ԹԵՈԿՐԱՏԱԿԱՆ ԵՎ ԿՐՈՆԱԿԱՆԱՑՎԱԾ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳՐԵՐԸՔաղաքական-իրավական  գրականության  մեջ  «աստվածապետությունը»(թեոկրատիա) հասկացվում է որպես պետության ձև, որտեղ և՛ քաղաքական,և՛  հոգևոր  իշխանությունը  կենտրոնացված  է  մեկ  անձի՝  հոգևորականությանղեկավարի  ձեռքում,  որը  ճանաչվում  է  «երկրային  աստվածություն»,  «քահանայապետ» և այլն1։
  Սովորաբար կրոնապետության օրոք գերագույն իշխանությունը պատկանում է կրոնական իշխող կազմակերպության առաջնորդին, որըճանաչվում է «կենդանի Աստված» կամ երկրում աստծո «փոխարքա», «քահանայապետ»  և  այլն։
   Պետական  գործունեությամբ  զբաղվում  են  հոգևորականները`  քրմերը։
   Օրենքով  պետության  գլուխը  (եկեղեցու  առաջնորդը)  «Աստծուկամքը» կատարողն է։
  Հին կամ ստրկատիրական դարաշրջանի կրոնապետության օրինակներ են՝ Եգիպտոսը, Բաբելոնը, հրեական թագավորությունը, միջնադարում՝  Արաբական  խալիֆայությունը,  Հռոմի  պապի  իշխանությունը։
   Ընդունված է արդի շրջանի կրոնապետություններ համարել Վատիկանը և Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը2։
 Կրոնական  պետություններում  մարդկանց  աշխարհայացքը,  որպես  կանոն, ավելի սահմանափակ է, քանի որ նրանք ամեն ինչին նայում են կրոնականտեսանկյունից։
   Մարդիկ  դարեր  շարունակ  ապրում  էին  շերտավորված  համայնքներով`  իշխվողներ  և  իշխողներ։
   Ինչքանով  երկիրը  աղքատ  է  և  փակ,այնքանով այնտեղ ավելի բարձր մակարդակի վրա է գտնվում հոգևորը (նկատի  ունենք՝  կրոնը)։
   Այս  ամենը  բերում  էր  թեոկրատական  (աստվածապետական) պետությունների առաջացմանը։
  Եգիպտոսում աղքատներն անգամ չէինէլ կարող մտածել անդրշիրիմյան կյանքի մասին, քանի որ եթե նրանց հետ չէինդրվում նվերը և համապատասխան ծիսական իրերը, նրանք չէին կարող Նեղո1 «Թեոկրատիա» տերմինի առաջին կիրառությանը հանդիպում ենք Հովսեփոս Փլավիոսի աշխատությունում։
 2  Երկուսում  էլ  հանրային  իշխանության  կազմակերպությունը  ղեկավարվում  է  հոգևորականության և նրա առաջնորդի կողմից։
  Սակայն գրականության մեջ կա հիմնավորված տեսակետ, ըստորի՝ ժամանակակից հասարակության թեոկրատական միտումները բացահայտելիս անհրաժեշտէ  հաշվի  առնել  պետական  իշխանության  և  սոցիալական  ինստիտուտների  փոխհարաբերությունների ողջ համալիրը, ոչ թե միայն բարձրագույն կառավարման կառուցվածքը։
 սի  վրայով  անցնել  հանգուցյալների  աշխարհ։
   Չմոռանանաք,  որ  մումիֆիկացումն  էլ  էժան  հաճույք  չէր։
   Նմանատիպ  դասային  խտրականություն  եղել  էնաև  մյուս  քաղաքակրթություններում։
   Պատկերը  փոխվում  է,  երբ  ի  հայտ  ենգալիս համաշխարհային կրոնները։
 Հասարակական-քաղաքական  կառուցվածքի  թեոկրատական  (աստվածապետական) մոդելը ենթադրում է՝ բարձրագույն աստվածության ճանաչումը,որը փոխանցում է պետական կառավարման լիազորությունները հատուկ անձանց  (մենիշխան  ղեկավարին)։
   Արդյունքնում  թեոկրատիայի  բնորոշ  գծեր  ենդառնում  գերագույն  կառավարիչի  կերպարի  աստվածացումը,  հավատացյալների տիեզերական, անսահման պետության գաղափարը, ինչը հրահրում է այլպետությունների ներքին գործերին միջամտության, ահաբեկչական ակտերի ևայլն։
  Թեոկրատիայի գծերից են նաև հասարակության նկատմամբ պետությանև  իրավունքի  նկատմամբ  կրոնի  գերակայությունը,  քաղաքական  վարչաձևիինքնակալությունը, հասարակությունից և անհատից իշխանության օտարումը։
 Սոցիալական  կարգավորման  համակարգում  հասարակական  կյանքի  հիմնական կողմերի կարգավորումն իրականացվում է ոչ թե իրավունքով, այլ թեոկրատական  պետության  հարկադրանքով  ապահովված  կրոնական  նորմերով,որը բացառում է մարդու ազատության և իրավունքների իդեալները։
  Ըստ էության, կրոնական նորմերն այս դեպքում հենց նույն ինքը՝ «իրավունքն է»։
 Թեոկրատապես կազմակերպված հասարակությունում գոյություն ունի ոչթե պետական կրոն, այլ կրոնական պետություն, այսինքն՝ պետությունը հասարակության մասշտաբով կրոնական կազմակերպություն է՝ օժտված պետականիշխանության բոլոր հատկանիշներով։
  Արդյունքում կառավարումը ձեռք է բերում միահեծանության և բացարձակության որակներ։
 Պայմանականորեն  թեոկրատիան  կարելի  է  բաժանել  երկու  տեսակի՝ուղիղ  և  պատվիրակված։
  Ուղիղ թեոկրատիայի օրինակ  է  դատավորաց  ժամանակների Հին Իսրայելը (մինչև Սավուղ թագավորի գահակալումը), առաջինքահանաների, բարձրագույն քրմերի իշխանությունը՝ մ.թ.ա. 5-1 դդ.։
  Ուղիղ թեոկրատիա էր նաև Հին Եգիպտոսը (փարավոններ մարմնավորում էին և´ երկնային,  և´  երկրային  իշխանություններ),  Հին  Չինաստանը  և  Ճապոնիան։
   Չինաստանում  կայսրերը  հորջորջվում  էին  երկնքի  որդիներ  և  քրմապետեր  էին։
 Պատվիրակված թեոկրատիայում իշխանությունը տրվում է որևէ անձի՝ որոշակի խնդիրների լուծման համար։
  Օրինակ՝ կայսրություն՝ հաստատված Աստծո կողմից թագավորության օծման միջոցով։
 Թեոկրատական միապետություն էր Արատտա պետությունը՝ որպես հայկական  լեռնաշխարհի  առաջին  պետական  կազմավորում։
   Այն  գոյություն  էունեցել դեռ Ք.ա 28-27-րդ դարերում։
  Արատտան թեոկրատական միապետություն էր, այսինքն՝ աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունը կենտրոնացած էր մեկանձի`  արքայի  ձեռքին։
   Արատտայի  արքան  միաժամանակ  երկրի  քրմապետնէր։
   Արքան  բոլոր  հարցերը  քննարկում  էր  ավագների  հետ՝  ժողովում։
   Արատտայում կրոնը եղել է բազմաստվածությունը, գլխավոր աստվածը Հայայի որդիՀայկն  էր։
   Բոլոր  պաշտոնյաները,  այդ  թվում՝  ռազմական,  քրմական  դասիցէին3։
   Հայկական  լեռնաշխարհի  ցեղային  միություններում  և  նախապետություններում գործում էր սովորութային իրավական համակարգը, որի համընդհանուր ձևը Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերի սովորույթներն էին։
  Պայմանավորված  աշխարհաքաղաքական,  տնտեսական,  էթնիկ  կառուցվածքի  առանձնահատկություններով`  Հայկական  բարձրավանդակում  սրբացված  սովորութային  իրավական  համակարգը  գոյատևեց  բավականին  երկար  ժամանակ։
 Արատտան Հայկական լեռնաշխարհի առաջին վաղագույն պետական կազմակերպությունն  է,  որի  սոցիոնորմատիվ  կարգավորման  համակարգը  թեոկրատական սովորութային էր, իսկ դրա նորմատիվ ձևը` սրբացված սովորույթները4։
 Ժամանակակից  աշխարհում  թեոկրատական  պետություններ  գրեթեչկան։
   Ընդունված  է  այդպիսին  համարել  Իրանի  Իսլամական  Հանրապետությունը։
   Իրանում  1979  թ.  իսլամական  հեղափոխության  արդյունքում  հիմնադրվեց  կառավարման  համակարգ,  որում  էական  դերակատարություն  ունիիսլամական հոգևորականությունը։
  Իրանի պետական կրոնը իսլամի Շիա ուղղությունն է5։
  Իրանում երկրի փաստացի ղեկավարն է համարվում հոգևոր առաջնորդը,  որին  նաև  անվանում  են  «Ռահբար  մոազզամ»։
   Նա  Ý³¢  ԻԻՀ-իզինված ուժերի ·»ñ³·áõÛÝ հրամանատարն է։
 Իրանի  Իսլամական  Հանրապետության  Սահմանադրության  19-րդ  հոդվածը հռչակում է, որ «իրանցիները, անկախ իրենց ազգային, ցեղային, պատկանելությունից, օրենքի առաջ հավասար են, և մաշկի գույնը, ծագումը կամ լեզուն և այդօրինակ այլ հատկանիշները չեն կարող արտոնություն համարվել»։
 Իսկ  Սահմանադրության  20-րդ  հոդվածն  ազդարարում  է,  որ  բոլոր  մարդիկ,ինչ սեռի էլ լինեն, իրավունք ունեն հավասար չափով օգտվելու քաղաքական,տնտեսական, հանրային, մարդասիրական ու մշակութային բոլոր իրավունքներից ու իրավասություններից, իհարկե, իսլամական սկզբունքների սահմաններում»։
  Այսպիսով՝ ազգին միավորող հատկանիշ է ճանաչվում կրոնը՝ անտեսելով հավատացյալների այլազանությունն ըստ ազգային հատկանիշի։
 3 Տե՛ս https։
 //sergeyboyakhchyan.wordpress.com/2015/12/05/։
  Սերգեյ Բոյախչյան,Արատտա։
 4 Տե՛ս Վաղարշյան Ա., Արատտա. սրբացված սովորույթների երկիր, Ղազինյան Գ., ՎաղարշյանԱ., Հայոց իրավունքի պատմության հիմնահարցերը։
  Հին շրջանից մինչև մեր օրերը։
  Եր., 2014, էջ20։
 5 Իրանն այսօր աշխարհի ամենամեծ թվով շիական ուղղության հետևորդներ ունեցող երկիրն է։
 Շիա  մուսուլմանները  կազմում  են  բնակչության  շուրջ  89%-ը։
   Ադրբեջանի  և Բահրեյնի  բնակչության գերակշիռ մասը ևս շիաններն են։
 1979  թ.  ընդունված  իսլամական  Սահմանադրությունը  ևս,  հետևելով  իրնախորդի՝ 1906 թ. ընդունված Սահմանադրության օրինակին, երկրի ոչ մահմեդական  ազգային  փոքրամասնություններին  ճանաչեց  որպես  կրոնականփոքրամասնություններ։
   Սահմանադրության  13-րդ  հոդվածն  ամրագրում  է.«Զրադաշտական, հրեա և քրիստոնյա իրանցիները պաշտոնապես ճանաչվածկրոնական փոքրամասնություններ են, որոնք օրենքի սահմաններում ազատորեն  կարող  են  կատարել  իրենց  կրոնական  ծեսերը,  ինչպես  նաև,  համաձայնիրենց  կրոնի,  զբաղվել  նոտարական  գործերով  և  կրոնագիտական  աշխատանքներով»6։
   14-րդ  հոդվածում  Սահմանադրությունը  Իրանի  մահմեդականբնակչությանը  հրահանգում  է.  իսլամի  Սուրբ  գրքի՝  Ղուրանի  թելադրանքովԻրանի Իսլամական Հանրապետության կառավարությունը և մահմեդականները  պարտավոր  են  ոչ  մահմեդականների  նկատմամբ  բարյացակամ,  բարեհաճև  արդար  վերաբերմունք  դրսևորել՝  պահպանելով  վերջիններիս  մարդկայինիրավունքները»։
  Նույն հոդվածում պարզաբանվում է, որ այդ «սկզբունքը տարածվում է այն մարդկանց վրա, որոնք դավեր չեն նյութում իսլամի և Իսլամական Հանրապետության դեմ»7։
 ԻԻՀ  Սահմանադրության  26-րդ  հոդվածը  սահմանում  է,  որ  «կուսակցությունները,  միությունները,  քաղաքական  և  արհեստակցական  կազմակերպությունները,  ինչպես  նաև  իսլամական  և  պաշտոնապես  ճանաչված  կրոնականփոքրամասնությունների  գործունեությունն  ազատ  է,  այն  պայմանով,  որդրանք չխախտեն անկախության, ազատության, ազգային միասնության սկզբունքները,  իսլամական  նորմերը  և  Իսլամական  Հանրապետության  հիմքերը։
 Ոչ մեկի մասնակցությունը դրանցում չի կարելի արգելել, ինչպես նաև չի կարելի ստիպել մարդկանց՝ մասնակցելու դրանցից որևէ մեկին»8։
 Կրոնականացված (կղերական) պետությունները միջանկյալ դիրք են զբաղեցնում  աշխարհիկ  և  թեոկրատական  պետությունների  միջև։
   Այս  պետություններն իրենց կառույցով չեն համընկնում կրոնական ինստիտուտների հետ,սակայն դրանցում գոյություն ունեն պետության և կրոնական կազմակերպության  (կազմակերպությունների)  փոխադարձ  ազդեցության  իրավական  նախադրյալներ և իրական պրակտիկա։
  Այդ պետություններն ակնհայտորեն նախապատվելի  են  համարում  մեկ  կրոնը  (հազվադեպ՝  մի  քանիսը)։
   Հիմնականկրոնի  ներկայացուցիչները  և  կրոնական  ինստիտուտները  ազդում  են  պետության քաղաքական գործընթացների վրա։
  Այլ կերպ ասած՝ կղերական պետության  ինստիտուտներն  ունեն  նշանակալի  կազմակերպչական  և  գործառու6  Տե՛ս  Իրանի  Իսլամական  Հանրապետության  Սահմանադրություն  (Հիմնական  օրենք),  (Ոչպաշտոնական թարգմանությունը Գ. Բադալյանի, Թեհրան, 2005, էջ 39-40։
 7 Տե′ս նույն տեղում, էջ 42։
 8  Տե՛ս  Իրանի  Իսլամական  Հանրապետության  Սահմանադրություն  (Հիմնական  օրենք),  Ոչպաշտոնական թարգմանությունը Գ. Բադալյանի, Թեհրան, 2005, հոդված 26։
 թային  ինքնուրույնություն  եկեղեցու  նկատմամբ։
   Այստեղ,  որպես  կանոն,հռչակվում  է  խղճի  ազատությունը,  բայց  պետությունը  աջակցում  է  այս  կամայն կրոնական դավանանքին, դրա տարածմանն իր տարածքում։
  Կրոնականկազմակերպությանը թույլատրվում է մասնակցել քաղաքական իշխանությանիրականացմանը  կամ  դրա  վրա  ազդեցություն  ունենալուն,  այսինքն՝  կրոնական ինստիտուտները, անմիջապես և իրավապես չմասնակցելով պարտադիրորոշումների  ընդունմանը,  անուղղակիորեն  ազդում  են  պետության  քաղաքական  գործընթացների  վրա  և  իրականացնում  են  պետության  կողմից  նրանվստահված մի շարք հանրային գործառույթներ9։
 Կղերական  պետությունն  այն  պետությունն  է,  որում  պետաիրավականինստիտուտների ձևավորումը, պետական մարմինների և պաշտոնատար անձանց  գործունեությունը,  պետական  կրթության  համակարգը  և  պետականկյանքի այլ ոլորտները գտնվում են կրոնի ազդեցության տակ։
  Կղերական պետությունում  կրոններից  մեկը  սովորաբար  օրենսդրորեն  ճանաչվում  է  պետական  (պաշտոնական,  գերակշիռ,  ազգային),  կամ  պետական  իշխանություննայդպիսի  կրոնի  համար  ստեղծում  է  փաստացի  արտոնյալ  դիրք։
   Կղերականպետության  առանձնահատկություններից  է  այն,  որ  այնտեղ  կրոնական  կազմակերպությունները,  քահանաները  մասնակցում  են  պետական  մարմիններիգործունեությանը, ղեկավար պետական պաշտոններ կարող են զբաղեցնել միայն որոշակի կրոն դավանող անձինք։
 Ժամանակակից  աշխարհում  կղերական  պետություններին  կարելի  է  համարել  Քուվեյթը,  ԱՄԷ,  Հորդանանը,  մուսուլմանական  այլ  երկրներ,  ինչպեսնաև Իսրայելը, Լատինական Ամերիկայի առանձին երկրներ։
  Որոշ երկրներում,որտեղ  պաշտոնապես  գոյություն  չունի  գերիշխող  կրոն  (եկեղեցի),  պետականբազմաթիվ միջոցառումներ ուղեկցվում են կրոնական ծեսերով, պետական իշխանությունը  ինչ-որ  եկեղեցու  համար  ստեղծում  է  արտոնյալ  դիրք,  ցուցաբերում է նրան բարոյական և նյութական աջակցություն, իսկ այդ եկեղեցին մասնակցում  է  քաղաքական  կյանքին։
   Սա  նշանակում  է,  որ  առկա  են  բավարարհիմքեր՝  պնդելու  այդ  երկրներում  պետական  և  հասարակական  կյանքի  կղերականացման մասին։
  Իսկապես, ժամանակակից սահմանդրություններից, ընթացիկ օրենսդրությունների ակտերը և կամ քաղաքական պրակտիկայից շատերը  պարունակում  են  պետական  կղերականության  տարրեր։
   Ընդ  որում՝նույնիսկ  այն  պետություններում,  որոնց  սահմանադրությունները  ավելի  հանգամանորեն  և  կամ  հետևողականորեն  հռչակում  են  աշխարհիկ  պետությանսկզբունքները, գոյություն ունեն իրավական նորմեր և կամ պրակտիկ երևույթներ, որոնք վկայում են այս կամ այն դավանանքի ու համապատասխան կրո9  Տե՛ս  Процессы  секуляризации  и  клерикализации  в  современном  мире։
   поиски  конституционного баланса (Алебастрова И.А.) http։
 //xn----7sbbaj7auwnffhk.xn--p1ai/article/23326 նական կազմակերպության հատուկ դերի մասին։
  Այսպես, չնայած որ աշխարհիկ պետության հայեցակարգը Իտալիայի գործող Սահմանադրությամբ գնահատվում  է  որոշ  սահմանադրագետների  կողմից  որպես  օրինակելի,  այնտեղկան  դրույթներ,  որոնք  ընդգծում  են  կաթոլիկ  եկեղեցու  կարգավիճակը։
   «Պետությունը  և  կաթոլիկ  եկեղեցին  իրենց  համապատասխան  ոլորտներում  անկախ են և ինքնիշխան։
  Նրանց հարաբերությունները կարգավորվում են Լաթերանական  դաշնագրերով»,-  նշված  է  Սահմանադրության  7-րդ  հոդվածում։
 Կղերականության  տարրերը  դրսևորվում  են  պետության  կողմից  կրոնին  ևկրոնական կազմակերպությանը գաղափական, նյութական, մշակութային, քաղաքական,  իրավաբանական  և  վարչական  նախընտրությունների  տրամադրման մեջ։
  Թվարկված նախընտրությունների ծավալների և համակցությունների տարբերությունը որոշում է կոնկրետ պետությունների կղերականացմանաստիճանը10։
 Կղերական պետությունը միջանկյալ տարբերակ է աշխարհիկ և աստվածապետական պետությունների միջև։
  Պետական իշխանությունը միաձուլվումէ եկեղեցու հետ։
  Այդպիսի պետություններում մեկ կրոնը մյուսների նկատմամբունի  պետականի  կարգավիճակ՝  ստանալով  պետությունից  հարկային  արտոնություններ,  սուբսիդիաներ։
   Կղերական  պետություններ  կարելի  է  համարելնաև  Մեծ  Բրիտանիան,  Դանիան,  Նորվեգիան,  Շվեդիան,  Իսրայելը  և  գրեթեերեք  տասնյակ  իսլամական  պետություններ։
   Իտալիայում  1984  թ.  կառավարությունը և Վատիկանը ստորագրեցին համաձայնագիր, որը վերացնում է կաթոլիկ կրոնի՝ որպես միակ պետական կրոնի կարգավիճակը։
  Սակայն կաթոլիցիզմի դիրքերն այդ պետությունում առաջվա նման շատ զորեղ են։
 Մանուել ՍարգսյանԹԵՈԿՐԱՏԱԿԱՆ ԵՎ ԿՐՈՆԱԿԱՆԱՑՎԱԾ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳՐԵՐԸԲանալի բառեր.- թեոկրատիա, կրոնի գերիշխանություն, կրոնականացված պետություն,դաշնագիրԱմփոփագիր։

Սույն հոդվածում ներկայացվում են թեոկրատական և կրոնականացված պետությունները, դրանց հասկացությունը, դրսևորումները, տարբերությունները։
  Ներկայացվում է նաև  ժամանակակից աշխարհում շատ քիչ իրական թեոկրատական պետություն մնացած Իրանի  10 Տե՛ս Процессы секуляризации и клерикализации в современном мире։
  поиски конституционного баланса (Алебастрова И.А.) http։
 //potapovm.com/tema-4-tipologiya-gosudarstva  Իսլամական  Հանրապետությունը,  որտեղ  1979  թ.  Իրանի  իսլամական  հեղափոխության  արդյունքում հիմնադրվեց աստվածապետական (թեոկրատական) պետություն։
