ԿԼԻՄԱՅԻ ԸՆԹԱՔԻ ՎԵՐԼՈՒՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ (ՀՀ ՕՐԻՆԱԿ) Յուրաքանչյուր մեթոդաբանական խնդիր հիմնված է իր տեսության, ուսումնասիրվող օբյեկտի տարբեր բարդության և մի շարք այլ հարակից գիտությունների տեսական չլուծված հարցերի վրա: Աշխարհագրական գիտությունները, ներառյալ կլիմայագիտությունը, սերտ կապ ունեն այլ բնական գիտությունների հետ, հաճախ այդ գիտությունների ուսումնասիրության օբյեկտների բախման գոտում: Որպես կանոն, կլիման բարդ աշխարհագրական երեւույթ է, որը ձևավորվում և փոխվում է մթնոլորտային, օվկիանոսային, ցամաքային-սառցե համակարգերի և Արեգակի ջերմային էներգիայի փոխազդեցության արդյունքում, դրանցից որևէ մեկի հարաբերական անհավասարակշռության արդյունքում: համակարգեր   Հետեւաբար, կլիմայագիտությունը բարդ գիտություններից մեկն է, այն ունի տարբեր ուսումնասիրությունների, ինչպես նաև մեթոդական խնդիրների և խնդիրների լուծման անհրաժեշտ համակարգված մոտեցում [8, 9]: Դեռ Գալիլեոյի օրոք գիտական ​​նվաճումները հիմնված էին տեսության և փորձի փոխհարաբերության վրա:  Այս փոխազդեցության արդյունքում էր, որ 19-րդ դարում `նախորդ դարի սկզբին, ակնհայտ դարձան բնական գիտությունների ոչ միայն էմպիրիկ, այլ նաև տեսական նվաճումները:  Այդ իմաստով, կլիմայագիտության «իրավիճակը» բավականին բարդ է:  Այն համարվում է «փորձարարական» գիտություն [9, 10]:  Դա գիտության ամբողջական ճյուղ է, որն ուսումնասիրում է Երկիր մոլորակի վրա հարյուր միլիոնավոր տարիների համընդհանուր երեւույթների արդյունքում առաջացած կլիմայական դրսեւորումները:  Այս առումով անհնար է ցուցադրել հիմնարար միակողմանի գիտական ​​մոտեցում: Փաստորեն, Երկիր մոլորակի կլիմայի ուսումնասիրությունն այսօր շատ խնդիրներ ունի `կապված այլ ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական և այլ ոլորտներում նույնիսկ աննշան անորոշությունների հետ:   Կլիմայական համակարգի բարդությունը պահանջում է վիճակագրական մեթոդների օգտագործում `տարածության և ժամանակի տարբեր մասշտաբներով կլիմայի տարրերի քանակական հարաբերակցությունը որոշելու համար: Կլիմայի հետազոտություններում վիճակագրական մեթոդների կիրառման մեթոդաբանությունը շատ ավելի բարդ է, քան մի շարք այլ գիտություններում:  Դրա հիմնական պատճառները հետևյալներն են. [8] Կլիմայի հետազոտություններում հազվադեպ է հնարավոր իրական փորձ կատարել: Անկախ տվյալները կարելի է ձեռք բերել միայն դինամիկ մոդելների միջոցով, որոնք կարող են օգտագործվել որոշակի կլիմայական համակարգ նկարագրելու համար, և անհայտ ճշգրտությամբ, կլիմայի գրեթե բոլոր ուսումնասիրությունների տվյալները կապված են տարածության և ժամանակի հետ, որոնց ուսումնասիրությունը բավականին դժվար է: նույն ժամանակ Այս երկու խնդիրների պատճառով դժվար է պատասխանել այնպիսի կարևոր հարցի, թե ինչպես կարելի է ճշգրիտ տեղեկատվություն ստանալ ուսումնասիրված կլիմայի ֆենոմենի վերաբերյալ:  Մեթոդական այս այլ չլուծված խնդիրները հանգեցնում են մի շարք անճշտությունների, որոնց լուծումը համարվում է կլիմայագիտության առջև ծառացած կարևորագույն խնդիրներից մեկը: Այսպիսով, փաստորեն, նույնիսկ գիտության և տեխնոլոգիայի ժամանակակից զարգացման պայմաններում, կլիմայագիտության ոլորտում կան բազմաթիվ չլուծված հարցեր, որոնց մի մասը լուծվում է, իսկ մյուս մասն էլ ավելի ու ավելի է խնդրահարույց դառնում այս ոլորտի գիտնականների համար: Ելնելով այս կամ այն ​​մեթոդաբանական խնդրից ՝ մեր կողմից օգտագործվող ուսումնասիրության մեթոդները հիմնավորվում են նրանով, որ դրանք ունեն ՝ 1. բարձր ճշգրտություն ապահովելու հիմք. 2. ուսումնասիրությունների արդյունքում ճշգրիտ եզրակացություններ տալ շարքի արհեստական ​​ընդհատումների, պատահական ընդհատումների մասին. 3. դրանք հնարավորություն են տալիս որոշելու սերիայի փոփոխության բնույթը: Աշխատանքն օգտագործում է Chronostat ծրագրակազմի փաթեթը [6], որն իր մեջ ներառում է մի շարք մեթոդներ, ներառյալ ավտոկորելացիան, քայլային կապը, Bouisand- ի վիճակագրությունը, Pettitt թեստը, Bayesian (Լի Հեղինյան) կարգը [1, 2, 5, 7] [3] Ուսումնասիրությունների և վերլուծությունների արդյունքում մենք ընտրել ենք աստիճանի փոխկապակցվածության և հուբերտիզացիայի մենթալացման ընթացակարգ: Այս մեթոդների հիմքում ընկած է սերիայի փոփոխության ուսումնասիրությունը, որը տրվում է վարկածի առաջարկով (H0), որի ընդունումը կամ մերժումը որոշում է շարքի փոփոխության բնույթը:  Գիտական ​​հետազոտությունների համար մենք օգտագործել ենք վերը նշված թեստերի 95% վստահության մակարդակը (կամ ճշգրտությունը): Աստիճանաբար փոխկապակցվածությունը կարող է օգտագործվել անընդմեջ փոփոխության առկայությունը հայտնաբերելու, ինչպես նաև հաշվարկված փոփոխականի արժեքը ստանալու համար, որը ցույց է տալիս շարքում հայտնաբերված փոփոխության հուսալիության աստիճանը:   Վերջինիս նշանը որոշում է տողի փոփոխությունը դրական է, թե բացասական, մինուսը նշում է տողի բացասական փոփոխության միտում, իսկ գումարածը `դրական: Հուբերտի հատվածացման կարգը հիմնված է շարքի m հատվածների (հատվածների) պառակտման մեթոդի վրա (m> 1):  Այսպիսով, միջին հաշվարկված արժեքը էապես տարբերվում է յուրաքանչյուր հատվածի միջին արժեքից:  Այս ընթացակարգը համարվում է ստացիոնար թեստ:  Եթե ​​ընթացակարգը ընդունելի չէ, սեգմենտացիայի կարգը մեծ է կամ հավասար է 2-ի, ապա H0 վարկածը (ստացիոնար շարքի համար) համարվում է ընդունված [3], ինչը նշանակում է, որ տվյալ ժամանակահատվածում շարքի փոփոխության միտում չկա: Հուբերտի սեգմենտացիայի կարգի միջոցով մենք ուսումնասիրեցինք կլիմայական շարքերի «ընդհատումը», որի շնորհիվ որոշվեց սերիայի միջին «ընդհատման» արժեքները:   «Ընդհատում» -ը սահմանվում է որպես ժամանակագրական կարգի միջին արժեքի պատահական փոփոխության հավանականություն, որը սկսվում է ցանկացած կետից:  Սա տալիս է սերիայի ոչ միայն որակական, այլ նաև քանակական գնահատական:  Սա նշանակում է, որ այս մեթոդի օգնությամբ մենք ստանում ենք սերիայի միջին արժեքի փոփոխության քանակական արժեքը հիմնական «ընդհատումից» հետո: Բացի վերոնշյալ մեթոդներից, մենք նաև օգտագործել ենք R Studio վիճակագրական ծրագրային փաթեթի որոշ ծրագրեր (մասնավորապես ՝ Mann-Candelltest) կլիմայական շարքերը ուսումնասիրելու, միատարրության, պատահականության, ընդհատումների երևույթները հայտնաբերելու, վերլուծելու, գնահատելու և համապատասխան եզրակացություններ անել: Mann-Kandell թեստը լայնորեն օգտագործվում է բնական գիտություններում; այն օգտագործվում է տվյալների երկար շարքի վերլուծության համար ՝ ուսումնասիրելով սերիայի n անդամների միջև ինքնալուսակցական կապը. ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում դրանց փոփոխության բնույթը: Այնուամենայնիվ, Mann-Kandell թեստի օգտագործմամբ շարքը վերլուծելուց առաջ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել սերիայի lag-1, r ավտոկորելացիայի արժեքները ՝ օգտագործելով հետևյալ բանաձևը. [4] Այն օգնում է նույնականացնել սերիայի հաջորդական անդամների կապը, կամ փոփոխության բնույթը նշելով:   Հաշվարկների արդյունքում ստացված տվյալները -1-ից +1-ի սահմաններում են:  + 1-ին ձգտելը նշանակում է, որ կա դրական հարաբերակցություն, իսկ -1-ի համար `բացասական: Այս մեթոդի միջոցով գրաֆիկները տրվել և վերլուծվել են բոլոր կայարանների համար: Ըստ Mann-Candell թեստի, եթե սերիան ունի lag-1 ավտոկորելացիա, սերիայի անդամները ենթակա են վերահաշվարկի ՝ օգտագործելով հետևյալ բանաձևը. Ահա Mann-Kandelli թեստի արդյունքները: Քենդալի փոխհարաբերության գործակիցը (τ. Քենդալի տաուն) ապահովում է միապաղաղ կապ ընդհանուր ոչ պարամետրային հարթության հետ:  Կապը կոչվում է միապաղաղ, քանի որ X գործակիցը, որը տեղի է ունենում X կամ Y շարքում (այս դեպքում ՝ տարիները և դիտարկված օդերևութաբանական տվյալները), տեղի է ունենում միանման վերափոխումների արդյունքում τ գործակիցը:   Այս գործակիցը որոշում է երկու փոփոխականների միջև հարաբերությունների ուժը: Kandell աստիճանի փոխկապակցման գործակիցը տրվում է հետևյալ կերպ. [4, հավասարություն 1.5], որտեղ S- ն Kandell- ի միավորն է, որոշվում է հետևյալ բանաձևով, որտեղ նշանը () նշանի ֆունկցիան է, իսկ D- ը S- ի հնարավոր առավելագույն արժեքն է  Այն դեպքում, երբ երկու X և Y շարքերում կապեր չկան, ապա S պարամետրը ցույց է տալիս սերիայի փոփոխությունը, իսկ նշանը `սերիայի փոփոխության դրական-բացասական միտում:  Ընդհանրապես, եթե ti մեծության մեջ կան nx միացումներ, որտեղ շարքում i = 1,…, nx X, ny կապեր ui չափի մեջ, որտեղ i շարքում i = 1,…, ny, ապա որտե՞ղ: Այն դեպքում, երբ աստիճանական հարաբերություններ չկան, [4] հայտնի է, որ ըստ H0 վարկածի, S- ի բաշխումը կարող է որոշվել նորմալ բաշխմամբ `շեղվելով միջին զրոյից, որտեղ n≥10: Հաշվի առնելով n- հաջորդականության Z շարքի ժամանակը, որտեղ t = 1, .., n, Mann- ը (1945) առաջարկել է օգտագործել մոմի աստիճանի փոխկապակցվածությունը `միատարր փոփոխությունը ստուգելու համար: Անփոփոխ զրոյական վարկածը (H0) ենթադրում է, որ Z շարքում, որտեղ t = 1,… .., n, անդամներն ունեն անկախ բաշխում: Z = 0 եթե S = 0 եթե S> 0 եթե S <0 Մեթոդում կա ևս մեկ այլ պարամետր, որը առավելագույն ուշացման ժամանակահատվածն է: Եթե ​​դա Նշանակության մակարդակից 95% -ից պակաս է, α – ը հավասար է 0,05-ի, ապա H0 վարկածը մերժվում է, ինչը նշանակում է, որ շարքում փոփոխություն (միտում) կա: Կիրառական մեթոդաբանությունը հիմնված է ընդհատվող տվյալների վերլուծության, համակարգված մոտեցման, ամբողջականության, առանձնահատկության, բարդության, բազմազանության և այլնի վրա: Ինչպես արդեն նշվեց, այս մեթոդներն առաջին անգամ օգտագործվել են մեր կողմից `Հայաստանի շուրջ 41 օդերևութաբանական կայանների երկարաժամկետ միջին ջերմաստիճանային շարքերի վերլուծության համար (1961-2012):  Մեթոդների կիրառման արդյունքում նկատվել է փոփոխությունների նկատելի օրինաչափություն, որը վերլուծվել է ՝ հաշվի առնելով կայանների աշխարհագրական դիրքը, տեղագրական բազմազանությունը, ռելիեֆի լեռնային բնույթը և այլն: Ըստ Mann-Kandelli թեստի արդյունքների ՝ H0 (զրո) վարկածը մերժվում է ուսումնասիրված կայանների 24 շարքերի համար, այսինքն ՝ կա միտում, որը միանշանակ դրական է (նկ. 1):  Մյուս 17 կայարաններում փոփոխություն չի նկատվել:  Առավել հուսալի արդյունքներ են ստացվել Երևան / Արաբկիր (p = 0.000826, = 0.327267) և Եղեգնաձոր (p = 0.001765, = 0.343236) կայարանների համար:  Ստացված արդյունքների համաձայն `Հայաստանում հնարավոր է առանձնացնել մի քանի մարզեր` փոփոխության կամ չփոփոխման գոտու սահմաններում:  Հայաստանի տարածքում փոփոխությունների գոտին զբաղեցնում է մոտ երկու անգամ ավելի մեծ տարածք, քան չփոփոխվող գոտին:   Անփոփոխ կայարանների մեծ մասը (8 կայարան) տեղակայված են Արագունի սարահարթի հարավային, արևմտյան և հարավ-արևելյան մասում, Սանա լճից հյուսիս-արևելք, Արեգուն լեռնաշղթայի հարավ-արևելյան լանջերին, մասամբ: Ըստ Հուբերտի սեգմենտացման կարգի, վերջին 5 տասնամյակների ընթացքում ուսումնասիրված 41 կայաններից ոչ մեկում օդի ջերմաստիճանի բացասական շեղում չի նկատվել:  Դիտարկված 32 կայարաններում ջերմաստիճանի բարձրացումը 0.23˚C է (նվազագույն աճը նկատվել է Shamb- ում) մինչև և 1,44˚C C (առավելագույն աճը նկատվել է Ապարանում):   Ինչպես ցույց է տրված աղյուսակ 2-ում, 1˚C- ից բարձր աճ է նկատվել Ապարանի, Արմավիրի, Եղվարդի, Մերձավանի, Մեղրիի, Ուրցաձորի, Երջան / Արաբկիրի, Գորիսի, Աշոցքի, Բագրատաշենի և Եղեգնաձորի կայարաններում, մինչև 1 ջերմաստիճան այլ կայաններում:   Ավելին, Արմավիրի, Մերձավանի, Մեղրիի, Ուրցաձորի, Երջան / Արաբկիրի, Բագրատաշենի «Եղեգնաձորի կայարանները գտնվում են ծովի մակարդակից մինչև 1200 մ բարձրության վրա» ունեն չոր մերձարևադարձային կլիմայական պայմաններ:   Դա նշանակում է, որ չոր կլիմայական պայմաններով համեմատաբար ցածրադիր լեռնային շրջաններն ավելի խոցելի են կլիմայի փոփոխության համար:   Հատկանշական է նաև, որ 1994 թ.-ին փոփոխությունից հետո դիտարկված կայարաններում փոփոխությունը բավականին մեծ է, որը շրջադարձային է համարվում 19 կայանի համար (նկ. 2): Գծապատկեր 1. Հայաստանի Հանրապետությունում 1961 թվականից մինչև 2012 թվականը օդի ջերմաստիճանի փոփոխությունների բնույթը `համաձայն Ման-Կանդելի փորձարկման արդյունքների: Օգտագործելով Հուբերտի մասնատման կարգը, հնարավոր է իրականացնել ոչ միայն որակական, այլ նաև քանակական վերլուծություն:   Այս մեթոդով կարելի է գնահատել տողի փոփոխության բնույթը `ունենալով շրջադարձային տարի կամ տարիներ, որից հետո տողի միջին արժեքը կտրուկ փոխվում է:   Մենք առանձնացրել ենք միջին ջերմաստիճանի փոփոխության տասնամյա ժամանակաշրջանները, ըստ որի ուսումնասիրված կայաններից 3-ի համար ջերմաստիճանի միջին փոփոխությունը նկատվել է 1970 թվականից հետո (Արմավիր, Արարատ և Աշտարակ), 2-ի համար 1980 թվականից հետո (Եղվարդ և Գավառ) 3-ից հետո 21-րդ դարի առաջին տասնամյակը (Ամասիա, Ապարան և Մասրիկ), 1990-ականներից հետո 24-ի համար, իսկ 9-ի համար `ոչ մի փոփոխություն:   Սա խոսում է այն մասին, որ 1990-ականներից ի վեր Հանրապետության տարածքի մեծ մասում նկատվում է ջերմաստիճանի փոփոխություն:   Առանձնացնենք մի հանգամանք, որ 19 կայաններից 24-ում օդի ջերմաստիճանի տարեկան տարեկան երկարատև արժեքները կտրուկ փոխվել են 1994 թ.-ին: այն ժամանակ: Ըստ աստիճանական փոխկապակցվածության արդյունքների վերլուծության, կարող ենք ասել, որ Հանրապետության տարածքի մեծ մասում 1961-2012 թվականներից գրեթե 78% (արտահայտված որպես կայանների քանակի տոկոս): Տարեկան միջին տարեկան ջերմաստիճանը փոխվել է, իսկ մնացած 22% -ը գրեթե անտարբեր է փոփոխության նկատմամբ:  Արդյունքում ստացված փոփոխությունները դրական են բոլոր 32 կայանների համար, ինչը նշանակում է, որ Հայաստանի տարածքում երկարատև օդի միջին ջերմաստիճանը որոշակի աճի միտում ունի կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում, և տարածաշրջանը կարելի է համարել բավականին խոցելի (նկ. 3) , Գծապատկեր 2. Հայաստանում օդի ջերմաստիճանի վերլուծություն ըստ Հուբերտի Նկար 3. Հայաստանում օդի ջերմաստիճանի վերլուծություն աստիճանական սեգմենտացիայի արդյունքների համադրմամբ Կարելի է ասել, որ բարձրլեռնային գոտիներն ավելի խոցելի են կլիմայի գլոբալ փոփոխության նկատմամբ, քան երկրի համեմատաբար ցածրադիր վայրերը, ինչպես աշխարհում, այնպես էլ Հայաստանում: Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը հատկապես ակնհայտ է դարձել վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում: Ուսումնասիրության արդյունքում հնարավոր է եղել պարզել և գնահատել Հայաստանում օդի ջերմաստիճանի բազմամյա փոփոխության բնույթը `գալով հետևյալ եզրակացությունների. Ուսումնասիրված 41 կայաններից ոչ մեկում չի նկատվել բացասական փոփոխություն, դիտել  Ըստ Mann-Candell թեստի արդյունքների համաձայն, հանրապետության հյուսիս-արևելքում հարավ-արևելքում, որտեղ ավելի տարածված են անտառային լանդշաֆտները, ինչպես նաև Արագածի լեռնազանգվածից դեպի հարավ-արևմուտք, փոփոխություն չի նկատվել գրեթե կրկնեց. բայց ավելի փոքր, անփոփոխ մասշտաբով  ըստ Հուբերտի սեգմենտացիայի, եթե վերլուծենք կայանների աշխարհագրական դիրքը, ակնհայտ է, որ հատկապես Արագածի լեռնալանջի լանջերին, բացառությամբ հյուսիսի, նկատվել է մինչև 0,2 ° C աճ: արևելք-հարավ-արևելք լանջերին, ինչպես նաև Ողջի գետի հովտում:  Այն բարձր է 0.8 ևC- ից հիմնականում հովիտներում և փակ ընկճվածություններում, բացառությամբ որոշ կայանների: Ապագայում տնտեսական և էկոլոգիական լուրջ խնդիրներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է մշակել ավելի լուրջ, հետադապտատիվ հարմարվողականության ծրագրեր ՝ հաշվի առնելով այս կամավոր գիտական ​​ուսումնասիրությունների արդյունքները:  Կարելի է հասկանալ նաև, որ գոյություն ունեցող փոփոխությունները կրում են տարածաշրջանային բնույթ, խիստ պայմանավորված են տվյալ տարածքի մակերևույթով, լանդշաֆտով և միկրոկլիմայական պայմաններով: Գրականություն 5. Լի Ա., Հեղինյան Ս., Միջին մակարդակի տեղաշարժ անկախ նորմալ նորմալ փոփոխականների հաջորդականության մեջ:   A8 Von Storch H., Navarra A., Կլիմայի փոփոխականության վերլուծություն:   Վիճակագրական տեխնիկայի կիրառություններ, Springer9: Փղոսկրի Ափում հոսքի հոսքի ժամանակային փոփոխականության վերլուծություն:   վիճակագրական մոտեցում և ֆենոմենների բնութագրում, http: //www.itia.ntua.gr/hsj/41/hysj_41_06_0959.pdf /. Գործընթացներ, http: //www.wseas.us/e-library/conferences/2012/Rovaniemi/ACACOS/ACACOS-07.pdf/.11. Kendall Rank- ի փոխհարաբերության գործակիցը, https: //www.utdallas.edu/~herve/Abdi-KendallCorrelation2007 Հրաչուհի Գալստյան ԿԼԻՄԱՅԻ ՏԱՐԱՔԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ (ՀՀ ՕՐԻՆԱԿ) ։

Չնայած գիտության և տեխնիկայի այսօրվա բարձր զարգացման մակարդակին՝ կան բազմաթիվ տեսական  և մեթոդաբանական խնդիրներ, որոնք լուրջ նորարարական մոտեցումների կարիք ունեն։
  ՀՀ-ի շուրջ 41 օդերևութաբանական կայանների բազմամյա միջին ջերմաստիճանի շարքերի (1961-2012 թթ.) վերլուծության նպատակով  ուսումնասիրել  ենք  մի  քանի  մաթեմատիկական  և  վիճակագրական  մեթոդներ,  որոնք  հնարավոր  են  զարգացած  տեխնոլոգիական մեթոդների կիրառման շնորհիվ։
  Ըստ բոլոր թեստերի արդյունքների համատեղման և համակարգային մոտեցման՝ ակնհայտ է, որ օդի ջերմաստիճանի փոփոխությունը բավականին բարդ և տարաբնույթ բաշխվածություն  ունի  Հանրապետության  տարածքում։
   Հանրապետության  մի  մասն  աչքի  է  ընկնում  ցայտուն  արտահայտված  փոփոխություններով,  մինչդեռ  մեկ  այլ  մասերում  փոփոխություն  առհասարակ  գոյություն  չունի  կամ  աննկատ է։
  Կլիմայի փոփոխության նկատմամբ հետագա հարմարվողականության բարձրացման համար մենք կարիք ունենք մշակելու, զարգացնելու և կիրառելու մեթոդներ ու ծրագրեր՝ ապագայում լուրջ խնդիրներից հնարավորինս զերծ մնալու ակնկալիքով։
