ՄՐETՈՒՅԹԸ ԵՎ ՀԱՄԱԳՈՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՈՐՊԵՍ ՄԻERNԱԳԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿ   Ներկայացված հոդվածում քննարկվում է արտաքին քաղաքականության մրցակցային-համագործակցային հայեցակարգը:   Այս հայեցակարգի շրջանակներում պետությունների և միջազգային հարաբերությունների այլ դերակատարների կողմից վարվող քաղաքականությունը (այսուհետ `դերակատարներ) մոդելավորվում է ընդհանուր գնահատման չափանիշի` մրցակցային-համագործակցության համակարգի միջոցով: Մենք փորձում ենք համատեղել միջազգային հարաբերությունների հիմնական տեսությունները `ռեալիզմը` լիբերալիզմը, հիմնվելով դրանց ընդհանրությունների վրա, - մշակել դերակատարների կողմից իրականացվող քաղաքականությունը գնահատելու ընդհանուր համակարգ:   Մրցակցությունը և համագործակցությունը, մեր կարծիքով, միջազգային հարաբերությունների էությունն են, որի հիմքում մրցակցություն-համագործակցություն հասկացությունն է: Միջազգային հարաբերությունների տեսություններն ունեն երկու հիմնական գործառույթ. 1. Նկարագրել միջազգային հարաբերությունների հարաբերությունները, դրանց օրինաչափությունները և առանձնահատկությունները տեսական մակարդակում, 2. տալ գործնական մարտավարություն արտաքին քաղաքականության արդյունավետ մարտավարության և առաջնորդման սկզբունքների վերաբերյալ:  Երկու տեսությունների միջև զգալի տարբերություններ կան ինչպես միջազգային հարաբերությունների բնույթի, այնպես էլ արդյունավետ քաղաքականության սկզբունքների վերաբերյալ:   Սակայն դա չի նշանակում, որ իրատեսությունն ու լիբերալիզմը լիովին բացառում են միմյանց: Այսպիսով, դասական ռեալիզմը բխում է միջազգային հարաբերությունների քաոսային բնույթից, որը եղել է, կա, միշտ կլինի քաոսային և ձևավորում է նման պայմաններում պետությունների կողմից իրենց շահերի պաշտպանության առավել իրատեսական մոդելը 1:  Միևնույն ժամանակ, լիբերալիզմը չի ժխտում միջազգային հարաբերությունների քաոսային բնույթը, բայց նաև բարձրացնում է որոշակի հիերարխիա հաստատելու հնարավորությունը ՝ ապագայում միջազգային հարաբերություններում միջազգային կառույցների զարգացման արդյունքում 2:   Ինչպես իրատեսական, այնպես էլ ազատական ​​մոտեցումները արտացոլվում են միջազգային հարաբերություններում. որքան շատ են հակադրվում, այնքան ավելի են լրացնում միմյանց: Գործնականում կիրառվում են երկու տեսություններն էլ, բայց իրատեսական հետազոտությունները պարզապես դերասաններին սովորեցնում են արդյունավետ մրցակցել իրենց արտաքին հարաբերությունների մեջ: 1 Տե՛ս Morgentau H., Thompson K., Politics Among Nations, հակիրճ հրատարակություն, NY, 1993: 2 Nye J., Keohane R., Անդրազգային հարաբերություններ և համաշխարհային քաղաքականություն:   Ներածություն 25-ամյա միջազգային կազմակերպությունը ՝ այլ դերակատարների հետ արդյունավետ համագործակցելու և լիբերալիզմը:   Ավելին, երկու տեսությունները ներառում են նաև հակառակ հմտությունների տարրեր, ինչպիսիք են դաշինքների ուժը ռեալիզմում և ազատ տնտեսական մրցակցության ուժը լիբերալիզմում: Ե՛վ հմտությունները, և՛ մրցակցությունը, և՛ համագործակցությունը միշտ անհրաժեշտ են եղել միջազգային հարաբերությունների դերակատարների միջև հարաբերություններում:   Մրցակցության և համագործակցության կարևորությունը միջազգային հարաբերություններում այն ​​հիմքն է, որի վրա հնարավոր է ձևակերպել համընդհանուր հայեցակարգ `հիմնված հետևյալ սկզբունքների վրա: 1. Միջազգային հարաբերությունների յուրաքանչյուր դերասան ունի որոշակի շահեր և հետապնդում է որոշակի նպատակներ: 2. Այդ շահերը պաշտպանելու, նպատակներին հասնելու համար յուրաքանչյուր դերասան մշակում է իր քաղաքականությունը, որը սովորաբար ներառում է զարգացման մի քանի հնարավոր տարբերակ. ապա իրականացնում է քաղաքականության տարբերակներից մեկը: 3. Կախված որոշակի քաղաքականության շրջանակներում մեկ դերակատարի կողմից մյուս դերակատարի (գործողությունների) նկատմամբ վարվող քաղաքականության բնույթից, քաղաքականությունը կարող է գնահատվել որպես մրցակցային կամ համագործակցային: 4. Քաղաքականության մրցակցային և համագործակցային կողմնորոշումներն իրենց հերթին բաղկացած են քաղաքականության հատուկ տարբերակներից, որոնք նույնպես փոխկապակցված են:   Այսինքն ՝ քաղաքականության մի տարբերակը կարող է լինել ավելի մրցունակ, քան մյուսը, երկուսն էլ ունեն մրցակցային ուղղվածություն: 5. Իրենց նպատակներին հասնելու համար դերասանները մշտապես բախվում են քաղաքական տարբերակների լայն ընտրության ՝ սկսած ծայրահեղ մրցակցությունից (օրինակ ՝ հակամարտություն) մինչև ծայրահեղ համագործակցություն (օր.  Միևնույն ժամանակ, դերասանները ի սկզբանե բացառում են քաղաքականության շատ անիրատեսական տարբերակները, որոնց միջոցով շատ փոքր է նախանշված նպատակին հասնելու հավանականությունը: 6. Այս կամ այն ​​տարբերակի ընտրությունը մեծապես կախված է ժամանակի գործոնից: Յուրաքանչյուր քաղաքական տարբերակ պետք է հանգեցնի որոշակի ժամանակահատվածից հետո սահմանված նպատակների իրականացմանը:   Ըստ այդմ, դերասանները, որպես կանոն, ավելի շատ հակված են ընտրելու ավելի քիչ ժամանակ պահանջող տարբերակը: 7. Ապագայի վերաբերյալ գաղափարների վրա ազդում է նաև դերասանի նախկին քաղաքականության հետագիծը: Նախկինում որքան երկար է համագործակցության քաղաքականության պատմությունը, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ դերասանը կրկին կգնա համագործակցության:  Եվ հակառակը ՝ որքան ծայրահեղ են դերասանական քաղաքականության մրցակցային դրսևորումները, այնքան մեծ է դրա կրկնության հնարավորությունը: Այսպիսով, դերակատարների կողմից արտաքին քաղաքականության զարգացումը կարելի է համարել որպես երկաստիճան գործողություն. Իրատեսական քաղաքականության սահմանների որոշում - այս տարբերակներից մեկի ընտրություն: Կարելի է տեսնել, որ քաղաքականության ընտրության այս գործընթացի միջև առկա են նմանություններ բանակցությունների առանցքային հասկացությունների, պոտենցիալ համաձայնության գոտու համար, որը լավագույն տարբերակն է բանակցային համաձայնագրին և 1:  Այսպիսով, այս հասկացություններն օգնում են պետություններին հաջող բանակցություններ վարել, և, ընդհանուր առմամբ, արտաքին քաղաքականության զարգացման տարբերակների իրատեսությունը գնահատելիս նրանք փորձում են նույն սկզբունքներով նույնականացնել պոտենցիալ համաձայնության ոլորտը, եթե գտնեն համագործակցության քաղաքականություն կամ փորձեն գտնել լավագույն այլընտրանքը, եթե նրանք հրաժարվում են համագործակցել: մասնակցեք մրցույթին: Մրցակցություն-համագործակցության համակարգի մոդելավորում:  Գնահատման այս համակարգի հիման վրա դերասանների արտաքին քաղաքականությունը կարելի է մոդելավորել երկչափ քաղաքականության սանդղակի միջոցով: Երկչափ սանդղակի ուղղահայաց չափումը ժամանակն է (0-ը ներկա է, բացասականը `անցյալ, իսկ դրականը` ապագա), իսկ հորիզոնական չափումը `քաղաքականության մրցակցային-համագործակցային ուղղություններ (0-ը չեզոք քաղաքականություն է, դրականը կոոպերատիվն է, բացասականը ՝ բացասականը): մրցակցային) Եթե ​​նախկինում իրականացվող քաղաքականությունը օբյեկտիվ իրողություն է, այն կարող է հստակ պատկերվել, ապա մշակված, բայց դեռ չիրականացված քաղաքականությունը կարող է ներառել մի շարք հնարավոր տարբերակներ, որոնք համապատասխանաբար նշվելու են որպես մասշտաբի տիրույթ:   Քաղաքականության այն տարբերակները, որոնք դերասանը համարում է անիրատեսական, դուրս են մնում ձախից և նա չի պատրաստվում իրականացնել: Համակարգը կարող է ներառել մեկ մեկ չափում, որը ցույց է տալիս, թե որքան ժամանակ է պետք, որպեսզի դերակատարը հետապնդի տարբեր քաղաքականություններ ՝ նպատակներին հասնելու համար:  Չափումը բաղկացած կլինի կետերը կապող գծից:   Եթե ​​մրցակցային խնդիրներն ավելի կարճ ժամանակ են պահանջում խնդիրների լուծման համար, տոկոսների չափումը նման կլինի գծի ներքևի ձախից վերև աջ անկյունին, և եթե գործընկերությունը խոստանում է արդյունքներ առաջիկայում, գիծը կուղղվի աջից դեպի աջ վերին ձախ անկյուն: Այս մոդելավորման համակարգը ներկայացնում է սուբյեկտիվ գաղափարների ամրագրում այն ​​քաղաքականության վերաբերյալ, որը պետք է իրականացվի պետության ղեկավարության կամ միջազգային հարաբերությունների այլ դերակատարի կողմից: Օրինակներ խաղաղապահ գործողությունների պատմությունից:   Մենք կփորձենք ներկայացնել ներկայացված մոդելավորման մեթոդը ՄԱԿ-ի խաղաղապահ գործողությունների պատմությունից վերցված մի քանի օրինակներով:  Մենք այն կարծիքին ենք, որ ՄԱԿ-ի գործակալությունները պետք է նման մոդելավորում իրականացնեն խաղաղապահ առաքելությունների մանդատի մշակման ողջ ընթացքում, առաքելությունների տեղակայման ընթացքում, որպեսզի բացեն բացասական զարգացումները շուտով, օգտագործեն խաղաղության կառուցման լրացուցիչ հնարավորությունները:  Հակամարտության երկրներում տեղակայված խաղաղապահ ուժերի համար համեմատաբար հեշտ է պարզել, թե դերասանը ինչ պատկերացում ունի իրենց շահերի և նպատակների մասին, որոնք են նրանց կարողությունները և որքան ժամանակ է պահանջում նրանց այս կամ այն ​​նպատակի իրականացման համար: 1 Տե՛ս Fisher R., Ury W., Getting to yes.  բանակցային համաձայնագիր ՝ առանց տեղի տալու, Լոնդոն, 2011, էջ 62-81, 99-109: Վիճակագրության համաձայն ՝ միայն 1945-1993թթ. Ստորագրված խաղաղ պայմանագրերի շուրջ կեսը ձախողվեց դրանց ստորագրումից ոչ ուշ, քան հինգ տարի անց 1:  Ուստի պատահական չէ, որ խաղաղապահ առաքելությունները հաճախ բախվում են կնքված պայմանագրերը խախտելու խնդրի հետ:  Որոշ դրական զարգացումներից հետո տեղի է ունենում հակառակ գործընթաց. Իրավիճակի լարվածություն և հակամարտության վերսկսում 2:   Հակամարտության կողմերը չեն ցանկանում խարխլել ձեռք բերված պայմանավորվածությունները բավարար փոխադարձ վստահության բացակայության պատճառով կամ պարզապես նոր օգուտներ փնտրել 3: Ստորև ներկայացնում ենք հակամարտությունների ընդհանուր մոդելավորումը, որոնք ներառում են խաղաղապահ առաքելություններ: 1 Անկերսեն Չ., Քաղաքացիական-ռազմական համագործակցություն հետհակամարտային գործողություններում:  Emerարգացող տեսություն և պրակտիկա, NY, 2008, էջ. 53.2 Տե՛ս David Ch.- Ph., Արդյո՞ք խաղաղության կառուցումը խաղաղության ազատական ​​(սխալ) քայլեր է կառուցում խաղաղության գործընթացում, 30 անվտանգության երկխոսություն 25 (1999), էջ 29-31: Օրինակ ՝ Անգոլա (UNAVEM II), Սոմալի (UNOSOM II), Ռուանդա (UNAMIR), Բալկաններ (UNPROFOR), Լիբերիա (UNOMIL), Կամբոջա (UNTAC), Հաիթի (UNMIH), Սիեռա Լեոնե (UNAMSIL): Պատկերի առանձնահատկությունն այն է, որ առաջին հերթին կա խորը մրցակցության տանող պատմություն, և շահերի իրացման կորը բավականին մեծ հակում ունի դեպի մրցակցություն:   Այդ պատճառով քաղաքականության հնարավոր տարբերակները կներառեն նաև ավելի մրցակցային տարբերակներ, քան համագործակցային տարբերակները:   Սա հետկոնֆլիկտային շրջանում դերասանների մեծ մասի քաղաքականության մոդելն է, ուստի ՄԱԿ-ի թիվ մեկ խնդիրն է պարզել, թե որքանով է այս կամ այն ​​դերակատարը համարում իր մրցակցային քաղաքականություն վարելու հնարավորությունը:   Օրինակ ՝ 1994-ին Ռուանդայի ցեղասպանությունը հութուներն առաջին անգամ չէին, որ իրականացնում էին թութսիների կոտորած: Itselfեղասպանությունն ինքնին շատ նման էր 1963 թ. Թութսիների կոտորածներին 1:  Սա պետք է հաշվի առնվեր ՄԱԿ-ում UNAMIR- ի խաղաղապահ առաքելության ընթացքում, և «նախապես արդյունավետ քայլեր (առաքելության անձնակազմի ավելացում և այլն)» պետք է ձեռնարկվեին ցեղասպանությունը անիրատեսական քայլ դարձնելու համար: Եթե ​​հետ է մնում միջազգային հանրությունը, ապա հակամարտության կողմերն իրենց հերթին հետևում են խաղաղապահ գործողությունների պատմությանը ՝ փորձելով պատկերացնել, թե որոնք են խաղաղապահ գործողությունների սահմանները:   Unfortunatelyավոք, ՄԱԿ-ի ցանկացած ձախողում համոզում է այլ հակամարտությունների մասնակիցներին, որ նրանց դեպքում նույնպես կարող է խափանվել խաղաղապահների գործունեությունը: Ոչ ՄԱԿ-ը, ոչ էլ հակամարտության կողմերը չպետք է հույս ունենան, որ խաղաղության կարգավորման ծրագիրը կարող է իրականացվել կողմերի համագործակցության միջոցով: Նման ինքնախաբեությունից խուսափելու համար անհրաժեշտ է հստակ գնահատել կամ մոդելավորել դերակատարների կողմից իրականացվող քաղաքականությունը: Եթե ​​խաղաղապահ առաքելություններ են գործի դրված ՝ կողմերի անցանկալի խաղաղության ծրագրերից մեկը դիտարկելու համար, ապա խաղաղապահ անձնակազմը: ռեսուրսները պետք է համարժեք լինեն հակամարտության կողմերի վրա գործադրվող քաղաքական ճնշմանը, որպեսզի այլախոհը կարողանա պահպանել բանակցություններում արտահայտված համագործակցությունը խաղաղ գործընթացում:  Օրինակ ՝ Սիեռա Լեոնեում 2000 թվականին տեղական խաղաղության ծրագիրը փլուզման եզրին է: այստեղ էին գտնվում միայն 6 հազ. խաղաղապահներ, որոնք դառնում են ապստամբների խմբի անմիջական թիրախը ՝ RUF2:   2000 Մայիսին UNAMSIL- ը ճգնաժամային վիճակում էր, քանի որ հարյուրավոր խաղաղապահներ առեւանգվել էին ապստամբների կողմից:   Սակայն այս դեպքում իրավիճակը շտկվում է Միացյալ Թագավորության կողմից ուղարկված զորքերի միջամտության շնորհիվ:   Արդյունքում, խաղաղապահներն ազատ են արձակվում, UNOMSIL- ը իրականացնում է զինաթափման ծրագիր, աջակցում է խորհրդարանական նախագահական ընտրությունների անցկացմանը, և հակամարտությունն, ըստ էության, կարգավորվում է 4: Որոշ դեպքերում հակամարտության կողմերից մեկի համագործակցության քաղաքականությունը դիտվում է որպես նշան այն բանի, որ մյուսը չունի բավարար ուժեր պայքարը շարունակելու համար:   Սա հիմնականում վերաբերում է հետամնաց խմբերին, որոնք կկորցնեին հակամարտությունը շարունակելու դեպքում: 3 ՄԱԿ, UNAMSIL ֆոն, տե՛ս http: //www.un.org/hy/peacekeeping/missions/past/unamsil/background.html: 4 Նույն տեղում: (օրինակ, Գվատեմալայում, MINUGUA):   Հակամարտության վերսկսումը կանխելուն զուգահեռ, այս դեպքում պետք է աշխատանքներ տարվեն կառավարության ու «ապստամբների» միջեւ համագործակցության խորացման ու ինտեգրման ուղղությամբ: Վերջապես, խաղաղապահ առաքելությունները պետք է դիտարկվեն որպես խաղաղություն պահպանելու ժամանակավոր միջոցներ:  Խաղաղապահների դուրսբերումը որոշ չափով մեծացնում է կողմերի մրցակցային քաղաքականությունը:   Այս պարագայում անհրաժեշտ է նախ հաշվարկել, թե խաղաղապահների դուրսբերումը կարո՞ղ է բերել հակամարտության վերսկսման:   Բազմաթիվ դեպքեր կան, երբ ՄԱԿ-ը հետ է կանչել իր խաղաղապահ առաքելությունը և ստիպված է եղել մի քանի տարի վերադառնալ այդ երկիր, օրինակ ՝ Արևելյան Թիմոր (UNMISET, UNUNIT), Լիբերիա (UNOMIL, UNMIL), Կոնգո (ONUC, MONUC), Հայիթի ( ՄԻՊՈՆՈՒՀ, ՄԻՆՈՒՍՏԱՀ): Մեր կարծիքով, մրցակցային-համագործակցային մոդելը կիրառելի է արտաքին քաղաքականության ցանկացած ոլորտի համար. բավարար տեղեկատվության առկայության դեպքում այն ​​կարող է բավականին ճշգրիտ կանխատեսում ներկայացնել:  Մենք բերեցինք ՄԱԿ-ի խաղաղապահ գործողությունների օրինակներ, բայց համակարգը կարող է ոչ պակաս օգտակար լինել հակամարտության կողմերի համար, որպեսզի վերջիններս անիրատեսական սպասումներ չունենան խաղաղապահ ծրագրերից այն դեպքերում, երբ դրանք չեն ամրապնդվում խաղաղապահների իրական ուժով և հակառակ կողմը հակված է մրցակցային քաղաքականության: Համակարգը կարող է նաև հիմք հանդիսանալ միջազգային հարաբերությունների տեսությունների խմբավորման համար ՝ կախված տեսությունների կողմնորոշումից, և կարող է նաև դասավանդվել որպես մրցակցային հմտությունների, ճիշտ համագործակցության հմտությունների տեսություն: Մակար Մելիքյան ՄՐETՈՒՅԹԸ ԵՎ ՀԱՄԱԳՈՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՈՐՊԵՍ ՄԻERNԱԳԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿ Բանալի բառեր. Միջազգային հարաբերությունների տեսություն, մրցակցային-համագործակցության հայեցակարգ, հակամարտությունների ուսումնասիրություն, խաղաղապահ գործողություններ: ։

Աշխատանքում  ներկայացված  է  միջազգային  հարաբերություններում  դերակատարների  վարած  քաղաքականության  ուսումնասիրման  մրցակցա-համագործակցային  համակարգը,  որում  որպես  դերակատարների  գործունեության  հիմնական  գնահատման  միջոց  կիրառվում  է  դրանց  պատկանելությունը  մրցակցային  կամ  համագործակցային  ուղղվածությանը։
   Այս  համակարգի վրա հիմնվելով` կարելի է նաև մոդելավորել դերակատարների վարած քաղաքականությունը  և  կատարել  կանխատեսումներ  հետագա  զարգացման  վերաբերյալ։
   Աշխատանքում  որպես  վերլուծության  փաստական  հիմք  օգտագործվում  է  խաղաղապահ  գործողությունների  փորձը։
