Գիտ. ղեկ.՝ տ.գ.թ., դոց. Ս. ՆահապետյանԼեռնային  Ղարաբաղի  Հանրապետության  տնտեսության  իրականհատվածի  կազմակերպությունների  ֆինանսավորման  հետ  կապվածխնդիրների  լուծումը  պահանջում  է  ժամանակակից  մեթոդների  և  մեխանիզմների մշակում և ներդրում։
 Ներկայումս  ԼՂՀ  տնտեսության  մասնավոր  հատվածի  կառուցվածքնունի  հետևյալ  տեսքը.  2014  թ.  բիզնես  ռեգիստրում  հաշվառված  տնտեսվարող սուբյեկտների ընդհանուր քանակի մեջ 89.4% կազմել են գերփոքր(3654),  7.5%՝  փոքր  (306), 1.5%՝  միջին  (62)  և  1.5%՝  (63)  խոշոր  սուբյեկտները։
 Ինչ  վերաբերում  է  աշխատողների  տեղաբաշխմանը,  ապա  մասնավորհատվածում ընդհանուր զբաղվածների կեսից ավելին` 54.7% բաժին է ընկնում խոշորներին, իսկ գերփոքր, փոքր և միջին սուբյեկտներին` համապատասխանաբար  15.5%,  20.0%  և  9.8%։
   Արտադրության  ծավալն  այս  կազմակերպությունների  միջև  բաշխվում  է  հետևյալ  կերպ`  26.4%  բաժին  էընկնում  գերփոքր,  20%՝  փոքր,  11.2%՝  միջին  և  41.8%՝  խոշոր  ընկերություններին1։
   Իսկ  եթե  հաշվի  առնենք,  որ  ստեղծվող  փոքր  և  գերփոքրկազմակերպությունները միջինում գործում են ընդամենը 2.5 տարի, ապակարելի է եզրակացնել, որ մեր տնտեսությունում գերփոքր և փոքր տնտեսվարող սուբյեկտները բավական թույլ են զարգացած, իսկ միջին սուբյեկտները  դեռևս  կայացման  խնդիր  ունեն։
   Ուսումնասիրությունները  ցույց  ենտվել,  որ  փոքր  ձեռնարկությունների  թույլ  զարգացվածության  հիմնականպատճառներն են`1.  Թողարկված արտադրանքի ոչ մրցունակ լինելը` պայամանավորված առկահիմնական արտադրական տեխնիկով և տեխնոլոգիայով,2.  Ժամանակակից տեխնիկայի ձեռքբերման համար ֆինանսական միջոցներիբացակայություն և անբավարարություն,3.  Վարկավորման  ոչ  բարենպաստ  պայմանները  խոչընդոտում  են  փոքր  ձեռնարկություններին  օգտվել  դրանից,  մինչդեռ  արտադրական  գործունեությունն՝  ի  տարբերություն  առևտրի,  ավելի  մեծ  ներդրումներ  է  պահանջումշահույթի ստացման համար,4.  Ինքնաֆինանսավորման մեխանիզմների բացակայություն (վարկային միություններ, փոխադարձ ապահովագրման ընկերություններ)։
 1 ԼՂՀ վիճակագրական տարեգիրք, http։
 //stat-nkr.am/։
 Աշխատանքում  առավելապես  դիտարկված  է  հայրենական  տնտեսության  ձեռնարկությունների  ֆինանսավորման  հետ  կապված  խնդիրները։
 Այսօր մեր երկրի տնտեսության կառուցվածքը այնպիսին է, որ և´ խոշոր, և´փոքր  ու  միջին  կազմակերպությունները  իրենց  ֆինանսական  խնդիրներըլուծելու  համար  ունեն  ֆինանսավորման  աղբյուրների  ոչ  մեծ  ընտրությանհնարավորություն։
  Հետխորհրդային Հայաստանում ընտրված քաղաքականությամբ  գերապատվությունը  տրվեց  ֆինանսական  հատվածում  բանկային  համակարգի  կայացմանն  ու  զարգացմանը։
   Եվ  քանի  որ  այսօր  տնտեսության ֆինանսական հատվածում անհամեմատ զարգացած է հենց բանկային  համակարգը,  ուստի՝  տնտեսության  իրական  հատվածի  կազմակերպությունները ֆինանսավորման նպատակով դիմում են բանկային վարկավորմանը։
  Սակայն այստեղ հատկապես փոքր ձեռնարկությունների համարի  հայտ  են  գալիս  մի  շարք  խոչընդոտներ,  որոնք  առավել  նպատակահարմար  է  բաժանել  2  խմբի`  խոչընդոտներ  վարկառու  ՓՄՁ-ների  տեսանկյունից և խոչընդոտներ վարկատու կազմակերպությունների տեսանկյունից։
 Հիմնական խոչընդոտները վարկառու ՓՄՁ-ների տեսանկյունից`  ՓՄՁ-ների` վարկատուի հետ աշխատանքի հիմնախնդիրները հաճախ պայմանավորված  են  ՓՄՁ-ների  ձեռնարկատիրական  գործունեություն  ծավալելու  համար  գործարար  հմտությունների  պակասով,  և  վարկատուների`ՓՄՁ-ներին  վարկավորման  ռիսկայնությունը  գնահատելու  գիտելիքների  ևփորձի բացակայությամբ։
  Բացի այդ ՓՄՁ-ները սովորաբար զուրկ են վարկատուների  նախընտրած  ավանդական  ֆիանանսավորման  ձևերի  համարպահանջվող ռեսուրսներից և վարկային պատմությունից,  շատ  ՓՄՁ-ներ  չունեն  վարկային  պատմություն  և  համապատասխան  ֆինանսական տեղեկություններ,  վարկատուները,  որպես  կանոն,  չեն  առաջարկում  այնպիսի  ֆինանսականգործիքներ,  որոնք  ժամկետայնության,  ծախսերի  և  ապահովման  տեսանկյունից համապատասխանում են ՓՄՁ-ների գործարար կարիքներին,  վարկատուները մեծամասամբ ՓՄՁ-ների վարկավորման փորձ չունեն,  ՓՄՁ-ները հաճախ չեն կարող տրամադրել վարկատուի պահանջած ապահովման միջոցը,  տեղական արժույթով վարկեր կամ չեն տրամադրվում, կամ որպես կանոն,չափազանց թանկ են ՓՄՁ-ների համար,  երկաժամկետ վարկավորման գործիքներ չեն առաջարկվում։
 Վարկատուների  տեսանկյունից  ՓՄՁ-ների  վարկավորման  հիմնախնդիրներն են`  ՓՄՁ-ները հիմնականում վարկի տրամադրման համար հիմք հանդիսացողվարկային  պատմություն  չունեն,  ավելին`  վարկառուները  վարկի  մարմաներկրորդական աղբյուր համարվող համապատասխան ապահովման միջոցչունեն անգամ,  ՓՄՁ-ները  հաճախ  չեն  կարող  կամ  չեն  ցանկանում  վարկատուին  ներկայացնել  վարկի  տրմադրման  համար  պահանջվող  ճշգրիտ  ֆինանսականտվյալներ  Սահմանափակ  և  թանկ  արժեցող  ազգային  արժույթով  վարկերը  մատչելիչեն  ՓՄՁ-ների  համար,  մինչդեռ  արտարժույթով  տրամադրվող  վարկերըայդ  նույն  ՓՄՁ-ների  վարկատուների  համար  անընդունելի  են  ռիսկայնության  տեսանկյունից,  քանի  որ  ՓՄՁ-ները  համապատասխան  արժույթովշահույթ չեն ստանում։
   Բարձր ռիսկայնության պատճառով ՓՄՁ վարկավորումը հաճախ պահանջում  է  վարկային  վարչարարության  առավել  բարձր  աստիճան,  որի  հետևանքով  վարկտուները  ավելի  բարձր  տոկոսադրույքներ  են  սահմանում,որոնք էլ վարկերը դարձնում են ոչ գրավիչ։
 2014  թ.  վերջին  առևտրային  բանկերի  կողմից  տրամադրված  ընդհանուր  վարկերի  35%-ը  (9  039.5  մլն  ՀՀ  դրամ)  կազմել  են  դրամով  տրամադրված և 65% տարադրամով տրամադրված վարկերը1։
 Տնտեսության  մեջ  մասնավոր  հատվածի  ֆինանսավորման  հետ  կապված  վերոնշյալ  խնդիրները  լուծելու  նպատակով  ԼՂՀ  կառավարությանկողմից ստեղծվել է Արցախի ներդրումային հիմնադրամը և Գյուղի և գյուղատնտեսության  աջակցության  հիմնադրամը։
   Այս  հիմնադրամները  մասամբ  սուբսիդավորելով  առևտրային  բանկերի  կողմից  տրվող  վարկերիտոկոսադրույքները ինչպես նաև ինքնուրույն տրամադրելով վարկեր, փոխառություններ՝  նպատակ  են  հետապնդում  առավել  ընդլայնել  տնտեսության  իրական  և  ֆինանսական  հատվածների  կապը։
   2008-2014  թթ.ԳԳԱՀ  կողմից  իրականացվել  է  25  մլրդ  դրամի  աջակցություն՝  որի  գերակշիռ  մասը՝  74%-ը,  կազմում  են  հիմնադրամի  կողմից  տրամադրվածփոխառությունները,  որոնք  տրամադրվել  են  գյուղատնտեսությամբզբաղվող 67 իրավաբանական և 36.730 ֆիզիկական անձանց։
 2 Նպատակ  ունենալով  նպաստել  երկրում  ՓՄՁ  ոլորտի  զարգացմանը՝ԼՂՀ  կառավարությունը  համապաստասխան  աջակցության  ծրագրեր  էիրականացնում  նաև  Արցախի  ներդրումային  հիմնադրամի  (ԱՆՀ)  միջոցովև  արդյունքում՝  2008-2013  թթ.  ԱՆՀ-ի  միջոցով  ՓՄՁ  ոլորտին  տրամադրված ընդհանուր աջակցության չափը կազմում է 19 մլրդ դրամ3։
 Սակայն  այս  ծրագրերի  իրականացման  արդյունավետությունը  և  նախանշված  նպատակներին  հասնելու  հավանականությունը  անմիջականորեն կապված է մի շարք գործոններից։
  Նախ պետք է նոր ստեղված և գործող  կազմակերպություններին  ոչ  միայն  ֆինանսական  աջակցություն  ևխորհրդատվություն տրամադրվի, այլ նաև համապատասխան մասնագետների ներգրավման միջոցով ձեռներեցությամբ զբաղվել ցանակացողներինծանոթացնել  գործունեության  տվյալ  տեսակի  հիմնական  սկզբունքները։
 Գործարար  (businessman)  հասկացությունը  դեռևս  որոշ  խավի  կողմից  ընկալվում է՝ որպես բացասական երևույթ։
  Հետևապես խիստ կարևոր է ձեռներեցի հոգեբանության ընկալումն ու ձեռներեցության տարրական հմտություններին տիրապետելը։
 Սա կնպաստի վարկերի և փոխառությունների տեսքով ստացված ֆինանսական  միջոցները  խելամիտ  և  նպատակային  օգտագործելուն։
   Ինչըկապահովի  ակնկալվող  արդյունք  և  կբացառվի  ներկայումս  ստեղծվող1 ԼՂՀ վիճակագրական տարեգիրք։
 2 Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության գյուղի եվ գյուղատնտեսության աջակցությանհիմնադրամ, http։
 //agrofund.am/index.php/am։
 իրավիճակները,  երբ  ստանալով  համապատասխան  ֆինանսական  միջոցներ՝  դրանց  ոչ  արդյունավետ  օգտագործման  արդյունքում  վարկառուներըոչ  միայն  ստիպված  են  լինում  դադարեցնել  իրենց  գործունեությունը,  այլնաև  դիմել  բանկերին  նոր  վարկ  ստանալու  և  գործող  վարկերը  վերաֆինանսավորելու համար։
 Այսպիսով,  ինչպես  տեսնում  ենք,  ԼՂՀ  տնտեսության  զարգացմանկարևորագույն  առանձնահատկություն  պետք  է  համարել  պետական  լայնմասնակցությունը  իրական  հատվածին՝  համապատասխան  ծրագրերիմիջոցով։
   Սա  պայմանավորված  է  նրանով,  որ  ԼՂՀ  տնտեսությունում  ֆինանսական  և  իրական  հատվածներն  ինքնուրույն  ի  վիճակի  չեն  միմյանցհետ փոխգործակցել։
 Իհարկե,  պետական  աջակցության  այդ  ծրագրերի  դերը  շատ  մեծ  էհետպատերազմյան  երկրում  տնտեսության  վերականգնման  համար։
   Սակայն հարկ է նշել, որ տնտեսության վերականգնումը այնուհանդերձ բավական դանդաղ տեմպերով է ընթանում։
  Սա ենթադրում է, որ պետական միջամտությունը  դեպի  տնտեսական  զարգացում  պետք  է  արտահայտվի  ոչմիայն  ֆինանսական  օժանդակության  և  համապատասխան  ռեսուրսներիմատչելիության  բարձրացման  ձևով,  այլ  նախևառաջ  պետք  է  ստեղծվիիրական  հատվածի  կազմակերպությունների  միջև  առողջ  մրցակցությանպայմաններ։
 Լուսինե ՍանթրյանԼՂՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ՀԱՐՑԵՐԲանալի բառեր՝ վարկային պատմություն, ՓՄՁ, Արցախի ներդրումային հիմնադրամ, Գյուղի և գյուղատնտեսության աջակցության հիմնադրամ, մրցակցություն։

Շուկայական  տնտեսվարման  արդի  պայմաններում  մասնավոր  հատվածում  գործող  կազմակերպությունների  կենսունակությունը  մեծամասամբ  պայմանավորված  է  նաև  դրանց  ֆինանսավորման  արդյունավետությամբ։
   Սակայն  հենց  այս  կազմակերպությունների  կարգավիճակով  պայմանավորված`  ֆինանսավորման  գործընթացը  բախվում  է  մի  շարք  խոչընդոտների,  որոնց  հաղթահարումը  ենթադրում  է  համալիր  միջոցառումների  իրականացում  պետության,  վարկառուների  և  վարկատու  կազմակերպությունների  կողմից։
   Հոդվածը  նվիրված  է  կազմակերպությունների ֆինանսավորման հետ կապված խնդիրների լուծմանն ուղղված որոշ  մոտեցումների մշակմանը։
