ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՍՈIOԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԹԵՄԱՏԻԿ ՔԱՐՏԵARTԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ Modernամանակակից սոցիալ-տնտեսական քարտեզագրությունը մեծ անկախ գիտական ​​ոլորտ է, որն ունի իր տեսական-մեթոդաբանական հիմքերը, գործնական գործունեության կարևոր դաշտ: Այն արտահայտում է աշխարհահամակարգերի սոցիալական և տնտեսական տարրերը: Սոցիալ-տնտեսական քարտեզագրություն և դրա բաղկացուցիչ սոցիալ-տնտեսական-աշխարհագրական քարտեզագրությունն ակնհայտորեն արտացոլում է տարածական, աշխարհագրական հատվածում տնտեսական և սոցիալական երեւույթների համապարփակ ուսումնասիրության հրատապությունը:   Ահա թե ինչու գիտության այս ճյուղն օգտագործում է քարտեզագրական հետազոտության հատուկ տեսակներ, որոնք հիմնված են տարածական ժամանակում բնակչության, տնտեսության և սոցիալական ոլորտի վերաբերյալ համապարփակ, համակարգված վերլուծված, սինթեզված տեղեկատվության վրա:  Այս առումով, սոցիալ-տնտեսական քարտեզագրությունը հարստացնում է տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական աշխարհագրությունը, ապահովում է նրանց տեղեկատվական-մեթոդաբանական կապը ֆիզիկական աշխարհագրության, աշխարհէկոլոգիայի, տարածաշրջանային աշխարհագրության, այլ աշխարհագրական գիտությունների հետ: Ատլասներում կարելի է տեսնել մի շարք սոցիալ-տնտեսական թեմատիկ քարտեզներ, որտեղ դրանք ունեն մեծ գործնական նշանակություն և օգտագործվում են տնտեսության առանձին ոլորտների տարածքային կազմակերպման և կառավարման խնդիրների լուծման համար:  Առանց այդպիսի քարտեզների, ատլասը կկորցներ իր ամբողջականությունը, իր գիտական ​​արժեքը: Սոցիալ-տնտեսական քարտեզներից պահանջվում է պահպանել իրենց «աշխարհագրական բնույթը», առաջին հերթին այն պետք է համապատասխանի տվյալ ֆենոմենի իրական բաշխմանը, և երկրորդ, այն պետք է ունենա մանրամասնություն, այսինքն ՝ պետք է արտահայտի ֆենոմենի բոլոր բաղադրիչ տարրերը ՝ ինչպես անհատապես, այնպես էլ փոխկապակցված: մեջ Ատլասներում այս բաժինը հետևում է բնությանը վերաբերող բաժնին, քանի որ սոցիալ-տնտեսական-աշխարհագրական շատ երեւույթների կառուցվածքն ու դիրքը պայմանավորված են բնական հատկություններով:  Սոցիալ-տնտեսական քարտեզներին բնորոշ է շարժումը և ժամանակավորությունը:   Ի տարբերություն բնության քարտեզների, դրանք «հնացած» են, ուստի քարտեզների բովանդակությունը պետք է հիմնված լինի բարդ սինթետիկ բնութագրերի վրա: Սոցիալ-տնտեսական քարտեզների մի քանի տեսակներ կան. Քարտեզներ, որոնք արտահայտում են տեղական բնույթի տարրեր, ունեն որոշակի տեղ, ստեղծում են հատուկ համակարգեր, ինչպիսիք են բնակավայրերի քարտեզները, արդյունաբերական կենտրոնները, տրանսպորտային ուղիները, - քարտեզներ, որոնք արտահայտում են սոցիալ-տնտեսական առանձին տարրեր: երեւույթներ Բնութագրեր, ինչպիսիք են մասնագիտացումը արտահայտող քարտեզները, տնտեսության արտադրության ծավալները - քարտեզներ, որոնք արտահայտում են սոցիալ-տնտեսական երևույթների տարածական գործընթացները, տարրեր, ինչպիսիք են բնակչության շարժի քարտեզները, բերքի բերքը, - սինթետիկ կամ համակցված քարտեզներ, որոնք ներկայացնում են սոցիալ-տնտեսական աշխարհը համակարգերն ընդհանուր առմամբ, օրինակ ՝ բնակավայրերի քարտեզը ՝ ըստ դրանց գործառույթի կամ գործառույթի, կամ արդյունաբերական կենտրոնների գտնվելու վայրի քարտեզ ՝ ըստ նրանց մասնագիտացման աստիճանի: Սոցիալ-տնտեսական քարտեզների կազմման գործընթացը ավելի բարդ է `ավելի մեծ թվով աղբյուրների օգտագործման պատճառով, քան բնության քարտեզները:  Որպես կանոն, նրանց լեգենդներն ավելի բարդ են համակցված, կան բազմաթիվ գծապատկերներ, սեղաններ, տեքստեր, որոնք ներկայացված են արձանագրությունների տեսքով:   Այստեղ օգտագործվում են քարտեզագրական մեթոդների մեծ մասը: Սոցիալ-տնտեսական-աշխարհագրական հատվածի քարտեզների ատլասները բաժանված են երկու խոշոր խմբերի `սոցիալական ոլորտին պատկանող քարտեզներ` տնտեսական ոլորտին պատկանող քարտեզներ [2]:  Առաջին խումբը ներառում է բնակչության, ծառայությունների ոլորտի, սոցիալական և քաղաքական կյանքի այլ քարտեզներ:  Տնտեսական քարտեզները բաժանված են ընդհանուր տնտեսական տնտեսության առանձին ճյուղերի քարտեզների: Սոցիալ-տնտեսական թեմատիկ քարտեզների բովանդակությանը և դրանց կազմման քարտեզագրական մեթոդներին ավելի մանրամասն ծանոթանալու համար վերլուծենք 1984 թ. Հրատարակել է ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության ատլասը:  Դա գիտական-տեղեկատվական բնույթի քարտեզագրական աշխատանք է, որում մանրամասն ներկայացված են գյուղատնտեսության զարգացման և կառուցվածքի վրա ազդող գործոնները, ներկայացված են գյուղատնտեսության զարգացման բնական և սոցիալ-տնտեսական նախադրյալների փոխկապակցումը:   Դա գյուղատնտեսական հետազոտությունների և կազմակերպչական կառույցների համար նախատեսված թեմատիկ ատլաս է, իր ոլորտում եզակի աշխատանք:  Ատլասը կազմելու նախագիծը մշակվել է Խ. Անվան հայկական պետական ​​մանկավարժական համալսարանի տնտեսական աշխարհագրության ամբիոնում: Աբովյան.  Կատարվել է գիտական ​​և կազմակերպչական աշխատանք: գիտություն դոկտոր Լ. Վալեսյանի անմիջական ղեկավարությամբ:   Խմբագրական խորհրդի նախագահներն են ՝ տեխնիկական գիտությունների թեկնածու, ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության նախարար Գ.Վ. Թարջումյան:   Խմբագրական խորհրդի անդամների թվում են ինժեներ-քարտեզագրողներ Գ.Ա. Բոգատովան, Ա.Վ. Կրավչենկոն, Ա.Ֆ. Չեպկասովը, Տնտեսագիտության և գյուղատնտեսության գիտահետազոտական ​​ինստիտուտի ամբիոնի վարիչ Ա.Օ. Համբարձումյանը և այլոք:   Այդ աշխատանքներին մասնակցում էին նաև տնտեսագետներ, գյուղատնտեսներ, կենսաբաններ և այլ մասնագետներ: Ատլասը բաղկացած է վեց բաժիններից, որոնք ներառում են ավելի քան երեք հարյուր քարտեզ:  Բաժիններն են .1. «ՀՍՍՀ աշխարհագրական դիրքը և ընդհանուր նկարագիրը» Այն ներառում է 12 քարտեզ:  Բաժինը սկսվում է ՀՍՍՀ ֆիզիկական-աշխարհագրական դիրքի նկարագրությամբ 1: 2.000.000 մասշտաբով քարտեզը, որն արտացոլում է երկրի աշխարհագրական, ֆիզիկական և աշխարհագրական դիրքը, պատկերացում է տալիս տարածքի ռելիեֆի մասին: Այս բաժնում օգտագործված քարտեզագրական մեթոդների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ բաժնում նշված 12 քարտեզների նշանների մեթոդը օգտագործվել է 7 քարտեզներում, քանակական ֆոնի մեթոդը 6 քարտեզներում, կշեռքների և գծերի մեթոդները օգտագործվել են 7 քարտեզներում, Քարտեզագրման մեջ օգտագործվել են քարտեզագրերի և քարտեզագրերի մեթոդները, 2 քարտեզի վրա տարածքների մեթոդը:  Քարտեզագրական այլ մեթոդներ արտահայտություն չեն գտել այս բաժիններում:   Այս բաժնի պատասխանատու դոկտոր Լ. Դա Վալեսյան է: 2. «Գյուղատնտեսության զարգացման բնական պայմանների և ռեսուրսների գնահատում» բաժինը ներառում է 119 քարտեզ:  Գնահատվում են բնական միջավայրի բոլոր տարրերը ՝ մակերեսը, կլիման, ջուրը, հողը, բուսականությունը, կենդանական աշխարհը:   Գոյություն ունեն ռելիեֆի ձևաբանությունը, հորիզոնական, ուղղահայաց մասնատվածությունը պատկերող 5 քարտեզներ:   Պայծառ վում radiationառագայթահարման հաշվեկշիռն արտահայտվում է մեկ քարտեզի միջոցով:   Օդի ջերմաստիճանի փոփոխություններ և Տարբեր առանձնահատկություններ ցուցադրող քարտեզները 12 են:  Եվս 12 քարտեզ ցույց է տալիս մթնոլորտային տեղումները, դրանց բաշխումը, մթնոլորտի խոնավությունը, գոլորշիացումը, ձյան կայուն ծածկույթի առկայությունը և այլ առանձնահատկություններ, մթնոլորտային տեղումների առկայությունը տարբեր բույսերի բուսականության շրջանում:  6 քարտեզ ցույց է տալիս երաշտների և ցրտահարության դրսևորումները:   4 քարտեզներ ցույց են տալիս անասնապահությանը համապատասխան ժամանակահատվածը:   15 քարտեզներ ցույց են տալիս տարբեր ծառատեսակների բուսականության, ծաղկման, հացահատիկի և կարտոֆիլի ցանքի ժամանակահատվածները:  Տարբեր ամիսներին կա 4 քարտեզ, որոնք բնութագրում են մթնոլորտի խոնավության, ջերմաստիճանի, քամիների ուղղությունը, իսկ մեկ քարտեզում ներկայացված են օդերևութաբանական կայանները:  Քարտեզների այս խմբի տրամաբանական շարունակությունը համարվում է 1: Կլիմայական գոտու քարտեզը ՝ 1.000.000 մասշտաբով:   Քարտեզ 14-ը պարունակում է մանրամասն տեղեկություններ գետային ցանցի, գետերի ջրերի հանքայնացման աստիճանի, աղտոտման, առավելագույն և նվազագույն հոսքի վտանգավոր տարածքների վերաբերյալ, և քարտեզների այս խմբի տրամաբանական եզրակացությունը տարածքի հիդրոլոգիական գոտիավորման քարտեզն է:   Քարտեզ 1-ը ցույց է տալիս Սանաա լճի հիդրոլոգիական բնութագիրը:   Հողի տեսակները, ենթատեսակները, հողի լուծելիությունը, մեխանիկական կազմը, հողում տարբեր քիմիական նյութերի քանակը, այդ նյութերի քանակի փոփոխությունը և այլ հատկությունները ամփոփված են 26 քարտեզում, ցույց է տրված հողերի ագրոարդյունաբերական խմբավորումը և հողի գոտիավորումը:  5 քարտեզներ արտահայտում են բուսականությունը, բույսերի տեսակները:   Տեսակների վերաբերյալ տեղեկատվության արտահայտման համար տրամադրվում է 3 քարտեզ:  Քարտեզ 1-ը ցույց է տալիս գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող օգտակար հանածոները:  Ի վերջո, գյուղատնտեսության վրա ազդող այս բոլոր գործոնների մանրամասն ուսումնասիրությունը կհանգեցներ լանդշաֆտային գոտիների քարտեզագրմանը, ֆիզիկական-աշխարհագրական գոտիավորմանը, որն ավարտում է ատլասի ամենամեծ գլուխը: Մեթոդների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ նշանի մեթոդը օգտագործվել է 18 քարտեզում, որակական ֆոնիմեթ մեթոդը `42 քարտեզում, 72 քարտեզ` կազմվել է քանակական ֆոնային մեթոդով, միայն 3 մասշտաբի մեթոդը `42 քարտեզում, և 9 քարտեզներում օգտագործվել է քարտեզի մեթոդը: 5-ում ժագելու քարտեզների մեթոդը, տեղական դիագրամների մեթոդը արտահայտվել է ընդամենը 3 քարտեզներում, 1 քարե թեզը ձեւավորվել է շարժման գծերի մեթոդի միջոցով:  Իհարկե, չպետք է մոռանանք, որ քարտեզները շատ տեղեկատվություն են տրամադրում մի քանի քարտեզագրական մեթոդների համադրության շնորհիվ, ինչը ոչ միայն բարձրացնում է նյութի գիտական ​​արժեքը, այլ նաև ավելի մանրամասն տեղեկություններ է տրամադրում քարտեզագրման երևույթի մասին:  Սեղաններն ու գծապատկերները ներկայացված են որպես օժանդակ նյութեր, օրերին `բնության օրագիրը Հայաստանի տարբեր բնակավայրերի համար` որպես նորություն:   Այս բաժինը պատասխանատու է աշխատանքային գիտության համար: թեկնածու R. Ս. Մկրտչյան 3. «Գյուղատնտեսության զարգացման սոցիալ-տնտեսական պայմանները» Այն բաղկացած է 28 քարտեզներից, որոնք ներկայացնում են գյուղատնտեսության տարածքային կազմակերպման և կառավարման օբյեկտները, սովետական ​​կոլտնտեսությունները, դրանցում գյուղական բնակչության զբաղվածության մակարդակը:   Դրանք ներառում են գյուղական բնակչության սպասարկման ոլորտը (գյուղ-քաղաք միջնակարգ դպրոցների աշակերտների թիվը, գյուղական բնակչության կրթության մակարդակը, գյուղատնտեսական ուսումնական հաստատությունների առկայությունը), առողջությանը վերաբերող քարտեզներ, գրադարանների, ակումբների և տեղակայման վայրեր: առեւտրային քարտեզներ: Կիրառական քարտեզագրական մեթոդների վերլուծությունից պարզ դարձավ, որ նշանների մեթոդը կիրառվել է 11 քարտեզներում, գծային մասշտաբների մեթոդը արտահայտվել է 12 քարտեզներում, որակական ֆոնի մեթոդը `2, 5 քարտեզներում` 19 կազմել մեթոդներով քարտեզագրերի.  Պարզ է դառնում, որ մեթոդների առավելագույն քանակի տարբերությունն այնքան էլ մեծ չէ:  Ատլասի այս գլխի քարտեզագրական աշխատանքի պատասխանատու: Գիտություն և տեխնիկա Մ. Դուլյան 4. «Գյուղատնտեսությունում գիտական, տեխնիկական և տնտեսական ներդրումների մակարդակը» բաժնում ամփոփված է 78 քարտեզ:  Դրանք բոլորը վերլուծական և գնահատման քարտեզներ են, օրինակ ՝ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի գնահատման քարտեզ, հողերի բերրիության քարտեզ, հողերի տնտեսական գնահատում, գյուղատնտեսական նշանակության հողերի տնտեսական գնահատում և այլն:  Առանձին քարտեզները ցույց են տալիս պարտեզները, խոտհարքները, արոտավայրերը և խաղողի այգիները:   Տեղեկատվություն է տրամադրվում գյուղատնտեսության էներգետիկ հզորության մասին `էներգիայի մատակարարման տեխնիկական միջոցներով, վերլուծվում է ֆերմերային տնտեսություններում աշխատանքի հիմնական տեսակների մեքենայացման աստիճանը և այլն:  Քարտեզներում օգտագործվող քարտեզագրական մեթոդներից ամենից շատ առանձնանում են քարտեզագրման մեթոդները `45, քարտեզագրական գծապատկերները` 31, 6, նշանները `15, կշեռքները` 14:  Գծային կետի մեթոդները համեմատաբար հազվադեպ են օգտագործվում:  Նշանների և մասշտաբի մեթոդներով արված քարտեզները միջին թիվ ունեն:   Բաժինը հագեցած է օժանդակ նյութերով, տարբեր թվային նյութերով:   Վերջում տրված են մակերևութային ջրերի և օդի ավազանի աղտոտման քարտեզները:   Նրանք պատասխանատու էին ատլասի այս հատվածը կազմելու համար: science to RP Zohrabyan տ Economy science to Գ. Գ Tsատուրյան. 5. «Գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածք» բաժնում կա 62 քարտեզ:   Մանրամասն ներկայացված են գյուղատնտեսական ճյուղերի և ենթաճյուղերի կառուցվածքը, գտնվելու վայրը և զարգացման մակարդակը:   Հետևյալ մեթոդներն առավել լայնորեն կիրառվել են քարտեզագրական մեթոդներում, քարտեզներում ՝ 53, քարտեզագրեր ՝ 28, կշեռքներ ՝ 10, կետ ՝ 7:   Նրանք պատասխանատու էին ատլասի այս հատվածը կազմելու համար: գիտություն RP ohոհրաբյանին և տնտեսություն Գիտություն և տեխնոլոգիա Գ. Գ Tsատուրյան. 6. «Գյուղատնտեսության տարածքային կազմակերպում և տարածական կառուցվածք» բաժնում կա 22 քարտեզ:   Յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական տարածաշրջան բնութագրող քարտեզներից բացի տրամադրվում են նաև միջտարածաշրջանային հարաբերությունների, հողօգտագործողների քարտեզներ և հողամասերի կառուցվածքը:   Օգտագործված քարտեզագրական մեթոդներից ամենից շատ օգտագործվում են որակական ֆոնի 15 մեթոդներ, 7 նշաններ, 12 մասշտաբներ, գծերի 4 մեթոդներ և 4 քարտեզային գծապատկերներ:   Ատլասի վերջին բաժնի պատասխանատուներն են `աշխատանք: գիտ. դոկտոր Լ. Հ. Վալեսյան, գյուղատնտես. գիտություն Dr.PR Arzumanyan և Տնտեսագիտության գիտություն OK Pervishin- ին: Ատլասն ավարտվում է յուրաքանչյուր բաժնի հետ կապված հսկայական տեքստային տեղեկատվական նյութերի ներկայացմամբ, ինչը ևս մեկ անգամ հաստատում է ատլասի գիտական ​​ուղղվածությունը: Աղյուսակ 1. Համապատասխան բաժիններում քարտեզագրական մեթոդների կիրառումը o: զ: n: ա n: ա k: ա r: Ո: r: ե: n: n: ի: ժ: ա Բ: r: ե: n: n: ա շ: N: n: o: զ: n: ա k: ա k: ա n: ա Հ. մ: ա r: գ: ա ի: դ: զ: ե: տ: r: ա Հ. մ: ա r: գ: զ: ե: տ: r: ա Հ. r: ե: n: k: ա ղ: դ: n: ա S: ծ: ի: գ: ա r: ա s: ա զ: ա Հ: լ: r: ե: n: ա ե: r: ա յ: n: ի: ա տ: ե: K: լ: յ: ա Աղյուսակ 1-ից պարզ է դառնում, որ ատլասի քարտեզները միաժամանակ կազմվել են մի քանի մեթոդներով `չխախտելով դրանց ընթեռնելիությունն ու արտահայտչականությունը:   Քարտեզագրերի և գծապատկերների օգտագործումը ամենամեծն է, ինչը բացատրվում է գյուղատնտեսական ցուցանիշների արտահայտման առանձնահատկություններով: Ներկայումս այդպիսի ատլաս ստեղծելու անհրաժեշտություն կա, քանի որ ոչ միայն փոխվել է երկրի վարչական կառուցվածքը, այլ սեփականաշնորհման գործընթացին զուգահեռ, գյուղատնտեսությունը փոփոխություններ է կրել և՛ ոլորտային, և՛ տարածքային կազմակերպությունում:   Ատլասի շատ քարտեզներ արդեն կորցրել են իրենց արդիականությունը, բայց ներկա իրավիճակին համապատասխան նեղ մասնագիտական ​​քարտեզներ չկան: Գյուղատնտեսության վերաբերյալ ամենաթարմ գիտական ​​տեղեկատվական քարտեզները 2007 թվականին Դրանք տպագրվում են Հայաստանի ազգային ատլասում, բայց այստեղ նրանք չեն ներկայացնում ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության ատլասի պարունակությունը, ուստի նոր գյուղատնտեսական ատլասի ստեղծումը շատ կարևոր է մեր երկրի համար, քանի որ այն հանդիսանում է տնտեսությունը: Գրականություն Ազատուհի Վալեսյան ՍՈIOԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԳՐԱԳՐԱԿԱՆ-ԹԵՄԱՏԻԿ ՔԱՐՏԵGRԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ում Հիմնաբառեր. Սոցիալ-տնտեսական, քարտեզագրություն, գիտական ​​ուղղվածություն: ։

Ժամանակակից  սոցիալ-տնտեսական  քարտեզագրությունը  խոշոր  ինքնուրույն  գիտական  ուղղություն  է,  որն  ունի  սեփական  տեսական-մեթոդական  հիմքեր  և  պրակտիկ  գործունեության  կարևոր  ոլորտ,  և  արտահայտում  է  երկրահամակարգերի  սոցիալական  և  տնտեսական  տարրեր։
   Քարտեզագրության  այս  ոլորտը  սերտ  և  բազմակողմանի  կապերի  ունի տարբեր գիտակարգերի հետ, որոնք մեծ ներդրումներ են ունենում այս ոլորտում։
