ԲԱՔԱՐԻ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԵՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ (5-12-րդ դարի մատենագիտություն) Հին հայկական հնչյունական համակարգում բառի սկզբի հնչյունները պատմական փոփոխություն են կրել, արդյունքում ՝ բառի սկզբի հնչյուն: արտասանվում է.  Գրաբարի գիտնականները հաճախ դժվարանում են հասկանալ հնչյունների օգտագործման հիմունքները: Այս հոդվածում, ուսումնասիրելով ուղղագրական տառերի հիմունքները, պարզ դարձավ, որ միայն պատմա-ստուգաբանական ուղղագրության դրույթներով առաջնորդվելը բավարար չէ: Պետք է ներկայացվեն նաև համեմատական ​​լեզվաբանության մի շարք առաջարկություններ, քանի որ h // y տառով սկսվող բառերի մեծ մասը փոխառություններ են: Կան մի շարք դիտարկումներ հայ լեզվաբանության մեջ հայ տառերի և տառերի պատմական զարգացման վերաբերյալ:  Է / Աղայանը h / y տառերի գրաբարյան փոփոխության պատճառը համարում է գրաբար: … Եթե բառը սկսվում է ձայնավորից, ապա ձայնազերծման ժամանակ ձայնալարերը պետք է սկսեն թրթռալ սկսած այն պահից, երբ մենք սկսենք օդը դուրս հանել, հակառակ դեպքում, եթե ձայնալարերը հետագայում սկսեն թրթռալ, դուրս մղվող օդը շունչ է տալիս, ձայնը բարձրանում է սկզբից »1 բառի: Մ. Աբեղյանը ներկայացնում է «Հայոց լեզվի տեսություն» աշխատության առանձին ենթագլուխ `« Y ձայնի վերափոխումը H haga »վերնագրով` նշելով, որ բառերի բնօրինակ գրական լեզվով, շատ բարբառներում, y հնչյունը կամ դուրս է եկել, կամ եղել է մեծ մասամբ նույնացվում է H hagag- ի հետ: հետ:   «Կան բարբառներ, որոնցում, մի քանի բառերի սկզբում, ըստ երեւույթին, հին y- ները մտաբերում են որպես ձայնավոր, որը նոր հնչյուն է մեր լեզվով»: Վարագ Առաքելյանը «Գրաբար քերականություն» աշխատության մեջ y> բառի սկզբի հնչյունական փոփոխությունը անվանում է բաղաձայնների «արտահայտիչ փոփոխություն» 3: Աշոտ Աբրահամյանը «Համաձայնների արտասանության փոփոխություններ» ենթագլխում իր «Գրաբարի ձեռնարկ» աշխատության մեջ անդրադարձավ հեռուստատեսային բաղաձայնների արտասանության տարբերություններին ՝ ներկայացնելով մի քանի օրինակներ 4: H.ամանակակից լեզվաբանության մեջ Հ հնչյունի հնդեվրոպական ծագումը մատնանշում է Հ. Մարտիրոսյան. Բառի սկզբում h հնչյունը կարող է լինել կամ հնչյունական լրացում կամ հնդեվրոպական կոկորդի հնագույն արտացոլում * H: Բառի սկզբի այդ հնչյունը պահպանվել է միայն հայերեն և խետալույան լեզուներում: 1 Տե՛ս Աղայան Ե., Լեզվաբանության հիմունքներ, Երեւան, 1987, էջ: 267: 2 Տե՛ս Աբեղյան Մ., Գործեր, հ. Ֆ, Հայոց լեզվի տեսություն, Երեւան, 1974, էջ: 100 3 Տե՛ս Առաքելյան Վ., Գրաբարի քերականություն, Երեւան, 2010, էջ 12: 4 Տե՛ս Abrahamyan A., Handbook of Grabar, Երեւան, 1976, էջ 9: րը   Օրինակ ՝ գրաբարում կա հավ բառը, որը նշանակում է պապիկ, նախահայր, որը սեր է հնդեվրոպական * HawHo pap- ից, նախնին և կապված է լատիներեն avus (պապիկ), gothic awo (տատիկ) բառերի հետ: լիտվական ավ'ինաս (քեռի):   Հայը ունի նաեւ համանուն ճուտ - թռչուն, այսինքն ՝ հավ, որի հարազատներից մեկը լատիներեն avis (թռչուն) բառն է:  Ենթադրվում է, որ դրա հնդեվրոպական արմատը * Hawis1 տեսքով է: Բառասկզբի հնչյունական տառերի ուղղագրության հարցի սպառիչ պատասխանի ակնկալիքով մենք ուսումնասիրել ենք հնչյունական տառերով սկսվող արմատները ՝ ստուգաբանական, իմաստաբանական, հնչյունաբանական-տիպաբանական քննություն կատարելով: Բառի սկզբում y բաղաձայնի թուլացումը նկատվում է 5-րդ դարից, քանի որ yoghdoghd բառի երկրորդ բաղադրիչում y բաղաձայնը կրկնության ընթացքում ընկել է: Հ. Աճառյանը նախ բաղաձայնը ջնջելու և մյուս կողմից այն շնչառության վերածելու գործընթացը բացատրում է հետևյալ կերպ. «Երկուի միջև» կա y- ի շնչառությունը, որը մինչ օրս օգտագործվում է Կարինի և Մուշի բարբառներում, և եթե շնչառությունը հնչյունները վերածվեցին խուլ շնչելու, ապա շնչառական y- ն վերածվեց h- ի:   Երկու դեպքում էլ տեղի ունեցավ թրթռանքի վերածնունդ: »2 Հ // հնչյունների հնչյունների փոփոխություն Հ. Աճառյանը դրանք համարում է առաջադեմ, որոնք արդյունք են «բազմաթիվ աննկատելի հաջորդական փոփոխությունների» 3:  H / հնչյունի տառերի ուղղագրությունը ճիշտ իմանալու համար անհրաժեշտ է իմանալ հին հայերենի ձայնային փոփոխությունների «ձայնային օրենքները», որի միակ ապացույցը նույն արտահայտության կրկնությունն է ՝ առանց բացառության: Ըստ ստուգաբանության ՝ Հ ձայնային տառերով սկսվող բառերն են. 1. Հնդեվրոպական արմատներում օգտագործվող հնչյուն տառերի հաջորդականությունները. • p> h - hal (հալվել), hagh (ժամանակ), հայր, հնոց (վառարան) , խնամք (ցավ), հոգի, հոլ // գլորում (մերկ), հող, քամի (զով), հովիվ, կրակ // հրատ (կրակ), խիտ (ուժեղ), ամուր (ճշգրիտ), հար // հատակ (հարված) , հարթ, անկողնում (գետ), hinel (հյուսել), նախիր (ոչխարների խումբ), horan, հարուստ, հարսնացու, հարց (հարցում), hegh, հեռու (հեռու տեղից կամ ժամանակից), heriun (machat), հերկ (1): հողի վարում, 2. դաշտ), հերու (անցյալ տարի), հ և, հավ (հյուսում), հինգ, ծեր (հիվանդ), հիվանդ: • a> h -han (տատիկ), hanur, հաց (վայրի անպտուղ ծառ), հավ (կենդանի), հավ (պապ), • q> h -holov (tavalum), • o> h -hoghm, • n> հ -հաս (ժամանում), • u> հ -հուպ (մոտ), • s> հ -հեծ (նստած է թամբի կամ կառքի վրա), ծույլ (հին), ծեր, • s> խ> հ -squ> խուղ> հիւղ (խրճիթ), • ե> հ -հեռ (ոխ): 2. Հնդեվրոպական արմատներում օգտագործված հնչյուն տառերի հաջորդականությունները. S> y-yag (հագեցածություն), yagachum (հնչյուն), yer (հատված), 1 Տե՛ս Martirosyan H., Հայերեն ժառանգական բառապաշարի ստուգաբանական բառարան, Լեյդեն, Բոստոն , 2010, (Լեյդենի հնդեվրոպական ստուգաբանական բառարան, շարք 8): 2 Տե՛ս Աճառյան Հր., Հայոց լեզվի ամբողջական քերականություն, հ. 6, Երեւան, 1971, էջ 650: 3 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 389: • a> y - yar (հարակից), հարմար (հարմար), յոդ (մարմնի մասերի միացում), • p> y -yatak, yau (եզր), yghi (ծոց), yolov (շատերը), • q> y - eygh (փոփոխություն): 3. Բնական բառերը կազմված են h հնչյունից, ինչպիսիք են հայերեն // երդվել // հայերեն հայհոյել (ծաղրել), hajel // հաչել, հառաչել, հառաչել, հառաչել, մռնչալ, գոռալ (գոռալ ուրախության):   Յամար բառն առաջացել է իր բառակապակցություններից, քանի որ yamayars առ yaras: Y- ով հնդեվրոպական արմատները h- ի հետ ունեն տարբերակներ, որոնք, հավանաբար, հեղինակային-հետ-հիսուն-հիսուն են, հատուկ-հատուկ:   Դրանք ունեն իմաստային տարբերություններ, ինչպիսիք են ՝ կտրելը (կտոր կամ կտոր կամ կես կտոր կտրելը), ատ յաթանեմ (մասամբ կտրել), հայր և յորա (խորթ հայր): 4. Ասորական վարկերի մեջ օգտագործվող ձայնային տառերի հաջորդականությունները: • h> h-halav (զգեստ), heg (վանկ), hegenay (գրել), հեթանոսական, • x> h -hazor (մեղքի պտուղ), հաշիվ, հրաշք, haghb (դարանակալ): 5. Ասորական փոխառություններում օգտագործվող նամակ-տառի հաջորդականությունը. • y> h-yat (տարր), yamoyr (վայրի այծ), yapanas (արհամարհանք): 6. Հունական փոխառություններում օգտագործվող հնչյուն տառերի հաջորդականությունները. • ρ> h-rhodom (վարդ), hrog (կենսաթոշակ), հռետոր (հռետորաբան), • ό> h -hrizon (կորեկ), հորմայ (մանյակ), • ά> h-hagnus (ծառատունկ), հալվե (ծառ), haghika (peeled's ծառի կեղև), հերետիկոս // heresiovt, • կամ> h -Hipatikian (ծառ), հեգեմոն (առաջնորդ), հերոս, կուսաթաղանթ (հեղուկների չափի մոտ), hyegh (արև)), • e> h - հենետիկոն (վանական թուղթ), heptasagron (Մեծ արջը), 'E> h-hermes (Փառքի մոլորակը),' υδ> h -hydra, hypoglynmikos (նշանը ընդունվում է բժշկականում գրություններ), հյուսվածք (նյութ), հյուպատոս // հյուպատոս (տեղակալ), Հիգոս (կոկորդիլոսի հանդեպ թշնամական փոքրիկ կենդանի), հյուպատոս, հյուպատոս (նահանգապետ), հիպերետ (կրոնական ծառա), հիպոստազ (անհատական), 'υυ> հ-հնդիկոն (լողի գործարան): 7. Հունական փոխառություններում օգտագործված հնչյուն տառերի հաջորդականությունները. • ya> y-yakint (ընտրության աղբյուր), • ia> y-yambicon (վերջ), jasper (ազնիվ քար), հունվար, • 'io> y-jubilee ( Եբրայերեն ՝ ներման տարի, որը գալիս է հիսուն տարին մեկ անգամ), • 'ιο> յ -յունիս, հուլիս, յուղ, (ձկան տեսակ),' 'άρ> յ -յարկ (ծուղակ), •' οβ> յ-Jobelik ( հուշարձան), հոբելյանական: 8. Եբրայերեն փոխառությունները հիմնականում սկսվում են y հնչյունից, որը հայերենում վերածվում է y- ի ՝ yah (աստված), հոբելյանական (շեփոր), yak (Երուսաղեմի սյուներից մեկի անունը): 9. Եբրայերեն փոխառություններում n> y բառը առանձնանում է (թագ): 10. Պահլավյան փոխառություններում օգտագործված h- ձայնային տառերի հաջորդականությունները. Համասպրամ (անուշաբույր), համար (համար), համարիչ (հաշվապահ), համամաղ (հակառակ, դատողությամբ պահանջող), համարզ (թիկնապահ), համբարու (պարիկ), հանգամանք, համասեռ (նման), հանգիստ (ամփոփում), հանգիստ, ամսագիր (դատարան), հանճար (խելացի), ազգական, ազգական (պարտեզի կամ մշակության ընկեր), հարևան, հավան (ավազ), հավասար, հաշմակ (դ և), հավ (թալանչի), հմայք (կախարդություն), հնար (հնարք), առարկա, • a> h-hambarak (պահեստ), տնօրեն (պետության պահեստի ղեկավար), հայրենադարձել (պահեստ պահող), հաշտություն (խաղաղասեր), f> h հրաման, հրաման, հրաման, հրավեր, հրատարակիչ (munetic) , հրեշտակ (1. սուրհանդակ, 2. առաքյալ), հրովարտակ, հրուշակեղեն,քառակուսի 11. Պահլավերենի փոխառություններում օգտագործվող հնչյուն տառերի հաջորդականությունները: • y> y -yavezh, yavet, yishel, yishkat, yaz (զոհ), yasht (զոհ), jasmik, yavanak, yoyz (որոնում), yovaz (գազան), • a> 0, y> յ -yetkar (ձեռագիր) , • a> յ + a (ա) -յանդման 12. Պարսկերական փոխառությունների ժամանակ օգտագործված h- հնչյուն տառերի հաջորդականությունները. • h> h-Hazardarun (ծաղիկ), Hazarfshan // Hazarchashan // Hazarkashan (բույս), Halhamiche // Halhavich (Shushmir), Halila // Hlelich (բույս) , Համաշահրի (նույն քաղաքից), համրահ (ուղեկից), մետաղադրամ (ութ դրամ [գոհար]), havazhipak (յոթ դրամ [գոհար]), հեմիան (պայուսակ), հիլ // հել (փոքրիկ կակուլե), հու ( արյուն ՝ շարավալից): • a> h -Hambarapet (բուժիչ բույս): 13. Իրանական փոխառություններում օգտագործվող h- ձայնային հաջորդականությունները. • h> h -hart, anapaz, horot (ծաղիկ), խոզապուխտ, hom նախածանցներ, ունիվերսալ, f> h -hot (հայկական տարվա վերջին ամիսը, որը, ըստ դեպի իրական օրացույց, սկսվում է հուլիսի 7-ից), Հրաշախ (պարսախ): 14. Յուշկապարիկ բառը գրված է իրանական վարկերում օգտագործվող հնչյուն տառով, որտեղ կատարվում է v> y հաջորդականությունը: 15. Արաբական վարկերում օգտագործվող ձայնային տառերի հաջորդականությունները: • h> h (հիմնականում բուսական անվանումներ կամ բժշկական տերմիններ) - հալիոն // հիլիոն (ծնեբեկ), հազար // հատիկ, հալպի (խոտաբույս), խավիար (տասներկու նյութից բաղկացած ժապավեն), հավ (սպիտակ կաղամբ), հատապտուղ (վայրի տարեկանի), harach, harb (kotem), halva // halfa, hach ​​(thorn), hasha (սպիտակ խոտ), hasish (ganapi), handaghugh (վայրի առվույտ), hamahim (ընտանեկան ռեհան), hamama // hamame ( աղավնի), կոկնա (անմահ), ձեռքի (դդում), հանթիթ, հապալաս (մրգերի պտուղ), վնասակար (սպանդի բույս), հավաքում // հաբակ // հապախ (ռեհան), խավիար (անուշաբույր համեմ), հռշակ, հինա (բույս ​​և այլն) դրա ներկ), խեժ (խեժ), հնդկացորեն // հնդկացորեն (անճիշտ բույս), հնդկացորեն // հնդկացորեն (եղինջ), բուրավետ (աչքի ցավի մի տեսակ դեղ), հուլաբ, հալպայ, հումայզ (թրթնջուկ),   Այսպես են գրվում արաբական հետևյալ փոխառությունները. Hejub (հանդիսավոր առաջնորդ), herisay (սնունդ), hech (մահմեդական ուխտագնացություն), hila (խաբեություն), hujra (խորշ), huri (երկնային գեղեցկություն), khatat (երկաթագործ), հունարեն ( Արաբերեն), հազար (հատակ), հարամի (ավազակ), համլայ (գրոհ), հարիրայ (պյուրե), հարիֆ (ընկեր), հավայ (օդ, եղանակ), հաքիր (անպատվաբեր), հավար (լվացված ցորենի ալյուր): • x> h - ամբողջական (բույս): 16. Արաբական փոխառություններում օգտագործվում է նույն հնչյունաթուղթը, որը ներկայացվում է հետևյալ հերթականությամբ. «A> y-Malayalam (դրոշ), yambar (անուշահոտ ծաղիկ), yarpe (mosha պտուղ), yarar (գիհ), yunap (յունափի պտուղ): • ā> յ -յալաթ (պիտույք): 17. վրացերենից փոխառությունների ժամանակ օգտագործվող h- հնչյունական տառեր. • chv> h-hori (հայկական օրացույցի երկրորդ ամիս), • o> h-hachar (հացի բույս): 18. Հայտնի է Պասենդերից փոխառված բառը (նույն բնույթից է, բնավ, պատրաստի վարկ է, որը տրվել է Պասենդերից) h> h կարգով: 19. h- ից կազմված բառեր `արմատի կրկնությամբ (գրիր դրանք արդեն թուլացող h- ում) - hag-hagag (շնչառություն), hayt-hayt (h) aytel, hetetank, (h) ap- (h) ap (h ) ապել (հառաչել), հառաչել-հառաչել (հուկակ), հառաչել-հառաչել (հառաչել), հառաչել-հառաչել: 20. y- ից կազմված բառեր `արմատ- յորջ-յորջորջ (անուն), յողդ-յողդողդ (թույլ) կրկնությամբ: 21. «Y + արմատ» ձևանմուշի և yandranal- ի (թափառել) ձևավորված բառերը, աննախադեպ հանկարծակի, անձի հանձնում, անցում-յանտներ (հանցագործություն), հետո հետաձգում (հետաձգում), ապուր-յապուրակ ( հանկարծ), ճիշտ հաջողակ, աչք-հորանջում (նախանձ), arlez-yaralez, aramur-yaramur (թթվասերով), արձակի հարձակման (հարձակման), arg-yarg (արժեք), arg-yargund, ard-yard (զարդ) տապան-յարկ (ձգվող), արմ-մանվածք (հաստատելու, մնալու), ավել-յավելուլ, այգ-յեգուտներ, ապ-յապսիտեր (ոտքերի վրա և ձեռքերին), էլելուզակ (ավազակ), էրասան-յերասան (նախազգուշացում երկար ձիով ձիավարություն), yerir -eriyurel (ստեղծել), yeriur-yeriyurank (ստեղծել), երկու-երկու-երկու, արշավ հիշել, avanak-yovanak (չորս ոտանի ձագ), ուշ yush, osh-yosh (կտոր), գյուտի օրենք, աթս-յաթ (ռոտացիա), ամբիկոն-յամբիկոն (վերջ), օյժ-յոյժ (խիստ), անկ-յանգ (վերջ), անարխ-յանգուրչ, արբենա-յաբենայ (կախարդական բույս),աջ-հաջորդ, աղագ-յաղագս, այր-յայրատ (անառակ), բարձրանալու համար: 22. «H + արմատ» կաղապարով բառերը ՝ հպարտ-հպարտ, հզոր-հզոր, երկնային-հզոր, ինչ, հիմա ՝ անպարտ-մերկ, չկողմնորոշված-չմշակված // չմշակված, ագանիլ-հագանիլ, փնթփնթան, գոմ-համբուր (մառան ), ամբարտախամբարտակ (աշտարակ), լու-հլու (հնազանդ): Բառեր, որոնք սկսվում են h, y տառերով համահունչ համանուններով, ինչպիսիք են yori (վատ) -hori (հայկական օրացույցի երկրորդ ամիս), yot (1. որթատունկի կտրված ճյուղ, 2. կիսով չափ) - տաք (ոչխար խումբ) - տաք (նեխել), յամ (ուշ) - համ (1. համ, համ, 2. նախդիր (նույն, ամբողջական), 3. շատ, 4. օգտագործվել որպես թարմ), հատակ (1. ծուղակ, 2. քաշում ) - հատակ (հարվածում է), ետ (հետո) - մեջք (ոտք), յենուլ (պատրաստել) henul (բառից (հյուսել)) և այլն: H, y տառերով սկսվող որոշ բառեր չեն ստուգվում:   Վերջինս ուսումնասիրել ենք հայ մատենագրության մեջ և դասակարգել դրանք ըստ հեղինակի օգտագործման: 1. Հովհաննես Ոսկեբերան - յագչիլ (զգեստը կպցնելու համար), յադգդել (հրում), յազական (գրգռված), յախուռն (անհիմն), հաճախ (շատ), համառ (կամապաշտ), յամբայր (հախուռն), յաիտ (հայտնի)), yarchil, թալանել, հիմար, հույս (սպասում), yoyr (չաղ), yori (վատ): 2. Ներսես Շնորհալի - յամ (ավելի ուշ), գրկել, հանգիստ (նման), հեշ (բարակ), հասկանալ: 3. Սարգիս վարդապետ - յախուռն, յակրի (փշոտ թուփ), համակ (մոխրագույնով), համեմատության մեջ (ըստ), հիմն, հիմք), հյուսող, հմայիչ, հանգիստ (նման): 4. Սեբերիանոս - յախուռն, պարզ, թիվ (ժառանգություն), հավանա (համոզում): 5. Ագաթանգեղոս - հաղթանակ, հրապարակ (կաշվե չվան), հորդոր, հուն. 6. Ֆաուստուս Բուզանդ - յաղկիլ (փտել), յեթս («յենուլ» բայ է), հեչուկ (թշնամական): 7. Փիլոն եբրայերեն - կտրել (կտրել), կտրել (զզվել), կտրել (սրել): 8. Գրիգոր Նարեկացի - պարզ, անհեռատես, կարճ, համբ (խմբակային), համբակ (երեխա), համբուր (ջայլամ), համբույր, համր, համակրելի // համբակ (ծագում), դեպի, հեզ, հեծանիվ, հեգուս (գամ) , հիվանդ 9. Եղիշե - թալանել, հիմարացնել, հուսալ, մաքրել, խոտեր (ջրի հետ խառնած ալյուր և բաղարջ ալյուր), կտոր (հատում), ծովախեցգետին, հրո Բառի սկզբի հնչյունները տարբերելու առաջին հիմքը y նախդիրի իրացումն է:  Հինգերորդ դարում այն ​​արդեն արմատավորված էր իր արմատների մեջ: Ուսումնասիրելով բառի սկզբի հնչյունների ուղղագրությունը, հնչյունական առանձնահատկությունները, կատարելով հնչյունաբանական-տիպաբանական հետազոտություն ՝ հասանք հետևյալ արդյունքների. Ha-301, He-75, Hi-28, Ho-55, Hu-26 , H-77, Hi-19 Ya - 111, Ye-34, Yi-34, Yo-45, Yo-45, Yu-21, Y-6, Yu-1H // y հնչյունների տիպաբանական օգտագործման քննություն , պարզ դարձավ, որ ձայնը oh- ն ավելի հաճախ է, քան y- ն:  Ըստ հաճախականության ՝ հայկական հնչյունները նախորդում են a, h, e, o, i և ձայնավորներին: Կարինե Դիլոյան ՍԿԻԲԻ ՍԿԲՈՒՆՔՆԵՐԸ. Նամակների ուղղագրության հիմունքները (5-12-րդ դարի գրադարան) Հիմնաբառեր. Տոհմաբանական քննություն, իմաստաբանական քննություն, հնչյունաբանական-տիպաբանական հետազոտություն, հնդեվրոպական արմատներ, յուրահատուկ միջ արմատային արմատներ: ։

Պատմական  հնչյունափոխության  ենթարկված  բառերի  ուղղագրությունը  և  ուղղախոսությունը  պատմահամեմատական  լեզվաբանության  ուսումնասիրության  կարևորագույն  խնդիրներից են։
  Գրաբարի հնչյունական օրենքները քննվում են հունարենի, պարսկերենի, արաբերենի, կովկասյան լեզուների, ինչպես նաև հնդեվրոպական նախամայր լեզվի համեմատությամբ։
    Հ//յ բաղաձայնով սկսվող բառերի մեծ մասը փոխառություններ են արաբերենից, հունարենից և պահլավերենից։
