Նարեկացի,չափազանցություն,նորաբանություն,օքսիմորոն,մակդիր,լեզվաոճական,Եւ թէպէտ վախճան ընկալայց իբր զմահացու,           Այլ յարակայութեամբ բանի այսր սոփերի          Գրեցա՛յց կենդանի։
  (Բան ՁԸ, (բ) 512)Ու  թեպետ  որպես  մի  մահկանացու՝  պիտի  վախճանվեմ,  Բայց  այսմատյանի հարակայությամբ կմնամ անմահ։
  (Բան ՁԸ, (բ) 527)Այս  մատյանի  «հավիտենական  արյուն»  լինելու  գաղտնիքներիցմեկն էլ լեզուն է։
 Արիստոտելը  հայտնի«…Պոետըպատմաբանից  տարբերվում  է  նրանով,  որ  մեկը  պատմում  է  իրապեսկատարվածի, իսկ մյուսը՝ ամեն հնարավորի մասին։
 «Պոետիկայում»  գրում  է.Դրա համար էլ պոեզիան պատմությունից ավելի փիլիսոփայականէ  և  խոր…»  [2]։
   Այս  տրամաբանությունից  ելնելով  ենք  անդրադառնում«Մատյան  ողբերգության»  պոեմիՆարեկացուլեզվի  քննությանըհեղինակային  նորաբանությունների  ոճական  կիրառության  առումով՝նկատի  առնելով  այս  «հրաշակերտի»  առանձնահատկությունը։
   Այնմիայն  գեղարվեստական  երկ  չէ,  և  նրա  մյուս  արժանիքներն  ուառանձնահատկություններըգեղարվեստականյուրահատկություններին՝գեղարվեստականգրականության  և  պատմության  փիլիսոփայությունը։
   Եվ  այս  հարցումանգնահատելի է պատկերավոր խոսքի դերը։
 ենբերելովգումարվումմիիեթեմեկը,Եթե գրողի լեզվի, առհասարակ գեղարվեստական լեզվի հիմնականյուրահատկություններիցոչ  ամենահիմնականը,անհատականությունն  է,  ապա  այն  սկիզբ  է  առնում  հենց  բառերիգործածությունից,  պատկերների  ստեղծումից։
   Լեզուն  ունի  պատկերստեղծելու բազմաթիվ միջոցներ։
  «Պատկերի ստեղծման հիմքում ընկածէ  առարկայի,  գործողության,  հատկության  անմիջական,  ուղղակիանվանման  փոխարեն  կողմնակի,  ոչ  անմիջական  միջոցների,անվանումների  օգագործումը»,  -  իրավացիորեն  նկատում  է  լեզվաբանը[3]։
 Հայտնի  է,  որ  պատկերավորությունը  գեղարվեստական  խոսքի,մասնավորապես՝  բանաստեղծական  խոսքի  ամենաբնորոշ  կողմն  է,գեղարվեստական  լեզվի  հիմնական  առանձնահատկությունը։
   Գրողըխոսում-պատմում  է  պատկերներով,  և  այս  հիմքի  վրա  ստեղծվում  էպատկերավորման  միջոցների  մի  ամբողջական  համակարգ,  որ  մյուսոճերին  բնորոշ  չէ  կամ  քիչ  է  բնորոշ։
   Պատկերավորության  միջոցներիճաշակով  ընտրությունը,  վարպետ  գործածությունը  գրողի  խոսքըդարձնում  են  գեղեցիկ,  հուզական,  ազդեցիկ,  նպատակասլաց։
 Կատարյալ  պատկերներ  ստեղծելու  համար  անհրաժեշտ  են  վառերևակայություն,  ինքնատիպ  լեզվազգացողություն։
   Մեզ  հետաքրքրեց  Հ.  Հարությունյանի  ուշագրավ  վերլուծությունը  Մարկեսի  վկայությանվերաբերյալ. «Պատկերը։
  Հիմքում միշտ կա մի պատկեր…Պետք է ասեմ,որ  պատկերների  մի  հսկայական  շտեմարան  ունեմ,  որոնք  սկսել  են,այսպես  ասած,  իմաստավորվել  ու  թանձրանալ…»,  և  ապաեզրակացնում,  «թե  պոեզիան  պատկերավոր  մտածողություն  է»  [3]։
   Այսբնութագրումը  միանգամայն  բնորոշ  է  Նարեկացու  գեղարվեստականխոսքին։
 Այո՛,«Նարեկը»ոճերիբազմազանությամբ,նարեկացիականեղանակով,  գույնով,  ձայնով,  արտահայտչական  նոր  ձևերի  ուիրականությունը  տեսնելուբարձր  արվեստով,լեզվականպատկերավորման  միջոցների  թարմությամբ  արժևորվող  գեղարվեստական  երկ  է։
   Գևորգ  Ջահուկյանի  գրքում  կարդում  ենք,  որ  դեռևսհնդեվրոպական  շրջանում  լեզվի  բառապաշարը  տարբերակված  է  եղել,նաև  հարուստ՝  պատկերավորման  միջոցներով  [4],  հետևաբար  հարցըգալիս  է  պատմությունից։
   Նաև  նշենք,  որ  5-րդ  դարում  առաջին  անգամկատարվելներքինբովանդակությունը  Հր.  Աճառյանը  համարում  է  լեզվի  ճոխությունը,ասելիքիառատությունը,քերականականդարձվածքներիվայելչությունը և այլն։
 հոմանիշներիմիօրինակությունը,կանոնավորությունը,կանոններիէոճաբանականդասակարգում,որիԱյս  համատեքստում  էլ  առանձնանում  են  հատկապես  լեզվիբառապաշարի  մեջ  անընդհատ  ստեղծվող  նոր  բառերը,  որոնք  լեզվիզարգացման  տվյալ  փուլում    կոչվում  են  նորաբանություններ։
   Գիտենք,որ  նոր  բառերի  ու  իմաստների  առաջացումը  կատարվում  է  երկուեղանակով՝  բառային  և  իմաստային։
   Նոր  բառեր  կազմելու  հայերենիգրեթե  անսպառ  հնարավորությունները  առանձին  կենսունակությամբդրսևորվել են հայ հին ու նոր շրջանի գեղարվեստական գրականությանմեջ։
   Անհատական  նորաբանությունները  մեծ  հետաքրքրություն  եններկայացնում լեզվաոճական քննության առումով և առավելագույնս ենարտահայտումաշխարհազգացողությունը,աշխարհընկալումն  ու  ճանաչումը,  նաև  վերաբերմունքն  այդ  ամենիհանդեպ։
 հեղինակայինբառերինՏվյալ  դեպքում  խոսքը  Նարեկացու  կերտածէվերաբերում,  որոնք  առանձնացված  և  մատնանշված  են  ՎարագԱռաքելյանի՝  Գր.  Նարեկացու  լեզվին  ու  ոճին  նվիրված  աշխատությանմեջ [1]։
  Ըստ հեղինակի, որը նշում է, որ Նարեկացին 700-750 նոր բառ էկերտել,  դրանց  նորակազմություն  լինելը  հաստատված  է  «Հայկազյանբառարանի»  տվյալներով։
   Մենք  օգտվել  ենք  լեզվաբանի  տվյալներից՝ելնելով  մեր  նպատակից՝  անդրադառնալ  այդ  բառերի  ոճական  դերին,քանի  որ  հեղինակը  բանաստեղծի  կերտած  բառերի  աննախադեպառատությունը բացատրում է ոճական շարժառիթով։
 Նարեկացու  բանաստեղծական  լեզվի  հարստությունն  են  կազմումլեզվի  պատկերավորության  կարևորդիպուկ  մակդիրները,  որգործոններից  են։
   Ինչպես  հայտնի  է,  մակդիրը ոճական  այնպիսի  հնարքէ, որի միջոցով տրվում է առարկայի, երևույթի կամ գործողության ոչ թեհիմնական  ուբնորոշ  հատկանիշը,  այլ  նրա  գեղագիտականբնութագրությունը՝  զուգորդված  հեղինակի  կամային-վերաբերականնրբերանգներով։
  Մակդիրը բնորոշում է առարկան կամ գործողությունըև  նրանցում  ընդգծում  է  ինչ-որ  էական  հատկություն,  որակ։
   Մակդիրիոճական  դերը  նրա  գեղարվեստական  արտահայտչականությունն  է։
   Այլբնորոշմամբ՝«մակդիրը  առարկան  կամ  երևույթը  գեղագիտորոնբնութագրող  որոշիչ    է,  որի  հիմքում  ընկած  է  փոխաբերական  իմաստ»[5]։
   Սա  ճշմարիտ  է,  սակայն  դիտարկենք  գործածություններ,  որոնցումբացահայտվում  է  մեծի  բառակերտության  դրդապատճառը՝  ոճաստեղծդերը, ինչպես՝Այլ հոտոտեսցի՛ս, հայեսցի՛ս, գթած,Քան ի պատարագն բոլորապտուղ,Մատուցեալ ծխոյն բարդութեան։
 Ընկա՛լ զսակաւամասնեայ յաւդուածս բանիցՔեզ ի հաճութիւն և մի՛ ի բարկութիւն։
  (Բան Ա, 7)Աշխարհաբարյան  հատվածում  ևս  բառի  տարողունակությունըխիստ զգալի է։
 Սակայն կնայես նրան, ո՜վ գթած,Ու կհոտոտես ավելի սիրով,Քան պատարագն այն բոլորանվեր,Որ մատուցվում էր ծխով թանձրաբարդ…(Բան Ա, 5-6)Նկատենք,  որ  բոլորապտուղ  նորակերտըառումով  խիստ  տարողունակթարգմանական տարբերակում։
 է։
   Դա  պահպանվումբովանդակայինէ  նաև Գրգեալ տրտնջող, փափկացեալ փախստական,Սեղանանենգ սարտուցեալ, անպատասխանի վնասապարտ,Քաղցրասնոյց հայհոյիչ, զաւակ հայրատեաց,Կտակարանացն մատնիչ, Մովսեսի չարախաւսՏմարդի յղփացեալ, բազմավրէպ հանճարեղ։
  (Բան ԽԸ (բ) 269-270)Առանձնապես  հետաքրքրական  է  օրինակը,  որտեղ  օգտագործվածքաղցրասնոյց  մակդիրը  նաև  դիտվումօքսիմորոն՝շարակցվելով  հայհոյիչ  բառին։
   Իսկ  սեղանանենգ  բառը  կարող  էփոխարինել մի ողջ նկարագրության։
 է  որպեսՈճական  հնարքների  կուտակումը  առավել  արտահայտիչ  էդարձնում  խոսքը  և  բնավ  չի  ծանրաբեռնում։
   Մակդիրների  իմաստըշեշտվում  է  նաև  հակադրությամբ՝  արջնատես  ագռաւ  և  սպիտականիշաղաւնի (Բան ԼԱ (դ), 183)։
 Վերոհիշյալօրինակներում  արջնատեսսպիտականիշնորաբանությունները  ոչ  միայն  նկարագրում  են  ագռավի  և  աղավնուփետրավորումը,  այլև  բնութագրում  են  նրանց.  ագռավը  արջնատես  է(մութ), այսինքն՝ չար, իսկ աղավնին՝ սպիտականիշ, այսինքն՝ բարի։
 ևխոսքիկարևորմիջոցներիցԼեզվի  խնայողության  օրենքով՝  Նարեկացին  մի  քանի  բառովիմաստային-բովանդակային  ծավալուն  հարցեր  է  լուծում։
   Նարեկացուգեղարվեստականէլհամեմատությունն  է։
   «Համեմատությունը  ոճական  դարձույթ  է,  որըերկու  առարկաների  կամ  երևույթների  համադրման  միջոցով  մեկըբնորոշում է մյուսի օգնությամբ՝ նրանց նմանության կամ տարբերությանհիման վրա» [5]։
 Նարեկացու  պոեմի  լեզվում  համեմատությունների  կազմությանըգործուն  մասնակցություն  են  ունենում  հեղինակային  նորաբանությունները։
 Համեմատությունը  խոսքին  պատկերավորությունհաղորդում է, եթե թարմ է, նոր է, ուշագրավ, ինչպես՝մեկն…Վասն որոյ, ընդ առաջանումն միշտ փաղաքշեալ,Հանապազ խնդայ սատանայ,Իսկ երկրորդաւն, ըստ նմանութեան լափլիզող,դժոխորովայն գազանի,Իբր կերակրով՝ արեամբ պարարի։
  (Բան Ժ(ա), 56-57)էԱյս  օրինակում  ներկայացվումչարը՝  սատանան.  այնդժոխորովայն գազան  է,  որը  հագենում  է  արյամբ՝  իբրև  կերակուր։
 Դժոխորովայն  նորակերտը  բովանդակային-ոճական  առումով  ոչ  միայննոր,  այլև  շատ  տարողունակ  և  պատկերավոր  է,  իսկ  համեմատությանկազմում նրա առաջացրած վերաբերմունքը պարզապես անզուգական է,ազդու, տպավորիչ։
 Նարեկացու  պոեմում  չափազանցությունը  և  նվազաբանությունըլայն  գործածություն  չունեն,  բայց  քիչ  կիրառությունների  դեպքում  էլդրանք  հանդես  են  գալիս  որպես  տրամադրություններ  ու  ապրումներանդրադարձնող  ոճական  կարևոր  հնարքներ։
   Չափազանցությանամենադիպուկ  տեսակը  դեռևս  սահմանազանցումն  է(գրոտեսկ)։
 Հայտնի  է,  որ  ոճական  այս  հնարքը  չափազանցության  ծայրահեղաստիճաննևչափազանցական  թռիչքով  ստեղծած  հատվածը,  որի  մեջ  նորակերտբառը խիստ բնորոշ արժեք ունի։
 է։
   Ահա  Նարեկացու՝երևակայությամբմեծԵւ արդ, զի՞նչ արժանաւոր ըստ քեզբամբասանս շարագրեցիցԻ կտակ մաղթանաց մատենիայսր ողբերգութեան,Ո՛վ անձն իմ թշուառ, ամենապատկառԵւ առ պատասխանիս բանից անբարբառ,Անպիտան Աստուծոյ եւՍրբոցն մասնակցութեան։
  (Բան Թ (ա), 51)էզուգորդմամբՎ. Գևորգյանը թարգմանում է իսպառ-անպատկառ։
 Նարեկացու խոսքը հարուստ է նաև հակադրություններով։
 Գիտենք,  որ  հակադրությունը  իմաստով  հակադիր  բառերի  կամոճականարտահայտություններիբանադարձում[5]։
   Գեղարվեսատական  խոսքի  այս  միջոցըՆարեկացին  օգտագործում  է  ամենալայն  չափերով։
   Բարդ  հոգեկանվերելքներն  ու  փլվածքները,  դառնագին  իրականության  և  իր  ձգտմանտարբերություններըէ  այնպիսիհակադրություններով,  որոնք  իրականության  երևույթները  բացահայտում  են  իրենց  բոլոր  նրբություններով,  թանձրությամբ.  դրանքմիաժամանակ  հուզիչ  են,  վարակիչ  իրենց  հարուցած  ողբերգականապրումներով։
 բանաստեղծն  արտահայտելստեղծվողէ,որԴաքանիհասկանալիմիջոցովներկայացվում  են  հակադիր  առարկաներ,  երևույթներ,  հատկանիշներ,հոգեվիճակներ՝  ուժեղացնելով  և  ավելի  ցայտուն  դարձնելով  դրանք։
 Ահա  ամենաազդեցիկ  հակադրություններից  մեկը  ընդհանրապեսգրականությունների պատմության մեջ։
 հակադրությանԸմպանակք երկու յերկոսին ձեռին,Մինն՝ արեամբ, եւ միւսն՝ կաթամբ,Երկու բուրանոցք կայծակնաւորք,Մինն՝ խնկով, եւ միւսն՝ ճենճերիւ,Սկաւառակք կրկին կրաւորականք համոց,Մինն՝ քաղցու, եւ միւսն՝ դառնութեամբ…(Բան Լ (գ), 174)Ինչպես  նկատում  ենք,  բերված  օրինակում  նորակերտ  բառերչկան, սակայն հակադրվող եզրերը, զուգորդումներ են բոլորովին նոր ուանակնկալ։
   Սրանքշարահյուսականնորաբանություններ,  որոնք  ոճական-բովանդակային  առումով  անչափտպավորիչ են ու պատկերավոր։
 համարելկարելիէԵրբ  խոսքի  տարբեր  եզրերն  են  իրար  հակադրվում,  նկարագրվողերևույթները առավել ցայտուն են հանդես գալիս իրենց բոլոր կողմերով,նրբություններով։
   Ավելի  ցայտուն  է,  երբ  դա  կազմվում  է  որևէհակադրական  բառով։
   Օրինակ՝  Խոնարհութիւն՝  յամբարհաւաճութեան,ճշմարտութիւն՝  ի  ստութեան,  Միամտութիւն՝  ի  մանկութեան,Անբծութիւն՝չարութեան,Պարկեշտութիւն՝ ի լկտութեան… (Բան ԼԱ, 184)յայլամտութեան,  Բարաւրություն՝իՆարեկացին  փնտրում  է  խոսքի  սուր  հակադրություններ,  որոնքանսպասելի  և  հանկարծակիլինեն,  որովհետև  զգացմունքներիհակասությունը հնարավոր է միայն խոսքի այս տիպի  հակադրությամբարտահայտել,  այսինքն՝  հակադրությունը  ստեղծվում  է  ոչ  թե  տարբերառարկաների  ու  երևույթների  միջև,  այլ  հակադրություն  միևնույն անձիտարբեր  վիճակների  միջև,  և  այդ  ամբողջը  համարյա  միաժամանակ  էհանդես  գալիս։
   Ստեղծվում    է  մի  տեսակ  օքսիմորոն,  որտեղ  հակադիրհատկանիշները  հայտնվում  են  միևնույն  անձի  կամ  երևույթի  մեջ։
   Այսդեպքերում  էլ  առաջանում  են  շարահյուսական  նորաբանություններ,որոնք շատ դիպուկ ու պատկերավոր են դարձնում խոսքը, ինչպես՝  Մի՛ լիցի ինձ երկնել, եւ ոչ ծնանել,Ողբալ, եւ ոչ արտասուել,Խորհել, եւ ոչ հառաչել,Ամպել, եւ ոչ անձրեւել,Ընթանալ, եւ ոչ հասանել,Ինձ ձայնել, եւ քեզ ոչ լսել,Պաղատիլ, եւ անտես մնալ,Կողկողիլ, եւ ոչ ողորմիլ,Աղաչել, եւ ոչ ինձ աւգտելԶոհել, եւ ոչ ճենճերել,Զքեզ տեսանել, եւ դատարկ ելանել։
  (Բան Բ(գ), 15)Դեպի  Բարձրյալը  ձգտելու,  նրան  ձուլվելու  անձնական  ևհամամարդկային տվայտանքները, համայն մարդկությանը ծառայելու ևնրանից  երբեքչհրաժարվելու  պատրաստակամությունը  ներքինբախումների  ավելի  ցնցող  դրսևորում  չունի  գեղարվեստական  խոսքիորևէ  այլ  հորինվածքում։
   Ընդհանրապես  Նարեկացու  պոեմի  լեզվումպատկերավորման միջոցները ծառայում են գեղարվեստական որոշակիխնդիրների լուսաբանմանը և բանաստեղծի ոճը հատկանշող լեզվականմիավորներ են։

Հոդվածում  ուսումնասիրվում  են  նարեկացիական  նորաբանությունների  դերը  պատկերավորման  միջոցներում  և  դրանց  ոճական  արժեքը։
   «Մատյան  ողբերգության»  պոեմի  լեզվում  պատկերավորման  միջոցները  բանաստեղծի  ոճը  հատկանշող  լեզվական  միավորներ  են,  որոնք  ծառայում  են  գեղարվեստական  որոշակի  խնդիրների  լուծմանը։
   Նարեկացու  բառապաշարի  նորաբանությունների  ուսումնասիրման  չափանիշը  ոչ  միայն  դրանց  կազմության  ճշտությունն  է,  այլև  բառապաշարում  ունեցած  գեղարվեստական-ոճական  գործառության  և  արժեքի գնահատումը։
