Նախաբան։
   Լեզվի  համակարգում  ամենաշարժունը  բառապաշարնէ,  բառաբարդումը՝  լեզվի  բառային  կազմի  հարստացման  գլխավորուղիներից  մեկը։
   Լեզվաբանական  գրականության  մեջ  բարդությունըսահմանվում է իբրև երկու և ավելի հիմնական ձևույթների կամ բառերիկցումով  կամ  հարադրությամբ  կազմվածբաղադրություն՝  մեկընդհանուր շեշտ ունեցող։
 Հայերենի  բառակազմության  առանձնահատկությունները  քննվելեն  թե՛  լեզվի  ամբողջական  կառուցվածքը  ներկայացնող,  թե՛  բունբառակազմությանը նվիրված ուսումնասիրություններում։
 Բառերի  տրոհելիության  ընկալումը  նշմարելի  է  դեռևս  վաղ[6,  8],  սակայն,  ինչպես  նկատում  է                    քերականների  գործերումԼ.  Հովսեփյանը,  «հայ  քերականագիտության  մեջ  ընդունված  սխեմայիհամաձայն բառակազմության հարցերը քերականական ձեռնարկներումչեն  առանձնացվել,  այլ  քննվել  ենյուրաքանչյուր  խոսքի  մասինկարագրության  հետ,  ի  թիվս  դրանց  ուղեկցող  քերականական  այլհատկանիշների» [5, էջ 5]։
 Աշխարհաբարի  քերականությունը  ներկայացնող  հեղինակներիցառաջինը,նախորդներին,բառակազմական իրողությունները քննել է իբրև լեզվական համակարգիառանձին ու ինքնուրույն դրսևորումներ, եղել է Մ. Աբեղյանը [1]։
 հիմնականումչկրկնելովորը,իրԷդ. Աղայանը Մ. Աբեղյանի տեսության մեջ առավել անընդունելի էհամարում  այն,  որ  վերջինս  «բարդություն»  ընդհանուր  անվանումով  էկոչել ինչպես հարադրությունները՝ իրենց բոլոր տեսակներով, այնպես էլբուն  բարդությունները,  ինչի  հետևանքով  մասնավորապես  մթագնել  ենբաղադրյալբառերի  կառուցվածքային  տարբերությունները։
   Նա«բարդություն» անվանում է միայն այն բառերը, որոնք ներկայացնում եներկու  կամ  ավելի  հիմնական  ձևույթների  միավորում  մեկ  բառում,  ևմասնավորաբար  իսկական  բարդությունների  բնորոշման  հիմք  էհամարում  նրանցում  բաղադրական  երկու  հիմքի՝  սերող  և  բաղադրողհիմքերի պարտադիր առկայությունը [2, էջ 271]։
  Սերող հիմքը բառի այնմասն է, որին ավելանում է արմատ կամ ածանց, բաղադրող հիմքը՝ բառիայն մասը, որ ավելանում է սերող հիմքին։
  Հիմքերի հաջորդականությանմեջ  բաղադրող  հիմքը  միշտ  վերջին  բաղադրիչն  է  [4,  էջ  15]։
   Հայերենինհատուկ  իսկական  բարդություններում  բայահիմքը  հանդես  է  գալիսգերազանցապես  իբրև  բաղադրող  հիմք  և  արտահայտում  հիմնականիմաստը [3, էջ 219]։
 Կաղապարներիբազմազանության,այդհնարավորությունների  տեսակետիցկաղապարներիգրաբարըբավականբառակազմականհնարավորություններով։
   Ներկա  հոդվածում  անդրադարձել  ենքբայահիմք վերջնաբաղադրիչով իսկական բարդությունների և նրանցումսերող հիմքերի կարգային բնութագրին։
 իրացմանէներկայանումճկունինչպեսնաևԳրաբարի  բառակազմական  համակարգի  ամբողջական  նկա«Գրաբարի  բառարագրությունը  տալիս  է  Լ.  Հովսեփյանն  իրկազմությունը» աշխատության մեջ։
 Մենք,  ունենալով  մասնավոր  նպատակ,  այն  է՝  ներկայացնելբայական բաղադրող հիմքով իսկական բարդությունների ձևաբանականկաղապարները, մի կողմ ենք թողել հիմք+ածանց հիմնակաղապարը։
  Միկողմ  ենք  թողել  նաև  այն  կազմությունները,  որոնցում,  թեև  ունենքհիմքերի  զուգորդություններ,  սակայն  առկա  է  նաև  ածանց(ներ),  ասել  էթե՝  իսկականբարդության  կազմում  սերող  հիմքի  կարգայինբնութագիրը  տալիս  հենվել  ենք  բացառապես  առաջնային  հիմքերունեցող  կաղապարների  վրա,  հիմքեր,  որոնք  բառակազմականտեսակետից  հնարավորչէ  հատույթավորել։
   Դրանք  են  SjS,  SSհիմնակաղապարները՝  իրենցբոլոր  այն  ենթակաղապարներով,որոնցում ունենք արմատի հնչյունափոխություն կամ քերականական այլձևավորում։
 Ուսումնասիրությունը  հենվում  է  5-րդ  դարից  մեզ  ավանդվածմատենագրության  բառապաշարի  վրա՝  քաղված  «Նոր  հայկազյան»բառարանից։
  Բառակազմական տարրերի կարգային և կառուցվածքայինզուգորդելիությունը  ներկայացնելիս,  ըստ  անհրաժեշտության,  օգտվելենք  բառակազմագիտության  մեջ  ընդունված  պայմանական  նշաններիցև  նշանակումներից.  S-սկզբնահիմք  (հիմքի  հնչյունափոխված  կամձևավոր  տարբերակ՝  S),  a-ածանց,  f-քերականական  մասնիկ  կամթեքույթ,  j-հոդակապ,  c-շաղկապ,  p-նախդիր,  Գ-գոյական,  Ա-ածական,Թ-թվական,    Դ-դերանուն,  Բ-բայ,  Մ-մակբայ,  Ն-նախդիր,  Շ-շաղկապ,   Ձ-ձայնարկություն։
 Բարդությանբաղադրիչներիկարգային  պատկանելությանորոշումը  հաճախ  դժվարություններ  է  առաջ  բերում՝  պայմանավորվածանվանաբայական  արմատական  համանունությամբ,  արմատներիառանձին  վկայված  չլինելով  կամ  էլ  կաղապարում  ա՛յլ  արժեք  ձեռքբերած  լինելով,  տարբեր  խոսքի  մասերի՝  ձևաբանորեն  տարբերակվածչլինելով,  խոսքիմասային  փոխանցումներով  և  այլ  իրողություններով։
 Նման  դեպքերում,  հետևելով  Լ.  Հովսեփյանին,  առաջնորդվել  ենքկարգային  պատկանելությամբ,անմիջական(տե՛ս  Ա+Բսկզբնահիմքերիկաղապարը)  ևբաղադրիչներիիմաստաքերականական հարաբերություններով [5, էջ 141]։
 շարահյուսական  զուգերդելիությամբբառակազմական  իմաստով  ուսերողհիմքերիԳրաբարում բայը լրացումներ ստանում էր գոյականով, մակբայով,դերբայներով,  ածականով,  դերանուններով  [9,  էջ  88]։
   Բնականաբար,իսկական  բարդության  կազմում  էլ  որպես  գերադաս  (իմա՛  վերջին)բաղադրիչ  հանդես  եկած  բայահիմքը  ստանալու  է  նշված  խոսքիմասերով  արտահայտվածլրացումներ.  իսկական  բարդություններըշարահյուսականընդհանուր  առմամբկապակցությունների,խոսքիմասիկենսունակությունը  իբրև  բառակապակցության  ստորադաս  անդամուղիղ  համեմատական  է  նրա  կենսունակությանը  որպես  բարդությանստորադաս բաղադրիչ։
 հնարավորընդվերածելտվյալէորում՝Եվ  այսպես,գերակշռությունը  Գ+Բ  մասնակաղապարինն  է։
   Առհասարակ,  գոյականը  և  բայը  բառակազմականբացարձակակտիվության  տեսակետից  համապատասխանաբար  առաջին  ևերկրորդ  տեղերում  են,  գոյականը՝  իբրև  առաջնաբաղադրիչ,  բայը՝  իբրևվերջին բաղադրիչ՝ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ հայերենինհատուկ  կազմություններում  բարդության  հիմնական  իմաստը  երկրորդբաղադրիչն է արտահայտում։
 Հարկ է նշել, որ բարդությունը հիմնականում հոդակապավոր է՝ բաղադրիչների  ներշարահյուսական  բազմազան  հարաբերություններով՝հաճախ  խնդրային  (ազգասէր, կարկտաբեր, քարածեծ, խորշակահար),նաև՝  պարագայական(անդնդաբնակ,  երկնանձրեւ,  ճակատագիր,երկրագնաց, գիշերամարտ, կանանցախօս)։
 Ձևաբանական  այս  կաղապարով  գերազանցապես  ածականներ  ենկերտվում։
   Որպես  արդյունք՝  ստացվող  գոյականները  նկատելիորենսակավ  են,  ընդ  որում՝  սրանք  էլ  հաճախ  Ա/Գ  տարարժեքություն ունեն,կամ  էլ  հետագայում  է,  որ  գոյականացել  են.  լեռնակեաց, լուսակալ,լուսանցոյց, սպարակիր, խահամոք, խաչապաշտ, կողածին, խեցագործ,ղեկավար։
   Ինչպես  իրավացիորեն  նկատել  է  Լ.  Հովսեփյանը,  նմանկազմություններն  իբրև  գերադաս  բաղադրիչ  ունեն  հիմնականում«գործ», «կիր», «կալ», «վար» բայահիմքերը [5, էջ 151]։
 Ինչ  վերաբերում  է  Ա+Բ  կաղապարին,  ապա  այս  կաղապարըիրացվում  է  միայն  այն  դեպքում,  երբ  առկա  է  նույնացում  մի  կողմից՝ածականի և մակբայի, մյուս կողմից՝ ածականի և գոյականի, ասել է թե՝ածականի  համապատասխանաբար  մակբայական  և  գոյականականկիրառություններ։
   Լ.  Հովսեփյանը  նշված  դեպքում  առաջին  բաղադրիչիխոսքիմասային  պատկանելությունը  որոշելիս  առաջնորդվում  է  միսկզբունքով,  որին  հետևել  ենք  նաև  մենք։
   Խոսքը  վերաբերում  էբաղադրիչների  շարահյուսական  զուգորդելիությանը  [5,  էջ  141]։
   Բայիհետ  զուգորդելի  են  հիմնականում  գոյականն  ու  մակբայը,  հետևաբարընդունվում են Գ+Բ և Մ+Բ կաղապարները՝ անկախ այն հանգամանքից,որ  սերող  հիմքը,  առանձին  վերցրած,  ածականէ։
   Այսինքն՝գոյականաբար  առնված  ածականը  համազոր  է  դառնում  գոյականին,մակբայականՉանտեսելով  այնհանգամանքը,  որ  բայահիմքին  լրացնող  ածականը  ոչ  քիչ  դեպքերումկարելի է ընկալել թե՛ գոյականական, թե՛ մակբայական կիրառությամբ,ինչպես՝ փափկասուն՝ սնեալ ի փափկութեան կամ փափուկ, բարեբոյս՝բարիս բուսուցանող  կամ  բարւոք բուսեալ  ևն՝  նշենք,  որ  ածականիմակբայական  կիրառությունն  առավել  հաճախադեպ  է.  ամրագործ,դանդաղամած, բարեխնամ, թիւրաշունչ, լռանիստ։
   Բերենք  օրինակներկիրառությամբը՝մակբային։
 նաև  բայահիմքին  լրացնող  ածականի  գոյականական  կիրառության.բարեգործ,  կանաչազգեաց,  ճշմարտատեաց,  չարալից,  առաքինասէր։
 Առաջին  դեպքում  բաղադրությունն  ամբողջությամբ,  կարելի  է  ասել,բացառապես ածական է. եզակի օրինակներում, ըստ ՆՀԲ-ի տվյալների,ունենք  Ա/Գ  խոսքիմասային  տարարժեքություն.  ճարտարախօս,խակակութ,  երկրորդ  դեպքում՝  գերազանցապես  ածական  (տե՛ս  վերըբերված  օրինակները),  ավելի  քիչ՝  Ա/Գ  տարարժեք  բառ.  հնագիր,օտարածին։
   Նշենք  նաև,  որ  մակբայաբար  գործածված  ածականը,պայմանավորվածէ  պարագայականհարաբերություն, գոյականաբար առնված ածականը՝ խնդրային։
  Վերջինդեպքում  հիմնաբաղադրիչը  գլխավորապես  ներգործական  սեռիներգործական բայ է։
 բայիմաստով,դրսևորումՄ+ԲկենսունակկաղապարընկատելիորենԱյս«դեռ»  (դեռաբոյս,մասնակաղապարում  առավել  հաճախադեպըդեռամուտ),  «հանապազ»  (հանապազագնաց, հանապազատես),  «միշտ»(մշտադատ, մշտակոխ), «յար» (յարաբաց, յարաբուղխ), «վեր» (վերընթաց,վերահայեաց)  առաջնաբաղադրիչներն  են։
   Բարդության  կազմումբաղադրիչների  հարաբերությունը,  բնական  է,  պարագայական  է,կառույցը՝ հատկանշային իմաստով։
 է։
 Ի  դեպ,  գոյական+բայահիմք  և  մակբայ  կամ  մակբայականընդկիրառությամբ  ածական+բայահիմքմեծգրկունություն ունեն նաև ժամանակակից հայերենում [7, էջ 224]։
 կաղապարներըԴ+Բձևավորումկաղապարըբաղադրիչների  խնդրային(բաղադրիչների  պարագայականհարաբերությամբ  ածականներհարաբերության  եզակի  օրինակ  է  արձանագրվել,  այն  է՝ ուրկայ)։
   Իբրևառաջնաբաղադրիչ  խիստ  կենսունակ(ամենասէր,ամենատար),  «այլ»  (այլաշարժ,  այլափոխ),  «բոլոր»  (բոլորակատար,բոլորաբնակ),  «ինքն»  (ինքնագիւտ, ինքնախաղաց)  և  «նոյն»  (նոյնագոյ,նոյնահաս) դերանունները։
 «ամեն»էենՆկատենք,  որ  այլ  դերանուններ  այս  կաղապարում  հանդես  ենգալիս  քերականական՝  ուղղականից  տարբեր  ձևավորմամբ(կաղապարում՝  Sf).  իմածին,  իւրադիր,  քոյինատուր,  իւրեանցակուռ,միմեանսասէր/միմեանցասէր։
 Բ+Բ  կաղապարը  գործառական  քիչ  բեռնվածություն  ունի,  առավելքիչ  են  կազմությունները,  որոնցում  բաղադրիչների  հարաբերությունըստորադասականէ։
   Բերենք  մի  քանի  օրինակ.  աշխատասէր,ճախրահոս, վնասատեաց, մուրագիտ, թակարդապատիր։
  Նշենք, որ այսմասնակաղապարում  իբրև  հիմքային  բաղադրիչ  հանդիպումէհիմնականում  «սէր»  բայահիմքը՝  արտահայտված  մաքուր  լիաձայնբայարմատով. դարձասէր, ընթերցասէր ևն։
 Թ+Բ  կաղապարը  սակավ  հանդիպող  է,  բարդությունը  կրկինածականական  արժեք  ունի  (գոյականացած  եզակի  օրինակներ  ենվկայվել,ինչպես՝  միակեաց-ճգնավոր,  երկակտուր-տրամագիծ).բիւրաբեր, երկաբնակ, եօթնատես, հարիւրաժողով, միածին, քառահոլով։
 Նշենք, որ բաղադրիչների հարաբերությունն առավելաբար խնդրային է։
 մեծնյութիբեռնվածություն   Եզրահանգում։
   Փաստականուսումնասիրությամբհանգեցինք  եզրակացության,  որ  բայական  հիմքերը  ներկայանում  ենճկուն բառակազմական հնարավորություններով։
  Իսկական բարդությանկազմում  հանդես  գալով  որպես  գերադաս  բաղադրիչ՝  զուգորդվում  ենտարբեր  խոսքի  մասերի  հետ։
   Նվազող  հաճախականությամբ՝գործառականև  Մ+Բմասնակաղապարները։
 մասերիզուգորդումներից  առաջին  հերթին  ածականներ  են  կերտվում,  քանի  որայդպիսիք  նախ  հատկանշային  հարաբերություն  են  արտահայտում՝հանդես  գալով  կա՛մ  ենթակայական,  կա՛մ  հարակատար  դերբայիարտահայտած  իմաստով։
   Բացի  այն,  որ  որպես  արդյունք  ստացվողգոյականները  նկատելիորեն  սակավ  են,  վերջիններս  էլ  հաճախ  Ա/Գտարարժեքություն  ունեն։
   Այսինքն՝  բացարձակ  գերակշռությամբ  գործունենք  ածականի  խոսքիմասային  արժեքով  փոխկաղապարայինկազմությունների  հետ,  երբ  բարդության  և  նրա  հիմնաբաղադրիչիխոսքիմասային արժեքները չեն նույնանում։

Ներկա հոդվածում քննության ենք առել բայական հիմնաբաղադրիչ  ունեցող  իսկական  բարդությունների  ձևաբանական  կաղապարները՝  հենվելով 5-րդ դարից մեզ ավանդված մատենագրության բառապաշարի  վրա։
   Արձանագրվել  են  առավել  հաճախադեպ  մասնակաղապարները՝  համապատասխան  խոսքիմասային  արժեքով,  տրվել  է  բաղադրիչների  ներշարահյուսական հարաբերության ընդհանրական պատկեր։
