասիացին,  ստեղծելով  բժշկական  մնայուն  ժառանգություն,  իր  բժշկագիտական  երկերումկիրառել է բազմաթիվ տերմիններ, որոնց կառուցվածքային և քերականական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունն է ներկայացվում սույն հոդվածում։
 Բժշկագիտական  տերմինների  իմաստային-կառուցվածքային  ուսումնասիրության  իրացումընպատակ ունի հասկանալու և պատկերացնելու ոչ միայն Ա. Ամասիացու գիտական պատկերավոր լեզուն, այլ նաև ամբողջ միջնադարյան գիտական լեզվամտածողությունը։
 Ա.  Ամասիացու  գիտական  երկերի  տերմինաբանությանը  հայ  նոր  լեզվաբանության  մեջ  անդրադարձել  է  Ս.  Վարդանյանը.  «Ամիրդովլաթ  Ամասիացու  բժշկական  տերմինաբանության  վերլուծությունը,  որը  կազմում  է  նրա  բառապաշարի  մասնագիտացված  մասը,  հնարավորություն  է  տալիս  կարևորեզրակացությունների հանգել նրա լեզվի մասին»1։
 Ամիրդովլաթ  Ամասիացին  հեղինակ  է  մի  շարք  բժշկական  աշխատությունների`  «Ախրապատին»,«Անգիտաց  անպէտ  կամ  բառարան  բժշկական  նիւթոց»,  «Օգուտ  բժշկութեան»։
   Մեր  ուսումնասիրության կենտրոնում են եղել մասնավորապես «Օգուտ բժշկութեան» աշխատությունը2 և դրանում առկաբժշկական տերմինների լեզվական առանձնահատկությունների քննությունը։
  Տերմինների իմաստաբանական քննությունը կատարել ենք ըստ Ռուբեն Ղազարյանի և Հենրիկ Ավետիսյանի հեղինակած «Միջին հայերենի բառարանի»3, ինչպես նաև «Նոր Բառգիրք Հայկազեան լեզուի» բառարանների4։
 Ա.  Ամասիացու  «Օգուտ  բժշկութեան»  աշխատությունը  բաղկացած  է  երկու  բաժիններից,  որոնքհետևյալ խորագրերն ունեն` «Ուսումն բժշկութեան» և «Գիրք բժշկութեան տումարի»։
 Ուսումնասիրության  արդյունքում  առանձնացրել  ենք  վեց  հարյուրից  ավելի  բժշկական  տերմիններ, որոնցից շատերի բացատրությունը ներկայացրել է Ա. Ամասիացին, ինչը, բնականաբար, խոսում էհեղինակի բանիմացության և բժշկական վարպետության բարձր մակարդակի մասին։
 Ա.  Ամասիացու  «Օգուտ  բժշկութեան»  աշխատության  բժշկական  տերմինները  դասակարգել  ենքըստ չորս կարգի` 1. կազմախոսական բառեր, 2. հիվանդություններ մատնանշող բառեր, 3. բժշկականև  օրգանական  գործողություններ  նշանակող  բառեր  ու  բառակապակցություններ,  4.  բժշկական  գործիքներ ցույց տվող բառեր (ինչպես կարելի է նկատել մեր դասակարգումից, մենք չենք առանձնացնումդեղաբույսերի անունները` դրանք մեր ուսումնասիրության շրջանակից դուրս համարելով)։
 1)  Կազմախոսական  բառերը  մարմնակազմությանը  (անատոմիային)  վերաբերող  տերմիններ  են,օրինակ`  աղբուրակ  (արտասվալիճ),  աղեստան  կամ  աղէճորտ  (աղիք,  աղիքներ),  ակռայ  (ատամ),ակռայտակ  կամ  ակռատակ  (լինդ,  լնդերք),  աճուկ,  ամայի  մուստաղիմ  (հաստ  աղիքի  վերջին  մասը,նախաղի),  անդամ,  անքապութի  (ցանցենի`  ակնագնդի  ներքին  պատյանը),  ավար  կամ  աւար  (կույրաղիք,  կուրաղիք),  արանք  (սեռական  օրգաններ`  տղամարդու  կամ  որձ  կենդանու),  արգանդ,  բերան,երակ,  երես,  երիկամ,  զանկիկ  (լեզվակ,  մակալեզու,  սոսորդ),  զօդուած  (հոդ),  ըղեղ,  թոք,  լեզու,  լեղի,լերդ,  խելք,  խռչակ,  ծունկ,  կաշի,  կզակ,  կոպ,  կռնակ  (թիկունք,  լանջք),  ճակատ,  մատ,  միզուկ,  միս,1  Վարդանյան  Ս.,  Ամիրդովլաթ  Ամասիացին  և  միջնադարյան  հայ  բժշկական  տերմինաբանությունը,  «Պատմա-բանասիրականհանդես», № 4, Երևան, 1990, էջ 106։
 2 Հասանելի է՝ http։
 //www.digilib.am/digilib/?menu=5&wrk=8&captn=306&wrpg=0&aupg=0։
 3 Ղազարյան Ռ., Ավետիսյան Հ., Միջին հայերենի բառարան, Երևան, 2009։
 4 Աւետիքեան Գ., Սիւրմէլեան Խ., Աւգերեան Մ., Նոր Բառգիրք Հայկազեան լեզուի, Վենետիկ, 1836-1837։
 յանապի  կամ  յանապիա  (ծիածանաթաղանթ,  աչքի  ծիածան),  նստոյտեղ  կամ  նստատեղ,  շիրեան  կամշիրիան (զարկերակ), շնչերակ, ողաշար, ոսկոր, պուկ (բուկ, կոկորդ), սերմ, սիրտ, ստամոքս, սրուն, վիզ,ունք, փայծաղ կամ վավար (հանդիպում է նաև փայծեղ տարբերակով), փող, փոր և այլն։
 2)  Հիվանդություններ  մատնանշող  բառեր,  օրինակ`  աքիլայ  (փտախտ),  եարաղան  (դեղնուկ,դեղնախտ), ըռուպու (ասթմա, հեղձանք), խուլուլ կամ իխուլուլ (անորոշ հիվանդություն), խումարութիւն(խելագարություն),  կավարս  (մաշկի  հիվանդություն,  կարմիր  որքին),  հերքուն  (մաշկային  հիվանդություն,  որքին),  հումրայ  (մաշկի  սուր  բորբոքային  հիվանդություն),  ղապզ  (փորկապություն),  ճաւարսայ(անորոշ  հիվանդություն),  նուզճ  (թարախակալում,  թարախոտում),  շակիկայ  (գլխի  կես  մասի  խիստգլխացավ,  անգար),  պարսամ  կամ  բրսամ,  զաթլճան  …(լանջամիզի`  թոքամիզի  բորբոքում,  պլևրիտ),սապաթի  սահարի  (անքնություն),  սիլ  (թոքախտ,  պալարախտ),  սքթայ  կամ  սաքթայ  (ուղեղի  կաթված,ուղեղի արյունազեղում), վարամի սուլպ (լորձուռուցք), տաղղայ (աչքի հիվանդություն), տայուլ հայեացկամ օձացաւ (մաշկի հիվանդություն), ֆալիճ (մարմնի կես մասի պարալիզ)և այլն։
 3)  Բժշկական  և  օրգանական  գործողություններ  նշանակող  բառեր  ու  բառակապակցություններ,օրինակ`  գոզել  կամ  ջրվաթել  (միզել),  երակ  առնել,  լեզուն  ծանրանալ,  կարել,  կոտրել,  կոտրտիլ  կամկոտրտել (կոտրատվել, կոտրվել. հոդերի մասին), ճղքել (ճեղքել, ճղել, պատռել), միս կապել, մորթ լինել,շանթնալ (կրակվել. աչքերի մասին), շունչն ի վեր քաշել, ոսկոր լինել, ստամոքն կիսայեփ լինել, սուստկալ (թուլանալ. սրտի աշխատանքի մասին, նվաղել), վաթել (թափել, դուրս թափել, հոսեցնել), փշանալ(մարմնով դող անցնել, փշաքաղվել), փսխել, փտել կամ փթիլ, փրփուր ունենալ և այլն։
 4)  Բժշկական  գործիքներ  ցույց  տվող  բառեր  (այս  բառերն  ակնհայտորեն  սակավաթիվ  էին  մյուսկետերի  բառերի  համեմատ),  ինչպես,  օրինակ`  ասեղ,  հոկնա  (հոգնա),  մկրատ,  սունարայ  (գրչահատ,փոքրիկ դանակ, զմելի) և այլն։
 Հաջորդ  հարցը,  որին  անդրադարձել  ենք,  վերաբերում  է  Ա.  Ամասիացու  գործածած  բժշկականտերմինների աղբյուրագիտությանը։
 Ա. Ամասիացու «Օգուտ բժշկութեան» աշխատության բժշկագիտական տերմիններն ըստ ծագմանլինում են.Ա) արաբերեն փոխառություններ – անքապութի (ankabūti), լակուայ (laqva), կիֆալ (qīfāl), ղուվաթիմուսավիրայ (quvvat mussaver), պայիզէ (bayaz), սայիմ (sayim) և այլն,Բ)  պարսկերեն  փոխառություններ  –  աթաշի  պարաս  (atāši-bārās),  բրսամ  (bārsam),  ղապզ  (ğābz),սարսամ (sār-sam) և այլն,Գ) թուրքերեն փոխառություններ – հայզ (heyiz), ճիկար (ciger) և այլն,Դ) հունարեն փոխառություններ – զխտի (áski), փլեղմունի (flegmone) և այլն,Ե) լատիներեն փոխառություններ – ելայուս կամ էլայօս (ileus) և այլն։
 Ս. Վարդանյանը գրում է. «….նա (Ա. Ամասիացին` Ս. Գասոյան), բնիկ հայերեն բառերից բացի, օգտագործել  է  փոխառյալ  տերմիններ  մի  շարք  լեզուներից  (հունարենից,  լատիներենից,  արաբերենից,պարսկերենից, թուրքերենից) …. Սակայն, վերոհիշյալ հինգ լեզուներից բացի, նա հաճախ գործ է ածելփոխառյալ տերմիններ այլ լեզուներից (հնդկերեն լեզուներից, ղփչաղերենից), ինչպես նաև պարսկերենի  բարբառներից  (Շիրազի,  Խորասանի,  Բալխի,  Բուխարայի,  Սամարկանդի)»1։
   Հեղինակը  սա  նշել  է«Անգիտաց  անպէտ»-ի  վերաբերմամբ,  որն  ամբողջովին  տարածելի  է  նաև  «Օգուտ  բժշկութեան»  աշխատության մեջ առկա տերմինաբանության վրա։
  Հարկ է, սակայն, հավելել, որ հանդիպում ենք նաևայնպիսի տերմին-բառերի, որոնց դեպքում դժվար է լինում կողմնորոշվել` որ լեզվից է բառը փոխառելԱ.  Ամասիացին,  օրինակ`  «նկրիս»  բառը,  որն  ունի  «հոդատապ»  նշանակությունը,  իր  համարժեքներնունի  միաժամանակ  երեք  լեզուներում`  արաբերենում  (niqris),  պարսկերենում  (neğras),  թուրքերենում(nιkris)։
  Կամ` «թուխմայ» բառը, որն ունի «ստամոքսի խցանում` կալնում, մարսողության խանգարում,դժվարամարսություն» նշանակությունները, իր համապատասխան համարժեքներն ունի երկու լեզուներում` արաբերենում (tuxma) և պարսկերենում (toxme)։
  Նմանատիպ  դեպքերում  դժվար  է  լինում  միանշանակ  հավաստելը,  թե  տվյալ  բառը  կոնկրետ  որլեզվից է փոխառվել, այսինքն` այդ բառի առկայության համար իբրև աղբյուր որ լեզուն է ծառայել։
 Նշենք նաև, որ Ամասիացին իր երկում փոխառյալ բառերի հետ զուգահեռ գործածել է նաև դրանցհայերեն համարժեքները, ինչպես նաև` բուն հայկական կամ այնպիսի տերմիններ, որոնց դեպքում գիտենք  կոնկրետ,  թե  որ  լեզվից  է  փոխառնված,  օրինակ`  աչ,  աչացաւութիւն,  ապրիլ  (ապրել),  արցունք,բերան,  լեզու,  խէվութիւն,  ծաղիկ  (հիվանդություն),  կարել,  կող,  կողացաւ,  կոտրել,  կուրանալ,  հիւանդութիւն,  հովութիւն  կամ  գայլցաւ  (գայլուկ,  գայլախտ),  մարսողութիւն,  պատեղւոր  կամ  պատեղվոր(հղի), ջերմել, սիրտ, տեսողութիւն, փսխել, քուն և այլն։
 Ս.  Վարդանյանն  այս  առթիվ  իրավամբ  նշում  է.  «Ամասիացու  գործերի….  բառապաշարի  մասնագիտացված մասի` բժշկական տերմինաբանության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ թեպետ նրա մեջ1 Վարդանյան Ս., էջ 105։
 մտել են մեծ  թվով օտար  փոխառություններ հունարենից, լատիներենից, պարսկերենից, արաբերենիցև  մի  շարք  այլ  լեզուներից,  սակայն  հեղինակը  կիրառել  է  իր  մայրենի  լեզվի  անսպառ  հնարավորությունները  բժշկագիտական  հասկացություններն  արտահայտելու  համար։
   Ամասիացին,  իսկ  նրանիցերեք  դար  առաջ  Մխիթար  Հերացին,  ընտրեցին  հայ  բժշկական  տերմինաբանության  զարգացման  միակ և ճիշտ ուղին. չխուսափելով օտար փոխառություններից՝ նրանք միաժամանակ մեծ ուշադրությունէին դարձրել բնիկ հայկական բառերի վրա, ստեղծելով ինքնատիպ տերմիններ, որոնց մի մասը վերցված էր բանահյուսությունից»1։
 Հատկանշական է ևս մի հանգամանք. Ա. Ամասիացու աշխատության մեջ նկատում ենք միևնույներևույթը տարբեր և՛ համարմատ, և՛ տարարմատ տերմիններով բնորոշելու և անվանելու միտում, որըլրացուցիչ  գրավչություն  է  հաղորդում  համապատասխան  ասելիքին  և  ևս  մեկ  անգամ  փաստում  հեղինակի`  լայն  մտահորիզոն  և  ոչ  սովորական  լեզվամտածողություն  ունենալը։
   Բերենք  համապատասխան օրինակներ.1.  «ընդմիջվող ջերմ» – զատըր ըլ ղիպ, մուտպաղայ, մուտպիղայ, մուտպղայ, շատր ալ ղիպ, շատրալըղբ, 2.  «չարորակ  ուռուցք,  քաղցկեղ»  –  խէչէփար,  խէչէփառ,  խէչիփար,  խուլ,  սարատան,  սարատայն,սարաթան, վարամ, ուռեց,3.  «քոս, բորոտություն» – բոր, գոդութիւն, ճըտամ, ճուտամ, պարաս, պարաշ, 4.  «ընկնավորություն,  վերնոտություն»  –  սարահ,  սարայ,  սարյայ,  ըխտաւորութիւն,  պատաֆքան,ուչուխ,5.  «մկան, մկանունք, մկաններ» – ազալաունք, մկուն, յաջալանի, 6.  «թերթերունք, թարթիչ» – արտեւանունք, թարթափ, թարթիչ, 7.  «ջրգողություն» – արծուիք, զմաստ, սիսխայ, սսխայ, սսխայիվաւ, 8.  «մտագարություն, ցնորվածություն» – աղվաշութիւն, ճունուն, մանիայ, 9.  «խոզատանձ խույլ, խոզուկ» – խանազիր, խանազիրայ, խոզք, մուլայեայ,10.  «այտուց» – ըսթսխայ, ըստըսխայ, ուռեցութիւն, ուռեցւորութիւն, 11.  «լանջամիզի` թոքամիզի բորբոքում, պլևրիտ» – բրսամ, բրսիմ, զաթլճամ, զաթլճամբ, զաթըլճամպ,զաթլճան, զաթլճանբ, շավսա, պարսամ,12.  «հարբուխ» – զուգամ, զուքամ, զուքեամ, նուզլայ, 13.  «աչքի գարեկ, տիկնակլոնձ» – գարեկ, գարեակ, թահաճուր, շայիրայ, պուրտ։
 Ուսումնասիրելով  Ամասիացու  վերոնշյալ  բժշկագիտական  երկը  և  դրանում  առկա  տերմինները`մենք եկանք այն եզրակացության, որ այդ տերմինները, ըստ կազմության, կարող են լինել.Ա)  պարզ  բառեր  –  աճուկ, ասեղ,  արիւն,  դեղ,  երակ,  երես,  լեզու, լերդ,  ծաղիկ,  ծունկ,  կիծ  (կսկիծ,ծակոց),  կող,  հազ,  հապ  (հաբ,  դեղահատ),  ճակատ,  մարդ,  մկրատ,  նամզ  (պուլս,  զարկ),  շաֆ,  շխուս(քնափոխություն),  շունչ,  սիրտ,  տիղ  (հալումաշող,  հյուծող  տենդ,  ջերմ),  տիպ  (բուժում,  բժշկություն),փող, փոր, քամի (հոդացավ), ֆաթխ (աղեթափություն, ճողվածք, փոշտանկ) և այլն,Բ) բաղադրյալ բառեր.1.  համադրական  բարդություններ  –  ակընջթոռ  կամ  ականջաթոռ  (ականջի  բլթակ),  ակռայտակկամ  ակռատակ  (լինդ,  լնդերք),  ակռացաւութիւն,  աչացաւութիւն,  առաջագիտութիւն  (նախագիտանք,կանխիմացութիւն), գլխացաւութիւն, գործդեղ, երիկամացաւութիւն, թիկնամէջ, թոքացաւութիւն, կռնակացաւ,  ճռգլուխ  (ճռների`  երանքի  գլուխը),  մազմտուկ  կամ  մազմզուկ,  մաղասկաթիք  (լորձ`  մաղասկաթելը,  արտահոսելը),  յանկարծամահ,  նստոյտեղ  կամ  նստատեղ,  ոսկրացաւութիւն,  պատեղվոր  կամպատեղւոր,  սարսամացաւ,  ստամոքախանգար,  վատուժութիւն,  տեսողութիւն,  փայծղանացաւութիւն,փողերակ, օձացաւ և այլն, 2.  վերլուծական  բարդություններ2  –  ամայ  այիտի  ղաղ  (բարակ  աղիքի  վերջին  մասը…),  առողջլինել, դեղ անել, երակ առնել, զատըր ըլ ղիպ, ըռեշ պալխի (կսկծող ու ցավող խոց), լեզուն ծանրանալ,խելայ  պակասութիւն  (խենթություն),  հարաքաթի  ինղիպաղ  (օդը  թոքերից  դուրս  մղելը`  արտաշնչելը),հարաքաթի ինպիսատ (շնչելով`օդը ներս առնելը, թոքերը տանելը), ձրի խորհիլ, ղիպ լազիմայ (նվազողջերմ), միայիսնայ շարիայիայ (տասներկումատնյա աղիք), շատրալ ըղբ, շունչն ի վեր քաշել, չարածաղիկլինալ, սաքի պաթուլ լուապ կամ սաքիպաթ ուլ լուապ (լեզվի վրա` ծայրերը նուրբ անոթների, որոնցովթուք  է  գալիս  բերանը),  սուալ  քինայ  (մաշկի  տարածուն  ջրգողություն),  վարամի  սուլպ,  տայ  ըլ  ուլֆիլկամ տայուլֆիլ (փղախտ, փղագարություն),փրփուր ունենալ և այլն։
 Ըստ խոսքիմասային պատկանելության` տերմինները լինում են.1.  գոյականներ  –  անդամ,  արիւն,  բժիշկ,  բժշկապետ,  երակ,  խեւութիւն,  ծնունդ,  կենդանութիւն,կզակ,  կովտայ  (իրան,  մարմին),  հազ,  հաքիմ,  հիւանդութիւն,  ճակատ,  մարդակազմութիւն,  մարսողու1 Վարդանյան Ս., էջ 119։
 2  Մենք  ներկայացնում  ենք  բարդությունների  հիմնական  տեսակները`  չմասնավորեցնելով  մյուսները`  կցական,  հարադրավոր,իսկական և այլն։
 թիւն,  յանկարծամահ  կամ  մարկ  մաֆաճան,  նշան,  նուտուլ  (դեղանյութ),  շապաքայ  կամ  շապակիայ(ցանցենի, ակնագնդի ներքին ներվակազմ պատյանը), շունչ, պալղամ կամ պլղամ (լորձ, մաղձ, խուխ),պայիզէ (լուսն, աչքի հատ, եղջրակի սպիտակ բիծ), պտունի տմաղ (ուղեղաբուն), ջերմ կամ ղիպ, ղըպ,ջիղ  կամ  փայվանթ,  ջիլ,  սապաթ  կամ  սուպաթ  (լեթարգիական  քուն),  սավտայ  կամ  սաւտայ,  սէվտայկամ սև մաղձ, սիրտ, ստամոքս, տեսողութիւն, ցաւ և այլն, 2.  ածականներ  –  առողջ,  էգ,  խեւ,  խէվ  կամ  խեվ  (խենթ),  հալեւմաշ  կամ  հալէմաշ  (ուժասպառիչ,հյուծող,  ծյուրող),  մահացու,  նօսր,  որձ,  պատեղվոր  կամ  պատեղւոր  (հղի,  պատճառավոր,  ծոցվոր),ստամոքախանգար (ստամոքսի խանգարում ունեցող) և այլն,3.  բայեր – ապրիլ, առողջ լինել, գոզել կամ ջրվաթել, դեղ անել, երակ առնել, թանծր լինալ, լեզվինհամ առնել, լեզուն ծանրանալ, խոցնալ (խոց գոյանալ, առաջանալ,խոց դառնալ, խոցի փոխվել…), կարել,  կոտրել,  կոտրտիլ  կամ  կոտրտել,  կուրանալ,  հիւանդանալ,  ձրի  խորհիլ  կամ  ձրի  զրուցել  (զառանցել),  ճղքել,  մարսել,  միս  կապել  (իմա`  կազմել),  մոռացկոտ  լինալ,  մորթ  լինալ,  շանթնալ,  շունչն  ի  վերքաշել,  ողջանալ,  ոսկոր  լինալ,  ործկալ,  չարածաղիկ  լինալ  (չարամահ,  հանկարծամահ  լինել),  ջերմել,ստածիլ (խնամք` հոգ տանել, խնամել, տածել, դարմանել, բուժել), ստամոքն կիսայեփ լինալ, սուստկալ(թուլանալ,  նվաղել.  սրտի  աշխատանքի  մասին),  վաթել,  փշանալ,  փսխել,  փտել,  փրփուր  ունենալ  ևայլն։
 Ինչպես  կարելի  է  նկատել,  թվային  հարաբերակցությամբ  գոյականները  և  բայերը  գրեթե  հավասարակշիռ են, իսկ ածականները սրանց իրենց քանակությամբ ակնհայտորեն զիջում են։
 Ա.  Ամասիացու  երկում  առկա  բժշկական  տերմինները,  որոնցից  շատերը  բազմիմաստ  բառեր  ենկամ  համանուններ,  ուսումնասիրել  ենք  և՛  համաժամանակյա  (սինխրոնիկ),  և՛  տարժամանակյա  (դիախրոնիկ)  հայեցակետերով։
   Համաժամանակյա  (սինխրոնիկ)  հայեցակետի  շրջանակներում  կատարածվերլուծության արդյունքները ներկայացրել ենք վերոբերյալ շարադրանքում։
 Ուսումնասիրությունը  կատարել  ենք  նաև  տարաժամանակյա  (դիախրոնիկ)  հայեցակետով,  որիքննության  արդյունքում  պարզեցինք,  որ  կան  մի  շարք  բժշկական  տերմիններ,  որոնք  ժամանակի  ընթացքում իմաստային փոփոխությունների են ենթարկվել` իմաստային ընդլայնում կամ նեղացում ապրելով (օրինակ` բնութիւն, տիպ, վերաբերութիւն և այլն)։
 «Բնութիւն»  տերմինը  գրաբարում  բազմիմաստ  բառ  էր,  միջին  հայերենում  նախկին  իմաստներըկորցնելով` սկսել է կիրառվել «որովայնի մեջ գտնվող գործարաններ (աղիքներ, ստամոքս)» նշանակությամբ, իսկ ժամանակակից հայերենում` կրկին կորցրել։
  Այսինքն`այս բառը գրաբարից միջին հայերենիանցման  փուլի  հետևանքով  իմաստային  նեղացում  է  ապրել,  իսկ  միջին  հայերենից  ժամանակակիցհայերեն  անցման  փուլի  հետևանքով`  իմաստային  ընդլայնում`  նախնական`  բժշկական  իմաստիկորստով։
 «Տիպ»  բառը,  որը  գրաբարում  նույնպես  բազմիմաստ  բառ  էր,  միջին  հայերենում  ստացել  է  հետևյալ  նշանակությունը`  նախկինում  ունեցած  նշանակությունների  կորստով`  «բուժում,  բժշկություն»։
 Այս  իմաստը  ժամանակակից  հայերենում  չի  պահպանվել՝  չնայած  ուսումնասիրվող  բառի  ներկայիսբազմիմաստությանը։
   Այսինքն՝  «տիպ»  բառը,  ինչպես  և  նախորդը,  իմաստային  նեղացում  է  ապրելմիջին  հայերենում,  իսկ  ժամանակակից  հայերենում`  իմաստի  ընդլայնում,  որն  ուղեկցվել  է  «բուժում,բժշկություն» նշանակության կորստով։
 «Վերաբերութիւն»  բառը,  որը  գրաբարում  և  ժամանակակից  հայերենում  բազմիմաստ  բառերիշարքին  է  դասվում,  միջին հայերենում  նույնպես,  ինչպես  և  նախորդ  բառերը, պահպանել  է  միայն  մեկնշանակություն,  այն  է`  «փսխում,  փսխելը,  ործկալը»,  այն  էլ  գործածական  է  միայն  միջին  հայերենիտերմինաբանական շերտում։
  Այսինքն՝ այս բառը նույնպես միջին հայերենում իմաստային նեղացում էապրել  տերմինաբանական  շերտում՝  ի  համեմատ  գրաբարի,  և  իմաստային  ընդլայնում`  ի  համեմատժամանակակից հայերենի։
 Այսպիսով՝ ուսումնասիրելով Ա. Ամասիացու «Օգուտ բժշկութեան» երկի բժշկական տերմինները`նկատեցինք,  որ  դրանցից  շատերը,  այսպես  ասած,  հորինված  էին  ըստ  համապատասխան  հիվանդության  արտաքին  նշանների  յուրահատկության  կամ  էլ  ըստ  որոշ  կենդանիների  անվանումների,  որըպայմանավորված է եղել այդ կենդանիների հետ կապված որոշակի հավատալիքների առկայությամբ։
 Ներկայացնենք վերոնշյալ բժշկական տերմիններից բաղկացած մի շարք` աղբուրակ կամ աղբիւր,աղբուր  (աչքի  արտասվալիճ),  աղուեսացաւ  կամ  աղվիմացաւ  (հերաթափություն,  մազաթափություն),թութայ  (աչքի  հիվանդություն,  երբ  կոպի  տակ  թթի  նման  միս  է  բուսնում),  խոզք  (խոզատանձ  խույլ,խոզուկ),  ծաղիկ,  շանբար  (շան,  գայլի  ախորժակ,  գայլաքաղց,  շնաքաղց),  սունկ  (սնկանման  մսոտուռուցք, պալար, թութ), օձացաւ, «փղախտ, փղագարություն» նշանակությամբ` տայ ըլ ուլֆիլ տերմինըև այլն։
 Հարկ  է  նշել  նաև,  որ  միջին  հայերենի  բառարանում  առկա  այս  տերմիններին  վերաբերող  բառահոդվածներում,  իբրև  համապատասխան  բնագրային  օրինակներ`  հիմնականում  բերված  են  հենցԱմիրդովլաթ  Ամասիացու  «Օգուտ  բժշկութեան»  երկի  նախադասությունները,  որը  լրացուցիչ  անգամգալիս է ապացուցելու հեղինակի` Ա. Ամասիացու՝ այս դաշտում առկա երկի եզակիությունն ու վստահելի աղբյուր լինելը։
 Մենք,  ուսումնասիրելով  Ամասիացու  երկի  բժշկական  տերմինների  լեզվական  առանձնահատկությունները,  իրավամբ  նաև  կարևորեցինք  հեղինակի  կատարած  աշխատանքն  ու  իսկապես  մեծ  ներդրումը հայ բժշկագիտության պատմության մեջ, որի հիմնաքարերից մեկն էլ, անշուշտ, «Օգուտ բժշկութեան» բժշկագիտական լուրջ ուսումնասիրությունն է։
 Սիլվա ԳասոյանԱՄԻՐԴՈՎԼԱԹ ԱՄԱՍԻԱՑՈՒ «ՕԳՈՒՏ ԲԺՇԿՈՒԹԵԱՆ» ԵՐԿԻ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԲանալի բառեր՝ բժշկական տերմին, փոխառյալ տերմին, տերմինաբանություն, լեզու, լեզվական։

Ամիրդովլաթ  Ամասիացին  մեր  միջնադարյան  բժշկության  ականավոր  ներկայացուցիչներից  է։
   Նա,  ստեղծելով  բժշկական  մնայուն  ժառանգություն,  իր  բժշկագիտական  երկերում  օգտագործել  է  ուշադրության  արժանի  տերմիններ,  որոնց  լեզվական  առանձնահատկությունների  ուսումնասիրությանն  էլ  միտված  է  սույն  հոդվածը։
   Մենք  ուսումնասիրել  ենք  հեղինակի  «Օգուտ  բժշկութեանե  երկում  առկա  վեց  հարյուրից  ավելի  բժշկական  տերմինների  լեզվական  առանձնահատկությունները  և  փորձել  ենք  տալ  դրանց  հիմնական  նկարագիրն  ու  կատարել  տարբեր դասակարգումներ` ըստ տարբեր հիմունքների։
