ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՌԵԼԻԵՖԻ ԵՎ ՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ՑԱԾՐ ԲԱՐՁՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ԹՌԻՉՔՆԵՐԻ ՎՐԱ (ՀՀ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)Օդերևութաբանական  պայմաններն  օդային  նավարկության  և  աէրոդինամիկայի  կարևոր  էլեմենտներից  են  և  համարվում  են  ավիացիոն  անվտանգության  ապահովման  առաջնային  նախապայմաններ։
   Դրանք  ունեն  մեծ  ազդեցություն  թռիչքների  կազմակերպման  և  անվտանգության  ապահովման վրա [1, 4, 5, 6, 7]։
  Այս ամենն իր դրսևորման ձևերն ունի նաև Հայաստանի տարածքում, մասնավորապես` ցածր բարձրությունների և լեռնային պայմաններում իրականացվող թռիչքների վրա, որտեղռելիեֆը  ստեղծում  է  եղանակակլիմայական  պայմանների  բազմազանություններ  ու  բարդություններ,մթնոլորտային  ճակատների  ու  ներզանգվածային  երևույթների  առաջացման,  զարգացման  ու  տրանսֆորմացիաների  առանձնահատկություններ  [3],  ինչն  էլ  իր  հերթին  ազդեցություն  է  ունենում  ավիացիայի աշխատանքների կազմակերպման ու անվտանգության ապահովման վրա։
 Լեռնային  համարվում  են  այն  տարածքները,  որոնք  ծովի  մակարդակից  ունեն  1000  մ  և  ավելիբարձրություններ,  և  այն  տարածքները,  որոնք  25  կմ  շառավղով  ունեն  ծովի  մակարդակից  500  մ  ևավելի  բարձրություններ  [4]։
   Ինչպես  հայտնի  է,  Հայաստանի  տարածքն  զբաղեցնում  է  Հայկական  լեռնաշխարհի  հյուսիս-արևելյան  լեռնային  հատվածը,  որն  աչքի  է  ընկնում  ռելիեֆի  բարդ  ու  բազմազանձևերով։
   Այստեղ  փոքր  տարածքի  վրա  միաժամանակ  կարող  են  հանդես  գալ  ռելիեֆի  այնպիսի  ձևերինչպիսիք  են  բարձր  լեռները,  խորը  կիրճերը,  սարահարթերը,  գոգավորությունները  և  այլն։
   Հայաստանի  տարածքի  միջին  բարձրությունը  ծովի  մակարդակից  կազմում  է  1800մ։
   Տարածքի  մոտ  90%-ըգտնվում է 1500 մ, 40%-ը՝ 2500 մ և ավելի բարձր, և միայն 10%-ն է գտնվում է մինչև 1000 մ բարձրության վրա։
  Երկրի ամենաբարձր կետն Արագած լեռն է (4090 մ), ամենացածր կետերն ունեն մոտ 350400  մ  բարձրություն,  որոնք  գտնվում  են  հյուսիս-արևելքում  (Դեբեդ  գետի  կիրճ)  և  հարավ-արևելքում(Արաքսի ափին)։
  Արարատյան դաշտը տարածվում է 800-ից մինչև 1000 մ բարձրության վրա [2]։
 Այսպիսով,  ինչպես  երևում  է  վերը  նշվածից,  Հայաստանի  տարածքը  տիպիկ  լեռնային  երկիր  է  ևնման բարդ ռելիեֆային պայմանները չափազանց մեծ ազդեցություն ունեն տարածքում եղանակակլիմայական  պայմանների  ձևավորման,  բարիկական  համակարգերի  ու  մթնոլորտային  ճակատներիտրանսֆորմացիաների  վրա։
   Վերջիններս  էլ  իրենց  հերթին  ազդեցություն  են  ունենում  այստեղ,  հատկապես  ցածր  բարձրությունների  վրա  իրականացվող  ավիացիայի  թռիչքների  կազմակերպման  և  անվտանգության ապահովման վրա։
  Համաձայն ավիացիոն փաստաթղթերի՝ ցածր թռիչքներ են  համարվում գետնի մակերևույթից 100-ից մինչև 1000 մ բարձրությունների վրա իրականացվող թռիչքները [4,6, 7]։
  Այս թռիչքների վրա անմիջականորեն ազդեցություն ունեն երկրամերձ շերտում դիտվող եղանակակլիմայական  պայմանները,  որոնք  առավել  բարդանում  են  լեռնային  պայմաններում։
   Այս  բարձրությունների  վրա  հիմնականում  իրականացվում  են  ՀՀ  ռազմական  ավիացիայի  և  քաղաքացիականավիացիայի առանձին թռիչքներ։
 Համաձայն ավիացիայում ընդունված ստանդարտների, կախված օդերևութաբանական պայմաններից,  առանձնացվում  են  թռիչքների  բարդության  աստիճանի  որոշման  հետևյալ  դասակարգումները1. «ոչ թռիչքային եղանակներ», դրանք այն եղանակային պայմաններն են, երբ օդանավակայանիշրջանում, առանձին թռիչքային շրջանում կամ ըստ թռիչքուղու, դիտվում են ավիացիայի համար վտանգավոր մեկ կամ մի քանի երևույթներ, որոնց դեպքում անվտանգ թռիչքի իրականացումն անհնար է,2.  «բարդ  օդերևութաբանական  պայմաններ»,  դրանք  եղանակային  այն  պայմաններն  են,  երբթռիչքները սահմանափակվում կամ առանձին դեպքերում դադարեցվում են։
  Եղանակային նման պայմանները  վերաբերում  են  հիմնականում  ամպամածության  ստորին  մակերևույթների  բարձրություններին, հորիզոնական սահմանափակ տեսանելիությանը և առանձին դեպքերում նաև ուժեղ քամիներին,3. «եղանակի նվազագույն» պայմաններ, դրանք եղանակային այն պայմաններն են երբ ցածր ամպամածության  և  հորիզոնական  սահմանափակ  տեսանելիության  արժեքները  գտնվում  են  տվյալթռիչքի  համար  նվազագույն  սահմանային  թույլատրելի  տիրույթում,  որոնց  դեպքում  դեռևս  կարող  ենիրականացվել օդերևութաբանական առումով անվտանգ թռիչքներ,4. «պարզ օդերևութաբանական պայմաններ», դրանք եղանակային այն պայմաններն են, որոնցդեպքում  չեն  դիտվում  ավիացիայի  համար  օդերևութաբանական  վտանգավոր երևույթներ,  չկան  կույտաանձրևային և մինչև 1500 մ բարձրությամբ ամպեր, հորիզոնական տեսանելիությունը սահմանվածնվազագույնից ավելի է և այլն։
 Հայաստանի տարածքում ցածր բարձրություններում իրականացվող թռիչքների վրա լեռնային ռելիեֆի  և  օդերևութաբանական  պայմանների  ազդեցությունը  քիչ  կամ  գրեթե  ուսումնասիրված  չէ։
   Այսաշխատանքում փորձել ենք տալ թռիչքների վրա լեռնային ռելիեֆի և օդերևութաբանական պայմանների  ազդեցության  գնահատականը։
   Նման  աշխատանքի  իրականացումը  և  արդյունքների  օգտագործումը թռիչքային պլանների կազմման գործում կարող է մեծապես նպաստել դրանց անվտանգ իրականացման արդյունավետության բարձրացմանը։
 Ցածր թռիչքները լեռնային շրջաններում կարող ենք բնութագրել հետևյալ պայմաններով [1].- լեռնային պայմաններում բարդանում է տեսանելի հորիզոնի կողմնորոշումը։
  Սա կապված է ռելիեֆային  սահմանափակ  միջավայրի  հետ  և  նրանով,  որ  այստեղ  հորիզոնի  կողմնորոշիչները  քիչ  ենկամ հաճախ չկան։
  Նման պայմաններում թռիչքները բարդանում են հատկապես այսպես կոչված լեռների անընդհատ «հերթափոխով» ու դրանց հակառակ լանջերի անտեսանելի օդերևութաբանական պայմաններով։
  Վերջիններս կարող են մեծ վտանգ հանդիսանալ հատկապես այն դեպքերում, երբ տեսանելի չեն ավիացիայի համար  վտանգավոր օդերևութաբանական երևույթների նախանշանները, և  թռչողտեխնիկան հակառակ լանջն անցնելիս անակնկալ կարող է հայտնվել դրանց մեջ, որի արդյունքում մեծանում է ավիացիոն պատահարի կամ նույնիսկ վթարի հավանականությունը,- լեռնային պայմաններում օդերևութաբանական իրավիճակը խիստ անկայուն է, հատկապես շատփոքր տարածության և տարբեր դիրքադրության լանջերին, մինչև 500-1000 մ բարձրությունների վրադիտվում  են  տարբեր  ուղղության  և  արագության  տուրբուլենտ  բնույթի  քամիներ,  որոնց  հետևանքովառաջանում է թռչող տեխնիկայի թափահարում՝ խախտելով դրանց աէրոդինամիկ ուժերը,-  լեռնային  շրջաններում  ավիացիայի  համար  վտանգավոր  օդերևութաբանական  երևույթներիօջախների  շրջանցումը  (կայծակ-ամպրոպ,  հորդառատ  տեղումներ,  մառախուղ,  ցածր  ամպամածություն,  քամու  շեղումներ,  պոռթկումներ,  տուրբուլենտականություն,  սառցակալում  շրջաններ  և  այլն)բարդ է հաճախ նաև անհնար՝ լեռնալանջերի և գագաթների ամպերով կամ մառախուղով փակվածության,  ինչպես  նաև  օդային  այլ  մուտքերի  ու  ելքերի  բացակայության  պատճառով։
   Այս  պայմաններումմտնել  նման  օջախների,  մասնավորապես  մառախուռների  և  ցածր  ամպամածության  մեջ՝  ըստ  ավիացիոն փաստաթղթերի կտրականապես արգելվում է, քանի որ մեծանում է թռչող տեխնիկայի լեռներինկամ այլ օբյեկտներին բախվելու հավանականությունը, ինչպես նաև կարող են առաջանալ տեխնիկայիէլեկտրականացում, սառցակալում ու թափահարում,-  լեռնային  շրջաններում  տարվա  տաք  ժամանակահատվածին  (ապրիլ–հոկտեմբեր)  բնորոշ  ենզարգացած  վերընթաց  հոսանքները  (որոնց  վերընթաց  գրադիենտները  յուրաքանչյուր  100մ  բարձրության վրա հասնում են 5մ/վրկ և ավելի) հանգեցում են ամպառաջացման արագ պրոցեսների, որի արդյունքում  շատ  հաճախ  դիտվում  են  կայծակ-ամպրոպ,  հորդառատ  տեղումներ,  քամու  շեղումներ,պոռթկումներ, շկվալ և այլն։
  Տարվա ցուրտ ժամանակահատվածում (նոյեմբեր–մարտ) լեռնային շրջաններում մեծ կրկնելիություն ունեն սահմանափակ հորիզոնական տեսանելիությունը (2000–2500 մ [4]),մառախուղը,  ցածր  ամպամածությունը  (որոնք  ունեն  մինչև  200–300  մ  բարձրություններ  [4]),  բուքը  ևայլն։
   Այս  երևույթները  թռիչքների  համար  ստեղծում  են  բարդ  օդերևութաբանական  պայմաններ  կամհաճախ՝ ոչ թռիչքային եղանակներ։
 Այսպիսով,  լեռնային  ռելիեֆի  պայմաններում՝  ինչպիսին  Հայաստանի  տարածքն  է,  հատկապեսցածր  բարձրությունների  վրա  իրականացվող  թռիչքների  համար  ստեղծվում  են  բարդ  օդերևութաբանական  պայմաններ,  եղանակի  նվազագույն,  հաճախ  նաև  ոչ  թռիչքային  եղանակներ։
   Երբ  շատ  փոքրտարածքի վրա և հաճախ մեկ օդային զանգվածի տարբեր հատվածներում, լեռնալանջերի հողմակողմև հողմահակառակ լանջերին առաջանում են իրարից տարբեր եղանակային պայմաններ։
 Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի տարածքում բարիկական տարբեր համակարգերի, օդային զանգվածների և մթնոլորտային ճակատների ներխուժումների դեպքում, տարբերշրջաններում և տարբեր բարձրությունների վրա դիտվում են մեկը մյուսից տարբեր եղանակային պայմաններ։
   Այս  իրավիճակում  թռիչքների  իրականացումը  պահանջում  է  ավիացիոն  եղանակի  բավականին  մանրակրկիտ  ուսումնասիրություններ,  ավիացիայի  համար  օդերևութաբանական  վտանգավորշրջանների առանձնացում, համապատասխան կանխատեսումների  մշակումներ, որոնք առավելագույնչափով կապահովեն անվտանգ թռիչքի իրականացումը։
 Հայաստանի տարածքում հաճախ տարվա ցուրտ կեսին՝ ճակատային ցածր շերտավոր և տարվատաք կեսին՝ ներզանգվածային հզոր կույտավոր և կույտաանձրևային ամպերը, կարող են ունենալ մեծտարածվածություն,  որոնք  թռիչքների  համար  ստեղծում  են  բարդ  օդերևութաբանական  պայմաններ,եղանակի նվազագույն, հաճախ նաև ոչ թռիչքային եղանակներ։
  Այս շրջաններում թռիչքները կարող ենսահմանափակվել կամ դադարեցվել։
 Տարվա  ընթացքում  Հայաստանում  ամպամածության  ստորին  սահմանները  գտնվում  են  միջինը400-500 մ բարձրությունների վրա։
  Դրանք տարվա ցուրտ ժամանակահատվածում և հատկապես լեռնային  շրջաններում  ունենում  են  միջինը  250-300  մ,  հաճախ  ավելի  ցածր՝  մինչև  100  մ  բարձրություններ, իսկ ճակատների անցման դեպքում դիտվում է ադվեկտիվ մառախուղ։
  Ընդ որում ամպերի ստորինսահմանների  բարձրությունները  տարածության  և  ժամանակի  մեջ  կրում  են  մեծ  փոփոխություններ,որոնք  միջինը  10ր  ընթացքում  և  միևնույն  լեռնալանջին  դիտվում  են  միջինը  50-100  մ,  հաճախ  մինչև150-250  մ  տարբերություններ։
   Տարվա  ընթացքում  ամպամածության  միջին  բարձրությունները  մինչև2000 մ տարածքներում գտնվում են 1000-1500 մ, իսկ 2000 մ-ից բարձր տարածքներում՝ 600-1000 մհաճախ՝ 400–600 մ բարձրությունների վրա։
  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մինչև 16001800 մ բարձրությունների վրա ցածր ամպամածության և հորիզոնական սահմանափակ տեսանելիության եղանակների կրկնելիությունը մեծ է դեկտեմբեր–հունվար ամիսներին, իսկ 1800 մ և ավելի բարձրություններում՝ նոյեմբեր-մարտ ամիսներին։
 Հայաստանում  ավիացիոն  եղանակակլիմայական  պայմանները  գարուն–ամառ  ժամանակահատվածում հատկապես անկայուն ու բարդ են պայմանավորված ներզանգվածային բնույթի ամպամածությամբ, կայծակ-ամպրոպով, տուրբուլենտ բնույթի քամիներով, պոռթկումներով, հորդառատ տեղումներով հաճախ նաև կարկուտով, հետկեսօրյա ժամերին դիտվող լեռնահովտային քամիներով և այլն, իսկաշուն-ձմեռ ժամանակահատվածն էլ աչքի է ընկնում ցածր ամպամածության, մառախուղների, հորիզոնական սահմանափակ տեսանելիության, սառցակալման երևույթներով։
  Այսինքն՝ այստեղ շուրջ տարինդիտվում  են  օդերևութաբանական  իրավիճակներ,  որոնք  թռիչքների  համար  ստեղծում  են  տարբերբարդության եղանակային պայմաններ։
 Մառախուղներն  առաջին  տեղն  են  գրավում  հորիզոնական  տեսանելիության  վատացման  գործում, այս երևույթին հաջորդում են մշուշը, բուքը, հորդառատ տեղումները, փոշու և ավազի փոթորիկները, մեգը, ծուխը և այլն։
  Այս երևույթները խիստ վտանգավոր են դառնում հատկապես ցածր բարձրությունների և լեռնային պայմաններում իրականացվող ռազմական ավիացիայի թռիչքների համար։
 Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Հայաստանում տարեկան դիտվում է հորդառատ տեղումներով դեպքերի միջինը 45 օր, որոնց մոտ 60% դեպքերում հորիզոնական տեսանելիությունը վատանում է հասնելով մինչև 2000 մ, իսկ կարկուտների դեպքում այն կարող է կտրուկ նվազել՝ հասնելովմինչև  100–200  մ  (կարկուտով  օրերի  միջին  թիվը  տատանվում  է  9–23  օր)։
   Եթե  հորդառատ  տեղումների  դեպքում  հորիզոնական  սահմանափակ  տեսանելիությունը  ստեղծում  է  բարդություններ  թռիչքիիրականացման  համար,  ապա  կարկուտների  դեպքում  բացի  դրանից,  կախված  կարկտի  հատիկի  մեծությունից թռչող տեխնիկայի մակերևույթը կարող է կրել մեխանիկական վնասներ։
 Հաճախ  են  դեպքերը,  երբ  պարզ  կամ  քիչ  ամպամած  (երկնակամարի  1–3  բալ  ծածկվածության)եղանակային  պայմաններում,  դիտվող  ուժեղ  քամիների  (15–20  մ/վ  և  ավելի)  դեպքում  (որոնք  հիմնականում  պայմանավորված  են  լինում  տարածքի  անհավասարաչափ  տաքացման  ու  մթնոլորտայինճնշման տարբերությունների հետևանքով առաջացող տեղական շրջանառության հետ) լեռնալանջերինզուգահեռ մինչև 1000–1500 մ բարձրության շերտերում և 10–15 կմ շառավղով դիտվում է մթնոլորտիտուրբուլենտ զոնա։
  Թռչող տեխնիկան, հայտնվելով այս զոնայում, ենթարկվում է թափահարման, որնազդում է թռչող տեխնիկայի աէրոդինամիկ ուժերի վրա՝ խախտելով թռիչքի ընթացքը, արագությունըև այլն։
  Նման իրավիճակներից խուսափելու համար թռիչքները պետք է իրականացվեն տարածքի ամենաբարձր կետից հաշված նվազագույնը 900–1000 մ բարձրությունների վրա։
 Ներզանգվածային  և  ճակատային  պրոցեսներով  պայմանավորված  կույտաանձրևային  ամպերը,որոնք  ունեն  հորդառատ  տեղումների  և  ամպրոպների  օջախներ,  կարող  են  հաճախ  ծածկել  ամբողջօդային  երթուղին՝  թռիչքների  համար  ստեղծելով  ոչ  թռիչքային  եղանակներ։
   Ըստ  ավիացիոն  փաստաթղթերի՝ մտնել նման օջախներով ամպերի մեջ կտրականապես արգելվում է։
  Հայաստանի տարածքում հորդառատ տեղումներ և կայծակ–ամպրոպ դիտվում է գլխավորապես տարվա տաք ժամանակահատվածում։
   Կայծակ-ամպրոպի  երևույթով  օրերի  միջին  թիվը  կազմում  է  45-ից  մինչև  95  օր,  որոնցկրկնելիությունն առավել մեծ է 1800 մ և ավելի բարձր տարածքներում։
 Հաշվի  առնելով  վերոհիշյալ  ուսումնասիրությունների  արդյունքները՝  թռչող  տեխնիկայի  անձնակազմը,  թռիչքի  օդերևութաբանական  անվտանգության  ապահովման  համար,  պարտավոր  է  մինչևթռիչքը (նույնիսկ օդերևութաբանական պարզ պայմանների դեպքում) մանրակրկիտ ուսումնասիրել ուվերլուծել  դիտվող  օդերևութաբանական  բոլոր  երևույթները,  դրանց  առաջացման  ու  զարգացմանպատճառները,  հնարավոր  փոփոխությունները,  ծանոթանալ  եղանակի  ավիացիոն  կանխատեսումներին,  հաշվի  առնելով  տարածքի  ռելիեֆի  առանձնահատկությունները,  օդերևութաբանական  բարդպայմանների ի հայտ գալու դեպքում դրանց շրջանցման հնարավոր ուղիները։
  Այս պահանջներն ապահովելու դեպքում միայն հնարավոր կլինի լեռնային շրջաններում ցածր բարձրությունների վրա իրականացնել անվտանգ թռիչքներ։
 Գրականություն1.  Եփրեմյան  Մ.,  «Էրեբունի»  օդանավակայանի  ավիացիոն  օդերևութաբանական  պայմանների գնահատումը և ցածր ամպամածության գնահատումը, ԵՊՀ, աշխարհագրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսության սեղմագիր, Երևան, 2014, 26 էջ։
 2.  Հայկական ՍՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն, Երևան, 1971, 469 էջ։
 3.  Սուրենյան Գ., ՀՀ եղանակակլիմայական պայմանները ձևավորող բարիկական դաշտերի սինօպտիկականվերլուծությունը, աշխարհագրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսության սեղմագիր, Երևան, 2010, 22 էջ։
 Մամիկոն ԵփրեմյանԼԵՌՆԱՅԻՆ ՌԵԼԻԵՖԻ ԵՎ ՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ՑԱԾՐ ԲԱՐՁՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ ԹՌԻՉՔՆԵՐԻ ՎՐԱ (ՀՀ ՕՐԻՆԱԿՈՎ)Բանալի բառեր՝ լեռնային ռելիեֆ, ցածր թռիչքներ, ցածր ամպամածություն, հորիզոնական սահմանափակտեսանելիություն, ոչ թռիչքային եղանակներ, բարդ օդերևութաբանական պայմաններ, եղանակի նվազագույն, բարիկական համակարգ, մթնոլորտային ճակատ, սառցակալում, էլեկտրիզացիա, թռչող տեխնիկայի թափահարում, մառախուղ, կայծակ, շկվալ, քամու շեղում, լեռնահովտային քամի։

Աշխատանքում ուսումնասիրվել և գնահատվել է ցածր բարձրություններում իրականացվող թռիչքների վրա  լեռնային  ռելիեֆի  ազդեցությունը  և  օդերևութաբանական  պայմանների  առանձնահատկությունները։
   Ինչպես  հայտնի է  Հայաստանը  լեռնային  երկիր է,  որտեղ  բարդ  ռելիեֆն  ունի  մեծ  ազդեցություն հատկապես  ռազմական  ավիացիայի ցածր թռիչքների վրա։
  Այսպես, ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ Հայաստանի տարածքում  և  հատկապես  լեռնային  պայմաններում  տարվա  տաք  ժամանակահատվածում  (ապրիլ-հոկտեմբեր)  շատ  հաճախ  դիտվում են ուժեղ պորթկումային քամիներ, զարգացած վերընթաց հոսանքներ, որոնք առաջացնում են հզոր կույտավոր  և  կույտաանձրևային  ամպեր,  կայծակ-ամպրոպ,  կարկուտ,  տեղատարափ  տեղումներ,  լեռնա-հովտային  քամիներ, հաճախ շկվալ և քամու տեղաշարժ, թռչող տեխնիկայի էլեկտրականացում, թափահարում և սառցակալում։
   Տարվա  ցուրտ  ժամանակահատվածում  (նոյեմբեր-մարտ)  հաճախ  դիտվում  են  ցածր  ամպամածություն,  մառախուղ, հորիզոնական սահմանափակ տեսանելիություն, ուժեղ քամիներ և ուժեղ ձյուն, ձնաբուք, թռչող տեխնիկայի թափահարում և սառցակալում։
  Այս երևույթներով պայմանավորված` ավիացիայի համար հաճախ դիտվում  են ոչ թռիչքային եղանակներ, բարդ օդերևութաբանական պայմաններ և եղանակի նվազագույններ, որոնք ունեն  մեծ ազդեցություն ցածր բարձրությունների վրա իրականացվող թռիչքների անվտանգության ապահովման վրա։
