  Տնտեսության զարգացման վրա ֆինանսական ինստիտուտների ազդեցությունը հարցի ուսումնասիրությունը դարձրել է տնտեսական հետազոտությունների ամենակարևոր ուղղություններից մեկը:  Յուրաքանչյուր երկրի տնտեսության արդյունավետությունն ուղղակիորեն կախված է նրա ֆինանսական համակարգի զարգացման մակարդակից:   Այս հանգամանքի շնորհիվ ֆինանսական միջնորդական հիմնարկների ստեղծումը և դրանց արդյունավետությունն ապահովող մեխանիզմների ձևավորումը վերափոխումների հիմնական ուղղությունն են դարձել ազատական ​​տնտեսական հարաբերություններ անցած գրեթե բոլոր երկրներում:  Ֆինանսական համակարգի զարգացման ամենակարևոր գործոններից մեկը ֆինանսական համակարգի կարգավորումն ու վերահսկումն է:   Emerարգացող ֆինանսական աշխարհը բախվում է նոր ռիսկերի, որոնց կանխումը ֆինանսական համակարգերը հնարավոր ճգնաժամերից զերծ պահելը մեծապես կախված է արդյունավետ կարգավորումից և վերահսկողությունից:  Կարգավորման և վերահսկողության արդյունավետությունը բարձրացնելու համար մշակվում են նոր մեխանիզմներ:  Բնականաբար, նման գործընթաց Հայաստանի Հանրապետությունում կսկսվի:   Սակայն օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ բնույթի տարբեր պատճառներից ելնելով `հանրապետությունում այսօր ձևավորված համակարգը դեռ չունի զարգացման այն մակարդակը, որը համապատասխանում է շուկայական տնտեսության պահանջներին:   Ֆինանսական շուկայի զարգացման պետական ​​քաղաքականության հիմնական նպատակը ֆինանսական շուկայի արդյունավետ կարգավորումն է:  Երբ ֆինանսական շուկայի կարգավորումը պատշաճ մակարդակում պահպանվի, ներդրողները տեղյակ կլինեն իրենց ներդրումների կայունության և տնտեսական օգուտների մասին:  Նման դեպքում ճգնաժամն ու ռիսկերը ավելի հավասարաչափ են բաշխված տնտեսության մեջ:  Կախված ֆինանսական համակարգի բնութագրերից `միջազգային պրակտիկայում առանձնանում են ֆինանսական շուկայի կարգավորման երեք մոդելներ: 1. Ֆինանսական շուկայի յուրաքանչյուր հատվածի համար վերահսկողությունն իրականացվում է առանձին մարմնի կողմից:  Այս մոդելը օգտագործվում է ԱՄՆ-ում, Իսպանիայում, Կիպրոսում, Պորտուգալիայում, Ֆինլանդիայում, Ռումինիայում, Լիտվայում, Լյուքսեմբուրգում և մասամբ Իտալիայում: Ֆինանսական շուկայի կարգավորման այս տարբերակի միջոցով շատ հեշտ է «արդյունավետ կարգավորել ֆինանսական շուկայի որոշակի հատվածներ ՝ կախված նրանց գործունեության առանձնահատկություններից, բայց բոլոր մարմինների միջև միշտ չէ, որ հնարավոր է համաձայնության գալ»:  Վերջին տասը տարիների ընթացքում եվրոպական որոշ երկրներ, ինչպիսիք են Բելգիան, Սլովակիան, Լեհաստանը, հրաժարվել են այս մոդելից: 2. Ֆինանսական շուկայի կարգավորման նկատմամբ վերահսկողության մեկ այլ մոդելի համաձայն `համապատասխան պարտականությունները բաժանվում են երկու իշխանությունների միջև:  Այս տարբերակը օգտագործվում է Կանադայում և Նիդեռլանդներում: 3. Ֆինանսական շուկայի կարգավորման գործառույթների կենտրոնացումը մեկ մարմնի `մեգակարգավորողի ձեռքում:   Մոդելը օգտագործվում է Գերմանիայում, Դանիայում, Էստոնիայում, Մալթայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, Japanապոնիայում, իսկ 2006 թվականից ի վեր ՀՀ կենտրոնական բանկը հանդիսանում է մեգակարգավորող և ֆինանսական կայունության պատասխանատու [4]: Աղյուսակ. Ֆինանսական շուկայի վերահսկողական մարմինների մի շարք սեգմենտների բնութագրերը միավորված եվրոպական երկրներ: ErkKargavoroghAvstriamarmni anvanumeDaniaEstoniaStengtsmantaretive of .1988 .1999 t. Լատվիա Լյուքսեմբուրգում Մալթա 2002 1998 1999 2002 թ. Ֆինանսներ Բանկ Բանկեր, Բանկեր, Բանկեր, Բանկեր apahovagrakanochbankayin, ֆոնդային բորսա, ֆինանսական շտապողականություն Bankayingortsuneutyun apahovagrakanochbankayin Արժեթղթերի շուկա, ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատություններ Բանկային, արժեթղթերի շուկա, ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատություններ Նորվեգիա 1986 թ. Մեծ Բրիտանիա 1997 թ. Սլովակիա Շվեդիա 1990 թ.hamakarg 2002, համակարգ, համակարգ, Bankayingortsuneutyun ֆոնդային բորսա, apahovagrakanochbankayin Financial hastatutyunnergortsuneutyun, Bankayinarzhetghteri շուկա apahovagrakanochbankayin ֆինանսական hastatutyunnerBankayingortsuneutyun ֆոնդային բորսա, apahovagrakanochbankayin ֆինանսական hastatutyunnerAnner բանկային բանկ, բանկային գործակալություն ընդհանուր կարգավորման համակարգին: Ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատությունների գործունեություն, Բանկային արժեթղթերի շուկա, Ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատություններ Բանկային, Արժեթղթերի շուկա, Ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատություններ Անվտանգության շուկա, Ապահովագրական համակարգ Ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատությունների գործունեություն, Բանկային արժեթղթերի շուկա,Ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատություններ Բանկային, արժեթղթերի շուկա, ապահովագրական և ոչ բանկային ֆինանսական հաստատություններ Անվտանգության շուկա, Ապահովագրական համակարգ Արևմտյան Եվրոպայի երկրները առաջինը կանցնեն ընդհանուր կարգավորման համակարգի: Արևմտյան Եվրոպայի երկրները առաջինը կտեղափոխվեն ընդհանուր կարգավորման համակարգին:  Այդ երկրներում միասնական կարգավորման մոդելին անցնելու հիմնական պատճառներն էին ֆինանսական հաստատությունների արդյունավետ վերահսկողության անհրաժեշտությունը, մասշտաբի ազդեցությունը, ֆինանսական ճգնաժամերը:   Արևելյան Եվրոպայի և նախկին ԽՍՀՄ որոշ երկրներում անցումը դեպի ընդհանուր ֆինանսական կարգավորման համակարգ տեղի ունեցավ ավելի ուշ ՝ 1990-ականներին: երկրորդ կեսից սկսած:   Վերջինիս անհրաժեշտությունը պայմանավորված էր շուկայի վերափոխման արդյունքում ստեղծված նոր ֆինանսական միջնորդների բավարար արդյունավետ վերահսկմամբ:  Համաշխարհային բանկի տվյալներով ՝ 1999-2011թթ. Տարվա ընթացքում ուսումնասիրվել է 106 երկրների ֆինանսական կարգավորման համակարգեր. Նշեք այն երկրների թիվը, որոնցում ֆինանսական շուկայի տարբեր մասերի (բանկային համակարգ, ապահովագրական շուկա, արժեթղթերի շուկա) վերահսկման պատասխանատվությունը վերապահված է մեկ մարմնի, 13-ից դարձել է 36 ,  Միևնույն ժամանակ, այն երկրների թիվը, որտեղ մեկը վերահսկողություն է իրականացնում ֆինանսական շուկայի տարբեր հատվածների վրա (բանկեր, ապահովագրական ընկերություններ, բանկեր, ներդրումային ֆոնդեր, ապահովագրական ընկերություններ, ներդրումային ֆոնդեր), 20-ից աճել է 25-ի [3]: Ֆինանսական կայունության ապահովումը մի շարք երկրների կենտրոնական բանկերի գերակա խնդիրներից է:  Դա պայմանավորված է նրանով, որ ցածր գնաճը, գործազրկությունը, բարձր տնտեսական աճը, որպես դրամական և այլ պետական ​​մարմինների խնդիրներ, չեն կարող ապահովվել ժամանակակից տնտեսություններում առանց զարգացած, կայուն ֆինանսական համակարգի միջնորդության: Ուսումնասիրելով կարգավորման տարբեր մոդելներ ՝ կարելի է նշել, որ դրանք շատ լավ են աշխատում տարբեր ֆինանսական շուկաներում և քաղաքական կառուցվածք ունեցող երկրներում:   Բացարձակապես անհնար է հաստատել, որ նույն մոդելը միակ չասված ճշմարտությունն է բոլոր երկրների համար:  Կարող ենք առանձնացնել ֆինանսական շուկայի կարգավորման միասնական համակարգի (մեգրեգուլատոր) մի շարք առավելություններ: Այն հնարավորություն է տալիս ավելի արդյունավետ գնահատել և կանխել ռիսկերի բաշխումը ֆինանսական հատվածի տարբեր ոլորտներում, գնահատել իրական և հավանական ցնցումների ազդեցությունը ֆինանսական շուկայի վրա. Մեգակարգավորիչը կարող է մշակել ավելի արդյունավետ ռիսկային քաղաքականություն, որն ամբողջությամբ ազդում է դրա մաս չհանդիսացող անհատ սուբյեկտների վրա, ինչպես նաև զարգացնում է ֆինանսական ծառայությունների մոնիտորինգի համապատասխան մոտեցումներ Մեգա-կարգավորիչի առկայությունը հանգեցնում է կարգավորող մարմինների համաձայնության, թույլ է տալիս խուսափել կառավարման գործառույթների կրկնօրինակումից. Ընդհանուր մոտեցումների, մեթոդների և մեթոդների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս տրամադրել միասնական տեղեկատվություն. 5. Բարձրացնում է կարգավորողի պատասխանատվությունը որոշումների կայացման ընթացքում, 6. Ապահովում է պետական ​​ռեսուրսների խնայողություն, Պետք է հասկանալ, որ վերահսկողության մեկ մարմինը կարող է որոշակիորեն ընդլայնել իր գործունեությունը, որից հետո անհրաժեշտ է լիազորություններ փոխանցելու հնարավորություն փնտրել:   Ֆինանսական շուկայի միասնական կարգավորման և վերահսկման դեպքում երբեմն դժվար է գտնել հավասարակշռություն կարգավորման տարբեր նպատակների միջև: «   Նպատակների միջև տարբերակելով ՝ մի կարգավորող կարող է ի վիճակի չլինել հստակ պատկերացում կազմել «բանական առաջնորդի» վերաբերյալ ՝ տարբեր ինստիտուտների համարժեք տարբերակում դնելով:   Հաշվետվողականությունը բարելավելու փոխարեն, այն կարող է կրճատվել, քանի որ դժվար է մշակել միանձնյա վերահսկողություն մի շարք խնդիրների համար:  Շատ դեպքերում տարբեր նպատակներ կարող են հանգեցնել բախումների:   Միասնական կարգավորող մարմնի դեպքում, փաստորեն, ստեղծվում է վերահսկողական մենաշնորհ, որը կարող է բերել այսպես կոչված մենաշնորհային անարդյունավետության, ինչը ենթադրում է միջին ծախսերի բարձրացում `վատ կառավարման պատճառով:   Իսկ մենաշնորհային հսկողության դեպքում դա ավելի ճկուն և բյուրոկրատական ​​է, քան առանձին մասնագիտացված վերահսկողության դեպքում: Մեկ այլ խնդիր է համատեղ մարմնի գործառույթների անընդհատ բարձրացումը, որը կարող է առաջանալ, երբ շատ քաղաքական գործիչներ մարմնից պահանջում են կատարել գործառույթներ, որոնք շեղվում են հիմնականից, հիմնականից:  Օրինակ, Սկանդինավիայի որոշ երկրներում անշարժ գույքի բրոքերների վերահսկման համար պահանջվում է համատեղ մարմին, չնայած դա նրանց հիմնական գործառույթը չէ, և Միացյալ Թագավորությունում կարգավորող մարմինը վերահսկում է հիփոթեքային վարկերը `ֆինանսական ծառայությունների արդյունաբերության ոլորտում մրցակցությունը խրախուսելու համար: Միասնական կարգավորող մարմնի կողմից սահմանված խնդիրներն ու խնդիրները պետք է հստակ սահմանվեն օրենսդիր մարմնի կողմից, ինչպես նաև որոշեն դրանց հարաբերական գերակայությունները, որպեսզի մեգակարգավորողի արդյունավետությունը չնվազի: Ֆինանսական շուկայի տարբեր հատվածների կարգավորումը պետք է ներդաշնակ լինի, որպեսզի մասշտաբային էֆեկտն աշխատի տնտեսության մեջ: Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ ֆինանսական կարգավորիչների միջև պետք է մրցակցություն լինի, քանի որ կարգավորողներից մեկը կարող է անհիմն խստացնել կարգավորող ընթացակարգերը:  Հակառակ դեպքում օգտագործվում է այս մարմնի հակամենաշնորհային կարգավորումը, որը միջազգային պրակտիկայում ունի որոշակի նախադեպեր: Խնդիրների առկայության դեպքում յուրաքանչյուր ֆինանսական հաստատություն ակնկալում է համապատասխան օգնություն ֆինանսական շուկայի կարգավորողից:  Ստացվում է, որ մեգակարգավորողի դեպքում ռիսկը կրում է մեկ մարմին: ՀՀ ֆինանսական համակարգը նույնպես զերծ չէ զանազան ռիսկերից, որոնք իրենց առանձնահատկություններով տարբերվում են աշխարհի զարգացած երկրների ֆինանսական համակարգերի ռիսկերից ՝ հաշվի առնելով անցումային տնտեսության, մասնավորապես ՝ մեր տնտեսության առանձնահատկությունները:   Ֆինանսական համակարգի կայացման ճանապարհին հանրապետությունը բախվել է մի շարք խնդիրների, որոնց մի մասը պետք է լուծվի:  Մեր երկրի ֆինանսական համակարգը դեռ ձևավորման փուլում է:  Չնայած երկրում գոյություն ունի կայացած և զարգացող բանկային համակարգ, ֆինանսական համակարգի մյուս ոլորտները դեռ հասունացման փուլում են:  Այսինքն ՝ այս համատեքստում ֆինանսական համակարգի կարգավորումը պետք է հանգեցնի վերջինիս զարգացմանը: Բանկային, ապահովագրական, արժեթղթերի շուկայի զարգացման, վճարահաշվարկային համակարգի կատարելագործման, ՀՀ ֆինանսական համակարգի կայունության ապահովման քաղաքականության պայմաններում Կենտրոնական բանկը պետք է շարունակի վերահսկողությունը կարգավորելու և բարելավելու ուղղությամբ իրականացվող բարեփոխումները:  Կսահմանվեն ճգնաժամային կառավարման քաղաքականության նպատակները, հիմնական սկզբունքները, ինչպես նաև ճգնաժամային կառավարման գործընթացում ներգրավված առանձին ստորաբաժանումների միջև համագործակցության շրջանակը և հասարակության իրազեկման մոտեցումները: Հայաստանի Հանրապետությունում միասնական կարգավորման և վերահսկման համակարգի ստեղծման նախադրյալներն էին. համակարգի բոլոր մասնակիցների համար հավասար պահանջների, 5. Կարգավորող և վերահսկիչ ծախսերի կրճատում, 6. Նպաստել այլ մասնակիցների զարգացման մակարդակների տարբերությունների վերացմանը: Ֆինանսական շուկայի կարգավորման մոդելների ուսումնասիրության արդյունքում կարելի է ասել, որ ընթացիկ ֆինանսական համակարգերի միասնական համակարգի ներդրումը համարվում է կարգավորող վերահսկողության լավագույն մոդելը, քանի որ համակարգի ներդրումը կարող է նվազեցնել ֆինանսական ռիսկերը, ամրապնդել ֆինանսական շուկան: համագործակցություն, բարձրացնել ֆինանսական շուկայի զարգացումը, ստեղծել ֆինանսական շուկայի մասնակիցներ: հավասար և ազատ մրցակցության պայմաններ, ապահովել ներդրումների հուսալիություն և անվտանգություն, վարչական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում: Յուրաքանչյուր երկրի տնտեսության արդյունավետությունն ուղղակիորեն կախված է նրա ֆինանսական համակարգի զարգացման մակարդակից:   Ֆինանսական շուկայի զարգացման պետական ​​քաղաքականության հիմնական նպատակը ֆինանսական շուկայի արդյունավետ կարգավորումն է:  Ուսումնասիրելով կարգավորման տարբեր մոդելներ `կարելի է հատկապես նշել, որ դրանք շատ լավ են աշխատում տարբեր ֆինանսական շուկաներում և քաղաքական կառուցվածք ունեցող երկրներում:   Աշխարհի շատ երկրներ այժմ տեսնում են ֆինանսական շուկայի կարգավորման և վերահսկման համակարգի խնդիրների լուծումը `ֆինանսական համակարգի կարգավորման և վերահսկման միասնական համակարգի ներդրման միջոցով` հաշվի առնելով դրա առավելությունները: Գրականություն 1. «Ֆինանսական կարգավորման և վերահսկման միասնական համակարգի ներդրման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենք, ընդունված 08.12.2005 թ. 2. Մնացականյան Հ.Գ., Հակոբյան ԱZ ֆինանսներ և ֆինանսական համակարգ: Այո՛  Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ:  2005 թ.  88 էջ: 3. Արզումանյան Դ., Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական համակարգի զարգացման հիմնախնդիրները // Ֆինանսներ և տնտեսություն:  2014 ապրիլ, N 4, էջ 20-22: 4. www. cba.am ԿԲ պաշտոնական կայք, ԿԲ ռազմավարություն: рынков Մ. ։

Հոդվածում կատարվել են ֆինանսական համակարգի կարգավորման և  վերահսկողության՝  աշխարհում  կիրառվող  մոդելների  վերաբերյալ  ուսումնասիրություններ,  նշվել  դրանցից  յուրաքանչյուրի  առավելություններն  ու  թերությունները,  ինչպես  նաև  կատարվել  է  ՀՀ-ում  կիրառվող  տարբերակի  արդյունավետության վերլուծություն։
