Արդի կրթական համակարգն ուսանողին դարձնում է սոցիալ-քաղաքականգործընթացների սուբյեկտ, որը սերտորեն զուգակցում է «ազգային քաղաքացու»և «ազատ քաղաքացու» շահերը»։
 «Նոր  աշխարհակարգի»  հաստատման  ներկա  փուլում  արևմտյան  ազատականության բազմաթիվ արժեքներ թափանցում են հայ իրականության ոլորտև էապես փոխում հայի սոցիոմշակութային պատկերացումները։
  Դրա հետ մեկտեղ ՀՀ-ում տեղի են ունենում համակարգային բարդ փոփոխություններ, ժողովրդավարական  ու  ինտեգրման  գործընթացներ,  մասնավորապես Հայաստանիանդամակցությունը ԵՏՄ-ին։
  Բացի դրանից, առկա է ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման հիմնախնդիրը։
  Ահա թե ինչու ներկայում հրատապ է դառնումհայ  ուսանողի  էթնոքաղաքական  մշակույթի  խելամիտ  ձևավորումը,  որը  թույլկտա նրան ոչ միայն ըմբռնել սոցիալ-քաղաքական բարդ գործընթացները, այլևգիտական անաչառ դիրքերից մշակել  ռացիոնալ  մոտեցումներ  խրթին հիմնախնդիրները լուծելու համար։
 Հետազոտության նպատակն է՝ բացահայտել հայ ուսանողության էթնոքաղաքական  մշակույթի  էությունը,  առանձնահատկությունները  և  դրա  ձևավորման  ուղիներն ու միջոցները։
 Հետազոտման  թիրախը  բուհական  ուսանողությունն  է,  իսկ  առարկան՝նրա էթնոքաղաքական մշակույթի տեսանկյունը։
 Աշխատանքում արծարծվել են հետևյալ խնդիրները.1.  բացահայտել  ուսանողի  էթնոքաղաքական  մշակույթի  վրա  ազդող  բացասական գործոնները,2.  լուսաբանել ժողովրդավարական ինստիտուտների և էթնոմշակութային բաղադրիչների  փոխներգործությունը,  քաղաքացիականի  և  ազգային  նույնականության  տարբերակումը,3.  պարզաբանել  ուսանողի  էթնոքաղաքական  մշակույթի  ձևավորումը  կրթական բարեփոխումների համատեքստում։
 Ժամանակակից ուսանողի էթնոքաղաքական մշակույթի բաղադրիչներն են՝ինքնագիտակցությունը, լեզուն, դավանանքը, սովորույթներն ու ավանդույթները, ազգային հոգեկերտվածքը, մենթալիտետը, բարոյական նորմերը, քաղաքական գիտելիքներն ու արժեքները, քաղաքական վարքը, կենսափորձը, քաղաքական կողմնորոշումը։
  Սրանցով են պայմանավորված քաղաքական գործունեության բնույթը և մակարդակը, հատկապես այն դեպքում, երբ դրանք դառնում ենհամոզմունք։
  Ուսանողը՝ որպես հայ էթնոսի ներկայացուցիչ, ունի ոչ միայն ինքնատիպ  անհատական  հոգեկերտվածք,  այլև  էթնիկական  հավաքական  արժեքային կողմնորոշումներ, ուստի պատասխանատվություն է կրում իր վարքի ևգործողությունների համար։
  Ներցեղային բարոյականով Գ.Նժդեհը խորհուրդ էտալիս  նորահաս  երիտասարդությանը՝  մշտահաղորդ  լինել  ցեղի  հավիտենական արժեքներին, աշխարհայացքն էլ ուղղորդել «իր ազգի եւ պետության նպատակներուն, անոր երջանկութիւնը մէկ հատիկ արդարացում ունի՝ զայն ծառայեցնել իր ցեղի երջանկութեան» [1, էջ 151]։
  Սերունդների էթնոքաղաքական մշակույթի ձևավորման վրա առաջին հերթին  գեներով  ներգործում  են  ծնողների արյունակցական-ազգակցական  որակները, կենսակերպը։
  Բացի դրանից, նրանք ժառանգում և յուրացնում են իրենցազգի հավաքական գծերը՝ տաքարյունությունը, խելամտությունը, հյուրասիրությունը, աշխատասիրությունը, ազգայնատենչությունը, օտարամոլությունը, ընտանեապաշտությունը։
 Հայ  ուսանողը,  մտնելով  այլ  էթնոսների  հետ  փոխկապակցության  մեջ,ըմբռնում  է  իր  անհատականության  յուրահատկությունը,  պատկանելությունըորոշակի  էթնոսոցիումին։
   Ուստի  անհատի  ինքնադրսևորումը  սոցիալականգործընթացներում  անհնար է առանց ազգային ինքնագիտակցության։
 Էթնիկականը հայերի համար եղել է որոշիչ, քանի որ նրանք մշակութակենտրոն  են  սեփական  պետության  բացակայության  պայմաններում,  ի  դեմսմշակույթի,  եկեղեցու,  ընտանիքի,  ազգային  կապերի՝  պահպանել  են  ազգայինինքնությունը։
 Սոցիալական  ներկա  միջավայրը,  ուսանողական  լսարանը  փոխում  եներիտասարդի  կենսաբանական  գեները,  «մենք»-ին  տալիս  մշակութային  ուղղվածություն, որը սակավ «շարժուն է ու փոփոխվող, քան քաղաքական ու տնտեսական» [2, էջ 90]։
 Քաղաքական  կյանքից  օտարված,  հստակ  նպատակ  ու  քաղաքականվարք չունեցող երիտասարդը չի կարող ակտիվորեն մասնակցել քաղաքականխայտաբղետ  գործընթացներին։
   Դասախոսի  խնդիրն  է՝  պատրաստել  տեսագործնական  հմտություններ  և  բարոյական  դիմագիծ  ունեցող    մասնագետներ՝ապագա  քաղաքացիական  հասարակության  կերտման  համար։
   Դասախոսիխոսքը «շրթունքի խոսք լինելուց առաջ, սրտի պոռթկումներ են» [3, էջ 9]։
 Ներկայում նկատելի է ուսանողության վստահության կորուստը քաղաքական ինստիտուտների նկատմամբ, որով էլ բացատրվում է կուսակցություններին, ՀԿ-ներին նրա անդամակցելու պասիվ ցանկությունը։
  Ուսանողությունըառանձնահատուկ ակտիվություն չի ցուցաբերում նաև նախագահական, ԱԺ-ի,ՏԻՄ-երի  ընտրությունների  ժամանակ՝  սև  փիառի  (ընտրակեղծիքներ)  գործառման պատճառով, քանի որ ընտրողն ի զորու չէ արտահայտելու իր կամքը,որի արդյունքում հայտնվում են ոչ լեգիտիմ պետական այրեր։
 Սև տեխնոլոգիաներով իշխանություն եկած առաջնորդը հազիվ թե կատարի ժողովրդի խոստումները, ծավալի հայանպաստ գործունեություն, հետևաբարկորցնում է վստահությունը և մեծացնում դժգոհությունն ու վախի մթնոլորտը։
   Ավտորիտար պետություններում իշխանությունների լեգիտիմության անկմանը նպաստում են կոռուպցիան, սոցիալական լարվածությունը, օլիգարխիկների հետ պետական այրերի սերտաճումը, կուսակցությունների փոշիացումը,ընդդիմության և ոչ իշխանամետ կուսակցությունների նկատմամբ ճնշումները,փողերի լվացումը, քրեական տարրերի ակտիվացումը, ընտրակեղծիքները։
 Այս  ամենը  բացասաբար  է  ազդում  ուսանողի  քաղաքական  վարքագծիձևավորմանը,  հոգևոր  արժեքների  գնահատմանը։
   Նա  ինքնօտարվում  է  հայրենիքից՝  հասարակական  բևեռացման  պատճառով։
   Մարդը  հեռանում  է  հարազատ երկրից և դադարում է երկրպագելուց այդ աշխարհագրական և սոցիալմշակութային  տարածքը,  որտեղ  նա  զրկվել  է  բազմաբնույթ  իրավունքներից՝սոցիալ-քաղաքական, մշակութային կյանքին մասնակցելու հեռանկարից։
  Հայրենասիրությունը դառնում է վերացական զգացողություն մի երկրի նկատմամբ,որն իրեն անպաշտպան է թողել։
 Քաղաքական  կյանքից  ուսանողի  օտարանալու  փաստը  պայմանավորվում է նաև քաղաքական լուծումների վրա նրա ունեցած օբյեկտիվ ազդեցությանանհնարությամբ։
 Ուսանողը  դադարում  է  իր  պարտականություններն  ու  իրավունքներըըմբռնող  սուբյեկտ  լինելուց,  երբ  դասախոսը  խլացնում  է  նրա  քննադատականխոսքը և դատապարտում կոնֆորմիզմի, տարերայնության և ինքնամեկուսացման։
   Այդ  դեպքում  ուսանողի  մտածելակերպը,  Դոստոևսկու  բառերով,  չի  հակադրվում «արյան մեջ մտած բարոյական զգացումներին»։
 Եթե  ավագ  սերունդը  կառչում  է  նախկին  կարծրատիպերին,  դժվար  էհամակերպվում  սոցիոմշակութային  նոր  արժեքներին,  ապա  երիտասարդությունը, լինելով ավելի ընկալունակ ինստիտուցիոնալ խումբ, ավելի արագ է համակերպվում կյանքի նոր պայմաններին, մոլեռանդորեն հակված է ընդունելուԱրևմուտքին  բնորոշ  մշակութային  արժեքները,  հատկապես  ազատականությունը։
  Ուսանողությունը հին արժեքները վերաիմաստավորում է և զուգորդումնոր արժեքներին։
 Արդի ուսանողը գտնվում է տրոհված, իրարամերժ արժեքային համակարգերի ոլորտում, որտեղ կան և՛ ազատական մշակույթի, և՛ ավանդական մշակույթիարժեքներ։
 Ուսանողը, չունենալով հարուստ կենսափորձ, խառնիճաղանջ քաղաքական իրավիճակների ազդեցությամբ յուրացնում է երբեմնի կեղծ արժեքներ, իսկբարոյական նորմերը չեն գտնում իրենց լրիվ մարմնավորումը, ուստի նրա մեջառաջանում  է  հոռետեսական,  մերժողական  տրամադրություն։
   Որչափ  բանիմաց ուսանողությունը յուրացնում է արևմտյան տեղեկատվական տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունը, ավելի ու ավելի է կարևորում մեր ազգային հոգևորմշակույթի որակական առանձնահատկությունների պահպանման խնդիրները։
 Արևմտյան կրթական մոդելների հապճեպ արմատավորումը մեր կրթօջախներում հանգեցրել է սոցիոմշակութային աղճատումների, էթնիկական կենսակերպի ձևախեղման, ինքնության կորստին։
  Արևմտյան ազատական արժեքները հայ էթնիկական ինքնությունը չեն վնասում, եթե գործունեության ուղեցույցդառնան համակեցության «ավանդական ազգային-սոցիալական կապերի ինստիտուտները» և սոցիոմշակութային ամբողջական հայեցակարգը։
 Սոցիալ-կրթական ինստիտուտների մարգինալացումը, համազգային գաղափարների  արժեզրկումը,  օտարածին  հայացքների  ներթափանցումը  մեծապես  սրում  են  ներէթնիկական  հակասությունները  սոցիալական  տարբեր  շերտերի միջև։
 Ողջամիտ ուսանողի ազգային մենթալիտետին և հոգեկերտվածքին խորթեն  բուրժուական  սպառողական  հասարակության,  համասեռամոլության,ապազգային կրոնական և աշխարհայնացման կործանարար միտումները։
 Հայկական    սոցիոմիջավայրը,  ներկա  սոցիալական    հարաբերություններն արգասիք են ուսանողի ինքնատիպ  վարքագծի ձևավորման։
  Ուստի, ըստմեր հարցումների, մեր ուսանողների 24%-ը դեմ չէ «ուղեղների արտահոսքին»այն  երկրներ,  որտեղ  մտավոր  մեծ  կարողություն  ունեցող  կադրերին  լավ  ենվարձատրում։
   Արտերկրում  էլ  ծառանում  է  էթնիկական  ինքնությունը  պահպանելու խնդիրը, հայրենիքը տեղափոխվում է հոգևոր ներքին ոլորտ՝ ազգայինլեզու,  բարքեր,  ընտանեկան  ավանդական  հարաբերություններ,  դավանանք,պատմական հիշողություն։
 Ուսանողի  քաղաքական  մշակույթի  ձևավորման  վրա  դրական  ազդեցություն  ունի  ռացիոնալ-լեգալ  առաջնորդի  կերպարը,  որն  առաջնորդվում  էպետական իրավանորմերով և ծավալում է նպատակասլաց գործունեություն՝ իշահ ժողովրդի։
 ՀՀ-ում դեռևս չկա քաղաքակիրթ ժողովրդավարական երկրներին բնորոշմշակույթ,  որը  խթանի  մարդկանց  ազատ  քաղաքական  գործելակերպը։
   Էթնոմշակութային բաղադրիչները հաճախ հակազդում են ժողովրդավարական ինստիտուտների  կայացմանը։
   Պահանջվում  է  կրթօջախներում  տանել  գաղափարադաստիարակչական  ակտիվ  նպատակամետ  աշխատանք  էթնոսի  խայտաբղետ էթնամշակութային՝ սուբկուլտուրաներ ունեցող խմբերում, որպես էթնիկական  մեկ  ամբողջություն՝  մեղմացնելով  նրանց  ուրույն  սոցիոմշակութայինտարբերությունները։
 Առանց  ազգային  արժանապատվության  զգացումի,  ուսանողը  բարոյապես  սնանկ  է։
   Հայ  ուսանողի  մեջ  ներարկվում  է  ոչ  թե  էթնոցենտրիկ  դիրքորոշումը,  այլ  ազգայնականությունը։
   «Ազգայնականությունն  արիստոկրատական է, քանի որ պայմանավորված է ոչ միայն սեփական ցեղի մաքրության պահպանմամբ,  այլև  նրանով,  որ  հասարակության  կառուցվածքի  հիմքում  դնում  էազգային  շահերի  գերակայության    սկզբունքը՝  պետական,  դասակարգային  ուկրոնական սկզբունքների նկատմամբ» [4, էջ 103]։
 Ազգայնականությունը  բացառում  է  այլազգիների  նսեմացումը,  արմատական ազգի գերադասման փորձերը, ազգամիջյան բախումները։
 Հայ  ուսանողի  ինքնագիտակցության  ներքին  մղումներով  մեծանում  էսեփական  ազգի  հետ  ինքնանույնացման  միտումը։
   Ազգային  անկախ  պետության քաղաքացի լինելը էթնիկական նույնականացման հզոր գործոն է։
 Հայ  ուսանողն  այսօր  առաջին  պլան  է  մղում  ազգային  նույնականությունը, ոչ թե քաղաքացիականը, մանավանդ որ պատմական հանգամանքներիբերումով հայ ժողովրդի պատմական Հայրենիքն ու պետությունը ծավալային ուբովանդակային իմաստով չեն համընկնում։
  Ներկա Հայաստանը, դժբախտաբարկազմում է հազիվ մեկ տասներկուերորդը մեր պատմական Հայրենիքի։
 Պետությունը հասարակության քաղաքական կառավարման ձև է և ենթակաէ ժամանակի քաղաքական պահանջներին, իսկ հայրենիքը հոգևոր զգացում է`արյան կանչի հղումով, դուրս է քաղաքական ժամանակի տիրույթից։
  Հայի պետական մտածողությունը մեծ չէ, քանզի շուրջ 10 դար կորցրել է անկախությունը։
 Որչափ հայ  ուսանողը ներքին  հպարտությամբ  իրեն  նույնացնում  է սեփական էթնոսի` որպես միասնական ծագում ու հոգեկան կերտվածք ունեցողուրույն սոցիալ-հոգեբանական խմբի հետ, այնքան իր ազգի խմբային նպատակները և նորմերը խորթ չեն։
  Ազգը կլինի ուժեղ, եթե նրանում զգալի մեծամասնություն են կազմում դրական էթնիկական ինքնանույնացում ունեցող անհատները։
  Արդի ուսանողամետ կրթական մոդելը միտված է դեպի ուսանողի ուսումնառության արդյունավետ վերջնարդյունքի ապահովմանը, որը ուսանողին թույլկտա  ըմբռնել  քաղաքական  երևույթների  բնույթը,  կողմնորոշվել  քաղաքականիրավիճակների բարդ հորձանուտում, վերլուծել հրատապ քաղաքական հիմնախնդիրները  և  առաջարկել  քաղաքական  կոնֆլիկտների  ռացիոնալ  լուծումներ։
 Այլ  կերպ  ուսանողը  դառնում  է  իր  պարտականություններն  ու  իրավունքներնըմբռնող և երկրի բարեփոխումներին ակտիվորեն մասնակցող սուբյեկտ։
 Արդի  կրթական  բարեփոխումներն  ավելի  սերտ  են  դարձրել  բուհումուսանող - դասախոս, ուսանող - դեկանատ փոխհարաբերությունները, կառավարչական  կյանքին  ուսանողների  անմիջական  մասնակցությունը,  նրանց  գիտելիքների  գնահատումն  էլ  դարձել  է  թափանցիկ։
   Արդյունքը  մեծ  է  այն  լսարանում, որտեղ ուսանող-դասախոս փոխհարաբերությունները դառնում են անմիջական, ստեղծված է բարոյահոգեբանական ջերմ և առողջ մթնոլորտ։
 Բարձրագույն  դպրոցն  ուսումնակարգապահական  (ավտորիտար)  հինմոդելից անցնում է ուսանողակենտրոն կրթահամակարգին, որը թույլ է տալիսուսանողին  դառնալ  կրթական  և  դաստիարակչական  գործընթացի  սուբյեկտ։
 Ինտերակտիվ  (փոխներգործուն)  մեթոդներով  ուսանողներն  ընդգրկվում  ենգործնական  աշխատանքների  մեջ`  զարգացնելով  վերլուծական-քննախուզական  մտածողությունը։
  Ուսանողը  քննադատական  մոտեցմամբ  ազատ  արտահայտում է իր տեսակետը և ուշիմ լսում ներհակ կարծիք արտահայտող կուրսընկերոջը,  մտնում  երկխոսության  մեջ։
   Դրան  մեծապես  նպաստում  է  հարց  ուպատասխանի  ինստիտուտի  կազմակերպումը։
   Ուսանողը  քաղաքական  սուբյեկտի  իր  դերը  կատարում  է  ոչ  միայն  ուսանողական  խորհրդի,  ՀԿ-ների  միջոցով`  ունենալով  որոշակի  խնդիրներ  և  իրավասություններ,  այլև  անհատապես` որպես քաղաքացի և անհատականություն, իրեն բնորոշ աշխարհըմբռնմամբ,  համոզմունքներով,  խառնվածքով  և  գործելակերպով։
   Ուսանողականխորհուրդն սկսում է դառնալ ուսանողի «ականջը, աչքը և ձայնը»։
 Ուսանողի  էթնոքաղաքական  մշակույթի  ձևավորմանը  նպաստում  էմշակութային    թրենինգը,  որը  մասնավորապես  հարստացնում  է  էթնոմշակութային գիտելիքները և զարգացնում սոցիալ - հոգեբանական ձեռներեցությունը։
 Արևմուտքը որչափ էլ ճգնի մեզ աջակցել կրթական համակարգի բարեփոխումների  գործում,  այսուհանդերձ  այն  ի  վիճակի  չէ  սկզբունքորեն  լուծելումեր ազգային կրթական հիմնախնդիրները։
  Բանն այն է, որ ուսումնական ծրագրերում  անչափ  նվազել  են  սոցիալ-էթնիկական  բովանդակությամբ  թեմաները,հայեցի դաստիարակության նկատմամբ համալիր մոտեցումը։
  Համանման պայմաններում որոշ ուսանողների թվում է, թե որքան հեռանանք ազգայինից, անչափ կմոտենանք համամարդկայինին։
 Հ. Շիրազը, դատապարտելով այդ մոտեցումը, տաղանդի մեծ ուժով արտահայտել է ազգայինից դեպի համամարդկայինն ընթացող գաղափարը.Իրավ, ա՛զգ իմ, քո պատվաստովԹող նստեմ նավն իմ երգի,Թող Մասիսի առագաստովԴուրս գամ ծովերն աշխարհքի [5, էջ 36]։
 Միայն նման մոտեցումը թույլ կտա զուգակցել «ազգային քաղաքացու» և«ազատ քաղաքացու» շահերը [6, էջ 46], հաղթահարել նրանց միջև անջրպետը։
 Յուրաքանչյուր  ազգային  միայն  կատարելության  ուղիով  է  դառնում  համամարդկային։
  Ազգային պատյանի մեջ պարփակվելով՝ անհնար է կայանալ որպեսլիարժեք ազգային պետություն։
 Համամարդկային  և  ազգային  շահերը  մշտապես  և  հնարամտորեն  ենզուգակցվել մեր ինքնության մեջ։
  Օտար արժեքները ստեղծագործաբար յուրացնելու հատկությունը եղել է մեր կենսունակության հիմքերից մեկը, որի շնորհիվգոյատևել ենք դարերի ընթացքում։
  Սակայն օտարի նկատմամբ կույր հավատըխարխլում է հայկական ոգին։
  Հայոց անկախ պետականության շահերը հրամայաբար պահանջում ենբուհական ուսուցումը կազմակերպել այնպես, որ պահպանվի ուսանողի ազգային  դիմագիծը,  և  ձևավորվի  ժողովրդավար  հասարակության  լիարժեք  քաղաքացի։
   Իսկ  այդ  հնարավոր  կլինի  այն  դեպքում,  երբ  Արևմուտքից  բերված«քաղաքացիական  հասարակության»  հայեցակարգը  ստեղծագործաբար  յուրացվի և հարմարեցվի մեր ազգայինին։
 Այսպիսով,  մոնոէթնիկ  ՀՀ-ում  պետք  է  գործառնի  այնպիսի  կրթականհամակարգ, որը ուսումնական գործընթացում կհամակցի  արդի բոլոր միջոցները և կձևավորի ուսանողի էթնոքաղաքական մշակույթը։
 Վերջինս ունի երկու կողմ՝ տեսական և գործնական։
  Այն թույլ կտա գլոբալացման  պայմաններում  պահպանել  էթնիկական  ինքնությունը՝  բացառելովէթնոցենտրիզմը, մշակութային ինքնամեկուսացումը, միջէթնիկական շփումներում յուրացնել  դրական փորձը։
 Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն 1.  Նժդեհ Գ., Հատընտիր, Եր., «Հայաստան» հրատ., 2001, 405 էջ։
 2.  Շիրինյան  Լ.,  Նոր  աշխարհակարգը  և  Հայաստանը,  Եր.,  «Լուսակն»  հրատ.,2006, 208 էջ։
 3.  Նժդեհ Գ., Ասույթներ, Եր., «Նախիջևան» հրատ., 2002, 96 էջ։
 5.  Շիրազ Հ., Երկերի ժողովածու 5 հատորով, Եր., «Սովետ գրող» հրատ, հ.2, 1982,352 էջ։
 6.  Հարությունյան Է., Ազգային ինքնություն և կյանքի մշակույթ (հատուկ դասընթաց. Ուսումնական ձեռնարկ), Եր., «Մակմիլան-Արմենի» հրատ., 2004, 152 էջ։
 Տեղեկություններ հեղինակի մասինՀախվերդյան Վարդան Տաճատի – փիլիսոփայական գիտ. թեկն., դոցենտ, Գյումրու Մ.Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի դասախոս։

Աշխատանքում դիտարկվում է ուսանողի էթնոքաղաքական մշակույթի ձևավորումը, որի ընթացքում տեղի է ունենում ավանդական և ազատական արժեքների  ներգործություն։
   Էթնիկական ինքնության պահպանման  համար  կարևոր  գործոններն ավանդական ազգային սոցիալական կապերի ինստիտուտներն են։
   Հայկական  բուհերի  խնդիրն  է՝  ձևավորել  ուսանողի  մեջ  ոչ  թե  էթնոցենտրիզմ,  այլ  ազգային  մտածողություն,  որը  զարգացնում  է  սեփական  ազգի  հետ  նույնականացման ձգտումը, ավելին՝ խթանելով նրա կենսունակությունը։
