Տեղական ինքնակառավարման համակարգը իր բնույթով քաղաքացիական նախաձեռնությունների արդյունքում ձեւավորված եւ սեփական կարիքների բավարարմանն ուղղված քաղաքացիների կազմավորման ձեւ է 1, էջ 9։
   Այլ կերպ, տեղական ինքնակառավարումը ժողովրդի իշխանության կազմակերպման եւ իրականացման առավել ժողովրդավարական, միջազգայնորեն ընդունված եւ արդյունավետ ձեւերից մեկն է։
   Տեղական ինքնակառավարման համակարգի առջեւ դրված կարեւոր խնդիրներից մեկը ՏԻՄ-երի կազմակերպումն է, որն առաջին հերթին նշանակում է նրա ներքին կառուցվածքի ձեւավորում` պայմանավորված ընտրական գործընթացներով։
  Իրավաբանական գրականության մեջ նշվում է, որ տեղական ներկայացուցչական մարմինները հանդիսանում են հիմնական տարրը ժամանակակից տեղական ինքնակառավարման համակարգում, նրանց է պատկանում առաջատար դերը2։
   Արեւմտյան քաղաքագիտական գրականության մեջ առավել տարածված է այն մոտեցումը, 227ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ համաձայն որի՝ հենց ընտրություններն են հանդիսանում հասարակական-քաղաքական գործընթացների հիմնասյունը` ժողովրդավարական հասարակարգերում 3, с. 56։
   Այսպես, Ա.Ե. Պոստնիկովը գտնում է, որ ընտրություններն ապահովում են պետական եւ տեղական իշխանության վերարտադրությունը, նորացումը ժողովրդավարական հիմքի վրա՝ քաղաքացիական հասարակության կողմից ձեւավորվող առավել նշանակալի քաղաքական շահերին համապատասխան 4, с. 21։
   Արդարացի է այն միտքը, ըստ որի՝ ժողովրդի կամքը պետք է լինի իշխանության իրականացման հիմքում, այդ կամքը պետք է իր արտահայտումն ունենա պարբերական եւ չկեղծված /արդար/ ընտրություններում, որոնք պետք է անցկացվեն ընդհանուր եւ հավասար ընտրական ճանապարհով, գաղտնի քվեարկության ճանապարհով կամ այլ բազմիմաստ ձեւերի միջոցով, որոնք ապահովում են քվեարկության ազատությունը 5, с. 37։
   Մեկ այլ բնութագրմամբ` ընտրությունները պարբերաբար տեղի ունեցող ոչ միայն իրավական-ինստիտուցիոնալ, այլ նաեւ հասարակական-քաղաքական, սոցիալական հիմք եւ տնտեսական երանգավորում ունեցող գործընթաց են, որոնց հիմքով ձեւավորվող պետական եւ տեղական ներկայացուցչական մարմինները ստանում են իրենց գործունեության համար անհրաժեշտ իրավասությունը 6, с. 28։
  Ընտրությունները, ըստ էության, ժողովրդավարության անհրաժեշտ բաղկացուցիչն են։
   Ընտրական համակարգը քաղաքական համակարգի բաղկացուցիչ մասն է, պետական իշխանության լեգալ կայացման եւ լեգիտիմ գործառնության գործուն մեխանիզմը։
  Թերեւս, տեղական ինքնակակառավարման կազմակերպման լեգիտիմ եւ ժողովրդավար ձեւը տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների կազմակերպումն է։
   Տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրական համակարգերը կոչված են ապահովելու տեղական ընտրությունների ժողովրդավարությունը եւ այդ ընտրությունների միջոցով ընտրված իշխանությունների լեգիտիմությունը եւ ընտրությունների սոցիալ-քաղաքական նշանակությունը։
   Տեղական համայնքների մեծամասնությունում անմիջական ժողովրդավարության միակ ձեւը, որը իրականում կողմնորոշված է եւ կիրառվում է համապատասխան համայնքի բնակչության կողմից, հանդիսանում է հենց տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները։
  228ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Այլ կերպ, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները հիմնականում հանդիսանում են տեղական իշխանության վրա բնակչության ազդեցության միակ միջոցը։
   Ընտրությունները ապահովում են պետական եւ տեղական իշխանության վերարտադրությունը եւ թարմացումը ժողովրդավարական հիմունքներով, որը ձեւավորվում է քաղաքացիական հասարակության կողմից։
   Դրանում է կայանում նրանց սոցիալ-քաղաքական նշանակությունը։
   Տեղական ընտրությունները համարվում են քաղաքացիների քաղաքական ինքնահաստատման էական երաշխիքներից մեկը, քաղաքացիական հասարակության քաղաքական ինքնակազմակերպման ձեւերից մեկը, որն ապահովում է նրա ինքնավարությունը՝ հնարավորությունն տալով դառնալու հանրային իշխանության ինքնուրույն սուբյեկտ։
  Իրավական եւ սոցիալ - քաղաքական բնութագրիչների ամբողջությունը թույլ է տալիս առանձնացնել տեղական ընտրությունների հետեւյալ հիմնական գծերը՝ 1. ուղղակի ժողովրդավարության, բնակիչների անմիջական կամահայտնության եւ հանրային կադրային որոշումների ընդունման հիմնական ինստիտուտներից մեկն է, 2. ներկայացուցչական եւ ուղղակի ժողովրդավարության ինստիտուտներից մեկն է, 3. թույլ են տալիս բնակիչներին անմիջականորեն իրենց մունիցիպալ կազմավորման գործերի կառավարմանը, իրականացնել իրենց սահմանադրական իրավունքներն ու ազատությունները, ընդ որում՝ ոչ միայն նրանք, ովքեր անմիջականորեն կապված են ընտրական տեխնոլոգիայի հետ, 4. իրենից ներկայացնում են համամունիցիպալ միջոցառում (իրենց մասշտաբներով, տեղական բնակչության տարբեր շերտերի լայն մասնակցությամբ) քաղաքացիական հասարակության կառուցման դեր են կատարում՝ հանդես գալով որպես տարբեր խմբի տեսակետների, շահերի արտահայտումը սնուցող միջոց եւ միաժամանակ այդ խմբի կողմից փոխզիջումային որոշումներ որոնման միջոց 7, с. 5, 8։
  Ժամանակակից ընտրական համակարգերի կարեւոր առանձնահատկությունը տեղական մակարդակում հանդիսանում են համընդհանուր ընտրական իրավունքի, փակ գաղտնի քվեարկության սկզբունքները, որոնք ներթափանցում են տեղական ինքնակառավար229ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ման մարմինների ընտրությունների ողջ բազմամակարդակ նորմատիվ-իրավական հիմքերը, սկսած սահամանադրական կարգից` վերջացրած տեղական ինքնակառավարման մարմինների տեղական բնույթի նորմաստեղծ ակտերով 8, с. 137։
  Տեղական ինքնակառավարման նորմատիվ արժեքները Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրների համար հիմնականում սահմանված են Տեղական ինքնակառավարման եվրոպական խարտիայում։
   Խարտիան հիմնված է այն կանխավարկածի վրա, որ արդար ընտրություններով ձեւավորված ՏԻՄ-երը, ունենալով օրենքով իրենց վերապահված համապատասխան լիազորություններ եւ ավելի մոտ գտնվելով բնակչությանը, կարող են այնպիսի գործունեություն ծավալել եւ ծառայություններ մատուցել, որոնք առավել արդյունավետ են՝ հաշվի առնելով բնակչության կարիքները։
  Հայաստանի Հանրապետությունը, 2002թ.-ին վավերացնելով Տեղական ինքնակառավարման եվրոպական խարտիան, պարտավորություն է ստանձնել զարգացնելու մասնակցային ժողովրդավարությունը։
   Եվրոպական խարտիայի նախաբանում տեղական ինքնակառավարման մարմինները համարվում են ցանկացած ժողովրդավարական ռեժիմի հիմնական հիմքերից մեկը, իսկ պետական գործերի կառավարմանը մասնակցելու իրավունքը անդամ պետությունների համար դասվում է ժողովրդավարական սկզբունքների շարքը, որն անմիջականորեն կարող է իրականացվել տեղական մակարդակով` ընտրությունների միջոցով։
  Տեղական ինքնակառավարման եվրոպական խարտիայի 3-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ տեղական ինքնակառավարման իրավունքը իրականացվում է խորհուրդների կամ ժողովների կողմից, որոնց անդամները ընտրված են ազատ փակ գաղտնի, հավասար, ուղղակի եւ համընդհանուր քվեարկության ճանապարհով։
   Խարտիայի այս դրույթը ինպլեմենտացվել է ՀՀ Սահմանադրության 7-րդ եւ Ընտրական օրենսգրքի 1-ին հոդվածներում։
   Ըստ Ընտրական օրենսգրքի՝ ՏԻՄ ընտրություններն անցկացվում են ընդհանուր, հավասար, ազատ, ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա` գաղտնի քվեարկությամբ (բացառություն են կազմում Երեւան, Գյումրի եւ Վանաձոր քաղաքները եւ ի տարբերություն այլ համայնքների, Երեւանի, Գյումրիի 230ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ եւ Վանաձորի քաղաքապետը, չի ընտրվում ուղղակի ընտրակարգով, այլ՝ ավագանու կազմից, ավագանու որոշմամբ)։
  Հայաստանի Հանրապետությունում տեղական ինքնակառավարման ընտրությունների նորմատիվ իրավական կարգավորումն ու ընտրական համակարգերի կազմակերպումը իր մեջ է ներառում երեք միմյանց փոխկապված մակարդակ՝ 1. միջազգային իրավունքի եւ միջազգային պայմանագրերի համընդհանուր սկզբունքներն ու նորմերը, 2. սահմանադրական եւ օրենսդրական իրավական ակտերը, 3. տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից ընդունված իրավական ակտերը, որոնք պարունակում են նորմեր ընտրությունների մասին 8, с. 53։
  ՀՀ Սահմանադրության 2-րդ հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։
   Ժողովուրդն իր իշխանությունն իրականացնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաեւ Սահմանադրությամբ նախատեuված պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով։
   Սույն հոդվածը թույլ է տալիս ենթադրելու ժողովրդի` իշխանության պատկանելիության եւ այդ իշխանությունը անմիջականորեն կամ ընտրովի մարմինների միջոցով իրականացնելու սահմանադրական իրավունքի մասին։
  Հայաստանի Հանրապետությունը, որդեգրելով եվրոպական ժողովրդավարական արժեքները, օրենսդրական փոփոխություններ կատարելիս, հաշվի է առնում Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկյան հանձնաժողովի ցուցումները եւ դիրքորոշումը (Վենետիկի հանձնաժողովը Եվրոպայի խորհրդի փորձագետներից կազմված խորհրդատվական մարմին է, որը գործում է ժողովրդավարական ինստիտուտների, մարդու իրավունքների, սահմանադրական փոփոխությունների, ընտրական գործընթացների կազմակերպման ուղղություններով)։
  ՀՀ պետական ընտրական գործընթացները, նաեւ տեղական ինքնակառավարման ընտրությունների կազմակերպումը կարգավորում են Ընտրական օրենսգրքով։
   Այսպես, ՀՀ ընտրական օրենսգրքի 5-րդ եւ 6-րդ բաժինը նվիրված է տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին։
  231ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՀ-ում ընտրությունները անցկացվում են հրապարակայնության սկզբունքով 9, էջ 94։
   Հրապարակայնության իմաստը կայանում է նրանում, որ ընտրությունները նախապատրաստվում եւ անցկացվում են հրապարակայնորեն։
  Ընտրական գործընթացը ՀՀ-ում ներառում է օրենքով սահմանված փուլերի համակցություն, որոնք բաղկացած են որոշակի հստակ ընտրական գործընթացներից։
   Ընտրական գործընթացի փուլերը` ընտրությունների կազմակերպման եւ անցկացման փուլերն են, որոնց սահմաններում իրականացվում են օրենքով նախատեսված ընտրական գործողությունները, ինչպես նաեւ ընտրական գործընթացները, որոնք ապահովում են ՀՀ քաղաքացիների եւ ընտրության այլ մասնակիցների ընտրական իրավունքի իրականացում։
  Ընտրական գործընթացի կարեւորագույն փուլերից մեկը հանդիսանում է ընտրությունների նշանակումը։
   Ընտրությունների կազմակերպման գործընթացի այս փուլի էությունն ընտրությունների անցկացման իրավասու մարմնի կամ պաշտոնատար անձի կողմից համապատասխան որոշում կայացնելու եւ ժամկետներ նշանակելու մեջ է։
  ՀՀ 1995թ. Սահմանադրության ընդունումից հետո տեղական ինքնակառավարման մարմինների առաջին ընտրությունն անցկացվեց միայն 1996թ. նոյեմբերի 10-ին 10։
   Սա առաջին եւ վերջին դեպքն էր, երբ ՀՀ բոլոր համայնքներում նույն օրն անցկացվեցին տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները 11, էջ 69։
   Հետագայում, համայնքի ղեկավարի ու ավագանու լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցման հիմքերի կիրառմամբ համայնքներում տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների անցկացման մեկ միասնական օրը խախտվեց, բնականաբար այն պայամանավորվեց անձնական, իրավա-քաղաքական գործունեության անհնարինության եւ մի շարք այլ գործոններով։
   Այսօր ոչ Սահմանադրությամբ, ոչ էլ Ընտրական օրենսգրքով հերթական ընտրությունների ստույգ օր նշված չէ։
   Ընտրական օրենսգրքի 120-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ համայնքի ղեկավարի եւ ավագանու անդամի հերթական ընտրություններ կարող են անցկացվել տարին մինչեւ չորս անգամ։
   Համայնքի ղեկավարի եւ ավագանու անդամի հերթական ընտրությունների քվեարկության օրերը յուրաքանչյուր տարվա համար սահմանում է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը։
   Համայնքի 232ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ղեկավարի եւ ավագանու անդամի հերթական ընտրությունները նշանակում է մարզպետը, իսկ արտահերթ ընտրությունը՝ ՀՀ կառավարությունը։
  Ժողովրդավարական հասարակարգերում ընտրական գործընթացի հիմնական շահառուները ընտրողներն են։
  Համաձայն ՀՀ ընտրական օրենսգրքի 2-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ 1. տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների ժամանակ ընտրելու իրավունք ունեն քվեարկության օրը 18 տարին լրացած՝ ընտրությունն անցկացվող համայնքի բնակչության ռեգիստրում` 1) մինչեւ քվեարկության օրն առնվազն 6 ամսվա հաշվառում ունեցող Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, 2) մինչեւ քվեարկության օրն առնվազն վեց ամսվա հաշվառում չունեցող Հայաստանի Հանրապետության այն քաղաքացիները, որոնք համայնքում հաշվառվել են պարտադիր ժամկետային զինվորական ծառայությունից զորացրվելու կամ ազատազրկման ձեւով պատիժը կրելուց ազատվելու հանգամանքներով պայմանավորված, 3) մինչեւ քվեարկության օրն առնվազն մեկ տարվա հաշվառում ունեցող՝ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն չունեցող անձինք (այսուհետ` քաղաքացիություն չունեցող ընտրող)։
  Ընտրելու իրավունք չունեն դատարանի՝ օրինական ուժի մեջ մտած վճռով անգործունակ ճանաչված, ինչպես նաեւ դիտավորությամբ կատարված ծանր եւ առանձնապես ծանր հանցանքների համար օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով դատապարտված եւ պատիժը կրող անձինք։
  ՀՀ ընտրական օրենսգիրքը սահմանում է, որ համայնքի ավագանու ընտրության ժամանակ համայնքի տարածքում սահմանվում է մեկ բազմամանդատ մեծամասնական ընտրատարածք։
  ՀՀ-ում տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները ձեւավորվում են հետեւյալ կերպ` համայնքի ղեկավարի եւ ավագանու անդամի թեկնածուների առաջադրմամբ։
   Թեկնածուներ կարող են առաջադրել կուսակցությունները իրենց համապատասխան տարածքային (սկզբնական, տեղական) ստորաբաժանումների որոշմամբ, ինչպես նաեւ ընտրվելու իրավունք ունեցող քաղաքացիները` 233ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ինքնաառաջադրման կարգով, բացառություն են կազմում Երեւան, Գյումրի եւ Վանաձոր քաղաքները, որտեղ ավագանու անդամի թեկնածուներ առաջադրելու իրավունք ունեն կուսակցությունները եւ կուսակցությունների դաշինքները, իսկ համայնքի ղեկավարը ընտրվում է անուղղակի կարգով՝ արդեն իսկ ընտրված ավագանու կազմից։
   Ենթադրվում է, որ կուսակցություններին եւ կուսակցությունների դաշինքներին ավագանու անդամի թեկնածուներ առաջադրելու հնարավորություն տալը կնպաստի համայնքներում ավելի ուժեղ եւ մրցունակ տեղական ինքնակառավարման մարմիններ ունենալուն։
  2011թ.-ի Ընտրական օրենսգիրքը տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների համար սահմանել էր տարիքային ցենզ եւ օրենսգրքի 132-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` համայնքի ղեկավարի համար թեկնածու կարող էին լինել 25 տարին լրացած, իսկ ավագանու անդամի համար՝ 21 տարին լրացած, ընտրություն անցկացվող համայնքի բնակչության ռեգիստրում մինչեւ քվեարկության օրը առնվազն վերջին 6 ամիսը հաշվառված անձինք։
   Տարիքային ցենզերի էությունը կայանում է նրանում, որպեսզի բացառվի տվյալ համայնքում այնպիսի անձի ընտրվելը, ում անմիջականորեն մատչելի, հետեւաբար` հասկանալի ու ընկալելի չեն տվյալ համայնքի խնդիրները 11, էջ 79, 84։
   Նստակեցության ցենզը եւս պայմանավորված էր այդ հիմքով։
   Սակայն 2015թ. սահմանադրական նոր կարգավորումներում ոչ Ընտրական օրենսգրքով, ոչ էլ Տեղական ինքնակառավարման մասին ՀՀ օրենքով չնախատեսվեց տարիքային ցենզը եւ՛ համայնքի ղեկավարի, եւ՛ ավագանու անդամի թեկնածուի համար։
   Սահմանադրության 48-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների ժամանակ ընտրելու եւ ընտըրվելու, տեղական հանրաքվեին մասնակցելու իրավունք ունեն ընտրության կամ հանրաքվեի օրը տասնութ տարին լրացած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, ինչպես նաեւ օրենքով սահմանված կարգով քաղաքացիություն չունեցող անձինք։
   Վերոգրյալը թույլ է տալիս ենթադրելու, որ համայնքի ղեկավարի եւ ավագանու անդամի թեկնածուի պասիվ ընտրական իրավունքը առաջանում է ակտիվ ընտրական իրավունքի հետ միաժամանակ, բացառությամբ Երեւան քաղաքի քաղաքապետին ներկայացվող տարիքային պահանջը (Երեւան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին ՀՀ օրենքի 234ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 42-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ քաղաքապետ կարող է դառնալ 30 տարին լրացած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ունեցող եւ ավագանու անդամ համարվող այն անձը, որը չունի այլ պետության քաղաքացիություն)։
  Մինչ նոր՝ 2016թ. Տեղական ինքնակառավարման մասին ՀՀ օրենքի ընդունումը, նախկին օրենսդրությամբ (24-րդ հոդված) համայնքի ղեկավարը պետք է ունենար միջնակարգ մասնագիտական կամ բարձրագույն կրթություն։
   Այս նորմը օրենսդրական փոփոխություններով չպահպանվեց, իսկ ավագանու անդամի համար երբեւէ չի էլ սահմանվել այդ պահանջը, սակայն մեր դիտարկմամբ, օրենսդրորեն սահմանված ավագանու գործառույթները տեղական նշանակության հարցերի լուծման գործում արդյունավետ կարող են իրականացնել պրոֆեսիոնալ եւ կառավարման ոլորտի փորձառու անձիք։
  Ի տարբերություն ՀՀ գյուղական եւ քաղաքային համայնքների, Երեւան քաղաքում կառավարման տարբեր դրսեւորումներ են եղել։
  Հաշվի առնելով մայրաքաղաքի առանձնահատկությունները` ՀՀ 2005թ. Սահմանադրությամբ Երեւանը ստացավ մարզի կարգավիճակ (ոչ թե մարզ համարվեց, այլ մարզի կարգավիճակ ունեցող քաղաք եւ Երեւանի քաղաքապետին էլ նշանակում էր ՀՀ նախագահը)։
   Հատկանշական էր նաեւ այն հանգամանքը, որ Երեւանի քաղաքապետը մշտապես ընդգրկված է եղել Հայաստանի Հանարապետության նախագահին կից գործող անվտանգության խորհրդի կազմում, ինչը նշանակում էր, որ նա մասնակից էր պետության համար կարեւորագույն նշանակություն ունեցող որոշումների ընդունմանը 12, 108։
   Սակայն ՀՀ 2005թ. Սահմանադրության նախագծի քննարկումների ժամանակ Երեւան քաղաքի կառավարման մոդելն արժանացել էր Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկյան հանձնաժողովի քննադատությանը, քանզի գոյություն ունեցող համակարգը թույլ չէր տալիս Երեւանում ունենալ միասնական ընտրովի տեղական իշխանությունների համակարգ։
   Ընդունելով նշված քննադատությունը, ինչպես նաեւ հաշվի առնելով տեղական եւ միջազգային փորձագետների այլ դիտողություններ ու առաջարկությունները 2005թ. Սահմանադրության 108-րդ հոդվածով սահմանվեց, որ Երեւանը համայնք է։
   Համաձայն 2008թ. դեկտեմբերի 26-ին Երեւան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին ՀՀ օրենքի` կարգավորվեց տարածքային կառավարման առանձնա235ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ հատկություններից մեկը։
   Այսօր էլ Երեւան քաղաքի համար կիրառվում է համամասնական ընտրությունների մեխանիզմը, այսինքն` որպես ավագանու անդամի թեկնածու առաջադրվում են քաղաքական կուսակցությունների եւ կուսակցությունների դաշինքների կողմից եւ ոչ առանձին անհատներ։
  2015թ. դեկտեմբերի 6-ի սահմանադրական փոփոխություններին հաջորդեցին Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունները՝ 2016թ. մայիսի 25-ին ընդունվեց նոր Ընտրական օրենսգիրքը, որով փոփոխվեց նաեւ Վանաձոր եւ Գյումրի քաղաքների տեղական իշխանությունների ձեւավորման կարգը։
   Նոր ընտրակարգի համաձայն Վանաձոր եւ Գյումրի քաղաքներում բնակիչներն ուղղակի քվեարկությամբ ընտրում են միայն կուսակցությունների եւ կուսակցական դաշինքների համամասնական ցուցակներով ներկայացված ավագանի, որն էլ իր կազմից ընտրում է համայնքի ղեկավարին (անուղղակի ընտրակարգ)։
   Յուրաքանչյուր կուսակցության/դաշինքի համամասնական ցուցակը գլխավորում է տվյալ կուսակցության առաջարկվող քաղաքապետի թեկնածուն։
   Վանաձոր եւ Գյումրի քաղաքների ավագանու անդամների թիվը սահմանվեց 33՝ նախորդ 21-ի փոխարեն (Երեւան քաղաքի ավագանու անդամների թիվը 65 է), իսկ մնացած համայնքներում ավագանու անդամների թիվը տատանվում է 5-15՝ պայմանավորված ընտրողների թվաքանակով։
  Այսպես, անդրադառնալով ընտրական գործընթացների տեսական հասկացություններին ու սահմանումներին, համոզվեցինք, որ ընտրությունները այսօր հանդիսանում են միակ կարեւոր մեխանիզմը, որը լեգիտիմացնում է իշխանությունը տվյալ երկրում։
   Ընտրական համակարգի միջոցով է, որ ժողովրդավարական պետությունները ձեւավորում են իրենց պետական իշխանության համակարգը եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինները։
   Ժամանակակից ընտրությունների դերակատարումը հատկապես կարեւորվում է դեմոկրատական բարեփոխումների ճանապարհին գտնվող պետությունների համար։
   Տեսական եւ գիտական մոտեցումների արդյունքում ձեւակերպենք տեղական ընտրակարգի վերաբերյալ մեր պատկերացումները. եթե ընտրական համակարգի ձեւակերպման տարբեր գիտական մոտեցումներ կան, ազգային օրենսդրություններում էլ սահմանված են այդ տերմինի իրավական ձեւակերպումը, ապա տեղական ընտրական համակարգ որ236ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ պես իրավական տերմին ազգային օրենսդրությունում դեռեւս չի ձեւակերպվել։
   Մեր դիտարկմամբ, կարելի է տալ տեղական ընտրական համակարգ եզրույթի հետեւյալ սահմանումը. տեղական ընտրական համակարգը իրավական նորմերի եւ սկզբունքների ամբողջություն է, որը կարգավորում է ընտրական իրավունքի իրականացման, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտությունների կազմակերպման եւ անցկացման կարգը։
  ՀՀ օրենսդրական կարգավորումների համատեքստում, անդրադառնալով տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրական համակարգին եւ իրավական կարգավորմանը, ներկայացնում ենք հետեւյալ դիտարկումները՝ 1. անժխտելի է այն, որ Հայաստանի Հանրապետությունը, որպես ժողովրդավարական երկիր, Սահմանադրությամբ սահմանեց տեղական ինքնակառավարման համակարգի կայացման համար կարեւորագույն դրույթներ, ամրագրեց իշխանության՝ ժողովրդին պատկանելիությունը եւ դրա իրականացումը պետական մարմինների եւ ՏԻՄ-երի միջոցով։
  Պետական եւ տեղական իշխանությունները հստակորեն տարանջատվեցին միմյանցից, բացառվեց կառավարման մի մարմնի ենթակայությունը մյուսին, 2. ՏԻՄ-երի՝ համայնքի ավագանու եւ համայնքի ղեկավարի՝ ժողովրդի կողմից փակ, գաղտնի քվեարկության եւ ուղղակի ընտրությունների միջոցով ձեւավորումը երաշխավորում է համայնքային իշխանությունների անկախությունը, տեղական նշանակության հանրային հարցերը սեփական պատասխանատվությամբ ինքնուրույն լուծելու, ինչպես նաեւ համայնքային սեփականությունը ինքնուրույն տնօրինելու եւ ինքնուրույն կադրային քաղաքականություն վարելու իրավունքը, 3. oրենսդրական կարգավորումների համատեքստում հստակեցվեց ընտրական համակարգերի կիրարկումը։
   Այսպես, Երեւան, Գյումրի եւ Վանաձոր քաղաքներում ավագանու ընտրությունների ընտրական համակարգը, ի տարբերություն այլ համայնքների, համամասնական է, իսկ Երեւանի, Գյումրիի եւ Վանաձորի քաղաքապետը, ի տարբերություն այլ համայնքերի ղեկավարների, չի ընտրվում ուղղակի ընտրությունների միջոցով, այլ ընտրվում է ավագանու կազմից, ավա237ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ գանու որոշմամբ։
   Երեւանում, Գյումրիում եւ Վանաձորում գործող կառավարման մոդելին բնորոշ են խորհրդարանական կառավարման տարրեր, իսկ ընտրական համակարգին` համամասնական ընտրակարգին բնորոշ տարրեր` իրենց հատուկ բնորոշ գծերով։
  Ընտրությունների ժամանակ ամենակարեւոր դերերից մեկը թեկնածուների առաջադրման գործընթացում զբաղեցնում են քաղաքական կուսակցությունները։
   Այն մի կողմից որոշ չափով վտանգ է պարունակում այն իմաստով, որ քաղաքական ուժերի պայքարը կլինի շարունակական նաեւ հետընտրական փուլում՝ որոշումների ընդունման անհամաձայնության, ձգձգումների, բնականոն գործունեության խաթարման դրսեւորումներով, ինչպես նաեւ տեղական ինքնակառավարման համակարգի ապակենտրոնացված լինելու բացակայության, ինչի արդյունքում կունենանք քաղաքական բնույթի տեղական ինքնակառավարման համակարգ։
   Եվ ինչպես արդարացիորեն նշում է Վ. Մակլակովը` տարբեր ուղղվածության քաղաքական կուսակցությունները կապված իրավիճակից հանդես են գալիս որպես կառավարող կամ խաղում են լոյալ ընդդիմության դեր, որը ցանկացած պահի կարող է վերածվել ոչ ընդդիմադիր ուժի 12, с. 93։
  Տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների առնչությամբ հետագա օրենսդրական կարգավորումներում մեր դիտարկմամբ անհրաժեշտ է՝ 1. Հստակեցնել ինչպես համայնքի ղեկավարի, այնպես էլ ավագանու անդամի թեկնածուի կրթական եւ տարիքային ցենզերը, քանի որ համայնքի ղեկավարը, լինելով գործադիր մարմին, իսկ ավագանին՝ ներկայացուցչական մարմին, նպատակահարմար եւ արդյունավետ կլիներ ձեւավորել պրոֆեսիոնալ կադրերի ճիշտ ընտրությամբ, ովքեր խորությամբ կհասկանան համայնքային խնդիրները եւ ամենայն պատասխանատվությամբ կլուծեն համայնքային նշանակության հարցերը, 2. Անդրադառնալով սուբյեկտների շրջանակին, որոնք իրավունք ունեն առաջադրվել որպես թեկնածու տեղական մարմինների ընտրություններում, անհրաժեշտ է ընդգծել, որ ընտրությունների ժամանակ թեկնածուների առաջադրման գործընթացում կարեւոր տեղ են զբաղեցնում քաղաքական կուսակցությունները։
   Օրինակ Երեւան, Գյումրի եւ Վանաձոր քաղաքների համամասնական ընտրակարգով առա238ԻՐԱՎԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ջադրված կուսակցությունների եւ դաշինքների ընտրված թեկնածուները համապետական ընտրությունների ժամանակ որոշ չափով պարտավորություն են ստանձնելու որոշակի թվով քվե ապահովել իր կուսակցությանը կամ դաշինքին, իսկ տեղական ինքնակառավարման համակարգի ինքնուրույնությունը կենտրոնական իշխանությունից հաստաստում է այդ համակարգի ապակենտրոնացված լինելը, որոշ չափով նաեւ քաղաքական գործընթացներին մասնակից չլինելը։
   Արդյունքում անհրաժեշտ կլիներ նաեւ օրենսդրական կարգավորման ենթարկել մեծամասնական եւ համամասնական ընտրակարգերի միաժամանակյա կիրառումը տեղական ինքնակառավարման համակարգում։
  3. Կարգավորել արդեն իսկ ընտրված համայնքի ղեկավարի եւ ավագանու անդամների գիտելիքների ընդլայնման եւ մասնագիտական վերապատրաստման համապատասխան համակարգի մշակումը, համագործակցելով ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային՝ այդ ոլորտի մասնավոր եւ պետական կազմակերպությունների հետ։
   Մասնագիտական վերապատրաստմամբ ապահովելով համայնքի ղեկավարին եւ ավագանու անդամներին օգտակար գիտելիքներով` արդյունքում բնական կոմպենսացիա կձեւավորվի համայնքի ղեկավարի եւ ավագանու միջեւ՝ նպաստելով համայնքային հարցերի արդյունավետ լուծմանը։
  Այսօր մեր երկրի ընտրական գործընթացներից ամենաէականը հանդիսանում է ընտրությունների անցկացման իրավական կարգավորումը։
   Ընտրական գործընթացի դինամիկան չի կարող անցնել մեկուսացված՝ առանց հաշվի առնելու եվրոպական իրավական չափորոշիչներն ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրության իրավական կարգավորման միջազգային փորձը։

Հայաստանի Հանրապետության տեղական ինքնակառավարման համակարգի ներդրումը կարեւոր քայլ էր ժողովրդավարական արժեքների իրականացման եւ ամրապնդման համար։
  Օրենսդրական կարգավորումների արդյունքում տեղական ինքնակառավարման կազմակերպումը իրականացվեց մասնակցային ժողովրդավարության ակտիվ ձեւի՝ ընտրությունների միջոցով, որն աննախադեպ էր նորանկախ պետության պետականակերտման ճանապարհին։
  Հոդվածում ներկայացված են տեղական ինքնակառավարման կազմակերպման, ընտրությունների անցկացման կարգը, իրավական հիմքերն ու առանձնահատկությունները։
