Հանցագործ հայերի միգրացիան և Նոր Նախիջևանի հիմնադրումը Նոր Նախիջևանը ՝ Ռուսաստանի ամենամեծ հայկական գաղութներից մեկը, նշանակալի դեր է խաղացել հայաստանյան հասարակական, քաղաքական և մշակութային կյանքում: Ռուս-թուրքական 1768-1774 թվականներին պատերազմից հետո theրիմի խանութի անջատումից և Օսմանյան կայսրությունից անկախության հռչակումից հետո ռուսական դիվանագիտությունը օգտագործեց բոլոր հնարավոր միջոցները Crimeրիմը խաղաղ կերպով անեքսիայի ենթարկելու համար:  Ռուսաստանի հարավի անմշակ աշխարհաքաղաքականության յուրացման, բնակչության կայունացման, aրիմի բռնակցման համար բուռն պայքարի պայմաններում հասունացավ քրիստոնեական թերակղզու բնակչության տեղահանության խնդիրը:   Քրիստոնյա բնակչությանը Crimeրիմից դուրս բերելը կնշանակեր մեծ նյութական վնաս խանին, զրկել նրան եկամտի հիմնական աղբյուրներից և տնտեսական կախվածության մեջ դնել Ռուսաստանից: Միևնույն ժամանակ, հնարավոր էր բնակեցնել Նովոռոսիայի անմարդաբնակ տափաստանները առևտուրով, արհեստներով, գյուղատնտեսությամբ, դարերով անպտուղ հողեր մշակելով և վերակենդանացնելով տնտեսական կյանքը:   Իսկ 1778-ին 18րիմի քրիստոնյա բնակչության տեղահանումը 1918-ի գարնանը դարձավ Հարավային Ռուսաստանում Եկատերինա II կայսրուհու կառավարության քաղաքականության հիմնական օղակներից մեկը: Այսպիսով, Կովկասում Պետեր I- ի քաղաքականությունը շարունակեց Եկատերինա Երկրորդը (1762-1796) ՝ «արտահայտելով իր համաձայնությունը հայկական հովանու ներքո հայկական պետության վերականգնմանը»:  Սա իր հերթին ենթադրում էր Կովկասում քրիստոնեական տարրի ամրապնդում, դրա օգտագործումը ռուսական աշխարհաքաղաքականության հարավային ուղղությամբ 1: 1778 Հայ և ռուս հեղինակները այս կամ այն ​​կերպ անդրադարձել են Armeniansրիմից հայերի և հույների արտագաղթի խնդրին:   Նրանց մեծ մասը, այդ թվում ՝ Լեոն, Ա. Մարկիչը, Մ. Ներսիսյանը, Պ. Նադինսկին, Գ. Ըստ Պատկանյանի, Ռուսաստանի կառավարությունը գնացել է այս քայլին ՝ իր արտաքին քաղաքական հաշիվներն ավելի արագ, հեշտ եղանակով իրականացնելու համար, իսկ ոմանք ՝ Ռ. Պատկանյանը, Հ. Տեր-Աբրահամյանը, զիջելով Եկատերինա Երկրորդի ՝ որպես քրիստոնյաների «պաշտպան» և «ազատության ջատագով» տարածված թյուր կարծիքին, կարծում է, որ Ռուսաստանի կայսրուհու գաղթը պայմանավորված էր քրիստոնյա ժողովուրդների հանդեպ նրա սիրալիր զգացմունքներով 2:   1872 ղրիմագետ Ա. Մարկիչը գրում է, որ Ռուսաստանի կառավարությունը մտադիր էր խանը վերցնել իր ձեռքը, հետ կանգնեցնել նրան ռուսական դատարանի փողերի ու առհասարակ բարեգործությունների օգտագործմանը:  Այս կարծիքը անվերապահորեն կիսում է Կ. Կուշներյանը, որը 2 Միքայելյան Վ., Colրիմի հայկական գաղութի պատմություն, Երևան, 1964, էջ 4: 340 թ. քաջատեղյակ էր վերաբնակեցման փաստաթղթերին:   Assessmentարական կառավարության նպատակը հայերին հույներից վտարելուն նույն գնահատականը տվեց ակադեմիկոս Մ. Ներսիսյանը 1: Մինչ այժմ հետազոտողները ընդունում էին theրիմի բնակչության տեղահանման պատմությունը մինչև 1778 թվականը: 1945 թվականի մարտի սկզբից Եկատերինա II- ի կողմից տրված երկու հրամանագրեր ուղղված էին ֆելդմարշալ Ռումյանցին և Պոտյոմկինին:  Կայսրուհի, Գ. Պոտեմկինին ուղարկված հրամանագրով, որով Ռումյանցին տեղեկացվում է հրամանագրի բովանդակության մասին, նա պահանջում է, որ պատշաճ կառավարում իրականացվի, որպեսզի նոր միգրանտները ոչ միայն մատակարարման կարիք չունենան Ռուսաստանի սահման մտնելուց հետո, այլ նաև բավարար քանակով հող ու արքայական օգուտներ ՝ իրենց տները կառուցելու համար: Բարձրագույն կայսերական հրամանագրերի հիման վրա Պոտեմկինի «Ռումյանցը» պաշտոնական հրամաններ է արձակել Crimeanրիմի զորքերի հրամանատար Պրոսորովսկուն, Խան Կոստանդինովում Ռուսաստանի լիազոր ներկայացուցիչին, նահանգապետին և այլ պաշտոնատար անձանց ՝ միգրացիան պատրաստելու մասին:  Կոստանդինովը, ով երկար ժամանակ ապրել էր theրիմում և շատ լավ ուսումնասիրել էր խանութի կանոնները, կանչեց Հունաստանի միգրոպոլիտ Իգնատիոսին ՝ նրան հորդորելով նպաստել այդ գործին ՝ մեծ արտոնություններ խոստանալով ժողովրդին և մեծ պատիվներ:  Նա նման խոստումներ է տալիս Հայ Առաքելությունների հոգատար առաջնորդ Պետրոս վարդապետ Մարկոսյանին և կաթոլիկ հայերի առաջնորդ Հակոբ վարդապետես Վարդերեսովիչին:  Վերջիններս տալիս են իրենց համաձայնությունը, բայց հաջողություն չեն խոստանում, քանի որ գործը շատ բարդ էր, նրանք ցանկանում էին խորհրդակցել իրենց համայնքի ղեկավարների հետ, քննարկել գործի մանրամասները, ապա հայտարարել իրենց որոշման մասին, առաջարկել որոշ պայմաններ 3: Արտագաղթի կազմակերպման դեպքը որոշակի ընթացք է ստանում, երբ 1778-ին ապրիլին Պրոզորովսկին կառավարության վերաբնակեցման քաղաքականության մեջ փոխարինվեց արդեն ճանաչված, վճռական և եռանդուն գեներալ Ալեքսանդր Վասիլիչի Սուվորովով:  1778 թ. Մայիսի 17-ին արքայազն Պոտեմկինը հատուկ հրամանագիր արձակեց, որով Սուվորովը հրամայեց անհապաղ սկսել Crimeanրիմի քրիստոնյաների արտաքսումը Հայաստան և Հունաստան հնարավորինս շուտ 4: Արտագաղթն արագացնելու համար Սուվորովը գնում է արտագաղթողների սնունդը, խոստանում անշարժ գույքի արժեքը վճարել պետական ​​գանձարանից, բավարարում քրիստոնյաներին երկմտելու մյուս խնդիրները: Օ 1778-ի օգոստոսի 18-ին նա Ռումյանցին հայտնեց, որ արտագաղթողների առաջին խումբը (3896 մարդ) մեկնել է Ռուսաստան:  Հայերը մտովի հաշտվել էին արտագաղթելու գաղափարի հետ, բայց իրականում հեշտ չէր լքել այն երկիրը, որտեղ ապրել են դարեր շարունակ, ստեղծել իրենց կյանքը, հարուստ մշակույթը:  Միգրանտների երկրորդ խումբը մեկնում է օգոստոսի 22-ին, իսկ երրորդը `վերջին քարավանը, սեպտեմբերի 18-ին, չնայած հետագա ամիսներին շարունակվում է քրիստոնյաների փոքր խմբերի մեկնումը դեպի Ռուսաստանի սահման` Պերեկոպ ամրոց:   Christiansրիմում քրիստոնյաների թիվը 40 000 էր:  ,Րիմը լքել է 31 386 մարդ: Հույների թիվը 18407 էր, հայերը ՝ 12 598, վրացիները ՝ 219, իսկ վալախները ՝ 1625: 1 Ներսիսյան Մ., Սուվորով և հայ-ռուսական հարաբերություններ, Երևան, 1944: 2 Շահազիզ Ե., Նոր Նախիջևան և նոր-Նախիջենցիկ, Թիֆլիս (Վրաստան), 1903, էջ 31: 3 Նույն տեղում: 4 Ներսիսյան Մ., Էջ 7: 5 Բաղդիկով Գ., Դոնի Նախիջևանի համառոտ պատմություն, Դոնի Ռոստով, 2013, էջ. 9. Բարխուդարյան Վ., Նոր Նախիջջանի հայկական գաղութի պատմություն (1779-1861), Երեւան, 1967, էջ: 36 Հետագա իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ Ռուսաստանի կառավարությունը շատ քիչ բան էր ձեռնարկել եկվորներին տեղավորելու համար, և նման իրավիճակը հանգեցրեց մեծ կորուստների, զրկանքների և զոհերի:  Ի զարմանս միգրանտների, երբ նրանք աստիճանաբար հասնում են Դնեպր ՝ Սամարա և Օրյոլ գետերի միջև ընկած հովիտը, որտեղ ապրում են, պարզվում է, որ ազատ տեղ չկա, ոմանք արդեն բնակեցված են, իսկ մյուսները բնակվում են այլ միգրանտներով:  Mildրիմահայերը, սովոր են մեղմ կլիմայական պայմաններին, չէին դիմանում տափաստանային ձմռան ցրտահարություններին, նրանցից շատերը մրսածության և համատարած հիվանդությունների զոհ են դառնում: 1779 Crimeanրիմի հայերի կողմից Սովորովին և Պոտյոմկին Չ-ին ուղղված Ազովի նահանգի գեներալ-նահանգապետ Չերտկովին ուղարկված բազմաթիվ խնդրագրերում արտաքսված հայերի աղետալի իրավիճակն ամբողջությամբ արտահայտված էր բողոքներում 1: Ձմեռն անցկացնելով մեծ դժվարություններով `1779 թ.: 19-րդ դարի սկզբին հայերը Սանկտ Պետերբուրգ ուղարկեցին երկու պատվիրակների` վերաբնակեցման հարցերը հոգալու համար:   Նրանք փառաբանում էին Տեր Ոսկանի կամ Կարապետ Ոսկանովի որդի Կարապետին. Ես փառավորեցի Սանկտ Պետերբուրգում մահացած Մահդեսի որդու ՝ Իգնատիուսի հարությունը:   Նրանց ջանքերը, հավանաբար, շոշափելի արդյունք չեն տալիս, քանի որ Կարապետի նամակը Պոտեմկինին ասում է, որ հայերը Պոտյոմկինի համաձայնությունը ստացել են 1779 թվականին: Գարնանը ամբողջ համայնքը տեղափոխվեց Սուրբ Դմիտրի Ռոստովսկի ամրոց:  Եվ քանի որ այդ խոստումը չկատարվեց, հայերը շարունակում են դիմել Պոտյոմկինին ՝ չմոռանալով դիմել Սուվորովին, Լազարյաններին և Արղությանին օգնության համար:   Մեկ այլ պատգամավոր ուղարկվում է միգրանտների քարավանից առաջ ՝ տեղում ծանոթանալու պայմաններին, որոշակի մշտական ​​բնակության վայր ընտրելու համար:   Պատվիրակությունը կանգ առավ Դոն գետի ափին ՝ Սբ Դմիտրի Ռոստովսկու բերդի մոտակայքում, որտեղ բնակություն հաստատելուց հետո կառուցվեց Նոր Նախիջևանը (այժմ Դոնի Ռոստով քաղաքի մի մասը):   Լազարյանները, հատկապես Հովհաննես Լազարյանը, ինչպես նաև ռուսահայերի հոգատար առաջնորդ Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղությանը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Սանկտ Պետերբուրգում `սրբադասելու տեղի նոր հայկական եկեղեցին, ուշադիր լսում են պատգամավորների խնդրանքը:   Նպատակասլաց փորձերից հետո, Արղությանի խորհրդով, օգոստոսի վերջին, հայ գաղթականության անունից, նրանք դիմեցին մայրաքաղաքում գտնվող Պոտյոմկինին և նրա միջոցով հասան խնդրի կարգավորմանը 3: 1779 թ. Եկատերինա Երկրորդը 1945 թ. Նոյեմբերի 14-ին ստորագրեց «Գերագույն կանոնադրությունը» ՝ բավարարելով Crimeanրիմի հայերի խնդրանքը ՝ տեղափոխվել Սուրբ Դմիտրի Ռոստովսկի ամրոցի շրջակայք:  Նոյեմբերի 26-ին պատգամավորներ Կարապետ Ոսկանովը և Հովհաննես Աբրահամյանը հրովարտակ ստացան Tsուղոր գաղթող բնակչությունից:  Գարունը բացվելուն պես մարդիկ սկսում են շինարարական աշխատանքներ:  Joinրիմի 6 քաղաքների բնակիչները միանում են, հայտնաբերում են Նոր Նախիջևան քաղաքը, Չալտր, Թոփտի, Մեծ Սալա, Սուլթան Սալա և Նեսվիտա գյուղերը 4 քաղաքի շրջակայքում 4: 1 Միքայելյան Վ., Էջ 370: 2 «Армяне юга России.   Պատմություն, մշակույթ », հրատարակվել է Buduщe, ենթ. ԼԱՎ. Պարոն Մատիշովա, Դոնի Ռոստով, 2012, էջ 269: Աբրահամյան Ա., Հայկական գաղթօջախների պատմության հակիրճ ուրվագիծ, հ. 1, Երեւան, 1964, էջ 375: 3 Դիլոյան Վ., Լազարյանների հասարակական-քաղաքական գործունեության պատմությունից, Երեւան, 1966, էջ: 144: 4 Բարխուդարյան Վ., Հայկական գաղութների պատմության էջեր, Երեւան, 1996, էջ 37:  «Հայերը Ռուսաստանից են: Պատմություն, մշակույթ, սովորական բան », էջ: 140  Բարխուդարյան Վ., Ոսկանյան Վ., Հայ-ռուսական պատմական կապեր և Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին, Երևան, 1978, էջ: 146: 1780 Մարտի 9-ին Հ. Արղությանը և Հ. Լազարյանն այցելեցին կայսրուհուն, ապա թագաժառանգին և շտապեցին Նոր Նախիջևան `տեղում բնակչության կարիքները բավարարելու համար:   Հ. Արղությանի գալուստով `քաղաքի և գյուղերի կառուցումը էապես կարգավորվում է:  Սանկտ Պետերբուրգից քաղաք բերման է ենթարկվել հայտնի ճարտարապետ Ի. Ստարովի կողմից կազմված արդեն հաստատված հատակագիծը, համաձայն որի `նախատեսվում է քաղաքի կառուցում, կամ կա վարկած, որ այդ ծրագրի հեղինակը Ռիգելմանն է` Դմիտրի Ռոստովսկի ամրոցի ամրոցը և 1:   Ըստ ծրագրի ՝ Նոր Նախիջևանը ուներ խաչմերուկ և քաղաքներին անհրաժեշտ այլ մասեր:   Քաղաքի կենտրոնական մասում կա մի մեծ հրապարակ, որտեղ 1783 թ. Դրվում է կենտրոնական եկեղեցու հիմքը:   Բոլոր հիմնական վարչական և հասարակական շենքերը գտնվում էին քաղաքի կենտրոնական մասում 2:  Նրանք սկսեցին քարե աղյուսով տներ կառուցել, գյուղերից դուրս հողմաղացներ բացել, իսկ ավելի ուշ գյուղերում խանութներ բացվեցին, ինչպես նաև եկեղեցիներին կից տեղական դպրոցներ: Եկատերինա II- ի կողմից թողարկված հռչակագրի առաջին կետի համաձայն `կառավարությունը հոգ է տարել տեղափոխման մասին:  Երկրորդ կետը որոշեց հայերին հավերժ տրված տարածքների սահմանները: Սուրբ Դմիտրի Ռոստովսկու ամրոցի շրջակայքի հողերը տրվում են հայերին, բացառությամբ 3000 դեզիատինի, որոնք ամրոցում մնում են որպես արոտավայր:  Հայերը իրավունք ունեին Դոն գետում ձուկ որսալ վերոհիշյալ հողերի սահմաններում, բացառությամբ գետի ¼ մասի, որը առանձնացված էր տեղական ձկնորսության համար 3:  Առաջին տարին որբերը կստանային սնունդ, սերմեր, անասուններ, տնտեսության համար անհրաժեշտ այլ օգնություն, որը կվերադարձնեին 10 տարի հետո, կալվածքներ կառուցելու համար փայտանյութ, անհրաժեշտ շինանյութերը կտրամադրվեին անվճար:   Նրանք, ովքեր իրավունք ունեին վերապահել իրենց հողի վրա կառուցել կրպակներ, շտեմարաններ, ինչ ուզում էին:   Մտադրության նամակի 4-րդ կետը վերաբերում է կրոնի խնդրին:   Պետրոս Մարկոսյանին հանձնարարվել է հոգալ Crimeanրիմի հայերի ողջ համայնքի կարիքները կյանքի համար:   Թույլատրվել է կառուցել եկեղեցիներ, զանգակատներ, ազատորեն կատարել հայկական եկեղեցական ծեսեր `գտնվելով Մայր Աթոռի տիրապետության տակ:   Կանոնադրության 3-րդ հոդվածը հայերին դասում է որպես պետության ռեզիդենտ:  Հայերը 10 տարի ազատված էին հարկերից:  Կանոնադրության 5-րդ հոդվածի համաձայն, պետք է ստեղծվեր մագիստրատուրա, որը պետք է ընտրովի գործեր ազգային «օրենքի» սովորույթների համաձայն:   Նույն սկզբունքով ՝ հայերին իրավունք էր տրվել ազատ առեւտուր իրականացնել ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ արտերկրում:  Հայերին թույլատրվեց նոր նավեր կառուցել իրենց հաշվին, գինիներ և ֆրանսիական օղի (շամպայն) արտադրել 4:   Այլ կերպ ասած, խրախուսվեց զարգացնել բոլոր տեսակի արդյունաբերությունները `ըստ իրենց ցանկությունների և կարողությունների: Այսպիսով, Նոր Նախիջևանի հայաշատ գաղութը, համաձայն կայսերական հրովարտակի և իրեն տրված արտոնությունների, դարձավ ինքնավար ՝ ստեղծելով ներքին կառավարման կառույցներ ՝ հիմնվելով ազգային ավանդույթների վրա:  Անկախության գրեթե հարյուր տարվա ընթացքում Նոր Նախիջևան 1 «Հայկական Рога России.  Պատմություն, մշակույթ, ընդհանուր եզրեր », էջ: 266.3 Միքայելյան Վ., Էջ 380: 4 Գալոյան Գ., Հայաստանը մեծ տերությունների աշխարհիկ դիմակայություններում (16-րդ դարից 1917 թվականներ), Երեւան, 2004, էջ. 139: «Բարձրագույն մրցանակի» կողմից հաստատված ինքնավարությունը պայքարն էր, որի հետ գաղութը պայքարում էր գոյատեւման համար:   Նոր Նախիջևանի հայ մագիստրատուրան բացվել է 1780 թվականին: Արտոնության հռչակագրի 5-րդ հոդվածի հիման վրա: Այն ընդգրկում էր քաղաքի և գյուղերի վարչական բոլոր հաստատությունները:   Դատավարությունն իրականացվել է «Հայ դատարանների գրքի» հիման վրա, որը ստորագրվել է 1782 թվականին: Հ.-ն Աստրախանից բերեց Նոր Նախիջևանը: Արղության Բացի աշխարհիկ կառավարությունից, կազմավորվում է գաղութի խնամքի բաժինը:   1781 Հին հայկական եկեղեցական կանոններից հավաքածու պատրաստելով և այն հարմարեցնելով ռուս-հայկական կյանքի տեղական պահանջներին: Արղությանը սահմանում է դատարանի կանոնները:  Հ. Արղությանի կողմից սահմանված կանոնները բաղկացած էին վեց մասից. Դրանք վերաբերում էին եկեղեցական հոգևորականության պարտականություններին և լիազորություններին, ժողովրդից եկամուտներ հավաքելու կարգին, Երուսաղեմից միանձնուհիներին և դատարանի կառավարման եղանակին:   Գերագույն դատարանի կանոնադրության համաձայն ՝ ռուսահայերի առաջնորդը փորձեց կարգավորել հարաբերությունները եկեղեցու և աշխարհիկ կառավարության միջև 1: Հ.Արղությանը կազմեց «Ուխտի միաբանություն» վերնագրով 13 հոդվածներից բաղկացած կանոնադրություն, որի հիման վրա 1795 թ. Մայիսի 26-ին կազմակերպվում է հոգաբարձությունը `քաղաքի դուման կամ պառլամենտը 2: Նոր Նախիջեւանի քաղաքային խորհրդարանը բաղկացած էր 24 հոգաբարձուներից, որոնք երեք տարի ժամկետով ընտրվեցին հայ հասարակության «պատվավոր» քաղաքացիներից ՝ հինգ մագիստրոս դատավորներից:   Հոգաբարձուը պետք է հոգ տանի քաղաքի բարելավման, ճանապարհների և կամուրջների կառուցման, քաղաքապետի ֆինանսական հաշվետվության ստուգման մասին:   Այն կատարեց իր պարտավորությունները ժողովրդի մեջ պահպանված սովորույթների և սկզբունքների համաձայն, որոնք 1817-ին ամփոփված են 39 գրված հոդվածներում: Փաստորեն, Crimeanրիմի հայերի միգրացիան ՝ Նոր Նախիջևանի հիմնադրումը ինքնաբուխ չէր, այլ կազմակերպված էր Ռուսաստանի կառավարության կողմից, պայմանավորված էր Ռուսաստանի տնտեսական և ռազմաքաղաքական նկրտումներով:  Դատելով այն փաստից, որ 1894 թվականին հայերը Դոն Նախիջևանում կանգնեցրեցին Եկատերինա Երկրորդի հուշարձանը, կարելի է կարծել, որ նա հայերի նկատմամբ բարյացակամ վերաբերմունք ուներ:  Արձանի պատվանդանին կար մի գրություն. «Երախտապարտ հայոց Եկատերինա կայսրուհուն», հուշարձանի կառուցման տարի, Հ. Արղությանի քանդակը և Նախիջևանի զինանշանը:  Կամ արձանը ոչնչացվել է խորհրդային շրջանում, բայց հետխորհրդային շրջանում այն ​​վերականգնվել է տեղի հայերի կողմից 3: Արթուր Վարդանյան ՀԱՆIMEԱԳՈՐ ՀԱՅԵՐԻ ՎԱIGԱՌՈՒՄԸ ԵՎ ՆՈՐ ՆԱԽԻՉԵՎԱՆԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄ Հիմնաբառեր. Crimeanրիմի հայերի գաղթ, 1768-1771: Ռուս-թուրքական պատերազմ, Եկատերինա Երկրորդ, Նոր Նախիջևան, Գ. Պոտեմկին: ։

Աշխատանքում  ներկայացվում  է,  որ  ղրիմահայերի  գաղթը  և  Նոր  Նախիջևանի  հիմնումը  կազմակերպվել  են  Ռուսական  կայսրության  տնտեսական  և  քաղաքական  շահախնդրություններից ելնելով։
