ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐԻ ՎԱՂ ՇՐՋԱՆԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ՝ ԸՍՏ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ԱՌԱՋԻՆ ՏՊԱԳԻՐ ԳՐՔԵՐԻՄուտք։
   17-րդ  դարում  սկզբնավորվել  է  հայոց  լեզվի  զարգացման  նոր  փուլը՝  աշխարհաբարը(վաղ  աշխարհաբարի,  աշխարհաբարի  կազմավորման,  ժամանակակից  հայոց  լեզվի  վաղ  շրջան)։
   Այսդարաշրջանում  են  լույս  տեսել  աշխարհաբար  առաջին  տպագիր  գրքերը,  օրինակ՝  «Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  (1675),  «Պարզաբանութիւն  հոգենուագ  սաղմոսացն  Դաւթի  մարգարէին»  (1687),  «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  (1699)։
   Այս  գրքերի  լեզվականքննությունը շատ կարևոր է աշխարհաբարի սկզբնավորման, ժամանակաշրջանի լեզվավիճակի մասինպատկերացում  կազմելու,  վաղ  աշխարհաբարի  զարգացման,  հայոց  լեզվի  ճյուղավորման  ընթացքնուսումնասիրելու համար։
 Մեր  աշխատանքը  նվիրված  է  աշխարհաբար  առաջին  տպագիր  գրքերից  երկուսի՝  «Արհեստհամարողութեան ամբողջ և կատարեալ» (1675), «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի»(1699) երկերի լեզվի խոնարհման համակարգերի ուսումնասիրությանը։
 «Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  գրքի  «Առաջաբանութիւն  գրգոյս»  ներածականում, նաև «Վախճան» անունը կրող վերջաբանում կարդում ենք, որ այն նախատեսված է եղել հատկապես հայ վաճառականների համար՝ «….ի վայելումն հանուրց հայկազունեաց  վաճառականաց….»1։
 Աշխարհաբար առաջին տպագիր երկը մաթեմատիկայի ձեռնարկ է։
 «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  գրքի  առաջաբանում  («Առ  հայազուն  վաճառասէր եղբայրս») նշվում է երկի ստեղծման նպատակը, հիշատակարանում ևս արձանագրվում է, որայն տպագրվել է հայ վաճառականների համար2։
  Աշխարհաբար  առաջին  տպագիր  գրքերի  լեզվի  խոնարհման  համակարգերի  առաջին  իսկդիտարկումը  ցույց  է  տալիս,  որ  նրանցում  առկա  են  աշխարհաբարյան  բազում  նոր  իրողություններ։
 Դրանց միջոցով կարելի է հետևել, թե ինչպես է աշխարհաբարի խոնարհման նախատիպը դրսևորվելվաղաշխարհաբարյան երկերի լեզվում, արևելյան և արևմտյան բարբառների որ իրողություններն ինչչափով  են  դրսևորվել  բնագրերում՝  հայոց  լեզվի  հետագա  զարգացման  ընթացքում  հիմք  ծառայելովարևելահայերենի և արևմտահայերենի տարբերակման համար։
 «Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  և  «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամիցբոլոր  աշխարհի»  երկերի  լեզվի  խոնարհման  համակարգերի  քննություն։
   Սույն  երկերի  լեզվի  խոնարհման համակարգերի քննությունը ներկայացնում ենք՝ հիմք ընդունելով դրանց հատուկ և առավելբնութագրական առանձնահատկությունները3։
  Առանձնացրել ենք բայաձևերի՝ մեր կարծիքով առավելէական կիրառությունները, որոնք մեծապես բնորոշում են տվյալ երկերի լեզուն։
 ա)  «Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվի  խոնարհման  համակարգում  ներկան  կազմվում  է  կու(կը,  կ)  եղանակիչի  միջոցով  (բացառություն  են  կազմում  առաջաբանը՝  «Առաջաբանութիւն  գրգոյս»,  ևվերջաբանը՝ «Վախճան», որոնցում գործածված են ներկայի գրաբարյան ձևերը)։
 Ըստ Հ. Աճառյանի՝ կու մասնիկի առաջին վկայությունը տրվել է 12-րդ դարում, Մխ. Հերացու մոտկա երկու կիրառություն՝ կու գայ, կու լինի։
  Հետագայում՝ կիլիկյան շրջանում, այն հեղինակների համար1  Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ,  Մարսել,  1675,  էջ  145։
   Այսուհետ  սույն  գրքից  բերված  օրինակների  մոտկնշենք միայն էջը, իսկ օրինակները կներկայացվեն բնագրին համապատասխան ուղղագրությամբ և կետադրությամբ։
 2 Վանանդեցի Ղ., Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի, Ամստերդամ, 1699, էջ 80։
  Հետայսու սույն գրքից բերվածօրինակների մոտ կնշենք էջը, իսկ դրանք կներկայացվեն բնագրին համապատասխան ուղղագրությամբ և կետադրությամբ։
 3 «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ» գրքի անվանումն այսուհետ կգործածենք պայմանական կրճատ տարբերակով՝ «Արհեստ համարողութեան», իսկ «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի» գրքինը՝ «Գանձ» ձևով։
  Դյուրին ընթերցանության համար բնագրային օրինակների հարևանությամբ նշվող էջերի կողքին կտրվեն գրքերի անվանումները պայմանական տարբերակներով՝ «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ»՝ ԱՀ, «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի» ՝ Գ։
 սովորական իրողություն է դարձել1։
  Սահմանական եղանակի ներկա և անցյալ անկատար ժամանակների կազմությունը հայ լեզվաբանության մեջ դիտվում է որպես տարբերակիչ հատկանիշ գրաբարի ևհետգրաբարյան  շրջանների  միջև,  որն  արտահայտվում  է  դրանց  կազմությամբ՝  կու  մասնիկով  ևառանց դրա։
  Հայոց լեզվի զարգացման ընթացքում արևմտահայերենում իշխող դարձավ կը ձևը, կու-նժամանակի  ընթացքում  դուրս  եկավ  գործածությունից,  սակայն  այն  բնորոշ  էր  արևմտյան  որոշ  բարբառների, և «Արհեստ համարողութեան» խոնարհման համակարգի քննության ընթացքում պետք է այդկազմությունները դիտել  որպես ոչ  միայն միջին  հայերենին, այլև արևմտահայերենին հատուկ իրողություն։
 «Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվի  խոնարհված  ձևերի  շարքում  ներկա  ժամանակաձևերըբացարձակ մեծամասնություն են կազմում։
  Բերենք կու, կ եղանակիչով կազմված ներկայի օրինակներերկից՝  ….որ  թիւ  գրելոյ  ճանապարհ  կուսուցանէ  (ԱՀ  1),  Իսկ  տասներորդն  որ  զէրօ  կասվի….  (ԱՀ  2),Մին  գիր  մի  երբ  որ  առաջին  տեղն  կու  գրվի  մինակ  զինքն  կունշանակէ….  (ԱՀ  3),  ….էս  կերպիւս  կուտեղաւորեմք. յետոյ ներքևն մին խազ մի կու քաշենք և կսկսնունք ժողովել յառաջ զմիաւորներն. ապակու տեսնունք թէ էն բովանդակ ժողոված թիւն մին գրով կու գրվի…. (ԱՀ 5) ևն։
  Անկատար դերբայովկազմվող ներկայի որևէ նմուշ երկում չի հանդիպում։
   Թիֆլիսի բարբառում ում-ով կազմվող ներկայինզուգահեռ գործածվում են կու-ով ձևեր, սակայն Ռ. Իշխանյանը նշում է, որ այդ ձևերը երկի լեզվի վրաազդեցություն ունենալ չէին կարող, քանի որ գրքի հրատարակման շրջանում որևէ թիֆլիսեցի չի եղել,եթե անգամ լիներ, նրա բարբառային ազդեցությունը որևէ նշանակություն ունենալ չէր կարող2։
 «Գանձ»-ի  լեզվի  խոնարհման  համակարգում  ևս  ներկան  կազմվում  է  կու  (կը,  կ)  եղանակիչիմիջոցով (բացառությամբ առաջաբանի և վերջաբանի՝ «Յիշատակարան»-ի, որոնք գրաբար են գրված),օրինակ՝  կանէ  (Գ  21),  կու  ձգեն  (Գ  32),  կու  ծախվի  (Գ  41),  կու  մտնուս  (Գ  62)  ևն։
   «Գանձ»-ի  լեզվումանցյալ  անկատար  ժամանակի  հանդիպած  մի  քանի  օրինակները  գրաբարյան  կազմություններ  են,օրինակ՝ կշռէր (Գ 7, 8), քաշէր (Գ 8), կամէի (Գ 50), ունէր (Գ 72)։
 Հարկ ենք համարում նշել, որ եղանակիչների գրությունը երկերի լեզվում հստակ չէ, դրանք հանդիպում են ինչպես բային միացյալ, այնպես էլ անջատ, երբեմն անգամ նույն բայն է տարբեր գրություններով հանդիպում, օրինակ՝ կուգտնումք (ԱՀ 29) // կու գտնումք (ԱՀ 34), կուցուցանէ (ԱՀ 61) // կու ցուցանէ (ԱՀ 62, 73), կու տաս (Գ 38) // կուտաս (Գ 39), կուգայ (Գ 43) // կու գան (Գ 54) ևն, թեև սա կարողէ տպագրական իրողություն լինել։
 բ) «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվի խոնարհման համակարգին բնորոշ է դիմավոր բայերիհոգնակի  առաջին  դեմքի  գրաբարյան  -մք  և  բարբառային-ժողովրդախոսակցական  -նք  վերջավորությունների  զուգահեռ  գործածությունը։
   Դրանք  զուգահեռաբար  կիրառվում  են  ներկա  և  ըղձականապառնի ժամանակներում։
  -Մք վերջավորության գերազանցությունը գրաբարյան իրողություն է։
  Գրաբարում  ներկա  ժամանակում  դեմքերի  վերջավորություններն  են՝  -մ,  -ս,  -յ,  -մք,  -յք,  -ն։
   Բոլոր  խոնարհումների  համար  դրանք  ընդհանուր  են3։
   -Նք  վերջավորության  գործածությունը  միջինհայերենյաներևույթ է. հայտնի է, որ միջին հայերենում սահմանական եղանակի ներկա (անկատար ներկա) ժամանակի վերջավորություններն են՝ -մ, -ս, -է (յ), -նք, -ք, -ն4։
  Այս -նք-ն հետագայում փոխանցվել է արևելահայերենին և արևմտահայերենին։
  Հետաքրքիր  է  այն  իրողությունը,  որ  «Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվում  հանդիպում  ենայնպիսի կիրառություններ, երբ որոշ խոնարհված բայերի առաջին բաղադրիչը -նք վերջավորությամբէ,  երկրորդը՝  -մք,  օրինակ՝  ուզենք  դուրս  ձգեմք  (ԱՀ  9,  16),  ուզենք  իմանամք  (ԱՀ  34)։
   Երկի  լեզվի  խոնարհման համակարգում հանդիպում են անգամ միևնույն բայի՝ -մք և -նք վերջավորություններով զուգաձև կիրառություններ, ինչպես՝կամենամք բաժին-բաժին անել (ԱՀ 9)կամենանք բարդել (ԱՀ 5)-մք-նքկու բարդեմք (ԱՀ 6)ուզեմք (ԱՀ 15, 70)կու դնեմք (ԱՀ 6)կու պահեմք (ԱՀ 6)կու բարդենք (ԱՀ 6), կուբարդենք (ԱՀ 7)ուզենք (ԱՀ 11, 15, 33)կու դնենք (ԱՀ 5, 7)կուպահենք (ԱՀ 6, 7)-Մք  և  -նք  վերջավորությունների  զուգահեռ  գործածության  մեջ  մեծամասնություն  է  կազմումգրաբարյան -մք վերջավորությունը։
  Այս վերջավորությունների զուգահեռ կիրառությունը բնորոշ է նաևեմ օժանդակ բայի հոգնակի առաջին դեմքին, ինչպես՝ եմք // ենք։
  Տվյալ իրողությունն արտահայտված էվաղակատար և անցյալ վաղակատար ժամանակաձևերում։
  Քննության ընթացքում առանձնացրել ենք1 Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. IV Ա., Երևան, 1959, էջ 389։
 2 Իշխանյան Ռ., Նոր գրական հայերենը XVII-XVIII դարերում, Երևան, 1979, էջ 57։
 3 Աբրահամյան Ա.Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Երևան, 1976, էջ 109։
 4 Ղազարյան Ս.Ղ., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Երևան, 1981, էջ 253։
 վաղակատար  ժամանակի  դրական  խոնարհման  19  գործածություն  (որոշ  ձևեր  կրկնվել  են,  դրանքչենք ներառել), վաղակատար անցյալի մեկ կիրառություն։
  Եմք ձևը գործածվել է 6 անգամ, ենք ձևը՝ 5,օրինակ՝ լավ եմք բարդեր (ԱՀ 17), շիտակ եմք արարեր (ԱՀ 16), շիտակ եմք բազմացուցեր (ԱՀ 42, 44,49), շիտակ ենք բարդեր (ԱՀ 9, 11, 14, 16), ասեր ենք (ԱՀ 88, 90) ևն։
 Ի տարբերություն «Արհեստ համարողութեան» երկի՝ «Գանձ»-ի լեզվի խոնարհման համակարգումայս  զուգաձևությունը  չի  նկատվում,  ներկա  և  ըղձական  ապառնի  ժամանակների  հոգնակի  առաջինդեմքում գործածվում է բարբառային-ժողովրդախոսակցական -նք վերջավորությունը, -մք վերջավորությամբ հանդիպում է պարտիմք (Գ 68) խոնարհված ձևը (բացառությամբ առաջաբանի և վերջաբանի՝«Յիշատակարան»-ի)։
 գ) «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվում ներկա և ըղձական եղանակի ապառնի ժամանակաձևով  խոնարհված  բայերի  եզակի  թվի  երրորդ  դեմքում  զուգահեռ  գործածվում  են  –է  և  -ի  դիմանիշները, օրինակ՝  -է-ուսուցանէ (ԱՀ Առաջաբանութիւն գրգոյս), կուսուցանէ (ԱՀ 1), կունշանակէ (ԱՀ 1, 2), կաւելցնէ(ԱՀ 2), կու ցուցանէ (ԱՀ 3, 4), գնէ (ԱՀ 116), դնէ (ԱՀ 119), շահ անէ (ԱՀ 119) ևն,  -ի-կասվի (ԱՀ 2, 3, 4), կու դրվի (ԱՀ 2, 3), կու գրվի (ԱՀ 3, 5), կու լինի (ԱՀ 6, 7), գտվի (ԱՀ 12),հասանի (ԱՀ 33), կատարվի (ԱՀ 41), հանդիպի (ԱՀ 72) ևն։
 Ներկա ժամանակի դեպքում մեծամասնություն են կազմում -է դիմանիշով կազմված ձևերը, որոնքհատուկ  են  արևմտահայերենին,  իհարկե,  համապատասխանություն  կա  նաև  միջին  հայերենի  և  մասամբ գրաբարի հետ։
 Այս դիմանիշների զուգահեռ գործածությունը բնորոշ է նաև «Գանձ»-ի լեզվի խոնարհման համակարգին,  օրինակ՝  ասի  (Գ  20),  գրէ  (Գ  69),  կու  նստի  (Գ  52),  կու  պահէ  (Գ  68)  ևն։
   Ի  տարբերություն«Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվի  խոնարհման  համակարգի՝  «Գանձ»-ի  լեզվի  խոնարհման  համակարգում  գերակշռում  են  -ի  դիմանիշով  կազմված  ձևերը,  որոնք  բնորոշ  են  արևելահայերենին(«Գանձ»-ի լեզվում -է դիմանիշն ունի 18 գործածություն, ի դիմանիշը՝ 32)։
 դ) «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվի խոնարհման համակարգում եմ օժանդակ բայի ներկաժամանակի  եզակի  թվի  երրորդ  դեմքն  ունի  միայն  է  ձևը,  օրինակ՝  ինչ  է  (ԱՀ  1),  արհեստ  մի  է  (ԱՀ  1),գիրն  է  (ԱՀ  2),  վերջինն  է  (ԱՀ  2),  հաւասար  է  (ԱՀ  15,  17,  27)  //  հաւասարէ  (ԱՀ  16),  ավելի  է  (ԱՀ  17),հարկաւոր է (ԱՀ 32) ևն։
  Ռ. Իշխանյանը նշում է, որ եմ օժանդակ բայի եզակի թվի երրորդ դեմքի է ձևիգործածությունը  համապատասխանություն  է  գրաբարի,  միջին  հայերենի,  արևմտյան  բարբառների  ևժողովրդախոսակցականի հետ1։
  Ի տարբերություն «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվի՝ «Գանձ»-իլեզվի  խոնարհման  համակարգում  եմ  օժանդակ  բայի  ներկա  ժամանակի  եզակի  թվի  երրորդ  դեմքի  էձևին զուգահեռ գործածվում է նաև այ (ա) ձևը, օրինակ՝ փիքուլ այ (Գ 34), ուշուրն այ (Գ 35), կօպէք այ(Գ 36), քանի այ (Գ 65), իքմին այ (Գ 68), թիւն այ (Գ 69), համարքն այ (Գ 69), մեծ այ (Գ 71), հեշտ այ (Գ76) ևն։
 Եմ օժանդակ բայի եզակի թվի երրորդ դեմքի  է ձևի գործածությունը բնորոշ է գրաբարին, միջինհայերենին, արևմտյան բարբառներին, իսկ այ ձևը հատուկ է արևելյան բարբառներին։
  Այսօր արևելահայերենի խոսակցական տարբերակներում եմ օժանդակ բայի եզակի թվի երրորդ դեմքի է ձևի փոխարեն շատ հաճախակի գործածություն ունի ա ձևը։
  Ռ. Իշխանյանն իր «Արևելահայ բանաստեղծությանլեզվի պատմություն» աշխատության մեջ նշում է. «….ա կամ է երրորդ դեմքի բայը և էս, էդ, էն կամ այս,այդ, այն դերանուններն ու նրանցով կազմվածները հայերեն խոսքում ամենից շատ գործածվող բառերից են, ուստի, և նրանց՝ ժողովրդա-բարբառային և գրաբարյան եղած զուգահեռներից մեկի կամ մյուսի ընտրությունն ու գործածությունն անմիջապես նկատելի է դառնում լեզվում….»2։
  Այդ ձևերն անմիջապես նկատելի են նաև մեր քննած երկերի լեզվում։
 ե) «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվի խոնարհման համակարգին հատուկ են նաև վաղակատար և անցյալ վաղակատար ժամանակները։
  Վաղակատար ժամանակաձևերը կազմվել են -եր վերջավորություն  ունեցող  կախյալ  դերբայով։
   Հանդիպած  օրինակներում  օժանդակ  բայը  գրվում  է  ինչպեսդերբայից  անջատ,  օրինակ՝  եղեր  է  (ԱՀ  8),  գրեր  են  (ԱՀ  8),  շիտակ  ենք  բարդեր  (ԱՀ  9,  11,  14,  16),պահեր ենք (ԱՀ 36) ևն, այնպես էլ միասին, օրինակ՝ պահերէինք ի մտի (ԱՀ 6), բարդերեն (ԱՀ 8)։
  Այսձևերի շարքում մի քանի անգամ հանդիպում է անցյալ վաղակատարով խոնարհված էինք պարշել ձևը(ԱՀ  128,  130,  132,  139),  որը,  ի  տարբերություն  մյուս  օրինակների,  կազմված  է  -ել  վերջավորությունունեցող վաղակատար դերբայով։
  Ի տարբերություն «Արհեստ համարողութեան» երկի՝ «Գանձ»-ի լեզվում վաղակատար և անցյալ վաղակատար ժամանակների գործածություններ չեն հանդիպում։
 Հարկ  է  նշել,  որ  -եր-ով  վաղակատարը  բնորոշ  է  արևմտյան  մի  շարք  բարբառների,  օրինակ՝  Կարինի, Մուշի, Խարբերդ-Երզնկայի, Արաբկիրի, Շապին-Գարահիսարի ևն։
  -Ել-ով վաղակատարը բնորոշ1 Իշխանյան Ռ., Նոր գրական հայերենը XVII-XVIII դարերում, էջ 59։
 2 Իշխանյան Ռ., Արևելահայ բանաստեղծության լեզվի պատմություն, Երևան, 1978, էջ 234։
 է արևելյան բարբառներին, ինչպես՝ Արարատյան, Նոր Ջուղայի, Աստրախանի, Ագուլիսի, նաև  Ղարաբաղի բարբառի Գանձակի  ենթաբարբառին, Կարճևանի բարբառում հանդիպում են հատուկենտ օրինակներ։
  Ել-ի -ալ տարբերակով վաղակատարը ևս արևելյան բարբառներին է բնորոշ, օրինակ՝ Արցախի, Շամախու, Ագուլիսի, Մեղրու ևն1։
 Այսպիսով` «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվում  վաղակատար ժամանակի -եր վերջավորությամբ  19  միավորների  կազմությունը  կապվում  է  միջինհայերենյան  և  արևմտյան  բարբառներին  հատուկ համապատասխան ձևերի հետ։
  Արևմտահայերենում վաղակատար դերբայը կազմվում է -եր վերջավորությամբ՝ ի տարբերություն արևելահայերենի, որտեղ այն ունի -ել վերջավորություն։
 զ) «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվի խոնարհմանը բնորոշ են պիտի դիմավոր բայով և անորոշ  դերբայով  կամ  խոնարհված  բայով  ձևավորված կապակցությունները։
   Պիտի-ն  կիրառվել  է  որպեսդիմավոր բայ, այն հանդիպում է ինչպես պիտի ձևով, այնպես էլ առաջին դեմքի հոգնակի թվով, որն էլհանդիպում  է  -նք  և  -մք  զուգահեռ  վերջավորություններով՝  պիտինք  //  պիտիմք։
   Նշենք,  որ  պիտի+անորոշ  դերբայ  կամ  պիտի+խոնարհված  բայ  կապակցություններն  ավելի  քիչ  են,  քան  պիտինք+անորոշ դերբայ կապակցությունները (շուրջ 47 միավոր), այսինքն՝ երկի լեզվում պիտինք-ն ավելի հաճախակի կիրառություն ունի։
 •  Պիտի-առանձնացրել  ենք  հետևյալ  միավորները՝  պիտի….դնեմք  (ԱՀ  69),  պիտի  բարդեմք  (ԱՀ76,  78,  79),  ….դուրս  ձգեմք….դնեմք  (ԱՀ  76),  պիտի  նմանիլ  (ԱՀ  109),  պիտի  շինել  (ԱՀ109)….բաժանել (ԱՀ  110), պիտի  բաժանեմք  (ԱՀ  115),  պիտի  բազմացնել  և  առաջնովն  բաժանել (ԱՀ 118), պիտի….բազմացնեն….բարդեն….դնեն (ԱՀ 119), պիտի գրէ…. բազմացնէ….բարդէ(ԱՀ 121), պիտի….դնէ (ԱՀ 126, 137), ….բազմացնէ….բաժանէ (ԱՀ 126)։
 •  Պիտինք-հանդիպում է միայն անորոշ դերբայի հետ, օրինակ՝ պիտինք յետ դառնալ, փորձել (ԱՀ9), պիտինք բարդելու թւերէն դուրս ձգել և մնացածն գրել  (ԱՀ 9-10), պիտինք տեսնել (ԱՀ 15),փորձել պիտիմք (ԱՀ 26), պիտինք տեսնուլ (ԱՀ 33), պիտինք տակն դնել (ԱՀ 53), գրել պիտինք(ԱՀ 54), չի պիտինք խրթել (ԱՀ 81), պիտինք իմանալ (ԱՀ 86) ևն։
 Ի  տարբերություն  այս  երկի՝  «Գանձ»-ի  լեզվում  պիտինք-ը  չի  հանդիպում,  գործածվում  են  միայնպիտի+անորոշ  դերբայ  կամ  խոնարհված  բայ  կապակցությունները,  օրինակ՝  պիտի  ….  բանացնել  (Գ72), պիտի ….ջամ անել (Գ 76), պիտի ունենա (Գ 70) ևն։
 Պիտի-ի և խոնարհված բայի վերոհիշյալ կապակցությունները հայոց լեզվի զարգացման հետագաընթացքում  պիտի  համապատասխանեին  արևելահայերենի  հարկադրական  եղանակին,  արևմտահայերենի՝ սահմանական եղանակի ապառնի և անցյալի ապառնի ժամանակներին։
  Մեր քննած երկերումդրանք արտահայտում են հարկադրական, անհրաժեշտական գործողություն։
 է) «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվի խոնարհման համակարգին բնորոշ մի առանձնահատկություն  է  պիտի+հարակատար  դերբայ  կապակցությունների  գործածությունը։
   Առանձնացրել  ենք  հետևյալ կիրառությունները՝ պիտի տեղավորած (ԱՀ 5, 18), պիտի քաշած….դուրս հանած….խազի տակնդրած…. (ԱՀ 18), պիտի գրած (ԱՀ 53), պիտի բարդած (ԱՀ 81), պիտի հանած (ԱՀ 81), պիտի բազմացուցած (ԱՀ 91), պիտի բաժանած (ԱՀ 96, 103), պիտի օր շինած (ԱՀ 107), պիտի ամիս շինած (ԱՀ 107),պիտի  շինած  (ԱՀ  108,  109),  պիտի  ճամարած….դրած  (ԱՀ  116)։
   Այս  կապակցություններում  պիտի-նեղանակիչի դեր է կատարում։
  Երկում առկա են նաև  պիտի-ով և հարակատար դերբայով վերնագրեր՝Կտրատած  թիւն  ինչպէս  պիտի  բարդած  (ԱՀ  81),Կտրատած  թիւն  ինչպէս  պիտի  հանած  (ԱՀ  86),Կտրատած թիւն ինչպես պիտի բազմացուցած (ԱՀ 91), Կտրատած թիւն ինչպէս պիտի բաժանած  (ԱՀ96)։
  Ռ. Իշխանյանը նման գործածությունները համարում է Ն. Ջուղա-Երևան-Արցախ շարքի բարբառների որոշ խոսվածքների ազդեցության արդյունք2։
 «Գանձ»-ի լեզվի խոնարհման համակարգում նման կազմություններ չեն կիրառվում։
 ը)  Վ  ածանցով  բայաձևերի  գործածությունը  համարվում  է  նոր  գրական  լեզվի  բնութագրականհատկանիշներից  մեկը։
   Այս  ածանցն  արևելահայերենում  և  արևմտահայերենում  կրավորական  սեռիցուցիչ է։
  Նշենք, որ կրավորական սեռի վերաբերյալ մեր երկու լեզվաճյուղերում իմաստային և կառուցվածքային էական տարբերություններ չկան։
 Վ  ածանցով  բայաձևեր  առկա  են  նաև  մեր  քննած  երկերի  լեզվի  խոնարհման  համակարգերում,օրինակ՝ կասվի (ԱՀ 2, 3 ,4), կու դրվի (ԱՀ 2, 3), կու գրվի (ԱՀ 3, 5), կուգտվի (ԱՀ 14) // կու գտվի (ԱՀ 34,57 ևն) // կու գտնվի (ԱՀ 47, 48 ևն), կու ծախվի (Գ 30, 31 ևն), կու փոխվի (Գ 53, 54), կու շինվի (Գ 64)ևն։
   «Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվի  խոնարհման  համակարգում  վ  բայածանցով  հանդիպումեն նաև ժխտական ձևեր՝ չի կարեր հանվիլ (ԱՀ 20, 21 ևն), չի գտվիր (ԱՀ 56, 61) ևն։
 թ)  «Արհեստ  համարողութեան»  երկիլեզվի  խոնարհման  համակարգում  հանդիպում  ենգրաբարյան  առաջին  ապառնի  ժամանակի  ընդամենը  մի  քանի  գործածություններ՝  կարիցեն,1 Աբրահամյան Ա.Ա., Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը, Երևան, 1953, էջ 180-184։
 2 Իշխանյան Ռ., Նոր գրական հայերենը XVII-XVIII դարերում, էջ 62։
 ընթեռնուցուն, յիշեցեն (ԱՀ Առաջաբանութիւն գրգոյս), երկրորդ ապառնիի մեկ-երկու կիրառություն ևսառկա է, ինչպես՝ գերազանցեսցեն, լիցին, որը կիրառվում է յիշեցեալք լիցին բաղադրյալ ժամանակում(ԱՀ  Առաջաբանութիւն  գրգոյս)։
   Սրանք  հանդիպում  են  միայն  գրքի  առաջաբանում,  որը,  ինչպես  վերընշվել է, գրված է գրաբար։
  «Գանձ»-ի լեզվի խոնարհման համակարգում ևս առկա են երկրորդ ապառնիի  որոշ  կիրառություններ,  օրինակ՝  արձանացուսցուք  (Գ  3),  արասցեն  (Գ  5),  բաւեսցի  (Գ  15,  67),յիշեսցէ (Գ 80), կամիջիք (Գ 5)։
 ժ) «Արհեստ համարողութեան» գրքի լեզվում գրաբարյան հորդորական հրամայականի միայն մեկկիրառություն  է  հանդիպում՝  յիշեցեալք  լիջիք,  որը  գործածվել  է  երկի՝  գրաբարով  գրված  «Վախճան»կոչվող  հատվածում,  ինչպես՝  ….և  դուք  յիշեցեալք  լիջիք  ի  Քրիստոսէ  աստ  և  ի  հանդերձելումն.  Ամէն(146)։
  Ինչ վերաբերում է «Գանձ»-ի լեզվին, ապա այստեղ հորդորական հրամայականի գործածությունչի հանդիպել։
  Նշենք, որ հորդորական հրամականը վերացել է միջին հայերենում, այն աշխարհաբարինչի փոխանցվել, որոշ հեղինակների մոտ հանդիպող ձևերը գրաբարաբանություններ են։
 ժա)  «Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվին  բնորոշ  հատկանիշներից  է  նաև  հետևյալը՝  ուզելբայի  դիմավոր  ձև+դիմավոր  բայ  կապակցությունը,  օրինակ՝  ուզենք  դուրս  ձգեմք  (ԱՀ  9),  ուզենքիմանամք (ԱՀ 34), կուզենք իմանամք (ԱՀ 35), ուզեմք բարդեմք (ԱՀ 82)։
  Շատ քիչ օրինակներում ուզելբայի  դիմավոր  ձևը  կապակցվում  է  անորոշ  դերբայի  հետ,  օրինակ՝  ուզենք  փորձել  (ԱՀ  15),  ուզեմքբաժանել  (ԱՀ  73,  98,  102),  բաժանել  կուզեմք  (ԱՀ  53),  բարդել  ուզեմք  (ԱՀ  81),  կուզեմք  իմանալ  (ԱՀ112)։
  Այս իրողությունը «Գանձ»-ի լեզվին հատուկ չէ, սակայն նման օրինակ հանդիպում է՝ կուզէ իմանալ (Գ 75)։
  Թեև վերոհիշյալ օրինակների մի մասը  կ եղանակիչ է ընդունում, որը բնորոշ չէ արևելյանբարբառներին, սակայն դիմավոր բայ+դիմավոր բայ կապակցությունը հիմնականում բնորոշ է համարվում արևելյան բարբառներին, ինչպես՝ Երևան, Նոր Ջուղա ևն։
  Ռ. Իշխանյանը նշում է, որ արևմտյանբարբառներում այս հատկանիշը կայունացած չէ1։
 ժբ)  «Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվի  խոնարհման  համակարգում  ներկա  ժամանակիժխտական  ձևերի  կազմությունը  չ  ժխտական  մասնիկով  և  -ր  վերջավորությամբ  դերբայով  բնորոշ  էարևմտյան բարբառներին (արևմտահայերենում սահմանական եղանակի անկատար ներկայի և անկատար  անցյալի  ժխտականը  կազմվում  է  անորոշ  դերբայի  լ-ն  ր-ի  փոխելու  միջոցով),  օրինակ՝  չի  մնար(ԱՀ 11, 13, 44 ևն), չի ավելանար (ԱՀ 57), չի կարեր հանվիլ (ԱՀ 20, 21, 22, 30), չի կարեր քաշվիլ (ԱՀ24)։
  «Գանձ»-ի լեզվում ժխտականի կազմություն -ր վերջավորությամբ դերբայով չի հանդիպում՝ բացառությամբ  մի´  առներ  (Գ  5)  արգելական  հրամայականի։
   «Արհեստ  համարողութեան»  երկի  լեզվում  չժխտականն  է  օժանդակ  բայի  հետ  գործածվում  է  ժողովրդաբարբառային  չի  և  ոչ  թե  գրաբարյան  չէձևով, օրինակ՝ չի լինի (ԱՀ 54), չի պիտինք երկարել (ԱՀ 73) ևն, սակայն «Գանձ»-ի լեզվում հանդիպումէ չէ ձևով ժխտական՝ սուտ չէ դառնալու (Գ 54)։
  Երկու երկերի լեզվի խոնարհման համակարգերում առկա են նաև հետևյալ համադրական ձևերը՝ չունին (ԱՀ 19), չերկարեմք (ԱՀ 51), չավելանայ (ԱՀ 67), կապած չըլինի (Գ 31), չլնի (Գ 32), չկայ (Գ 35, 37 ևն), չունի (Գ 37, 73), չզարմանաք (Գ 54), ոչ ժխտականմասնիկով կազմություններ՝ ոչ կուբազմացնեմք (ԱՀ 100), ոչ կուբաժանեմք (ԱՀ 100), ոչ կամիս (Գ 5), ոչվատ ասէք (Գ 54), ինչպես նաև հարակատար դերբայով հետևյալ ժխտական կազմությունը՝  չի գիտացած (ԱՀ 106) // չըգիտացած (Գ 68, 69, 70)։
 Եզրակացություն։
   Ամփոփելով  վերոհիշյալ  գրքերի  լեզվի  խոնարհման  համակարգերի  բնութագրական  հատկանիշների  քննությունը՝  կարելի  է  ասել,  որ  գործ  ունենք  վաղաշխարհաբարյան  ձևերիհետ, դրանցում արտացոլված է աշխարհաբարի խոնարհման նախատիպը՝ դեռևս չնորմավորված լեզվավիճակը։
   Ստորև  ներկայացնում  ենք  աղյուսակ,  որում  զետեղված  են  վերոհիշյալ  երկերի  լեզվի  խոնարհման  համակարգերում  առկա  արևելյան  և  արևմտյան  բարբառներին  բնորոշ  առանձնահատկությունները՝ համապատասխան բաժանմամբ։
  Աղյուսակում բերված են մեր ուսումնասիրած երկերի լեզվից  քաղված  բայական  իրողություններ՝  բաշխված  ըստ  արևելյան  և  արևմտյան  բարբառների։
   Կարծում ենք՝ ստորև տրվող աղյուսակն առավել լավ պատկերացում կհաղորդի վերոհիշյալ երկերի լեզվիխոնարհման  համակարգերի  աշխարհաբարյան  բնույթի  մասին  (որոշ  հատկանիշներ  հատուկ  են  և´արևելյան բարբառներին, և´ արևմտյան, դրանք ևս ներառել ենք)՝Արևելյան բարբառներին և արևելահայերենինԱրևմտյան բարբառներին և արևմտահայերենինբնորոշ հատկանիշներբնորոշ հատկանիշներ  ներկա և ըղձական ապառնի ժամանակների առա  ներկա և ըղձական ապառնի ժամանակների առաջին դեմքի հոգնակի թվի -նք վերջավորություն,ջին դեմքի հոգնակի թվի -նք վերջավորություն,  ներկա ժամանակի և ըղձական եղանակով  ներկա ժամանակի և ըղձական եղանակովխոնարհված բայերի եզակի թվի երրորդ դեմքի -իդիմանիշի գործածություն, խոնարհված բայերի եզակի թվի երրորդ դեմքի -էդիմանիշի գործածություն, 1 Իշխանյան Ռ., Նոր գրական հայերենը XVII-XVIII դարերում, էջ 62։
   եմ օժանդակ բայի ներկա եզակի թվի երրորդ  եմ օժանդակ բայի ներկա եզակի թվի երրորդդեմքի այ ձևի կիրառություն (այս ձևը հանդիպում էմիայն «Գանձ»-ի լեզվում),   պիտի+անորոշ դերբայ կամ խոնարհված բայ, պիտինք+անորոշ դերբայ կապակցությունների կիրառություն (այս կապակցությունը հանդիպում էմիայն «Արհեստ համարողութեան» երկի լեզվում),  պիտի+հարակատար դերբայ կապակցության գործածություն (այս կապակցությունը «Գանձ»-ի լեզվում չի հանդիպում),   վ ածանցով բայաձևերի կիրառություն,  ուզել բայի դիմավոր ձև+դիմավոր բայ կապակցությունը ևս առավել կայունացած է արևելյան բարբառներում։
 դեմքի է ձևի կիրառություն,   ներկայի դրական խոնարհման ձևեր,   վաղակատար և անցյալ վաղակատար ժամանակների կազմություն «Արհեստ համարողութեան»երկի լեզվում («Գանձ»-ի լեզվում այսժամանակաձևերը չեն կիրառվել),  հարակատար դերբայի և եմ օժանդակ բայի ներկաժամանակի գործածություն (չի գիտացած ԱՀ 106),որն արևմտահայերենում ընդունված է որպեսհարակատար ներկա ժամանակ,   վ ածանցով բայաձևերի կիրառություն,   ժխտական ձևերի՝ չ ժխտական մասնիկով և -ր վերջավորությամբ դերբայով կազմություն «Արհեստհամարողութեան» երկի լեզվում։
 Վերոհիշյալ  գրքերի  լեզվի  խոնարհման  համակարգերի  քննությունը  հիմնավորում  է  այն  իրողությունը,  որ  այս  ժամանակաշրջանում  (17-րդ  դար)  բայական  համակարգը  բնորոշվում  է  արևելյան  ևարևմտյան բարբառներին հատուկ լեզվական հատկանիշներով միաժամանակ։
  Վաղաշխարհաբարյաներկերում  խոնարհումը  բնութագրվում  է  արևելյան  և  արևմտյան  բարբառներին  բնորոշ  լեզվականիրողություններով՝  ներկայանալով  որպես  միասնական  հայերենին  հատուկ  խոնարհման  համակարգ,իսկ  հայոց  լեզվի  երկփեղկումն  արևելյան  և  արևմտյան  նորմավորված  ճյուղերի  աստիճանական  կերպով սկսել է ի հայտ գալ 18-րդ դարում։
 Թամարա ՊողոսյանԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐԻ ՎԱՂ ՇՐՋԱՆԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ՝ ԸՍՏ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ԱՌԱՋԻՆ ՏՊԱԳԻՐ ԳՐՔԵՐԻԲանալի բառեր` վաղ աշխարհաբար, «Արհեստ համարողութեան ամբողջ և կատարեալ», «Գանձ չափոյ, կշռոյ, թւոյ և դրամից բոլոր աշխարհի», տպագիր գիրք, խոնարհման համակարգ,աշխարհաբարի խոնարհման նախատիպ, արևելյան բարբառներ, արևմտյան բարբառներ։

Սույն  հոդվածը  նվիրված  է  աշխարհաբար  առաջին  տպագիր  գրքերից  երկուսի՝  «Արհեստ  համարողութեան  ամբողջ  և  կատարեալ»  (1675),  «Գանձ  չափոյ,  կշռոյ,  թւոյ  և  դրամից  բոլոր  աշխարհի»  (1699) երկերի լեզվի խոնարհման համակարգերի ուսումնասիրությանը։
  Քննությունը ցույց է տալիս, որ  դրանցում արտացոլվել է աշխարհաբարի խոնարհման նախատիպը։
  Տվյալ երկերի լեզվի խոնարհման  համակարգերին  հատուկ  և  առավել  բնութագրական  հատկանիշների  և  բայաձևերի  ուսումնասիրությամբ կարելի է եզրակացնել, որ այս ժամանակաշրջանում (17-րդ դար) բայական համակարգը բնորոշվում է արևելյան և արևմտյան բարբառներին հատուկ լեզվական հատկանիշներով միաժամանակ։
    Կատարվել  է  վերոհիշյալ  երկերի  լեզվի  խոնարհման  համակարգերում  առկա  արևելյան  և  արևմտյան բարբառներին բնորոշ լեզվական երևույթների բաժանում աղյուսակի տեսքով, որը դարձյալ  հիմնավորում  է,  որ  վաղաշխարհաբարյան  խոնարհման  համակարգը  ներկայանում  է  որպես  միասնական հայերենին հատուկ խոնարհման համակարգ, որտեղ արևելյան և արևմտյան բարբառներին բնորոշ լեզվական իրողությունները գործածվում են ոչ թե հստակ բաժանմամբ, այլ ի հայտ են գալիս միասնաբար։
